# Изге Яҙма

Институт перевода Библии

## Изге Яҙма


УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК


ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН


ИЗГЕ ЯҘМА


ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35


Изге Яҙма


Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Ҡәҙерле уҡыусылар!


Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.


Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре


ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх


ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

## Иҫке Ғәһед

### Иҫке Ғәһед

Иҫке Ғәһед


Башланмыш

Сығыу

Левиҙәр

Иҫәп

Ҡанун

Йушағ

Хакимдар

Рут

І Батшалар

ІІ Батшалар

ІІІ Батшалар

ІV Батшалар

І Йылъяҙма

ІІ Йылъяҙма

Ғөзәйер

Нөхәмияһ

Эстер

Әйүп

Зәбүр

Хикмәттәр

Вәғәзсе

Йырҙар йыры

Ишағыяһ

Йермеяһ

Һыҡтау

Зөлкифел

Даниил

Һошеяғ

Йоил

Ғамос

Ғовадъяһ

Юныс

Миха

Нахум

Хаваҡҡуҡ

Сефанъяһ

Хаггай

Зәкәрьяһ

Малахи


### Башланмыш

#### Башланмыш

Башланмыш


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Инеш һүҙ


Мусаның беренсе китабы


Башланмыш

Изге Яҙманың тәүге биш китабы «Мусаның биш китабы» тип атала. Уларҙа Исраил халҡының барлыҡҡа килеүе һәм Алланың ошо халыҡ менән килешеү төҙөүе тураһында һөйләнелә. Ләкин быларҙан элек кешелектең нисек яратылыуын, әлеге килешеүҙең ниңә кәрәк булғанлығын аңлау мөһим. Изге Яҙманың иң беренсе китабында нәҡ ошолар хаҡында һүҙ бара ла инде. Боронғо йәһүд телендә был китап «Башта» тигән һүҙ менән башланғанлыҡтан, ул «Башта» тип атала, сөнки боронғо йәһүдтәр (еврейҙар) атама итеп яҙмаларҙың иң тәүге һүҙен алыр булған. Әммә башҡа телдәрҙә, шул иҫәптән башҡорт телендә лә, исемде йөкмәткегә ҡарап биреү хас булғас, башҡортсаға тәржемәһе «Башланмыш» тип аталды.

Был китаптың тәүге ун бер бүлеге бөтә донъя тарихына инеш булып тора. Алла донъяны һәм кешене яратҡан, тик кеше Алла менән татыулыҡта йәшәргә теләмәгән, үҙ белдеге менән юл һайларға керешкән. Шунлыҡтан кешелек тарихы башынан алып енәйәт менән тула, хатта Алла шул сәбәпле был кешелекте юҡ итергә мәжбүр була һәм яңы нәҫелде бар ҡылыр өсөн Үҙенә тоғро, пак йәшәгән Нух ғаиләһен генә иҫән ҡалдыра.

12-се бүлектән Алла һайлап алған заттар тураһында хикәйәләү башлана. Улар аша Алла кешелеккә ҡотолоу юлын асмаҡ була. Йәһүд халҡының тәүаталары булған Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп һәм Яҡуптың ун ике улы тураһындағы хикәйәләрҙә Алланың Үҙ халҡына биргән вәғәҙәләрен табабыҙ: тоҡомдары күп һанлы булыр, Алла нәҙер иткән ерҙә төйәкләнерҙәр, бөтә кешелеккә хәҡиҡәт еткерерҙәр. Һайлап алынған был кешеләр камиллыҡтан алыҫ – етешһеҙ яҡтары ла, гонаһтары ла булған. Шуға ҡарамаҫтан, Алла бәндәләре Раббының саҡырыуына ышаныс менән яуап биргән, Уның бойороҡтарын теүәл үтәгән.

«Башланмыш»ҡа әҙәби стилдәрҙең төрлөлөгө хас: бер ерендә тантаналы хикәйәләү бара, икенселәрендә мауыҡтырғыс һәм ылыҡтырғыс ваҡиғалар бәйән ителә, оҙон-оҙон шәжәрәләр ҙә килеп сыға, йәнә шиғыр юлдарына һалып әйтелгән гүзәл фатиха-теләктәр таң ҡалдыра… Ҡайһы бер шиғри сифаттар тәржемә ваҡытында юғалып ҡалғылай, айырыуса һүҙ уйнатыуҙы еткереү еңел түгел. Бындай осраҡтарҙа тәржемә тексында төшөрмәләр бирелә.

#### 1


Яратылмыш

1Иң башта Алла[†] күк менән ерҙе яратты[+]. 2Әле рәүеше лә булмаған ер буп-буш, ә ҡараңғыға сумған икһеҙ-сикһеҙ даръя һыуҙары өҫтөндә Алланың рухы һиҙелә ине.

3Алла: «Яҡтылыҡ булһын», – тине. Яҡтылыҡ булды. 4Алла яҡтылыҡтың яҡшы икәнен күрҙе һәм уны ҡараңғылыҡтан айырҙы. 5Алла яҡтылыҡты – «көн», ә ҡараңғылыҡты «төн» тип атаны. Кис булды, таң атты – беренсе көн булды.

6Алла: «Һыуҙар араһында көмбәҙ хасил булһын, һыуҙарҙы бер-береһенән айырһын», – тине. 7Шулай булды: Алла көмбәҙҙе бар ҡылды һәм көмбәҙ аҫтындағы һыуҙарҙы көмбәҙ өҫтөндәге һыуҙарҙан айырҙы. 8Алла көмбәҙгә «күк» тип исем бирҙе. Кис булды, таң атты – икенсе көн булды.

9Алла: «Күк аҫтындағы һыу бер урынға йыйылһын да, ҡоро тупраҡ күренһен», – тине. Шулай булды. 10Алла ҡоро урынға «ер» тип исем бирҙе, ә йыйылған һыуҙарҙы «диңгеҙ» тип атаны. Алла бының яҡшы икәнен күрҙе. 11Алла: «Ерҙән үҫемлектәр – орлоҡ бирә торған үләндәр һәм емешендә орлоғо булған төрлө ағастар үҫеп сыҡһын, орлоҡтары ергә сәселһен», – тине. Шулай булды. 12Ер үҫемлектәр – орлоҡ бирә торған үләндәр һәм емешендә орлоғо булған төрлө ағастар үҫтерҙе. Алла бының яҡшы икәнен күрҙе. 13Кис булды, таң атты – өсөнсө көн булды.

14Алла: «Күк көмбәҙендә көндө төндән айырған яҡтыртҡыстар булһын. Улар байрамдарҙы,[†] көндәрҙе һәм йылдарҙы күрһәтһен, – тине. – 15Әйҙә улар күк көмбәҙенән нур һибеп, ер өҫтөн яҡтыртып торһон». Шулай булды. 16Ҙурырағы – көн, бәләкәйерәге төн менән идара итһен өсөн Алла ике ҙур яҡтыртҡыс яратты, йәнә йондоҙҙар хасил итте. 17-18Ер йөҙөн яҡтыртһын, көн менән төнгә идара итһен һәм яҡтыны ҡараңғылыҡтан айырып торһон өсөн, Алла уларҙы күк көмбәҙенә урынлаштырҙы. Алла бының яҡшы икәнен күрҙе. 19Кис булды, таң атты – дүртенсе көн булды.

20Алла: «Һыу тере йән эйәләре менән тулһын, ә ер өҫтөндә, күк көмбәҙе аҫтында, ҡоштар осоп йөрөһөн», – тине. 21Алла ғәләмәт ҙур диңгеҙ хайуандарын һәм һыуҙа ҡайнап-мыжғып торған һәр төрлө йән эйәләрен, төрлө-төрлө ҡанатлы ҡоштарҙы бар ҡылды. Алла бының яҡшы икәнен күрҙе. 22Алла уларға фатихаһын биреп, былай тине: «Үрсегеҙ, ишәйегеҙ, диңгеҙ һыуҙарында тулып-мыжғып тороғоҙ; ә ер йөҙөндә ҡош-ҡорт күбәйгәндән-күбәйһен». 23Кис булды, таң атты – бишенсе көн булды.

24Алла: «Ер үҙендә һәр төрлө йән эйәләрен – мал-тыуар, һөйрәлеүселәр һәм кейек-януарҙар барлыҡҡа килтерһен», – тине. Шулай булды. 25Алла төрлө-төрлө кейек-януарҙар, мал-тыуар һәм ер өҫтөндә мыжғып йөрөгән һәр төрлө һөйрәлеүсе йәнлектәрҙе хасил итте. Алла бының яҡшы икәнен күрҙе.

26Алла әйтте: «Үҙ сүрәтебеҙҙә һәм Үҙебеҙгә оҡшатып кешене бар ҡылайыҡ. Ул диңгеҙҙәрҙәге балыҡтарға, һауалағы ҡоштарға, мал-тыуарға, бөтә ер йөҙөнә, ер өҫтөндәге барлыҡ тереклек һәм һөйрәлеүселәргә хаким булһын».

27Алла кешене Үҙ сүрәтендә, Аллаға оҡшатып яратты – Алла уларҙы ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ итеп яратты[+].

28Алла уларға фатиха ҡылып әйтте: «Үрсегеҙ, күбәйегеҙ, ер өҫтөндә таралығыҙ һәм уға хужа булығыҙ. Диңгеҙҙәрҙәге балыҡтар, һауалағы ҡоштар һәм ерҙәге бөтә йәнлектәр өҫтөнән хакимлыҡ итегеҙ». 29Алла тағы ла былай тине: «Бына Мин һеҙгә орлоҡло бөтә үҫемлектәрҙе, эсендә орлоғо булған төрлө емеш ағастарын бирәм. Улар һеҙгә ризыҡ булыр. 30Ә кейектәргә, ҡош-ҡортҡа һәм ерҙәге бөтә йәнлектәргә – эсендә йәне булған һәр нәмәгә – аҙыҡ итеп йәшел үлән бирәм». Шулай булды. 31Алла Үҙе бар ҡылған донъяны байҡаны – ул бик яҡшы ине. Кис булды, таң атты – алтынсы көн булды.

#### 2

1Күк һәм ерҙең, ундағы бөтә нәмәнең яратылыуы бына шулай тамамланды. 2Етенсе көнгә Алла[†] Үҙенең эшен теүәлләне. Етенсе көндә Үҙенең барлыҡ эштәрен тамамлап, Ул ял итте. 3Алла етенсе көндө фатихаланы һәм уны изге[†] көн итеп айырҙы, сөнки бөтә бар ҡылыуға ҡағылышлы эштәрен тамамлап, был көндә Ул ял итте.

4Күк һәм ер яратылышы бына шулай.


Ожмах баҡсаһы

Раббы[†] Алла ер менән күкте яратҡанда, 5ерҙә бер генә ҡыуаҡлыҡ та, бер генә үлән дә юҡ ине, сөнки Раббы Алла ергә ямғыр яуҙырмағайны әле. Тупраҡты эшкәртергә кеше лә юҡ ине. 6Ерҙе тик ер аҫтынан сыҡҡан һыуҙар ғына һуғарҙы. 7Раббы Алла әҙәмде тупраҡтан[*] әүәләне һәм танау тишегенә йәшәү һулышы өрҙө. Шулай итеп, кеше тере йән эйәһе булды[+].

8Раббы Алла көнсығышта, Ғедәндә, бер баҡса ултыртты һәм Үҙе яратҡан әҙәмде шунда урынлаштырҙы. 9Раббы Алла баҡсала тәмле емеш биргән төрлө-төрлө матур ағастар үҫтерҙе, ә баҡса уртаһында тормош ағасы һәм яҡшылыҡ менән яуызлыҡты танып-белеү ағасы бар ине[+]. 10Ғедәндән ағып сыҡҡан йылға баҡсаны һуғара һәм артабан дүрт тармаҡҡа айырыла ине. 11Уларҙың береһе Пишон тип атала, ул Хауила ерен – алтын сыҡҡан ерҙәрҙе уратып аға[+]. 12Был ерҙең алтыны саф ине. Бында тағы хуш еҫле ыҫмала менән оникс бар. 13Икенсе йылға Гихон тип атала, ул Куш ерҙәре буйлап аға. 14Өсөнсө йылғаның исеме – Тигр, ул Ашшурҙың[†] көнсығышынан аға. Дүртенсе йылға – Евфрат[+]. 15Раббы Алла кешене Ғедән баҡсаһына[†] урынлаштырҙы һәм уға баҡсаны эшкәртергә, һаҡларға ҡушты. 16Раббы Алла кешегә:

– Һин был баҡсалағы теләгән бер ағастың емешен ашай алаһың, 17тик яҡшылыҡ менән яуызлыҡты танып-белеү ағасының емешен ашама, – тип бойорҙо, – сөнки уның емешен ашаған көндө мотлаҡ үләсәкһең.

18Һуңынан Раббы Алла былай тине:

– Кешенең яңғыҙ булыуы яҡшы түгел; уға үҙенә лайыҡ бер ярҙамсы яратайым.

19Раббы Алла тупраҡтан һәр төрлө ҡыр хайуандарын һәм һауалағы бөтә ҡоштарҙы бар ҡылды. Һәр береһенә ниндәй исем ҡушыласағын күрер өсөн Раббы Алла уларҙың бөтәһен дә әҙәм алдына алып килде. Әҙәм ҡайһыһына ниндәй атама бирһә, ул йән эйәһе шул атама менән танылды. 20Кеше бөтә мал-тыуарға, барлыҡ ҡоштарға һәм ҡыр йәнлектәренә исем бирҙе; әммә кешегә яраҡлы ярҙамсы табылманы. 21Шунда Раббы Алла кешене тәрән йоҡоға талдырҙы. Ул йоҡлап киткәс, бер ҡабырғаһын алып, урынын ит менән ҡапланы[+]. 22Раббы Алла кешенән алған ҡабырғанан бер ҡатын яратты һәм уны кешегә алып килде. 23Әҙәм әйтте:

– Бына был һөйәк – минең һөйәгемдән,
Ите – минең итемдән.
«Ҡатын» тип аталасаҡ ул,
Сөнки ирҙән[*] алынды.

24Бына шуға күрә ир кеше, атаһы менән әсәһен ҡалдырып, ҡатынына ҡушылыр һәм улар бер тән булыр[+].

25Әҙәм дә, ҡатыны ла шәрә ине, әммә улар бынан оялманы.

#### 3


Кешенең гонаһы

1Раббы[†] Алла[†] бар иткән бөтә йәнлектәр араһында йылан иң хәйләкәре ине. Ул ҡатындан:

– Ысынлап та Алла һеҙгә баҡсалағы бер ағастың да емешен ашарға рөхсәт итмәнеме? – тип һораны[+].

2– Ағастарҙың емешен ашай алабыҙ беҙ, – тине ҡатын йыланға. – 3Алла, бары баҡса уртаһындағы ағастың ғына емешен ашамағыҙ, хатта теймәгеҙ ҙә, юғиһә үлерһегеҙ, тине[+].

4– Юҡ, үлмәйһегеҙ, – тине йылан ҡатынға. – 5Тик Алла шуны белә: ул ағастың емешен ашаған көндө күҙегеҙ асыласаҡ та, яҡшылыҡ менән яманлыҡты белеп, Алла кеүек буласаҡһығыҙ.

6Ҡатын күрҙе: ағастың емешен ашағы килеп тора. Улар ҡарар күҙгә күркәм, өҫтәүенә, аң-белем биреүе менән ҡыҙыҡтыра. Шуға күрә ул бер емеште алды ла ашаны. Шунан янындағы иренә лә бирҙе, ул да ашаны[+]. 7Икеһенең дә күҙҙәре асылды һәм үҙҙәренең яланғас булғандарын аңланылар. Шуға күрә инжир япраҡтарынан алъяпҡыс әтмәлләп алдылар.

8Көн ҡыҙыуы һүрелгәс, улар баҡсала йөрөгән Раббы Алланың тауышын ишеттеләр ҙә, унан ҡасып, ағас араһына йәшенделәр.

9– Ҡайҙа һин? – тип өндәште Раббы Алла әҙәмгә.

10– Баҡсала тауышыңды ишеттем дә, яланғас булыуымдан ҡурҡып, йәшендем, – тип яуап бирҙе әҙәм.

11– Яланғас икәнеңде һиңә кем әйтте? – тип һораны Раббы Алла. – Мин ашамаҫҡа ҡушҡан ағастың емешен ашаныңмы әллә?

12– Һин миңә иш булһын тип биргән ҡатын – ул бирҙе миңә был ағастың емешен, ә мин ашаным, – тип яуапланы әҙәм.

13Раббы Алла ҡатындан:

– Ниңә улай эшләнең? – тип һораны.

Ҡатын:

– Мине йылан ҡотортто, шуға ашаным, – тине.

14Раббы Алла йыланға былай тине:

«Ҡәһәр алдың был ҡылығың өсөн,
Барлыҡ мал-тыуар, кейектәр араһында ҡәһәрле һин.
Ҡарының өҫтөндә шыуышып йөрөрһөң,
Тупраҡ менән туҡланырһың.
15Һинең менән ҡатын араһына,
Һинең тоҡом менән уның тоҡомо араһына
Дошманлыҡ һалам Мин.
Ҡатындың улы башыңды иҙер,
Һин уның үксәһен сағырһың»[+].

16Раббы Алла ҡатынға былай тине:

«Ғазаплы итәм йөклө сағыңды,
Яфаланып табырһың балаңды.
Иреңде гел көҫәп торорһоң:
Ул һинең хакимың булыр»[+].

17Ә әҙәмгә Раббы Алла шуны әйтте:

«Ҡатыныңдың һүҙен тыңлап,
Мин ашама тип тыйған ағастың
Емешен ашаған өсөн
Тупраҡ һинең арҡаңда ҡәһәрләнде:
Ғүмерең буйы яфаланып табасаҡһың ризығыңды.
18Тупраҡ сәнскәк менән билсән үҫтерәсәк һиңә,
Ҡырҙағы үләндәр менән туҡланырһың.
19Тупраҡҡа кире ҡайтҡанға тиклем
Әсе тир түгеп табырһың икмәгеңде.
Сөнки тупраҡһың, тупраҡтан яратылдың,
Ҡабат тупраҡҡа әйләнәсәкһең»[+].

20Әҙәм ҡатынына Һауа[*] тип исем бирҙе, сөнки ул бөтә әҙәм балаларының әсәһе булды.

21Раббы Алла, тиренән кейем-һалым эшләп, Әҙәм һәм уның ҡатынын кейендерҙе. 22Шунан Раббы Алла былай тине:

– Бына Әҙәм, яҡшылыҡ менән яманлыҡты белеп, беҙҙең беребеҙ кеүек булды. Инде тереклек ағасының емешен өҙөп ашап, үлемһеҙ ҙә булып ҡуймаһын тағы![+]

23Шулай итеп, Раббы Алла, үҙе яратылған тупраҡты эшкәртһен өсөн, Әҙәмде Ғедән баҡсаһынан[†] сығарып ебәрҙе. 24Әҙәмде ҡыуып сығарҙы ла, тереклек ағасына илткән юлды һаҡлау өсөн, Ғедән баҡсаһының көнсығыш яғына кирубтар[†][*] һәм әйләнеп торған утлы ҡылыс ҡуйҙы.

#### 4


Ҡабил менән Һабил

1Әҙәм ҡатыны Һауа менән яҡынлыҡ ҡылды. Һауа ауырға ҡалды һәм Ҡабил[*] исемле улын тапты. «Раббы[†] рәхмәте менән уллы булдым», – тине Һауа. 2Шунан һуң Ҡабилдың ҡустыһы Һабилды тыуҙырҙы. Һабил һарыҡ көттө, ә Ҡабил ер эшкәртте.

3Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Ҡабил үҫтереп алған уңышынан Раббыға бүләк килтерҙе. 4Һабил да көтөүендәге тәүге үрсем бәрәстәрен һәм уларҙың эс майын алып килде. Раббы Һабилды һәм уның бүләген хуш күрҙе, 5ә Ҡабилды һәм уның бүләген оҡшатманы. Асыуҙан Ҡабилдың һөмһөрө ҡойолдо.

6– Ниңә кәйефең ҡырылды? – тип һораны Раббы Ҡабилдан. – Ниңә йөҙөңдө һөрөм ҡапланы? 7Ҡылғаның яҡшы булһа, Мин ҡабул итмәҫ инемме ни? Әммә ҡылғаның яҡшы булмаһа, гонаһ,[†] ишек төбөндә боҫоп, һине һағалар. Әммә-ләкин һин уға хужа бул[+].

8Ҡабил ҡустыһы Һабилға:

– Әйҙә, яланға сығайыҡ, – тине.

Бергәләп яланға сыҡтылар. Шунда Ҡабил Һабилға ташланды ла уны үлтерҙе.

9Раббы Ҡабилдан:

– Һабил ҡустың ҡайҙа? – тип һораны.

– Белмәйем, – тип яуапланы Ҡабил. – Әллә мин ҡустыма һаҡсымынмы?

10– Нишләнең һин? – тине Раббы. – Туғаныңдың ҡаны тупраҡтан Миңә иңрәп өндәшә!

11Туғаныңдың һинең ҡулың менән түгелгән ҡанын йотор өсөн ауыҙын асҡан тупраҡ һине ҡәһәрләй. 12Инде нисек кенә эшкәртһәң дә, ул һиңә уңышын бирмәҫ. Ер йөҙөндә берәҙәк булып ҡыуылып йөрөйәсәкһең.

13– Язам күтәрә алмаҫлыҡ ауыр, – тине Ҡабил Раббыға. – 14Бына бөгөн Һин мине был тупраҡтан ҡыуаһың. Һинең хозурыңдан йәшенеп, ер йөҙөндә берәҙәк һәм ҡасаҡ буласаҡмын. Юлымда кем тап килә, шул мине үлтерәсәк.

15Әммә Раббы былай тине:

– Кем дә кем Ҡабилды үлтерә, шул кешенән ете тапҡыр артығыраҡ ҡон ҡайтарылыр.

Шулай итеп, Раббы, осраған кешеләрҙең береһе лә үлтермәһен өсөн, Ҡабилға киҫәтеүсе тамға һалды[+]. 16Ҡабил, Раббы хозурынан китеп, Ғедәндән көнсығыштағы Нод ерендә урынлашты.

17Ҡабил ҡатыны менән яҡынлыҡ ҡылды. Ҡатыны ауырға ҡалды һәм улы Ханохты тапты. Ҡабил ҡала төҙөнө, уны улының исеме менән Ханох тип атаны. 18Ханохтың улы Ғирад, Ғирадтың – Мехияил, Мехияилдың – Меҫушаил, Меҫушаилдың Ләмәх исемле улдары тыуҙы. 19Ләмәх ике ҡатынға өйләнде, береһенең исеме Ғада, икенсеһенеке Силла ине. 20Ғаданың Явал исемле улы тыуҙы. Явал мал аҫрап сатырҙа йәшәгән халыҡтарҙың тәүбабаһы булды. 21Явалдың ҡустыһы Ювал исемле ине – унан көснәлә һәм һыбыҙғыла уйнаусылар нәҫеле таралды. 22Силланың Тувал-Ҡаин исемле улы тыуҙы. Тувал-Ҡаин баҡырҙан һәм тимерҙән һәр төрлө ҡоралдар яһау оҫтаһы булды. Тувал-Ҡаиндың Нағама исемле ҡыҙ туғаны бар ине. 23Ләмәх ҡатындарына былай тине:

– Ғада, Силла, тауышымды ишетегеҙ!
Эй Ләмәхтең ҡатындары, һүҙемә ҡолаҡ һалығыҙ:
Мине яралаған өсөн бер кеше үлтерәм!
Мине зыянлаған өсөн бер егет үлтерәм!
24Ҡабил өсөн ете тапҡыр үс алынһа,
Ләмәх өсөн етмеш ете тапҡыр артыҡ булыр!

25Әҙәм ҡатыны менән тағы яҡынлыҡ ҡылды. Һауа ир бала тапты. «Алла[†] миңә Ҡабил үлтергән Һабил урынына тағы бер ул бүләк итте», – тип, балаға Шеҫ[*] тигән исем бирҙе. 26Шеҫтың да бер улы булды, уны Әнош тип атаны. Шул дәүерҙәрҙән алып кешеләр доғаларын Раббы исеменә бағышлай башланы.

#### 5


Әҙәмдең Нухҡа тиклемге нәҫел-ырыуы

1Бына Әҙәмдең һәм уның нәҫел-нәсәбенең шәжәрәһе. Алла[†] кешене яратҡанда, уны Үҙенә оҡшатып бар ҡылды.

2Алла уларҙы ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ итеп яратты, уларға фатиха ҡылды. Яратҡан көнөндә уларға «кеше» тип исем бирҙе[+].

3Әҙәмгә йөҙ ҙә утыҙ йәш тулғанда, уның улы тыуҙы – тап үҙенә оҡшағайны һәм үҙе рәүешле ине. Әҙәм уға Шеҫ тип исем бирҙе[+]. 4Шеҫ тыуғандан һуң, Әҙәм һигеҙ йөҙ йыл йәшәне; уның башҡа улдары һәм ҡыҙҙары ла тыуҙы. 5Әҙәм туғыҙ йөҙ утыҙ йыл йәшәп вафат булды.

6Шеҫҡа йөҙ ҙә биш йәш тулғанда, уның улы Әнош тыуҙы. 7Әнош тыуғандан һуң, Шеҫ һигеҙ йөҙ ете йыл йәшәне; тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары тыуҙы. 8Шеҫ туғыҙ йөҙ ун ике йыл йәшәп вафат булды.

9Әношҡа туҡһан йәш булғанда, улы Ҡынан тыуҙы. 10Ҡынан тыуғандан һуң, Әнош һигеҙ йөҙ ун биш йыл йәшәне; уның тағы улдары һәм ҡыҙҙары тыуҙы. 11Әнош туғыҙ йөҙ биш йыл йәшәгәндән һуң вафат булды.

12Ҡынанға етмеш йәш булғанда улы Маһалалил тыуҙы. 13Маһалалил тыуғандан һуң, Ҡынан һигеҙ йөҙ ҡырҡ йыл йәшәне; уның башҡа улдары һәм ҡыҙҙары ла булды. 14Ҡынан туғыҙ йөҙ ун йыл йәшәп вафат булды.

15Маһалалилға алтмыш биш йәш булғанда, улы Йәрәд тыуҙы. 16Йәрәд тыуғандан һуң, Маһалалил һигеҙ йөҙ утыҙ йыл йәшәне; уның тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары бар ине. 17Маһалалил һигеҙ йөҙ туҡһан биш йыл йәшәп вафат булды.

18Йәрәдкә йөҙ ҙә алтмыш ике йәш булғанда, уның улы Ханох тыуҙы. 19Ханох тыуғандан һуң, Йәрәд һигеҙ йөҙ йыл йәшәне; уның тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары тыуҙы. 20Туғыҙ йөҙ алтмыш ике йыл йәшәп, Йәрәд вафат булды.

21Ханохҡа алтмыш биш йәш булғанда, улы Меҫушелах тыуҙы. 22Меҫушелах тыуғандан һуң, Ханох өс йөҙ йыл йәшәне, ғүмере буйына ул Алла юлында йөрөнө. Уның тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары булды. 23Ханох өс йөҙ ҙә алтмыш биш йыл йәшәне, 24ғүмере буйы ул Алла юлында йөрөнө. Шунан Ханох юҡ булды, сөнки Алла уны Үҙ янына алды[+].

25Меҫушелахҡа йөҙ ҙә һикһән ете йәш булғанда, уның улы Ләмәх тыуҙы. 26Ләмәх тыуғандан һуң, Меҫушелах ете йөҙ һикһән ике йыл йәшәне; уның башҡа улдары һәм ҡыҙҙары ла бар ине. 27Меҫушелах туғыҙ йөҙ алтмыш туғыҙ йыл йәшәп вафат булды.

28Ләмәхкә йөҙ ҙә һикһән ике йәш булғанда, уның улы тыуҙы. 29Ләмәх уға Нух[*] тип исем бирҙе һәм: «Раббы[†] ҡәһәрләгән тупраҡты эшкәртеп ҡулдарыбыҙ талсыҡҡанда, ул беҙгә йыуаныс бирер», – тине[+].

30Нух тыуғандан һуң, Ләмәх биш йөҙ туҡһан биш йыл йәшәне; уның тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары тыуҙы. 31Ләмәх бөтәһе ете йөҙ етмеш ете йыл йәшәп вафат булды.

32Нух биш йөҙ йыл йәшәгәндән һуң, уның Шем, Хам һәм Йәфәҫ исемле улдары тыуҙы.

#### 6


Туфан

1-2Ер йөҙөндә кешеләр күбәйгәндән-күбәйҙе. Кешеләрҙән тыуған ҡыҙҙарҙың матурлығын күреп, илаһи заттар[*] уларҙы үҙҙәренә ҡатын итеп алды[+].

3Раббы[†] әйтте:

– Минең рухым кешелә мәңгелеккә ҡалмаясаҡ, сөнки кеше үлемле. Уның ғүмер оҙонлоғо йөҙ ҙә егерме йыл булыр[+].

4Алла[†] улдары кеше ҡыҙҙарына өйләнеп, ҡыҙҙар уларҙан бала тапҡан замандарҙа, һәм унан һуңыраҡ та, ерҙә бәһлеүәндәр булған. Баһадир булған улар, исемдәрен данға күмгәндәр[+].

5Раббы күрҙе: ер йөҙөндә кешеләр бик ныҡ аҙған – уларҙың бөтә уй-ниәте һәр саҡ яуызлыҡта[+]. 6Раббы ерҙә кешене яратыуына үкенде һәм йөрәге әрнене[+].

7Раббы:

– Үҙем бар ҡылған кешеләрҙе, шулай уҡ мал-тыуар, кейек-януарҙар һәм бөтә ҡош-ҡортто ер йөҙөнән юҡ итәм, сөнки уларҙы яратҡаныма үкенәм, – тине.

8Бары Нух ҡына Раббы күңеленә хуш ине.

9Нухтың тарихы былай: замандаштары араһында тик Нух ҡына тәҡүә, кәмселекһеҙ әҙәм ине; Алла юлында йөрөнө[+]. 10Нухтың Шем, Хам, Йәфәҫ исемле өс улы бар ине.

11Алла күрҙе: ер йөҙө боҙолған, яуызлыҡ менән тулған.

12Алла ер йөҙөн күҙҙән үткәрҙе лә кешеләрҙең боҙоҡлоҡҡа батҡанын күрҙе, сөнки бөтә әҙәм балалары юлдан яҙғайны.

13Алла Нухҡа былай тине:

– Бөтә кешелек донъяһын юҡҡа сығарам, сөнки ер улар арҡаһында яуызлыҡ менән тулды. Шуға күрә Мин уларҙы ер менән бергә юҡ итергә булдым. 14Һин үҙеңә гофәр[*] ағасынан көплө кәмә яһа, уны бүлмәләргә бүл, эсен-тышын ыҫмалалап сыҡ. 15Кәмәнең ҙурлығы былай булһын: оҙонлоғо өс йөҙ терһәк, киңлеге илле терһәк, ә бейеклеге утыҙ терһәк[*]. 16Кәмәнең өҫкө өлөшөндә бер терһәк асыҡлыҡ ҡалдыр, ҡабырға яҡтан ишек уй. Кәмәнең эсендә аҫҡы, урта, өҫкө ҡаттар булһын. 17Мин, туфан һыуҙары ҡалҡытып, күктәр аҫтында эсендә йәне булған бөтә нәмәне юҡ итәм, ерҙәге бар тереклек ҡырылып бөтәсәк. 18Әммә һинең менән Минең шундай килешеү[†] булыр: һин улдарың, ҡатының, килендәрең менән көплө кәмәгә ин. 19Кәмәгә үҙең менән бөтә төр йән эйәләренән аталы-инәле икешәр йәнлек тә ал, улар һинең менән бергә иҫән ҡалһын. 20Һәр төрлө ҡош-ҡорттан, мал-тыуарҙан һәм ер йөҙөндәге бөтә төр йәнлектән аталы-инәле икешәр йән эйәһе, һинең менән кәмәгә инеп, тере ҡалһын. 21Үҙең менән төрлө ризыҡ ал – үҙеңә лә, йәнлектәргә лә етерлек булһын.

22Нух бөтәһен дә Алла бойорғанса эшләне.

#### 7

1Раббы[†] Нухҡа былай тине:

– Бөтә ғаиләңде алып, кәмәгә ин, был быуын кешеләре араһында бары һин генә Минең хозурымда тоғро булдың. 2Ер йөҙөндә тоҡомдары һаҡланып ҡалһын өсөн хәләл хайуандарҙың һәр төрөнән аталы-инәле етешәр, хәрәм хайуандарҙан аталы-инәле икешәрҙе, 3шулай уҡ ҡоштарҙан аталы-инәле етешәрҙе ал. 4Ете көндән һуң Мин ергә ҡырҡ көн, ҡырҡ төн буйына ямғыр яуҙырырмын. Үҙем бар ҡылған һәммә нәмәне ер йөҙөнән юҡ итәсәкмен.

5Нух бөтәһен дә Раббы бойорғанса эшләне.

6Ер йөҙөнә туфан ҡалҡҡан саҡта, Нухҡа алты йөҙ йәш ине. 7Нух, туфан һыуынан ҡотолор өсөн, улдары, ҡатыны, килендәре менән кәмәгә менде. 8Һәр төрлө хәләл һәм хәрәм хайуандарҙан, ҡош-ҡорттан һәм һөйрәлеүселәрҙән 9аталы-инәле ҡушарлап-ҡушарлап Нух янына килеп, кәмәгә менделәр. Алла[†] нисек бойорһа, шулай булды.

10Ете көн үтте, һәм ергә туфан ҡалҡты. 11Нухҡа алты йөҙөнсө йәш барғанда, йылдың икенсе айының ун етенсе көнөндә

Йырылдылыр сикһеҙ даръя һыуы,
Асылдылыр күктең ҡабағы –
12Ҡырҡ көн ҡойолдо ергә туфан һыуы,
Ҡырҡ төн яуҙы туфан ямғыры.

13Нух улдары Шем, Хам, Йәфәҫ, ҡатыны, өс килене менән тап ошо көндө кәмәгә инде. 14Улар менән бергә һәр төрлө хайуандар, мал-тыуар, һөйрәлеүселәр, һәр төрлө ҡоштар береһе артынан береһе тоҡом-тоҡом булып кәмәгә менде. 15Уның кәмәһенә тере йән эйәләренең бөтә тоҡомдары ҡушарлап 16аталы-инәле инде – Алла бойорғанса булды. Нух кергәс, Раббы көплө кәмәнең ишеген ябып ҡуйҙы.

17Ҡырҡ көн дауам итте туфан. 18Һыу артҡандан-арта барҙы, ерҙе тотош ҡаплап алды һәм кәмә һыу өҫтөндә йөҙөп йөрөй башланы. 19Һыу күтәрелгәндән-күтәрелде, ер өҫтөндәге бөтә бейек тауҙарҙы баҫып китте. 20Тауҙарҙың өҫтөнән һыу ун биш терһәк күтәрелде, улар һыу аҫтында ҡалды. 21Ер йөҙөндә йәшәгән бөтә йән эйәләре: ҡош-ҡорт, мал-тыуар, кейек-хайуандар, һөйрәлеүселәр, кешеләр һәләк булды; 22һулыш алған бөтә тереклек ҡырылды. 23Раббы ер йөҙөндә булған бөтә йән эйәһен юҡҡа сығарҙы: кеше менән бергә мал-тыуар, һөйрәлеүселәр, күктәге ҡоштарға тиклем бөтә нәмә үлеп бөттө. Нух менән уның кәмәһендә булғандар ғына иҫән ҡалды. 24Туфан йөҙ илле көн дауам итте.

#### 8


Туфандан һуң

1Әммә Алла[†] Нухты, уның кәмәһендә булған мал-тыуарҙы һәм ҡыр хайуандарын онотманы: Алла ергә ел ебәрҙе, шунан һыу күтәрелеүҙән туҡтаны.

2Туҡталдылыр туфан ташҡыны,
Ябылдылыр күктең ҡабағы,
Баҫылдылыр ҡойма ямғыры.

3Әкренләп һыу ҡайта башланы, йөҙ ҙә илле көн тулыуға, һыу кәмеүгә табан китте. 4Етенсе айҙың ун етенсе көнөндә кәмә Арарат тауҙары түбәһенә килеп терәлде[+]. 5Йылдың унынсы айына тиклем һыу яйлап кәмей барҙы, унынсы айҙың беренсе көнөндә тау түбәләре күренде.

6Ҡырҡ көн үткәс, Нух, кәмәлә үҙе уйған тәҙрәне асып, 7тышҡа ҡоҙғондо осороп ебәрҙе. Ер өҫтөндәге һыуҙар ҡороғанға тиклем, ҡоҙғон бер китеп, бер килеп осоп йөрөнө. 8Артабан, ерҙә һыуҙың ҡайтҡан-ҡайтмағанын белер өсөн, Нух күгәрсенде осороп сығарҙы. 9Әммә күгәрсен, ҡуныр урын тапмайынса, кәмәгә кире ҡайтты, сөнки ер һыу аҫтында ине әле. Нух, ҡулын һоноп, күгәрсенде кәмә эсенә индерҙе. 10Ете көн үткәс, ул күгәрсенде яңынан сығарҙы. 11Күгәрсен уға кис кенә әйләнеп ҡайтты – суҡышында яңы ғына өҙөлгән зәйтүн[†] япрағын килтергәйне. Нух ер өҫтөнән һыуҙың ҡайтҡанын аңланы. 12Ул тағы ете көн көтөп торҙо ла күгәрсенде йәнә сығарҙы. Был юлы күгәрсен әйләнеп ҡайтманы.

13Нухҡа алты йөҙ беренсе йәш киткәндә, беренсе айҙың беренсе көнөндә ер өҫтөндәге һыу тулыһынса ҡайтты. Нух кәмәнең ҡыйығындағы тәҙрәне асып ҡарағайны, ерҙең кипшергәнен күрҙе. 14Икенсе айҙың егерме етенсе көнөндә ер кипкәйне.

15Алла Нухҡа былай тине:

16– Ҡатының, улдарың һәм килендәрең менән кәмәнән сыҡ; 17үҙең менән алған бөтә йән эйәләрен – ҡош-ҡорт, мал-тыуар, һөйрәлеп йөрөй торған йәнлектәрҙе сығар, улар ер йөҙөндә таралһын һәм үрсеһен, бихисап артһын[+].

18Нух улдары, ҡатыны һәм килендәре менән кәмәнән сыҡты. 19Улар артынан хайуандар, һөйрәлеүселәр, ҡош-ҡорт, ер йөҙөндә йәшәгән һәммә йән эйәһе тоҡом-тоҡом булып сыҡты.

20Нух Раббыға бағышлап ҡорбан[†] усағы эшләне, бөтә төр хәләл малдан һәм хәләл ҡош-ҡорттан тотош яндырыу ҡорбаны килтерҙе[+]. 21Раббы[†], ҡорбандың хуш еҫен тойғас, Үҙ-Үҙенә: «Башҡаса кешеләр арҡаһында ергә ҡәһәремде һалмам, сөнки кеше күңелендә яуызлыҡ бала сағынан уҡ була; бүтәнсә тереклекте юҡ итмәм[+]. 22Ер имен-аман торғанда:

Сәсеү менән ураҡ,
Эҫе менән һыуыҡ,
Йәй менән ҡыш,
Көн менән төн
Һәр ваҡыт буласаҡ», – тине.

#### 9


Алланың Нух менән килешеү төҙөүе

1Алла[†] Нухҡа һәм уның улдарына былай тип фатиха бирҙе:

– Үрсегеҙ, ишәйегеҙ, ер йөҙөнә таралығыҙ[+]. 2Ерҙәге бөтә хайуандар, һауалағы һәммә осар ҡоштар, ерҙәге бар булған йәнлектәр, диңгеҙҙәрҙә йөҙөп йөрөгән балыҡтар алдығыҙҙа ҡурҡып-тетрәнеп торһон: улар һеҙҙең ихтыярығыҙға бирелә. 3Ерҙә хәрәкәт иткән һәр бер йән эйәһе, үҫемлектәр кеүек үк, һеҙгә аҙыҡ булһын, уларҙың барыһын да һеҙгә бирәм[+]. 4Әммә йәне булғанды, йәғни ҡанлы итте, ашамағыҙ[+]. 5Ҡанығыҙ ҡойолоп, йәнегеҙ ҡыйылһа, ҡан ҡойғандың – йыртҡысмы ул, әллә туғанының ғүмерен өҙгән бәндәме – үҙенең ҡаны ҡойолоуға дусар итәсәкмен.

6Әгәр берәү ҡойһа әҙәм ҡанын,
Үҙ ҡаны ла кеше ҡулынан түгелһен,
Сөнки Алла кешене Үҙ сүрәтендә яратты[+].

7Һеҙ иһә үрсегеҙ, ишәйегеҙ, ер йөҙөнә таралығыҙ һәм артығыҙ!

8Алла Нухҡа һәм уның уландарына былай тине:

9-10– Мин һеҙҙең менән, киләсәк быуындарығыҙ һәм кәмәнән сыҡҡан бөтә тере йән эйәләре: ҡош-ҡорт, мал-тыуар, ҡырағай йәнлектәр менән килешеү[†] төҙөйөм. 11Һеҙҙең менән Минең килешеүем буйынса, бынан һуң бар тереклек туфан һыуында һәләк булмаҫ һәм ер йөҙөн бушлыҡҡа әйләндергән туфан бер ваҡытта ла ҡабатланмаҫ.

12Алла тағы былай тине:

– Минең һеҙҙең менән, бөтә тереклек менән мәңгелеккә төҙөгән килешеү билдәһе бына ошо булыр: 13болоттарға йәйәмде – йәйғорҙо – элеп ҡуям, был Минең менән ер йөҙө араһындағы килешеү билдәһе булыр. 14Мин ер йөҙөнә ямғыр болото ебәреп, болот араһында йәйғор күренгән һайын, 15һеҙҙең менән, бөтә тереклек менән төҙөгән килешеүемде иҫләрмен. Бөтә тереклекте һәләк итеүсе туфан һыуы башҡаса ҡалҡмаҫ. 16Болоттар араһында йәйғоромдо күргәс, ерҙә йәшәгән бөтә тере йән эйәләре менән мәңгелек килешеүем иҫкә төшөр.

17– Минең ер йөҙөндә йәшәгән һәммә тере йән менән төҙөгән килешеү билдәһе шул булыр, – тине Алла Нухҡа.


Нухтың улдары

18Нухтың көплө кәмәнән сыҡҡан улдары – Шем, Хам һәм Йәфәҫ. Хам – Ҡәнғәндең[†] атаһы. 19Ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар Нухтың ошо өс улынан таралған.

20Нух ер эшкәртә башланы; беренсе булып йөҙөм баҡсаһы ултыртты. 21Бер саҡ Нух, шарап эсеп иҫереп, сатыры эсендә шәрә килеш ята ине[+]. 22Ҡәнғәндең атаһы Хам, уның яланғас ятҡанын күреп, был хаҡта ағаларына һөйләне[+]. 23Шул саҡта Шем менән Йәфәҫ, яурындарына сәкмән һалып, аталарының сатырына арттары менән инделәр ҙә өҫтөнә шул сәкмәнде ябып сыҡтылар. Улар, арттарын ҡуйып ингәнлектән, аталарының яланғас тәнен күрмәне. 24Айнығып уянғас, кесе улының ни ҡылғанын белеп, Нух 25былай тине:

– Ҡәһәр төшһөн Ҡәнғәнгә!
Ағаларының ҡолдарының ҡоло булһын!

26Йәнә әйтте:

– Шемдың Аллаһы Раббы[†] мөбәрәк булһын!
Ҡәнғән уға ҡол булһын.
27Алла Йәфәҫ биләмәләрен киң ҡылһын!
Шемдың сатырҙарында йәшәһен!
Ҡәнғән Йәфәҫкә ҡол булһын!

28Туфан ҡайтҡандан һуң, Нух өс йөҙ илле йыл йәшәне. 29Нух, йәмғеһе туғыҙ йөҙ илле йыл ғүмер кисереп, вафат булды.

#### 10


Ер йөҙөндәге халыҡтар

1Бына Нухтың улдары Шем, Хам һәм Йәфәҫтең нәҫел шәжәрәләре.

Туфан һыуы ҡайтҡандан һуң, Шем, Хам һәм Йәфәҫтең балалары тыуҙы.

2Йәфәҫтең улдары:

Ғүмәр, Магог, Мадай,[†] Яуан, Тувал, Мәшәх һәм Тирас.

3Ғүмәрҙең улдары:

Ашкеназ, Рифаҫ һәм Тогарма.

4Яуандың ул-нәҫелдәре:

Әлиша, Таршиш, шулай уҡ киттиҙәр һәм доданиҙар[+]. 5Улар – һәр ҡайһыһы үҙ телдәрендә һөйләшеп, ырыу-ҡәбиләләр булып диңгеҙ ярында үҙ ерҙәрендә йәшәгән Йәфәҫ нәҫелдәре.

6Хамдың улдары:

Куш, Мисраим, Пут һәм Ҡәнғән.[†]

7Куштың улдары:

Сева, Хауила, Савта, Рағма һәм Савтеха.

Рағманың улдары:

Шева менән Дедан[+].

8Куштың тағы Нимруд исемле улы бар ине, ул ер йөҙөндә иң беренсе батыр булды. 9Раббы[†] алдында ҡеүәтле аусы ине ул. «Раббы хозурында Нимруд кеүек оҫта һунарсы» тигән әйтем шунан ҡалған. 10Тәүҙә уның батшалығына Шинғар ерҙәрендәге Бабил,[†] Әрәх, Аккад, Калне ҡалалары инә ине. 11Был илдән ул Ашшурға[†] китеп, унда Ниневегә,[†] Реховот-Ирға һәм Калахҡа,[+] 12шулай уҡ Ниневе менән Калах – ул бик ҙур ҡала – араһындағы Ресенға нигеҙ һалды.

13Мисраим луди, ғанами, леһави, нафтухи, 14паҫруси, каслухи (уларҙан пелештиҙәр[†] тарала) һәм кафториҙарҙың тәүбабаһы булды.

15Ҡәнғәндең улдары:

баш балаһы Сидон, Хит, 16шулай уҡ унан йевусиҙәр, әмөриҙәр, гиргашиҙәр, 17хиууиҙәр, ғарҡиҙар, синиҙәр, 18аруадиҙар, семариҙар һәм хамаҫиҙар тарала.

Һуңынан Ҡәнғәндең нәҫел-ырыуы тирә-яҡҡа йәйелде. 19Уларҙың биләмәләре Сидондан алып Герар яғына табан Газаға тиклем, ә Содом, Ғамора, Адма һәм Севоим яғынан Лашағҡа тиклем һуҙыла. 20Былар – үҙ ерҙәрендә ырыу-ҡәбилә булып йәшәгән, үҙ телдәрендә һөйләшкән Хам нәҫелдәре.

21Йәфәҫтең ағаһы Шемдың да балалары булды. Шем бөтә Ғевәр нәҫеленең атаһы ине[+].

22Шемдың улдары:

Ғелам, Ашшур, Арпахшад, Луд һәм Арам.[†]

23Арамдың улдары:

Ғус, Хул, Ғәҫәр һәм Маш.

24Арпахшад – Шелахтың, Шелах – Ғевәрҙең атаһы. 25Ғевәрҙең ике улы тыуҙы: береһенең исеме – Пәләг[*] – сөнки тап шул ваҡытта ер бүленгәйне, икенсеһенеке – Йоҡтан.

26Йоҡтан – Алмодад, Шәләф, Хасармавеҫ, Ярах, 27Һадорам, Узал, Диҡла, 28Ғовал, Авимаил, Шева, 29Офир, Хауила һәм Йовавтың тәүатаһы. Былар барыһы ла – Йоҡтандан таралған нәҫелдәр[+]. 30Уларҙың ерҙәре Мешанан көнсығышҡа табан Сефар тауҙарына хәтлем һуҙыла ине.

31Былар – үҙ ерҙәрендә ырыу-ҡәбилә булып йәшәгән, үҙ телдәрендә һөйләшкән Шем нәҫелдәре.

32Туфандан һуң Нух улдары нәҫеленән сыҡҡан һәм ырыу-ҡәбилә булып ер йөҙөнә таралған халыҡтарҙың нәҫел шәжәрәһе ошо.

#### 11


Бабил манараһы

1Башта донъяла бер тел булып, кешеләр бер үк төрлө һүҙҙәрҙе ҡуллана ине. 2Көнсығыштан күсеп барғанда кешеләр Шинғар ерендә тигеҙ урын таптылар ҙа шунда урынлаштылар[+].

3Бер-береһенә:

– Әйҙәгеҙ, балсыҡтан кирбес һуғайыҡ та уны утта яндырайыҡ, – тинеләр.

Шулай итеп, улар таш урынына кирбес, ә эзбиз иҙмәһе урынына ер аҫтынан сыҡҡан ҡара ыҫмала ҡуллана башланы.

4Шунан былай тинеләр:

– Ер йөҙө буйлап таралышып бөтмәйек һәм исемебеҙҙе данға күмәйек тиһәк, үҙебеҙгә күккә ашып торған манаралы ҡала төҙөйөк.

5Раббы[†] әҙәм балалары төҙөп ятҡан ҡала менән манараны ҡарарға тип аҫҡа төштө.

6– Бер үк халыҡ, бөтәһенең дә телдәре бер төрлө. Бына нимә эшләй башлағандар былар; ниәттәрен ғәмәлгә ашырмайынса туҡтамаясаҡтар! – тине Раббы. – 7Ергә төшәйек тә телдәрен бутап бөтәйек. Береһенең әйткәнен икенсеһе аңламаһын әйҙә!

8Раббы уларҙы бөтә ер йөҙөнә таратты – бына шулай улар ҡаланы төҙөүҙән туҡтаны[+]. 9Шуға күрә был ҡала Бабил[†][*] тип атала – Раббы унда ерҙәге барса кешеләрҙең телдәрен бутаны һәм ошо урындан уларҙы бөтә ер йөҙөнә сәсте.


Шемдан Ибрамғаса

10Бына Шемдың нәҫел шәжәрәһе: туфандан һуң ике йыл үткәс, Шемдың Арпахшад исемле улы тыуҙы. 11Арпахшад тыуғандан һуң, Шем биш йөҙ йыл йәшәне; уның тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары булды.

12Арпахшадҡа утыҙ биш йәш булғанда, уның улы Шелах тыуҙы. 13Шелах тыуғандан һуң, Арпахшад дүрт йөҙ ҙә өс йыл йәшәне; уның башҡа улдары һәм ҡыҙҙары ла булды.

14Утыҙ йәшендә Шелахтың улы Ғевәр тыуҙы. 15Ғевәр тыуғандан һуң, Шелах дүрт йөҙ өс йыл йәшәне; уның башҡа улдары һәм ҡыҙҙары ла булды.

16Ғевәргә утыҙ дүрт йәш булғанда, улы Пәләг тыуҙы. 17Пәләг тыуғандан һуң, Ғевәр дүрт йөҙ утыҙ йыл йәшәне; уның башҡа улдары һәм ҡыҙҙары ла булды.

18Пәләгкә утыҙ йәш булғанда, улы Реғу тыуҙы. 19Реғу тыуғандан һуң, Пәләг ике йөҙ туғыҙ йыл йәшәне; уның тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары булды.

20Реғуға утыҙ ике йәш булғанда, улы Серуг тыуҙы. 21Серуг тыуғандан һуң, Реғу ике йөҙ ете йыл йәшәне; уның тағы улдары һәм ҡыҙҙары булды.

22Серугка утыҙ йәш булғанда, улы Нахор тыуҙы. 23Нахор тыуғандан һуң, Серуг ике йөҙ йыл йәшәне; уның тағы улдары һәм ҡыҙҙары булды.

24Нахорға егерме туғыҙ йәш булғанда, улы Терах тыуҙы. 25Терах тыуғандан һуң, Нахор йөҙ ҙә ун туғыҙ йыл йәшәне; уның башҡа улдары һәм ҡыҙҙары ла булды.

26Етмеш йәшенән һуң Терахтың Ибрам,[†] Нахор һәм Һаран исемле улдары тыуҙы.

27Бына Терахтың нәҫел шәжәрәһе: Терахтың Ибрам, Нахор һәм Һаран тигән улдары булды. Һарандың Лут исемле улы тыуҙы. 28Һаран атаһы Терах иҫән саҡта уҡ тыуған ерендә, халдейҙарҙың[†] Ур ҡалаһында, вафат булды. 29Ибрам менән Нахор өйләнде: Ибрамдың ҡатынының исеме Сарая, ә Нахорҙың ҡатыны Милка исемле ине. Милка менән Иска Һарандың ҡыҙҙары ине. 30Сарая түлһеҙ булды, бала таба алманы.

31Терах халдейҙарҙың Ур ҡалаһынан Ҡәнғән[†] еренә күсеп китте. Үҙе менән улы Ибрамды, ейәне Лутты, Һарандың улын, Ибрамдың ҡатынын – килене Сараяны алды. Харанға еткәс, шунда төпләнеп ҡалдылар. 32Терах ике йөҙ ҙә биш йәшендә Харанда вафат булды.

#### 12


Ибрамдың саҡырылыуы

1Раббы[†] Ибрамға[†] былай тине:

– Ер-һыуыңды, туған-ырыуыңды, атаң йортон ҡалдыр ҙа Мин күрһәткән ергә кит[+]. 2Һинән бөйөк халыҡ тыуҙырырмын,

Һине мөбәрәк ҡылырмын, атыңды бөйөк итермен;
Һин фатиха-бәрәкәт сығанағы булырһың!
3Һиңә берәү фатихаһын бирһә,
Мин дә уға фатихамды бирермен!
Һине ҡәһәрләгәнде ҡәһәрләрмен!
Ер йөҙөндәге барса халыҡтар
Һинең аша фатиха аласаҡ[+].

4Ибрам, Раббы бойорғанса, юлға сыҡты. Лут та уның менән бергә китте. Харандан сыҡҡанда Ибрамға етмеш биш йәш ине. 5Ул үҙе менән бергә ҡатыны Сараяны, ҡустыһының улы Лутты, Харанда йыйған барлыҡ мөлкәтен, эйә булған бөтә хеҙмәтселәрен алып, Ҡәнғәнгә[†] юл тотто.

Ҡәнғәнгә килеп еттеләр. 6Ибрам был ерҙәрҙе Шәхәм тигән урындағы Море имәнлегенә тиклем арҡырыһын-буйын йөрөп сыҡты. Ул заманда бында ҡәнғәниҙәр йәшәй ине. 7Раббы, Ибрамға күренеп, былай тине:

– Был ерҙе һинең тоҡомоңа бирәсәкмен.

Ошо урында Ибрам үҙенә күренгән Раббыға бағышлап ҡорбан[†] усағы эшләне. 8Артабан ул Бейт-Илдән көнсығышта ятҡан тауға табан китте. Сатырҙарын көнбайышта урынлашҡан Бейт-Ил менән көнсығыштағы Ғай ҡалалары араһына ҡорҙо. Ибрам ошонда Раббыға ҡорбан усағы эшләп, Раббы исеменә доға бағышланы. 9Ибрам тағы юлға сыҡты һәм Негевҡа табан йүнәлде.

10Был илдә көслө йот булғанлыҡтан, Ибрам Мысырға[†] барып йәшәп торорға булды[+]. 11Мысырға етеп килгәндә, ҡатыны Сараяға былай тине:

– Мин беләм, һин бик матур ҡатынһың. 12Мысыр кешеләре, һине күрер ҙә: «Был уның ҡатыны», – тип мине үлтерер, һине тере ҡалдырыр. 13Шуға күрә уларға: «Мин уның һеңлеһемен», – тип әйт. Һинең хаҡҡа мине лә яҡшы ҡабул итерҙәр, һәм мин дә иҫән ҡалырмын[+].

14Ибрам Мысырға килеп еткәс, Мысыр кешеләре, ысынлап та, Сараяның ифрат һылыу икәнен күрҙе. 15Ҡатынды күргән һарай әһелдәре уның матурлығы хаҡында фирғәүенгә[†] еткерҙе. Сараяны фирғәүендең һарайына алдылар. 16Сарая арҡаһында фирғәүен Ибрамға яҡшы мөнәсәбәттә булды. Ибрамдың эштәре көйләнде: уның һарыҡтары, һыйырҙары, ишәктәре, ҡолдары менән ҡолиәләре һәм дөйәләре ишәйеп китте. 17Әммә Раббы Ибрамдың ҡатыны Сараяны үҙенә алғаны өсөн фирғәүенгә һәм уның һарайындағы кешеләргә ауыр бәлә-ҡазалар ебәрҙе. 18Фирғәүен Ибрамды үҙ янына саҡырып алды ла:

– Ни эшләттең һин мине? Ниңә уның ҡатының икәнен әйтмәнең? – тине. – 19Ни өсөн уны һеңлем тип әйттең? Һинең һүҙеңә ышанып, мин уға өйләнергә булғайным. Бына ҡатының, ал да кит!

20Фирғәүен үҙенең кешеләренә әмер бирҙе һәм Ибрамды ҡатыны, бөтә мөлкәте менән оҙатып ебәрҙеләр.

#### 13


Ибрам менән Луттың айырылыуы

1Ибрам[†] ҡатыны, барлыҡ мөлкәте менән Мысырҙан[†] сығып, Негевҡа юл тотто. Лут та уның менән ине. 2Ибрам бик байыҡҡайны – мал-тыуары ла, алтын-көмөшө лә күп ине. 3Негевтан ул, бер урындан икенсе урынға күсә-күсә, Бейт-Илгә тиклем килде. Бейт-Ил менән Ғай араһындағы әүәл сатыр ҡорған урынға етте. 4Элек эшләгән ҡорбан[†] усағы янына туҡтап, Раббы[†] исеменә доға бағышланы.

5Ибрам менән бергә күсенеп йөрөгән Луттың да мал-мөлкәте, сатырҙары бар ине. 6Малдары күбәйеп киткәнгә күрә, уларға бергә йәшәр өсөн ер етмәй башланы. 7Ибрам менән Луттың көтөүселәре араһында ғауға сыҡты. Ул саҡта был ерҙәрҙә ҡәнғәниҙәр[†] менән перизиҙәр йәшәй ине. 8Ибрам Лутҡа:

– Беҙ бит туғандар, – тине. – Үҙебеҙҙең арала ла, көтөүселәребеҙ араһында ла ыҙғыш-талаш булмаһын![+] 9Бына бөтә ер һинең алдыңда. Әйҙә, айырылайыҡ: әгәр һин һулға китһәң, мин уңға китермен. Һин уңға йүнәлһәң, мин һулға ҡайырылырмын.

10Лут, тирә-яҡты байҡап, шуны күрҙе: Иордан йылғаһының үҙәне – Соғарҙың үҙенә тиклем – Раббы баҡсаһылай, Мысыр тупрағы ише һуғарыулы ерҙәр ине. Был Раббы Содом менән Ғамора ҡалаларын юҡ иткәнгә тиклем булғайны[+]. 11Лут үҙенә тотош Иордан үҙәнен һайланы ла көнсығышҡа табан китте. Шулай итеп, улар айырылышты: 12Ибрам Ҡәнғән ерендә йәшәп ҡалды, Лут үҙән буйындағы ҡалалар араһында төйәкләнде. Содомға яҡын бер ерҙә сатырҙарын ҡорҙо. 13Содом кешеләре боҙоҡ күңелле, Раббы алдында бик гонаһлы[†] ине[+].

14Лут айырылып киткәс, Раббы Ибрамға былай тине:

– Үҙең баҫып торған урындан күҙеңде күтәреп баҡ: төньяҡҡа ла, көньяҡҡа ла, көнсығышҡа ла, көнбайышҡа ла ҡара. 15Алдыңда йәйрәп ятҡан ошо ерҙәрҙе Мин һиңә һәм киләсәк тоҡомдарыңа мәңгелеккә бирәсәкмен[+]. 16Тоҡомоңдо ерҙәге ҡом һымаҡ иҫәпһеҙ-һанһыҙ итәсәкмен. Әгәр берәйһе ерҙәге ҡом бөртөктәрен һанай алһа, һинең нәҫелеңдең хисабын белер[+]. 17Бар, был ерҙәрҙе арҡырыға-буйға йөрөп сыҡ, сөнки Мин уларҙы һиңә бирәсәкмен.

18Ибрам, сатырын һүтеп алып, тағы юлға сыҡты, Хеврон янындағы Мамре имәнлеге тигән урынға барып төпләнде. Ошонда Раббыға ҡорбан усағы яһаны.

#### 14


Ибрамдың Лутты ҡотҡарыуы

1Шул дәүерҙә Шинғар батшаһы Амрафел, Элласар батшаһы Арйох, Ғелам батшаһы Кедорлағомер һәм Гоим батшаһы Тидғал 2Содом батшаһы Берағҡа, Ғамора батшаһы Биршағҡа, Адма батшаһы Шинавҡа, Севоим батшаһы Шемәверға һәм Белағ, йәғни Соғар батшаһына ҡаршы яу асты. 3Һуңғы биш батша әле Тоҙло диңгеҙ булған Сиддим үҙәнендә көс тупланы[+]. 4Был батшалар ун ике йыл буйына Кедорлағомер иҙеүе аҫтында булып, ун өсөнсө йылында баш күтәргәйне. 5Ун дүртенсе йылда Кедорлағомер үҙенә ҡушылған батшалар менән Ғаштароҫ-Ҡарнаимда[†] рефаларҙы,[†] Һамда зуздарҙы, Шаве-Ҡиръяҫаимда эмдарҙы,[+] 6сүллек ситендәге Әл-Паранға тиклем һуҙылған Сеғир таулығында хориҙарҙы тар-мар итте. 7Унан боролоп, улар Ғейн-Мишпатҡа, йәғни Ҡадешҡа килделәр, ғәмәлектәрҙең бөтә ерҙәрен баҫып алдылар һәм Хасасон-Тамарҙа йәшәгән әмөриҙәрҙе ҡыйраттылар[+].

8-9Бынан һуң Содом, Ғамора, Адма, Севоим, Белағ, йәғни Соғар батшалары юлға сыҡты. Был биш батша дүрт батшаға – Ғелам батшаһы Кедорлағомер, Гоим батшаһы Тидғал, Шинғар батшаһы Амрафел, Элласар батшаһы Арйохҡа ҡаршы Сиддим үҙәнендә һуғышҡа инде[+]. 10Сиддим үҙәнендә ыҫмалалы соҡорҙар күп ине. Содом менән Ғамора батшаларының яугирҙәре ҡасып барғанда ошо соҡорҙарға батты, тере ҡалғандар тауҙарға ҡасты. 11Еңеүселәр Содом менән Ғамораның бөтә байлығын, туплаған аҙыҡ-түлеген таланы. 12Ибрамдың[†] Содомда йәшәгән туғаны Лутты ла бөтә мөлкәте менән бергә алып киттеләр.

13Ҡасып ҡотолғандарҙан берәү килеп, ғиври[†][*] Ибрамға бөтәһен дә һөйләп бирҙе. Ибрам ул саҡта Әшкол менән Ғанерҙың туғаны әмөри кешеһе Мамреның имәнлеге янында йәшәй ине. Улар барыһы ла Ибрам яҡлылар ине. 14Туғанының әсиргә эләккәнен белгәс, Ибрам, үҙ йортонда тыуып үҫкән өс йөҙ ун һигеҙ хеҙмәтсеһен ҡоралландырып, дошман артынан ҡыуа сыҡты. Данға барып еткәс,[+] 15кешеләрен төркөмдәргә бүлеп, төн ҡараңғылығы аҫтында дошмандарға һөжүм итте. Уларҙы тар-мар иткәс, Дамасктан төньяҡтараҡ урынлашҡан Хова тигән ергә тиклем баҫтырып барҙы. 16Ибрам талап алынған бөтә байлыҡты, әсир ителгән кешеләрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарҙы, бар мал-мөлкәте менән Лутты ҡотҡарып алып ҡайтты.

17Ибрам Кедорлағомерҙы һәм уның яҡлы батшаларҙы ҡыйратып ҡайтып килгәндә, хәҙер Батшалар үҙәне тип йөрөтөлгән Шаүе үҙәнендә уға Содом батшаһы ҡаршы сыҡты[+]. 18Сәлим батшаһы Мәлки-Садиҡ та Ибрамға икмәк менән шарап алып килде. Ул Юғарыларҙан Юғары Алланың ҡаһины[†] ине[+]. 19Мәлки-Садиҡ Ибрамға фатиха биреп былай тине:

– Күк менән ерҙе яратҡан
Юғарыларҙан Юғары Алла[†]
Ибрамды мөбәрәк ҡылһын!
20Дошмандарыңды ҡулыңа тапшырған
Юғарыларҙан Юғары Аллаға рәхмәттәр яуһын!

Ибрам уға яумалының ундан бер өлөшөн бирҙе[+].

21Содом батшаһы Ибрамға:

– Миңә кешеләремде ҡайтарһаң булды, ә мал-мөлкәтте үҙеңә ҡалдыр, – тине.

22Әммә Ибрам Содом батшаһына:

– Мин Раббыға, күк менән ерҙе яратҡан Юғарыларҙан Юғары Аллаға, ҡулымды күтәреп ант итәм. 23Һинең мөлкәтеңдән бер нәмә лә – бер һүрендең дә, аяғыңдағы ҡатаңдың ҡайышы ла кәрәкмәй. Һуңынан: «Ибрамды мин байыттым», тип әйтерлек булмаһын, – тип яуап ҡайтарҙы. – 24Кешеләрҙе ашатыуға киткән сығымдан һәм минең менән барыусыларға тейеш өлөштән башҡа бер нәмә лә кәрәкмәй миңә. Минең менән яу сапҡан Ғанер, Әшкол, Мамре үҙҙәренең өлөшөн алһын, әйҙә.

#### 15


Раббының Ибрам менән төҙөгән килешеүе

1Ошо ваҡиғаларҙан һуң, Раббы[†] Ибрамға[†] бер күренмештә:[†]

– Ҡурҡма, Ибрам.
Мин – һинең Ҡалҡаның.
Һиңә бүләгем мул булыр, – тине[+].

2Әммә Ибрам:

– Эй Раббы Хакимым! Миңә нимә бирмәксеһең? Бала атаһы була алманым. Вариҫым кем бит – Дамаск кешеһе Әлиғәзәр, – тине.

3– Бына, Һин миңә нәҫел насип итмәгәс, – тип дауам итте Ибрам, – хеҙмәтсем вариҫым була инде.

4Раббы тағы өндәште:

– Юҡ, ул һинең вариҫың булмаясаҡ, үҙ балаң вариҫың буласаҡ.

5Раббы Ибрамды тышҡа алып сыҡты ла:

– Күккә ҡара, – тине. – Әгәр ҙә һанай алһаң, йондоҙҙарҙы һанап ҡара.

Шунан тағы әйтте:

– Һинең нәҫелең шул тиклем буласаҡ[+].

6Ибрам Раббыға ышанды һәм Раббы быны тәҡүәлек[†] тип ҡабул итте[+].

7Алла[†] Ибрамға:

– Ошо ерҙәрҙе һиңә мираҫ итеп бирер өсөн халдейҙарҙың[†] Ур ҡалаһынан һине бында алып килгән Раббы Мин, – тине.

8– Эй Раббы Хакимым! Был ерҙәрҙе мираҫ итеп аласағымды мин нимәнән белә алам? – тип һораны Ибрам[+].

9Раббы былай тине:

– Миңә һыйыр, кәзә, һарыҡ тәкәһе алып кил. Һәммәһе лә өсәр йәшлек булһын. Бер алатуба менән бер бала күгәрсен дә килтер.

10Ибрам әйтелгәндәрҙе алып килеп салды ла, һәр береһен урталайға бүлеп, киҫәктәрҙе бер-береһенә тәңгәлләп һалып ҡуйҙы; ҡоштарҙы ғына икегә бүлмәне[+]. 11Һуйып һалынған малдарға йыртҡыс ҡоштар ябырылды, әммә уларҙы Ибрам ҡыуып ебәрҙе.

12Ҡояш байып барғанда Ибрамды тәрән йоҡо баҫа башланы, уны ҡурҡыу һәм ҡараңғылыҡ солғап алды[+].

13Раббы Ибрамға былай тине:

– Шуны бел: һинең тоҡомоң сит бер илдә килмешәк булып йәшәр. Дүрт йөҙ йыл ҡол булып, йәбер-золом күрер[+]. 14Әммә Мин һинең нәҫелеңде ҡол иткән халыҡты хөкөм итәсәкмен. Шунан һуң нәҫел-ырыуың унан бик ҙур байлыҡ менән сығыр[+]. 15Ә һин, оҙон ғүмер кисергәндән һуң, тыныс күңел менән аталарың янына күсерһең. 16Нәҫел-ырыуыңдың тик дүртенсе быуыны ғына бында ҡайтыр, сөнки әмөриҙәрҙең гонаһы[†] саманан ашмаған әле[+].

17Бына бер саҡ, ҡояш байып, ҡараңғы төшкәс, мейестән бөркөлгәндәй төтөн үә ялҡын хасил булды һәм урталай киҫелгән түшкәләр араһынан үтеп китте. 18-21Шул көндө Раббы Ибрам менән килешеү[†] төҙөнө һәм былай тине:

– Мысыр[†] йылғаһынан алып бөйөк Евфрат йылғаһына тиклемге ошо ерҙе – ҡыниҙар, ҡынизиҙар, ҡадмониҙар, хиттиҙәр, перизиҙәр, рефалар,[†] әмөриҙәр, ҡәнғәниҙәр,[†] гиргашиҙәр һәм йевусиҙәрҙең бөтә ерен һинең нәҫелеңә бирәсәкмен[+].

#### 16


Хәжәр менән Исмәғил

1Ибрамдың[†] ҡатыны Сарая бала тапманы. Хәжәр исемле бер мысыр[†] ҡыҙы уның хеҙмәтсеһе ине. 2Сарая Ибрамға:

– Раббы[†] миңә бала бирмәне инде. Һин минең хеҙмәтсем менән йоҡлап ҡара, бәлки, ул миңә бала табып бирер, – тине.

Ибрам Сараяның һүҙен тыңланы. 3Сарая хеҙмәтсеһен – мысыр ҡыҙы Хәжәрҙе – иренә йәриә[†] итеп бирҙе. Был ваҡытта Ибрамдың Ҡәнғәнгә[†] килеп урынлашыуына ун йыл самаһы үткәйне. 4Ибрам Хәжәр менән яҡынлыҡ ҡылды. Хәжәр ауырға ҡалды. Үҙенең йөклө икәнен белгәс, маһайып китеп, ул хужабикәһен һанға һуҡмай башланы.

5– Минең ошолай кәмһенеп йәшәүемә һин ғәйепле, – тине Сарая Ибрамға. – Хеҙмәтсемде ҡуйыныңа һалдым, ә ул, ауырға ҡалғайны, эреләнде лә китте. Әйҙә, Раббы беҙгә Үҙе хөкөмөн ҡылһын[+].

6– Хеҙмәтсеңә үҙең хужа бит, – тип яуапланы Ибрам. – Нимә теләһәң, шуны эшлә.

Сарая Хәжәрҙе рәнйетә башланы һәм Хәжәр унан ҡасып китте. 7Раббы фәрештәһе[†] Хәжәрҙе Шурға илткән юлдағы ҡоҙоҡ[†] янында осратты[+]. 8Унан:

– Сарая хеҙмәтсеһе Хәжәр, ҡайҙан киләһең дә ҡайҙа китеп бараһың? – тип һораны.

– Хужабикәм Сараянан ҡасып китеп барам, – тип яуап ҡайтарҙы Хәжәр.

9Раббы фәрештәһе уға былай тине:

– Хужабикәңә кире ҡайт та уға буйһон.

10Шунан дауам итте:

– Һинең нәҫелеңде күбәйткәндән-күбәйтермен, хатта уның иҫәбенә сығырлыҡ булмаҫ.

11Раббы фәрештәһе уға тағы шуны әйтте:

– Әле һин ауырлыһың, улың булыр. Уға Исмәғил[*] тип исем ҡушырһың, сөнки һинең хәсрәтеңде Раббы Үҙе ишетте.

12Улың кешеләр араһында
Ҡырағай бер ишәк һымаҡ булыр:
Һәр кешегә ҡулын күтәрер.
Барыһынан да үҙе шуны күрер,
Бөтә туғандарынан да ситтә йәшәр.

13Үҙе менән һөйләшкән Раббыны Хәжәр: «Һин – Эл-Рои»[*] – тип атаны. Сөнки: «Ысынлап та әле мине Күреүсене күрҙемме икән?» – тине. 14Шуға күрә Ҡадеш менән Бәрәд араһында ятҡан был ҡоҙоҡ «Беер-Лахай-Рои»[*] тип атала.

15Хәжәр Ибрамға ул табып бирҙе. Ибрам Хәжәрҙән тыуған улына Исмәғил тип исем ҡушты. 16Хәжәр Исмәғилде тапҡанда, Ибрам һикһән алты йәшендә ине.

#### 17


Сөннәт – килешеү билдәһе

1Ибрамға[†] туҡһан туғыҙ йәш булғанда, Раббы[†] уға күренеп былай тине:

– Мин сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алламын. Минең юлымдан йөрө, камил бул. 2Мин һинең менән килешеү[†] төҙөйөм һәм нәҫел-нәсәбеңде иҫәпһеҙ-һанһыҙ күп итәм.

3Ибрам йөҙтүбән ергә ҡапланды. Алла[†] һүҙен дауам итте:

4– Һинең менән төҙөгән килешеүем шул: һин бик күп халыҡтарҙың атаһы булырһың. 5Исемең Ибрам[*] түгел, Ибраһим[*] булыр, сөнки һине бик күп халыҡтарҙың атаһы итермен[+]. 6Һин бик үрсемле нәҫелдең башы булырһың. Һинән тотош халыҡтар таралыр, батшалар сығыр. 7Килешеүемде һинең һәм нәҫелең менән быуындан-быуынға мәңгелеккә нығытырмын. Мин һинең һәм нәҫел-нәсәбеңдең Аллаһы булырмын. 8Әле һин килмешәк булып йәшәгән ошо Ҡәнғән[†] ерҙәрен Мин һиңә һәм тоҡомоңа мәңгелек милек итеп бирермен. Мин уларҙың Аллаһы булырмын.

9Алла Ибраһимға былай тине:

– Һин үҙең, һинән һуң тоҡомоң быуындан-быуынға Минең килешеүемә тоғро булығыҙ. 10Һинең һәм нәҫелең менән төҙөгән килешеүҙең шарты шул: арағыҙҙағы ир-аттың һәммәһе лә сөннәтле булһын. 11Минең менән килешеү билдәһе итеп енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алығыҙ. 12Яңы тыуған ир балаларҙың һәр береһе – үҙ йортонда тыуғаны ла, тоҡомоңдан булмайынса, ситтәрҙән һатып алынғаны ла донъяға килгәндең һигеҙенсе көнөндә сөннәтләнһен. Быуындан-быуынға шулай булһын[+]. 13Һәммәһе лә: үҙ йортоңда тыуғаны ла, һатып алынғаны ла мотлаҡ сөннәтләнергә тейеш. Ошо рәүешле Минең менән мәңгелек килешеү билдәһе һеҙҙең ғәүрәтегеҙҙә ҡаласаҡ. 14Ә сөннәтләнмәгән ир-егет халҡы араһынан ҡыуылыр, Минең менән булған килешеүҙе боҙған өсөн булыр был.

15Алла Ибраһимға тағы былай тине:

– Ҡатының Сараяны инде Сарая тип атама, бынан һуң уның исеме Сара[*] булыр. 16Мин уға фатиха ҡылам һәм унан һиңә бер ул бирәм. Уға фатихамды бирәм: ул халыҡтарҙың әсәһе булыр, нәҫеленән батшалар сығыр.

17Ибраһим йөҙтүбән ергә ҡапланды ла көлдө. Эстән генә: «Йөҙ йәшлек ҡарттың балаһы буламы? Сара туҡһан йәшендә бала таба булырмы?» – тип уйланы. 18Шунан Аллаға:

– Эй Раббым, исмаһам, Исмәғилдең Һинең хозурыңда йәшәүен насип итсе, – тине.

19– Үҙеңдең ҡатының Сара ул табыр, – тине Алла Ибраһимға. – Һин уға Исхаҡ[*] тип исем ҡушырһың. Мин уның менән, уның тоҡомо менән мәңгелек килешеүҙе дауам итермен.

20Һинең Исмәғил тураһындағы үтенесеңде лә ишеттем: Мин уға фатихамды бирәм, уның тоҡомон түлле итермен, нәҫел-ырыуы ишле булыр. Исмәғилдән ун ике юлбашсы сығыр, унан бөйөк халыҡ таралыр.

21Әммә килешеүемде киләһе йыл ошо ваҡытта Саранан тыуасаҡ улың Исхаҡ менән нығытырмын.

22Алла, Ибраһим менән һөйләшеп бөткәндән һуң, юғарыға олғашты.

23Ибраһим шул көндө үк улы Исмәғилде лә, йортонда тыуған йәки һатып алынған хеҙмәтселәрҙе лә – өйөндәге бөтә ир затынан булғандарҙы сөннәткә ултыртты. Ул бөтәһен дә Алла ҡушҡанса эшләне. 24Сөннәткә ултырған саҡта Ибраһимға туҡһан туғыҙ, 25ә улы Исмәғилгә ун өс йәш ине. 26Ибраһим да, улы Исмәғил дә, 27Ибраһим йортондағы ир затынан булғандарҙың һәммәһе – уның өйөндә тыуғандар ҙа, сит ырыуҙарҙан һатып алынған хеҙмәтселәр ҙә – шул бер көндә сөннәтләнде.

#### 18


Өс ҡунаҡ

1-2Мамре имәнлеге янында Ибраһимға[†] Раббы[†] күренде. Ул көндөҙгө эҫелә сатыр ауыҙында ултыра ине. Күтәрелеп баҡҡайны, алдында өс мосафир торғанын күрҙе. Уларҙы күреү менән ҡаршыларына йүгереп барҙы ла, ергә ҡапланып, былай тине:

3– Эй хакимым, әгәр күңелеңә хуш килһәм, мин ҡолоң эргәһенән үтеп китмәһәң ине. 4Һыу алып килеп аяҡтарығыҙҙы йыуырҙар, ағас күләгәһендә ял итерһегеҙ. 5Ә мин икмәк алып киләйем, үҙәк ялғап алырһығыҙ, унан юлығыҙҙы дауам итерһегеҙ – барыбер мин ҡолоғоҙ янынан үтеп бараһығыҙ бит.

– Әйҙә, әйткәнеңсә булһын, – тине мосафирҙар[+].

6Ибраһим ашығып сатырға инде лә Сараға былай тине:

– Өс сеа[*] иң яҡшы ондан тиҙ генә ҡамыр баҫ та сөсө икмәк бешер.

7Үҙе көтөүгә йүгерҙе, бер яҡшы, көр башмаҡты һайлап алып хеҙмәтсеһенә тапшырҙы ла ашарға әҙерләргә ҡушты. 8Ибраһим ҡунаҡтар алдына эремсеген, һөтөн, бешереп килтерелгән итен ҡуйҙы, ә үҙе, улар ашаған саҡта, яҡындағы ағас янында баҫып торҙо.

9– Ҡатының Сара ҡайҙа? – тип һораны ҡунаҡтар.

– Бында, сатырҙа, – тип яуапланы Ибраһим.

10– Киләһе йыл ошо мәлдә тағы килермен, – тине мосафирҙарҙың береһе. – Ул ваҡытта ҡатының Сараның улы буласаҡ.

Сара ҡунаҡтың артында, сатыр ауыҙында тыңлап тора ине[+]. 11Ибраһим менән Сара ҡартайғайнылар инде, Сараның айлығы ла туҡтағайны. 12Ул эстән генә көлөп: «Ошо йәшемдә бындай һөйөнөскә ирешә буламмы? Етмәһә, хужам да ҡарт», – тип уйланы[+].

13– Ниңә Сара, инде ҡарсыҡ булғас, бала таба аламмы һуң инде, тип көлә әле? – тине Раббы Ибраһимға. – 14Раббының ҡөҙрәтенән килмәҫ эш бармы? Мин әйтелгән ваҡытта, икенсе йыл ошо мәлдә килгәндә, Сараның улы буласаҡ[+].

15– Мин көлмәнем, – тип аҡланып маташты ҡурҡып ҡалған Сара.

Әммә Раббы:

– Юҡ, һин көлдөң, – тине.


Ибраһимдың Содом өсөн ялбарғаны

16Мосафирҙар торҙо ла Содомға ҡарай юл алды. Ибраһим уларҙы оҙатып китте.

17Раббы былай тине:

– Ибраһимдан ниәтемде йәшерә буламмы ни![+] 18Ысынлап та Ибраһимдан бөйөк, көслө халыҡ тараласаҡ, ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар уның аша фатихалы буласаҡ[+]. 19Балаларына һәм үҙенән һуңғы нәҫел-ырыуына дөрөҫлөктө яҡлап, ғәҙел хөкөм ҡылып, Раббы юлынан йөрөргә бойорһон тип, Ибраһимды һайланым. Шул саҡта Мин, Раббы, уға нимә вәғәҙә иткән булһам, шуны үтәрмен.

20Шунан Ибраһимға:

– Содом менән Ғаморала ҡылынған залимлыҡ сиктән ашты, уларҙың гонаһтары[†] бик ауыр, – тине. –[+] 21Шунда төшөп ҡарайым әле: улар ысынлап та шул тиклем гонаһҡа батҡанмы икән?

22Мосафирҙарҙың икеһе Содомға табан йүнәлде, Ибраһим иһә Раббы хозурында ҡалды. 23Раббыға яҡыныраҡ килеп:

– Яуыздар менән бергә тәҡүәләрҙе лә юҡ итерһеңме икән ни? – тип һораны. – 24Бәлки, был ҡалала илле кеше тәҡүәлер – шулай булһа ла уны юҡ итерһеңме, ошо илле кеше хаҡына ла аямаҫһыңмы? 25Бының булыуы мөмкин түгел! Һин улай эшләмәҫһең: тәҡүәләрҙе яуыздар менән бергә һәләк итмәҫһең, яуыз кеше лә, тәҡүә лә бер үк яҙмышҡа дусар булмаҫ бит инде? Бының булыуы мөмкин түгел! Бөтә ерҙең Хөкөмдары хаҡһыҙ хөкөм итерме[+]?

26– Әгәр Содомда тәҡүә илле кеше тапһам, улар хаҡына был ҡаланы аярмын, – тип яуап бирҙе Раббы[+].

27– Бына мин хозурыңда ни бары көл-туҙан бер әҙәммен, – тине Ибраһим. – Шулай ҙа бөйөк Хакимымдан һорарға баҙнат итәм: 28әгәр ҙә тәҡүә иллегә биш кеше тулмаһа, шул етмәгән бишәү өсөн тотош ҡаланы юҡ итерһеңме?

– Әгәр ҙә мәгәр унда ҡырҡ биш тәҡүәне тапһам, ҡаланы юҡ итмәм, – тип яуап бирҙе Раббы.

29Ибраһим йәнә һораны:

– Ә, бәлки, унда ҡырҡ ҡына кеше табылыр?

Раббы яуапланы:

– Ҡырҡ ҡына кеше хаҡына ла быны эшләмәм.

30– Мин әйткәнгә асыуланмаһаң ине, бөйөк Хакимым: ә, бәлки, унда тәҡүә утыҙ ғына бәндә табылыр? – тине Ибраһим.

Раббы:

– Әгәр гонаһһыҙ утыҙ бәндә табыла икән, ҡаланы аярмын, – тип яуапланы.

31Ибраһим әйтеүен белде:

– Бөйөк Хакимымдан мин тағы һорарға баҙнат итәм: әгәр ундайҙар тик егерме генә булһа?

– Егерме бәндә хаҡына ла аярмын, – тип яуапланы Раббы.

32– Тағы бер тапҡыр һорауыма асыуланмаһаң ине, бөйөк Хакимым, бәлки, унда тәҡүәләр унау ғыналыр? – тип дауам итте Ибраһим.

– Ун бәндә хаҡына ла аярмын, – тине Раббы.

33Ибраһим менән һөйләшеп бөткәс, Раббы китеп барҙы. Ибраһим да өйөнә ҡайтты.

#### 19


Содом менән Ғамораның һәләкәте

1Ике фәрештә[†] Содомға шул көндә кисләгәс кенә килеп етте. Лут был ваҡытта ҡала ҡапҡаһы[†] янында ултыра ине. Уларҙы күргәс, ҡаршыларға тип урынынан торҙо ла, ергә тиклем баш эйеп, былай тине:

2– Хакимдарым, мин ҡолоғоҙҙоң өйөнә рәхим итегеҙ, миндә ҡунығыҙ, аяҡтарығыҙҙы йыуығыҙ, иртән торғас, юлығыҙҙы дауам итерһегеҙ.

– Юҡ, – тине улар. – Беҙ урамда ғына ҡунырбыҙ[+].

3Әммә Лут бик ҡыҫтағас, риза булдылар, уның йортона киттеләр. Лут уларҙы һыйларға сөсө икмәк бешерҙе, тамаҡтарын туйҙырҙы. 4Йоҡларға ятырға ла өлгөрмәнеләр, ҡала кешеләре – Содомдың олоһонан алып кесеһенә тиклем бөтә ирҙәре – Луттың йортон уратып алды.

5– Һиңә ҡунырға ингән кешеләр ҡайҙа? – тип ҡысҡырҙы улар Лутҡа. – Сығар бында, беҙ уларҙы татып ҡарарға теләйбеҙ[+].

6Лут, тупһаға сығып, артынан ишекте япты ла уларға былай тине:

7– Ағай-эне, бындай золом ҡылмағыҙ! 8Минең кейәүгә сыҡмаған ике ҡыҙым бар, һеҙгә мин уларҙы бирәм, теләһәгеҙ ни эшләтегеҙ, тик мосафирҙарға теймәгеҙ, улар бит минең өйөмдә.

9– Кит бынан! – тинеләр уға. – Һин, килмешәк, беҙгә аҡыл өйрәтмәксе булаһыңмы? Беҙ һинең үҙеңдең кәрәгеңде бирербеҙ.

Улар Лутты ҡыҫырыҡлап, ишекте емерергә торғанда ғына, 10мосафирҙар Лутты өй эсенә тартып алды ла ишекте йәһәт кенә бикләй һалды. 11Ә тупһа янында өйөлөшкән кешеләрҙе, – олоһон да, кесеһен дә – һуҡырайттылар, улар ишекте таба алмайынса аҙапланды[+]. 12Мосафирҙар Луттан:

– Был ҡалала тағы кемдәрең бар? – тип һораны. – Кейәүҙәрең, улдарың, ҡыҙҙарың йәки ҡалала башҡа кемең генә булмаһын – бөтәһен дә алып кит: 13беҙ был ҡаланы юҡ итәбеҙ. Ҡала кешеләренең яуызлыҡтары хаҡындағы аһ-зар Раббыға ишетелде, шуға күрә Раббы[†] беҙҙе уны юҡ итергә ебәрҙе.

14Лут ҡыҙҙарының кейәү буласаҡ егеттәренә барып әйтте:

– Тиҙерәк был ҡаланан китегеҙ. Хәҙер Раббы уны һәләк итәсәк!

Әммә егеттәр, Лут шаярталыр, тип уйланы.

15Таң һыҙылғанда, фәрештәләр Лутты ашыҡтыра башланы:

– Бар, ҡатының менән ике ҡыҙыңды ал да кит, юғиһә гонаһлы[†] ҡала менән бергә үҙең дә һәләк булырһың!

16Лут һаман ашыҡмағас, фәрештәләр Раббы мәрхәмәте[†] төшкән Лутты, уның ҡатынын, ике ҡыҙын, ҡулдарынан етәкләп, ҡаланан алып сыҡты. 17Ҡаланан сыҡҡас, фәрештәләрҙең береһе Лутҡа былай тине:

– Йәнеңде ҡотҡар, артыңа әйләнеп ҡарама. Был тирәлә бер ерҙә лә туҡталма, тауҙарға табан йүгер, юҡһа һәләк булырһың!

18– Юҡ, хакимым! – тине Лут. – 19Мин ҡолоңа шундай яҡшылыҡ эшләнең һин! Оло мәрхәмәт күрһәттең миңә – ғүмеремде һаҡлап алып ҡалдың! Ләкин тауҙарға тиклем йүгереп етә алмам, бәләгә юлығырмын, һәләк булырмын. 20Ә бына алда ятҡан ҡала – яҡын, уға тиклем йүгереп етеп булыр, ул бәләкәй. Мин шунда йүгерәйем, ул бәләкәй, шунда тере ҡалырмын!

21– Ярай, – тине уға фәрештә, – һинең хаҡыңа мин быны ла эшләрмен, һин әйткән ҡаланы һаҡлап алып ҡалырмын. 22Әммә тиҙерәк йүгер, һин барып етмәйенсә, мин бер нәмә лә эшләй алмайым.

Шуға күрә лә был ҡала Соғар[*] тип атала.

23Ер өҫтөнә ҡояш ҡалҡты, Лут Соғарға килеп етте.

24Раббы Содом менән Ғамораға күктән, ямғыр һымаҡ итеп, утлы көкөрт яуҙырҙы,[+] 25ике ҡаланы ла, уның бөтә тирә-яғын, барлыҡ үҫемлектәре менән, юҡ итте. 26Луттың ҡатыны артына боролоп ҡарағайны – тоҙ бағанаһына әйләнде.

27Иртә менән Ибраһим[†] кисә генә Раббы хозурында торған урынға килеп баҫты, 28Содом менән Ғамораға, үҙәндең тирә-яғына күҙ һалды һәм күрҙе: ерҙән, мейестән сыҡҡан һымаҡ, төтөн күтәрелә ине.

29Ҡалаларҙы юҡҡа сығарғанда Алла[†] Ибраһимды иҫендә тотто. Шуға күрә йәшәгән ҡалаһын емергәндә Лутты үлеменән йолоп ҡалды.

30Лут Соғарҙа ҡалырға ҡурҡты. Шуға күрә ике ҡыҙы менән тауҙарға китте. Улар бергәләшеп мәмерйәлә йәшәй башланы.

31Бер көндө өлкән[†] ҡыҙы кесеһенә былай тине:

– Атайыбыҙ ҡартая. Беҙҙең менән ерҙәге йола буйынса йәшәрлек ир-ат юҡ. 32Әйҙә, атайыбыҙҙы шарап эсереп иҫертәйек тә уның менән йоҡлайыҡ, шулай итеп атайыбыҙҙан тоҡомобоҙҙо дауам иттерәйек.

33Шул төндә улар аталарын шарап эсереп иҫертте. Өлкән ҡыҙы инеп, атаһы менән йоҡланы. Әммә Лут уның эргәһенә ятҡанын да, сығып киткәнен дә белмәне.

34Икенсе көндә өлкәне кесеһенә:

– Үткән төндә мин атайым менән йоҡланым, – тине. – Бөгөн төндә лә уны шарап эсереп иҫертәйек тә һин уның янына ятырһың. Шулай итеп атайыбыҙҙан тоҡомобоҙҙо дауам иттерәйек.

35Улар тағы аталарын шарап эсереп иҫертте лә, кесе ҡыҙы инеп уның менән йоҡланы. Әммә Лут уның эргәһенә ятҡанын да, сығып киткәнен дә белмәне.

36Шулай итеп, Луттың ике ҡыҙы ла аталарынан ауырға ҡалды. 37Өлкәне ул тапты, уға Моав[†][*] тип исем ҡушты. Хәҙерге Моав кешеләре унан таралған. 38Кесеһе лә ул тапты һәм Бен-Ғамми[*] тигән ат бирҙе. Хәҙерге Ғаммон кешеләре унан таралып киткән.

#### 20


Ибраһим менән Авимәләх

1Ибраһим,[†] был урындан ҡуҙғалып, Негевҡа китте һәм Ҡадеш менән Шур араһына барып урынлашты, һуңынан бер килке Герарҙа йәшәне. 2Ул ҡатыны Сараны һеңлем тип танытты. Герар батшаһы Авимәләх, Сара артынан кеше ебәртеп, уны үҙенә алдыртты[+]. 3Әммә төндә Алла[†], Авимәләхтең төшөнә инеп, былай тине:

– Был ҡатынды үҙеңә алған өсөн үләсәкһең, сөнки уның ире бар.

4Ә Авимәләх Сараға әле ҡағылмаған ине.

– Эй бөйөк Хакимым! – тип ялбарҙы ул. – Һин бер ни белмәгән ғәйепһеҙ халыҡты һәләк итерһеңме ни? 5Ибраһим бит үҙе миңә «ул минең һеңлем» тип әйтте. Ҡатын үҙе лә «был минең ағайым» тип таныштырҙы. Намыҫым да, ҡулым да таҙа минең!

6– Эйе, – тип яуапланы уға Алла төшөндә. – Мин намыҫыңдың таҙа икәнлеген беләм. Шуға күрә һиңә Минең алда гонаһ[†] эшләргә ирек бирмәнем – уға ҡағылыуҙан тыйҙым. 7Хәҙер инде уны иренә кире ҡайтар, ул – пәйғәмбәр,[†] доға ҡылһа, иҫән ҡалырһың. Тик бел: әгәр ҡатынды кире ҡайтармаһаң, үҙең дә, бөтә туған-тыумасаң да үлеп бөтәсәк[+].

8Икенсе көндә Авимәләх иртә менән торҙо ла, яҡын кешеләрен йыйып алып, ошо һүҙҙәрҙе еткерҙе – барыһы ла бик ныҡ ҡурҡты. 9Авимәләх Ибраһимды саҡыртып алды ла:

– Ни эшләнең һин беҙҙең менән? – тине. – Һинең алдыңда ниндәй ғәйебем бар ине – мине лә, батшалығымды ла гонаһҡа батыра яҙҙың бит. Әҙәм ҡылмаҫты ҡылдың һин миңә.

10Шунан Авимәләх Ибраһимдан:

– Һин быны ниндәй ниәт менән эшләнең? – тип һораны.

11– Мин был яҡтарҙа Алланан ҡурҡмайҙарҙыр, ҡатыным арҡаһында мине үлтерерҙәр, тип уйланым, – тине Ибраһим. – 12Етмәһә, ул ысынлап та миңә һеңле лә – атайыбыҙ бер, тик әсәйҙәребеҙ башҡа. Мин уға өйләндем. 13Алла миңә атам йортон ҡалдырып, ил гиҙергә бойорғас, ҡатыныма: «Үтенеп һорайым, ҡайҙа ғына барһаҡ та, мине ағайым тип әйт», – тинем.

14Авимәләх Ибраһимға һарыҡтар, һыйырҙар, ҡолдар һәм ҡолиәләр бирҙе, ҡатыны Сараны кире ҡайтарҙы.

15– Бына минең бөтә ерем һинең күҙ алдыңда, ҡайҙа теләһәң, шунда йәшә, – тине.

16Ә Сараға ул былай тине:

– Ағайыңа мең көмөш бирәм, был һинең намыҫың таҙа икәнен күрһәткән бер бөркәнсек булһын һәм һәр кем ғәйепһеҙ икәнеңде белһен.

17Ибраһим Аллаға доға ҡылды, Алла Авимәләхте, уның ҡатынын һәм ҡолиәләрен һауыҡтырҙы, ҡатындар тағы бала таба башланы[+]. 18Ә быға тиклем Раббы[†], Ибраһимдың ҡатыны Сара арҡаһында, Авимәләхтең йортондағы бөтә ҡатындарҙы түлдән яҙҙырғайны.

#### 21


Исхаҡтың тыуыуы

1Раббы[†], әйткән һүҙе буйынса, Сараға яҡшылыҡ ҡылды, уға биргән вәғәҙәһен ғәмәлгә ашырҙы. 2Сара ауырға ҡалды һәм, Ибраһимдың[†] ҡартлыҡ көнөндә, Алла[†] билдәләгән ваҡытта, бер ир бала тапты. 3Ибраһим Саранан тыуған улына Исхаҡ тип исем ҡушты[+]. 4Ә һигеҙенсе көнөндә, Алла бойорғанса, уны сөннәткә ултыртты[+]. 5Исхаҡ тыуғанда Ибраһимға йөҙ йәш ине.

6– Алла минең йөҙөмдө көләс итте. Быны ишеткән һәр кеше минең менән бергә көләсәк, – тине Сара.

7Тағы былай тине:

– Берәйһе Ибраһимға, Сара бала имеҙәсәк, тиһә, һис ышанмаҫ ине. Бына мин уға ҡартайған көнөмдә ул табып бирҙем!

8Бала үҫә төшкәс, уны күкрәктән айырҙылар. Исхаҡты күкрәктән айырған көндө Ибраһим оло мәжлес йыйҙы.

9Сара, Ибраһимдың мысыр[†] Хәжәрҙән тыуған улының Исхаҡтан көлгәнен күреп,[+] 10Ибраһимға:

– Был ҡол ҡатынды улы менән бергә ҡыуып ебәр! Уның улы минең Исхағым менән бер тиң тороп һинең вариҫың булмаһын! – тине[+].

11Ибраһимға был һүҙҙәрҙе ишетеү бик ҡыйын булды, сөнки Исмәғил дә үҙ улы ине бит. 12Әммә Алла уға былай тине:

– Улың тураһында ла, йәриәң[†] тураһында ла ҡайғырма. Сара нимә әйтһә, шуны тыңла, сөнки һинең тоҡомоң Исхаҡтан тараласаҡ[+]. 13Йәриәңдең улынан да бер халыҡ барлыҡҡа килтерермен, сөнки ул да һинең тоҡомоң.

14Иртәгәһен Ибраһим таң менән торҙо, икмәк, бер турһыҡ һыу әҙерләп, Хәжәрҙең яурынына артмаҡлатты ла балаһы менән сығарып ебәрҙе. Хәжәр, бара торғас, Беер-Шәвәғ сүлендә аҙашты. 15Турһығындағы һыу ҙа бөттө. Ул балаһын бер ҡыуаҡ аҫтында ҡалдырҙы ла 16атылған уҡ арауығы ситкә китеп ултырҙы. «Баламдың үлемен күрмәһәмсе», – тип ҡысҡырып илай башланы. 17Алла ир баланың тауышын ишетте. Алла фәрештәһе[†] күктән Хәжәргә:

– Һиңә ни булды, Хәжәр? – тип өндәште. – Ҡурҡма, балаңдың илаған тауышын Алла ишетте. 18Тор, балаң янына бар ҙа уны етәкләп ал. Мин унан бер бөйөк халыҡ хасил итәсәкмен.

19Алла ҡатындың күҙҙәрен асты – Хәжәр ҡоҙоҡ[†] күрҙе. Ул барып турһығына һыу тултырып алды, улына һыу эсерҙе.

20Алла баланы ташламаны. Исмәғил буй еткерҙе, сүлдә йәшәй башланы һәм мәргән уҡсы булып китте. 21Ул Паран сүлендә йәшәне, әсәһе уға Мысырҙан кәләш алып бирҙе[+].


Ибраһим менән Авимәләх араһындағы килешеү

22Шул осорҙа Авимәләх үҙенең ғәскәр башлығы Пихол менән бергә Ибраһимға килеп былай тине:

– Нимә генә эшләһәң дә, һиңә Алла ярҙам итеп тора. 23Мине лә, балаларымды ла, ейәндәремде лә ҡыйырһытмаҫҡа Алла менән ант ит. Мин һинең менән яҡшы мөғәмәләлә булған һымаҡ, һин дә минең менән, һине һыйындырған ил менән яҡшы мөнәсәбәттә бул.

24– Ант итәм, – тине Ибраһим. 25Әммә ул Авимәләхкә:

– Ҡолдарың минең бер ҡоҙоғомдо тартып алды, – тип зарланды.

26– Мин быны кем эшләгәнен белмәйем, – тип яуапланы Авимәләх. – Һин үҙең дә әйтмәнең, ошоға тиклем ишеткәнем дә юҡ ине.

27Шунан һуң Ибраһим, Авимәләхкә ваҡ һәм эре мал биреп, уның менән килешеү[†] төҙөнө. 28Ваҡ мал көтөүенән ете һарыҡ бәрәсен алып, айырым ҡуйҙы.

29– Ә был ете һарыҡты ниңә айырып ҡуйҙың? – тип һораны Авимәләх.

30– Ошо ете һарыҡты был ҡоҙоҡтоң минеке булыу билдәһе итеп ҡабул ит, – тип яуап бирҙе Ибраһим. – Уны мин ҡаҙыным.

31Улар бер-береһенә ант иткән ошо урын Беер-Шәвәғ[*] тип аталды[+].

32Беер-Шәвәғтә Ибраһим менән килешеү төҙөгәс, Авимәләх менән уның ғәскәр башлығы Пихол пелештиҙәр[†] еренә ҡайтып китте. 33Ибраһим Беер-Шәвәғтә тамариск ағасы ултыртты һәм шунда Раббыға, мәңгелек Алла исеменә доға бағышланы. 34Ибраһим пелештиҙәр ерендә килмешәк булып бик оҙаҡ йәшәне.

#### 22


Алланың Ибраһимды һынауы

1Ошо ваҡиғаларҙан һуң бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Алла[†] Ибраһимды[†] һынап ҡарарға булды[+].

2– Ибраһим, – тип өндәште уға Алла.

– Эйе, мин, – тип яуап ҡайтарҙы Ибраһим.

Алла былай тине:

– Исхаҡты, яратҡан берҙән-бер улыңды, ал да Морияһ еренә бар. Шунда Мин күрһәткән бер тауҙа улыңды тотош яндырыу ҡорбаны[†] итеп килтер[+].

3Иртәгәһен Ибраһим иртә менән тороп ишәген эйәрләне, ике хеҙмәтсеһен, Исхаҡты эйәртте, ҡорбанды яндырырға утын ҡырҡып алды ла юлға сыҡты – Алла күрһәткән урынға йүнәлде. 4Өсөнсө көндә ул алыҫтан уҡ шул урынды күрҙе.

5– Ошонда ишәк янында тороп тороғоҙ, – тине ул хеҙмәтселәренә. – Ә беҙ улым менән барып Аллаға ғибәҙәт ҡылабыҙ ҙа кире янығыҙға килербеҙ.

6Ул ҡорбан яндыра торған утынды алып, улы Исхаҡтың яурынына һалды. Унан һуң ут тоҡандырыу өсөн тере ҡуҙ, бысаҡ алды ла Исхаҡ менән икәүләп китеп барҙылар.

7Исхаҡ атаһы Ибраһимға өндәште:

– Атай! – тине ул.

– Эйе, улым, – тип яуапланы Ибраһим.

– Беҙҙең ҡуҙыбыҙ ҙа, утыныбыҙ ҙа бар, ә ҡорбан өсөн һарыҡ бәрәсе ҡайҙа һуң?

8– Ҡорбан өсөн бәрәсте Алла Үҙе хәстәрләр, – тине Ибраһим.

Икәүләшеп ары киттеләр.

9Алла күрһәткән урынға килеп еткәс, Ибраһим, ҡорбан усағы эшләп, уға утын өйҙө. Шунан Исхаҡтың аяҡ-ҡулын бәйләп, ҡорбан усағына өйөлгән утын өҫтөнә ятҡырҙы. 10Ул ҡулын һуҙып бысағын алды ла улын салмаҡсы булды. 11Шул ваҡыт күктән Раббы[†] фәрештәһе[†] уға:

– Ибраһим, Ибраһим! – тип өндәште.

– Эйе, мин, – тип яуап ҡайтарҙы ул.

12– Улыңа ҡул күтәрмә, – тине фәрештә. – Уға бер ни ҙә эшләмә! Хәҙер беләм, һин Алланан ҡурҡаһың – Минән берҙән-бер улыңды ла йәлләмәнең!

13Ибраһим башын күтәреп ҡарағайны, ҡуйы ҡыуаҡлыҡҡа мөгөҙө менән эләгеп торған һарыҡ тәкәһен күреп ҡалды. Ибраһим тәкәне барып алды ла улы урынына ҡорбан итеп салды.

14Был урынды Ибраһим Йәһүә-Йире[*] тип атаны. «Раббы тауында хәстәрләнер», – тигән әйтем шунан ҡалған.

15Раббы фәрештәһе, күктән тағы тауыш биреп, Ибраһимға икенсе тапҡыр өндәште:

16– Раббы былай ти:

«Берҙән-бер улыңды йәлләмәйсә,
Быны эшләгәнең өсөн –
Барлығым менән ант итәм –
17Һиңә мул-мул фатихамды бирәм!
Күктәге йондоҙҙар ҡанса булһа,
Күпме булһа диңгеҙ ярында ҡом,
Бирәм һиңә шул ҡәҙәрле нәҫел-тоҡом.
Балаларыңдың алдында
Дошман ҡапҡалары[†] ҡолар![+]
18Мине тыңлағаның өсөн
Ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар
Тоҡомоң аша фатиха алыр»[+].

19Ибраһим хеҙмәтселәрен ҡалдырған урынға кире килде. Улар менән бергә ҡайтыр юлға сығып, Беер-Шәвәғкә йүнәлде һәм шунда төйәкләнде.


Нахорҙың улдары

20Ошо ваҡиғаларҙан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, Ибраһимға: «Ҡустың Нахорға ҡатыны Милка һигеҙ ул табып бирҙе, – тип хәбәр иттеләр. – 21Баш балаһы Ғус, уның энеләре Буз, Ҡымуил (ул Арамдың[†] атаһы), 22Кесед, Хазо, Пилдаш, Йедлаф, Беҫуил».

23Беҫуилдың Рабиға исемле ҡыҙы тыуҙы. Ибраһимдың ҡустыһы Нахорға ҡатыны Милка ошо һигеҙ улды табып бирҙе[+]. 24Бынан башҡа Нахорҙың Реума исемле йәриәһе[†] уға Тевахты, Гахамды, Тахашты һәм Мағаханы тапты.

#### 23


Сараның вафаты

1Сара йөҙ ҙә егерме ете йыл йәшәне. 2Ул Ҡәнғән[†] ерендә Ҡыръяҫ-Арбағта, йәғни Хевронда, вафат булды. Ибраһим[†] Сара янында һыҡтап-һыҡтап иланы[+]. 3Шунан мәрхүмә эргәһенән китеп, хиттиҙәргә мөрәжәғәт итте:

4– Мин һеҙҙең арала килмешәк һәм ҡунаҡ ҡынамын. Мәрхүмә ҡатынымды дәфен ҡылыу өсөн миңә биләмә итеп зыярат урыны һатһағыҙ ине.

5-6– Рәхим итә күр, әфәндебеҙ! – тине хиттиҙәр. – Һин хөрмәтле, Алланың һөйөклө бәндәһе. Мәрхүмәңде беҙҙең төрбәләребеҙҙең иң яҡшыһына ҡуй, беҙҙең беребеҙ ҙә һиңә ҡәбер урыны биреүҙән баш тартмаҫ.

7Ибраһим, аяҡ өҫтө баҫып, ошо ерҙең халҡы хиттиҙәргә баш эйҙе лә:

8– Әгәр мәрхүмәмде бында ерләүемә ҡаршы килмәйһегеҙ икән, ул саҡта һеҙ миңә ҡолаҡ һалығыҙ әле, зинһар. Минең өсөн ризалыҡ һорап, Сохар улы Ғәфронға мөрәжәғәт итһәгеҙ ине. 9Ул баҫыуының ситендәге Махпела мәмерйәһен һеҙҙең алда миңә һатһа ине. Мин уға етерлек күләмдә аҡса түләр инем. Мәмерйә үҙ милкем булғас, мин унда төрбә яһар инем, – тине.

10Ғәфрон халҡы араһында ултыра ине. Ул, ҡала ҡапҡаһы[†] янында йыйылған барлыҡ хиттиҙәр ҙә ишетерлек итеп, Ибраһимға:

11– Юҡ, әфәндем, – тип яуап ҡайтарҙы. – Һин мине тыңла: мәмерйә менән бергә баҫыуҙы ла һиңә бирәм. Халҡымдың күҙ алдында уны һиңә бүләк итәм, ерлә, әйҙә, мәрхүмәңде.

12Был ер кешеләре алдында баш эйеп, 13Ибраһим бөтә халыҡ ишетерлек итеп Ғәфронға:

– Һүҙемде тыңла, – тине. – Баҫыу өсөн һиңә көмөш бирәйем. Хаҡын ал, шунан мәрхүмәмде ерләрмен.

14Ғәфрон Ибраһимға:

15– Әфәндем, ерҙең хаҡы – дүрт йөҙ шекел[*] көмөш, – тине. – Һинең менән миңә нимә генә инде был? Әйҙә, мәрхүмәңде ерләй күр.

16Ибраһим, Ғәфрон ҡуйған хаҡ менән килешеп, хитти халҡы алдында сауҙагәрҙәр араһында йөрөгән ауырлыҡ үлсәме буйынса, дүрт йөҙ шекел көмөш үлсәп бирҙе. 17Шулай итеп, Ғәфрондоң Мамре янындағы Махпелала урынлашҡан баҫыуы, ундағы мәмерйә һәм баҫыуҙағы, уның тирә-яғындағы бөтә ағастар 18Ибраһимдың милкенә күсте. Быға хиттиҙәрҙең ҡала ҡапҡаһы янында йыйылған бөтә халҡы шаһит булды.

19Ибраһим ҡатыны Сараны Ҡәнғән ерендә Мамре, йәғни Хеврон янындағы Махпела баҫыуы мәмерйәһендә ерләне. 20Хиттиҙәрҙең баҫыуы менән ундағы мәмерйә, зыярат урыны булып, Ибраһимға ана шулай күсте.

#### 24


Исхаҡ менән Рабиға

1Ибраһим[†] ҡартайғайны, йәше өлкәнәйгәйне[†] инде. Раббы[†] уға һәр йәһәттән фатихалы булды.

2Ибраһим йортондағы бөтә донъяһын көтөп торған иң өлкән хеҙмәтсеһенә былай тине:

– Ҡулыңды минең йән еремә ҡуйып, 3күк һәм ер Аллаһы Раббы исеме менән ант ит: улым Исхаҡҡа мин араларында йәшәгән Ҡәнғән[†] иле ҡыҙҙарынан ҡатын алдырма! 4Минең тыуған илемә, туғандарым янына барып, улыма ҡатынды шунан алып ҡайт.

5Хеҙмәтсеһе унан:

– Әгәр ул ҡыҙ минең менән был илгә килергә теләмәһә, ни эшләргә? Мин улыңды үҙең килгән илгә алып китергә тейеш буламмы? – тип һораны.

6– Ҡара уны, улымды унда алып китәһе булма! – тине Ибраһим. – 7Мине атам йортонан, тыуған илемдән алып килгән, «был ерҙе һинең тоҡомоңа бирермен» тип ант иткән Күк Аллаһы Раббы һинең алдыңдан фәрештәһен[†] ебәрер. Шуға күрә һин унан минең улыма кәләш алып ҡайтырһың. 8Әгәр ҙә мәгәр ҡыҙ һинең менән килергә теләмәһә, антыңдан азат булырһың, әммә улымды унда алып барма!

9Хеҙмәтсеһе хужаһының йән еренә ҡулын ҡуйып ант итте. 10Шунан ул хужаһының көтөүенән ун дөйә, шулай уҡ төрлө зиннәтле әйберҙәр алды ла Нахор йәшәгән ҡалаға – Арам-Наһараимға[†][*] сәфәр сыҡты.

11Барып еткәс, дөйәләрен ҡала янындағы ҡоҙоҡ[†] эргәһендә туҡтатты. Эңер мәле, ҡатын-ҡыҙҙарҙың һыу алырға сыҡҡан ваҡыты ине. 12Шунда Ибраһимдың хеҙмәтсеһе былай тине:

– Йә Раббы, хужам Ибраһимдың Аллаһы! Бөгөн юлымды хәйерле ит, хужамды ярҙамыңдан ҡалдырма! 13Бына мин ҡала ҡыҙҙары һыуға йөрөй торған ҡоҙоҡ янында торам. 14Уларҙың ҡайһыһы: «Көршәгеңдән һыу эсергә рөхсәт итһәңсе», – тип әйтеүемә: «Эс. Ҡана, мин дөйәләреңде лә һуғарайым», – тип яуап бирә, шул ҡыҙ ҡолоң Исхаҡҡа Һин насип иткән ҡатын булыр. Хужама Һин күрһәткән мәрхәмәттең[†] билдәһе шул булһын!

15Мосафир шулай тип доға ҡылып та бөтмәне, Ибраһимдың ҡустыһы Нахорҙың ҡатыны Милканан тыуған улы Беҫуилдың ҡыҙы Рабиға, яурынына көршәген ултыртып, килеп тә етте. 16Ул төҫкә-башҡа бик һылыу, әле кейәүгә бармаған ғиффәтле ҡыҙ ине. Ҡоҙоҡ янына төшөп көршәгенә һыу алды ла кире боролдо. 17Шул саҡ Ибраһимдың хеҙмәтсеһе уның ҡаршыһына йүгереп сыҡты ла:

– Көршәгеңдән һыу эсер әле миңә! – тип үтенде.

18– Эсә күр, әфәндем, – тине Рабиға. Шунда уҡ яурынынан көршәген төшөрөп, Ибраһимдың хеҙмәтсеһенә һыу эсерҙе. 19Шунан былай тине:

– Хәҙер мин дөйәләреңде лә һуғарам, әйҙә, туйғансы эсһендәр.

20Ул һыуын тиҙ генә мал һуғара торған ялғашҡа ҡойҙо ла яңынан ҡоҙоҡҡа йүгерҙе – дөйәләрҙең бөтәһен дә һуғарып бөткәнсе шулай һыу ташыны ла ташыны. 21Раббының үҙ юлын хәйерле иткәнме, әллә юҡмы икәнен аңларға теләп, хеҙмәтсе уны өндәшмәй генә күҙәтте. 22Дөйәләре һыу эсеп туйғас, ул ҡыҙға ярты шекел ауырлыҡтағы танау алҡаһы, ун шекел ауырлығындағы ике алтын беләҙек бүләк итте.

23– Кем ҡыҙы һин? – тип һораны. – Атайың йортонда ҡунып сығырлыҡ урын булмаҫмы икән?

24– Мин Милка менән Нахорҙың улы Беҫуилдың ҡыҙы булам, – тип яуап бирҙе ҡыҙ. – 25Беҙҙә малға аҙыҡ та, һалам да етерлек, йоҡларға ла урын табылыр.

26Шунда Ибраһимдың хеҙмәтсеһе йөҙтүбән ергә ҡапланып Раббыны данланы:

27– Хужам Ибраһимдың Аллаһы Раббы мөбәрәк булһын! Әфәндемде мөхәббәтенән мәхрүм итмәне һәм тоғро булып ҡалды. Раббы мине туп-тура хужамдың туғандары йортона алып килде.

28Ҡыҙ өйөнә, әсәһе янына йүгереп ҡайтып, барыһын да һөйләп бирҙе. 29-30Рабиғаның Лаван тигән ағаһы бар ине. Һеңлеһендә алҡа менән беләҙектәрҙе күргәс, Рабиға теге кешенең нимә тураһында һөйләгәндәрен дә әйткәс, ҡоҙоҡ янына ашыҡты. Ибраһимдың хеҙмәтсеһе эргәһенә килде – ул дөйәләре менән һаман ҡоҙоҡ эргәһендә тора ине.

31– Рәхим ит, Раббы рәхмәтендәге кеше! – тине Лаван. – Ниңә бында тораһың, үҙеңә лә, дөйәләреңә лә урын әҙерләнем.

32Ибраһимдың хеҙмәтсеһе өйгә инде. Лаван дөйәләрҙең йөгөн бушатты, уларға һалам менән аҙыҡ һалды, ә ҡунаҡ менән уның юлдаштарына аяҡтарын йыуырға һыу бирҙе. 33Табынға ултырғас, Ибраһимдың хеҙмәтсеһе:

– Маҡсатымды һөйләмәйенсә ауыҙыма ризыҡ ҡапмайым, – тип белдерҙе.

– Һөйлә, улайһа, – тине Лаван.

34– Мин Ибраһимдың хеҙмәтсеһемен, – тип һүҙ башланы ҡунаҡ. – 35Раббы минең хужамды мөбәрәк ҡылды, ул бик байып китте: эреле-ваҡлы малдары ла, алтын-көмөшө лә, ҡол һәм ҡолиәләре лә, дөйә-ишәктәре лә күп уның. 36Хужамдың ҡатыны Сара ҡартайғас ҡына уға бер ул табып биргәйне, бөтә мөлкәтен шул улына тапшырҙы. 37Хужам минән ант иттерҙе: улына ҡатынды әле ул йәшәп ятҡан Ҡәнғән иле ҡыҙҙарынан түгел, 38ә уның тыуған яғына барып, үҙенең нәҫел-нәсәбе араһынан алып ҡайтырға ҡушты.

39Хужамдан: «Әгәр ҡыҙ минең менән килергә риза булмаһа?» – тип һораным. 40Ул әйтте: «Минең бөтә тормошом Раббы алдында булды. Ул фәрештәһен һинең менән бергә ебәреп, юлыңды хәйерле итер, – тине. – Улыма ҡатынды үҙемдең нәҫел-нәсәбем араһынан, атам йортонан алып ҡайтырһың. 41Әгәр инде туғандарыма барып та, ҡыҙҙарын бирмәһәләр, ул саҡта биргән антыңдан азат булырһың».

42Бөгөн ҡоҙоҡ янына килдем дә былай тинем: «Йә Раббы, хужам Ибраһимдың Аллаһы! Әгәр юлымды хәйерле ҡылырға яҙғанһың икән, 43бына мин әле ҡоҙоҡ янында торам. Һыу алырға килгән ҡыҙға мин: „Көршәгеңдән һыу эсер әле“, – тип әйтермен. 44Әгәр ул: „Үҙең дә эс, дөйәләреңде лә һуғарырмын“, – тип яуап ҡайтарһа, хужамдың улына Раббы насип иткән ҡатындың шул икәнлеген аңлармын».

45Шулай тип доға ҡылырға ла өлгөрмәнем, яурынына көршәген ултыртып, Рабиға инешкә төштө лә һыу һирпеп алды. Мин унан, һыу эсер әле, тип һораным. 46Ул шунда уҡ көршәген һоноп: «Эс. Мин һинең дөйәләреңде лә һуғарырмын», – тине. Үҙем дә эстем, дөйәләремде лә һуғарҙы. 47Мин: «Кем ҡыҙы һин?» – тип һораным. Ул: «Нахор менән Милканың улы Беҫуилдың ҡыҙымын», – тине. Шунан мин уға танау алҡаһы, ҡулына беләҙектәр бирҙем. 48Үҙем Раббы алдына эйелеп сәждә ҡылдым. Хужамдың улына ҡустыһының ҡыҙын алыр өсөн миңә тоғро юл күрһәткән Раббыға, хужам Ибраһим Аллаһына шөкөр иттем. 49Хәҙер инде миңә шуны әйтегеҙ: һеҙҙең хужама мәрхәмәт һәм тоғролоҡ күрһәтергә теләгегеҙ бармы-юҡмы? Мин дә үҙемә нимә эшләргә кәрәклеген беләйем.

50Лаван менән Беҫуил уға:

– Раббы эше был, – тип яуап ҡайтарҙылар. – Беҙ һиңә яҡшынан да, насарҙан да бер нәмә лә әйтә алмайбыҙ. 51Бына Рабиға ҡаршыңда, уны үҙең менән алып кит. Раббының ихтыяры менән хужаңдың улына ҡатын булһын, әйҙә.

52Был һүҙҙәрҙе ишеткәс, Ибраһимдың хеҙмәтсеһе ергә ҡапланып Раббыға сәждә ҡылды. 53Шунан ул Рабиғаға алтын-көмөш биҙәүестәр, зиннәтле кейемдәр сығарып бирҙе, шулай уҡ уның ҡустыһы менән әсәһенә лә затлы бүләктәр өләште. 54Аҙаҡтан ул юлдаштары менән бергә ашап-эсте лә йоҡларға ятты. Иртән торғас, Ибраһимдың хеҙмәтсеһе:

– Хужама ҡайтырға рөхсәт итегеҙ, – тине.

55Ләкин ҡыҙҙың ағаһы менән әсәһе:

– Ҡыҙ беҙҙең менән ун ғына көн булһа ла торһон әле, шунан китерһегеҙ, – тинеләр.

56– Тотҡарламағыҙ инде, – тине хеҙмәтсе. – Раббы юлымды хәйерле иткән икән, ебәрегеҙ мине, ҡайтайым хужама.

57– Ҡыҙҙы саҡырып һорайыҡ, ул ни әйтер, – тинеләр.

58Рабиғаны саҡырҙылар ҙа:

– Ошо кеше менән китәһеңме? – тип һоранылар.

– Китәм, – тине ул.

59Рабиғаны, уның һөт әсәһен, Ибраһимдың хеҙмәтсеһен һәм юлдаштарын – барыһын да оҙатып ебәрҙеләр. 60Рабиғаға фатиха биреп, ошо һүҙҙәрҙе әйттеләр:

– Нәҫел-нәсәбең, һылыуҡайыбыҙ,
Мең булһын, ун мең булһын!
Һинең балаларың алдында
Дошман ҡапҡалары[†] ҡолаһын!

61Рабиға менән уның хеҙмәтсе ҡыҙҙары дөйәләргә атланды ла Ибраһимдың хеҙмәтсеһе артынан эйәрҙе. Шулай итеп, хеҙмәтсе Рабиғаны алып юлға сыҡты.

62Исхаҡ яңы ғына Беер-Лахай-Роиҙан ҡайтҡайны. Был ваҡытта ул Негевта йәшәй ине. 63Кисләгәс кенә ул яланға сығып уйға батып йөрөй ине, ҡараһа – дөйәләр килә. 64Рабиға, Исхаҡты күргәс, дөйәһенән төштө.

65Ибраһимдың хеҙмәтсеһенән:

– Ялан буйлап беҙҙең ҡаршыға килгән кеше кем ул? – тип һораны.

– Был минең хужам, – тине хеҙмәтсе.

Быны ишеткәс, Рабиға бөркәнсеген алып ябынды.

66Хеҙмәтсе иһә Исхаҡҡа үҙенең сәфәре хаҡында һөйләне.

67Шунан һуң Исхаҡ Рабиғаны әсәһе Сараның сатырына алып инде, уға өйләнде. Исхаҡ Рабиғаны бик яратты, мәрхүмә әсәһенең үлеменән һуң унда йыуаныс тапты.

#### 25


Ибраһимдың вафаты

1Ибраһим[†] тағы өйләнде, ҡатынының исеме Ҡытура ине. 2Унан Зимран, Йоҡшан, Медан, Мидйән,[†] Йишбаҡ, Шуах исемле улдары тыуҙы. 3Йоҡшандың Шева менән Дедан исемле улдары булды. Ашшурҙар,[†] летуштар, леумдар – Дедан нәҫелдәре. 4Мидйәндең улдары: Ғефа, Ғефәр, Ханох, Авидағ һәм Әлдаға. Улар барыһы ла Ҡытураның нәҫелдәре[+].

5Ибраһим бөтә мөлкәтен Исхаҡҡа бирҙе. 6Ә йәриәләренән[†] тыуған улдарын Ибраһим мул бүләктәр бирҙе лә үҙе иҫән саҡта уҡ көнсығышҡа – шул яҡтағы ерҙәрҙә үҙ аллы йәшәргә ебәрҙе – уларҙы Исхаҡ янынан алыҫҡараҡ оҙатты.

7Ибраһим йөҙ ҙә етмеш биш йыл йәшәне. 8Ул, оҙон ғүмер һөрөп, фани донъя рәхәтен күреп, ата-бабаларына ҡушылды. 9Улдары Исхаҡ менән Исмәғил уны хитти кешеһе – Сохар улы Ғәфрондың баҫыуында, Мамре ҡаршыһындағы Махпела мәмерйәһендә ерләне. 10Был баҫыуҙы Ибраһим хиттиҙәрҙән һатып алғайны. Ибраһим менән ҡатыны Сара ана шунда ҡуйылды[+]. 11Ибраһим вафат булғандан һуң, Алла[†] уның улы Исхаҡты мөбәрәк ҡылды. Исхаҡ Беер-Лахай-Роиҙа йәшәй ине.


Исмәғил нәҫеле

12Бына Ибраһим улы Исмәғилдең – Сараның хеҙмәтсеһе мысыр[†] Хәжәрҙән тыуған улының нәҫел шәжәрәһе.

13Исмәғилдең улдарының исемдәре: – баш балаһы Невайоҫ, артабанғылары – Ҡыдар, Адбеил, Мивсам, 14Мишмағ, Дума, Масса, 15Хадад, Тема, Йетур, Нафиш һәм Ҡыдма[+]. 16Исмәғилдең ун ике улы ла үҙ ырыуҙарының юлбашсыһы булды. Был ырыуҙар йәшәгән һәм күсеп йөрөгән урындар уларҙың исемдәре менән аталды.

17Исмәғил йөҙ ҙә утыҙ ете йыл йәшәне, шунан һуңғы һулышын алды һәм ата-бабаларына ҡушылды. 18Уның нәҫел-нәсәбе Хауиланан алып Шурға тиклемге ерҙәрҙә йәшәне, был ерҙәр Ашшурға барған юлда, Мысыр сигендә урынлашҡан. Тик ағай-энеләр үҙ-ара татыу булманы[+].


Яҡуп менән Ғаяз

19Бына Ибраһимдың улы Исхаҡтың нәҫел шәжәрәһе.

Ибраһимдың улы Исхаҡ. 20Арами[†] Лавандың һеңлеһе, Паддан-Арамдан арами Беҫуилдың ҡыҙы Рабиғаға өйләнгәнендә Исхаҡҡа ҡырҡ йәш тулғайны. 21Исхаҡ ҡатыны өсөн Раббыға ялбарҙы, сөнки Рабиға түлһеҙ ине. Раббы[†] Исхаҡтың үтенесен ишетте, ҡатыны ауырға ҡалды. 22Сабыйҙар ҡорһағында бер-береһе менән тибешә башланы. Рабиға:

– Ни өсөн миңә былай булды әле? – тип аптырап, Раббынан һорарға китте. 23Раббы уға:

– Ике халыҡ һинең ҡарыныңда,
Ике халыҡ һинән яралыр.
Береһе икенсеһенән көслө булыр,
Өлкәне[†] кесеһенә хеҙмәт итер, –

тине[+].

24Рабиғаның бала табыр ваҡыты еткәс, игеҙәктәр тыуҙы. 25Тәүгеһе донъяға ҡып-ҡыҙыл һәм йәнлек тиреһе һымаҡ йөнтәҫ булып тыуҙы; уға Ғаяз[*] тип исем ҡуштылар. 26Уның артынан, Ғаяздың үксәһенә йәбешеп, икенсеһе тыуҙы, уны Яҡуп[*] тип атанылар. Улар тыуғанда Исхаҡҡа алтмыш йәш ине.

27Малайҙар үҫте. Ғаяз гел ялан ҡыҙырыр булды, мәргән һунарсы булып китте, ә Яҡуп сатырҙан сыҡмай торған тыныс егет ине. 28Исхаҡ Ғаязды яратыңҡырай, ул тотоп алып ҡайтҡан ҡош-ҡорт менән һыйланыу оҡшай ине. Ә Рабиға Яҡупты яҡыныраҡ күрҙе.

29Бер ваҡыт Яҡуп ашарға бешереп торғанда, Ғаяз арып һунарҙан ҡайтып инде.

30– Бынауы ҡыҙыл нәмәңде ашат әле, – тине ул Яҡупҡа. – Мин бик арыным. (Шунлыҡтан уға Эдом[†][*] тигән ҡушамат тағылды.)

31Яҡуп уға:

– Тәүҙә һин миңә баш бала булыу[*] хоҡуғын һат, – тине[+].

32– Мин хәҙер астан үләм! – тине Ғаяз. – Минең баш бала булыуымдан ни файҙа?

33– Тәүҙә ант ит! – тине Яҡуп. Ғаяз ант итеп Яҡупҡа баш бала булыу хоҡуғын бирҙе.

34Яҡуп Ғаязға икмәк килтерҙе, яҫмыҡтан бешергән ашын ашатты. Ғаяз ашап-эсте лә тороп китте, баш бала булыу хоҡуғына иҫе лә китмәне[+].

#### 26


Исхаҡ һәм Авимәләх

1Илдә Ибраһим[†] заманындағы йотлоҡтан башҡа тағы бер аслыҡ булды. Исхаҡ Герарға, пелештиҙәр[†] батшаһы Авимәләхкә китте[+]. 2Раббы[†] Исхаҡҡа күренеп:

– Барма Мысырға,[†] – тине. – Мин күрһәткән ерҙә йәшә. 3Был ер һине ҡабул итер, ә Мин һине ташламам, фатихамды бирермен. Атайың Ибраһимға биргән вәғәҙәмдә торормон: бөтә был ерҙәрҙе һиңә, һинең нәҫел-нәсәбеңә бирермен[+]. 4Тоҡомоңдо сикһеҙ арттырырмын, күктәге йондоҙҙар күпме булһа, шул саҡлы буласаҡ улар, бөтә был ерҙәрҙе Мин уларға бирәм. Ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар һинең тоҡомоң аша фатихалы булыр –[+] 5атайың Ибраһимдың Мин бойорғандың барыһын да эшләгәне – Мин ҡушҡандарҙы, ҡанундар[†] һәм ҡағиҙәләрҙе үтәгәне өсөн булыр был.

6Шулай итеп, Исхаҡ Герарҙа йәшәргә ҡалды. 7Бындағы кешеләр ҡатыны Рабиға тураһында һорашҡас:

– Һеңлем ул минең, – тип яуап бирҙе.

Ҡатыным, тип әйтергә ҡурҡты, сөнки Рабиғаның матурлығын күреп, мине үлтерерҙәр ҙә уны үҙҙәренә алырҙар, тип уйланы[+].

8Әммә байтаҡ ҡына ваҡыт йәшәгәс, пелештиҙәр батшаһы Авимәләх тәҙрәнән Исхаҡтың ҡатынын иркәләгәнен күреп ҡалды. 9Ул Исхаҡты саҡыртып алды ла:

– Ул һинең ҡатының да баһа! Ниңә уны һеңлем тип әйттең? – тип һораны.

– Уның арҡаһында мине үлтереп ҡуйырҙар, тип ҡурҡтым, – тине Исхаҡ.

10– Ни эшләйһең һин? – тине Авимәләх. – Беҙҙең аранан берәйһе ҡатының менән йоҡлаған булһа, ниндәй ғәйепкә тарыр инек!

11Авимәләх бөтә халҡына шундай иғлан һалды:

– Берәйһе был кешегә йәки уның ҡатынына тейә икән, ул кеше үлемгә хөкөм ителәсәк.

12Был илгә күсеп килгәс, Исхаҡ иген сәсте. Раббының рәхмәте төшөп, ул йылда Исхаҡ йөҙ тапҡыр арттырып уңыш алды. 13Ул байығандан-байый барып, ысын байға әйләнде. 14Уның эреле-ваҡлы малдары, хеҙмәтселәре күбәйҙе. Пелештиҙәр унан көнләшә башланы. 15Атаһы Ибраһим иҫән саҡта уҡ уның хеҙмәтселәре ҡаҙған бөтә ҡоҙоҡтарҙы[†] пелештиҙәр тупраҡ менән күмеп бөттө[+]. 16Авимәләх Исхаҡҡа былай тине:

– Кит бынан. Һин беҙгә ҡарағанда артыҡ ныҡ көсәйҙең.

17Исхаҡ унан китеп, Герар үҙәнендә урынлашты һәм шунда сатырҙарын ҡороп ебәрҙе. 18Исхаҡ атаһы Ибраһим дәүерендә ҡаҙылған һәм ул вафат булғандан һуң пелештиҙәр күмеп бөткән ҡоҙоҡтарҙы яңынан ҡаҙҙы. Был ҡоҙоҡтарға ул ҡасандыр атаһы ҡушҡан исемдәрҙе бирҙе. 19Бер ваҡыт уның хеҙмәтселәре үҙәндә ҡоҙоҡ ҡаҙып һыу сығарҙы, 20әммә Герар көтөүселәре: «Был беҙҙең һыу», – тип Исхаҡтың көтөүселәре менән бәхәсләшеп китте. Ыҙғыш ҡоҙоҡ өсөн сыҡҡанлыҡтан, уға Эсек[*] тип исем бирҙеләр. 21Тағы бер ҡоҙоҡ ҡаҙҙылар, уның өсөн дә бәхәс сыҡты һәм уны Ситна[*] тип атанылар. 22Шунан Исхаҡ, тағы арыраҡ китеп, икенсе бер ҡоҙоҡ ҡаҙҙы, бында инде бәхәс ҡупманы һәм уға Реховоҫ[*] тип исем ҡушты. «Бына хәҙер Раббы, беҙ күбәйеп китһен тип, иркенлек бирҙе», – тине.

23Исхаҡ бынан Беер-Шәвәғкә күсте. 24Шул төндә уға Раббы күренде.

– Мин Ибраһимдың, һинең атайыңдың Аллаһымын, – тине Ул. – Ҡурҡма, Мин һинең менән. Һиңә фатихамды бирермен һәм ҡолом Ибраһим хаҡына тоҡомоңдо арттырырмын.

25Исхаҡ ошо ерҙә ҡорбан[†] усағы яһап, Раббы исеменә доға бағышланы, сатырҙарын ҡороп ебәрҙе, ә хеҙмәтселәре ҡоҙоҡ ҡаҙырға кереште. 26Авимәләх, кәңәшсеһе Ахуззаҫ һәм ғәскәр башлығы Пихолды эйәртеп, Герарҙан Исхаҡ янына килде.

27– Ниңә килдегеҙ әле миңә? – тине Исхаҡ. – Һеҙ бит мине дошман күреп, ҡыуып ебәргәйнегеҙ!

28– Раббының һинең менән булғанын күреп торабыҙ, – тине улар, – шуға күрә беҙ, бер-беребеҙгә ант итешеп, килешеү[†] төҙөйөк, тип уйланыҡ. 29Һинең беҙгә, беҙҙең һиңә зыяныбыҙ теймәһен. Һиңә беҙ ҙә насарлыҡ ҡылманыҡ бит, яҡшылыҡ менән ебәрҙек. Хәҙер инде һин Раббының рәхмәтендә[+].

30Исхаҡ уларға мәжлес ойошторҙо, улар ашаны-эсте. 31Иртән торғас, бер-береһенә ант бирештеләр. Исхаҡ ҡунаҡтар менән хушлашты, улар иҫән-аман ҡайтып китте. 32Шул көндә үк ҡоҙоҡ ҡаҙған хеҙмәтселәр килеп, Исхаҡҡа һыу табыуҙары хаҡында хәбәр итте. 33Исхаҡ был ҡоҙоҡҡа Шивға тип исем бирҙе. Шуға күрә ҡаланың исеме бөгөнгө көнгә тиклем Беер-Шәвәғ.

34Ғаяз ҡырҡ йәшендә хитти Беериҙың ҡыҙы Йеһудиҫ менән хитти Элондың ҡыҙы Басмаҫҡа өйләнде[+]. 35Был ҡатындар Исхаҡ менән Рабиғаның башына бер көйөк булды.

#### 27


Исхаҡтың Яҡупты фатихалауы

1Бер ваҡыт инде ҡартайған һәм күҙе бик насар күргән Исхаҡ өлкән[†] улын үҙ янына саҡыртып алды.

– Улым! – тине ул Ғаязға.

– Эйе, мин, атай! – тип яуап бирҙе улы.

2Исхаҡ былай тине:

– Мин ҡартайҙым инде, күпме йәшәрмен – белмәйем. 3Ҡоралыңды – уҡ-һаҙағыңды алып, яландан ҡыр йәнлеге атып алып ҡайт әле[+]. 4Шуны тәмле итеп мин яратҡанса бешер ҙә һыйла мине, шунан һиңә фатихамды бирермен.

5Рабиға Исхаҡтың Ғаяз менән һөйләшкәнен ишетеп ҡалды. Ғаяз һунарға киткәс, 6улы Яҡупҡа былай тине:

– Мин атайыңдың Ғаязға һунарға барып 7ҡыр йәнлеге атып килтерергә лә уны тәмле итеп әҙерләргә ҡушҡанын ишеттем. Атайың һыйланып алғас, Раббы[†] ҡаршыһында Ғаязға үҙенең фатихаһын бирәсәк. 8Хәҙер, улым, мине тыңла: ни эшләргә кәрәклеген әйтәм. 9Көтөүгә бар ҙа көр генә ике кәзә бәрәсен һайлап алып ҡайт. Мин уларҙы атайың яратҡанса тәмле итеп бешерермен дә 10һин уны атайыңа алып барырһың, ул ашар ҙа фатихаһын һиңә бирер.

11– Ағайым йөнтәҫ бит, – тине Яҡуп, – ә минең тәнем шыма. 12Бәлки, атайым мине һыйпап ҡарарға булыр? Әгәр ул алдағанымды белеп ҡалһа, мине фатиха түгел, ҡәһәр көтә.

13Әммә әсәһе былай тине:

– Төшһә, был ҡәһәр миңә төшһөн, улым. Һин минең һүҙемде тыңла ла әйткәнемде эшлә.

14Яҡуп көтөүҙән кәзә бәрәстәрен алып ҡайтты, ә Рабиға уларҙы Исхаҡ яратҡанса тәмле итеп бешерҙе. 15Шунан ул өлкән улы Ғаяздың өйҙә булған иң яҡшы кейемдәрен алды ла кесе улы Яҡупҡа кейҙерҙе. 16Яҡуптың ҡулдары менән муйынын кәзә тиреһе менән ҡапланы. 17Яҡупҡа тәмле итеп бешергән ризыҡ менән икмәк тотторҙо. 18Яҡуп атаһы янына инде лә:

– Атай! – тине.

– Эйе, улым, ә һин улдарымдың ҡайһыһы? – тине Исхаҡ.

19– Мин – Ғаяз, һинең өлкән улың, – тип яуап бирҙе Яҡуп. – Әйткәнеңде эшләнем. Тороп ултыр ҙа мин аулаған йәнлек итен аша, шунан миңә үҙеңдең фатихаңды бирерһең.

20– Улым, нисек һин улай йәнлекте бик тиҙ тота алдың? – тип һораны Исхаҡ.

Тегеһе:

– Раббы, һинең Аллаң, миңә ярҙамын бирҙе, – тине.

21– Яҡыныраҡ кил әле, – тине Исхаҡ. – Ҡана, мин һине һыйпап ҡарайым, һин Ғаязмы, әллә түгелме?

22Яҡуп атаһы янына килде. Атаһы уны ҡапшап ҡараны ла:

– Тауышы Яҡуптыҡы, ә ҡулдары – Ғаяздыҡы, – тине.

23Яҡуптың ҡулдары Ғаяздыҡы кеүек йөнтәҫ булғанлыҡтан, уны таныманы, фатихаһын бирә башлап:

24– Һин ысынлап та улым Ғаязмы? – тип һораны.

– Эйе, мин, атай, – тине тегеһе.

25– Һыйыңды бир, улым, ашайым да һине фатихалайым.

Яҡуп атаһына ашарға һыйын, эсергә шарабын бирҙе. Исхаҡ ашаны-эсте. 26Шунан һуң:

– Кил, улым, үп мине, – тине.

27Яҡуп яҡын килеп атаһын үпте, кейеменән сыҡҡан еҫте һиҙеп, Исхаҡ уны ошо һүҙҙәр менән бәхилләне:

– Улым еҫе – Раббы фатихалаған яландар еҫе,
28Күктән төшөр ысыҡты ла, ерҙә үҫер емеште лә,
Игенен дә, шарабын да мулдан бирһен Алла[†][+].
29Ҡәүемдәр һиңә хеҙмәт итһендәр,
Баш эйһен һиңә ырыуҙар.
Ағай-энеләреңә лә хаким булырһың һин,
Әсәң уландары һиңә баш эйер.
Һине ҡәһәрләгән кеше ҡәһәр алыр,
Һиңә фатиха биргән үҙе фатихалы булыр!

30Исхаҡ Яҡупҡа фатихаһын биреп, Яҡуп атаһы янынан сығып китеү менән, Ғаяз ауҙан ҡайтып инде. 31Ул тәмле итеп ашарға әҙерләне лә атаһына алып килде:

– Тор, атай, һунарҙан алып ҡайтҡан ризығымды аша, фатихала мине! – тине.

32– Һин кем? – тип һораны атаһы.

– Мин һинең өлкән улың Ғаяз, – тип яуап бирҙе ул.

33Исхаҡ, ҡаушауынан ҡалтыранып:

– Ә һин килгәнсе үк мине һунарҙан алып ҡайтҡан ит менән һыйлаған кеше кем булды һуң? – тип һораны. – Мин уны бәхилләнем бит. Хәҙер ул фатихалы булды инде.

34Был һүҙҙәрҙе ишеткәс, Ғаяз әсенеп ҡысҡырып ебәрҙе лә атаһынан:

– Улайһа, мине лә бәхиллә, атай! – тип үтенде.

35– Ҡустың килгән булған миңә, – тине Исхаҡ. – Ул, алдап, һиңә тейеш фатиханы алған.

36Әйтте Ғаяз:

– Уның исеме юҡҡа ғына Яҡуп[*] түгел – ул мине ике тапҡыр отто инде! Тәүҙә ул минең баш бала булыу хоҡуғымды тартып алды, ә хәҙер миңә тейешле фатиха ла юҡ!

– Шулай итеп, минең өсөн бер ниндәй ҙә фатиха ҡалманымы ни инде? – тип һораны Ғаяз атаһынан[+].

37Исхаҡ былай тип яуап бирҙе:

– Мин уны һинең хакимың итеп ҡуйҙым, бөтә ағай-энене уға ҡол иттем, икмәк тә, шарап та бирҙем. Һинең өсөн нимә генә эшләй алам инде мин, улым?

38– Атай, һинең фатихаң берәү генәме ни һуң? – тип һораны Ғаяз Исхаҡтан. – Мине лә бәхиллә, атай!

Ғаяз илап ебәрҙе, 39ә атаһы Исхаҡ уға былай тине:

– Йәшәгән төйәгең күктең ысығы һуғарған,
Уңдырышлы ерҙән алыҫ булыр.
40Ҡылысың ни тапһа, йәшәүең шунан булыр,
Хеҙмәт итерһең һин ҡустыңа.
Әммә килер бер көн – һин ярһырһың,
Елкәңдәге ҡамыттан ҡотолорһоң[+].

41Ғаяз аталарынан хәйләләп алған фатиха өсөн Яҡупҡа асыу тотто. «Атайыбыҙ вафат булһа, – тип уйланы Ғаяз, – Яҡупты үлтерәсәкмен!» 42Әммә Рабиғаға өлкән улының уйын еткерҙеләр. Ул Яҡупты, кесе улын, үҙ янына саҡыртып алды ла былай тине:

– Ағайың Ғаяз һине үлтерергә итә. 43Мин әйткәнде тыңла, улым: ағайым Лаван янына, Харанға ҡас. 44-45Ағайыңдың ярһыуы ҡайтҡансы, уның һиңә булған асыуы бөтөп, һинең был ҡылығыңды онотҡансы, шунда йәшәп тор. Һуңынан кеше ебәртеп, һине унан алдыртырмын. Юғиһә мин бер көндә икегеҙҙән дә тороп ҡалырмын бит.

46Шунан Рабиға Исхаҡҡа:

– Был хитти ҡыҙҙары миңә һис кенә лә оҡшамай. Әгәр Яҡуп та бындағы берәй хитти ҡыҙына өйләнеп ҡуйһа, ят та үл! – тине[+].

#### 28

1Исхаҡ Яҡупты саҡырып алды ла, уға фатихаһын биреп, өгөт-нәсихәтен әйтте:

– Ҡәнғән[†] ҡыҙҙарына өйләнәһе булма. 2Паддан-Арамға[†] барып, әсәйеңдең атаһы, йәғни ҡартатайың Беҫуилға бар, әсәйеңдең ағаһы Лаван ҡыҙҙарының береһенә өйлән[+]. 3Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алланың рәхмәте төшһөн һиңә! Нәҫел-ырыуыңдың үрсемле, бик күп булыуын, һинән бик күп халыҡтарҙың таралыуын насип итһен. 4Алла[†] Үҙе Ибраһимға[†] биргән фатихаһын һиңә һәм һинең тоҡомоңа ла бирһен – шул саҡта үҙең килмешәк булып йәшәгән ошо ергә, Алла Ибраһимға биргән ергә, хужа булырһың![+]

5Исхаҡ улы менән хушлашты, Яҡуп Паддан-Арамға арами Беҫуилдың улы Лаванға китте. Лаван Яҡуп менән Ғаяздың әсәһе Рабиғаның ағаһы ине.

6Ғаяз Исхаҡтың Яҡупҡа фатиха биреп, уны Паддан-Арамға ҡатын алырға ебәреүен, атаһының фатиха биреү[†] менән бергә Яҡупҡа Ҡәнғән ҡыҙҙарынан ҡатын алмаҫҡа ҡушыуын белде 7һәм Яҡуптың, ата-әсәһе һүҙен тыңлап, Паддан-Арамға киткәнен дә ишетте. 8Шунда Ғаяз ҡәнғәни килендәрҙең атаһына оҡшамауын аңланы. 9Ибраһимдың улы Исмәғилгә китте. Ул башҡа ҡатындары өҫтөнә Исмәғилдең ҡыҙы Махалаҫҡа өйләнде. Махалаҫ Невайоҫтың һеңлеһе ине[+].


Яҡуптың төшө

10Яҡуп, Беер-Шәвәғтән китеп, Харанға табан юл алды. 11Бер урынға барып еткәндә, ҡараңғы төшкәйне. Ул баш аҫтына таш һалды ла йоҡларға ятты. 12Төшөндә ул ерҙән күккә ашып торған баҫҡыс күрҙе, ул баҫҡыс буйлап Алланың фәрештәләре[†] менеп-төшөп йөрөй, имеш. 13Унда торған Раббы[†] Яҡупҡа әйтә, имеш:

– Мин һинең ата-бабаң булған Ибраһим Аллаһы, Исхаҡ Аллаһы. Әле үҙең ятҡан ерҙе Мин һиңә һәм тоҡомоңа бирәм[+]. 14Ҡом бөртөгө күпме булһа, нәҫел-ырыуың да шул саҡлы күп булыр, улар көнбайышҡа ла, көнсығышҡа ла, төньяҡҡа һәм көньяҡҡа ла таралып ултырыр. Ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар һинең һәм һинең тоҡомоң аша фатихалы булыр[+]. 15Ҡайҙа ғына барһаң да, Мин һинең менән булырмын; Мин һине һаҡлармын – кире был илгә ҡайтарырмын. Биргән вәғәҙәмде үтәмәйенсә, Мин һине ташламам.

16Яҡуп йоҡоһонан уянды ла:

– Хаҡтыр бына, Раббы булған урын да баһа был, ә мин шуны белмәгәнмен дә, – тине.

Шунан ул шомланып:

17– Ҡурҡыныс урын бит был! – тип ҡуйҙы. – Был бит Алла йорто,[†] күк ҡапҡаһы.[†]

18Иртәгәһен Яҡуп торҙо ла баш аҫтына һалып ятҡан ташты һәйкәл һымаҡ баҫтырып ҡуйҙы һәм өҫтөнә зәйтүн майы[†] ҡойҙо[+]. 19Был урынды ул Бейт-Ил[*] тип атаны, элек ҡала Луз тип аталған булған[+].

20Яҡуп шундай нәҙер әйтте:

– Әгәр Алла мине ташламаһа, юлда мине һаҡлап, икмәк һәм кейем бирһә,[+] 21әгәр атам йортона иҫән-аман ҡайта алһам, Раббы минең Аллам булыр. 22Мин ҡуйған таш бағана Алла йортона әйләнер һәм Һин, Раббы, миңә насип итәсәк бөтә нәмәнең унынсы өлөшөн мин Һиңә бирермен[+].

#### 29


Яҡуптың Паддан-Арамға килеүе

1Яҡуп, юлын дауам итеп, көнсығыш халыҡтары йәшәгән ергә етте. 2Ул яланда бер ҡоҙоҡ[†] күрҙе. Ҡоҙоҡ эргәһендә өс һарыҡ көтөүе ята ине. Малдарҙы шул ҡоҙоҡтан һуғаралар, әле иһә уның ауыҙы ҙур таш менән ябылғайны. 3Бөтә көтөүҙәр ҙә йыйылғас, көтөүселәр был ташты шыуҙырып, һарыҡтарҙы һуғара ла һуңынан ташты кире ябып ҡуя икән.

4– Һеҙ ҡайҙан, туғандар? – тип һораны Яҡуп көтөүселәрҙән.

– Харандан, – тип яуап бирҙе улар.

5Ул:

– Һеҙ Нахор улы Лаванды белмәйһегеҙме? – тип һораны.

– Беләбеҙ, – тинеләр.

6– Нисек йәшәп ята әле ул? – тип һораны Яҡуп.

– Иҫән-һау, – тинеләр уға. – Ана, уның ҡыҙы Рәхилә лә һарыҡтары менән килә.

7– Көн оҙон бит әле, – тине Яҡуп көтөүселәргә, – малды йыйырға иртә. Һарыҡтарығыҙҙы эсерегеҙ ҙә тағы көтөүгә ҡыуығыҙ.

8Улар:

– Көтөүҙәрҙең барыһы ла йыйылып, ташты шыуҙырмайынса, ҡуҙғала алмайбыҙ. Шунда ғына беҙ һарыҡтарҙы һуғарабыҙ, – тип яуапланы.

9Улар һөйләшкән арала атаһының ваҡ мал көтөүе менән Рәхилә лә килеп етте. Ул һарыҡ көтә ине. 10Яҡуп, әсәһенең ағаһы Лавандың ҡыҙы Рәхиләне һәм көтөүҙе күреп, ҡоҙоҡ янына килде лә, ташты шыуҙырып, һарыҡтарҙы һуғарҙы. 11Шунан ул, Рәхиләне үбеп, ҡысҡырып илап ебәрҙе. 12Уға:

– Мин һинең атайыңдың туғанымын, Рабиғаның улы булам, – тине.

Рәхилә был хәбәрҙе атаһына әйтергә йүгерҙе. 13Лаван, һеңлеһенең улы килгәнен ишетеп, йүгереп ҡаршы сыҡты, уны ҡосаҡлап үпте, өйөнә алып инде. Яҡуп бөтә булғандарҙы һөйләп биргәс, 14Лаван:

– Ысынлап та һин минең һөйәгем, минең итемдәнһең икән, – тине.


Яҡуптың Лиә менән Рәхиләгә өйләнеүе

Яҡуптың Лаванда йәшәй башлауына ай тулғас, 15Лаван уға:

– Туғаным булғас та, һин миңә бушҡа эшләмәҫһең бит инде? – тине. – Нимә менән түләргә икәнлеген әйт.

16Лавандың ике ҡыҙы бар ине, өлкәне[†] – Лиә, ә кесеһе Рәхилә исемле. 17Лиәнең күҙе зәғиферәк, ә Рәхилә төҫкә-башҡа ла, буй-һынға ла матур ине. 18Яҡуп Рәхиләгә ғашиҡ булды һәм Лаванға:

– Мин кесе ҡыҙың Рәхилә өсөн һиңә ете йыл эшләрмен, – тине.

19– Ярай, – тине Лаван, – сит кешегә биргәнсе, һиңә сыҡһын; йәшә миндә.

20Яҡуп Рәхилә өсөн ете йыл эшләне, әммә был ете йыл уға ете көн һымаҡ та булманы – ул ҡыҙҙы шулай ныҡ ярата ине. 21Бына бер саҡ ул Лаванға:

– Ҡыҙыңды бир инде. Ваҡыт етте, ул минеке булырға тейеш, – тине.

22Лаван, күрше-күләнен йыйып, туй үткәрҙе. 23Кис булғас, ул Яҡупҡа Лиәне алып килде: Яҡуп уның менән йоҡланы. 24Лаван ҡол ҡыҙ Зилпаны ҡыҙы Лиәгә хеҙмәтсе итеп бирҙе.

25Иртән торһалар – Яҡуп эргәһендә Лиә!

– Нишләттең мине? – тине Яҡуп Лаванға. – Мин һиңә Рәхилә өсөн эшләмәнемме ни? Ниңә алданың һин мине?

26Лаван былай тине:

– Беҙҙең яҡтарҙа ҡыҙҙың кесеһен олоһонан алда кейәүгә бирмәйҙәр. 27Олоһоноң туй аҙнаһы бөткәс, беҙ һиңә кесеһен дә бирербеҙ, ә бының өсөн һин миңә тағы ете йыл хеҙмәт итерһең[+].

28Яҡуп шулай эшләне. Бер аҙна үткәс, Лаван уға ҡыҙы Рәхиләне лә бирҙе, 29ә Рәхиләгә хеҙмәтсе итеп ҡол ҡыҙ Билһаны бирҙе. 30Яҡуп Рәхилә менән йоҡланы, уны ул Лиәгә ҡарағанда нығыраҡ ярата ине. Рәхилә өсөн ул Лаванда тағы ете йыл эшләне[+].


Яҡуптың балалары

31Раббы[†] күрҙе: ире Лиәне бөтөнләй яратмай, шуға уны түлле итте, ә Рәхилә бала тапманы[+]. 32Лиә ауырға ҡалды ла ир бала тапты, уға Рәүвән[*] тип исем бирҙе.

– Раббы минең ҡайғымды күрҙе, – тине ул. – Хәҙер инде ирем мине яратыр.

33Лиә тағы ауырға ҡалып, йәнә ир бала тапты.

– Раббы минең һөйөлмәй йәшәүемде ишетте, – тине Лиә, – миңә тағы бер ул бирҙе.

Малайға Шимғон[*] тип исем ҡушты.

34Һуңыраҡ тағы ауырға ҡалды, йәнә улы тыуҙы.

– Хәҙер инде ирем миңә йәбешеп ятыр, – тине ул, – мин бит уға өс ул табып бирҙем.

Улын Леви[*] тип атаны.

35Лиә йәнә ауырға ҡалды – тағы ул тапты.

– Инде Раббыға рәхмәттәр уҡыйым! – тине ул һәм улына Йәһүҙә[†][*] тип исем ҡушты. Шунан ул бала табыуҙан туҡтаны.

#### 30

1Яҡупҡа бала таба алмағаны өсөн Рәхилә апаһына ҡарата көнсөллөк менән янды.

– Бала бир миңә, – тине ул Яҡупҡа, – юғиһә мин үләм!

2Әммә Яҡуп асыуланып:

– Мин ни эшләйем? Түлһеҙ иткән Алламы ни мин һиңә? – тип яуап бирҙе.

3– Бына һиңә минең хеҙмәтсем Билһа, – тине Рәхилә. – Йоҡла шуның менән. Ул тапҡан баланы теҙемә ҡабул итәйем дә, исмаһам, ул сабый минеке булыр!

4Рәхилә Яҡупҡа ҡол ҡыҙ Билһаны йәриә[†] итеп бирҙе. Яҡуп уның менән йоҡланы, 5Билһа ауырға ҡалды ла Яҡупҡа ир бала табып бирҙе.

6– Миңә Алла[†] ғәҙел хөкөмөн ҡылды. Ул, ялбарыуҙарымды ҡабул итеп, миңә ул бирҙе, – тине Рәхилә.

Ул малайға Дан[†][*] тип исем ҡушты.

7Ә Рәхиләнең хеҙмәтсеһе Билһа, яңынан ауырға ҡалып, Яҡупҡа тағы бер малай табып бирҙе.

8– Апайым менән йәнтәслим ярыштым мин, – тине Рәхилә, – бына мин еңдем.

Ул малайға Нафтали[*] тип исем ҡушты.

9Ул арала Лиә, үҙенең бала тапмаҫын белеп, хеҙмәтсеһе Зилпаны Яҡупҡа йәриә итеп бирҙе. 10Зилпа ла Яҡупҡа ир бала тапты.

11– Мин даланлымын! – тине Лиә.

Малайға Ғад[*] тип исем бирҙе.

12Лиәнең хеҙмәтсеһе Зилпа Яҡупҡа тағы бер малай тапты.

13– Бәхет бит был, – тине Лиә. – Хәҙер ҡатындар минең турала, бигерәк бәхетле, тиерҙәр инде.

Малайҙы ул Ашер[*] тип атаны.

14Бер саҡ, бойҙай урағы ваҡытында, Рәүвән баҫыуҙа һөйҙөргөс үҫемлеге табып алды ла әсәһе Лиәгә килтереп бирҙе. Рәхилә Лиәгә:

– Улың тапҡан һөйҙөргөстө миңә бир әле, – тине.

15– Иремде һалдырып алыуың етмәгән, хәҙер инде минең улым тапҡан һөйҙөргөстө лә алырға итәһеңме? – тине Лиә.

– Улыңдың һөйҙөргөсө өсөн бер төнгә һиңә Яҡупты бирәм, – тине Рәхилә, – ул бөгөн төндә һинең менән йоҡлаһын[+].

16Кис, Яҡуп баҫыуҙан ҡайтҡас, Лиә уның ҡаршыһына сыҡты ла:

– Минең яныма ин. Мин һине, улым тапҡан һөйҙөргөстө биреп, һатып алдым.

Ул төндә Яҡуп Лиә менән йоҡланы. 17Алла Лиәнең ялбарыуын ишетте, ул тағы ауырға ҡалды һәм Яҡупҡа бишенсе улын табып бирҙе.

18– Иремде хеҙмәтсе ҡатын менән уртаҡлашҡаным өсөн Алланың бүләкләүелер был, – тине Лиә.

Улын Исасхар[*] тип атаны.

19Лиә, тағы ауырға ҡалып, Яҡупҡа алтынсыға ул табып бирҙе.

20Шунан Лиә былай тине:

– Алла йомарт бүләкләне мине, хәҙер ирем мине хөрмәтләр инде, мин уға алты ул табып бирҙем бит.

Улына Зевулун[*] тип исем ҡушты.

21Һуңынан Лиә ҡыҙ ҙа табып алды, исеме Динә булды.

22Алла Рәхиләне лә иҫендә тотто, уның теләктәрен ҡабул ҡылды – түл бирҙе. 23Рәхилә, ауырға ҡалып, ир бала тапты ла:

– Алла мине хурлыҡтан – бала тапмай тип кәмһетеүҙән ҡотҡарҙы, – тине.

24Улына Йософ[*] тип исем ҡушты.

– Раббы[†] миңә иш итеп тағы бер ул бирһен ине, – тип теләне ул.


Яҡуптың малдарының күбәйеүе

25Рәхилә Йософто тапҡандан һуң, Яҡуп Лаванға былай тине:

– Миңә үҙ йортома, тыуған яғыма ҡайтырға рөхсәт ит. 26Балаларым менән ҡатындарымды ла ебәр, мин һиңә шулар өсөн эшләнем бит. Һиңә нисек хеҙмәт иткәнемде һин үҙең дә яҡшы беләһең инде!

27– Әгәр ҙә минән риза булһаң, бында ҡал! – тине уға Лаван. – Мин күрәҙәлек аша шуны аңланым: һинең арҡала Раббы мине лә фатихаланы. 28Әжеренә нимә һораһаң да бирермен.

29– Минең нисек эшләгәнемде үҙең дә белеп тораһың, – тип яуап бирҙе Яҡуп. – Көтөүҙәрең ниндәй һинең хәҙер! 30Мин килгәндә мал-тыуарың аҙ ғына ине, ә хәҙер күпме! Мин килгәс, Раббы һине фатихаланы! Ә үҙемдең ғаиләм өсөн миңә ҡасан эшләргә һуң?

31– Әйт һуң, һиңә нимә бирәйем? – тип һораны Лаван.

– Миңә бер ни ҙә кәрәкмәй, – тине Яҡуп. – Бер шартымды үтәһәң, малдарыңды артабан да көтөргә ризамын. 32Әйҙә, бөгөн бөтә көтөүҙәрҙе лә йөрөп сығайыҡ та һин унан барлыҡ ала, аҡ төрткөлө һәм ҡара һарыҡтарҙы, шулай уҡ аҡ төрткөлө һәм ала кәзәләрҙе айырып ал. Киләсәктә ошондай малдар минеке булыр. 33Һиңә лә минең намыҫлымы-түгелме икәнемде тикшереү еңел булыр: ошо көндән башлап, әгәр ҙә һин түләү хаҡына ниндәй малдар алғанымды ҡарарға килһәң һәм миндә аҡ төрткөлө, ала булмаған кәзә йәки ҡара түгел һарыҡ тапһаң, улар һинән урлап алынған тип уйла.

34– Яҡшы, – тине Лаван. – Әйҙә, һин әйткәнсә булһын.

35Шул уҡ көндә Лаван бөтә буйлы, аҡ төрткөлө, ала кәзә тәкәләрен, шулай уҡ бөтә аҡ төрткөлө, ала кәзәләрҙе, барлыҡ ҡара һарыҡ бәрәстәрен айырып алды ла улдарына бирҙе. 36Лаван улдары менән, көтөүҙәрен алып, Яҡуптан өс көнлөк юл алыҫлығына ситкә китте.

Яҡуп иһә ҡайныһының ҡалған ваҡ малын көттө. 37Ул тирәк, баҙам, чинар ағастарының ботаҡтарын һындырып алды ла буй-буй итеп уларҙың ҡайрыларын һыҙырҙы. 38Ҡабығы һыҙырылған ботаҡтарҙы ул ялғаштарға һалды – һыу эсергә килгәндә малдар ошо ботаҡтарға ҡараһын өсөн эшләне быны. Сөнки кәзә-һарыҡ тап ошо ваҡытта ҡаса. 39Малдар ҡасҡан саҡта ошо аҡлы-ҡаралы ботаҡтарға ҡарайҙар ҙа уларҙың бәрәстәре буйлы, ала һәм аҡ төрткөлө булып тыуа ине. 40Ә Яҡуп һарыҡтарҙы айыра ла Лаван көтөүендәге буйлы һәм ҡара малдарға ҡаратып ҡуйыр булды.

Хәҙер Яҡуптың үҙ көтөүҙәре барлыҡҡа килде, уларҙы Лавандың көтөүҙәренән айырым тотто. 41Һау-сәләмәт малдар ҡасҡан саҡта Яҡуп буйлы ботаҡтарҙы һыу ялғаштарына һалып, уларҙың күҙ алдына ҡуя ине. 42Ә инде хәлһеҙ малдар ҡасҡанда ботаҡтарҙы һалманы. Шул рәүешле насар мал Лаванға, ә яҡшы мал Яҡупҡа булды. 43Яҡуп ифрат ныҡ байып китте, кәзә-һарыҡ көтөүҙәре, ҡолдары һәм ҡолиәләре, дөйә-ишәктәре күбәйҙе.

#### 31


Яҡуптың Лавандан ҡасып китеүе

1Яҡуп Лаван улдарының үҙе хаҡында:

– Яҡуп атайыбыҙҙың бөтә булған нәмәһен алып бөттө, бар байлығын атайыбыҙ мөлкәтенән йыйҙы! – тип һөйләгәнен ишетеп ҡалды. 2Яҡуп үҙе лә Лавандың уға элеккесә ҡарамауын һиҙә ине.

3Раббы[†] Яҡупҡа:

– Ата[†]-бабаларың йәшәгән ергә, туғандарың янына ҡайт, – тине. – Мин һине ташламам.

4Яҡуп, көтөүебеҙ йөрөгән яланға килһендәр тип, Рәхилә менән Лиә артынан кеше ебәрҙе 5һәм уларға былай тине:

– Күреп торам: атайығыҙҙың миңә мөнәсәбәте элекке кеүек түгел. Әммә атайымдың Аллаһы минең менән. 6Үҙегеҙ ҙә беләһегеҙ: атайығыҙға арымай-талмай хеҙмәт иттем, 7ә ул мине алдап, билдәләгән хаҡты гел үҙгәртеп торҙо. Тик Алла[†] уға миңә ҡарата яуызлыҡ эшләргә юл ҡуйманы. 8Әгәр атайығыҙ миңә: «Һиңә ала малдар менән түләйем», – тиһә, бөтә мал ала булып тыуҙы. «Һиңә буйлы мал менән түләйем», – тиһә, барлыҡ бәрәстәр буйлы булып тыуҙы. 9Шулай итеп Алла атайығыҙҙың малдарын алды, миңә бирҙе.

10Бер ваҡыт мал ҡасҡан ваҡытта кәзәләрҙе ҡасырған тәкәләр гел буйлы, ала йәки сыбар, имеш, тип төш күргәйнем. 11Алланың фәрештәһе[†] миңә төшөмдә: «Яҡуп», – тип өндәште. «Эйе», – тинем мин. 12Ул миңә былай тине: «Ҡара, кәзәләрҙе ҡасырған бөтә тәкәләр – йә буйлы, йә ала, йә сыбар. Лавандың һиңә ни ҡылғанын Мин күреп торам. 13Мин – Бейт-Илдәге Алла бит, таш бағанаға зәйтүн майы[†] ҡойоп, һин унда Миңә нәҙер әйткәйнең. Хәҙер инде тор ҙа был ерҙән кит, тыуған тупрағыңа ҡайт»[+].

14Рәхилә менән Лиә Яҡупҡа былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Атайыбыҙҙың мөлкәтендә беҙҙең өлөшөбөҙ йәки мираҫыбыҙ ҡалдымы ни әле? 15Беҙҙе ул сит кешеләргә һанай; сөнки беҙҙе һатты, ә беҙҙең өсөн алған көмөштө ашап бөттө. 16Шулай булғас, Алла атайыбыҙҙан тартып алған бөтә байлыҡ беҙҙеке һәм балаларыбыҙҙыҡы. Әйҙә, Алла һиңә ни бойорһа, шуны эшлә.

17Яҡуп бала-сағалары менән ҡатындарын дөйәләргә мендерҙе, 18йыйған бөтә байлығын, Паддан-Арамда[†] үрсеткән малдарын алды ла Ҡәнғәнгә,[†] үҙ атаһы Исхаҡ янына ҡайтыу яғына ыңғайланы.

19Лавандың һарыҡ йөнө ҡырҡырға киткән сағы ине. Рәхилә, атаһының юҡлығы менән файҙаланып, йортондағы илаһ һындарын үҙе менән алды. 20Шулай итеп Яҡуп уға бер ни ҙә әйтмәйенсә ҡайтып китеүе менән арами Лаванды алданы. 21Ул бөтә мал-мөлкәтен алып, Евфрат йылғаһын аша сыҡты ла Ғилғәд[†] тауҙарына табан йүнәлде.


Лавандың Яҡупты ҡыуа төшөүе

22Өсөнсө көндө Лаванға Яҡуптың ҡасып киткәнен әйттеләр. 23Лаван туған-тыумасаһын йыйҙы ла Яҡуп артынан баҫтыра төштө. Ете көндән һуң ул уны Ғилғәд тауҙарында ҡыуып етте. 24Шул төндә Алла арами Лавандың төшөнә кереп, уға былай тине:

– Ҡара уны, Яҡупҡа яҡшынан да, ямандан да бер һүҙ ҙә әйтәһе булма!

25Лаван Яҡуптың янында ғына ине инде. Яҡуп, Ғилғәд тауында туҡталып, сатырҙарын ҡороп ебәргәйне. Лаван да туғандары менән бергә шунда сатырҙарын ҡорҙо. 26Лаван Яҡупҡа былай тине:

– Ни эшләнең һин? Ниңә һин мине алдап, ҡыҙҙарымды ҡорал аҫтындағы әсирҙәй итеп алып киттең! 27Нишләп миңә бер ни ҙә әйтмәйенсә ҡасып сығып киттең? Мин бит һине йырлап-бейеп, дөңгөр ҡағып, арфа ҡылдары сиртеп оҙатыр инем. 28Ә һин миңә хатта ҡыҙҙарым, ейәндәрем менән хушлашып, уларҙы үбеп ҡалырға ла форсат бирмәнең! Алйотлоҡ ҡылдың һин! 29Бының ҡонон ҡайтарырға ла ҡулымдан килә минең, әммә бөгөн төндә атайың Аллаһы: «Ҡара уны, Яҡупҡа яҡшынан да, ямандан да бер һүҙ ҙә әйтәһе булма!» – тине.

30– Ярай, – тип дауам итте Лаван, – һин минең яндан тыуған ереңде тәҡәтһеҙ һағынған өсөн дә киткәнһең, ти. Ә ниңә минең илаһтарымды урланың[+]?

31Яҡуп Лаванға былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Мин ҡыҙҙарыңды тартып алырһың, тип ҡурҡтым. 32Әммә илаһтарың берәйһендә табылһа, ул бәндә тере ҡалмаясаҡ. Туған-ырыуыбыҙҙың күҙ алдында бөтә нәмәмде лә тикшер ҙә үҙеңдеке булған әйберҙе ал.

Яҡуп илаһ һындарын Рәхилә урлағанын белмәй ине.

33Лаван Яҡуптың да, Лиәнең дә, ике хеҙмәтсе ҡатындың да сатырҙарын ҡарап сыҡты, әммә бер нәмә лә тапманы. Лиәнең сатырынан сыҡҡас, ул Рәхиләнең сатырына инде. 34Ул арала Рәхилә илаһ һындарын дөйә эйәре аҫтына алып тыҡты ла үҙе өҫтөнә менеп ултырҙы. Атаһы сатырҙа ни тиклем аҡтарынһа ла, илаһтарҙы тапманы. 35Рәхилә уға:

– Асыуланма, атай, мин ҡатын-ҡыҙ ауырыуы менән ауырығанлыҡтан, тора алмайым, – тине.

Лаван бөтә ерҙә эҙләһә лә, бер ни ҙә тапманы.

36Яҡуп, бик ныҡ асыуланып, Лаванды ғәйепләй башланы.

– Шул саҡлы артымдан ҡыуырлыҡ ни ғәйебем, ни гонаһым[†] бар минең? 37Бөтә әйберемде аҡтарып ҡарап сыҡтың – нимәңде таптың? Күрһәт, әйҙә, үҙеңдең дә, минең дә туғандарым алдында – хөкөм итһендәр беҙҙе.

38Һиңә егерме йыл эшләнем, мин барҙа бер кәзәң дә, бер һарығың да бәрәс һалманы. Хатта көтөүеңдәге бер һарыҡ тәкәһен дә һуйып ашаманым. 39Малыңды йыртҡыс тамаҡлаған саҡтарҙа ла уны һиңә килтереп торманым, зыянды үҙем ҡапланым. Көндөҙ юғаламы малың, төндәме – һин минән талап иттең. 40Көндөҙ эҫенән, төндә һыуыҡтан йонсоном, күҙ ҙә йомманым. 41Һиндәге егерме йылым шулай үтте минең. Ун дүрт йыл ҡыҙҙарың өсөн, алты йыл мал алыу өсөн эшләнем, ә һин билдәләгән түләү хаҡын гел үҙгәртеп торҙоң. 42Әгәр ҙә мәгәр атамдың Аллаһы – Ибраһим[†] Аллаһы һәм Исхаҡ ҡурҡып-тетрәнеп торған Алла минең менән булмаһа, һин мине буш ҡул ебәрә инең. Ләкин Алла минең хәлемде, түккән хеҙмәтемде күрҙе: бөгөн төндә Ул мине Үҙе яҡлаған.

43Лаван Яҡупҡа былай тип яуап бирҙе:

– Был ҡатындар – минең ҡыҙҙарым, балалар – минең ейәндәрем, мал – минең малым. Бында һинең күҙ алдыңдағы бөтә нәмә – минеке. Ҡыҙҙарымды, ейәндәремде ҡыйырһыта буламмы ни? 44Әйҙә, үҙ-ара килешеү[†] төҙөйөк, ул беҙҙең арала шаһит булһын.

45Яҡуп бер ҙур ташты алды ла уны бағана итеп баҫтырып ҡуйҙы[+]. 46Шунан туғандарына:

– Таш йыйығыҙ, – тине.

Улар таштан бер өйөм яһаны. Һуңынан шуның янында ашап-эстеләр. 47Лаван был өйөмдө Егар-Саһадуҫа, ә Яҡуп Галғед[*] тип атаны. 48Шунан Лаван:

– Был таш өйөмө килешеүебеҙҙең шаһиты булыр, – тине.

Шуға күрә был урынды Галғед тип атайҙар. 49Уны тағы Миспа[*] тип тә йөрөтәләр, сөнки Лаван былай тип тә өҫтәне:

– Бер-беребеҙҙән айырылышҡас, икебеҙҙе лә Раббы күҙәтеп торһон. 50Әгәр ҙә мәгәр ҡыҙҙарымды ҡыйырһытһаң йәки улар өҫтөнән ҡатын алһаң, хәтереңдә тот: кеше түгел, ә Алла шаһит беҙгә.

51– Ҡара уны, – тине Лаван тағы Яҡупҡа, – был таш өйөмө һәм арабыҙға мин ҡуйған был таш бағана – 52беҙҙең шаһиттарыбыҙ. Был өйөм янынан һинең яғыңа яман уй менән мин дә сығыр булмам, өйөм менән таш бағанының биръяғына һин дә яман уй менән сығаһы булма. 53Ибраһимдың, Нахорҙың һәм уларҙың ата-бабаларының Аллаһы арабыҙҙа хөкөм ҡылһын.

Яҡуп атаһы Исхаҡ тетрәнеп торған Алла менән ант итте[+]. 54Шунан Яҡуп тауҙа ҡорбан[†] килтереп, туғандарын мәжлескә саҡырҙы. Ашап-эскәндән һуң, улар шул тауҙа йоҡларға ҡалды. 55Иртәгәһен Лаван, ейәндәре менән ҡыҙҙарын үбеп, фатихаһын бирҙе лә өйөнә ҡайтып китте.

#### 32

1Яҡуп үҙ юлы менән китте һәм уны Алланың фәрештәләре[†] ҡаршы алды. 2Яҡуп, уларҙы күргәс:

– Алла[†] тупламылыр[†] был, – тине лә был урынды Маханаим[*] тип атаны.


Яҡуптың Ғаяз менән осрашырға әҙерләнеүе

3Яҡуп Эдом[†] илендәге Сеғир еренә ағаһы Ғаязға сапҡын ебәреп, 4уға шуны еткерергә ҡушты:

– Хакимым Ғаязға шул мәғлүм булһын: «Ҡолоң Яҡуп оҙаҡ ҡына ситтә, Лаванда йәшәне. 5Хәҙер минең эре һәм ваҡ малым, ишәктәрем, ҡолдарым һәм ҡолиәләрем бар. Мин һиңә, хакимыма, ошо хәбәрҙе ебәреп, ыңғай ҡарашыңа өмөт итәм».

6Әйләнеп килгән сапҡындар Яҡупҡа:

– Ағайың Ғаяз янында булдыҡ, – тинеләр. – Ул дүрт йөҙ кеше менән һиңә ҡаршы килә.

7Яҡуптың ҡото осто, ҡаушап төштө. Үҙе менән булған кешеләрен, мал-тыуарын, дөйәләрен ике тупламға бүлде. 8«Әгәр Ғаяз бер тупламға һөжүм итһә, – тип уйланы Яҡуп, – икенсеһе ҡасып ҡотола алыр». 9Шунан былай тип ялбарҙы:

– Олатайым Ибраһимдың[†] Аллаһы, атайым Исхаҡтың Аллаһы! Раббым, Һин миңә йортома, туғандарым янына ҡайтырға бойорҙоң, игелек ҡылырмын, тинең![+] 10Мин ҡолоңа күрһәткән мөхәббәт һәм тоғролоғоңа лайыҡ түгелмен. Иордан аръяғына ҡулымдағы бер таяғым менән генә сығып киткәйнем, хәҙер минең байлығым ике туплам. 11Ағайым Ғаяздан һаҡлай күр мине. Мин ҡурҡам: килер ҙә мине лә, балаларым менән әсәләрен дә үлтерер! 12Эй Раббым, Мин һиңә игелек ҡылырмын, тоҡомоңдо диңгеҙҙәге ҡом күпме булһа, шул саҡлы ишәйтермен, тип вәғәҙә иткәйнең бит![+]

13Яҡуп ул төндө шунда үткәрҙе лә иртәгәһен Ғаязға бүләккә көтөүҙәренән мал – 14ике йөҙ кәзә, егерме кәзә тәкәһе, ике йөҙ һарыҡ, егерме һарыҡ тәкәһе, 15буталары менән утыҙ баш һауын дөйә, ҡырҡ һыйыр, ун үгеҙ, егерме инә ишәк, ун ата ишәк һайлап алды. 16Уларҙы хеҙмәтселәренә тапшырҙы, һәр көтөүгә айырым ҡыуғынсы ҡуйҙы ла:

– Минән алда китегеҙ, бер көтөү менән икенсе көтөү араһында ара ҡалдырып, һәр берегеҙ айырым-айырым барығыҙ, – тине.

17– Ағайым Ғаязды осратҡас, – тине ул ҡыуғынсыларҙың тәүгеһенә, – ул һинән: «Хужаң кем? Ҡайҙа бараһың? Кемдең малын ҡыуаһың?» – тип һорар. 18Әйт: «Был ҡолоң Яҡуптың малы, ул уны бүләк итеп хакимы Ғаязға ебәрҙе. Ә Яҡуп үҙе арттан килә».

19Икенсе ҡыуғынсыға ла, өсөнсөһөнә лә, ҡалғандарына ла Ғаяз менән осрашҡанда бер үк һүҙҙе әйтергә – 20мотлаҡ рәүештә: «Ҡолоң Яҡуп арттан килә», – тип өҫтәргә ҡушты. Шул рәүешле алдан бүләктәр ебәреп, Яҡуп Ғаяздың күңелен йомшартырға булды. Ә һуңынан уның күҙенә үҙем күренермен, бәлки, шунан ул мине яҡшы ҡабул итер, тип уйланы.

21Бүләктәрен алдан ебәреп, Яҡуп тупламда ҡунырға ҡалды.


Яҡуптың Алла менән көрәшеүе

22Яҡуп төндә тороп ике ҡатынын, ике йәриәһен,[†] ун бер улын алды ла Яббоҡ йылғаһын кисеп сыҡты. 23Уларҙың барыһын да ҡаршы ярға сығарҙы, булған бөтә нәмәһен күсерҙе лә 24бер үҙе ҡалды.

Бына бер ваҡыт Кемдер Берәү уның менән алыша башланы – таң атҡансы көрәште ул. 25Яҡупты еңә алмаҫын күреп, Ул уның янбашына быуынын сығарғансы һуҡты ла былай тине:

26– Ебәр мине. Таң атты инде.

– Миңә фатихаңды бирмәйенсә, ебәрмәйем, – тине Яҡуп.

27– Исемең кем? – тип һораны Теге.

– Яҡуп, – тине.

28Шунда Теге әйтте:

– Ошо көндән башлап һинең исемең Яҡуп түгел, ә Исраил[†][*] булыр, һин Алла менән дә, әҙәм балалары менән дә көрәштең һәм еңдең[+].

29– Үҙеңдең исемеңде әйтһәңсе! – тип үтенде Яҡуп.

Әммә Теге яуап бирҙе:

– Ни өсөн һин Минең исемемде һорайһың?

Ошонда Ул Яҡупҡа фатиха бирҙе[+].

30Был хәл булған урынды Яҡуп Пениил[*] тип атаны, сөнки: «Ошонда мин күҙмә-күҙ Алланы күреп, тере ҡалдым», – тине[+]. 31Ҡояш сыҡҡан саҡта Яҡуп Пениилдан китте. Уның бер аяғы аҡһай ине. 32Шуға күрә Исраилдың нәҫел-нәсәбе ошо көнгә тиклем хайуан ботондағы һеңерле итте ашамай – Яҡуп менән Алышҡан Зат уның янбашындағы тап ошо еренә һуҡҡан бит.

#### 33


Яҡуп менән Ғаяздың осрашыуы

1Яҡуп ҡарағайны, күреп ҡалды: ҡаршыһына ағаһы Ғаяз һәм уның менән тағы дүрт йөҙләп кеше килә. Яҡуп Лиәнең, Рәхиләнең, тағы ике йәриәһенең[†] балаларына әсәләре менән бергә торорға ҡушты. 2Уларҙы шулай теҙеп ҡуйҙы: алда – балалары менән йәриәләре, улар артында – балалары менән Лиә, уларҙан һуң – Рәхилә менән Йософ. 3Яҡуп үҙе алдан китте һәм, ағаһы янына барып еткәнсе, уның алдында ете тапҡыр ергә ҡапланды. 4Ғаяз иһә йүгереп уның ҡаршыһына килде лә ҡосаҡлап алды, күкрәгенә ҡыҫып үбә башланы. Икеһе лә илап ебәрҙеләр. 5Ҡатындар менән балаларға ҡарап, Ғаяз:

– Кемдәрең был һинең? – тип һораны.

– Былар миңә, һинең ҡолоңа, Алла[†] мәрхәмәте[†] менән бирелгән балалар, – тип яуап ҡайтарҙы Яҡуп.

6Йәриәләре балалары менән килеп, Ғаязға баш эйҙе. 7Унан һуң балалары менән Лиә, уның артынан Рәхилә менән Йософ килеп баш эйҙе.

8– Ә миңә юлда осраған ниндәй көтөү-көтөү мал ине ул? – тип һораны Ғаяз.

– Был һинең мәрхәмәтеңә лайыҡ булыу өсөн, – тине Яҡуп.

9– Минең бөтә нәмәм дә етә, ҡустым. Үҙ байлығың үҙеңә ҡалһын, – тине Ғаяз.

10– Юҡ, – тип яуап бирҙе Яҡуп, – әгәр ҙә күңелеңә хуш килһәм, бүләктәремде ҡабул итеп ал, зинһар! Һине күреү минең өсөн Алланың Үҙен күреү менән бер булды – һин бит мине ихлас ҡаршы алдың. 11Бүләгемде ҡабул ит. Алла һәммәһен дә йомарт бирҙе миңә, бөтә нәмәм дә бар.

Яҡуп бик ҡыҫтағанға күрә, Ғаяз бүләктәрҙе алырға риза булды.

12– Әйҙә, юлыбыҙҙы дауам итәйек, – тине Ғаяз Яҡупҡа. – Мин һинең менән бергә барам.

13Әммә Яҡуп:

– Үҙең беләһең, хакимым, бала-саға тиҙ арый, имеҙгән кәзә-һарыҡты, һауын һыйырҙарҙы ашыҡтырып ҡыуһаң, бер көн эсендә хәлдән тайырҙар. 14Әйҙә, хакимым, һин алдан кит, ә мин ҡолоң арттан – бала-саға, мал-тыуар менән әкрен генә барырмын. Сеғирға, һинең яныңа, хакимым, шулай барып етермен әле.

15– Кешеләремдең бер нисәһен һинең менән ҡалдырайым, – тип тәҡдим итте Ғаяз.

– Кәрәкмәҫ ул, – тип яуапланы Яҡуп. – Һинең мине яҡшы ҡабул итеүең үҙе еткән.

16Шул уҡ көндә Ғаяз Сеғирға ҡайтып китте, 17ә Яҡуп Суккоҫҡа табан йүнәлде. Шунда ул үҙенә йорт, ә малдарына кәртәләр эшләне. Шуға күрә был урынды Суккоҫ[*] тип атаны.

18Паддан-Арамдан[†] ҡайтҡас, Яҡуп Ҡәнғәндең[†] Шәхәм ҡалаһына иҫән-һау килеп етте һәм унан алыҫ түгел ерҙә туҡталды[+]. 19Ул сатырын ҡорған ер биләмәһен Шәхәмдең атаһы Хаморҙың улдарынан йөҙ ҡыситаға һатып алды[+].

20Ошо урында ул ҡорбан[†] усағы эшләп, уны Эл-Элоһе-Исраил[†][*] тип атаны.

#### 34


Динә һәм Шәхәм халҡы

1Яҡуптың Лиәнән тыуған ҡыҙы Динә бер көндө бындағы ҡыҙҙарҙы күрергә тип ҡалаға сыҡты. 2Был ерҙең хакимы хиууи Хаморҙың улы Шәхәм ҡыҙҙы күрҙе лә тотоп алып көсләне. 3Ул Яҡуптың ҡыҙы Динәгә ғашиҡ булды, һөйөүе хаҡында матур һүҙҙәр әйтте, 4ә атаһы Хаморға:

– Шул ҡыҙҙы миңә кәләш итеп алып бир, – тип ялынды.

5Яҡуп ҡыҙы Динәнең мәсхәрә ителеүен ишетте, әммә, улдары яланда мал янында булғанлыҡтан, улар ҡайтҡансы бер нәмә лә өндәшмәне. 6Шәхәмдең атаһы Хамор Яҡуп менән һөйләшергә килде. 7Яҡуп улдары ла, хәлде ишетеп, утлауҙан ҡайтып инде. Улар асыуҙарынан ярһығайны, сөнки Шәхәмдең Яҡуптың ҡыҙын көсләүе – Исраилды[†] хурлыҡҡа ҡалдырыу менән бер һәм быға юл ҡуйырға ярамай ине[+].

8Хамор уларға былай тине:

– Улым Шәхәм ҡыҙығыҙға ғашиҡ булған. Зинһар, уны уға ҡатын итеп бирегеҙ![+] 9Беҙҙең менән туғанлашырһығыҙ, һеҙ ҡыҙҙарығыҙҙы беҙҙең егеттәргә кейәүгә бирегеҙ, ә беҙҙең ҡыҙҙарҙы үҙегеҙгә кәләш итеп алығыҙ. 10Бергәләшеп татыу йәшәйек. Илебеҙ күҙ алдығыҙҙа – ошонда ҡайҙа теләһәгеҙ шунда төйәкләнегеҙ, ер биләй алаһығыҙ.

11Ә Шәхәм үҙе Динәнең атаһы менән ағаларына былай тине:

– Әгәр күңелегеҙгә хуш килһәм, мин һеҙгә нимә һораһағыҙ ҙа бирергә әҙермен! 12Иң ҙур ҡалым, иң бай бүләктәр һорағыҙ – бер ни йәл түгел, тик ҡыҙығыҙҙы миңә кәләш итеп бирегеҙ[+].

13Яҡуптың улдары, һеңлеләре Динәне мәсхәрә иткән Шәхәмгә һәм уның атаһы Хаморға хәйлә менән яуап бирҙе.

14– Беҙ улай итә алмайбыҙ, – тине улар. – Һеңлебеҙҙе сөннәтһеҙ[†] кешегә биреү беҙҙең өсөн хурлыҡ[+]. 15Беҙ тик бер шарт менән генә риза була алабыҙ: әгәр һеҙ беҙҙең кеүек булһағыҙ – ирҙәрегеҙҙең барыһын да сөннәткә ултыртһағыҙ ғына. 16Шул ваҡытта беҙ һеҙгә ҡыҙҙарыбыҙҙы бирербеҙ, ҡыҙҙарығыҙҙы кәләш итеп алырбыҙ, һеҙҙең менән бергә йәшәп, бер халыҡ булып китербеҙ. 17Әгәр инде беҙҙе тыңламаһағыҙ, сөннәткә ултырмаһағыҙ, һеңлебеҙҙе алабыҙ ҙа бынан китәбеҙ.

18Хамор менән Шәхәм был шартҡа күнде. 19Йәш егет был эште һуҙып торманы, сөнки Яҡуптың ҡыҙын шул тиклем ярата ине. Ә ул атаһының нәҫел-ырыуы араһында иң хөрмәтле кеше ине. 20Хамор менән Шәхәм, ҡала ҡапҡаһына[†] сығып, ҡалала йәшәүселәргә:

21– Был кешеләр беҙҙе дуҫ күрәләр. Әйҙә, улар беҙҙең ерҙә урынлашып, иркен күсеп йөрөһөндәр. Ер күп бит. Беҙ уларҙың ҡыҙҙарына өйләнербеҙ, уларға үҙебеҙҙең ҡыҙҙарыбыҙҙы бирербеҙ. 22Тик уларҙың беҙҙең менән бер халыҡ булып йәшәү өсөн шарттары бар: беҙҙә бөтә ирҙәр ҙә, уларҙағы кеүек, сөннәтләнергә тейеш. 23Әгәр шул шартты ҡабул итһәк, уларҙың көтөүҙәре, мөлкәте, мал-тыуары беҙҙеке буласаҡ, улар беҙҙең менән йәшәйәсәк!

24Ҡала ҡапҡаһы янына йыйылған кешеләр Хамор менән уның улы Шәхәмдең әйткәненә риза булды, бөтә ирҙәр ҙә сөннәткә ултырҙы. 25Ә өсөнсө көнөнә, улар һыҙланышып ятҡанда, Яҡуптың улдары, Динәнең ағалары Шимғон менән Леви бер ниндәй тотҡарлыҡһыҙ ҡалаға инде лә бөтә ирҙәрҙе ҡылыстан үткәрҙе. 26Хамор менән Шәхәмде лә һуйып, Шәхәмдең өйөнән Динәне алып сығып киттеләр.

27Шунан, һуйыш булған урынға кире килеп, Яҡуптың улдары һеңлеләре мәсхәрә ителгән ҡаланы таланы. 28Улар һарыҡ, һыйыр, ишәктәрҙе ҡыуып алып китте, ҡалала һәм баҫыуҙа нимә тапһа, шуны алды. 29Ҡала кешеләренең бөтә мөлкәтен, уларҙың бала-сағаларын, ҡатын-ҡыҙҙарын әсир иттеләр, йорттарҙағы бөтә булған нәмәне алып киттеләр.

30Яҡуп Шимғон менән Левигә:

– Башыма бәлә килтерҙегеҙ һеҙ! Урындағы халыҡ – ҡәнғәниҙәр[†] менән перизиҙәрҙе миңә дошман иттегеҙ, – тине. – Кешеләребеҙ аҙ, хәҙер улар күмәкләшеп килер ҙә мине үлтерер, бөтә ырыуыбыҙ һәләк булыр!

31Шимғон менән Леви:

– Ә һеңлебеҙҙе, аҙғын ҡыҙ һымаҡ итеп, мыҫҡыл итергә ярай инеме ни? – тип яуапланылар.

#### 35


Яҡуптың Бейт-Илгә ҡайтыуы

1Алла[†] Яҡупҡа былай тине:

– Тор ҙа Бейт-Илгә йүнәл. Шунда төплән дә ағайың Ғаяздан ҡасып китеп барған саҡта һиңә Алла күренгән урында Уға ҡорбан[†] усағы эшлә[+].

2Яҡуп ғаиләһенә һәм янындағы бөтә кешеләргә былай тине:

– Үҙегеҙҙә булған бөтә сит илаһтарҙы ташлағыҙ, таҙарынығыҙ ҙа кейемдәрегеҙҙе алыштырығыҙ. 3Бейт-Илгә китәбеҙ. Мин унда Аллаға ҡорбан усағы эшләйем, Ул миңә бәләгә тарығанда гел ярҙам итте, ҡайҙа ғына йөрөһәм дә, мине ташламаны.

4Улар бөтәһе лә сит илаһтарҙы, ҡолаҡтарындағы алҡаларҙы Яҡупҡа тотторҙо. Яҡуп быларҙың барыһын да Шәхәм янындағы ағас төбөнә күмеп ҡуйҙы[+].

5Улар юлға сыҡты. Алла һалған дәһшәттән[*] ҡоттары осҡан тирә-яҡ ҡалаларҙағы кешеләр Яҡуптың улдарын эҙәрләп тә маташманы.

6Яҡуп һәммә кешеһе менән Ҡәнғән[†] ерендәге Луз (йәғни Бейт-Ил) ҡалаһына килде, 7шул ерҙә ҡорбан усағы эшләне. Был урынды ул Ил-Бейт-Ил[*] тип атаны, сөнки Яҡуп ағаһынан ҡасып барғанда Алла уға тап ошо урында күренгәйне[+].

8Рабиғаның һөт әсәһе Девора вафат булғас, уны Бейт-Илдән түбәндәрәк бер имән ағасы төбөнә ерләнеләр. Шуға күрә был ағасҡа Аллон-Бахут[*] тигән исем бирелде[+].

9Яҡуп Паддан-Арамдан[†] ҡайтҡандан һуң, Алла уға тағы күренде. Уға фатихаһын бирҙе лә 10былай тине:

– Исемең Яҡуп ине, инде һин Яҡуп түгел.
Ошонан башлап исемең Исраил[†] булыр!

Шулай итеп, Ул уға Исраил тигән исем бирҙе[+].

11Алла уға тағы шуны әйтте:

– Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алла Мин,
Үрсемле бул, ишле бул:
Таралыр һинән халыҡ,
Бер түгел, бик күп халыҡ!
Һинән сығыр батшалар![+]
12Ер биргәйнем Ибраһим[†] үә Исхаҡҡа,
Бирәм уны һиңә һәм дә һинең нәҫел-нәсәпкә.

13Алла Яҡуп янынан киткәс, 14Яҡуп Алла үҙе менән һөйләшкән урынға таш бағана ҡуйҙы ла ошо таш өҫтөнә түкмә ҡорбан итеп шарап менән зәйтүн майы[†] ҡойҙо[+]. 15Яҡуп үҙе менән Алла һөйләшкән был урынды Бейт-Ил тип атаны[+].


Рәхилә менән Исхаҡтың вафаты

16Улар Бейт-Илдән китеп, Әфраҫаға яҡынлашҡас, Рәхиләне тулғаҡ тота башланы. Ул балаһын таба алмай яфаланды. 17Тулғаҡ ғазабынан өҙгөләнгәнендә, кендек инәһе уға:

– Ҡурҡма, – тине. – Ҡара, һинең тағы улың бар[+].

18Үлем өҫтөндәге Рәхилә һуңғы һулышында улына Бен-Они тип исем бирҙе. Әммә атаһы уны икенсе төрлө – Бинйәмин[*] тип атаны.

19Рәхилә вафат булды. Уны Әфраҫаға, йәғни Бейт-Ләхәмгә барған юл буйында ерләнеләр[+]. 20Яҡуп уның ҡәбере өҫтөнә таш бағана ҡуйҙы. Был таш Рәхиләнең ҡәбере өҫтөндә әлегәсә тора.

21Исраил юлын дауам итте һәм Мигдал-Ғедәр аръяғында сатыр ҡорҙо. 22Ошо туҡталыш ваҡытында Рәүвән атаһының йәриәһе[†] Билһа менән йоҡланы. Атаһы был турала ишетеп белде.

Яҡуптың ун ике улы бар ине[+].

23Лиәнең улдары: Яҡуптың баш балаһы Рәүвән, Шимғон, Леви, Йәһүҙә,[†] Исасхар һәм Зевулун.

24Рәхиләнең улдары: Йософ менән Бинйәмин.

25Рәхиләнең хеҙмәтсеһе Билһаның улдары: Дан[†], Нафтали.

26Лиәнең хеҙмәтсеһе Зилпаның улдары: Ғад һәм Ашер.

Былар Яҡуптың Паддан-Арамда тыуған улдары.

27Яҡуп, ҡасандыр Ибраһим менән Исхаҡ килмешәк булып күсеп йөрөгән ерҙәргә – Ҡыръяҫ-Арбаға, йәғни Хеврондағы Мамреға, атаһы Исхаҡ янына килде[+].

28Исхаҡ йөҙ ҙә һикһән йыл йәшәне. 29Ул ҡартайып, был тормошта күререн күреп вафат булды һәм ата-бабаларына ҡушылды. Уны улдары Ғаяз менән Яҡуп ерләне[+].

#### 36


Ғаяздың нәҫеле

1[•]Бына Ғаяздың, йәғни Эдомдың[†] нәҫел шәжәрәһе.[+]

2Ғаяз Ҡәнғән[†] ҡыҙҙарынан ике ҡатын ала – хитти Элондың ҡыҙы Ғадаға, хиууи Сивғондың улы Ғананан тыуған Оһоливамаға, 3– шулай уҡ Исмәғилдең ҡыҙы, Невайоҫтың һеңлеһе Басмаҫҡа өйләнә[+].

4Ғаяздың ҡатындарының Ғада исемлеһенән Әлифаз, Басмаҫтан – Реғуил, 5Оһоливаманан Йеғуш, Яғлам һәм Ҡорах исемле улдары тыуа.

Был Ғаяздың Ҡәнғәндә тыуған улдары.

6Ғаяз ҡатындарын, улдары һәм ҡыҙҙарын, янындағы бөтә кешеләрен, барлыҡ мал-тыуарын, Ҡәнғәндә тапҡан-таянған һәммә байлығын алды ла, ҡустыһы Яҡупты ҡалдырып, икенсе илгә күсте. 7Байлыҡтары артҡандан-арта барып, уларға бергә йәшәүе тығыҙ була башлағайны: урынлашҡан ерҙәре мал-тыуарҙарына етмәне.

8Ғаяз – Эдом – Сеғир тауҙары янында урынлашты.

9Бына ул Сеғир тауҙары янында йәшәгән Эдом халҡының тәүатаһы Ғаяздың нәҫел шәжәрәһе.

10Ғаяздың улдары: Әлифаз – Ғаяздың ҡатыны Ғаданан тыуған улы, Реғуил – Ғаяздың Басмаҫтан тыуған улы.

11Әлифаздың улдары: Теман, Омар, Сефо, Ғағтам һәм Ҡыназ. 12Тимнағ, Әлифаздың йәриәһе,[†] уға Ғәмәлек исемле ул тапты.

Был – Ғаяздың ҡатыны Ғаданан таралған нәҫел-нәсәбе[+].

13Реғуилдың улдары: Нахаҫ, Зерах, Шамма һәм Мизза.

Был – Ғаяздың Басмаҫтан таралған нәҫел-нәсәбе. 14Сивғондың улы Ғананың ҡыҙы Оһоливаманан Ғаяздың Йеғуш, Яғлам һәм Ҡорах исемле улдары тыуҙы.

15Бына Ғаяздың нәҫел-нәсәбе тармаҡтары. Ғаяздың баш балаһы Әлифаздың нәҫел-нәсәбе:

Теман тармағы, Омар тармағы, Сефо тармағы, Ҡыназ тармағы; 16Ҡорах тармағы, Ғағтам тармағы, Ғәмәлек тармағы. Был – Әлифаздан таралған тармаҡтар, Ғаданың нәҫел-нәсәбе, улар Эдом ерендә йәшәй.

17Ғаяздың улы Реғуилдың нәҫел-нәсәбе:

Нахаҫ тармағы, Зерах тармағы, Шамма тармағы, Мизза тармағы. Былар – Реғуилдан таралған тармаҡтар, Ғаяздың Басмаҫтан тыуған балаларының нәҫел-нәсәбе, улар ҙа Эдом ерендә йәшәй.

18Ғаяздың Оһоливаманан тыуған балаларының нәҫел-нәсәбе:

Йеғуш тармағы, Яғлам тармағы һәм Ҡорах тармағы. Былар – Ғаяздың ҡатыны, Ғананың ҡыҙы Оһоливаманан тыуған балаларҙан таралған тармаҡтар.

19Ғаяздың (уның икенсе исеме Эдом) нәҫел-нәсәбе һәм уларҙан таралған тармаҡтар бына ошо.


Сеғирҙың нәҫеле

20[•]Ошо илдә йәшәгән хори Сеғирҙең улдары:

Лотан, Шовал, Сивғон, Ғана,[+] 21Дишон, Эсәр һәм Дишан. Былар – Эдом илендә йәшәгән Сеғир нәҫел-нәсәбенең хориҙар тармағы.

22Лотандың улдары:

Хори һәм Һемам. Лотандың һеңлеһе Тимнағ ине.

23Шовалдың улдары:

Ғалуан, Манахаҫ, Ғевал, Шефо һәм Онам.

24Сивғондың улдары:

Айяһ һәм Ғана. Атаһы Сивғондың ишәктәрен көтөп йөрөгәндә сүлдә ҡайнар һыулы инештәр тапҡан кеше ул Ғана.

25Ғананың балалары:

Дишон һәм Ғананың ҡыҙы Оһоливама. 26Дишондың улдары: Хәмдан, Әшбан, Иҫран һәм Керан.

27Эсәрҙең улдары:

Билһан, Зағауан һәм Ғаҡан.

28Дишандың улдары: Ғус менән Аран.

29Хориҙарҙың тармаҡтары түбәндәгесә:

Лотан тармағы, Шовал тармағы, Сивғон тармағы, Ғанаһ тармағы, 30Дишон тармағы, Эсәр тармағы һәм Дишан тармағы. Былар – Сеғирҙа йәшәгән хори халҡы тармаҡтары.


Эдом батшалары

31[•]Былар – исраилдарҙа[†] батшалар барлыҡҡа килгәнгә тиклем Эдомда хакимлыҡ иткән батшалар:

32Беғор улы Белағ. Уның ҡалаһы Динһава тип атала. 33Белағ донъя ҡуйғас, Босранан Зерахтың улы Йовав тәхеткә ултыра[+]. 34Йовав мәрхүм булғас, Теман иленән Хушам батша була[+]. 35Хушам вафат булғандан һуң, Моав[†] тигеҙлегендә мидйәндәрҙе[†] тар-мар иткән Бедад улы Һадад батшалыҡ итә, уның ҡалаһы Ғауиҫ тип атала. 36Һадад үлгәс, уның урынына Масреҡанан Самла батша була. 37Самла үлгәс, уның урынына йылға буйындағы Реховоҫтан Шаул[†] батша була. 38Шаул үлгәс, уның урынына тәхеткә Ғахбор улы Бәғел-Ханан[†] батша булып ултыра. 39Ғахбор улы Бәғел-Ханан үлгәс, уның урынына тәхеткә Һадар ултыра. Уның ҡалаһы Пағу, ҡатынының исеме – Меһетавил. Меһетавил – Матредтың ҡыҙы, Мезаһавтың ейәнсәре була.

40Ғаяздан булған тармаҡтарҙың нәҫел-нәсәбенә һәм йәшәгән ерҙәренә күрә исемдәре бына былар: Тимнағ, Ғалуа, Йеҫеҫ,[+] 41Оһоливама, Эла, Пинон, 42Ҡыназ, Теман, Мивсар, 43Магдиил, Ғирам. Эдомда йәшәгән тармаҡтар һәм илдә улар йәшәгән урындар бына шулар.

Эдом халҡының тәүатаһы – Ғаяз.

#### 37


Йософтоң төштәре

1Яҡуп атаһы килмешәк булып йәшәгән Ҡәнғән[†] ерендә төйәкләнде.

2Бына Яҡуп ғаиләһенең тарихы.

Йософҡа ун ете йәш ине. Ул үҙенең ағалары – атаһының ҡатындары Билһа һәм Зилпанан тыуған ағалары менән көтөү көттө, уларҙы аталарына гел ошаҡлап торҙо. 3Олоғайып барған сағында тыуған бала булғанға, Исраил[†] Йософто башҡа улдарына ҡарағанда нығыраҡ ярата ине. Ул Йософҡа затлы күлдәк тектерҙе.

4Аталарының Йософто үҙҙәренә ҡарағанда нығыраҡ яратыуын күреп, ағалары ҡустыларын шул тиклем һөйһөнмәне, хатта уның менән йүнләп һөйләшә лә алманы.

5Бер ваҡыт Йософ төш күрҙе. Уны ағаларына һөйләгәс, улар уны тағы ла нығыраҡ күрә алмай башланы.

6– Тыңлағыҙ әле, – тине Йософ уларға, – бына мин ниндәй төш күрҙем! 7Имеш, беҙ баҫыуҙа көлтә бәйләйбеҙ, шунда мин бәйләгән көлтә турайып баҫты, ә һеҙҙең көлтәләр, уны уратып алып, минең көлтәгә баш эйҙе!

8– Һин беҙҙең өҫтән батша булырға, хакимлыҡ итергә уйлайһыңмы ни әле? – тине уға ағалары.

Күргән төшө өсөн дә, уны һөйләгәне өсөн дә уны тағы ла нығыраҡ яратмай башланылар. 9Ә Йософ тағы бер төш күрҙе, уны ла ағаларына һөйләне.

– Мин йәнә бер төш күрҙем: имеш, ай менән ҡояш та, улар янындағы ун бер йондоҙ ҙа миңә баш эйҙе, – тине ул.

10Был төшөн атаһы менән ағайҙарына һөйләгәс, атаһы Йософто әрләп ташланы:

– Ниндәй төштәр күрәһең һин? Нимә, беҙ барыбыҙ ҙа – мин, әсәйең, ағайҙарың – килеп һинең аяғыңа йығылырға тейеш булабыҙмы ни?

11Ағалары Йософтан көнләште, әммә атаһы был төштө хәтеренә һалып ҡуйҙы.


Ағаларының Йософто һатып ебәреүе

12Бер ваҡыт Йософтоң ағалары аталарының һарыҡтарын көтөргә Шәхәмгә китте. 13Исраил Йософҡа былай тине:

– Ағайҙарың Шәхәм эргәһендә мал көтә. Улар янына барып кил әле.

– Ярай, – тип яуапланы Йософ[+].

14– Бар ҙа ҡара, иҫән-амандармы, малдар ни хәлдә? Шунан миңә хәбәр алып ҡайт, – тине атаһы. Ул Йософто Хеврон үҙәненән юлға оҙатты. Йософ Шәхәмгә килде[+].

15Ҡырҙа йөрөп ятҡан сағында уға бер кеше осрап:

– Бында нимә эҙләп йөрөйһөң? – тип һораны.

16– Ағайҙарымды эҙләйем, – тип яуапланы Йософ. – Әйт әле, зинһар, улар ҡайһы тирәлә көтөү көтә икән?

17– Улар бынан китте, – тине теге кеше. – Мин уларҙың, Доҫанға барайыҡ, тип һөйләшкәндәрен ишетеп ҡалғайным.

Йософ ары барып, уларҙы Доҫанда эҙләп тапты[+]. 18Ағалары Йософтоң яҡынлашып килеүен алыҫтан уҡ күрҙе һәм уны үлтерергә һүҙ ҡуйышты.

19– Ана, беҙҙең төш күреүсе килә! – тиештеләр. 20– Үлтереп һыу соҡорона[†] ырғытайыҡ та, ҡырағай януар ашаған, тип әйтер ҙә ҡуйырбыҙ. Бына шунан ҡарарбыҙ, уның төштәре нисек юш килер икән!

21Рәүвән быны ишетте лә Йософто ҡотҡарырға теләне.

– Үлтермәйек уны, – тине Рәүвән. – 22Ниңә ҡан ҡойорға? Сүлдәге һыу соҡорона ташлағыҙ ҙа ҡуйығыҙ, тик үҙенә ҡағылмағыҙ.

Ысынында иһә ул Йософто ҡотҡарып, атаһына кире ҡайтарырға уйлағайны.

23Йософ ағалары янына килеп етеү менән, улар уның затлы күлдәген систереп алдылар ҙа 24үҙен тотоп алып соҡорға ырғыттылар. Соҡор һыуһыҙ, буш ине[+]. 25Ашарға ғына ултырғайнылар, Ғилғәд[†] яғынан Исмәғил ырыуының сауҙагәрҙәр каруаны килгәне күренде – уларҙың дөйәләре Мысырға[†] хуш еҫле ыҫмала, еҫле май, бәлзәм алып китеп бара ине.

26Йәһүҙә[†] туғандарына:

– Ҡустыбыҙҙы үлтереп, уның ҡанын йәшереүҙән беҙгә ни файҙа? 27Исмәғил кешеләренә һатайыҡ та ебәрәйек, ҡулыбыҙ ҙа таҙа булыр. Ул барыбер беҙҙең ҡәрҙәшебеҙ, бер ҡан бит, – тине.

Ағай-эне бының менән килеште[+]. 28Мидйән[†] сауҙагәрҙәре яҡыныраҡ килгәс, Йософто һыу соҡоронан сығарҙылар ҙа егерме шекел көмөшкә исмәғилдәргә һатып ебәрҙеләр. Улар иһә Йософто Мысырға алып китте.

29Рәүвән боролоп соҡор янына килде, үрелеп ҡараһа – Йософ юҡ! Ҡайғыһынан ул кейемдәрен йыртҡысланы[*].

30– Малай юҡ та баһа! – тине Рәүвән, ҡустылары янына килеп. – Миңә ни эшләргә инде? Ҡайҙа барырға миңә хәҙер?

31Туғандар Йософтоң күлдәген алдылар ҙа, бер кәзәне һуйып, күлдәкте уның ҡанына буянылар. 32Шунан уны аталарына килтереп бирҙеләр:

– Бына беҙ нимә табып алдыҡ! – тине улар. – Ҡара әле, был һинең улыңдың күлдәге түгелме?

33Яҡуп кейемде таныны:

– Был улымдың күлдәге! Уны йыртҡыс талаған! Өҙгөләгәндәр, өҙгөләгәндәр Йософто!

34Яҡуп өҫтөндәге кейемен йыртҡылап, биленә ҡыл туҡыма ураны, улы өсөн хәсрәтләнеп бик оҙаҡ ваҡыт йәш түкте[+]. 35Улдары һәм ҡыҙҙары килеп Яҡупты йыуатырға тырышты, әммә ул тынысланырға теләмәне.

– Ҡара ҡайғы менән улым янына, гүргә төшәм мин! – тип бер туҡтауһыҙ иланы ла иланы.

36Ә Мидйән сауҙагәрҙәре Йософто Мысырға алып барып, унда Потифарға – фирғәүендең[†] һарай хеҙмәтсеһенә, һаҡсылар башлығына – һатып ебәрҙеләр.

#### 38


Йәһүҙә менән Тамар

1Шул ваҡытта Йәһүҙә,[†] ағай-энеләре янынан китеп, Ғадулламдан Хира исемле бер кеше эргәһенә урынлашты. 2Шунда уға Ҡәнғәндән[†] Шуға исемле берәүҙең ҡыҙы оҡшап ҡалды. Йәһүҙә уға өйләнде, 3ҡатыны ауырға ҡалып, ул тапты – Йәһүҙә уға Ғер тип исем бирҙе. 4Шуға, тағы ауырға ҡалып, икенсегә ул тапты һәм уға Онан исемен ҡушты. 5Һуңыраҡ тағы бер бала тапты ла уға Шела тип исем ҡушты. Был ваҡытта Йәһүҙә Кезивта ине. 6Тәүге улы Ғерҙы Йәһүҙә Тамар исемле ҡыҙға өйләндерҙе, 7Ғер гел генә золом ҡылғанға, Раббы[†] уны хушһынманы, уға әжәл ебәрҙе. 8Йәһүҙә Онанға:

– Ағайыңдың тол ҡалған ҡатынын ал, – тине. – Ағайыңды алыштырып, уның нәҫелен дауам итерһең[+].

9Онан Тамар тапҡан балалар уныҡы булып иҫәпләнмәҫен белә ине. Шуға күрә, ағаһына бала яралтмаҫ өсөн, ул Тамар менән йоҡлағанда орлоғон гел ситкә ағыҙҙы. 10Уның был ҡылығын Раббы хушһынманы, шуның өсөн Раббы уға ла әжәл ебәрҙе.

11Йәһүҙә килене Тамарға:

– Улым Шела үҫеп еткәнсе, атаң йортонда тол ҡатын булараҡ йәшәп тор, – тине. Ағалары кеүек был улы ла үлеп ҡуймаһын тип уйланы ул.

Шулай итеп, Тамар атаһы йортона ҡайтты.

12Байтаҡ ваҡыт үтте. Шуғаның ҡыҙы, йәғни Йәһүҙәнең ҡатыны, вафат булды. Ҡатынын ерләп, хәсрәт көндәрен үткәргәс, Йәһүҙә дуҫы – Ғадуллам кешеһе Хира менән һарыҡ йөнө ҡырҡырға Тимнаға китте.

13Тамар ҡайныһының Тимнаға һарыҡ йөнө ҡырҡырға киткәнен белеп ҡалды. 14Ул тол ҡатындар кейә торған кейемдәрен сисеп, йөҙөн күрһәтмәҫ өсөн баштан-аяҡ бөркәнсек ябынды ла Ғенайим ҡапҡаһы[†] янына килеп ултырҙы – был Тимнаға барған юл буйында ине. Сөнки Шела үҫеп етһә лә, үҙен уға ҡатынлыҡҡа алырға уйламағандарын аңлағайны. 15Йәһүҙә, Тамарҙы күреп, уны фәхишә тип уйланы, сөнки бите бөркәнсек менән ҡапланғайны. 16Ул ҡатын янына килде лә:

– Һинең менән ятам, – тине.

Үҙенең килене икәне башына ла килмәне! Ә ҡатын унан:

– Минең менән ятҡан өсөн нимә бирәһең? – тип һораны.

17– Һиңә мин кәзә бәрәсе ебәрермен, – тине Йәһүҙә.

Ҡатын уға:

– Ҡасан ебәргәнсе, берәй әйбереңде ҡалдырып тор, – тине.

18– Нимә бирәйем һуң? – тип һораны Йәһүҙә.

– Мисәтең тағылған бау менән ҡулыңдағы таяғыңды, – тине ҡатын.

Йәһүҙә ҡатынға һораған әйберҙәрен бирҙе лә уның менән ятты, ә Тамар унан ауырға ҡалды. 19Бынан һуң ҡатын ҡайтып китте һәм, төрөнгән бөркәнсеген ташлап, тол ҡатындарса кейенеп алды.

20Йәһүҙә һуңынан дуҫын – Ғадуллам кешеһен – кәзә бәрәсе илтеп, аманатты кире алырға ебәрҙе, әммә ул ҡатынды таба алманы. 21Ул бындағы кешеләрҙән һораша башланы:

– Ғенайим юлында ултырған ҡорам[†] фәхишәһе ҡайҙа икән?

Әммә уға:

– Унда бер ниндәй ҙә ҡорам фәхишәһе ултырғаны булманы, – тип яуап бирҙеләр.

22Ул Йәһүҙәгә кире килде лә былай тине:

– Мин уны таба алманым. Ә урындағы кешеләр, унда бер ниндәй ҙә фәхишәнең булғаны юҡ, тине.

23– Ярай, әйберҙәр унда ҡалһын әйҙә, оятҡа ҡалмаһаҡ булды. Мин кәзә бәрәсе ебәрҙем, ә һин уны таба алмағанһың.

24Өс айлап ваҡыт үткәс, Йәһүҙәгә:

– Киленең Тамар зина ҡылған, хәҙер ул ауырлы, – тип хәбәр иттеләр.

– Тотоп алығыҙ ҙа утта яндырығыҙ, – тип әмер бирҙе Йәһүҙә[+].

25Тамарҙы язаға алып килгәс, ул ҡайныһына:

– Мин ошо әйберҙәрҙең хужаһынан ауырлымын, – тип хәбәр ебәрҙе. – Зинһар, ҡара әле, бынау бәйле мисәт менән таяҡ кемдеке?

26Йәһүҙә үҙенең әйберҙәрен таныны.

– Киленем минән хаҡлыраҡ, – тине. – Мин улым Шеланы уға өйләндермәгәйнем.

Йәһүҙә башҡаса уның менән яҡынлыҡ ҡылманы[+].

27Тыуыр мәл еткәс, Тамарҙың балаларының игеҙәк булғаны асыҡланды. 28Тыуымға килгән сабыйҙарҙың береһе ҡулын сығарҙы. Кендек инәһе уға ал еп бәйләне лә: «Быныһы беренсе булып сыҡты», – тине. 29Әммә бала ҡулын кире тартып алды ла икенсеһе – уның ҡустыһы донъяға килде. «Һин үҙеңә нисек юл ярҙың?» – тип һораны кендек инәһе; шуға уға Пәрәс[*] тип исем бирҙеләр. 30Уның артынан ҡулындағы ал еп менән икенсеһе лә донъяға килде. Уға Зерах[*] тигән исем ҡуштылар.

#### 39


Йософ һәм Потифарҙың ҡатыны

1Йософто Мысырға[†] алып килделәр. Уны бында Исмәғил кешеләренән фирғәүендең[†] һанаты, һарай һаҡсылары башлығы Потифар һатып алды[+]. 2Раббы[†] Йософ менән булды – эштәре гел уңай килеп торҙо, хужаһының йортонда йәшәне. 3Мысыр хужаһы Йософтоң Раббы рәхмәтендә икәнен, ни генә эшләмәһен, Раббы уға ярҙам итеп торғанын күрҙе. 4Йософ хужаһының күңеленә хуш килде, уға тоғро хеҙмәт итте. Ул Йософҡа бөтә йортон, бар мөлкәтен ҡарауҙы тапшырып ҡуйҙы. 5Шунан башлап Йософ арҡаһында Раббы уны ла фатихаланы – Мысыр кешеһенең йортта ла, баҫыуҙа ла һәр йәһәттән эше уң барҙы. 6Хужа булған бөтә нәмәһен Йософҡа тапшырҙы – хәҙер инде Мысыр кешеһенең бөтә ҡайғыһы тик ашап-эсеүҙән генә тора ине.

Йософ төҫкә-башҡа ла, буй-һынға ла матур ине. 7Хужа ҡатынының уға күҙе төштө һәм бер ваҡыт:

– Әйҙә, минең менән ят, – тине.

8Әммә Йософ баш тартты, хужаһының ҡатынына:

– Мин бында булғанға күрә хужам өйөндә бер нимә өсөн дә борсолмай, бөтә нәмәне лә миңә ышанып тапшырҙы. 9Был йортта мин уның һымаҡ уҡ хужамын. Бында, һинән башҡа, минең өсөн тыйылған бер ни ҙә юҡ. Сөнки һин уның ҡатыныһың. Нисек инде мин шундай ҙур золомдо ҡылып, Алла[†] алдында гонаһлы[†] булайым[+]?

10Ҡатын уны көн һайын ирекһеҙләне, әммә Йософ уның менән йоҡларға риза булманы. 11Бер көндө Йософ үҙ эше менән хужа йортона инде. Өйҙә бер кеше лә юҡ ине. 12Хужа ҡатыны уны кейеменән эләктереп алды ла тағы:

– Ят минең менән, – тине.

Әммә Йософ, кейемен уның ҡулында ҡалдырып, йорттан йүгереп сығып китте. 13Ҡатын Йософтоң кейемен ташлап ҡасҡанын күрҙе лә, 14хеҙмәтселәрен саҡырып:

– Ҡарағыҙ әле! Ирем был ғивриҙе[†] беҙҙе мыҫҡыл итер өсөн алып ҡайтҡан. Ул яныма килеп минең менән ятырға теләгәйне, тик мин ҡысҡырып ебәрҙем. 15Мин тауыш күтәргәс, кейемен ташлап сығып ҡасты[+].

16Ире ҡайтып ингәнсе Йософтоң кейемен үҙендә ҡалдырҙы. 17Уға ла шул уҡ һүҙҙәрҙе һөйләне:

– Һин бында алып ҡайтҡан ғиври ҡолоң мине мыҫҡыл итергә теләне. 18Әммә мин ҡысҡыра башлағас, кейемен ҡалдырып, йорттан сығып ҡасты.

19Ҡатынының: «Бына ҡолоң мине нимә эшләтте!» – тигән һүҙҙәрен ишеткәс, Йософтоң хужаһы асыуынан шартлай яҙҙы. 20Ул Йософто тотоп алып батша тотҡондары бикләнгән зинданға ябырға бойорҙо.

21Әммә Раббы бында ла Йософ менән булды, уға рәхмәтен һалды һәм төрмә башлығының күңелендә Йософҡа ҡарата яҡшы мөнәсәбәт уятты[+]. 22Төрмә башлығы Йософто бөтә тотҡондар өҫтөнән күҙәтсе итеп ҡуйҙы. Тотҡондарға Йософ етәкселек итә башланы. 23Төрмә башлығы хәҙер бер нәмә тураһында ла борсолманы – сөнки Раббы Йософ менән булды, һәр эшендә уңыш ҡаҙандырҙы.

#### 40


Йософтоң тотҡондарҙың төштәрен юрауы

1Ошо хәлдәрҙән һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, батшаның шарап ҡойоусыһы менән икмәк бешереүсеһе үҙ хакимдары – Мысыр[†] батшаһы алдында ғәйепкә тарыны. 2Фирғәүен[†] был һанаттарына – баш шарап ҡойоусы менән баш икмәксегә – бик ныҡ асыуланды ла 3уларҙы һаҡсылар башлығы йортондағы төрмәгә, Йософ ултырған зинданға ябырға ҡушты. 4Һаҡсылар башлығы Йософто уларға хеҙмәтсе итеп тәғәйенләне. Улар шулай бер ни тиклем ваҡыт зинданда бергә булдылар.

5Бына бер көндө Мысыр батшаһының зинданда тотҡон булып ултырған шарап ҡойоусыһы менән икмәксеһе төш күрҙе. Икеһенең төшө ике төрлө, мәғәнәләре лә төрлөсә ине[+]. 6Йософ иртәнсәк улар янына ингәйне, быларҙың нимәгәлер күңелдәре тыныс түгел икәнен күрҙе.

7Йософ үҙе менән бергә һаҡсылар башлығының өйөндәге зинданда ултырған фирғәүен һарайы әһелдәренән:

– Ниңә бөгөн йөҙөгөҙ бик бойоҡ? – тип һораны.

8Улар Йософҡа:

– Төш күргәйнек тә, юрарға кешеһе юҡ, – тинеләр.

– Юрау Алла[†] ихтыярында түгелме ни? – тине Йософ. – Төшөгөҙҙө миңә һөйләһәгеҙ ине[+].

9Шарап ҡойоусылар башлығы Йософҡа төшөн һөйләне:

– Миңә шундай төш керҙе: имеш, алдымда йөҙөм ағасы[†] ботағы. 10Унан өс үҫенте киткән. Бына улар үҫә башланы ла, имеш, сәскә атты, шунан емештәр хасил булды, ҡараһам, бешеп тә еттеләр. 11Ҡулымда фирғәүендең һауыты икән, тим. Мин йөҙөм тәлгәшен өҙөп алдым да, һутын теге һауытҡа һығып, фирғәүенгә бирҙем.

12– Төшөңдөң мәғәнәһе шул, – тине уға Йософ. – Өс үҫенте – өс көн ул. 13Өс көн үтер – фирғәүен һине тағы күтәрер: элекке урыныңа кире ҡуйыр ҙа һин уға элеккесә шарап ҡойоп, шараплы туҫтаҡты уның ҡулына тоттороп торорһоң. 14Тик һин миңә лә ярҙам ит: үҙең бәхеткә ирешкәс, мине лә онотма, фирғәүен менән һөйләшкәндә, минең турала йылы һүҙ әйт, бынан ҡотҡар мине! 15Мине ғивриҙәр[†] еренән урлап алып килделәр. Бында ла зинданға бикләрлек бер нәмә лә эшләмәнем!

16Баш икмәксе төштөң хәйерлегә юралыуын күреп, Йософҡа:

– Ә мин шундай төш күрҙем, – тине. – Башым өҫтөндә өс кәрзин, имеш; 17өҫкөһөндә фирғәүен өсөн бешерелгән төрлө-төрлө икмәктәр. Шул кәрзиндәге аҙыҡты ҡоштар суҡый икән, тим.

18– Һинең төшөңдөң мәғәнәһе былай, – тине уға Йософ. – Өс кәрзин – өс көн ул. 19Өс көн үткәс, фирғәүен һине лә күтәрер: һин дар ағасында аҫылынып торорһоң, ә тәнеңде ҡоштар суҡып өҙгөләр.

20Өс көндән һуң фирғәүендең тыуған көнө ине. Ул һарай әһелдәре өсөн мәжлес ойошторҙо һәм шулар алдында баш шарап ҡойоусы менән баш икмәксене юғары күтәрҙе –[+] 21шарап ҡойоусылар башлығын элекке урынына ҡайтарҙы; ул тағы шараплы туҫтаҡты фирғәүен ҡулына тоттороп тора башланы; 22ә баш икмәксене дарға аҫтырҙы – Йософ нисек әйтһә, шулай булды[+]. 23Әммә шарап ҡойоусы Йософто ла, уның үтенесен дә онотто.

#### 41


Йософтоң фирғәүендең төшөн юрауы

1Ике йыл үткәндән һуң, фирғәүен[†] бер төш күрҙе: имеш, ул Нил йылғаһы ярында тора, 2шул саҡ Нилдан ете һыйыр килеп сыҡты. Матур, көр был һыйырҙар яр буйындағы ҡамышлыҡта утлай башланы. 3Ул арала Нилдан арыҡ һәм хәлһеҙ тағы ете һыйыр килеп сыҡты ла теге һыйырҙар янына барып баҫты. 4Арыҡ, көсһөҙ һыйырҙар теге матур, көр һыйырҙарҙы ашаны. Шунда фирғәүен йоҡоһонан уянды.

5Яңынан йоҡлап киткәс, икенсе төш күрҙе: имеш, бер һабаҡта ете туҡ башаҡ үҫеп сыҡты. 6Уның артынса ерҙән ҡыуан ел көйҙөргән ете буш башаҡ үҫеп сыҡты ла, 7бына ғәләмәт, ошо буш башаҡтар ашлыҡ бөртөктәре менән тулы теге башаҡтарҙы йотто ла ҡуйҙы. Шундай төштәр күреп уянды фирғәүен.

8Хафаға төшкән фирғәүен, иртәнсәк Мысырҙың[†] бөтә сихырсыларын һәм аҡыл эйәләрен саҡыртып, күргән төштәрен һөйләне, әммә уларҙы берәү ҙә юрай алманы[+]. 9Шунда шарап ҡойоусылар башлығы фирғәүенгә былай тине:

– Мин бөгөн гонаһымды[†] иҫемә төшөрҙөм. 10Бер ваҡыт фирғәүен беҙ ҡолдарына асыуланды ла баш икмәксе менән мине һаҡсылар башлығы йортондағы зинданға япты. 11Бер төндө икебеҙ ҙә төш күрҙек. Уларҙың мәғәнәләре төрлө ине. 12Беҙҙең менән бергә һаҡсылар башлығының ҡоло булған йәш ғиври[†] бар ине. Беҙ уға төштәребеҙҙе һөйләнек. Ул беҙгә юраны, һәр беребеҙгә нимә аңлатҡанын әйтеп бирҙе[+]. 13Ул нисек юраған булһа, шулай килеп сыҡты: мин элекке урыныма ҡайтарылдым, ә баш икмәксе аҫылды.

14Фирғәүен Йософ артынан кеше ебәрҙе. Уны йәһәт кенә зиндандан сығарҙылар. Йософ ҡырынып, кейемен алмаштырып фирғәүен янына килде.

15– Мин төш күргәйнем, ләкин уны берәү ҙә юрай белмәй. Ә мин һинең турала, төш юрай белә икән, тип ишеткәйнем, – тине фирғәүен Йософҡа.

16– Был минең ҡөҙрәтемдә түгел, – тине Йософ. – Фирғәүенгә хәйерле яуапты Алла[†] Үҙе бирер[+].

17Фирғәүен Йософҡа былай тип һөйләй башланы:

– Мин төшөмдә Нил йылғаһы ярында торам, имеш тә, 18Нилдан ете һыйыр килеп сыҡты, имеш, тип күрҙем. Көр, матур был һыйырҙар яр буйындағы ҡамышта утлай башланы. 19Ул арала Нилдан тағы ете һыйыр сыҡты, тик улар шундай арыҡ һәм хәлһеҙҙәр, ҡоро һөйәк тә тиренән генә торалар – мин Мысырҙа бындай һыйырҙарҙы бер ҡасан да күргәнем юҡ. 20Ошо ябыҡ һәм һөмһөҙ һыйырҙар теге көр һыйырҙарҙы ашаны ла ҡуйҙы. 21Һимеҙ һыйырҙар уларҙың ҡорһаҡтарына инеп юғалһа ла, теге һыйырҙар элеккесә арыҡ көйө ҡалды. Мин уянып киттем. 22Шунан икенсе төш күрҙем: бер һабаҡта ете башаҡ үҫеп сыҡҡан икән тим, башаҡтары яҡшы, туҡ ине. 23Уның артынса ерҙән ҡыуан ел көйҙөргән ете буш башаҡ үҫеп сыҡты. 24Ошо буш башаҡтар теге туҡ башаҡтарҙы йотто ла ҡуйҙы! Төштәремде күрәҙәселәргә һөйләгәйнем, әммә улар бер ни ҙә әйтә алманы.

25Йософ фирғәүенгә былай тине:

– Фирғәүен күргән төштәрҙең мәғәнәһе бер. Алла һиңә алда күрәсәгеңде белдерә. 26Ете һимеҙ һыйыр ете йылды аңлата, ете туҡ башаҡ та шулай уҡ ете йыл. Йәғни быларҙың икеһенең дә мәғәнәһе бер. 27Ә улар артынан сыҡҡан арыҡ һәм насар ете һыйыр – был тағы ете йыл. Ҡыуан ел көйҙөргән ете буш башаҡ та шуны уҡ – ете йылға һуҙыласаҡ аслыҡты аңлата. 28Бына шуның өсөн Алла фирғәүенгә күрәсәген белдерә тип әйткәйнем.

29Мысыр ерендә ете йыл муллыҡ, туҡлыҡ буласаҡ, 30ләкин унан һуң ете йыл аслыҡ булып, шул муллыҡтың эҙе лә ҡалмайынса юҡҡа сығасаҡ. Аслыҡтан ил бөләсәк,[+] 31ә элекке муллыҡтың эҙе лә ҡалмаясаҡ – йотлоҡ шундай көслө буласаҡ. 32Ә төштөң ике тапҡыр күренеүе Алланың яҙғаны шул һәм Ул уны оҙаҡламай ғәмәлгә ашырасаҡ, тигәнде аңлата.

33Шуға күрә лә фирғәүенгә, зирәк аҡыллы берәй кешене табып, Мысырға уны идарасы итеп ҡуйыу кәрәктер. 34Фирғәүен бөтә ил буйынса түрәләр ҡуйһын, улар алдағы ете муллыҡ йылында халыҡ үҫтергән уңыштың биштән бер өлөшөн йыйып алһын. 35Уңдырышлы йылдарҙа тупланған был аҙыҡ-түлек ҡалаларҙа фирғәүен ҡарамағындағы келәттәрҙә тупланһын. 36Был һаҡлыҡ иген Мысырға ябырыласаҡ ете йыллыҡ аслыҡ дәүеренә, йәғни илде йотлоҡтан ҡотҡарыу өсөн ҡалдырылһын.


Йософтоң Мысыр хакимы булыуы

37Йософтоң һүҙҙәре фирғәүен менән һарай әһелдәренең күңеленә хуш килде.

38– Бүтән бындай кешене табып булмаҫ, – тине фирғәүен үҙенең янындағыларға. – Алла рухы бар унда![+]

39Шунан ул Йософҡа былай тине:

– Быларҙы Алла һиңә асҡан икән, тимәк, һинән дә зирәгерәк һәм аҡыллыраҡ башҡа кеше юҡ. 40Ошо көндән алып минең биләмәләремдә һин хөкөм йөрөтәсәкһең, халҡым һине тыңлаясаҡ. Бары тик тәхетем менән генә мин һинән юғарыраҡ буласаҡмын[+].

41– Шуны бел: мин һине бөтә Мысырға идара итергә ҡуям.

42Ул бармағындағы фирғәүен тамғаһы һуғылған йөҙөгөн сисеп, Йософҡа кейҙерҙе, нәфис етен кейемдәр бирҙе һәм муйынына алтын сылбыр таҡты[+]. 43Уға үҙенекенән ҡала икенсе дәрәжәләге арбаһын бирҙерҙе. Йософ арбала барғанда уның алдынан: «Юл бирегеҙ!» – тип ҡысҡыра-ҡысҡыра йүгереп барырға тейештәр ине.

Шулай итеп, фирғәүен Йософто бөтә Мысырға идарасы итеп ҡуйҙы.

44– Мин фирғәүендең ихтыяры шундай, – тине ул Йософҡа. – Ошо көндән башлап бөтә Мысыр ерендә һис кем һинһеҙ ҡулын да, аяғын да ҡыбырҙатмаҫ.

45Фирғәүен Йософҡа Сафнаҫ-Пағнеах тигән мысыр исеме бирҙе һәм уны Аснаҫ исемле ҡыҙға өйләндерҙе, Он[*] ҡалаһының ҡаһины[†] Потиферағтың ҡыҙы ине ул. Йософ Мысыр менән идара итә башланы[+]. 46Мысыр батшаһы фирғәүенгә хеҙмәт итә башлағанда Йософҡа утыҙ йәш ине. Фирғәүен янынан китеп, Йософ бөтә Мысырҙы йөрөп сыҡты.

47Ете туҡлыҡ йылында ер мул уңыш бирҙе. 48Мысырҙа был йылдарҙа йыйылған бөтә игенде Йософ ҡалаларға бүлде – һәр ҡалаға уның тирә-яғында йыйып алынған игенде һала барҙы. 49Ул диңгеҙҙәге ҡом күпме булһа, шул тиклем күп иген йыйҙы – хатта иҫәп алып барыуҙан туҡтаны, сөнки һанап бөтөрлөк түгел ине.

50Йотлоҡ башланғансы Он ҡалаһы ҡаһины Потиферағтың ҡыҙы Аснаҫ Йософҡа ике ул табып бирҙе. 51Баш балаһына Йософ Менашше[*] тип исем ҡушты: «Алла миңә барлыҡ ҡайғымды һәм атам йортон оноторға ярҙам итте», – тине. 52«Алла мине ғазапҡа дусар булған ерҙә емешле итте», – тип, икенсеһенә Әфраим[*] тигән исем бирҙе.

53Мысырҙа ете уңдырышлы йыл үтеп китте. 54Йософ юрағанса, ете йыллыҡ аслыҡ башланды. Был аслыҡ башҡа илдәрҙе лә солғап алды, ә Мысырҙа иген күп ине[+]. 55Аслыҡ башланып, Мысыр халҡы фирғәүенгә ашлыҡ һорап ялбарырға тотонғас, ул:

– Барығыҙ, Йософтан һорағыҙ, Йософ ни әйтһә, шуны эшләгеҙ, – тине.

56Бөтә ерҙә аслыҡ ине. Йософ, иген бураларын асып, Мысыр халҡына иген һатырға тотондо. Мысырҙа йотлоҡ көсәйә барҙы. 57Башҡа илдәрҙән дә Йософтан ашлыҡ һатып алырға Мысырға ағылдылар, сөнки бөтә ерҙә аслыҡ ҡотора ине.

#### 42


Йософтоң ағаларының Мысырға килеүе

1Мысырҙа[†] иген барлығын ишетеп, Яҡуп улдарына:

– Нимә бер-берегеҙгә һалышып ятаһығыҙ? – тине. 2– Мысырҙа иген бар тип ишеттем. Барығыҙ, һатып алып ҡайтығыҙ, юҡһа, бөтәбеҙ ҙә үлербеҙ.

3Йософтоң ун ағаһы Мысырға иген алырға китте. 4Тик Бинйәминде, Йософтоң бер ҡарындан тыуған ҡустыһын ғына, Яҡуп үҙ янынан ебәрмәне: уның менән бер-бер хәл булып ҡуймаһын тип ҡурҡты.

5Исраил[†] уландары Мысырға иген алырға тип килгән кешеләр төркөмөнә ҡушылды, сөнки бөтә Ҡәнғән[†] аслыҡтан яфалана ине. 6Ә Мысырҙа Йософ идара итә – иген һатыу менән ул шөғөлләнә ине. Ағалары килеп, уның алдына йөҙтүбән йығылды[+]. 7Йософ туғандарын күреү менән таныны, әммә үҙен танытманы, ҡаты итеп:

– Ҡайҙан килдегеҙ? – тип һораны.

– Ҡәнғәндән, иген алырға тип килгәйнек, – тип яуап бирҙе улар.

8Йософ ағаларын таныһа ла, ағалары уны таныманы.

9Йософ улар хаҡында күргән төштәрен иҫенә төшөрҙө лә былай тине:

– Юҡ, һеҙ шымсылар. Беҙҙең еребеҙгә ҡайҙан үтеп инергә йәтеш икәнен ҡарарға килгәнһегеҙ[+].

10– Юҡ, хакимым! – тине улар. – Беҙ, ҡолдарың, ризыҡ алырға килдек. 11Беҙ барыбыҙ ҙа бер ата балалары, намыҫлы кешеләр. Беҙ, ҡолдарың, шымсы түгел.

12– Юҡ, – тине Йософ, – еребеҙгә ҡайҙан үтеп инергә уңайлы булғанын белер өсөн килгәнһегеҙ.

13– Беҙ, ҡолдарың, ун ике ағай-энебеҙ, – тип яуап бирҙе туғандары. – Һәммәбеҙ ҙә бер ата балалары, Ҡәнғәндән килдек. Иң кесе ҡустыбыҙ атайыбыҙ менән ҡалды. Ә беребеҙ юҡ инде.

14– Әйттем бит, – тине Йософ, – һеҙ шымсылар. 15Бына мин һеҙҙе нисек итеп һынаясаҡмын: фирғәүендең[†] ғүмере менән ант итәм, иң кесе туғанығыҙ килмәйенсә, һеҙ бынан китә алмаясаҡһығыҙ. 16Берегеҙҙе уның артынан ебәрегеҙ, ә ҡалғандарығыҙ әлегә һаҡ аҫтында булыр – шунан һүҙегеҙ дөрөҫмө-түгелме икәне асыҡланыр. Дөрөҫөн һөйләмәгән булһағыҙ, тимәк, һеҙ шымсылар. Фирғәүендең ғүмере менән ант итәм!

17Йософ уларҙы өс көнгә зинданға ябып ҡуйҙы.

18Өсөнсө көндө уларға былай тине:

– Мин әйткәнде эшләһәгеҙ, йәшәрһегеҙ, сөнки мин Алланан ҡурҡам. 19Әгәр һеҙ, ысынлап та, намыҫлы кешеләр икәнһегеҙ, берегеҙ төрмәлә ҡалһын, ә ҡалғандарығыҙ асығыусы ғаиләләрегеҙгә иген алып ҡайтһын да 20кесе туғанығыҙ менән бында кире килһен. Әгәр һүҙҙәрегеҙ дөрөҫкә сыҡһа, йәнегеҙҙе ҡотҡарырһығыҙ.

Улар күнде.

21– Туғаныбыҙҙың ҡоно ҡайта беҙгә! – тип һөйләштеләр үҙ-ара. – Беҙ уның ыҙаланғанын күрҙек, әммә, нисек кенә ялынһа ла, уны ҡыҙғанманыҡ. Бына хәҙер үҙебеҙгә лә шул көн килде!

22Рәүвән былай тине:

– Малайға золом ҡылмағыҙ, тип әйтмәнемме ни мин һеҙгә? Тыңламанығыҙ. Хәҙер уның ҡаны өсөн яуап тотабыҙ[+].

23Ағай-энеләре Йософтоң үҙҙәрен аңлап торғанын белмәне, сөнки Йософ улар менән тәржемәсе аша һөйләшкәйне. 24Ә Йософ ситкә китте лә илап ебәрҙе. Һуңынан кире килеп, улар менән тағы һөйләште, шунан, Шимғонды һайлап алып, башҡа туғандары алдында уны бәйләргә ҡушты. 25Артабан ул тоҡтарға иген тултырырға, һәр береһенең тоғона үҙҙәре алып килгән көмөштө кире һалып, юлға аҙыҡ бирергә бойорҙо. Шулай эшләнде. 26Туғандар, ишәктәренә иген тейәп, өйҙәренә ҡайтып китте.

27Төндә ялға туҡтаған саҡта уларҙың береһе, ишәген ашатам, тип тоҡ ауыҙын сискәйне, өҫтә генә ятҡан көмөштө күреп ҡалды.

28– Минең көмөшөм үҙемә кире ҡайтҡан! – тине ул туғандарына. – Бына ул, өҫтә генә ята.

Уларҙың йөрәге ҡупты. Дер ҡалтырап, бер-береһенә:

– Ни ҡыла икән беҙҙең менән Алла[†]? – тиештеләр.

29Ҡәнғәнгә, аталары Яҡуп янына ҡайтҡас, үҙҙәре менән булған хәлдәрҙе һөйләп бирҙеләр:

30– Ул ерҙә идара иткән кеше беҙҙең менән ҡаты һөйләште, беҙҙе был илгә шымсылыҡ итергә килгән тип уйланы. 31Әйттек: беҙ шымсы түгел, намыҫлы кешеләрбеҙ, 32беҙ бер ата балалары, ун ике туғанбыҙ; беребеҙ юҡ инде, иң кесе ҡустыбыҙ атайыбыҙ менән Ҡәнғәндә ҡалды, тинек. 33Ә ул ил менән идара иткән кеше беҙгә былай тине: «Мин һеҙҙең намыҫлы кешеләрме, әллә юҡмы икәнегеҙҙе тикшерәм: берегеҙ бында ҡалһын, ә ҡалғандарығыҙ асығыусы ғаиләләрегеҙгә иген алып ҡайтып бирегеҙ ҙә 34иң кесе ҡустығыҙ менән бында кире килегеҙ. Шул саҡта мин һеҙҙең шымсылар түгел, ә намыҫлы кешеләр булыуығыҙға ышанырмын – туғанығыҙҙы ла ебәрермен, һеҙгә беҙҙең ерҙәрҙә иркен йөрөргә лә рөхсәт итермен».

35Йөктәрен бушата башлағайнылар, һәр береһенең тоғонан көмөш һалынған аҡса янсығы килеп сыҡты. Быны күреп, ағай-энеләрҙең дә, аталарының да ҡото осто.

36Аталары Яҡуп уларға:

– Һеҙ мине бер-бер артлы улдарымдан яҙҙыраһығыҙ, – тине. – Йософ юҡ. Шимғон юҡ. Инде Бинйәминде лә алып китергә уйлайһығыҙ. Бөтөн ҡайғы минең бер башыма!

37Рәүвән атаһына былай тине:

– Әгәр ҙә мәгәр Бинйәминде кире алып ҡайтмаһам, ике улымды үлтер. Миңә ышанып тапшыр ҡустымды, уны һиңә кире алып ҡайтасаҡмын.

38– Юҡ, – тине Яҡуп, – улымды һеҙҙең менән ебәрмәйем. Ағаһы үлде, Бинйәмин бер үҙе ҡалды. Әгәр юлда бер-бер хәл була ҡалһа, мине, сал сәсле ҡартты, ҡайғыға батырып, гүргә индерәсәкһегеҙ!

#### 43


Ағаларының Бинйәминде Мысырға алып килеүе

1Аслыҡ көсәйгәндән-көсәйҙе. 2Мысырҙан[†] алып ҡайтҡан иген бөткәс, Яҡуп улдарына былай тине:

– Барып, аҙ булһа ла тағы ашлыҡ алып ҡайтығыҙ!

3– Теге кеше беҙгә кесе туғанығыҙҙан башҡа күҙемә лә күренмәгеҙ, тип бик ҡаты әйтте, – тине уға Йәһүҙә.[†] – 4Әгәр уны беҙҙең менән ебәрһәң, ашлыҡ алырға барабыҙ. 5Ебәрмәйһең икән, бармайбыҙ, теге кеше, ҡустығыҙҙы килтермәһәгеҙ, күҙемә лә күренмәгеҙ, тине бит.

6– Ниңә ҡустығыҙ барлығын әйтеп, башыма бәлә килтерҙегеҙ инде? – тине Исраил.[†]

7– Ул кеше: «Атайығыҙ иҫән-аманмы? Башҡа берәй туғанығыҙ бармы?» – һымаҡ һорауҙар менән беҙҙең хаҡта һәм яҡын туғандарыбыҙ тураһында төпсөнөп һораша башланы, беҙ уның һәр һорауына яуап бирергә тырыштыҡ. Уның: «Бәләкәй ҡустығыҙҙы миңә алып килегеҙ!» – тип әйтерен ҡайҙан ғына беләйек инде? – тине улар.

8Йәһүҙә атаһы Исраилға былай тине:

– Улыңды минең менән ебәр, тиҙерәк юлға сығайыҡ. Шул саҡта барыбыҙ ҙа иҫән ҡалыр, беҙ ҙә, һин үҙең дә, балаларыбыҙ ҙа асығып үлеүҙән ҡотолорбоҙ. 9Мин башым менән яуап бирәм: ул ҡайтасаҡ. Әгәр уны алып ҡайтмаһам, ғүмерем буйы һинең алда ғәйепле булырмын. 10Һаман һуҙмаған булһаҡ, беҙ унда ике тапҡыр барып урай алыр инек инде.

11– Ярай, – тине Исраил, – ул саҡта бына нимә эшләгеҙ: тоҡтарығыҙҙы еребеҙҙәге байлыҡтың һәммәһен – еҫле май, бал, хуш еҫле ыҫмала, ладан,[†] сәтләүек, баҙам менән тултырығыҙ ҙа ул кешегә күстәнәс итеп алып барығыҙ. 12Көмөш алығыҙ – тоҡтарығыҙға һалып ҡайтарғанды ла, башҡаһын да – бәлки, улар яңылышҡандыр. 13Бинйәминде үҙегеҙ менән алығыҙ ҙа ул кешегә тағы барығыҙ. 14Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алла[†] һеҙгә мәрхәмәтен[†] һалып, ул кеше тегендә ҡалған туғанығыҙҙы ла, Бинйәминде лә ебәрә күрһен инде! Ә миңә балаларымдан мәхрүм булыу яҙған икән, шулай булыр, күрәһең.

15Ағай-эне бүләктәр әҙерләп, көмөштө элеккегә ҡарағанда ике тапҡырға күберәк алды ла, Мысырға килеп, Йософ алдына баҫты – был юлы Бинйәмин менән. 16Йософ, Бинйәминде алып килгәндәрен күргәс, өйөндәге баш хеҙмәтсеһенә былай тине:

– Был кешеләрҙе минең йортҡа алып бар. Мал һуйып, һый әҙерлә – бөгөн төшкөлөктө улар минең менән ашар.

17Йософтоң әмерен үтәп, баш хеҙмәтсе ағай-энене уның йортона алып китте. 18Туғандары Йософтоң өйөнә алып барыуҙарынан шомланып, бер-береһенә:

– Беҙҙе унда тоҡтарыбыҙҙағы теге көмөш өсөн алып бармайҙармы икән? – тиештеләр. – Улар һөжүм итеп беҙгә ташланырҙар ҙа үҙебеҙҙе ҡол итерҙәр, ишәктәребеҙҙе тартып алырҙар инде!

19Өйҙөң ишеге төбөндә улар баш хеҙмәтсегә мөрәжәғәт итте:

20– Беҙгә бер нәмә әйтергә рөхсәт ит әле, әфәндебеҙ! Беҙ бында ашлыҡ алырға бер тапҡыр килгәйнек инде. 21Ә кире ҡайтып барғанда, төндә ял итергә туҡтағас, тоҡтарыбыҙҙы асҡайныҡ, һәр беребеҙҙең тоғонда ашлыҡ өсөн күпме түләгән булһаҡ, шул саҡлы көмөш ятҡанын күрҙек. Беҙ ул көмөштө кире алып килдек. 22Яңынан ашлыҡ һатып алырға тағы көмөш килтерҙек. Ә теге ваҡытта беҙҙең тоҡтарға көмөштө кем һалғандыр, беҙ белмәйбеҙ.

23– Тынысланығыҙ, – тине уларға хеҙмәтсе, – ҡурҡмағыҙ. Моғайын, һеҙҙең Аллағыҙ – атайығыҙ Аллаһы – тоҡтарығыҙға хазина һалғандыр. Ул саҡта мин көмөштө тулыһынса алғайным!

Шунан уларға Шимғонды алып килде. 24Барыһын да Йософтоң өйөнә саҡырҙы, аяҡтарын йыуырға һыу килтерҙе, ишәктәренә ашарға бирҙе. 25Ағай-эне бүләктәрен сығарып теҙеп һалды ла Йософтоң төшкөлөккә ҡайтҡанын көтә башланы: төшкө ашты бында ашаясаҡтары уларға әйтелгәйне инде. 26Йософ өйөнә ҡайтҡас, бүләктәрен бирҙеләр ҙә уның алдына йөҙтүбән ергә ҡапландылар. 27Ә ул, сәләм биргәндән һуң:

– Оло йәштәге атайыбыҙ бар тигәйнегеҙ, уның хәле нисек? Иҫән-аманмы? – һораны.

28– Атайыбыҙ, һинең ҡолоң, иҫән-аман йәшәп ята, – тип яуапланы туғандар, уның алдында тағы сәждәгә китеп йөҙтүбән ергә ҡапланып.

29Йософ күҙ йөрөтөп Бинйәмингә, үҙенең әсәһенән тыуған ҡустыһына, ҡараны ла:

– Һеҙ әйткән иң кесе туғанығыҙ ошомо? – тип һораны.

Шунан өҫтәп ҡуйҙы:

– Алла һаҡлай күрһен һине, улым!

30Йософтоң күңелен ҡустыһына ҡарата шундай яратыу-һағыныу тойғоһо солғап алды – саҡ илап ебәрмәне. Ул тиҙ генә икенсе бүлмәгә сығып китте лә шунда күҙ йәштәренә ирек ҡуйҙы. 31Бер аҙҙан битен йыуып, яңынан ҡунаҡтар янына сыҡты, үҙен ҡулға алып, ашарға килтерергә ҡушты. 32Йософҡа ашарға айырым, ҡунаҡтарға айырым, мысырҙарға айырым ҡуйҙылар, сөнки мысырҙарға ғивриҙәр[†] менән бергә ултырып ашарға ярамай, мысырҙар өсөн был ерәнгес һанала ине[+]. 33Ағай-эне Йософ алдында тәртип буйынса – олоһонан башлап кесеһенә табан – теҙелешеп ултырҙы һәм аптырашып бер-береһенә ҡарашты. 34Йософ уларға үҙенең өҫтәленән дә һый ебәрҙе, ә Бинйәмингә ул башҡаларға ҡарағанда биш тапҡырға күберәк бирҙе. Йософ менән бергә ашап-эсеп, күңел асып ултырҙылар.

#### 44


Табылған туҫтаҡ

1Йософ өйөндәге баш хеҙмәтсеһенә былай тине:

– Уларҙың тоҡтарын күтәрә алған тиклем ашлыҡ менән тултыр. Һәр береһенең тоғоноң ауыҙына алып килгән көмөшөн кире һал. 2Ә иң кесеһенең тоғона көмөш менән бергә минең көмөш туҫтағымды ла һал.

Хеҙмәтсе, Йософ нисек ҡушһа, шулай эшләне. 3Таң атыу менән туғандарға ишәктәрен алып юлға сығырға рөхсәт иттеләр. 4Улар ҡаланан сығып алыҫ китеп тә өлгөрмәне, Йософ өйөндәге баш хеҙмәтсеһенә былай тине:

– Тиҙ генә уларҙы ҡыуып ет! Ә ҡыуып еткәс: «Ниңә һеҙ яҡшылыҡҡа яуызлыҡ менән яуап бирҙегеҙ? 5Хужам шарап эсә, күрәҙәлек итә торған туҫтаҡ түгелме һуң был? Бик насар эш ҡылғанһығыҙ», – тип әйт.

6Баш хеҙмәтсе уларҙы ҡыуып етте лә ҡушылғанды әйтте. 7Ағай-эне быға яуап итеп:

– Ниңә улай тиһең, хакимым? Беҙ ҡолдарың һис кенә лә быны эшләй алмаҫ инек. 8Беҙ тоғобоҙҙа ҡайтҡан көмөштө лә Ҡәнғәндән[†] һиңә кире килтерҙек бит! Шулай булғас, хужаңдың өйөнән көмөшөн йәки алтынын ала булабыҙмы ни беҙ? 9Әгәр беҙҙең беребеҙҙә урланған әйбер табылһа, әйҙә, ул үлтерелһен, ә беҙ хакимыбыҙҙың ҡолдары булып ҡалайыҡ.

10– Яҡшы, һеҙ әйткәнсә булһын, – тине баш хеҙмәтсе, – тик урланған әйбер кемдә табылһа, шул ҡол булып ҡалыр, ә ҡалғандар азат булыр.

11Туғандар ҡабаланып тоҡтарын ергә төшөрҙө, ауыҙҙарын систе. 12Хеҙмәтсе уларҙың барыһын да тәртип буйынса – олоһонан кесеһенә тиклем – тикшерҙе: туҫтаҡ Бинйәминдә табылды. 13Ағайҙары ҡайғынан кейемдәрен йыртҡыланы, йөктәрен ишәктәренә кире тейәп, ҡалаға әйләнеп килде.

14Йәһүҙә[†] менән туғандары килгәндә Йософ өйҙә ине. Уның алдына йөҙтүбән йығылдылар. 15Йософ былай тине:

– Ниңә быны эшләнегеҙ? Минең кеүек кеше күрәҙәлек итеп белә алыр, тип уйламанығыҙмы?

16– Ни әйтәйек инде, хакимым? – тине Йәһүҙә. – Ҡаршы әйтерлек тә, аҡланырлыҡ та һүҙебеҙ юҡ, Алла[†] гонаһыбыҙҙы[†] күрһәтте. Инде беҙ ҙә, туҫтаҡ табылған кеше лә хакимыбыҙҙың ҡолобоҙ.

17– Юҡ, – тине Йософ, – мин улай эшләмәйем! Туҫтаҡ кемдә табылған, шул кеше минең ҡолом була, ә һеҙ тыныс ҡына атайығыҙ янына ҡайтып китегеҙ.


Йәһүҙәнең Бинйәмин өсөн ялбарыуы

18Шунда Йәһүҙә Йософ янына килеп былай тине:

– Хакимым! Мин ҡолоңа үҙең менән генә һөйләшергә рөхсәт ит. Мин фәҡиреңә асыуланмаһаң ине, хакимым. Һин үҙең дә фирғәүен[†] менән бер бит!

19Һин, хакимым, беҙ ҡолдарыңдан: атайығыҙ бармы, ағай-энегеҙ тағы бармы, тип һорағайның. 20Беҙ һин хакимыбыҙға: атайыбыҙ бар, тик ул ҡарт инде, уның иң кесе улы бар, тип әйткәйнек. Был уның ҡартайғас ҡына тыуған балаһы. Ул бер әсәнән тыуған балаларҙан яңғыҙы ғына иҫән ҡалды, ә ағаһы үлде, тигәйнек. Атайыбыҙ уны ныҡ ярата[+]. 21Һин иһә беҙ ҡолдарыңа: «Уны яныма алып килегеҙ, үҙ күҙҙәрем менән күрәйем», – тинең. 22Беҙ, хакимыбыҙ, һиңә, уға атайыбыҙҙы ҡалдырып китергә ярамай, әгәр ҡалдырһа, атайыбыҙ үләсәк, тигәйнек. 23Ә һин беҙ фәҡирҙәреңә, кесе ҡустығыҙ килмәһә, күҙемә лә күренмәгеҙ, тинең.

24Беҙ өйгә, һинең ҡолоң атайыбыҙ янына, ҡайтҡас, уға һин әйткән һүҙҙәрҙе еткерҙек, хакимым. 25Ә атайыбыҙ: «Тағы барығыҙ, беҙгә аҙыраҡ ризыҡ алып ҡайтығыҙ», – тигәс, 26уға: «Бәләкәй ҡустыбыҙҙан башҡа бармайбыҙ, унан башҡа беҙ ул кешенең күҙенә лә күренә алмайбыҙ», – тинек. 27Шунан һуң атайыбыҙ, һинең ҡолоң, беҙгә былай тине: «Үҙегеҙ беләһегеҙ: ҡатыным ике ул тапҡайны. 28Береһе эргәмдән китте. Уны берәй йыртҡыс ботарлағандыр тип уйланым, бүтән мин уны күрмәнем. 29Хәҙер икенсеһен дә алып китәһегеҙ. Әгәр уның менән бер-бер хәл булып ҡуйһа, мине, сал сәсле ҡартты, ҡайғынан гүргә индерәһегеҙ инде».

30Хәҙер мин өйгә атайым, һинең ҡолоң янына, уның йәндәй күргән улынан башҡа ҡайта аламмы? 31Атайыбыҙ уның арабыҙҙа юҡ икәнен күреү менән йән бирәсәк. Һинең ҡолоң, сал сәсле атайыбыҙ, беҙҙең арҡала ҡайғыһынан гүргә төшәсәк! 32Мин ҡолоң, атайыма: «Башым менән яуап бирәм, ҡустымды алып ҡайтмаһам, һинең алда ғүмерем буйы ғәйепле булырмын», – тигәйнем. 33Зинһар, бында уның урынына хакимыма ҡол булып мин ҡалайым! Ә ул ағалары менән ҡайтып китһен. 34Мин унан башҡа өйгә ҡайтып, атайымдың хәсрәткә батҡанын күрә алмайым!

#### 45


Йософтоң үҙен туғандарына танытыуы

1Йософ эргәһендә торғандар алдында түҙеп тора алмаҫ хәлгә килде.

– Бөтәгеҙ ҙә сығығыҙ! – тип ҡысҡырҙы ул. Йософ үҙенең кем икәнен танытҡанда эргәлә сит кешеләрҙән бер кем дә юҡ ине. 2Ул шул тиклем ҡысҡырып иланы, уны Мысыр[†] кешеләре лә ишетте, һүҙ фирғәүен[†] һарайына ла барып етте.

3– Мин – Йософ, – тине ул ағаларына. – Атайым нисек, иҫәнме әле?

Тегеләр иһә шаҡ ҡатып, бер һүҙ ҙә әйтә алмай торҙо.

4– Яҡын килегеҙ, – тине Йософ. Ағалары уның янына килде.

– Был мин, Йософ, – тип өҫтәне, – һеҙ Мысырға һатҡан ҡустығыҙ. 5Ләкин бының өсөн үҙегеҙҙе ғазапламағыҙ, өҙгөләнмәгеҙ. Һеҙҙең ғүмерегеҙҙе һаҡлап ҡалыр өсөн Алла[†] мине бында һеҙҙән алда Үҙе ебәргән. 6Ер йөҙөндә бына ике йыл инде аслыҡ хөкөм һөрә. Алда тағы биш йыл бар. Ул биш йыл эсендә һөрөү ҙә, урыу ҙа булмаясаҡ. 7Алла һеҙҙең нәҫел-ырыуығыҙҙы ер йөҙөндә һаҡлар өсөн һәм йәндәрегеҙҙе бөйөк афәттән ҡотҡарып алып ҡалыр өсөн алдан уҡ мине бында ебәргән! 8Һеҙ түгел – Алла мине бында ебәргән дә шуны насип иткән: фирғәүендең баш вәзире – уның бөтә мөлкәтенең хужаһы һәм бөтә Мысыр ерендә хөкөм йөрөтөүсе булып киттем мин хәҙер.

9Тиҙерәк атайым янына ҡайтығыҙ ҙа әйтегеҙ уға: «Улың Йософ шуны мәғлүм ҡыла: Алла мине бөтә Мысырҙың хакимы итте. Һис кисекмәҫтән миңә килеп ет. 10Һин Гошен ерендә төйәкләнерһең, улдарың, улдарыңдың балалары, көтөүҙәрең, мал-мөлкәтең менән бергә минең эргәмдә генә булырһың. 11Һин унда бер ниндәй нужа күрмәй йәшәрһең, ғаиләң дә, мал-тыуарың да мохтажлыҡ кисермәҫ – сөнки аслыҡ тағы биш йыл дауам итәсәк әле».

12– Бына күреп тораһығыҙ, – тине Йософ. – Ҡустым Бинйәмин, һин дә күрәһең! Был мин, мин бит һеҙҙең менән һөйләшәм! 13Мысырҙа минең ниндәй бөйөк һәм шөһрәтле[†] кеше икәнемде атайыма еткерегеҙ. Нимәләр күргәнегеҙҙе һөйләгеҙ ҙә атайымды тиҙерәк бында килтерегеҙ!

14Ул ҡустыһы Бинйәминде ҡосаҡлап алды ла илап ебәрҙе, Бинйәмин дә уны ҡосаҡлап иланы. 15Һуңынан Йософ илай-илай башҡа ағайҙарын да ҡосаҡлап үпте, шунан һөйләшеүҙәр башланды.

16Йософҡа ағайҙарының килеүе тураһында фирғәүен һарайына ла барып ишетелде. Фирғәүен дә, уның һарай әһелдәре лә был хәбәрҙе хуш күреп ҡабул итте. 17Фирғәүен Йософҡа былай тине:

– Ағайҙарыңа әйт, былай эшләһендәр: йөк хайуандарына кәрәк-яраҡтарын тейәһендәр ҙә Ҡәнғәнгә[†] юлланһындар. 18Ҡайтып, атайығыҙҙы һәм бөтә ғаиләгеҙҙе алып, бында кире әйләнеп килһендәр. Мин уларға Мысырҙың иң яҡшы ерҙәренән урын бирермен. Тупрағы май һымаҡ ерҙәрҙең емештәрен ашап йәшәрһегеҙ. 19Уларға Мысырҙан ҡатын-ҡыҙ һәм бала-саға өсөн арбалар алып китергә бойор, үҙҙәре менән атайығыҙҙы ла алып килһендәр. 20Тороп ҡалған мөлкәттәре өсөн ҡайғырып тормаһындар: Мысырҙағы бөтә яҡшы нәмә уларҙыҡы булыр.

21Исраил[†] улдары шулай эшләне. Йософ, фирғәүен әйткәнсә, уларға арбалар, юлға аҙыҡ, 22һәр береһенә өр-яңы кейем, Бинйәмингә өс йөҙ шекел көмөш һәм биш ҡат кейем бирҙе. 23Атаһына Мысыр ерендәге һәр төрлө ниғмәттән ун ишәккә тейәп оҙатты, ун инә ишәккә иген, икмәк, юлға башҡа төрлө аҙыҡ-түлек тейәтте.

24Туғандарын оҙатҡанда Йософ:

– Юлда ғауғалашмағыҙ, – тип ҡалды.

25Улар Мысырҙан китеп, Ҡәнғәнгә, аталары янына ҡайтып етте.

26– Йософ тере, – тине улар Яҡупҡа, – хәҙер ул бөтә Мысырға идара итә.

Яҡуптың йөрәге туҡтап ҡалғандай булды: уларға ышана алманы. 27Ләкин улдары уға Йософтоң әйтеп ебәргән һүҙҙәрен һөйләгәс, үҙен алырға тип Йософ ебәргән арбаларҙы үҙ күҙҙәре менән күргәс, Исраилдың рухы күтәрелде, 28ул былай тине:

– Етте! Улым Йософ иҫән-һау! Үлерҙән алда уны барып күрәйем!

#### 46


Яҡуптың Мысырға күсеп килеүе

1Исраил,[†] бөтә мөлкәтен йыйып алып, юлға сыҡты. Беер-Шәвәғкә килеп еткәс, ул атаһы Исхаҡтың Аллаһына бағышлап ҡорбан[†] салды[+]. 2Шул төндө Алла[†] күренмештә:[†]

– Яҡуп, Яҡуп, – тип өндәште.

– Эйе, – тип яуап бирҙе Яҡуп.

3Алла былай тине:

– Мин Алла, атайың Аллаһымын. Ҡурҡма, күс Мысырға:[†] унда Мин һинән бөйөк халыҡ бар ҡылырмын. 4Мысырға һинең менән Мин Үҙем барам, Үҙем үк һине унан алып та сығырмын. Йософ күҙҙәреңде үҙ ҡулдары менән йомдорор[+].

5Яҡуп Беер-Шәвәғтән ҡуҙғалып китте.

Улдары аталары Яҡупты, бала-саға, ҡатын-ҡыҙҙарҙы фирғәүен[†] ебәргән арбаларға ултыртып алып китте; 6үҙҙәре менән Ҡәнғәндә[†] туплаған мал көтөүҙәре, мөлкәттәре бара ине. Шулай итеп, Яҡуп бөтә нәҫел-ырыуы менән Мысырға күсенде: 7улдарын, ҡыҙҙарын, ейән-ейәнсәрҙәрен – барлыҡ ырыуын Мысырға алып килде ул.

8[•]Бына Исраилдың Мысырға күсеп килгән улдарының – Яҡуп менән улдарының исемдәре:

Яҡуптың баш балаһы Рәүвән[+]. 9Рәүвәндең улдары: Ханох, Паллу, Хесрон һәм Карми[+]. 10Шимғондың улдары: Йемуил, Ямин, Оһад, Яхин, Сохар һәм ҡәнғәниҙәрҙән алған ҡатынының улы Шаул.[†][+] 11Левиҙең улдары: Гершон, Ҡыһаҫ һәм Мерари[+]. 12Йәһүҙәнең[†] улдары: Ғер, Онан, Шела, Пәрәс һәм Зерах.

Ғер менән Онан Ҡәнғәндә саҡта уҡ вафат булды, ә Пәрәстең Хесрон һәм Хамул исемле улдары тыуҙы[+]. 13Исасхарҙың улдары: Толағ, Пуа, Йов һәм Шимрон[+]. 14Зевулундың улдары: Сәрәд, Элон һәм Яхлеил[+]. 15Былар Яҡуптың Лиәнән тыуған балалары. Лиә уларҙы һәм ҡыҙы Динәне Паддан-Арамда[†] тапҡайны. Яҡуптың улдары һәм ҡыҙҙары йәмғеһе утыҙ өс кеше ине.

16Ғадтың улдары: Сифион, Хагги, Шуни, Әсбон, Ғери, Ароди, Арели[+]. 17Ашерҙың улдары: Имна, Ишуа, Ишуи һәм Бериға. Уларҙың ҡыҙ туғаны Сәрах. Бериғаның улдары: Хәвәр һәм Малкиил[+]. 18Былар – Лавандың ҡыҙы Лиәгә хеҙмәтсе итеп биргән Зилпа менән Яҡуптан таралған нәҫел. Улар барлығы ун алты кеше.

19Яҡуптың ҡатыны Рәхиләнән тыуған улдары: Йософ менән Бинйәмин. 20Йософтоң Мысырҙа Он ҡалаһының ҡаһины[†] Потиферағтың ҡыҙы Аснаҫтан Менашше менән Әфраим исемле ике улы тыуҙы[+]. 21Бинйәминдең улдары: Белағ, Бәхәр, Ашбел, Гера, Нағаман, Әхи, Рош, Муппим, Хуппим һәм Ард[+]. 22Яҡуп менән Рәхиләнән таралған нәҫел: барлығы ун дүрт кеше.

23Дандың улы: Хушим[+]. 24Нафталиҙың улдары: Яхсеил, Гуни, Йесәр һәм Шиллем[+]. 25Былар – Лавандың ҡыҙы Рәхиләгә биргән Билһанан таралған нәҫел: барлығы ете кеше.


Яҡуп улдарының Гошенда төйәкләнеүе

26Улдарының ҡатындарынан башҡа, Яҡуп нәҫеленән булған һәм уның менән бергә Мысырға күсеп килгән кешеләр бөтәһе алтмыш алты ине. Былар барыһы ла Яҡуптың нәҫеле. 27Йософтоң Мысырҙа тыуған ике улы менән бергә Яҡуптың Мысырға күскән ғаиләһе етмеш кешенән тора ине[+].

28Яҡуп Гошен юлын белешер өсөн Йәһүҙәне Йософҡа алдан ебәргәйне. Улар Гошенға етеп килгәндә, 29Йософ арбаһын егергә ҡушты ла Гошенға атаһын ҡаршыларға китте. Атаһын күреү менән, атлығып уның муйынына барып һарылды һәм ҡосағында бик оҙаҡ иланы. 30Исраил Йософҡа:

– Һине имен-аман күрҙем, инде үлһәм дә үкенмәйем, – тине.

31Йософ ағаларына һәм барлыҡ туған-ырыуына:

– Хәҙер фирғәүенгә, минең яныма Ҡәнғәндән ағайҙарым менән атайымдың ғаиләһе килде, тип хәбәр итергә барам, – тине. – 32Улар мал бағыусылар, һарыҡ көтәләр, үҙҙәре менән ваҡ һәм эре малдарын, бөтә мөлкәттәрен алып килгәндәр, тип әйтәм.

33Фирғәүен һеҙҙе саҡырып: «Нимә менән шөғөлләнәһегеҙ?» – тип һораһа, 34былай тип яуап бирегеҙ: «Беҙ ҡолдарың, ата-бабаларыбыҙ кеүек, бала саҡтан уҡ мал көтәбеҙ». Шул саҡта һеҙҙе Гошен ерендә төйәкләндерер, сөнки мысырҙар мал көтөүселәрен ерәнгес һанай[+].

#### 47

1Фирғәүен[†] янына барғас, Йософ былай тине:

– Ҡәнғәндән[†] атайым менән ағайҙарым килде, үҙҙәре менән барлыҡ мал-тыуарын, булған мөлкәттәрен алып килгәндәр. Әле улар Гошен ерендә.

2Йософ фирғәүен янына биш ағаһын алып килгәйне. 3Фирғәүен уларҙан:

– Ни менән көн күрәһегеҙ? – тип һораны.

– Беҙ ҡолдарың, ата-бабаларыбыҙ кеүек, һарыҡ көтәбеҙ, – тип яуап ҡайтарҙы Йософтоң ағалары.

4Тағы былай тип өҫтәнеләр:

– Беҙ был ергә йәшәргә тип күсенеп килдек. Ҡәнғәндә хәҙер бик ҡурҡыныс аслыҡ хөкөм һөрә, көтөүлектәр ҡороп кипте. Беҙ ҡолдарыңа Гошен ерендә төпләнергә рөхсәт итһәң ине.

5Фирғәүен Йософҡа:

– Атайың менән туғандарың яныңа килгән, – тине. – 6Бөтә Мысыр[†] иле һинең алдыңда. Әйҙә, уларҙы еребеҙҙең иң яҡшы төбәктәренә урынлаштыр. Йәшәһендәр Гошен ерендә. Әгәр араларында яраҡлы кешеләр табыла икән, уларға минең көтөүҙәремде лә көтөргә ҡуш.

7Шунан Йософ фирғәүен янына атаһы Яҡупты алып килде. Яҡуп фирғәүенгә фатиха бирҙе. 8Фирғәүен унан:

– Һиңә нисә йәш? – тип һораны.

9– Йөҙ ҙә утыҙ йыл йәшәнем яҡты донъяла, – тип яуап бирҙе Яҡуп. – Был бик күп түгел, әммә ул йылдар бик ауыр булды. Уларҙы ата-бабаларымдың ғүмере менән сағыштырырлыҡ түгел[+].

10Яҡуп, фирғәүенгә тағы фатиха ҡылып, уның янынан сыҡты.

11Йософ, фирғәүен ҡушҡанса, атаһы менән ағаларын Мысырҙың иң яҡшы еренә, Рағмесес төбәгенә урынлаштырҙы, шунда ер бүлеп бирҙе[+]. 12Йософ атаһына, ағаларына, барлыҡ туған-ырыуына, ғаиләләге балалар һанына ҡарап, ризыҡ өләште.


Аслыҡтың көсәйеүе

13Ул арала ҡытлыҡ шул тиклем көсәйҙе, бөтә илдәрҙә икмәктең әҫәре лә ҡалманы. Мысыр менән Ҡәнғән ере тамам бөлдө. 14Халыҡҡа иген һатып, Йософ фирғәүен ҡаҙнаһына Мысыр һәм Ҡәнғән ерендәге бөтә көмөштө йыйып алды. 15Мысырҙа ла, Ҡәнғәндә лә көмөш бөткәс, Мысыр халҡы Йософҡа:

– Икмәк бир беҙгә! Күҙ алдыңда ятып үләйекме ни? Көмөшөбөҙ бөттө, – тип ялбарҙы.

16– Көмөшөгөҙ бөтһә, – тине Йософ, – мал килтерегеҙ, икмәкте малға алыштырырмын[*].

17Улар көтөү-көтөү малдарын алып килде, Йософ икмәкте мал-тыуарға: ат, һарыҡ, кәзә, һыйыр, ишәктәргә алмашып бирә башланы. Бер йыл буйы шулай булды. 18Икенсе йылды мысырҙар йәнә Йософҡа килделәр:

– Хакимыбыҙҙан йәшерене юҡ, көмөшөбөҙ ҙә бөттө, мал-тыуарыбыҙ ҙа – барыһы ла һин әфәнде ҡулына күсте, – тине улар. – Йәнебеҙ менән ер биләмәбеҙҙән башҡа һиңә бирерлек бер нәмәбеҙ ҡалманы. 19Һинең күҙ алдыңда еребеҙ-ниебеҙ менән үлеп ятайыҡмы ни инде? Икмәккә алмашҡа үҙебеҙҙе лә, еребеҙҙе лә ал – беҙ еребеҙ менән бергә фирғәүендең ҡолдары булайыҡ. Тик орлоҡ ҡына бирә күр – үҙебеҙ тере ҡалайыҡ та ер буш ятмаһын.

20Шул рәүешле Йософ Мысырҙағы бөтә ерҙе фирғәүенгә һатып алып бөттө. Мысыр халҡы береһе лә ҡалмай уға ерен һатты – аслыҡ шул тиклем көслө ине. Бөтә ер фирғәүен милкенә күсте. 21Ә Мысыр кешеләренең барыһын да – илдең бер сигенән икенсе сигенә тиклем – Йософ фирғәүендең ҡолдары итте. 22Бары тик ҡаһиндарҙың[†] ерҙәре генә һатып алынманы, сөнки уларҙың биләмәләре фирғәүен тарафынан үҙҙәренә беркетелгән һәм улар шулар иҫәбенә туҡланып йәшәй ине. Шуға күрә уларҙың ерҙәре һатылманы.

23Йософ халыҡҡа:

– Һеҙҙе лә, баҫыуҙарығыҙҙы ла фирғәүенгә һатып алдым, – тине. – Инде орлоҡ алығыҙ ҙа сәсегеҙ. 24Ошо көндән башлап уңыштың биштән бер өлөшөн фирғәүенгә бирәсәкһегеҙ, ә биштән дүрт өлөшөн орлоҡҡа һәм үҙегеҙгә, балаларығыҙға, йорттағыларға ашарға ҡалдырасаҡһығыҙ.

25– Һин беҙҙе үлемдән ҡотҡарҙың! – тине Мысыр кешеләре. – Һин хакимыбыҙҙың күңеленә хуш килеп, фирғәүенгә ҡол булып йәшәйек.

26Йософ урынлаштырған ҡанун[†] Мысырҙа бөгөн дә һаҡланып килә: ҡаһиндар ҡулындағы ер биләмәләренән башҡа, илдәге һәр биләмәнән алынған уңыштың биштән бер өлөшө фирғәүенгә бирелергә тейеш.

27Исраил[†] нәҫеле Мысыр иленең Гошен төбәгендә урынлашты. Улар шунда ер биләп, артып-ишәйеп китте.

28Ун ете йыл йәшәне Яҡуп Мысырҙа, ул барлығы йөҙ ҙә ҡырҡ ете йыл ғүмер һөрҙө. 29Әжәле яҡынлашыуын һиҙеп, Исраил улы Йософто саҡырып алды ла:

– Әгәр ҙә күңелеңә хуш килһәм, балам, ҡулыңды минең йән еремә ҡуй ҙа, һөйөүеңде һәм тоғролоғоңдо күрһәтеп ант ит. Зинһар, Мысырҙа ерләмә мине! – тине. – 30Ата[†]-бабаларым хозурына күскәс, Мысырҙан алып китеп, улар ятҡан зыяратҡа ҡуй.

– Нимә әйтһәң, шуны эшләрмен, – тип яуап бирҙе Йософ[+].

31– Ант ит, – тине Исраил.

Йософ ант итте, ә Исраил ятҡан көйөнсә генә баш эйҙе[+].

#### 48


Яҡуптың Менашше менән Әфраимға фатиха биреүе

1Бер аҙҙан Йософҡа: «Атайың ауырый», – тип хәбәр иттеләр. Ул ике улын – Менашше менән Әфраимды – үҙе менән алып юлға сыҡты.

2– Улың Йософ килде, – тинеләр Яҡупҡа.

Яҡуп, барлыҡ көсөн йыйып, түшәгендә тороп ултырҙы. 3Йософҡа былай тине:

– Бер ваҡыт Лузда, Ҡәнғән[†] ерендә, миңә сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алла[†] күренде. Фатихаһын биреп, Ул: 4«Мин һинең тоҡомоңдо үрсемле һәм күп һанлы итәм, һинән бик күп халыҡ тараласаҡ, ә был ерҙе мәңгелек милек итеп һинең нәҫел-ырыуыңа бирәм», – тип әйтте[+].

5– Инде хәҙер, һинең менән бергә, мин килгәнгә тиклем Мысырҙа[†] тыуған ике улың да минеке, – тине Яҡуп Йософҡа. – Әфраим менән Менашше минең өсөн Рәүвән менән Шимғон кеүек үк[+]. 6Ә уларҙан һуң тыуған балалар – һинеке, әммә улар ҙа оло ағаларының ырыуына ҡарар һәм уларҙың өлөшөнән мираҫ алыр.

7– Ә минең Рәхиләм, – тип дауам итте Яҡуп, – ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Паддандан ҡайтып килгән саҡта Ҡәнғәндә, Әфраҫанан алыҫ түгел юлда, вафат булды. Мин уны шунда – Әфраҫа юлында ерләнем. (Әфраҫа хәҙер «Бейт-Ләхәм» тип атала.)[+]

8Исраил[†] Йософтоң балаларына ҡарап:

– Кемдәр былар? – тип һораны.

9– Былар минең улдарым, – тине Йософ, – уларҙы Алла миңә ошонда бирҙе.

– Килтер уларҙы минең яныма, – тине Исраил, – фатихамды бирәйем.

10Исраилдың күҙҙәре ҡартлыҡтан томанланғайны инде – бик насар күрә ине. Йософ балаларын уның янына алып килде. Исраил уларҙы ҡосаҡлап үпте лә 11Йософҡа:

– Һинең йөҙөңдө күрергә лә өмөтөм юҡ ине, бына Алла балаларыңды ла күрергә насип итте, – тине.

12Йософ, улдарын атаһының тубығынан алды ла, уның алдында йөҙтүбән ергә ҡапланды. 13Унан, кесе улы Әфраимды уң ҡулынан, өлкән[†] улы Менашшены һул ҡулынан етәкләп, Исраил алдына алып килде. Улдарының кесеһе Исраилдың һул яғына, өлкәне уң яғына тура килә ине. 14Исраил, ҡулдарын алға табан салыштырып һуҙып, уң ҡулын кесеһе Әфраимдың, һул ҡулын баш бала булған Менашшеның башына һалды.

15Исраил, Йософто мөбәрәк ҡылып, былай тине:

– Аллам – Һинән айырылманы ата-бабам Ибраһим[†] вә Исхаҡ!
Аллам – Һин бағыусымдыр минең ошо көнгә тиклем һәм һәр саҡ.
16Бөтә афәттәрҙән мине һаҡлаған фәрештә[†]
Ошо йәштәргә лә фатиха бирһен!
Исемем, ата-бабам Ибраһим менән Исхаҡ исеме
Ошо уландарҙың исемендә дауам итһен.
Нәҫелдәре ер йөҙөндә ишәйгәндән-ишәйһен!

17Йософ атаһының уң ҡулын Әфраимдың башына һалғанын күрҙе лә, быны хушһынманы. Ул атаһының ҡулын Әфраимдан алып Менашшеның башына һалмаҡсы булды.

18– Улай түгел, атай, – тине Йософ. – Бына баш бала, уң ҡулыңды уның башына һал.

19Әммә Исраил баш тартты:

– Беләм, – тине, – беләм мин, улым. Менашшеның тоҡомонан да бөйөк халыҡ тараласаҡ. Шулай ҙа кесеһе унан уҙып китер һәм бик күп халыҡтарға башланғыс һалыр[+].

20Шул көндө Исраил ейәндәрен фатихалап былай тине:

– Киләсәктә үрнәк булыр исемегеҙ Исраилда:
«Алла һине Әфраим һымаҡ,
Менашше шикелле итһен!» –
тип ҡабатлар исраилдар хәйер-доға теләгәндә.

Шулай итеп, Яҡуп Әфраимды Менашшенан өҫтөн ҡуйҙы.

21Шунан Исраил Йософҡа былай тине:

– Мин оҙаҡламай үлермен. Ләкин Алла һеҙҙең менән буласаҡ, ул һеҙҙе ата-бабаларығыҙҙың еренә кире ҡайтарасаҡ. 22Ә мин һиңә таулы ерҙе[*] өҫтәп бирәм: һин ағай-энеләреңдән юғарыраҡ буласаҡһың. Мин уны әмөриҙәрҙән ҡылыс һәм уҡ менән яулап алғайным.

#### 49


Яҡуптың һуңғы һүҙҙәре

1[•]Яҡуп улдарын саҡырып былай тине:
– Эргәмә йыйылығыҙ, киләсәктә һеҙҙе ниҙәр көткәнен һөйләйем.
2Бергәләшеп тыңлағыҙ, Яҡуп улдары,
Атағыҙ Исраилға[†] ҡолаҡ һалығыҙ!

3Рәүвән, һин минең баш балам, ҡөҙрәтемһең,
Ирлек ғәйрәтемдең тәүге емешеһең.
Абруйың бөтәһенекенән дә өҫтөн,
Көс-ҡеүәтең һәммәһенекенән дә күп!
4Әммә һин ташҡын һыу һымаҡ дыуамалһың,
Инде хәҙер алдын була алмаҫһың.
Сөнки атайыңдың түшәгенә ятып,
Ятыр урынымды бысраттың[+].

5Шимғон менән Леви – бер туғандыр,
Ҡылыстары – рәхимһеҙлек ҡоралылыр![+]
6Уртаҡ түгел улар менән минең уйым,
Улар ҡорон урап үтә минең юлым.
Асыуҙарында улар кеше үлтерҙе,
Ҡыҙыҡ өсөн үгеҙ имгәттеләр.
7Әйҙә асыуҙары ҡәһәр алһын,
Сөнки улар үтә рәхимһеҙ.
Ҡарғыш төшһөн уларҙың рәхимһеҙ асыуына,
Сөнки улар сикһеҙ-самаһыҙ!
Мин уларҙы Яҡуп нәҫелендә бүлгесләрмен,
Исраил ҡәүеме араһында таратырмын![+]

8Йәһүҙә,[†] ағай-энең данлар, маҡтар һине!
Дошмандарыңдың муйыны ҡулыңда булыр,
Атайыңдың улдары алдыңда баш эйер[+].
9Табышы өҫтөндә дәһшәтле ҡалҡынған
Йәш арыҫлан һин, Йәһүҙә.
Гүйә ул арыҫлан – ырғыр алдынан ергә һырыҡҡан –
Ошо хәлендә кем бар уны борсорға баҙнат иткән[+]?
10Хужаһы[*] килгәнгә тиклем
Хакимлыҡ таяғы Йәһүҙәнең ҡулынан ысҡынмаҫ.
Етәкселек уның нәҫел-ырыуынан китмәҫ.
Ҡәүемдәр уның һүҙенән сыҡмаҫ[+].
11Уның ишәген бәйләр бау – йөҙөм ботағы булыр,
Ишәк балаһын бәйләр бау – йөҙөм тәлгәше булыр.
Кейемдәрен ул шарапта сайҡатыр,
Өҫтөндәге сапанын йөҙөм һутында йыуыр.
12Шараптан күҙҙәре янып торор,
Тештәре һөттән аҡ булыр.

13Ғүмер һөрөр Зевулун диңгеҙ яры буйында,
Караптар туҡтай торған урында.
Ерҙәренең сиге һуҙылыр Сидонға ҡәҙәр[+].

14Исасхар ул – көслө ишәк ише,
Йөктәр араһында ята булыр;
15Ул тыныс һәм рәхәт урын,
Күңеленә ятҡан бер ер күрһә,
Йөк күтәрер өсөн һыртын ҡуйыр,
Ауыр хеҙмәткә буйһонор.

16Дан[†] Исраил ырыуҙарының береһе булып
Үҙ халҡы өҫтөнән хөкөм ҡылыр[+].
17Дан йылан буласаҡ юлда ятҡан,
Юлға сығып ятҡан ағыулы йылан.
Аңғармаҫтан сағыр аттың аяғын,
Һыбайлыһы салҡан йығылыр[+].

18Йә, Раббы[†]! Ҡотҡарыуыңа өмөтләнәм[+].

19Кеше талаусылар Ғадтың юлын баҫыр,
Үҙҙәрен таларға тип арттарынан ул да осор.

20Ашерҙың ризығы мул булыр,
Батшалар унан һыйланыр.

21Нафтали – гүйә ирекле болан,
Матур-матур балалар тыуҙырған болан.

22Йософтоң булмышы – емешле йөҙөмдөр,
Инеш буйында үҫкән емешле ағастыр.
Ботаҡтары диуарҙар өҫтөнән ашыр.
23Уҡсылар уға асырғанып һөжүм иттеләр,
Дошманлашып өҫтөнә уҡ яуҙырҙылар.
24Әммә уның кереше булды һәр саҡ тартыулы,
Сөнки уның ҡул көсөнөң сығанағы –
Яҡуптың Ҡөҙрәтле Аллаһы,
Исраилдың ҡаяһы һәм көтөүсеһе[+].
25Ул – атайыңдың Аллаһы, Ул ярҙамын бирер,
Ул – сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе, фатиха бирер.
Ул фатиха яуыр асмандан,
Ул фатиха ҡалҡыр упҡындан,
Әсә күкрәге һәм ҡарынынан.
26Атайыңдың хәйер-доғаһы мәңгелек тауҙар,
Мәңгелек ҡалҡыулыҡтарҙан да артығыраҡ.
Был бәрәкәттәрҙең һәммәһе Йософ өлөшөнә төшһөн,
Туғандары араһында иң өҫтөн торғанына насип итһен![+]

27Бинйәмин йыртҡыс бүрегә оҡшаш;
Иртәнге ауын ашап бөтөрөр,
Кисен яумалын өлөшләп бүлер[+].

28Исраил нәҫеленең ун ике ырыуы бына шулар. Аталары уларҙы мөбәрәк ҡылып ошо һүҙҙәрҙе әйтте һәм һәр береһенә уға тейешле фатихаһын бирҙе.


Яҡуптың вафаты

29Яҡуп, улдарына васыят әйтеп, былай тип бойорҙо:

– Оҙаҡламай мин үлеп, ата-бабаларыма ҡушылырмын. Мине ата-бабаларым янына, хитти Ғәфрон баҫыуындағы мәмерйәлә ерләгеҙ. 30Был мәмерйә Ҡәнғән[†] ерендә, Мамре янында, Махпела баҫыуында булыр, ә ул баҫыуҙы ҡартатайым Ибраһим[†] хитти Ғәфрондан зыярат урыны итеп һатып алған. 31Ибраһим менән ҡатыны Сара ла, Исхаҡ менән ҡатыны Рабиға ла шунда дәфен ҡылынған, мин Лиәне лә шунда ҡуйҙым[+]. 32Баҫыу менән ундағы мәмерйә хиттиҙәрҙән һатып алынған.

33Улдарына ошо васыяттарын әйтеп бөткәндән һуң, Яҡуп түшәгенә һуҙылып ятты ла, һуңғы һулышын алып, халҡының ата-бабалары менән ҡушылды.

#### 50


Яҡупты ерләү

1Йософ атаһының өҫтөнә йығылды, илай-илай мәрхүмде үпте. 2Һуңынан үҙ хеҙмәтендәге табиптарға атаһының мәйетен бәлзәмләргә әмер бирҙе. Табиптар Исраилды[†] бәлзәмләргә кереште. 3Был эш ҡырҡ көн буйы дауам итте, сөнки бәлзәмләү өсөн шул тиклем ваҡыт талап ителә ине. Мысырҙар[†] етмеш көн Исраил өсөн йәш түкте. 4Матәм көндәре тамамланғас, Йософ фирғәүендең[†] һарай әһелдәренә мөрәжәғәт итеп:

– Әгәр ҙә күңелегеҙгә хуш килһәм, фирғәүенгә әйтегеҙ әле, – тине. – 5Атайым минән ант иттереп: «Бына мин үләм. Мине Ҡәнғәндә,[†] үҙем өсөн алдан әҙерләп ҡуйған ҡәбергә ҡуй», – тигәйне. Мин фирғәүендең атайымды шунда алып барып ерләп ҡайтырға рөхсәт итеүен һорайым.

6Фирғәүен рөхсәт бирҙе.

– Бар, атайыңды ҡуйып ҡайт. Антыңды үтә, – тине.

7Йософ атаһын ерләргә тип юлға сыҡты, уның менән бергә фирғәүендең барлыҡ түрәләре, бөтә һанаттары, Мысыр иленең аҡһаҡалдары,[†] 8Йософтоң бар ғаиләһе, ағай-энеһе һәм атаһының өйөндәге кешеләр китте. Гошен ерендә бары тик бала-саға менән мал-тыуар ғына ҡалды. 9Улар менән бергә атлылар һәм арбалылар ҙа юлға сыҡты, шуға күрә ҙур бер төркөм булып барҙылар.

10Иордан аръяғындағы Горен-Атадҡа барып еткәс, улар күмәкләшеп ҡысҡырып илай-илай матәм йолаһын үткәрҙеләр. Йософ атаһы өсөн ете көн йәш түкте. 11Ҡәнғәндә йәшәгән кешеләр Горен-Атадтағы матәмде күреп:

– Ҡара, нисек үкһеп илай был мысырҙар! – тиеште.

Шуға ла Иордан аръяғындағы был урын Авел-Мисраим[*] тип атала.

12Яҡуптың улдары аталарының ихтыярын үтәне: 13уны Ҡәнғәнгә алып ҡайтып, Мамре ҡаршыһындағы Махпела баҫыуында булған мәмерйәлә дәфен ҡылдылар. Был мәмерйәне Ибраһим[†] хитти Ғәфрондан зыярат урыны итеп баҫыуы менән бергә һатып алғайны[+]. 14Атаһын ерләгәс, Йософ, уның ағай-энеһе, улар менән барған бөтә кешеләр Мысырға әйләнеп ҡайтты.


Йософтоң туғандарын тынысландырыуы

15Аталары үлгәндән һуң, Йософтоң ағалары уйға ҡалды: «Әгәр Йософ беҙгә элеккесә асыу һаҡлап, беҙҙән күргән яуызлыҡ өсөн үс алырға теләһә, ни эшләрбеҙ?» 16Шуға күрә Йософҡа хәбәр ебәрҙеләр: «Вафаты алдынан атайың былай тип васыят итте: барып Йософҡа әйтегеҙ: 17„Һинән шуны һорайым: ағайҙарыңдың гонаһын,[†] ғәйептәрен – һиңә күрһәткән яуызлыҡтарын ярлыҡаһаң ине“. Инде һин беҙҙе, атайың Аллаһының ҡолдарын, ғәфү итә күр инде!»

Йософ был һүҙҙәрҙе илай-илай тыңланы.

18Шунан туғандары килеп, уның алдында ергә ҡапланды:

– Бына беҙ һинең ҡолдарың! – тинеләр.

19Йософ уларға:

– Ҡурҡмағыҙ, – тип яуап бирҙе. – Мин Алламы ни? 20Һеҙ миңә ҡаршы уйлаған золом Алланың ихтыяры менән яҡшылыҡҡа әүерелде: әле күреп тораһығыҙ, шул арҡала күпме кеше ҡотҡарылды! 21Ҡурҡмағыҙ. Мин һеҙҙе һәм балаларығыҙҙы хәстәрләрмен.

Күңелдәренә хуш килерҙәй һүҙҙәр әйтеп, Йософ туғандарын тынысландырҙы.


Йософтоң вафаты

22Йософ бөтә нәҫел-ырыуы менән Мысырҙа төпләнде. Ул йөҙ ҙә ун йыл йәшәне; 23уға бүләләрен – Әфраимдың ейәндәрен күрергә, Менашшеның улы Махирҙың яңы тыуған балаларын алдына алырға насип булды[+].

24Бер көндө Йософ туғандарына:

– Оҙаҡламай мин үлермен, – тине. – Ләкин бер көн килер: Алла[†] һеҙгә ярҙам итер, һеҙҙе бынан Үҙе Ибраһимға, Исхаҡҡа һәм Яҡупҡа бирергә ант иткән ергә алып китер[+].

25Йософ Исраил улдарынан ант иттерҙе:

– Алла һеҙгә мотлаҡ ярҙам итер, – тине. – Мысырҙан сыҡҡан сағығыҙҙа минең һөйәктәремде лә бынан алып китегеҙ[+].

26Йософ йөҙ ҙә ун йәшендә вафат булды. Уны бәлзәмләп, Мысырҙа бер табутҡа һалдылар.

### Сығыу

#### Сығыу

Сығыу


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Инеш һүҙ


Мусаның икенсе китабы


Сығыу

«Мусаның биш китабы»ның икенсе китабында Исраил халҡының донъяға килеүе – Яҡуп тоҡомоноң Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуы һәм уға ҡанун бүләк ителеүе тасуирлана. Был ваҡиғалар өс мең йылдан ашыу элек була.

Китаптың беренсе өлөшөндә (1–19-сы бүлектәр) Муса тураһында һүҙ бара. Уны Раббы Үҙ халҡын Мысырҙан алып сыҡһын өсөн һайлаған. Ә икенсе өлөшө (20–40-сы бүлектәр) Алла менән Уның халҡы араһында килешеү төҙөлөүгә, ҡанун бүләк ителеүгә бағышлана. Ҡанундың үҙәк өлөшөн Алла биргән Ун бойороҡ (20:2-17) тәшкил итә. Нәҡ ошо бойороҡтар хәҙерге донъяла күп халыҡтарҙың әхлаҡ нормаларының нигеҙе булып тора.

Алла яйлап ҡына Мусаға һәм халыҡҡа Үҙенең ҡанундарын һәм нәсихәттәрен еткерә, Үҙенең асылын һәм Үҙенең ысын исемен аса. Мусаға юлда саҡта исраилдарҙың ҡорбан усағы һәм Үҙ халҡы араһында булһын өсөн Раббыға тәғәйенләнгән Изге сатыр нисек ҡоролорға тейешлеген аңлата (25–30-сы бүлектәр). Алла ситтән күҙәтеүсе булып ҡалмай, Үҙе вәғәҙә иткәнсә, Ибраһим, Исхаҡ һәм Яҡуп тоҡомдарын ҡотҡарыр өсөн, Ул ер тарихына йоғонто яһай. Шулай уҡ Мусаның аҙым һайын тиерлек кешеләрҙең ҡаршылыҡ күрһәтеүенә осрап торғаны тураһында ла һөйләнелә: күнегелгән ҡоллоҡ билдәһеҙ иректән хәүефһеҙерәк тойола уларға. «Башланмыш» кеүек үк, был китап та шәхестәрҙе төрлө яҡлап яҡтырта, уларҙың йомшаҡлыҡтары һәм етешһеҙлектәре тураһында ла өндәшмәй ҡалмай.

#### 1


Мысырҙа исраилдарҙы аяуһыҙ иҙеү

1Бына аталары Яҡуп менән бергә ғаиләләрен алып Мысырға[†] килгән улдарының исемдәре:

2Рәүвән, Шимғон, Леви, Йәһүҙә,[†] 3Исасхар, Зевулун, Бинйәмин, 4Дан[†], Нафтали, Ғад һәм Ашер[+]. 5Яҡуп нәҫеленән барлығы етмеш кеше булып, Йософ ул заманда Мысырҙа йәшәй ине инде[+].

6Йылдар үткәс, Йософ вафат була, уның ағалары һәм ҡустылары, уларҙың бөтә быуыны үлеп бөтә. 7Әммә Исраил[†] нәҫеле үрсеп, күбәйеп китә, көсәйә һәм тотош илгә тарала.

8Мысырҙа тәхеткә Йософ тураһында бер нәмә лә белмәгән яңы батша ултырҙы[+]. 9Ул үҙ халҡына:

– Ҡарағыҙ әле, исраилдар ҡайһылай ишәйгән, улар беҙҙән ҡеүәтлерәк. 10Тағы ла артмаһындар өсөн, әйҙә, берәй әмәлен табайыҡ. Юғиһә, һуғыш-фәлән сыға ҡалһа, дошмандар менән берләшеп, беҙгә ҡаршы ҡорал күтәрерҙәр, илде ташлап китерҙәр, – тине.

11Халыҡты ауыр эш менән баҫыр өсөн өҫтән ҡарауыл ҡуйҙылар. Исраилдар фирғәүенгә[†] Пиҫом һәм Рағмесес ҡалаларын һалып бирҙе. Унда иген һәм башҡа нәмәләр һаҡлана торған келәттәрҙе урынлаштырҙылар[+]. 12Ләкин Исраил халҡын ни хәтлем нығыраҡ ғазаплаһалар, улар шул тиклем тиҙерәк ишәйҙе. Шуға ла мысырҙар уларҙан ҡурҡа башланы 13һәм һис аяу белмәй эшләтте. 14Исраил халҡының бөтә ғүмере интектергес әсе эштән ғибәрәт булды: улар балсыҡ баҫты, кирбес һуҡты, ҡырҙа бил бөктө, башҡа төрлө эштәр башҡарҙы – һис йәлләп торманылар уларҙы.

15Мысыр батшаһы кендек инәһе булған ғиври[†][*] ҡатындарына – уларҙың береһенең исеме Шифра, икенсеһенеке Пуға ине:

16– Ғиври ҡатындары бала тапҡанда ҡарағыҙ, малай тыуһа – үлтерегеҙ, ҡыҙ бала тыуһа – иҫән ҡалдырығыҙ, – тине.

17Әммә кендек инәләре Алланан ҡурҡты, Мысыр батшаһының бойороғон үтәмәне: ир балаларҙың ғүмерен өҙмәне. 18Мысыр батшаһы уларҙы яңынан саҡыртып алды ла:

– Ниңә һеҙ шулай итәһегеҙ? – тип һораны. – Нишләп ир балаларҙы иҫән ҡалдыраһығыҙ?

19– Ғиври бисәләре Мысыр ҡатындары һымаҡ түгел, уларҙың һаулыҡтары ныҡ, кендек инәһе килеп еткәнсе үк баланан ҡотолоп ҡуялар, – тип яуапланы улар фирғәүенгә.

20-21Кендек инәләре Үҙенә буйһонғанға күрә, Алла[†] уларға мәрхәмәт[†] ҡылды: уларҙы ғаиләле итте. Ә Исраил халҡы артҡандан-арта, көсәйгәндән-көсәйә барҙы.

22Фирғәүен шул саҡ үҙ халҡына былай тип бойорҙо:

– Ғивриҙәрҙең яңы тыуған ир балаларын Нил һыуына ташлағыҙ, ҡыҙҙарын иҫән ҡалдырығыҙ.

#### 2


Мусаның тыуыуы

1Шул мәлдә Леви нәҫеленән бер кеше үҙ ырыуынан кәләш алды[+]. 2Ҡатыны, ауырға ҡалып, ир бала тапты һәм, малайҙың бик күркәм икәнен күреп, өс ай буйы йәшереп тотто. 3Артабан йәшерерлеге ҡалмағас, ҡамыштан үрелгән кәрзин алып, уның тишек-тошоғон ыҫмала менән һыланы ла, сабыйҙы шунда һалып, йылға буйындағы ҡамыш араһында ҡалдырҙы. 4Баланың апаһы йыраҡтан ғына, нимә булыр икән, тип күҙәтеп торҙо.

5Бына фирғәүен[†] ҡыҙы йылғаға һыу инергә төштө. Хеҙмәтсе ҡыҙҙары яр буйында ҡалды. Фирғәүен ҡыҙы ҡамыш араһында кәрзин күреп ҡалды ла ҡолиәһенә уны алып килергә ҡушты. 6Асып ҡараһа, бала ята. Сабый буҫығып илай. Фирғәүен ҡыҙы баланы йәлләне.

– Ғиври[†] балаһы был, – тине ул.

7Малайҙың апаһы фирғәүен ҡыҙынан:

– Барып берәй ғиври ҡатынын саҡырайыммы? – тип һораны. – Һинең өсөн баланы имеҙер.

8– Саҡыр, – тине фирғәүен ҡыҙы. Ҡыҙыҡай баланың әсәһен барып алып килде. 9Фирғәүен ҡыҙы уға:

– Бынау баланы ал да миңә имеҙеп үҫтереп бир. Хаҡын түләрмен, – тине.

Ҡатын сабыйҙы алды ла ҡарап үҫтерҙе. 10Бала ҙурайғас, уны фирғәүен ҡыҙына алып килеп бирҙе. Уны фирғәүен ҡыҙы улы һымаҡ күрҙе, Муса[†][*] тип исем ҡушты.

– Мин уны һыуҙан тартып сығарҙым, – тине.


Мусаның Мидйәнгә ҡасыуы

11Байтаҡ йылдар үтте. Муса үҫеп егет булды. Ул бер ваҡыт ҡан-ҡәрҙәштәре янына килде, уларҙың ауыр эштән интегеүҙәрен күрҙе. Ҡараһа, бер мысыр[†] кешеһе ғивриҙе туҡмап ята. 12Муса ян-яғына ҡарап алды ла, бер кем дә күренмәгәс, теге мысырҙы үлтереп, мәйетен ҡомға күмде.

13Иртәгәһенә Муса әлеге урынға ҡабат килде – ике ғивриҙең талашҡанын күрҙе.

– Ниңә ҡәрҙәшеңә һуғаһың? – тип һораны Муса йәберләүсенән.

14– Кем һине беҙҙең өҫтән түрә һәм хөкөмдар итеп ҡуйҙы? Әллә мине лә, теге мысыр кешеһен үлтергән шикелле, үлтерергә итәһеңме? – тине теге.

Муса ҡурҡыуға ҡалды: «Минең нимә эшләгәнем билдәле булғандыр, ахыры», – тип уйланы.

15Был хәлде ишеткәс, фирғәүен Мусаны үлтертмәк булды. Ләкин Муса мидйәндәр[†] иленә ҡасып китте. Бында килеп етеп, бер ҡоҙоҡ[†] янына ултырҙы.

16Мидйән ҡаһинының[†] ете ҡыҙы бар ине. Бына улар ҡоҙоҡтан һыу килеп алды ла тағараҡтарға тултырҙы – аталарының һарыҡ-кәзәләрен эсермәксе булды. 17Әммә шул саҡ көтөүселәр килеп уларҙы ҡыуып ебәрҙе. Муса, ултырған еренән тороп, ҡыҙҙарҙы яҡлашты, уларҙың малын эсерҙе.

18Ҡыҙҙар өйҙәренә ҡайтып кергәс, аталары Реғуил:

– Ниңә бөгөн улай тиҙ ҡайттығыҙ? – тип һораны[+].

19– Ниндәйҙер бер мысыр кешеһе беҙҙе көтөүселәрҙән яҡлашты, хатта, һыу алып, беҙҙең малдарҙы эсерҙе, – тине ҡыҙҙары.

20– Ҡайҙа һуң ул? – тип һораны аталары. – Ниңә ҡалдырып киттегеҙ? Барығыҙ, ашарға саҡырығыҙ.

21Муса был кешелә ҡалырға булды. Тегеһе Мусаға ҡыҙы Сиппораны кәләш итеп бирҙе. 22Сиппора ауырға ҡалып бер ул тапты. Муса улына Гершом[*] тип исем ҡушты, «Мин сит ерҙә килмешәк булдым», – тине.

23Йылдар үтте. Мысыр батшаһы вафат булды. Исраил[†] халҡы ауыр эштән иңрәне, ярҙам һорап ялбарҙы – һәм уларҙың һыҡтауы Аллаға барып етте. 24Алла[†] уларҙың ялбарыуын ишетте, Ибраһим,[†] Исхаҡ һәм Яҡуп менән булған килешеүен[†] иҫенә төшөрҙө[+]. 25Алла Исраил халҡына баҡты – уларҙың хәлдәрен аңланы[+].

#### 3


Алланың Мусаны саҡырыуы

1Муса[†] ҡайныһы, мидйән[†] ҡаһины[†] Итроның[*] һарыҡтарын көтә ине. Бер көн ул, көтөүен йыраҡ сүлгә ҡыуып, Алла[†] тауы Хоревҡа[†] барып сыҡты[+]. 2Унда Раббының фәрештәһе[†] уға сәнскәкле ҡыуаҡ араһынан ялҡын булып күренде.

Муса ҡыуаҡтың ялҡынланып яныуын, әммә янып бөтмәүен күрҙе.

3– Барып ҡарайым әле, – тине ул үҙ-үҙенә. – Был ни хикмәт? Нишләп ҡыуаҡ янып бөтмәй?

4Раббы[†], Мусаның яҡын килгәнен күреп, ҡыуаҡ эсенән:

– Муса, Муса! – тип өндәште.

– Эйе, мин, – тине тегеһе.

5Алла:

– Бында яҡын килмә. Аяҡ кейемеңде сис, сөнки һин баҫып торған урын – мөҡәддәс[†] ер, – тине. Шунан Ул Мусаға:[+]

6– Мин – атаңдың Аллаһы, Ибраһимдың[†] Аллаһы, Исхаҡтың Аллаһы һәм Яҡуптың Аллаһымын, – тине.

Муса, Аллаға ҡарарға ҡурҡып, битен ҡапланы[+].

7Раббы Мусаға:

– Халҡымдың Мысырҙа[†] ни ҡәҙәр яфаланғанын күрҙем, ҡарауылсылар ҡыҫырыҡлауынан иңрәгәндәрен ишеттем! Уларҙың ни тиклем интеккәнен беләм. 8Шуға күрә уларҙы мысырҙарҙан ҡотҡарырға тип төштөм. Был илдән сығарып, һөт һәм бал ағып ятҡан иркен, күркәм ергә – ҡәнғәниҙәр,[†] хиттиҙәр, әмөриҙәр, перизиҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр еренә алып барасаҡмын[+]. 9Эйе, Исраил[†] халҡының аһ-зарҙары Миңә килеп етте: уларҙың мысырҙарҙан иҙелгәндәрен күреп-белеп торам[+]. 10Шуға күрә лә, бар! Мин һине фирғәүен[†] янына ебәрәм: халҡым исраилдарҙы Мысырҙан алып сыҡ!

11– Фирғәүенгә барып, Исраил халҡын Мысырҙан алып сығырға мин кем һуң? – тип һораны Муса Алланан.

12Алла уға:

– Мин һинең менән булырмын. Һине Минең ебәреүемә шундай билдә булыр: халыҡты Мысырҙан сығарғанда ошо тауҙа Миңә ғибәҙәт ҡыласаҡһығыҙ, – тине[+].

13Муса Аллаға былай тине:

– Бына мин Исраил халҡына килермен дә: «Мине һеҙгә ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы ебәрҙе», – тиермен. Улар: «Уның исеме кем?» – тип һораһа, нимә тип яуап ҡайтарырмын?

14Алла Мусаға былай тине:

– Бар Булыусы Мин. Исраил халҡына: «Мине һеҙгә Мин – Бар Булыусы ебәрҙе», – тип әйт[+].

15Алла йәнә Мусаға:

– Исраил халҡына: «Мине һеҙгә ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы – Ибраһим Аллаһы, Исхаҡ Аллаһы, Яҡуптың Аллаһы Йәһүә[*] ебәрҙе», – тип әйт. Был Минең мәңгелек исемем. Мине быуындан-быуынға шул исем менән белерҙәр. 16Бар, Исраил аҡһаҡалдарын[†] йый ҙа уларға тапшыр: Раббы, ата-бабаларығыҙ Аллаһы – Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп Аллаһы миңә күренде һәм: «Мин һеҙгә илтифат иттем. Мысырҙа башығыҙға төшкән яфаларҙың барыһын да күрҙем. 17Шуға күрә һүҙ бирәм: һеҙҙе Мысырҙа сиккән михнәттәрҙән ҡотҡарам; ҡәнғәниҙәр, хиттиҙәр, әмөриҙәр, перизиҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр еренә – һөт менән бал ағып ятҡан ергә алып барам».

18Исраил аҡһаҡалдары һине тыңлар. Улар һинең менән бергә Мысыр батшаһына барыр. Һеҙ уға: «Беҙгә Раббы – ғивриҙәр[†] Аллаһы күренде. Инде беҙгә өс көнлөк юлда ятҡан сүлгә барып, Аллабыҙ Раббыға ҡорбан[†] килтерергә рөхсәт ит», – тип әйтерһегеҙ.

19Әммә беләм, Мысыр батшаһы, әгәр бер ҡөҙрәтле ҡул мәжбүр итмәһә, һеҙгә китергә рөхсәт бирмәйәсәк. 20Ҡулымды һонормон да, төрлө хикмәттәр ҡылып, Мысырҙы язалармын – шунан һуң ул һеҙҙе ебәрер[+]. 21Мин шулай итермен: мысырҙарҙа һеҙгә ҡарата миһырбан тойғоһо уятырмын. Унан буш ҡул менән китмәҫһегеҙ[+]. 22Һәр ҡатын күршеһенән йәки яҡын-тирәлә йәшәгән башҡа ҡатындарҙан алтын-көмөш әйберҙәр, кейем һорап алыр. Һеҙ улдарығыҙ, ҡыҙҙарығыҙҙы шулар менән биҙәрһегеҙ. Мысырҙан бай табыш менән китерһегеҙ.

#### 4


Раббының Мусаға хикмәттәр күрһәтеү ҡөҙрәтен биреүе

1Муса:[†]

– Әгәр ҙә улар миңә ышанмаһа, һүҙемде тыңламаһа, «Раббы[†] һиңә күренмәгән!» – тиһә, миңә нимә эшләргә? – тип һораны.

2– Ҡулыңда нимә? – тип һораны Раббы.

– Таяҡ, – тип яуапланы Муса.

3– Уны ергә ташла, – тине Раббы.

Муса таяғын ергә ташлағайны, таяҡ йыланға әүерелде. Муса ҡурҡып ҡаса башланы.

4– Ҡулыңды һуҙ ҙа ҡойроғонан тот, – тине Раббы.

Муса, ҡулын һоноп, ҡойроғонан тотҡайны, йылан йәнә таяҡҡа әйләнде.

5– Быны улар һиңә Раббы, ата-бабаларының Аллаһы – Ибраһим[†] Аллаһы, Исхаҡ Аллаһы, Яҡуп Аллаһы күренгәненә ышанһындар өсөн эшлә, – тине Раббы.

6Шунан Раббы:

– Ҡулыңды ҡуйыныңа тыҡ, – тине.

Муса ҡулын ҡуйынына тыҡты. Кире сығарғайны, ҡулы махау[†][*] ауырыуынан ҡар һымаҡ ап-аҡ булған.

7– Ҡулыңды тағы ҡуйыныңа тыҡ, – тине Раббы.

Муса ҡабат ҡулын ҡуйынына тыҡты. Кире сығарғайны, ҡулы йәнә тәненең башҡа урындары һымаҡ тап-таҙа ине.

8– Әгәр улар һиңә ышанмаһа, тәүге хикмәткә иғтибар итмәһә, икенсеһенә ышаныр. 9Хатта ошо ике хикмәткә лә ышанмаһалар һәм әйткәндәреңә ҡолаҡ һалмаһалар, Нилдан һыу алып ергә түк. Йылға һыуы тупраҡҡа тейеү менән ҡанға әйләнер.

10Ләкин Муса Раббыға:

– Эй бөйөк Хакимым! Телгә шәп түгелмен мин. Элек тә телгә оҫталығым юҡ ине, әле Һин мин ҡолоң менән һөйләшкәндә лә килешле итеп һөйләй белмәйем. Мин тотлоғам, һаҡаумын, – тип ялбарҙы[+].

11– Кешегә телде кем бирә? – тине Раббы. – Кем телһеҙ йәки һаңғырау итә? Кем күҙҙәрҙе осҡор йәки һуҡыр итә? Мин, Раббы, түгелме ни[+]? 12Инде бар! Һөйләгән сағыңда Мин һинең яныңда булырмын; нимә әйтергә кәрәклеген Үҙем өйрәтеп торормон.

13– Эй бөйөк Хакимым! – тип ялбарҙы Муса. – Икенсе берәүҙе ебәрһәңсе.

14Раббының Мусаға асыуы ялҡынланып китте.

– Әллә Леви нәҫеленән булған Һарун[†] һинең ағайың түгелме? Уның телгә шәплеген беләм. Ул инде һине ҡаршыларға сыҡты, һине күреп, ысын күңелдән шатланыр, – тине Ул. – 15Уның менән һөйләш, нимә әйтергә кәрәклеген аңлат. Һөйләгәндә икегеҙгә лә ярҙам итермен, эргәгеҙҙә булырмын, ни эшләргә икәнен өйрәтермен. 16Һинең урыныңа халыҡ менән Һарун һөйләшер. Ул һиңә ауыҙ һымаҡ, ә һин уға Алла[†] һымаҡ булырһығыҙ. 17Был таяғыңды ал: уның менән мөғжизәләр ҡылырһың.


Мусаның Мысырға әйләнеп ҡайтыуы

18Муса ҡайныһы Итро янына ҡайтып:

– Рөхсәт ит, мин Мысырға[†] ҡәрҙәштәрем янына ҡайтып киләйем, иҫән-һауҙармы икән, күрәйем, – тине.

– Бар, иҫән-аман йөрө, – тине Итро.

19Мидйән[†] ерендә Раббы Мусаға:

– Бар, Мысырға ҡайт, һинең йәнеңде ҡыйырға теләгәндәрҙең бөтәһе лә үлеп бөттө, – тине[+].

20Муса ҡатыны менән улдарын ишәккә атландырҙы ла, Алла әйткән таяғын ҡулына алып, Мысырға юлланды.

21– Мысырға әйләнеп ҡайтҡас, Минең ҡөҙрәтем менән тыуҙырылған был мөғжизәләрҙең бөтәһен дә фирғәүен[†] алдында күрһәт. Ләкин Мин уның йөрәгенә тиҫкәрелек һалырмын һәм ул халыҡҡа китергә рөхсәт итмәҫ, – тине Раббы Мусаға. –[+] 22Шул сағында фирғәүенгә әйтерһең: «Раббы былай ти: Исраил[†] – Минең улым, Минең баш балам[+]. 23Мин һиңә, улымды Миңә ғибәҙәт ҡылырға ебәр, тинем. Ебәрмәһәң, Мин һинең баш балаң булған улыңды үлтерәсәкмен».

24Улар юлда төнгөлөккә ҡунырға туҡтағанда, Раббы, Мусаны осратып, уны үлтермәк булды. 25Шул саҡ Сиппора, үткер саҡматаш алып, улының енес ағзаһының тиреһен киҫеп алды ла ул тирене Мусаның аяҡтарына тейҙереп:

– Хәҙер инде һин минең ҡан аша йәрәшелгән кейәүем, – тине.

26Шунда Раббы Мусаны иҫән-аман ҡалдырҙы. Сиппора: «Сөннәт арҡаһында ҡан аша йәрәшелгән кейәү», – тип өҫтәне.

27Раббы Һарунға:

– Бар, сүлгә барып, Мусаны ҡаршы ал, – тине.

Һарун юлға сыҡты. Алла тауы янында Мусаны осратты, уны үбеп сәләмләне.

28Муса Һарунға үҙен ебәргән Раббының һүҙҙәрен еткерҙе, ниндәй хикмәттәр ҡылырға ҡушҡанын һөйләп бирҙе.

29Улар барып Исраилдың бөтә аҡһаҡалдарын[†] йыйҙы. 30Һарун уларға Раббының Мусаға әйткән бөтә һүҙҙәрен түкмәй-сәсмәй һөйләп бирҙе. Муса иһә бөтә халыҡтың күҙ алдында хикмәттәр ҡылды. 31Халыҡ уға ышанды. Раббының уларҙы хәстәрләүен, ғазаптарын күреүен ишеткәс, эйелеп сәждә ҡылдылар.

#### 5


Муса менән Һарундың фирғәүенгә ҡаршы көрәшеүе

1Бынан һуң Муса[†] менән Һарун,[†] фирғәүенгә[†] барып, былай тине:

– Исраил[†] Аллаһы Раббы[†] һиңә: «Халҡымды ебәр – сүлдә Минең өсөн байрам яһаһын!» – тип әйтә.

2Әммә фирғәүен:

– Уны тыңлап, Исраил халҡын сығарып ебәрергә, кем һуң ул Раббы? Мин ул Раббыны белмәйем һәм Исраил халҡын ебәрмәйем, – тип яуапланы[+].

3– Беҙгә ғивриҙәр[†] Аллаһы күренде, – тине Муса менән Һарун. – Өс көнлөк юлда ятҡан сүлгә барып, Аллабыҙ Раббыға ҡорбан[†] килтерергә рөхсәт ит – юҡһа ул беҙҙе йә ҡырғын менән ҡырыр, йә ҡылыс менән юҡ итер.

4Әммә Мысыр[†] батшаһы уларға былай тине:

– Муса, Һарун! Ниңә һеҙ халыҡты эштән айырып йөрөйһөгөҙ? Эшегеҙҙә булығыҙ.

5Шунан фирғәүен:

– Ҡарағыҙ, илдә халҡығыҙ күпме, ә һеҙ уларҙы эштән айыраһығыҙ, – тип өҫтәне.

6Шул уҡ көндө фирғәүен ҡарап эшләтеүселәргә лә, мөдирҙәргә лә:

7– Элек һеҙ кирбес һуғыр өсөн һалам бирә инегеҙ. Инде бирмәгеҙ – әйҙә, һаламды үҙҙәре эҙләп тапһын, – тип бойорҙо. – 8Ә кирбесте әүәлге күләмдә һуҡһындар – кәметмәгеҙ. Юҡһа улар ялҡауланды, шуға күрә «барып Аллабыҙға ҡорбан килтерәбеҙ» тип сүлгә ебәреүемде талап итәләр. 9Күберәк эш бирегеҙ – эшләһендәр, буш һүҙ тыңлап йөрөмәһендәр.

10Фирғәүен янынан сыҡҡас, ҡарап эшләтеүселәр менән мөдирҙәр халыҡҡа барып:

– Фирғәүен бынан ары һеҙгә һалам бирмәҫкә ҡушты, – тип белдерҙеләр. – 11Һаламды үҙегеҙ ҡайҙан табаһығыҙ, шунан алығыҙ, кирбесте элеккенән кәм һуҡмағыҙ.

12Шул көндән башлап исраилдар, тотош Мысыр буйлап йөрөп, һалам урынына баҫыуҙан ҡамыл йолҡа башланы.

13Ҡарап эшләтеүселәр иһә:

– Кирбесте көн һайын һаламығыҙ бар саҡтағы күләмдә һуғығыҙ, – тип талап итте.

14Фирғәүендең ҡарап эшләтеүселәре Исраил халҡынан булған мөдирҙәрҙе: «Ниңә һеҙ кисә һәм бөгөн көн һайын һуғырға тейешле кирбес һанын элекке күләмдә һуҡмайһығыҙ?» – тип туҡмай башланы. 15Исраилдарҙан булған мөдирҙәр фирғәүенгә ялыу итергә китте:

– Ниңә һин беҙ ҡолдарың менән шулай итәһең? 16Беҙ ҡолдарыңа һалам бирмәйҙәр, ә кирбес һуғырға ҡушалар! Беҙ ҡолдарыңды туҡмайҙар! Былай ҡыланып, һинең кешеләр үҙ өҫтөнә ғәйеп ала, – тинеләр.

17Фирғәүен иһә:

– Һеҙ артыҡ ялҡауланып киттегеҙ, шуға ла: «Әйҙә, Раббыға барып ҡорбан килтерәйек», – тиһегеҙ. 18Барығыҙ, эшләгеҙ! Һеҙгә һалам бирмәйәсәктәр, ә кирбесте элек күпме һуҡҡанһығыҙ, әле лә шул тиклем һуғырға тейешһегеҙ, – тине.

19«Көн һайын һуғырға тейешле кирбес һанын кәметмәгеҙ» тигәнде ишеткәс, мөдирҙәр иңдәренә төшкән бәләне аңланы.

20Фирғәүен янынан сыҡҡас, үҙҙәрен көтөп торған Муса менән Һарунға:

21– Һеҙҙең нимә эшләгәнегеҙҙе Раббы Үҙе күрһен, Ул һеҙҙе Үҙе хөкөм итһен. Һеҙҙең арҡала фирғәүен менән уның хеҙмәтселәре беҙҙе күрә алмаҫ булды. Беҙҙе үлтерһендәр өсөн уларҙың ҡулдарына ҡылыс тотторҙоғоҙ, – тинеләр.

22Муса ҡабат Раббыға мөрәжәғәт итте:

– Эй бөйөк Хакимым! Ниңә Һин был халыҡты шул тиклем ғазапҡа дусар итәһең, ниңә мине бында ебәрҙең[+]? 23Мин, фирғәүенгә килеп, Һинең исемеңдән телмәр тота башлағандан бирле, ул был халыҡҡа нығыраҡ ҡаныға. Һин иһә Үҙ халҡыңды ҡотҡарыр өсөн бер нәмә лә эшләмәнең.

#### 6

1Раббы[†] Мусаға:[†]

– Һин Минең фирғәүенде[†] нимә эшләткәнемде күрерһең. Ҡулымдың ҡатылығы арҡаһында ул Исраил[†] халҡын ебәрәсәк. Ҡулымдың ҡатылығы арҡаһында уларҙы үҙ еренән ҡыуасаҡ ул.

2Алла[†] Мусаға былай тине:

– Мин – Раббы[*]. 3Ибраһимға,[†] Исхаҡҡа, Яҡупҡа «сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алла» исеме менән күрендем, ләкин уларға Үҙемдең «Раббы» исемем менән асылманым[+]. 4Улар менән килешеү[†] төҙөнөм Мин, Ҡәнғән[†] ерен – улар илгиҙәр булып ил гиҙеп йөрөп килеп ултырған ерҙе – бирергә һүҙ нығыттым.

5Әле иһә, Исраил халҡының Мысыр[†] ҡоллоғо аҫтында иңрәгәнен ишетеп, килешеүемде иҫкә төшөрҙөм. 6Шуға күрә Исраил халҡына әйт:

«Мин – Раббы. Мин һеҙҙе мысырҙарҙың иҙеүенән ҡотҡарырмын, уларҙың ҡоллоғонан азат итермен. Мин Үҙемдең ҡөҙрәтем менән мысырҙарға ҡурҡыныс язалар ебәреп, һеҙҙе йолоп алырмын. 7Һеҙ – Минең халҡым, ә Мин һеҙҙең Аллағыҙ булырмын. Шул ваҡытта белерһегеҙ: һеҙҙе Мысыр иҙеүенән ҡотҡарған Мин Аллағыҙ Раббымын[+]. 8Мин һеҙҙе Ибраһимға, Исхаҡҡа, Яҡупҡа бирергә ант иткән ергә алып барырмын, уны һеҙгә биләмәгә бирермен. Мин – Раббы»[+].

9Муса быларҙы Исраил халҡына еткерҙе, ләкин тегеләр тыңларға ла теләмәне, сөнки, ауыр эштән йонсоп, төшөнкөлөккә бирелгәндәр ине.

10Раббы Мусаға былай тине:

11– Бар, Мысыр батшаһы фирғәүенгә әйт, ул Исраил халҡына үҙ еренән китергә рөхсәт итһен.

12Әммә Муса:

– Исраил халҡы тыңламағанды, нисек итеп мине фирғәүен тыңлаһын? Матур итеп һөйләй белмәйем мин, – тип яуапланы.

13Әммә Раббы Муса һәм Һарун[†] менән һөйләшеп, уларға Исраил халҡына һәм Мысыр батшаһы фирғәүенгә ҡағылышлы бойороҡтар бирҙе, исраилдарҙы Мысыр еренән алып сығырға ҡушты.


Муса менән Һарундың нәҫел шәжәрәһе

14Бына исраилдарҙың нәҫел башлыҡтары: Исраилдың баш балаһы Рәүвәндең улдары: Ханох, Паллу, Хесрон, Карми. Рәүвән нәҫеле шуларҙан ғибәрәт[+].

15Шимғон улдары: Йемуил, Ямин, Оһад, Яхин, Сохар, Ҡәнғән иленән алған ҡатынының балаһы Шаул.[†] Уларҙан Шимғон нәҫеле таралды[+].

16Бына нәҫел шәжәрәләренә күрә, олоһонан алып кесеһенә тиклем, Леви улдарының исемдәре: Гершон, Ҡыһаҫ, Мерари. Леви йөҙ ҙә утыҙ ете йыл йәшәне[+]. 17Гершон улдары: үҙ зат-зәүерҙәре менән Ливни һәм Шимғи. 18Ҡыһаҫ улдары: Ғамрам, Исһар, Хеврон, Ғуззиил. Ҡыһаҫ йөҙ ҙә утыҙ өс йыл йәшәне. 19Мерариҙың улдары: Махли менән Муши. Былар барыһы ла – Леви нәҫелдәре[+].

20Ғамрам атаһының һеңлеһе Йохәвәдкә өйләнде. Йохәвәд Ғамрамға ике ул: Һарун менән Мусаны табып бирҙе. Ғамрам йөҙ ҙә утыҙ ете йыл йәшәне[+].

21Исһар улдары: Ҡорах, Нәфәг, Зихри[+].

22Ғуззиилдың улдары: Мишаил, Әлсафан, Сиҫри[+].

23Һарун Ғамминадавтың ҡыҙы, Нахшондың һеңлеһе Әлишевағты ҡатынлыҡҡа алды. Әлишевағ уға Надав, Авиһу, Әлғазар, Иҫамар атлы улдар табып бирҙе[+].

24Ҡорах улдары: Ассир, Әлҡана, Авиасаф. Ҡорах нәҫеле шуларҙан таралды[+].

25Һарундың улы Әлғазар Путиилдың бер ҡыҙына өйләнде. Уларҙың Пинхас исемле улдары тыуҙы.

Левиҙәрҙең[†] нәҫел башлыҡтары бына ошолар[+].

26Әлеге Һарун менән Мусаға Раббы: «Исраил халҡын, ғәскәр ише теҙеп, Мысырҙан сығарығыҙ!» – тип ҡушҡайны. 27Тап бына ошо Муса менән Һарун: «Исраил халҡын Мысырҙан сығар!» – тип Мысыр батшаһы фирғәүен алдында телмәр тотто.


Раббының Муса менән Һарунға бойороҡ биреүе

28Ошонда, Мысыр ерендә, Муса менән һөйләшкән көндө, 29Раббы Мусаға:

– Мин – Раббы. Мысыр батшаһы фирғәүенгә әйткәндәремдең бөтәһен дә еткер, – тине.

30– Матур һөйләй белмәйем шул, – тине Муса. – Фирғәүен мине тыңлар тиһеңме?

#### 7

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

– Ҡара, Мин һине фирғәүен[†] алдына Алла[†] һымаҡ ҡуйҙым, ә ағайың Һарун[†] һинең пәйғәмбәрең[†] булыр. 2Мин бойорғандарҙы һин ағайың Һарунға әйт, ә ул, Исраил[†] халҡына үҙ иленән сығырға рөхсәт итһен өсөн, фирғәүенгә еткерер. 3Ләкин Мин фирғәүенде тиҫкәреләндерермен һәм Мысыр[†] ерендә бихисап хикмәттәр менән мөғжизәләр ҡылырмын. 4Тик фирғәүен ул сағында ла һеҙҙе тыңларға теләмәҫ. Шунан һуң Мин, Үҙ ҡөҙрәтем менән мысырҙар өҫтөнә ҡурҡыныс язалар ебәреп, халҡым Исраилды, ғәскәр шикелле саф-саф теҙеп, Мысыр иленән алып сығырмын. 5Ҡулымды Мысыр өҫтөнә һуҙып, Исраил халҡын улар араһынан сығарған сағымда мысырҙар Минең Раббы икәнемде белер.

6Муса менән Һарун Раббы ҡушҡанса эшләне. 7Фирғәүен менән һөйләшкәндә, Мусаға – һикһән, Һарунға һикһән өс йәш ине.


Таяҡтың йыланға әүерелеүе

8Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

9– Әгәр ҙә ки фирғәүен һеҙҙән берәй мөғжизә күрһәтеүҙе һораһа, Муса, һин Һарунға әйт: таяғын фирғәүен алдына ергә ташлаһын – таяҡ йыланға әүерелер.

10Муса менән Һарун, фирғәүенгә килеп, Раббы ҡушҡанса эшләне. Һарун фирғәүендең һәм уның хеҙмәтселәренең алдында таяғын ергә ташлап ебәргәйне – таяҡ йыланға әйләнде. 11Фирғәүен иһә үҙенең аҡыл эйәләрен, сихырсыларын саҡырҙы. Улар, был Мысыр сихырсылары, үҙ тылсымдары менән шуны уҡ эшләне: 12Ергә ташлауға, һәр береһенең таяғы йыланға әйләнә торҙо. Әммә Һарундың таяғы тегеләрҙең таяҡтарын йотоп бөттө. 13Фирғәүен һаман да ҡарышты. Барыһы ла Раббы әйткәнсә булды – ул Муса менән Һарунды тыңламаны.


Һыуҙың ҡанға әйләнеүе

14Раббы Мусаға былай тине:

– Фирғәүендең күңеле йомшармай, халыҡты ебәреүҙән баш тарта. 15Иртәгә иртәнсәк, фирғәүен йылға буйына барған саҡта, уның ҡаршыһына сыҡ. Ҡулыңда теге йыланға әйләнә торған таяғың булһын. 16Фирғәүенгә былай тип әйт: «Ғивриҙәр[†] Аллаһы Раббы мине һиңә ебәреп: „Миңә ғибәҙәт ҡылһындар өсөн халҡыма сүлгә сығырға рөхсәт ит“, – тиергә ҡушҡайны. Ә һин һаман тыңламайһың. 17Шуға күрә Раббы былай ти: „Хәҙер һин Минең Раббы икәнемде белерһең“. Нил һыуына ҡулымдағы бынау таяҡ менән һуҡһам, һыу ҡанға әйләнер. 18Йылғалағы балыҡ үлеп бөтөр, йылға һаҫыр, Мысыр халҡы һыу эсергә ерәнер».

19Раббы былай тип дауам итте:

– Һарунға әйт: «Таяғыңды күтәр ҙә Мысыр һыуҙары – йылғалары, арыҡтары, күлдәре, һәр төрлө һыу ятҡылыҡтары өҫтөнә һуҙ», – тигән. Уларҙағы һыу ҡанға әйләнер. Бөтөн Мысыр ерендә – хатта ағас һауыттарҙа ла, таш һауыттарҙа ла ҡан булыр.

20Муса менән Һарун Раббы ҡушҡанса эшләне. Фирғәүен һәм уның хеҙмәтселәренең күҙ алдында Һарун таяғы менән Нил һыуына һуҡҡайны – йылғалағы бөтә һыу ҡанға әйләнде. 21Нилдағы балыҡ ҡырылды, йылға шул хәтле һаҫыны, Мысыр халҡы унан һыу эсә алмаҫ булды. Бөтә Мысыр ерендә ҡан ине. 22Үҙҙәренең сихыры менән Мысыр сихырсылары ла шуны уҡ эшләне. Фирғәүен ҡарышыуын белде, Муса менән Һарунды тыңламаны. Барыһы ла Раббы әйткәнсә булды. 23Фирғәүен боролдо ла һарайына ҡайтып китте: быға ла иҫе китмәне. 24Мысыр халҡы йылға буйында ҡоҙоҡ[†] ҡаҙа башланы – йылға һыуы эсерлек түгел ине.

25Раббының йылғаны ҡазалауына ете көн үтеп китте.

#### 8


Тәлмәрйендәр

1Раббы[†] Мусаға:[†]

– Бар, фирғәүенгә[†] бар ҙа әйт, Раббы былай ти: «Миңә ғибәҙәт ҡылһын өсөн, халҡымды ебәр. 2Ебәрмәһәң, бөтә илеңде тәлмәрйен менән тултырам. 3Йылға-һыуҙарыңда тәлмәрйен мыжғып торор, улар һыуҙан сығып һарайыңа, йоҡо бүлмәңә, ятыр-торор урыныңа кереп тулыр, хеҙмәтселәреңдең, тотош халҡыңдың йорт-ерҙәрен баҫыр, мейесегеҙ, икмәк күнәктәрегеҙ тәлмәрйен менән тулыр. 4Улар үҙеңә лә, бөтә халҡыңа ла, хеҙмәтселәреңә лә маҙа бирмәҫ».

5Раббы Мусаға:

– Һарунға[†] әйт, таяғын йылғалар, арыҡтар, күлдәр өҫтөнә һуҙһын да тәлмәрйендәрҙе Мысыр[†] еренә сығарһын, – тине.

6Һарун ҡулын Мысыр һыуҙары өҫтөнә һуҙҙы ла тәлмәрйендәр, һыуҙан сығып, бөтә Мысыр ерен баҫып алды. 7Сихырсылар ҙа тылсымдары менән шуны эшләне – Мысыр еренә тәлмәрйендәр ебәрҙе.

8Фирғәүен Муса менән Һарунды саҡырып алды ла:

– Раббыға доға ҡылығыҙ, мине лә, халҡымды ла тәлмәрйендәрҙән арындырһын. Шул сағында Исраил[†] халҡын Раббыға ҡорбан[†] килтерергә ебәрермен, – тине[+].

9– Һинең өсөн, хеҙмәтселәрең һәм халҡың өсөн ҡасан доға ҡылырға икәнен үҙең әйт. Шунан тәлмәрйендәр һинең яныңдан һәм һарайыңдан китер, бары тик йылғала ғына ҡалыр, – тине Муса.

10– Иртәгә, – тип яуапланы фирғәүен.

– Һин әйткәнсә булыр. Шул саҡта Аллабыҙ Раббының тиңе юҡлығын белерһең, – тине Муса. – 11Тәлмәрйендәр һинән, һарайҙарыңдан, хеҙмәтселәреңдән, халҡыңдан китер; улар бары тик йылғала ғына ҡалыр.

12Муса менән Һарун фирғәүен эргәһенән сыҡтылар. Муса Раббынан фирғәүенгә ебәргән бөтә тәлмәрйендәрҙе юҡ итеүен һорап ялбарҙы. 13Раббы Муса һорағанса эшләне: йорт эстәрендәге, урам буйҙарындағы, баҫыу-яландағы тәлмәрйендәр ҡырылып бөттө. 14Үлгән тәлмәрйендәрҙе өйөм-өйөм итеп йыйҙылар, ил буйлап һаҫыҡ еҫ таралды. 15Еңеллек килгәнен күреп, фирғәүен йәнә ҡарышты: Раббы алдан әйткәнсә, Муса менән Һарунды тыңламаны.


Себен-серәкәйҙәр

16Раббы Мусаға:

– Һарунға әйт, таяғын күтәреп туҙанлы ергә һуҡһын – тотош Мысыр илендәге саң-туҙан себен-серәкәйгә әйләнер, – тип бойорҙо.

17Муса менән Һарун шулай эшләне: Һарун таяғын күтәреп туҙанлы ергә һуғыуы булды – кешеләрҙе, мал-тыуарҙы себен-серәкәй һырып алды. Бөтөн Мысыр ерендә саң-туҙан себен-серәкәйгә әйләнде. 18Сихырсылар ҙа тылсымдары менән себен-серәкәй ҡылып ҡараны – булдыра алманы. Кешеләрҙе лә, мал-тыуарҙы ла себен-серәкәй йонсотто.

19– Был Алла[†] эше, – тине сихырсылар фирғәүенгә. Ләкин фирғәүен һаман ҡарышты, Раббы алдан әйткәнсә, Муса менән Һарунды тыңламаны.


Күгәүендәр

20Раббы Мусаға былай тине:

– Иртәгә иртә таңдан, фирғәүен йылға буйына барған саҡта, уның ҡаршыһына сыҡ та әйт: «Раббы былай тип әйтә, тиген: „Миңә ғибәҙәт ҡылыр өсөн халҡыма китергә рөхсәт ит. 21Рөхсәт итмәһәң, үҙеңә лә, хеҙмәтселәреңә лә, халҡыңа ла, йорттарыңа ла күгәүендәр юллайым. Бөтә мысырҙарҙың өйөндә, хатта уларҙың аяҡ аҫтындағы тупраҡта күгәүен мыжғыр. 22Ләкин ул көндө халҡым йәшәгән Гошен ерен айырып ҡуясаҡмын, унда күгәүендең әҫәре лә булмаҫ. Ошонан һин Мин Раббының ул ерҙә булғанын белерһең. 23Мин Үҙ халҡымды һинең халҡыңдан айырасаҡмын. Был хикмәт иртәгә булыр“».

24Раббы шулай эшләне лә: фирғәүен һарайын, уның хеҙмәтселәренең йорт-ерен, тотош Мысырҙы ҡара болот булып күгәүен баҫты: күгәүендән ер иңрәне.

25Фирғәүен Муса менән Һарунды саҡырып:

– Барығыҙ, Аллағыҙға ҡорбанды ошо беҙҙең ерҙә килтерегеҙ, – тине.

26Ләкин Муса:

– Улай итә алмайбыҙ, сөнки Аллабыҙ Раббыға килтергән ҡорбанды мысырҙар ерәнгес тип һанай. Улар ерәнгес тип ҡабул иткән ҡорбанды күҙ алдарында ҡылһаҡ, беҙҙе таш бәреп үлтермәҫтәрме? – тип ҡаршы төштө. –[+] 27Беҙ Аллабыҙ Раббыға, Ул әйткәнсә, өс көнлөк юлда ятҡан сүлгә барып ҡорбан килтерергә тейешбеҙ.

28– Ярай, мин һеҙгә Аллағыҙ Раббыға сүлгә сығып ҡорбан килтерергә рөхсәт итермен, бары тик йыраҡ китмәгеҙ. Минең өсөн дә доға ҡылығыҙ, – тине фирғәүен.

29– Һинән сығыу менән Раббынан һорармын, иртәгә үк фирғәүен дә, уның хеҙмәтселәре лә, тотош Мысыр халҡы ла күгәүендән арыныр. Фәҡәт фирғәүен алдашыуҙан туҡтаһын, халыҡты Раббыға ҡорбан килтерергә ебәрмәй тормаһын, – тине Муса.

30Фирғәүендән сыҡҡас та Муса Раббыға ялбарҙы. 31Раббы уның һорағанын үтәне: фирғәүенде, уның хеҙмәтселәрен, тотош Мысыр халҡын күгәүендән ҡотҡарҙы. Бер күгәүен дә ҡалманы. 32Ләкин фирғәүен тиҫкәреләнеүен белде: халыҡты был юлы ла ебәрмәне.

#### 9


Малдарҙың үләте

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

– Фирғәүен[†] янына бар ҙа әйт: «Ғивриҙәр[†] Аллаһы Раббы былай тип әйтә, тиген: „Миңә ғибәҙәт ҡылыр өсөн халҡыма китергә рөхсәт ит. 2Әгәр ебәрмәһәң, уны һаман тыйып тотһаң, 3һинең яландағы бөтә малыңа – аттарыңа, ишәктәреңә, дөйәләреңә, һыйырҙарыңа, һарыҡ-кәзәңә Раббының ҡаты ҡулы төшөр, аяуһыҙ үләт башланыр. 4Раббы Исраил[†] халҡының малы менән Мысыр[†] халҡының малын айырыр; исраилдарҙың бер генә баш малы ла ҡазаланмаҫ“».

5Раббы тәғәйен ваҡытын да билдәләне: «Быны Мин бөтә илдә иртәгә эшләйем», – тине.

6Иртәгәһенә Раббы әйткәнен эшләне, мысырҙарҙың бөтә мал-тыуары ҡырылып бөттө, Исраил халҡының бер генә малы ла ҡазаланманы. 7Фирғәүен белешергә ебәрҙе – ысынлап та, Исраил халҡының бер генә баш малы ла үлмәгәйне. Ләкин фирғәүен һаман ҡарышты, Исраил халҡын ебәрмәне.


Эренле шеш

8Раббы Муса менән Һарунға:[†]

– Мейестән берәр ус көл алығыҙ ҙа Муса уны фирғәүендең күҙ алдында һибеп ебәрһен, – тине. – 9Бөтөн Мысыр өҫтөндә саң күтәрелер, кешеләрҙе һәм мал-тыуарҙы эренле шеш баҫыр.

10Муса менән Һарун, берәр ус көл алып, фирғәүен алдына килеп баҫты. Мусаның көлдө күккә һибеүе булды – кешеләрҙең, мал-тыуарҙың тәнен эренле шеш баҫты. 11Сихырсылар башҡаса Муса менән ярыша алмаҫ булды, уларҙың тәне лә, бүтәндәрҙеке шикелле, эренле шеш менән ҡапланғайны.

12Әммә Раббы фирғәүенде һаман ҡарыштырҙы һәм фирғәүен уларҙы тыңламаны. Барыһы ла Раббы Мусаға әйткәнсә булды[+].


Боҙлауыҡ

13Раббы Мусаға былай тине:

– Иртәгә иртән тор ҙа йәнә фирғәүен алдына барып баҫ та әйт: «Ғивриҙәр Аллаһы Раббы былай тип әйтә, тиген: „Миңә ғибәҙәт ҡылыр өсөн халҡыма китергә рөхсәт ит. 14Был юлы Мин һинең үҙеңә, хеҙмәтселәреңә, тотош халҡыңа иң ҡаты язаларымды юллайым – бөтә ер йөҙөндә Миңә торошло һис берәүҙең юҡлығын аңларһың. 15Әгәр ҙә Мин, ҡулымды күтәреп, һиңә һәм халҡыңа ҡырғын ебәрһәм, ер йөҙөнән юҡ булыр инең. 16Ләкин, һин Минең ҡөҙрәтемде күрһен һәм исемем бөтә ер йөҙөндә билдәле булһын өсөн, Мин һине иҫән ҡалдырҙым[+]. 17Әле һин һаман да Минең халҡымдан өҫтөн ҡыланаһың, уны ебәрмәй ҡарышаһың. 18Белеп тор, Мин иртәгә ошо ваҡытта Мысыр өҫтөнә шундай көслө боҙ яуҙырам – ундай боҙ-борсаҡтың Мысырға нигеҙ һалынған көндән алып бөгөнгә тиклем күренгәне юҡ. 19Көтөү-көтөү малдарыңды ышыҡҡа ҡуй, яландағы һәр нәмәңде йәшер-тыҡшыр. Асыҡ ерҙә ҡалған, ышыҡҡа йәшенмәгән һәр нәмә – кеше лә, мал-тыуар ҙа – боҙ һуғыуҙан харап булыр“».

20Фирғәүендең Раббы һүҙенән ҡурҡҡан хеҙмәтселәре ҡолдарын да, малдарын да ышыҡҡа йәшерә һалды. 21Раббы һүҙенә ҡолаҡ һалмағандар ҡолдарын һәм малдарын яланда ҡалдырҙы.

22Раббы Мусаға былай тине:

– Ҡулыңды күккә күтәр – Мысыр еренә боҙ-борсаҡ убылыр. Тотош Мысыр ерендәге халыҡты, мал-тыуарҙы, ҡырҙағы үләндәрҙе боҙ һуғыр.

23-24Муса ҡулындағы таяғын күккә күтәргәйне – Раббы күк күкрәтеп, боҙ ебәрҙе, ергә йәшен төшөрҙө. Ерҙә, әйтерһең дә, йәшенле ут ҡабынды, бөтә Мысыр бары тик ут менән боҙҙан торҙо; ундай көслө боҙҙо Мысыр халҡының бер ҡасан да күргәне юҡ ине[+]. 25Бөтөн Мысыр ерендә боҙ-борсаҡ яланда ҡалған бар тереклекте – кешене лә, мал-тыуарҙы ла, үләнде лә – аяманы, хатта ағастарҙы һындырып бөттө. 26Бары тик Исраил халҡы йәшәгән Гошен ерендә генә боҙ яуманы.

27Фирғәүен, Муса менән Һарунды саҡырып, уларға:

– Был юлы гонаһ[†] миндә булды. Раббы хаҡлы, мин үҙем дә, халҡым да ғәйеплебеҙ, – тине. –[+] 28Раббыға ялбарығыҙ: аяуһыҙ был йәшен, боҙ-борсаҡ туҡтаһын. Мин һеҙҙе ебәрәм, тотмайым, китегеҙ![+]

29– Ҡаланан сығып, ҡулдарымды Раббыға табан күтәреү менән, йәшен туҡтар, боҙ яумаҫ булыр. Шул саҡ ерҙең Раббыныҡы булғанын белерһең[+]. 30Ләкин үҙеңдең дә, хеҙмәтселәреңдең дә Раббы Алланан әле лә ҡурҡмағанығыҙҙы беләм, – тине уға Муса.

31Етен менән арпаны боҙ һуҡты, сөнки арпа башаҡланып, етен сәскә атып ултыра ине. 32Бойҙай менән борай, һуңыраҡ өлгөргәнгә күрә, зыян күрмәне.

33Муса, фирғәүен янынан китеп, ҡаланан сыҡты ла ҡулдарын Раббыға табан һондо – күк күкрәү менән боҙ яуыуы туҡтаны, ямғыр тынды. 34Фирғәүен ямғыр менән боҙҙоң яуыуҙан туҡтағанын, күк күкрәмәгәнен күрҙе лә йәнә гонаһлы эшенә тотондо – үҙе лә, хеҙмәтселәре лә йәнә ҡарышты. 35Һаман ныҡышты фирғәүен, Исраил халҡын ебәрмәне. Бөтәһе лә Раббы Муса аша алдан әйткәнсә булды.

#### 10


Саранча

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

– Фирғәүен[†] янына бар. Мин уны һәм уның хеҙмәтселәрен тиҫкәреләндерҙем. Быны Мин улар араһында хикмәттәремде күрһәтер өсөн, 2һәм һин һуңынан үҙеңдең балаларыңа, ейәндәреңә Минең мысырҙарға[†] ҡарата ҡаты мөғәмәләм, күрһәткән хикмәттәрем хаҡында һөйләй алһын өсөн эшләнем. Һеҙ Минең Раббы булыуымды белерһегеҙ.

3Муса менән Һарун,[†] фирғәүен янына килеп былай тине:

– Ғивриҙәр[†] Аллаһы Раббы: «Һин Миңә буйһоноуҙан тағы күпме баш тартмаҡсы булаһың? Халҡымды ебәр, Миңә ғибәҙәт ҡылһындар. 4Әгәр халҡыма китергә рөхсәт итмәһәң, иртәгә биләмәңә саранча күндерәм[+]. 5Ер бите күренмәҫ булыр, боҙҙан һуң имен ҡалған үлән-фәләнде, яланда үҫкән бөтә ағас-ҡыуаҡты ашап-кимереп бөтөрөр ул. 6Һарайыңа, хеҙмәтселәреңдең өйҙәренә, барлыҡ Мысыр кешеләренең йорт-еренә килеп тулыр; быға тиклем ошо ерҙә ғүмер һөргән ата-бабаларыңдың бындай хәлде күргәне булмаған», – тип әйтә.

Шунан Муса боролдо ла фирғәүен янынан сығып китте.

7Шул саҡ хеҙмәтселәре фирғәүенгә:

– Был әҙәмдән тағы күпме ыҙа сигергә? – тинеләр. – Ебәр һин уларҙы, әйҙә, үҙ Аллалары Раббыға ғибәҙәт ҡылһындар. Мысырҙың һәләкәт сигендә икәнен күрмәйһеңме ни?

8Муса менән Һарунды фирғәүен ҡабат үҙ янына саҡыртып:

– Барығыҙ, Аллағыҙ Раббыға ғибәҙәтегеҙҙе ҡылығыҙ, тик кемдәр барғанын әйтегеҙ, – тине.

9– Барыбыҙ ҙа барабыҙ: йәштәрҙе лә, ҡарттарҙы ла, уландарҙы, ҡыҙ-ҡырҡынды, кәзә-һарыҡты, үгеҙ-һыйырҙы ла ҡалдырмайбыҙ, сөнки Раббы хөрмәтенә байрам итергә тейешбеҙ, – тип яуапланы Муса.

10– Шулай итеп, мин һеҙгә ҡатындарығыҙ һәм бала-сағағыҙ менән китергә рөхсәт итергә тейешменме? Әйҙә Раббы һеҙгә ярҙам булһын! – тине фирғәүен. – Ниәтегеҙҙең яҡшынан түгел икәне күренеп тора. 11Улай булмай! Ирҙәр генә китегеҙ ҙә Раббыға ғибәҙәт ҡылығыҙ. Һеҙ бит шуны теләй инегеҙ.

Шунан Муса менән Һарунды фирғәүен эргәһенән ҡыуып сығарҙылар.

12Раббы Мусаға былай тине:

– Ҡулыңды Мысыр ере өҫтөнә һуҙ, әйҙә, саранча тубы ябырылып, боҙҙан имен ҡалған бар үләнде ашап бөтһөн.

13Муса таяғын Мысыр ере өҫтөнә күтәрҙе. Раббы был ергә көнсығыш елен ебәрҙе. Ел көнө буйы, төнө буйы иҫте лә таңға табан саранча тубын алып килде. 14Тотош Мысыр ерен саранча баҫты, энә төртөр урын ҡалманы: быға тиклем дә, бынан һуң да шул хәтле саранчаның булғаны булманы һәм булмаҫ та. 15Ер бите ҡап-ҡараға әйләнде, саранча боҙ-борсаҡтан имен ҡалған бар үләнде, бар ағас емешен һыпырып ашап бөттө, ағаста япраҡ, бөтә Мысыр ерендә үлән әҫәре ҡалманы.

16Фирғәүен Муса менән Һарунды саҡырта һалып алды ла былай тине:

– Аллағыҙ Раббы алдында ла, һеҙҙең алда ла гонаһ[†] ҡылдым[+]. 17Зинһар, мине был юлы ла ярлыҡағыҙ: Аллағыҙ Раббыға ялбарығыҙ, минән был афәтте алһын[+].

18Муса, фирғәүен янынан сығып, Раббыға ялбарҙы. 19Раббы ҡаршы яҡтан, көнбайыштан бик көслө ел ебәрҙе, саранчаны ҡубарып алып китеп, Ҡамышлы диңгеҙгә[†] батырҙы: бөтә Мысыр ерендә бер саранча ла ҡалманы.

20Ләкин Раббы фирғәүендең йөрәген туң итте, шуға күрә ул һаман ҡарышты – Исраил[†] халҡына китергә рөхсәт бирмәне.


Дөм ҡараңғылыҡ

21Раббы Мусаға:

– Ҡулыңды күккә күтәр, – тине. – Шул саҡ бөтә Мысыр ерен ҡараңғылыҡ ҡаплар, күҙгә төртһәң, күренмәҫлек булыр.

22Муса ҡулын күккә күтәрҙе – өс көнгә тотош Мысыр еренә ҡуйы ҡараңғылыҡ ятты. 23Кеше бер-береһен күрмәҫ, өс көн буйы өйҙәренән сыҡмаҫ булды. Исраилдар йәшәгән ерҙә иһә яп-яҡты ине.

24Фирғәүен Мусаны саҡырып алды ла былай тине:

– Барығыҙ, Раббығыҙға ғибәҙәт ҡылығыҙ. Әйҙә, бала-сағағыҙ үҙегеҙ менән барһын, бары тик малығыҙ – эреһе лә, вағы ла – бында ҡалһын.

25Муса иһә:

– Аллабыҙ Раббыға ҡорбан килтереү,[†] тотош яндырыу ҡорбаны тәҡдим итеү өсөн һин беҙҙе көтөү менән ебәрергә тейешһең, – тип яуапланы. – 26Бер тояҡ та ҡалмаҫ, беҙҙең менән бөтә көтөү барыр: Аллабыҙ Раббыға ғибәҙәт ҡылыу өсөн ҡорбан малын тейешле урынға барып еткәс кенә һайлап алабыҙ. Унда барып етмәйенсә, Раббыға ниндәй ҡорбан кәрәген белеп булмай.

27Ләкин Раббы фирғәүендең күңелен ҡатырҙы. Шуға күрә фирғәүен исраилдарға китергә рөхсәт итмәҫкә булды. 28Фирғәүен Мусаға былай тине:

– Кит бынан, ҡабат күҙемә күренеп йөрөмә: килеп күренһәң – үлерһең.

29– Әйткәнеңсә булыр, башҡаса күҙеңә күренмәм, – тип яуап ҡайтарҙы Муса.

#### 11


Беренсе булып тыуған ир балаларҙың үлеме

1Раббы[†] Мусаға:[†]

– Мин фирғәүенгә[†] һәм Мысырға[†] яңы ҡаза күндерәм. Бынан һуң ул һеҙҙе бынан ебәрер. Ебәреү генә түгел, ҡыуып сығарыр, – тине. – 2Ә һин халыҡҡа әйт, ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа күршеләренән алтын-көмөш әйберҙәр һорап алһын.

3Раббы мысырҙарҙың күңелендә Исраил[†] халҡына ҡарата миһырбан тойғоһо уятты. Ә Мусаның үҙен Мысырҙа фирғәүендең ярандары ла, халҡы ла бөйөк ир-уҙаман тип һанай ине.

4Муса фирғәүенгә:

– Раббы былай ти: «Төн уртаһында Мысыр буйлап үтермен. 5Был илдә тәхеттә ултырған фирғәүен улынан алып, тирмәндәге ҡолиәнең улына тиклем һәр мысырҙың баш ир балаһы вафат булыр. Хатта мал-тыуарҙың да тәүге түле үлер. 6Бөтә Мысыр ерендә иңрәү торор. Ундай иңрәүҙең быға тиклем дә булғаны юҡ, бынан ары ла булмаҫ. 7Ә исраилдарға ла, уларҙың мал-тыуарына ла хатта бер эт тә өрмәҫ. Шул сағында Раббының исраилдар менән мысырҙарҙы нисек айырып ҡарағанын күрерһегеҙ», – тип белдерҙе[+].

8– Шунан ошо ярандарың бөтәһе лә алдыма килеп эйелер, – тип тамамлап ҡуйҙы Муса. – «Үҙең дә, һин әйҙәгән халыҡ та тиҙерәк китһен», – тип ялбарыр. Ана шул сағында мин китермен.

Муса фирғәүен янынан бик ныҡ асыуланып сығып китте.

9Раббы Мусаға: «Фирғәүенде һеҙҙең һүҙҙәрегеҙгә ҡолаҡ һалмаҫлыҡ иттем. Мысыр ерендә тағы ла күберәк мөғжизәләр ҡылыр өсөн эшләнем Мин быны», – тине.

10Муса менән Һарун[†] бөтә был мөғжизәләрҙе фирғәүен алдында күрһәтте. Ләкин фирғәүен, Раббы уны тиҫкәреләндергәнгә күрә, һаман ҡарышты, Исраил халҡына Мысырҙан китергә рөхсәт итмәне.

#### 12


Ҡотҡарылыу байрамы

1[•]Мысыр[†] ерендә Раббы[†] Муса[†] менән Һарунға[†] былай тине:

2– Был ай һеҙҙең өсөн йылдың тәүге айы, йыл башы булһын. 3Бөтә Исраил[†] йәмғиәтенә әйтегеҙ, ошо айҙың унынсы көнөндә һәр ғаиләнең башлығы үҙ өйөндәге кешеләр өсөн бер бәрәс алһын. 4Ғаилә бер бәрәсте ашап бөтөрлөк түгел икән, йән башына ҡарап, кемдең күпме ашауын иҫәпләп, яҡын күршеһе менән уртаҡлашып алһын. 5Был иркәк мал кәмселекһеҙ, бер йәшлек һарыҡ йәки кәзә бәрәсе булырға тейеш. 6Уны ошо айҙың ун дүртенсе көнөнә тиклем тотоғоҙ ҙа, эңер төшөүгә, Исраил йәмғиәтенән булған һәммәһе уларҙы һуйырға[+] 7һәм бәрәстең ҡанын ите ашалаһы өй ишегенең ике яңағына, ҡашағаһына һөртөргә тейеш. 8Итте шул уҡ төндө утта ҡурып, сөсө икмәк, әскелтем үләндәр ҡушып ашаһындар. 9Был итте сей көйө йә һыуҙа бешереп түгел, башы-тояҡтары һәм эске ағзалары менән бергә утта ҡурып ашағыҙ. 10Итте иртәнгә тиклем ҡалдырмағыҙ. Артып ҡалһа, утҡа һалып яндырығыҙ. 11Уны ошолай ашағыҙ: билегеҙ быуылған, аяғығыҙға кейелгән булһын. Таяғығыҙ ҡулығыҙҙа көйө, юлға әҙер булып, ашығып-ҡабаланып ашағыҙ уны. Был – Раббы хөрмәтенә үткәрелә торған Ҡотҡарылыу байрамының[*] ҡорбаны.[†]

12Мин ошо төндө Мысыр ерен иңләйем, беренсе булып тыуған һәр ир-атты һәм беренсе булып тыуған иркәк малды үлтерәм. Мысырҙарҙың бөтә илаһтарына яза бирәм. Мин – Раббы[+]. 13Өйөгөҙҙөң ишегенә һөртөлгән ҡан Минең өсөн билдә булыр: шул ҡанды күреп, һеҙҙе ситләтеп үтермен. Мысырҙарҙы язалаған сағымда һеҙгә бер ниндәй ҙә зыян теймәҫ.

14Был көн һеҙҙең өсөн иҫтәлекле көн булһын: уны быуындан-быуынға Раббының байрамы итеп билдәләгеҙ. Был һеҙгә – мәңгелек ҡағиҙә.


Сөсө икмәк байрамы

15Ете көн буйы сөсө икмәк ашағыҙ. Тәүге көндән үк өйөгөҙҙән әсетке китһен. Ошо ете көн эсендә әсе икмәктән ауыҙ иткән һәр кем Исраил халҡы араһынан ҡыуылыр. 16Беренсе һәм етенсе көндә изге[†] йыйын үткәрелһен. Был ике көндә һис кем бер нәмә лә эшләмәһен, бары тик үҙенә ризыҡ ҡына әҙерләргә мөмкин.

17Сөсө икмәк байрамы үткәрегеҙ. Нәҡ ошо көн барсағыҙҙы, ғәскәр ише теҙеп, Мысырҙан сығарҙым. Был көн быуындан-быуынға байрам ителһен. Был һеҙгә – мәңгелек ҡағиҙә.

18Тәүге айҙың ун дүртенсе кисенән башлап егерме беренсе кисенә тиклем сөсө икмәк ашағыҙ. 19Ете көн буйы өйөгөҙҙә әсетке булмаһын, был көндәрҙә әсе икмәк ашаған зат, кем генә булһа ла – килмешәкме ул, әллә ерле кешеме – Исраил йәмғиәтенән ҡыуылыр. 20Ҡайҙа ғына йәшәһәгеҙ ҙә, әсеткеле икмәк түгел, ә сөсө икмәк кенә ашарға тейешһегеҙ.


Тәүге Ҡотҡарылыу байрамы

21Муса Исраилдың бөтә аҡһаҡалдарын[†] саҡырып алды ла:

– Барығыҙ, ғаиләләрегеҙ өсөн бәрәс һайлап алығыҙ ҙа Ҡотҡарылыу байрамы хөрмәтенә салығыҙ, – тине. – 22Шунан бер бәйләм майағас[†] үләнен һауытҡа ағыҙып алынған ҡанға манып, ошо ҡанды ишектең ике яңағына, ҡашағаһына һөртөгөҙ. Иртәнгә тиклем бер кем дә өйөнән сыҡмаһын[+]. 23Раббы мысырҙарҙы ҡазалар өсөн килгәндә ишек ҡашағаһындағы һәм яңаҡтарындағы ҡанды күргәс, урап үтер. Йән алыусыға өйөгөҙгә инергә һәм үлтерергә юл ҡуймаҫ.

24Үҙегеҙ ҙә, нәҫелегеҙ ҙә ошо күрһәтмәне үтәргә тейеш, был һеҙгә – мәңгелек ҡағиҙә.

25Раббы һеҙгә бирергә вәғәҙә иткән ергә барып төйәкләнгәс тә ошо йоланы тотор булығыҙ. 26Балаларығыҙ һеҙҙән: «Был һеҙҙең өсөн ниндәй йола ул?» – тип һорағанда,[+] 27һеҙ уларға: «Был – Ҡотҡарылыу байрамында Раббыға килтерелә торған ҡорбан. Сөнки Раббы мысырҙарҙы ҡазалаған саҡта исраилдарҙың өйҙәрен ситләтеп үтте. Раббы мысырҙарҙы үлтерҙе, беҙҙең ғаиләләрҙе ҡотҡарып ҡалды», – тип әйтегеҙ.

Шул саҡ халыҡ теҙләнеп сәждә ҡылды. 28Шунан таралыштылар ҙа, Раббы Муса менән Һарунға нисек ҡушһа, шулай эшләнеләр.

29Төн уртаһы етеү менән, Раббы Мысыр ерендәге бөтә баш ир баланы үлтерҙе. Тәхеттә ултырған фирғәүендекен[†] дә, зиндандағы тотҡондоҡон да ҡалдырманы; мал-тыуарҙың тәүге түлен дә ҡазаланы. 30Ул төндә фирғәүен дә, хеҙмәтселәре лә, бөтә Мысыр халҡы ла уянды. Тотош Мысыр ерендә көслө иңрәү торҙо: бында үлем инмәгән бер генә өй ҙә ҡалмағайны.


Мысырҙан китеү

31Шул уҡ төндө фирғәүен Муса менән Һарунды саҡыртып алды ла уларға:

– Барығыҙ, халҡым араһынан китегеҙ! Үҙегеҙ ҙә, бөтә Исраил халҡы ла китһен, әйткәнегеҙсә, Раббығыҙға ғибәҙәт ҡылығыҙ. 32Үҙегеҙ һорағанса, мал-тыуарығыҙҙы – эреһен дә, вағын да – алығыҙ ҙа китегеҙ. Ә миңә фатиха ҡылығыҙ.

33Мысырҙар исраилдарҙы тиҙерәк сығып китергә ашыҡтырҙы; юғиһә һәммәбеҙ ҙә харап булабыҙ, тип ҡурҡты.

34Әсетке һалып өлгөрмәгән ҡамырын күтәреп алды Исраил халҡы – икмәк күнәктәрен кейемгә төрөп, иңбаштарына ултыртты. 35Исраил халҡы Муса ҡушҡанса эшләне – мысырҙарҙан алтын-көмөш әйберҙәр, кейем-һалым һорап алды[+]. 36Раббы мысырҙарҙа Исраил халҡына ҡарата миһырбан уятты – улар исраилдар нимә һораһа, шуны бирҙе. Исраил халҡы мысырҙарҙы талап китте[+].

37Исраил халҡы Рағмесес ҡалаһынан Суккоҫҡа табан юлланды. Ҡатын-ҡыҙҙар менән бала-сағаны иҫәпләмәгәндә, Мысырҙан алты йөҙ меңләп йәйәүле ир-ат,[+] 38улар менән бергә бик күп сит халыҡ, көтөү-көтөү кәзә-һарыҡ, һыйыр малы сыҡты. 39Уларға Мысырҙан алып сыҡҡан ҡамырҙан сөсө икмәк генә бешерергә тура килде, сөнки ҡамыр әсеткеһеҙ ине. Улар бит илдән ҡыуылып сыҡты, ҡабаланып, юлда ашарға ризыҡ әҙерләп тә өлгөрмәне.

40Исраил халҡы Мысырҙа дүрт йөҙ утыҙ йыл ғүмер итте[+]. 41Тап дүрт йөҙ утыҙ йыл тулған көндө Раббының бөтә ғәскәре Мысыр еренән сыҡты. 42Ул төндө Раббы, исраилдарҙы Мысырҙан сығарыр өсөн, уяу булды. Исраил халҡы быуындан-быуынға йыл һайын ошо төндө Раббыға бағышлап уяу булһын.


Ҡотҡарылыу байрамы тураһында ҡағиҙә

43Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

– Бына Ҡотҡарылыу байрамы тураһында ҡағиҙә: бер генә сит кеше лә Ҡотҡарылыу байрамы ризығын ашарға тейеш түгел. 44Әммә һатып алынған ҡол, сөннәтләнгәндән һуң, уны ашай ала. 45Ә килмешәк тә, ялланып эшләүсе лә уны ашамаһын.

46Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбанын бер өй эсендә генә ашағыҙ, ул иттән бер киҫәкте лә тышҡа сығармағыҙ һәм бәрәстең һөйәктәрен һындырмағыҙ[+]. 47Был йоланы бөтә Исраил йәмғиәте үтәргә тейеш. 48Арағыҙҙа төйәкләнгән килмешәк Раббы хөрмәтенә Ҡотҡарылыу байрамында ҡатнашырға теләһә, ғаиләһендәге һәр бер ир-ат сөннәтләнһен. Шунан һуң ғына ул ерле исраилдар кеүек һаналыр. Сөннәте булмаған бер кем дә ул итте ашамаһын. 49Үҙ кешегеҙгә лә, арағыҙҙа йәшәгән килмешәккә лә ҡанун[†] бер[+].

50Исраил халҡы, Раббы Муса менән Һарунға нисек ҡушһа, шулай эшләне. 51Тап ошо көндө Раббы Исраил халҡын, ғәскәр ише сафҡа теҙеп, Мысырҙан алып сыҡты.

#### 13


Беренсе булып тыуған ир баланы һәм иркәк малды Аллаға бағышлау тураһында

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдарҙан[†] тыуған беренсе ир баланың һәммәһе лә Миңә бағышланһын. Инә ҡарынының тәүге иркәк емешен – кешеләрҙекен дә, мал-тыуарҙыҡын да – Миңә арна. Улар Минеке[+].

3– Мысырҙан[†] – ҡоллоҡ йортонан ҡотолған ошо көндө иҫегеҙҙә тотоғоҙ, – тине Муса халыҡҡа. – Сөнки был көндө Раббы Үҙенең ҡөҙрәтле ҡулы менән һеҙҙе ул ерҙән алып сыҡты. Ул көндө әсе ҡамырҙан бешерелгән икмәк ашамағыҙ. 4Бөгөн авив айында Мысырҙан сығаһығыҙ.

5Раббы һеҙҙе ҡәнғәниҙәр,[†] хиттиҙәр, әмөриҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр иленә, ата-бабаларығыҙға бирергә ант иткән һөт һәм бал ағып ятҡан ергә, алып килгәс, авив айында бына ошо йоланы үтәгеҙ: 6ете көн буйы сөсө икмәк ашағыҙ, етенсе көнөнә Раббы хөрмәтенә байрам яһағыҙ. 7Ете көн буйы сөсө икмәк ашағыҙ. Арағыҙҙа һәм илегеҙҙең бер генә ерендә лә әсе икмәк һәм әсетке булмаһын[+]. 8Ул көндө һәр кем улына: «Мысырҙан киткән сағымда Раббының минең өсөн эшләгәндәрен хәтеремдә яңыртыр өсөн үтәйем мин был йоланы», – тип аңлатыр.

9Һинең өсөн был байрам ҡулыңдағы һәм маңлайыңдағы билдә һымаҡ булһын – Раббы ҡануны[†] телеңдән төшмәһен. Сөнки Раббы һине ҡөҙрәтле ҡулы менән Мысырҙан алып сыҡты[+]. 10Был күрһәтмәне йылдың-йылы, тәғәйен ваҡытта үтә.

11Раббы һиңә һәм ата-бабаларыңа ант иткәнсә, ҡәнғәниҙәр еренә алып килеп, уны һиңә биргәс, 12Уға баш ир балаңды бағышларға тейеш булаһың. Мал-тыуарыңдың тәүге түле лә, әгәр ҙә ул иркәк булһа, Раббыныҡы булһын. 13Ишәктең тәүге быҙауы өсөн йоломға һарыҡ бәрәсе бир, йолом биргең килмәй икән – муйынын ҡайырып һындыр. Һинең беренсе тыуған ир балаң да йолоп алынырға тейеш.

14Киләсәктә улың һинән: «Был нимәне аңлата?» – тип һораһа, былай тип яуап бир: «Раббы беҙҙе Мысырҙан, ҡоллоҡ йортонан ҡөҙрәтле ҡулы менән алып сыҡты[+]. 15Фирғәүен[†] ҡарышып беҙҙе ебәрмәгән саҡта, Раббы Мысырҙағы кешеләрҙең беренсе булып тыуған улдарын, мал-тыуарҙың тәүге иркәк түлен үлтерҙе. Шуға күрә мин мал-тыуарҙың тәүге түле булған иркәк малды Раббыға ҡорбан[†] итәм, бөтә баш ир балалар өсөн йолом түләйем».

16Һинең өсөн был байрам ҡулыңдағы һәм маңлайыңдағы билдә һымаҡ булһын, сөнки Раббы ҡөҙрәтле ҡулы менән беҙҙе Мысырҙан сығарҙы.


Мысыр ғәскәренән ҡотолоу.


Ҡамышлы диңгеҙ

17Фирғәүен Исраил халҡын ебәргәс, Алла[†], ҡыҫҡа булыуға ҡарамаҫтан, уларҙы пелештиҙәр[†] ере аша үткән юлдан алып китмәне. Сөнки Ул: «Һуғышырға кәрәклеген күрһә, халыҡ, кире уйлап, Мысырға боролор», – тине[+]. 18Шуға ла уларҙы урау юлдан, сүл буйлап, Ҡамышлы диңгеҙ[†] тарафына әйҙәне. Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡанда һуғышҡа әҙер булып барҙы.

19Муса үҙе менән Йософтоң һөйәктәрен дә алғайны, сөнки Йософ Исраил халҡын: «Алла һеҙгә мотлаҡ ярҙам итер. Шул саҡта бынан үҙегеҙ менән минең һөйәктәремде лә алып китегеҙ», – тип ант иттергәйне[+].

20Исраилдар, Суккоҫтан юлға сығып, сүл ситендәге Эҫамда туплам[†] булып урынлашты[+].

21Раббы көндөҙ юл күрһәтер өсөн болот бағанаһы эсендә, төндә иһә юл яҡтыртыр өсөн ут бағанаһы эсендә уларҙың алдынан барҙы. Шунлыҡтан улар көндөҙ ҙә, төндә лә туҡтамай атланы[+]. 22Көндөҙ болот бағанаһы, төнөн ут бағанаһы Исраил халҡын ташламаны.

#### 14

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына әйт: кире боролһондар ҙа Пи-Һахироҫ янында, Мигдол менән Ҡамышлы диңгеҙ[†] араһында, Бәғел-Сефон[†] ҡаршыһында, диңгеҙ буйында туплам[†] булып урынлашһындар[+]. 3Әйҙә, фирғәүен,[†] Исраил халҡы аҙашып йөрөй икән, юлдарын сүл быуған, тип уйлаһын. 4Мин фирғәүенде тағы тиҫкәреләндерермен дә ул артығыҙҙан ҡыуа сығыр. Ул сағында Мин фирғәүенде һәм уның бөтә ғәскәрен еңеп шөһрәтемде[†] күрһәтермен! Бөтә мысырҙар[†] Минең Раббы икәнемде белер!

Исраилдар шулай эшләне.

5Халыҡтың ҡасып китеүе тураһында Мысыр батшаһына хәбәр иткәс, фирғәүен менән уның хеҙмәтселәре кире уйланы.

– Нимә эшләнек беҙ? – тине улар. – Ҡолдарыбыҙ исраилдарҙы ебәрҙек.

6Фирғәүен яу арбаларын әҙерләргә ҡушты, ғәскәрен саҡырҙы. 7Ул Мысырҙағы бөтә яу арбаларын да үҙе менән алды. Уларҙың алты йөҙөнөң иң шәп яу арбалары булып, һәр береһендә уларҙың башлығы ла ултыра ине.

8Раббы Мысыр батшаһы фирғәүендең тиҫкәрелеген ҡуҙғатты ла теге Исраил халҡын ҡыуа сыҡты.

Исраил халҡы иһә бер нәмәнән дә ҡурҡмай атлауын белде[+]. 9Мысырҙар уларҙың арттарынан төштө – фирғәүендең яу арбалары, һыбайлылары һәм тотош ғәскәре Исраил халҡын Пи-Һахироҫ янында, Бәғел-Сефон ҡаршыһында, диңгеҙ буйында туҡтаған урында ҡыуып етте.

10Фирғәүен үҙ ғәскәре менән яҡынайғандан-яҡынайҙы. Бына Исраил халҡы Мысыр сиреүенең етеп килгәнен күрҙе, ҡурҡышынан Раббыға ялбарҙы.

11– Әллә Мысырҙа беҙҙең өсөн зыярат юҡ инеме? – тинеләр улар Мусаға. – Ошонда, сүлдә баш һалһын тип алып килдеңме һин беҙҙе бында? Нишләттең һин беҙҙе? Ниңә беҙҙе Мысырҙан алып сыҡтың? 12Унда саҡта уҡ һиңә: «Ҡалдыр беҙҙе, әйҙә, мысырҙарға ҡол булып йәшәй бирәйек», – тип әйткәйнек бит инде. Сүлгә килеп үлгәнсе, Мысырҙа ҡол булыуың хәйерлерәк ине.

13Әммә Муса халыҡҡа:

– Ҡурҡмағыҙ! – тине. – Тик кенә тороғоҙ, бөгөн Раббының һеҙҙе нисек ҡотҡарғанын күрерһегеҙ. Әле күргән мысырҙарҙы башҡаса мәңге күрмәҫһегеҙ! 14Тыныс булығыҙ, Раббы һеҙҙең өсөн һуғышасаҡ[+].

15– Ниңә Миңә ялбараһың? – тине Раббы Мусаға. – Әйт Исраил халҡына, алға барһындар. 16Үҙең таяғыңды күтәр ҙә ҡулыңды диңгеҙ өҫтөнә һуҙ – диңгеҙ икегә ярылыр, Исраил халҡы уның төбөнән, ҡоро ерҙән барған шикелле, атлап сығыр.

17Мин иһә мысырҙарҙың күңелен ҡатырырмын, кирелектәренә барып, һеҙҙе баҫтырырҙар. Шул сағында Мин фирғәүенде һәм уның бөтә ғәскәрен, яу арбаларын һәм һыбайлыларын еңеп, шөһрәтемде күрһәтермен. 18Фирғәүенде, уның яу арбаларын һәм атлыларын еңеп, шөһрәтемде күрһәткәс, мысырҙар белер: Мин – Раббы.

19Быға тиклем Исраил халҡы алдынан барған Алла[†] фәрештәһе[†] сафтың артына сыҡты. Болот бағанаһы ла алдан артҡа күсте. 20Ул, Мысыр ғәскәрен исраилдар сафынан айырып, уларҙың араһында торҙо. Болот мысырҙарға – ҡараңғылыҡ, исраилдарға яҡтылыҡ бирҙе. Шуға ла ул төндә ике саф бер-береһенә яҡынайманы.

21Муса ҡулын диңгеҙ өҫтөнә һуҙҙы. Төнө буйы Раббы, көслө көнсығыш еле иҫтереп, диңгеҙ һыуҙарын ҡыуып айырҙы – диңгеҙ төбөндә ҡоро ер күренде[+]. 22Исраил халҡы диңгеҙ төбөндәге ҡоро ерҙән атланы, һыуҙар уң яҡтан да, һул яҡтан да диуарҙай кәртәләнеп торҙо. 23Мысырҙар уларҙы баҫтырыуын белде; фирғәүендең бөтә аттары, яу арбалары, һыбайлылары исраилдар артынан диңгеҙ уртаһына инде. 24Таң алдынан Раббы болот һәм ут бағанаһы араһынан Мысыр ғәскәренә күҙ ташланы һәм уларҙы ҡурҡыуға һалды. 25Раббы яу арбаларының тәгәрмәстәрен тығылдырҙы ла, улары йүнләп әйләнмәне.

– Тиҙерәк ҡасайыҡ был Исраил халҡы янынан! – тине мысырҙар. – Раббы улар яғында беҙгә ҡаршы һуғыша.

26Раббы Мусаға былай тине:

– Ҡулыңды диңгеҙ өҫтөнә һуҙ – һыуҙар, кире тартылып, мысырҙарҙы, уларҙың яу арбаларын, һыбайлыларын батырыр.

27Муса ҡулын диңгеҙ өҫтөнә һуҙҙы – таңға табан диңгеҙ һыуы кире урынына ҡайтты. Мысырҙар кире йүгерергә маташты, әммә Раббы уларҙы диңгеҙ упҡынына олаҡтырҙы.

28Урынына ҡайтҡан һыуҙар Исраил халҡын диңгеҙ төбөнән баҫтырып барған фирғәүен ғәскәрен – яу арбаларын да, һыбайлыларын да тотош йотто. Уларҙың береһе лә иҫән ҡалманы. 29Исраил халҡы иһә диңгеҙ төбөндәге ҡоро ерҙән атлап сыҡты: уларҙың уң яғынан да, һул яғынан да һыу диуарҙай кәртәләнеп торҙо[+].

30Раббы ул көндө Исраил халҡын мысырҙар ҡулынан ҡотҡарҙы. Исраилдар яр буйында мысырҙарҙың мәйеттәрен күрҙе. 31Исраилдар Раббының ҡөҙрәте менән мысырҙарҙың ни хәлгә төшөүен күрҙе, шуға күрә Исраил халҡын Раббынан ҡурҡыу тойғоһо биләп алды. Улар Раббыға ла, Уның ҡоло Мусаға ла тамам инанды.

#### 15


Ҡотҡарылыу йыры

1Шул саҡ Муса[†] һәм Исраил[†] халҡы Раббыға ошо данлау йырын йырланы:

«Раббыға дан йырлайым: Ул бөйөк еңеү ҡаҙанды!
Аты менән һыбайлыны диңгеҙгә бырғаны[+].
2Раббы[†] минең көс-ҡеүәтем, ҡотолоу әмәлем, сарам!
Ул – Аллам, мин дан йырлайым Уға,
Ата[†]-бабамдың Аллаһы, ҙурлайым Уны![+]
3Раббы – яугир!
Исеме Уның – Раббы![+]
4Фирғәүендең[†] һуғыш арбаларын,
Ғәскәрен диңгеҙгә ырғытты!
Аҫыл яугирҙәрен Ҡамышлы диңгеҙгә[†] батырҙы.
5Упҡын уларҙың һәммәһен йотто;
Тәрәнлеккә таш һымаҡ киттеләр!
6Йә Раббы! Һинең уң ҡулың көсө менән дан ҡаҙанды.
Йә Раббы! Һинең уң ҡулың дошмандарҙың юлын киҫте[+].
7Бөйөк шөһрәтең[†] менән Үҙеңә ҡаршыларҙы тар-мар иттең;
Асыу утың уларҙы һалам һымаҡ көйрәтте.
8Тын өрөүеңдән һыу үрә торҙо,
Тулҡындары диуар булып ҡалҡты,
Диңгеҙ тәрәнлеге ҡатып ҡалды[+].
9„Ҡыуып етәм, – тип уйланы дошман, –
Теләгәнемде табышҡа алам!
Ҡынымдағы ҡылысымды һурып,
Һәммәһенең башына етәм, ҡырам!“
10Һулышыңды өрҙөң – диңгеҙ уларҙы ҡапланы:
Ҡурғаш һымаҡ, тәрән һыуҙарҙа баттылар.

11Йә Раббы, илаһтар араһында Һинең кеүек кем бар?
Мөҡәддәслегендә[†] олпат, данында дәһшәтле,
Мөғжизәләр тыуҙырыусы Һинең һымаҡ кем бар[+]?
12Уң ҡулыңды күтәреүгә – ер дошманды йотто.
13Үҙең ҡотҡарған халыҡҡа тоғро мөхәббәтең[†] менән юл күрһәттең,
Мөҡәддәс торлағыңа Ҡөҙрәтең менән алып барҙың.
14Башҡа ҡәүемдәр ишетеп быны ҡан ҡалтырай!
Пелешеҫ халҡын ҡурҡыу биләп алды,
15Эдом[†] башлыҡтары өрктө-боҫто,
Моавтың[†] юлбашсылары ҡалтырашты,
Ҡәнғәниҙәрҙең[†] ҡото ботҡа төштө[+].
16Ҡалтыранһындар, ҡоттары осһон,
Һинең халҡың үтеп киткәнсе, йә Раббы,
Үҙеңә алған халҡың уҙғансы,
Ҡөҙрәтеңдән Һинең улар таштай ҡатһын.
17Халҡыңды килтереп ултыртырһың биләмәң булған тауыңа,
Төйәкләнер өсөн Үҙеңә тип һайлаған урынға,
Эй бөйөк Хакимым, Үҙ ҡулың менән торғоҙған Изге торлағыңа[+].
18Раббы мәңге, даими батшалыҡ итер»[+].

19Фирғәүен аттары, яу арбалары һәм һыбайлылары менән диңгеҙгә инеүе булды, Раббы диңгеҙ һыуҙарын уларҙың өҫтөнә ишеп төшөрҙө. Исраил халҡы иһә диңгеҙ уртаһындағы ҡоро ерҙән атлап сыҡты.

20Һарундың[†] ҡыҙ туғаны пәйғәмбәр[†] Мирйәм ҡулына дөңгөр алды, ҡалған ҡатын-ҡыҙҙар уға эйәреп дөңгөр ҡаға, бейей башланылар[+].

21Мирйәм улар алдында ошо йырын һуҙҙы:

«Раббыға дан йырлайым: Ул бөйөк еңеү ҡаҙанды!
Һыбайлыны аты менән диңгеҙгә бырғаны»[+].


Әсе һыу

22Муса Исраил халҡын Ҡамышлы диңгеҙҙән Шур сүленә алып китте. Өс көн буйы сүл буйлап атланылар, әммә эсергә тамсы ла һыу тапманылар[+]. 23Мараға килеп еткәс тә эсә алманылар – һыу ауыҙға алғыһыҙ әсе ине. Шуның өсөн дә был ер Мара, йәғни әсе тип атала. 24Кешеләр: «Беҙ нимә эсәйек?» – тип Мусаға дәғүә белдерә башланы. 25Муса Раббыға ялбарҙы. Раббы уға бер ағас ботағы күрһәтте. Муса шуны һыуға ташлауы булды – һыу тәмләнде.

Шунда Раббы халыҡҡа ҡағиҙә һәм ҡанун[†] бирҙе, уны һынауға дусар итте.

26Раббы былай тине:

– Әгәр һин, Исраил халҡы, Мин, Аллаң Раббы, әйткәндәрҙе тыңлаһаң, Мин хуп күргәнде генә эшләһәң, бойороҡтарыма ҡолаҡ һалһаң, ҡағиҙәләремде үтәһәң, бер ҡасан да һиңә Мысыр[†] халҡына ебәргән ише ауырыу-сирҙәр күндермәм, сөнки Мин – Раббы, һиңә шифа биреүсе[+].

27Артабан Элимға киттеләр. Унда ун ике шишмә менән етмеш хөрмә ағасы бар ине. Шунда, шишмәләр эргәһендә, туплам[†] булып урынлаштылар[+].

#### 16


Майҙә менән бүҙәнәләр

1Исраил[†] йәмғиәте Элимдан ҡуҙғалып китте. Мысырҙан[†] сыҡҡандың икенсе айының ун бишенсе көнөндә улар Элим менән Синай тауы[†] араһында ятҡан Син сүленә килеп туҡтаны[+].

2Бында ла бөтә Исраил йәмғиәте Муса[†] менән Һарунға[†] дәғүә белдерә башланы.

3– Раббы[†] ҡулынан Мысырҙа үлгәнебеҙ яҡшыраҡ булыр ине, – тине исраилдар. – Унда ҡаҙан тулы ит алдында ултырыр, икмәкте лә туйғансы ашар инек. Һеҙ беҙҙе был сүлгә бөтә халыҡты астан үлтерер өсөн алып килдегеҙ![+]

4Раббы Мусаға:

– Мин һеҙгә күктән икмәк яуҙырырмын, кешеләр көн һайын сығып, бер көнгә күпме кәрәк, шул тиклем генә йыйһын, – тине. – Мин иһә уларҙы һынаясаҡмын: ҡануным[†] буйынса йәшәйҙәрме улар, әллә юҡмы?

5Ә алтынсы көндө йыйғандарын әҙерләй башлағас, ул башҡа көндәрҙәгенән ике тапҡырға күберәк булыр.

6Муса менән Һарун Исраил халҡына:

– Бөгөн кис һеҙҙе Мысырҙан Раббы сығарғанын белерһегеҙ, – тинеләр. – 7Ә иртәнсәк Раббының шөһрәтен[†] күрерһегеҙ, сөнки Ул һеҙҙең Үҙенән зарланғанығыҙҙы ишетте. Ә беҙ шул тиклем кем? Ниңә беҙ икәүгә дәғүә белдерәһегеҙ[+]?

8– Бөгөн кис Раббы һеҙгә ризыҡланырға ит, ә иртәнсәк туйғансы ашарлыҡ икмәк бирер, сөнки Ул Үҙенә ҡаршы һуҡранғанығыҙҙы ишетте, – тине Муса. – Ә беҙ шул тиклем кем? Беҙгә түгел, Раббыға ҡаршы һүҙ әйтәһегеҙ һеҙ!

9Муса Һарунға былай тине:

– Бөтә Исраил йәмғиәтенә әйт: Раббы хозурына баҫһындар, сөнки Раббы уларҙың ризаһыҙлығын ишеткән.

10Һарун Исраил йәмғиәте менән һөйләшкән саҡта, улар сүл яғына әйләнеп ҡараны һәм бына болотта Раббының шөһрәте күренде.

11Раббы Мусаға:

12– Мин Исраил халҡының ризаһыҙлығын ишеттем. Әйт уларға: кистән ит ашарһығыҙ, иртәнсәк икмәк менән туҡланырһығыҙ. Шул сағында Минең Раббы – һеҙҙең Аллағыҙ икәнемде белерһегеҙ.

13Кисен туплам[†] өҫтөнә бүҙәнәләр осоп килеп тулды, иртәнсәк туплам тирәләй ысыҡ төштө[+]. 14Ысыҡ кипкәс, сүл өҫтөн бәҫ һымаҡ ваҡ ҡына ярма кеүек нәмә ҡаплап алғанын күрҙеләр. 15Быны күреп, исраилдар бер-береһенән: «Нимә был?» – тип һораша башланылар.

– Раббы һеҙгә ризыҡ итеп биргән икмәк был, – тине Муса уларға. – 16Раббының һеҙгә бойороғо шундай: һәр кем ашап бөтөрлөк кенә йыйһын – сатырҙағы йән башына берәр ғомерҙан артмаһын[+].

17Исраилдар шулай эшләне: кемдер күберәк, кемдер әҙерәк йыйҙы, 18ләкин үлсәгәндә, күберәк йыйғандың – артығы, аҙыраҡ йыйғандың кәме булманы: һәр кем ашап бөтөрлөгөн йыйғайны[+].

19Муса уларға:

– Бер кем дә быны иртәгәгә ҡалдырмаһын, – тине.

20Ҡайһы берәүҙәр уны тыңламаны, йыйған тәғәмдәренең бер өлөшөн иртәнсәккә ҡалдырҙы, ләкин ул ҡортлап һаҫыны. Муса уларға асыуланды. 21Иртә һайын һәр кем ашап бөтөрлөк кенә йыйҙы. Йыйылмай ҡалғанын көндөҙ ҡояш иретеп юҡҡа сығарҙы. 22Аҙнаның алтынсы көнөндә икеләтә күберәк, кеше башына икешәр ғомер йыйҙылар. Йәмғиәт башлыҡтары был хаҡта Мусаға килеп әйткәс, 23Муса уларға:

– Быны Раббы шулай ҡушты: иртәгә – шәмбе, Раббыға бағышланған изге[†] ял көнө. Бөгөн теләгәнсә бешерегеҙ, теләгәнсә төшөрөгөҙ, артҡанын иртәгәгә ҡалдырығыҙ, – тине[+].

24Муса ҡушҡанса, артҡанын иртәгәгә ҡалдырҙылар. Был юлы ҡалдырған тәғәм һаҫыманы ла, ҡортламаны ла.

25– Быны бөгөн ашағыҙ, – тине Муса, – сөнки Раббының шәмбеһе бөгөн. Был көндө сүлдә ризыҡ таба алмаҫһығыҙ. 26Алты көн йыйығыҙ, ә етенсе көн – шәмбе; ул көндө бер нәмә лә таба алмаҫһығыҙ.

27Ҡайһы берәүҙәр аҙнаның етенсе көнөндә лә йыймаҡ булып сыҡҡайны, бер нәмә лә таба алманы.

28Раббы Мусаға:

– Ҡасанға ҡәҙәр һеҙ Минең бойороҡтарымды һәм ҡанундарымды боҙорһоғоҙ? – тине. – 29Ҡарағыҙ, Раббы һеҙгә шәмбе көнөн[†] бирҙе. Шуға ла аҙнаның алтынсы көнөндә һеҙгә ике көнлөк икмәк ебәрә. Етенсе көндө һәр кем үҙ өйөндә ҡалһын, бер ергә лә бармаһын.

30Шул рәүешле, етенсе көндө халыҡ ял итте.

31Исраил халҡы был тәғәмде майҙә[†][*] тип атаны. Ул ап-аҡ, кориандр орлоғона оҡшаған булып, тәме менән баллы йоҡа көлсәне хәтерләтә ине.

32Муса былай тине:

– Раббы: «Мысырҙан алып сыҡҡан саҡта, сүлдә нимә менән ризыҡландырғанымды быуындан-быуынға күрһендәр өсөн, бер ғомер майҙәне һаҡлауға һалып ҡуйығыҙ», – тип бойорҙо.

33– Бер һауыт алып, уға бер ғомер майҙә тултыр ҙа, быуындан-быуынға һаҡлар өсөн, Раббы хозурына ултыртып ҡуй, – тине Муса Һарунға.

34Раббы Мусаға нисек ҡушһа, Һарун шулай эшләне: майҙәне Килешеү һандығының[†] алдына ҡуйып һаҡланы.

35Исраил халҡы ҡырҡ йыл буйы – кеше йәшәр ергә аяҡ баҫҡансы – ошо майҙә менән туҡланды. Ҡәнғән[†] ере сиктәренә килеп еткәнсе улар майҙә менән ризыҡланды[+].

36Бер ғомер – эфаның[*] ундан бер өлөшө.

#### 17


Ҡаянан сыҡҡан һыу

1Раббы[†] бойороғона ярашлы, Исраил[†] йәмғиәте, бер урындан икенсе урынға күсә-күсә Син сүле буйлап бара торғас, Рефидимға килеп етте. Бында эсәр һыу юҡ ине[+]. 2Кешеләр Мусаны[†] ғәйепләй башланы. Унан:

– Беҙгә эсәр һыу бир, – тип таптырҙылар.

– Ниңә һеҙ мине ғәйепләйһегеҙ? – тине Муса. – Ниңә Раббыны һынайһығыҙ[+]?

3Әммә халыҡ үлем сигенә етеп һыуһағайны, шуға күрә Мусаны:

– Ниңә һин беҙҙе Мысырҙан[†] алып сыҡтың? Беҙҙе, бала-сағаны, мал-тыуарҙы сарсатып үлтерер өсөнмө? – тип битәрләнеләр.

4Муса, Раббыға ялбарып, былай тине:

– Был халыҡ менән ни эшләргә? Ана-бына миңә таш бәрә башларҙар[+].

5– Халҡыңдан алдараҡ кит, – тине Раббы Мусаға. – Үҙең менән Исраил халҡының бер нисә аҡһаҡалын[†] ал. Ҡулыңа теге Нил һыуына һуҡҡан таяғыңды тот. 6Мин Хорев[†] тауында бер ҡая өҫтөндә һинең алдыңда торормон. Таяҡ менән ҡаяға һуғыуың булыр, унан һыу урғылып сығыр – әйҙә, эсһен халыҡ.

Муса Исраил аҡһаҡалдарының күҙ алдында шулай эшләне[+].

7Был урынды ул Масса[*] һәм Мерива[*] тип атаны. Сөнки унда Исраил халҡы дәғүәләшкәйне һәм: «Раббы беҙҙең арабыҙҙамы, әллә юҡмы?» – тип Раббыны һынап ҡарағайны.


Ғәмәлектәрҙе еңеү

8Ғәмәлектәр, Рефидимға килеп, Исраил халҡына һөжүм итте[+]. 9Муса Йушағҡа былай тине:

– Бер нисә кеше һайлап ал да, барып ғәмәлектәр менән һуғыш. Ә мин иртәгә, Алланың таяғын алып, ҡалҡыулыҡ башына менеп баҫырмын.

10Йушағ, Мусаның бойороғо буйынса, ғәмәлектәр менән һуғышҡа инде. Ә Муса, Һарун[†] менән Хурҙы эйәртеп, ҡалҡыулыҡ башына менеп баҫты. 11Муса ҡулын күтәргән саҡта исраилдар өҫтөнлөк алды, төшөргән саҡта ғәмәлектәр еңер булды. 12Бына Мусаның ҡулы арыны. Шуға күрә бер таш алып килеп, Мусаны шунда ултырттылар. Һарун менән Хур икеһе ике яҡтан уның ҡулын төшөрмәй терәп торҙо. Ҡояш байығансы Мусаның ҡулы өҫкә күтәрелгән көйө булды. 13Йушағ, Ғәмәлек ғәскәрен еңеп, ҡылыстан үткәрҙе.

14Раббы Мусаға:

– Быны, иҫтәлек итеп, китапҡа яҙып ҡуй, – тине. – Йушағтың ҡолағына төшөр: Мин ғәмәлектәрҙе ер йөҙөнән юҡ итәм – уларҙың исеме лә ҡалмаҫ![+]

15Муса ҡорбан[†] усағы ҡорҙо һәм уны Йәһүә-Нисси, йәғни «Раббы – минең байрағым» тип атаны. 16Унан: «Раббының тәхетенә ҡаршы ҡул һуҙылғайны, Раббы быуындан-быуынға ғәмәлектәр менән һуғышасаҡ», – тине.

#### 18


Итроның Мусаға кәңәше

1Мусаның[†] ҡайныһы Мидйән[†] ҡаһины[†] Итро Алланың Муса һәм уның халҡы Исраил[†] өсөн ҡылғандарын, Раббының Исраил халҡын Мысырҙан[†] сығарғанын ишетте[+]. 2-3Ҡайныһы Итро Мусаның ҡатыны Сиппораны ике улы менән бергә кире алып килде. Муса быға тиклем ҡатынын атай йортона ҡайтарып торғайны. Муса «мин ят ерҙә килмешәк булдым» тип тәүге улын Гершом тип атағайны. 4«Атам Аллаһы ярҙамға килеп, мине фирғәүен[†] ҡылысынан ҡотҡарҙы» тип икенсеһенә Әлиғәзәр[*] тигән исем бирҙе. 5Итро Мусаның ҡатыны һәм улдары менән бергә сүлдә Алла[†] тауы ҡаршыһына туҡтаған Муса янына тупламға[†] килде. 6Ул:

– Мин, ҡайның Итро, ҡатының һәм ике улың менән һинең яныңа килдем, – тип хәбәр итергә ҡушып, Мусаға кешеләр ебәрҙе.

7Муса ҡайныһын ҡаршы алырға сыҡты, алдында эйелеп, уны үпте. Улар, бер-береһенән хәл-әхүәл һорашып, сатырға инде. 8Муса Раббының Исраил хаҡына фирғәүен һәм мысырҙар менән ни ҡылғанын бәйән итте, сүллек аша юлдың ни тиклем ауыр булғанын, Раббының уларҙы ни рәүешле ҡотҡарғанын һөйләне. 9Итро Раббының Исраил халҡына эшләгән яҡшылыҡтары, уларҙы мысырҙар ҡулынан аралағаны тураһында ишетеп ҡыуанды.

10– Һеҙҙе мысырҙарҙың һәм фирғәүендең ҡулынан ҡотҡарған Раббы[†] мөбәрәк булһын! – тине Итро. – Халыҡты мысырҙарҙың иҙеүенән Ул азат иткән! 11Хәҙер инде мин беләм: Раббы барлыҡ илаһтарҙан өҫтөнөрәк, Ул быларҙы мысырҙар Исраил халҡы менән тәкәббер ҡыланғанға эшләне[+].

12Мусаның ҡайныһы Итро Раббыға тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандары[†] килтерҙе. Һарун[†] менән Исраил аҡһаҡалдары[†] килде – улар Мусаның ҡайныһы менән бергә Алла хозурында ризыҡланды.

13Иртәгәһенә Муса халыҡтың дәғүәләрен хәл итергә ултырҙы. Халыҡ иртәнән кискә тиклем Муса янында аяғөҫтө баҫып торҙо. 14Ҡайныһы, Мусаның халыҡ менән ни рәүешле эшләгәнен күреп, һорай ҡуйҙы:

– Ни өсөн һин халыҡ менән шулай мөғәмәлә итәһең? Ни өсөн һин бер үҙең хөкөм итәһең, ә бөтә халыҡ эргәңдә иртәнән кискә тиклем баҫып тора?

15– Улар миңә Алла ихтыярын ишетергә килә, – тине Муса ҡайныһына. – 16Бер-бер эште хәл итергә кәрәк булһа, миңә киләләр. Мин улар менән һөйләшеп, ҡарар сығарам, Алланың ҡағиҙә һәм ҡанундарын[†] еткерәм.

17– Дөрөҫ эшләмәйһең, – тине ҡайныһы Мусаға, – 18үҙең дә йонсойһоң, халҡыңды ла ыҙалатаһың. Был һинең яңғыҙыңдың ғына ҡулынан килә торған эш түгел[+]. 19Инде һүҙемә ҡолаҡ һал, һиңә бер кәңәш бирәм. Алла һинең менән булһын! Халыҡ өсөн Алла алдында аралашсы бул, хәлдәрҙе Аллаға еткерә бар. 20Уларға Алланың ҡағиҙә һәм ҡанундарын өйрәт, бараһы юлдарын күрһәт, ҡылаһы эш-ғәмәлдәрен күндер. 21Ә һин халыҡ араһынан һәләтле, Алланан ҡурҡҡан, дөрөҫлөккә хилафлыҡ ҡылмай торған, һатылмаҫ кешеләрҙе һайлап ал да башлыҡ итеп ҡуй: ҡайһыһын – мең башы, ҡайһыһын – йөҙ башы, ҡайһыһын – илле башы, ҡайһыһын ун башы ит[+]. 22Кешеләр араһындағы низағтарҙы улар хөкөм итер, мөһим эштәрҙе генә һиңә тапшырыр, ваҡ-төйәктәрен үҙҙәре хәл итер. Өҫтөңдән йөк төшөр, йөктө улар һинең менән бергә күтәрешер.

23Шулай эшләһәң, Алла ла шулай бойорһа, үҙең дә хәл алырһың, халыҡ та үҙ өйөнә тынысланып ҡайтыр.

24Муса ҡайныһының әйткәндәрен тыңланы, бөтәһен дә уныңса эшләне: 25Исраил халҡы араһынан һәләтле кешеләрҙе һайлап алып, уларҙы мең баштары, йөҙ баштары, илле баштары, ун баштары итеп ҡуйҙы[+]. 26Халыҡ араһындағы низағтарҙы улар хөкөм итте, ауыр эштәрҙе Мусаға еткерә барҙы, ваҡ-төйәктәрен үҙҙәре хәл итте[+].

27Һуңыраҡ Муса ҡайныһын юлға оҙатты, тегеһе үҙ еренә ҡайтып китте.

#### 19


Алланың Синай тауында исраилдарға күренеүе

1Исраил[†] халҡы Мысырҙан[†] сыҡҡандың өсөнсө айында – яңы ай тыуған көндө – Синай сүленә килеп етте. 2Рефидимдан ҡуҙғалып китеп, Синай сүленә килеп туҡтаған Исраил халҡы тау ҡаршыһында туплам[†] булып урынлашты[+].

3Муса[†] тауға Алла[†] хозурына күтәрелде. Раббы[†] уға тауҙан былай тип өндәште:

– Әйт Яҡуп нәҫеленә, Исраил халҡына белдер: 4«Мысыр халҡына нимәләр ҡылғанымды, һеҙҙе бөркөт ҡанаттарында ултыртҡандай яныма алып килгәнемде һеҙ үҙегеҙ күрҙегеҙ[+]. 5Инде әйткәнемде иғтибар менән тыңлап, Минең менән килешеүҙе[†] үтәр булһағыҙ, барса халыҡ араһынан Минең Үҙ халҡым булырһығыҙ. Бөтә ер йөҙө Минеке;[+] 6һеҙ иһә Миңә хеҙмәт иткән ҡаһиндар[†] батшалығы, мөҡәддәс[†] халыҡ булырһығыҙ». Ошо һүҙҙәремде Исраил халҡына еткер[+].

7Муса, тауҙан төшөп, халыҡтың аҡһаҡалдарын[†] саҡырып алды ла уларға Раббы ҡушҡандарҙың һәммәһен дә һөйләп бирҙе. 8Бөтөн халыҡ бер булып, былай тип яуапланы:

– Беҙ Раббы әйткәндең барыһын да үтәрбеҙ.

Муса халыҡтың яуабын Раббыға еткерҙе[+].

9Раббы Мусаға:

– Һинең менән һөйләшкәнемде халыҡ ишетһен, артабан һиңә ышанысы юғалмаһын өсөн, Мин һиңә ҡуйы болот эсендә килермен, – тине.

Муса халыҡтың яуабын Раббыға еткергәс, 10Раббы Мусаға:

– Бар, халыҡ янына ҡайтып әйт, – тине. – Бөгөн-иртәгә уларҙы изгеләндер. Өҫ кейемдәрен йыуһындар,[+] 11иртәнән һуңға әҙерләнһендәр. Сөнки иртәнән һуң бөтә халыҡтың күҙ алдында Раббы Синай тауына[†] төшәсәк. 12Кешеләр өсөн, тауҙы уратып, сик һыҙығы һыҙ. Әйт, тауға менеүҙән һаҡланһындар, хатта уның итәгенә лә яҡын килмәһендәр. Тауға ҡағылған һәр кем үлтерелер. 13Тауға ҡағылған затҡа иһә ҡул менән тотонмағыҙ, уны таш бәреп йә уҡтан атып үлтерегеҙ. Тауға ҡағылған йән эйәһе – хайуанмы ул, кешеме – тере ҡалырға тейеш түгел. Оҙон-оҙаҡ итеп ҡысҡыртҡан мөгөҙ борғо тауышын ишеткәс кенә улар тауға күтәрелә алыр[+].

14Муса тауҙан төштө лә халыҡты изгеләндерҙе. Кешеләр өҫ кейемдәрен йыуҙы. 15Муса халыҡҡа былай тине:

– Иртәнән һуңға әҙерләнегеҙ, ҡатындарығыҙ менән яҡынлыҡтан тыйылығыҙ.

16Өсөнсө көндө иртә таңдан күк күкрәп, йәшен йәшнәне, тау өҫтөн ҡуйы болот ҡаплап алды, мөгөҙ борғоноң ҡеүәтле тауышы яңғыраны. Тупламдағы бөтә халыҡ ҡурҡып ҡалтыранды. 17Муса халыҡты Алла менән күрешер өсөн тупламдан алып сыҡты. Улар тау итәгенә барып туҡтаны. 18Синай тауын тотош төтөн ҡаплағайны, сөнки Раббы уның өҫтөнә ут эсендә төштө. Тауҙан мейестән сыҡҡан һымаҡ төтөн бөркөлә, тау бик ныҡ һелкенә ине. 19Мөгөҙ борғоноң тауышы көсәйгәндән-көсәйә барҙы. Шул саҡ Муса Аллаға мөрәжәғәт итте һәм Алла уға күк күкрәтеп яуап бирҙе.

20Раббы Синай тауының түбәһенә төштө лә Мусаны Үҙенә, тау башына, саҡырҙы. Муса тауға артылды. 21Раббы Мусаға:

– Бар, төш тә халыҡты иҫкәрт: Раббыны күрергә ашҡынып сикте үтмәһендәр, юҡһа уларҙың күптәре харап булыр[+]. 22Раббыға яҡынлашырға йыйынған ҡаһиндар ҙа үҙҙәрен изгеләндерһен; юҡһа Раббы уларҙы юҡ итер[+].

23– Халыҡ Синай тауына менергә баҙнат итмәҫ, – тине Муса Раббыға. – Һин бит тауҙы уратып һыҙыҡ һыҙырға һәм шул ерҙе изге тип иҫәпләргә ҡуштың.

24Раббы Мусаға:

– Бар, төш тә бында Һарун[†] менән бергә мен. Ә ҡаһиндар менән халыҡ бында, Раббы янына, менергә уҡталмаһын, юҡһа Раббы уларҙы юҡ итер, – тине.

25Муса халыҡ янына төштө лә уларға барыһын да һөйләп бирҙе.

#### 20


Ун бойороҡ

1[•]Бына Алланың Исраил[†] халҡына әйткән һүҙҙәрҙе. Ул былай тине:

2– Һине Мысыр[†] еренән, ҡоллоҡ йортонан алып сыҡҡан Аллаң Раббы[†] Мин[+].

3Минән башҡа аллаларың булмаһын[+].

4Үҙеңә бер ниндәй ҙә бот яһама. Юғарыла – күк көмбәҙендә, түбәндә – ер өҫтөндә йәки ерҙән түбән һыуҙа йәшәгән йән эйәләренә оҡшатып, һын-һүрәттәр яһама[+]. 5Уларға табынып сәждә ҡылма, сөнки Мин Раббы, һинең Аллаң, көнсөл Алламын, бары тик Үҙемә генә тоғро булып ҡалыуҙы талап итәм. Минән йөҙ сөйөргән аталарының гонаһы[†] өсөн балаларын өсөнсө-дүртенсе быуынға тиклем язалаясаҡмын[+]. 6Ә Мине яратҡан һәм бойороҡтарымды үтәгәндәрҙең меңенсе быуынына тиклем мөхәббәтемде күрһәтермен[+].

7Аллаң Раббының исемен тиктомалға телгә алма. Үҙенең исемен тиктомалға телгә алыусыларҙы Раббы язаһыҙ ҡалдырмаҫ[+].

8Шәмбе көнөн[†] хәтереңдә тот һәм уны изге[†] ит[+]. 9Алты көн буйы бөтә эштәреңде башҡар, 10ә етенсе көн – шәмбе – Аллаң Раббыға бағышланған ял көнө. Был көндө бер кемгә лә эшләргә ярамай – үҙең дә, улың да, ҡыҙың да, ҡолоң да, ҡолиәң дә, малың да, арағыҙҙа йәшәгән килмешәк тә – бер нәмә лә эшләмәгеҙ. 11Сөнки алты көн эсендә Раббы күкте һәм ерҙе, диңгеҙҙе һәм уларҙағы бөтә нәмәләрҙе яратты, ә етенсе көндө ял итте. Шуға ла Раббы, шәмбе көндө мөбәрәк ҡылып, изге көн булараҡ айырҙы.

12Атайың менән әсәйеңде хөрмәт ит. Шулай эшләһәң, Аллаң Раббы һиңә бирәсәк ерҙә ғүмерең оҙон булыр[+].

13Кеше үлтермә[+].

14Зина ҡылма[+].

15Урлашма[+].

16Яҡыныңа ҡаршы ялған шаһитлыҡ ҡылма[+].

17Яҡыныңдың өйөн көҫәмә, уның ҡатынын да, ҡолон да, ҡолиәһен дә, үгеҙен дә, ишәген дә – бер нәмәһен дә көҫәмә[+].


Исраилдарҙың Алланан ҡурҡыуы

18Бөтөн халыҡ күк күкрәгәнен, ялағай ялтырағанын, мөгөҙ борғо ғорлағанын, тау төтәгәнен ишетеп-күреп, ҡурҡыуҙан дер ҡалтыраны һәм артҡараҡ сигенә барҙы.

19– Беҙгә һин һөйлә, – тине улар Мусаға,[†] – ә беҙ һине тыңлап торорбоҙ. Тик Алла[†] беҙҙең менән һөйләшмәһен, юҡһа беҙ үлербеҙ[+].

20– Ҡурҡмағыҙ, – тине Муса, – Алла һеҙҙе һынар өсөн, һеҙ Уны хөрмәт итеп гонаһ ҡылмаһын өсөн килде.

21Халыҡ ситтәрәк ҡарап торҙо, Муса Алла янына, ҡара болот эсенә инеп китте.


Ҡорбан усағы тураһындағы ҡанун

22Раббы Мусаға былай тине:

– Исраил халҡына әйт: күктән һеҙҙең менән һөйләшкәнемде һеҙ үҙегеҙ күрҙегеҙ. 23Шулай булғас, Минең янға алтындан да, көмөштән дә аллалар яһап ҡуймағыҙ. 24Миңә балсыҡтан ҡорбан[†] усағы эшләгеҙ. Тотош яндырыу ҡорбаны менән татыулыҡ ҡорбаны итеп көтөүегеҙҙән ваҡ һәм эре малды уның өҫтөндә ҡорбанға килтерегеҙ. Исемемде хөрмәт итеү өсөн билдәләнгән һәр урында Мин һеҙгә килермен һәм фатиха ҡылырмын. 25Миңә ҡорбан усағын таштан эшләр булһағыҙ, уны юнылған таштан төҙөмәгеҙ; юныу ҡоралы уны бысраҡ[†] итер[+]. 26Ҡорбан усағы баҫҡыс менән менерлек булмаһын, юғиһә кейем аҫтындағы яланғас урынығыҙ күренер.

#### 21


Ҡолдар тураһындағы ҡанун

1Муса,[†] бына һин уларға иғлан итергә тейешле ҡанундар:[†]

2ғивриҙе[†] ҡол итеп алаһың икән, ул һиңә алты йыл эшләһен, етенсе йылына уны, йолом түләтмәйенсә, иреккә ебәр[+]. 3Әгәр ҙә ул бер үҙе килһә, бер үҙе китһен; әгәр ҙә инде ҡатыны менән килһә, ҡатыны ла уның менән китһен. 4Әгәр ҙә ҡол өйләнмәгән булып, хужаһы уны өйләндерһә, ҡатыны бала тапһа, ҡатыны менән балалары хужаныҡы булып иҫәпләнә; ҡол бер үҙе китһен.

5Әгәр ҙә ҡол: «Хужамды, ҡатынымды һәм балаларымды яратам, иреккә сыҡҡым килмәй», – тиһә, 6хужа уны Алла[†] хозурына килтерһен, шунда ишек янына йә ишек яңағына терәтеп баҫтырһын да ҡолаҡ япрағын беҙ менән тишһен. Шул саҡта ул хужаһына ғүмерлеккә ҡол булыр[+].

7Әгәр ҙә берәү ҡыҙын ҡоллоҡҡа һатһа, ҡыҙҙы иреккә сығарыу шарты ир-ат ҡолдарҙы азат итеү кеүек түгел. 8Әгәр ул ҡыҙҙың хужаһы уны ҡатын итеп алырға теләп тә, һуңынан күңеле ҡайтһа, ҡыҙҙы йолом түләп алырға теләүсегә ул үҙенең ризалығын бирһен, әммә сит халыҡ кешеһенә һатырға хоҡуғы юҡ, сөнки ул ҡыҙ менән ғәҙел мөғәмәлә итмәгән һанала. 9Әгәр ҙә ул ҡол ҡыҙҙы улына ҡатынлыҡҡа алған булһа, үҙенең ҡыҙы һымаҡ мөғәмәлә итһен. 10Әгәр ҙә хужа үҙенә икенсе ҡатын алһа, тәүгеһен ризыҡтан, кейемдән һәм ҡатынлыҡ хоҡуғынан мәхрүм итмәһен[+]. 11Әгәр ҙә ире уның өсөн ошо өс нәмәне эшләмәһә, ҡатыны унан йолом аҡсаһы түләмәйенсә иреккә сыға ала.


Үлтереү һәм башҡа етди енәйәттәр тураһында ҡанун

12Әгәр ҙә берәү икенсе кешене һуғып үлтерһә, ул үҙе лә үлтерелергә тейеш[+]. 13Ләкин кеше берәйһен яңылышлыҡ менән үлтерһә һәм быға Алла ихтыяр иткән булһа, үлтергән кеше Мин һеҙгә билдәләп ҡуясаҡ урынға ҡасып ҡотола ала[+]. 14Әммә берәйһе икенсе берәүҙе белә-күрә мәкер менән үлтерһә, ул кеше хатта Минең ҡорбан[†] усағым эргәһенән дә алып китеп үлтерелергә тейеш[+].

15Атаһына һәм әсәһенә ҡул күтәргән һәр кем үлтерелергә тейеш.

16Кеше урлап һатҡан йәки урланған кешене йәшереп тотҡан һәр кем үлтерелергә тейеш[+].

17Атаһын йәки әсәһен хурлаған һәр кем үлтерелергә тейеш[+].

18Әгәр ҙә низағ ваҡытында берәү икенсе берәүҙе таш бәреп йәки йоҙроҡ менән һуғып имгәтһә, тегеһе иҫән ҡалһа, ләкин ятып ауырыһа, 19аҙаҡтан түшәгенән тороп, таяҡҡа таянып, өйҙән сығып йөрөй башлаһа, һуҡҡан кеше язаға тарттырылырға тейеш түгел. Фәҡәт имгәнгән кешегә эшләй алмаған көндәре өсөн түләһен һәм һауыҡҡанға тиклем уны ҡараһын.

20Хужа кеше ҡолон йәки ҡолиәһен таяҡ менән туҡмап, тегеләр шул урында уның ҡулынан вафат булһа, үлем өсөн хужаһы яза күрергә тейеш. 21Әгәр ҙә ҡол йәки ҡолиә шунан һуң бер-ике көн йәшәһә, яза биреү кәрәкмәй: ҡол – хужаның мөлкәте.

22Ир-ат һуғышҡан ваҡытта ауырлы ҡатынға һуғып, тегеһенең балаһы төшһә, әммә үҙенә башҡа зыян килмәһә, ғәйепле кеше ҡатындың төшкән ауыры өсөн иренең талабы менән хакимдар әйткән күләмдә аҡса түләргә тейеш. 23Ҡатынға ниндәй зыян килтерелһә, шундай уҡ яуап ҡайтарылырға тейеш: йәнгә – йән, 24күҙгә – күҙ, тешкә – теш, ҡулға – ҡул, аяҡҡа – аяҡ, 25тән бешкәнгә – тән бешеү, яраға – яра, имгәнеүгә – имгәнеү[+].

26Әгәр ҙә хужаһы, ҡолон йәки ҡолиәһен туҡмап, уларҙың күҙен зарарлаһа, күҙе өсөн уларҙы иреккә ебәрһен. 27Әгәр ҙә ҡолоноң йәки ҡолиәһенең тешен һуғып һындырһа, теше өсөн уларҙы иреккә ебәрһен.


Мал эйәләренең яуаплылығы тураһында

28Әгәр берәйһенең үгеҙе ир йә ҡатынды һөҙөп үлтерһә, үгеҙҙе таш бәреп үлтерегеҙ, итен ашамағыҙ. Ә үгеҙҙең хужаһы ғәйепле түгел[+]. 29Әгәр ҙә үгеҙ элек тә һөҙгәк булып, был хаҡта хужаһы иҫкәртелә килһә, ләкин ул үгеҙен ҡарап йөрөтмәйенсә, тегеһе берәй ир йә ҡатынды үлтерә һөҙһә, үгеҙ таш бәреп үлтерелһен, хужаһы ла үлемгә дусар ителһен. 30Әгәр ҙә үгеҙ хужаһына түләү һалһалар, күпме һалынған, шул тиклем түләп, ғүмерен һаҡлап ҡала ала[+]. 31Үгеҙ берәйһенең улын йәки ҡыҙын һөҙөп үлтерһә, ошо уҡ ҡанун ҡулланыла. 32Әгәр ҙә үгеҙ ҡолдо йәки ҡолиәне һөҙөп үлтерһә, үгеҙҙең хужаһы ҡолдоң хужаһына утыҙ шекел көмөш түләргә тейеш, ә үгеҙҙе таш бәреп үлтереү фарыз.

33Әгәр ҙә берәү һыу соҡорон[†] асыҡ ҡалдырһа йәки яңы соҡор ҡаҙып, уны япмай ҡуйһа, унда үгеҙ йәки ишәк төшөп ҡазаланһа, 34соҡор хужаһы мал хаҡын ҡайтарырға тейеш, ә үләкһәһен үҙенә алһын[+].

35Әгәр ҙә бер үгеҙ икенсе үгеҙҙе һөҙөп ҡазалаһа, тере үгеҙҙе һатһындар ҙа хаҡын бүлешһендәр, зыянланған үгеҙҙе лә уртаҡлашып алһындар. 36Үгеҙҙең электән үк һөҙгәк булыуы мәғлүм булһа, зыянды үгеҙен ҡарамаған хужа ҡаплаһын; үгеҙ өсөн үгеҙен бирһен, ә үләкһәһен үҙенә алһын.

#### 22


Мөлкәт тураһындағы ҡанундар

1Әгәр ҙә берәү үгеҙ йә һарыҡ урлап һуйһа йәки һатһа, урынына үгеҙ өсөн биш үгеҙ, һарыҡ өсөн дүрт һарыҡ бирергә тейеш[+]. 2-4Бур үҙе килтергән зыянды ҡапларға тейеш. Әгәр ҙә түләрлек хәле булмаһа, уғрылығы өсөн уның үҙен ҡоллоҡҡа һатһындар. Әгәр ҙә урланған мал – үгеҙме ул, ишәкме йәки һарыҡмы – урлаусыла тере көйө табылһа, ҡараҡ бер баш мал урынына икене ҡайтарһын.

Әгәр ҙә ҡараҡ, төн ҡараһын файҙаланып, өйгә төшөргә маташҡан саҡта тотолһа, уны үлтергән кеше ғәйепле түгел. Ләкин был хәл ҡояш сыҡҡас булһа, үлтергән кеше ғәйепте үҙе күтәрер[+].

5Әгәр ҙә берәү, малын ебәреп, кеше баҫыуын йәки йөҙөм баҡсаһын тапатһа, үҙ баҫыуының иң һәйбәт уңышын һәм йөҙөм баҡсаһының иң яҡшы емешен биреп, зыянды ҡаплаһын.

6Әгәр ҙә берәйһе яҡҡан ут, сәнскәкле ҡыуаҡтарға тоҡанып, өйөлгән иген эҫкертен, үҫеп ултырған ашлыҡты йәки тотош баҫыуҙы ялҡын ялмап алһа, зыянды ут яҡҡан кеше ҡапларға тейеш.

7Әгәр бер кеше икенсеһенә аҡса йәки әйбер һаҡларға биреп тороп, был әйберҙәр уның өйөнән ғәйеп булһа, тотолған осраҡта, уғры урланған әйбер хаҡын икеләтә ҡайтарырға тейеш. 8Әгәр уғрыны таба алмайҙар икән, әйберҙе һаҡлауға алып торған йорт хужаһы, кеше әйберенә ҡул һуҙмауы раҫланһын өсөн, Алла[†] хозурына хөкөмгә баҫырға тейеш.

9Әгәр ике кеше үгеҙ, ишәк, һарыҡ, кейем-һалым йәки юғалған әйбер тураһында бәхәсләшһә, икеһе лә уны «минеке» тип әйтһә, эш Алла хозурында ҡаралырға тейеш. Алла кемде ғәйепле тип таба, шул ғәйепһеҙенә әйбер хаҡын икеләтә арттырып түләргә тейеш.

10Әгәр ҙә берәй кеше икенсеһенә ҡарап торорға тип ишәген, үгеҙен, һарығын йәки бүтән төрлө малын биреп торһа һәм шул ваҡыт эсендә мал зыянланһа, имгәнһә йәки бер кем күрмәгәндә уны ҡыуып алып китһәләр, шәһәҙәт ҡылырға шаһиттар булмаһа, 11малды ҡарарға алған әҙәм, кеше мөлкәтенә хасланмауын раҫлап, Раббы[†] хозурында ант итһен. Мал хужаһы иһә антты ҡабул итергә тейеш. Шулай булғанда был мал өсөн хужаға хаҡ түләнмәй[+]. 12Ләкин мал унан урланған икән, ҡараған кеше хужаһына зыянды ҡапларға тейеш. 13Әгәр ҙә малды йыртҡыс талаған булһа, ҡараған кеше, быны иҫбатлап, малдың ҡалған емтеген күрһәтһен – шунда зыянланған мал өсөн түләмәҫ.

14Әгәр ҙә берәү файҙаланыу өсөн икенсеһенән мал алып торһа, хужаһы булмағанда теге мал имгәнһә йә зыянланһа, алып торған кеше зыянды ҡапларға тейеш. 15Әгәр ҙә был хәл хужаһының күҙ алдында булһа, зыян ҡаплатылмай, шулай ҙа малды файҙаланған өсөн аҡса түләнгән икән, хужаға башҡаса түләнергә тейеш түгел.


Әхлаҡ тураһында ҡанун

16Әгәр ҙә берәй ир кеше йәрәшелмәгән ғиффәтле ҡыҙҙы алдап, уның менән яҡынлыҡ ҡылһа, ул, ҡыҙҙың атаһына мәһәр түләп, ҡыҙға өйләнергә тейеш[+]. 17Әгәр ҙә ҡыҙҙың атаһы уны был кешегә бирергә теләмәһә, мәсхәрәләгән ир ҡыҙ өсөн ғиффәтле ҡыҙҙарға тейешле мәһәр аҡсаһын барыбер түләргә тейеш.

18Сихырсы ҡатынды иҫән ҡалдырмағыҙ[+].

19Хайуан менән енси мөнәсәбәткә кергән һәр кеше үлемгә дусар ителһен[+].

20Раббынан башҡа илаһтарға ҡорбан килтереүселәр[†] харам ҡылынып[*] юҡ ителергә тейеш.

21Килмешәкте ҡыҫырыҡлама һәм йәберләмә – үҙегеҙ ҙә Мысыр[†] ерендә килмешәк булдығыҙ[+]. 22Тол ҡатындарҙы, етем-еһерҙе йәберләмә[+]. 23Әгәр уларҙы йәберләһәң, улар Миңә ялбарыр һәм Мин уларҙың зарҙарын мотлаҡ ишетермен. 24Шул саҡ асыуым ялҡынланып, Мин һеҙҙе ҡылыс менән юҡ итермен һәм ҡатындарығыҙ – тол, ә балаларығыҙ етем ҡалыр[+].

25Әгәр Минең халҡымдан берәйһе ярлы булып, һин уға үтескә аҡса биреп тораһың икән, риба[*] алыусы булма, унан риба һорама[+]. 26Яҡыныңдан аманат итеп кейемен алып тораһың икән, ҡояш байығансы ҡайтар –[+] 27башҡа ябыныр әйбере юҡ уның. Унһыҙ нисек йоҡлаһын ул? Ул Миңә ялбарыр ҙа, уны ишетермен, сөнки Мин мәрхәмәтлемен.[†]

28Аллаға һүҙ тейҙермә, халҡыңдың башлығын хурлама[+].

29Уңышығыҙҙы һәм шарабығыҙҙы Миңә тәҡдим итеүҙе кисектермәгеҙ. Беренсе булып тыуған ир балаларығыҙҙы Миңә бирегеҙ[+]. 30Малға – эреһенә лә, вағына ла – ҡағыла был: быҙауҙың йәки бәрәстең тәүгеһе ете көн инәһе менән булһын да һигеҙенсе көнөнә Миңә бирегеҙ[+].

31Һеҙ – Минең Үҙемә һайлап алған халҡым, шуға күрә йыртҡыс талаған хайуан итен ашамағыҙ, эттәргә ташлағыҙ[+].

#### 23


Ғәҙеллек тураһында ҡанун

1Ялған хәбәр таратма. Хөкөм иткәндә, ялған шаһитлыҡ биреп, яман кешене яҡлама[+]. 2Нахаҡ эштә күпселеккә эйәрмә; хөкөм барышында шаһитлыҡ биргәндә, күпселеккә эйәреп, ғәҙелһеҙлек ҡылма. 3Хөкөм иткәндә ярлыға ярлы булғаны өсөн генә өҫтөнлөк бирмә[+].

4Дошманыңдың аҙашып йөрөгән үгеҙен йәки ишәген осратһаң, хужаһына алып барып бирергә тейешһең[+]. 5Үҙеңде күрә алмаған кешенең йөк артмаҡлаған ишәге йығылғанын күрһәң, шул көйө ҡалдырма, хужаһына уны торғоҙорға ярҙам ит.

6Ярлының дәғүәһен тикшергәндә, башҡаларҙы хөкөм иткәндәге кеүек үк, ғәҙел бул[+]. 7Ялған эштән алыҫ тор. Ғәйепһеҙҙе һәм хаҡлыны үлемгә дусар итмә, сөнки Мин ундай яуызлыҡ ҡылған әҙәмде аҡламайым[+]. 8Ришүәт алма, сөнки ришүәт күҙлеләрҙе һуҡырайта, ғәйепһеҙҙәрҙе һәләк итә[+].

9Килмешәкте йәберләмә. Сит-ят ерҙә нисек ҡыйын икәнен беләһегеҙ – Мысырҙа[†] үҙегеҙ килмешәк булдығыҙ[+].

10Алты йыл ереңә орлоҡ сәс һәм уңыш йый, 11ә етенсе йылына уны эшкәртмә, ял иттер. Уның емештәрен халҡыңдың ярлылары ашаһын, ҡалғаны менән ҡыр йәнлектәре ризыҡланһын. Йөҙөм ағастары менән зәйтүн[†] ағастарына ҡарата ла шуны эшлә[+].

12Алты көн эшлә, етенсе көндө эшләмә, үгеҙең дә, ишәгең дә ял итһен, ҡолиәңдең улы ла, килмешәк тә хәл йыйһын[+]. 13Мин әйткәндәрҙең бөтәһен дә үтәгеҙ. Бүтән илаһтарҙы иҫкә алмағыҙ: уларҙың исеме бер ваҡытта ла ауыҙығыҙҙан сыҡмаһын[+].


Өс ҙур байрам

14Йыл һайын өс тапҡыр Минең хөрмәтемә байрам үткәрегеҙ[+]. 15Һеҙгә ҡушҡанымса, авив айының тәғәйен көндәрендә ете көн сөсө икмәк ашап, Сөсө икмәк байрамын билдәлә. Сөнки ошо айҙа Мысырҙан сыҡтығыҙ.

Бер кем дә Минең хозурыма буш ҡул менән килмәһен[+].

16Үҙең сәскән баҫыуҙың тәүге уңышын йыйғас, Ураҡ байрамын үткәр. Йыл аҙағында, баҫыуҙан бөтә уңышты йыйып алғас, Уңыш йыйыу байрамын үткәр[+]. 17Шул рәүешле, йылына өс тапҡыр бөтә ирҙәр Хакимығыҙ Раббы[†] хозурына баҫырға тейеш[+].

18Миңә килтерелгән ҡорбандың[†] ҡанын әсе икмәк менән бергә тәҡдим итмә. Байрамда Миңә килтерелгән ҡорбандың майы иртәнсәккә тиклем ҡалмаһын.

19Ерең биргән тәүге уңыштың иң яҡшыһын Аллаң Раббының йортона алып кил.

Кәзә бәрәсен инәһенең һөтөндә бешермә[+].


Алланың вәғәҙәһе һәм күрһәтмәләре

20Ҡара, Мин һинең алдан фәрештә[†] ебәрәм, ул һине юлда һаҡлап йөрөтөр һәм һиңә тип әҙерләгән ергә алып барыр[+]. 21Уның әйткәндәрен иғтибар менән тыңла, ҡарышлашма. Мин уны Үҙ исемемдән ебәрҙем, шуға күрә, башбаштаҡлығыңды ғәфү итмәҫ.

22Әгәр ҙә һин уны тыңлаһаң һәм әйткәндәремдең һәммәһен дә үтәһәң, Мин дошмандарыңдың дошманы, һиңә ҡаршыларҙың ҡаршыһы булырмын[+]. 23Минең фәрештәм алдыңдан барыр һәм һине әмөриҙәр, хиттиҙәр, перизиҙәр, ҡәнғәниҙәр,[†] хиууиҙәр, йевусиҙәр еренә килтерер. Мин был халыҡтарҙы юҡ итермен[+]. 24Уларҙың илаһтарына баш эймә һәм ғибәҙәт ҡылма, был халыҡтарҙың йолалары буйынса эш итмә. Уларҙың илаһтарын юҡ ит һәм табыныу бағаналарын емер[+]. 25Аллаң Раббыға ғибәҙәт ҡыл – шулай эшләһәң, ашаған икмәгеңде һәм эскән һыуыңды фатихалармын, һине ауырыу-сирҙәрҙән аралармын[+]. 26Шул саҡта һин йәшәгән ерҙә балаһы төшкән, түлһеҙ ҡалған бер ҡатын да булмаҫ. Мин һиңә оҙон ғүмер бирермен[+].

27Мин һинең алдан дәһшәтемде ебәрермен. Юлыңда осраған барса халыҡтарҙы ҡаушатырмын, бөтә дошмандарыңды һине күрер-күрмәҫтән ҡасырға мәжбүр итермен[+]. 28Һинең алдан траштар ебәрермен, ул хиууиҙәрҙе, ҡәнғәниҙәрҙе һәм хиттиҙәрҙе ҡасырға мәжбүр итер[+]. 29Ләкин Мин уларҙы бер юлы, бер йылда ғына ҡыуып ебәрмәм, юҡһа ер кешеһеҙ ҡалып, һине кейек-януар баҫыр[+]. 30Мин был халыҡтарҙы әкренләп ҡыуып таратырмын – һин инде, ишәйеп киткәс, тотош илгә хужа булырһың. 31Мин һиңә Ҡамышлы диңгеҙҙән[†] алып Евфрат йылғаһына ҡәҙәр йәйелеп ятҡан ерҙәрҙе бирермен, бер яҡтан ул пелештиҙәр[†] диңгеҙе, икенсе яҡтан сүл менән сикләнер. Был ерҙәге халыҡтарҙың бөтәһен дә ҡулыңа тапшырырмын, һәм һин уларҙы алдыңдан ҡыуып ебәрерһең[+].

32Уларҙың үҙҙәре менән дә, илаһтары менән дә килешеү[†] төҙөмә! 33Был халыҡтар һинең ерҙә йәшәргә тейеш түгел. Юҡһа улар һине Миңә ҡаршы гонаһҡа[†] этәрер. Уларҙың илаһтарына табыныу – һинең өсөн тоҙаҡ булыр[+].

#### 24


Алланың Исраил халҡы менән килешеү төҙөүе

1Раббы[†] Мусаға:[†]

– Һин үҙең, Һарун,[†] Надав, Авиһу һәм Исраилдың[†] етмеш аҡһаҡалы[†] яныма менегеҙ ҙә алыҫтан ғына Миңә сәждә ҡылығыҙ, – тине. –[+] 2Миңә фәҡәт Муса ғына яҡынлашһын! Башҡа берәү ҙә Раббыға яҡын килергә тейеш түгел. Халыҡ иһә уның менән тауға менергә тейеш түгел.

3Муса, халыҡ эргәһенә килеп, Раббының бөтә һүҙҙәре һәм ҡанундары[†] тураһында һөйләп бирҙе. Бөтөн халыҡ бер булып:

– Раббы ҡушҡандарҙың барыһын да үтәрбеҙ, – тип яуап ҡайтарҙы[+].

4Муса Раббы ҡанундарын яҙып ҡуйҙы. Иртәгәһенә иртәнсәк тау итәгендә ҡорбан[†] усағы яһаны һәм Исраил ырыуҙары һаны буйынса ун ике таш бағана ултыртты. 5Унан Муса Исраил халҡы араһынан йәш егеттәрҙе ҡорбанлыҡ малы алып килергә ебәрҙе. Улар Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны тәҡдим иттеләр һәм татыулыҡ ҡорбаны булараҡ үгеҙҙәр салдылар. 6Муса ҡандың яртыһын туҫтаҡтарға ағыҙып алды, ҡалған ҡанды ҡорбан усағы өҫтөнә һирпте. 7Шунан халыҡҡа Килешеү[†] китабына яҙылғандарҙы уҡып ишеттерҙе. Барыһы ла:

– Беҙ Раббы һүҙенән сыҡмабыҙ, Уға буйһонорбоҙ, – тип ышандырҙы.

8Муса ҡорбан ҡанын халыҡҡа һирпте лә:

– Раббы һеҙҙең менән төҙөгән килешеүҙе раҫлаусы ҡан был. Уның һүҙҙәре – килешеү шарттары, – тине[+].

9Шунан Муса, Һарун, Надав, Авиһу һәм Исраилдың етмеш аҡһаҡалы тауға менде 10һәм Исраил Аллаһын күрҙе. Уның аяҡ аҫтында аяҙ күк йөҙө һымаҡ зәңгәр яҡуттай ялтыр баҫмаға оҡшаған нәмә бар ине[+].

11Исраил башлыҡтары Алланы күрҙе, әммә Алла[†] уларға ҡул күтәрмәне. Шунан улар ашанылар, эстеләр.

12Раббы Мусаға:

– Минең эргәмә тау башына мен, – тине. – Унда Мин, Үҙемдең ҡанун һәм бойороҡтарымды ике таҡтаташҡа яҙып, халыҡҡа еткереү өсөн һиңә бирермен[+].

13Муса үҙенең ярҙамсыһы Йушағ менән бергә юлға сыҡты һәм Алла тауына күтәрелде[+]. 14Аҡһаҡалдарға иһә:

– Беҙ кире ҡайтҡансы ошонда көтөп тороғоҙ, – тине. – Һарун менән Хур янығыҙҙа ҡала. Берәйһенең йомошо төшһә, уларға мөрәжәғәт итһен.

15Муса тауға менде. Тауҙы болот ҡаплап алды. 16Раббының шөһрәте[†] Синай тауының[†] өҫтөнә ҡунды. Алты көн буйы тауҙы болот ҡаплап торҙо, ә етенсе көнөнә Раббы болот эсенән Мусаға өндәште. 17Раббының шөһрәте Исраил халҡына тау башында дөрләп янған ут кеүек күренде[+].

18Муса, болот эсенә инеп, тау башына күтәрелде һәм унда ҡырҡ көн, ҡырҡ төн булды[+].

#### 25


Изге сатыр өсөн иғәнәләр

1[•]Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына Минең өсөн иғәнә йыйырға ҡуш: кем нимә теләй, шуны бирһен. 3Һин уларҙан түбәндәге әйберҙәрҙе ал: алтын, көмөш, баҡыр, 4зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн еп, сиратылған нәфис етен еп һәм кәзә дебете, 5ҡыҙылға буялған һәм иләнгән һарыҡ тәкәһе тиреһе, йоҡа итеп эшкәртелгән күн, сәрүәр ағасы, 6майшәм өсөн зәйтүн майы,[†] мәсех майы һәм төтәтеү майы өсөн хуш еҫле матдәләр, 7эфод[†][*] менән баш ҡаһин[†] түшлеген биҙәр өсөн тирәсәгә кейҙереп ҡуя торған оникс һәм башҡа аҫыл таштар.

8Исраил халҡы Минең өсөн Изге[†] торлаҡ ҡорһон, һәм Мин улар араһында төйәкләнермен[+]. 9Торлағым Изге сатырҙы[†] һәм ундағы бөтә нәмәне Мин һиңә күрһәтәсәк өлгө буйынса эшлә.


Килешеү һандығы

10[•]Сәрүәр ағасынан бер һандыҡ эшләһендәр: буйы ике терһәк[*] ярым, иңе һәм бейеклеге терһәк ярым булһын[+]. 11Уны эстән дә, тыштан да саф алтын менән көплә, ситтәрен алтын менән ҡаймала. 12Дүрт алтын дүңгәләк ҡойоп, уларҙы һандыҡтың дүрт тояғына беркет: ике дүңгәләк – һандыҡтың бер яғынан, икәүһе икенсе яғынан булһын. 13Сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшләп, уларҙы алтын менән көплә 14һәм, һандыҡты ҡолғаға ултыртып йөрөтөр өсөн, уларҙы һандыҡтың ике яғындағы дүңгәләктәргә кейҙер. 15Был ҡолғалар һәр саҡ һандыҡтың дүңгәләктәренә кейҙерелгән булһын – уларҙы һурып алырға ярамай. 16Мин һиңә бирәсәк килешеү[†] таҡтаташтарын һандыҡ эсенә һал.

17Һандыҡҡа саф алтындан гонаһтарҙан[†] паклау ҡапҡасы[†][*] яһа. Уның буйы ике терһәк ярым, иңе терһәк ярым булһын. 18Ҡапҡастың ике осона, алтындан сүкеп, ике кируб[†] эшлә. 19Кирубтарҙың береһе – бер, икенсеһе икенсе оста булһын һәм ҡапҡас менән бер бөтөндө тәшкил итһен. 20Кирубтарҙың ҡанаттары, өҫкә йәйелеп, һандыҡ ҡапҡасын ҡаплап торһон. Улар бер-береһенә йөҙҙәре менән ҡапма-ҡаршы торһон һәм ҡапҡас өҫтөнә ҡараһын. 21Һандыҡтың эсенә Мин һиңә бирәсәк килешеү таҡтаташтарын һал да ҡапҡасын яп[+]. 22Һинең менән осрашҡан саҡта Мин ана шунда, һандыҡ ҡапҡасы өҫтөндә, ике кируб араһында булырмын һәм һинең аша бойороҡтарымды Исраил халҡына еткерермен[+].


Изге икмәк ҡуя торған өҫтәл

23[•]Сәрүәр ағасынан бер өҫтәл эшлә: буйы ике терһәк, иңе бер терһәк һәм бейеклеге терһәк ярым булһын. 24Уны саф алтын менән көплә һәм сит-ситтәрен алтын менән ҡаймала. 25Ситтәренә ус аяһы[*] бейеклегендә эргәлек эшлә һәм уны алтын менән ҡаймала. 26Дүрт алтын дүңгәләк яһап, уларҙы өҫтәлдең дүрт мөйөшөнә, аяҡтары тәңгәленә беркет. 27Дүңгәләктәрҙе эргәлек янына урынлаштыр; өҫтәлде күсереп йөрөтөргә кәрәк булғанда, уларға ҡолға кейҙереләсәк. 28Өҫтәлде күсереп йөрөтөр өсөн ҡолғаларҙы сәрүәр ағасынан эшлә лә уларҙы алтын менән көплә. 29Өҫтәлгә ҡуйыр өсөн саф алтындан тәрилкәләр, сеүәтәләр, түкмә ҡорбандар[†] өсөн ҡомғандар һәм кәсәләр эшлә. 30Һәр ваҡыт Минең хозурыма өҫтәл өҫтөнә изге икмәк ҡуй[+].


Шәмдәл

31[•]Саф алтындан сүкеп, шәмдәл эшлә. Уның нигеҙен, һабағын, кәсәләрен, бөрөләрен һәм таждарын бер бөтөн итеп тоташтыр. 32Уның бер яғынан – өс, икенсе яғынан – өс, йәмғеһе алты ботаҡ булһын. 33Алты ботаҡтың һәр береһендә бөрөләре һәм таждары менән баҙам сәскәһенә оҡшаған өсәр кәсә булһын. 34Шәмдәлдең һабында бөрөләре һәм таждары менән баҙам сәскәһенә оҡшаған дүрт кәсә булһын. 35Ике ботаҡ аҫтында бер бөрө, икенсе ике ботаҡ аҫтында бер бөрө, өсөнсө ике ботаҡ аҫтында бер бөрө – шәмдәлдең бөтә алты ботағы аҫтында ла шулай булырға тейеш. 36Кәсәнең бөрөләре лә, ботаҡтар ҙа – шәмдәл менән бер бөтөн: һәммәһе лә саф алтындан сүкелгән булһын.

37Ете майшәм эшлә һәм, шәмдәл алдын яҡтыртыу өсөн, уларҙы шәмдәл өҫтөнә ҡуй. 38Филтә ҡыҫҡыстар һәм һоҫҡолар саф алтындан булһын. 39Шәмдәлгә һәм уның кәрәк-ярағына бер талант[*] саф алтын тотон. 40Ҡара уны, барыһын да тап һиңә тауҙа күрһәтелгән өлгө буйынса эшлә[+].

#### 26


Изге сатыр

1[•]Изге сатырҙы[†] ун шаршауҙан эшлә. Шаршауҙар сиратылған нәфис етендән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һуғылһын һәм уларға оҫта итеп кируб[†] һүрәттәре сигелһен. 2Һәр шаршауҙың буйы егерме һигеҙ, иңе дүрт терһәк булһын. Бөтә шаршауҙар ҙа бер үлсәмдә булырға тейеш. 3Биш шаршау бергә, бер киҫәккә, ҡалған бишәүһе шулай уҡ бергә беркетелһен. 4Беренсе киҫәктең ситке иңе буйлап зәңгәр элмәктәр, шулай уҡ икенсе киҫәктең ситке иңе буйлап та шундай уҡ элмәктәр эшлә. 5Бер киҫәктең ситке иңендә илле, икенсе киҫәктең ситке иңендә тағы ла илле элмәк булырға тейеш: бер элмәк ҡаршыһында – икенсе элмәк. 6Алтындан илле ҡаптырма эшлә. Ҡаптырмалар менән шаршауҙарҙы беркет тә бер бөтөн итеп йый – Изге сатыр хасил булыр.

7Изге сатырҙы ҡаплау өсөн кәзә дебетенән һуғылған ун бер япма эшлә. 8Һәр япманың буйы утыҙ, иңе дүрт терһәк; ун бере лә бер үлсәмдә булһын. 9Шуларҙың бишәүһен бергә, тағы алтауһын бергә беркет; алтынсыһын уртаға бүлеп һал – ул ингән ерҙә һәленеп торор. 10Бер киҫәктең ситке иңе буйлап илле элмәк һәм икенсе киҫәктең ситке иңе буйлап илле элмәк эшлә. 11Илле баҡыр ҡаптырма эшлә, уларҙы элмәккә ҡаптыр һәм, бер бөтөн япма килеп сыҡһын өсөн, ике киҫәкте бер-береһенә беркет. 12Япманың оҙонлоғонан артып ҡалғаны – ярты иң – Изге сатырҙың артҡы яғынан аҫылынып төшһөн. 13Япманың ике яғынан да бер терһәккә артып ҡалған өлөштәре Изге сатырҙың ян-яҡтарын ҡаплап торорға тейеш. 14Сатыр өсөн йәнә ике ҡат япма эшлә: уларҙың береһе ҡыҙыл төҫкә буялған һарыҡ тәкәһе тиреләренән, икенсеһе – тәүгеһенең өҫтөндәгеһе – йоҡа итеп эшкәртелгән күндән булһын[+].

15[•]Изге сатыр өсөн сәрүәр ағасынан рамдар яһа: 16һәр рамдың буйы ун терһәк һәм иңе терһәк ярым булһын. 17Рамдарҙы бер-береһенә беркетер өсөн һәр ҡайһыһының ике сығынтыһы булһын. Изге сатырҙың барлыҡ рамдары ла шул рәүешле эшләнһен. 18Изге сатырҙың көньяҡҡа ҡараған яғы өсөн егерме рам 19һәм улар аҫтына ҡырҡ көмөш төп – һәр рам аҫтына икешәр төп, уның һәр сығынтыһына бер төп эшлә. 20Шулай уҡ Изге сатырҙың икенсе, төньяҡҡа ҡараған яғы өсөн дә егерме рам 21һәм ҡырҡ көмөш төп – һәр береһенең аҫтына икешәр төп эшлә. 22Изге сатырҙың артҡы, көнбайыш яғы өсөн алты рам, 23артҡы мөйөштәре өсөн – тағы ике рам яһа, 24улар аҫҡы яҡтан икегә айырылған, ә өҫтән (беренсе дүңгәләк торған ерҙән) бөтөн булырға тейеш. Бындай рамдар икәү булһын – һәр мөйөштә берәр. 25Был һигеҙ рамға ун алты көмөш төп кәрәк – һәр береһенең аҫтына икешәр төп.

26Сәрүәр ағасынан Изге сатырҙың бер яғы буйлап рамдарҙы тоташтырыу өсөн – биш, 27икенсе яғы буйлап биш һәм уның артҡы, көнбайыш яғы өсөн биш һайғау әҙерлә. 28Уртансы һайғау сатырҙың бер башынан икенсе башына тиклем һуҙылған рамдарҙы тоташтырырға тейеш. 29Рамдарҙы алтын менән көплә һәм уларға һайғауға нығытыу өсөн алтын дүңгәләктәр беркет тә һайғауҙы алтын менән көплә. 30Сатырҙы тауҙа күрһәтелгән өлгө буйынса төҙө.

31[•]Зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн ептән һәм сиратылған етендән махсус пәрҙә һуҡ та оҫта итеп кируб һүрәттәре сик[+]. 32Уны сәрүәр ағасынан эшләнеп, алтын менән көпләнгән дүрт бағананың алтын ырғаҡтарына эл. Был бағаналар дүрт көмөш төптә торһон. 33Пәрҙәне сатыр түбәһендәге ҡаптырмаларға эл дә Килешеү һандығын[†] пәрҙә эсенә ҡуй. Был пәрҙә Мөҡәддәс[†] урын менән Иң мөҡәддәс урынды айырып торһон[+]. 34Иң мөҡәддәс урындағы Килешеү һандығы өҫтөнә ҡапҡас[†] ҡуй. 35Пәрҙә алдына – изге икмәк өсөн өҫтәл, өҫтәл ҡаршыһына шәмдәл ҡуй. Шәмдәл – Изге сатырҙың көньяҡҡа ҡараған яғында, өҫтәл төньяғында торорға тейеш.

36Сатыр ауыҙын ҡаплап торһон өсөн зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һәм сиратылған нәфис етендән туҡылып, сигелгән бер ҡорма эшлә. 37Ҡорманы элеү өсөн сәрүәр ағасынан биш бағана эшлә һәм алтын менән көплә. Ырғаҡтары ла алтын булһын. Бағаналар өсөн баҡырҙан биш төп ҡой.

#### 27


Тотош яндырыу ҡорбаны өсөн усаҡ

1[•]Сәрүәр ағасынан ҡорбан[†] усағы эшлә. Ул – дүрткел, буйы ла, иңе лә биш, ә бейеклеге өс терһәк булһын. 2Ҡорбан усағының дүрт мөйөшөнә лә уның менән бер бөтөн итеп дүрт мөгөҙ эшлә. Ҡорбан усағының өҫтөн баҡыр менән көплә[+]. 3Уға көл сығарыу өсөн көршәктәр, көрәктәр, ҡан һирпеү сеүәтәләре, сәнскеләр һәм һоҫҡолар яһа. Ҡорбан усағы өсөн кәрәк-яраҡтың бөтәһе лә баҡырҙан булһын[+]. 4Ҡорбан усағы өсөн селтәрле баҡыр рәшәткә яһа һәм уның дүрт мөйөшөнә дүрт баҡыр дүңгәләк беркет. 5Рәшәткәне ҡорбан усағының һыры аҫтына, усаҡтың уртаһына етеп торорлоҡ итеп нығыт. 6Ҡорбан усағы өсөн сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшлә һәм уларҙы баҡыр менән көплә. 7Ҡорбан усағын күсереп йөрөтөргә кәрәк булғанда, ошо ҡолғалар дүңгәләктәргә кейҙерелер. 8Ҡорбан усағын ҡыуыш эсле итеп таҡтанан яһа. Ул һиңә тау башында күрһәтелгәнсә эшләнһен.


Изге сатырҙың ихатаһы

9[•]Изге сатырҙы[†] уратып ихата эшлә. Ихатаның көньяҡ тарафының оҙонлоғо йөҙ терһәк булып, унда сиратылған нәфис етен шаршауҙар эленеп торһон. 10Шаршауҙар өсөн егерме бағана яһалһын, бағаналарҙың төптәре баҡырҙан, ырғаҡтары һәм беркеткестәре көмөштән булһын. 11Ихатаның төньяҡҡа ҡараған яғы ла шулай уҡ йөҙ терһәк булһын, был яҡ өсөн дә шаршауҙар, егерме бағана һәм егерме баҡыр төп яһалһын. Бағаналағы ырғаҡтар һәм беркеткестәр көмөштән булһын. 12Ихатаның көнбайыш яғына илле терһәк оҙонлоғондағы шаршауҙар эленһен. Улар өсөн ун бағана менән ун төп эшләт. 13Көнсығыш яҡтан да ихатаның киңлеге илле терһәк булһын. 14Ихата ҡапҡаһының[†] бер яғындағы шаршауҙар ун биш терһәк оҙонлоҡта булып, улар өс төпкә ултыртылған өс бағанаға эленһен; 15икенсе яғында ла шаршауҙарҙың оҙонлоғо ун биш терһәк булып, улар ҙа өс төпкә ҡуйылған өс бағанаға эленһен. 16Ихатаның ҡапҡаһы өсөн зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һәм сиратылған нәфис етендән егерме терһәк оҙонлоғонда нағыш менән биҙәлгән ҡорма һуҡ. Ҡапҡала дүрт бағана булһын, улар аҫтына дүрт төп кәрәк.

17Ихата әйләнәһендәге бөтә бағаналарҙың да беркеткестәре һәм ырғаҡтары көмөштән, ә бағана аҫтындағы төптәр баҡырҙан булһын. 18Ихатаның буйы – йөҙ, иңе – илле терһәк, сиратылған нәфис етендән һуғылған шаршауҙарҙың бейеклеге иһә – биш терһәк, бағана өсөн төптәр баҡырҙан булһын. 19Изге сатырҙың бөтә кәрәк-ярағы, Изге сатыр ҡаҙыҡтары һәм ихата әйләнәһендәге шаршау ҡаҙыҡтары баҡырҙан булһын.


Раббы хозурында яныр ут

20[•]Исраил[†] халҡына әмер ит: шәмдәл өҫтөндә гелән майшәм янып торһон өсөн ҡул менән һығылған таҙа зәйтүн майы[†] килтерһендәр. 21Һарун[†] менән уның улдары майшәмдәрҙең Раббы[†] хозурында, Осрашыу сатырында[*] һәм Килешеү[†] таҡтаташтары һалынған һандыҡты айырып торған пәрҙә алдында кистән иртәнсәккә тиклем яныуын хәстәрләһен. Исраил халҡы өсөн был – быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә[+].

#### 28


Ҡаһиндар өсөн кейем

1Ағайың Һарунды,[†] уның улдары Надав, Авиһу, Әлғазар һәм Иҫамарҙы исраилдар[†] араһынан яныңа саҡырып ал. Улар Минең ҡаһиндарым[†] булһын. 2Ағайың Һарунға мөһабәт һәм күркәм ҡиәфәт бирә торған изге[†] кейемдәр әҙерлә. 3Мин ҡулдарына оҫталыҡ һалған тәжрибәле һөнәр эйәләренә әйт, Миңә бағышланып, ҡаһинлыҡ итә алһын өсөн, Һарунға кейем әҙерләһендәр.

4Улар түшлек, эфод,[†] ябынса, биҙәкләп туҡылған күлдәк, сәллә һәм билғау әҙерләһен. Ағайың Һарун менән уның улдары Минең ҡаһиндарым булһын өсөн изге кейем был. 5Оҫталар алтын, шулай уҡ зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн, сиратылған нәфис етен ҡулланһын.


Эфод

6[•]Эфодты зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн ептәргә һәм сиратылған нәфис етенгә алтын ептәр ҡушып, оҫта итеп эшләһендәр. 7Эфодты беркетер өсөн ян-яғынан уға ике яурынса тегелһен. 8Эфодтың билғауы, эфод һымаҡ уҡ, алтын ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән, нәҙек етендән һуғылырға тейеш; эфод менән ул бер бөтөн булһын.

9Ике оникс алып, уларға Исраил улдарының исемдәрен сүкеп яҙ. 10Уларҙың олоһонан башлап, бер ташҡа – алты, икенсе ташҡа алты исем яҙылһын. 11Был таштарға Исраил улдарының исемдәрен оҫта ырыусы мөһөр уйған һымаҡ итеп яҙ. Был таштарҙы алтындан биҙәкләп эшләнгән тирәсәгә кейҙер ҙә 12эфодтың яурынсаларына беркет: был таштар – Исраил улдары хаҡында иҫтәлек. Раббыға Исраил халҡын хәтерләтеп торһон өсөн, Һарун уларҙың исемдәрен иңдәрендә йөрөтһөн. 13Алтындан оҫта итеп тирәсәләр эшлә, 14саф алтындан ишеп ике бау яһа һәм уларҙы тирәсәләргә беркетеп ҡуй.


Түшлек

15[•]Раббы[†] ҡарары өсөн оҫта итеп түшлек эшлә. Ул эфод һымаҡ уҡ алтын ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән, сиратылған нәфис етендән булһын. 16Түшлек ике ҡатланған туҡыманан буйы һәм иңе бер ҡарыш[*] ҙурлығында дүрткел булһын. 17Унда аҫыл таш һалырлыҡ дүрт рәт оя эшлә. Беренсе рәттә – ҡыҙыл яҡут, хризолит һәм зөбәржәт;[+] 18икенсе рәттә – фирүзә, зәңгәр яҡут һәм алмас; 19өсөнсө рәттә – яҡут, аҡ аҡыҡ һәм аметист; 20дүртенсе рәттә һары яҡут, оникс һәм йәшмә булыр. Уларҙың бөтәһен дә алтын тирәсәгә урынлаштыр. 21Исраил улдарының исемдәре яҙылған ун ике таш булырға тейеш: һәр ташҡа, мөһөрҙәге шикелле, ун ике Исраил ырыуынан берәүһенең исеме сүкеп яҙылһын.

22Түшлек өсөн саф алтындан, бау шикелле ишеп, сылбырҙар эшлә. 23Ике алтын дүңгәләк эшлә һәм, уларҙы түшлектең мөйөштәренә беркетеп, 24ике алтын сылбыр ярҙамында 25ике тирәсәгә тоташтыр, ә әлеге тирәсәләрҙе алғы яҡтан эфодтың яурынсаларына беркет.

26Ике алтын дүңгәләк эшлә лә уларҙы эске яҡтан, эфодҡа ятып торған еренән, түшлектең ике мөйөшөнә беркет. 27Тағы ике алтын дүңгәләк эшләп, уларҙы алғы яҡтан яурынсаның түбәнге осона – йөйгә яҡын итеп – эфодтың билғауы өҫтөнән беркет. 28Түшлектең дүңгәләктәре эфодтың дүңгәләктәре менән зәңгәр бау ярҙамында бәйләнгән булһын – эфодтың билғауынан өҫтәрәк урынлашҡан түшлек эфодҡа берегеп ятып торһон.

29Һарун, мөҡәддәс урынға кергән саҡта, Исраил улдарының исемдәрен Раббы алдында даими хәтерләтеп тороу билгеһе итеп, һәр саҡ күкрәгендә – түшлектә – йөрөтһөн.

30Ҡарар түшлегенә урим менән туммимды[*] һал: улар, Раббы хозурына баҫҡан саҡта, Һарундың йөрәге өҫтөндә булһын. Раббы алдында торғанда, Һарун Раббының Исраил халҡына күрһәтмәләрен һәр саҡ бына шулай йөрәге өҫтөндә йөрөтһөн[+].


Ҡаһиндың башҡа кейемдәре

31[•]Эфод аҫтынан кейә торған ябынса тотошлай зәңгәр туҡыманан булһын. 32Уның уртаһында баштан кейер өсөн уйым булһын. Туҡыманың сите туҙрамаһын өсөн уйымдың ситтәре яға һымаҡ итеп тегелһен. 33Зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән анар емеше рәүешендә йоморсалар эшлә һәм уларҙы ябынса итәгенә уратып тек, уларҙың араһына алтын ҡыңғырауҙар таҡ. 34Был алтын ҡыңғырауҙар һәм анар емештәре ябынса салғыйының буйынан-буйына сиратлашып барырға тейеш. 35Һарун был кейемде ҡаһин хеҙмәтен үтәгәндә кейһен. Ул изге урынға, Раббы хозурына, кергәндә һәм сыҡҡанда ҡыңғырауҙарҙың сыңлауы ишетелеп торһон, юҡһа ул харап буласаҡ.

36Саф алтынды табаҡлап сәскә рәүешендә йәй ҙә уға: «Раббыға бағышланған» тигән һүҙҙәрҙе мөһөрҙәге шикелле сүкеп яҙ[+]. 37Уны сәллә өҫтөнән зәңгәр бау менән беркетеп ҡуй. 38Исраил халҡы Раббыға бағышлап изге ҡорбан-саҙаҡалар[†] килтергәндә ғәйеп-хаталар ебәрһә, Һарун уларҙы үҙ өҫтөнә алыр. Был алтын табаҡса гелән Һарундың маңлайында булырға тейеш. Шул сағында был ҡорбан-саҙаҡаларҙы Раббы ҡабул итер[+].

39Һарун өсөн нәфис етендән күлдәк тек, нәфис етендән сәллә эшлә һәм биҙәкле билғау һуҡ[+].

40Һарун улдарына ла күлдәк, билғау һәм баштарына бәй әҙерлә. Был уларға мөһабәтлек һәм күркәмлек өҫтәр.

41Ағайың Һарунға һәм уның улдарына ошо кейемдәрҙе кейҙер. Һарунды һәм уның улдарын зәйтүн майы[†] менән мәсехлә[*], уларҙы изгеләндереп, ҡаһинлыҡҡа бағышла һәм улар Минең ҡаһиндарым булыр. 42Билдән теҙгә тиклем ҡаплап торорлоҡ итеп етендән эске ыштан тектер. 43Осрашыу сатырына[†] ингән йәки мөҡәддәс урында ҡаһин хеҙмәтен үтәп ҡорбан усағына яҡынайған саҡта, Һарун һәм улдары ошо ыштанды кейһен. Юҡһа улар ғәйепле булыр һәм үлемгә дусар ителер. Был – Һарун һәм уның нәҫелдәре өсөн мәңгелек ҡағиҙә.

#### 29


Ҡаһинлыҡҡа бағышлау

1[•]Минең ҡаһиндарым[†] булһындар өсөн, Һарун[†] менән улдарын бына ни рәүешле изгеләндерергә[†] тейешһең.

Бөтә ағзалары теүәл бер башмаҡ менән ике һарыҡ тәкәһе ал. 2Сөсө икмәк, зәйтүн майына[†] баҫылған күмәс, зәйтүн майы һөртөлгән йоҡа ғына сөсө көлсәләр ал – улар бөтәһе лә иң яҡшы бойҙай ононан бешерелһен[+]. 3Уларҙы бер кәрзингә һал да үгеҙ һәм ике һарыҡ менән бергә Миңә алып кил.

4Һарунды улдары менән Осрашыу сатыры[†] ауыҙына килтер ҙә уларҙы һыу менән йыуындыр. 5Һарунға кейемдәрен – күлдәген, эфод[†] аҫтына ябынсаһын, эфодын һәм түшлеген кейҙер. Билен эфод билғауы менән быу. 6Һарундың башына сәллә кейҙер, сәлләгә изгелек тажын беркет. 7Шунан мәсехләү йолаһын башҡар: мәсех майы алып, Һарундың башына ҡой[+].

8Һарундың улдарын алып кил һәм уларға күлдәк кейҙер, 9билдәрен билғау менән быу, баштарына бәйҙәрен бәйлә. Мәңгелек ҡағиҙә булараҡ, ҡаһинлыҡ вазифаһы Һарунға һәм уның улдарына бирелә – һин уларҙы ҡаһинлыҡҡа ошо рәүешле бағышларһың.

10Үгеҙҙе Осрашыу сатыры алдына алып кил. Һарун менән улдары ҡулдарын үгеҙҙең башына ҡуйһын. 11Үгеҙҙе Осрашыу сатыры ауыҙында, Раббы[†] хозурында, сал. 12Ҡанына бармағыңды манып ҡорбан[†] усағының мөгөҙҙәренә һөрт, ҡалған ҡанды ҡорбан усағының төбөнә түк[+]. 13Үгеҙҙең эске ағзаларын ҡаплаған бөтә майҙы, бауыр аҫтындағы өлөшөн һәм майы менән бергә ике бөйөрөн алып, уларҙы ҡорбан усағында яндыр[+]. 14Үгеҙҙең ите менән тиреһен, уның нәжесен[†] тупламдан[†] ситкә сығарып яндыр. Был – гонаһ[†] ҡорбаны[+].

15Шунан һарыҡ тәкәһенең береһен алып кил. Һарун менән улдары ҡулдарын уның башына ҡуйһын. 16Тәкәне сал һәм уның ҡанын һәр яҡлап ҡорбан усағына һирпеп сыҡ. 17Тәкә түшкәһен киҫәктәргә тура. Уның эс-ҡарынын һәм тояҡтарын йыуып, башының һәм бүтән өлөштәренең өҫтөнә һал да 18тәкәне ҡорбан усағында яндыр. Раббы өсөн тотош яндырыу ҡорбаны, Уға күркәм хуш еҫ, Раббыға ут ҡорбаны был[+].

19Икенсе һарыҡ тәкәһен ал. Һарун менән улдары ҡулдарын уның башына ҡуйһын. 20Тәкәне сал. Тәкәнең бер аҙ ҡанын алып Һарундың һәм уның улдарының уң ҡолаҡтары осона, уң ҡулдарының баш бармағына һәм уң аяҡтарының баш бармағына һөрт. Ҡанды ҡорбан усағының яҡ-яғына һирпеп сыҡ. 21Шунан ҡорбан усағы өҫтөндәге ҡанды һәм мәсех майын алып, уларҙы Һарундың өҫтөнә, уның кейемдәренә, шулай уҡ Һарун улдарының өҫтөнә һәм уларҙың кейемдәренә һирп. Ана шулай Һарун һәм уның кейемдәре, Һарун улдары һәм уларҙың кейемдәре изгеләндерелһен.

22Һарыҡ тәкәһенең майын һәм ҡойроҡ майын, эсәк-ҡарынын ҡаплаған бөтә майҙы, бауыр аҫтындағы өлөшөн һәм майы менән бергә ике бөйөрөн ал. Был тәкә ҡаһинлыҡҡа бағышлау ҡорбаны булғанлыҡтан, уның артҡы уң ботон ал. 23Раббы хозурына ҡуйылған сөсө икмәкле кәрзиндән бер икмәк, зәйтүн майына баҫылған бер күмәс һәм бер йоҡа көлсә ал. 24Быларҙың бөтәһен дә Һарундың һәм уның улдарының ҡулына һал һәм, һелкетмә ҡорбан булараҡ, Раббы хозурында күтәреп күрһәт. 25Шунан барыһын да уларҙың ҡулынан ал да тотош яндырыу ҡорбаны менән бергә ҡорбан усағында яндыр. Раббыға күркәм хуш еҫ, Раббыға ут ҡорбаны был[+].

26Һарунды бағышлау ҡорбаны итеп килтерелгән һарыҡ тәкәһенең түшен ал да уны, һелкетмә ҡорбан булараҡ, Раббы хозурында өҫкә күтәреп күрһәт. Был – һинең өлөшөң.

27Һарун менән уның улдарын ҡаһинлыҡҡа бағышлағанда ҡорбан ителгән һарыҡ тәкәһенең күтәреп күрһәтелгән түш итен һәм саҙаҡа итеп килтерелгән артҡы ботон – изгеләндер. 28Исраил[†] халҡы ҡорбан малының ошо өлөштәрен Һарунға һәм уның улдарына бирергә тейеш, сөнки был уларҙың мәңгелек өлөшө. Исраилдарҙың татыулыҡ ҡорбандарынан Раббыға саҙаҡа был.

29Һарундың изге кейемдәре үҙенән һуң улдарына ҡалыр: уларҙы ошо кейемдә мәсехләп, ҡаһинлыҡҡа бағышларҙар[+]. 30Һарун урынына ҡаһин булып изге урында хеҙмәт итер өсөн Осрашыу сатырына кергән улы рәттән ете көн был кейемдәрҙе кейһен.

31Бағышлау ҡорбаны итеп салынған һарыҡ тәкәһенең итен ал да изге урында бешер. 32Һарун үҙ улдары менән бергә был итте һәм кәрзиндә ятҡан икмәкте Осрашыу сатыры ауыҙында ашаһын. 33Уларҙы ҡаһинлыҡҡа бағышлағанда һәм изгеләндергәндә гонаһтарынан паклау өсөн килтерелгән ҡорбандарҙы улар үҙҙәре ашарға тейеш. Сит кеше быны ашай алмай, сөнки ул нәмәләр – изге[+]. 34Әгәр ҙә бағышлау ҡорбанының ите йәки икмәге иртәнгә тиклем ҡалһа, ҡалғанының бөтәһен дә яндыр. Быны бер кем дә ашарға тейеш түгел, сөнки ул – изге.

35Һарунға һәм уның улдарына ҡарата Мин һиңә ҡушҡандарҙың барыһын да үтә. Уларҙы ҡаһинлыҡҡа бағышлау ете көн дауам итһен. 36Көн һайын, пакланыу өсөн, гонаһ ҡорбаны булараҡ бер үгеҙ килтер. Ҡорбан усағын пакла һәм изгеләндереү өсөн уны мәсехлә[+]. 37Ете көн ҡорбан усағын пакландыр һәм изгеләндер, шулай итеп ҡорбан усағы изгеләрҙән-изге булыр. Уға ҡағылған бөтә нәмә лә изгегә әйләнер[+].


Ғибәҙәт ҡылыу ҡағиҙәләре

38[•]Көн һайын даими рәүештә ҡорбан усағында бер йәшлек ике тәкә бәрәсте ҡорбанға килтер. 39Береһен – иртәнсәк, икенсеһен кис ҡорбан ит. 40Беренсе һарыҡ менән бергә, һиндың[*] дүрттән бер өлөшө күләмендә ҡул менән һығылған зәйтүн майына бутап, эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон һәм һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә түкмә ҡорбан тәҡдим ит. 41Икенсе бәрәсте, иртәнге кеүек, икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан менән кис ҡорбан ит. Раббыға күркәм хуш еҫ, Раббыға ут ҡорбаны был[+]. 42Был тотош яндырыу ҡорбанын Осрашыу сатырына ингән урында, Раббы хозурында, быуындан-быуынға, даими рәүештә килтерегеҙ. Мин унда исраилдар менән осрашырмын, һинең менән һөйләшермен. 43Унда Мин Исраил халҡы менән осрашырмын һәм был урын Минең шөһрәтем[†] менән изгеләнер.

44Мин Осрашыу сатырын һәм ҡорбан усағын изгеләндерермен, Миңә ҡаһин булып хеҙмәт итһендәр өсөн, улдары менән Һарунды изгеләндерермен. 45Мин Исраил халҡы араһында төйәкләнермен һәм уларҙың Аллаһы булырмын[+]. 46Һәм улар, араларында төйәкләнер өсөн уларҙы Мысырҙан[†] алып сыҡҡан Аллалары Раббы икәнемде белер.

Мин – уларҙың Аллаһы Раббымын!

#### 30


Хуш еҫ төтәтеү өсөн ҡорбан усағы

1[•]Сәрүәр ағасынан хуш еҫ төтәтә торған ҡорбан[†] усағы эшлә. 2Ул буйы менән иңе – берәр терһәк, бейеклеге ике терһәк ҙурлығында дүрткел булһын. Мөгөҙҙәре ҡорбан усағы менән бер бөтөндө тәшкил итһен[+]. 3Уның өҫтөн, ян-яҡтарын һәм мөгөҙҙәрен саф алтын менән көплә, ситтәрен алтын менән ҡаймала. 4Ике алтын дүңгәләк эшлә һәм ҡорбан усағын күсереп йөрөтөргә ҡолға кейҙереп ҡуйыр өсөн уларҙы, ситтәре буйлап, ҡайма аҫтына беркетеп ҡуй. 5Сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшлә һәм уларҙы алтын менән көплә. 6Был ҡорбан усағын Килешеү һандығы[†] алдындағы пәрҙә ҡаршыһына – һинең менән осрашҡан ваҡытта Мин тораһы ҡапҡас[†] ҡаршыһына ҡуй[+].

7-8Һарун[†] һәр көн иртәнсәк майшәмдәрҙе рәтләргә һәм һәр кис уларҙы тоҡандырырға килгәнендә, ошо ҡорбан усағында хуш еҫ төтәтһен. Раббы[†] алдында ошолай хуш еҫ төтәтеү даими рәүештә, быуындан-быуынға башҡарылырға тейеш. 9Был ҡорбан усағында башҡа төрлө хуш еҫ төтәтеү ҙә, тотош яндырыу ҡорбаны ла, икмәк саҙаҡаһы ла, түкмә ҡорбан да башҡармағыҙ[+]. 10Йылына бер тапҡыр Һарун ҡорбан усағының мөгөҙҙәрен гонаһ[†] ҡорбанының ҡаны менән пакландырһын. Быуындан-быуынға йылына бер тапҡыр ҡорбан усағын пакландырыу йолаһын башҡарырға кәрәк. Был ҡорбан усағы – Раббы өсөн изгеләрҙән-изге.[†][+]


Изге сатыр һалымы

11Раббы Мусаға[†] былай тине:

12– Һин Исраил[†] халҡының иҫәбен алған саҡта, һәр кем үҙе өсөн Раббыға йолом аҡсаһы бирһен. Шул сағында уларға, иҫәпкә алынғанда, бәлә янамаҫ[+]. 13Иҫәпкә алынған һәр кем, изге шекелгә[*] күрә ярты шекел (шекелдә – егерме гера) көмөш индерһен; был ярты шекел – Раббыға саҙаҡа[+]. 14Егерме йәше тулған һәм унан өлкән[†] һәр кем иҫәпкә алынғанда Раббыға ошондай саҙаҡа килтерһен. 15Раббыға йәнегеҙ өсөн йолом аҡсаһы итеп ошо саҙаҡаны килтергәндә, бай ярты шекелдән күп, ә ярлы ярты шекелдән кәм бирмәһен. 16Исраил халҡынан ошо йолом аҡсаһын йыйып ал да уны Осрашыу сатырындағы[†] хеҙмәтте башҡарыуға тотон. Был йолом Раббыға исраилдарҙы иҫкә төшөрөү, уларҙың йәндәрен паклау өсөн булыр[+].


Баҡыр йыуынғыс

17[•]Раббы Мусаға былай тине:

18– Йыуыныу өсөн баҡыр һауыт эшлә. Уның таяуы ла баҡыр булһын. Уны Осрашыу сатыры менән ҡорбан усағы араһына ҡуй ҙа һыу тултыр[+]. 19Һарун менән улдары аяҡ-ҡулдарын шул һыу менән йыуһын. 20Осрашыу сатырына ингән һайын улар йыуынырға тейеш, шул сағында үлмәҫтәр. Раббыға хеҙмәт итеп ут ҡорбаны килтереү өсөн ҡорбан усағына яҡынлашыр алдынан да 21улар аяҡ-ҡулдарын йыуһын, юғиһә харап булырҙар. Һарун һәм уның нәҫелдәре өсөн быуындан-быуынға, мәңгелек ҡағиҙә был.


Мәсех майы

22Раббы Мусаға былай тине:

23– Иң хуш еҫле матдәләр: биш йөҙ шекел шыйыҡ мирра,[†] унан ике тапҡыр кәмерәк – ике йөҙ илле шекел еҫле дәрсен[*], ике йөҙ илле шекел хуш еҫле ҡамыш, 24биш йөҙ шекел кассия (бөтәһе лә изге шекелгә күрә), шулай уҡ бер һин зәйтүн майы[†] ал. 25Ошоларҙан, хушбуй әҙерләгәндәге һымаҡ, изге мәсех майы яһа. Был мәсех майы изге[+]. 26Уны Осрашыу сатырына, Килешеү һандығына, 27бөтә һауыт-һабалары менән өҫтәлгә, бөтә кәрәк-ярағы менән шәмдәлгә, хуш еҫ төтәтеү өсөн тәғәйенләнгән ҡорбан усағына, 28тотош яндырыу ҡорбаны усағына һәм уның әйберҙәренә, йыуынғыс менән уның таяуына һөрт[+]. 29Быларҙың һәммәһен дә изгеләндер – улар изгеләрҙән-изгегә әйләнер. Был әйберҙәргә ҡағылған һәр нәмә изге булыр[+]. 30Миңә ҡаһинлыҡ[†] итһендәр өсөн, Һарун менән улдарын да мәсехләп изгеләндер[+]. 31Исраил халҡына әйт: «Быуындан-быуынға был изге мәсех майы бары Мин Раббы өсөн ҡулланыласаҡ. 32Уны ғәҙәти кешенең тәненә һөртөргә ярамай, ошондай май әҙерләмәгеҙ. Ул изге – һеҙҙең өсөн изге булып ҡалһын! 33Үҙе өсөн ошондай ҡатнашма эшләгән йәки уны бүтәндәргә һөрткән һәр кем халҡы араһынан ҡыуылыр».


Хуш еҫле ҡатнашма

34Раббы Мусаға былай тине:

– Тигеҙ күләмдә бына ошондай хуш еҫле матдәләр ал: шехелеҫты һәм натаф, хелбана, ладан[†] сайырҙарын ал. 35Уларҙан, хушбуй әҙерләгәндәге һымаҡ, хуш еҫле ҡатнашма яһа. Ул тоҙланған, таҙа һәм изге булһын[+]. 36Уның бер аҙын ваҡ ҡына итеп төй ҙә Мин һинең менән осраша торған Осрашыу сатырына, Килешеү һандығы алдына, ҡуй. Был хуш еҫле ҡатнашма һеҙҙең өсөн изгеләрҙән-изге булыр. 37Үҙегеҙ өсөн бындай ҡатнашма эшләмәгеҙ: ул һеҙҙең өсөн Раббының изгеһе булһын. 38Еҫен үҙе еҫкәр өсөн бындай ҡатнашма эшләгән һәр кем халҡы араһынан ҡыуылыр.

#### 31


Оҫталар тәғәйенләү

1[•]Раббы[†] Мусаға:[†]

2– Бел: Мин Йәһүҙә[†] ырыуынан Хурҙан тыуған Ури улы Бесалилды һайлап алып, 3уға Алла[†] рухы иңдерҙем – зирәк аҡыл һәм һәләт, һәр эштә белем һәм оҫталыҡ бирҙем, – тине. –[+] 4Ул алтын, көмөш һәм баҡырҙан төрлө әйберҙәр уйлап табыу һәм яһау оҫталығына эйә; 5тирәсәгә кейҙереү өсөн таш юна, шулай уҡ ағас семәрләй белә – һәр кәсепкә оҫта. 6Мин уға ярҙамсы итеп Дан[†] ырыуынан Ахисамах улы Оһолиавты ҡуйҙым һәм бөтә оҫталарға ла таһыл бирҙем. Улар Мин һиңә бойорғандарҙың барыһын да эшләр. 7Осрашыу сатырын,[†] Килешеү һандығын,[†] һандыҡ ҡапҡасын[†] һәм сатырҙың бөтә кәрәк-ярағын, 8өҫтәлде һәм уның һауыт-һабаһын, саф алтындан шәмдәлде һәм уның бөтә кәрәк-ярағын, төтәтеү өсөн ҡорбан[†] усағын, 9тотош яндырыу ҡорбаны усағын һәм уның йыһаздарын, йыуынғысты һәм уның таяуын; 10хеҙмәт атҡарыу өсөн туҡылған кейемдәрҙе – Һарун[†] ҡаһиндың[†] изге[†] кейемдәрен һәм уның улдарының ҡаһинлыҡ кейемдәрен; 11шулай уҡ мәсех майын, Изге сатырҙа төтәтеү өсөн хуш еҫле матдәләр ҡатнашмаһын эшләһендәр.

Улар быларҙың барыһын да Мин һиңә бойорғанса эшләргә тейеш.


Шәмбе – ял көнө

12[•]Раббы Мусаға былай тине:

13– Һин исраилдарға[†] әйт: «Минең шәмбеләремде һаҡлағыҙ. Шәмбе – Мин, Раббы, һеҙҙе изге булыр өсөн Үҙемә айырып алғанды онотмаһын өсөн, Минең менән һеҙҙең араға быуындан-быуынға ҡуйылған билдә ул. 14Шәмбене һаҡлағыҙ: ул һеҙҙең өсөн изге. Шәмбене боҙған кеше үлемгә дусар ителергә тейеш, шәмбе көнө[†] эшләгән һәр кем халҡы араһынан ҡыуылыр[+]. 15Алты көн эшләһендәр, етенсе көн – шәмбе, ял көнө, Раббыға бағышланған изге көн. Шәмбе көнө эшләгән һәр кем үлемгә дусар ителергә тейеш. 16Исраил халҡы быуындан-быуынға шәмбене һаҡлаһын – был мәңгелек килешеү.[†] 17Минең менән Исраил халҡы араһында мәңгегә ҡуйылған билдә ул. Сөнки Мин Раббы алты көн эсендә күк менән ерҙе яраттым, етенсе көндө, эште тамамлап, ял иттем»[+].

18Синай тауында,[†] Муса менән һүҙен тамамлағас, Алла уға Үҙ бармағы менән яҙған ике таҡтаташты – килешеү таҡтаташтарын бирҙе[+].

#### 32


Алтын башмаҡ

1[•]Мусаның[†] һаман тауҙан әйләнеп ҡайтмауын күргәс, халыҡ Һарунды[†] уратып алды ла:

– Беҙгә үҙ артынан эйәртерлек илаһ эшлә, – тине, – сөнки беҙҙе Мысырҙан[†] алып сыҡҡан әҙәм, теге Муса менән нимә булғанын белмәйбеҙ[+].

2Һарун уларға:

– Ҡатындарығыҙҙың, ул һәм ҡыҙҙарығыҙҙың ҡолағынан алтын алҡаларын һалдырып алып килегеҙ, – тип бойорҙо[+].

3Кешеләр Һарунға алтын алҡаларын сисеп бирҙе. 4Һарун уларҙы иретте лә үгеҙ башмаҡ һыны ҡойҙо. Ә кешеләр:

– Эй Исраил,[†] бына һине Мысырҙан алып сыҡҡан аллаң! – тип ҡысҡырышты[+].

5Шунан Һарун үгеҙ һыны алдына ҡорбан[†] усағы эшләне лә:

– Иртәгә Раббы[†] хөрмәтенә байрам булыр, – тип иғлан итте.

6Иртәгәһенә иртәнсәк халыҡ тотош яндырыу ҡорбаны һәм татыулыҡ ҡорбаны салды. Шунан ашарға-эсергә керештеләр, артабан инде күңел асырға тотондолар[+].

7Шул саҡ Раббы Мусаға:

– Тиҙ бул, тау башынан төш, – тине. – Һинең Мысырҙан алып сыҡҡан халҡың боҙолдо. 8Мин бойорған юлдан улар ҡайһылай тиҙ ситкә ҡайырылды. Үҙҙәренә үгеҙ башмаҡ һыны ҡойоп алып, уға сәждә ҡыла һәм ҡорбан килтерә башланылар. «Бына һинең аллаң, Исраил! Ул һине Мысырҙан алып сыҡты», – тиҙәр.

9Раббы тағы:

– Күрәм, был халыҡ ифрат тиҫкәре[+]. 10Ҡалдыр Мине: ялҡынлы асыуымды өҫтәренә түгәйем дә уларҙы юҡ итәйем. Ә һинән бөйөк халыҡ хасил итермен, – тине[+].

11Ләкин Муса Аллаһы Раббыға ялбара башланы.

– Раббым! – тине ул. – Ниңә Һинең Үҙеңдең ҡөҙрәтең – көслө ҡулың менән Мысырҙан алып сыҡҡан халҡыңа ҡарата асыуың ялҡынлана[+]? 12Мысырҙарҙың: «Ул халыҡты уҫал ниәт менән, тауҙарҙа үлтереп ер йөҙөнән юҡ итер өсөн алып сыҡты», – тип әйтеүе ниңә кәрәк? Асыуланма, шәфҡәтеңде күрһәт, Үҙ халҡыңды һәләк итмә! 13Ҡолдарың Ибраһимды,[†] Исхаҡты һәм Исраилды иҫеңә төшөр. Һин уларға: «Тоҡомоғоҙҙо күктәге йондоҙҙар һымаҡ күп итәм, вәғәҙә иткән ерҙе вариҫтарығыҙға мәңгелек биләмәгә бирәм», – тип Үҙең менән ант иткәйнең[+].

14Шунан Раббы шәфҡәтен күрһәтте, Үҙ халҡына бәлә килтереү ниәтенән кире ҡайтты[+].

15Муса боролдо ла тауҙан төшә башланы. Ул ҡулына ике яғына ла килешеү[†] һүҙҙәре яҙылған ике таҡтаташ тотҡайны. 16Уларҙы Алла[†] Үҙе эшләне, ундағы яҙыуҙарҙы ла Үҙе уйып яҙҙы.

17Йушағ, кешеләрҙең ҡысҡырышҡанын ишетеп, Мусаға:

– Тупламда[†] һуғыш шауы ишетелә, – тине.

18Муса былай тип яуапланы:

– Был еңеү ауазы түгел,
Еңелеү иңрәүе лә түгел был!
Мин типтереү йырҙары ишетәм!

19Тупламға яҡынайыу менән Муса үгеҙ башмаҡ һынын, халыҡтың бейешкәнен күрҙе. Асыуы ялҡынланып, ҡулындағы таҡтаташтарҙы тау итәгендә ергә күтәреп бәрҙе лә улар селпәрәмә килеп ватылды. 20Халыҡ яһаттырған үгеҙ башмаҡ һынын алып утта яндырҙы, туҙанға әйләнгәнсе онтаны. Онтағын һыуға һибеп, уны исраилдарға эсерҙе[+].

21– Был халыҡ һиңә нимә эшләне? Ниңә һин уларҙы шундай ауыр гонаһҡа[†] тарыттың? – тип һораны Муса Һарундан.

22– Асыуланма, хакимым! Был кешеләрҙең яһиллыҡҡа әүәҫлеген үҙең беләһең. 23Улар миңә: «Беҙгә үҙ артынан эйәртерлек илаһ эшлә, сөнки беҙҙе Мысырҙан алып сыҡҡан әҙәм, теге Муса менән нимә булғанын белмәйбеҙ», – тинеләр. 24Мин уларға: «Кемегеҙҙә алтын бар, килтерегеҙ», – тинем. Алып килделәр. Мин алтынды утҡа ташланым да бына ошо үгеҙ башмаҡ килеп сыҡты.

25Муса халыҡтың бәйҙән ысҡынғанын, Һарундың дошмандар алдында көлкөгә ҡалыуға юл ҡуйғанын күрҙе[+]. 26Тупламдың ҡапҡа[†] төбөнә баҫып, Муса:

– Кемдәр Раббы яҡлы? Минең яныма килегеҙ! – тип бойорҙо.

Бөтә Леви нәҫеле уның тирәһенә йыйылды. 27Муса уларға былай тине:

– Исраил Аллаһы Раббы әйтә: «Ҡылыстарығыҙҙы алығыҙ ҙа туплам буйлап ҡапҡанан-ҡапҡаға тиклем үтегеҙ. Һәр кем туғанын үлтерһен, дуҫын үлтерһен, күршеһен үлтерһен»[+].

28Леви нәҫелдәре Мусаның бойороғон үтәне: был көндө өс меңгә яҡын кеше ҡырылды.

29– Бөгөн, – тине Муса, – һеҙҙең һәр берегеҙ улының һәм ағай-энеһенең йәне аша үҙен Раббы өсөн хеҙмәткә бағышланы. Бөгөн һеҙгә фатиха бирелер.

30Иртәгәһенә Муса халыҡҡа:

– Һеҙ ҡот осҡос гонаһ ҡылдығыҙ. Ләкин хәҙер мин Раббы хозурына күтәреләм, бәлки, гонаһтарығыҙҙы ярлыҡауын үтенә алырмын, – тине.

31Муса, Раббы янына ҡабат барып:

– Был халыҡтың гонаһы ҡот осҡос ауыр: улар үҙҙәренә алтындан илаһ яһаған, – тине. – 32Инде ялбарам, уларҙың гонаһтарын ғәфү итә күр. Ярлыҡамаҫ булһаң, яҙып ҡуйған китабыңдан исемемде юйып ташла.

33– Кем Миңә ҡаршы гонаһ эшләгән, шуның исемен китабымдан юйырмын, – тип яуапланы Раббы. –[+] 34Бар, халыҡты Мин әйткән ергә алып кит. Фәрештәм[†] алдыңдан барыр. Яза көнө килгәс, Мин уларҙы гонаһтарына күрә язалармын.

35Раббы үгеҙ башмаҡ һыны – теге, Һарун яһаған үгеҙ башмаҡ һыны өсөн – Исраил халҡын бәләгә ҡалдырҙы.

#### 33


Хоревтан китергә әҙерләнеү

1Раббы[†] Мусаға:[†]

– Мысырҙан[†] алып сыҡҡан халҡың менән бынан китегеҙ. Мин Ибраһимға,[†] Исхаҡҡа һәм Яҡупҡа, тоҡомоғоҙға бирәм, тип ант иткән ергә барығыҙ, – тине. – 2Алдыңдан Үҙемдең фәрештәмде[†] ебәрәм, ҡәнғәниҙәрҙе,[†] әмөриҙәрҙе, хиттиҙәрҙе, перизиҙәрҙе, хиууиҙәрҙе һәм йевусиҙәрҙе ҡыуып таратам[+]. 3Һөт һәм бал ағып ятҡан шул ергә барығыҙ. Әммә һеҙ – тиҫкәре халыҡ, шуға күрә Үҙем һеҙҙең менән бармайым, юҡһа юл ыңғайында һеҙҙе харап итеүем бар[+].

4Кешеләр, был янау һүҙҙәрен ишеткәс, ҡайғыға батты. Бер кем дә биҙәнеү әйберҙәре таҡманы.

5Раббы Мусаға былай тигәйне:

– Исраил[†] халҡына еткер: һеҙ – тиҫкәре халыҡ, әгәр ҙә Мин саҡ ҡына һеҙҙең менән барһам, ҡырып бөтөрәсәкмен! Биҙәнеү әйберҙәрен сисеп ташлағыҙ. Ә Мин һеҙҙең менән ни эшләргә икәнен Үҙем ҡарармын[+].

6Шунда, Хорев[†] тауы итәгендә, Исраил халҡы биҙәнеү әйберҙәрен систе һәм башҡаса таҡманы.


Мусаның махсус сатырҙа Алла менән осрашыуы

7Муса тупламдан[†] ситкәрәк китеп сатыр ҡорҙо һәм уны «осрашыу сатыры»[†] тип атаны. Раббынан берәй нәмә һорарға теләгән һәр кем тупламдан ситтә ҡоролған ул сатырға килә ине[+]. 8Муса сатырға табан йүнәлһә, барыһы ла үҙ сатырҙары ауыҙына баҫып, Муса сатырға ингәнсе артынан ҡарап ҡала торғайны. 9Муса сатырға ингәс, болот бағанаһы аҫҡа төшә, сатырға ингән ерҙә алдына тора, Раббы Муса менән һөйләшә. 10Болот бағанаһын күреп, бөтәһе лә үҙ сатырҙары алдында сәждә ҡыла. 11Раббы Муса менән йөҙмә-йөҙ, дуҫтарса һөйләшә. Шунан Муса тупламға ҡайта, ә Мусаның ярҙамсыһы Нун улы Йушағ сатырҙа ҡала – уны ташлап китмәй.

12Муса Раббыға былай тине:

– Һин миңә был халыҡты ары алып китергә ҡуштың, ләкин минең менән кемде ебәреүеңде әйтмәнең. Исемең менән беләм һине, тинең, күңелемә күркәмһең, тинең. 13Әгәр ысынлап та шулай икән, ялбарып һорайым, миңә Үҙ ниәтеңде ас, Һине таныйым һәм күңелеңә күркәм булып ҡалайым. Был кешеләр – Һинең халҡың бит!

14– Һинең менән Үҙем барам һәм һиңә тыныслыҡ бирәм, – тип яуапланы Раббы.

15Муса былай тине:

– Әгәр ҙә Һин беҙҙең менән бармаһаң, беҙҙе бынан китергә мәжбүр итмә. 16Беҙҙең – мин һәм Һинең халҡыңдың – күңелеңә хуш булыуыбыҙҙың билдәһе нимә? Һинең беҙҙең менән барыуың түгелме? Шуның менән Һин беҙҙе ерҙәге бүтән ҡәүемдәрҙән айыраһың да инде[+].

17Раббы Мусаға:

– Мин был үтенесеңде лә үтәйем, сөнки һин Минең күңелемә хушһың һәм Мин һине исемең менән беләм, – тип яуапланы.

18– Зинһар, Һин миңә Үҙеңдең шөһрәтеңде[†] күрһәт, – тип үтенде Муса.

19Раббы:

– Мин бөтә шөһрәтемде һинең алдан үткәрермен,
Һинең алда «Раббы» исемен иғлан итермен.
Кемгә теләһәм, шуға ҡарата рәхимлемен,
Кемгә теләһәм, шуға шәфҡәт күрһәтермен, –

тип вәғәҙә итте[+].

20– Ләкин һин Минең йөҙөмдө күрә алмаҫһың, – тине Раббы Мусаға. – Кеше, Мине күреп, иҫән ҡала алмай[+].

21– Бында, Минең эргәмдә, бер урын бар, – тине Раббы. – Шунда ҡая өҫтөнә баҫ. 22Шөһрәтем эргәңдән үтеп барғанда, Мин һине шул ҡая егенә йәшерермен һәм ҡулым менән ҡаплармын. 23Үтеп киткәс, ҡулымды алырмын. Һин Мине арттан ғына күрерһең, әммә йөҙөмдө күрә алмаҫһың.

#### 34


Килешеүҙе яңыртыу

1[•]Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

– Элеккеләренә оҡшатып, ике таҡтаташ юн. Мин унда һин ярған теге таҡтаташтағы һүҙҙәрҙе тағы яҙырмын. 2Иртәнсәккә әҙер бул. Иртәнсәк Синай тауына[†] мен дә тау башында Минең хозурыма баҫ[+]. 3Һинең артыңдан берәү ҙә эйәрмәһен, был тауҙа берәү ҙә күренмәһен. Тау итәгендә мал-тыуар ҙа йөрөмәһен[+].

4Муса, Раббы ҡушҡанса, таштан элеккеһенә оҡшатып ике таҡтаташ юнды һәм таң һарыһынан, ҡулына таҡтаташтарын тотоп, Синай тауына күтәрелде. 5Раббы болот эсендә аҫҡа төштө, Муса алдына баҫып, Үҙенең «Раббы» исемен әйтте.

6Раббы Муса алдынан үтеп, былай иғлан итте:

– Раббы, Раббы, рәхимле һәм мәрхәмәтле,[†] сикһеҙ түҙемле, оло мөхәббәтле һәм тоғро Раббы Алла[†][+]. 7Мөхәббәтен меңенсе быуынға ҡарата ла һаҡлай; ғәйептәрҙе, гонаһтарҙы[†] һәм енәйәттәрҙе ғәфү итә. Әммә ғәйеплене ғәйепһеҙ тип танымай: аталарының ғәйебе өсөн балаларын өсөнсө-дүртенсе быуынға тиклем язалар[+].

8Муса йәһәт кенә ергә ятып сәждә ҡылды 9һәм былай тине:

– Бөйөк Хакимым! Әгәр ҙә мине хуш күрһәң, әйҙә беҙҙең менән, бөйөк Хакимым минең! Эйе, был халыҡ тиҫкәре, шулай ҙа беҙҙең гонаһтарыбыҙҙы һәм енәйәттәребеҙҙе ярлыҡа ла беҙҙе Үҙ биләмәң итеп ал.

10– Һинең халҡың менән килешеү[†] төҙөйөм, – тип яуапланы Раббы. – Улар алдында бер генә ерҙә лә, бер генә ҡәүемдә лә булмаған хикмәттәр ҡылам. Һин араларында йәшәгән бөтә халыҡтар һинең өсөн Мин Раббы ҡылған бөйөк эштәрҙе күрер.

11Мин әле һеҙгә бойорғандарҙың бөтәһен дә үтәгеҙ. Мин әмөриҙәрҙе һәм ҡәнғәниҙәрҙе,[†] хиттиҙәрҙе һәм перизиҙәрҙе, хиууиҙәрҙе һәм йевусиҙәрҙе күҙ алдығыҙҙан ҡасырға мәжбүр итермен. 12Ҡарағыҙ, һеҙ барған ерҙә йәшәүселәр менән килешеү төҙөшмәгеҙ – был һеҙгә тоҙаҡ буласаҡ![+] 13Уларҙың ҡорбан[†] усаҡтарын емерегеҙ, табыныу бағаналарын ватығыҙ, алиһә Ашера[†] хөрмәтенә ҡуйылған ҡолғаларын ҡырҡып ташлағыҙ[+]. 14Башҡа илаһтарға табынмағыҙ, сөнки Раббының исеме – Көнсөл, Ул көндәштәрҙе түҙмәй[+].

15Шуға күрә ул ерҙә йәшәүселәр менән килешеү төҙөшмәгеҙ. Улар үҙ илаһтары менән зина ҡылып, ҡорбан килтергән ваҡытта һеҙҙе лә саҡырыр, һеҙ ҙә уларҙың ҡорбан итен ашарһығыҙ[+]. 16Уларҙың ҡыҙҙарын улдарығыҙға кәләш итеп алмағыҙ. Улар үҙ илаһтары менән яманлыҡ ҡылғанда, улдарығыҙҙы ла ошо яманлыҡҡа тартыр[+].

17Үҙеңә ҡойолма илаһтар яһама[+].

18Мин һеҙгә ҡушҡанса, авив айының тәғәйен ваҡытында ете көн сөсө икмәк ашап, Сөсө икмәк байрамын үткәрегеҙ. Сөнки авив айында Мысырҙан[†] сыҡтығыҙ[+].

19Бөтә тәү тыуғадар Минеке. Һыйырҙыҡы булһынмы, һарыҡтыҡымы – тәүге түлдән тыуған иркәк мал – Миңә[+]. 20Ишәктең тәүге быҙауын һарыҡ бәрәсе биреп йолоп алығыҙ, йолоп алғығыҙ килмәһә – муйынын бороп һындырығыҙ. Һәр ҡайһығыҙҙың беренсе ир балаһы йолом түләп алынырға тейеш.

Бер кем дә Минең хозурыма буш ҡул менән килмәһен[+].

21Алты көн эшлә, етенсе көнөнә ял ит, хатта һөргән һәм урған сағыңда ла эшеңде туҡтатып тор[+].

22Бойҙайҙың тәүге уңышын йыйғас, Аҙналар байрамын үткәр. Йыл аҙағында Уңыш йыйыу байрамын үткәр.

23Бөтә ир-егеттәрегеҙ йылына өс тапҡыр бөйөк Хаким алдына – Исраил[†] Аллаһы Раббы хозурына килеп баҫырға тейеш[+]. 24Әгәр ҙә йылына өс тапҡыр Аллағыҙ Раббы хозурына килеп баҫыр булһағыҙ, Мин халыҡтарҙы һеҙҙең алдығыҙҙан ҡасырға мәжбүр итермен, биләмәләрегеҙҙе киңәйтермен, бер кем дә ерегеҙҙе тартып ала алмаҫ.

25Миңә килтерелгән ҡорбандың ҡанын әсе икмәк менән бергә тәҡдим итмә.

Ҡотҡарылыу байрамына килтерелгән ҡорбан иртәнсәккә тиклем ҡалмаһын[+].

26Ерең биргән тәүге уңыштың иң яҡшыһын Аллаң Раббының йортона алып кил.

Кәзә бәрәсен инәһенең һөтөндә бешермә[+].

27Раббы Мусаға:

– Был һүҙҙәрҙе яҙып ҡуй, – тине. – Был – Мин һинең менән һәм исраилдар менән төҙөгән килешеүҙең шарттары.

28Муса Раббы менән ҡырҡ көн һәм ҡырҡ төн булды. Ауыҙына икмәк тә, һыу ҙа ҡапманы. Ул таҡтаташтарға килешеү шарттарын – Ун бойороҡто яҙып ҡуйҙы[+].


Мусаның Синай тауынан төшөүе

29Муса Синай тауынан төшкәндә, ҡулына килешеү яҙылған ике таҡтаташ тотҡайны. Раббы менән һөйләшкәнгә күрә йөҙө нур сәсеп тора, әммә Муса үҙе был хаҡта белмәй ине[+]. 30Һарун[†] менән Исраил халҡы, Мусаның йөҙөнән нур сәселгәнен күргәс, уға яҡынайырға ҡурҡты. 31Муса уларҙы эргәһенә саҡырҙы. Һарун менән йәмғиәт башлыҡтары уға яҡын килде, һәм Муса һүҙ башланы. 32Шунан ҡалған исраилдар ҙа килде. Муса уларға Раббының Синай тауында үҙенә белдергән бөтә бойороҡтарын бәйән итте. 33Улар менән һөйләшеп бөткәндән һуң, йөҙөнә япма япты.

34Һәр саҡ, Раббы менән һөйләшер өсөн Уға яҡынайғанда, Муса йөҙөнән япманы алыр булды. Әйләнеп ҡайтҡас, Исраил халҡына Раббы үҙенә бойорғандарҙы хәбәр итер,[+] 35Исраил халҡы уның йөҙөнән нур һибелгәнен күрер ине. Муса, Раббы менән киләһе һөйләшкәнгә тиклем, йөҙөн йәнә япма менән ябыр булды[+].

#### 35


Шәмбе тураһында ҡанун

1Муса,[†] бөтә Исраил[†] йәмғиәтен йыйып, былай тине:

– Раббы[†] һеҙгә бына нимәләр эшләргә бойорҙо: 2алты көн эшләрһегеҙ, ә етенсе көн – шәмбе, Раббыға бағышланған изге[†] ял көнө. Шәмбе көндө[†] эшләгән һәр кем үлемгә дусар ителер[+]. 3Шәмбе көнө өйҙәрегеҙҙә ут яғырға ла ярамай.


Исраилдарҙың бүләктәре

4[•]– Бына нимә ҡушты Раббы, – тине Муса Исраил йәмғиәтенә. – 5Раббы өсөн иғәнә йыйығыҙ. Теләгән һәр кем Раббыға алтын, көмөш, баҡыр, 6зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн еп, сиратылған нәфис етен еп һәм кәзә дебете, 7ҡыҙылға буялған һәм иләнгән һарыҡ тәкәһе тиреһе, йоҡа итеп эшкәртелгән күн, сәрүәр ағасы,[+] 8майшәм өсөн зәйтүн майы,[†] мәсех майы һәм төтәтеү майы өсөн хуш еҫле матдәләр, 9эфод[†] менән баш ҡаһин[†] түшлеген биҙәр өсөн тирәсәгә кейҙереп ҡуя торған оникс һәм башҡа аҫыл таштарҙы килтерһен.

10Оҫталарығыҙ килеп Раббы эшләргә ҡушҡан бөтә нәмәләрҙе: 11Изге сатырҙы,[†] уның япмаһын һәм өҫкө ябыуын; ҡаптырмаһын, рамдарын һәм һайғауҙарын, бағаналарын һәм төптәрен; 12һандыҡты һәм уға ҡолғаларҙы, һандыҡ ҡапҡасын[†] һәм айырып торған пәрҙәне; 13өҫтәлде, уның ҡолғаларын һәм һауыт-һабаһын, Раббы хозурына ҡуйыла торған изге икмәкте; 14шәмдәлде һәм уның кәрәк-ярағын, майшәмдәрҙе, шәм өсөн майҙы; 15төтәтеү өсөн ҡорбан[†] усағын һәм уға ҡолғаларҙы, мәсех майын һәм төтәтеү өсөн хуш еҫле матдәләр ҡатнашмаһын, Изге сатырға инер юлды яба торған ҡорманы; 16тотош яндырыу ҡорбаны өсөн баҡыр рәшәткәле ҡорбан усағын, уның ҡолғаларын һәм йыһаздарын, йыуынғыс менән уның таяуын; 17ихата шаршауҙарын, уның бағаналарын һәм төптәрен, ихата ҡапҡаһы өсөн ҡорманы; 18Изге сатыр ҡаҙыҡтарын һәм ихата әйләнәһендәге шаршау өсөн ҡаҙыҡтарҙы, уның бауҙарын, 19изге урында хеҙмәт итеү өсөн туҡылған кейем: Һарун[†] ҡаһинға[†] изге кейемдәр һәм уның улдарына ҡаһинлыҡ кейемдәре эшләһен.

20Исраил халҡы Муса янынан таралышты. 21Күңеле теләгән һәм ҡулынан килгән һәр кем Осрашыу сатыры өсөн, унда хеҙмәт итеү өсөн һәм изге кейемдәр өсөн Раббыға иғәнә алып килде. 22Теләгәндәрҙең һәммәһе лә – ир-ат та, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа – алтын әйберҙәрен: ҡаптырма, алҡа, йөҙөк, мунсаҡтарын килтерҙе. Улар был алтынды Раббыға һелкетмә ҡорбан булараҡ алып килде. 23Кемдә булған, шулар зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн, нәҙек етен, кәзә дебете, ҡыҙылға буялған һәм иләнгән һарыҡ тәкәһе тиреһе һәм йоҡа итеп эшкәртелгән күн алып килде[+]. 24Хәленән килгәндәр Раббыға иғәнәгә көмөш йәки баҡыр килтерҙе. Кемдә эшкә ярарлыҡ сәрүәр ағасы булған, шуны әжер ҡылды. 25Оҫта ҡуллы ҡатын-ҡыҙҙар зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн, нәҙек етен иләп алып килде. 26Ҡулынан килгән һәм теләк белдергән бүтән ҡатындар кәзә дебете иләне. 27Ырыу башлыҡтары эфод менән түшлекте биҙәр өсөн оникс һәм башҡа аҫыл таштар, 28шулай уҡ хуш еҫле матдәләр, яҡтыртыу, мәсехләү һәм төтәтеү өсөн май алып килде. 29Ана шулай Исраил халҡы араһынан Муса аша Раббы эшләргә ҡушҡан эштә ҡатнашырға теләк белдергән бөтә ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ Раббыға үҙ ихтыяры менән бүләктәр килтерҙе.


Бесалил менән Оһолиав оҫта

30[•]Муса Исраил халҡына былай тине:

– Белегеҙ: Раббы, Йәһүҙә[†] ырыуынан Хурҙан тыуған Ури улы Бесалилды һайлап алып, 31уға Алла[†] рухы иңдерҙе, зирәк аҡыл һәм һәләт, һәр эштә белем һәм оҫталыҡ бирҙе. 32Ул алтын, көмөш һәм баҡырҙан төрлө әйберҙәр уйлап табыу һәм яһау оҫталығына эйә, 33тирәсәгә кейҙереү өсөн таш юна, шулай уҡ ағас семәрләй белә – һәр кәсепкә оҫта. 34Раббы уға, шулай уҡ Дан[†] ырыуынан Ахисамах улы Оһолиавҡа башҡаларҙы өйрәтеү һәләте бирҙе. 35Раббы уларға һәр төрлө оҫталыҡ: семәрләү, һыр-биҙәктәрҙе уйлап сығарыу, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн һәм нәҙек етен менән сигеү, туҡыма һуғыу ҡеүәһе бирҙе.

#### 36

1– Бесалил, Оһолиав һәм Раббы[†] зирәк аҡыл һәм һәләт күндергән башҡа оҫталар изге[†] урынды эшләгәндә кәрәк булған бөтә нәмәне тап Раббы ҡушҡанса башҡарырға тейеш, – тине Муса.[†]

2Муса Бесалилды, Оһолиавты һәм Раббы оҫталыҡ күндергән башҡа бөтә оҫталарҙы, эшкә тотонорға теләгән барса кешеләрҙе саҡырып алды. 3Улар Мусанан изге урынды төҙөү өсөн Исраил[†] халҡы килтергән бөтә саҙаҡаны алды. Ләкин кешеләр иртә һайын үҙ ихтыярҙары менән яңынан-яңы бүләктәр килтереүен дауам итте. 4Шул саҡ изге урындың эше менән мәшғүл булған барса оҫталар, эштәрен ҡалдырып, Муса эргәһенә килде лә:

5– Кешеләр Раббы ҡушҡан эш өсөн кәрәк булғандан күберәк килтерә, – тине.

6Муса бөтә туплам[†] буйлап, ир-ат та, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бүтәнсә изге урын өсөн саҙаҡа килтермәһен, тип иғлан итергә ҡушты. Бынан һуң халыҡ башҡаса иғәнә килтермәне. 7Сөнки эште тамамлар өсөн етерлек, хатта кәрәк булғандан күберәк йыйылғайны.


Изге сатырҙы ҡороу

8[•]Эш башлаған оҫталар Изге сатырҙы[†] ун шаршауҙан эшләне. Шаршауҙар сиратылған нәфис етендән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һуғылып, уларға оҫта итеп кируб[†] һүрәттәре сигелгәйне. 9Һәр шаршауҙың буйы егерме һигеҙ, иңе дүрт терһәк булып, бөтә шаршауҙар ҙа бер үлсәмдә ине. 10Биш шаршауҙы бергә, бер киҫәккә, ҡалған бишәүһен – шулай уҡ бергә беркеттеләр. 11Беренсе киҫәктең ситке иңе буйлап зәңгәр элмәктәр, икенсе киҫәктең ситке иңе буйлап та шундай уҡ элмәктәр эшләнеләр. 12Бер киҫәктең ситке иңендә илле һәм икенсе киҫәктең ситке иңендә илле элмәк: бер элмәк ҡаршыһында икенсе элмәк эшләнеләр. 13Алтындан илле ҡаптырма эшләнеләр. Ҡаптырмалар менән шаршауҙарҙы беркеттеләр ҙә сатырҙы бер бөтөн итеп йыйҙылар – Изге сатыр хасил булды.

14Изге сатырҙы ҡаплау өсөн кәзә дебетенән һуғылған ун бер япма эшләнеләр. 15Һәр япманың буйы утыҙ, иңе дүрт терһәк; ун бере лә бер үлсәмдә ине. 16Шуларҙың бишәүһен бергә, тағы алтауһын бергә беркеттеләр. 17Бер киҫәктең ситке иңе буйлап илле элмәк һәм икенсе киҫәктең ситке иңе буйлап тағы илле элмәк эшләнеләр. 18Илле баҡыр ҡаптырма эшләнеләр ҙә, бер бөтөн япма килеп сыҡһын өсөн, ике киҫәкте бер-береһенә беркеттеләр. 19Сатыр өсөн йәнә ике ҡат япма эшләнеләр: уларҙың береһе ҡыҙыл төҫкә буялған һарыҡ тәкәһе тиреләренән, икенсеһе – тәүгеһенең өҫтөндәгеһе – йоҡа итеп эшкәртелгән күндән ине[+].

20Изге сатыр өсөн сәрүәр ағасынан рамдар яһанылар. 21Һәр рамдың буйы ун терһәк һәм иңе терһәк ярым ине. 22Рамдарҙы бер-береһенә беркетер өсөн һәр ҡайһыһының ике сығынтыһы бар ине. Изге сатырҙың барлыҡ рамдары ла шул рәүешле эшләнде. 23Изге сатырҙың көньяҡҡа ҡараған яғы өсөн егерме рам 24һәм улар аҫтына ҡырҡ көмөш төп – һәр рам аҫтына икешәр төп, уның һәр сығынтыһына бер төп эшләнеләр. 25Изге сатырҙың икенсе, төньяҡҡа ҡараған яғы өсөн дә егерме рам 26һәм ҡырҡ көмөш төп – һәр береһенең аҫтына икешәр төп яһанылар. 27Изге сатырҙың артҡы, көнбайыш яғы өсөн – алты рам, 28артҡы мөйөштәре өсөн тағы ике рам яһалды. 29Улар аҫҡы яҡтан икегә айырылған, ә өҫтән (беренсе дүңгәләк торған ерҙән) – бөтөн ине. Бындай рамдар икәү ине. 30Был һигеҙ рамға ун алты көмөш төп – һәр береһенең аҫтына икешәр төп эшләнеләр.

31Сәрүәр ағасынан Изге сатырҙың бер яғы буйлап рамдарҙы тоташтырыу өсөн – биш, 32икенсе яғы буйлап биш һәм уның артҡы, көнбайыш яғы өсөн биш һайғау яһанылар. 33Уртансы һайғау сатырҙың бер башынан икенсе башына тиклем һуҙылған рамдарҙы тоташтырҙы. 34Рамдарҙы алтын менән көпләнеләр, уларға, һайғауға нығытыу өсөн, алтын дүңгәләктәр беркеттеләр һәм һайғауҙы алтын менән көпләнеләр.


Изге сатырҙың кәрәк-ярағы

35Зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн ептән һәм сиратылған етендән махсус пәрҙә һуҡтылар һәм оҫта итеп кируб һүрәттәре сиктеләр. 36Уның өсөн сәрүәр ағасынан дүрт бағана эшләп, алтын менән көпләнеләр. Алтын ырғаҡтар яһанылар, бағаналар өсөн көмөштән дүрт төп ҡойҙолар.

37Сатыр ауыҙын ҡаплап торһон өсөн зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һәм сиратылған нәфис етендән туҡылып, сигелгән бер ҡорма эшләнеләр. 38Ҡорма өсөн ырғаҡлы биш бағана эшләнеләр. Уларҙың башын һәм беркеткестәрен алтын менән көпләнеләр, шунан улар өсөн баҡырҙан биш төп ҡойҙолар.

#### 37


Килешеү һандығын яһау

1[•]Бесалил сәрүәр ағасынан һандыҡ яһаны. Уның буйы ике терһәк ярым, иңе терһәк ярым һәм бейеклеге терһәк ярым ҙурлығында ине[+]. 2Уны эстән дә, тыштан да саф алтын менән көпләне һәм ситенән алтын менән ҡаймаланы. 3Дүрт алтын дүңгәләк ҡойоп, уларҙы һандыҡтың дүрт тояғына беркетте: ике дүңгәләк – һандыҡтың бер яғынан, икәүһе икенсе яғынан булды. 4Сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшләп, уларҙы алтын менән көпләне. 5Һандыҡты ҡолғаға ултыртып йөрөтөр өсөн уларҙы һандыҡтың ике яғындағы дүңгәләктәргә кейҙерҙе.

6Һандыҡ өсөн саф алтындан буйы ике терһәк ярым, иңе терһәк ярым ҙурлығында ҡапҡас[†] эшләне. 7Һандыҡ ҡапҡасының ике осона алтындан сүкеп ике кируб[†] эшләне. 8Кирубтарҙың береһе – бер, икенсеһе икенсе оста булып, ҡапҡас менән бер бөтөндө тәшкил итә ине. 9Кирубтарҙың ҡанаттары, өҫкә йәйелеп, һандыҡ ҡапҡасын ҡаплаған. Улар бер-береһенә йөҙҙәре менән ҡапма-ҡаршы тора һәм ҡапҡас өҫтөнә ҡарай ине.


Изге икмәк ҡуя торған өҫтәлдең яһалыуы

10[•]Бесалил сәрүәр ағасынан өҫтәл эшләне; буйы ике терһәк, иңе бер терһәк һәм бейеклеге терһәк ярым ине. 11Уны саф алтын менән көпләне һәм сит-ситтәрен алтын менән ҡаймаланы. 12Ситтәренә ус аяһы бейеклегендә эргәлек эшләне һәм уны алтын менән ҡаймаланы. 13Дүрт алтын дүңгәләк ҡойоп, уларҙы өҫтәлдең дүрт мөйөшөнә, аяҡтары тәңгәленә беркетте. 14Дүңгәләктәрҙе эргәлек янына урынлаштырҙы; өҫтәлде күсереп йөрөтөргә кәрәк булғанда, уларға ҡолға кейҙереләсәк ине. 15Ул өҫтәлде күсереп йөрөтөр өсөн сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшләне һәм уларҙы алтын менән көпләне. 16Өҫтәлгә ҡуйыр өсөн һауыт-һаба: саф алтындан тәрилкәләр, сеүәтәләр, түкмә ҡорбандар[†] өсөн кәсәләр һәм ҡомғандар эшләне.


Шәмдәлдең яһалыуы

17[•]Бесалил, саф алтындан сүкеп, шәмдәл эшләне. Уның нигеҙен, һабағын, кәсәләрен, бөрөләрен һәм таждарын бер бөтөн итеп тоташтырҙы. 18Шәмдәлдең бер яғынан – өс, икенсе яғынан – өс, йәмғеһе алты ботаҡ бар ине. 19Алты ботаҡтың һәр береһендә бөрөләре һәм таждары менән баҙам сәскәһенә оҡшаған өсәр кәсә бар ине. 20Шәмдәлдең һабында бөрөләре һәм таждары менән баҙам сәскәһенә оҡшаған дүрт кәсә бар ине. 21Ике ботаҡ аҫтында бер бөрө, икенсе ике ботаҡ аҫтында бер бөрө, өсөнсө ике ботаҡ аҫтында бер бөрө – шәмдәлдең бөтә алты ботағы аҫтында ла шулай ине. 22Кәсәнең бөрөләре лә, ботаҡтар ҙа – шәмдәл менән бер бөтөн: һәммәһе лә саф алтындан сүкелгәйне. 23Ул ете майшәм эшләне. Филтә ҡыҫҡыстар һәм һоҫҡолар саф алтындан ине. 24Шәмдәлгә һәм уның кәрәк-ярағына бер талант саф алтын китте.


Хуш еҫ төтәтә торған ҡорбан усағының яһалыуы

25[•]Ул сәрүәр ағасынан хуш еҫ төтәтә торған ҡорбан усағы яһаны: буйы менән иңе – берәр терһәк, бейеклеге ике терһәк ҙурлығында, дүрткел ине. Мөгөҙҙәре ҡорбан усағы менән бер бөтөн ине. 26Ул уның өҫтөн, ян-яҡтарын һәм мөгөҙҙәрен саф алтын менән көпләне, ситтәрен алтын менән ҡаймаланы. 27Ике алтын дүңгәләк эшләне һәм, ҡорбан усағын күсереп йөрөтөргә ҡолға кейҙереп ҡуймалы итеп, уларҙы ситтәре буйлап ҡайма аҫтына беркетеп ҡуйҙы. 28Ул сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшләне һәм уларҙы алтын менән көпләне.

29Ул, хушбуй әҙерләгәндәге һымаҡ, мәсехләү өсөн изге[†] май һәм төтәтеү өсөн хуш еҫле матдәләр ҡатнашмаһы яһаны[+].

#### 38


Тотош яндырыу ҡорбаны усағының яһалыуы

1[•]Бесалил тотош яндырыу ҡорбаны[†] өсөн сәрүәр ағасынан буйы ла, иңе лә биш терһәк, бейеклеге өс терһәк булған дүрткел ҡорбан усағы эшләне. 2Ҡорбан усағының дүрт мөйөшөнә лә уның менән бер бөтөн итеп дүрт мөгөҙ эшләне. Ҡорбан усағының өҫтөн баҡыр менән көпләне. 3Ҡорбан усағы өсөн бөтә кәрәк-яраҡ: көл көршәктәре, көрәктәр, ҡан һирпеү сеүәтәләре, сәнскеләр һәм һоҫҡолар эшләне. Уларҙың бөтәһе лә баҡырҙан ине. 4Ҡорбан усағы өсөн селтәрле баҡыр рәшәткә яһаны һәм уны ҡорбан усағының һыры аҫтына, усаҡтың уртаһына етеп торорлоҡ итеп нығытты. 5Ҡолғалар өсөн дүрт дүңгәләк ҡойоп яһаны һәм уларҙы баҡыр рәшәткәнең дүрт мөйөшөнә беркетте. 6Ҡолғаларҙы сәрүәр ағасынан эшләне һәм уларҙы баҡыр менән көпләне. 7Ҡорбан усағын күсереп йөрөтөр өсөн, ҡолғаларҙы ҡорбан усағының ситтәрендәге дүңгәләктәргә кейҙерҙе. Ҡорбан усағын ҡыуыш эсле итеп таҡтанан яһаны.


Баҡыр йыуынғыстың яһалыуы

8Ул шулай уҡ Осрашыу сатырына[†] ингән ерҙә хеҙмәт иткән ҡатын-ҡыҙҙар бүләк иткән баҡыр көҙгөнән йыуынғыс һәм уның таяуын эшләне[+].


Изге сатыр ихатаһының яһалыуы

9[•]Изге сатырҙы уратып ихата эшләне. Ихатаның көньяҡ тарафының оҙонлоғо йөҙ терһәк булып, унда сиратылған нәфис етендән һуғылған шаршауҙар эленде. 10Шаршауҙар өсөн төптәре баҡыр, ырғаҡтары һәм беркеткестәре көмөш булған егерме бағана яһаны. 11Ихатаның төньяҡҡа ҡараған яғы ла шулай уҡ йөҙ терһәк булды, был яҡ өсөн дә шаршауҙар, егерме бағана һәм егерме баҡыр төп яһалды. Бағаналағы ырғаҡтар һәм беркеткестәр көмөштән ине. 12Ихатаның көнбайыш яғынан ун төптә ултырған ун бағанаға эленгән илле терһәк оҙонлоғондағы шаршау һуҙыла. Бағаналағы ырғаҡтар һәм беркеткестәр көмөштән ине. 13Көнсығыш яғы илле терһәк оҙонлоғо ине. 14Ихата ҡапҡаһының[†] бер яғында өс төпкә ултыртылған өс бағанаға эленгән ун биш терһәк оҙонлоғондағы шаршау килә. 15Ихата ҡапҡаһынан икенсе яҡҡа ла өс төпкә ултыртылған өс бағанаға эленгән ун биш терһәк оҙонлоғондағы шаршау китә. 16Ихата әйләнәһендәге бөтә шаршау – сиратылған нәфис етендән, 17бағана аҫтындағы төптәр – баҡырҙан, бағаналағы ырғаҡтар һәм беркеткестәр көмөштән ине. Бағана баштары көмөш менән көпләнгән. Ихатаның бөтә бағаналары ла көмөш беркеткестәр менән тоташтырылған. 18Ихатаның ҡапҡаһы өсөн ҡорма егерме терһәк оҙонлоғондағы төрлө төҫтәге – зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл, ут-ҡыҙыл йөндән һәм сиратылған нәфис етендән эшләнеп, нағыш менән биҙәлгәйне. Уның иңе, ихата шаршауы һымаҡ, биш терһәк ине. 19Уның дүрт баҡыр төпкә ултыртылған дүрт бағанаһы, көмөш ырғаҡтары бар ине. Бағана баштары көмөш менән көпләнгәйне; ундағы беркеткестәр ҙә көмөш ине. 20Изге сатырҙың бөтә ҡаҙыҡтары һәм ихата әйләнәһендәге шаршау ҡаҙыҡтары баҡырҙан ине.


Ҡулланылған алтын,


көмөш һәм баҡырҙың күләме

21Бына Изге сатыр – Килешеү сатырын – төҙөүгә киткән сығымдарҙы Мусаның[†] бойороғо буйынса Һарун[†] ҡаһиндың[†] улы Иҫамар етәкселегендә левиҙәр[†] иҫәпләп сығарған исемлек[+]. 22Йәһүҙә[†] ырыуынан Хурҙан тыуған Ури улы Бесалил Раббы[†] Мусаға бойорғандарҙың барыһын да эшләне. 23Был эштә уға Дан[†] ырыуынан Ахисамахтың улы Оһолиав ярҙам итте. Ул семәрләү, һыр-биҙәктәрҙе уйлап сығарыу, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн, сиратылған нәфис етен менән эш итеү оҫталығына эйә булған кеше ине.

24Изге[†] торлаҡ төҙөүгә тотонолған алтын – күтәреп күрһәтелгән саҙаҡа алтыны – изге шекелгә күрә егерме туғыҙ талант та ете йөҙ утыҙ шекел булды. 25Йәмғиәт иҫәбенә ингәндәрҙән йыйылған көмөш изге шекелгә күрә йөҙ талант та бер мең ете йөҙ етмеш биш шекел тәшкил итте[+]. 26Егерме йәштән алып иҫәпкә индерелгән һәр кемдән – алты йөҙ өс мең дә биш йөҙ илле кешенән – берәр беҡа, йәғни изге шекелгә күрә ярты шекел түләнде[+]. 27Изге сатыр бағаналарына һәм пәрҙә бағаналарына төп ҡойоуға йөҙ талант, йәғни һәр төпкә бер талант көмөш китте. 28Ҡалған бер мең ете йөҙ етмеш биш шекел көмөш иһә бағаналарҙың ырғаҡтарын, беркеткестәрен яһауға, бағана баштарын көпләүгә тотонолдо.

29Күтәреп күрһәтелгән саҙаҡа итеп етмеш талант һәм ике мең дүрт йөҙ шекел баҡыр килтерелгәйне. 30Унан Осрашыу сатырына инер юлдағы бағаналар өсөн төптәр, рәшәткәһе һәм йыһаздары менән бергә баҡыр ҡорбан усағы, 31ихата әйләнәһенә эленгән шаршау һәм ихата ҡапҡаһы өсөн бағана төптәре, шулай уҡ Сатыр һәм ихата әйләнәһендәге шаршау өсөн ҡаҙыҡтар эшләнде.

#### 39


Ҡаһиндар өсөн кейем

1[•]Раббы[†] Мусаға[†] ҡушҡанса, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән Изге[†] торлаҡта хеҙмәт итер өсөн кейемдәр һәм Һарунға[†] изге кейемдәр әҙерләнеләр.

2Эфодты[†] зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн епкә һәм сиратылған нәфис етенгә алтын еп ҡушып оҫта итеп эшләнеләр. 3Бының өсөн алтынды ҡалай һымаҡ итеп йәйҙеләр ҙә еп итеп ҡырҡтылар һәм шуны зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн епкә һәм сиратылған нәфис етенгә ҡуштылар. 4Эфодты беркетер өсөн ян-яғынан уға ике яурынса тектеләр. 5Эфодтың билғауы эфод һымаҡ уҡ һуғылды һәм уның менән бер бөтөн булды – ул алтын ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һәм нәҙек етендән һуғылды. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

6Алтындан биҙәкләп эшләнгән тирәсәгә кейҙереп ҡуйылған оникс таштар әҙерләнеләр; был таштарға, мөһөрҙәге шикелле, Исраил[†] улдарының исемдәре сүкеп яҙылғайны. 7Уларҙы, Исраил улдары хаҡында иҫтәлек булһын өсөн, эфодтың яурынсаларына беркеттеләр. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

8Эфод шикелле үк, алтын ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән, сиратылған нәфис етендән түшлек оҫталанылар. 9Түшлек ике ҡатланған туҡыманан буйы һәм иңе бер ҡарыш ҙурлығында дүрткел ине. 10Унда дүрт рәт аҫыл таштар һалынғайны. Беренсе рәттә – ҡыҙыл яҡут, хризолит һәм зөбәржәт; 11икенсе рәттә – фирүзә, зәңгәр яҡут һәм алмас; 12өсөнсө рәттә – яҡут, аҡ аҡыҡ һәм аметист; 13дүртенсе рәттә – һары яҡут, оникс һәм йәшмә ине. Бөтә таштар ҙа биҙәкле алтын тирәсәгә кейҙерелгәйне. 14Исраил улдарының исемдәре яҙылған таштар ун ике ине: һәр ташта, мөһөрҙәге шикелле, ун ике Исраил ырыуынан берәүһенең исеме сүкеп яҙылғайны.

15Түшлек өсөн саф алтындан, бау шикелле ишеп, сылбырҙар эшләнеләр. 16Биҙәкле ике алтын тирәсә эшләнеләр. Шулай уҡ ике алтын дүңгәләк яһап, уларҙы түшлектең мөйөштәренә беркеттеләр ҙә 17ике алтын сылбыр ярҙамында 18ике тирәсәгә тоташтырҙылар, ә әлеге тирәсәләрҙе алғы яҡтан эфодтың яурынсаларына беркеттеләр. 19Тағы ике алтын дүңгәләк эшләнеләр һәм уларҙы эске яҡтан, эфодҡа ятып торған еренән, түшлектең ике мөйөшөнә беркеттеләр. 20Тағы ике алтын дүңгәләк эшләп, уларҙы алғы яҡтан яурынсаның түбәнге осона – йөйгә яҡын итеп – эфодтың билғауы өҫтөнән, беркеттеләр. 21Түшлектең дүңгәләктәре эфодтың дүңгәләктәре менән зәңгәр бау ярҙамында бәйләнгәйне – эфодтың билғауынан өҫтәрәк урынлашҡан түшлек эфодҡа берегеп ятып тора ине. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

22Эфод аҫтынан кейә торған ябынса тотошлай зәңгәр туҡыманан тегелде. 23Уның уртаһында баштан кейер өсөн уйым яһалды. Туҡыманың сите туҙрамаһын өсөн уйымдың ситтәре яға һымаҡ итеп тегелде. 24Ябынсаның итәгенә зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл сиратылған йөн ептән анар емеше рәүешендә йоморсалар эшләнеләр. 25Саф алтындан ҡыңғырауҙар эшләнеләр һәм уларҙы анар емештәре араһына ябынса итәгенә таҡтылар. 26Ҡыңғырауҙар һәм анар емештәре ҡаһин[†] хеҙмәтен үтәү өсөн тәғәйенләнгән ябынса салғыйы буйлап сиратлашып барҙы. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

27Һарунға һәм уның улдарына нәфис етендән күлдәк тектеләр, 28нәфис етендән сәллә һәм сиратылған етен ептән баш бәйҙәре эшләнеләр, йоҡа етендән ыштан тектеләр. 29Сиратылған нәфис етен ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән биҙәкле билғау һуҡтылар. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

30Оҫталар саф алтынды табаҡлап сәскә рәүешендә йәйҙеләр ҙә изгелек тажы эшләнеләр һәм уға, мөһөрҙәге шикелле сүкеп, «Раббыға бағышланған» тигән һүҙҙәрҙе яҙҙылар. 31Уға, сәллә өҫтөнән беркетер өсөн, зәңгәр бау таҡтылар. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

32Шулай итеп, Изге торлаҡ – Осрашыу сатыры[†] эшләнеп бөттө. Исраил халҡы бөтәһен дә тап Раббы Мусаға ҡушҡанса эшләне. 33Улар Мусаға Изге сатырҙы, уның япмаһын һәм бөтә кәрәк-ярағын – ҡаптырма, рам, һайғау, бағана һәм төптәрен – 34шулай уҡ иләнгән һарыҡ тиреһенән япманы һәм йоҡа итеп эшкәртелгән күндән өҫкө ябыуҙы, айырып торған пәрҙәне,[+] 35Килешеү һандығын,[†] уның ҡолғаларын, ҡапҡасын,[†] 36өҫтәлде һәм уның һауыт-һабаһын, Раббы хозурына ҡуйыла торған изге икмәкте, 37саф алтындан эшләнгән шәмдәлде һәм уның өҫтөндә торорға тейешле майшәмдәрҙе, уның бөтә кәрәк-ярағын һәм шәм өсөн майҙы, 38алтын ҡорбан[†] усағын, мәсех майын, төтәтеү өсөн хуш еҫле матдәләр ҡатнашмаһын, сатырға инер юлды ҡаплай торған ҡорманы, 39баҡыр рәшәткәле баҡыр ҡорбан усағын, уның ҡолғаларын һәм йыһаздарын, йыуынғыс менән уның таяуын, 40ихата шаршауҙарын, уның бағаналарын һәм аҫтындағы төптәрен, ихата ҡапҡаһына ҡорманы, бауҙарҙы һәм ҡаҙыҡтарҙы, Осрашыу сатырында ғибәҙәт ҡылыуға тәғәйенләнгән бөтә йыһазды, 41шулай уҡ изге урында хеҙмәт итеү өсөн туҡылған кейем: Һарун ҡаһинға изге кейемдәр һәм уның улдарына ҡаһинлыҡ кейемдәре алып килде. 42Исраил халҡы бөтәһен дә, Раббы Мусаға нисек ҡушһа, шулай эшләне.

43Муса улар эшләгәнде ҡарап сыҡты – бөтәһе лә Раббы ҡушҡанса башҡарылғайны. Муса уларға фатиха бирҙе.

#### 40


Изге сатырҙы ҡороу һәм изгеләндереү

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Беренсе айҙың тәүге көнөндә Изге[†] торлаҡты – Осрашыу сатырын[†] ҡор. 3Уның эсенә Килешеү һандығын[†] индер ҙә уны пәрҙә менән ҡапла. 4Шунан өҫтәл индер һәм өҫтөнә бөтә кәрәкле әйберҙәрҙе теҙеп ултырт. Шәмдәл килтер һәм майшәмдәрен ҡуй. 5Хуш еҫ төтәтә торған алтын ҡорбан[†] усағын Килешеү һандығы алдына урынлаштыр. Изге торлаҡ ауыҙына ҡорма эл. 6Ҡорбан яндырыу өсөн тәғәйенләнгән ҡорбан усағын Осрашыу сатыры алдына урынлаштыр. 7Сатыр менән ҡорбан усағы араһына йыуынғыс ҡуй һәм унда һыу тултыр. 8Сатырҙы уратып ихата ҡор, ихата ҡапҡаһына[†] ҡорма эл. 9Шунан мәсех майы ал да Изге сатырға һәм ундағы бар нәмәгә һөрт: сатырҙы һәм уның барса йыһаздарын изгеләндер – улар изге булыр. 10Шулай уҡ тотош яндырыу ҡорбаны усағына һәм уның бөтә йыһаздарына май һөрт: ҡорбан усағын изгеләндер – ул изгеләрҙән-изге булыр. 11Йыуынғысҡа һәм уның таяуына май һөрт – уларҙы изгеләндер.

12Һарун[†] менән улдарын Осрашыу сатыры алдына килтер ҙә һыу менән ҡойондор. 13Һарунға изге кейемдәрен кейҙер һәм май һөртөп мәсехлә. Минең ҡаһиным[†] булһын өсөн, уны изгеләндер. 14Улдарын килтер, уларға күлдәк кейҙер. 15Минең ҡаһиндарым булһын өсөн уларға ла, аталарына һөрткән һымаҡ, май һөрт. Шулай итеп, улар быуындан-быуынға мәңге күсеп бара торған ҡаһинлыҡҡа бағышланыр.

16Муса бөтәһен дә Раббы ҡушҡанса эшләне. 17Икенсе йылдың беренсе айының тәүге көнөндә Изге торлаҡ ҡоролдо. 18Муса сатырҙы ҡорҙо: төптәрен ҡуйҙы, уларҙың өҫтөнә һайғауҙар менән тоташтырып рамдарын тыҡты, бағаналар ҡаҡты, 19япмаларын япты, ә өҫтән, үҙенә Раббы ҡушҡанса, өҫкө япма менән ҡапланы.

20Муса килешеү[†] таҡтаташтарын алып килеп һандыҡ эсенә һалды. Һандыҡҡа ҡолғаларҙы беркетеп, өҫтөнә ҡапҡасын ҡуйҙы,[+] 21Һандыҡты Изге торлаҡҡа индерҙе һәм, Раббы ҡушҡанса, пәрҙә элеп, Килешеү һандығын ҡапланы.

22Өҫтәлде Осрашыу сатырының эсендә, төньяҡ тарафҡа, пәрҙә алдына ҡуйҙы. 23Уның өҫтөнә Раббы алдына икмәк һалды. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды. 24Шәмдәлде Осрашыу сатырына, өҫтәл ҡаршыһына, сатырҙың көньяғына ҡуйҙы. 25Майшәмдәрҙе лә Раббы алдына урынлаштырҙы. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды.

26Алтын ҡорбан усағын Осрашыу сатырында, пәрҙәнең алдында урынлаштырҙы; 27уның өҫтөндә хуш еҫ төтәтергә ҡуйҙы. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды. 28Сатырға ингән урынға ҡорма элде. 29Осрашыу сатыры алдына тотош яндырыу ҡорбаны усағын урынлаштырҙы һәм уның өҫтөндә тотош яндырыу ҡорбаны һәм икмәк саҙаҡаһы килтерҙе. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды.

30Осрашыу сатыры менән ҡорбан усағы араһына йыуынғыс ҡуйҙы һәм уға йыуыныу өсөн һыу тултырҙы. 31-32Муса, Һарун һәм Һарундың улдары, Осрашыу сатырына керергә һәм ҡорбан усағына яҡын килергә кәрәк булғанда, унда аяҡ-ҡулдарын йыуа ине. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды.

33Муса Сатырҙы һәм ҡорбан усағын уратып, ихата ҡорҙо, ихата ҡапҡаһына ҡорма элде.

Шулай итеп, Муса эшен тамамланы.


Болоттоң Осрашыу сатырын ҡаплауы

34Шул саҡ Осрашыу сатырын болот ҡапланы һәм Изге торлаҡ Раббы шөһрәтенең[†] балҡышы менән тулды[+]. 35Муса Осрашыу сатырына инә алманы, сөнки уны болот ҡаплағайны һәм Изге торлаҡҡа Раббының шөһрәте тулғайны.

36Сатыр өҫтөнән болот күтәрелгәндә, исраилдар[†] юлға сығыр һәм тәғәйен араны үтер булды[+]. 37Болот күтәрелмәгәндә иһә, уның ҡалҡҡанын көтөп туҡтап торҙолар. 38Көндөҙ Изге торлаҡ өҫтөндә Раббы болото торҙо, төнөн болот эсендә ут янды – быны исраилдарҙың һәммәһе лә күрҙе. Улар сәфәрҙә булған осорҙа гелән шулай булды.

### Левиҙәр

#### Левиҙәр

Левиҙәр


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Инеш һүҙ


Мусаның өсөнсө китабы


Левиҙәр

Был китапта башлыса Леви ырыуынан сыҡҡан Алла хеҙмәтендәгеләрҙең күп һанлы бурыс-вазифалары аңлатыла. Китаптың исеме лә ошо ырыу атамаһынан алынған.

Был китапта һүрәтләнгән ваҡиғалар Алланың Синай тауында Муса аша халҡына Үҙенең бойороҡтарын биреүен хикәйәләгән Сығыу тарихын дауам итә. Китаптың башында (1–10-сы бүлектәр) Алла хеҙмәтендәгеләргә уларҙың Аллаға ҡорбан килтереү буйынса вазифалары еткерелә. Ҡорбандың тәғәйенләнеше төрлө булырға мөмкин: айырым кешеләр йә тотош халыҡ, Аллаға шөкөр ҡылып, Ул биргәндең бер өлөшөн Уға кире ҡайтара, Уның менән аралаша йә гонаһтары өсөн Уның алдында тәүбә итә.

Артабан (11–16-сы бүлектәрҙә) хәрәм менән хәләлде айырыу ҡағиҙәләре һүрәтләнә. Алла халҡы паклығын һаҡларға тейеш, һәм был көндәлек тәртип ҡағиҙәләренә, бөтәһенән элек ризыҡ һайлауға ҡағыла.

Китаптың артабанғы өлөшөндә (17–27-се бүлектәр) шәхси, ғаилә, йәмғиәт һәм иҡтисади ҡағиҙәләр теҙмәһе тасуирлана. Был ҡанундарҙың күбеһе боронғо көнсығыш халыҡтарының ҡанундарына оҡшаш, әммә улар кешенең үҙенә бар яҡлап та идара иткән Ҡөҙрәтле Алла Раббыға буйһоноп йәшәргә ихтыяр күрһәтеүенә нигеҙләнә. Нәҡ ошо китапта Алла халҡы араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе ҡороуҙың төп нигеҙе яңғырай: «Яҡыныңды үҙеңде яратҡан һымаҡ ярат» (19:18).

#### 1

1Раббы[†] Осрашыу сатырынан[†] Мусаны[†] саҡырып, уға былай тине:

2– Исраил[†] халҡына иғлан ит, әйт уларға: арағыҙҙан берәйһе Раббыға мал-тыуарҙан ҡорбан[†] килтерһә, ҡорбаны эре йәки ваҡ мал булһын[+].


Тотош яндырыу ҡорбаны

3Әгәр тотош яндырыу ҡорбаны эре малдан икән, ул кәмселекһеҙ үгеҙ башмаҡ булһын. Раббы был ҡорбанды ҡабул ҡылһын өсөн ҡорбан килтереүсе башмаҡты Осрашыу сатыры ауыҙына алып килһен. 4Ҡулын тотош яндырыу ҡорбаны итеп килтерелгән малдың башына ҡуйһын; шунда Раббы, ул кешене гонаһынан[†] паклар өсөн, был ҡорбанды ҡабул итер. 5Ҡорбан килтереүсе башмаҡты Раббы хозурында салһын. Һарун[†] улдары – ҡаһиндар,[†] башмаҡтың ҡанын алып, Осрашыу сатыры ауыҙы эргәһендәге ҡорбан усағының һәр яғына һирпһен. 6Ҡорбан килтереүсе тотош яндырыу ҡорбанын тунаһын һәм киҫәктәргә бүлгеләһен. 7Һарун ҡаһиндың улдары ҡорбан усағына ҡуҙ һалып, өҫтөнә утын теҙһендәр. 8Башмаҡтың бүлгеләнгән киҫәктәрен башы һәм эс майы менән усаҡта янып ятҡан утын өҫтөнә һалһындар. 9Ҡорбан килтереүсе малдың эсәк-ҡарынын һәм тояҡтарын һыу менән йыуғас, ҡаһин уларҙың барыһын да усаҡта яндырһын. Был – тотош яндырыу ҡорбаны, ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ[+].

10Әгәр берәйһе тотош яндырыу ҡорбанына ваҡ мал, һарыҡ йәки кәзә килтерһә, ҡорбаны кәмселекһеҙ тәкә булһын. 11Ҡорбан килтереүсе уны ҡорбан усағының төньяғында, Раббы хозурында салһын. Ә Һарун улдары, ҡаһиндар, уның ҡанын ҡорбан усағының һәр яғына һирпһен. 12Ҡорбан килтереүсе, башын, майын айырып алып, ҡорбанды киҫәктәргә бүлгеләһен. Ҡаһин уларҙы ҡорбан усағында янып ятҡан утын өҫтөнә теҙһен. 13Ҡорбан килтереүсе малдың эсәк-ҡарынын һәм тояҡтарын һыу менән йыуғандан һуң, ҡаһин уларҙы ҡорбан усағында яндырһын. Был – тотош яндырыу ҡорбаны, ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ[+].

14Әгәр ҙә тотош яндырыу ҡорбаны ҡош икән, Раббыға алатуба йәки күгәрсен балаһы килтерелһен[+]. 15Ҡаһин уны ҡорбан усағына алып килһен, башын өҙөп алып, усаҡта яндырһын; ҡанын иһә усаҡтың яҡ-яғына ағыҙһын. 16Ҡоштоң бөрләтәүе менән нәжесен[†] усаҡтың көнсығыш яғындағы көллөккә ташлаһын. 17Ҡанаттарынан тотоп, ҡошто йыртһын, әммә икегә айырмаһын. Шунан уны ҡорбан усағындағы утын өҫтөнә һалып яндырһын. Был – тотош яндырыу ҡорбаны, ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ[+].

#### 2


Икмәк саҙаҡаһы

1Берәйһе Раббыға икмәк саҙаҡаһы килтерһә, ҡорбаны[†] иң яҡшы ондан булһын. Уға зәйтүн майы[†] ҡойһон, хуш еҫле сайыр – ладан[†] һалһын һәм[+] 2Һарун[†] улдары – ҡаһиндарға[†] – килтерһен. Ҡаһин усын тултырып он һәм зәйтүн майын, бөтә хуш еҫле сайырҙы алып, ҡорбан усағында иҫтәлек өлөшө булараҡ яндырһын. Был ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ[+]. 3Икмәк саҙаҡаһының ҡалғаны иһә Һарун менән улдарына булыр. Раббыға бағышланған ут ҡорбанының өлөшө булғанға күрә, ул изгеләрҙән-изге.[†][+]

4Әгәр мейестә бешерелгән икмәк саҙаҡаһы килтерһәң, иң яҡшы ондан зәйтүн майына баҫылған сөсө икмәк йәки өҫтөнә зәйтүн майы һөртөлгән йоҡа ғына көлсә булһын[+]. 5Әгәр саҙаҡаң йәйләүҙә бешерелгән икмәк булһа, уны зәйтүн майына баҫылған яҡшы ондан сөсө икмәк итеп бешер[+]. 6Уны һыныҡтарға бүлеп, өҫтөнә зәйтүн майы ҡой. Был – икмәк саҙаҡаһы. 7Әгәр саҙаҡаң көршәктә бешерелгән икән, ул зәйтүн майына баҫылған иң яҡшы ондан булһын. 8Ошолай әҙерләнгән икмәк саҙаҡаһын Раббыға бирер өсөн ҡаһинға алып кил. Ҡаһин уны ҡорбан усағына килтерер. 9Ҡаһин, икмәк саҙаҡаһынан, иҫтәлек өлөшө булараҡ, бер киҫәк алып, уны ҡорбан усағында яндырһын. Был ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ[+]. 10Икмәк саҙаҡаһының ҡалғаны Һарун менән улдарына булыр. Раббыға бағышланған ут ҡорбанының өлөшө булғанға күрә, ул изгеләрҙән-изге.

11Раббыға килтерә торған икмәк саҙаҡаларының береһе лә әсеткеле ҡамырҙан бешерелмәһен, сөнки Раббыға ут ҡорбаны итеп әсетке лә, бал да яндырылырға тейеш түгел[+]. 12Уларҙы Раббыға тәүге уңыш ҡорбаны итеп килтерә алаһығыҙ, әммә хуш еҫ сығарыр өсөн усаҡҡа һалмағыҙ[+]. 13Икмәк саҙаҡаларыңдың барыһына ла тоҙ һал. Сөнки тоҙ – Алла[†] менән һинең арала төҙөлгән килешеүҙең[†] билдәһе. Бөтә икмәк саҙаҡаларыңды ла тоҙһоҙ ҡалдырма[+].

14Әгәр ҙә Раббыға тәүге уңыштан икмәк саҙаҡаһы килтерәһең икән, ул беренсе башаҡтарҙан булһын. Уларҙы утта ҡыҙҙырып, төйөп алып кил[+]. 15Өҫтөнә зәйтүн майы ҡой, хуш еҫле ладан һал. Был – икмәк саҙаҡаһы. 16Ҡаһин бер аҙ төйөлгән ашлыҡ һәм зәйтүн майының бер өлөшөн, бөтә хуш еҫле сайыр менән бергә, иҫтәлек өлөшө итеп яндырһын. Был – Раббыға бағышланған ут ҡорбаны[+].

#### 3


Татыулыҡ ҡорбаны

1Әгәр берәйһе татыулыҡ ҡорбаны[†] килтерһә һәм ҡорбанлыҡ эре малдан булһа, Раббы[†] хозурына кәмселекһеҙ үгеҙ йәки орғасы башмаҡ килтерһен[+]. 2Ҡулын ҡорбанының башына ҡуйһын һәм уны Осрашыу сатыры[†] ауыҙында салһын. Һарун[†] улдары – ҡаһиндар[†] – малдың ҡанын ҡорбан усағының һәр яғына һирпһен. 3-4Ҡорбан килтереүсе, Раббыға бағышланған ут ҡорбаны булараҡ, татыулыҡ ҡорбанлығының эсәк-ҡарынын ҡаплаған һәм эсәк-ҡарыны янындағы бөтә майҙы, ике бөйөрөн, бөйөр өҫтөндәге һәм билендәге майҙарын һәм бауыр аҫтындағы өлөшөн бөйөрҙәре менән бергә айырып алһын. 5Һарун улдары уларҙы, ҡорбан усағындағы утын өҫтөнә һалып, тотош яндырыу ҡорбаны менән бергә яндырһын. Был – ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ[+].

6Әгәр ҙә берәйһе татыулыҡ ҡорбаны итеп Раббыға ваҡ мал килтерһә, ул кәмселекһеҙ тәкә йәки орғасы мал булһын. 7Әгәр һарыҡ ҡорбан итһә, уны Раббы хозурына алып килһен. 8Ҡулын ҡорбанының башына ҡуйһын һәм Осрашыу сатыры алдында салһын. Ә Һарун улдары уның ҡанын ҡорбан усағының һәр яғына һирпһен. 9-10Ҡорбан килтереүсе, Раббыға ут ҡорбаны булараҡ, татыулыҡ ҡорбанының арҡа һөйәгенә ҡәҙәр һылып алынған ҡойроҡ майын, эсәк-ҡарынын ҡаплаған һәм эсәк-ҡарыны янындағы бөтә майҙы, ике бөйөрөн, бөйөр өҫтөндәге һәм билендәге майҙарын һәм бауыр аҫтындағы өлөшөн бөйөрҙәре менән бергә айырып алһын. 11Ҡаһин уларҙы ҡорбан усағында яндырһын. Был, ризыҡ булараҡ, Раббыға бағышланған ут ҡорбаны[+].

12Әгәр ҡорбаны кәзә малынан икән, уны Раббы ҡаршыһына алып килһен, 13ҡулын уның башына ҡуйһын, шунан Осрашыу сатыры алдында салһын. Ә Һарун улдары уның ҡанын ҡорбан усағының һәр яғына һирпһен. 14-15Ҡорбан килтереүсе, Раббыға бағышланған ут ҡорбаны булараҡ, малдың эсәк-ҡарынын ҡаплаған һәм эсәк-ҡарыны янындағы бөтә майҙы, ике бөйөрөн, бөйөр өҫтөндәге һәм билендәге майҙарын һәм бауыр аҫтындағы өлөшөн бөйөрҙәре менән бергә айырып алһын. 16Ҡаһин уларҙың бөтәһен дә ҡорбан усағында яндырһын. Был ризыҡ – ут ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ. Бөтә май – Раббыныҡы[+].

17Ҡайҙа ғына йәшәһәгеҙ ҙә, һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә был: эс майы ла, ҡан да ашамағыҙ[+].

#### 4


Гонаһ ҡорбаны

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына әйт: кем дә кем Раббының бойороҡтарына ҡаршы килгән берәй нәмә эшләп, белмәйенсә гонаһ[†] ҡылһа, түбәндәгеләрҙе башҡарырға тейеш[+].

3Мәсехләнгән ҡаһин[†] гонаһ ҡылып, халыҡты ғәйепле итһә, үҙ гонаһы өсөн гонаһ ҡорбаны[†] итеп Раббыға кәмселекһеҙ үгеҙ башмаҡ килтерһен. 4Башмаҡты Осрашыу сатыры[†] ауыҙына Раббы хозурына алып килһен. Ҡулын башмаҡтың башына ҡуйһын һәм уны Раббы ҡаршыһында салһын. 5Мәсехләнгән ҡаһин башмаҡтың бер ни тиклем ҡанын Осрашыу сатырына алып инһен. 6Бармағын ҡанға манып, Иң мөҡәддәс[†] урындың пәрҙәһе алдында, Раббы хозурында, ҡанды ете тапҡыр һирпһен. 7Шунан һуң ҡанды Раббы хозурында, Осрашыу сатыры эсендәге хуш еҫ төтәтеү усағының мөгөҙҙәренә һөртһөн. Башмаҡтың ҡалған ҡанын сатыр ауыҙындағы тотош яндырыу ҡорбаны усағының төбөнә түкһен[+]. 8-10Һуңынан ҡаһин, татыулыҡ ҡорбаны башмағының майын айырып алған һымаҡ, гонаһ ҡорбанына салынған башмаҡтың бөтә майын – эсәк-ҡарынын ҡаплаған һәм эсәк-ҡарыны янындағы бөтә майҙы, ике бөйөрөн, бөйөр өҫтөндәге һәм билендәге майҙарын, бауыр аҫтындағы өлөшөн бөйөрҙәре менән бергә айырып алһын. Уларҙы тотош яндырыу ҡорбаны усағында яндырһын. 11Ә башмаҡтың тиреһен, башы-тояғы менән бергә бөтә итен, эсәк-ҡарынын, нәжесен[†] –[+] 12ғөмүмән, тотош башмаҡты – тупламдан[†] ситкә алып сығып, көл түгә торған таҙа урында утын өҫтөнә һалып яндырһын.

13Әгәр ҙә бөтә Исраил йәмғиәте белмәйенсә гонаһ ҡылһа, Раббының бойороҡтарына ҡаршы килгән берәй нәмә эшләһә, халыҡ, үҙенең гонаһ ҡылғанлығын белмәһә лә, ғәйепле һанала[+]. 14Ҡылынған гонаһы билдәле булғас, халыҡ Осрашыу сатыры алдына, гонаһ ҡорбаны итеп, бер үгеҙ башмаҡ килтерергә тейеш. 15Халыҡтың аҡһаҡалдары[†] Раббы ҡаршыһында ҡулдарын башмаҡтың башына ҡуйһын һәм башмаҡты Раббы хозурында салһын. 16Мәсехләнгән ҡаһин башмаҡтың ҡанын Осрашыу сатырына алып инһен. 17Ҡаһин бармағын ҡанға манып, Раббы хозурында, пәрҙә алдында ете тапҡыр һирпһен[+]. 18Шунан ҡаһин Осрашыу сатырында Раббы ҡаршыһындағы хуш еҫ төтәтеү усағының мөгөҙҙәренә ҡан һөртһөн. Ҡандың ҡалғанын сатыр ауыҙындағы тотош яндырыу ҡорбаны усағының төбөнә түкһен. 19Башмаҡтың бөтә майын алып, ҡорбан усағында яндырһын. 20Гонаһ ҡорбаны булған башмаҡ менән нисек эшләнгән, был башмаҡ менән дә шулай эшләнһен. Шул рәүешле ҡаһин халыҡ өсөн паклау йолаһын башҡарыр һәм улар ярлыҡаныр. 21Ҡаһин үҙенең гонаһы өсөн килтерелгән башмаҡты тупламдан ситкә алып сығып нисек яндырһа, быныһы ла шулай яндырылһын. Был – халыҡтың гонаһы өсөн ҡорбан.

22Әгәр ҙә етәкселәрҙән берәү белмәйенсә гонаһ ҡылһа, Раббының, үҙенең Аллаһының, бойороҡтарына ҡаршы килгән берәй нәмә эшләһә, ул ғәйепле була. 23Ҡылған гонаһы үҙенә билдәле булғас, ул ҡорбан итеп кәмселекһеҙ кәзә тәкәһе килтерһен. 24Ҡулын тәкәнең башына ҡуйып, уны Раббы хозурында – тотош яндырыу ҡорбандарын сала торған урында, Раббы ҡаршыһында боғаҙлар. Был – гонаһ ҡорбаны. 25Ҡаһин, гонаһ ҡорбанының ҡанына бармағын манып, тотош яндырыу ҡорбаны усағының мөгөҙҙәренә һөртһөн, ҡалған ҡанды усаҡтың төбөнә түкһен. 26Тәкәнең бөтә майын, татыулыҡ ҡорбанының майы кеүек үк, ҡорбан усағында яндырһын. Шул рәүешле ҡаһин был кешене гонаһынан паклар һәм ул ярлыҡаныр.

27Әгәр ҙә ил халҡы араһынан берәү белмәйенсә гонаһ ҡылһа, Раббының бойороҡтарына ҡаршы килгән берәй нәмә эшләһә, ул ғәйепле була[+]. 28Ҡылған гонаһы үҙенә белдерелгәс, ул ҡорбан итеп кәмселекһеҙ кәзә килтерһен. 29Ҡулын гонаһ ҡорбанының башына ҡуйһын һәм тотош яндырыу ҡорбанын сала торған урында боғаҙлаһын. 30Ҡаһин, бармағын ҡорбандың ҡанына манып, тотош яндырыу ҡорбаны усағының мөгөҙҙәренә һөртһөн, ҡалған ҡанды усаҡ төбөнә түкһен. 31Ҡорбан килтереүсе, кәзәнең бөтә майын, татыулыҡ ҡорбанының майы һымаҡ, айырып алһын. Ҡаһин уны Раббыға хуш еҫ өсөн усаҡта яндырһын. Шул рәүешле ҡаһин был кешене гонаһынан паклар һәм ул ярлыҡаныр[+].

32Әгәр берәйһе гонаһ ҡорбаны итеп көтөүҙән һарыҡ бәрәсе алып килһә, ул кәмселекһеҙ орғасы мал булһын. 33Ул кеше ҡулын гонаһ ҡорбанының башына ҡуйһын һәм уны тотош яндырыу ҡорбанын сала торған урында боғаҙлаһын. 34Ҡаһин, бармағын гонаһ ҡорбанының ҡанына манып, тотош яндырыу ҡорбаны усағының мөгөҙҙәренә һөртһөн, ә ҡалған ҡанын усаҡтың төбөнә түкһен. 35Ҡорбан килтереүсе, ҡорбандың бөтә майын, татыулыҡ ҡорбаны булған һарыҡ бәрәсенең майы һымаҡ, айырып алһын. Ҡаһин уларҙы ҡорбан усағында Раббыға ут ҡорбаны итеп яндырһын. Шул рәүешле ҡаһин был кешене гонаһынан паклар һәм ул кеше ярлыҡаныр.

#### 5

1Әгәр ҙә берәйһе ниндәй ҙә булһа эште күрһә йәки шул турала ишетеп белһә, әммә шаһиттарҙы ләғнәтләү ҡурҡынысы аҫтында хөкөмгә саҡырғанға хәбәрҙар булып та шаһитлыҡ итмәһә, ул ошо ғәйебенең язаһын күтәрер. 2Йәки берәү белмәйенсә, нәжес[†] һаналған әйбергә, хәрәм йәнлектең, хәрәм малдың йәки һөйрәлеүсенең үләкһәһенә ҡағылһа, үҙе шул турала белмәһә лә, нәжес була һәм ғәйепле һанала[+]. 3Йәки берәү үҙе лә белмәйенсә кеше нәжесенә – бысрата торған нимә генә булмаһын – ҡағылһа, башта үҙе был хаҡта белмәһә, һуңынан ғына белһә лә, ғәйепле була[+]. 4Йәки берәү уйлап тормайынса яҡшылыҡ йәки яманлыҡ ҡылырға ант итһә һәм бының уйламайынса әйтелгәнен һуңынан ғына аңлаһа, был кеше ғәйепле була[+].

5Әгәр ҙә кеше ошо эштәрҙең береһендә ғәйепле булһа, ул үҙенең гонаһын[†] таныһын 6һәм, ҡылған ғәйебенә күрә, гонаһ ҡорбаны[†] итеп Раббыға ваҡ мал – һарыҡ йәки кәзә – килтерһен. Шул рәүешле ҡаһин[†] гонаһтан паклау йолаһын атҡарып, уны гонаһынан паклар.

7Әгәр ҙә ул кешенең һарыҡ йәки кәзә килтерергә хәленән килмәһә, гонаһы өсөн Раббыға ике алатуба йәки ике күгәрсен балаһы алып килһен. Уларҙың береһе гонаһ ҡорбаны, икенсеһе тотош яндырыу ҡорбаны булыр[+]. 8Уларҙы ҡаһинға алып килһен. Ҡаһин тәүҙә гонаһ ҡорбаны ғәмәлен башҡарыр: ҡоштоң муйынын бороп һындырыр, әммә башын өҙөп алмаҫ. 9Гонаһ ҡорбанының бер аҙ ҡанын ҡорбан усағының яҡ-яғына һирпер, ҡандың ҡалғанын усаҡтың төбөнә ағыҙыр. Был – гонаһ ҡорбаны. 10Бынан һуң ҡаһин икенсе ҡошто, тотош яндырыу ҡорбаны булараҡ, ҡағиҙәгә ярашлы ғәмәл ҡылыр. Шул рәүешле ҡаһин, гонаһтан паклау йолаһын атҡарып, ул кешене ҡылған гонаһынан паклар һәм был кеше ярлыҡаныр.

11Әгәр ҙә ике алатуба йәки ике күгәрсен балаһы алырға хәленән килмәһә, эшләгән гонаһы өсөн иң яҡшы ондан бер эфаның[*] ундан бер өлөшөн гонаһ ҡорбаны итеп килтерһен. Әммә уның өҫтөнә зәйтүн майы[†] ҡоймаһын, хуш еҫле сайыр ҙа һалмаһын, сөнки был – гонаһ ҡорбаны[+]. 12Уны ҡаһинға бирһен. Ҡаһин, иҫтәлек өлөшө булараҡ, бер ус тултырып алыр ҙа, усаҡта, Раббы[†] өсөн ут ҡорбандары өҫтөндә яндырыр. Был – гонаһ ҡорбаны. 13Шул рәүешле ҡаһин ҡорбан килтереүсене ул ҡылған гонаһтан паклау йолаһын башҡарыр һәм ул кеше ярлыҡаныр. Ҡалған он, икмәк саҙаҡаһындағы һымаҡ уҡ, ҡаһинға булыр[+].


Ғәйеп ҡорбаны

14Раббы Мусаға[†] былай тине:

15– Әгәр берәйһе Раббыға бағышланған изге[†] әйбергә ҡул һуҙып, яңылышлыҡ менән гонаһ ҡылһа, ғәйеп ҡорбаны итеп Раббыға ваҡ мал көтөүенән кәмселекһеҙ һарыҡ тәкәһе килтерһен. Был тәкәнең хаҡы изге шекелгә күрә көмөш шекел менән билдәләнһен[+]. 16Был кеше изге әйбер өсөн түләргә һәм, хаҡының биштән бер өлөшө тиклем өҫтәп, уны ҡаһинға бирергә тейеш. Ҡаһин ғәйеп ҡорбаны итеп килтерелгән тәкә менән был кешене гонаһынан паклар һәм ул кеше ярлыҡаныр[+].

17Кем дә булһа гонаһ ҡылһа, Раббының бойороҡтарының береһенә ҡаршы килгән берәй нәмә эшләһә, үҙе был хаҡта белмәһә лә, ғәйепле булыр һәм ғәйебенең язаһын күтәрер. 18Гонаһ ҡылған кеше ҡаһинға ғәйеп ҡорбаны итеп ваҡ малдан кәмселекһеҙ һарыҡ тәкәһе килтерергә тейеш. Ҡаһин уны белмәйенсә эшләгән ғәйебенән паклар һәм ул кеше ярлыҡаныр. 19Был – ғәйеп ҡорбаны, сөнки ул кеше Раббы ҡаршыһында ғәйепле ине.

#### 6

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Әгәр берәү гонаһ[†] ҡылып Раббыға хилафлыҡ эшләһә: яҡынының һаҡларға биреп торған йәки аманат итеп биргән нәмәһен кире ҡайтармаһа, берәй әйберен урлаһа, йәки алдаһа,[+] 3йә иһә кемдер юғалтҡанды табып та инҡар итһә, йәки ниндәй ҙә булһа гонаһ эшләп, шул турала ялған ант итһә, 4-5ул кеше гонаһ ҡыла һәм ғәйепле була. Шуға күрә урлап йәки алдап алғанын, уға аманат итеп бирелгәнде йәки тапҡанын; алманым, тип ялған ант иткән әйберҙе кире бирергә тейеш. Әйберҙең хаҡының биштән бер өлөшө тиклемде өҫтәп, ғәйеп ҡорбаны[†] килтергән көндө уны хужаһына кире бирһен[+]. 6Ғәйебе өсөн Раббыға ҡорбан ҡылһын: ҡаһинға[†] ғәйеп ҡорбаны өсөн ваҡ малдан билдәле хаҡтағы кәмселекһеҙ һарыҡ тәкәһе килтерһен. 7Ҡаһин был кешене Раббы хозурында гонаһынан паклар һәм уның ғәйебе ярлыҡаныр.


Тотош яндырыу ҡорбаны тураһындағы ҡағиҙә

8Раббы Мусаға былай тине:

9– Һарунға[†] һәм уның улдарына бойороҡ биреп әйт, бына тотош яндырыу ҡорбанын килтереү ҡағиҙәләре. Тотош яндырыу ҡорбаны яндырылған урынында, ҡорбан усағында, төнө буйына, иртәнгә тиклем ҡалһын. Усаҡта ут һәр саҡ янып торһон[+]. 10Ҡаһин етен кейемен, етен ыштанын кейһен. Ҡорбан усағында тотош яндырыу ҡорбанынан ҡалған көлдө алып, усаҡтың эргәһенә өйһөн[+]. 11Был кейемдәрен сисеп, икенселәрен кейгәндән һуң, көлдө тупламдан[†] тышҡа, таҙа урынға алып сыҡһын[+].

12Ҡорбан усағында ут һәр саҡ янып торһон, бер ваҡытта ла һүнмәһен. Ҡаһин һәр иртә һайын уға утын өҫтәһен һәм тотош яндырыу ҡорбанын утын өҫтөнә һалһын, татыулыҡ ҡорбандарының майын яндырһын[+]. 13Ҡорбан усағында ут һәр саҡ янып торһон, һүнмәһен.


Икмәк саҙаҡаһы тураһындағы ҡағиҙә

14Икмәк саҙаҡаһының йолаһы былай: Һарун улдары саҙаҡаны Раббы хозурына, ҡорбан усағы алдына килтерһен[+]. 15Ҡаһин икмәк саҙаҡаһының оно менән зәйтүн майынан[†] бер ус тултырып, ә ладанды[†] тулыһынса алһын да ҡорбан усағында яндырһын. Был – Раббыға күркәм хуш еҫ, иҫтәлек өлөшө. 16Артып ҡалғанын Һарун менән улдары ашар. Уны изге[†] урында, Осрашыу сатырының[†] ихатаһында, сөсө икмәк итеп ашарҙар. 17Ул әсетке һалып бешерелмәһен. Уны ут ҡорбандарымдан ҡаһиндарҙың өлөшө итеп бирҙем. Гонаһ ҡорбаны менән ғәйеп ҡорбаны кеүек үк, ул да изгеләрҙән-изге[+]. 18Һарун нәҫеленән булған һәр ир заты уны ашай ала. Раббы өсөн ут ҡорбандарынан уларға быуындан-быуынға мәңгелек өлөш булыр был. Был өлөшкә ҡағылған һәр нәмә мөҡәддәс һаналыр[+].

19Раббы Мусаға былай тине:

20– Һарун ҡаһин булараҡ мәсехләндерелгән көндө, Һарун менән улдары икмәк саҙаҡаһы итеп Раббыға иң яҡшы ондан бер эфаның ундан бер өлөшөн – яртыһын иртәнсәк, яртыһын кискеһен – алып килһен. Ул даими бер саҙаҡа булыр. 21Ул зәйтүн майында яҡшылап баҫылһын һәм йәйләүҙә бешерелһен. Уны, икмәк саҙаҡаһы булараҡ, һыныҡтарға бүлеп килтер. Был – Раббыға күркәм хуш еҫ[+]. 22Уны Һарун нәҫеленән булған мәсехләнгән баш ҡаһин[†] вазифаһына бағышланған ҡаһин башҡарһын. Был саҙаҡа Раббыға мәңгелек өлөш; ул тотош яндырылырға тейеш[+]. 23Ҡаһин килтергән һәр икмәк саҙаҡаһы тулыһынса яндырылһын, уны ашарға ярамай.


Гонаһ ҡорбаны тураһындағы ҡағиҙә

24Раббы Мусаға былай тине:

25– Һарунға һәм уның улдарына әйт: бына гонаһ ҡорбаны килтереүҙең ҡағиҙәләре. Гонаһ ҡорбаны тотош яндырыу ҡорбаны боғаҙланған урында, Раббы хозурында салынырға тейеш. Ул – изгеләрҙән-изге[+]. 26Ҡорбан ғәмәлен башҡарған ҡаһин уны изге урында, Осрашыу сатырының ихатаһында, ашар. 27Ҡорбандың итенә ҡағылған һәр кем һәм һәр нәмә изге һаналыр. Әгәр ҙә ҡаны кейемгә сәсрәһә, уны изге урында йыуырға кәрәк. 28Ите бешерелгән балсыҡ һауыт ватылырға тейеш. Әгәр ҙә баҡыр һауытта әҙерләнһә, һауытты яҡшылап таҙартырға һәм һыу менән йыуырға кәрәк[+]. 29Ҡаһин нәҫеленән булған һәр ир заты был итте ашай ала. Ул – изгеләрҙән-изге. 30Әммә изге урынды паклау йолаһын башҡарыу өсөн ҡаны Осрашыу сатырына индерелгән гонаһ ҡорбанының итен ашарға ярамай. Ул утта яндырылырға тейеш[+].

#### 7


Ғәйеп ҡорбаны тураһындағы ҡағиҙә

1Бына ғәйеп ҡорбаны килтереүҙең[†] ҡағиҙәләре. Ул – изгеләрҙән-изге[†] ҡорбан[+]. 2Ғәйеп ҡорбаны тотош яндырыу ҡорбандары салынған урында һуйылһын. Уның ҡаны ҡорбан усағына һәр яҡлап һирпеп сығылһын. 3-4Ҡорбан килтереүсе уның бөтә майын – ҡойроҡ майын, эсәк-ҡарынын ҡаплаған майҙы, ике бөйөрөн, бөйөр өҫтөндәге һәм билендәге майҙарын, бауыр аҫтындағы өлөшөн бөйөрҙәре менән бергә айырып алһын. 5Ҡаһин[†] уларҙы, Раббы[†] өсөн ут ҡорбаны булараҡ, ҡорбан усағында яндырыр. Был – ғәйеп ҡорбаны. 6Ҡаһиндар нәҫеленән булған һәр ир заты был ҡорбанды ашай ала. Уны изге урында ашарға кәрәк, сөнки ул изгеләрҙән-изге.

7Гонаһ[†] ҡорбанына ла, ғәйеп ҡорбанына ла ҡағиҙә бер төрлө: ҡорбандың ите ошо ҡорбан аша паклау йолаһын башҡарған ҡаһинға[†] булыр[+]. 8Тотош яндырыу ҡорбанының тиреһе лә ҡорбан ғәмәлен башҡарған ҡаһинға бирелер.

9Мейестә, көршәктә йәки йәйләүҙә бешерелгән барса икмәк саҙаҡаһы – ҡорбан йолаһын башҡарған ҡаһинға[+]. 10Зәйтүн майына[†] буталған йәки ҡоро икмәк саҙаҡалары Һарун[†] улдарының бөтәһе араһында тигеҙ итеп бүленһен[+].


Татыулыҡ ҡорбаны тураһындағы ҡағиҙә

11Бына Раббыға тәҡдим ителә торған татыулыҡ ҡорбанын килтереү ҡағиҙәләре[+]. 12Әгәр ҙә берәйһе рәхмәт йөҙөнән татыулыҡ ҡорбаны килтерә икән, зәйтүн майына баҫып бешерелгән сөсө икмәк, зәйтүн майы һөртөлгән йоҡа ғына сөсө көлсәләр, иң яҡшы ондан зәйтүн майына баҫып бешерелгән икмәк алып килһен[+]. 13Бынан башҡа ул рәхмәт йөҙөнән татыулыҡ ҡорбаны менән бергә әсе икмәк тә килтерһен. 14Һәр төрлө икмәк саҙаҡаһының бер өлөшөн Раббыға бағышлап килтерһен: ул татыулыҡ ҡорбанының ҡанын ҡорбан усағына һирпкән ҡаһинға булыр. 15Татыулыҡ ҡорбаны булған шөкөр саҙаҡаһының ите ҡорбан килтерелгән көндө үк ашап бөтөрөлһөн, иртәнгә тиклем ҡалмаһын[+].

16Әгәр кем дә булһа ҡорбанды нәҙер әйтеп йәки нәфел буйынса, йәғни үҙ ихтыяры менән килтерә икән, уның ите салынған көндән ҡалһа, икенсе көндө лә ашарға ярай[+]. 17Әммә өсөнсө көнгә ҡалған ҡорбан ите яндырылһын. 18Татыулыҡ ҡорбанының ите өсөнсө көндө лә ашала икән, был ҡорбан ҡабул ителмәйәсәк һәм ҡорбан килтереүсегә уның сауабы булмаясаҡ. Был ит хәрәм һанала һәм уны ашаған кеше ғәйебенең язаһын күтәрер. 19Нәжес[†] һаналған берәй нәмәгә тейгән итте ашарға ярамай, ул яндырылырға тейеш. Ә таҙа итте пак булған һәр кешегә ашарға мөмкин. 20Әммә берәй әҙәм нәжес хәлендә Раббыға килтерелгән татыулыҡ ҡорбанының итен ашаһа, ул халҡы араһынан ҡыуылыр[+]. 21Әгәр ҙә берәйһе нәжес нәмәгә: кеше нәжесенәме, хәрәм малғамы, хәрәм йәнлеккәме ҡағылғандан һуң Раббыға килтерелгән татыулыҡ ҡорбанының итен ашаһа, был кеше халҡы араһынан ҡыуылыр.


Эс майы һәм ҡан ашауҙан тыйыу

22Раббы Мусаға[†] былай тине:

23– Исраил[†] халҡына әйт: һыйыр малыныҡымы ул, һарыҡмы, кәзәнекеме – бер ниндәй ҙә эс майын ашамағыҙ[+]. 24Үҙе үлгән йәки йыртҡыс ботарлаған малдың майын төрлө кәрәк-яраҡҡа файҙаланырға мөмкин, әммә ашарға ярамай[+]. 25Әгәр кем дә булһа берәү Раббыға ут ҡорбаны булараҡ килтерелгән малдың майын ашаһа, ул халҡы араһынан ҡыуылыр. 26Ҡайҙа йәшәһәгеҙ ҙә, бер ниндәй ҡанды ла – ҡоштоҡон да, малдыҡын да – еймәгеҙ[+]. 27Ҡан ейгән һәр кем халҡы араһынан ҡыуылыр.


Ҡаһиндарҙың өлөшө

28Раббы Мусаға былай тине:

29– Исраил халҡына әйт: Раббыға татыулыҡ ҡорбаны килтергән кеше, уның бер өлөшөн Раббыға тәҡдим итһен. 30Уны үҙ ҡулы менән Раббы өсөн ут ҡорбаны булараҡ килтерһен. Малдың майын түш ите менән бергә алып килһен дә Раббы хозурында, һелкетмә ҡорбан булараҡ, өҫкә күтәреп күрһәтһен. 31Ҡаһин майҙы ҡорбан усағында яндырыр, ә түш ите Һарунға һәм уның улдарына булыр[+]. 32Татыулыҡ ҡорбанының артҡы уң ботон ҡаһинға саҙаҡа итеп бирегеҙ. 33Уң бот татыулыҡ ҡорбанының ҡаны менән майын Раббыға тәҡдим иткән Һарун улдарының өлөшө булыр. 34Исраил халҡының татыулыҡ ҡорбандарынан күтәреп һелкетелгән түш итен һәм саҙаҡа итеп килтерелгән ботто алам да Һарун ҡаһин менән уның улдарына Исраил халҡынан мәңгелек өлөш итеп бирәм.

35Һарун һәм уның улдары Раббы хозурына ҡаһин булып хеҙмәт итеү өсөн тәғәйенләнгән көндән башлап, утта яндырылған ҡорбандарҙан уларға бирелгән өлөш ошо. 36Уларҙы ҡаһинлыҡҡа мәсехләгән көндө Раббы Исраил халҡына бойороҡ бирҙе. Был – уларҙың быуындан-быуынға даими өлөшө.

37Тотош яндырыу ҡорбанының, икмәк саҙаҡаһының, гонаһ, ғәйеп өсөн килтерелгән ҡорбандарҙың, бағышлау ҡорбанының һәм татыулыҡ ҡорбанының йолалары ошо.

38Синай сүлендәге Синай тауында[†] Раббы Исраил халҡының Үҙенә ҡорбандар килтерергә тейешлеге хаҡында Мусаға бына шуларҙы бойорҙо.

#### 8


Һарун менән улдарының ҡаһинлыҡҡа бағышланыуы

1[•]Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Һарун[†] менән улдарын, кейемдәрен, мәсех майын, гонаһ[†] ҡорбаны[†] өсөн үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе, бер кәрзин сөсө икмәк ал да, 3барса йәмғиәтте Осрашыу сатыры[†] ауыҙына йый.

4Муса Раббы бойорғанса эшләне. Йәмғиәт Осрашыу сатыры ауыҙына йыйылды. 5Муса уларға:

– Раббы бына нимәләр эшләргә бойорҙо, – тине.

6Шунан Һарун менән улдарын алға сығарып, уларҙы һыу менән йыуындырҙы. 7Һарунға күлдәк кейҙерҙе, билен быуҙы, ябынса кейҙерҙе, эфод[†] һалды, эфодтың биҙәлгән билғауы менән быуҙы ла, эфодты нығытып ҡуйҙы. 8Иң өҫтән түшлек кейҙереп, түшлеккә урим менән туммим һалды[+]. 9Башына сәллә кейҙерҙе, сәллә өҫтөнән маңлайына алтын сәскә рәүешендәге изгелек[†] тажы таҡты. Алла[†] нисек бойорһа, шулай эшләне[+].

10Шунан һуң Муса мәсех майы алды, Изге сатырҙы һәм сатыр эсендәге бөтә нәмәне мәсехләп, изгеләндерҙе[+]. 11Майҙы ете тапҡыр ҡорбан усағына һирпте; ҡорбан усағын, уның бөтә кәрәк-ярағын, йыуынғысты, йыуынғыс таяуын – барыһын да изгеләндерер өсөн мәсехләне. 12Һарунды изгеләндереү өсөн башына май ҡойоп мәсехләне[+]. 13Шунан Һарундың улдарын алға сығарҙы, уларға ла күлдәк кейҙерҙе, билдәрен билғау менән быуҙы, баштарына бәйҙәрен бәйләне. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды.

14Шунан гонаһ ҡорбаны булған үгеҙҙе килтерҙе. Һарун менән улдары ҡулдарын үгеҙҙең башына ҡуйҙы. 15Муса үгеҙҙе салды. Ҡорбан усағын паклар өсөн бармағын ҡанға манып, ҡанды ҡорбан усағының мөгөҙҙәренә һөртөп сыҡты. Ҡалған ҡанды ҡорбан усағының төбөнә түкте. Шул рәүешле ул ҡорбан усағын паклап изгеләндерҙе[+]. 16Үгеҙҙең эске ағзаларын ҡаплаған бөтә майҙы, бауыр аҫтындағы өлөшөн, майы менән бергә ике бөйөрөн алып, уларҙы ҡорбан усағында яндырҙы[+]. 17Үгеҙҙе – тиреһен, итен, нәжесен[†] – тупламдан[†] ситкә сығарып яҡты. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды[+].

18Шунан һуң Муса тотош яндырыу ҡорбаны өсөн һарыҡ тәкәһен алып килде. Һарун менән улдары ҡулдарын тәкәнең башына ҡуйҙы. 19Муса тәкәне салды, ҡанын ҡорбан усағына һәр яҡлап һирпеп сыҡты. 20Тәкә түшкәһен киҫәктәргә тураҡлап башын, киҫәктәрен, эс майын яндырҙы. 21Эсәк-ҡарынын, тояҡтарын йыуып, тәкәне тулыһынса ҡорбан усағында яндырҙы. Был – тотош яндырыу ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ, ут ҡорбаны ине. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды[+].

22Шунан Муса икенсе тәкәне алып килде. Быныһы ҡаһинлыҡҡа[†] бағышлау йолаһының тәкәһе ине. Һарун менән улдары ҡулдарын тәкәнең башына ҡуйҙы. 23Муса тәкәне салды. Бер аҙ ҡанын алып, Һарундың уң ҡолағының осона, уң ҡулының һәм уң аяғының баш бармаҡтарына һөрттө[+]. 24Шунан Һарундың улдарын алға сығарҙы. Уларҙың да уң ҡолаҡтарының осона, уң ҡулдарының һәм уң аяҡтарының баш бармаҡтарына ҡан һөрттө. Ҡалған ҡанды ҡорбан усағының яҡ-яғына һирпте. 25Тәкәнең майын һәм ҡойроҡ майын, эсәк-ҡарынын ҡаплаған бөтә майҙы, бауыр аҫтындағы өлөшөн, майы менән бергә ике бөйөрөн, артҡы уң ботон алды. 26Шунан Раббы хозурында торған сөсө икмәкле кәрзиндән бер икмәк, зәйтүн майына[†] баҫылған бер икмәк, бер йоҡа көлсә алып, уларҙы малдың майы менән артҡы уң бото өҫтөнә ҡуйҙы. 27Быларҙың бөтәһен дә Муса Һарун менән улдарының ҡулына һалды. Уларҙы Раббы хозурында һелкетмә ҡорбан булараҡ күтәреп күрһәтте. 28Бынан һуң Муса барыһын да уларҙың ҡулынан алып, ҡорбан усағында тотош яндырыу ҡорбаны өҫтөндә ҡаһинлыҡҡа бағышлау йолаһы ҡорбаны итеп яндырҙы. Был – Раббы өсөн ут ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ. 29Унан һуң Муса түш итен алды. Уны Раббы хозурында өҫкә күтәреп күрһәтте. Был – бағышлау йолаһы ҡорбаны булған тәкәнән Мусаның үҙ өлөшө ине. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды.

30Муса мәсех майы, ҡорбан усағы өҫтөндәге ҡанды алып, Һарун менән улдарына һәм уларҙың кейемдәренә һирпте. Шул рәүешле Һарунды һәм уның кейемен, улдарын һәм уларҙың кейемдәрен изгеләндерҙе.

31Шунан Һарун менән улдарына:

– Итте Осрашыу сатыры ауыҙында бешерегеҙ ҙә шунда ҡаһинлыҡҡа бағышлау йолаһы ҡорбаны кәрзинендәге икмәк менән ашағыҙ, – тине, – сөнки миңә: «Уны Һарун улдары менән ашарға тейеш», – тип бойоролдо. 32Ә ҡалған ит менән икмәкте яндырығыҙ. 33Бағышланыу көндәрегеҙ тулғанға тиклем, ете көн буйы, Осрашыу сатыры ауыҙынан китмәгеҙ, сөнки бағышланыуығыҙ ете көнгә һуҙылыр. 34Бөгөн эшләгән һәр нәмәне Раббы һеҙҙе гонаһтарығыҙҙан паклау өсөн бойорҙо. 35Ете тәүлек буйы, көнө-төнө Осрашыу сатыры ауыҙында булығыҙ. Раббы талап иткәнсә эшләгеҙ, юғиһә үләсәкһегеҙ. Миңә шулай бойоролдо.

36Һарун менән улдары Раббының Муса аша еткерелгән бөтә бойороҡтарын да тулыһынса үтәне.

#### 9


Ҡаһиндарҙың эшләй башлауы

1Һигеҙенсе көндө Муса[†] Һарун[†] менән улдарын һәм Исраил[†] аҡһаҡалдарын[†] саҡыртып алды. 2Ул Һарунға былай тине:

– Үҙең өсөн гонаһ[†] ҡорбаны[†] итеп һыйыр малынан кәмселекһеҙ бер үгеҙ башмаҡ һәм тотош яндырыу ҡорбанына кәмселекһеҙ һарыҡ тәкәһе ал. Уларҙы Раббы[†] ҡаршыһына килтер. 3-4Шунан Исраил халҡына иғлан ит: «Раббы алдында ҡорбан килтереү өсөн гонаһ ҡорбаны итеп кәзә тәкәһе, тотош яндырыу ҡорбанына кәмселеге булмаған бер йәшлек башмаҡ менән бер йәшлек һарыҡ бәрәсе, татыулыҡ ҡорбаны булараҡ бер үгеҙ менән бер һарыҡ тәкәһе, зәйтүн майына[†] буталған икмәк саҙаҡаһы алып килегеҙ. Бөгөн һеҙгә Раббы күренәсәк!»

5Муса ҡушҡандарҙың барыһы ла Осрашыу сатыры[†] алдына килтерелде. Бөтә йәмғиәт Раббы хозурына йыйылды.

6– Быларҙы эшләргә һеҙгә, алдығыҙҙа Раббы шөһрәте[†] пәйҙә булһын өсөн, Раббы Үҙе бойорҙо, – тине Муса. 7Шунан Һарунға:

– Раббы бойорғанса, ҡорбан усағы янына бар ҙа, үҙеңде һәм халыҡты гонаһтарҙан паклау йолаһын башҡарып, үҙең өсөн гонаһ ҡорбаны менән тотош яндырыу ҡорбаны тәҡдим ит, – тине. – Унан һуң халыҡты гонаһтарынан паклау йолаһын башҡарып, халыҡтың да ҡорбанын килтер.

8Һарун, ҡорбан усағы янына барып, үҙе өсөн гонаһ ҡорбаны булған үгеҙ башмаҡты салды. 9Улдары ҡорбандың ҡанын алып, аталарына бирҙе. Һарун, бармағын ҡанға манып, ҡорбан усағының мөгөҙҙәренә һөрттө, ҡандың ҡалғанын усаҡ төбөнә түкте. 10Гонаһ ҡорбанының эс майын, бөйөрҙәрен, бауыр аҫтындағы өлөшөн ҡорбан усағында яндырҙы. Раббының Мусаға биргән бойороғо буйынса булды. 11Ҡорбандың ите менән тиреһен тупламдан[†] ситкә сығарып яҡты[+].

12Бынан һуң Һарун тотош яндырыу ҡорбанын салды. Улдары уға ҡорбандың ҡанын алып бирҙе. Һарун ҡанды һәр яҡлап ҡорбан усағына һирпте. 13Тотош яндырыу ҡорбанын тураҡлап, киҫәктәрен һәм башын бирҙеләр. Һарун уларҙы ҡорбан усағында яндырҙы. 14Эсәк-ҡарынын, тояҡтарын йыуып, тотош яндырыу ҡорбаны өҫтөндә усаҡта яндырҙы.

15Артабан Һарун халыҡтың ҡорбанын тәҡдим итте. Халыҡтың гонаһтары өсөн тәғәйенләнгән кәзә тәкәһен салды; уны беренсе гонаһ ҡорбаны кеүек килтерҙе. 16Унан тотош яндырыу ҡорбанын тәҡдим итте, йолаһы буйынса ғәмәл ҡылды. 17Шунан икмәк саҙаҡаһын килтерҙе. Унан бер ус тултырып алды ла, ҡорбан усағындағы иртәнге тотош яндырыу ҡорбанына өҫтәп яндырҙы.

18Халыҡ өсөн татыулыҡ ҡорбаны булған үгеҙ менән һарыҡ тәкәһен салды. Улдары ҡорбандарҙың ҡанын бирҙе һәм Һарун уны һәр яҡлап ҡорбан усағына һирпте. 19Улар үгеҙҙең һәм һарыҡ тәкәһенең майын, ҡойроҡ майын, эсәк-ҡарынын ҡаплаған майҙы, бөйөрҙәрен, бауыр аҫтындағы өлөшөн алып, 20түш иттәре өҫтөнә һалды. Һарун майҙы ҡорбан усағында яндырҙы. 21Шунан Һарун үгеҙҙең һәм һарыҡ тәкәһенең түш ите менән артҡы уң боттарын, Муса бойорғанса, Раббы алдында өҫкә күтәреп күрһәтте.

22Һарун, гонаһ ҡорбанын, тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандарын тәҡдим иткәндән һуң, ҡулдарын күтәреп халыҡҡа фатиха бирҙе һәм ҡорбан усағынан төштө.

23Муса менән Һарун Осрашыу сатырына инделәр. Унан сыҡҡас, халыҡҡа фатиха бирҙеләр. Бына шул саҡта барса халыҡ алдында Раббының шөһрәте пәйҙә булды[+]. 24Раббы тарафынан ут сығып, усаҡтағы тотош яндырыу ҡорбанын һәм майын ялмап алды. Быны күргән барса халыҡ ҡыуаныстан ҡысҡырып ебәрҙе һәм йөҙтүбән ергә ҡапланды[+].

#### 10


Надав менән Авиһуҙың гонаһы һәм үлеме

1Һарундың[†] улдары Надав менән Авиһу, үҙҙәренең төтәҫләгес һауыттарын алып, уға ҡуҙ, хуш еҫле матдәләр һалдылар ҙа Раббы[†] алдына рөхсәт ителмәгән ут килтерҙеләр. Ә Раббы быны эшләргә бойормағайны[+]. 2Шул саҡ Раббы хозурынан ут сыҡты ла уларҙы ялмап алды. Улар Раббы алдында үлде[+]. 3Муса[†] Һарунға:

– Раббының:

«Миңә яҡындар аша мөҡәддәслегемде[†] күрһәтермен,
Бөтөн халыҡ алдында дан ҡаҙанырмын», –

тип әйткәне ошолор, – тине.

Һарун өндәшмәне[+].

4Муса Һарундың атаһының бер туғаны Ғуззиилдың улдары Мишаил менән Әлсафанды саҡырҙы.

– Барығыҙ, туғандарығыҙҙы Изге сатырҙан[†] туплам[†] тышына алып сығығыҙ, – тине[+].

5Улар, Муса ҡушыуы буйынса барып, Надав менән Авиһуҙы кейемдәренән тотоп тупламдан ситкә алып сыҡтылар.

6Муса Һарунға һәм уның ҡалған улдары Әлғазар менән Иҫамарға:

– Сәстәрегеҙҙе туҙҙырмағыҙ, кейемегеҙҙе йыртҡыламағыҙ, – тине. – Юҡһа үлерһегеҙ һәм Раббы бөтә йәмғиәткә асыуланыр. Әммә ҡәрҙәштәрегеҙ, бөтә Исраил[†] халҡы, Раббы тарафынан яндырылғандар өсөн йәш түкһен[+]. 7Ә һеҙ Осрашыу сатыры ауыҙынан ситкә китмәгеҙ, юҡһа үлерһегеҙ. Һеҙ бит Раббының мәсех майы менән майланып, Уға бағышландығыҙ.

Улар Муса әйткәнсә эшләне[+].

8Раббы Һарунға былай тине:

9– Үҙең дә, улдарың да Осрашыу сатырына шарап йәки башҡа иҫерткес эсемлектәр эсеп инмәгеҙ, юҡһа үлерһегеҙ. Был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын[+]. 10Һеҙ мөҡәддәс нәмәләрҙе ғәҙәтиҙән, пакты нәжестән[†] айырырға тейешһегеҙ[+]. 11Раббының Муса аша Исраил халҡына белдергән бөтә ҡағиҙәләрен уларға өйрәтегеҙ.

12Муса Һарунға һәм уның иҫән ҡалған улдары Әлғазар менән Иҫамарға:

– Раббыға бағышланған ут ҡорбандарынан[†] ҡалған икмәк саҙаҡаһынан сөсө икмәк бешерегеҙ ҙә уларҙы ҡорбан усағы янында ашағыҙ, сөнки был саҙаҡа – изгеләрҙән-изге. 13Уны изге урында ашағыҙ, сөнки был – Раббы өсөн бирелгән ут ҡорбандарынан һинең һәм улдарыңдың өлөшө. Миңә шундай бойороҡ бирелде[+]. 14Өҫкә күтәреп күрһәтелгән түш ите менән саҙаҡа булған артҡы уң ботто улдарығыҙ һәм ҡыҙҙарығыҙ менән бергәләп таҙа урында ашағыҙ. Сөнки улар – Исраил халҡы тарафынан тәҡдим ителгән татыулыҡ ҡорбандарынан һиңә һәм балаларыңа тейгән өлөш. 15Саҙаҡа итеп килтерелгән ботто һәм күтәреп күрһәтелгән түш итен ут ҡорбанының эс майы менән бергә алып килеп, Раббы хозурында һелкетмә ҡорбан булараҡ күтәреп күрһәтһендәр. Раббының бойороғо буйынса, улар һиңә һәм балаларыңа мәңгелек өлөш булыр, – тине.

16Муса гонаһ[†] ҡорбаны булараҡ килтерелгән кәзә тәкәһе тураһында һораны. Ул иһә яндырылғайны инде. Муса Һарундың иҫән ҡалған улдары Әлғазар менән Иҫамарға бик ныҡ асыуланды[+].

17– Ни өсөн һеҙ гонаһ ҡорбанын изге бер урында ашаманығыҙ? Ул бит изгеләрҙән-изге, һеҙгә йәмғиәттең ғәйебен йыуып ташлау һәм уларҙы Раббы ҡаршыһында гонаһтарынан паклау өсөн бирелгән. 18Был ҡорбандың ҡаны Изге сатырға индерелмәгән. Мин һеҙгә бойорғанса, ҡорбанды изге урында ашарға тейеш инегеҙ, – тине[+].

19– Бөгөн улар Раббы хозурына үҙҙәренең гонаһ ҡорбаны менән тотош яндырыу ҡорбаны килтерҙе, – тип яуапланы Һарун Мусаға. – Шунан һуң башыма ошондай хәлдәр килде. Әгәр бөгөн гонаһ ҡорбанын ашаһам, Раббы уны хуш күрер инеме?

20Муса, быны ишетеп, ризалашты.

#### 11


Хәләл һәм хәрәм хайуандар

1[•]Раббы[†] Муса[†] менән Һарунға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына иғлан итегеҙ: ер өҫтөндә йәшәгән хайуандарҙан һеҙгә ашарға яраҡлы йән эйәләре түбәндәгеләр[+].

3Айыры тояҡлы һәм көйшәгән бөтә хайуандарҙы ла ашарһығыҙ. 4Әммә көйөшлө йәки айыры тояҡлы хайуандарҙан һеҙгә ашарға ярамай: дөйә, сөнки ул көйшәһә лә айыры тояҡлы түгел, шуға күрә лә ул һеҙҙең өсөн хәрәм; 5даман[*], сөнки ул көйшәһә лә, айыры тояҡлы түгел, шуға күрә лә ул һеҙҙең өсөн хәрәм; 6ҡуян, сөнки ул көйшәһә лә, айыры тояҡлы түгел, шуға күрә лә ул һеҙҙең өсөн хәрәм; 7сусҡа, сөнки ул айыры тояҡлы булһа ла, көйшәмәй, шуға күрә лә һеҙҙең өсөн хәрәм. 8Уларҙың итен ашамағыҙ, үләкһәләренә ҡағылмағыҙ. Улар һеҙҙең өсөн хәрәм.

9Һыуҙа – диңгеҙҙәме ул, йылғаламы – йәшәгәндәрҙән йөҙгөстәре һәм тәңкәләре булғандарын ашай алаһығыҙ. 10Әммә диңгеҙҙәге һәм йылғаларҙағы йөҙгөстәре менән тәңкәләре булмаған мыжғып йөрөгән һәм башҡа йән эйәләре һеҙҙең өсөн ерәнгес булһын. 11Улар хәрәм һеҙҙең өсөн – итен ашамағыҙ, үләкһәләренән ерәнегеҙ. 12Һыуҙа йәшәгән йөҙгөсһөҙ һәм тәңкәһеҙ бөтә йән эйәләре һеҙҙең өсөн ерәнгес булһын.

13Ҡоштарҙың ошоларын ашарға ярамай, улар ерәнгес: бөркөт, таҙғара, диңгеҙ бөркөтө, 14төйлөгән һәм ыласындың бөтә төрҙәре, 15ҡоҙғондоң бөтә төрҙәре, 16дөйәғош, ябалаҡ, аҡсарлаҡ һәм ҡарсығаның бөтә төрҙәре, 17бәләкәй ябалаҡ, диңгеҙ ҡоҙғоно, өкө, 18ибис, берғаҙан, сип, 19ҡауҙы, селәндең бөтә төрҙәре, һөҙһөт һәм ваҡ ярғанат.

20Дүрт аяҡта йөрөгән һәм ҡанатлы бөжәктәрҙең барыһы ла һеҙҙең өсөн ерәнгес. 21Әммә ер өҫтөнән һикереп йөрөү өсөн яйланған аяҡтары һәм ҡанаттары булған бөжәктәрҙе ашарға мөмкин. 22Улар араһынан саранча һәм уның тоҡомонан булғандарҙы, бөтә сиңерткәләрҙе ашарға ярай[+]. 23Дүрт аяҡлы ҡалған бөтә бөжәктәр ҙә һеҙҙең өсөн ерәнгес.

24Һеҙҙе нәжесләйәсәк нәмәләр ошо. Уларҙың үләкһәһенә ҡағылған һәр кем кискә тиклем бысраҡ[†] булыр. 25Уларҙың үләкһәһенә ҡағылған һәр кем кейемен йыуһын; кискә тиклем нәжес һаналыр[+].

26Айыры тояҡлы, әммә айырсаһы тәрән булмаған, көйөшһөҙ хайуандар һеҙҙең өсөн хәрәм. Уларға ҡағылған һәр кем нәжес булыр. 27Дүрт аяҡлы хайуандар араһында тәпәйлеләре һеҙҙең өсөн хәрәм. Уларҙың үләкһәһенә ҡағылған һәр кем кискә тиклем нәжес һаналһын. 28Уларҙың үләкһәһенә тотонған һәр кем кейемен йыуырға тейеш. Был хайуандар һеҙҙең өсөн хәрәм.

29Ер өҫтөндә мыжғып йөрөгән ваҡ йәнлектәр араһынан һеҙҙең өсөн нәжес булғандар ошо: һуҡыр сысҡан, сысҡан, кеҫәртке һәм уның бөтә төрҙәре: 30геккон, сыбар кеҫәртке, ябай кеҫәртке, сцинк һәм хамелеон һеҙҙең өсөн хәрәм. 31Улар һеҙҙең өсөн хәрәм. Уларҙың үләкһәһенә ҡағылған һәр кем кискә саҡлы нәжес булыр.

32Уларҙың берәйһенең үләкһәһе өҫтөнә төшкән һәр нәмә нәжес булыр: ағас һауытмы ул, кейемме, тиреме, тоҡмо – көнкүрештә ҡулланылған бөтә әйбер – нәжес һаналыр. Уларҙы һыуға һалып ҡуйығыҙ, кискә тиклем нәжес булырҙар, шунан таҙарырҙар[+]. 33Уларҙың берәйһе ниндәй ҙә булһа балсыҡ һауыт эсенә төшһә, һауыт эсендәге әйбер нәжес һаналыр; ә һауытты ватырға кәрәк[+]. 34Әгәр ҙә бындай һауыттағы һыу ризыҡҡа түгелһә, ул ризыҡ нәжесләнер. Ундай һауыт эсендәге бөтә эсемлек нәжес булыр. 35Уларҙың үләкһәһенең берәй нәмәһе төшкән әйбер нәжес булыр. Мейесме, усаҡмы – улар емерелергә тейеш. Сөнки улар нәжесләнде һәм һеҙҙең өсөн нәжес булыр. 36Бары тик шишмә йәки һыу һаҡлау урыны[†] ғына таҙа ҡалыр. Был йәнлектәрҙең үләкһәһенә ҡағылған һәр кем нәжес һаналыр. 37Уларҙың үләкһәһенең бер өлөшө сәсә торған орлоҡҡа төшһә, орлоҡ таҙа ҡалыр. 38Әммә үләкһәнең берәй нәмәһе һыуға һалынған орлоҡҡа төшһә, был орлоҡ һеҙҙең өсөн нәжес булыр.

39Әгәр ҙә ашарға яраҡлы хайуандарҙың берәйһе үлһә, уның үләкһәһенә ҡағылған һәр кем кискә тиклем нәжес һаналыр[+]. 40Хайуандың үләкһәһен ашаған кеше кейемен йыуырға тейеш. Ул кискә саҡлы нәжес булыр. Үләкһәһенә ҡағылған кеше лә кейемен йыуһын. Ул да кискә тиклем нәжес һаналыр.

41Ер өҫтөндә мыжғып йөрөгән һәр ваҡ хайуан һеҙҙең өсөн ерәнгес; уны ашарға ярамай. 42Ер өҫтөндә мыжғып йөрөгәндәрҙең – ҡорһағында шыуышҡан, дүрт аяҡта йөрөгән һәм күп аяҡлыларҙың береһен дә ашамағыҙ, сөнки улар ерәнгес. 43Шундайҙарҙы ашап, үҙегеҙҙе әшәкеләтмәгеҙ, улар арҡаһында нәжесләнмәгеҙ. 44Мин Аллағыҙ Раббымын. Үҙегеҙҙе изгеләндерегеҙ[†] һәм изге булығыҙ, сөнки Мин изгемен. Ер өҫтөндә мыжғып йөрөгән ниндәй ҙә булһа йәнлек менән үҙегеҙҙе нәжесләмәгеҙ[+]. 45Сөнки Аллағыҙ булыр өсөн һеҙҙе Мысырҙан[†] алып сыҡҡан Раббы Мин. Изге булығыҙ, сөнки Мин изгемен.

46-47Һеҙ нәжесте пактан, итен ашарға ярағанын ашарға ярамағандан айыра белһен өсөн хайуандар, ҡоштар, һыуҙа йәшәгән һәм ер өҫтөндә мыжғып йөрөгән йәнлектәр хаҡындағы ҡанун[†] бына ошо[+].

#### 12


Бала тапҡан ҡатындың пакланыуы

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына иғлан ит: әгәр бер ҡатын ауырға ҡалып, ир бала тапһа, ете көн буйы күрем ваҡытындағы һымаҡ нәжес[†] һаналыр[+]. 3Сабый һигеҙенсе көндә сөннәткә ултыртылһын[+]. 4Ҡатын ҡан ағыуҙан таҙарынғансы утыҙ өс көн көтһөн, пакланыу көндәре тулғанға тиклем бер ниндәй изге[†] әйбергә лә ҡағылмаһын, Изге сатырға[†] бармаһын[+]. 5Әгәр ҙә ҡатын ҡыҙ бала тапһа, ике аҙна буйы күрем ваҡытындағы һымаҡ нәжес һаналыр. Ҡан ағыуҙан таҙарыныу өсөн алтмыш алты көн көтһөн.

6Ир йәки ҡыҙ бала тапҡан ҡатын, пакланыу көндәре тамамланғас, тотош яндырыу ҡорбаны[†] өсөн һарыҡтың бер йәшлек тәкә бәрәсен, гонаһ[†] ҡорбаны өсөн күгәрсен балаһы йәки алатуба алып, Осрашыу сатыры ауыҙына ҡаһинға[†] килтерһен. 7Ҡаһин был ҡорбандарҙы Раббы ҡаршыһында ғәмәл ҡылһын һәм ҡатынды паклаһын; ҡатын ҡаны ағыуҙан таҙарыныр. Был – ир йәки ҡыҙ бала тапҡан ҡатындар өсөн ҡағиҙә.

8Әгәр ҙә ҡатындың һарыҡ бәрәсе ҡорбан итергә хәленән килмәһә, ике алатуба йәки ике күгәрсен балаһы алһын: береһе тотош яндырыу ҡорбанына, икенсеһе гонаһ ҡорбанына булыр. Былар менән ҡаһин ҡатынды паклар һәм ул таҙа булыр[+].

#### 13


Тире ауырыуҙары тураһында ҡанун

1Раббы[†] Муса[†] менән Һарунға[†] былай тине:

2– Әгәр берәй кешенең тән тиреһенә шеш, сабыртҡы йәки тап сыҡһа һәм уның йоғошло тире ауырыуына[†] әйләнеү ихтималы булһа, ул кеше Һарун ҡаһинға[†] йәки уның нәҫеленән булған ҡаһиндарҙың береһенә килтерелһен. 3Ҡаһин тиреләге яраны ҡараһын. Әгәр яра өҫтөндәге төктәр ағарған, яра тирегә тәрәнәйгән булһа, был – йоғошло тире ауырыуының билдәһе. Ҡаһин сирлене нәжес[†] тип иғлан итһен[+]. 4Әгәр тән тиреһендәге тап аҡ төҫтә булып, тәрәнгә батмаған һәм өҫтөндәге төктәре ағармаған булһа, ҡаһин был кешене ете көнгә ябып ҡуйһын. 5Етенсе көндө ҡаһин яраны ҡараһын: әгәр ҙә яра үҙгәрмәһә, тире өҫтөнә йәйелмәгән булһа, уны йәнә ете көн тотһон. 6Ҡаһин уны етенсе көндө тағы ҡараһын. Әгәр яра уңала башлаған, тирегә йәйелмәгән икән, ҡаһин ул сирлене таҙа тип иғлан итер. Был бары тик ябай сабыртҡы ғына. Ул кеше кейемен йыуыр ҙа таҙа булыр[+]. 7Ләкин ҡаһин уны ҡарап таҙа һанағандан һуң сабыртҡы тирелә йәйелеп китһә, сирле ҡаһинға ҡабат күренһен. 8Ҡаһин уны ҡабат ҡараһын: сабыртҡы тәнгә таралған булһа, ул кешене нәжес тип иғлан итһен. Был – йоғошло тире ауырыуы.

9Берәй кешелә йоғошло тире ауырыуы булһа, ул ҡаһинға килтерелһен. 10Ҡаһин уны ҡараһын һәм кешенең тиреһе ағарып шешкән, төктәре ағарған һәм шешектәге яра сеп-сей ит икән, 11тимәк, был – аҙып киткән йоғошло тире ауырыуы. Ҡаһин был кешене нәжес тип иғлан итһен, әммә япмаһын, сөнки нәжес икәне билдәле. 12Әгәр йоғошло тире ауырыуы кешенең бөтә тәненә йәйелгән һәм баштан-аяҡ ҡаплап алған булһа, ҡаһин уның бөтә тәнен ҡарарға тейеш. 13Сирҙең тәнгә тотош таралғанын күрһә, ул был кешене таҙа тип иғлан итһен. Тире тулыһынса ағарған булһа, ауырыу таҙа һаналыр. 14Әммә сей яра күренһә, ул кеше нәжес һаналыр. 15Ҡаһин яраның сей ит икәнен күрһә, кешене нәжес тип иғлан итер. Сей ит – нәжес; был – йоғошло тире ауырыуы. 16Әгәр ҙә сей яра уңалып, тиреһе ағарһа, был кеше ҡаһинға тағы күренһен. 17Ҡаһин уны ҡарар ҙа, яраның уңалғанын күргәс, уны таҙа тип иғлан итер. Был кеше таҙа һаналыр.

18Әгәр берәйһенең тәненә сиҡан сығып уңалһа, әммә 19урыны ағарып, шешмәкләнеп торһа, йәки аҡһыл-ҡыҙыл тап хасил булһа, был кеше ҡаһинға күренергә тейеш. 20Ҡаһин уны ҡараһын. Әгәр ҙә тап тирегә уйылып ингән булһа һәм төктәре ағарып торһа, был кеше нәжес тип иғлан ителер. Сиҡан урынына сыҡҡан йоғошло тире ауырыуы был. 21Әммә ҡаһин ауырыуҙы ҡарап, яралағы төктәрҙең ағармағанын, яраның тирегә тәрәнәймәгәнен, киреһенсә, саҡ һиҙелеп торғанын күрһә, был кешене ете көн ябып торһон. 22Әгәр яра тәнгә ныҡлап йәйелһә, ҡаһин ул кешене нәжес тип иғлан итер. Был – тире ауырыуы. 23Ә тап шул килеш ҡалһа, йәйелмәһә, был – сиҡан урыны ғына. Ҡаһин был кешене таҙа тип иғлан итер.

24Берәйһе тәнен бешерһә һәм уңалған ерендә аҡһыл-ҡыҙыл тап ҡалһа, 25ҡаһин уны ҡараһын, таптағы төктәр ағарғанын, таптың тирегә тәрәнәйгәнен күрһә, был – бешкән урынға сыҡҡан йоғошло тире ауырыуы. Ҡаһин ул кешене нәжес тип иғлан итһен, сөнки был – тире ауырыуы. 26Әммә төктәр ағармаған, тап тирегә тәрәнәймәгән, ә саҡ ҡына беленеп тора икән, ҡаһин ул кешене ете көн ябып тотһон. 27Етенсе көндө тағы ҡараһын. Тап тирегә йәйелгән булһа, ҡаһин ул кешене нәжес тип иғлан итер. Сөнки был – йоғошло тире ауырыуы. 28Әгәр ҙә тиреләге тап элеккесә ҡалһа, йәйелмәһә, саҡ беленеп торһа, был – сир түгел. Ҡаһин ул кешене таҙа тип белдерер, сөнки был – бешкәндән ҡалған яра эҙе.

29Әгәр берәй ҡатындың йә ирҙең башында йәки эйәгендә яра булһа, 30ҡаһин уны ҡараһын. Әгәр яра тирегә уйылып ингән булһа, ә яралағы төктәр нәҙегәйеп һарғайһа, ҡаһин ул кешене нәжес тип белдерһен. Был – таҙ, баштағы йәки эйәктәге йоғошло тире ауырыуы. 31Әгәр ҡаһин яраның тирегә тәрәнәймәгәнен, әммә төктәренең ҡара түгеллеген күрһә, был кешене ете көнгә ябып ҡуйһын. 32Етенсе көндө ҡаһин яраны тағы ҡараһын. Әгәр яра таралмаһа, тирегә уйылып тәрәнәймәһә һәм төктәре һарғайып тормаһа, 33уны ҡырырға, тик ауыртҡан урынына ҡағылмаҫҡа кәрәк. Ҡаһин ул кешене тағы ете көн ябып тотһон. 34Етенсе көндө ҡаһин ауыртҡан урынды ҡараһын. Яра таралмаған һәм тирегә уйылып тәрәнәймәгән булһа, ҡаһин был кешене таҙа тип иғлан итер. Ул кеше кейемен йыуыр ҙа таҙа һаналыр[+]. 35Әгәр ҙә таҙ был кеше таҙа тип иғлан ителгәндән һуң таралып китһә, 36ҡаһин уны йәнә тикшерһен. Әгәр ҡысытма йәйелеп киткән булһа, төктәренең һарғайғанын ҡарап тормаһын. Был кеше нәжес һаналыр. 37Әммә яра үҙгәрешһеҙ ҡалған, ә төктәре уның фекеренсә ҡарая башлаған икән, тимәк, таҙ үткән. Был кеше – таҙа. Ҡаһин уны таҙа тип иғлан итер.

38Әгәр берәй ир йәки ҡатындың тәнендә аҡ тап булһа, 39ҡаһин уны ҡараһын. Ул аҡһылланып торһа, был – ғәҙәти сабыртҡы. Был кеше пак һаналыр.

40Әгәр берәйһенең башындағы сәсе ҡойолһа, тимәк, ул ялтас. Был кеше пак һаналыр. 41Әгәр ҙә башының алғы өлөшөндәге сәсе ҡойолһа, был ялтаслыҡтың икенсе төрө. Ул пак. 42Әгәр ҙә сәсе ҡойолған урынға, ҡаҡ башына аҡһыл-ҡыҙыл таптар сыҡһа, был йоғошло тире ауырыуына оҡшаған. 43Ҡаһин ул кешене ҡарар. Ялтас урынындағы яра аҡһыл-ҡыҙыл булып шешеп торһа һәм йоғошло тире ауырыуының яраһына оҡшаған булһа, 44был кешелә йоғошло тире ауырыуы – нәжес ул. Ҡаһин уны нәжес тип иғлан итер. Уның башында яра бар. 45Бындай йоғошло тире ауырыулы кешенең кейеме йыртыҡ, сәсе туҙған булһын. Ул йөҙөнөң аҫҡы өлөшөн ҡаплаһын һәм: «Нәжесмен! Нәжесмен!» – тип ҡысҡырһын. 46Ауырыуы бөткәнгә тиклем был кеше нәжес һаналыр. Ул тупламдан[†] ситтә, башҡаларҙан айырым йәшәһен[+].


Туҡымалағы үңәҙ тураһында ҡағиҙә

47-48Йөн йәки етен кейемдә, етен йәки йөн туҡыманың буй йә арҡау ебендә, күндә, ниндәй ҙә булһа күн әйберҙә үңәҙ күренһә, 49һәм кейемдәге йәки күндәге, туҡыманың буй һәм арҡау ебендәге, ниндәй ҙә булһа күн әйберҙәге был үңәҙ йәшкелт йәки ҡыҙғылт тап рәүешендә булһа, был – таралып барған үңәҙ; уны ҡаһинға күрһәтергә кәрәк. 50Ҡаһин үңәҙҙе ҡарар ҙа әйберҙе ете көн бикле урында тотор. 51Етенсе көндө үңәҙҙе – кейемдәме ул, буй йәки арҡау ептәме, күндәме, күн әйберҙәме – ҡарар. Әгәр таралған икән, был – зарарлы үңәҙ. Әйбер нәжес һаналыр. 52Был үңәҙле кейем, буй һәм арҡау йөн йәки етен еп, күн йәки күн әйбер ҡаһин тарафынан яндырылыр. Был – зарарлы үңәҙ, әйбер утта яндырылырға тейеш.

53Әгәр ҙә ҡаһин кейемдә, туҡыманың буй йә арҡау ебендә, ниндәй ҙә булһа күн әйберҙә үңәҙҙең таралмағанын күрһә, 54әйберҙе йыуырға ҡушыр һәм йәнә ете көн бикле урында тотор. 55Әйберҙе йыуғандан һуң, ҡаһин уны тағы ҡараһын; тап төҫөн үҙгәртмәһә, үңәҙ таралмаған хәлдә лә әйбер нәжес һаналыр. Үңәҙ уның уң йәки тиҫкәре яғында булыуына ҡарамаҫтан, әйбер яндырылырға тейеш. 56Әгәр ҙә йыуғандан һуң үңәҙҙең кәмегәнен күрһә, ҡаһин кейемдең, арҡау йәки буй ептең, күндең ошо өлөшөн йыртып алыр. 57Әгәр кейем, буй йәки арҡау еп, күн әйбер яңынан күгәреп сыҡһа, тимәк, үңәҙ тарала. Әйбер утта яндырылһын. 58Әгәр ҙә кейемде, буй йәки арҡау епте, күн әйберҙе йыуһаң һәм үңәҙе бөтһә, уны тағы бер тапҡыр йыуырға кәрәк. Шул саҡта ул таҙа һаналыр.

59Был – йөн йәки етен кейемдәге, арҡау йәки буй ептәге, ниндәй ҙә булһа күн әйберҙәге үңәҙ һәм уны таҙа йәки нәжес тип иғлан итеү тураһында ҡағиҙә.

#### 14


Тире ауырыуҙарынан таҙарыныу

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Бына йоғошло тире ауырыуы[†] булған кешене паклау ҡағиҙәһе: уны ҡаһинға[†] килтерһендәр;[+] 3ҡаһин, тупламдан[†] тышҡа сығып, уны тикшерһен. Әгәр ауырыу йоғошло тире ауырыуынан сәләмәтләнгән икән, 4ҡаһин уға хәләлдән ике тере ҡош, кедр таяғы, ут-ҡыҙыл еп, майағас[†] үләне алып килергә ҡушһын[+]. 5Ҡаһин был ҡоштарҙың береһен саф шишмә һыуы һалынған балсыҡ һауыт өҫтөндә салырға бойорһон. 6Ә ул үҙе икенсе тере ҡошто, кедр таяғын, ут-ҡыҙыл епте һәм майағасты шишмә һыуы өҫтөндә салынған ҡоштоң ҡанына манһын да 7йоғошло тире ауырыуынан таҙарыныусы кешегә ете тапҡыр һирпһен һәм уны таҙа тип иғлан итеп, тере ҡошто ҡырға ебәрһен[+]. 8Таҙарыныусы кеше кейемен йыуһын, үҙен тотош ҡырһын, йыуынһын һәм таҙа һаналыр. Шунан тупламға ҡайтһын, әммә ете көн буйы сатырының тышында йәшәһен[+]. 9Етенсе көндө ул сәсен, һаҡал-мыйығын, ҡашын, тәнендәге бөтә йөндө ҡырһын, кейемен йыуһын, йыуынһын һәм таҙа һаналыр.

10Һигеҙенсе көндө ул кеше кәмселеге булмаған ике тәкә һарыҡ бәрәсе һәм бер һарыҡ бәрәсе, икмәк саҙаҡаһы итеп зәйтүн майына[†] буталған бер эфаның ундан өс өлөшө күләмендә сифатлы бойҙай оно һәм бер лог[*] зәйтүн майы килтерһен. 11Таҙарыныу йолаһын башҡарған ҡаһин[†] таҙарынған кешене ошо әйберҙәре менән Осрашыу сатыры[†] ауыҙына, Раббы хозурына алып килһен. 12Шунан ҡаһин тәкә бәрәстәрҙең береһен бер лог май менән бергә ғәйеп ҡорбаны[†] өсөн килтерһен дә, һелкетмә ҡорбан булараҡ, Раббы хозурында күтәреп күрһәтһен. 13Тәкәне гонаһ[†] ҡорбанын һәм тотош яндырыу ҡорбанын салған ерҙә, мөҡәддәс[†] урында һуйһын. Ғәйеп ҡорбаны, гонаһ ҡорбаны кеүек үк, ҡаһиндыҡы. Был – изгеләрҙән-изге ҡорбан[+]. 14Ҡаһин, ғәйеп ҡорбанының ҡанын алып, таҙарыныусының уң ҡолағының осона, уң ҡулының һәм уң аяғының баш бармаҡтарына һөртһөн[+]. 15Шунан һуң бер аҙ зәйтүн майы алып, уны үҙенең һул усына ҡойһон. 16Уң ҡулының бармағын усындағы майға манып, уны Раббы ҡаршыһында ете тапҡыр һирпһен. 17Ҡаһин усында ҡалған майҙы таҙарыныусының уң ҡолағының осона, уң ҡулының һәм уң аяғының баш бармаҡтарына, ғәйеп ҡорбаны ҡаны буялған урындарға, һөртһөн. 18Ҡалған майҙы иһә таҙарыныусының башына ҡойһон. Шул рәүешле ул Раббы хозурында паклау йолаһын үткәрер. 19Шунан һуң ҡаһин гонаһ ҡорбанын тәҡдим итһен. Шул рәүешле ҡаһин был кеше өсөн паклау йолаһын башҡарып, уны нәжесенән[†] таҙарындырыр. Һуңынан тотош яндырыу ҡорбанын салһын. 20Тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһын ҡорбан усағында яндырһын. Шул рәүешле ҡаһин паклау йолаһын башҡарыр һәм ул кеше таҙа булыр.

21-22Әгәр кеше ярлы булһа һәм быларҙы алырға хәленән килмәһә, пакланыу өсөн ғәйеп ҡорбаны булараҡ күтәреп күрһәтергә һарыҡтың бер тәкә бәрәсе, икмәк саҙаҡаһы булараҡ зәйтүн майына бутап, ундан бер эфа иң яҡшы он, бер лог зәйтүн майы һәм, хәленән килгәнсә, береһен гонаһ ҡорбаны, икенсеһен тотош яндырыу ҡорбаны булараҡ, ике алатуба йәки ике күгәрсен балаһы килтерһен. 23Пакланыу өсөн һигеҙенсе көндө уларҙы, Раббы хозурына, Осрашыу сатыры ауыҙына алып килеп, ҡаһинға бирһен. 24Ҡаһин, ғәйеп ҡорбаны булған бәрәс менән бер лог зәйтүн майын, Раббыға бағышланған һелкетмә ҡорбан булараҡ, өҫкә күтәреп күрһәтһен. 25Ғәйеп ҡорбаны булған бәрәсте салһын. Ҡорбандың ҡанын алып, таҙарыныусы кешенең уң ҡолағының осона, уң ҡулының һәм уң аяғының баш бармаҡтарына һөртһөн[+]. 26Шунан һуң үҙенең һул усына бер аҙ зәйтүн майы ҡойһон. 27Уң ҡулының бармағын һул усындағы майға манып, Раббы ҡаршыһында ете тапҡыр һирпһен. 28Уң ҡулының бармағын усындағы майға манып, таҙарыныусының уң ҡолағының осона, уң ҡулының һәм уң аяғының баш бармаҡтарына, ғәйеп ҡорбаны ҡаны буялған урындарға, һөртһөн. 29Усында ҡалған майҙы ҡаһин таҙарыныусы кешенең башына ҡойһон; шул рәүешле Раббы ҡаршыһында уны паклау йолаһын башҡарыр. 30-31Шунан ул кеше хәленә күрә алып килгән алатубаларҙың йәки күгәрсендәрҙең береһен гонаһ ҡорбаны, икенсеһен тотош яндырыу ҡорбаны итеп икмәк саҙаҡаһы менән бергә тәҡдим итһен. Шул рәүешле ҡаһин был кешене Раббы ҡаршыһында паклау йолаһын башҡарыр.

32Был – йоғошло тире ауырыуы булған һәм таҙарыныр өсөн тейешле ҡорбан килтерергә хәле етмәгән кешеләр өсөн ҡанун.[†]


Йорттағы үңәҙ тураһында ҡанун

33Раббы Муса менән Һарунға[†] былай тине:

34– Мин һеҙгә биләмә итеп бирәсәк Ҡәнғән[†] еренә ингәс, өйҙәрегеҙҙең береһенә тарала торған үңәҙ ебәрһәм, 35ул йорттоң хужаһы ҡаһинға килһен дә: «Минең өйөмдә тарала торған үңәҙ кеүек нәмә күренде», – тип әйтһен. 36Ҡаһин үңәҙҙе ҡарарға ингәнгә тиклем, эстәге әйберҙәр нәжес тип иғлан ителмәһен өсөн өйҙө бушатырға әмер бирһен. Шунан ғына ҡаһин эскә инеп ҡараһын. 37Ул өйҙөң диуарҙарындағы үңәҙҙе ҡарар. Әгәр уға йәшкелт йәки ҡыҙғылт таптар күренһә һәм улар диуарға уйып ингән булһа, 38ҡаһин тышҡа, күтәрмәгә, сыҡһын да өйҙө ете көнгә бикләп ҡуйһын. 39Етенсе көндө ҡаһин тағы килеп, үңәҙҙең йәйелгәнен күрһә, 40ул үңәҙле таштарҙы соҡоп алып ҡаланан ситтәге нәжес урынға ташларға әмер бирһен. 41Шулай уҡ өйҙөң эсен тулыһынса ҡырып таҙартырға, һәм ҡырғанда барлыҡҡа килгән бөтә сүп-сарҙы ҡаланан ситтәге нәжес урынға түгергә бойорһон. 42Соҡоп алынған таштар урынына башҡа таштар ҡуйһындар һәм, яңы иҙмә алып, өйҙө ҡабат һылаһындар.

43Таштарын ҡуптарып, өйҙө ҡырып таҙартып, яңынан һылағандан һуң да үңәҙ ҡабат күренһә, 44ҡаһин йәнә килеп ҡараһын. Үңәҙ өйгә яңынан таралған икән, тимәк, был – зарарлы үңәҙ. Өй нәжес һаналыр. 45Өйҙө емереп, ташын, ағасын, бөтә иҙмәһен тотош ҡаланан ситкә, нәжес урынға сығарып түгергә кәрәк. 46Бикле торған көндәрҙә был өйгә ингән һәр кем кискә тиклем нәжес һаналыр. 47Ул өйҙә ятҡан йәки тамаҡ ашаған кеше кейемен йыуырға тейеш[+]. 48Өй һылағандан һуң, ҡаһин килеп ҡарап, үңәҙҙең таралмағанын күрһә, өйҙө таҙа тип иғлан итер, сөнки үңәҙ бөткән. 49Өйҙө паклар өсөн ике ҡош, кедр таяғы, ут-ҡыҙыл еп һәм майағас үләне алыр[+]. 50Ҡоштарҙың береһен балсыҡ һауыттағы саф шишмә һыуы өҫтөндә салыр. 51Кедр таяғын, майағас үләнен, ҡыҙыл епте, тере ҡошто салынған ҡоштоң ҡанына һәм таҙа һыуға манып, ете тапҡыр өйгә һирпер. 52Ҡоштоң ҡаны һәм таҙа һыу, тере ҡош, кедр таяғы, майағас һәм ҡыҙыл еп менән өйҙө паклар. 53Тере ҡошто ҡаланан ситкә, ҡырға ебәрер. Шул рәүешле ҡаһин өйҙө паклау йолаһын башҡарыр һәм өй таҙа һаналыр.

54-56Был – һәр төрлө йоғошло тире ауырыуҙары, таҙ, шеш, сабыртҡы, таптар, шулай уҡ кейем-һалымда һәм өйҙә булған үңәҙ тураһындағы ҡанун. Уларҙың ҡасан пак, ҡасан нәжес булыуын белер өсөн, тире ауырыуҙары тураһында ҡанун был[+].

#### 15


Ағынтының нәжеслеге тураһында ҡанун

1Раббы[†] Муса[†] менән Һарунға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына әйтегеҙ, иғлан итегеҙ уларға: әгәр кешенең ирлек ағзаһынан ағынтыһы булһа, ул шуның арҡаһында нәжес[†] булыр. 3Ағынты аҡһа ла, йыйылып торһа ла, был кеше нәжес була. Был – уның нәжесе. 4Ағынтыһы булған кеше ятҡан түшәк, ултырған әйбер – бөтәһе лә нәжес һаналыр. 5Уның түшәгенә ҡағылған кеше кейемен йыуырға һәм йыуынырға тейеш. Ул кискә тиклем нәжес һаналыр[+]. 6Ағынтылы әҙәмдең урынына ултырған кеше лә кейемен йыуырға һәм йыуынырға тейеш. Ул кискә тиклем нәжес һаналыр. 7Ағынтыһы булған кешегә ҡағылған һәр кем кейемен йыуһын, йыуынһын һәм кискә тиклем нәжес һаналыр. 8Ағынтыһы булған әҙәм таҙа кешегә төкөрһә, тегеһе кейемен йыуһын, йыуынһын һәм кискә тиклем нәжес һаналыр. 9Ағынтыһы булған әҙәм ултырып йөрөгән нәмә нәжес һаналыр. 10Ул ултырған йәки ятҡан һәр нәмәгә ҡағылған кеше кискә тиклем нәжес һаналыр. Был әйберҙәрҙе ташыған һәр кем кейемен йыуһын, йыуынһын һәм кискә тиклем нәжес һаналыр. 11Ағынтыһы булған әҙәм ҡулын йыумайынса ҡағылған һәр кем кейемен йыуһын, йыуынһын һәм кискә тиклем нәжес һаналыр. 12Ағынтылы әҙәм ҡағылған балсыҡ һауытты ватырға, ағас һауытты һыуҙа йыуырға кәрәк[+].

13Әгәр ағынтыһы туҡтаһа, ул үҙенә таҙарыныу өсөн ете көн иҫәпләһен. Унан кейемен йыуыр, йыуыныр һәм таҙа һаналыр. 14Һигеҙенсе көндө, ике алатуба йәки ике күгәрсен балаһы алып, Раббы хозурына, Осрашыу сатыры[†] ауыҙына килһен һәм уларҙы ҡаһинға[†] бирһен[+]. 15Ҡаһин береһен гонаһ[†] ҡорбаны,[†] икенсеһен тотош яндырыу ҡорбаны итеп салыр һәм ағынтыһы булған кешене Раббы ҡаршыһында паклау йолаһын башҡарыр.

16Әгәр ҙә кемдең дә булһа мәнейе аҡһа, бөтә тәнен йыуһын, шунан кискә тиклем нәжес һаналыр[+]. 17Мәней тейгән һәр туҡыма йәки күн кейем йыуылһын. Кискә саҡлы ул әйбер нәжес һаналыр. 18Ир ҡатын менән ятһа һәм мәнейе аҡһа, икеһе лә йыуынһын. Улар кискә тиклем нәжес һаналыр.

19Күрем ҡаны аҡҡанда, ҡатын ете көн буйы нәжес булыр. Уға ҡағылған һәр кем кискә тиклем нәжес һаналыр[+]. 20Күрем көндәрендә ятҡан түшәге лә, ултырған урыны ла нәжесләнер. 21Уның түшәгенә ҡағылған һәр кем кейемен йыуһын, йыуынһын һәм кискә тиклем нәжес һаналыр. 22Бындай ҡатын ултырған һәр нәмәгә ҡағылған кеше кейемен йыуһын һәм йыуынһын һәм кискә тиклем нәжес һаналыр. 23Ул ҡатындың түшәгендәге йәки ултырған урынындағы берәй әйбергә тейгән һәр кем кискә тиклем нәжес һаналыр. 24Әгәр ҙә ире уның менән йоҡлаһа, ҡатынының нәжесе уға ла күсә. Был кеше ете көн нәжес булыр, ятҡан түшәге лә нәжес һаналыр[+].

25Әгәр берәй ҡатындың ғәҙәттәге күрем ваҡытынан тыш ҡаны килеп торһа йәки күреме бөткәндән һуң да ҡан килеүе оҙаҡ көндәр буйы дауам итһә, ул ҡатын күрем ваҡытындағы кеүек нәжес булыр[+]. 26Ҡаны аҡҡан көндәрҙә ятҡан түшәге, ултырған урыны күрем ваҡытындағы кеүек үк нәжес һаналыр. 27Уларға ҡағылған һәр кем нәжес һаналыр. Был кеше кейемен йыуһын, йыуынһын һәм кискә тиклем нәжес һаналыр. 28Ә ҡаны ағыуҙан туҡтағас, ҡатын ете көн иҫәпләһен, шунан һуң таҙа һаналыр. 29Һигеҙенсе көндө ике алатуба йәки ике күгәрсен балаһы алып, уларҙы Осрашыу сатыры ауыҙына килтерһен һәм ҡаһинға бирһен[+]. 30Ҡаһин береһен гонаһ ҡорбаны, икенсеһен тотош яндырыу ҡорбаны итеп салһын. Шул рәүешле ҡаһин Раббы хозурында был ҡатынды ҡан ағыу нәжеслегенән пакландырыр.

31Исраил халҡы араһындағы торлағымды нәжесләп һәләк булмаһындар өсөн, исраилдарҙы нәжестән һаҡлағыҙ[+].

32-33Ағынтыһы булған йәки мәнейе ағып нәжесләнгән ир-ат, күрем күргән ҡатын-ҡыҙ, ағынтыһы килгән ир-ат йәки ҡатын-ҡыҙ, нәжес һаналған ҡатын менән яҡынлыҡ ҡылған ир кеше тураһындағы ҡанун[†] был.

#### 16


Гонаһтарҙан пакланыу көнө

1Һарундың[†] ике улы Раббы[†] хозурына яҡынлашып үлгәндән һуң, Раббы Мусаға[†] былай тине:[+]

2– Ағайың Һарунға әйт, пәрҙә артындағы Иң мөҡәддәс[†] урынға теләһә ҡайһы ваҡытта инмәһен, Изге һандыҡ өҫтөндәге ҡапҡасҡа[†] яҡынламаһын, юғиһә үлер. Мин бит ҡапҡас өҫтөндә, болот эсендә пәйҙә булырмын[+]. 3Шуға күрә Һарун Иң мөҡәддәс урынға кергәндә гонаһ[†] ҡорбаны[†] итеп бер башмаҡ, тотош яндырыуға һарыҡ тәкәһе килтерергә тейеш. 4Изге етен күлдәк, етен ыштан кейһен, биленә етен билбау быуһын, етен сәллә ураһын. Был – изге кейемдәр, шуның өсөн, уларҙы кейгәнгә тиклем, йыуынһын[+].

5Һарун Исраил[†] халҡы йәмғиәтенән гонаһ ҡорбаны итеп ике кәзә тәкәһе, тотош яндырыуға бер һарыҡ тәкәһе алһын.

6Үҙе һәм ғаиләһе гонаһтан пакланһын өсөн ул гонаһ ҡорбаны итеп үгеҙ башмаҡ тәҡдим итһен. 7Шунан ике кәзә тәкәһен Раббы хозурына, Осрашыу сатыры[†] ауыҙына алып килһен дә 8йәрәбә һалһын: тәкәләрҙең береһе – Раббы, икенсеһе Ғазазел өсөн[*] булыр. 9Йәрәбә буйынса Раббыға сыҡҡан тәкәне Һарун гонаһ ҡорбаны итеп тәҡдим итһен. 10Ә йәрәбә буйынса Ғазазелгә сыҡҡан тәкәне тере килеш Раббы хозурына килтерһен. Был кәзә тәкәһе халыҡтың гонаһтарын паклар өсөн сүлгә, Ғазазелгә ебәрелһен.

11Һарун үҙен һәм ғаиләһен гонаһтан паклау өсөн, үгеҙ башмаҡты һуйып, гонаһ ҡорбаны килтерһен. Башмаҡты салғандан һуң 12Раббы ҡаршыһындағы ҡорбан усағынан төтәҫләгескә ҡуҙ тултырһын, яҡшылап төйөлгән һумала-майҙарҙы ҡуш услап алһын һәм пәрҙә артына индерһен. 13Һарун һумала-майҙарҙы Раббы ҡаршыһында ҡуҙға һалһын һәм хуш еҫле төтөн болото Килешеү һандығының[†] ҡапҡасын ҡаплар. Шул саҡта Һарун үлмәҫ[+]. 14Бынан һуң Һарун башмаҡтың ҡанын алһын, бармағын уға манып, ҡапҡастың алдына һирпһен, шунан ҡапҡастың ҡаршыһында бармағы менән ете тапҡыр сәсрәтһен.

15Унан һуң, халыҡтың гонаһ ҡорбаны булараҡ, кәзә тәкәһен салһын. Уның ҡанын пәрҙә эсенә алып инһен. Тәкәнең ҡанын да, башмаҡтыҡы кеүек үк, ҡапҡастың өҫтөнә һәм алғы яғына һирпһен. 16Шул рәүешле Иң мөҡәддәс урынды Исраил халҡының нәжестәренән,[†] енәйәттәренән – барлыҡ гонаһтарынан паклар. Улар араһында, уларҙың нәжеслеге араһында торған Осрашыу сатыры менән дә шулай эшләһен. 17Һарун гонаһтан паклау йолаһын башҡарыу өсөн Иң мөҡәддәс урынға ингәндән алып сыҡҡанға тиклем Осрашыу сатырында бер кем дә булмаһын. Үҙен, ғаиләһен һәм бөтә Исраил халҡын гонаһтарынан паклағандан һуң, 18Һарун Раббы хозурындағы ҡорбан усағы янына сығып, уны паклау йолаһын башҡарыр, башмаҡ менән кәзә тәкәһенең ҡанын алып, усаҡтың бөтә мөгөҙҙәренә һөртөр[+]. 19Бармағын ҡанға манып ете тапҡыр ҡорбан усағының өҫтөнә һирпер. Шул рәүешле уны Исраил халҡының нәжеслегенән таҙартыр һәм изге ҡылыр.

20Һарун Иң мөҡәддәс урынды, Осрашыу сатырын, ҡорбан усағын паклау йолаһын башҡарғандан һуң, тере тәкәне килтерһен. 21Ике ҡулын тәкәнең башына ҡуйһын һәм Исраил халҡының бөтә ғәйептәрен, енәйәттәрен – барлыҡ гонаһтарын танып һөйләһен дә, шул гонаһтарҙы тәкәнең башына йөкмәһен. Шунан был эш өсөн тәғәйенләнгән берәй кеше оҙатыуында тәкәне сүлгә ебәрер. 22Тәкә уларҙың ғәйептәрен үҙенең өҫтөндә кешеһеҙ ерҙәргә алып китер.

Оҙатып барған кеше тәкәне сүлгә ебәргәндән һуң,[+] 23Һарун Осрашыу сатырына кереп, Иң мөҡәддәс урынға ингәндә кейгән етен кейемдәрен сисһен һәм уларҙы шул ерҙә ҡалдырһын[+]. 24Изге урында йыуынып, көндәлек ҡаһин[†] кейемдәрен кейһен. Шунан һуң сығып үҙенең һәм халыҡтың тотош яндырыу ҡорбандарын ғәмәл ҡылһын, шул рәүешле үҙе һәм халыҡ өсөн пакланыу йолаһын башҡарһын. 25Гонаһ ҡорбанының эс майын ҡорбан усағында яндырһын.

26Кәзә тәкәһен Ғазазелгә оҙатҡан кеше кейемен йыуып, үҙе йыуынғас, тупламға[†] инә ала[+]. 27Иң мөҡәддәс урынды паклау йолаһын башҡарыу өсөн ҡандары эскә индерелгән гонаһ ҡорбаны башмағы менән тәкәһе тупламдан ситкә сығарылһын. Улар тиреләре, ите, эсәк-ҡарындары менән бергә тотош яндырылһын[+]. 28Уларҙы яндырған кеше кейемен һәм тәнен йыуырға тейеш, шунан һуң ул тупламға инә ала.

29Бына былар һеҙҙең өсөн мәңгелек ҡағиҙә: етенсе айҙың унынсы көнөндә бөтә нәмәнән дә тыйылығыҙ, ерле халыҡ та, арағыҙҙа төйәкләнгән килмешәктәр ҙә бер нәмә лә эшләмәгеҙ[+]. 30Был көндө һеҙҙең өсөн паклау йолаһы башҡарыласаҡ һәм һеҙ бөтә гонаһтарығыҙҙан таҙарынырһығыҙ, Раббы ҡаршыһында таҙа булырһығыҙ. 31Был һеҙҙең өсөн шәмбе кеүек тулыһынса ял көнө. Үҙегеҙҙе бөтә нәмәнән дә тыйығыҙ. Был – мәңгелек ҡағиҙә.

32Пакландырыу йолаһын мәсехләнгән һәм атаһының урынына бағышланған ҡаһин башҡарыр. Ул етен кейемдәрен – изге кейемдәрҙе кейер һәм[+] 33Иң мөҡәддәс урын, Осрашыу сатыры, ҡорбан усағы өсөн паклау йолаһын башҡарыр, шулай уҡ был йола менән ҡаһиндарҙы һәм барса халыҡты пакландырыр. 34Был һеҙҙең өсөн мәңгелек ҡағиҙә: Исраил халҡы бөтә гонаһтарынан арынһын өсөн, йылына бер тапҡыр пакландырыу йолаһы башҡарылһын.

Раббы Мусаға нисек бойорған булһа, Һарун барыһын да шулай эшләне.

#### 17


Изге сатырҙан ситтә ҡорбан салыуҙы һәм ҡан ашауҙы тыйыу

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Һарунға,[†] уның улдарына, бөтә Исраил[†] халҡына Раббының бойороғон иғлан ит, әйт уларға: 3әгәр исраилдарҙан берәйһе тупламда[†] йәки тупламдан ситтә үгеҙ, һарыҡ йәки кәзә салһа, 4һәм уны Раббының торлағына, Осрашыу сатыры[†] ауыҙына, Раббыға ҡорбан[†] итеп килтермәһә, был кеше ҡан ҡойоуҙа ғәйепле тип иҫәпләнә. Ул ҡан ҡойҙо һәм халҡы араһынан ҡыуылыр. 5Исраилдар әле ҡырҙа сала торған ҡорбандарын, Раббы хозурына Осрашыу сатыры ауыҙына, ҡаһинға[†] килтерһен һәм Раббыға татыулыҡ ҡорбаны итеп тәҡдим итһен[+]. 6Ҡаһин ҡорбандың ҡанын Осрашыу сатыры алдындағы ҡорбан усағына һирпер, ә майын Раббыға күркәм хуш еҫ өсөн яндырыр[+]. 7Бынан ары Исраил халҡы кәзә тәкәһе ҡиәфәтендәге ендәргә ҡорбан килтермәһен, улар менән зина ҡылмаһын. Был – улар өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә[+].

8Уларға әйт: Исраил халҡынан йәки араларында йәшәгән килмешәктәрҙән берәйһе тотош яндырыу ҡорбаны йәки башҡа төр ҡорбан ҡылһа, 9әммә уны Раббыға ҡорбан иткәндәй Осрашыу сатыры алдында эшләмәһә, ул кеше халҡы араһынан ҡыуылыр[+].

10Әгәр ҙә Исраил халҡынан йәки араларында йәшәгән килмешәктәрҙән берәйһе ҡан ейһә, Мин был кешегә ҡаршы буласаҡмын һәм халҡы араһынан ҡыуасаҡмын[+]. 11Сөнки һәр йән эйәһенә уның ҡаны йәшәү бирә. Шуға күрә Мин уны, йәнегеҙҙе пакландырыу өсөн, ҡорбан усағына килтерергә ҡуштым; йәшәү биргәнгә күрә, ҡан йәнде пакландыра[+]. 12Бына шуның өсөн Исраил халҡына әйтәм: «Һеҙ үҙегеҙ ҙә, арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәр ҙә ҡан ашарға тейеш түгел».

13Әгәр ҙә Исраил халҡынан йәки арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәрҙән берәйһе һунарҙа һеҙгә ашарға мөмкин булған йәнлек йәки ҡош аулаһа, уның ҡанын ағыҙһын һәм тупраҡ менән ҡаплап ҡуйһын[+]. 14Һәр йән эйәһенә уның ҡаны йәшәү бирә. Шуға күрә Мин Исраил халҡына: «Һис бер йән эйәһенең ҡанын еймәгеҙ», – тинем. Сөнки һәр йән эйәһенең йәне – ҡанында. Ҡан ейгән һәр кем халҡы араһынан ҡыуылыр.

15Үҙе үлгән йәки йыртҡыстан таланып үлгән йәнлекте ашаған һәр кем – ерле халыҡтанмы ул, килмешәкме – кейемен йыуһын, йыуынһын. Ул кискә тиклем нәжес[†] булыр, шунан таҙа һаналыр[+]. 16Әгәр ҙә кейемен йыумаһа һәм йыуынмаһа, ғәйебе өсөн яза аласаҡ.

#### 18


Енси боҙоҡлоҡтарҙы тыйыу

1[•]Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына иғлан ит, әйт уларға: Мин Аллағыҙ Раббымын. 3Быға тиклем йәшәгән Мысыр[†] ерендәге һәм Мин алып китеп барған Ҡәнғән[†] илендәге халыҡтарҙың ҡылыҡтарын отмағыҙ, уларҙың йолаларын тотмағыҙ[+]. 4Минең ҡағиҙәләремде үтәгеҙ, күрһәтмәләремде тотоғоҙ, шулар буйынса йәшәгеҙ. Мин Аллағыҙ Раббымын. 5Минең күрһәтмәләремде һәм ҡағиҙәләремде тотоғоҙ. Улар үҙҙәрен үтәгәндәргә йәшәү бирә. Мин – Раббы[+].

6Бер кем дә үҙенең ҡан туғаны менән енси мөнәсәбәткә инер[*] өсөн уға яҡынаймаһын. Мин – Раббымын. 7Әсәйең менән яҡынлыҡ ҡылып, атайыңды хурлыҡҡа төшөрмә. Әсәйең ул, уның менән яҡынлыҡ ҡылма. 8Атайыңды хурлыҡҡа төшөрөп, үгәй әсәйең менән яҡынлыҡ ҡылма[+]. 9Ҡыҙ туғандарың – атайыңдың ҡыҙы менән дә, йәки әсәйеңдең ҡыҙы менән дә, һинең менән бер өйҙә тыуғанмы ул, ситтәме – улар менән яҡынлыҡ ҡылма[+]. 10Үҙеңде хурлыҡҡа төшөрмә: улыңдың ҡыҙы йәки ҡыҙыңдың ҡыҙы менән яҡынлыҡ ҡылма. 11Атайыңдың башҡа ҡатынынан тыуған ҡыҙы менән яҡынлыҡ ҡылма; сөнки ул һинең туғаның. 12Атайыңдың ҡыҙ туғаны менән яҡынлыҡ ҡылма, ул – атайыңдың ҡан туғаны. 13Әсәйеңдең ҡыҙ туғаны менән яҡынлыҡ ҡылма, ул – әсәйеңдең ҡан туғаны. 14Атайыңдың бер туған ағаһын хурлыҡҡа ҡалдырып, уның ҡатыны менән яҡынлыҡ ҡылма, ул – һинең инәйең. 15Киленең менән яҡынлыҡ ҡылма, улыңдың ҡатыны ул, уның менән яҡынлыҡ ҡылма[+]. 16Бер туған ағайың йәки энеңде хурлыҡҡа ҡалдырма: уның ҡатыны менән яҡынлыҡ ҡылма[+]. 17Бер ҡатындың үҙе һәм ҡыҙы менән яҡынлыҡ ҡылма. Ҡатыныңдың улының йәки ҡыҙының ҡыҙына өйләнмә. Ул ҡатын менән бер ҡандан улар. Был – боҙоҡлоҡ[+]. 18Ҡатының тере ваҡытта, уға көндәш булмаһын өсөн, уның ҡыҙ туғанына өйләнмә һәм уның менән яҡынлыҡ ҡылма[+].

19Күрем нәжеслеге[†] ваҡытында ҡатының менән яҡынлыҡ ҡылма[+]. 20Иптәшеңдең ҡатыны менән яҡынлыҡ ҡылып, үҙеңде нәжесләмә[+]. 21Балаларыңдың береһен дә Мөләх[†] илаһына[*] ҡорбан[†] итмә, бының менән Аллаңдың исемен хурлама. Мин – Раббы. 22Ир-ат менән ҡатын-ҡыҙ менән яҡынлыҡ ҡылған кеүек яҡынлыҡ ҡылма. Был – ерәнгес[+]. 23Ниндәй ҙә булһа хайуан менән яҡынлыҡ ҡылып үҙеңде нәжесләмә. Ҡатын кеше лә яҡынлыҡ ҡылыр өсөн мал-тыуар алдына баҫмаһын. Был – ҡәбәхәтлек[+].

24Бындай эштәр менән үҙегеҙҙе нәжесләмәгеҙ. Сөнки алдығыҙҙан Мин ҡыуып ебәрәсәк ҡәүемдәр үҙҙәрен ошоларҙың барыһы менән дә нәжесләп, 25ерҙе лә бысраттылар. Шуға күрә Мин халыҡтың гонаһы[†] өсөн ерҙе язаланым һәм ер үҙендә йәшәгәндәрҙе ҡоҫоп ташланы[+]. 26Ә һеҙ, ерле халыҡ та, арағыҙҙа йәшәгән килмешәк тә, күрһәтмәләремде һәм ҡағиҙәләремде тотоғоҙ, бындай әшәкелектәрҙе ҡылмағыҙ, 27сөнки ошо әшәкелектәрҙе ул ерҙә һеҙгә тиклем йәшәгәндәр ҡылды һәм ер нәжесләнде. 28Әгәр ерҙе нәжесләһәгеҙ, ул, һеҙҙән алда йәшәгән ҡәүемдәр кеүек үк, һеҙҙе лә ҡоҫоп ырғытыр. 29Бындай әшәкелектәрҙе ҡылған һәр кем, быны эшләгән һәр кеше, халҡы араһынан ҡыуылыр.

30Бойороҡтарымды үтәгеҙ, һеҙгә тиклем йәшәгәндәрҙең әшәке йолаларын тотоп, үҙегеҙҙе бысратмағыҙ. Мин – Раббы, һеҙҙең Аллағыҙ.

#### 19


Дини һәм әхлаҡи ҡанундар

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Бөтә Исраил[†] йәмғиәтенә иғлан ит, әйт уларға: изге[†] булығыҙ, сөнки Мин Аллағыҙ Раббы изгемен[+]. 3Һәр кем әсәһе менән атаһын хөрмәт итһен һәм Минең шәмбе көндәремде[†] тотһон. Мин Аллағыҙ Раббымын[+].

4Боттарға табынмағыҙ, үҙегеҙгә ҡойолма илаһтар яһамағыҙ. Мин Аллағыҙ Раббымын[+].

5Раббыға татыулыҡ ҡорбаны[†] килтерәһегеҙ икән, ҡабул ителерҙәйҙе килтерегеҙ[+]. 6Ҡорбан итен салынған көнөндә йәки иртәгәһенә ашағыҙ. Өсөнсө көнгә артып ҡалғаны яндырылһын. 7Әгәр уны кем дә булһа өсөнсө көндө ашай икән, ул ҡорбан ҡабул булмаҫ, был – нәжес[†] ит. 8Уны ашаған кеше ғәйебе өсөн яза алыр, сөнки ул Раббының изгеһен бысратты, шуға күрә халҡы араһынан ҡыуылыр.

9Иген баҫыуығыҙҙың уңышын йыйған ваҡытта ситенә тиклем урмағыҙ һәм ҡалған башаҡтарҙы сүпләмәгеҙ[+]. 10Баҡсағыҙҙағы йөҙөмдө лә тотош йыймағыҙ, ҡойолғандарын алмағыҙ. Уларҙы фәҡирҙәргә һәм мосафирҙарға ҡалдырығыҙ. Мин Аллағыҙ Раббымын[+].

11Урлашмағыҙ, ялғанламағыҙ, бер-берегеҙҙе алдамағыҙ[+]. 12Аллағыҙҙың исемен хурламаҫ өсөн, Минең исемем менән ялған ант итмәгеҙ. Мин – Раббы[+].

13Яҡыныңды рәнйетмә, уны талама. Ялсыңдың хеҙмәт хаҡын иртәнсәккә тиклем үҙеңдә ҡалдырма[+]. 14Һаңғырауҙы ҡәһәрләмә, һуҡырҙың алдына абындырыр әйбер ҡуйма. Аллаңдан ҡурҡ. Мин – Раббы.

15Хөкөм сығарғанда хаҡһыҙлыҡ ҡылма: ярлыға өҫтөнлөк бирмә, байға ярарға тырышма, яҡыныңды ғәҙел хөкөм ит[+]. 16Халҡың араһында ғәйбәт йөрөтмә. Яҡыныңдың ғүмеренә зыян килтермә. Мин – Раббы[+].

17Туғаныңа ҡарата күңелеңдә нәфрәт йөрөтмә. Яҡыныңдың гонаһтары[†] өсөн яуап тотмаҫ өсөн, уны асыҡтан-асыҡ шелтәлә[+]. 18Үҙ халҡыңдан булған бер кемдән дә үс алма, һис кемгә ҡарата кенә тотма. Яҡыныңды үҙеңде яратҡан һымаҡ ярат. Мин – Раббы[+].

19Минең күрһәтмәләремде тот. Төрлө тоҡомло малды тороҡторма, баҫыуыңа ике төрлө орлоҡ сәсмә, өҫтөңә ике төрлө ептән һуғылған кейем кеймә[+].

20Әгәр берәй ир икенсе кешенең ҡоло булған ҡатын менән яҡынлыҡ ҡылһа, ә ҡолиә йәрәшелгән булһа, әммә уның өсөн әлегә йолом түләнмәгән йәки ул азат ителмәгән булһа, ир кеше килтерелгән зыянды ҡаплаһын. Улар үлемгә тарттырылмаһын, сөнки ҡатын ирекле түгел. 21Ир кеше Раббы хозурына, Осрашыу сатыры[†] ауыҙына ғәйеп ҡорбаны итеп һарыҡ тәкәһе килтерһен. 22Ҡаһин[†] ғәйеп ҡорбаны булған тәкәне тәҡдим итеп, Раббы хозурында уны пакландырыу йолһын башҡарһын һәм ул кешенең гонаһы ярлыҡанһын.

23Ҡәнғән[†] еренә килгәс, ниндәй ҙә булһа емеш ағасы ултыртһағыҙ, тәүге өс йылда уның емештәрен ашамағыҙ, өс йыл буйы емештәрҙе ашарға яраҡлы түгел тип һанағыҙ, уларҙы ашамағыҙ. 24Дүртенсе йылда ағастың бөтә емеше изге булыр, был – Раббыға шөкөр саҙаҡаһы. 25Бишенсе йылда иһә ул ағастың емешен ашай алаһығыҙ. Шулай эшләһәгеҙ, уңышығыҙ артҡандан арта барасаҡ. Мин Аллағыҙ Раббымын.

26Бер ниндәй итте лә ҡаны менән ашамағыҙ. Күрәҙәлек итмәгеҙ һәм сихыр менән булышмағыҙ[+]. 27Сикә сәстәрегеҙҙе киҫмәгеҙ, һаҡалығыҙҙы тигеҙләп ҡырҡмағыҙ[+]. 28Үлгән кеше иҫтәлегенә тәнегеҙгә бер ниндәй йәрәхәт тә һалмағыҙ, тирегеҙгә тамға яҙмағыҙ. Мин – Раббы[+].

29Ҡыҙыңды фәхешлек ҡылырға мәжбүр итеп, мәсхәрәгә ҡалдырма. Юҡһа илдә зинасылыҡ таралыр һәм ул боҙоҡлоҡ менән тулыр[+]. 30Шәмбе көндәремде тотоғоҙ һәм Изге торлағымды хөрмәт итегеҙ. Мин – Раббы[+].

31Әруахтарҙың рухын саҡырыусыларға мөрәжәғәт итмәгеҙ, сихырсыларға йөрөмәгеҙ, уларға барып үҙегеҙҙе нәжесләмәгеҙ. Мин Аллағыҙ Раббымын[+].

32Сал сәсле өлкәндәр[†] алдында урыныңдан тор, ҡарттарға хөрмәт күрһәт. Аллаңдан ҡурҡ. Мин – Раббы[+].

33Ерегеҙҙә килмешәк төйәкләнһә, уны йәберләмәгеҙ[+]. 34Килмешәккә үҙегеҙҙең берегеҙ кеүек ҡарағыҙ. Уны үҙегеҙҙе яратҡан һымаҡ яратығыҙ, сөнки һеҙ ҙә Мысырҙа[†] килмешәк булдығыҙ. Мин Аллағыҙ Раббымын[+].

35Хөкөмдә, оҙонлоҡ, ауырлыҡ һәм күләмде үлсәгәндә ғәҙел булығыҙ. 36Бизмәнегеҙ, герҙәрегеҙ, һәм башҡа үлсәүҙәрегеҙ дөрөҫ булһын. Һеҙҙе Мысырҙан алып сыҡҡан Мин Аллағыҙ Раббымын[+]. 37Минең бөтә күрһәтмәләремде һәм ҡағиҙәләремде тотоғоҙ, уларҙы ғәмәл ҡылығыҙ. Мин – Раббы.

#### 20


Ҡылған гонаһтар өсөн язалар

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына әйт: исраилдарҙан йәки арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәрҙән кем дә булһа балаһын Мөләх[†] илаһына бирһә, ул мотлаҡ үлемгә дусар ителергә тейеш. Был илдә йәшәүселәр уны таш бәреп үлтерһен[+]. 3Кем балаһын Мөләхкә биреп, Минең Изге[†] торлағымды нәжесләй,[†] изге исемемде хурлай, Мин уға ҡаршы буласаҡмын һәм халҡы араһынан алып ташлаясаҡмын[+]. 4Әгәр ҙә халыҡ ул әҙәмдең балаһын Мөләхкә биреүенә күҙ йомһа, уны үлтермәһә,[+] 5ул кешегә һәм зат-зәүеренә ҡаршы буласаҡмын, уны һәм уның артынан эйәреп Мөләх менән зина ҡылған һәр кемде халҡы араһынан алып ташлаясаҡмын.

6Кем әруахтарҙың рухын саҡырыусыларға, сихырсыларға бара һәм улар артынан эйәреп зина ҡыла, ул кешегә ҡаршы буласаҡмын һәм халҡы араһынан алып ташлаясаҡмын[+]. 7Үҙегеҙҙе Миңә бағышлағыҙ, изге булығыҙ, сөнки Мин Аллағыҙ Раббымын[+].

8Күрһәтмәләремде тотоғоҙ, уларҙы үтәгеҙ, сөнки Мин, Раббы, һеҙҙе Үҙемә айырып алдым.

9Атаһы менән әсәһен хурлаған кеше үлтерелергә тейеш, сөнки ул атаһы менән әсәһен хурлаған, тимәк, үлемендә үҙе ғәйепле[+].

10Берәйһе ирле ҡатын, яҡынының ҡатыны менән зина ҡылһа, зинасылар икеһе лә үлтерелһен[+]. 11Кем атаһының ҡатыны менән яҡынлыҡ ҡылһа, ул үҙенең атаһын хурлай: ул ир ҙә, ҡатын да үлтерелһен. Улар үлемдәрендә үҙҙәре ғәйепле[+]. 12Кем килене менән ятҡан, икеһе лә үлтерелһен. Әшәкелек ҡылды улар. Үлемдәрендә үҙҙәре ғәйепле[+]. 13Әгәр берәй ир, ҡатындар менән яҡынлыҡ ҡылған һымаҡ, башҡа бер ир менән яҡынлыҡ ҡылһа, икеһе лә әшәкелек ҡылған була һәм улар үлтерелер. Үлемдәрендә үҙҙәре ғәйепле[+]. 14Кем дә кем берәй ҡатынға ла, уның әсәһенә лә өйләнһә, был – боҙоҡлоҡ. Арағыҙҙа боҙоҡлоҡ булмаһын өсөн ул да, ҡатындар ҙа утта яндырылһын[+]. 15Мал-тыуар менән яҡынлыҡ ҡылған әҙәм мотлаҡ үлтерелһен, малды ла үлтерегеҙ[+]. 16Әгәр ҙә берәй ҡатын мал-тыуар менән яҡынлыҡ ҡылһа, ҡатын да, мал да үлтерелһен. Улар мотлаҡ үлтерелергә тейеш. Үлемдәрендә үҙҙәре ғәйепле.

17Әгәр ҙә берәйһе үҙенең ҡыҙ туғанына, атаһының йәки әсәһенең ҡыҙына өйләнһә һәм уның оятын күрһә, ҡыҙ ҙа уның оятын күрһә, был – хурлыҡ. Улар халҡының күҙ алдында юҡ ителер. Ул ҡыҙ туғанын хурлыҡҡа ҡалдырған һәм язаһын алырға тейеш[+]. 18Күреме ваҡытында берәй ҡатын менән ятҡан һәм яҡынлыҡ ҡылған әҙәм, ҡатындың күрем сығанағын асҡан, ә ҡатын уға күрем сығанағын күрһәткән – улар икеһе лә халҡы араһынан ҡыуылыр[+]. 19Әсәйеңдең ҡыҙ туғанын һәм атайыңдың ҡыҙ туғанын хурлыҡҡа ҡалдырма, сөнки бындай кеше үҙен хурлай. Ундай ир ҙә, ҡатын да язаһын алһын[+]. 20Инәһе менән ятҡан әҙәм олатаһын хурлай. Улар икеһе лә гонаһтарының[†] язаһын күрер, балаһыҙ үлерҙәр[+]. 21Бер туған ағай-энеһенең ҡатынын алған әҙәм ҡәбәхәтлек ҡылған булыр. Ул ағай-энеһен хур итә. Уларҙың балалары булмаҫ[+].

22Бөтә күрһәтмәләремде һәм ҡағиҙәләремде тотоғоҙ, уларҙы үтәгеҙ. Шул саҡта Мин һеҙҙе йәшәргә алып барған ер һеҙҙе кире ҡаҡмаҫ. 23Мин алдығыҙҙан ҡыуып ебәрәсәк халыҡтарҙың йолаларын тотмағыҙ, сөнки улар ошоларҙы ҡылды. Шуға күрә Мин уларға нәфрәтләндем. 24Ә һеҙгә әйттем: уларҙың ерҙәренә хужа булырһығыҙ; һөт һәм бал ағып ятҡан ул ерҙе һеҙгә биләмә итеп бирермен. Һеҙҙе башҡа халыҡтар араһынан һайлап алған Мин Аллағыҙ Раббымын[+]. 25Йәнлектәрҙең хәләлен хәрәмдән, ҡоштарҙың хәләлен хәрәмдән айырығыҙ. Мин һеҙгә хәрәм тип билдәләгән хайуандар, ҡош-ҡорт һәм һөйрәлеүселәр менән үҙегеҙҙе бысратмағыҙ[+].

26Мин, Раббы, изгемен. Һеҙҙе Мин Үҙ халҡым булһын өсөн башҡа ҡәүемдәрҙән айырып алдым, шуға күрә һеҙ ҙә Минең өсөн изге булырға тейешһегеҙ[+].

27Әруахтарҙың рухын саҡырыусы, сихырсылыҡ менән булашыусы йәки күрәҙәлек итеүсе, ирме ул, ҡатынмы, мотлаҡ үлтерелергә тейеш. Таш бәреп үлтерелер улар, үлемдәре өсөн үҙҙәре ғәйепле[+].

#### 21


Ҡаһиндар өсөн ҡағиҙәләр

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

– Һарун[†] улдары ҡаһиндарға[†] иғлан ит, әйт уларға: туған-тыумасаһының мәйетенә ҡағылып, үҙҙәрен нәжесләмәһендәр.[†][+] 2Бары тик иң яҡын туғаны: әсәһе менән атаһы, улы йәки ҡыҙы, ағаһы менән ҡустыһы, 3үҙенең янында йәшәүсе кейәүгә сыҡмаған ҡыҙ туғаны булһа, тик уларға ҡағылыуҙан ғына нәжесләнмәҫ. 4Ҡатынының туғандары өсөн ул үҙен нәжесләп хурларға тейеш түгел.

5Ҡаһин үҙенең сәсен алдырмаһын, һаҡалын ҡыҫҡартмаһын, тәнен йәрәхәтләп яра һалмаһын[+]. 6Аллаһы өсөн изге[†] булһын, Алланың исемен хурламаһын, сөнки Раббының ут ҡорбандарын,[†] Аллаһының ризығын, улар тәҡдим итә, шуға күрә изге булырға тейештәр[+].

7Фәхишәгә һәм мәсхәрәләнгән ҡатынға, ире ташлаған ҡатынға өйләнмәһен, сөнки ҡаһин – Аллаһы өсөн изге[+]. 8Уны изге тип белегеҙ, сөнки Аллағыҙға ризыҡты ул тәҡдим итә; ул һеҙҙең өсөн изге булһын, сөнки Мин, һеҙҙе изге итеп айырып алған Раббы, изгемен[+]. 9Әгәр ҙә ҡаһиндың ҡыҙы фәхешлек итеп үҙен бысратһа, ул атаһын хурлыҡҡа ҡалдыра. Шуға күрә ул утта яндырылһын[+].

10Башҡа ҡаһиндар[†] араһынан баш ҡаһин итеп бағышланып башына мәсех майы һөртөлгән, изге кейемдәр кейеп йөрөгән кеше ҡайғы билдәһе итеп сәсен туҙҙырмаһын, кейемен йыртҡыламаһын[+]. 11-12Мәйет янына барыу өсөн ул Изге сатырҙы[†] ҡалдырып Аллаһының Изге торлағын хурламаһын: хатта атаһы менән әсәһе үлгән осраҡта ла ул үҙен нәжесләргә тейеш түгел, сөнки ул Аллаһының мәсех майы менән изгеләндерелгән. Мин – Раббы[+][+]. 13Баш ҡаһин бары тик ғиффәтле ҡыҙға ғына өйләнһен. 14Ул тол йәки ире ташлаған ҡатынға, үҙен фәхешлек менән нәжесләгән ҡатынға өйләнмәһен, үҙ халҡынан саф ҡыҙ алһын[+]. 15Ул үҙенең халҡы араһында балаларын хурлыҡҡа ҡалдырырға тейеш түгел. Уны изге ҡылыусы Раббы Мин.

16Раббы Мусаға былай тине:

17– Һарунға әйт: «Тоҡомоңдан зәғифлеге булған кеше Аллаһына ризыҡ тәҡдим итер өсөн һис ҡасан Уның хозурына яҡынламаһын. 18Тәнендә кәмселеге булған бер кеше лә: һуҡыр, аҡһаҡ, йөҙө зәғиф, бер аяғы йәки ҡулы оҙонораҡ булған,[+] 19аяғы-ҡулы һынған, 20көмрө, кәрлә, күҙенә аҡ төшкән, ҡутырлы, тимерәүле, енес ағзаһы зәғифләнгән – 21Һарун ҡаһиндың тоҡомонан тәнендә кәмселеге булған бер кем дә Раббыға бағышланған ут ҡорбанын килтереү өсөн Уның хозурына яҡынламаһын. Уның тәнендә кәмселеге бар, шуға күрә Аллаһына ризыҡ һонор өсөн яҡынламаһын. 22Бындай кеше Алланың ризығы – Уға килтерелгән изгеләрҙән-изге һәм изге саҙаҡаларҙы ашай ала, 23әммә пәрҙәгә һәм ҡорбан усағына яҡынламаһын, сөнки кәмселеге бар. Ул Изге торлағымды хурламаһын, сөнки уларҙы изге иткән Раббы Мин».

24Муса быларҙы Һарун менән улдарына һәм бөтә Исраил[†] халҡына иғлан итте.

#### 22


Изге ризыҡ хаҡында ҡанун

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Һарунға[†] һәм улдарына әйт, Исраил[†] халҡының Миңә бағышлаған изге[†] ризыҡтары менән һаҡ булһындар, изге исемемде хурламаһындар. Мин – Раббы. 3Әйт уларға: быуындан-быуынға тоҡомоғоҙҙан берәйһе Исраил халҡының Раббыға бағышлаған изге әйберҙәренә нәжес[†] килеш яҡынлаһа, уны хозурымдан алып ташлаясаҡмын. Мин – Раббы[+].

4Һарун тоҡомонан берәй кеше тире ауырыулы, йәки ағынтылы булһа, таҙарынғанға тиклем изге ризыҡты ашамаһын. Үләкһәгә тейгән өсөн нәжес һаналған берәй нәмәгә ҡағылған, мәнейе аҡҡан,[+] 5кешене нәжесләй торған мыжғып йөрөгән йәнлектәрҙең береһенә йәки ниндәй ҙә булһа сәбәптән нәжес һаналған кешегә ҡағылһа, 6кискә тиклем нәжес һаналыр. Йыуынмай тороп изге ризыҡты ашамаһын. 7Әммә ҡояш байығандан һуң таҙа һаналыр, изге аҙыҡ ашай алыр, сөнки был – уның ризығы.

8Үҙе үлгән, йә йыртҡыстан таланып үлгәнде ашап, үҙен нәжесләмәһен. Мин – Раббы[+]. 9Ҡаһиндар[†] Минең күрһәтмәләремде теүәл үтәһендәр; юғиһә улар, күрһәтмәләремде хурлағандары өсөн гонаһҡа[†] тарып, үлемгә дусар булырҙар. Уларҙы изге иткән Раббы Мин.

10Килтерелгән изге ризыҡты ҡаһиндың ғаиләһенән башҡа бер кеше лә ашарға тейеш түгел; ҡаһиндың ҡунағы ла, ялсыһы ла изге ризыҡты ашамаһын[+]. 11Ләкин ҡаһиндың аҡса түләп һатып алған ҡоло йәки уның йортонда тыуғандар был ризыҡты ашай ала[+]. 12Ҡаһиндың ҡыҙы ҡаһин булмаған кешегә кейәүгә сыҡһа, изге саҙаҡаларҙан ашамаһын. 13Әммә балаһыҙ килеш тол ҡалып йәки иренән айырылып атаһы йортона кире ҡайтҡан ҡаһин ҡыҙы үҫмер сағындағы һымаҡ атаһының ризығын ашар. Ә сит кешеләрҙән бер кем дә ашамаһын.

14Әгәр берәйһе яңылышлыҡ менән изге ризыҡты ашаған икән, ул кеше изге ризыҡтың хаҡын ҡаһинға ҡайтарып бирергә һәм шуның биштән бер өлөшөн өҫтәп түләргә тейеш[+]. 15Ҡаһиндар Исраил халҡының Раббыға килтергән изге ризыҡтарын хурламаһындар. 16Рөхсәте булмаған кеше ул ризыҡты ашмаһын, юғиһә, ғәйепле булып язаға тарттырылыр. Сөнки ул ризыҡтарҙы изге иткән Раббы Мин.


Ҡорбан итеп килтерергә яраҡлы хайуандар

17Раббы Мусаға былай тине:

18– Һарунға, улдарына һәм бөтә Исраил халҡына иғлан ит, әйт уларға: исраилдарҙанмы, араларында йәшәгән килмешәктәрҙәнме, берәйһе нәҙер әйтеп йәки нәфел буйынса Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны[†] килтерә икән, 19ҡабул ителһен өсөн ҡорбаны кәмселекһеҙ үгеҙ башмаҡ, йә һарыҡ, йә кәзә тәкәһе булһын. 20Зәғиф мал килтермәгеҙ, сөнки бындай ҡорбан ҡабул ителмәйәсәк[+]. 21Кем дә кем нәҙерен үтәп йәки нәфел буйынса Раббыға татыулыҡ ҡорбаны булараҡ эре йәки ваҡ мал килтерһә, ҡабул ҡылынһын өсөн, мал кәмселекһеҙ булырға тейеш. Бер ниндәй кәмселеге лә булмаһын. 22Һуҡыр, ғәрип, имгәнгән, яралы, ҡутырлы йәки тимрәүле булһа, ундайҙарҙы Раббыға алып килмәгеҙ; Раббыға бағышланған ут ҡорбаны булараҡ, ҡорбан усағына һалмағыҙ. 23Ағзалары иләмһеҙ оҙон йәки үтә ҡыҫҡа булған башмаҡты йәки һарыҡты нәфел ҡорбанына тәҡдим итергә мөмкин, нәҙерҙе үтәү өсөн булһа, ҡабул ителмәҫ. 24Күкәйе зыянланған, һытылған, өҙөлгән йәки киҫелгән малды Раббыға алып килмәгеҙ. Илегеҙҙә быны эшләргә юл ҡуймағыҙ. 25Бындайҙарҙы сит халыҡтарҙан алып ризыҡ саҙаҡаһы булараҡ Аллағыҙға тәҡдим итмәгеҙ, сөнки был хайуан зәғиф, уның кәмселеге бар, ул һеҙҙән ҡабул ителмәҫ.

26Раббы Мусаға былай тине:

27– Быҙау, һарыҡ йәки кәзә бәрәсе тыуһа, улар ете көн буйы инәһе янында ҡалһын. Һигеҙенсе көндән башлап уны Раббыға ут ҡорбаны итергә ярай[+]. 28Әммә һыйырҙы быҙауы, кәзә-һарыҡты бәрәсе менән бер көндө салмағыҙ[+]. 29Әгәр Раббыға шөкөр саҙаҡаһы килтерәһегеҙ икән, был ҡорбан Раббы тарафынан һеҙҙең хаҡҡа ҡабул ителерлек булһын[+]. 30Итен шул көндө үк ашағыҙ, иртәнсәккә тиклем ҡалдырмағыҙ. Мин – Раббы[+].

31Бойороҡтарымды тотоғоҙ һәм уларҙы еренә еткереп үтәгеҙ. Мин – Раббы. 32Изге исемемде хурламағыҙ, Исраил халҡы Минең изгелегемде танырға тейеш. Мин – Раббы, һеҙҙе изге итеүсе. 33Аллағыҙ булыр өсөн Мин һеҙҙе Мысыр[†] еренән алып сыҡтым. Мин – Раббы[+].

#### 23


Байрамдар

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдарға[†] Раббы тәғәйенләгән байрамдар[†] тураһында иғлан ит: ул байрамдарҙа изге[†] йыйындар саҡырылһын. Мин тәғәйенләгән байрамдар түбәндәгеләр:


Шәмбе көнө

3Алты көн эшләрһегеҙ, әммә етенсе көн – шәмбе, ял көнө, изге йыйын көнө. Бер ниндәй эш тә башҡармағыҙ. Йәшәгән һәр ерегеҙҙә Раббының шәмбе көнө[†] был[+].


Ҡотҡарылыу һәм Сөсө икмәк байрамы

4Раббы тәғәйенләгән ваҡытта изге йыйын булараҡ иғлан ителәсәк байрамдар ошолар:

5Беренсе айҙың ун дүртенсе көнөндә, эңер төшкәс, Раббы хөрмәтенә Ҡотҡарылыу байрамы башланыр[+]. 6Ошо уҡ айҙың ун бишенсе көнө – Раббының Сөсө икмәк байрамы. Ете көн буйы сөсө икмәк ашаясаҡһығыҙ. 7Тәүге көндө изге йыйын үткәрегеҙ, көндәлек эштәрегеҙҙе эшләмәгеҙ. 8Ете көн буйы Раббыға ут ҡорбандары[†] килтерегеҙ. Етенсе көндә изге йыйын булһын, көндәлек эштәрегеҙҙе эшләмәгеҙ[+].


Тәүге көлтәне ҡаһинға килтереү

9Раббы Мусаға былай тине:

10– Исраил халҡына иғлан ит, әйт уларға: Мин һеҙгә бирәсәк ергә килгәс, унда ураҡ урғанда уңышығыҙҙың тәүге көлтәһен ҡаһинға[†] килтерегеҙ[+]. 11Шәмбе үткәс, икенсе көндө, ҡаһин көлтәне Раббы хозурында күтәреп һелкетһен һәм Раббы һеҙҙән ҡорбанды ҡабул ҡылыр. 12Көлтәне һелкеткән көндө тотош яндырыу ҡорбаны итеп Раббыға һарыҡтың бер йәшлек кәмселекһеҙ тәкә бәрәсен, 13бәрәс менән бергә икмәк саҙаҡаһы итеп эфаның ундан ике өлөшө күләмендә зәйтүн майына[†] буталған иң яҡшы он килтерегеҙ. Был – ут ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ. Шулай уҡ, түкмә ҡорбан булараҡ, бер һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә шарап алып килегеҙ. 14Яңы уңыштан Аллағыҙға ҡорбан килтергән көнгә тиклем, уның икмәген дә, ҡурмасын да, сей башаҡ та ауыҙ итмәгеҙ. Ҡайҙа ғына йәшәһәгеҙ ҙә, был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын.


Уңыш байрамы

15Шәмбенең иртәгәһенән, йәғни һелкетмә ҡорбанға көлтә килтергән көндән башлап теүәл ете аҙна иҫәпләгеҙ[+]. 16Ете шәмбе уҙғандан һуң, йәғни илленсе көндә, Раббыға йәнә икмәк саҙаҡаһы килтерегеҙ. 17Йәшәгән һәр ерегеҙҙән Раббыға һелкетмә ҡорбан итеп ике икмәк алып килегеҙ: улар бер эфа иң яҡшы бойҙай ононоң ундан ике өлөшөнән әсетеп бешерелһен. Был – Раббыға тәүге уңыш ҡорбаны. 18Икмәк менән бергә кәмселекһеҙ бер йәшлек ете бәрәс, бер үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе килтерегеҙ. Улар икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан менән бергә Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны булыр. Был – ут ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ. 19Шулай уҡ гонаһ[†] ҡорбанына бер кәзә тәкәһе, татыулыҡ ҡорбаны булараҡ бер йәшлек ике бәрәс килтерегеҙ. 20Ҡаһин ике бәрәсте тәүге уңыш икмәге менән бергә Раббы хозурында күтәреп күрһәтһен. Раббы өсөн изге булған был ҡорбандар – ҡаһиндыҡы. 21Шул уҡ көндө изге йыйын иғлан итегеҙ һәм көндәлек эштәрегеҙҙе башҡармағыҙ. Ҡайҙа ғына йәшәһәгеҙ ҙә, был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын. 22Иген баҫыуығыҙҙың уңышын йыйған ваҡытта, ситенә тиклем урып бөтөрмәгеҙ, ҡалған башаҡтарҙы сүпләмәгеҙ. Уларҙы фәҡирҙәргә һәм килмешәктәргә ҡалдырығыҙ. Мин – Раббы, һеҙҙең Аллағыҙ[+].


Борғолар байрамы

23Раббы Мусаға былай тине:

24– Исраил халҡына әйт: етенсе айҙың беренсе көнөндә һеҙҙең өсөн ял көнө, борғо тауыштары менән иғлан ителгән изге йыйын булһын[+]. 25Көндәлек эштәрегеҙҙе башҡармағыҙ, Раббыға ут ҡорбаны килтерегеҙ.


Гонаһтарҙан пакланыу көнө

26Раббы Мусаға былай тине:

27– Шул етенсе айҙың унынсы көнө – Гонаһтарҙан пакланыу[†] көнө. Изге йыйын булыр ул һеҙҙең өсөн. Нәфсегеҙҙе тыйығыҙ, Раббыға ут ҡорбаны килтерегеҙ[+]. 28Был көндө бер ниндәй эш тә башҡармағыҙ, сөнки был Пакланыу көнө, Аллағыҙ Раббы ҡаршыһында һеҙҙе пакландырыу көнө. 29Был көндө нәфсеһен тыймаған һәр кем халҡы араһынан ҡыуылыр. 30Был көндө ниндәй ҙә булһа эш менән шөғөлләнгән кешене халҡы араһынан юҡ итермен. 31Бер ниндәй эш тә башҡармағыҙ. Ҡайҙа ғына йәшәһәгеҙ ҙә, был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын. 32Ул һеҙҙең өсөн махсус ял көнө, нәфсегеҙҙе тыйырға тейешһегеҙ, айҙың туғыҙынсы көнөндә, бер кистән икенсе кискә тиклем, шәмбе көндө билдәләгеҙ.


Ҡыуыш байрамы

33Раббы Мусаға былай тине:

34– Исраил халҡына әйт: шул етенсе айҙың ун бишенсе көнөнән башлап ете көн буйы Раббыға бағышланған Ҡыуыш байрамы үткәрегеҙ[+]. 35Тәүге көндә изге йыйын булыр. Көндәлек эштәрегеҙҙе башҡармағыҙ. 36Ете көн буйы Раббыға ут ҡорбаны килтерегеҙ. Һигеҙенсе көндө һеҙҙең өсөн изге йыйын булһын һәм Раббыға ут ҡорбаны килтерегеҙ. Был – изге йыйын, көндәлек эштәрегеҙҙе эшләмәгеҙ.

37Раббы тарафынан тәғәйенләнгән байрамдар ошо. Байрамдарҙа изге йыйындар саҡырып, Раббыға, һәр береһен үҙенең тәғәйен көнөндә, ут ҡорбаны, тотош яндырыу ҡорбаны, икмәк саҙаҡаһы, салыу ҡорбаны, түкмә ҡорбан килтерегеҙ. 38Былар барыһы ла Раббының шәмбеләренән, Раббыға биргән бөтә саҙаҡаларығыҙҙан, нәҙер итеп әйтелгән һәм нәфел ҡорбандарығыҙҙан тыш була.

39Етенсе айҙың ун бишенсе көнөндә, ерегеҙҙән уңыш йыйған саҡта, Раббы өсөн ете көн буйы байрам яһағыҙ. Беренсе һәм һигеҙенсе көн ял булыр[+]. 40Тәүге көндө иң матур ағастарҙың ботаҡтарын, хөрмә япраҡтарын, йылға талының һәм суҡ япраҡлы ағастарҙың ботаҡтарын алығыҙ ҙа ете көн буйы Аллағыҙ Раббының хозурында күңел асығыҙ[+]. 41Йыл һайын ете көн буйы Раббы хөрмәтенә байрам итәсәкһегеҙ. Был һеҙгә – быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә. Уны етенсе айҙа байрам итегеҙ. 42Ете көн ҡыуыштарҙа йәшәгеҙ. Ерле исраилдарҙан һәр кем ҡыуышта йәшәһен. 43Шул сағында килер быуындарығыҙ Мысыр[†] еренән алып сыҡҡан ваҡытта Исраил халҡын ҡыуыштарҙа йәшәткәнемде белер. Мин – Раббы, һеҙҙең Аллағыҙ.

44Муса Исраил халҡына Раббы тәғәйенләгән байрамдарҙы иғлан итте.

#### 24


Раббы хозурында янған ут

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына бойороҡ бир: шәмдәл өҫтөндә гелән майшәм янып торһон өсөн, ҡул менән һығылған таҙа зәйтүн майы[†] килтерһендәр[+]. 3Һарун[†] майшәмдәрҙең Раббы хозурында, Осрашыу сатырында[†] Килешеү һандығының[†] пәрҙәһе тышында кистән алып иртәнсәккә тиклем һәр ваҡыт яныуын хәстәрләһен. Был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын. 4Пак[†] шәмдәлдәге майшәмдәр Раббы ҡаршыһында һәр саҡ янып торорға тейеш.


Раббыға килтерелгән икмәк

5Иң яҡшы ондан ун ике икмәк бешер. Һәр икмәккә эфаның ундан ике өлөшө күләмендә он тотонолһон. 6Уларҙы Раббы хозурына алтышарҙан ике рәт итеп пак өҫтәлгә теҙеп һал[+]. 7Икмәк саҙаҡаларының өҫтөнә таҙа ладан[†] ҡуй. Икмәктәр өҫтөндәге ладан Раббы өсөн ут ҡорбаны,[†] икмәк урынына яндырыла торған иҫтәлек өлөшө булһын. 8Был икмәк Исраил халҡынан, мәңгелек килешеүҙе[†] үтәү өсөн, Раббы хозурына һәр шәмбе һайын һалынырға тейеш. 9Ул Һарун менән улдарына булыр. Уны изге[†] урында ашаһындар, сөнки улар Раббыға бағышланған ут ҡорбандарының изгеләрҙән-изгеһе, Һарун улдарының мәңгелек өлөшө[+].


Раббыны хурлаусы тураһында ҡанун

10-11Дан[†] ырыуынан Диври тигән кешенең ҡыҙы Шеломиҫ Мысыр[†] кешеһендә кейәүҙә ине. Бер көндө тупламда[†] уларҙың улы бер Исраил ире менән ыҙғышып китте лә Раббының исемен ҡарғаны. Уны Мусаға алып килделәр 12һәм Раббының ихтыяры билдәле булғанға тиклем һаҡ аҫтына ултырттылар[+].

13Раббы Мусаға әйтте:

14– Ҡарғаған бәндәне тупламдан ситкә сығар. Уны ишеткән һәр кем ҡулын был әҙәмдең башына ҡуйһын һәм бар йәмғиәт уны таш бәреп үлтерһен[+]. 15Исраил халҡына белдер: кем Аллаһын ҡарғай, гонаһы[†] өсөн яза аласаҡ[+]. 16Раббы исемен хурлаусы мотлаҡ үлтерелһен. Килмешәкме, ерле халыҡтанмы, бөтә йәмғиәт тарафынан таш бәреп үлтерелһен[+].

17Кеше үлтергән әҙәм мотлаҡ үлемгә дусар ителһен[+]. 18Берәй кеше икенсе берәүҙең малын үлтерә икән, килтерелгән зыян өсөн үҙенең малын бирергә тейеш: йән өсөн – йән[+]. 19Берәүҙе имгәткән кешенең үҙе менән дә шулай уҡ эшләргә кәрәк:[+] 20һөйәккә – һөйәк, күҙгә – күҙ, тешкә – теш, кешегә ниндәй зыян килтергән, үҙенә лә шулай булһын. 21Мал үлтергән әҙәм зыянды мал биреп ҡаплар, ә кеше үлтергән өсөн үҙе үлемгә дусар ителһен. 22Килмешәккә лә, ерле халыҡҡа ла хөкөмөгөҙ бер булһын, сөнки Мин Аллағыҙ Раббымын[+].

23Муса был һүҙҙәрҙе Исраил халҡына иғлан иткәндән һуң, исраилдар Раббыны ҡарғаған бәндәне тупламдан ситкә алып сығып таш бәреп үлтерҙе. Шулай итеп, улар Раббының Мусаға биргән бойороғон еренә еткереп үтәне.

#### 25


Етенсе йыл

1[•]Раббы[†] Синай тауында[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына иғлан ит, әйт уларға: Мин һеҙгә бирәсәк ергә килгәндән һуң, һәр етенсе йыл һайын ерҙе Раббы хөрмәтенә ял иттерегеҙ. 3Алты йыл баҫыуыңа сәс, алты йыл баҡсаңда йөҙөм ҡыуаҡтарын ҡыҫҡарт һәм уңышыңды йыйып ал[+]. 4Әммә етенсе йылда ер шәмбе көнөндәге[†] кеүек тулыһынса ял итһен. Был йыл Раббыға бағышланған: баҫыуыңа сәсмә, йөҙөм ҡыуаҡтарыңды ҡыҫҡартма. 5Бураҙнаңда үҙе үҫеп сыҡҡанды урма, ҡыҫҡартылмаған йөҙөмөңдө йыйма. Был ер өсөн ял итеү йылы булыр. 6Был шәмбе йылында ерҙә нимә үҫеп сыға, шул һеҙгә ашарға ризыҡ булыр; үҙеңә лә, ҡолоңа ла, ҡолиәңә лә, ялсыңа ла, арағыҙҙа йәшәгән килмешәккә лә, 7мал-тыуарыңа ла, ереңдәге кейек-януарҙарға ла аҙыҡ булыр.


Яңырыу йылы

8Ете йыл һайын ҡабатланған Шәмбе йылдарының ете тапҡыр үткәнен һанағыҙ – йәмғеһе ҡырҡ туғыҙ йыл булыр. 9Шунан етенсе айҙа, айҙың унынсы көнөндә, йәғни Гонаһтарҙан пакланыу[†] көнөндә, бөтә илегеҙҙә мөгөҙ борғолар ҡысҡыртығыҙ[+]. 10Илленсе йылды изге[†] итегеҙ һәм илегеҙҙә йәшәүселәрҙең бөтәһенә лә азатлыҡ бирегеҙ. Был һеҙҙең өсөн Яңырыу йылы булһын. Һәр кем үҙ биләмәһенә, үҙ нәҫеленә ҡайтһын. 11Илленсе йыл һеҙҙең өсөн Яңырыу йылы буласаҡ. Ул йылды сәсмәгеҙ, урмағыҙ, ерҙә үҙе үҫеп сыҡҡанды, йөҙөмдөң ҡыҫҡартылмаған ботаҡтарындағы тәлгәштәрҙе йыйып алмағыҙ. 12Сөнки был – Яңырыу йылы, һеҙҙең өсөн изге булһын. Баҫыуҙа үҙе үҫеп сыҡҡанды ғына ашағыҙ.

13Яңырыу йылында һәр кем үҙ биләмәһенә ҡайтыр. 14Әгәр үҙегеҙҙең халыҡтан берәйһенә ер һатһағыҙ йәки үҙегеҙ һатып алһағыҙ, бер-берегеҙгә ҡарата ғәҙел булығыҙ. 15Ерҙе һатып алғанда, Яңырыу йылынан һуң нисә йыл үткәнен һана. Баҫыуын һиңә һатҡан кеше Яңырыу йылына тиклем нисә йыл буйы был баҫыуҙан уңыш алып буласағын иҫәпләһен[+]. 16Ҡалған йылдар һаны күберәк булған һайын, хаҡ юғарыраҡ, аҙыраҡ булған һайын – түбәнерәк, сөнки ул һиңә йыллыҡ уңышты һата. 17Бер-берегеҙгә ҡарата ғәҙел булығыҙ. Аллаңдан ҡурҡ, сөнки Аллағыҙ Раббы – Мин.

18Күрһәтмәләремде үтәгеҙ, ҡағиҙәләремде тотоғоҙ һәм ғәмәлгә ашырығыҙ, шул саҡта был ерҙә имен йәшәрһегеҙ. 19Ер емештәрен бирер, ә һеҙ туйғансы ашарһығыҙ, имен ғүмер итерһегеҙ.

20Әгәр: «Сәсмәгән һәм урмаған етенсе йылда нимә ашарбыҙ?» – тип һораһағыҙ, 21алтынсы йылда һеҙгә Үҙемдең бәрәкәтемде күндерермен һәм ер һеҙгә өс йылға етерлек уңыш бирер[+]. 22Һигеҙенсе йылда сәсерһегеҙ, әммә элекке уңышығыҙҙы туғыҙынсы йылға тиклем ашарһығыҙ. Яңы уңыш өлгөргәнгә тиклем элеккеһе менән ризыҡланырһығыҙ.

23Ерегеҙ бөтөнләйгә һатылмаһын, сөнки ул Минеке. Һеҙ – бары тик килмешәк һәм Минең ҡунағымһығыҙ[+]. 24Биләгән бөтә ерҙәрегеҙҙә ырыу биләмәләрен кире һатып алыу хоҡуғын һаҡларға тейешһегеҙ. 25Әгәр ҙә ҡәрҙәшең фәҡирләнһә һәм биләмәһен һатһа, иң яҡын туғаны түләп, ул биләмәне кире ҡайтарып алһын[+]. 26Әгәр йолом түләп алырҙай туғаны булмаһа, хәлләнгәс, үҙе түләрлек аҡса йыйһа, 27ерен һатҡандан һуң үткән йылдарҙы хисаплар һәм, ҡалған өлөштө ерен һатып алған кешегә түләп, биләмәһен ҡабат алыр. 28Әгәр йолоп алырға мөмкинлеге булмаһа, ере һатып алған кешелә Яңырыу йылына тиклем ҡалыр. Яңырыу йылында биләмәһе йәнә үҙенә кире ҡайтыр[+].

29Әгәр ҙә берәйһе диуар менән уратылған ҡалала йортон һатһа, һатҡанына бер йыл тулғанға тиклем уны йолом түләп алырға хоҡуғы бар. Бер йыл дауамында ҡабат һатып алып була уны. 30Әгәр бер йыл эсендә өйөн кире һатып алмаһа, диуар менән уратылған ҡалалағы йорт бөтөнләйгә уны һатып алыусының һәм уның нәҫелдәренең мөлкәтенә әйләнер. Ул Яңырыу йылында ҡабат ҡайтарылмаҫ. 31Ә диуар менән уратылмаған төйәктәрҙәге йорт баҫыу менән тиң һанала. Һатҡан кешенең уны йолом түләп алыу хоҡуғы булһын һәм Яңырыу йылында өй кире ҡайтарылһын. 32Ләкин левиҙәр[†] үҙҙәренә тәғәйенләнгән ҡалаларҙа өйҙәрен һәр ваҡыт кире һатып алыу хоҡуғына эйә[+]. 33Әгәр ҙә берәйһе левиҙән өй һатып алһа, левиҙәр ҡалаһындағы был йорт Яңырыу йылында яңынан уларға күсәсәк. Сөнки леви ҡалаларындағы өйҙәр – уларҙың Исраил халҡы араһындағы мөлкәте. 34Әммә левиҙәрҙең ҡалалары янындағы көтөүлектәр һатылырға тейеш түгел, сөнки улар – левиҙәрҙең мәңгелек милке.

35Әгәр ҙә халҡыңдан берәйһе ярлыланып, үҙен-үҙе тәьмин итә алмаһа, уға ярҙам ит. Ул һеҙҙең арағыҙҙа ситтән килгән кеше йәки килмешәк кеүек йәшәһен[+]. 36Уға үтескә биргән аҡсаңдан һәм аҙыҡ-түлектән риба[*] алма. Аллаңдан ҡурҡ. Ҡәрҙәшең ана шулай арағыҙҙа йәшәһен[+]. 37Уға көтәсәккә биргән аҡсаңдан риба алма, уға биргән ризығыңдан килем өмөт итмә. 38Мин Аллағыҙ Раббымын. Мин Ҡәнғән[†] ерен бирер өсөн һәм Аллағыҙ булыр өсөн һеҙҙе Мысырҙан[†] алып сыҡтым.

39Әгәр ҙә берәй ҡәрҙәшең ярлыланһа һәм һиңә ҡоллоҡҡа һатылһа, уны ҡол кеүек эшләргә мәжбүр итмә[+]. 40Ул ялсы йәки килмешәк кеүек булһын. Яңырыу йылына тиклем һиндә эшләһен,[+] 41унан һуң балаларын алып һинән китә ала. Ул үҙ нәҫеленә, ата-бабалары биләмәһенә ҡайтһын. 42Сөнки исраилдар – Минең Мысырҙан алып сыҡҡан ҡолдарым, шуға күрә улар ҡол һымаҡ һатылмаясаҡ[+]. 43Был кешеләргә аяуһыҙ хужа булма. Аллаңдан ҡурҡ[+]. 44Ҡолдарың, ҡолиәләрең әйләнә-тирәңдә йәшәгән ҡәүемдәрҙән булһын. Уларҙан үҙегеҙгә ҡол һатып ала алаһың. 45Шулай уҡ арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәрҙән һәм һеҙҙең ерҙә йәшәгән саҡта уларҙың ғаиләһендә тыуған балаларҙан үҙегеҙгә ҡол һатып алырға мөмкин. Улар һеҙҙең мөлкәтегеҙ булыр. 46Үҙегеҙҙән һуң уларҙы балаларығыҙға мираҫ итеп ҡалдыра алаһығыҙ. Улар һеҙгә ғүмер буйы хеҙмәт итһен, ә ҡәрҙәштәрегеҙ – исраилдарға – аяуһыҙ хакимлыҡ ҡылмағыҙ.

47Әгәр ҙә килмешәк йәки арағыҙҙа йәшәгән берәйһе байып китһә, ә ҡәрҙәшең ярлыланып, килмешәккә, арағыҙҙа йәшәүсегә йәки уның ырыуҙашына һатылһа,[+] 48йолом хаҡын түләп уны һатып алырға мөмкин. Туғандарынан берәйһе уны кире һатып ала ала;[+] 49ата-әсәһенең бер туған ағай-энеһе, йәки башҡа ҡан туғаны йолом түләп азат итә ала. Хәлләнһә, ул үҙен үҙе азат итһен. 50Был кеше үҙе һатылған йылдан башлап Яңырыу йылына тиклем ҡалған йылдарҙы һанап, хужаһы менән иҫәп-хисап яһаһын. Иреккә сығыу хаҡы шул йылдар һанына ҡарап иҫәпләнһен, ул хаҡ ялланып эшләүсенең эш хаҡы кеүек хисапланһын. 51Әгәр ҙә ҡалған йылдарҙың һаны күп ҡалһа, был кеше үҙенең иреккә сығыуы өсөн хаҡты, шул йылдар һанына ярашлы, күберәк түләргә тейеш. 52Ә инде Яңырыу йылына саҡлы бер нисә генә йыл ҡалһа, йолом хаҡын ошо йылдар һанына ярашлы иҫәпләһен һәм түләһен. 53Хужа өсөн ул бер йылға ялланған эшсе һымаҡ булырға тейеш. Килмешәк хужаһы һинең алда уға рәхимһеҙ хакимлыҡ итмәһен. 54Әгәр ҙә һатылған ҡәрҙәшегеҙ шул рәүешле иреккә сығыу хаҡын түләп йолоп алынмаһа, балалары менән бергә Яңырыу йылында азат булыр,[+] 55сөнки Исраил халҡы – Минең ҡолдарым. Мысыр еренән алып сыҡҡан ҡолдарым улар Минең. Мин Аллағыҙ Раббымын.

#### 26


Аллаға тоғролоҡ өсөн фатиха

1[•]Үҙегеҙгә боттар һәм һындар яһамағыҙ, табыныу бағаналары торғоҙмағыҙ, биҙәкле таштар ҡуймағыҙ, сөнки Мин Аллағыҙ Раббымын[+]. 2Шәмбе көндәремде[†] тотоғоҙ һәм Изге[†] торлағымды хөрмәт итегеҙ. Мин – Раббы[†][+].

3Күрһәтмәләрем буйынса йәшәһәгеҙ, бойороҡтарымды еренә еткереп үтәһәгеҙ, 4ямғырҙарҙы ваҡытында яуҙырырмын, ер уңыш, ҡырҙағы ағастар емеш бирер[+]. 5Йөҙөм йыйыр саҡҡа тиклем ашлыҡ һуғырһығыҙ, сәсеүгә төшкәнсе баҡсағыҙҙа йөҙөм йыйырһығыҙ. Икмәгегеҙҙе туя ашап, ерегеҙҙә имен йәшәрһегеҙ.

6Илегеҙгә тыныслыҡ ебәрермен, йоҡларға ятһағыҙ, бер нәмә лә ҡурҡытмаҫ. Ерегеҙҙән яуыз хайуандарҙы ҡыуырмын, илегеҙҙән ҡылыс үтмәҫ[+]. 7Дошмандарығыҙҙы ҡыуаларһығыҙ, улар ҡылыстан алдығыҙға йығылыр. 8Бишәүегеҙ йөҙҙө, йөҙөгөҙ ун меңде ҡыуыр. Дошмандарығыҙ ҡылысығыҙҙан ҡырылыр[+]. 9Һеҙҙе ҡурсалармын, үрсетермен, ишәйтермен, һеҙҙең менән килешеүемде[†] теүәл һаҡлармын. 10Былтырғы уңышығыҙҙы ашарһығыҙ, яңы уңыш һалыр өсөн иҫкеһен сығарып ташларһығыҙ.

11Торлағымды арағыҙҙа ҡорормон, күңелем һеҙҙән ҡайтмаҫ[+]. 12Арағыҙҙа булырмын, Мин һеҙҙең Аллағыҙ, ә һеҙ Минең халҡым булырһығыҙ[+]. 13Һеҙҙе ҡол булмаһындар тип Мысырҙан[†] алып сыҡҡан һәм ҡалыбығыҙҙы ватып башығыҙҙы юғары сөйҙөргән Мин Аллағыҙ Раббымын[+].


Аллаға буйһонмаған өсөн яза

14[•]Әммә Мине тыңламаһағыҙ, ошо ҡанундарымды[†] еренә еткереп үтәмәһәгеҙ, 15күрһәтмәләремде кире ҡаҡһағыҙ, ҡағиҙәләремде инҡар итһәгеҙ һәм килешеүҙе боҙоп, бойороҡтарымды тыңламаһағыҙ, 16Мин һеҙгә дәһшәт ебәрермен: ҡаты ауырыуҙар күндерермен, биҙгәк тотор, әрнеүҙән күҙҙәрегеҙҙең нуры ҡайтыр, йәнегеҙ ғазапланыр. Орлоғоғоҙҙо бушҡа ғына сәсерһегеҙ, сөнки уңышын барыбер дошмандарығыҙ ашар[+]. 17Һеҙгә ҡаршы булырмын, һеҙ дошмандарығыҙҙан еңелерһегеҙ. Дошмандарығыҙ һеҙгә хаким булыр; һеҙҙе баҫтырыусы булмағанда ла ҡасырһығыҙ[+].

18Ошоларҙан һуң да Мине тыңламаһағыҙ, гонаһтарығыҙ[†] өсөн язаны ете тапҡыр арттырасаҡмын. 19Тиҫкәре тәкәбберлегегеҙҙе һындырырмын, күгегеҙ тимер, ерегеҙ баҡыр һымаҡ булыр. 20Көсөгөҙ юҡҡа исрафланыр, тупрағығыҙ уңыш, ерегеҙҙәге ағастар емеш бирмәҫ. 21Быларҙан һуң да тиҫкәреләнеүегеҙҙе дауам итһәгеҙ, Мине тыңламаһағыҙ, гонаһтарығыҙ өсөн язаны ете тапҡыр арттырырмын[+]. 22Һеҙгә ҡырағай хайуандар ебәрермен. Улар балаларығыҙҙы үлтерер, малығыҙҙы ҡырыр. Шул арҡала һанығыҙ кәмеп, юлдарығыҙ бушап ҡалыр[+].

23Ошонан һуң да киҫәмәһәгеҙ, Миңә ҡаршы барыуығыҙҙы дауам итһәгеҙ, 24Мин Үҙем һеҙгә ҡаршы булырмын һәм гонаһтарығыҙ өсөн ете тапҡыр нығыраҡ язалармын. 25Үҙ-ара килешеүҙе боҙғанға күрә, үс алыр өсөн һеҙгә нәфрәт ҡылысы ебәрермен. Ҡалаларығыҙға йәшенһәгеҙ, арағыҙға үләт һалырмын. Дошман ҡулына төшөрһөгөҙ. 26Һеҙҙе туйындырған ризыҡты юҡ итермен. Икмәгегеҙҙе ун ҡатын бер мейестә бешереп, үлсәп бирер – ашарһығыҙ, әммә туя алмаҫһығыҙ[+].

27Ошоларҙың бөтәһенән һуң да тыңламайынса, Миңә ҡаршы барһағыҙ, 28Мин дә асыуланып, һеҙгә ҡаршы сығырмын, гонаһтарығыҙ өсөн ете тапҡыр нығыраҡ язалармын. 29Аслыҡтан улдарығыҙҙы, ҡыҙҙарығыҙҙы ашарһығыҙ[+]. 30Сит илаһтарға табыныу ҡалҡыулыҡтарығыҙҙы, хуш еҫ төтәтә торған ҡорбан[†] усаҡтарығыҙҙы туҙҙырырмын, мәйеттәрегеҙҙе боттарығыҙҙың емереклектәренә ырғытырмын, күңелемдә һеҙгә нәфрәт һаҡлармын[+]. 31Ҡалаларығыҙҙы хараба итермен, табыныу урындарығыҙҙы бушлыҡҡа әйләндерермен, Миңә хуш еҫ өсөн килтергән ҡорбандарығыҙҙы ҡабул итмәм[+]. 32Ерегеҙҙе шул тиклем емереклеккә әүерелдерермен, хатта унда төйәкләнгән дошмандарығыҙ ҙа шаҡ ҡатыр[+]. 33Һеҙҙе халыҡтар араһына таратырмын һәм артығыҙҙан яланғас ҡылыс ебәрермен. Ерегеҙ бушап ҡалыр, ҡалаларығыҙ харабаға әйләнер[+]. 34Һеҙ дошмандарығыҙ ерендә йәшәгәндә, ер ялһыҙ ҡалған йылдары өсөн шәмбе йылдарына кинәнеп ял итер[+]. 35Һеҙ бында йәшәгәндә ял итмәгән шәмбе йылдары өсөн рәхәтләнәсәк ул.

36Дошман ерендә иҫән ҡалғандарығыҙҙың йөрәгенә шом һалырмын. Улар һелкенгән япраҡ тауышынан да өркөп, ҡылыстан ҡурҡҡандай ҡасырҙар, бер кем баҫтырмағанда ла йығылырҙар. 37Һис кем ҡыуаламағанда ла, ҡылыс йөҙөнә һөрлөккәндәй, бер-береһенә абынып йығылырҙар. Дошмандарығыҙға ҡаршы торорлоҡ көсөгөҙ булмаҫ[+]. 38Ят халыҡтар араһында һәләк булырһығыҙ, һеҙҙе дошмандарығыҙҙың ере йотор. 39Ә инде тере ҡалғандарығыҙ булһа, дошман ерендә үҙҙәренең ғәйептәре өсөн дә, ата-бабаларының ғәйептәре өсөн дә сереп ҡалыр.

40Шул саҡта үҙҙәренең ғәйептәрен, ата-бабаларының енәйәттәрен танырҙар, Миңә хыянаттарын, тиҫкәрелектәрен,[+] 41шуның өсөн Минең уларға ҡаршы тороуымды һәм дошмандары еренә ҡыуғанымды төшөнөрҙәр. Әгәр шул саҡ сөннәтләнмәгән йөрәктәре күндәмләнеп, гонаһтарының әжерен алһалар, 42шул саҡта Мин дә, Яҡуп менән, Исхаҡ һәм Ибраһим[†] менән төҙөшкән килешеүемде һәм уларға вәғәҙә иткән был ерҙе иҫемә төшөрөрмөн. 43Ә улар тарафынан ташлап ҡалдырылған ер буш ятҡан саҡта үҙенең элек булмаған шәмбе йылдары өсөн ял итеп рәхәтләнер. Улар иһә ҡағиҙәләремде һанға һуҡмаған, күңелдәре күрһәтмәләремде инҡар иткәндең әжерен алырҙар. 44Әммә шулай булыуға ҡарамаҫтан, дошман ерендә уларҙы тулыһынса юҡ итмәҫ һәм төҙөшкән килешеүемде боҙмаҫ өсөн, уларға ерәнеп ҡарамам һәм уларҙан бөтөнләйгә ваз кисмәм, сөнки Мин уларҙың Аллаһы Раббымын. 45Улар хаҡына башҡа ҡәүемдәрҙең күҙ алдында Аллалары булыр өсөн Мысыр еренән алып сыҡҡан ата-бабалары менән төҙөгән килешеүемде иҫкә төшөрөрмөн. Мин – Раббы.

46Раббы Синай тауында[†] Муса[†] аша Үҙе менән Исраил[†] халҡы араһына ҡуйған ҡағиҙәләр, күрһәтмәләр һәм ҡанундар ошо.

#### 27


Нәҙер тураһында ҡанун

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраил[†] халҡына иғлан ит, әйт уларға: әгәр ҙә берәйегеҙ Раббыға кем дә булһа берәүҙе бағышлайым, тип нәҙер әйтһә, уны билдәле хаҡҡа йолоп алырға була:[+] 3егерменән алтмыш йәшкә тиклемге ир-егет өсөн илле шекел көмөш, изге[†] шекел менән; 4ә ҡатын-ҡыҙ өсөн утыҙ шекел булыр. 5Биш йәштән егерме йәшкә тиклемге ир заты өсөн – егерме, ҡатын-ҡыҙ өсөн ун шекел тейеш. 6Бер айлыҡтан алып биш йәшкә тиклемге ир балаға – биш, ҡыҙ балаға өс шекел түләнер. 7Әгәр алтмыш йәки унан да өлкәнерәк[†] йәштә булһалар, ирҙәр өсөн – ун биш, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн – ун шекел. 8Әгәр ҙә нәҙер әйткән кеше ярлы булып, билдәләнгән хаҡты түләргә хәленән килмәһә, уны ҡаһин[†] алдына баҫтырһындар. Ҡаһин уға мөмкинлегенә күрә хаҡ тәғәйенләр.

9Әгәр берәү Раббыға ҡорбан[†] итергә яраҡлы малды Уға бағышларға нәҙер итә икән, был мал изге һанала, йәғни Раббыға бағышлана. 10Уны алмаштырырға, яҡшы урынына насар, насар урынына яҡшы мал бирергә ярамай. Әгәр ҙә берәйһе ундай малды икенсе малға алмаштырһа, уларҙың икеһе лә изге һаналыр. 11Әгәр ҙә ҡорбанға ярамаған хәрәм мал килтерелһә, ул малды ҡаһин ҡаршыһына ҡуйһындар. 12Ҡаһин уның сифатына ҡараһын һәм уның яҡшымы, насармы икәнен баһалап, хаҡын билдәләһен; ҡаһин нисек билдәләһә, хаҡ шулай булыр. 13Әгәр хужаһы малды йолоп алырға теләһә, ҡаһин билдәләгән хаҡҡа уның биштән бер өлөшөн өҫтәһен[+].

14Әгәр ҙә берәйһе Раббыға үҙенең йортон бағышлаһа, ҡаһин уның сифатын баһалап хаҡ ҡуйыр. Ҡаһин нисек баһалаһа, хаҡ шулай булыр. 15Бағышлаған кеше йортон йолом түләп алырға теләһә, ҡуйылған хаҡҡа уның биштән бер өлөшөн өҫтәп түләр ҙә – йорт уныҡы булыр.

16Әгәр ҙә берәйһе үҙ биләмәһенән Раббыға баҫыу бағышлаһа, хаҡты унда күпме орлоҡ сәселеүгә ҡарап билдәлә: бер хомер[*] арпа сәселһә, илле шекел көмөш тейеш. 17Әгәр ул кеше үҙенең баҫыуын Яңырыу йылынан алып бағышлаһа, ерҙең тулы хаҡынан сығып эш итһен[+]. 18Әгәр ҙә баҫыу Яңырыу йылынан һуң бағышланһа, ҡаһин хаҡты ҡалған йылдар һанына ҡарап иҫәпләр һәм тәғәйенләнгән хаҡты кәметер. 19Баҫыуын бағышлаған кеше уны йолоп алырға теләһә, ҡуйылған хаҡҡа уның биштән бер өлөшөн өҫтәп түләр, шул саҡта баҫыуы үҙенеке булыр. 20Әгәр йолоп алмаһа, баҫыу башҡа кешегә һатылһа, уны башҡаса йолоп алып булмай[+]. 21Ул баҫыу Яңырыу йылында хужаһына ҡайтарылмайынса, мәңгегә Раббыға инселәнгән изге баҫыу булып һаналыр һәм ҡаһиндың мөлкәтенә әүерелер[+].

22Әгәр ҙә берәйһе Раббыға үҙ биләмәһен түгел, һатып алған баҫыуын бағышлаһа, 23ҡаһин, Яңырыу йылына тиклем ҡалған йылдар һанына ҡарап, уның хаҡын билдәләр. Кеше был хаҡты шул көндө үк түләргә тейеш, сөнки ул Раббы өсөн изге. 24Ә Яңырыу йылында баҫыу ырыу биләмәһе булғанға күрә, уны ҡасандыр һатҡан кешегә кире ҡайтарылһын. 25Бөтә хаҡ изге шекел буйынса билдәләнергә тейеш. Был шекел егерме гераға бәрәбәр[+].

26Беренсе булып тыуған малды Раббыға бағышларға ярамай, сөнки ул былай ҙа Раббыныҡы. Эре малмы ул, ваҡ малмы – улар барыһы ла Раббыныҡы[+]. 27Әммә тәүге мал хәрәм һаналған малдарҙан булһа, кеше билдәләнгән хаҡҡа биштән бер өлөшөн өҫтәп, малды йолом түләп алыр. Әгәр йолоп алынмаһа, ул мал билдәләнгән хаҡ буйынса башҡа берәүгә һатылһын[+].

28Кешенең үҙ мөлкәтенән Раббыға бағышланған һис бер нәмә – кешеме, мал-тыуармы, ырыу биләмәһеме – һатылмаясаҡ һәм йолоп алынмаясаҡ. Ә Раббыға инселәнгән һәр нәмә изгеләрҙән-изге. 29Харам ҡылынған кешене йолом түләп алып булмай, ул мотлаҡ үлемгә дусар ителергә тейеш[+].

30Ерҙән алынған барлыҡ уңыштың һәм ағастарҙан йыйып алынған емештең ундан бер өлөшө – Раббыныҡы, ул Раббының изге өлөшө[+]. 31Әгәр ҙә берәй кеше үҙенең шул унынсы өлөшөн йолом түләп алырға теләһә, хаҡына биштән бер өлөштө өҫтәһен[+]. 32Һыйыр малының, ваҡ малдың унынсы өлөшө, көтөүсе таяғы аҫтынан үткән һәр унынсы мал – Раббының изге өлөшө. 33Хужаһы малды яҡшы һәм насарға айырмаһын, береһен икенсеһенә алыштырмаһын. Алыштырһа, ул малдарҙың икеһе лә изге һаналыр, уларҙы йолом түләп алып булмаясаҡ.

34Раббы Синай тауында[†] Исраил халҡына Муса аша биргән бойороҡтар ошоларҙан ғибәрәт.

### Иҫәп

#### Иҫәп

Иҫәп


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Инеш һүҙ


Мусаның дүртенсе китабы


Иҫәп алыу

Был китаптың «Иҫәп алыу» тип аталыуы Мысырҙан Ҡәнғәнгә юлланған халыҡтың иҫәбен алыу менән бәйле, китаптың башында ошо хаҡта һөйләнелә. Ә йәһүдсә атамаһы – «Сүлдә» – ваҡиғаларҙың ҡайҙа барғанлығын күрһәтеп тора.

Алла Синай тауында Исраил халҡына Үҙ ҡанунын биргәндән һуң, Муса яуға һәләтле бөтә Исраил ирҙәренең иҫәбен ала, левиҙәрҙе айырым һанай. Артабан, Алла ҡушыуы буйынса, ҡанунға бер аҙ өҫтәмәләр индерелә, һәм халыҡ Раббы вәғәҙә иткән ергә күсергә әҙер була (1–9-сы бүлектәр).

Ләкин Ҡадеш-Барнеағҡа (Ҡәнғән сигендәге ергә) яҡынлашҡас, Исраил халҡы, алдан барып ҡарап килгәндәрҙең һүҙен тыңлап, вәғәҙә ителгән ергә аяҡ баҫыуҙан шөрләп ҡала. Ҡурҡыу арҡаһында исраилдар ҡырҡ йыл буйы эҫе сүл гиҙергә мәжбүр була (10–20-се бүлектәр). Сүлдә йөрөгәндә тиҫкәре исраилдар быуыны баҡыйлыҡҡа күсеп бөткәс, халыҡ әкренләп Ҡәнғән тирәһендәге ерҙәрҙе биләй башлай һәм Иордан йылғаһының көнсығышындағы Моав тигән илгә яҡынлай (21–36-сы бүлектәр). Бөтә шул йылдар дауамында исраилдар Мусаға ҡаршы ҡат-ҡат фетнә күтәрә, Аллаға һуҡрана. Әммә исраилдарға тыңламағандары өсөн яза ебәргәндә лә, Раббы Үҙенең һайлап алған халҡына тоғро ҡала, вәғәҙә ителгән ергә китеп барғандарында уларҙы ҡурсалап-хәстәрләп һәм дошмандарын еңергә көс-ҡеүәт биреп тора.

#### 1


Исраилдарҙы иҫәпкә алыу

1Исраилдарҙың[†] Мысырҙан[†] сығыуының икенсе йылында, икенсе айҙың беренсе көнөндә Синай сүлендә, Осрашыу сатырында[†] Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:[+]

2-3– Һарун[†] менән икегеҙ тотош Исраил йәмғиәтен нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса һанап сығығыҙ. Йәше егерменән уҙған һуғышҡа яраҡлы бөтә ир затын, төркөмдәргә бүлеп, берәм-берәм исемләп иҫәпкә алығыҙ[+]. 4Һәр ырыуҙан нәҫел башлығы булған берәр кешене ярҙамға алығыҙ. 5Бына һеҙгә ярҙам итәһе кешеләрҙең исемдәре:

Рәүвәндән – Шедеур улы Әлисур;[+] 6Шимғондан – Суришаддай улы Шелумиил;[+] 7Йәһүҙәнән[†] – Ғамминадав улы Нахшон;[+] 8Исасхарҙан – Суғар улы Неҫанил;[+] 9Зевулундан – Хелон улы Әлиав;[+] 10Йософ нәҫеленән: Әфраим ырыуынан – Ғаммиһуд улы Әлишамағ; Менашше ырыуынан – Педаһсур улы Гамлиил;[+] 11Бинйәминдән – Ғидғони улы Авидан;[+] 12Дандан – Ғаммишаддай улы Ахиғәзер;[+] 13Ашерҙан – Ғохран улы Пағиил;[+] 14Ғадтан – Деғуил улы Әлъясаф;[+] 15Нафталиҙан – Ғенан улы Ахирағ[+]. 16Былар – йәмғиәттең атаҡлы ирҙәре, ырыу башлыҡтары, Исраилдың хәрби төркөмдәре етәкселәре.

17Муса менән Һарун, исемләп аталған был кешеләрҙе алып, 18-19икенсе айҙың беренсе көнөндә бөтә йәмғиәтте йыйҙылар ҙа Раббы бойорғанса йәше егерменән уҙған барлыҡ ир-атты нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса берәм-берәм исемлеккә теркәнеләр. Шул рәүешле Муса Синай сүлендә халыҡтың иҫәбен алды.

20-21Исраилдың баш балаһы Рәүвән ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, ҡырҡ алты мең биш йөҙ булды[+].

22-23Шимғон ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, илле туғыҙ мең өс йөҙ булды[+].

24-25Ғад ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, ҡырҡ биш мең алты йөҙ илле булды[+].

26-27Йәһүҙә ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, етмеш дүрт мең алты йөҙ булды[+].

28-29Исасхар ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, илле дүрт мең дүрт йөҙ булды[+].

30-31Зевулун ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, илле ете мең дүрт йөҙ булды[+].

32-33Йософ улы Әфраим ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, ҡырҡ мең биш йөҙ булды[+].

34-35Менашше ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, утыҙ ике мең ике йөҙ булды[+].

36-37Бинйәмин ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, утыҙ биш мең дүрт йөҙ булды[+].

38-39Дан[†] ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, алтмыш ике мең ете йөҙ булды[+].

40-41Ашер ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, ҡырҡ бер мең биш йөҙ булды[+].

42-43Нафтали ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, илле өс мең дүрт йөҙ булды[+].

44Муса, Һарун һәм Исраилдың ун ике башлығы – һәр ырыуҙан бер вәкил – исемлеккә теркәгән ирҙәрҙең һаны шулай булды. 45Йорт-ғаиләләре буйынса иҫәпкә алынған, йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы Исраил ирҙәренең һаны 46алты йөҙ өс мең биш йөҙ илле булды[+].

47Әммә улар араһында ата-бабаларының ырыуы буйынса левиҙәр,[†] уларҙың ғаиләләре иҫәпкә алынманы, 48сөнки Раббы Мусаға былай тигәйне:

49– Леви ырыуын һанама, уларҙы исраилдар менән бер иҫәпкә индермә. 50Левиҙәр ҡарамағына Килешеү сатырын, уның бар кәрәк-ярағын, уға ҡағылышлы бөтә нәмәне тапшыр. Улар сатыр менән уның бөтә мөлкәтен күсереп йөрөтһөн, уны хәстәрләһен; үҙ сатырҙарын Килешеү сатыры тирәләй ҡорһон. 51Сатырҙы бер урындан икенсе урынға күсергәндә, уны левиҙәр һүтһен; сатырҙы ҡорорға кәрәк булғанда, уны левиҙәр ҡорһон. Әгәр ҙә сатырға левиҙәрҙән башҡа берәйһе яҡынлашһа, үлемгә дусар ителһен. 52Исраилдар үҙ сатырҙарын һәр ҡайһыһы үҙ төркөмөндә, үҙ байрағы аҫтында ҡорһон. 53Исраил йәмғиәтенә Раббының асыуы төшмәһен өсөн, левиҙәр үҙҙәренең сатырҙарын Килешеү сатыры тирәләй ҡорһон, һәр саҡ Килешеү сатыры өсөн яуаплы булһын[+].

54Раббы Мусаға нисек бойорған булһа, исраилдар тап шулай эшләне.

#### 2


Сатырҙарҙың урынлашыу тәртибе

1Артабан Раббы[†] Муса[†] менән Һарунға[†] былай тине:

2– Исраилдар[†] сатырҙарын үҙҙәренең байрағы һәм нәҫел тамғаһы аҫтында Осрашыу сатыры[†] тирәләй бер ни тиклем алыҫлыҡта ҡорһон.

3Йәһүҙә[†] тупламы[†] үҙенең байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Изге сатырҙан көнсығышта урынлашһын. Йәһүҙәләрҙең башлығы Ғамминадав улы Нахшон булһын[+]. 4Уның ғәскәрендә иҫәпкә ингәндәрҙең һаны – етмеш дүрт мең алты йөҙ кеше. 5Улар янында Исасхар ырыуы туплам ҡорһон. Исасхарҙарҙың башлығы Суғар улы Неҫанил булһын. 6Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – илле дүрт мең дүрт йөҙ кеше. 7Шунан Зевулун ырыуы урынлашһын. Уларҙың башлығы Хелон улы Әлиав булһын. 8Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – илле ете мең дүрт йөҙ кеше. 9Йәһүҙә тупламына беркетелгән төркөмдәргә йәмғеһе йөҙ ҙә һикһән алты мең дүрт йөҙ кеше инә. Юлға улар беренсе булып ҡуҙғала[+].

10Рәүвән тупламы үҙенең байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Изге сатырҙан көньяҡта урынлашһын. Уларҙың башлығы Шедеур улы Әлисур булһын. 11Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – ҡырҡ алты мең биш йөҙ кеше. 12Рәүвәндәр эргәһенә Шимғон ырыуы туплам ҡорһон. Уның башлығы Суришаддай улы Шелумиил булһын. 13Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – илле туғыҙ мең өс йөҙ кеше. 14Артабан – Ғад ырыуы. Ғадтарҙың башлығы Деғуил улы Әлъясаф булһын. 15Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – ҡырҡ биш мең алты йөҙ илле кеше. 16Рәүвән тупламына беркетелгән төркөмдәргә йәмғеһе йөҙ ҙә илле бер мең дүрт йөҙ илле кеше инә. Юлға улар икенсе булып ҡуҙғала[+].

17Юлға сыҡҡанда Осрашыу сатыры менән Леви ырыуы башҡа ырыуҙарҙың уртаһында булһын. Тупламда нисек урынлашҡан булһалар, юлда ла һәр ҡайһыһы үҙ урынында, үҙ байрағы аҫтында барһын[+].

18Әфраим тупламы үҙенең байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Изге сатырҙан көнбайышта урынлашһын. Әфраимдарҙың башлығы Ғаммиһуд улы Әлишамағ булһын. 19Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – ҡырҡ мең биш йөҙ кеше. 20Әфраимдар эргәһенә Менашше ырыуы туплам ҡорһон. Уның башлығы Педаһсур улы Гамлиил булһын. 21Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – утыҙ ике мең ике йөҙ кеше. 22Артабан – Бинйәмин ырыуы. Бинйәминдәрҙең башлығы Ғидғони улы Авидан булһын. 23Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – утыҙ биш мең дүрт йөҙ кеше. 24Әфраим тупламына беркетелгән төркөмдәргә йәмғеһе йөҙ ҙә һигеҙ мең бер йөҙ кеше инә. Юлға улар өсөнсө булып ҡуҙғала[+].

25Дан[†] тупламы үҙенең байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Изге сатырҙан төньяҡта урынлашһын. Уларҙың башлығы Ғаммишаддай улы Ахиғәзер булһын. 26Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – алтмыш ике мең ете йөҙ кеше. 27Дандар эргәһенә Ашер ырыуы туплам ҡорһон. Уның башлығы – Ғохран улы Пағиил булһын. 28Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – ҡырҡ бер мең биш йөҙ кеше. 29Артабан – Нафтали ырыуы. Нафталиҙарҙың башлығы Ғенан улы Ахирағ булһын. 30Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – илле өс мең дүрт йөҙ кеше. 31Дан тупламына беркетелгән төркөмдәргә йәмғеһе йөҙ ҙә илле ете мең алты йөҙ кеше инә. Юлға улар иң һуңғы булып ҡуҙғала[+].

32Шулай итеп, исраилдарҙы ғаиләләре буйынса иҫәпкә алыу һөҙөмтәһе: тупламдағы ғәскәрҙәрҙә йәмғеһе алты йөҙ өс мең биш йөҙ илле кеше булды[+]. 33Ә левиҙәр,[†] Раббының Мусаға биргән бойороғона ярашлы, Исраил ырыуҙары менән бер иҫәпкә индерелмәне[+].

34Исраилдар, Раббы Мусаға нисек бойорған булһа, шулай эшләне: улар үҙ байраҡтары аҫтында туплам булып торҙо һәм һәр ҡайһыһы үҙ нәҫел-нәсәбенә ярашлы үҙ ғаиләһе менән юлға сыҡты.

#### 3


Ҡаһиндар һәм Леви ырыуы тураһында

1Раббы[†] Синай тауында[†] Муса[†] менән һөйләшкән дәүерҙәрҙә, Һарун[†] менән Мусаның нәҫелендә түбәндәгеләр ине. 2Һарундың улдары: Надав – баш бала, Авиһу, Әлғазар, Иҫамар[+]. 3Былар – Һарундың ҡаһинлыҡҡа[†] бағышлап мәсехләнгән, йәғни май һөртөлгән улдары. 4Әммә Надав менән Авиһу Синай сүлендә Раббы ҡаршыһына Ул рөхсәт итмәгән утты килтергән өсөн үлгәйне. Уларҙың балалары юҡ ине. Әлғазар менән Иҫамар аталары Һарун эргәһендә ҡаһин булып ҡалды[+].

5Раббы Мусаға былай тине:

6– Леви ырыуын килтер ҙә Һарун ҡаһин алдына баҫтыр – уға ярҙам итһендәр[+]. 7Һарун һәм бөтә йәмғиәт өсөн хеҙмәт итеп, левиҙәр[†] Осрашыу сатырында[†] бөтә эштәрҙе башҡарһын. 8Улар бөтә Исраил[†] халҡы өсөн Осрашыу сатырында хеҙмәт итеп, ундағы бар әйберҙәргә яуаплы булһындар һәм барлыҡ эштәрҙе башҡарһындар. 9Левиҙәрҙе Һарун менән уның улдары ҡарамағына бир – улар бөтә исраилдар араһынан тулыһынса Һарундың ҡул аҫтында булһын[+]. 10Һарун менән улдарын ҡаһин итеп тәғәйенлә, улар ҡаһинлыҡ вазифаһын еренә еткереп үтәһен. Әгәр ҙә Изге сатырға левиҙәрҙән башҡа берәйһе яҡынлашһа, үлемгә дусар ителер[+].

11Раббы Мусаға тағы былай тине:

12– Мин һәр Исраил ҡатынынан донъяға килгән тәүге ир бала урынына исраилдар араһынан левиҙәрҙе Үҙемә алдым. Улар – Минеке, 13сөнки бөтә беренсе булып тыуғандар – Минеке. Мысыр[†] ерендәге баш балаларҙы юҡ иткән сағымда, Исраилда кешенән алып мал-тыуарғаса барлыҡ беренсе булып тыуғандарҙы Үҙемә айырып алдым. Улар Минеке буласаҡ. Мин – Раббы[+].

14Раббы Синай сүлендә Мусаға былай тине:

15– Левиҙәрҙе ғаиләләре, нәҫелдәре буйынса һанап сыҡ. Бер айлыҡтан алып бөтә ир затын иҫәпкә ал.

16Муса Раббы бойороғон үтәне, нисек ҡушылһа, шулай һананы.

17Леви улдарының исемдәре – Гершон, Ҡыһаҫ, Мерари[+]. 18Гершон улдары: Ливни, Шимғи һәм уларҙың нәҫелдәре[+]. 19Ҡыһаҫ улдары: Ғамрам, Исһар, Хеврон, Ғуззиил һәм уларҙың нәҫелдәре[+]. 20Мерари улдары: Махли, Муши һәм уларҙың нәҫелдәре. Ғаиләләре буйынса Леви нәҫелдәре бына шулар[+].

21Гершондан Ливни менән Шимғи нәҫелдәре таралды. Был – Гершон нәҫеле. 22Гершон нәҫелендә бер айлыҡтан алып һаналған бөтә ир заттарының һаны ете мең биш йөҙ булды. 23Гершон нәҫеле сатырҙарын Изге сатыр артында көнбайышҡа табан ҡорорға тейеш[+]. 24Гершон нәҫеленең башлығы Лаил улы Әлъясаф булды. 25-26Осрашыу сатыры, уның өҫкө япмалары, инә торған урындағы ҡорма һәм сатыр менән ҡорбан[†] усағын уратҡан ихатаның шаршауҙары, ихатаға инә торған урындағы ҡорма, бауҙар, шулай уҡ барлыҡ кәрәк-яраҡ һәм уларға ҡағылышлы барлыҡ хеҙмәт Гершон улдары яуаплылығына тапшырылды[+].

27Ҡыһаҫтан Ғамрам, Исһар, Хеврон һәм Ғуззиил нәҫелдәре таралды. Былар – Ҡыһаҫ нәҫеле[+]. 28Ҡыһаҫ нәҫелендә бер айлыҡтан алып һаналған ир заттарының һаны һигеҙ мең алты йөҙ булды. Улар Изге[†] урын өсөн яуаплы ине. 29Ҡыһаҫ нәҫеле Изге сатырҙан көньяҡта урынлашырға тейеш ине. 30Ҡыһаҫ нәҫелдәренең башлығы – Ғуззиил улы Әлисафан. 31Килешеү һандығы,[†] өҫтәл, шәмдәл, ҡорбан усаҡтары, ғибәҙәт хеҙмәтендә тотонола торған изге һауыт-һаба, пәрҙә, барлыҡ кәрәк-яраҡ һәм уларға ҡағылышлы барлыҡ хеҙмәт улар яуаплылығына тапшырыла[+]. 32Һарун ҡаһиндың улы Әлғазар левиҙәрҙең башлыҡтары өҫтөнән етәксе булыр. Изге урын өсөн яуаплы кешеләр уның күҙәтеүе аҫтында торор[+].

33Мерариҙан Махли менән Муши нәҫелдәре таралды, улар – Мерари нәҫеле. 34Мерари нәҫелендә бер айлыҡтан алып һаналған бөтә ир заттарының һаны алты мең ике йөҙ сыҡты. 35Мерари нәҫелдәренең башлығы Авихаил улы Суриил булды. Улар Изге сатырҙан төньяҡта урынлашырға тейеш ине. 36-37Изге сатырҙың рамдары менән һайғауҙары, бағаналары, төптәре, бөтә кәрәк-ярағы һәм уларға ҡағылышлы барлыҡ хеҙмәт, шулай уҡ ихатаның бөтә яғындағы бағаналары, төптәре, ҡаҙыҡтары, бауҙары Мерари улдары яуаплылығына тапшырыла[+].

38Муса, Һарун һәм уның улдары Осрашыу сатыры алдына, унан көнсығышҡа ҡарай, урынлашһын. Уларға исраилдар исеменән Изге урындағы хеҙмәт өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелә. Изге урынға ситтәрҙән берәйһе яҡынлашһа, ул үлемгә дусар ителергә тейеш.

39Муса менән Һарун, Раббы бойорғанса, нәҫелдәре буйынса левиҙәрҙе һанап сыҡты, улар араһында бер айлыҡтан алып бөтә ир заттарының һаны егерме ике мең булды[+].

40Раббы Мусаға былай тине:

– Исраилдарҙың бер айлыҡтан алып ир затынан булған бөтә баш балаларын һана ла исемлек төҙө. 41Исраилдарҙың бөтә беренсе булып тыуған улдары урынына – левиҙәрҙе, ә исраилдарҙың беренсе булып тыуған мал-тыуары урынына левиҙәрҙең мал-тыуарын Миңә айырып ал. Мин – Раббы.

42Раббы нисек бойорған булһа, Муса шулай эшләне: исраилдарҙың бөтә беренсе булып тыуған улдарын һанап сыҡты, 43бер айлыҡтан алып ир затынан булған бөтә баш балалар һаны егерме ике мең ике йөҙ етмеш өс булды.

44Раббы Мусаға былай тине:

45– Исраил улдарының бөтә баш балалары урынына – левиҙәрҙе, уларҙың малы урынына левиҙәрҙең малын ал. Левиҙәр Минеке буласаҡ. Мин – Раббы. 46Исраилдарҙың беренсе булып тыуған ир балаларының һаны левиҙәр һанынан ике йөҙ етмеш өскә артыҡ. Ошо балалар урынына 47һәр йән башына изге шекелгә күрә бишәр шекел көмөш ал. Бер шекелдә егерме гера иҫәпләнә[+]. 48Был көмөштө левиҙәрҙең һанынан артҡандар өсөн йолом итеп Һарун менән уның улдарына бир.

49Муса левиҙәр менән алмаштырылғандар һанынан артҡан кешеләр өсөн йолом көмөшө алды. 50Исраилдарҙың беренсе булып тыуған ир балаларынан изге шекелгә күрә бөтәһе бер мең өс йөҙ алтмыш биш шекел йыйылды. 51Раббы бойороғо буйынса Муса йолом көмөшөн Һарун менән уның улдарына бирҙе.

#### 4


Ҡыһаҫ улдарының вазифаһы

1Раббы[†] Муса[†] менән Һарунға[†] былай тине:

2– Левиҙәр[†] араһынан Ҡыһаҫ тоҡомоноң 3утыҙ йәштән илле йәшкә тиклемге эшкә яраҡлыларын нәҫелдәре, ғаиләләре буйынса һанап сыҡ, улар Осрашыу сатырында[†] хеҙмәт итер[+]. 4Ҡыһаҫ тоҡомоноң Осрашыу сатырындағы хеҙмәте иң изге[†] әйберҙәрҙе хәстәрләүҙән ғибәрәт булыр. 5Тупламдан[†] юлға ҡуҙғалырға кәрәк булһа, Һарун менән уның улдары, сатырға инеп, Килешеү һандығы[†] алдындағы пәрҙәне алыр ҙа һандыҡты ҡаплар. 6Йәнә йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма ябырҙар, өҫтөнә тағы ла зәңгәр йәймә ҡапларҙар һәм күтәреп йөрөтә торған ҡолғаларҙы дүңгәләктәргә кейҙереп ҡуйырҙар[+].

7Изге икмәк өҫтәленә зәңгәр йәймә ябырҙар һәм уға тәрилкәләр, төтәҫләгес һауыттар, түкмә ҡорбандар[†] өсөн ҡомғандар һәм кәсәләр ҡуйырҙар, унда даими килтерелә торған икмәк тә торорға тейеш. 8Шунан уларға ҡып-ҡыҙыл йәймә ябырҙар, йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма ҡапларҙар һәм ҡолғаларҙы урындарына ҡуйырҙар. 9Зәңгәр йәймә менән шәмдәл һәм майшәмдәрҙе, ҡыҫҡыс һәм һоҫҡоларҙы, май һауыттарын ҡаплаһындар. 10Шунан бының өҫтөнән йәнә йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма ябып артмаҡҡа тейәрҙәр.

11Алтын ҡорбан усағына ла зәңгәр йәймә, өҫтөнән йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма ябырҙар, ҡолғаларын урындарына ҡуйырҙар. 12Изге сатырҙа ғибәҙәт хеҙмәтендә ҡулланыла торған бөтә кәрәк-яраҡты зәңгәр йәймәгә төрөрҙәр, йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма менән ябырҙар һәм быларҙы ла артмаҡҡа һалырҙар.

13Ҡорбан усағын көл-ҡоромдан таҙартып, ҡарағусҡыл ҡыҙыл йәймә менән көпләрҙәр. 14Өҫтөнә усаҡта ҡорбан килтергәндә ҡулланылған бөтә һауыт-һабаны – һоҫҡоларҙы, сәнскеләрҙе, көрәктәрҙе, ҡан һирпеү сеүәтәләрен һалып, йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма менән ҡапларҙар һәм ҡолғаларын урынына ҡуйырҙар.

15Тупламдан юлға ҡуҙғалырға кәрәк булғанда, Һарун менән уның улдары Изге сатырҙы һәм уның бөтә кәрәк-ярағын ҡаплап бөткәс, уны күтәреп алып китер өсөн Ҡыһаҫ улдары килер; тик улар мөҡәддәс әйберҙәргә ҡағылмаһын, юҡһа үлерҙәр. Осрашыу сатырының был әйберҙәрен Ҡыһаҫ нәҫеле йөрөтөргә тейеш[+].

16Майшәмдәре өсөн зәйтүн майы[†] менән хуш еҫле матдәләр, көндәлек икмәк саҙаҡаһы менән мәсех майы – бөтә Изге сатыр һәм дә унда булған бөтә нәмә – изге әйберҙәр һәм барлыҡ кәрәк-яраҡ өсөн Һарун улы Әлғазар ҡаһин[†] яуаплы булыр[+].

17Муса менән Һарунға Раббы былай тине:

18– Леви ырыуына ҡараған Ҡыһаҫ нәҫеленең юҡҡа сығыуына юл ҡуя күрмәгеҙ, 19иң изге әйберҙәргә яҡынлашҡанда һәләк булып ҡуймаһындар өсөн бына нимә эшләгеҙ: Һарун менән улдары үҙҙәре эскә инеп, уларҙың һәммәһенә башҡараһы хеҙмәтен һәм күтәрергә тейешле әйберҙәрҙе тәғәйенләһен. 20Әммә Ҡыһаҫ улдары үҙҙәре инеп изге нәмәләргә яҡын килмәһен, хатта күҙ һирпеп тә ҡарамаһын, юҡһа харап ителерҙәр[+].


Гершон улдарының вазифаһы

21Артабан Раббы Мусаға былай тине:

22-23– Гершон нәҫеленән дә утыҙ йәштән иллегә тиклемге эшкә яраҡлыларҙы ғаиләләре, нәҫел-нәсәбе буйынса һанап сыҡ, Осрашыу сатырында хеҙмәт итерҙәр. 24Хеҙмәтте үтәгәндә һәм йөктәрҙе ташып йөрөткәндә Гершон нәҫеленең вазифалары түбәндәгеләр булыр:[+] 25улар сатырҙың шаршауҙарын, Осрашыу сатырын, уның япмаһын, өҫкө йоҡа итеп эшкәртелгән күн япманы, сатырға инә торған урындағы ҡорманы, 26ихата шаршауҙарын, сатыр менән ҡорбан усағын уратып алған ихатаға инә торған урындағы ҡорманы, бауҙарҙы, хеҙмәт өсөн бөтә кәрәк-яраҡты йөрөтөргә; шуларға бәйле бөтә эштәрҙе башҡарырға тейеш. 27Гершон улдарының бөтә хеҙмәте – йөк ташыумы, башҡа эштәрме – Һарун менән уның улдары күрһәтмәһе буйынса башҡарылһын. Һеҙ уларға был йөктө тапшыраһығыҙ һәм улар уның өсөн яуап бирә. 28Гершон нәҫеленең Осрашыу сатырындағы хеҙмәте шуларҙан ғибәрәт булыр; улар вазифаларын Һарун улы Иҫамар ҡаһин күҙәтеүе аҫтында башҡарыр.


Мерари улдарының вазифаһы

29-30Мерари нәҫеленән дә утыҙ йәштән иллегә тиклемге эшкә яраҡлыларҙы ғаиләләре, нәҫел-нәсәбе буйынса һанап сыҡ, Осрашыу сатырында хеҙмәт итерҙәр. 31Уларҙың Осрашыу сатырындағы хеҙмәте түбәндәгеләрҙән ғибәрәт булыр: сатырҙың рамдарын, һайғауҙарын, бағаналарын, төптәрен,[+] 32ихатаның бөтә яғындағы бағаналары менән төптәрен, ҡаҙыҡтарын, бауҙарын, хеҙмәт өсөн башҡа бөтә кәрәк-ярағын улар күтәреп йөрөтөр. Һәр ҡайһыһы нимә күтәрергә тейешлеген исемләп белһен. 33Мерари нәҫеленең Осрашыу сатырындағы вазифалары ошолар булып, уларҙы Һарун улы Иҫамар ҡаһин күҙәтеүе аҫтында башҡарырҙар.


Левиҙәрҙе иҫәпкә алыу

34-35Муса менән Һарун йәмғиәт башлыҡтары менән бергә Ҡыһаҫ нәҫеленең утыҙҙан илле йәшкә тиклем булған һәм Осрашыу сатыры хеҙмәтенә яраҡлыларын нәҫелдәре, ғаиләләре буйынса һанап сыҡты. 36Ҡыһаҫ нәҫеленән бөтәһе ике мең ете йөҙ илле кеше ошо иҫәпкә инде. 37Раббы Муса аша биргән күрһәтмә буйынса Муса менән Һарун һанаған һәм Осрашыу сатырындағы хеҙмәткә тәғәйенләнгәндәрҙең һаны шулай булды.

38-39Гершон тоҡомонан да утыҙҙан илле йәшкә тиклемгеләрҙең Осрашыу сатыры хеҙмәтенә яраҡлылары нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса иҫәпләнде. 40Нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса уларҙың һаны ике мең алты йөҙ утыҙ булды: 41Гершон нәҫеленән Раббы ҡушыуы буйынса Муса менән Һарун Осрашыу сатыры хеҙмәтенә индергәндәрҙең һаны был.

42-43Мерари тоҡомонда ла утыҙҙан алып илле йәшкә тиклемгеләрҙән Осрашыу сатырындағы хеҙмәткә яраҡлылар нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса һаналды. 44Нәҫелдәре буйынса улар бөтәһе өс мең ике йөҙ булды. 45Мерари нәҫеленән иҫәпкә алынған кешеләрҙең дөйөм һаны шулай ине. Уларҙы Раббы ҡушыуы буйынса Муса менән Һарун һананы.

46Шулай итеп, Муса, Һарун һәм дә Исраил[†] башлыҡтары левиҙәрҙе нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса 47утыҙҙан алып илле йәшкә тиклемгеләре араһынан Осрашыу сатырында хеҙмәт итергә, уны күтәреп йөрөтөргә яраҡлыларын һанап сыҡты; 48ундайҙар бөтәһе һигеҙ мең биш йөҙ һикһән булды. 49Муса уларҙы Раббы бойороғо буйынса иҫәпләне; һәр ҡайһыһына эш һәм күтәрергә йөк билдәләнде. Раббы Мусаға нисек ҡушһа, бөтәһе лә шулай эшләнде.

#### 5


Тупламды таҙа тотоу тураһында

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдарға[†] әйт, йоғошло сир менән ауырығандарҙың, ағынтыһы булғандарҙың һәммәһен, мәйеткә ҡағылып нәжесләнгәндәрҙең[†] барсаһын тупламдан[†] сығарып ебәрһендәр[+]. 3Тупламды нәжесләмәһендәр өсөн ундайҙарҙы – ирҙәрҙе лә, ҡатындарҙы ла – тупламдан ситкә ҡыуығыҙ, сөнки унда, исраилдар араһында, Мин йәшәйем[+].

4Исраилдар шулай итте, ундайҙарҙы тупламдарынан сығарып ебәрҙе. Раббы Мусаға нисек ҡушһа, исраилдар шулай эшләне.

5Раббы Мусаға былай тине:

– Исраилдарға еткер: 6әгәр берәй ир йәки ҡатын башҡа берәй кешегә ҡарата гонаһ[†] ҡылып, ошоноң менән Раббы ҡаршыһында енәйәт эшләһә, ғәйепле була[+]. 7Ул ҡылған гонаһын таныһын; килтергән зыяны өсөн шул кешегә йолом түләһен һәм шуға йолом хаҡының тағы ла биштән бер өлөшөн өҫтәһен[+]. 8Зыян күргән кеше мәрхүм булып, уға түләнә торған йоломдо алырлыҡ яҡын туғаны булмаһа, ул саҡта йолом аҡсаһы Раббыға бағышланһын. Был йолом, ғәйепле кешене пакландырыу өсөн килтерелгән һарыҡ тәкәһе менән бергә, ҡаһинға[†] бирелһен. 9Исраилдарҙың ҡаһинға килтергән бөтә изге[†] саҙаҡалары – ҡаһиндыҡы, 10кемдең дә булһа берәйһенең уға тип бағышлағаны ла – уныҡы. Ҡаһинға кем нимә бирһә, шул уныҡы һанала.

11Раббы Мусаға былай тине:

12– Исраилдарға шуны белдер: әгәр берәй ҡатын, иренә хыянат ҡылып, уға тоғролоғон боҙһа, 13икенсе ир уның менән яҡынлыҡ ҡылып, был хаҡта ире белмәһә, ҡатын, йәшертен генә ошолай нәжесләнеп тә, шаһит булмағанлыҡтан тотолмаһа,[+] 14әммә нәжесләнгән ҡатындың ирендә көнсөллөк уянһа, йәки көнсөл ир тоғро ҡатынынан шикләнә башлаһа, 15ул ҡатынын ҡаһин янына килтерһен. Ҡатыны өсөн ҡорбанға[†] бер эфа[*] арпа ононоң ундан бер өлөшөн алып килһен, тик онға зәйтүн майы[†] ҡоймаһын, ладан[†] һалмаһын, сөнки был – көнсөллөк өсөн икмәк саҙаҡаһы, ғәйепте хәтерләтеп тороусы иҫтәлек саҙаҡаһы[+].

16Ҡаһин ҡатынды Раббы алдына килтерһен, 17балсыҡ көршәккә изге һыу ҡойһон, Изге сатыр[†] иҙәненән алынған тупраҡты һыуға һалһын. 18Шунан ҡатынды Раббы ҡаршыһына баҫтырһын да яулығын систерһен, ҡулына гонаһты хәтерләтеп тороусы иҫтәлек саҙаҡаһын – көнсөллөк саҙаҡаһын тотторһон. Ә ҡаһин ҡулында ҡәһәр төшөрә торған әсе һыу булыр. 19Ҡаһин, ҡатынды ант иттертеп, уға былай тип әйтер: «Әгәр һинең менән ситтәрҙән берәү ҙә яҡынлыҡ ҡылмаған булһа, һин нәжесләнмәгән, иреңә хыянат итмәгән булһаң, ҡәһәр төшөрөүсе ошо әсе һыу һиңә зыян килтермәҫ». 20Әгәр ҡатын иренә хыянат итеп, нәжесләнһә, иренән башҡа берәү уның менән яҡынлыҡ ҡылған булһа, 21ул саҡта ҡаһин ҡатынды ҡәһәр анты менән ҡарғап: «Раббы һинең миҫалыңда халҡыңа нисек ҡәһәрҙең ғәмәлгә ашҡанын күрһәтһен, – тиһен. – Раббы ҡарыныңды буш итһен, ҡорһағыңды күптерһен. 22Ҡәһәр төшөрә торған ошо һыу, һинең ҡорһағыңды күптерер һәм ҡарыныңды буш итер өсөн, эсеңә үтеп инһен», – тиһен. Ҡатын иһә: «Амин, амин», – тип раҫлаһын[+].

23Ҡаһин ошо ҡәһәрҙәрҙе яҙһын да яҙыуҙы әсе һыуға йыуып төшөрһөн. 24Ҡәһәр төшөрә торған әсе һыуҙы ҡатынға эсергә бирһен; был һыу, ҡатындың эсенә төшөп, ауыр ғазаптарға килтерер сара булыр. 25Шунан ҡаһин, ҡатын ҡулынан көнсөллөк саҙаҡаһы итеп килтерелгән икмәкте алып, уны Раббы ҡаршыһында күтәреп һелкһен дә ҡорбан усағына килтерһен. 26Ҡаһин икмәк саҙаҡаһынан, иҫтәлек өлөшө булараҡ, бер ус тултырып алыр ҙа ҡорбан усағында яндырыр, шунан һыуҙы ҡатынға эсерер. 27Әгәр ҡатын, иренә хыянат ҡылып нәжесләнгән булһа, ҡаһин уға эсергә биргән ҡәһәрле һыу эсенә инеп, уны ауыр ғазаптарға тарытыр: уның ҡорһағы күбер, эсе төшөр, һәм ул үҙ халҡы өсөн ҡәһәрҙең нисек тормошҡа ашҡанының миҫалы булып торор. 28Әгәр ҡатын нәжесләнмәгән һәм пак булһа, зыян күрмәҫ, балаға уҙыр хәлдә ҡалыр.

29Көнсөллөк хаҡындағы ҡанун[†] ошо: ҡатын иренә хыянат итеп нәжесләнһә 30йәки ирендә, шик тыуып, ҡатынына ҡарата көнсөллөк уянһа, ул ҡатынын Раббы алдына китереп баҫтырһын. Ҡаһин иһә был ҡатын менән алда әйтелгән ҡанун нигеҙендә эш итһен. 31Шул осраҡта ир язаһыҙ ҡалһын, ә ҡатын ғәйебенең язаһын үҙ иңендә күтәрер.

#### 6


Нәзир булыу тураһында

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдарға[†] шуны хәбәр ит: әгәр берәй ир йә ҡатын нәзирлек[†] нәҙере биреп үҙен Раббыға бағышлаһа,[+] 3ул шарап һәм хәмер эсеүҙән тыйылырға, шараптан йәки иҫерткес эсемлектән әҙерләнгән һеркәне ҡулланмаҫҡа, йөҙөм һутын эсмәҫкә, йөҙөмдөң яңы өҙөлгәнен дә, киптерелгәнен дә ашамаҫҡа тейеш. 4Нәзирлектең бар дауамында йөҙөмдән эшләнгән бер генә нәмәне лә, хатта орлоғон йәки ҡабығын да ашамаһын.

5Нәзирлек нәҙеренең бар дауамында уның башына бәке теймәһен. Раббы нәзирлегенә бағышланыу көнө тулғансы ул изге[†] булып тора, шуға башындағы сәсен үҫтерергә тейеш[+]. 6Уның сәсе Раббыға бағышланыуының билдәһе булып тора, шуға күрә ул Раббы нәзирлегенә бағышланған көндәрҙә мәйет эргәһенә килергә тейеш түгел[+]. 7Атаһымы, әсәһеме, ағаһы-ҡустыһымы, апаһы-һеңлеһеме вафат булһа ла, уларға ҡағылып нәжесләнергә[†] тейеш түгел, сөнки уның сәсе – Аллаға бағышланыуының билдәһе. 8Нәзирлегенең бөтә көндәрендә Раббы алдында изге ул.

9Әгәр уның янында берәйһе көтмәгәндә вафат булып ҡуйһа, шунлыҡтан нәҙер әйтеүсенең сәсе аңғармаҫтан нәжесләнһә, таҙарыныу көнөндә, етенсе көндө, ул сәсен ҡырһын. 10Һигеҙенсе көндө Осрашыу сатыры[†] ауыҙына ике алатуба йә ике бала күгәрсен килтерһен[+]. 11Ҡоштарҙың береһен ҡаһин[†] гонаһ[†] ҡорбаны,[†] икенсеһен тотош яндырыу ҡорбаны итер, теге кешене мәйеткә ҡағылыу арҡаһында ҡылған гонаһынан пакландырыр, һәм шул көндө ул үҙенең башын ҡабат изгеләндерер. 12Был кеше Раббыға бағышланған нәзирлек көндәрен ҡабаттан башлар һәм, ғәйеп ҡорбаны итеп, бер йәшлек бәрәс килтерер; нәзирлеге нәжесләнгәнлектән, элекке көндәре иҫәпкә алынмаҫ.

13Нәзирлек көндәре тулғандың аръяғына нәзирлек тураһындағы ҡанун[†] бына ошолай булыр: нәҙер әйтеүсе Осрашыу сатыры ауыҙына килтерелер. 14Ул Раббыға ҡорбан итеп яндырыу өсөн бер йәшлек кәмселекһеҙ тәкә бәрәс, гонаһ ҡорбаны итеп бер йәшлек кәмселекһеҙ орғасы бәрәс, татыулыҡ ҡорбаны итеп кәмселекһеҙ бер тәкә,[+] 15кәрзингә һалып иң яҡшы бойҙай ононан бешерелгән сөсө икмәк, зәйтүн майына[†] баҫып бешерелгән икмәк, зәйтүн майы һөртөлгән йоҡа ғына сөсө көлсәләр, йәнә былар менән бергә икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан алып килер[+]. 16Ошоларҙы ҡаһин Раббы алдына ҡуйыр ҙа теге кешенең гонаһ ҡорбанын һәм яндырыу ҡорбанын ғәмәл ҡылыр. 17Тәкәне кәрзингә һалынған сөсө икмәк менән бергә Раббыға татыулыҡ ҡорбаны итеп килтерер, ҡаһин шулай уҡ икмәк саҙаҡаһы менән түкмә ҡорбанды ла ғәмәл итер. 18Нәзир Осрашыу сатыры ауыҙында нәзирлек сәсен ҡырыр ҙа уны татыулыҡ ҡорбаны аҫтындағы утҡа һалып яндырыр. 19Нәзир сәсен ҡырғас, ҡаһин, тәкәнең бешерелгән ҡалаҡ һөйәген һәм кәрзиндән бер сөсө икмәк менән бер сөсө көлсәне алып, уның ҡулына һалыр[+]. 20Ҡаһин уларҙы, һелкетмә ҡорбан булараҡ, Раббы хозурында күтәреп күрһәтер: улар изге һанала һәм күтәреп күрһәтелгән түш менән саҙаҡа итеп килтерелгән бот ҡаһиндың өлөшө була. Ошонан һуң нәзир шарап эсә ала[+].

21Нәҙер әйтеп, үҙен Раббыға бағышлаған кеше хаҡында ҡанун ошо. Раббыға саҙаҡаны ул биргән нәҙеренә ҡарап килтерһен, бынан тыш, байлығы мөмкинлек биргән күләмдә лә ҡорбан килтерергә мөмкин. Ә әйткән нәҙерен нәзирлек ҡанунына ярашлы эшләргә тейеш.


Исраилдарға фатиха

22Раббы Мусаға былай тине:

23– Һарун[†] менән уның улдарына еткер: исраилдарға фатиха биргәндә шулай тип әйтегеҙ:[+]

24«Раббы һиңә фатихаһын бирһен һәм һаҡлаһын![+]
25Раббы Үҙенең яҡты йөҙө менән балҡытһын,
Һиңә мәрхәмәтле[†] булһын![+]
26Раббы һиңә йөҙө менән боролһон,
Һиңә тыныслыҡ бирһен!»

27Минең исемемде әйтеп, улар ошолай тип саҡырһындар. Шунда Мин исраилдарға фатихамды бирермен.

#### 7


Ырыу башлыҡтарының Раббыға биргән бүләктәре

1Изге сатырҙы[†] ҡороп бөткәс, Муса[†] уны барлыҡ кәрәк-ярағы менән, шулай уҡ ҡорбан[†] усағын бөтә кәрәк-ярағы менән мәсехләп изгеләндерҙе.[†][+] 2Шунан Исраил[†] етәкселәре, йәғни халыҡ һанын алыу өсөн яуаплы булған ырыу һәм ғаилә башлыҡтары саҙаҡалар алып килде. 3Улар, Раббыға бағышлап, алты ылау менән ун ике үгеҙ, йәғни һәр ике башлыҡтан бер ылау менән һәр бер башлыҡтан берәр үгеҙ килтереп, сатыр алдына ҡуйҙылар.

4Раббы[†] Мусаға былай тине:

5– Һин быларҙы ал. Улар Осрашыу сатырында хеҙмәт башҡарыу өсөн булыр. Һәр береһенең вазифаһына ҡарап, уларҙы левиҙәргә[†] таратып бир.

6Муса ылауҙар менән үгеҙҙәрҙе левиҙәргә таратып бирҙе. 7Ике ылау менән дүрт үгеҙҙе, башҡарған хеҙмәттәренә ярашлы, Гершон тоҡомона бирҙе[+]. 8Дүрт ылау менән һигеҙ үгеҙҙе, башҡарған хеҙмәттәренә ярашлы, Мерари тоҡомона тапшырҙы. Улар Һарун[†] ҡаһиндың[†] улы Иҫамар күҙәтеүе аҫтында эшләй ине[+]. 9Ҡыһаҫ тоҡомона иһә Муса ылау ҙа, үгеҙ ҙә бирмәне, сөнки уларҙың вазифаһы иңдәрендә күтәреп йөрөткән мөҡәддәс әйберҙәр менән бәйле ине[+].

10Ҡорбан усағын мәсехләгән көндә башлыҡтар бағышлау бүләге алып килделәр һәм ҡорбан усағы алдына ҡуйҙылар. 11Сөнки Раббы Мусаға:

– Көн һайын берәр башлыҡ сиратлап, ҡорбан усағын бағышлау өсөн саҙаҡа килтерһен, – тигәйне.

12Беренсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Йәһүҙә[†] ырыуынан Ғамминадав улы Нахшон алып килде[+]. 13Уның саҙаҡалары ошолар ине: йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, изге шекелгә күрә етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы[†] ҡушылған иң яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 14хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт;[+] 15тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс;[+] 16гонаһ[†] ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе;[+] 17татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғамминадав улы Нахшон алып килгән саҙаҡалар бына шулар[+].

18Икенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Исасхар ырыуының башлығы Суғар улы Неҫанил алып килде[+]. 19Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 20хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 21тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 22гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 23татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Суғар улы Неҫанил алып килгән саҙаҡалар бына шулар.

24Өсөнсө көндө үҙенең саҙаҡаларын Зевулун ырыуының башлығы Хелон улы Әлиав алып килде[+]. 25Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 26хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 27тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 28гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 29татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе һәм бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Хелон улы Әлиав алып килгән саҙаҡалар бына шулар.

30Дүртенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Рәүвән ырыуының башлығы Шедеур улы Әлисур алып килде[+]. 31Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 32хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 33тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 34гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 35татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе һәм бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Шедеур улы Әлисур алып килгән саҙаҡалар бына шулар.

36Бишенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Шимғон ырыуының башлығы Суришаддай улы Шелумиил алып килде[+]. 37Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 38хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 39тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 40гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 41татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Суришаддай улы Шелумиил алып килгән саҙаҡалар бына шулар.

42Алтынсы көндө үҙенең саҙаҡаларын Ғад ырыуының башлығы Деғуил улы Әлъясаф алып килде[+]. 43Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 44хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 45тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 46гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 47татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Деғуил улы Әлъясаф алып килгән бүләктәр бына шулар.

48Етенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Әфраим ырыуының башлығы Ғаммиһуд улы Әлишамағ алып килде[+]. 49Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 50хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 51тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 52гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 53татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғаммиһуд улы Әлишамағ алып килгән бүләктәр бына шулар.

54Һигеҙенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Менашше ырыуының башлығы Педаһсур улы Гамлиил алып килде[+]. 55Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 56хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 57тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 58гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 59татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Педаһсур улы Гамлиил алып килгән бүләктәр бына шулар.

60Туғыҙынсы көндө үҙенең саҙаҡаларын Бинйәмин ырыуының башлығы Ғидғони улы Авидан алып килде[+]. 61Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 62хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 63тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 64гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 65татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғидғони улы Авидан алып килгән бүләктәр бына шулар.

66Унынсы көндө үҙенең саҙаҡаларын Дан[†] ырыуының башлығы Ғаммишаддай улы Ахиғәзер алып килде[+]. 67Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 68хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 69тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 70гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 71татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғаммишаддай улы Ахиғәзер алып килгән бүләктәр бына шулар.

72Ун беренсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Ашер ырыуының башлығы Ғохран улы Пағиил алып килде[+]. 73Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 74хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 75тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 76гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 77татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғохран улы Пағиил алып килгән бүләктәр бына шулар.

78Ун икенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Нафтали ырыуының башлығы Ғенан улы Ахирағ алып килде[+]. 79Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 80хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 81тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 82гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 83татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғенан улы Ахирағ алып килгән бүләктәр бына шулар.

84Ҡорбан усағын мәсехләп бағышлаған көндө Исраил башлыҡтары алып килгән бүләктәр ошолар ине: ун ике көмөш тәрилкә, ун ике көмөш сеүәтә, ун ике алтын һауыт; 85һәр көмөш тәрилкәнең ауырлығы – изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ, һәр көмөш сеүәтәнең ауырлығы изге шекелгә күрә етмеш шекел булып, көмөштөң дөйөм ауырлығы изге шекелгә күрә ике мең дүрт йөҙ шекел булды; 86хуш еҫле сайыр тултырылған ун ике алтын һауыт: һәр һауыттың ауырлығы изге шекелгә күрә ун шекел булып, ун ике алтын һауыттың дөйөм ауырлығы йөҙ егерме шекел булды. 87Тотош яндырыу ҡорбанына ун ике үгеҙ башмаҡ, ун ике һарыҡ тәкәһе, бер йәшлек ун ике тәкә бәрәс һәм улар менән бергә икмәк саҙаҡаһы, гонаһ ҡорбаны өсөн ун ике кәзә тәкәһе; 88татыулыҡ ҡорбанына егерме дүрт үгеҙ, алтмыш һарыҡ тәкәһе, алтмыш кәзә тәкәһе һәм бер йәшлек алтмыш тәкә бәрәс. Мәсехләгәндән һуң ҡорбан усағын бағышлау өсөн килтерелгән саҙаҡалар бына шулар.

89Муса, Раббы менән һөйләшер өсөн Осрашыу сатырына ингән саҡта, Килешеү һандығына[†] ябылған ҡапҡастың[†] өҫтөндәге ике кируб[†] араһынан үҙенә өндәшкән тауыш ишетер булды. Раббы шулай Муса менән һөйләшә ине[+].

#### 8


Шәмдәлдәр тураһында ҡағиҙәләр

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Һарунға[†] әйт, ул ете майшәмде шәмдәлгә урынлаштырғанда, уларҙың яҡтыһы шәмдәл алдына төшөрлөк итеп ҡуйһын.

3Һарун нәҡ шулай эшләне: Раббы Мусаға әйткәнсә, ете майшәмде яҡтылары шәмдәлдең алғы яғына төшөрлөк итеп ҡуйҙы. 4Раббы Мусаға күрһәткәнсә эшләнгән шәмдәл нигеҙенән алып сәскәләренең тажына тиклем алтындан сүкеп яһалғайны.


Левиҙәрҙе бағышлау

5Раббы Мусаға былай тине:

6– Исраилдар[†] араһынан левиҙәрҙе[†] ал да уларҙы таҙарындыр. 7Таҙарындырыу тәртибе былай булыр: өҫтәренә таҙарыныу һыуы һирп, тәндәренең бөтә ерен бәке менән ҡырһындар, кейемдәрен йыуһындар – таҙа булырҙар[+]. 8Үгеҙ башмаҡ менән тейешле икмәк саҙаҡаһы – зәйтүн майы[†] ҡушылған бойҙай оно килтерһендәр. Икенсе башмаҡты гонаһ[†] ҡорбаны[†] итеп килтер[+]. 9Левиҙәрҙе Осрашыу сатыры[†] алдына йыйып, бөтә Исраил йәмғиәтен саҡырып ал. 10Левиҙәрҙе Раббы ҡаршыһына килтер ҙә исраилдар уларҙың башына ҡулдарын һалһын. 11Һарун левиҙәрҙе исраилдарҙан Раббыға килтерелгән һелкетмә ҡорбан һымаҡ бағышлаһын. Шунан һуң левиҙәр Раббыға хеҙмәт итергә әҙер булыр. 12Левиҙәр ҡулдарын башмаҡтарҙың башына һалһын. Артабан левиҙәрҙе пакландырыу өсөн бер башмаҡты – гонаһ ҡорбаны, икенсеһен тотош яндырыу ҡорбаны итеп Раббыға килтер. 13Левиҙәрҙе Һарун менән улдары алдына баҫтыр һәм уларҙы һелкетмә ҡорбан һымаҡ Раббыға бағышла.

14Левиҙәр Минеке булһын өсөн, уларҙы Исраил халҡы араһынан шулай итеп айырып ал[+].

15Левиҙәрҙе таҙарындырғандан һәм Раббы хозурында һелкетмә ҡорбан булараҡ бағышлағандан һуң, хеҙмәт итер өсөн, улар Осрашыу сатыры янына килә ала. 16Улар исраилдар араһынан тулыһынса Миңә бирелгән. Исраил ҡатындарының барлыҡ беренсе булып тыуған улдары урынына Мин уларҙы Үҙемә алам[+]. 17Исраилдарҙың беренсе булып тыуған иркәк йән эйәһе – кешенекенән башлап мал-тыуарҙыҡына тиклем һәммәһе – Минеке. Сөнки мысырҙарҙың[†] беренсе булып тыуған барлыҡ ир балаларын һәләк иткән саҡта, исраилдарҙыҡын Мин Үҙемә айырып алдым. 18Хәҙер иһә исраилдарҙың беренсе булып тыуған ир балалары урынына левиҙәрҙе алдым. 19Левиҙәрҙе исраилдар араһынан алып, Һарун менән уның улдарына тапшырҙым. Левиҙәр исраилдар исеменән Осрашыу сатырында хеҙмәт итергә, исраилдарҙы Изге[†] урынға яҡынлашып бәлә-ҡазаға тарыуҙан һаҡлар өсөн, улар хаҡына пакландырыу йолаһын башҡарырға тейеш[+].

20Муса менән Һарун һәм бөтә Исраил йәмғиәте, Раббы Мусаға левиҙәр хаҡында нимә бойорһа, шуларҙың барыһын да теүәл үтәне. 21Левиҙәр таҙарынды, кейем-һалымын йыуҙы. Һарун уларҙы алып килеп, Раббы хозурында һелкетмә ҡорбан булараҡ бағышланы, уларҙы таҙарындырыу өсөн пакландырыу йолаһын башҡарҙы. 22Шунан һуң левиҙәр Һарун менән уның улдары күҙәтеүе аҫтында Осрашыу сатырына үҙ хеҙмәттәрен үтәргә китте. Раббы Мусаға левиҙәр хаҡында нимә бойорһа, шуларҙың барыһын да эшләнеләр.

23Раббы Мусаға былай тине:

24– Бына левиҙәр хаҡындағы ҡағиҙә: леви Осрашыу сатырында егерме биш йәштән алып хеҙмәт итергә тейеш[+]. 25Илле йәше тулғас, леви хеҙмәтте туҡтата. 26Унан һуң туғандарына Осрашыу сатыры хеҙмәтендә ярҙам итһәләр була, әммә үҙҙәре эшләмәһендәр. Левиҙәрҙең хеҙмәт итеүенә ҡағылышлы ҡағиҙәләр ошо булыр.

#### 9


Ҡотҡарылыу байрамы тураһында өҫтәлмә ҡағиҙәләр

1Исраилдар[†] Мысыр[†] еренән сыҡҡандан һуң, икенсе йылдың беренсе айында Синай сүлендә Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Билдәләнгән ваҡытта исраилдар Ҡотҡарылыу байрамын үткәрһен[+]. 3Ошо айҙың ун дүртенсе көнөндә эңер төшкәс уҙғарығыҙ уны, бөтә ҡағиҙәләр, йолалар буйынса байрам итегеҙ.

4Муса исраилдарға Ҡотҡарылыу байрамы үткәрергә ҡушты. 5Беренсе айҙың ун дүртенсе көнөндә, эңер төшкәс, Синай сүлендә Ҡотҡарылыу байрамын билдәләнеләр. Исраилдар бөтәһен дә Раббы Мусаға ҡушҡанса башҡарҙы.

6Мәйеткә ҡағылыуҙан нәжесләнеп,[†] Ҡотҡарылыу байрамын ул көндө үткәрә алмаған кешеләр ҙә бар ине, улар, шул көндө үк Муса менән Һарунға[†] килеп,[+] 7былай тине:

– Мәйеткә ҡағылып нәжесләндек, тик ниңә беҙҙе бар исраилдар менән бергә үҙ ваҡытында Раббыға саҙаҡа биреүҙән мәхрүм итергә инде? 8Муса уларға:

– Ошонда тороп тороғоҙ, һеҙҙең турала Раббы ни бойорор икән, тыңлайым әле, – тине.

9Раббы Мусаға былай тине:

10– Исраилдарға әйт: әгәр берәйегеҙ йә нәҫелегеҙҙән берәйһе мәйеткә ҡағылыуҙан нәжесләнһә йәки алыҫ юлда булһа, ул да Раббының Ҡотҡарылыу байрамын үткәрә ала. 11Ундайҙар Ҡотҡарылыу байрамын икенсе айҙың ун дүртенсе көнөндә эңер төшкәс билдәләһен. Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбаны[†] булған тәкә бәрәсте сөсө икмәк һәм әскелтем үләндәр менән ашаһын[+]. 12Таңға тиклем ҡорбан итенән бер нәмә лә ҡалмаһын, ҡорбан бәрәсенең һөйәктәре һындырылмаһын. Байрамды Ҡотҡарылыу байрамы тураһындағы бөтә ҡағиҙәләр буйынса үткәрһендәр[+]. 13Ә инде пак булған, алыҫ юлда булмаған кеше Ҡотҡарылыу байрамын үткәрмәһә, халҡы араһынан ҡыуылһын, сөнки ул тейешле ваҡытта Раббыға саҙаҡа бирмәне, ул кеше гонаһының[†] язаһын аласаҡ.

14Әгәр арағыҙҙа йәшәгән килмешәк Раббының Ҡотҡарылыу байрамын билдәләргә теләһә, Ҡотҡарылыу байрамының ҡағиҙәләре һәм йолаларына ярашлы үткәрһен. Килмешәктәргә лә, ерле халыҡҡа ла ҡағиҙә бер үк булһын[+].


Изге сатыр өҫтөндәге болот

15Изге сатыр ҡоролған көндө уны – Килешеү сатырын[†] – болот ҡапланы, өҫтөндә кистән таңғаса гүйә ут янып торғандай булды[+]. 16Һәр саҡ шулай булды: көндөҙ болот сорнаны, ә төндә гүйә ут янды. 17Болот сатыр өҫтөнән күтәрелһә, исраилдар юлға сыҡты; болот туҡтаған урында туплам[†] ҡорҙолар[+]. 18Исраилдар Раббы әмере менән юлға сығыр, Раббы әмере буйынса туҡталыр булды. Сатыр өҫтөндә болот торған саҡта улар урынынан ҡуҙғалманы. 19Болот сатыр өҫтөндә бик оҙаҡ торһа, исраилдар, Раббының күрһәтмәһен үтәп, юлға сығырға ашыҡманы. 20Ҡайһы саҡта болот сатыр өҫтөндә бик аҙ ғына тора торғайны: улар Раббы әмере буйынса туҡтай һәм Раббы күрһәтмәһе менән ҡуҙғала ине. 21Ҡайһы саҡта болот кистән иртәнгә тиклем генә тороп, иртәнсәк күтәрелә, шул саҡта улар ҙа урынынан ҡуҙғала. Ҡайһы берҙә болот көн һәм төн тора ла ҡалҡа, шунан улар ҙа юлға сыға. 22Болот сатыр өҫтөндә ике көн, бер ай йәки бер йыл торһа, исраилдар ҙа шунса ваҡыт урындарында ҡала, ҡуҙғалмай. Болот күтәрелһә генә ҡуҙғалалар ине. 23Раббы әмере буйынса туҡтайҙар, Раббы әмере менән юлға сығалар: улар Раббының Муса аша еткергән бойороғон теүәл үтәне.

#### 10


Көмөш борғолар

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Үҙеңә көмөштән сүкеп ике борғо яһап ал, улар һиңә йәмғиәтте йыйып, тупламдан[†] алып сығыр өсөн кәрәк булыр. 3Ике борғо ла ҡысҡыртһа, бөтә йәмғиәт һинең эргәңә, Осрашыу сатыры[†] ауыҙына йыйылыр[+]. 4Бер генә борғо ҡысҡыртһа, эргәңә башлыҡтар, Исраил[†] нәҫелдәре етәкселәре йыйылыр. 5Борғо ҡуҙғалырға ауаз һалһа, көнсығышта туплам булып урынлашҡан ырыуҙар юлға сығыр[+]. 6Борғонан ҡуҙғалыу ауазы икенсе тапҡыр яңғыраһа, көньяҡта туплам булып урынлашҡан ырыуҙар юлға сығыр. Борғо юлға ҡуҙғалыу тураһында хәбәр итә[+]. 7Йыйын йыйырға кәрәккәндә лә борғо ҡысҡыртығыҙ, әммә ул ауаз хәүефле булмаһын. 8Борғоларҙы Һарун[†] нәҫеленән булған ҡаһиндар[†] ҡысҡыртһын: был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын[+].

9Дошман, ерегеҙгә килеп, һеҙгә һөжүм итһә, борғоларығыҙҙы хәүеф барлығын белгертеп ҡысҡыртығыҙ. Аллағыҙ Раббы һеҙҙе иҫенә төшөрөр, дошмандарығыҙҙан ҡотҡарыр[+]. 10Күңел асҡан көндәрегеҙҙә һәм байрамдарығыҙҙа,[†] яңы ай тыуған көндәрҙә, тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандары[†] килтергәндә борғо ҡысҡыртығыҙ – был Аллағыҙға үҙегеҙҙе иҫкә төшөрөү булыр. Мин – Раббы, һеҙҙең Аллағыҙ[+].


Исраилдарҙың Синайҙан китеүе

11Икенсе йылдың икенсе айының егерменсе көнөндә болот Килешеү сатырынан өҫкә күтәрелде. 12Исраилдар Синай сүленән ҡуҙғалып китте һәм, бер урындан икенсе урынға күсә-күсә, юлдарын дауам итте. Болот Паран сүленә етеп туҡтаны[+]. 13Раббының Муса аша биргән бойороғо буйынса тәүге тапҡыр юлға сығыуҙары ине.

14Иң тәүҙә үҙ байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Йәһүҙә[†] ғәскәре ҡуҙғалды. Уның башында Ғамминадав улы Нахшон ине[+]. 15Исасхар ырыуының ғәскәре башында – Суғар улы Неҫанил, 16Зевулун ырыуы ғәскәре башында Хелон улы Әлиав ине.

17Изге сатыр йыйып алынды, уны йөрөтөүсе Гершон улдары менән Мерари улдары, сатырҙы күтәреп, юлға ҡуҙғалды[+]. 18Шунан үҙ байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Рәүвән ғәскәре ҡуҙғалды. Ғәскәр башында Шедеур улы Әлисур ине[+]. 19Шимғон ырыуы ғәскәре башында Суришаддай улы Шелумиил ине. 20Ғад ырыуы ғәскәре башында Деғуил улы Әлъясаф ине. 21Шунан изге[†] әйберҙәрҙе йөрөтөүсе Ҡыһаҫ улдары ҡуҙғалды. Улар яңы урынға килеп еткәндә, Изге сатыр ҡороп ҡуйылған булырға тейеш ине[+].

22Артабан үҙ байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Әфраим ғәскәре ҡуҙғалды. Ғәскәрҙең башында Ғаммиһуд улы Әлишамағ ине[+]. 23Менашше ырыуы ғәскәренең башында Педаһсур улы Гамлиил ине. 24Бинйәмин ырыуы ғәскәре башында Ғидғони улы Авидан ине.

25Иң һуңынан үҙ байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Дан[†] ғәскәре юлға сыҡты. Уларҙың ғәскәре башында Ғаммишаддай улы Ахиғәзер тора ине[+]. 26Ашер ырыуы ғәскәре башында – Ғохран улы Пағиил, 27Нафтали ырыуы ғәскәре башында Ғенан улы Ахирағ ине. 28Төркөмдәргә бүленгән исраилдарҙың юлға сығыу тәртибе ошолай ине.

29Муса Мидйәндән[†] ҡайныһы Реғуилдың улы Ховавҡа:

– Беҙ Раббы «һеҙгә бирәм» тип вәғәҙә иткән ергә китеп барабыҙ, – тине. – Әйҙә беҙҙең менән, беҙ һиңә ҡарата яҡшы булырбыҙ, сөнки Раббы исраилдарға күп яҡшылыҡтар вәғәҙә итте[+].

30Ләкин Ховав:

– Мин үҙ еремә, халҡыма ҡайтам, – тип баш тартты.

31Муса иһә былай тине:

– Беҙҙе ҡалдырмаһаң ине, сөнки һин сүллектә ҡайҙа туҡтарға һәм туплам ҡорорға беләһең, беҙгә күҙ-ҡолаҡ булыр инең. 32Әгәр беҙҙең менән барһаң, Раббы беҙгә ҡылған игелекте һинең менән уртаҡлашырбыҙ[+].

33Исраилдар Раббы тауынан ҡуҙғалып, өс көнлөк юлға сыҡты. Өс көнөндә лә Раббының Килешеү һандығы[†] уларға туҡталыр урын күрһәтер өсөн алдарынан барҙы. 34Туҡталған урындарынан ҡуҙғалған ваҡытта Раббының болото көндөҙҙәрен уларҙың өҫтөндә булды[+].

35Һандыҡ юлға ҡуҙғалған һайын Муса былай тиер булды:

– Эй Раббым, ҡалҡ!
Дошмандарың тырым-тырағай таралһын,
Һине күрә алмағандар алдыңдан ҡасып бөтһөн![+]

36Һандыҡ туҡталғанда иһә:

– Эй Раббым, ҡайт!
Исраилдың
Меңдәрсә үә меңдәрсә
Халҡы эргәһенә ҡайт! – тиер ине.

#### 11


Исраилдарҙың зарланыуы

1Халыҡ тормош ауырлығына зарлана башланы. Быны ишетеп, Раббының асыуы тоҡанды. Раббы[†] ярһыуынан улар араһында ут ҡабынып, туплам[†] сите яна башланы[+]. 2Шунан халыҡ ярҙам һорап Мусаға[†] ялынырға тотондо. Муса, доға ҡылып, Раббыға ялбарғас, ут һүнде[+]. 3Был урынға Тавғыра[*] тип исем бирҙеләр, сөнки бында улар араһында Раббы уты тоҡанғайны.

4Исраилдар[†] араһындағы төрлө милләт кешеләре аш төрләндереүҙе талап итә башланы, улар артынан Исраил халҡы ла һыҡтарға тотондо:

– Әле ит ашаһаң икән! – тинеләр. –[+] 5Мысырҙа[†] бушлай ашаған балыҡ, ҡыяр, ҡауын, һуған-һарымһаҡ иҫкә төшә. 6Хәҙер иһә интегәбеҙ, бер нәмә юҡ, алдыбыҙҙа тик майҙә[†] генә[+].

7Майҙә иһә кориандр орлоғона оҡшаған, күрер күҙгә ағас сайыры кеүек һарғылт төҫтә ине. 8Халыҡ, тегендә-бында йөрөп, уны йыя, ҡул тирмәнендә тарта йәки килелә төйә лә ҡаҙанда бешерә, йә көлсә яһай. Уның тәме зәйтүн майында[†] бешерелгән көлсәнекенә тартым ине[+]. 9Төндә тупламға ысыҡ төшкәндә майҙә лә яуа ине.

10Халыҡтың үҙ ғаиләләрендә, үҙ сатырҙары ауыҙы алдында илап зарланғанын Муса ишеткәйне. Раббының асыуы ялҡынланды, Муса ла борсолоуға төштө. 11Муса Раббыға былай тине:

– Мин ҡолоңдо ниңә ыҙалатаһың? Ниңә Һин мине хуш күрмәйһең, ниңә был халыҡтың бөтә ауырлығын минең иңемә һалаһың? 12Был халыҡты ҡарынымда мин йөрөткәнме лә мин тыуҙырғанмы? Бағыусы сабый баланы йөрөткәндәй ҡулыма алып, уны Һин ата-бабаларыбыҙға ант менән вәғәҙә иткән ергә илтергә ниңә ҡушаһың миңә? 13Бөтөн халыҡҡа ҡайҙан алып ит ашатайым? Улар алдыма килеп илай-илай: «Беҙгә ит ашат!» – тип һорай. 14Был халыҡты яңғыҙым йөрөтә алмайым, был минең өсөн бик тә ауыр[+]. 15Әгәр артабан да минең менән ошолай эшләргә теләһәң, шәфҡәт ҡылсы, ниндәй бәләгә тарығанымды күргәнсе, мине үлтереүең яҡшыраҡ булмаҫмы[+]?


Мусаның етмеш аҡһаҡалды һайлауы

16Раббы Мусаға былай тине:

– Миңә Исраил аҡһаҡалдарынан[†] үҙең халыҡ араһында етәксе һәм түрә булараҡ белгән етмеш ир-уҙаманды Миңә йый ҙа Осрашыу сатырына[†] алып кил, улар һинең яныңда торһон[+]. 17Мин төшөрмөн, шунда һинең менән һөйләшермен, һиңә иңдерелгән Рухтың бер өлөшөн алып, шул ирҙәргә һалырмын. Халыҡ килтергән хәсрәтте һинең менән улар уртаҡлашыр, инде уны яңғыҙыңа күтәрергә тура килмәҫ[+]. 18Халыҡҡа былай тип әйт: «Иртәгәһе көнгә үҙегеҙҙе изгеләндерегеҙ,[†] шунан ит ейерһегеҙ, – тиң. – Раббыға: „Әле ит ашаһаң икән! Беҙгә Мысырҙа яҡшыраҡ ине лә баһа“, – тип илаулағайнығыҙ, бына Раббы хәҙер һеҙгә ит бирә, ит ашарһығыҙ[+]. 19Бер көн түгел, ике көн түгел, биш тә, ун да, егерме көн дә түгел, 20ә тотош ай буйы ашарһығыҙ. Һеҙ үҙ арағыҙҙағы Раббыны кире ҡаҡтығыҙ, Уның алдында: „Мысырҙан ниңә киттек икән?“ – тип илауланығыҙ, шуның өсөн алҡымығыҙҙан артылғансы, бүккәнсе ашарһығыҙ».

21Муса былай тине:

– Минең эргәмдә алты йөҙ мең йәйәүле яугир, ә Һин: «Мин уларға ит бирәм, ай буйы ашарҙар», – тиһең[+]. 22Ул тиклем халыҡҡа бөтә һарыҡ, үгеҙҙәрҙе салһаң, етерме? Диңгеҙҙәге барлыҡ балыҡ уларҙы туйҙырырға етерме?

23Раббы Мусаға былай тине:

– Раббының ҡулынан килмәҫ тип уйлайһыңмы әллә? Минең һүҙем тормошҡа ашырмы-юҡмы – хәҙер күрерһең[+].

24Муса сыҡты ла Раббының һүҙен халыҡҡа еткерҙе, аҡһаҡалдарҙан етмеш ирҙе йыйып, Изге сатыр эргәһендә торорға ҡушты. 25Раббы, болот эсендә килеп, Муса менән һөйләште, ундағы Рухтан бер өлөштө алып, етмеш аҡһаҡалға өләште. Рухтан илһамланып, улар пәйғәмбәрлек[†] итә башланы, ләкин аҙаҡ туҡтаны.

26Ирҙәрҙән икәү тупламда ҡалғайны – береһенең исеме Әлдад, икенсеһенеке Медад ине. Аҡһаҡалдар исемлегенә индерелгән булһалар ҙа, Изге сатыр янына сыҡмағайнылар, әммә уларға ла Рух иңде. Улар тупламда пәйғәмбәрлек итте. 27Бер ир бала йүгереп килде лә Мусаға, тупламда Әлдад менән Медад пәйғәмбәрлек итә, тип һөйләне. 28Быға яуап итеп, Нун улы Йушағ, Мусаның хеҙмәткәре, һайланмыш ирҙәрҙең береһе:

– Эй хакимым Муса! Тый һин уларҙы! – тине.

29– Һин мине шулай яҡлашмаҡсы булаһыңмы әллә? – тип һораны унан Муса. – Раббының бөтә халҡы пәйғәмбәр булһын да Раббы уларға Үҙенең Рухын иңдерһен ине лә бит! 30Шунан Муса Исраил аҡһаҡалдары менән тупламға әйләнеп ҡайтты.


Раббының бүҙәнәләр ебәреүе

31Раббы ел күтәрҙе, һәм ул ел диңгеҙ яғынан бүҙәнәләр осортоп алып килде. Бүҙәнәләр туплам тирәләй бер яҡта – бер көнлөк юлға, икенсе яҡта тағы бер көнлөк юлға етерлек булып, ике терһәк самаһы ҡалынлыҡта өйөлөп ятты[+]. 32Халыҡ бер көн буйы, бер төн буйы, иртәгәһенә тағы көнө буйы бүҙәнә йыйҙы. Иң әҙ тигәндә лә һәр береһе ун хомер[*] бүҙәнә йыйҙы. Уларҙы туплам тирәләй бөтә ергә йәйеп һалып ҡуйҙылар. 33Итте әле сәйнәп йотоп та өлгөрмәгәндәр ине, ә Раббы, асыуы ялҡынланып, халыҡҡа ҡаты үләт ебәрҙе. 34Был урынды Ҡивроҫ-Һаттауа[*] тип атанылар, сөнки нәфселәрен тыя алмаған халыҡты шунда ерләнеләр. 35Ҡивроҫ-Һаттауанан халыҡ Хасироҫҡа юлланды һәм шунда барып туҡтаны[+].

#### 12


Мирйәм менән Һарундың битәре

1Мирйәм менән Һарун[†] Мусаны[†] Куштан[*] ҡатын алған өсөн битәрләне. Муса тыумышы Куштан булған ҡатынға өйләнгәйне. 2«Раббы[†] бер Муса аша ғына һөйләшәме ни? Беҙҙең аша ла һөйләшмәнеме ни Раббы?» – тине улар. Раббы быны ишетте. 3Муса иһә ифрат тыйнаҡ, ер йөҙөндәге барлыҡ кешеләр араһында иң тыйнағы ине.

4Раббы көтмәгәндә Мусаға һәм Һарун менән Мирйәмгә:

– Өсөгөҙ ҙә Осрашыу сатыры[†] янына барығыҙ, – тип бойорҙо. Өсөһө лә китте. 5Раббы болот бағанаһында төштө лә, сатыр алдында туҡтап, Һарун менән Мирйәмде саҡырып алды. Былар икеһе лә килеп баҫты.

6– Инде һүҙемде тыңлағыҙ! – тине Раббы. –

Арағыҙҙа Раббы пәйғәмбәре[†] булһа,
Мин уға күренмештә[†] асылам,
Уның менән төшөндә һөйләшәм[+].
7Ҡолом Муса менән улай түгел.
Минең йортомда ул иң тоғроһо[+].
8Уның менән йомаҡ аша түгел,
Йөҙмә-йөҙ, асыҡ һөйләшәм.
Ул Раббының рәүешен күрә.
Шулай булғас, нисек ҡурҡмайынса
Ҡолом Мусаны битәрләйһегеҙ[+]?

9Раббы уларға ҡарата асыуы ялҡынланып китеп барҙы. 10Болот сатыр өҫтөнән күтәрелгәс, Мирйәмде, ҡар кеүек булып, махау[†] ауырыуы ҡаплап алғайны. Һарун Мирйәмгә боролғайны, уның махаулы икәнен күрҙе[+]. 11Мусаға ул былай тип ялбарҙы:

– Хакимым минең! Беҙҙе алйотлоғобоҙ арҡаһында ҡылған гонаһыбыҙ[†] өсөн язалама! 12Әсә ҡарынынан ярты тәне сереп, үле тыуған бала шикелле итмә Мирйәмде, зинһар!

13Шунан Муса Раббыға:

– Эй Аллам, ялбарам һиңә, уны һауыҡтыр! – тип ялбарҙы.

14Раббы Мусаға:

– Әгәр атаһы уның йөҙөнә төкөрһә, ул ете көн хурлыҡта йөрөргә тейеш булыр ине түгелме? – тип яуап ҡайтарҙы. – Шулай булғас, уны ете көнгә тупламдан[†] ҡыуығыҙ, шунан ҡайтыр[+].

15Мирйәм ете көн буйы тупламдан ситтә булды. Ул әйләнеп ҡайтҡанға тиклем, халыҡ юлға сыҡманы.

#### 13


Ҡәнғәнгә күҙәтселәр ебәреү

1[•]Ошонан һуң халыҡ, Хасироҫтан китеп, Паран сүлендә туҡтаны[+]. 2Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

3– Исраилдарға[†] Мин бирәһе Ҡәнғән[†] ерен ҡарап ҡайтырға кешеләреңде ебәр: һәр ырыуҙан берәр кешене, башлыҡтарҙы, ебәр[+].

4Раббы бойороғо буйынса Муса уларҙы Паран сүленән юлға оҙатты. Улар барыһы ла исраилдарҙың етәкселәре ине[+]. 5Бына уларҙың исемдәре:

Рәүвән ырыуынан Заккур улы Шаммуағ, 6Шимғон ырыуынан Хори улы Шафат, 7Йәһүҙә[†] ырыуынан Йефунне улы Калев,[+] 8Исасхар ырыуынан Йософ улы Йигал, 9Әфраим ырыуынан Нун улы Һошеяғ, 10Бинйәмин ырыуынан Рафу улы Палти, 11Зевулун ырыуынан Соди улы Гаддиил, 12Йософ улы Менашше ырыуынан Суси улы Гадди, 13Дан[†] ырыуынан Гемалли улы Ғаммиил, 14Ашер ырыуынан Михаил улы Сеҫур, 15Нафтали ырыуынан Уофси улы Нахби, 16Ғад ырыуынан Махи улы Геуил.

17Муса ер ҡарарға ебәргән ирҙәрҙең исемдәре бына шулар ине. Нун улы Һошеяғҡа Муса Йушағ[*] тигән исем ҡушты[+].

18Ҡәнғән ерен ҡарарға ебәргәндә Муса уларға былай тине:

– Негев аша ул таулы илгә барығыҙ. 19Ниндәй ер икәнен, ниндәй халыҡ йәшәгәнен, көслөмө ул халыҡ, көсһөҙмө, күпме, әҙме – һәммәһен ҡарағыҙ. 20Йәшәгән ерҙәре уңайлымы, түгелме? Ҡалалары ниндәй? Халҡы ауылдарҙа йәшәйме, нығытмалы ҡалаларҙамы? 21Ерҙәре ниндәй – уңдырышлымы, түгелме? Урманы бармы, юҡмы? Ҡыйыу булығыҙ, ундағы емештәрҙе алып ҡайтығыҙ.

Йөҙөм бешә башлаған мәл ине.

22Тәүҙә улар Цин сүленән алып Лево-Хамаҫ янындағы Реховҡа тиклемге ерҙәрҙе ҡарап сыҡты, 23унан Негевты үтеп Ғанаҡ тоҡомдары Ахиман, Шешай һәм Талмай йәшәгән Хевронға барып еттеләр. (Хеврон Мысыр[†] ҡалаһы Соғандан ете йыл алда төҙөлгәйне.)[+] 24Шунан Әшкол үҙәненә сыҡтылар, унда бер тәлгәшле йөҙөм ботағы ҡырҡып алдылар, уны ике кеше таяҡҡа аҫып йөрөттө. Анар емештәре һәм инжир ҙә алдылар[+]. 25Был ерҙе Әшкол[*] үҙәне тип атанылар, сөнки бында исраилдар йөҙөм тәлгәше ҡырҡып алды. 26Ерҙәрҙе ҡарап сыҡҡас, ҡырҡ көндән ҡайтып килделәр.

27Паран сүлендәге Ҡадешҡа, Муса, Һарун[†] һәм бөтә Исраил йәмғиәте янына, әйләнеп ҡайтҡас, күргәндәрен һөйләп бирҙеләр, емештәрен күрһәттеләр.

28– Беҙ һин ебәргән ерҙәрҙә йөрөнөк, – тине улар Мусаға, – унда ысынлап та һөт менән бал ағып ята, бына уның емештәре. 29Әммә унда йәшәгән халыҡ көслө, ҡалалары ла ҙур, бик нығытылған. Ғанаҡ тоҡомдарын да күрҙек. 30Негевтың көньяғында ғәмәлектәр, таулыҡта хиттиҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр, әмөриҙәр, диңгеҙ эргәһендә һәм Иордан буйында ҡәнғәниҙәр йәшәй[+].

31Калев Мусаны уратып алған халыҡты тынысландырырға теләп:

– Әйҙәгеҙ, барып һөжүм итәйек тә ул ерҙе яулап алайыҡ, көсөбөҙ етерлек, – тине[+].

32Тик уның менән бергә барғандар:

– Беҙ ул халыҡҡа ҡаршы бара алмайбыҙ, сөнки ул беҙҙән көслөрәк, – тип ҡаршы төштө[+].

33Улар үҙҙәре ҡарап ҡайтҡан ер тураһында Исраил халҡы араһында насар хәбәр тарата башланы:

– Беҙ ҡарап үткән ерҙәр үҙендә йәшәүселәрҙе йота икән. Унда беҙ осратҡан кешеләр әзмәүер кеүек[+]. 34Бәһлеүәндәр затынан булған Ғанаҡ тоҡомдарын да күрҙек, улар эргәһендә беҙ сиңерткәләй генә инек. Уларға ла беҙ шулай булып күрендек[+].

#### 14


Исраилдарҙың фетнәһе

1[•]Бөтөн йәмғиәт тауыш ҡуптарҙы һәм халыҡ төнө буйы илап сыҡты. 2Исраилдар[†] Муса[†] менән Һарунға[†] зарланды; бөтә йәмғиәт уларға:

– Мысыр[†] ерендә һәләк булһаҡ йә ошо сүллектә генә үлеп ҡалһаҡсы![+] 3Ни өсөн Раббы[†] беҙҙе ул ергә алып бара һуң, беҙ ҡылыстан ҡыйылһын тиме икән? Ҡатындарыбыҙ, балаларыбыҙ дошманға табыш булыр инде. Мысырға әйләнеп ҡайтыу яҡшыраҡ булмаҫмы икән?

4Шунан бер-береһенә:

– Үҙебеҙгә етәксе ҡуяйыҡ та Мысырға кире ҡайтайыҡ, – тип әйтә башланылар[+].

5Муса менән Һарун йыйылған барлыҡ Исраил йәмғиәте алдында йөҙтүбән ергә ҡапланды[+]. 6Ерҙе ҡарап ҡайтҡандарҙан Нун улы Йушағ менән Йефунне улы Калев, өҫтөндәге кейемдәрен йыртҡыслай-йыртҡыслай,[+] 7Исраил халҡы йәмғиәтенә былай тине:

– Беҙ ҡарап сыҡҡан ерҙәр ифрат яҡшы. 8Әгәр Раббы беҙгә ҡарата миһырбанлы булһа, беҙҙе унда индерер, һөт һәм бал ағып ятҡан ул ерҙәрҙе беҙгә бирер. 9Фәҡәт Раббыға ҡаршы баш күтәрмәгеҙ. Ул ерҙәрҙең халҡынан ҡурҡмағыҙ. Беҙ уларҙы икмәк кеүек ашап бөтөрәсәкбеҙ. Яҡлаусылары уларҙы ташлап китте, ә беҙҙең менән – Раббы. Уларҙан ҡурҡмағыҙ![+]

10Бөтә йәмғиәт уларҙы таш менән бәргесләп үлтереүҙе талап итеп ярһыны. Әммә шул саҡ Раббының шөһрәте[†] Осрашыу сатырында[†] бөтә исраилдарға күренде[+]. 11Раббы Мусаға былай тине:

– Был халыҡ тағы күпме Минең йәнемде талар? Араларында күрһәткән мөғжизәләргә шаһит була тороп та, ҡасанға тиклем ул Миңә ышанмаҫ? 12Үләт ебәрермен Мин быларға, ҡырып һалырмын, ә һинән быларға ҡарағанда күберәк тә, көслөрәк тә халыҡ хасил итермен[+].

13Ләкин Муса Раббыға былай тине:

– Был хаҡта мысырҙар ишетер бит. Ә Һин был халыҡты күпме көс һалып уларҙың араһынан алып сыҡтың. 14Улар был хаҡта Ҡәнғән[†] ерендә йәшәгән халыҡҡа һөйләр. Йә Раббы, һинең был халыҡ араһында булыуыңды ла, Үҙең менән күрештереүеңде лә, ошо халыҡ өҫтөндә Һинең болотоң торғанын да, көндөҙ болот бағанаһы, ә төндә ут бағанаһы булып алдарынан барғаныңды ла ишетеп беләләр[+]. 15Әгәр Һин был халыҡты бер кешеһен дә ҡалдырмай юҡ итеп бөтһәң, ул сағында Һинең хаҡта ишеткән ҡәүемдәр әйтер: 16«Раббы Үҙе ант менән вәғәҙә иткән еренә был халыҡты индерә алманы, шуға күрә уны сүллектә ҡырҙы», – тиер[+].

17Инде бөйөк Хакимым көсөн күрһәтһен ине![+] 18Һин Үҙең бит: «Раббы сикһеҙ түҙемле, оло мөхәббәтле, ғәйептәрҙе һәм енәйәттәрҙе ғәфү итеүсе, әммә язаһыҙ ҡалдырмаусы, ә аталарының ғәйебе өсөн балаларын өсөнсө-дүртенсе быуынға тиклем язалаусы», – тип әйткәйнең. 19Мысырҙан ошонда еткәнсе был халыҡты нисек ғәфү итә килһәң, хәҙер ҙә Үҙеңдең бөйөк мөхәббәтең хаҡына уларҙың гонаһын[†] ярлыҡа!

20[•]Раббы Мусаға былай тине:

– Һинең үтенесең арҡаһында уларҙы ғәфү итәм. 21Әммә барлығым һәм Раббының бөтә донъяны тултырасаҡ шөһрәте менән ант итәм:[+] 22шөһрәтемде, Минең Мысырҙа һәм сүллектә ҡылған мөғжизәләремде күреп тә, Мине ун тапҡыр һынаған, әйткәнемде тыңламаған әҙәмдәрҙең береһе лә 23Мин аталарына ант итеп вәғәҙә биргән ерҙе күрмәҫ[+]. 24Ҡолом Калевты иһә, унда башҡа рух булғаны һәм дә бөтә булмышы менән Миңә эйәргәне өсөн, үҙе ҡарап ҡайтҡан ерҙәргә индерермен, ул ерҙәргә уның тоҡомо хужа булыр[+]. 25Ғәмәлектәр менән ҡәнғәниҙәр үҙәндә йәшәй. Шуға күрә иртәгә боролоғоҙ ҙа Ҡамышлы диңгеҙ[†] юлынан сүллеккә китегеҙ.

26Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

27– Ҡасанға тиклем был яуыздар йәмғиәте Миңә зарланыр? Мин бит Исраил халҡының нисек һуҡранғанын ишетәм. 28Һин уларға әйт: «Барлығым менән ант итәм, һеҙ Минән көткән яуызлыҡтарҙы эшләрмен, – тип белдерә Раббы. – 29Кәүҙәләрегеҙ ошо сүллектә ятып ҡалыр, егерме йәштән алып иҫәпкә ингән өлкәндәрҙең[†] бөтөнөһө Миңә һуҡранған өсөн ошонда ҡалыр[+]. 30Мин ҡулымды күтәреп һеҙҙе йәшәтергә ант иткән ергә Йефунне улы Калев менән Нун улы Йушағтан башҡа бер кемде лә индермәм[+]. 31Ә бына „дошмандарға табыш булыр инде“ тигән балаларығыҙҙы Мин унда индерермен, һеҙ баш тартҡан ерҙәрҙе улар белер. 32Ә һеҙгә килгәндә инде, кәүҙәләрегеҙ ошо сүллектә ятып ҡалыр. 33Балаларығыҙ ҡырҡ йыл буйы сүллек гиҙер, Миңә хыянат иткәнегеҙ өсөн һеҙ үлеп бөткәнсе ғазапланыр[+]. 34Ул ерҙе ҡырҡ көн ҡарап йөрөнөгөҙ, бер көнгә бер йыл хисабынан гонаһтарығыҙ өсөн ҡырҡ йыл яза күрерһегеҙ. Минең һеҙҙән баш тартыуымдың ни икәнен шунда аңларһығыҙ[+]. 35Мин – Раббы, һәм Миңә ҡаршы фетнә күтәргән был яуыз йәмғиәткә нәҡ әйткәнемсә эшләрмен: ошо сүллектә улар бөтәһе лә һәләк буласаҡ һәм үлеп бөтәсәк».

36Муса ер ҡарарға тип ебәргән, ҡайтып, бөтә йәмғиәтте насар хәбәрҙәре менән уға ҡаршы ҡотортҡан, 37күргән ерҙәре хаҡында яман һүҙ таратҡан бөтә кешеләр үлде, Раббы ебәргән үләттән ҡырылып бөттө. 38Ер ҡарарға барыусылар араһынан фәҡәт Нун улы Йушағ менән Йефунне улы Калев ҡына тере ҡалды[+].

39[•]Муса бөтә исраилдарға ошо һүҙҙәрҙе еткергәс, халыҡ бик ҡаты ҡайғыға ҡалды. 40Иртәгәһенә таң менән тороп, таулы ил яғына киттеләр. Үҙҙәре:

– Беҙ Раббы әйткән ул ергә барабыҙ. Беҙ гонаһ ҡылдыҡ, – тип һөйләнделәр.

41Муса уларға:

– Ниңә Раббы бойороғона ҡаршы сығаһығыҙ? Барыбер уңышҡа ирешә алмаясаҡһығыҙ. 42Йөрөмәгеҙ, Раббы һеҙҙең менән түгел, шуға күрә дошмандарығыҙҙан еңеләсәкһегеҙ. 43Унда ғәмәлектәр менән ҡәнғәниҙәр һеҙгә ҡаршы тора, һеҙҙе улар ҡылыстан үткәрер, сөнки һеҙ Раббынан тайшандығыҙ, арағыҙҙа Раббы булмаясаҡ, – тип тә ҡараны[+].

44Ләкин улар барыбер таулы илгә барырға баҙнат итте. Ә Раббының Килешеү һандығы[†] ла, Муса ла тупламда[†] ҡалды. 45Таулыҡта йәшәгән ғәмәлектәр менән ҡәнғәниҙәр уларға ҡаршы төшөп тар-мар итте һәм арттарынан Хормаға тиклем баҫтырып барҙы[+].

#### 15


Ҡорбандар тураһында ҡағиҙәләр

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдарға[†] шуны еткер: Мин һеҙгә төйәкләнер өсөн биргән ергә барып йәшәй башлағас, 3эре йәки ваҡ малдан ут ҡорбаны[†] – тотош яндырыу ҡорбаны, әйткән нәҙерҙе үтәү өсөн, йәки үҙ ихтыярығыҙ менән, йәки байрам уңайынан килтерелә торған ҡорбанды алып килегеҙ. Был ҡорбандарҙың хуш еҫе Раббыға күркәм булыр[+]. 4Раббы өсөн был ҡорбан мотлаҡ икмәк саҙаҡаһы менән бергә килтерелһен. Был саҙаҡа бер эфа иң яҡшы бойҙай ононоң ундан бер өлөшөнә һалып болғатылған бер һин зәйтүн майының[†] дүрттән бер өлөшөнән ғибәрәт. 5Тотош яндырыу һәм башҡа ҡорбан итеп килтерелгән һәр һарыҡ бәрәсе менән бергә, түкмә ҡорбан булараҡ, һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә шарап алығыҙ.

6Ә һарыҡ тәкәһен ҡорбан иткәндә, уға өҫтәп, бер һин зәйтүн майының өстән бер өлөшөн һалып болғатҡан бер эфа иң яҡшы бойҙай ононоң ундан ике өлөшөн икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 7Түкмә ҡорбан булараҡ, һиндың өстән бер өлөшө күләмендә шарап килтерегеҙ. Быларҙы Раббыға күркәм хуш еҫ булһын өсөн тәҡдим итегеҙ.

8Нәҙерҙе үтәргә йәки татыулыҡ ҡорбанына Раббы өсөн тотош яндырыу йәки башҡа ҡорбан итеп үгеҙ әҙерләһәң,[+] 9үгеҙ менән бергә, ярты һин зәйтүн майы һалып болғатылған бер эфа иң яҡшы бойҙай ононоң ундан өс өлөшөн икмәк саҙаҡаһы итеп, 10түкмә ҡорбан булараҡ, ярты һин шарап килтер. Был – ут ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ[+].

11Үгеҙҙе, һарыҡ тәкәһен һәм һарыҡ йә кәзә бәрәсен ҡорбан итеп килтергәндә һәр ваҡыт шулай эшлә. 12Ҡорбан килтергән һәр осраҡта ҡорбанлыҡ малының һанына ҡарап эшләгеҙ. 13Исраил халҡынан булған һәр бер кеше Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ ут ҡорбаны килтергәндә ошо ҡағиҙәләрҙе тотһон. 14Әгәр берәй килмешәк йәки арағыҙҙа, йә киләсәк быуындарығыҙ араһында йәшәүселәрҙән берәйһе Раббыға күркәм хуш еҫ, ут ҡорбаны килтерергә теләһә, һеҙҙең һымаҡ эшләһен. 15Һеҙҙең өсөн дә, арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәр өсөн дә ҡағиҙә бер булһын. Был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын. Һеҙ ҙә, килмешәк тә Раббы алдында тигеҙ[+]. 16Һеҙҙең өсөн дә, арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәр өсөн дә ҡанун[†] да, йолалар ҙа бер.

17Раббы Мусаға былай тине:

18– Исраилдарға еткер: Мин алып бараһы ергә аяҡ баҫҡас, 19ул ерҙең икмәген ашағанда Раббыға саҙаҡа бирегеҙ[+]. 20Тәүге ҡамырҙан икмәк бешергәндә көлсәне саҙаҡа итегеҙ, уны ырҙын саҙаҡаһылай итеп бирегеҙ. 21Тәүге ҡамырҙан бешерелгән икмәк саҙаҡаһын быуындан-быуынға Раббыға бирегеҙ.


Гонаһ өсөн ҡорбан

22-23Әгәр ҙә һеҙ аңғармаҫтан Раббы Мусаға биргән бойороҡтарҙың берәйһен, Раббының Муса аша һеҙгә әйткән ниндәй ҙә булһа бойороғон Ул быны һеҙгә биргән көндән башлап быуындан-быуынға үтәмәйһегеҙ икән, бына нимә эшләргә кәрәк:[+] 24хата йәмғиәттең белмәүе арҡаһында эшләнһә, бөтә йәмғиәт Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ тотош яндырыу ҡорбаны итеп тейешле булған икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан менән кәмселекһеҙ бер үгеҙ башмаҡ, гонаһ[†] ҡорбаны булараҡ бер кәзә тәкәһе килтерһен[+]. 25Ҡаһин[†] бөтә исраилдар йәмғиәтен пакландырыу йолаһын үткәрһен, һәм улар ғәфү ителер, сөнки белмәйенсә хата эшләнеләр; шул хата өсөн улар Раббыға ут ҡорбаны һәм Раббы хозурында гонаһ ҡорбаны килтерҙеләр. 26Барлыҡ Исраил йәмғиәте һәм улар араһында йәшәгән килмешәктәр ғәфү ителер, сөнки был бөтә халыҡтың хатаһы булғайны.

27Кем дә булһа берәү аңғармаҫтан гонаһ ҡылһа, бер йәшлек кәзәне гонаһ ҡорбаны итеп килтерһен[+]. 28Ҡаһин Раббы алдында яңылыштан хата ебәргән кеше өсөн пакландырыу йолаһы үткәрер һәм был кеше ғәфү ителер. 29Ерле исраилдар өсөн дә, араларында йәшәгән килмешәктәр өсөн дә, әгәр улар яңылыштан берәй яҙыҡ эш ҡылһа, ҡанун бер булһын[+].

30Әгәр ерле халыҡ йә килмешәктәр белә тороп яҙыҡ эшкә барһа, ул Раббыны хурлай булыр: ундайҙар халҡы араһынан ҡыуылырға тейеш,[+] 31сөнки Раббы һүҙен һанға һуҡмаған һәм Уның бойороғон үтәмәгән ул. Ундай кеше мотлаҡ ҡыуылһын, гонаһы үҙ өҫтөндә булыр.


Шәмбе көнөнөң ҡағиҙәләрен боҙған өсөн яза

32Сүлдә саҡта исраилдар шәмбе көн[†] утын йыйып йөрөгән берәүгә юлыҡты[+]. 33Шәмбе көн утын йыйып йөрөгән был әҙәмде Муса менән Һарун[†] һәм бөтә йәмғиәт алдына тотоп килтерҙеләр. 34Уның менән ни ҡылырға икәнлеге хәл ителмәгәнлектән, һаҡ аҫтына ултырттылар[+].

35Раббы Мусаға былай тине:

– Был кеше үлтерелергә тейеш. Уны тупламдан[†] ситтә бөтә йәмғиәт таш бәреп үлтерһен[+].

36Теге әҙәмде бөтә йәмғиәт тупламдан ситкә алып сыҡты ла, Раббы Мусаға ҡушҡанса, таш бәреп үлтерҙе.


Кейемдәге суҡтар тураһында

37Раббы Мусаға былай тине:

38– Исраил халҡына еткер: быуындан-быуынға кейемегеҙҙең итәк осона суҡ тағып йөрөгөҙ, һәр суҡҡа зәңгәр йөн еп ҡушылһын[+]. 39Шуға ҡарап, һеҙ Раббының бөтә бойороҡтарын хәтерләрһегеҙ, уларҙы үтәрһегеҙ, күңелегеҙ йә күҙегеҙ аҙғынлығына эйәреп китеп, Миңә хыянат итмәҫһегеҙ. 40Ул саҡта Минең бөтә бойороҡтарымды иҫтә тотоп, ғәмәлгә ашырасаҡһығыҙ һәм Аллағыҙ хозурында изге[†] булырһығыҙ[+]. 41Аллағыҙ булыр өсөн Мин һеҙҙе Мысыр[†] еренән алып сыҡтым. Мин Аллағыҙ Раббымын[+].

#### 16


Ҡорахтың Муса менән Һарунға ҡаршы фетнәһе

1[•]Леви улы Ҡыһаҫтан тыуған Исһарҙың улы Ҡорах һәм Рәүвән нәҫеленән Әлиав улдары Даҫан менән Авирам, Пәләҫ улы Он[+] 2Мусаға[†] ҡаршы баш күтәрҙе. Уларға Исраил[†] йәмғиәтенән ике йөҙ илле ир – йәмғиәт башлыҡтары, дәрәжәле кешеләр – ҡушылды. 3Бергәләшеп Муса менән Һарунға[†] ҡаршы сыҡтылар ҙа:

– Һеҙ хаттин ашып киттегеҙ! Йәмғиәттең һәр бер кешеһе изге,[†] арабыҙҙа – Раббы[†]! Ниңә һеҙ үҙегеҙҙе Раббы халҡынан өҫтөн ҡуяһығыҙ? – тинеләр[+].

4Быны ишетеп, Муса йөҙтүбән ергә ҡапланды[+]. 5Һуңынан Ҡорах менән уның яҡлыларға былай тине:

– Кем Уныҡы икәнлеген, кем Үҙенә яҡынайтырлыҡ изге икәнлеген иртәгә Раббы Үҙе күрһәтер. Кемде һайлап алһа, шуға Үҙенә яҡынайырға рөхсәт итер, – тине[+]. 6– Ә һеҙ, Ҡорах һәм дә уның яҡлылар, бына нимә эшләгеҙ: һәммәгеҙ төтәҫләгес алығыҙ, 7иртәгә шуға ҡуҙ, ҡуҙ өҫтөнә Раббы хозурында хуш еҫле матдәләр һалығыҙ. Раббы кемде һайлаһа, шул изге булыр. Етер һеҙгә, Леви улдары![+]

8Муса Ҡорахҡа былай тип тә әйтте:

– Леви улдары, тыңлағыҙ әле: 9Исраил Аллаһының һеҙҙе Исраил йәмғиәтенән айырып алғаны, Раббы сатырында хеҙмәт итһен, Раббы йәмғиәте алдында уға хеҙмәттә булһын тип, һеҙҙе Үҙенә яҡынайырға рөхсәт иткәне етмәйме ни[+]? 10Ул һине, һинең менән бергә бөтә ағай-энеңде, Леви нәҫелен, Үҙенә яҡынайтты, ә һеҙ тағы ҡаһинлыҡ[†] даулай башланығыҙ. 11Һин бит әле үҙең яҡлылар менән бергә Раббының Үҙенә ҡаршы сыҡтың. Һарун кем ул, уға ҡаршы һөйләнергә[+]?

12Муса Әлиав улдары Даҫан менән Авирамды саҡыртырға ҡушты, ләкин былар килеүҙән баш тартты:

13– Һинең беҙҙе һәләк итер өсөн һөт менән бал аҡҡан ерҙән алып сыҡҡаның аҙмы ни? Инде хәҙер өҫтөбөҙҙән хакимлыҡ итергә теләйһең![+] 14Һин беҙҙе һөт һәм бал ағып ятҡан ергә килтерҙеңме, беҙгә баҫыуҙар һәм йөҙөм баҡсалары бирҙеңме? Кешеләрҙе һуҡыр тип уйлайһыңмы әллә? Бармайбыҙ һинең яныңа!

15Мусаның быға бик ныҡ асыуы килде лә Раббыға:

– Уларҙың саҙаҡаһына илтифат итмә. Мин уларҙан хатта бер ишәк тә алманым, береһенә бер яманлыҡ ҡылманым, – тине[+].

16Муса Ҡорахҡа былай тине:

– Иртәгә һин үҙең һәм һине яҡлап сыҡҡан бөтә кеше Раббы ҡаршыһына баҫығыҙ, Һарун да шунда булыр. 17Һәр берегеҙ төтәҫләгесегеҙҙе алығыҙ, уға һумала-майҙар һалығыҙ. Һәр кем үҙ төтәҫләгесен Раббы ҡаршыһына килтерһен, ике йөҙ илле төтәҫләгес булһын, һин дә үҙ төтәҫләгесеңде алып кил. Һарун да үҙ төтәҫләгесе менән килер.

18Һәр кем үҙенең төтәҫләгесенә ҡуҙ, өҫтөнә хуш еҫле матдәләр һалды, шунан Осрашыу сатыры[†] алдына килеп баҫты. Муса менән Һарун да килде. 19Ҡорах Муса менән Һарунға ҡаршы үҙе яҡлыларҙы Осрашыу сатыры ауыҙына йыйғас, бөтә йәмғиәт алдында Раббының шөһрәте[†] пәйҙә булды.

20Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

21– Был йәмғиәттән ситкәрәк китегеҙ, Мин уларҙы күҙ асып йомғансы һәләк итәм[+].

22Тик Муса менән Һарун йөҙтүбән ергә ҡапланып:

– Эй Аллабыҙ, бөтә йән эйәләренә һулыш биргән Алла[†]! Бер кеше гонаһ[†] ҡылды, ә Һин бөтә йәмғиәткә асыуланаһыңмы? – тип ялбарҙы[+].

23Раббы Мусаға былай тине:

24– Бөтә йәмғиәткә еткерегеҙ: Ҡорахтың, Даҫандың һәм Авирамдың сатырҙарынан ситкә китһендәр.

25Муса Даҫан менән Авирам эргәһенә йүнәлде, уның артынан Исраил аҡһаҡалдары[†] эйәрҙе.

26Муса йәмғиәткә былай тине:

– Был инабатһыҙ әҙәмдәрҙең гонаһтарына батып, улар менән бергә һәләк булмаҫ өсөн, сатырҙарынан ситкә китегеҙ, бер әйберҙәренә лә ҡағылмағыҙ[+].

27Халыҡ Ҡорах, Даҫан һәм Авирамдың сатырҙарынан ситкәрәк китте. Даҫан менән Авирам иһә ҡатындары, балалары һәм сабыйҙары менән сатырҙары алдына сығып баҫты.

28Муса былай тине:

– Хәҙер был эштәрҙе башҡарыр өсөн мине Раббы ебәргәнен, быларҙы үҙ ихтыярым менән эшләмәгәнемде белерһегеҙ. 29Әгәр улар ҡәҙимге кеше шикелле вафат булһа, тәҡдирҙәре башҡа кешеләрҙеке кеүек булһа, тимәк, мине Раббы ебәрмәгән[+]. 30Әгәр инде Раббы ғәҙәттән тыш ғәмәл ҡылып, ер ауыҙын асһа һәм уларҙы барлыҡ мөлкәттәре менән бергә йотһа, улар тереләй үлеләр донъяһына[†] төшһә, был кешеләрҙең Раббынан ваз кискәнен аңларһығыҙ[+].

31Мусаның ошо һүҙҙәрҙе әйтеүе булды, тегеләр аҫтында ер ярылып китте. 32Ер ауыҙын асты ла уларҙы, ғаиләләрен, Ҡорах яҡлыларҙы һәм бөтә мал-мөлкәтен йотто. 33Бөтә әйберҙәре менән улар тереләй үлеләр донъяһына төштө. Ер ауыҙын япты һәм улар халыҡ араһынан юҡ булды[+]. 34Әйләнә-тирәлә торған бар исраилдар, быларҙың аҡырышҡанын ишетеп:

– Ер беҙҙе лә йотоп ҡуймағайы, – тиешеп, ситкә ҡасты.

35Раббының хозурынан ут сығып, хуш еҫле матдәләр килтергән теге ике йөҙ илле ирҙе лә һәләк итте[+].

36Раббы Мусаға былай тине:

37– Һарун улы Әлғазар ҡаһинға әйт, янғын урынында төтәҫләгестәрҙе, ҡуҙҙарын ситкә түгеп, йыйып алһын, сөнки улар изге. 38Ҡылған гонаһтары өсөн үлтерелгән был бәндәләрҙең төтәҫләгестәре табаҡ-табаҡ итеп сүкелеп, ҡорбан[†] усағын көпләүгә тотонолһон. Был төтәҫләгестәр Раббы ҡаршыһына килтерелгәнлектән, изгеләнде. Исраил халҡына иҫкәртеү билдәһе булып торһон улар.

39Әлғазар ҡаһин ут яндырған кешеләрҙең баҡыр төтәҫләгестәрен йыйып алды, уларҙы ҡорбан усағын көпләр өсөн табаҡ-табаҡ итеп сүкеп йәйҙеләр. 40Раббының Муса аша әйткәне ғәмәлгә ашты. Һарун тоҡомона ҡарамаған берәү ҙә Раббы ҡаршыһында хуш еҫле матдәләр төтәтә күрмәһен, Ҡорах һәм уның яҡлылар менән булған хәл ҡабатланмаһын өсөн, исраилдарға киҫәтеү булды был[+].

41Иртәгәһенә бөтә Исраил йәмғиәте:

– Раббының халҡын һеҙ үлтерҙегеҙ, – тип Муса менән Һарунға ябырылды.

42Бөтә йәмғиәт Муса менән Һарунға ҡаршы сығыр өсөн йыйылышып Осрашыу сатыры яғына йүнәлгәс, ҡараһалар – сатырҙы болот ҡаплаған һәм Раббы шөһрәте пәйҙә булған. 43Муса менән Һарун Осрашыу сатыры алдына килде. 44Раббы Мусаға:

45– Был йәмғиәттән ситкә китегеҙ, Мин уларҙы һә тигәнсе һәләк итәм, – тине.

Ләкин улар йөҙтүбән ергә ҡапланды[+].

46Муса Һарунға:

– Бар, төтәҫләгес алып, уға ҡуҙ, һумала-майҙар һал да йәһәт кенә йәмғиәт алдына алып бар, улар өсөн пакландырыу йолаһын үткәр, сөнки Раббы асыуланды, үләт ҡырғыны башланды, – тине[+].

47Һарун йәһәт кенә Муса әйткәнде алды ла халыҡ яғына йүгерҙе, халыҡҡа үләт төшә башлағайны инде. Һарун хуш еҫле матдәләрҙе ҡуҙ өҫтөнә һалып, халыҡты пакландырыу йолаһын үтәне. 48Ул тереләр менән үлеләр араһына баҫты – ҡырғын туҡталды[+]. 49Был үләттән, Ҡорах менән һәләк булғандарҙан тыш, ун дүрт мең ете йөҙ кеше һәләк булды. 50Ҡырғын туҡталғас, Һарун Осрашыу сатыры ауыҙына Муса эргәһенә ҡайтты.

#### 17


Һарун таяғының сәскә атыуы

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдарға[†] әйт, һәр ырыуҙың башлығы берәрҙән һиңә йәмғеһе ун ике таяҡ бирһен, һәр таяҡҡа башлыҡтың исемен яҙып ҡуй. 3Левиҙең таяғына Һарундың[†] исемен яҙ. Һәр ырыу башлығынан бер таяҡ бирелергә тейеш. 4Таяҡтарҙы Осрашыу сатырындағы[†] Мин һеҙҙең менән осраша торған Килешеү һандығы[†] алдына ҡуй[+]. 5Кемде һайлаһам, шуның таяғы сәскә атыр. Мин Исраил халҡының һеҙгә һуҡраныуын шулай туҡтатырмын.

6Муса был һүҙҙәрҙе исраилдарға еткерҙе, һәм ырыу башлыҡтарының һәр береһе биргән таяҡтан барлығы ун ике таяҡ йыйылды, Һарун таяғы ла шулар араһында ине. 7Муса таяҡтарҙы Килешеү сатырына Раббы ҡаршыһына һалды.

8Иртәгәһенә Муса Килешеү сатырына инһә, ни күрә: Һарундың таяғы – Леви нәҫеленең таяғы – бөрөләнеп, сәскә атҡан, шунан баҙам сәтләүеге өлгөргән![+] 9Муса, бөтә таяҡтарҙы ла Раббы ҡаршыһынан алып, халыҡ алдына сыҡты. Быны һәммәһе лә күрҙе. Ырыу башлыҡтарынан һәр кем үҙ таяғын таратып алды. 10Раббы Мусаға былай тине:

– Һарундың таяғын, фетнәселдәргә билдә итеп, улар Миңә һуҡранып үлемгә дусар булмаһын өсөн, Килешеү һандығы алдына ҡабат һаҡлауға һал.

11Муса шулай итте, Раббы нимә бойорһа, шуны эшләне.

12Исраилдар Мусаға былай тине:

– Бына, беҙ үләбеҙ, һәләк булабыҙ, барыбыҙ ҙа харап була! 13Раббы сатырына яҡын килгән һәр кем үлә. Барыбыҙ ҙа үлеп бөтөрмө икән ни?

#### 18


Ҡаһиндар менән левиҙәрҙең вазифалары

1Раббы[†] Һарунға[†] былай тине:

– Изге[†] урынға ҡағылышлы бөтә етешһеҙлектәр өсөн һин үҙең, улдарың һәм тотош атаң нәҫеле яуаплы. Ҡаһин[†] вазифаһын үтәгәндәге етешһеҙлектәр өсөн фәҡәт һин һәм улдарың ғәйепле булыр[+].

2Атайың ырыуынан булған ҡәрҙәштәреңде, Леви ырыуын, үҙ яныңа ал. Улар һинең эргәлә булһын, һин улдарың менән Килешеү сатыры[†] алдында хеҙмәт иткәндә улар һиңә ярҙам итһен[+]. 3Улар һинең ҡул аҫтыңда сатыр хеҙмәтен башҡарһын, әммә Изге урындың әйберҙәренә лә, ҡорбан[†] усағына ла яҡын килә күрмәһен – харап булырҙар, һеҙҙе лә харап итерҙәр. 4Улар һиңә ярҙамлашһын, Осрашыу сатырында хеҙмәт итеп, ундағы бөтә эште башҡарһын. Ә сит-яттан берәү ҙә һеҙгә яҡын килмәһен. 5Бынан һуң Исраил[†] халҡына асыуым төшмәһен өсөн Изге урын һәм ҡорбан усағы эргәһендәге эшкә һеҙ яуаплы[+]. 6Бына Мин исраилдар араһынан Леви ырыуынан булған ҡәрҙәштәрегеҙҙе һеҙгә бүләк итеп һайлап алдым. Улар, Осрашыу сатырында хеҙмәт итһендәр өсөн, Раббыға бағышлана.

7Әммә ҡорбан усағы янында һәм пәрҙә артындағы бөтә нәмәгә ҡарата бары тик һин һәм улдарың ғына ҡаһинлыҡ хеҙмәтен атҡарығыҙ. Һеҙгә Мин бүләк итеп ҡаһинлыҡ хеҙмәтен бирәм. Изге урынға һеҙҙән башҡа кем генә яҡынлашһа ла, үлемгә дусар ителһен[+].


Ҡаһиндар менән левиҙәрҙең өлөшө

8Раббы Һарунға былай тине:

– Миңә килтерелгән бөтә ҡорбан-саҙаҡаларҙы күҙәтеүҙе һиңә тапшырам. Исраилдарҙың бөтә изге ҡорбан-саҙаҡаларын мәңгелек өлөш итеп һиңә һәм һинең улдарыңа бирәм[+]. 9Изгеләрҙән-изге ҡорбандарҙан – яндырылмай торғанынан Миңә тип килтерелгән бөтә икмәк саҙаҡаһы, гонаһ[†] һәм ғәйеп ҡорбандары һинеке. Изгеләрҙән-изге был ҡорбандар – һиңә һәм дә уландарыңа. 10Уларҙы иң изге ҡорбан булараҡ ашарһығыҙ. Уны тик ир затынан булғандар ғына ашай ала. Был өлөш һинең өсөн изге булыр.

11Килтерелгән ҡорбан-саҙаҡаларҙан һиңә тағы ла ошолар тейеш: исраилдарҙың бөтә һелкетмә ҡорбандарын Мин мәңгелек өлөш итеп һиңә, һинең улдарыңа, ҡыҙҙарыңа бирәм. Йортоңдағы һәр пак[†] кеше уларҙы ашай ала[+].

12Раббыға килтерелгән тәүге уңыш саҙаҡаларын – зәйтүн майының,[†] яңы шараптың һәм ашлыҡтың иң яҡшыһын – Мин һиңә бирәм[+]. 13Ерҙә үҫтерелгән һәм Раббыға килтерелгән тәүге уңыштың һәммәһе һинеке булыр. Йортоңдағы бөтә пак кеше уны ашай ала[+]. 14Исраил ерендә Раббыға бағышланған бөтә нәмә һинеке булһын[+]. 15Инә ҡарынының Раббыға тәғәйенләнгән тәүге иркәк емешен – кешеләрҙеке лә, мал-тыуарҙыҡы ла – һинеке. Әмма беренсе булып тыуған ир бала, хәләл булмаған малдың беренсе булып тыуған иркәк балаһы йолом түләп кире һатып алынырға тейешле[+]. 16Йолом хаҡы былай: бер айы тулған бала өсөн изге шекелгә күрә биш шекел көмөш ал. Бер шекелдә – егерме гера[+]. 17Әммә һыйыр малының беренсе иркәк быҙауы, һарыҡ-кәзәнең беренсе тәкә бәрәсе өсөн йолом алма: улар изге. Уларҙың ҡанын ҡорбан усағына һирп, эс майын яндыр. Был ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ[+]. 18Күтәреп һелкетелгән түш ите менән алғы уң бото кеүек уларҙың ите лә – һиңә[+]. 19Исраилдарҙың Раббыға килтергән бөтә изге ҡорбан-саҙаҡаларын һиңә һәм һинең улдарың менән ҡыҙҙарыңа мәңгелек өлөш итеп бирәм. Был – һинең һәм һинең тоҡомоң менән Раббы араһында төҙөлгән мәңгелек тоҙ килешеүе[†][*][+].

20Раббы Һарунға былай тине:

– Исраилдар ерендә һинең биләмәң булмаҫ, улар араһында өлөшөң дә булмаҫ. Исраилдар араһында һинең өлөшөң дә, биләмәң дә – Мин[+].

21Бына Мин Леви нәҫеленә бөтә хеҙмәттәре, Осрашыу сатырында эш башҡарғандары өсөн Исраилда килтерелгән бөтә ҡорбан-саҙаҡаларҙың унынсы өлөшөн бирәм[+].

22Бынан ары исраилдар Осрашыу сатырына яҡын килмәһен, юғиһә улар гонаһ ҡылыуҙа ғәйепле булыр һәм үлер. 23Осрашыу сатырында бары тик левиҙәр[†] хеҙмәт итһен һәм бөтә етешһеҙлек өсөн ғәйепте үҙҙәренә алһын. Был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын. Исраилдар араһында левиҙәрҙең ер биләмәһе булмаҫ. 24Уның урынына левиҙәргә өлөш булараҡ исраилдар Раббыға саҙаҡа итеп килтергән унынсы өлөштө бирәм, шуға ла уларға: «Исраилдар араһында уларға ер биләмәһе бирелмәҫ», – тип әйттем.

25Раббы Мусаға[†] былай тине:

26– Левиҙәргә шуны еткер: исраилдарҙан Мин һеҙгә тип биргән унынсы өлөштө алғас, шуның унынсы өлөшөн Раббыға саҙаҡа итегеҙ[+]. 27Биргәнегеҙ ырҙындан яңы уңыш ашлығы һәм йөҙөм һыҡҡыстан[†] алынған тәүге һут һымаҡ һеҙҙең иҫәпкә һаналыр, 28ошолай итеп, исраилдарҙан алынған бөтә унынсы өлөштән һеҙ ҙә үҙ саҙаҡағыҙҙы Раббыға бирерһегеҙ. Был өлөштө Һарун ҡаһинға килтерегеҙ. 29Һеҙгә бүләк ителгән бөтә нәмәнең иң яҡшы өлөшөн – иң изге өлөштө саҙаҡа итеп Раббыға бирегеҙ.

30Левиҙәргә әйт: ундан бер өлөштөң иң яҡшы өлөшөн Раббыға биргәндән һуң ҡалғаны ырҙындан килтерелгән ашлыҡ йәки йөҙөм һыҡҡыстан сыҡҡан тәүге һут һымаҡ һаналыр. 31Һеҙ һәм ғаиләгеҙ уны һәр урында ашай алаһығыҙ, сөнки был – Осрашыу сатырындағы хеҙмәтегеҙҙең хаҡы. 32Шулай эшләһәгеҙ, гонаһ ҡылыуҙа ғәйепле булмаҫһығыҙ. Иң яҡшы өлөштө бүлеп бирәһегеҙ икән, исраилдарҙың изге ҡорбандары нәжесләнмәҫ һәм һеҙ үлмәҫһегеҙ.

#### 19


Таҙарыныу йолаһы

1Раббы[†] Муса[†] менән Һарунға[†] былай тине:

2– Раббы исраилдарға[†] еткерергә ҡушҡан ҡанундың[†] бер ҡағиҙәһе ошондай булыр: муйынына һис ҡасан ҡалып кейҙерелмәгән кәмселекһеҙ ерән тананы һиңә килтерһендәр[+]. 3Уны Әлғазар ҡаһинға[†] бирегеҙ, ул тананы тупламдан[†] сығарһын, тананы ҡаһин алдында салһындар. 4Әлғазар ҡаһин, бармағын тананың ҡанына манһын да Осрашыу сатырының[†] алғы яғына ете тапҡыр һирпһен[+]. 5Уның күҙ алдында тананы яндырһындар: тиреһен дә, итен дә, ҡанын да, нәжесен[†] дә яндырып бөтһөндәр[+]. 6Ҡаһин кедр таяғы, майағас[†] үләне, ут-ҡыҙыл еп алһын да янып ятҡан тана өҫтөнә ырғытһын[+]. 7Шунан ҡаһин кейемдәрен һыу менән йыуһын, ғөсөл ҡойонһон, һуңынан тупламға инә ала, ләкин ул кискә тиклем нәжес һаналыр[+]. 8Тананы яндырған кеше лә кейемдәрен һыу менән йыуһын, ғөсөлләнһен, ул да кискә тиклем нәжес һаналыр. 9Таҙаларҙан берәйһе, яндырылған тананың көлөн йыйып алып, тупламдан ситтә таҙа урынға һалһын. Көлдө исраилдар йәмғиәте таҙарыныу һыуы әҙерләү өсөн һаҡлаһын. Ул ҡорбан[†] гонаһ[†] өсөн килтерелде[+]. 10Тана көлөн йыйған кеше лә өҫтөндәге кейемдәрен йыуһын, ул да кискә тиклем нәжес һаналыр. Был исраилдарға ла, улар араһында йәшәгән килмешәктәргә лә мәңгелек ҡағиҙә булһын[+].

11Кем мәйеткә ҡағыла, шул ете көн нәжес булыр. 12Ул таҙарыныу һыуы менән өсөнсө һәм етенсе көндәрҙә таҙарынһа, таҙа булыр. Әгәр өсөнсө һәм етенсе көндәрҙә таҙарынмаһа – таҙа булмаҫ[+]. 13Мәйеткә ҡағылған һәр кем, таҙарынмаһа, Раббы торлағын нәжесләр; бындай кеше Исраил халҡы араһынан ҡыуылыр, сөнки уға таҙарыныу һыуы һирпелмәне, ул нәжес, нәжес килеш ҡалыр[+].

14Бына ҡанун: әгәр берәйһе сатырҙа вафат булһа, унда ингән һәм эсендә булған һәр кем ете көн буйы нәжес һаналыр. 15Ҡапҡас[†] менән ябылмаған һәр һауыт нәжесләнер[+]. 16Ялан-ҡырҙа ҡылыстан үткәрелгән йәки үҙ үлеме менән вафат булған кеше мәйетенә, кеше һөйәгенә йәки ҡәбергә ҡағылған һәр кем ете көн нәжес булыр. 17Гонаһ өсөн яндырылған теге ҡорбан көлөн алһындар ҙа, һауытҡа һалып, уға тере, йәғни ағын һыу ҡойһондар. 18Таҙаларҙан берәйһе, майағасты ошо һыуға манып, шуның менән сатырға, сатырҙағы һауыттарға, кешеләрғә, шулай уҡ кеше һөйәгенә йәки үлтерелгән, үҙ үлеме менән вафат булған кеше мәйетенә йәки ҡәбергә ҡағылғандарға һирпһен[+]. 19Таҙа кеше өсөнсө һәм етенсе көндәрҙә әлеге һыуҙы нәжес кеше өҫтөнә һирпһен – шул рәүешле етенсе көндә уны нәжестән таҙарындырыр. Нәжес әҙәм кейемдәрен һыу менән йыуһын, йыуынһын һәм кискә таҙа булыр[+].

20Нәжесләнгән әҙәм үҙен таҙарындырмаһа, халыҡ араһынан ҡыуылыр, сөнки ул Раббының Изге[†] торлағын нәжесләне. Уға таҙарыныу һыуы теймәгәс, ул нәжес[+]. 21Исраилдар өсөн был – мәңгелек ҡағиҙә. Таҙарыныу һыуы һирпкән кеше лә кейемдәрен йыуһын; таҙарыныу һыуына ҡағылған әҙәм дә кискә тиклем нәжес булыр. 22Нәжес кеше ҡағылған һәр нәмә нәжес булыр; ул әйберҙәргә ҡағылған кеше лә кискә тиклем нәжес һаналыр[+].

#### 20


Ҡадештағы ваҡиғалар

1Беренсе айҙа бөтә Исраил[†] йәмғиәте Цин сүленә килеп етте һәм Ҡадешта туҡталды. Шунда Мирйәм вафат булды, уны Ҡадешта ерләнеләр[+].

2Бында халыҡ өсөн һыу юҡ ине, шуға күрә бергәләшеп Муса[†] менән Һарунға[†] ҡаршы сыҡтылар[+]. 3Халыҡ Мусаны былай тип ғәйепләне:

– Уф, беҙ ҙә теге саҡта, туғандарыбыҙ һымаҡ, Раббы[†] ҡаршыһында үлгән булһаҡсы![+] 4Ни өсөн һеҙ Раббы халҡын был сүлгә алып килдегеҙ, үҙебеҙ ҙә, мал-тыуарыбыҙ ҙа ҡырылһын типме ни? 5Нишләп беҙҙе Мысырҙан[†] алып сыҡтығыҙ ҙа был насар урынға алып килдегеҙ? Ере сәсеүгә ярамай, инжир ҙә, йөҙөм дә, анар емештәре лә үҫмәй, хатта эсәр һыуы ла юҡ!

6Муса менән Һарун халыҡ эргәһенән Осрашыу сатырына[†] табан йүнәлде, унда сәждәгә йығылды. Бына шул саҡ алдарында Раббы шөһрәте[†] пәйҙә булды[+]. 7Раббы Мусаға былай тине:

8– Таяғыңды ал да Һарун ағайың менән бөтә йәмғиәтте йыйығыҙ. Халыҡтың күҙе алдында ҡаяға өндәшегеҙ, ҡая һеҙгә һыу бирер. Шулай итеп, ҡаянан һыу сығарып, халыҡҡа ла, мал-тыуарға ла һыу эсерерһең.

9Раббы ни бойорһа, Муса шуны эшләне, ҡулына таяғын алды. 10Муса менән Һарун халыҡты ҡая янына йыйҙы.

– Эй фетнәселәр, һеҙгә ошо ҡаянан һыу сығарайыҡмы? – тип һораны ул халыҡтан[+].

11Муса ҡулын күтәрҙе лә ҡая ташҡа таяғы менән ике мәртәбә һуҡты – унан шарлап һыу аға башланы, кешеләр ҙә, мал-тыуар ҙа туйғансы һыу эсте.

12Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

– Миңә етерлек кимәлдә ышанмағанығыҙ һәм исраилдар алдында Минең мөҡәддәслегемде[†] иҫбатламағанығыҙ өсөн, был халыҡты һеҙ Мин уларға бирәсәк ергә алып инмәйәсәкһегеҙ[+].

13Был һыу Мерива[*] тип аталды, сөнки уның янында исраилдар Раббыға дәғүә белдерҙеләр, Раббы иһә уларға мөҡәддәслеген күрһәтте.


Эдом батшаһының исраилдарға үтергә рөхсәт бирмәүе

14Муса Ҡадештан Эдом[†] батшаһына илселәр[†] ебәреп, ошо үтенесен еткерергә ҡушты:

– Һиңә туғандарың – Исраил халҡы мөрәжәғәт итә: беҙҙең иңгә ниндәй михнәттәр төшкәнен беләһең[+]. 15Ата[†]-бабаларыбыҙ Мысырға күскәйне. Унда беҙ бик оҙаҡ йәшәнек. Мысыр халҡы ата-бабаларыбыҙ менән дә, беҙҙең менән дә насар мөғәмәлә итте[+]. 16Беҙ Раббыға ялбарҙыҡ – Ул ишетте, фәрештәһен[†] ебәрҙе, беҙҙе Мысырҙан алып сыҡты. Бына беҙ хәҙер Ҡадешта, һинең илдең сигендәге ҡалала[+]. 17Беҙгә ерең аша үтергә рөхсәт ит, зинһар. Баҫыуҙарығыҙ һәм йөҙөм баҡсаларығыҙ аша үтмәбеҙ, ҡоҙоҡтарығыҙҙан[†] һыу эсмәбеҙ, Батша юлы буйлап ҡына барырбыҙ. Ерҙәреңде уҙып киткәнсе уңға ла, һулға ла ҡайырылмабыҙ[+].

18Эдом батшаһы риза булманы:

– Ерем аша үтмә, юғиһә ҡаршығыҙға ҡылыс менән сығырбыҙ, – тине.

19Исраил халҡы уға:

– Беҙ оло юл буйлап ҡына барырбыҙ. Әгәр үҙебеҙ һәм дә малыбыҙ һыуыңды эсһәк, хаҡын түләрбеҙ. Йәйәүләп кенә үтербеҙ, һис бер зыян килтермәбеҙ, – тип инәлде[+].

20Эдом батшаһы күнмәне:

– Үтмә минең еремдән, – тине һәм күп һанлы көслө ғәскәрен исраилдарҙың юлына арҡыры сығарып ҡуйҙы. 21Шулай итеп, Эдом халҡы исраилдарға үҙ ерҙәре аша үтергә рөхсәт бирмәне, һәм исраилдар икенсе яҡтан китергә булды[+].


Һарундың вафаты

22Бөтә Исраил йәмғиәте Ҡадештан сыҡты ла Һор тауына килде[+]. 23Раббы Муса менән Һарунға Һор тауында, Эдом ерҙәре сигендә, былай тине:

24– Һарундың үлеп, ата-бабалары янына күсер ваҡыты етте. Мерива һыуҙары буйында бойороғома ҡаршы килгәнегеҙ өсөн Һарун Мин Исраил халҡына бирәсәк ергә аяҡ баҫмаясаҡ[+]. 25Һарун менән уның улы Әлғазарҙы эйәртеп, Һор тауына мен. 26Һарундың ҡаһин[†] кейемдәрен систереп, Әлғазарға кейҙер. Һарун шунда вафат булыр һәм ата-бабалары менән ҡауышыр[+].

27Муса Раббы бойорғанса эшләне. Бар йәмғиәт алдында Һор тауына киттеләр. 28Муса, Һарундың кейемдәрен систереп, улы Әлғазарға кейҙерҙе. Һарун шунда тау башында вафат булды. Муса менән Әлғазар тауҙан төштө[+]. 29Бөтә йәмғиәт Һарундың донъя ҡуйғанын белде. Тотош Исраил халҡы утыҙ көн буйына Һарун өсөн ҡайғырып илашты[+].

#### 21


Ғарад батшаһын еңеү

1Негевта йәшәгән ҡәнғәниҙәрҙең[†] Ғарад төбәге батшаһы, исраилдарҙың[†] Аҫарим юлынан килгәнен ишетеп, уларға һөжүм итте һәм бер нисәүһен әсиргә алды[+]. 2Исраилдар иһә Раббыға нәҙер әйтте: «Әгәр шул халыҡты беҙҙең ҡулыбыҙға бирһәң, уларҙың ҡалаларын харам ҡылып, тулыһынса юҡ итербеҙ», – тинеләр[+]. 3Раббы[†] исраилдарҙы ишетте һәм Ҡәнғән халҡын уларға тапшырҙы. Исраилдар уларҙың үҙҙәрен дә, ҡалаларын да харам ҡылды[*]. Шуға күрә был урын Хорма тип аталды.


Баҡыр йылан

4Һор тауынан улар, Эдомды[†] урап үтергә тип, Ҡамышлы диңгеҙ[†] буйлап китте. Юлда халыҡ түҙемлеген юғалта башланы[+]. 5Улар Аллаға һәм Мусаға[†] ҡаршы һөйләнергә тотондо:

– Беҙҙе ни өсөн Мысырҙан[†] алып сыҡтығыҙ, сүллектә үлеп ҡалһындар типме? Бында ни икмәк, ни һыу юҡ, әлеге мөсһөҙ генә аҙығыбыҙ тамам бүктерҙе, – тинеләр[+].

6Шул саҡ Раббы халыҡҡа ағыулы йыландар ебәрҙе. Исраилдар араһынан күптәрҙе йылан сағып үлтерҙе.

7Халыҡ Мусаға килде:

– Раббыға ла, һиңә лә ҡаршы телләшеп, гонаһ[†] ҡылдыҡ беҙ. Раббынан ялбарып һора әле, Ул беҙҙән йыландарҙы алһын.

Муса, халыҡ хаҡына доға ҡылып, Раббыға ялбарҙы. 8Раббы Мусаға былай тине:

– Үҙеңә йылан һыны яһап ал, уны оҙон бер таяҡҡа тағып ҡуй, сағылған әҙәм уға ҡараһа, тере ҡалыр.

9Муса баҡыр йылан яһаны, уны таяҡҡа тағып ҡуйҙы һәм йыландан сағылыусылар, баҡыр йыланға ҡарап, тере ҡалды[+].


Моавҡа юлланыу

10Исраилдар бара-бара, Овоҫҡа килеп туҡтаны[+]. 11Овоҫтан китеп, Ғийе-Һағаваримда, Моавтың[†] көнсығышындағы сүлдә сатыр ҡорҙолар[+]. 12Унан ары Зеред үҙәнендә туҡтанылар[+]. 13Ул урындан китеп, Арнон йылғаһы аръяғында, әмөриҙәр сигендә, урынлаштылар. Арнон Моав менән әмөриҙәр ере араһындағы сик буйлап аға ине[+]. 14-15Шуға ла Раббының Яуҙар китабында:

«Суфалағы Уаһеб та, тарлауыҡтар ҙа, Арнон йылғаһы ла, Ғар ҡалаһына һырығып Моав сиктәренә һуҙылған һөҙәклектәр ҙә», – тип әйтелгән[+].

16Бынан Беерға[*] ҡарай киттеләр. Раббының Мусаға: «Халыҡты йый, уларға һыу бирермен», – тигән ҡоҙоғо бына ошо була инде.

17Ул мәлдә исраилдар былай тип йырланы:

«Эй ҡоҙоҡ,[†] һыу менән тул!
Ҡоҙоҡ хаҡында йырлағыҙ!
18Һин – башлыҡтар ҡаҙған,
Хөкөмдарлыҡ таяҡтары, юл таяҡтары менән
Халыҡтың арҙаҡлылары ҡаҙған ҡоҙоҡ».

Исраилар сүллектән Маттанаға йүнәлде, 19Маттананан – Нахалиилға, Нахалиилдан – Бамоҫҡа, 20Бамоҫтан Йешимон сүлендә ҡалҡып торған Писга тауына табан Моав ерендәге үҙәнлеккә юлландылар.


Сихон батша менән Ғоғ батшаның еңелеүе

21-22[•]Исраилдар әмөриҙәр батшаһы Сихонға:

– Беҙгә үҙ ереңдән үтеп китергә рөхсәт итһәң ине, баҫыуҙарыңа ла, йөҙөм баҡсаларыңа ла тайпылмабыҙ, ҡоҙоҡтарыңдан эсмәбеҙ, ерҙәреңде үткәнсе Батша юлынан ғына барырбыҙ, – тигән үтенес менән илселәрен[†] ебәрҙе[+].

23Сихон исраилдарға үҙ биләмәләре аша үтергә рөхсәт бирмәне, ғәскәрен йыйып уларға ҡаршы сүллеккә сыҡты ла Яһаста һөжүм итте. 24Әммә исраилдар Сихон ғәскәрен еңде һәм Арнон йылғаһынан Яббоҡ йылғаһына, Ғаммон халҡы биләмәләренең сиктәренә тиклемге ерҙәрен тартып алды, ә ғаммондарҙың сиге бик нығытылған ине[+]. 25Исраилдар әмөриҙәрҙең барлыҡ ҡалаларын алды, Хешбонда һәм уның тирә-яғындағы ауылдарҙа урынлашты. 26Хешбон әмөри батшаһы Сихондың ҡалаһы ине. Сихон, Моавтың элекке батшаһы менән һуғышып, уның Арнонға тиклемге бөтә ерҙәрен баҫып алғайны. 27Шуға ла шағирҙар былай ти:

«Хешбонға килегеҙ,
Әйҙә яңынан төҙөлһөн,
Сихондың ҡалаһы нығынһын.
28Сөнки ут сыҡты Хешбондан,
Ялҡын сыҡты Сихон ҡалаһынан,
Моавтың Ғар ҡалаһын ялманы,
Арнондағы табыныу ҡалҡыулыҡтарының
Хужаларын ялмап юҡ итте[+].
29Ҡайғы һиңә, Моав!
Һәләк булдың, Кемошҡа[†] табынған халыҡ!
Тырым-тырағай ҡасты улдары,
Ә ҡыҙҙары әсирлеккә төштө
Әмөри батшаһы Сихонға[+].
30Уларҙы беҙ уҡтан үткәрҙек.
Хешбондан Дивонғаса һәләк булды барыһы.
Медеваға, Нофахҡа тиклем ерҙәрен
Беҙ бушлыҡҡа әйләндерҙек»[+].

31Шулай итеп, исраилдар әмөриҙәр ерендә төпләнде. 32Муса Яғзер ҡалаһын ҡарап ҡайтырға тип кешеләрен ебәрҙе. Шунан исраилдар был ҡала менән тирә-яғындағы ауылдарҙы баҫып алдылар, унда йәшәгән әмөриҙәрҙе ҡыуҙылар[+].

33Артабан исраилдар, бынан боролоп, Башанға бара торған юл менән китте. Башан батшаһы Ғоғ менән бөтә ғәскәре Әдрәғи ҡалаһы янында уларға ҡаршы һуғышырға сыҡты[+]. 34Раббы Мусаға:

– Һин унан ҡурҡма, – тине, – сөнки Мин уны барлыҡ халҡы һәм ерҙәре менән ҡулыңа тапшырам. Әмөриҙәрҙең Хешбонда йәшәгән батшаһы Сихон менән ни ҡылдың, бында ла шулай эшләрһең[+].

35Исраилдар Ғоғты, уның улдарын һәм бөтә ғәскәрен һуңғы кешеһенә тиклем ҡырып, ерҙәренә хужа булды.

#### 22


Моав батшаһы Балаҡтың Билғамды саҡырыуы

1Исраилдар[†] юлдарын дауам итте һәм Иордан аръяғында, Йерихо ҡалаһы ҡаршыһында, Моав[†] тигеҙлегенә етеп туҡтаны. 2Сиппор улы Балаҡ исраилдарҙың әмөриҙәргә ни ҡылғанын күргәйне[+]. 3Исраилдар бик күп булғанлыҡтан, моавтар ҡурҡыуға ҡалды. Исраилдарҙан ҡоттары алынған 4моавтар Мидйән[†] аҡһаҡалдарына[†] былай тине:

– Был өйөр, баҫыуҙы һыпырып ашап торған үгеҙгә оҡшап, тирә-яғыбыҙҙа һәммәһен ҡыра лабаһа.

Сиппор улы Балаҡ ул ваҡытта Моав батшаһы ине. 5Ул илселәрен[†] тыуған яғына, Евфрат йылғаһын һыулаған Пеҫор ҡалаһына, Беғор улы Билғамды ярҙамға саҡырырға ебәрҙе:

– Бына, Мысырҙан[†] бер халыҡ сыҡты ла бөтә ер йөҙөн ҡапланы, – тип әйтергә ҡушты уға. – Был халыҡ минең йәнәштә генә төпләнде[+]. 6Бында килеп, минең өсөн ошо халыҡты ҡарға әле, сөнки ул минән көслөрәк. Һин ҡарғыш яуҙырһаң, бәлки, мин уны еңә һәм еремдән ҡыуып сығара алырмын. Шуны беләм: һин кемде фатихалаһаң – шул фатихалы, кемде ҡарғаһаң, шул ҡарғышлы була[+].

7Моав менән Мидйән аҡһаҡалдары, ырым-сихыр өсөн түләү хаҡы алып, Билғамға килделәр һәм Балаҡтың һүҙҙәрен еткерҙеләр. 8Билғам уларға былай тине:

– Был төндө ошонда ҡунығыҙ, Раббы[†] миңә ни тиһә, шуны яуап итеп һеҙгә әйтермен.

Моав вәзирҙәре Билғам янында ҡалды.

9Алла[†] Билғам эргәһенә килде лә һораны:

– Яныңдағы кешеләр кемдәр ул?

10Билғам Аллаға былай тип яуап бирҙе:

– Миңә уларҙы Моавтың батшаһы Балаҡ Сиппор улы ебәргән. 11«Бына, Мысырҙан бер халыҡ сыҡты, ер йөҙөн ҡаплап алды. Бында кил дә уны минең өсөн ҡарға, бәлки, шул сағында мин уның менән алыша һәм еремдән ҡыуып сығара алырмын», – тип әйтергә ҡушҡан.

12Алла Билғамға былай тине:

– Быларға эйәреп йөрөмә, теге халыҡты ҡарғама, сөнки ул фатихалы халыҡ.

13Билғам иртә менән торҙо ла Балаҡтың вәзирҙәренә:

– Үҙ ерегеҙгә ҡайтығыҙ, Раббы миңә һеҙҙең менән барырға рөхсәт итмәй, – тине.

14Моав башлыҡтары, Балаҡ янына ҡайтып, уға:

– Билғам беҙҙең менән килергә риза булманы, – тинеләр.

15Балаҡ беренсе барғандарға ҡарағанда ла дәрәжәлерәк вәзирҙәрен, тағы ла күмәгерәк итеп, Билғамға йәнә ебәрҙе. 16Улар Билғамға килде лә:

– Сиппор улы Балаҡ һиңә былай тип еткерергә ҡушты: «Миңә килеүҙән баш тартмасы. 17Мин һиңә бик тә ҡәҙер-хөрмәт күрһәтермен, нимә әйтһәң, шуны эшләрмен. Кил, зинһар, был халыҡты минең өсөн ҡарға», – тине.

18Ләкин Билғам Балаҡтың илселәренә былай тип яуап бирҙе:

– Балаҡ хатта алтын-көмөш тулы йортон бирһә лә, Аллам Раббының бойороғона ҡаршы төшә алмайым, бәләкәй генә эш тә, ҙур ғәмәл дә ҡыла алмайым шул[+]. 19Хәйер, һеҙ ҙә бында ҡунып китегеҙ. Раббы ни әйтер икән – тағы белешермен.

20Алла төндә Билғам эргәһенә килде лә былай тине:

– Был кешеләр һине саҡырырға килгән икән, тор ҙа улар менән бар, тик Мин һиңә нимә ҡушһам, шуны ғына эшлә.


Билғам һәм уның ишәге

21Иртән Билғам торҙо, ишәген эйәрләп менде лә Моав башлыҡтары менән китте. 22Әммә ул барғанға Алланың асыуы ҡабынды һәм Раббы фәрештәһе[†] Билғамдың ҡаршыһына сығып баҫты. Билғам, ишәккә атланып, ике хеҙмәтсеһен эйәртеп, юл буйлап килә ине. 23Ишәк юлда ҡылыс тотоп торған Раббы фәрештәһен күргәс, боролоп баҫыуға инеп китте. Билғам, уны юлға сығармаҡ булып, һуҡҡыслай башланы[+]. 24Унан һуң Раббы фәрештәһе ике йөҙөм баҡсаһы араһынан үткән юлдың иң тар еренә сығып баҫты, ике яғынан да – йөҙөмлөктө кәртәләгән ҡойма. 25Ишәк, Раббы фәрештәһен күреп, ҡоймаға һыйынды һәм Билғамдың аяғын ҡуша ҡыҫты. Хужаһы ишәкте тағы ла һуҡҡыслай башланы. 26Раббы фәрештәһе бынан да тарыраҡ урынға барып баҫты, унан уңға ла, һулға ла тайшанырлыҡ түгел ине. 27Ишәк, Раббы фәрештәһен күреп, Билғам менән ҡуша ергә ятты. Асыуы ҡабарған Билғам ишәкте таяҡ менән туҡмарға тотондо. 28Шунда Раббы ишәккә тел бирҙе, һәм ишәк Билғамдан:

– Минең һиңә ни зыяным тейҙе? Инде өсөнсө тапҡыр мине туҡмайһың, – тип һораны.

29– Мине мыҫҡыл иткәнең өсөн туҡмайым, әгәр ҡулымда ҡылыс булһа, шунда уҡ һине үлтерер инем, – тип яуапланы Билғам.

30Ишәк иһә Билғамға:

– Ғүмер баҡый менеп йөрөгән ишәгең түгелме ни мин? Ошондай ғәҙәтем бар инеме һуң? – тине.

Билғам:

– Юҡ, – тип яуап бирҙе.

31Раббы Билғамдың күҙен асты, ул юлда ҡылыс тотҡан Раббы фәрештәһенең баҫып торғанын күрҙе. Билғам тубыҡланып йөҙтүбән ергә ҡапланды. 32Уға Раббы фәрештәһе былай тине:

– Ниңә һин ишәгеңде инде өс тапҡыр туҡманың? Мин һине туҡтатырға тип сыҡтым, сөнки миңә был Раббы ихтыярынан тыш тотҡан юлың оҡшамай. 33Ишәгең, мине күреп, өс тапҡыр тайшанды, әгәр ул минән тайшанмаһа, һине үлтерер, ә уны тере ҡалдырыр инем.

34Билғам Раббы фәрештәһенә былай тине:

– Гонаһлымын,[†] юлымда мине туҡтатырға теләп һин торғанды белмәнем. Әгәр һин хуп күрмәйһең икән, кире ҡайтам.

35Раббы фәрештәһе Билғамға былай тине:

– Был кешеләр менән бар, тик мин һиңә нимә әйтәм, уларға шуны ғына һөйлә.

Шулай итеп, Билғам Балаҡ башлыҡтары менән юлын дауам итте.

36Билғам килгәнен ишетеп, Балаҡ Моавтың сигендә Арнон буйындағы бер ҡалаға уны ҡаршы алырға килде[+]. 37Балаҡ Билғамға:

– Һине саҡырып, кешеләр ебәрмәнемме ни мин? Ниңә килмәнең? Һиңә лайыҡлы ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә алмаҫ тинеңме әллә? – тине.

38Билғам Балаҡка:

– Бына бит, килдем, тик үҙемдән ни ҙә булһа әйтә аламмы ни инде? Алла телемә ни һалһа, шуны ғына һөйләрмен[+].

39Билғам Балаҡ менән юлға сыҡты һәм Ҡыръяҫ-Хусоҫҡа килеп етте. 40Балаҡ ҡорбан[†] итеп үгеҙҙәр һәм һарыҡтар салдырҙы, Билғамға һәм уның менән булған вәзирҙәргә ит ебәртте. 41Икенсе көндө иртән Балаҡ Билғамды эйәртте лә уны Бамоҫ-Бәғел[†] ҡалҡыулығына алып менде. Бынан Исраил халҡының бер өлөшө күренә ине.

#### 23


Билғамдың беренсе тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

1Билғам Балаҡка былай тине:

– Ошонда миңә ете ҡорбан[†] усағы ҡор, ете үгеҙ башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһе әҙерлә[+].

2Балаҡ Билғам ҡушҡанса эшләне. Улар һәр усаҡта берәр башмаҡ менән һарыҡ тәкәһен ҡорбан итеп яндырҙы. 3Билғам Балаҡка:

– Һин яндырған ҡорбаның эргәһендә тороп тор, ә мин китәйем, бәлки, Раббы[†] ҡаршыма сығыр. Ул нимә тиһә, шуны һиңә килеп әйтермен, – тине.

Унда Билғам бер яланғас ҡалҡыулыҡ башына менде.

4Унда Алла[†] Билғам менән осрашты. Билғам Уға былай тине:

– Ете ҡорбан усағы ҡорҙом, һәр ҡайһыһына берәр башмаҡ менән һарыҡ тәкәһе ҡуйҙым.

5Раббы Билғамдың теленә тейешле һүҙҙе һалды ла уға:

– Балаҡ янына бар ҙа уға ошо хәбәрҙе еткер, – тип бойорҙо.

6Бына Билғам әйләнеп килде. Балаҡ менән Моав[†] башлыҡтары яндырылған ҡорбан янында тора ине. 7Билғам пәйғәмбәрлек[†] итте:

«Балаҡ мине Арамдан,[†]
Моав батшаһы көнсығыштағы тауҙарҙан саҡырҙы.
„Кил, минең өсөн ләғнәт уҡы Яҡупҡа,
Кил, Исраилға[†] ҡарғыш һал!“ – тине.
8Алла ләғнәтләмәгәнде,
Мин нисек ләғнәтләйем?
Раббы ҡарғамағанға
Нисек ҡарғыш һалайым[+]?
9Ҡая баштарынан күрәм уны,
Ҡалҡыулыҡтарҙан ҡарайым уға:
Был халыҡ башҡаларҙан айырым йәшәй,
Бүтән ҡәүемдәр менән ҡушылмай[+].
10Ҡом бөртөгөләй күмәк Яҡуп нәҫелен кем һанап сығыр?
Исраилдың дүртенсе өлөшөн кем иҫәпләй алыр?
Үлһәм ине намыҫлылар үлеме менән,
Ахырым уларҙыҡылай булһа ине!»[+]

11Балаҡ Билғамға:

– Ни эшләйһең һин минең менән? Мин һине дошманымды ҡарғаһын тип саҡырҙым, ә һин уны фатихалайһың, – тине.

12Билғам:

– Раббы телемә һалғанды мин һүҙмә-һүҙ еткерергә тейеш түгелме ни? – тип яуап бирҙе.


Билғамдың икенсе тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

13Балаҡ уға:

– Әйҙә, башҡа урынға барайыҡ, шунан уларҙы күрерһең, тик тотош түгел, бер өлөшөн генә. Шунан тороп, ул халыҡты минең өсөн ҡарғарһың, – тине лә, 14уны Писга тауы түбәһенә, бағауыл торған урынға, алып китте. Унда ете ҡорбан усағы ҡорҙо, һәр береһендә берәрҙән ете башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһен ҡорбан итте. 15Билғам Балаҡҡа былай тине:

– Һин ошонда яндырған ҡорбаның эргәһендә тороп тор, ә мин барып Алла менән осрашайым.

16Раббы Билғам менән осрашты ла, теленә тәғәйен һүҙҙе һалып, былай тине:

– Балаҡ янына бар ҙа уға ошо хәбәрҙе еткер.

17Билғам кире килгәндә, Балаҡ Моав башлыҡтары менән бергә яндырылған ҡорбан эргәһендә тора ине. Балаҡ унан:

– Раббы нимә тине? – тип һораны.

18Билғам, пәйғәмбәрлек итеп, былай тине:

«Эй Балаҡ, тор ҙа тыңла мине,
Әйткәндәремә ҡолаҡ һал, Сиппор улы.
19Алла кеше түгел, Ул алдамай,
Һүҙенән кире ҡайтырға әҙәм түгел.
Ул һөйләр ҙә эшләмәҫме?
Әйткәнен ғәмәл итмәҫме[+]?
20Бына фатиха бирергә бойороҡ алдым,
Ул фатиха бирҙе – мин быны үҙгәртә алмайым.
21Бәлә-ҡаза күренмәй Яҡуп нәҫелендә,
Исраилда бәхетһеҙлек тойолмай.
Раббылары[†] Алла – улар менән,
Уны үҙҙәренең батшаһы итеп сәләмләйҙәр.
22Алла уларҙы Мысырҙан[†] алып сыҡты,
Сүл үгеҙенекеләй ғәйрәт Унда[+].
23Яҡуп нәҫеленә ҡаршы торор сихыр ҙа юҡ,
Исраил халҡына ҡаршы күрәҙәлек тә файҙаһыҙ.
Ваҡыты еткәс,
Яҡуп һәм Исраил халҡы хаҡында:
„Бына нимә ҡылды Алла!“ – тиерҙәр[+].
24Ана, был халыҡ инә арыҫландай ҡуҙғала,
Хас та арыҫлан һымаҡ ҡалҡына,
Табышын ашап бөтмәйенсә,
Ҡорбанының ҡанын эсеп туймайынса
Ул тынысланмаясаҡ»[+].

25Балаҡ Билғамға былай тине:

– Улайһа һин уны ҡарғама ла, фатихалама ла.

26Билғам Балаҡҡа:

– Раббы ни ҡуша, шуны эшләрмен тип әйтмәнемме ни мин һиңә? – тип яуап ҡайтарҙы.


Билғамдың өсөнсө тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

27Балаҡ Билғамға былай тине:

– Әйҙә, һине башҡа урынға алып барам, бәлки, Аллаға хуш булып, шунан тороп ҡарғарһың теге халыҡты?

28Балаҡ Билғамды Йешимон сүленә ҡарап торған Пеғор тауы башына алып менеп китте. 29Билғам Балаҡҡа былай тине:

– Ошонда миңә ете ҡорбан усағы ҡор, ете башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһе әҙерлә.

30Балаҡ Билғам ҡушҡанса эшләне, һәр ҡорбан усағында берәрҙән ете башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһен ҡорбан итте.

#### 24

1Билғам, Раббыға Исраилды[†] фатихалау[†] фарыз икәнлеген күреп, был юлы ишара эҙләп торманы, сүллеккә ҡарай йөҙөн борҙо. 2Билғам ырыу-ырыу булып урынлашҡан Исраил халҡын күрҙе. Шунда Билғамға Алла[†] рухы иңде һәм[+] 3ул пәйғәмбәрлек[†] итергә тотондо:

«Беғор улы Билғам һөйләй,
Күҙе асыҡ кеше һөйләй.
4Алла һүҙҙәрен ишеткән,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең күрһәткәнен күргән;
Ергә ҡапланһа ла, күҙе асыҡ булған заттың әйткәне:
5„Эй Яҡуп нәҫеле, сатырҙарың,
Эй Исраил, торлаҡтарың ниндәй күркәм!
6Йәйрәп ятҡан йәшел үҙән кеүек улар,
Йылға буйындағы баҡсаларҙай,
Раббы[†] ултыртҡан йөҙйәшәр ҡыуаҡлығы
Һыу буйындағы кедр урманылай.
7Ботаҡтарынан һыу тамып торор,
Орлоҡтары мул һыу менән һуғарылыр,
Батшаһы уның Агагтан да өҫтөн булыр,
Уның батшалығы юғары күтәрелер.
8Алла уларҙы Мысырҙан[†] алып сыҡты,
Сүл үгеҙенекеләй ғәйрәт Унда,
Дошман булған халыҡтарҙы ашап бөтә,
Һөйәктәрен уларҙың онтаҡлай,
Уғы менән ҡырып һала[+].
9Ата[†] арыҫландай ятыр, инә арыҫландай –
Уны ҡалҡытырға кем һуң баҙнат итер?
Һине фатихалаусы булыр фатихалы,
Һине ҡарғаусы – ҡарғалһын!“»[+]

10Балаҡтың Билғамға асыуы ҡабарҙы, ул ҡулын ҡулға һуғып былай тине:

– Мин һине дошмандарымды ҡарғарға саҡырҙым, ә һин бына өсөнсө тапҡыр инде уларҙы фатихалайһың[+]. 11Ана бара юлың, ҡәҙер-хөрмәт итергә теләгәйнем, ләкин һине Раббы ундай хөрмәттән мәхрүм итте!

12-13Билғам иһә Балаҡҡа:

– Ебәргән илселәреңә:[†] «Балаҡ миңә йорто тулы алтын-көмөшөн бирһә лә, изгелек[†] ҡылыу өсөн дә, яманлыҡ ҡылыу өсөн дә үҙ ихтыярым менән Раббы әмерен аша атлап сыға алмайым. Раббы ни бойорһа, тик шуны ғына һөйләрмен», – тип әйтмәнемме ни? 14Бына үҙ яғыма ҡайтып китергә торам, кил, был халыҡтың һуңынан һинең халҡың менән ни ҡылырын һөйләп китәйем, – тине.


Билғамдың дүртенсе тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

15Билғам йәнә пәйғәмбәрлек итергә тотондо:

«Беғор улы Билғам һөйләй,
Күҙе асыҡ кеше һөйләй,
16Алла һүҙҙәрен ишеткән һөйләй,
Юғарыларҙан Юғарының ихтыярына эйәргән,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе күрһәткәнде күргән зат һөйләй,
Ергә ҡапланһа ла, күҙе асыҡ әҙәмдең һүҙе:
17„Уны мин күрәм, әммә әле түгел;
Күрәм уны, тик яҡындан түгел.
Йондоҙ ҡалҡыр Яҡуп нәҫеленән,
Исраил халҡынан – хакимлыҡ таяғы.
Моавтың[†] сикәһен ҡыра һуғыр,
Шеҫ улдарының баш түбәһен иҙер[+].
18Дошманы Эдом[†] баҫып алыныр,
Сеғир ҙа дошмандары аҫтында булыр,
Исраил көсәйгәндән көсәйер[+].
19Яҡуп нәҫеленән сыҡҡан кеше хаким булыр,
Ҡалаларҙа тере ҡалғандарҙы юҡ итер“».


Билғамдың һуңғы тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

20Шунан һуң Билғам Ғәмәлек халҡына ҡараны ла пәйғәмбәрлек ҡылып әйтте:

«Ҡәүемдәр араһында ғәмәлек – беренсе,
Тик уны ла көтә һәләкәт»[+].

21Артабан ул ҡыниҙарға күҙ төшөрҙө лә улар хаҡында пәйғәмбәрлек итте:

«Торлағың ныҡ һинең,
Ояң ҡаяла ҡоролған[+].
22Ләкин туҙҙырылырһың һин Ҡаин халҡы,
Ашшур[†] һине әсирлеккә алып киткәс».

23Шунан пәйғәмбәрлек һүҙен әйтте:

«Аһ, Алла ошоларҙы ғәмәл ҡылғас,
Кемдәр генә иҫән ҡалыр икән?
24Киттимдән караптар килер,
Ашшурҙы ла, Ғевәрҙе лә ауыҙлыҡлар;
Тик уларға ла һәләкәт килер!»[+]

25Шунан Билғам тороп тыуған иленә ҡайтырға сыҡты, Балаҡ та үҙ юлына китте.

#### 25


Исраилдарҙың Пеғор Бәғеленә табыныуы

1Шиттимдә йәшәгәндә исраилдар[†] Моав[†] ҡыҙҙары менән бутала башланы[+]. 2Ҡыҙҙар уларҙы үҙ илаһтарына килтерелгән ҡорбан[†] табындарына саҡырҙы, халыҡ шул ҡорбан ризыҡтарын ашаны, уларҙың илаһтарына баш эйҙе[+]. 3Исраилдар Пеғор Бәғеленә[†] табына башланы. Раббының шул арҡала исраилдарға асыуы ҡабарҙы[+].

4Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

– Халыҡтың бөтә башлыҡтарын йый ҙа, уларҙы көн яҡтыһында Раббы алдында үлтереп аҫып ҡуй, шунан Раббының исраилдарға булған ярһыуы баҫылыр[+].

5Муса Исраил башлыҡтарына:

– Һәр берегеҙ үҙ кешеләрегеҙ араһында Пеғор Бәғеленә табынғандарҙың бөтәһен дә үлтерегеҙ, – тине.

6Бына Муса менән бөтә Исраил йәмғиәте Осрашыу сатыры[†] алдында ҡайғыға батып илашҡан ваҡытта, исраилдарҙан берәү үҙенең туғандары эргәһенә мидйән[†] ҡатынын алып ҡайтты. 7Һарун[†] ҡаһиндың[†] улы Әлғазарҙан тыуған Пинхас, быны күреп, йәмғиәт араһынан ҡуҙғалды һәм ҡулына һөңгө алды ла[+] 8баяғы исраил ире артынан сатыр эсенә инде һәм икеһен дә, исраилды ла, ҡатынды ла ҡорһаҡтарына сәнсеп үлтерҙе. Ошонан һуң исраилдарҙың үләттән ҡырылыуы туҡталды[+]. 9Үләттән һәләк булғандарҙың һаны егерме дүрт мең кеше ине.

10Раббы Мусаға былай тине:

11– Һарун ҡаһиндың улы Әлғазарҙан тыуған Пинхас Минең исраилдарға төшкән асыуымды баҫты. Ул исраилдар араһында башҡа илаһтарға табыныуға түҙеп торманы, юғиһә Мин ярһыуымдан уларҙы юҡ итеп бөтөргән булыр инем. 12Шуға күрә уға әйт: Мин уның менән именлек килешеүе[†] төҙөйөм[+]. 13Был килешеү буйынса Үҙ Аллаһы хаҡына башҡа илаһтарға түҙеп тормағаны, исраилдарҙы пакландырғаны өсөн Мин уға һәм уның бөтә тоҡомона мәңгелеккә ҡаһинлыҡ вазифаһы бирәм[+].

14Мидйән ҡатыны менән бергә үлтерелгән исраил кешеһе Салу улы Зимри исемле булып, Шимғон ырыуы нәҫелдәренең береһенең башлығы ине. 15Мидйән ҡатынының исеме иһә Козби, ул мидйән ҡәбиләһе башлығы Сурҙың ҡыҙы ине[+].

16Раббы Мусаға былай тине:

17– Мидйәндәр менән дошманлашығыҙ, ҡырығыҙ![+] 18Сөнки улар һеҙгә дошманлыҡ ҡылып, Пеғорҙағы ваҡиға аша һеҙҙе юлдан яҙҙырҙы. Бынан тыш, Пеғорҙа үләт хакимлыҡ иткән көндө үлгән ҡыҙ ҡәрҙәштәре – мидйәндәрҙең ҡәбилә башлығының ҡыҙы Козби – менән әүрәтеп, һеҙҙең менән мәкерле эш итте.

#### 26


Исраилдарҙы икенсе тапҡыр иҫәпкә алыу

1Үләттән һуң, Раббы[†] Муса[†] менән Һарун[†] улы Әлғазар ҡаһинға[†] былай тине:

2– Исраил[†] йәмғиәтенең бөтә улдары, егерме йәше тулғандар һәм унан өлкәндәр[†] араһынан, бөтә нәҫел-нәсәбе буйынса, исраилдарҙың һуғышҡа яраҡлыларын иҫәпләгеҙ[+].

3Моав[†] тигеҙлегендә, Иордан буйында, Йерихо ҡаршыһында Муса менән Әлғазар ҡаһин халыҡҡа былай тине:

4– Раббының Мусаға биргән бойороғон үтәп, егерме йәше тулып уҙған бөтә ир затын иҫәпләгеҙ.

Бына Мысыр[†] еренән сыҡҡан Исраил улдары:

5Исраилдың баш балаһы – Рәүвән. Рәүвән улдары: Ханохтан – Ханох нәҫеле, Паллуҙан – Паллу нәҫеле,[+] 6Хесрондан – Хесрон нәҫеле, Кармиҙан – Карми нәҫеле[+]. 7Рәүвәндәрҙең нәҫелдәре бына шулар. Иҫәпкә алынғандарҙың һаны ҡырҡ өс мең ете йөҙ утыҙ кеше булды[+]. 8Паллуҙың улы – Әлиав. 9Әлиавтың улдары – Немуил, Даҫан һәм Авирам. Даҫан менән Авирам, халыҡ башлыҡтарынан булып, Ҡорах яҡлылар менән бергә Мусаға һәм Һарунға ҡаршы сыҡҡайны һәм Раббыға ҡаршы баш күтәргәйне[+]. 10Шул ваҡытта ер, ярылып китеп, уларҙы йотҡайны – Ҡорах һәм уның яҡлылар һәләк булғайны. Ике йөҙ илле кешене ялҡын көйҙөрөп үлтергәйне һәм улар иҫкәртеүсе билдә булғайны[+]. 11Ләкин Ҡорахтың улдары үлмәгәйне[+].

12Нәҫелдәренә күрә шимғондар: Немуилдан – Немуил нәҫеле, Яминдан – Ямин нәҫеле, Яхиндан – Яхин нәҫеле,[+] 13Зерахтан – Зерах нәҫеле, Шаулдан[†] – Шаул нәҫеле. 14Шимғон нәҫелдәренән иҫәпкә алынғандар барлығы егерме ике мең ике йөҙ кеше булды[+].

15Нәҫелдәренә күрә Ғад улдары: Сефондан – Сефон нәҫеле, Хаггиҙан – Хагги нәҫеле, Шуниҙан – Шуни нәҫеле,[+] 16Озниҙан – Озни нәҫеле, Ғериҙан – Ғери нәҫеле, 17Ародтан – Арод нәҫеле, Арелиҙан – Арели нәҫеле. 18Ғад улдарының нәҫелдәренән иҫәпкә алынғандар барлығы ҡырҡ мең биш йөҙ кеше булды[+].

19Йәһүҙәнең[†] улдары Ғер һәм Онан. Улар Ҡәнғән[†] ерендә үлеп ҡалғайны[+]. 20Нәҫелдәренә күрә йәһүҙиҙәр: Шеланан – Шела нәҫеле, Пәрәстән – Пәрәс нәҫеле, Зерахтан – Зерах нәҫеле. 21Пәрәс улдары: Хесрондан – Хесрон нәҫеле, Хамулдан – Хамул нәҫеле. 22Йәһүҙә нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы етмеш алты мең биш йөҙ кеше булды[+].

23Нәҫелдәренә күрә Исасхар улдары: Толағтан – Толағ нәҫеле, Пуанан – Пуа нәҫеле,[+] 24Яшувтан – Яшув нәҫеле, Шимрондан – Шимрон нәҫеле. 25Исасхар нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы алтмыш дүрт мең өс йөҙ кеше булды[+].

26Нәҫелдәренә күрә зевулундар: Сәрәдтән – Сәрәд нәҫеле, Элондан – Элон нәҫеле, Яхлеилдан – Яхлеил нәҫеле[+]. 27Зевулун нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы алтмыш мең биш йөҙ кеше булды[+].

28Нәҫелдәренә күрә Йософ улдары: Менашше менән Әфраим[+]. 29Менашше улдары: Махирҙан Махир нәҫеле таралды, Ғилғәд[†] Махирҙан тыуҙы. Ғилғәдтән – Ғилғәд нәҫеле[+]. 30Былар Ғилғәд улдары: Иғәзәрҙән – Иғәзәр нәҫеле, Хелеҡтан – Хелеҡ нәҫеле, 31Асриилдан – Асриил нәҫеле, Шәхәмдән – Шәхәм нәҫеле, 32Шемидағтан – Шемидағ нәҫеле, Хефәрҙән – Хефәр нәҫеле. 33Хефәр улы Селофхадтың улдары булманы, ҡыҙҙары ғына бар ине. Селофхад ҡыҙҙарының исемдәре Махла, Ноға, Хогла, Милка һәм Тирса булды[+]. 34Менашше нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы илле ике мең ете йөҙ кеше ине[+].

35Нәҫелдәренә күрә Әфраим улдары: Шуҫелахтан – Шуҫелах нәҫеле, Бәхәрҙән – Бәхәр нәҫеле, Тахандан – Тахан нәҫеле[+]. 36Шуҫелах улдары: Ғерандан – Ғеран нәҫеле. 37Нәҫелдәренә күрә Әфраим улдарының иҫәпкә алынғандары барлығы утыҙ ике мең биш йөҙ кеше булды.

Нәҫелдәренә күрә Йософ улдары шулар[+].

38Нәҫелдәренә күрә Бинйәминдәр: Белағтан – Белағ нәҫеле, Ашбелдан – Ашбел нәҫеле, Ахирамдан – Ахирам нәҫеле,[+] 39Шефуфамдан – Шефуфам нәҫеле, Хуфамдан – Хуфам нәҫеле. 40Белағтың улдары Ард һәм Нағаман исемле ине. Ардтан – Ард нәҫеле, Нағамандан – Нағаман нәҫеле. 41Нәҫелдәренә күрә Бинйәмин улдары шуларҙан ғибәрәт. Иҫәпкә алынғандар барлығы ҡырҡ биш мең алты йөҙ кеше ине[+].

42Нәҫелдәренә күрә Дан[†] улдары: Шухамдан – Шухам нәҫеле. Былар – Дандан таралған нәҫелдәр[+]. 43Шухам нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы алтмыш дүрт мең дүрт йөҙ кеше ине[+].

44Нәҫелдәренә күрә Ашер улдары: Имнанан – Имна нәҫеле, Ишуиҙан – Ишуи нәҫеле, Бериғанан – Бериға нәҫеле[+]. 45Бериға улдары: Хәвәрҙән – Хәвәр нәҫеле, Малкиилдан – Малкиил нәҫеле. 46Ашерҙың Сәрах исемле ҡыҙы бар ине. 47Нәҫелдәренә күрә ашерҙарҙың иҫәпкә алынғандары барлығы илле өс мең дүрт йөҙ кеше булды[+].

48Нәҫелдәренә күрә Нафтали улдары: Яхсеилдан – Яхсеил нәҫеле, Гуниҙан – Гуни нәҫеле,[+] 49Йесәрҙән – Йесәр нәҫеле, Шиллемдан – Шиллем нәҫеле. 50Нәҫелдәренә күрә нафталиҙар шуларҙан ғибәрәт, иҫәпкә алынғандары барлығы ҡырҡ биш мең дүрт йөҙ кеше булды[+]. 51Шулай итеп, Исраил йәмғиәтендә иҫәпкә алынған ир-ат һаны алты йөҙ бер мең ете йөҙ утыҙ кеше булды[+].

52Раббы Мусаға былай тине:

53– Ер ырыуҙарҙағы кешеләр һанына ҡарап бүленергә тейеш[+]. 54Күберәк һанлыларға ҙурыраҡ өлөш бирелһен, әҙерәктәргә – бәләкәйерәк өлөш. Һәр ырыуға иҫәп алынғандар һанына ярашлы өлөш бүленһен[+]. 55Ерҙе йәрәбә һалып бүлеү фарыз, биләмә ере ырыуҙағы кешеләр һанына ҡарап бүленһен. 56Күп һанлыларға ла, аҙ һанлыларға ла йәрәбәгә сыҡҡан ер бирелһен.

57[•]Нәҫелдәренә күрә иҫәпкә алынған левиҙәр:[†] Гершондан – Гершон нәҫеле, Ҡыһаҫтан – Ҡыһаҫ нәҫеле, Мерариҙан – Мерари нәҫеле.

58Ливни, Хеврон, Махли, Муши, Ҡорах нәҫелдәре лә Леви ырыуыныҡылар.

Ҡыһаҫ – Ғамрамдың атаһы. 59Ғамрамдың ҡатыны Йохәвәд Левиҙең Мысырҙа тыуған ҡыҙы ине. Йохәвәд Ғамрамға Һарунды, Мусаны һәм уларҙың һеңлеһе Мирйәмде табып бирҙе. 60Һарундан Надав, Авиһу, Әлғазар һәм Иҫамар донъяға килде[+]. 61Әммә Надав менән Авиһу Синай сүлендә Раббы хозурына Ул рөхсәт итмәгән утты килтергән өсөн харап булғайны[+].

62Леви ырыуында бер айлыҡтан башлап ир затынан йәмғеһе егерме өс мең кеше иҫәпкә алынғайны. Ләкин улар исраилдар менән бергә һаналманы, сөнки исраилдар араһында уларға биләмәгә ер бирелергә тейеш түгел ине[+].

63Муса менән Әлғазар ҡаһин исраилдарҙы Моав тигеҙлегендә Иордан буйындағы Йерихо ҡаршыһында һанаған саҡта иҫәпкә ингәндәр бына шулар булды. 64Әммә улар араһында Муса менән Һарун ҡаһин Синай сүлендә һанаған исраилдарҙың береһе лә юҡ ине, 65сөнки Раббы, улар сүлдә үлеп ҡалыр, тип әйткәйне. Шулай итеп, Йефунне улы Калев менән Нун улы Йушағтан башҡа, уларҙың береһе лә иҫән ҡалманы[+].

#### 27


Улы булмаған ғаиләләрҙә мираҫ ҡалдырыу ҡағиҙәһе

1-2[•]Йософ улы Менашше нәҫеленән Менашше улы Махирҙан тыуған Ғилғәдтең[†] улы Хефәрҙән донъяға килгән Селофхадтың ҡыҙҙарының исемдәре Махла, Ноға, Хогла, Милка һәм Тирса ине. Улар Муса[†] менән Әлғазар ҡаһин,[†] башлыҡтар һәм бөтә йәмғиәт йыйылған Осрашыу сатыры[†] эргәһенә килеп баҫты ла былай тине:[+]

3– Атайыбыҙ сүлдә үлеп ҡалды, ләкин Ҡорах яҡлылар менән Раббыға ҡаршы күтәрелгәндәр араһында түгел ине. Ул үҙ гонаһы[†] өсөн үлде. Уның ир балалары булманы[+]. 4Улы булмаған өсөн атайыбыҙҙың исеме нәҫеленән юғалып ҡалырға тейешме ни? Атайыбыҙҙың туғандары араһында беҙгә лә өлөш бирһәңсе![+]

5Уларҙың эшен Муса Раббыға еткерҙе. 6Раббы[†] Мусаға былай тине:

7– Селофхад ҡыҙҙары хаҡ һөйләй. Уларға аталарының туғандары араһында биләмәгә ер бир, аталарының биләмәһе уларға күсһен.

8Исраилдарға[†] иғлан ит: әгәр берәйһе мәрхүм булһа һәм ир балаһы ҡалмаһа, биләмәһен ҡыҙҙарына бирһендәр. 9Әгәр ҡыҙы ла юҡ икән, биләмәһен туғандарына бирһендәр. 10Туғандары ла юҡ икән, атаһының туғандарына бирегеҙ. 11Улары ла юҡ икән, биләмәһен уның нәҫеленән иң яҡын зат-зәүеренә мираҫ итеп тапшырығыҙ. Раббының Мусаға әмер итеүенсә, Исраил халҡына бирелгән ҡанун-ҡағиҙә[†] шундай булһын[+].


Мусаға урынбаҫар тәғәйенләү

12Раббы Мусаға былай тине:

– Ғаварим тауына мен дә Мин исраилдарға бирәсәк ерҙе ҡара[+]. 13Уны күргәндән һуң, ағайың Һарун[†] кеүек, һин дә ата-бабаларың менән ҡауышырһың[+]. 14Сөнки һеҙ икегеҙ ҙә Цин сүлендә, халыҡ Миңә ҡаршы сыҡҡанда, Мин әйткәнде тыңламанығыҙ, уларҙың күҙ алдында Минең мөҡәддәслегемде[†] иҫбатламанығыҙ.

Был Цин сүлендәге Мерива-Ҡадеш һыуҙары янында булғайны[+].

15Муса Раббыға былай тине:

16– Эй Раббым, бөтә йән эйәһенә һулыш биргән Алла[†], был йәмғиәт өҫтөнән башлыҡ итеп лайыҡлы кешене ҡуйһаң ине! Ул кеше[+] 17халыҡтың алдына сығырлыҡ, халыҡҡа үтеп инерлек, халыҡты алып сығырлыҡ һәм халыҡты әйҙәп алып барып еткерерлек булһын, Раббы йәмғиәте көтөүсеһеҙ ҡалған һарыҡ көтөүеләй булмаһын ине[+].

18Раббы Мусаға былай тине:

– Нун улы Йушағты үҙ яныңа ал, унда Минең Рухым бар. Ҡулыңды уның башына һал,[+] 19Әлғазар ҡаһин ҡаршыһына, бөтә йәмғиәт алдына баҫтыр ҙа бөтәһе алдында уға етәкселекте тапшыр[+]. 20Бөтөн Исраил йәмғиәте уны тыңлаһын өсөн уға хакимлыҡ ҡөҙрәтеңдән өлөш сығар[+]. 21Ул бөтә эште Әлғазар ҡаһин менән кәңәшләшеп эшләһен. Ә Әлғазар урим[*] ярҙамында Йушағ өсөн Минең ихтыярымды белешәсәк. Йушағ үҙе лә, уның менән бергә Исраил йәмғиәте лә Минең һүҙем буйынса юлға сығыр һәм кире әйләнеп ҡайтыр.

22Муса Раббы бойорғанса эшләне. Йушағты алып килеп, Әлғазар ҡаһин менән бөтә йәмғиәт ҡаршыһына ҡуйҙы. 23Ҡулын уның башына һалды, үҙенә Раббы бойорғанса, уға етәкселекте тапшырҙы.

#### 28


Көндәлек ҡорбандар

1[•]Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдарға[†] бойороғомдо еткер: Минең ут ҡорбандарым[†] өсөн ризыҡты, Миңә күркәм булған хуш еҫте ваҡытында килтерегеҙ[+]. 3Уларға әйт: «Һеҙ Раббыға бирергә тейешле ут ҡорбаны ошо: Раббыға даими тотош яндырыу ҡорбаны булараҡ, һәр көн берәр йәшлек кәмселекһеҙ ике тәкә бәрәс килтерһендәр. 4Бәрәстәрҙең береһе иртәнсәк, икенсеһе кис ҡорбан ителһен. 5Бәрәс менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онона һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә ҡул менән һығылған зәйтүн майы[†] ҡушып, икмәк саҙаҡаһы килтерегеҙ. 6Был, Синай тауында[†] ғәмәлгә индерелгән даими тотош яндырыу ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ – ут ҡорбаны. 7Һәр бәрәс менән бергә, түкмә ҡорбан булараҡ, һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә шарап килтерегеҙ, Раббыға бағышлап Изге[†] урында шарап түгегеҙ. 8Иртәнге кеүек, шундай уҡ икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан менән икенсе бәрәсте кискеһен ҡорбан итеп килтерегеҙ – хуш еҫе Раббыға күркәм ут ҡорбаны ул.


Шәмбе көн ҡорбандары

9Шәмбе көн[†] берәр йәшлек кәмселекһеҙ ике тәкә бәрәс менән түкмә ҡорбан һәм эфаның ундан ике өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онона зәйтүн майы ҡушылған икмәк саҙаҡаһы килтерегеҙ. 10Был даими тотош яндырыу ҡорбандарынан һәм уның түкмә ҡорбанынан тыш, шәмбе һайын башҡарыла торған тотош яндырыу ҡорбаны булыр[+].


Яңы ай ҡорбандары

11Яңы ай башында ике үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәсте Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны итеп килтерегеҙ, малдар кәмселекһеҙ булһын[+]. 12Һәр үгеҙ башмаҡ менән бергә зәйтүн майына бутап, эфаның ундан өс өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай оно, һәр һарыҡ тәкәһе менән бергә зәйтүн майына бутап, эфаның ундан ике өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай оно, 13һәр бәрәс менән бергә зәйтүн майына бутап, эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай оно икмәк саҙаҡаһы итеп килтерелһен. Был – тотош яндырыу ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ – ут ҡорбаны. 14Һәр үгеҙ башмаҡ менән бергә – ярты һин, һәр һарыҡ тәкәһе менән бергә һиндың өстән бер өлөшө, һәр бәрәс менән бергә һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә түкмә ҡорбан килтерегеҙ. Был – йыл әйләнәһенә һәр айҙың башында килтерелә торған ут ҡорбаны.

15Көн дә китерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны һәм түкмә ҡорбандан тыш гонаһ[†] ҡорбаны итеп, Раббыға бер кәзә тәкәһе килтерегеҙ.


Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбандары

16[•]Беренсе айҙың ун дүртенсе көнөндә – Раббы хөрмәтенә Ҡотҡарылыу байрамы[+]. 17Ул айҙың ун бишенсе көнө байрам булһын, ете көн буйы сөсө икмәк ашағыҙ[+]. 18Тәүге көндө изге йыйын үткәрегеҙ, көндәлек эштәрегеҙҙе эшләмәгеҙ. 19Раббыға ут ҡорбаны – тотош яндырыу ҡорбаны итеп ике башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс килтерегеҙ; улар кәмселекһеҙ булһын. 20-21Былар менән бергә зәйтүн майына бутап, һәр башмаҡ менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, һәр һарыҡ тәкәһе менән – эфаның ундан ике өлөшө, ете бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 22Һеҙҙе пакландырыу өсөн гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһен килтерегеҙ. 23Быларҙы көн дә иртән килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбанынан тыш тәҡдим итегеҙ. 24Ете көн буйы көн дә шулай эшләгеҙ. Был – ут ҡорбаны өсөн ризыҡ, уның хуш еҫе Раббыға күркәм булыр. Даими тотош яндырыу ҡорбаны менән түкмә ҡорбандан тыш килтерелергә тейеш был. 25Етенсе көндө изге йыйын үткәрегеҙ, көндәлек эштәрегеҙҙе эшләмәгеҙ.


Уңыш байрамы ҡорбандары

26[•]Аҙналар байрамының беренсе көнөндә, тәүге уңыштар көнөндә, Раббыға яңы икмәк саҙаҡаһы килтергәндә, изге йыйын үткәрегеҙ, көндәлек эштәрегеҙҙе башҡармағыҙ. 27Раббыға күркәм хуш еҫ өсөн тотош яндырыу ҡорбаны итеп түбәндәгеләрҙе килтерегеҙ: ике үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс. Кәмселекһеҙ булһындар. 28-29Былар янына, зәйтүн майына бутап, һәр башмаҡ менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, һарыҡ тәкәһе менән бергә эфаның ундан ике өлөшө, ете бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 30Һеҙҙе пакландырыу өсөн бер кәзә тәкәһе килтерегеҙ. 31Көндәлек тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһынан тыш, түкмә ҡорбан менән килтерегеҙ быны. Ҡорбанға килтерелгән малдар кәмселекһеҙ булһын.

#### 29


Борғолар байрамы ҡорбандары

1Етенсе айҙың беренсе көнөндә изге[†] йыйын үткәрегеҙ, көндәлек эштәрегеҙҙе эшләмәгеҙ. Был көн һеҙҙә борғо ҡысҡыртыу көнө булһын[+]. 2Раббыға күркәм хуш еҫ, тотош яндырыу ҡорбаны[†] булараҡ кәмселекһеҙ бер башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс килтерегеҙ. 3-4Былар янына, зәйтүн майына[†] бутап, башмаҡ менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, һарыҡ тәкәһе менән бергә эфаның ундан ике өлөшө, ете бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 5Үҙегеҙҙе пакландырыу өсөн гонаһ[†] ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе тәҡдим итегеҙ. 6Быларҙы айлыҡ һәм көндәлек тотош яндырыу ҡорбандары менән бергә килтерелергә тейешле булған икмәк саҙаҡалары һәм түкмә ҡорбандарға өҫтәлмә булараҡ алып килегеҙ. Был – ут ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ.


Гонаһтарҙан пакланыу көнө ҡорбандары

7Етенсе айҙың унынсы көнөндә изге йыйын үткәрегеҙ. Нәфсегеҙҙе тыйығыҙ, көндәлек эштәрҙе башҡармағыҙ[+]. 8Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ тотош яндырыу ҡорбаны итеп бер башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс килтерегеҙ. Улар кәмселекһеҙ булһын. 9-10Былар янына, зәйтүн майына бутап, үгеҙ башмаҡ менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, һарыҡ тәкәһе менән бергә эфаның ундан ике өлөшө, ете бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 11Шулай уҡ гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе алып килегеҙ. Пакланыу көнөндә килтерелә торған гонаһ ҡорбанына, көндәлек тотош яндырыу ҡорбаны менән бергә килтерелергә тейеш булған икмәк саҙаҡаһына һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ быларҙы.


Ҡыуыш байрамы ҡорбандары

12[•]Етенсе айҙың ун бишенсе көнөндә изге йыйын үткәрегеҙ. Бер нәмә лә эшләмәгеҙ, ете көн буйы Раббы[†] байрамын билдәләгеҙ[+]. 13Тотош яндырыу ҡорбаны, йәғни ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ ун өс үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдар кәмселекһеҙ булһын. 14-15Ун өс үгеҙ башмаҡтың һәр береһе менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, ике һарыҡ тәкәһенең һәр береһе менән бергә эфаның ундан ике өлөшө, ун дүрт тәкә бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онона зәйтүн майы ҡушылған икмәк саҙаҡаһы килтерегеҙ. 16Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

17Икенсе көндө ун ике үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 18Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 19Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

20Өсөнсө көндө ун бер үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 21Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 22Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

23Дүртенсе көндө ун үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 24Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 25Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

26Бишенсе көндө туғыҙ үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 27Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 28Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе килтерелһен; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

29Алтынсы көндө һигеҙ үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 30Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 31Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

32Етенсе көндө ете үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 33Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 34Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

35Һигеҙенсе көндө һеҙҙә изге йыйын булһын, бер эш тә эшләмәгеҙ. 36Тотош яндырыу ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ ут ҡорбаны килтерегеҙ: бер башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс, улар кәмселекһеҙ булһын. 37Был ҡорбандар менән бергә, башмаҡ, һарыҡ тәкәһе, бәрәстәр һанына ярашлы, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан 38һәм гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе килтерелһен; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

39Билдәләнгән байрамдарығыҙҙа[†] Раббыға килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбандары, икмәк саҙаҡаһы, түкмә ҡорбан, татыулыҡ ҡорбандары ана шулар. Уларҙы әйткән нәҙерегеҙ буйынса, йәки үҙ ихтыярығыҙ менән килтерә торған саҙаҡаларға өҫтәмә рәүештә тәҡдим итегеҙ»[+].

#### 30

1Муса[†] Раббы[†] бойорғандың барыһын да исраилдарға[†] һөйләп бирҙе.


Нәҙер хаҡында ҡанун

2Муса Исраил ырыуҙарының башлыҡтарына былай тине:

– Раббы бына нимә тип бойорҙо: 3кем дә кем Раббыға нәҙер әйтһә йәки үҙен вәғәҙә анты менән бәйләһә, ул һүҙендә торһон, әйткәненең һәммәһен үтәһен[+].

4Әгәр ҡатын-ҡыҙ йәш сағында, атай йортонда торған саҡта, Раббыға нәҙер әйтһә йәки үҙен вәғәҙә менән бәйләһә, 5был нәҙерҙе һәм был вәғәҙәне ишетеп, атаһы бер ни ҙә әйтмәһә, ул сағында ҡыҙҙың бөтә нәҙере, вәғәҙәләре үҙ көсөндә булыр. 6Атаһы ишетеп тыйһа, бер нәҙеренең дә, үҙен бәйләгән бер вәғәҙәһенең дә көсө булмаҫ, ә Раббы уны ғәфү итер, сөнки ҡыҙҙың атаһы рөхсәт итмәне.

7Әгәр ҡыҙ кейәүгә сыҡһа, ә уның үҙен бәйләгән нәҙере йәки уйламайынса әйткән вәғәҙәһе булһа, 8был хаҡта ишеткән ире бер ни ҙә әйтмәһә, был ҡатындың нәҙерҙәре, вәғәҙәләре көсөндә булыр. 9Әгәр ҙә ире, был хаҡта белеп, ҡатынына рөхсәт итмәһә, әлеге ҡатын әйткән нәҙеренән, йәки уйламайынса биргән вәғәҙәһенән азат буласаҡ. Раббы уны ғәфү итер.

10Тол ҡалған йәки иренән айырылған ҡатындың үҙен бәйләгән нәҙере көсөндә булыр.

11Әгәр ҡатын ире йортонда нәҙер әйтһә йә ант итеп үҙен вәғәҙә менән бәйләһә, 12быны ире ишетеп тә, бер ни ҙә әйтмәһә, тыймаһа, уның бөтә нәҙере һәм үҙен бәйләгән вәғәҙәләре көсөндә булыр. 13Әгәр ире ишетеп тыйһа, ҡатындың әйткән нәҙерҙәре, вәғәҙәләре көсөндә булмаҫ, сөнки ире кире ҡаҡты, ә Раббы ҡатынды ғәфү итер.

14Ҡатын-ҡыҙҙың һәр нәҙерен, нәфсеһен тыйыр өсөн биргән һәр вәғәҙәһен ире раҫлай ҙа, кире ҡаға ла ала. 15Әгәр ире быны ишеткән көндә лә, икенсе көндә лә өндәшмәһә, ҡатындың нәҙере һәм вәғәҙәһе раҫланған булыр, сөнки ире быларҙы ишетеп тә, өндәшмәне. 16Әгәр ҙә ир, ишеткәс, күпмелер ваҡыт үткәндән һуң ғына кире ҡаҡһа, ул сағында ҡатынының нәҙерҙе үтәмәгәне өсөн ғәйебен ул үҙенә ала булыр.

17Ҡатын менән ирҙең, йәш сағында атай йортонда йәшәгәндә ҡыҙ менән уның атаһының мөнәсәбәттәре тураһында Раббы Муса аша еткергән ҡағиҙәләр бына шулар.

#### 31


Мидйәндәрҙән үс алыу

1Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдар[†] өсөн Мидйән[†] халҡынан үс ал. Һуңынан ата-бабаларың менән ҡауышасаҡһың[+].

3Муса халыҡҡа былай тине:

– Арағыҙҙан яугирҙәр ҡоралландырығыҙ, улар мидйәндәргә ҡаршы һуғышҡа барыр, Раббының ул халыҡҡа булған үсен ҡайтарыр. 4Исраилдарҙың һәр ырыуынан берәр мең кешене һуғышҡа әҙерләгеҙ.

5Исраилдың һәр ырыуынан берәр мең кеше һайлап алынды, ҡораллы ун ике мең кеше яуға әҙерләнде. 6Һәр ырыуҙан берәр мең кешене Муса Әлғазар ҡаһиндың[†] улы Пинхас менән һуғышҡа оҙатты. Пинхас Изге сатыр[†] һауыттары менән хәүеф тураһында ҡысҡырта торған борғоларҙы алды[+]. 7Исраилдар, Раббы Мусаға бойорғанса, мидйәндәргә ҡаршы һуғышҡа китте һәм уларҙың бөтә ирҙәрен ҡырҙы. 8Барса ирҙәре менән бергә мидйәндәрҙең биш батшаһын – Әүиҙе, Рәҡәмде, Сурҙы, Хурҙы һәм Рәғавты ла үлтерҙеләр, Беғор улы Билғамды ла ҡылыстан үткәрҙеләр[+]. 9Мидйәндәрҙең ҡатын-ҡыҙҙарын һәм балаларын әсирлеккә алдылар, бөтә мал-тыуарын, көтөүҙәрен, бөтә йорт-ҡаралтыларын яумал иттеләр, 10йәшәгән урындарындағы барлыҡ ҡала-ауылдарын үртәнеләр, 11кешенән алып малғаса бөтә табышты – 12әсирҙәрҙе, яумалды – Моав[†] тигеҙлегенә, Иордан буйында Йерихо ҡаршыһына ҡоролған тупламдарына,[†] Муса менән Әлғазар ҡаһинға, Исраил йәмғиәтенә алып ҡайттылар.

13Уларҙы ҡаршыларға тупламдан Муса менән Әлғазар ҡаһин һәм йәмғиәттең бөтә башлыҡтары сыҡты. 14Муса һуғыштан ҡайтҡан хәрби етәкселәргә, мең һәм йөҙ баштарына бик ныҡ асыуланып:

15– Ниңә ҡатын-ҡыҙҙарҙы тере ҡалдырҙығыҙ? – тине. –[+] 16Тап шул ҡатындар, Билғам ҡотортоуы буйынса, исраилдарҙы Пеғорҙағы ваҡиға арҡаһында Раббыға хыянат иттерҙе бит! Раббы йәмғиәте шулар арҡаһында үләт ҡазаһына тарыны![+] 17Шуның өсөн бөтә ир балаларҙы, ир ҡуйынын күргән барлыҡ ҡатындарҙы үлтерегеҙ[+]. 18Ир ҡуйынын күреп өлгөрмәгән ҡыҙ балаларҙы үлтермәгеҙ, үҙегеҙгә ҡалдырығыҙ[+]. 19Тағы шул: ете көн тупламдан ситтә булығыҙ. Кеше үлтергән йәки мәйеткә ҡағылған һәр кем – үҙегеҙ ҙә, әсирҙәрегеҙ ҙә – өсөнсө көндө һәм дә етенсе көндө таҙарынһын[+]. 20Барлыҡ кейем-һалымығыҙҙы, күндән, кәзә дебетенән булған, ағастан яһалған барлыҡ әйберҙәрегеҙҙе таҙартығыҙ.

21Әлғазар ҡаһин һуғыштан ҡайтҡан яугирҙәргә былай тине:

– Раббы Мусаға биргән ҡанундың[†] ҡағиҙәһе шундай: 22алтынды, көмөштө, баҡырҙы, тимерҙе, аҡ һәм ҡара ҡурғашты – 23утҡа түҙгән бөтөнөһөн – таҙарындырыу өсөн ут аша үткәрегеҙ, шунан таҙарыныу һыуы менән йыуығыҙ. Утҡа сыҙамағанды һыуҙа йыуығыҙ. 24Етенсе көндө кейем-һалымығыҙҙы йыуығыҙ, таҙа булырһығыҙ, шунан һуң тупламға ҡайтығыҙ[+].


Яумалды бүлеү

25Раббы Мусаға былай тине:

26– Әлғазар ҡаһин һәм халыҡтың нәҫел башлыҡтары менән бергәләп әсиргә алынған кешеләрҙе, табышҡа төшкән малды һана. 27Яумалды яуҙа ҡатнашҡандар менән бөтә йәмғиәткә таратыр өсөн, тигеҙ итеп икегә бүл[+]. 28Һуғышта ҡатнашҡан яугирҙәрҙең өлөшөнән һәр биш йөҙөнсө әсирҙе, эре малды, ишәкте һәм ваҡ малды ал да Раббыға һалым итеп, 29Уға саҙаҡа рәүешендә Әлғазар ҡаһинға тапшыр. 30Исраил халҡы өлөшөнән һәр илленсе әсирҙе, эре малды, ишәкте һәм ваҡ малды Раббы сатырында яуаплы булған левиҙәргә[†] бир.

31Муса менән Әлғазар ҡаһин Раббы Мусаға ҡушҡанса эшләне.

32Һуғышта булғандар алып ҡайтҡан табыш-яумал түбәндәгесә ине: ваҡ мал – алты йөҙ етмеш биш мең, 33эре мал – етмеш ике мең, 34ишәктәр – алтмыш бер мең, 35кешеләр: ир ҡуйыны күрмәгән ҡыҙҙар – утыҙ ике мең.

36Уларҙың яртыһы һуғышта ҡатнашҡандарҙың өлөшөнә төштө: ваҡ мал – өс йөҙ утыҙ ете мең биш йөҙ, 37уларҙан Раббыға ваҡ малдан һалым – алты йөҙ етмеш биш; 38эре мал – утыҙ алты мең, ошонан Раббыға – етмеш ике баш; 39ишәктәр – утыҙ мең биш йөҙ, ошонан Раббыға – алтмыш бер баш; 40кешеләр – ун алты мең, ошонан Раббыға – утыҙ ике йән. 41Муса, үҙенә Раббы бойорғанса, был саҙаҡаны – Раббыға тигән һалымды – Әлғазар ҡаһинға тапшырҙы.

42Һуғыштан алып ҡайтҡандан Муса исраилдарға тип айырып алған 43йәмғиәткә төшкән өлөш түбәндәгесә ине: ваҡ мал – өс йөҙ утыҙ ете мең биш йөҙ, 44эре мал – утыҙ алты мең, 45ишәктәр – утыҙ мең биш йөҙ, 46кешеләр – ун алты мең. 47Муса, Раббы бойорғанса, исраилдар өлөшөнән кеше һәм мал-тыуарҙың илленән берен алып, Раббы сатырында яуаплы булған левиҙәргә бирҙе.

48Мусаға ғәскәр башлыҡтары – мең һәм йөҙ баштары килде лә 49былай тине:

– Беҙ хеҙмәтселәрең ҡул аҫтыбыҙға һин биргән яугирҙәрҙе иҫәпләп сыҡты, береһе лә юғалмаған. 50Бына, үҙебеҙҙе Раббы алдында пакландырыу өсөн, үҙебеҙ тапҡан алтын әйберҙәрҙе – ҡулбаш беләҙеге, беләҙектәр, балдаҡтар, алҡалар һәм мунсаҡтарҙы – бүләк итеп килтерҙек[+].

51Муса менән Әлғазар ҡаһин уларҙан был алтын әйберҙәрҙе алды. 52Мең һәм йөҙ баштарынан Раббыға иғәнә булараҡ килтерелгән алтын бөтәһе ун алты мең ете йөҙ илле шекел тартты. 53Һуғышта ҡулға төшөргән алтынды иһә яугирҙәр үҙҙәренә алғайны[+].

54Муса менән Әлғазар ҡаһин алтынды мең һәм йөҙ баштарынан ҡабул итеп алдылар ҙа исраилдар иҫтәлеге итеп Раббы хозурына, Осрашыу сатырына килтерҙеләр[+].

#### 32


Ер бүлешеү

1Рәүвән менән Ғад тоҡомдарының мал-тыуары ғәйәт күп ине. Яғзер менән Ғилғәд[†] ерҙәренең көтөү йөрөтөүгә яраҡлы икәнен күргәс,[+] 2Ғад менән Рәүвән улдары Муса[†] менән Әлғазар ҡаһинға[†] һәм йәмғиәт башлыҡтарына килеп:

3– Ғатароҫ менән Дивон, Яғзер менән Нимра, Хешбон менән Әлғәле, Севам менән Нево һәм дә Беғон – 4Исраил[†] йәмғиәте өсөн Раббы[†] яулаған ерҙәр – көтөү йөрөтөргә яраҡлы, ә беҙ ҡолдарыңдың мал-тыуары бар бит, – тинеләр[+]. 5Шунан дауам иттеләр:

– Әгәр күңелеңә хуш килһәк, шул биләмәләрҙе мөлкәт итеп беҙ ҡолдарыңа бирсе, Иордан аша сығарма беҙҙе.

6Муса Ғад менән Рәүвән улдарына былай тине:

– Туғандарығыҙ яуға китер, ә һеҙ бында ҡалырһығыҙмы? 7Ниңә һеҙ исраилдарҙың Раббы бирәсәк ергә барыу теләген һүндерәһегеҙ? 8Мин Ҡадеш-Барнеағтан шул ерҙәрҙе ҡарарға тип атайҙарығыҙҙы ебәргәс, улар ҙа шулай иткәйне:[+] 9Әшкол үҙәненә барып еттеләр, Раббы уларға бирергә вәғәҙә иткән ерҙе күрҙеләр, ләкин исраилдарҙы унда барыуҙан кире һүрҙеләр. 10Шул көндө Раббының асыуы ялҡынланды,[+] 11Ул: «Мысырҙан[†] сыҡҡан был кешеләрҙең егерме йәше тулғандары һәм унан өлкәндәре[†] Мин ант итеп Ибраһимға,[†] Исхаҡҡа һәм дә Яҡупҡа вәғәҙә иткән ерҙе күрмәйәсәк, сөнки улар Миңә ысын күңелдән эйәрмәне[+]. 12Ул ергә ҡынизи Йефунне улы Калев менән Нун улы Йушағ ҡына барып етер, сөнки улар Раббыға ысын күңелдән эйәрҙе», – тип ант итте[+].

13Раббының Исраилға ҡаршы асыуы ялҡынланды, Ул Раббы алдында яманлыҡ ҡылған был быуын тулыһынса үлеп бөткәнсе уларҙы ҡырҡ йыл сүллек буйлап йөрөттө[+].

14Эй гонаһлылар[†] быуыны, атайҙарығыҙға оҡшап, хәҙер һеҙ Раббының Исраилға асыуын тағы ла нығыраҡ ҡабартаһығыҙ. 15Раббынан йөҙ сөйөрһәгеҙ, Ул исраилдарҙы йәнә сүллектә ҡалдырасаҡ, ә һеҙ халыҡты тамам һәләк иттерәсәкһегеҙ.

16Рәүвән һәм Ғад улдары, Муса эргәһенә килеп, былай тине:

– Бында беҙ кәзә-һарығыбыҙға аҙбарҙар һәм балаларыбыҙға ҡалалар төҙөрбөҙ. 17Үҙебеҙ иһә ҡоралланырбыҙ ҙа исраилдарҙы тәғәйен ерҙәренә еткергәнсе алдарынан барырбыҙ, ә балаларыбыҙ, был ерҙәге сит халыҡтарҙан хәүеф-хәтәр күрмәһен өсөн, нығытылған ҡалаларҙа ҡалыр[+]. 18Исраилдар үҙ биләмәләренә эйә булғансы өйҙәребеҙгә ҡайтмабыҙ[+]. 19Беҙ улар менән бергә Иордандың аръяғында биләмә алмаясаҡбыҙ, сөнки беҙҙең биләмәләр – бында, Иордандың көнсығыш тарафында[+].

20Муса уларға былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Әгәр ысынлап та әйткәнегеҙҙе эшләһәгеҙ, ҡоралланып, Раббы алдында яуға барһағыҙ, 21бөтә яугирҙәрегеҙ Раббы хозурында Иордан аръяғына сығып, Ул Үҙенең дошмандарын ҡырып бөткәнсе, 22ил Раббыға буйһонғансы алышһа, ул сағында боролоп ҡайтырһығыҙ. Шунда һеҙҙең Раббы алдында ла, Исраил йәмғиәте алдында ла бурысығыҙ үтәлгән булыр һәм был ерҙәр Раббы күҙендә һеҙҙең биләмәләрегеҙ булып иҫәпләнер. 23Ләкин шулай итмәһәгеҙ, Раббы алдында гонаһ ҡылған булырһығыҙ, гонаһ өсөн язаһын алырһығыҙ. 24Балаларығыҙға ҡалалар, кәзә-һарығығыҙға аҙбарҙар ҡороғоҙ, телегеҙ менән әйткәнде эшләгеҙ.

25Ғад менән Рәүвән улдары Мусаға былай тине:

– Хакимыбыҙ нисек бойорһа, беҙ ҡолдарың шуны үтәр. 26Балаларыбыҙ, ҡатындарыбыҙ, көтөүҙәребеҙ һәм бөтә мал-тыуарыбыҙ Ғилғәд ҡалаларында ҡалыр. 27Беҙ ҡолдарың иһә, бөтөнөбөҙ ҡоралланып, хакимыбыҙ әйткәнсә, Раббы хозурында һуғышҡа сығыр.

28Муса улар тураһында бойороғон Әлғазар ҡаһинға, Нун улы Йушағҡа, Исраил ырыуҙары башлыҡтарына еткерҙе.

29Уларға Муса былай тине:

– Ғад менән Рәүвән улдары, һәр береһе ҡоралланып, һеҙҙең менән Иордан аръяғына Раббы хозурында һуғышҡа сыҡһа һәм ул ерҙәр буйһондоролһа, Ғилғәд ерҙәрен уларға биләмәгә бирегеҙ. 30Әгәр инде һеҙҙең менән беренсе рәттәрҙә һуғышҡа бармаһалар, ул сағында әйҙә үҙҙәренең биләмәләре, һеҙҙең биләмәләр һымаҡ, Ҡәнғәндә[†] булыуы менән ҡәнәғәтләнһендәр.

31Ғад менән Рәүвән улдары былай тип яуап бирҙе:

– Раббы һинең ҡолдарыңа ни тип бойорған, беҙ шуны эшләрбеҙ. 32Беҙ, ҡоралланып, Раббы алдында, Ҡәнғән еренә барырбыҙ, ә беҙҙең биләмәләр Иордандың был яғында булһын.

33Муса Ғад менән Рәүвән улдарына, Йософ улы Менашше ырыуының яртыһына ҡалалары, тирә-яҡ ерҙәре менән бергә әмөриҙәрҙең батшаһы Сихон батшалығын, Башандың Ғоғ батшалығын бирҙе. 34Ғад улдары нығытылған Дивон һәм Ғатароҫ, Ғароғер, 35Ғатароҫ-Шофан, Яғзер, Йогбеһа, 36Бейт-Нимра һәм Бейт-Һаран ҡалаларын төҙөнө һәм малдарына ҡуралар һалды. 37Рәүвән улдары Хешбон, Әлғәле, Ҡиръяҫаим, 38Нево һәм Бәғел-Меғон[†] ҡалаларын – быларға икенсе исем ҡушылды – һәм Сивманы ҡабаттан төҙөнө, үҙҙәре торғоҙған ҡалаларға яңы исемдәр бирҙе.

39Менашше улы Махирҙың тоҡомдары Ғилғәдкә китте, уны алды һәм унда булған әмөриҙәрҙе ҡыуып сығарҙы[+]. 40Муса Ғилғәдте Менашше улы Махирға бирҙе, һәм улар шунда төйәкләнде[+]. 41Менашшеның улы Яир был төбәктә ауылдар биләне һәм уларҙы Яир ауылдары тип атаны[+]. 42Новах та Ҡынаҫ менән уға буйһонған ауылдарҙы алды, Ҡынаҫты үҙенең исеме менән Новах тип атаны.

#### 33


Мысырҙан Иордан йылғаһына тиклем үткән юл

1Муса[†] менән Һарун[†] етәкселегендә сиреү-сиреү булып Мысыр[†] еренән сыҡҡан исраилдар[†] түбәндәге урындарға туплам[†] ҡороп урынлашты. 2Муса, Раббы[†] бойорғанса, уларҙың сәфәрҙәге туплам ҡорған урындарын теркәп барҙы. Туплам урындары түбәндәгесә.

3Беренсе айҙың ун бишенсе көнөндә, Ҡотҡарылыу байрамының иртәгәһенә, исраилдар бөтә Мысырҙың күҙ алдында ҡыйыу атлап Рағмесестан юлға төштө[+]. 4Ул ваҡытта мысырҙар Раббы һәләк иткән бөтә беренсе булып тыуған улдарын ерләй ине – был Раббының уларҙың аллалары өҫтөнән хөкөм ҡылыуы булды[+].

5Исраилдар Рағмесестан шулай сығып китте һәм Суккоҫта туплам ҡорҙо[+].

6Суккоҫтан киткәс, сүл ситендәге Эҫамда туплам ҡорҙолар[+].

7Эҫамдан китеп, артҡа, Бәғел-Сефон[†] алдындағы Пи-Һахироҫҡа табан боролдолар һәм Мигдол ҡаршыһында сатыр ҡороп урынлаштылар[+].

8Пи-Һахироҫтан киткәс, диңгеҙ аша сүллеккә үттеләр ҙә Эҫам сүле буйлап өс көн барҙылар, шунан Марала туплам ҡорҙолар[+].

9Маранан китеп, Элимға килделәр. Бында ун ике шишмә һәм етмеш төп хөрмә ағасы бар ине, шунда урынлаштылар[+].

10Элимдан китеп, Ҡамышлы диңгеҙ[†] ярында туҡтанылар.

11Ҡамышлы диңгеҙҙән китеп, Син сүленә килеп урынлаштылар[+].

12Син сүленән китеп, Дофҡала урынлаштылар.

13Дофҡанан китеп, Алушта урынлаштылар.

14Алуштан китеп, Рефидимда туҡтанылар, бында халыҡҡа эсәр һыу юҡ ине[+].

15Рефидимдан китеп, Синай сүлендә урынлаштылар[+].

16Синай сүленән киткәс, Ҡивроҫ-Һаттауала урынлаштылар[+].

17Ҡивроҫ-Һаттауанан китеп, Хасироҫта урынлаштылар[+].

18Хасироҫтан китеп, Риҫмала урынлаштылар.

19Риҫманан китеп, Риммон-Пәрәстә урынлаштылар.

20Риммон-Пәрәстән китеп, Ливнала урынлаштылар.

21Ливнанан китеп, Риссала урынлаштылар.

22Риссанан китеп, Ҡыһылаҫала урынлаштылар.

23Ҡыһылаҫанан китеп, Шәфәр тауы янында урынлаштылар.

24Шәфәр тауынан китеп, Харадала урынлаштылар.

25Хараданан китеп, Маҡһылоҫта урынлаштылар.

26Маҡһылоҫтан китеп, Тахаҫта урынлаштылар.

27Тахаҫтан китеп, Терахта урынлаштылар.

28Терахтан китеп, Миҫкала урынлаштылар.

29Миҫканан китеп, Хашмонала урынлаштылар.

30Хашмонанан китеп, Мосероҫта урынлаштылар.

31Мосероҫтан китеп, Бене-Яғаҡанда урынлаштылар[+].

32Бене-Яғаҡандан китеп, Хор-Һаггидгадта урынлаштылар.

33Хор-Һаггидгадтан китеп, Йотбаҫала урынлаштылар[+].

34Йотбаҫанан китеп, Ғавронала урынлаштылар.

35Ғавронанан китеп, Ғәсйон-Ғәвәрҙә урынлаштылар[+].

36Ғәсйон-Ғәвәрҙән китеп, Цин сүлендә, йәғни Ҡадешта, урынлаштылар[+].

37Ҡадештан китеп, Эдом[†] ерҙәре сигендә Һор тауы янында урынлаштылар[+].

38Һарун ҡаһин[†] Раббы ҡушыуы буйынса Һор тауына күтәрелде һәм исраилдарҙың Мысыр еренән сығыуының ҡырҡынсы йылында, бишенсе айҙың беренсе көнөндә, вафат булды[+]. 39Һор тауында мәрхүм булғанында Һарунға йөҙ ҙә егерме өс йәш ине.

40Шул саҡта Ҡәнғәндәге[†] Ғарадтың Негевта йәшәгән батшаһы исраилдар килә ятҡанын ишетте[+].

41Исраилдар Һор тауынан Салмонаға барып урынлашты.

42Салмонанан Пунонға барып урынлаштылар.

43Пунондан Овоҫҡа барып урынлаштылар[+].

44Овоҫтан Моав[†] сигендәге Ғийе-Һағаваримға барып урынлаштылар[+].

45Ғийе-Һағаваримдан китеп, Дивон-Ғадҡа барып урынлаштылар.

46Дивон-Ғадтан китеп, Ғалмон-Дивлаҫаимға барып урынлаштылар.

47Ғалмон-Дивлаҫаимдан китеп, Нево алдындағы Ғаварим тауҙарында урынлаштылар[+].

48Ғаварим тауҙарынан Иордан буйына барып, Моав тигеҙлегендә, Йерихо ҡаршыһында туплам ҡороп урынлаштылар[+]. 49Улар Моав тигеҙлегендә, Иордан буйында, Бейт-Йешимоҫтан Авел-Шиттимгә тиклем арала туҡталды[+].


Нәҙер ителгән ерҙе биләү хаҡында ҡағиҙә

50Моав тигеҙлегендә, Иордан буйында, Йерихо ҡаршыһында саҡта Раббы Мусаға былай тине:

51– Исраилдарға шуны еткер: «Иорданды кисеп, Ҡәнғән еренә сыҡҡас, 52ундағы бөтә халыҡты ҡыуығыҙ, биҙәкле таштарын, ҡойолма илаһтарын юҡ итегеҙ, табыныу ҡалҡыулыҡтарын туҙҙырығыҙ[+]. 53Ерҙәрен биләгеҙ һәм шунда урынлашығыҙ, сөнки Мин уны милек итеп һеҙгә бирәм. 54Ерҙе йәрәбә буйынса нәҫел-ара бүлешегеҙ: күп һанлыға биләмәне күберәк, аҙ һанлыға аҙыраҡ бирегеҙ. Йәрәбә буйынса кемгә ҡайһы ер сыға, шул уға булһын. Өлөшөгөҙҙө ата-бабаларығыҙ ырыуҙары буйынса биләмә итеп алығыҙ[+].

55Әгәр Ҡәнғәндә йәшәгәндәрҙе ҡыуып ебәрмәһәгеҙ, тороп ҡалғандар күҙегеҙгә дегәнәк булып төшәсәк, ҡабырғағыҙға энә булып ҡаҙаласаҡ, һеҙ йәшәгән ерҙә һеҙҙе ҡыҫырыҡлаясаҡ. 56Шул саҡта Мин уларға ҡаршы нимә ҡылырға ниәт итһәм, шуны һеҙгә ҡылырмын».

#### 34


Ҡәнғән ере сиктәре

1[•]Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдарға[†] шуны бойор: Ҡәнғән[†] еренә ингәс, унда Мин һеҙгә бирәсәк биләмәләрҙең сиктәре түбәндәгесә булыр.

3Көньяҡтағы сиктәрегеҙ Цин сүленән һәм Эдом[†] сиктәре буйынса һуҙылыр. Ул сигегеҙ Тоҙло диңгеҙҙең көньяҡ осонан көнсығышта башланыр[+]. 4Унан көньяҡҡа Ғаҡраббим тарлауығына тартылыр һәм Цин аша үтер, унан көньяҡтан Ҡадеш-Барнеағҡа табан сығыр, шунан Хасар-Аддарға тартылыр һәм Ғасмон аша үтер. 5Ғасмондан Мысыр[†] сигендәге йылғаға табан боролор ҙа, Бөйөк диңгеҙ[*] буйында тамамланыр.

6Көнбайыш сиктәрегеҙ Бөйөк диңгеҙ буйлап үтер. Был – көнбайыш сиктәрегеҙ.

7Бына һеҙҙең төньяҡ сигегеҙ. Уны Бөйөк диңгеҙҙән – Һор тауына,[+] 8Һорҙан Лево-Хамаҫҡа тиклем үткәрегеҙ. Артабан сик Седадҡа тартылыр;[+] 9унан Зифронға тиклем дауам итер ҙә, Хасар-Ғенанға етеп туҡтар. Был – һеҙҙең төньяҡ сиктәрегеҙ.

10Көнсығыш сикте Хасар-Ғенандан Шефамға ҡарай үткәрегеҙ, 11Шефамдан сик Ғайндың көнсығышынан Ривлаға тартылыр, шунан көнсығыштан Киннереҫ күле ярҙарына терәлер[+]. 12Сик артабан Иордан йылғаһы буйлап төшөр ҙә Тоҙло диңгеҙгә етеп туҡтар.

Был һеҙҙең илегеҙ булыр. Уның сиктәре шулай[+].

13Муса Исраил халҡына шуны бойорҙо:

– Раббы туғыҙ ырыуға һәм Менашшеның ярты ырыуына бирергә ҡушҡан ерҙәр ошо, һеҙ уны йәрәбә буйынса бүлеп алырһығыҙ. 14Ә Рәүвән һәм Ғад ырыуҙары ғаиләләре менән, Менашше ырыуының икенсе яртыһы һымаҡ уҡ, 15биләмә ерҙәрен Йерихо ҡаршыһынан, Иордандың көнсығыш тарафында алды.

16Раббы Мусаға былай тине:

17– Бына ерҙе һеҙгә бүлеп бирәсәк кешеләрҙең исемдәре: Әлғазар ҡаһин[†] һәм Нун улы Йушағ[+]. 18Ер бүлергә һәр ырыуҙан берәр башлыҡты алығыҙ. 19Уларҙың исемдәре:

Йәһүҙә[†] ырыуынан Йефунне улы Калев;[+]

20Шимғон ырыуынан – Ғаммиһуд улы Шемуил;

21Бинйәмин ырыуынан – Кислон улы Әлидад;

22Дан[†] ырыуынан – ырыу башлығы Буккий Йогли улы;

23Йософтоң улы Менашше ырыуынан – ырыу башлығы Ханниил Эфод[†] улы;

24Әфраим ырыуынан – ырыу башлығы Ҡемуил Шифтан улы;

25Зевулун ырыуынан – ырыу башлығы Әлисафан Парнах улы;

26Исасхар ырыуынан – ырыу башлығы Палтиил Ғаззан улы;

27Ашер ырыуынан – ырыу башлығы Ахиһуд Шеломи улы;

28Нафтали ырыуынан – ырыу башлығы Педаһил Ғаммиһуд улы.

29Ҡәнғән ерендә исраилдарға биләмәләр бүлергә Раббы ошо кешеләргә бойорҙо.

#### 35


Левиҙәргә бирелгән ҡалалар

1[•]Моав[†] тигеҙлегендә, Иордан буйында, Йерихо ҡаршыһында Раббы[†] Мусаға[†] былай тине:

2– Исраилдарға[†] бойороҡ бир, мөлкәт итеп алған биләмәләренән левиҙәргә[†] ҡалалар, ҡалалар тирәләй көтөүлектәр бүлһендәр: 3ҡалалар уларға йәшәр өсөн, көтөүлектәр уларҙың мал-тыуары, көтөүҙәре һәм башҡа хайуандары өсөн булыр. 4Ҡалалар янында левиҙәргә бирелергә тейешле көтөүлектәр ҡала диуарынан алып һәр яҡҡа ла меңәр терһәккә һуҙылырға тейеш. 5Ҡала көтөүлек уртаһында ҡалырлыҡ итеп, уның диуарынан көнсығышҡа, көньяҡҡа, көнбайышҡа һәм төньяҡҡа икешәр мең терһәк ер үлсәп сик билдәләгеҙ – ҡала тирәһендәге был ерҙәрҙә левиҙәрҙең көтөүлектәре булыр.


Һыйыныу ҡалалары

6Левиҙәргә һеҙ бирәһе ҡалаларҙан алтауһы һыйыныу өсөн булыр – кеше үлтереүселәргә һеҙ шунда ҡасырға рөхсәт итерһегеҙ. Левиҙәргә был алтауҙан тыш тағы ла ҡырҡ ике ҡала бирегеҙ[+]. 7Шулай итеп, левиҙәргә көтөүлектәр менән бергә һеҙ бирергә тейешле ҡалалар бөтәһе ҡырҡ һигеҙ булыр. 8Исраилдар биләмәләренән левиҙәргә ҡалалар биргәндә ҙурыраҡ ырыуҙарҙан – күберәк, бәләкәйерәгенән аҙыраҡ бирегеҙ. Һәр ырыу, ниндәй биләмә алыуынан сығып, левиҙәргә үҙ ҡалаларынан өлөш бирһен.

9[•]Раббы Мусаға былай тине:

10– Исраилдарға иғлан ит: Иорданды кисеп Ҡәнғән[†] еренә сыҡҡас, 11яңылыштан кеше үлтергән кешеләр ҡаса алһын өсөн, һыйыныу ҡалалары һайлап алығыҙ[+]. 12Әҙәм үлтергән кеше йәмғиәт алдында хөкөмгә баҫтырылғанға тиклем харап ителеп ҡуймаһын өсөн ҡан өсөн ҡан тип үс алыусынан ҡасып торорға ошо ҡалаларығыҙ булыр. 13Һыйыныу өсөн һеҙ бирергә тейешле ҡалалар алтау булһын: 14өс ҡаланы Иордандың был яғынан, өсәүһен Ҡәнғән ерендә бирегеҙ. Улар һыйыныу ҡалалары булыр. 15Яңылыштан кеше үлтергән һәр кем – исраилдар ҙа, килмешәктәр ҙә, йәшәргә индерелгән бүтән әҙәмдәр ҙә – был алты ҡалаға һыйына алыр.

16Әгәр берәү тимер ҡорал менән икенсе берәүгә һуҡһа һәм уны үлтерһә, ул – кеше үлтереүсе: ул үлем язаһына тарттырылырға тейеш. 17Әгәр ҙә берәү кешене үлтерерлек ҙур таш менән берәйһенә һуҡһа һәм тегеһе үлһә, ул – кеше үлтереүсе; ул үлем язаһына тарттырылырға тейеш. 18Әгәр берәйһе икенсе берәүгә кеше үлтерерлек ағас ҡорал менән һуҡһа һәм тегеһе үлһә, ул – кеше үлтереүсе; ул үлем язаһына тарттырылырға тейеш. 19Түгелгән ҡан өсөн үс алыусы үлтереүсене үҙе үлтерһен, уның менән осрашҡан саҡта үлтерһен. 20Берәү берәүҙе хаслашыуҙан йыға төртөп йәки уҫал ниәт менән берәй әйбер ырғытып үлтерһә, 21йәки дошманлашып, ҡулы менән үлтергәнсе һуҡһа, ул үлем язаһына тарттырылырға тейеш: ул – кеше үлтереүсе. Ҡан өсөн үс ҡайтарыусы туғанын үлтереүсене осратыу менән үлтерә ала.

22Берәү берәүҙе дошманлашмаҫтан яңылыш төртһә йәки уға яман уйһыҙ берәй әйбер ташлаһа,[+] 23йәки күрмәйенсә берәйһе өҫтөнә кеше үлтерерлек таш төшөрһә, әммә араларында дошманлыҡ һәм яуыз ниәт булмаһа, ә быныһы үлһә, 24ул сағында йәмғиәт үлтереүсе менән ҡан өсөн үс алыусы бәхәсен ошо күрһәтмәләр буйынса хәл итергә тейеш. 25Йәмғиәт үлтереүсене ҡан өсөн үс алыусы ҡулынан араларға һәм уны ул ҡасҡан һыйыныу ҡалаһына ҡайтарырға тейеш, үлтереүсе бында изге[†] май менән мәсехләнгән баш ҡаһин[†] вафат булғансы йәшәргә тейеш[+]. 26Әгәр үлтереүсе ҡасҡан һыйыныу ҡалаһынан ситкә сыҡһа, 27ҡан өсөн үс алыусы уны һыйыныу ҡалаһынан ситтә осратһа һәм үлтерһә, унда ҡан ҡойоу ғәйебе булмаясаҡ, 28сөнки үлтереүсе һыйыныу ҡалаһында баш ҡаһин вафат булғансы йәшәргә, баш ҡаһиндың вафатынан һуң ғына үҙ биләмәһенә ҡайтырға тейеш. 29Һеҙ йәшәгән бөтә урындарҙа ошолар быуындан-быуынға ҡарар һәм ҡағиҙәләр булһын.

30Әгәр берәйһе икенсе берәүҙе үлтерһә, ул шаһиттар һүҙенә ҡарап үлем язаһына дусар ителһен. Әммә үлемгә хөкөм итер өсөн бер генә шаһит етмәй[+]. 31Үлем язаһына лайыҡ булған үлтереүсенең йәне өсөн йолом алмағыҙ, сөнки ул үлемгә дусар ителергә тейеш[+]. 32Һыйыныу ҡалаһына ҡасҡан кеше баш ҡаһиндың вафатына тиклем үҙ еренә ҡайтып йәшәй алһын өсөн йолом алмағыҙ. 33Үҙегеҙ йәшәгән ерҙе нәжесләмәгеҙ,[†] сөнки ҡан ерҙе нәжесләй, ерҙе бары тик ҡан ҡойоусының ҡаны менән генә пакландырып була[+]. 34Үҙегеҙ көн иткән, Мин һеҙҙең арала йәшәгән ерҙе нәжесләргә тейеш түгелһегеҙ, сөнки Мин, Раббы, исраилдар араһында йәшәйем[+].

#### 36


Кейәүгә сыҡҡан ҡыҙҙарҙың мираҫы

1[•]Йософ улдарының нәҫелдәренән Менашше улы Махирҙан тыуған Ғилғәд[†] нәҫеленең ғаилә башлыҡтары Мусаға[†] һәм Әлғазар ҡаһинға,[†] Исраил[†] нәҫелдәре башлыҡтарына 2былай тине:

– Раббы[†] ерҙе һин хакимыбыҙға йәрәбә буйынса Исраил улдары араһында биләмә итеп бүлергә бойорғанда, һин хакимыбыҙға туғаныбыҙ Селофхадтың өлөшөн уның ҡыҙҙарына бирергә ҡушҡан. 3Әгәр Селофхадтың ҡыҙҙары исраилдарҙың бүтән ырыуҙарынан берәйһенә кейәүгә сыҡһа, ул сағында ҡыҙҙарҙың өлөшө беҙҙән алынып, уларҙың ирҙәренекенә ҡушылыр, беҙгә йәрәбә буйынса тейгән ер кәмер. 4Исраилдар Яңырыу йылына ингәндә, ҡыҙҙарҙың өлөшө уларҙың ирҙәренең ырыуына күсер, ата-бабаларыбыҙ ырыуының биләмәләренән алыныр[+].

5Раббы ҡушыуы буйынса Муса исраилдарға былай тип бойорҙо:

– Йософ ырыуы вариҫтары дөрөҫ һөйләй. 6-7Селофхад ҡыҙҙары тураһында Раббы бына нимә тип бойора: «Улар күңелдәре тартҡан кешенең ҡатыны була ала, ләкин исраилдарҙың биләмәләре бер ырыуҙан икенсеһенә күсмәһен өсөн, үҙ аталары ырыуынан булған нәҫел кешеһенә генә кейәүгә сығырға тейеш, сөнки һәр кем үҙ ата-бабалары ырыуы биләмәләренә бәйле булырға тейеш[+]. 8Исраил халҡы ырыуҙарының береһендә ҡыҙ кеше атаһының ерен мираҫ итеп ала икән, ул атаһы ырыуындағы берәй нәҫелдең кешеһенә кейәүгә сыҡһын, шул саҡта ғына исраилдар үҙ ата-бабалары ерендә хужа булып ҡалыр[+]. 9Биләмә ерҙәре бер ырыуҙан икенсеһенә күсмәһен, һәр бер Исраил ырыуы үҙ ерҙәренә бәйле булһын».

10Раббы Мусаға нисек бойорһа, Селофхад ҡыҙҙары шулай эшләне. 11Селофхад ҡыҙҙары Махла, Тирса, Хогла, Милка һәм Ноға аталары яғынан ағайҙарының улдарына кейәүгә сыҡты. 12Улар Йософ улы Менашшеның нәҫел-нәсәбендә ҡатын булды, шуға күрә ерҙәре үҙ ата-бабалары нәҫеленең ырыуында ҡалды.

13Моав[†] тигеҙлегендә, Иордан буйында, Йерихо ҡаршыһында, Раббы Муса аша Исраил халҡына еткергән бойороҡ-ҡарарҙар ошоларҙан ғибәрәт.

### Ҡанун

#### Ҡанун

Ҡанун


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Инеш һүҙ


Мусаның бишенсе китабы


Ҡабатлап әйтелгән ҡанун

«Мусаның биш китабы»ның һуңғыһы «Ҡабатлап әйтелгән ҡанун» тип атала. Унда Исраилға Алла ҡанунын тапшырған Мусаның һуңғы өгөт-нәсихәте бирелә. Ҡәнғәнгә аяҡ баҫырҙан элек, Моав ерендә, ул Исраил халҡы Ҡәнғәндә үтәргә тейешле ҡанунды ҡабатлап әйтә, сөнки Синай тауындағы тәүге килешеү төҙөлгән ваҡыттан алып ҡырҡлап йыл үткән була.

Китап Мусаның өс оҙон телмәренән (1–4-се бүлектәр, 5–29-сы бүлектәр, 30–31-се бүлектәр) һәм йомғаҡлау өлөшөнән тора. Китаптың исеме үк шуны белдерә: бында алдағы китаптарҙа тасуир ителгән ҡанундарҙың күбеһе, айырыуса исраилдарға Ҡәнғәндә кәрәк булаһылары ҡабатлана. Ҡанунды үтәгән өсөн тейешле фатихалар һәм боҙған өсөн тейешле ҡәһәрҙәр һаналған урыны (27–30-сы бүлектәр) айырыуса көслө тәьҫир яһай. Улар беҙгә Исраил тарихының асылын аңларға һәм аңлатырға ярҙам итә. Исраилдар араһындағы Алла пәйғәмбәрҙәре һәм вәғәзселәре (айырыуса Йермеяһ), Исраил халҡы ни өсөн теге йәки был ҡазаға тарығанын аңлатып, ошо фатихаларға һәм ҡәһәрҙәргә йыш мөрәжәғәт итә.

Ихтимал, б.э.т. VІІ быуатта Алла ҡорамын яңыртҡан саҡта, нәҡ Ҡабатлап әйтелгән ҡанун табылған булғандыр. Ул саҡта Алланың күптән онотолған был ҡағиҙәләрен һәм Уның һүҙҙәрен үтәмәгән кешеләргә төшәсәк ҡәһәрҙәрҙе ишетеп, Йошияһ батша Раббы алдында тетрәнеү һәм ҡурҡыу кисерә. Нәҡ шул ваҡытта Исраил йәмғиәтендә Муса заманынан бирле күрелмәгән дини һәм әхлаҡи-рухи пакланыу башлана.

Был китап монотеизмдың (бер Аллаға ышаныу һәм табыныу) асылын һәм бөтә йәһүд ҡанунының мәғәнәһен – Раббыға бар күңелдән табыныу һәм яратыуҙы – ентекле аңлатып бирә.

#### 1


Мусаның Раббы вәғәҙә иткәндәрҙе исраилдарҙың иҫенә төшөрөүе

1Иордан аръяғында, сүлдә, Ғарава тигеҙлегендә, Суф ҡаршыһында – Паран менән Тофел, Лаван, Хасироҫ, Ди-Заһав араһында Мусаның[†] Исраил[†] халҡына һөйләгән һүҙҙәре был. 2(Сеғир тауҙары аша барғанда Хоревтан[†] Ҡадеш-Барнеағҡа тиклем ун бер көнлөк юл.)[+]

3Исраилдар Мысырҙан[†] сыҡҡандың ҡырҡынсы йылында, ун беренсе айҙың беренсе көнөндә Муса Раббы[†] ҡушҡандарҙың барыһын да Исраил халҡына белдерҙе[+]. 4Был әмөриҙәрҙең Хешбонда йәшәгән батшаһы Сихон, Ғаштароҫта[†] һәм Әдрәғиҙә йәшәгән Башан батшаһы Ғоғ Муса тарафынан еңелгәндән һуң булды[+]. 5Иордан аръяғында, Моав[†] ерендә, Муса ул ҡанунды[†] аңлата башланы. Былай тине:

6– Аллабыҙ Раббы Хорев тауында беҙгә: «Был тауҙа етерлек торҙоғоҙ! – тине. –[+] 7Йыйынығыҙ ҙа юлға сығығыҙ. Әмөриҙәр йәшәгән тауҙарға, уларҙың күршеләренә – Ғарава тигеҙлегенә, тауҙарға, Шефелаға, Негевҡа һәм диңгеҙ буйҙарына, Ҡәнғән[†] еренә һәм Ливанға,[†] бөйөк Евфрат йылғаһына тиклем етегеҙ[+]. 8Бына, Мин был ерҙәрҙе һеҙгә тапшырам. Барығыҙ, Раббы ата-бабаларығыҙға – Ибраһимға,[†] Исхаҡҡа, Яҡупҡа һәм уларҙың тоҡомона бирергә ант менән вәғәҙә иткән ерҙе биләмә итеп алығыҙ!»[+]


Мусаның башлыҡтар тәғәйенләүе

9– Шул саҡта мин һеҙгә әйттем, – тине Муса. – «Бер үҙем һеҙҙе етәкләп йөрөй алмайым[+]. 10Аллағыҙ Раббы һеҙҙе ифрат ишәйтте һәм һеҙ бөгөн күктәге йондоҙҙар һымаҡ күпһегеҙ[+]. 11Ата[†]-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббы һеҙҙе әлегенән мең тапҡырға күберәк итеп үрсетһен дә, һеҙгә нисек әйткән булһа, шулай фатихаһын бирһен[+]. 12Һеҙҙең мәшәҡәттәрегеҙҙе, дәғүәләрегеҙҙе, ығы-зығыларығыҙҙы яңғыҙыма нисек күтәреп йөрөтөргә? 13Һәр ырыуҙан зиһенле, белекле һәм абруйлы ирҙәрҙе һайлап алығыҙ. Мин уларҙы һеҙгә башлыҡ итеп ҡуяйым», – тинем.

14«Был бик һәйбәт фекер!» – тип яуапланығыҙ. 15Мин, ырыуҙарығыҙҙан аҡыллы һәм абруйлы ирҙәрҙе алып, уларҙы һеҙгә башлыҡ итеп ҡуйҙым, мең башы, йөҙ башы, илле башы, ун башы билдәләнем, һәр ырыуға етәкселәр тәғәйенләнем[+]. 16Шунан һеҙҙең өҫтән хөкөм йөрөтәсәк кешеләргә: «Туғандарығыҙҙың дәғүәләрен иғтибар менән тыңлағыҙ; бәхәс ике исраил араһындамы, әллә исраил менән килмешәк араһындамы, һәммәһен дә ғәҙел хөкөм итегеҙ, – тип бойорҙом. –[+] 17Хөкөм иткәндә бер кемде лә айырып ҡарамағыҙ, кесеһенең дә, олоһоноң да һүҙенә ҡолаҡ һалығыҙ. Бер кемдән дә ҡурҡмағыҙ, сөнки хөкөм – Алла[†] эше. Ә инде үҙегеҙгә хәл итеүе ауыр булған мәсьәләләрҙе миңә еткерегеҙ, уны мин үҙем хәл итермен»[+]. 18Ул саҡта һеҙ эшләргә тейешле нәмәләрҙең бөтәһе тураһында ла әмер бирҙем.


Халыҡтың күҙәтселәр ебәреүе

19[•]Шунан беҙ, Аллабыҙ Раббы бойороғо буйынса, Хоревтан киттек. Әмөриҙәрҙең таулы иленә барышлай, инде үҙегеҙ күргән мөһабәт һәм ҡурҡыныс сүлде үтеп, Ҡадеш-Барнеағҡа килеп еттек. 20Унда мин һеҙгә: «Бына һеҙ Аллабыҙ Раббы әмөриҙәрҙең беҙгә бирәсәк таулы иленә килеп еттегеҙ, – тинем. – 21Ҡарағыҙ! Аллағыҙ Раббы был ерҙе һеҙгә бирҙе. Ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббы ҡушҡанса, барығыҙ, уны биләгеҙ. Ҡурҡмағыҙ, ҡыйыу булығыҙ!»[+]

22Шул саҡ һәммәгеҙ, яныма килеп: «Алдан кешеләр ебәрәйек, улар илде ҡарап-тикшереп сыҡһын, бараһы юлдар, инәһе ҡалалар тураһында беҙгә мәғлүмәт алып килһен», – тинегеҙ.

23Был фекер күңелемә хуш килде. Арағыҙҙан ун ике кеше һайлап алдым – һәр ырыуҙан берәр кеше. 24Улар киттеләр, таулыҡҡа күтәрелеп, Әшкол үҙәненә төштөләр һәм ул тирәләге ерҙе байҡап сыҡтылар. 25Был тупраҡтың емештәрен алып килеп күрһәттеләр һәм: «Аллабыҙ Раббы беҙгә бирәсәк ер яҡшы», – тип хәбәр иттеләр.

26Әммә һеҙ ул ергә барырға теләмәнегеҙ һәм Аллағыҙ Раббының бойороғона ҡаршы төштөгөҙ. 27Сатырҙарығыҙҙа: «Раббы беҙҙе күрә алмай. Шуға күрә беҙҙе әмөриҙәр ҡулына биреп ҡырып бөтөрөр өсөн Мысырҙан алып сыҡты, – тип һуҡрандығыҙ. – 28Инде беҙ ҡайҙа барайыҡ? Туғандарыбыҙ, ундағы халыҡтың беҙҙән көслөрәк һәм оҙон буйлыраҡ булыуын, ҡалаларының ҙур, күккә олғашҡан нығытмалар менән уратылғанын, унда Ғанаҡ тоҡомдарын да күреүҙәрен һөйләп, йөрәгебеҙҙең кәрен алды», – тинегеҙ.

29Мин иһә һеҙгә: «Ҡурҡмағыҙ уларҙан, ҡотоғоҙ алынмаһын, – тинем. – 30Алдығыҙҙан барған Аллағыҙ Раббы һеҙҙең өсөн Үҙе һуғышасаҡ. Күреп торҙоғоҙ бит, Мысырҙа ла,[+] 31сүлдә лә Ул шулай эшләне. Ошо урынға килеп еткәнсе, бөтә юл буйы Аллағыҙ Раббы, балаһын күтәргән ата һымаҡ, һеҙҙе ҡулында күтәреп йөрөттө»[+]. 32-33Шуға ҡарамаҫтан, һеҙгә ҡуналҡаға туҡтар урын эҙләп һәм барыр юлығыҙҙы күрһәтеп, алдығыҙҙан төндә утта, көндөҙ болотта барған Аллағыҙ Раббыға ышанманығыҙ[+].


Раббының исраилдарҙы язалауы

34[•]Раббы һүҙҙәрегеҙҙе ишетеп асыуланды ла: 35-36«Мин ант итеп аталарығыҙға бирергә вәғәҙә иткән ул бәрәкәтле ерҙе был яман быуындан Йефунне улы Калевтан башҡа бер кем дә күрмәҫ. Бары Калев ҡына күрер. Ул атлап уҙған ерҙәрҙе уға һәм нәҫеленә бирермен, сөнки ул бөтә йөрәктән Раббы юлынан йөрөнө», – тине[+].

37Һеҙҙең арҡала Раббының миңә лә асыуы килде. «Һин дә ул ергә инмәйәсәкһең, – тине. –[+] 38Әммә ярҙамсың Нун улы Йушағ унда керер. Уны ҡеүәтлә, сөнки был ерҙе биләргә исраилдарҙы ул алып барыр[+]. 39„Дошманға табыш булырҙар инде“ тигән балаларығыҙ, әле бөгөн яҡшыны ямандан айыра белмәгән балаларығыҙ, инер унда. Ерҙе уларға бирәсәкмен, уны улар биләмә итеп аласаҡ. 40Һеҙ иһә кире боролоғоҙ һәм Ҡамышлы диңгеҙ[†] юлынан сүлгә китегеҙ».

41Шул саҡта һеҙ миңә: «Беҙ Раббы алдында гонаһ[†] ҡылдыҡ, – тинегеҙ. – Әйҙәгеҙ, Аллабыҙ Раббы бойорғанса, барып һуғышайыҡ». Һәр берегеҙ биленә һуғыш ҡоралын тағып, дыуамалланып, таулыҡҡа менергә булдығыҙ.

42Раббы миңә: «Уларға еткер, бармаһындар һәм һуғышмаһындар. Сөнки Мин һеҙҙең менән түгелмен, шуға күрә дошмандарығыҙҙан еңеләсәкһегеҙ», – тине.

43Мин һеҙҙе иҫкәрттем, әммә һеҙ һүҙемә ҡолаҡ һалманығыҙ, Раббының әйткәненә ҡаршы килеп, таулыҡҡа күтәрелергә баҙнат иттегеҙ. 44Был тауҙарҙа йәшәгән әмөриҙәр һеҙгә ҡаршы сыҡты һәм бал ҡорттары һымаҡ баҫтырҙы, Сеғирҙан Хормаға тиклем һеҙҙе ҡыйратып һалды. 45Һеҙ ҡайтып Раббы алдында иланығыҙ. Тик Раббы һыҡтауығыҙҙы ишетмәне, һеҙгә ҡолаҡ һалманы.

46Оҙаҡ ваҡыт Ҡадешта ҡалдығыҙ[+].

#### 2


Исраилдарҙың сүлдә үткәргән йылдары

1Һуңынан беҙ боролдоҡ та, Раббы[†] миңә ҡушҡанса, Ҡамышлы диңгеҙгә[†] барған юл менән сүлгә киттек. Оҙаҡ ваҡыт Сеғир таулығы тирәһендә гиҙгәндән һуң,[+] 2Раббы миңә былай тине: 3«Был тауҙарҙы уратып йөрөү етер һеҙгә. Инде төньяҡҡа боролоғоҙ. 4-5Халыҡҡа бойороҡ бир: „Сеғирҙа йәшәгән туғандарығыҙҙың, Ғаяз тоҡомдарының, ерҙәре аша үтәсәкһегеҙ. Улар һеҙҙән ҡурҡыр, тик улар менән һуғышыуҙан һаҡ булығыҙ, сөнки һеҙгә ерҙәренең табан яҫылығы тиклемен дә бирмәйәсәкмен. Мин Сеғир таулығын Ғаязға биләмә итеп биргәнмен[+]. 6Уларҙан аҙыҡты ла, һыуҙы ла көмөш түләп һатып алығыҙ“.

7Аллағыҙ Раббы барлыҡ ғәмәлдәрегеҙгә фатихаһын бирҙе. Был мөһабәт сүллектә йөрөгән сағыңда гел һеҙҙе ҡурсаланы. Бына ҡырҡ йыл инде Аллаң Раббы һеҙҙең менән һәм бер нәмәгә лә мохтажлыҡ кисергәнегеҙ юҡ»[+].

8Ғарава тигеҙлеге буйлап беҙ Элаҫ һәм Ғәсйон-Ғәвәрҙән башланған юл менән Сеғирҙа йәшәгән ҡәрҙәштәребеҙ Ғаяз нәҫелдәре янынан уҙҙыҡ һәм, боролоп, Моав[†] сүленә йүнәлдек[+].

9Раббы миңә: «Моав менән низағҡа кермә, уның менән һуғыш башлама, – тине. – Мин улар еренән һеҙгә биләмә бирмәйем, сөнки Ғар ҡалаһын Лут нәҫеленә милек итеп бирҙем»[+].

10Әүәл унда Ғанаҡ тоҡомдары һымаҡ оҙон буйлы, көслө һәм ишле халыҡ – эмдар йәшәй ине[+]. 11Улар ҙа ғанаҡтар[†] һымаҡ рефаларҙан[†] һаналды, ләкин моавтар уларҙы эмдар тип атаны[+]. 12Сеғирҙа иһә элек хориҙар йәшәй ине. Раббы исраилдарға[†] биләмә итеп биргән ерҙә йәшәгән халыҡты исраилдар нимә эшләтһә, Ғаяз нәҫелдәре хориҙарҙы шулай ҡырып бөтөрөп, ерҙәренә төйәкләнде[+].

13Раббы һүҙен дауам итте: «Инде тороғоҙ ҙа Зеред үҙәнен аша сығығыҙ», – тине. Беҙ Зеред үҙәнен үттек[+]. 14Ҡадеш-Барнеағтан сыҡҡан дәүерҙән Зеред үҙәнен уҙғанға тиклем утыҙ һигеҙ йыл булды. Раббы ант иткәнсә, ул быуындың барлыҡ яугирҙәре был ваҡыт арауығында үлеп бөттө[+]. 15Уларҙы тупламдан[†] бер-бер артлы юҡ итеп бөткәнгә тиклем, Раббының ҡулы һәр саҡ уларға ҡаршы булды.

16Һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең бөтәһе лә үлеп бөткәндән һуң, 17Раббы миңә былай тине: 18«Бөгөн һеҙ Ғар ҡалаһы эргәһенән Моав ере аша үтергә тейешһегеҙ. 19Ғаммон халҡына яҡынлашҡас, улар менән низағҡа кермәгеҙ, уларҙы һуғышҡа ҡотортмағыҙ, сөнки Мин һеҙгә ғаммондар еренән биләмәгә бер ни ҙә бирмәйәсәкмен. Мин был ерҙәрҙе Лут нәҫелдәренә милек итеп бирҙем»[+].

20Элек был рефалар ере тип иҫәпләнә ине, унда рефалар йәшәне. Ғаммондар иһә уларҙы замзумиҙар тип атаны[+]. 21Замзумиҙар Ғанаҡ тоҡомдары һымаҡ оҙон буйлы, көслө һәм ишле халыҡ ине. Раббы уларҙы ғаммондарҙың алдынан ҡырып бөтөрҙө. Ғаммондар, уларҙың ерҙәрен баҫып алып, үҙҙәре төйәкләнде. 22Раббы Сеғирҙа йәшәгән Ғаяз нәҫелдәре өсөн дә шулай эшләне. Уларҙың алдынан хориҙарҙы юҡ итте. Ғаяз улдары хориҙарҙың ерен баҫып алып төйәкләнде һәм бөгөн дә шунда йәшәп ята[+]. 23Ә ғаууиҙар Газаға тиклемге ауылдарҙа йәшәй ине, әммә Кафторҙан сыҡҡан кафториҙар уларҙы ҡырып бөтөп, урындарына үҙҙәре ултырҙы[+].

24[•]Раббы: «Тороғоҙ, юлға сығығыҙ һәм Арнон үҙәнен үтегеҙ. Бына Мин Хешбон батшаһы әмөри Сихонды һәм уның илен ҡулығыҙға тапшырам. Уның менән һуғышып, ерҙәрен биләмә булараҡ яулай башлағыҙ. 25Ошо көндән алып был күк аҫтындағы бар халыҡтарға Мин һеҙҙән ҡурҡыу һәм дәһшәтләнеү тойғоһо күндерермен. Һеҙҙең хаҡта ишеткәндәр, ҡоттары алынып, ҡурҡыуға төшәсәк», – тине[+].


Исраилдарҙың Хешбон батшаһы Сихонды ҡыйратыуы

26– Шунан һуң, Ҡедемоҫ сүленән Хешбон батшаһы Сихонға тыныслыҡ тәҡдим итер өсөн, илселәремде[†] ебәрҙем, – тип дауам итте Муса.[†] – Былай тип әйтергә ҡуштым: 27«Миңә ереңдән уҙырға рөхсәт ит. Юл буйлап ҡына үтермен, уңға ла, һулға ла тайпылмам[+]. 28Аҙыҡты миңә көмөш хаҡына һат – ашармын, һыуҙы ла көмөш хаҡына бир – эсермен, бары тик үтеп кенә китәйем. 29Быға тиклем Сеғирҙа йәшәгән Ғаяз нәҫелдәре, Ғарҙа йәшәгән Моав кешеләре илдәре аша үтергә рөхсәт итте. Һин дә Иордан аша Аллабыҙ Раббының беҙгә биргән ерҙәренә сығырға ризалыҡ бир». 30Ләкин Хешбон батшаһы Сихон беҙгә үҙ ере аша үтергә рөхсәт бирергә теләмәне. Сөнки Раббы, һеҙҙең Аллағыҙ, бөгөн үҙегеҙ күргәнсә, уны ҡулығыҙға тапшырыр өсөн бәғерен ҡатырып, йөрәген ташҡа әйләндергәйне.

31Раббы миңә: «Бына, Сихонды һәм уның ерҙәрен ҡулыңа тапшырам, ерен биләй башла», – тине. 32Сихон беҙгә ҡаршы һуғышмаҡ булып, Яһаста барлыҡ ғәскәре менән ҡаршыбыҙға сыҡты. 33Аллабыҙ Раббы уны ҡулыбыҙға тапшырҙы, һәм беҙ уның үҙен, улдарын һәм барлыҡ ғәскәрен юҡ иттек. 34Шул ваҡытта беҙ уның бөтә ҡалаларын яулап алдыҡ һәм харам ҡылдыҡ, ирҙәрҙе, ҡатындарҙы һәм балаларҙы – береһен дә тере ҡалдырманыҡ. 35Бары тик мал-тыуарҙы һәм ҡалаларҙа яуланған табышты ғына үҙебеҙгә алдыҡ. 36Арнон үҙәненең сигендә урынлашҡан Ғароғерҙан һәм шул үҙәндәге башҡа бер ҡаланан алып, Ғилғәдкә[†] тиклемге арала булған бер ҡәлғәнең дә диуарҙары беҙ менә алмаҫтай бейек булманы. Аллабыҙ Раббы барыһын да беҙҙең ҡулыбыҙға тапшырҙы[+]. 37Бары тик Аллабыҙ Раббының бойороғо буйынса, ғаммондар иленә – Яббоҡ ағымы буйындағы урындарға ла, таулыҡтағы ҡалаларға ла һөжүм итмәнегеҙ.

#### 3


Исраилдарҙың Башан батшаһы Ғоғты ҡыйратыуы

1[•]Артабан беҙ, боролоп, Башанға бара торған юл менән киттек. Башан батшаһы Ғоғ бөтә ғәскәре менән Әдрәғи ҡалаһы янында беҙгә ҡаршы һуғышырға сыҡты. 2Раббы[†] миңә: «Һин унан ҡурҡма, – тине, – сөнки Мин уны барлыҡ халҡы һәм ерҙәре менән ҡулыңа тапшырам. Әмөриҙәрҙең Хешбонда йәшәгән батшаһы Сихон менән ни ҡылдың, бында ла шулай эшләрһең»[+].

3Аллабыҙ Раббы Башан батшаһы Ғоғты бөтә ғәскәре менән ҡулыбыҙға тапшырҙы һәм беҙ уларҙы һуңғы кешеһенә тиклем ҡырҙыҡ. 4Ул саҡта беҙ Ғоғтың барлыҡ ҡалаларын яулап алдыҡ. Беҙ ҡулға төшөрмәгән бер генә ҡалаһы ла ҡалманы. Башан батшалығында беҙ Ғоғтың алтмыш ҡалаһын, Аргов төбәген тулыһынса алдыҡ[+]. 5Был ҡалаларҙың барыһы ла бейек диуарҙар, ҡапҡалар[†] һәм арҡыры һайғауҙар менән нығытылғайны, арала нығытмаһыҙ бик күп ҡалалар ҙа бар ине. 6Хешбон батшаһы Сихонды нимә эшләтһәк, бында ла шулай булды: уларҙы харам ҡылдыҡ һәм юҡҡа сығарҙыҡ. Һәр ҡаланы ирҙәре, ҡатындары һәм балалары менән бергә тулыһынса һәләк иттек[+]. 7Ә мал-тыуарҙы һәм ҡалаларҙа яуланған табышты үҙебеҙгә алдыҡ.

8Ана шул ваҡытта беҙ әмөриҙәрҙең ике батшаһы ҡулынан Иордандың аръяғында Арнон үҙәненән Хермон[†] тауына тиклем булған ерҙәрҙе яулап алдыҡ. 9(Сидон халҡы Хермонды – Сирйон, ә әмөри халҡы Сенир тип йөрөтә.)[+] 10Яҫы таулыҡтағы бөтә ҡалаларҙы, тотош Ғилғәдте,[†] Ғоғтың Башан батшалығындағы ҡалалары булған Салха менән Әдрәғигә тиклем бөтә Башанды ҡулға төшөрҙөк. 11Башан батшаһы Ғоғ рефалар[†] нәҫеленән һуңғы кеше ине. Уның һикеһе – тимер һике – хәҙер ғаммондарҙың Рабба ҡалаһында тора, оҙонлоғо – ҡабул ителгән үлсәм менән туғыҙ терһәк, ә иңе – дүрт терһәк[*][+].


Иордан йылғаһынан көнсығышта урынлашҡан ырыуҙар

12Ул осорҙа яулап алынған ерҙе – Арнон үҙәненең ситендә урынлашҡан Ғароғер ҡалаһынан башланған өлкәне,[†] таулы Ғилғәд еренең яртыһын мин ҡалалары менән бергә Рәүвән һәм Ғад ырыуҙарына бирҙем[+]. 13Ә Ғилғәдтең ҡалған өлөшөн һәм тотош Башанды – Ғоғтың батшалығын – Менашше ырыуының яртыһына бирҙем. (Элек Аргов төбәге – тотош Башан – рефалар ере тип йөрөтөлә ине. 14Менашше нәҫеленән булған Яир гешуриҙар менән мағахаҫтарҙың сигенә тиклем һуҙылған бөтә Аргов төбәген яулап алды һәм уны үҙенең исеме менән атаны. Башанды бөгөнгө көнгә тиклем Яир ауылдары тип йөрөтәләр.)[+]

15Махирға Ғилғәдте бирҙем[+]. 16Рәүвән менән Ғад ырыуҙарына Ғилғәдтән Арнон үҙәненә тиклем һуҙылған ерҙәрҙе бирҙем. Бер яҡтан уның сиге Арнон үҙәненең уртаһынан үтә, ә ғаммондар менән сиктәре иһә Яббоҡ йылғаһы ине[+]. 17Шулай уҡ мин уларға Ғарава тигеҙлеген бирҙем. Уның сиге – Иордан йылғаһы ине: ул, Киннереҫ күленән башланып, Ғарава диңгеҙенә, йәғни Тоҙло диңгеҙгә тиклем, ә көнсығышта Писга тауы итәгенә тиклем һуҙылған[+].

18Шул саҡта мин, әмер итеп, ул ырыуҙарға былай тинем: «Аллағыҙ Раббы был ерҙәрҙе һеҙгә биләмәгә бирҙе. Һуғышҡа яраҡлы ирҙәрегеҙ ҡорал алып, үҙ туғандарығыҙ, исраилдар[†] алдынан йылға аша сығығыҙ. 19Мин һеҙгә биргән ҡалаларҙа бары тик ҡатындарығыҙ, балаларығыҙ һәм малдарығыҙ ғына – беләм, малдарығыҙ ишле – ҡалһын[+]. 20Ҡасан Раббы, һеҙгә биргән кеүек, туғандарығыҙға ла тыныслыҡ бирә, ҡасан улар Иордан аръяғындағы Аллағыҙ Раббы үҙҙәренә вәғәҙә иткән ерҙәрҙе биләй, тик шул саҡта ғына һәр берегеҙ мин һеҙгә биргән биләмәләрегеҙгә кире ҡайтырһығыҙ»[+].


Раббы Мусаның Ҡәнғән еренә инмәйәсәген белдерә

21Шул ваҡытта мин Йушағҡа әмер биреп әйттем: «Аллағыҙ Раббының был ике батшаның башына ниҙәр килтергәнен үҙ күҙҙәрең менән күрҙең. Раббы һин үтәсәк бөтә батшалыҡтар менән дә шулай уҡ эшләр[+]. 22Уларҙан ҡурҡмағыҙ, сөнки Аллағыҙ Раббы Үҙе һеҙҙең өсөн һуғышасаҡ»[+].

23Шунан Раббыға ялбарҙым: 24«Хакимыбыҙ Раббы, ҡолоңа Үҙ бөйөклөгөңдө һәм ҡулыңдың ҡөҙрәтен күрһәтә башланың. Күктә һәм ерҙә Һин ҡылған эштәрҙе һәм ҡөҙрәтле ғәмәлдәрҙе башҡара алған тағын ниндәй илаһ бар һуң[+]? 25Миңә лә, Иордан аръяғына сығып, шул уңдырышлы ерҙе – гүзәл тауҙарҙы һәм Ливанды[†] күрергә мөмкинлек бирһәңсе».

26Тик Раббы һеҙҙең арҡала миңә асыулы ине, ялбарыуыма ҡолаҡ һалманы. «Етер, – тине. – Башҡаса Миңә был турала өндәшмә[+]. 27Писга тауына мен. Көнбайышҡа, төньяҡҡа, көньяҡҡа һәм көнсығышҡа баҡ. Үҙ күҙҙәрең менән күр, сөнки һин Иордан аръяғына сыҡмаясаҡһың[+]. 28Йушағҡа әмер бир, ҡеүәтләндер, ныҡ булырға ҡуш. Сөнки был халыҡ Иордан аръяғына уның етәкселегендә сығасаҡ. Хәҙер һин ҡараясаҡ ерҙәрҙе халыҡҡа ул алып бирәсәк»[+].

29Беҙ Бейт-Пеғор ҡаршыһындағы үҙәндә туҡталдыҡ[+].

#### 4


Мусаның халыҡҡа Раббы ҡанундарын үтәргә ҡушыуы

1Инде хәҙер, эй Исраил,[†] мин һеҙгә өйрәтәсәк ҡағиҙәләрҙе һәм ҡанундарҙы[†] тыңла. Уларҙы үтәһәгеҙ, йәшәрһегеҙ, аталарығыҙҙың Аллаһы Раббы[†] һеҙгә бирәсәк илгә килеп, уға хужа булырһығыҙ[+]. 2Мин һеҙгә бирәсәк әмерҙәргә бер нәмә лә өҫтәмәгеҙ ҙә, кәметмәгеҙ ҙә. Аллағыҙ Раббының минең аша белдергән бойороҡтарын үтәгеҙ[+].

3Раббының Бәғел-Пеғор[†] тауында нимәләр эшләгәнен үҙ күҙҙәрегеҙ менән күрҙегеҙ. Аллағыҙ Раббы Пеғорҙағы Бәғелгә табынған һәр кемде арағыҙҙан юҡ итте[+]. 4Ә һеҙ, Аллағыҙ Раббыға тоғро булған өсөн, бөгөнгө көнгә тиклем бөтәгеҙ ҙә иҫәнһегеҙ.

5Ҡарағыҙ, мин, Аллам Раббы бойорғанса, һеҙ биләйәсәк ерҙә үтәргә тейешле ҡағиҙәләрҙе һәм ҡанундарҙы өйрәттем. 6Уларҙы һаҡлағыҙ һәм теүәл үтәгеҙ. Был башҡа халыҡтар күҙендә һеҙҙең аҡылығыҙҙы һәм белдеклелегегеҙҙе күрһәтер. Улар, был ҡағиҙәләр тураһында ишетеп: «Был бөйөк милләт, ысынлап та, аҡыллы һәм төплө фекерле», – тиер[+]. 7Ялбарған саҡта Аллабыҙ Раббы беҙгә яҡын булған һымаҡ, аллалары шулай яҡын булған тағын берәй бөйөк халыҡ бармы икән[+]? 8Бөгөн мин һеҙгә биргән был ҡанун һымаҡ ғәҙел ҡағиҙәләре һәм ҡарарҙары булған башҡа берәй бөйөк халыҡ бармы[+]?

9Бары тик абай һәм иғтибарлы бул, үҙ күҙҙәрең менән күргәндәрҙе онотма, ғүмерең буйы хәтереңдә тот. Улар тураһында балаларыңа һәм ейәндәреңә һөйлә[+]. 10Хоревта[†] Аллаң Раббы ҡаршыһында баҫып торған көнөңдө иҫеңдән сығарма. Ул ваҡытта Раббы миңә былай тине: «Миңә халыҡты йый. Уларға һүҙҙәремде әйтеп ишеттерәйем. Ерҙә йәшәгән бөтә көндәрендә Минән ҡурҡырға өйрәнһендәр һәм балаларын да өйрәтһендәр»[+].

11Бына һеҙ, яҡынлашып, тауҙың итәгенә баҫтығыҙ. Тау, ялҡыны күктәргә олғашып, яна ине. Тирә-яҡты ҡара болоттар менән ҡуйы ҡараңғылыҡ ҡаплағайны[+]. 12Раббы һеҙҙең менән ут эсенән һөйләште. Һеҙ Уның һүҙҙәрен ишеттегеҙ, әммә рәүешен күрмәнегеҙ – бары тауыш ҡына бар ине. 13Ул һеҙгә килешеүен,[†] йәғни һеҙгә үтәргә әмер иткән ун бойороғон иғлан итте. Уларҙы ике таҡтаташҡа яҙҙы[+]. 14Шул саҡта Раббы миңә һеҙ биләмә итеп алыр өсөн барған ергә ингәс үтәргә тейешле ҡағиҙә һәм ҡанундарҙы өйрәтергә бойорҙо.


Боттарға табыныуҙан иҫкәртеү

15Раббы Хоревта ут эсенән һеҙҙең менән һөйләшкән көндө бер ниндәй ҙә рәүеш-ҡиәфәт күрмәнегеҙ. Шуға күрә һаҡ булығыҙ, 16-18юлдан яҙып, үҙегеҙгә ир йәки ҡатын, ерҙә йәшәгән берәй хайуан, йә күктә осҡан ҡош, ерҙә шыуышып йөрөгән йәнлек, йәки ерҙең тәрәнлектәрендә һыуҙа йәшәгән балыҡҡа оҡшаш һын эшләп, бот яһамағыҙ[+]. 19Күҙҙәреңде күккә төбәп, ҡояшты, айҙы һәм йондоҙҙарҙы – барлыҡ күк ғәскәрен – күргәндә, алданма, эйелеп уларға табынма, сөнки Аллаң Раббы уларҙы күк аҫтындағы башҡа халыҡтарға өлөш итеп тәғәйенләне[+]. 20Ә һеҙгә килгәндә иһә, бөгөн күргәнегеҙсә, Раббы һеҙҙе Үҙенең халҡы, Үҙ биләмәһе итер өсөн тимер иретә торған мейестән, Мысырҙан,[†] алып сыҡты[+].

21Раббы һеҙҙең арҡала миңә асыуланды һәм минең Иордан аша сыҡмаясағым һәм Аллаң Раббы һеҙгә биләмә итеп бирәсәк күркәм ергә аяҡ баҫмаясағым хаҡында ант итте[+]. 22Мин, Иордан аша сыҡмайынса, ошо ерҙә үлермен. Ә һеҙ уны аша сығырһығыҙ һәм шул күркәм ергә хужа булырһығыҙ. 23Аллағыҙ Раббының һеҙҙең менән төҙөгән килешеүен онотоуҙан, Аллағыҙ Раббы бойорғанса, нимәнелер һынландырған боттар яһауҙан һаҡ булығыҙ. 24Сөнки Аллағыҙ Раббы – ялмап йотоусы ут; көнсөл Алла[†][+].

25Һеҙ был ерҙә оҙаҡ йәшәрһегеҙ, балаларығыҙ һәм ейәндәрегеҙ тыуыр: әгәр һеҙ аҙып китеп, берәй нәмәгә оҡшатып һындар яһаһағыҙ һәм, Аллағыҙ Раббы күҙендә яман булғанды ҡылып, Уны асыуландырһағыҙ, 26бөгөн һеҙгә ер менән күкте шаһит ҡылып әйтәм, һеҙ Иордан аша сығып, биләмәгә аласаҡ ерегеҙҙе бик тиҙ юғалтырһығыҙ, унда оҙаҡ йәшәй алмаҫһығыҙ, мотлаҡ юҡ ителерһегеҙ[+]. 27Раббы һеҙҙе башҡа халыҡтар араһына таратыр, унда һеҙҙең бик аҙығыҙ ғына иҫән ҡалыр[+]. 28Унда һеҙ кеше ҡулы менән ағастан, таштан яһалған, күрмәгән, ишетмәгән, еҫ һиҙмәгән, ашамаған-эсмәгән илаһтарға хеҙмәт итерһегеҙ[+]. 29Әммә ул ерҙә Аллағыҙ Раббыны эҙләйәсәкһегеҙ. Әгәр Уны бөтә йөрәгегеҙ һәм бар булмышығыҙ менән эҙләһәгеҙ, табырһығыҙ[+]. 30Башығыҙға ҡайғы килгәс, ошо һәләкәттәр ябырылғас, Аллағыҙ Раббыға ҡайтырһығыҙ һәм Уның һүҙенә ҡолаҡ һалырһығыҙ. 31Сөнки Аллағыҙ Раббы – рәхимле Алла. Ул һеҙҙе ташламаҫ, һәләк итмәҫ һәм ата-бабаларығыҙға ант итеп төҙөгән килешеүҙе онотмаҫ.

32Үткәндәр, һеҙгә тиклем булған дәүерҙәр, Алла ерҙә кешене яратҡандан алып быға тиклем булған замандар тураһында һораштырығыҙ, күктең бер сигенән икенсе сигенә тиклем эҙләп ҡарағыҙ: ҡасан да булһа ошондай бөйөк ваҡиғаларҙың булғаны йәки шуға оҡшаған эштәрҙең ишетелгәне булдымы икән[+]? 33Ут эсенән һөйләшкән Алланың тауышын ишетеп тә иҫән ҡалған һеҙҙең кеүек башҡа берәй халыҡ бармы[+]? 34Берәй алланың Аллағыҙ Раббы Мысырҙа күҙ алдығыҙҙа һеҙҙең өсөн эшләгән һымаҡ төрлө һынауҙар, хикмәт һәм мөғжизәләр ҡылғаны, һуғышып, ҡөҙрәте, һуҙылған ҡулы, оло дәһшәттәре менән килеп башҡа бер халыҡ араһынан Үҙенә халыҡ алырға баҙнат иткәне бармы?

35Былар һеҙгә фәҡәт Раббының ғына Алла булыуын һәм Унан башҡаһы юҡ икәнен белдерер өсөн күрһәтелде[+]. 36Раббы һеҙгә өгөт-нәсихәт биреү өсөн күктән Үҙенең тауышын ишеттерҙе; ерҙә Ул һеҙгә бөйөк ут-ялҡынын күрһәтте, һәм ут эсенән һеҙ Уның һүҙҙәрен ишеттегеҙ[+]. 37Аталарығыҙҙы яратҡанға күрә уларҙан һуң һеҙҙе, уларҙың тоҡомон һайланы һәм Үҙенең бөйөк ҡөҙрәте менән Мысырҙан алып сыҡты. 38Һеҙҙән көслөрәк тә, күберәк тә булған ҡәүемдәрҙе алдығыҙҙан ҡыуып, һеҙҙе алып килер, бына бөгөн үҙегеҙ күргәнсә, уларҙың ерҙәрен һеҙгә биләмәгә бирер өсөн шулай эшләне.

39Шуға күрә бөгөн Раббының юғарыла – күктә һәм түбәндә – ерҙә Алла икәнен, Унан башҡаһы юҡлығын бел һәм күңелеңә һалып ҡуй[+]. 40Һинең үҙеңә, һинән һуң килгән балаларыңа яҡшы булһын өсөн һәм Аллаң Раббы һиңә мәңгелеккә биләмәгә бирәсәк ерҙә һеҙ оҙаҡ йылдар йәшәһен өсөн Раббының бөгөн мин һиңә белдергән ҡағиҙәләрен һәм бойороҡтарын үтә.


Һыйыныу ҡалалары

41[•]Шунан Муса[†] Иордан йылғаһының ҡояш сығышы яғында өс ҡаланы һайлап алды. 42Был шуның өсөн кәрәк ине: әгәр берәү, икенсе кешегә күңелендә дошманлыҡ һаҡламайынса, уны яңылышлыҡ менән үлтерһә, шул ҡалаларҙың береһенә ҡасып ғүмерен һаҡлап ҡала ала. 43Рәүвән ырыуының кешеләре өсөн сүлдә яҫы таулыҡта урынлашҡан Бәсәр, Ғад ырыуына Ғилғәдтәге[†] Рамоҫ ҡалаһы һәм Менашше ырыуына Башандағы Голан ҡалаһы булды.


Ҡанунды иғлан итеү

44Бына Муса исраилдарға биргән ҡанун. 45-46Мысырҙан сыҡҡандан һуң, Муса исраилдарға белдергән күрһәтмәләр, ҡағиҙәләр һәм ҡанундар ошо. Муса уларҙы исраилдар Мысырҙан сыҡҡандан һуң, Иордан йылғаһының көнсығыш ярында Бейт-Пеғорға ҡаршы үҙәндә торғанда иғлан итте. Элек бында Хешбонда идара иткән әмөриҙәр батшаһы Сихондың ере ине. Әммә Муса һәм Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡандан һуң уны тар-мар итте. 47Уның һәм Башан батшаһы Ғоғтың ерҙәрен, Иордан йылғаһының көнсығышында йәшәгән ике әмөри батшаһының ерҙәрен үҙҙәренә биләмә итеп алдылар[+]. 48Был ерҙәр Арнон үҙәнендәге Ғароғерҙан Сийон тауына, йәғни Хермонға[†] тиклем һуҙыла[+] 49һәм Писга тауының итәктәрендә Ғарава диңгеҙенә тиклемге араны, Иордандың көнсығыш ярындағы Ғарава тигеҙлеген үҙ эсенә ала[+].

#### 5


Ун бойороҡ

1[•]Муса,[†] бөтә Исраилды[†] саҡырып, былай тине:

– Эй Исраил, бөгөн мин һеҙгә белдерәсәк ҡағиҙәләрҙе һәм ҡанундарҙы[†] тыңла! Уларҙы өйрәнегеҙ, һаҡлағыҙ һәм теүәл үтәгеҙ. 2Аллабыҙ Раббы[†] Хорев[†] тауында беҙҙең менән килешеү[†] төҙөнө. 3Раббы был килешеүҙе аталарыбыҙ менән түгел, беҙҙең менән, бына бөгөн бында иҫән-аман баҫып торған барыбыҙ менән төҙөнө. 4Раббы тауҙа ут эсенән һеҙҙең менән йөҙгә йөҙ килеп һөйләште[+]. 5Мин иһә ул саҡта Раббы әйткән һүҙҙәрҙе һеҙгә еткерер өсөн һеҙҙең менән Раббы араһында торҙом, сөнки, уттан ҡурҡып, тауға менмәнегеҙ. Ул саҡта Раббы әйтте:[+]

6«Һине Мысыр[†] еренән, ҡоллоҡ йортонан, алып сыҡҡан Аллаң Раббы Мин[+].

7Минән башҡа аллаларың булмаһын[+].

8Үҙеңә бер ниндәй ҙә бот яһама. Юғарыла – күк көмбәҙендә, түбәндә – ер өҫтөндә йәки ерҙән түбән һыуҙа йәшәгән йән эйәләренә оҡшатып, һын-һүрәттәр яһама[+]. 9Уларға табынып, сәждә ҡылма, сөнки Мин Раббы, һинең Аллаң, көнсөл Алламын, бары тик Үҙемә генә тоғро булып ҡалыуҙы талап итәм. Минән йөҙ сөйөргән аталарының гонаһы[†] өсөн балаларын өсөнсө-дүртенсе быуынға тиклем язалаясаҡмын[+]. 10Ә Мине яратҡан һәм бойороҡтарымды үтәгәндәрҙең меңенсе быуынына тиклем мөхәббәтемде күрһәтермен[+].

11Аллаң Раббының исемен тиктомалға телгә алма. Үҙенең исемен тиктомалға телгә алыусыларҙы Раббы язаһыҙ ҡалдырмаҫ[+].

12Аллаң Раббы бойорғанса, шәмбе көнөн[†] тот һәм уны изге[†] ит[+]. 13Алты көн буйы бөтә эштәреңде башҡар. 14Әммә етенсе көн – шәмбе – Аллаң Раббыға бағышланған ял көнө. Был көндө бер кемгә лә эшләргә ярамай – үҙең дә, улың да, ҡыҙың да, ҡолоң да, ҡолиәң дә, үгеҙең дә, ишәгең дә, һәр төрлө малың да, арағыҙҙа йәшәгән килмешәк тә бер нәмә лә эшләмәгеҙ. Үҙең кеүек ҡолоң да, ҡолиәң дә ял итһен. 15Иҫеңдә тот, һин дә Мысыр ерендә ҡол булдың, тик Аллаң Раббы һине унан Үҙенең ҡөҙрәте, һуҙылған ҡулы менән алып сыҡты. Шуға күрә Аллаң Раббы шәмбе көнөн тоторға бойорҙо.

16Аллаң Раббы бойорғанса, атайың менән әсәйеңде хөрмәт ит. Шулай эшләһәң, ғүмерең – оҙон, Аллаң Раббы һиңә бирәсәк ерҙә тормошоң яҡшы булыр[+].

17Кеше үлтермә[+].

18Зина ҡылма[+].

19Урлашма[+].

20Яҡыныңа ҡаршы ялған шаһитлыҡ ҡылма[+].

21Яҡыныңдың ҡатынын көҫәмә. Уның өйөн дә, баҫыуын да, ҡолон да, ҡолиәһен дә, үгеҙен дә, ишәген дә – бер нәмәһен дә көҫәмә»[+].

22Раббы был һүҙҙәрҙе тауҙа бөтә йыйынға ут, болот һәм ҡараңғылыҡ эсенән көслө тауыш менән һөйләне һәм быға өҫтәп башҡа бер нәмә лә әйтмәне. Шунан уларҙы ике таҡтаташҡа яҙып, миңә бирҙе[+].

23Тау ялҡынланып янғанда ҡараңғылыҡ эсенән һеҙгә тауыш ишетелгәс, бөтә ырыу башлыҡтарығыҙ һәм аҡһаҡалдарығыҙ[†] минең яныма килде лә 24әйтте: «Аллабыҙ Раббы беҙгә үҙенең шөһрәтен[†] һәм бөйөклөгөн күрһәтте. Ут эсенән Уның тауышын да ишеттек. Бөгөн беҙ Алланың кешегә мөрәжәғәт иткәнен һәм кешенең тере ҡалғанын күрҙек. 25Тик беҙгә хәҙер ниңә үлергә? Был бөйөк ут беҙҙе ялмап юҡ итәсәк. Әгәр беҙ Аллабыҙ Раббының тауышын тағы ишетһәк, үләсәкбеҙ[+]. 26Беҙҙең кеүек ут эсенән һөйләгән тере Алланың тауышын ишетеп тә, иҫән ҡалған йән эйәһе бармы? 27Һин Аллабыҙ Раббының янына барып Уның һөйләгәнен тыңла ла беҙгә еткер. Беҙ иһә тыңларбыҙ ҙа үтәрбеҙ»[+].

28Раббы миңә әйткәндәрегеҙҙе ишетте лә былай тине: «Был халыҡтың һүҙҙәрен ишеттем. Әйткәндәре дөрөҫ[+]. 29Әгәр уларҙың йөрәктәре лә шулай булһа икән! Ғүмер буйы Минән ҡурҡһындар һәм бөтә бойороҡтарымды үтәһендәр ине. Ул саҡта үҙҙәренә лә, балаларына ла мәңге яҡшы булыр.

30Бар, сатырҙарына ҡайтырға ҡуш, 31ә үҙең бында Минең менән ҡал. Һин уларға өйрәтергә тейешле бөтә бойороҡтарҙы, ҡағиҙәләрҙе һәм ҡанундарҙы бирермен. Мин уларға биләмә итеп бирәсәк ерҙә шуларҙы еренә еткереп үтәһендәр».

32Ҡарағыҙ уны, Аллағыҙ Раббы нисек бойорһа, шулай эшләгеҙ, уңға ла, һулға ла тайпылмағыҙ[+]. 33Һеҙ һәр ваҡыт Аллағыҙ Раббы бойорған юлдан йөрөгөҙ. Шул саҡта биләмә итеп аласаҡ ерҙә имен-аман оҙаҡ ғүмер итерһегеҙ[+].

#### 6


Аллағыҙ Раббыны яратығыҙ

1Бына Аллағыҙ Раббы[†] һеҙгә өйрәтергә ҡушҡан бойороҡтар, ҡағиҙәләр һәм ҡанундар.[†] Һеҙ үҙегеҙгә биләмә итеп алыр өсөн барған ерҙә уларҙы үтәргә тейешһегеҙ. 2Ғүмерегеҙ оҙон булһын өсөн үҙегеҙ ҙә, балаларығыҙ ҙа, балаларығыҙҙың балалары ла Аллағыҙ Раббынан ҡурҡығыҙ, һеҙгә минең аша еткерелгән барлыҡ ҡағиҙә һәм бойороҡтарын ғүмерегеҙ буйы үтәгеҙ[+]. 3Шулай итеп, тыңла, Исраил![†] Ошо әйткәндәрҙе үтәһәгеҙ, ата-бабаларыңдың Аллаһы Раббы вәғәҙә иткәнсә, һөт менән бал ағып торған ерҙә рәхәт йәшәрһегеҙ һәм ишәйерһегеҙ[+].

4Тыңла, Исраил! Раббы, Аллабыҙ беҙҙең – берҙән-бер Раббы[+]. 5Аллаң Раббыны бөтә йөрәгең, йәнең һәм бар көсөң менән ярат[+]. 6Бөгөн мин һеҙгә биргән был бойороҡтарҙы хәтереңдә тот. 7Уларҙы балаларыңа өйрәт, өйҙә ултырғанда ла, юл йөрөгәндә лә, ятҡанда ла, торғанда ла телеңдән төшөрмә[+]. 8Уларҙы билдә итеп ҡулыңа бәйлә, ҡаш өҫтөңдә маңлайса итеп йөрөт[+]. 9Уларҙы өйөңдөң ишек яңаҡтарына, ҡала ҡапҡаларына[†] яҙып ҡуй[+].


Раббыны онотмағыҙ

10Аллаң Раббы ата-бабаларың Ибраһимға,[†] Исхаҡҡа һәм Яҡупҡа биргән антына күрә һеҙҙе бирәсәк ергә алып барыр. Һин төҙөмәгән ҙур һәм матур ҡалаларҙы,[+] 11һин байлыҡ менән тултырмаған өйҙәрҙе, һин таштарын уйып яһамаған һыу соҡорҙарын, һин ултыртмаған йөҙөм һәм зәйтүн[†] баҡсаларын бирер. Унда туйғансы ашарһың. 12Шул саҡта абай бул! Һине Мысырҙан,[†] ҡоллоҡ йортонан алып сыҡҡан Раббыңды онотма!

13Аллаң Раббынан ҡурҡ, Уға ғына хеҙмәт ит, бары Уның исеме менән ант ит[+]. 14Башҡа илаһтарға, эргә-тирәгеҙҙә йәшәгән халыҡтарҙың илаһтарына, эйәрмәгеҙ. 15Сөнки арағыҙҙа булған Аллаң Раббы – көнсөл Алла[†]. Асыуы ялҡынланһа, һеҙҙе ер йөҙөнән юҡ итер[+].

16Аллағыҙ Раббыны Массалағы һымаҡ һынамағыҙ[+]. 17Аллағыҙ Раббының бойороҡтарын, һеҙгә биргән күрһәтмәләрен, ҡағиҙәләрен теүәл үтәгеҙ. 18Раббы күҙендә яҡшы һәм дөрөҫ булған ғәмәлдәр генә ҡылығыҙ. Шул саҡта ғына һеҙгә яҡшы булыр, Раббы аталарығыҙға ант менән вәғәҙә иткән күркәм ергә инерһең һәм уға хужа булырһың. 19Раббы ла, Үҙе әйткәнсә, бөтә дошмандарыңды алдыңдан ҡыуып ебәрер[+].

20Киләсәктә улың һинән: «Аллабыҙ Раббының һеҙгә биргән күрһәтмәләре, ҡағиҙәләре һәм ҡанундары нимә аңлата?» – тип һорағанда,[+] 21уға былай тип әйт: «Беҙ Мысырҙа фирғәүендең[†] ҡолдары инек, ә Раббы Үҙенең ҡөҙрәтле ҡулы менән беҙҙе унан алып сыҡты[+]. 22Күҙ алдыбыҙҙа Мысырға, фирғәүенгә һәм уның халҡына ҡаршы хикмәттәр, бөйөк мөғжизәләр һәм язалар ҡылды[+]. 23Беҙҙе ата-бабаларыбыҙға ант менән вәғәҙә иткән ергә килтерер һәм уны беҙгә бирер өсөн Мысырҙан алып сыҡты. 24Беҙ Аллабыҙ Раббынан ҡурҡһын һәм, бөгөнгө көндә йәшәү биргәндәй, барлыҡ көндәребеҙҙә лә беҙгә һәйбәт булһын өсөн Раббы ошо барлыҡ ҡағиҙәләрҙе үтәргә бойорҙо. 25Әгәр Аллабыҙ Раббының беҙгә биргән бөтә был бойороҡтарын теүәл үтәһәк, Уға тоғролоғобоҙ шул булыр»[+].

#### 7


Алланың Үҙ халҡы

1Аллағыҙ Раббы[†], һеҙҙе биләйәсәк ерҙәрегеҙгә килтереп, күҙ алдығыҙҙан күп халыҡтарҙы: хиттиҙәрҙе, гиргашиҙәрҙе, әмөриҙәрҙе, ҡәнғәниҙәрҙе,[†] перизиҙәрҙе, хиууиҙәрҙе, йевусиҙәрҙе – һеҙҙән күберәк тә, көслөрәк тә булған ете халыҡты ҡыуып ебәрер[+]. 2Аллағыҙ Раббы был халыҡтарҙы ҡулығыҙға тапшырыр һәм һеҙ уларҙы еңерһегеҙ. Бына шул саҡта уларҙы харам ҡылығыҙ – тотош юҡ итегеҙ. Был халыҡтар менән килешеүгә[†] кермәгеҙ һәм уларҙы йәлләмәгеҙ[+]. 3Улар менән туғанлашмағыҙ, ҡыҙҙарығыҙҙы уларҙың улдарына бирмәгеҙ, улдарығыҙҙы уларҙың ҡыҙҙарына өйләндермәгеҙ[+]. 4Юғиһә улар улдарығыҙҙы Раббынан биҙҙерер һәм балаларығыҙ башҡа илаһтарға хеҙмәт итә башлар. Бына шул саҡта һеҙгә ҡаршы Раббының асыуы ялҡынланыр һәм Ул һеҙҙе юҡ итер[+].

5Уларға былай эшләгеҙ: ҡорбан[†] усаҡтарын емерегеҙ, табыныу бағаналарын ватығыҙ, алиһә Ашера[†] хөрмәтенә ҡуйылған ҡолғаларын ҡырҡып ташлағыҙ, боттарын утта яндырығыҙ[+]. 6Сөнки һин – Аллаң Раббы өсөн изге[†] халыҡ. Аллаң Раббы һине ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар араһынан Үҙ халҡы итер өсөн һайлап алды[+]. 7Раббы ни өсөн һеҙҙе яратты һәм, һайлап алды һуң? Һеҙ башҡа халыҡтарҙан күберәк һанлы булған өсөн түгел бит. Дөрөҫөн әйткәндә, һеҙ бүтән халыҡтарҙан әҙерәкһегеҙ[+]. 8Әммә Раббы һеҙҙе ярата һәм, аталарығыҙға биргән антына тоғро ҡалып, әйткән һүҙен бойомға ашырыр өсөн, ҡөҙрәтле ҡулы менән һеҙҙе ҡоллоҡ йортонан, Мысыр[†] батшаһы фирғәүен[†] ҡулынан йолоп алды[+]. 9Шулай итеп, Аллаң Раббының берҙән-бер Алла[†] икәнен бел. Ул – тоғро Алла. Ул Үҙенең килешеүенә тоғро ҡалып, Үҙен яратҡандарға, Уның бойороҡтарын теүәл үтәгәндәргә меңенсе быуынына тиклем мөхәббәтен күрһәтә[+]. 10Ә Уны күрә алмаусыларға һәләкәт ебәрә. Кисектереп тормай, язаны Уны күрә алмаусының үҙенә бирә[+]. 11Шуға күрә бөгөн мин һеҙгә биргән бойороҡтарҙы, ҡағиҙәләрҙе һәм ҡанундарҙы[†] теүәл үтәгеҙ.


Бойороҡтарҙы үтәгәндәргә киләсәк бәрәкәт

12Әгәр был ҡанундарға ҡолаҡ һалып, теүәл үтәһәгеҙ, Аллағыҙ Раббы ата-бабаларығыҙға ант иткәнсә, төҙөгән килешеүгә тоғро ҡалыр һәм һәр ваҡыт һеҙгә мөхәббәтен һаҡлар[+]. 13Ул һине яратыр, фатихаһын бирер һәм үрсетер. Ата[†]-бабаларыңа ант итеп һеҙгә бирергә вәғәҙә иткән ерҙә ҡарыныңдың емеше булған балаңды ишле итер, ереңдең уңышын – ашлығыңды, яңы шарабыңды, зәйтүн майыңды[†] ла, эре һәм ваҡ малыңды ла бәрәкәтле ҡылыр. 14Башҡа халыҡтарҙың барыһынан да фатихалыраҡ булырһың. Һиндә түлһеҙ ҡалған ир ҙә, ҡатын да, мал да булмаҫ[+]. 15Раббы һине һәр төрлө ауырыуҙарҙан һаҡлар. Мысырҙа күргән ҡурҡыныс ауырыуҙарҙың береһен дә һеҙгә ебәрмәҫ. Был бәләләргә һиңә нәфрәт тотҡандарҙы дусар итер[+]. 16Аллаң Раббы ҡулыңа тапшырасаҡ бар халыҡтарҙы юҡ ит; уларҙы ҡыҙғанма, илаһтарына табынма, сөнки был – һинең өсөн тоҙаҡ[+].

17Бәлки, күңелеңдән генә: «Был халыҡтар беҙҙән күпкә артығыраҡ, нисек уларҙы ҡыуып ебәрәйек?» – тип уйлайһыңдыр. 18Әммә уларҙан ҡурҡма, Аллаң Раббының фирғәүенгә һәм бөтә Мысырға ниҙәр ҡылғанын иҫеңә төшөр. 19Аллаң Раббының һеҙҙе Мысырҙан алып сығыр өсөн эшләгән бөйөк һынауҙар, хикмәттәр, бөйөк мөғжизәләрҙе, Уның ҡөҙрәтен, һуҙылған ҡулын үҙ күҙҙәрегеҙ менән күрҙегеҙ. Аллағыҙ Раббы әле һеҙ ҡурҡҡан башҡа халыҡтар менән дә шулай эшләйәсәк[+]. 20Быларҙан тыш, иҫән ҡалған һәм һеҙҙән йәшеренгәндәре үлеп бөтһөн өсөн, Аллаң Раббы улар араһына траштар ебәрер[+]. 21Уларҙан һис ҡурҡмағыҙ, сөнки арағыҙҙа булған Аллағыҙ Раббы – бөйөк һәм дәһшәтле Алла[+]. 22Аллағыҙ Раббы был ҡәүемдәрҙе алдығыҙҙан әкренләп ҡыуып бөтөрөр. Һеҙгә уларҙы тиҙ арала ҡырып бөтөрөргә кәрәкмәй, юғиһә тирә-яғығыҙҙа ҡырағай хайуандар үрсеп китеүе ихтимал[+]. 23Аллағыҙ Раббы был халыҡтарҙы һеҙҙең ҡулға тапшырыр – улар юҡҡа сығып бөткәнсе, был халыҡтарға Ул ҡурҡыу һалып торор. 24Батшаларын да ҡулығыҙға тапшырыр һәм һеҙ был күк аҫтында уларҙың исемен юйып ташларһығыҙ. Берәү ҙә һеҙгә ҡаршы тора алмаҫ, уларҙы тамырынан ҡороторһоғоҙ[+]. 25Илаһтарының боттарын утта яндырығыҙ. Боттарҙың өҫтөндә булған алтынға ла, көмөшкә лә күҙегеҙ ҡыҙмаһын. Уларҙы алмағыҙ, юғиһә тоҙаҡҡа төшөрһөгөҙ. Сөнки был боттар Аллағыҙ Раббыға ерәнгес[+]. 26Был әшәкелекте өйөңә алып кермә, юҡһа уның менән бергә үҙең дә юҡ ителерһең. Уларға нәфрәтлән һәм ерән, сөнки улар тамам юҡ ителергә тейеш.

#### 8


Аллағыҙ Раббыны онотоуҙан һаҡланығыҙ

1Бөгөн мин һеҙгә белдергән бойороҡтарҙы теүәл үтәгеҙ, шул сағында имен-аман йәшәрһегеҙ, ишәйерһегеҙ һәм Раббы[†] ата-бабаларығыҙға ант менән вәғәҙә иткән ергә инеп, уны биләрһегеҙ. 2Аллаң Раббы һеҙҙе ҡырҡ йыл буйына сүлдә йөрөткән оҙон юлды онотма! Бойороҡтарын үтәрһеңме, күңелеңдә ниҙәр бар – Ул шуларҙы белер, һине баҫалҡыландырыр өсөн, һине һынауҙарға дусар итте[+]. 3Ул һине аслыҡ менән интектереп баҫалҡыландырҙы. Һуңынан һеҙ ҙә, ата-бабаларығыҙ ҙа белмәгән майҙә[†] менән туйындырҙы. Кешенең икмәк менән генә түгел, ә Раббы әйткән һәр бер һүҙ менән дә йәшәгәнен белдерер өсөн эшләне быны[+]. 4Ҡырҡ йыл буйы өҫтөңдәге кейемең дә туҙманы, аяғың да шешмәне[+]. 5Күңелеңдән шуны бел, кеше үҙ балаһына нисек тәрбиә бирә, Аллаң Раббы ла һине шулай тәрбиәләй[+]. 6Шулай итеп, Аллаң Раббының бойороҡтарын үтә, Уның юлынан йөрө, Унан ҡурҡ.

7Аллаң Раббы һине йылғалар аҡҡан, үҙәндәрҙән һәм тауҙарҙан инештәр, шишмәләр сыҡҡан бәрәкәтле ергә алып бара[+]. 8Бойҙайы, арпаһы, йөҙөм, инжир, анар, зәйтүн[†] ағастары һәм балы булған ергә. 9Унда икмәгеңде фәҡирҙәрсә ашамаҫһың, бер нәмәгә лә мохтажлыҡ күрмәҫһең. Ерендәге таштарҙан тимер, ә тауҙарынан баҡыр сығарырһың. 10Тамағыңа ашап туйғас, һеҙгә бирелгән бәрәкәтле ер өсөн Аллаң Раббыға шөкөр ит. 11Ҡара уны, Раббының бөгөн минең аша һеҙгә белдергән бойороҡтарын, ҡанундарын[†] һәм ҡағиҙәләрен үтәмәүҙән, Аллаң Раббыны онотоуҙан һаҡлан. 12Ашап-эсеп туйғанда ла, матур өйҙәр төҙөп уларҙа йәшәгәндә лә, 13эре малың да, ваҡ малың да, алтының да, көмөшөң дә – бөтә нәмәң мул булғанда, 14ҡара уны, йөрәгең тәкәбберләнеп, Раббыны, һине Мысыр[†] еренән, ҡоллоҡ йортонан алып сыҡҡан Аллаңды, онота күрмә[+]. 15Ул һине бөйөк һәм дәһшәтле сүллектән, ағыулы йыландар, саяндар тулы булған, ҡорғаҡһыған ҡоро ерҙәрҙән алып сыҡты. Ул һиңә саҡматаш ҡаянан шишмә сығарҙы[+]. 16Ул сүлдә ата-бабаларың да белмәгән майҙә менән тамағыңды туйҙырҙы. Ә Ул быларҙы һине баҫалҡыландырыр һәм һынар, ә һуңынан игелек ҡылыр өсөн эшләне[+]. 17«Был байлыҡты үҙ тырышлығым һәм ҡул көсөм менән таптым», – тип уйлама[+]. 18Аллаң Раббыны иҫеңдә тот, сөнки Ул һиңә байлыҡ табырға көс бирә – ата-бабаларың менән антлашып төҙөгән килешеүҙе[†] шул рәүешле Ул бөгөнгәсә үтәп килә.

19Әгәр Аллаң Раббыны онотоп, башҡа илаһтар артынан китһәң, уларға хеҙмәт итеп алдарында баш эйһәң, бөгөн шаһитлыҡ ҡылып әйтәм, һеҙ юҡҡа сығасаҡһығыҙ. 20Әгәр Аллағыҙ Раббының әйткәнен тыңламаһағыҙ, алдығыҙҙан юҡ итәсәк башҡа халыҡтар кеүек, һеҙ ҙә һәләк буласаҡһығыҙ[+].

#### 9

1Тыңла, Исраил![†] Бөгөн һеҙҙән күберәк һәм көслөрәк ҡәүемдәрҙең ерҙәрен биләү өсөн Иордан аша сығырһың. Уларҙың ҙур, күккә олғашып торған нығытмалар менән уратылған ҡалаларын алыр өсөн 2күп һанлы, оҙон буйлы халыҡҡа, Ғанаҡ тоҡомдарына, ҡаршы бараһың. Уларҙы һин беләһең. «Кем ғанаҡтарға[†] ҡаршы тора алыр?» – тигәнде ишеткәнең бар[+]. 3Бөгөн иһә бел, Аллаң Раббы[†] ялмап алыусы ялҡын кеүек һинән алда бара. Уларҙы ҡырып-емерәсәк, алдыңа ҡолатып һаласаҡ. Уларҙы ҡыуалаясаҡһың һәм, Раббы һиңә нисек әйткән булһа, тиҙҙән шулай юҡ итәсәкһең[+].

4Аллағыҙ Раббы был ҡәүемдәрҙе алдығыҙҙан ҡыуғанда: «Раббы беҙҙе тоғро булғанға күрә был ерҙе биләргә алып килде», – тип уйламағыҙ. Раббы был ҡәүемдәрҙе ҡылған яуызлыҡтары өсөн алдығыҙҙан ҡыуа[+]. 5Был ерҙе тоғролоғоң һәм тәҡүәлегең өсөн милек итеп алырға бармайһың. Аллаң Раббы был халыҡтарҙы ҡылған яуызлыҡтары өсөн һәм ата-бабаларың Ибраһимға,[†] Исхаҡҡа, Яҡупҡа ант итеп әйткән вәғәҙәһен үтәр өсөн күҙ алдыңдан ҡыуа[+]. 6Шуны аңла: был бәрәкәтле ерҙе Аллаң Раббы һиңә биләмәгә тоғро йөрәгең өсөн бирмәй. Ысынында һеҙ – тиҫкәре халыҡ[+].

7Аллаң Раббыны сүлдә нисәмә тапҡыр асыуландырғаныңды иҫеңдә тот, һис онотма. Мысырҙан[†] сыҡҡан көндән башлап, бөгөн ошо ергә килеп еткәнгә тиклем, һеҙ һәр саҡ Раббыға ҡаршылаштығыҙ. 8Хорев[†] тауында ла Раббыны шул тиклем ҡыҙҙырҙығыҙ, хатта Ул, асыуланып, һеҙҙе юҡ итергә теләне[+]. 9Мин таҡтаташтарҙы – Раббының һеҙҙең менән төҙөгән килешеүе[†] яҙылған таҡтаташтарҙы – алырға тауға мендем; унда ҡырҡ көн, ҡырҡ төн булдым: икмәк ашаманым, һыу эсмәнем[+]. 10Миңә Раббы ике таҡтаташ бирҙе. Алла[†] ҡулы менән яҙылған был таҡтаташтарҙа Раббы һеҙгә йыйын көнөндә ут эсенән әйткән һүҙҙәр яҙылғайны[+]. 11Ҡырҡ көн һәм ҡырҡ төн үткәс, ике таҡтаташ, килешеү таҡтаташтарын бирҙе.

12Шунан Раббы: «Тиҙерәк түбәнгә төш, сөнки һинең Мысырҙан алып сыҡҡан халҡың тамам аҙҙы. Мин бойорған юлдан бик тиҙ тайпылдылар, үҙҙәренә ҡойолма илаһ яһап алдылар», – тине[+]. 13Раббы миңә тағы: «Күреп торам, был халыҡ ысынлап та тиҫкәре, – тине. 14– Туҡтатырға тырышма Мине. Уларҙы ҡырып бөтөрәм, күк йөҙө аҫтында исемдәрен юям. Ә һинән уларҙан да көслөрәк һәм күберәк халыҡты бар ҡылам»[+].

15Мин боролоп тауҙан төшөп киттем. Тау иһә ут булып яна ине, ә минең ҡулымда – килешеү таҡтаташтары. 16Күрҙем, Аллағыҙ Раббыға ҡаршы гонаһ[†] эшләгәнһегеҙ, үҙегеҙгә үгеҙ башмаҡҡа оҡшаған һын ҡойоп алғанһығыҙ. Раббының һеҙгә бойорған юлынан бик тиҙ тайпылғанһығыҙ. 17Ҡулымдағы ике таҡтаташты күҙ алдығыҙҙа ергә күтәреп бәрҙем дә улар селпәрәмә килеп ватылды. 18Һеҙҙең барлыҡ гонаһтарығыҙ өсөн, Раббы алдында яуызлыҡ ҡылып Уны асыуландырған өсөн йәнә ҡырҡ көн, ҡырҡ төн ашамай-эсмәй Раббы алдында ергә ҡапланып, ялбарып һораным[+]. 19Раббының һеҙгә булған асыуынан һәм ярһыуынан ҡурҡтым, сөнки Ул һеҙҙе юҡ итергә теләне. Әммә Раббы мине был юлы ла тыңланы. 20Раббы Һарунға[†] ла бик ныҡ асыуланды, уны ла һәләк итергә теләне. Әммә мин Һарун өсөн дә ялбарҙым. 21Ә яһаған гонаһ әйберегеҙҙе – һеҙ ҡойоп яһаған үгеҙ башмаҡ һынын алып утта яндырҙым, уны ваттым да, туҙанға әйләнгәнсе онтаным. Шунан ул саңды тауҙан сыҡҡан ағын һыуға һиптем[+].

22Тавғырала, Массала, Ҡивроҫ-Һаттауала ла Раббыны асыуландырҙығыҙ[+]. 23Ул һеҙгә Ҡадеш-Барнеағта: «Барығыҙ, Мин һеҙгә биргән ерҙе барып алығыҙ», – тип ҡушҡанда ла Аллағыҙ Раббының бойороғона ҡаршы төштөгөҙ. Уға ышанманығыҙ, әйткәндәренә ҡолаҡ һалманығыҙ[+]. 24Мин һеҙҙе белә башлағандан алып, Раббыға буйһонмаҫ бер халыҡ булдығыҙ.

25Раббы һеҙҙе юҡ итәсәген әйткән өсөн, Уның алдында ҡырҡ көн, ҡырҡ төн ергә ҡапланып яттым. 26Раббыға ялбарып әйттем: «Хакимым Раббы, бөйөк ҡеүәтең менән йолоп алған, ҡулыңдың ҡөҙрәте менән Мысырҙан сығарған халҡыңды, Үҙ биләмәңде, һәләк итмә[+]. 27Ҡолдарың Ибраһимды, Исхаҡты, Яҡупты иҫкә ал. Һин был халыҡтың тиҫкәрелегенә, яуызлығына һәм гонаһтарына ҡарама. 28Юҡһа Һин беҙҙе алып сыҡҡан ерҙә йәшәүселәр: „Раббы уларҙы бирергә вәғәҙә иткән ергә алып бара алманы. Ул был халыҡҡа нәфрәтләнгән өсөн уларҙы сүлдә үлтереү маҡсаты менән бынан алып сыҡты“, – тип әйтер[+]. 29Әммә улар – Һинең халҡың, Һинең биләмәң. Һин уларҙы бөйөк көсөң, һуҙылған ҡулың менән Мысырҙан алып сыҡтың»[+].

#### 10


Ҡанундарҙың яңынан ҡабул ителеүе

1[•]Шул ваҡыт Раббы[†] миңә: «Үҙеңә элеккеләренә оҡшатып ике таҡтаташ юнып ал да яныма тауға мен, – тип бойорҙо. – Ағастан һандыҡ та яһа[+]. 2Ә мин унда һин ярған таҡтаташтағы һүҙҙәрҙе тағы яҙырмын. Һуңынан уларҙы һандыҡҡа һалырһың»[+].

3Сәрүәр ағасынан һандыҡ эшләнем, таштан элеккеләренә оҡшатып ике таҡтаташ юнып алдым да, шуларҙы ҡулыма тотоп, тауға мендем[+]. 4Раббы тауҙа йыйын көнөндә ут эсенән һеҙгә белдергән ун бойороҡто таҡтаташтарға элекке кеүек яҙҙы ла миңә бирҙе[+]. 5Шунан һуң мин, кире боролоп, тауҙан төшөп киттем. Раббының бойороғо буйынса, таҡтаташтарҙы үҙем яһаған һандыҡҡа һалдым. Улар әле лә шунда ята[+].

6Исраил[†] халҡы Беероҫ-Бене-Яғаҡандан Мосераға йүнәлде. Һарун[†] унда вафат булды һәм шунда ерләнде. Уның урынына ҡаһин[†] булып улы Әлғазар ҡалды[+]. 7Исраилдар унан Гудгодаға, Гудгоданан Йотбаҫаға, мул һыулы урынға, йүнәлде[+]. 8Ошо ваҡытта Раббы Үҙенең Килешеү һандығын[†] күтәреп йөрөтһөндәр, ҡаршыһында Үҙенә хеҙмәт итһендәр һәм Уның исеме менән фатиха бирһендәр өсөн Леви ырыуын айырып алды. Был әлеге көндә лә шулай дауам итә[+]. 9Шуға күрә левиҙәргә,[†] башҡа ағай-энеләренән айырмалы рәүештә, биләмә һәм өлөш бирелмәне. Аллағыҙ Раббының уларға биргән һүҙе буйынса, уларҙың өлөшө – Раббы Үҙе[+].

10– Элекке кеүек тауҙа мин ҡырҡ көн һәм ҡырҡ төн булдым, – тине Муса.[†] – Был юлы ла Раббы мине тыңланы һәм һеҙҙе һәләк итмәй ҡалдырҙы[+]. 11Шунан миңә: «Тор, был халыҡты алып юлға сыҡ. Мин ант итеп ата-бабаларына бирергә вәғәҙә иткән ерҙе барып алһындар», – тине[+].


Раббының талаптары

12– Шулай итеп, эй Исраил халҡы, Аллаң Раббы һинән нимә теләй? Бары шуны ғына: Аллағыҙ Раббынан ҡурҡ, Уның юлынан йөрө, Уны ярат, бөтөн йөрәгең һәм бар булмышың менән Уға хеҙмәт ит,[+] 13Раббының бөгөн мин һеҙгә белдергән бойороҡтарын һәм ҡағиҙәләрен үтә. Шулай эшләһәгеҙ, һеҙгә игелек булыр[+]. 14Күк һәм күктәрҙең асманы ла, ер йөҙө һәм ундағы бөтә нәмәләр ҙә Аллағыҙ Раббыныҡы;[+] 15ләкин Раббы бары тик аталарығыҙҙы ғына яҡын күрҙе һәм яратты. Бөгөн күргәнегеҙсә, бар халыҡтар араһынан һеҙҙе, уларҙың тоҡомон, һайлап алды[+]. 16Шуға күрә йөрәктәрегеҙҙе сөннәтләгеҙ[*], башҡаса тиҫкәре булмағыҙ[+]. 17Сөнки Аллағыҙ Раббы – ул аллаларҙың Аллаһы, хакимдар Хакимы, бөйөк, ҡөҙрәтле һәм дәһшәтле Алла[†]. Ул кемдең кем икәненә ҡарамай, ришүәт тә алмай[+]. 18Ул үкһеҙҙәрҙең һәм тол ҡатындарҙың хаҡын ҡайғырта, килмешәкте лә ярата, уға ризыҡ һәм кейем бирә[+]. 19Һеҙ ҙә килмешәктәрҙе яратығыҙ, сөнки һеҙ ҙә Мысырҙа[†] килмешәк булдығыҙ[+]. 20Аллағыҙ Раббынан ҡурҡ, Уға ғына хеҙмәт ит, Уға һыйын һәм Уның исеме менән ант ит[+]. 21Ул – һинең даның, үҙ күҙҙәрең менән күргән бөйөк һәм дәһшәтле эштәрҙе һеҙҙең өсөн эшләгән Аллаң. 22Ата[†]-бабаларыңдан Мысырға етмеш кеше килгәйне. Ә хәҙер һеҙҙе Аллаң Раббы күктәге йондоҙҙар һымаҡ күбәйтте[+].

#### 11


Раббының бөйөклөгө

1Шулай итеп, Аллаң Раббыны ярат һәм һәр ваҡыт Уның барлыҡ ҡарарҙарын, ҡағиҙәләрен һәм ҡанундарын[†] тот. 2Бөгөн шуны аңлағыҙ: Аллағыҙ Раббының һабаҡтарын улдарығыҙ түгел, ә һеҙ үҙегеҙ күрҙегеҙ һәм башығыҙҙан кисерҙегеҙ. Һеҙ Уның бөйөклөгөн, ҡөҙрәтен һәм һуҙылған ҡулын, 3хикмәттәрен, Мысыр[†] батшаһы фирғәүенгә,[†] бөтә Мысыр иленә ҡылған ғәмәлдәрен, 4Мысыр ғәскәренә, аттарына, һуғыш арбаларына ниҙәр эшләгәнен; мысырҙар һеҙҙе баҫтырғанда уларҙы нисек Ҡамышлы диңгеҙгә[†] батырғанын, уларҙы бөгөнгә тиклем нисек юҡ иткәнен күрҙегеҙ[+]. 5Был урынға килеп еткәнсе, Раббы[†] сүллектә һеҙҙең өсөн ниҙәр эшләгәнен;[+] 6Рәүвән ырыуынан Әлиавтың улдарына – Даҫан менән Авирамға нимә эшләгәнен күрҙегеҙ. Бөтә Исраилдың[†] күҙе алдында ер убылып, ғаиләләре, сатырҙары, булған бар мөлкәттәре менән уларҙы ер йотто[+]. 7Раббының ҡылған был бөйөк эштәрен һеҙ үҙ күҙҙәрегеҙ менән күрҙегеҙ.

8Шулай итеп, бөгөн мин һеҙгә еткергән бөтә бойороҡтарҙы үтәгеҙ. Шул саҡта ғына көслө булырһығыҙ, инергә йыйынған ерҙе яулап алырһығыҙ һәм 9Раббы ата-бабаларығыҙға, уларҙың тоҡомона бирергә ант иткән, һөт менән бал аҡҡан был ерҙә оҙон-оҙаҡ йәшәрһегеҙ[+]. 10Һеҙ биләргә тип аяҡ баҫаһы ер һеҙ сыҡҡан Мысыр иле кеүек түгел. Унда бит орлоҡ сәсһәң, һыуҙы, баҡсаны һуғарған һымаҡ, үҙ ҡулдарың менән ташып һибергә кәрәк ине. 11Һеҙ йылға аша сығып биләргә бараһы ер – тауҙар һәм үҙәндәр иле, ул күктең ямғыры менән һуғарыла[+]. 12Был ерҙе Аллаң Раббы Үҙе ҡайғырта: Аллаң Раббы уны йыл әйләнәһенә күҙ уңынан ысҡындырмай[+].

13Раббы былай тине: «Бөгөн Мин һеҙгә бойорғандарға ҡолаҡ һалһағыҙ, Аллағыҙ Раббыны яратһағыҙ һәм Уға бөтөн йөрәгегеҙ һәм бар булмышығыҙ менән хеҙмәт итһәгеҙ,[+] 14ул саҡта ерегеҙгә ямғырҙы яҙын да, көҙөн дә ваҡытында яуҙырырмын; ашлығың да, йөҙөм шарабың да, зәйтүн майың[†] да булыр[+]. 15Яланыңда малың өсөн үләнде лә бирермен. Үҙегеҙ ҙә туҡ йәшәрһегеҙ»[+].

16Әммә һаҡ булығыҙ, күңелегеҙ алданып, юлдан яҙып, башҡа илаһтарға хеҙмәт итә һәм табына башламағыҙ. 17Ул саҡта Раббының асыуы ялҡынланыр һәм Ул күктәрҙе бикләп ҡуйыр, ямғыр булмаҫ, ер үҙенең уңышын бирмәҫ. Ә һеҙ Раббы бирәсәк бәрәкәтле ерҙә бик тиҙ һәләк булырһығыҙ[+].

18Шулай итеп, был һүҙҙәремде йөрәгегеҙгә һәм күңелегеҙгә һалып ҡуйығыҙ, билдә итеп ҡулығыҙға бәйләгеҙ, ҡаш өҫтөндә маңлайса итеп йөрөтөгөҙ[+]. 19Уларҙы балаларығыҙға өйрәтегеҙ, өйҙә ултырғанда ла, юл йөрөгәндә лә, ятҡанда ла, торғанда ла телегеҙҙән төшөрмәгеҙ[+]. 20Уларҙы өйөгөҙҙөң ишек яңаҡтарына, ҡала ҡапҡаларына[†] яҙып ҡуйығыҙ[+]. 21Шулай эшләһәгеҙ, Раббы аталарығыҙға бирергә ант иткән тупраҡта үҙегеҙҙең дә, балаларығыҙҙың да ғүмере оҙон булыр һәм күк йөҙө ер өҫтөндә күпме торһа, һеҙ һәм нәҫелдәрегеҙ унда шул тиклем йәшәрһегеҙ.

22Әгәр ҙә һеҙ мин белдергән ошо бөтә бойороҡтарҙы теүәл үтәһәгеҙ, Аллағыҙ Раббыны яратһағыҙ, бары Уның юлдарынан йөрөһәгеҙ һәм Уға һыйынһағыҙ, 23ул сағында Раббы ошо ҡәүемдәрҙең барыһын да күҙ алдығыҙҙан ҡыуып ебәрер. Һеҙ үҙегеҙҙән күмәгерәк һәм көслөрәк халыҡтарҙың ерҙәрен яулап алырһығыҙ. 24Аяғығыҙ баҫҡан һәр ер һеҙҙеке булыр; сиктәрегеҙ сүлдән Ливанға,[†] Евфрат йылғаһынан көнбайыш диңгеҙгә[*] тиклем һуҙылыр[+]. 25Бер кем дә һеҙгә ҡаршы тора алмаҫ: Аллағыҙ Раббы вәғәҙә иткәнсә, аяҡ баҫҡан бөтә ерҙә һеҙҙән ҡурҡыу һәм тетрәнеү тыуҙырыр[+].

26Бына бөгөн мин һеҙгә фатиха йәки ҡарғыш һайларға тәҡдим итәм[+]. 27Әгәр Аллағыҙ Раббының бөгөн мин һеҙгә әйткән ҡарар-ҡанундарын тыңлаһағыҙ, фатиха алырһығыҙ[+]. 28Әгәр Аллағыҙ Раббының бойороҡтарын тыңламаһағыҙ, үҙегеҙ белмәгән илаһтар артынан эйәреп, бөгөн һеҙгә бойорған юлдан тайпылһағыҙ, ләғнәткә дусар булырһығыҙ[+].

29Аллағыҙ Раббы һеҙҙе биләйәсәк ерегеҙгә алып ингәс, Геризим тауында фатиха, Ғевал тауында ҡарғыш уҡырһығыҙ[+]. 30Был ике тау, белеүегеҙсә, Иордан йылғаһының аръяғында, юлдың көнбайышында, Ғарава тигеҙлегендә йәшәгән ҡәнғәни[†] халҡы ерендә, Гилгал ҡаршыһында, Море имәнлеге янында урынлашҡан[+]. 31Аллағыҙ Раббының һеҙгә бирәсәк ерен үҙегеҙгә алыр өсөн Иордан аша сыҡҡас һәм, уны яулап алып, шунда йәшәй башлағас, 32ҡарағыҙ уны, мин бөгөн һеҙгә иғлан иткән бөтә ҡағиҙә һәм ҡанундарҙы теүәл үтәгеҙ.

#### 12


Раббыға табыныу урыны тураһында

1Ата[†]-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббы[†] һеҙгә биләмә итеп бирәсәк ерҙә һеҙ ғүмерегеҙ буйы теүәл үтәргә тейеш булған ҡағиҙә һәм ҡанундар[†] бына ошо. 2Һеҙ яулап алған ҡәүемдәрҙең бейек тауҙарҙа һәм ҡалҡыулыҡтарҙа, мул япраҡлы ағас аҫтында үҙ илаһтарына табына торған бөтә урындарын юҡ итегеҙ[+]. 3Ҡорбан[†] усаҡтарын емерегеҙ, табыныу бағаналарын юҡ итегеҙ, алиһә Ашера[†] хөрмәтенә ҡуйылған ҡолғаларын утта яндырығыҙ, илаһтарының боттарын ватығыҙ – ул урында уларҙың исемдәре лә иҫкә төшмәҫлек булһын[+]. 4Һеҙ Аллағыҙ Раббыға бындай бер нәмә лә эшләргә тейеш түгелһегеҙ.

5Аллағыҙ Раббы бөтә ырыуҙарығыҙҙың ерҙәре араһынан Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн һайлап алған урынға ғына барығыҙ, Раббыға унда табынығыҙ[+]. 6Үҙегеҙҙең тотош яндырыу һәм башҡа ҡорбандарығыҙҙы, ерегеҙҙән алған уңыштың ундан бер өлөшөн, саҙаҡаларығыҙҙы, нәҙер итеп әйткән бүләктәрегеҙҙе, үҙ ихтыярығыҙҙан сығып бирә торған ҡорбандарҙы, эре һәм ваҡ малдың тәүге үрсемен шунда алып килегеҙ. 7Шул урында, Аллағыҙ Раббының фатихаһы менән эшләп тапҡандарығыҙ өсөн ҡыуанып, Аллағыҙ Раббы алдында ғаиләләрегеҙ менән ашағыҙ һәм күңел асығыҙ[+].

8Бөгөн беҙ ҡылғанды ҡабатламағыҙ – бында һәр кем үҙ белдеге менән дөрөҫ тип иҫәпләгәнде эшләй[+]. 9Әлегә һеҙ тыныс урынға, Аллағыҙ Раббы бирәсәк ергә етмәгәнһегеҙ әле[+]. 10Ә бына Иордан йылғаһын кисеп, Аллағыҙ Раббы биләмә итеп бирәсәк ергә төйәкләнгәс, Раббы һеҙҙе тирә-яғығыҙҙағы бөтә дошмандарҙан ҡотҡарып тынысландырасаҡ һәм һеҙ имен-аман йәшәйәсәкһегеҙ[+]. 11Шул сағында Аллағыҙ Раббы ниндәй урын һайлай, Уның исеме шул ерҙә булыр. Мин һеҙгә бойорған бөтә нәмәләрҙе: тотош яндырыу һәм башҡа ҡорбандарығыҙҙы, ерегеҙҙән алған уңыштың ундан бер өлөшөн һәм саҙаҡаларығыҙҙы, Раббыға нәҙер итеп әҙерләп ҡуйған һайланма бүләктәрегеҙҙе шунда килтерегеҙ[+]. 12Үҙегеҙ, улдарығыҙ, ҡыҙҙарығыҙ, ир һәм ҡатын-ҡыҙ ҡолдарығыҙ, үҙ өлөшө һәм биләмәһе булмаған һәм ҡалаларығыҙҙа йәшәгән левиҙәр[†] Аллағыҙ Раббы алдында бергәләшеп күңел асығыҙ[+]. 13Тотош яндырыу ҡорбандарын теләһә ниндәй урында килтереүҙән һаҡ булығыҙ. 14Тотош яндырыу ҡорбандарын ырыуҙарығыҙҙың береһендә Раббы һайлаған урында ғына килтерегеҙ һәм мин бойорған һәр нәмәне шунда ғына эшләрһегеҙ.

15Хәйер, Аллағыҙ Раббының һеҙгә биргән бәрәкәтенә күрә йәшәгән урындарығыҙҙа ла мал һуйып, йәнегеҙ теләгән тиклем ит ашай алаһығыҙ. Пак кеше лә, нәжес[†] кеше лә был итте ғәзәл йәки болан ите һымаҡ уҡ ашай ала. 16Тик ҡан ашамағыҙ. Ҡанды һыу кеүек ергә ағыҙығыҙ[+]. 17Ашлығығыҙҙың, шарабығыҙҙың, зәйтүн майығыҙҙың[†] ундан бер өлөшөн, эре һәм ваҡ малығыҙҙың тәүге үрсемен, нәҙер ҡорбандарығыҙҙы, үҙ ихтыярығыҙҙан сығып бирә торған ҡорбандар һәм саҙаҡаларығыҙҙы[†] йәшәгән урындарығыҙҙа ашарға ярамай. 18Һеҙ уларҙы тик Аллағыҙ Раббы һайлаған урында, Аллағыҙ Раббы алдында ул-ҡыҙҙарығыҙ, ир һәм ҡатын-ҡыҙ ҡолдарығыҙ, һеҙҙең төйәктә йәшәгән левиҙәр менән бергә ашарға тейешһегеҙ. Аллағыҙ Раббы хозурында эшләп тапҡандарығыҙ өсөн һөйөнөрһөгөҙ. 19Ҡарағыҙ уны, илегеҙҙә йәшәгән левиҙәрҙе ғүмер буйы ҡайғыртығыҙ[+].

20Аллағыҙ Раббы, Үҙе вәғәҙә иткәнсә, йәшәр ерегеҙҙе киңәйткәс, ит ашағығыҙ килеп: «Ит ашайым әле», – тип әйтһәгеҙ, һеҙ уны йәнегеҙ теләгәнсә ашай алырһығыҙ. 21Әгәр Аллағыҙ Раббы Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн һайлап алған урын йәшәгән ерегеҙҙән алыҫ икән, ул ваҡытта һеҙ, Раббы биргән эре йәки ваҡ малды, мин бойорғанса, сала алаһығыҙ. Уны торлағығыҙҙа, йәнегеҙ теләгәнсә ашағыҙ. 22Уларҙы ғәзәл менән боланды ашаған кеүек ашағыҙ, пак кеше лә, нәжесе лә ейә ала уны. 23Тик ҡан ашауҙан һаҡ бул. Ҡан ашама, сөнки ҡан ул – йән, ит менән бергә йән ашама[+]. 24Ашама уны, һыу һымаҡ ергә түк. 25Ҡан ашамаһағыҙ, үҙең дә, үҙеңдән һуң килгән балаларың да игелек күрер, сөнки һеҙ Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәл ҡылырһығыҙ.

26Изге[†] ҡорбандарығыҙҙы, нәҙер итеп әйткән бүләктәрегеҙҙе алып, Раббы һайлаған урынға килтерегеҙ. 27Тотош яндырыу ҡорбандарығыҙҙы ите һәм ҡаны менән бергә Раббының ҡорбан усағында тәҡдим итегеҙ. Башҡа ҡорбандарығыҙҙың ҡаны Раббының ҡорбан килтереү урынында ғына түгелергә тейеш, ә итен ашағыҙ. 28Һеҙгә белдергән бөтә был бойороҡтарҙы тыңлағыҙ һәм бойомға ашырығыҙ, шул сағында үҙегеҙгә һәм һеҙҙән һуң килгән балаларығыҙға мәңге яҡшы булыр, сөнки һеҙ Раббы күҙендә яҡшы һәм дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылаһығыҙ.


Боттарға табыныуға ҡаршы иҫкәртеүҙәр

29Аллағыҙ Раббы һеҙ биләйәсәк ерҙәге халыҡтарҙы күҙ алдығыҙҙан юҡ иткәс, һеҙ улар еренә инеп урынлашҡас, 30шул сағында һаҡ булығыҙ, уларға эйәреп тоҙаҡҡа эләгә күрмәгеҙ. Улар юҡ ителгәс: «Был халыҡтар үҙҙәренең илаһтарына нисек табынған булһалар, мин дә шулай эшләйем», – тип, уларҙың илаһтары менән ҡыҙыҡһынмағыҙ[+]. 31Аллағыҙ Раббыға улай ғибәҙәт ҡылмағыҙ. Улар илаһтарына Раббы нимәнән ерәнә һәм күрә алмай, шуларҙы эшләй: хатта үҙҙәренең улдарын һәм ҡыҙҙарын, илаһтарына ҡорбан итеп, утта яндыралар[+].

32Һеҙгә әйтеп ҡуям, мин бойорғандарҙың барыһын да теүәл үтәгеҙ; үҙегеҙҙән бер нәмә лә өҫтәмәгеҙ ҙә, кәметмәгеҙ ҙә[+].

#### 13

1Әгәр арағыҙҙан пәйғәмбәр[†] йә төш юраусы килеп сыҡһа һәм һеҙгә берәй хикмәт йәки мөғжизә буласағын һөйләһә,[+] 2һәм ул һөйләгән хикмәт йәки мөғжизә ғәмәлгә ашһа, шунан сығып, ул һиңә: «Әйҙә, һин белмәгән башҡа илаһтарға эйәрәйек һәм уларға хеҙмәт итәйек», – тиһә,[+] 3һин был пәйғәмбәрҙең йәки төш юраусының һүҙен тыңлама – Аллағыҙ Раббы[†] Үҙен бөтөн йөрәгегеҙ, бар булмышығыҙ менән яратаһығыҙмы икәнен белер өсөн һеҙҙе шулай һынай. 4Бары тик Аллағыҙ Раббыға эйәрегеҙ, Унан ҡурҡығыҙ, бойороҡтарын үтәгеҙ, әйткәндәрен тыңлағыҙ, Уға хеҙмәт итегеҙ һәм һыйынығыҙ. 5Ә теге пәйғәмбәрҙе йәки төш юраусыны һеҙҙе Мысырҙан[†] сығарған һәм ҡоллоҡ йортонан йолоп алған Раббығыҙҙан ваз кисергә өгөтләгәне һәм һеҙҙе Аллағыҙ Раббы барырға ҡушҡан юлдан яҙҙырырға теләгәне өсөн үлемгә дусар итегеҙ. Арағыҙҙан яуызлыҡты шулай йолҡоп ташлағыҙ[+].

6Әгәр ҙә һинең бер туғаның, улың, ҡыҙың, яратҡан ҡатының йәки йән дуҫың һин дә, ата-бабаларың да белмәгән башҡа илаһтарға хеҙмәт итергә саҡырһа һәм һине аҫтыртын ғына аҙҙырырға тырышһа, 7эргә-тирәңдәге халыҡтарҙың аллаһымы ул, әллә ерҙең был осонан икенсе осона тиклемге алыҫлыҡта йәшәгән халыҡтарҙыҡымы, 8тыңлама, һүҙҙәренә ҡолаҡ һалма. Уны аяма, йәлләп яҡлама[+]. 9Уны мотлаҡ рәүештә үлтер. Уға иң тәүҙә һин, шунан ғына барса халыҡ таш ырғытһын[+]. 10Таш бәреп үлтер уны. Сөнки ул Аллаң Раббынан, һине Мысырҙан, ҡоллоҡ йортонан алып сыҡҡан Аллаңдан биҙҙерергә теләне[+]. 11Был хаҡта барлыҡ Исраил[†] ишетер ҙә ҡурҡыр һәм артабан бындай яманлыҡ эшләүҙән тыйылыр.

12Әгәр Аллаң Раббы һиңә йәшәр өсөн биргән ҡалаларыңдың береһендә, 13үҙ даирәңдә йүнһеҙ кешеләр барлыҡҡа килгәнен һәм ҡала халҡын һеҙ белмәгән илаһтар артынан эйәрергә һәм уларға табынырға саҡырғандарын ишетһәң,[+] 14һин быны тикшер һәм яҡшылап һораш. Әгәр был хәл раҫланһа һәм араңда шундай әшәкелек булһа, 15ул ҡаланың кешеләрен ҡылыс менән тураҡла. Бөтә ҡаланы һәм ундағы барлыҡ нәмәне, мал-тыуарҙы ла индереп, харам ҡыл – ҡылыстан үткәр. 16Бар яумалды йыйып, майҙан уртаһына өйөп ҡуй. Ҡаланы бөтә яумал менән бергә Аллаң Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны[†] итеп яндыр. Ҡала мәңгегә емерелеп ятһын, ҡабаттан яңыртып төҙөлмәһен[+]. 17Юҡ ителергә тейеш булған әйберҙәрҙән үҙеңә бер нәмә лә алма. Шул саҡта Раббының ялҡынлы асыуы баҫылыр, һиңә миһырбанын күрһәтер, рәхимле булыр һәм, ата-бабаларығыҙға ант итеп әйткәненсә, халҡыңды ишле итер[+]. 18Аллағыҙ Раббының әйткәнен тыңлаһағыҙ, Уның бөгөн мин һеҙгә еткергән бөтә бойороҡтарын үтәһәгеҙ һәм Аллағыҙ Раббы хуш күргән ғәмәлдәр ҡылһағыҙ, барыһы ла шулай булыр.

#### 14


Итен ашарға яраҡлы һәм яраҡһыҙ хайуандар

1Һеҙ – Аллағыҙ Раббының балалары. Шуға күрә берәйһе үлә ҡалһа, ҡайғы билдәһе итеп, тәнегеҙҙе йәрәхәтләмәгеҙ, башығыҙҙың алғы яғын ҡырмағыҙ[+]. 2Һеҙ – Аллағыҙ Раббы[†] өсөн изге[†] халыҡ. Раббы ер йөҙөндә булған бөтә халыҡтар араһынан Үҙ халҡы итеп һеҙҙе һайлап алды[+].

3[•]Әшәке нәмәләр ашамағыҙ. 4Ошо хайуандарҙың ғына итен ашарһығыҙ: һыйыр малы, һарыҡ, кәзә, 5болан, ғәзәл, сайғаҡ, ҡоралай, зубр, антилопа, тау бәрәсе. 6Көйшәй торған һәм айыры тояҡлы бөтә хайуандарҙың да итен ашарға ярай. 7Айыры тояҡлы, ләкин көйшәмәгән, йәки көйшәгән, әммә айыры тояҡлы булмаған хайуандың итен ашарға ярамай: дөйәне, ҡуянды һәм даманды, сөнки көйшәһәләр ҙә, айыры тояҡлы түгелдәр – улар һеҙгә хәрәм. 8Сусҡаны – тояҡтары айыры булһа ла, ул көйшәмәй, шуға күрә һеҙгә хәрәм. Уларҙың итен ашамағыҙ һәм үләкһәһенә ҡағылмағыҙ.

9Һыуҙа йәшәгәндәрҙән йөҙгөстәре һәм тәңкәләре булғандарын ашағыҙ. 10Ә йөҙгөстәре һәм тәңкәләре булмағандарын ашамағыҙ, улар һеҙҙең өсөн хәрәм.

11Хәләл булған бөтә ҡоштарҙы ашағыҙ. 12Тик уларҙан һеҙгә ашамай торғандары: бөркөт, таҙғара һәм диңгеҙ бөркөтө, 13төйлөгән, ыласындың бөтә төрҙәре, 14ҡоҙғондоң бөтә төрҙәре. 15Дөйәғош һәм ябалаҡ, аҡсарлаҡ һәм ҡарсығаның бөтә төрҙәре. 16Бәләкәй ябалаҡ, өкө, ибис, 17берғаҙан, сип, диңгеҙ ҡоҙғоно, 18ҡауҙы, селәндең бөтә төрҙәре, һөҙһөт һәм ваҡ ярғанат – уларҙы ашарға ярамай һеҙгә.

19Бөтә ҡанатлы бөжәктәр һеҙҙең өсөн хәрәм, уларҙы ашамағыҙ. 20Һәр төрлө хәләл ҡошто ашағыҙ.

21Үҙ үлеме менән үлгән хайуанды ашамағыҙ, сөнки һеҙ – Аллағыҙ Раббының изге халҡы. Уны арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәргә бирә йәиһә сит ҡәүем кешеләренә һата алаһығыҙ.

Кәзә бәрәсен инәһенең һөтөндә бешермәгеҙ[+].


Ғөшөр тураһында ҡанун

22Баҫыуығыҙҙа өлгөргән уңыштың ундан бер өлөшөн йыл һайын айырып ҡуйығыҙ[+]. 23Ашлығығыҙҙың, яңы шарабығыҙҙың, зәйтүн майығыҙҙың[†] ундан бер өлөшөн, һыйырҙарығыҙҙың тәүге быҙауын, һарыҡтарығыҙҙың тәүге бәрәсен Аллағыҙ Раббы Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн һайлап алған урында, Уның хозурында ашағыҙ. Быны һеҙ һәр ваҡыт Аллағыҙ Раббынан ҡурҡып, Уны хөрмәтләргә өйрәнеү өсөн эшләгеҙ. 24Әгәр Аллағыҙ Раббы Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн һайлап алған урын алыҫ һәм юлы оҙон булып, Аллағыҙ Раббының фатихаһы менән өлгөргән уңышығыҙҙың ундан бер өлөшөн унда алып барырға мөмкинлегегеҙ булмаһа, 25уларҙы көмөшкә әйләндерегеҙ һәм, көмөштө алып, Аллағыҙ Раббы һайлаған ергә килегеҙ. 26Ошо көмөшкә йәнегеҙ теләгәндең бөтәһен дә: башмаҡ, һарыҡ, шарап, хәмер һатып алығыҙ ҙа уларҙы ғаиләгеҙ менән Аллағыҙ Раббы хозурында ашап-эсегеҙ, күңел асығыҙ. 27Арағыҙҙа йәшәгән левиҙе лә ҡалдырмағыҙ, сөнки уларҙың һеҙҙеке кеүек өлөшө һәм биләмәһе юҡ[+]. 28Һәр өсөнсө йылдың аҙағында, шул йылғы уңыштың ундан бер өлөшөн алып, йәшәгән урынығыҙҙа һаҡлағыҙ[+]. 29Уларҙы һеҙҙеке кеүек өлөштәре һәм биләмәләре булмаған левиҙәр,[†] арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәр, етемдәр, тол ҡатындар килеп ашаһын һәм туйһын. Шулай эшләһәгеҙ, Аллағыҙ Раббы һәр эшегеҙгә фатихаһын бирер.

#### 15


Бурыстарҙы ғәфү итеү йылы

1Һәр етенсе йылдың аҙағында бурыстарҙы ғәфү итегеҙ[+]. 2Бурыстарҙы кисереү шунан ғибәрәт: кем үҙенең яҡынына бурысҡа биреп торған, шул бурысты ғәфү итһен һәм башҡаса яҡынынан йәки туғанынан бурысты һорамаһын, сөнки әлеге йыл – Раббының бурыстарҙы ғәфү итеү йылы тип иғлан ителде. 3Килмешәккә үтескә биргәнеңде талап итергә була, ә исраил[†] ҡәрҙәшеңдең бурысын кисер[+]. 4-5Аллағыҙ Раббы[†] һеҙгә биләмәгә бирәсәк ерҙә Уның әйткәндәрен тыңлаһағыҙ, бөгөн һеҙгә белдергән бөтә бойороҡтарын үтәһәгеҙ, Ул һеҙгә үҙенең мул фатихаһын бирер. Шуға күрә арағыҙҙа ярлылар булмаҫҡа тейеш. 6Вәғәҙә иткәненсә, Аллағыҙ Раббы һеҙгә фатихаһын бирер, шул сағында һеҙ күп ҡәүемдәргә үтескә биреп торасаҡһығыҙ, ә үҙегеҙ алмаясаҡһығыҙ. Күп ҡәүемдәр өҫтөнән хакимлыҡ итерһегеҙ, ләкин улар һеҙҙең өҫтән хакимлыҡ итмәйәсәк[+].

7Аллағыҙ Раббы һеҙгә бирәсәк ерҙә берәй урында йәшәгән ҡәрҙәштәрегеҙҙең береһе фәҡирләнһә, күңелегеҙҙе ҡатырмағыҙ, ярлы туғанығыҙ алдында усығыҙҙы йоммағыҙ. 8Йомарт булығыҙ һәм күпме кәрәк, шулай биреп тороғоҙ[+]. 9Күңелегеҙгә: «Етенсе йыл – бурыстарҙы кисереү йылы – яҡыная», – тигән ярамаған уй килеүҙән һаҡланығыҙ. Шулай уйлап, ярлы туғанығыҙға ҡараңғы сырай күрһәтмәгеҙ, уның үтенесен кире ҡаҡмағыҙ. Ярлы ҡәрҙәшегеҙ һинең хаҡта Раббыға зарланыр ҙа һин ғәйепле булырһың. 10Уға мул итеп, йәлләмәйенсә бирегеҙ; шулай эшләһәгеҙ, Аллағыҙ Раббы эшләп тапҡандарығыҙға, бөтә эшегеҙгә фатихаһын бирер. 11Сөнки ерегеҙҙә мохтаждар һәр саҡ булыр; шуға күрә һеҙгә бойорам: ярлы һәм мохтаж ҡәрҙәшегеҙгә ҡарата йомарт ҡуллы булығыҙ[+].


Ҡолдарҙы азат итеү тураһында ҡанун

12Әгәр ғиври[†] ҡәрҙәштәреңдән берәй ир йәки ҡатын үҙен һиңә ҡол итеп һатып, алты йыл эшләгән икән, етенсе йылында уны азат ит[+]. 13Азат иткән сағыңда, уны буш ҡул менән ебәрмә. 14Был кешегә көтөүҙәреңдән, ырҙыныңдан һәм йөҙөм һыҡҡыстан[†] мул итеп өлөш сығар. Аллағыҙ Раббы һиңә фатихалап нимә бирһә, һин дә ҡолоң булған кешегә мул итеп бир. 15Иҫеңдә тот, һин дә Мысыр[†] ерендә ҡол булдың, һине унан Аллаң Раббы йолоп алды, шуға күрә был һүҙҙәрҙе мин бөгөн һиңә бойороҡ итеп әйтәм.

16Ә инде ҡолоң һине һәм ғаиләңде яратһа, һиндә уға рәхәт булһа: «Мин һинән китмәйем», – тиһә, 17беҙ ал да, уның ҡолаҡ япрағын ишек яңағына тиш, шул саҡта ул ғүмере буйы һинең ҡолоң булыр. Ҡолиә менән дә шулай эшлә[+]. 18Ҡолоңдо иреккә ебәреүеңде ауыр ҡабул итмә, сөнки ул алты йыл эсендә ялланып хеҙмәт итеүселәрҙән ике тапҡырға артығыраҡ эшләне. Аллаң Раббы уның өсөн һәр эшеңә фатихаһын бирер.


Малдың тәүге түле тураһында ҡанун

19Һыйырҙың тәүге үгеҙ быҙауын, һарыҡтың тәүге тәкә бәрәсен Аллаң Раббыға бағышла. Тәүге булып тыуған үгеҙ малыңды эштә файҙаланма, һарыҡтың тәүге бәрәсенең йөнөн ҡырҡма[+]. 20Йыл һайын ғаиләң менән бергә Аллаң Раббы алдында, Ул һайлаған урында шул малдарҙың итен аша. 21Әгәр ул малдың берәй кәмселеге булһа (аҡһаҡмы, һуҡырмы, башҡа төрлө зәғифлеге бармы), ул саҡта был малды Раббыға ҡорбан[†] итеп килтермә[+]. 22Әммә йәшәгән урындарығыҙҙа ашағыҙ уны. Пак кеше лә, нәжес[†] кеше лә уны ғәзәл йәки болан ите һымаҡ ашай ала. 23Әммә ҡанын ашамағыҙ, уны һыу кеүек ергә ағыҙығыҙ[+].

#### 16


Ҡотҡарылыу байрамы

1[•]Авив айында, Аллаң Раббыны ололап, Ҡотҡарылыу байрамын үткәр, сөнки Ул ошо айҙа төндә һине Мысырҙан[†] алып сыҡты. 2Раббы[†] Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн һайлап алған урында ваҡ һәм эре малдан Аллағыҙ Раббыға Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбандары[†] сал. 3Ҡорбан ите менән бергә әсетеп бешерелгән икмәк ашама. Һин Мысырҙан бик ашығыс сығып киттең һәм, был көндө ғүмер буйы иҫтә тотоу өсөн, ете көн буйы сөсө ҡамырҙан бешкән икмәк – «хәсрәт икмәге» аша[+]. 4Ете көн буйы илегеҙҙә бер ниндәй әсетке булмаһын. Тәүге көндөң кисендә салынған ҡорбаныңдан иртәнгә бер киҫәк ит тә ҡалмаһын[+].

5Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбанын Аллаң Раббының һеҙгә бирәсәк ҡалаларының теләһә ҡайһыһында килтерә алмайһың. 6Һин уны Аллаң Раббы Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн һайлап алған урында ғына сал. Ҡорбанды һин нәҡ Мысырҙан сығып киткән ваҡытта – кис ҡояш байығанда сал. 7Итте Аллаң Раббы һайлаған урында бешереп аша, иртәгәһенә сатырыңа ҡайт. 8Алты көн буйы сөсө икмәк аша. Ә етенсе көндө Аллаң Раббы өсөн изге[†] йыйын ойоштор һәм бер нәмә лә эшләмә.

9Ашлыҡ бешеп, ураҡ башланған көндән алып ете аҙна һана[+]. 10Шунан Аллаң Раббы хөрмәтенә Аҙналар байрамы үткәр. Аллаң Раббының һиңә биргән бәрәкәтенә ҡарап, үҙ ихтыярыңдан сығып ҡорбан килтер. 11Аллаң Раббы хозурына килеп ул-ҡыҙҙарығыҙ, ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ ҡолдарығыҙ, һеҙҙең менән бергә йәшәгән левиҙәр,[†] арағыҙҙағы килмешәктәр, етемдәр, тол ҡатындар Аллағыҙ Раббы Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн һайлап алған урында бергәләшеп күңел асығыҙ. 12Мысырҙа ҡол булғанығыҙҙы онотмағыҙ, был ҡағиҙәләрҙе теүәл үтәгеҙ[+].


Ҡыуыш байрамы

13Ашлығың йыйылып һуғылғас, йөҙөм баҡсаңдың уңышы йыйылғас, ете көн буйы Ҡыуыш байрамы үткәр[+]. 14Байрамда үҙегеҙ, ул-ҡыҙҙарығыҙ, ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ ҡолдарығыҙ, һеҙҙең менән бергә йәшәгән левиҙәр, арағыҙҙағы килмешәктәр, етемдәр, тол ҡатындар бергәләшеп күңел асығыҙ. 15Аллаң һайлаған урында Раббы барлыҡ уңышыңа һәм эштәреңә фатиха биргәнгә шатланып, Аллаң Раббы хөрмәтенә ете көн буйы байрам ит. Рәхәтләнеп күңел ас!

16Бөтә ир-ат йылына өс тапҡыр – Сөсө икмәк байрамында, Аҙналар байрамында, Ҡыуыш байрамында – Аллағыҙ Раббы ҡаршыһына, Ул һайлаған урынға килергә тейеш. Бер кем дә Раббы хозурына буш ҡул менән килмәһен. 17Һәр берегеҙ Аллағыҙ Раббы биргән бәрәкәтенә күрә бүләк алып килһен.


Хөкөмдарҙарҙың бурысы

18Аллағыҙ Раббы һеҙгә бирәсәк ҡалаларҙа халыҡҡа ғәҙел хөкөм ҡылһындар өсөн һәр ырыуға хөкөмдарҙар һәм етәкселәр тәғәйенләгеҙ[+]. 19Хөкөмдә ғәҙелһеҙлек ҡылма, кемдең кем икәненә ҡарама, ришүәт алма, сөнки ул аҡыл эйәһенең дә күҙен томалай, ғәйепһеҙҙәрҙе һәләк итә[+]. 20Йәшәйем һәм Аллаң Раббы бирәсәк ерҙе биләмәгә алайым тиһәң, ғәҙеллеккә, бары тик ғәҙеллеккә генә ынтыл.

21Аллаң Раббының ҡорбан усағы янына алиһә Ашераға[†] атап бер ниндәй ҙә ҡолға ҡуйма[+]. 22Шулай уҡ табыныу бағаналары ла торғоҙма, сөнки Аллағыҙ Раббы быны күрә алмай.

#### 17

1Аллаң Раббыға ҡорбанға[†] кәмселекле, зәғиф үгеҙ йәки һарыҡ салма, сөнки ул – Аллаң Раббыға ерәнгес[+].

2Аллағыҙ Раббы[†] һеҙгә бирәсәк ҡалаларҙың береһендә арағыҙҙан берәй ирме, ҡатынмы, Уның менән килешеүҙе[†] боҙоп, Уның күҙендә яман булғанды ҡылһа: 3бойороҡтарына ҡаршы килеп, башҡа илаһтарға хеҙмәт итһә, уларға, ҡояшҡа, айға йәки башҡа күк есемдәренә табына башлаһа, 4һәм был хаҡта һиңә билдәле булһа, ишеткәнеңде яҡшылап тикшер. Әгәр ҙә хәбәр дөрөҫләнһә, ысынлап та Исраилда[†] был ерәнгес эш ҡылынһа, 5яуызлыҡты эшләгән ир йәки ҡатынды ҡала ҡапҡаһы[†] янына сығар ҙа таш бәреп үлтер[+]. 6Әммә үлемгә хөкөм итеү өсөн кәмендә ике йәки өс шаһиттың раҫлауы кәрәк. Бер генә шаһиттың һүҙенә ҡарап, кешене үлемгә тарттырырға ярамай[+]. 7Хөкөм ителгән әҙәмгә ташты иң беренсе булып шаһиттар ырғытырға тейеш, шунан һуң уларға ҡалған халыҡ эйәрһен. Шул рәүешле арағыҙҙан яуызлыҡты тамырынан йолҡоп ташла[+].

8Әгәр йәшәгән ерегеҙҙә һеҙ хөкөм итә алмаҫлыҡ ҡатмарлы хөкөм эштәре була ҡалһа, мәҫәлән, кеше үлтереү, зыян килеү йәки башҡа төрлө дөрөҫлөктө табыу ҡыйын булған хәлгә юлыҡһағыҙ, Аллағыҙ Раббы һайлаған урынға бар. 9Һорауҙарың менән Леви ырыуынан булған ҡаһиндарға[†] һәм ул ваҡытта хеҙмәттә булған хөкөмдарға мөрәжәғәт ит – улар үҙҙәренең ҡарарын сығарыр[+]. 10Раббы һайлаған урында улар ниндәй ҡарар иғлан итһәләр, шуға ҡарап эш итегеҙ һәм улар ҡушҡандың бөтәһен дә теүәл үтәгеҙ. 11Улар һеҙгә өйрәткән ҡанун[†] һәм белдергән ҡарар буйынса эшләгеҙ, уңға ла, һулға ла тайпылмағыҙ. 12Әгәр ҙә берәйһе үҙен тәкәббер тотоп, Аллағыҙ Раббы ҡаршыһында хеҙмәт иткән ҡаһинды йәки хөкөмдарҙы тыңламай икән, ул кеше үлтерелергә тейеш. Исраилда яуызлыҡты тамырынан йолҡоп ташла. 13Бөтә халыҡ быны ишетеп ҡурҡыр һәм алдағы көндәрҙә хөкөм ҡарарына буйһонор.


Батша тураһында күрһәтмәләр

14Аллаң Раббы һиңә бирәсәк ергә килеп, уға хужа булғас һәм төйәкләнгәс: «Тирә-яҡта йәшәгән башҡа ҡәүемдәр кеүек үҙебеҙгә батша ҡуяйыҡ», – тип әйтһәгеҙ,[+] 15батша итеп Аллағыҙ Раббы һайлаған кешене ҡуйығыҙ. Ул ҡәрҙәштәрегеҙҙең береһе булһын. Килмешәк һеҙгә туған түгел, уны батша итеп ҡуйырға ярамай[+]. 16Тик батшағыҙ йылҡыларын күбәйтмәһен һәм күп итеп ат һатып алыр өсөн кешеләрҙе Мысырға[†] ебәрмәһен. Сөнки Раббы һеҙгә: «Башҡаса был юлдан кире ҡайтмағыҙ», – тине[+]. 17Йөрәге хаҡ юлдан тайпылмаһын өсөн батшағыҙ күп ҡатын алмаһын. Шулай уҡ көмөш менән алтынды ла артыҡ йыймаһын[+].

18Батшалығының тәхетенә ултырғас, Леви ырыуынан булған ҡаһиндарҙа һаҡланған төргәк китаптан үҙенә ошо ҡанунды күсереп алһын. 19Уны ғүмере буйы үҙендә тотһон һәм көн һайын уҡыһын – шунда ул Аллаһы Раббынан ҡурҡырға һәм был ҡанундың бөтә һүҙҙәрен, ҡағиҙәләрен үтәргә өйрәнер[+]. 20Шулай эшләһә, ул үҙен ырыуҙаштарынан өҫтөн һанамаҫ, был бойороҡтарҙан уңға ла, һулға ла тайпылмаҫ, шул ваҡытта үҙе һәм улдары Исраилда оҙаҡ йылдар батшалыҡ итер.

#### 18


Левиҙәрҙең һәм ҡаһиндарҙың өлөшө

1Левиҙәрҙән[†] булған ҡаһиндарҙың,[†] бөтә Леви ырыуының Исраилда[†] биләмә ерҙәре, үҙ өлөштәре булмаҫ: улар Раббыға бағышлап килтерелгән ут ҡорбандарынан[†] туҡланыр, сөнки уларҙың өлөшө шул. 2Ҡәрҙәштәре араһында левиҙәргә биләмә теймәҫ. Раббының уларға әйткән һүҙе буйынса, уларҙың биләмәһе – Раббы[†] Үҙе[+].

3Кешеләр ҡорбан итеп үгеҙ йәки һарыҡ килтергән һайын ҡалаҡ һөйәге, яңаҡ һөйәге һәм ҡарын – ҡаһиндарҙың өлөшө[+]. 4Ашлығығыҙҙың, яңы шарабығыҙҙың һәм яңы зәйтүн майығыҙҙың[†] тәүге өлөшөн һәм һарығыңдың тәү ҡырҡҡан йөнөн ҡаһинға бир[+]. 5Сөнки Аллағыҙ Раббы, ғүмерлеккә уның алдында тороп, Уның исеменән хеҙмәт итһендәр өсөн бөтә ырыуҙарығыҙ араһынан Левиҙе – уның үҙен һәм улдарын һайлап алды.

6Әгәр Леви ырыуынан берәйһе, Исраилда йәшәгән төйәгенән китеп, йәне теләгән һәм Раббы һайлаған урынға килһә,[+] 7унда Аллаһы Раббы исеменә хеҙмәт иткән башҡа ҡәрҙәштәре кеүек Раббы хозурында хеҙмәт итә ала. 8Ул сағында уға ата мөлкәтен һатҡандан һуң тейгән өлөштән тыш, ризыҡтан да башҡа ҡаһиндарға[†] биргән кеүек тигеҙ өлөш булыр.


Ҡәүемдәрҙең ерәнгес йолалары

9Аллағыҙ Раббы һеҙгә бирәсәк ергә ингәс, ундағы ҡәүемдәрҙең ерәнгес ҡылыҡтарын өйрәнмәгеҙ[+]. 10Арағыҙҙа улын йәки ҡыҙын утта яндырып ҡорбан итеүсе, сихырсы, күрәҙәсе, тылсымсы,[+] 11фал асыусы, рухтарҙы саҡырыусы һәм әруахтарҙан һораусылар булмаһын[+]. 12Сөнки улай эш итеүселәр Раббы өсөн ерәнгес. Аллағыҙ Раббы ошо әшәке эштәре өсөн уларҙы һеҙҙең алдығыҙҙан ҡыуасаҡ. 13Аллаң Раббы ҡаршыһында камил бул.


Пәйғәмбәрҙәр тураһында

14Һеҙ барып ерҙәрен аласаҡ ҡәүемдәр күрәҙәселәрҙең һәм сихырсыларҙың һүҙен тыңлай. Әммә Аллағыҙ Раббы һеҙгә быны рөхсәт итмәне.

15Аллағыҙ Раббы арағыҙҙан, үҙегеҙҙең ҡәрҙәштәрегеҙҙән, һеҙгә минең кеүек бер пәйғәмбәр[†] һайлап ҡуйыр – уны тыңлағыҙ[+]. 16Хорев[†] тауында йыйылған көндө Аллағыҙ Раббынан былай тип үтенеп һоранығыҙ: «Үлмәҫ өсөн, Аллам Раббының тауышын башҡаса ишетмәһәм һәм Уның бөйөк утын бүтән күрмәһәм ине», – тинегеҙ[+]. 17Раббы миңә: «Уларҙың әйткәндәре дөрөҫ, – тине. –[+] 18Мин уларға ҡәрҙәштәре араһынан һинең кеүек бер пәйғәмбәр һайлап ҡуйырмын һәм һүҙҙәремде уның ауыҙынан әйттерермен. Мин нимә бойорһам, ул шуларҙың барыһын да һеҙгә һөйләр[+]. 19Минең исемемдән һөйләгән пәйғәмбәрҙең әйткәндәрен тыңламағандарҙы Мин Үҙем язалаясаҡмын. 20Әммә Мин бойормағандарҙы Минең исемемдән һөйләргә баҙнат иткән йәки башҡа илаһтар исеменән һөйләгән пәйғәмбәр үлемгә дусар ителәсәк»[+].

21«Ул һүҙҙең Раббынан булмағанын нисек беләйек?» – тип уйлауығыҙ ихтимал. 22Әгәр ҙә пәйғәмбәр Раббы исеменән һөйләһә, әммә әйткәне бойомға ашмаһа, был һүҙ Раббынан түгел. Пәйғәмбәр үҙ белдеге менән һөйләгән була – унан ҡурҡмағыҙ.

#### 19


Һыйыныу ҡалалары

1[•]Аллаң Раббы[†] ерҙәрен һеҙгә бирәсәк ҡәүемдәрҙе ҡырып бөтөргәс, һин уларҙан һуң был ергә хужа булып ингәс, уларҙың ҡалаларында, өйҙәрендә урынлашҡас, 2-3Аллағыҙ Раббы һеҙгә биләмәгә бирәсәк ерҙе өс өлөшкә бүлегеҙ, һәр өлөшөнөң уртаһынан берәр ҡала һайлап алығыҙ. Ул ҡалаларға юлдар һалығыҙ. Был ҡалалар берәйһен үлтергән кешегә һыйыныу урыны булыр.

4Бына ниндәй үлтереүсе, унда ҡасып, ғүмерен һаҡлап ҡала ала: күңелендә электән дошманлыҡ булмайынса, икенсе берәүҙе яңылышлыҡ менән үлтергән кеше. 5Мәҫәлән, кемдер яҡыны менән урманға утынға барып, ағасты ҡырҡырға һелтәнгәндә, балтаһы төйҙәһенән ысҡынып китеп, яҡынына тейһә, һәм ул үлһә – үлтергән кеше иҫән ҡалыр өсөн ошо ҡалаларҙың береһенә ҡасһын[+]. 6Һыйыныу ҡалаһы үтә алыҫ булһа, үлгән кеше өсөн ҡон ҡайтарырға тейеш булған туғаны, ҡыҙыулыҡ менән ҡыуып етеп, үлтереүсенең йәнен алыуы бар; ә бит ул үлем язаһына лайыҡ түгел, сөнки үлгән кешегә ҡарата күңелендә дошманлыҡ юҡ ине. 7Бына ни өсөн мин һеҙгә өс ҡаланы һайларға бойорам.

8-9Аллаң Раббыны яратһаң, һәр саҡ Уның юлын тотһаң, бөгөн һеҙгә бирелгән бөтә бойороҡтарҙы бойомға ашырһаң, Аллаң Раббы ата-бабаларыңа ант иткәнсә, ерегеҙҙең сиктәрен киңәйтер һәм уларға нәҙер иткән бөтә ерҙе һиңә бирер. Шул саҡта был өс ҡалаға тағы ла өс һыйыныу ҡалаһы өҫтәрһең. 10Аллағыҙ Раббы һеҙгә биләмә итеп бирәсәк ерҙә ғәйепһеҙҙең ҡаны түгелмәһен һәм түгелгән ҡан өсөн һеҙҙең өҫтә ғәйеп булмаһын[+].

11Әммә яҡынына асыу һаҡлаған берәйһе, һағалап тороп, уны үлтерһә, шунан ошо ҡалаларҙың береһенә ҡасһа,[+] 12үҙ ҡалаһының аҡһаҡалдары,[†] артынан кеше ебәреп, ҡасҡан еренән кире килтертер һәм ҡан үсе алырға тейешле кеше ҡулына тапшырыр. 13Уны ҡыҙғанма, Исраилды[†] ғәйепһеҙгә түгелгән ҡандан арындыр һәм шул саҡта рәхәт йәшәрһең[+].

14Аллағыҙ Раббы һеҙгә биләмә итеп бирәсәк ерҙә йәшәй башлағас, ата-бабаларығыҙ ҡуйған, күршегеҙ менән сиктәш ыҙан ташын урынынан күсермәгеҙ[+].


Шаһиттар тураһында

15Ниндәй ҙә булһа енәйәт йәки гонаһ[†] ҡылған кешенең ғәйебен иҫбатларға бер генә шаһит етмәй, һәр эш ике йәки өс шаһиттың күрһәтмәһе менән раҫланырға тейеш[+].

16Әгәр бер ялғансы шаһит яуыз ниәт менән берәйһен енәйәттә ғәйепләһә,[+] 17араларында низағ булған был ике кеше Раббы ҡаршыһына, ул осорҙа хеҙмәт иткән ҡаһиндар[†] менән хөкөмдарҙар алдына баҫһын[+]. 18Хөкөмдарҙар яҡшылап тикшерһен. Әгәр шаһиттың ялғансы икәне һәм уның туғанына яла яҡҡаны асыҡланһа, 19туғанына ҡылырға ниәтләгәнен уның үҙенә эшләгеҙ. Арағыҙҙан яуызлыҡты тамырынан йолҡоп ташлағыҙ[+]. 20Башҡалар был хаҡта ишетеп ҡурҡыр, киләсәктә бындай яуызлыҡты эшләүсе булмаҫ. 21Бындай кешене йәлләмәгеҙ: йәнгә – йән, күҙгә – күҙ, тешкә – теш, ҡулға – ҡул, аяҡҡа – аяҡ[+].

#### 20


Һуғышҡа ҡағылышлы ҡағиҙәләр

1Дошмандарығыҙға ҡаршы һуғышҡа сыҡҡанда, аттар, яу арбалары һәм һеҙҙән һан яғынан күпкә артығыраҡ ғәскәр күрһәгеҙ, уларҙан ҡурҡмағыҙ. Һеҙҙе Мысырҙан[†] алып сыҡҡан Аллағыҙ Раббы[†] һеҙҙең менән[+]. 2Яуға инер алдынан ҡаһин,[†] ғәскәр алдына килеп, халыҡҡа мөрәжәғәт итһен. 3Былай тиһен: «Тыңла, Исраил![†] Бөгөн дошмандарығыҙ менән һуғышҡа инәсәкһегеҙ. Ғәйрәтегеҙҙе юғалтмағыҙ, ҡурҡмағыҙ, ҡаушамағыҙ. Өркмәгеҙ уларҙан! 4Сөнки еңеүгә илтер һәм дошмандарығыҙ менән алышыр өсөн Аллағыҙ Раббы һеҙҙең менән бара».

5Етәкселәр ғәскәргә: «Арағыҙҙа яңы йорт һалып та, уны туйламаған берәй кеше бармы? – тип мөрәжәғәт итер. – Өйөнә ҡайтһын, сөнки һуғышта үлһә, өйөндә башҡа берәйһе йәшәр. 6Йөҙөм баҡсаһы ултыртып та, уның тәүге уңышын йыйып өлгөрмәгән берәй кеше бармы? Өйөнә ҡайтһын, сөнки һуғышта үлһә, йөҙөмөн башҡа берәү йыйып алыр. 7Берәй ҡыҙ менән йәрәшеп тә, өйләнеп өлгөрмәгән кеше бармы? Өйөнә ҡайтһын, сөнки һуғышта үлһә, ҡыҙын башҡа берәү алыр»[+].

8Шунан тағы: «Арағыҙҙа ҡурҡҡан һәм ғәйрәтен юғалтҡандар бармы? Өйөнә ҡайтһын, уға ҡарап, ҡәрҙәштәренең дә күңеленә ҡурҡыу төшмәһен», – тип әйтерҙәр[+]. 9Быларҙың барыһын да ғәскәргә еткергәндән һуң, яугирҙәр өҫтөнән ғәскәр башлыҡтары тәғәйенләнһен.

10Яулап алыр өсөн берәй ҡалаға яҡынлашҡас, тәүҙә уның халҡына тыныс килешеү[†] тәҡдим ит. 11Әгәр ҙә улар, тәҡдимеңә риза булып, ҡапҡаларын[†] асһа, ҡалала йәшәүселәр барыһы ла һиңә мәжбүри хеҙмәт итергә тейеш булыр. 12Әгәр ҙә килешеүгә риза булмай, һуғыша башлаһа, ҡаланы ҡама. 13Аллағыҙ Раббы ҡаланы ҡулыңа тапшырғас, ундағы бөтә ирҙәрҙе ҡылыстан үткәр. 14Ҡатындарын, балаларын, малдарын, ҡалалағы бар нәмәне үҙеңә яумал итеп ал. Аллағыҙ Раббы һеҙгә биргән, дошманығыҙҙан тартып алған табыш менән файҙалан[+].

15Һеҙҙән алыҫта урынлашҡан, эргә-тирәгеҙҙәге ҡәүемдәрҙеке булмаған ҡалаларҙың барыһы менән дә шулай эш итегеҙ. 16Ә Аллағыҙ Раббы һеҙгә биләмәгә бирәсәк ерҙәрҙәге ҡәүемдәрҙең ҡалаларында иһә бер йән эйәһен дә ҡалдырма. 17Аллағыҙ Раббы һеҙгә бойорғанса, уларҙы харам ҡыл: хиттиҙәрҙе, әмөриҙәрҙе, ҡәнғәниҙәрҙе,[†] перизиҙәрҙе, хиууиҙәрҙе, йевусиҙәрҙе тотош юҡ ит[+]. 18Юҡһа улар һеҙҙе үҙ илаһтарына табынғанда ҡылған ерәнгес ғәҙәттәренә өйрәтер һәм һеҙ Аллағыҙ Раббы ҡаршыһында гонаһ[†] ҡылған булырһығыҙ.

19Әгәр берәй ҡаланы яулап алыр өсөн оҙаҡ ваҡыт ҡамауҙа тоторға тура килһә, уның тирәһендәге ағастарға балта тейҙермә – емештәрен аша, әммә ҡырҡма. Ҡамауға алырға ҡырҙағы ағас кеше түгел бит[+]. 20Ағастың емеш бирмәгәнен белгәндә генә ҡырҡып, һеҙҙең менән һуғышҡан ҡалаға ҡаршы ҡоролмалар төҙөүҙә файҙалана алаһығыҙ.

#### 21


Үлтереүсе билдәһеҙ булғанда күрелгән саралар

1Аллағыҙ Раббы[†] һеҙгә биләмә итеп бирәсәк ерҙә, ҡырҙа кем тарафынан үлтерелгәне билдәһеҙ булған мәйет табылһа, 2аҡһаҡалдарың[†] менән хөкөмдарҙарың унда сыҡһындар ҙа мәйет ятҡан урын менән әйләнә-тирәләге ҡалалар араһын үлсәһендәр. 3Шунан мәйеткә иң яҡын ҡаланың аҡһаҡалдары егелмәгән, ҡалып кейҙерелмәгән тана алһын;[+] 4уны һөрөлмәгән, сәселмәгән һәм һәр ваҡыт һыу ағып ятҡан үҙәнлеккә килтерһен. Унда тананың муйынын һуғып һындырһындар. 5Унда Леви ырыуынан булған ҡаһиндар[†] ҙа килһен, сөнки Аллағыҙ Раббы Үҙенә хеҙмәт итергә, Уның исеменән халыҡҡа фатиха бирергә уларҙы һайланы – теләһә ниндәй бәхәсле эш, килтерелгән зыян улар һүҙе менән хәл ителергә тейеш[+]. 6Мәйеткә иң яҡын булған ҡаланың аҡһаҡалдары үҙәнлектә муйыны һуғып һындырылған тананың башы өҫтөндә ҡулдарын йыуһын. 7Шунан һуң: «Был кешенең ҡанын беҙҙең ҡулдарыбыҙ түкмәне, уның нисек түгелгәнен күҙҙәребеҙ күрмәне, – тип белдерһендәр. – 8Йә Раббы, Үҙең йолоп алған халҡың Исраилды[†] пакла, ғәйепһеҙгә түгелгән ҡан өсөн халҡыңдан һорама». Шул сағында улар ҡан түгеү гонаһынан[†] пакланыр[+]. 9Раббы күҙендә дөрөҫ булғанды эшләп, ғәйепһеҙ ҡанды үҙеңдән шулай йыуып ташларһың[+].


Никахҡа һәм ғаиләгә ҡағылышлы ҡанундар

10Дошмандарыңа ҡаршы яуға сыҡҡас, Аллаң Раббы уларҙы ҡулыңа тапшырыр һәм һин әсирҙәр алырһың. 11Араларында төҫкә матур ҡатын-ҡыҙҙы күреп күҙең төшһә һәм өйләнергә теләһәң, 12уны өйөңә алып ҡайт. Ул сәсен ҡырһын, тырнаҡтарын ҡырҡһын,[+] 13өҫтөнән әсиргә төшкән саҡтағы кейемдәрен сисеп ташлаһын һәм, өйөңдә йәшәй башлап, ай буйына ата-әсәләре өсөн йәш түкһен. Шунан һуң һин уның менән яҡынлыҡ ҡыла һәм уның ире, ә ул һинең ҡатының була ала. 14Әгәр ҙә һуңынан уны оҡшатмай башлаһаң, ҡатын йәне теләгән ергә китә ала. Әммә уны һатырға ла, ҡол итергә лә тейеш түгелһең, сөнки һин уны түбәнһеттең.

15Әгәр берәй кешенең ике ҡатыны булһа һәм береһен яратып, икенсеһен яратмаһа, ул ҡатындарҙың икеһе лә унан ул тапһа, ә беренсе ир балаһы яратмаған ҡатынынан тыуһа,[+] 16был кеше мал-мөлкәтен улдарына бүлгәндә, яратмаған ҡатынынан беренсе булып тыуған улының баш бала өҫтөнлөгөн яратҡан ҡатынынан тыуған улына бирә алмай. 17Ул яратмаған ҡатынының улын баш бала итеп танырға һәм үҙенең мөлкәтенән икеләтә өлөштө уға бирергә тейеш. Сөнки был бала – уның ирлек ҡеүәтенең тәүге емеше, баш бала хоҡуғы – унда[+].

18Әгәр берәйһенең улы тиҫкәре һәм холоҡһоҙ булһа, атаһының да, әсәһенең дә әйткәндәренә ҡолаҡ һалмаһа, улар яза биреп тә, киҫәмәһә,[+] 19ата менән әсә улдарын үҙҙәре йәшәгән ҡала ҡапҡаһы[†] алдына аҡһаҡалдарға алып килһен. 20Уларға: «Улыбыҙ тиҫкәре һәм холоҡһоҙ. Әйткәнебеҙҙе тыңламай. Кәйеф-сафа ҡороп, эсеп тик ята», – тиһендәр[+]. 21Был осраҡта ҡаланың бөтә ирҙәре уны таш бәреп үлтерһен. Арағыҙҙан яуызлыҡты шул рәүешле тамырынан йолҡоп ташла. Бөтә исраилдар ҙа был хаҡта ишетеп ҡурҡыр.


Башҡа ҡанундар

22Әгәр берәйһе үлем язаһына торошло енәйәт ҡылһа һәм ул үлтерелеп ағасҡа аҫып ҡуйылһа,[+] 23мәйет ағаста төнгөлөккә ҡалмаһын. Уны шул көндө үк ерләгеҙ, сөнки ағасҡа аҫып ҡуйылған һәр кеше Алла[†] тарафынан ҡәһәрләнгән. Аллағыҙ Раббының һеҙгә биләмәгә бирәсәк ерен нәжесләмәгеҙ.[†][+]

#### 22

1Ҡәрҙәшеңдең аҙашып йөрөгән үгеҙен йәки һарығын күрһәң, уларҙы ташлап ҡалдырма, ҡәрҙәшеңә алып ҡайтып бир[+]. 2Әгәр ҙә ҡәрҙәшең һиңә алыҫ булһа йәки малдарҙың кемдеке икәнен белмәһәң, уларҙы өйөңә алып ҡайт һәм үҙеңдә тот. Ҡәрҙәшең эҙләп килгәс, ҡайтарып бирерһең. 3Ҡәрҙәшеңдең ишәге, кейеме йәки юғалған башҡа әйбере менән дә шулай эшлә: ул юғалтып, һин табаһың икән, ҡайтарып бир, уны ярҙамыңдан ташлама.

4Ҡәрҙәшеңдең ишәге йәки үгеҙе юлда йығылып ятҡанын күрһәң, уны ташлап китмә, торғоҙорға ярҙам ит.

5Ҡатындар – ирҙәр, ирҙәр ҡатындар кейемен кеймәһен. Былай эшләгән һәр кем Аллағыҙ Раббы[†] алдында ерәнгес.

6Юлда ағас башында йәки ерҙә йомортҡалары йә иһә балалары менән ҡош ояһы осраһа, инәләре улар өҫтөндә ултырһа, инә ҡошто себештәре менән бергә алма[+]. 7Ҡошсоҡтарын алһаң да, инәләрен мотлаҡ ебәр; шулай эшләһәң, үҙеңә яҡшы булыр, оҙаҡ йәшәрһең.

8Яңы өй һалһаң, түбә ҡырыйына һаҡлағыс таҡта ҡуй: бер кем дә ҡыйыҡтан ҡолап төшмәһен һәм ҡаны һинең өҫтөңдә булмаһын.

9Йөҙөм баҡсаңа башҡа төрлө орлоҡ сәсмә, юғиһә сәскән орлоғоңдоң да, йөҙөмөңдөң уңышын да файҙаланыу хоҡуғын юғалтырһың[+].

10Ер һөргәндә ишәк менән үгеҙҙе бергә екмә.

11Ике төрлө ептән – йөндән һәм етендән туҡылған кейемде кеймә.

12Ябына торған ябынсаңдың дүрт мөйөшөнә суҡтар эшлә[+].


Енси паклыҡ тураһында ҡағиҙәләр

13Әгәр берәйһе ҡатын алһа һәм яҡынлыҡ ҡылғандан һуң, унан күңеле ҡайтып, 14уның тураһында насар хәбәр таратһа: «Был ҡатынға өйләндем һәм уның менән яҡынлыҡ ҡылғандан һуң, ҡыҙ булмағанын белдем», – тип яманатын сығарһа, 15ҡыҙҙың атаһы менән әсәһе, ҡала ҡапҡаһына[†] килеп, аҡһаҡалдарға[†] ҡыҙҙың ғиффәтле булыуына дәлил килтерһен. 16-17Ҡыҙҙың атаһы аҡһаҡалдарға: «Ҡыҙымды был кешегә кейәүгә биргәйнем, әммә ул уны хушһынмай, – тиһен. – Инде ҡыҙымды ғиффәтле булмауҙа ғәйепләй. Бына ҡыҙымдың саф булғанына дәлил», – тип, япмаһын йәйеп, аҡһаҡалдарға күрһәтһен. 18Ҡала аҡһаҡалдары был иргә яза бирһен 19һәм ғиффәтле Исраил[†] ҡыҙы тураһында насар хәбәр таратҡаны өсөн ирҙән йөҙ көмөш алып, ҡыҙҙың атаһына түләһендәр. Ҡыҙ иһә был ирҙең ҡатыны булып ҡала һәм ирҙең ғүмер буйы уны айырырға хаҡы юҡ.

20Әгәр хәбәр дөрөҫ булып сыҡһа, ҡыҙҙың ғиффәтле булыуын иҫбатлаусы дәлил табылмаһа, 21ул ҡатынды ата йортоноң ишеге төбөнә алып килһендәр. Ҡала халҡы уны таш бәреп үлтерһен, сөнки атаһы йортонда уйнаш итеп, ул Исраилды хурлыҡҡа ҡалдырған. Үҙегеҙҙең арағыҙҙан яуызлыҡты шулай тамырынан йолҡоп ташлағыҙ.

22Әгәр берәй ир икенсе ирҙең ҡатыны менән ятҡанда тотолһа, уларҙың икеһе лә – быны эшләгән ир ҙә, ҡатын да – үлтерелергә тейеш. Исраилдан яуызлыҡты шулай тамырынан йолҡоп ташлағыҙ[+].

23Әгәр берәй ир ҡалала башҡа берәүгә йәрәшелгән ғиффәтле ҡыҙҙы осратһа һәм уның менән яҡынлыҡ ҡылһа, 24икеһе лә ҡала ҡапҡаһы янына килтерелһен һәм таш бәреп үлтерелһен. Сөнки ҡыҙ, ҡалала булып та, ярҙам һорап ҡысҡырмаған, ә ир икенсе кешегә йәрәшелгән ҡыҙҙы хур иткән. Арағыҙҙан яуызлыҡты шулай тамырынан йолҡоп ташлағыҙ.

25Әгәр берәй ир икенсе кешегә йәрәшелгән ҡыҙҙы яланда осратып уға йәбешһә һәм көсләһә, үлемгә ирҙе генә хөкөм итергә кәрәк. 26Ә йәрәшелгән ҡыҙға бер нәмә лә эшләмә, сөнки ҡыҙҙа үлем язаһы бирерлек гонаһ[†] юҡ, юғиһә был яҡыныңа ҡул күтәреп, уны үлтереүгә бәрәбәр. 27Был ир ҡыҙҙы ҡырҙа осратҡан, һәм йәрәшелгән ҡыҙ, бәлки, ҡысҡырғандыр ҙа, ләкин уны ҡотҡарыр кеше булмаған.

28Әгәр берәй ир йәрәшелмәгән ғиффәтле ҡыҙҙы осратһа һәм уны тотоп алып көсләһә, быны башҡалар күрһә, 29ҡыҙ менән ятҡан ир уның атаһына илле көмөш бирһен һәм уға өйләнһен. Ҡыҙҙы хурлыҡҡа ҡалдырғанға күрә ир уны ғүмер буйы айыра алмаҫ[+].

30Бер кем дә, атаһының ҡатынына өйләнеп, атаһының түшәген хурламаһын[+].

#### 23


Раббы халҡы булып һаналырға лайыҡ булмағандар

1Күкәйе иҙелгән йәки енес ағзаһы ҡырҡылған кеше Раббы[†] халҡы иҫәбенә инә алмай[+].

2Уйнаштан тыуған кеше Раббы халҡы иҫәбенә инә алмай. Уның нәҫеле лә, хатта унынсы быуынына тиклем, Раббы халҡы иҫәбенә инә алмай.

3Ғаммон һәм Моав[†] кешеләре Раббы халҡы иҫәбенә инә алмай, хатта уларҙың нәҫеле лә унынсы быуынына тиклем Раббы халҡы иҫәбенә инә алмай[+]. 4Сөнки Мысырҙан[†] сыҡҡан сағығыҙҙа юлда һеҙҙе икмәк һәм һыу менән ҡаршыламанылар, етмәһә Арам-Наһараимдағы[†] Пеҫор ҡалаһынан Беғор улы Билғамды һеҙҙе ҡарғар өсөн ялланылар[+]. 5Әммә Аллаң Раббы Билғамды тыңларға теләмәне, ҡарғышты фатихаға әүерелдерҙе, сөнки Аллаң Раббы һеҙҙе ярата[+]. 6Уларға ғүмерегеҙ буйы, мәңге именлек һәм яҡшылыҡ күрһәтмәгеҙ.

7Эдомдарҙан[†] иһә екһенмәгеҙ, сөнки улар һеҙҙең туғанығыҙ, Мысыр халҡынан да сикәнмәгеҙ, сөнки һеҙ уларҙың ерендә килмешәк булып йәшәнегеҙ[+]. 8Уларҙан тыуған балаларҙың өсөнсө быуыны Раббы халҡы иҫәбенә инә ала.


Тупламды таҙа тотоу

9Дошмандарығыҙға ҡаршы һуғышыр өсөн туплам[†] ҡорғанда һәр төрлө бысраҡлыҡтан[†] һаҡланығыҙ. 10Әгәр берәйгеҙҙең төндә мәнейе ағып нәжесләнһә, ул тупламдан сыҡһын һәм кире инмәһен[+]. 11Кис еткәс, йыуынһын һәм ҡояш байығас ҡына тупламға инһен.

12Хәжәт үтәр өсөн урын тупламдан ситтә булһын. 13Кәрәк-ярағың араһында көрәгең булһын. Тупламдан тышта ултырыр булһаң, соҡор ҡаҙ, аҙаҡ тиҙәгеңде күмеп ҡуй. 14Аллағыҙ Раббы һине ҡотҡарыр һәм дошмандарыңды ҡулыңа тапшырыр өсөн туплам уртаһында йөрөй. Раббы берәй хурлыҡлы нәмә күреп, һеҙҙән баш тартмаһын өсөн туплам изге[†] урын булһын[+].

15Хужаһынан ҡасып һеҙгә һыйынған ҡолдо тотоп хужаһына кире бирмәгеҙ. 16Үҙе һайлаған урында арағыҙҙа йәшәһен, уны ҡыйырһытмағыҙ.

17Исраил[†] ҡыҙҙары һәм улдары араһынан бер кем дә боттарға табыныу ҡорамдарында[†] фәхешлек менән шөғөлләнергә тейеш түгел[+]. 18Ҡатындың йәки ирҙең фәхеш менән тапҡан аҡсаһын Аллаң Раббының йортона бер ниндәй ҙә нәҙер үтәү өсөн индермә, сөнки улар икеһе лә Аллағыҙ Раббы өсөн ерәнгес.

19Туғаныңа үтескә көмөш, икмәк йәки башҡа нәмә биргәндә, риба түләтмә. 20Биләмәгә алыр өсөн китеп барған ереңдә һәр эшеңә Аллаң Раббы фатиха бирһен тиһәң, килмешәктән риба алырға мөмкин, ә ҡәрҙәшеңдән алырға ярамай[+].

21Аллаң Раббыға нәҙер әйтәһең икән, уны һис кисектермәй үтә, сөнки Ул уның мотлаҡ үтәлеүен талап итер, үтәмәйһең икән, гонаһ[†] ҡылған булырһың[+]. 22Әгәр нәҙер әйтмәгәнһең икән, бында гонаһ юҡ. 23Ауыҙыңдан сыҡҡанға иғтибарлы бул һәм бойомға ашыр, сөнки Аллаң Раббыға үҙ ихтыярың менән вәғәҙә иттең һәм быны үҙ ауыҙың менән әйттең.

24Яҡыныңдың йөҙөм баҡсаһына инһәң, йәнең теләгәнсә ашай алаһың, әммә һауытыңа йыйма. 25Яҡыныңдың баҫыуына килһәң, башаҡтарын ҡул менән өҙә алаһың, әммә игененә ураҡ тейҙермә[+].

#### 24

1Әйтәйек, берәй ир өйләнеп, ҡатынында ниндәйҙер етешһеҙлек күрһә һәм унан күңеле ҡайтһа, айырылышыу ҡағыҙы яҙып ҡатынының ҡулына тоттора һәм өйөнән сығарып ебәрә;[+] 2ә ул ҡатын, өйҙән киткәс, икенсе кешегә кейәүгә сыға. 3Икенсе ир ҙә, уны хушһынмайынса айырылышыу ҡағыҙы биреп, өйөнән сығарып ебәрһә йәки был ир үлеп ҡалһа, 4ул саҡта тәүге ире был ҡатынға ҡабат өйләнә алмай, сөнки ҡатын уның өсөн нәжес[†] һанала. Бындай никах – Раббы[†] ҡаршыһында ерәнгес. Бындай гонаһ[†] менән Аллағыҙ Раббы һеҙгә биләмә итеп биргән ерҙе бысратмағыҙ[+].

5Яңы өйләнгән кеше һуғышҡа бармаһын, уға бер ниндәй бурыс та йөкмәтелмәһен. Бер йыл буйы үҙенең өйөндә йәшәп, ҡатынының күңелен күрһен[+].

6Аманат итеп тирмән ташының өҫтөн дә, аҫтын да алмағыҙ. Быны эшләгән кеше аманатҡа йәнде алған булыр.

7Әгәр исраилдарҙан[†] ҡәрҙәшен урлап, уны ҡол иткән йәки һатып ебәргән кеше табылһа, был бур үлемгә дусар ителәсәк. Арағыҙҙан яуызлыҡты шулай итеп йолҡоп ташлағыҙ[+].

8Йоғошло тире ауырыуына[†] юлыҡһаң, Леви ырыуынан булған ҡаһиндарҙың[†] өйрәткәнен еренә еткереп үтә. Мин уларға нисек бойорһам, нәҡ шулай эшлә[+]. 9Һеҙ Мысырҙан[†] сыҡҡандан һуң, Аллаң Раббы юлда Мирйәмде нимә эшләткәнен хәтереңдә тот[+].

10Яҡыныңа үтескә берәй нәмә биреп тораһың икән, унан аманат алыр өсөн өйөнә инмә, 11ә урамда көтөп тор. Бурысҡа алған кеше аманатын тышҡа үҙе сығарып бирһен. 12Әгәр ул ярлы кеше булһа һәм аманат итеп бирергә кейеменән башҡа әйбере булмаһа, кейеме һиндә булған көйө йоҡларға ятма. 13Ул үҙенең кейемендә йоҡларға ятһын һәм һиңә фатихаһын бирһен өсөн, унан алған аманатты ҡояш байығансы кире ҡайтар. Бының менән һин Аллаң Раббы ҡаршыһында хаҡ эш ҡылған булырһың[+].

14Әгәр ярлыны һәм хәйерсене эшкә яллаһаң, ҡәрҙәшеңме ул, әллә арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәрҙәнме, уны рәнйетмә[+]. 15Уның хеҙмәт хаҡын шул көндө үк ҡояш байығанға тиклем түлә, сөнки ул ярлы һәм шул аҡсаға ғына иҫәп тотоп йәшәй. Юғиһә һинең турала Раббыға зарланыр һәм һин гонаһ ҡылған булырһың[+].

16Аталар балаларының гонаһы өсөн үлтерелмәһен, балалар аталарының гонаһы өсөн үлтерелмәһен, һәр кем үҙ гонаһы өсөн үҙе үлемгә дусар ителһен[+].

17Килмешәккә һәм етемгә хаҡ булмаған хөкөм сығарма. Тол ҡатындың кейемен аманат итеп алма[+]. 18Үҙеңдең дә Мысырҙа ҡол булғаныңды, Аллаң Раббының һеҙҙе унан йолоп алғанын онотма. Шуға күрә һиңә ошоларҙы эшләргә бойорам.

19Ураҡ мәлендә баҫыуыңда берәй көлтә онотолоп ҡалһа, уны барып алма. Әйҙә ул килмешәккә, етемгә һәм тол ҡатынға булһын. Шулай эшләһәң, Аллаң Раббы һәр эшеңдә Үҙенең фатихаһын бирер[+]. 20Зәйтүн[†] ағасыңды һелкетеп емешен ҡойғандан һуң, ботаҡтарын ҡабат тикшермә. Емештәре килмешәккә, етемгә һәм тол ҡатынға ҡалһын. 21Йөҙөм баҡсаңда емеш йыйғанда ҡалған йөҙөмөңдө артыңдан йыйып алма: килмешәккә, етемгә һәм тол ҡатынға ҡалһын. 22Иҫеңдә тот, һин дә Мысырҙа ҡол булдың, шуға күрә мин һиңә ошолай эшләргә бойорам.

#### 25

1Әгәр ике кеше араһында дәғүә сыға икән, улар хөкөмдарға барһын һәм низағты хөкөмдарҙар тикшерһен: хаҡлыһын аҡлаһындар, ғәйеплеһен ғәйепле тип иғлан итһендәр[+]. 2Әгәр ғәйепле кеше һуҡтырыуға лайыҡлы булһа, хөкөмдар уны ергә ятҡырһын һәм үҙенең күҙ алдында ғәйебенә күрә һанап һуҡтырһын. 3Ҡырҡ тапҡыр һуҡтырырға мөмкин, тик шунан артмаһын. Сөнки артығын һуғыуҙан ҡәрҙәшегеҙ бөтә кешенең күҙ алдында кәмһетелгән хәлдә ҡалыр[+].

4Ашлыҡ һуҡҡан үгеҙҙең ауыҙын ҡаплап ҡуйма[+].

5Әгәр ағалы-энеле бергә йәшәп, береһе балаһы булмайынса үлеп китһә, уның тол ҡатыны ситкә кейәүгә сығырға тейеш түгел. Ҡәйнеше уға өйләнһен һәм уның менән йәшәһен. Шулай итеп, ул үлгән туғанының ҡатыны алдындағы бурысын үтәр[+]. 6Ә ул ҡатын тапҡан беренсе ир бала үлгән туғанының исемен ала. Уның исеме Исраилда[†] юғалып ҡалмаһын тип эшләнә был[+]. 7Әгәр ҙә был кеше туғанының тол ҡалған ҡатынына өйләнергә теләмәһә, ҡатын, ҡала ҡапҡаһы[†] янына барып, аҡһаҡалдарға:[†] «Ҡәйнешем Исраилда туғанының исемен йәшәтеүҙән баш тарта, минең алдағы бурысын үтәмәй», – тип әйтһен. 8Ул саҡта аҡһаҡалдар, теге кешене саҡырып алып, өгөтләргә тейеш. Ул үҙенекендә ныҡ тороп: «Уға өйләнергә теләмәйем», – тиһә, 9еңгәһе аҡһаҡалдар алдына ҡәйнеше янына барһын да уның аяҡ кейемен систерһен һәм, йөҙөнә төкөрөп: «Туғанының нәҫелен дауам иттерергә теләмәгән кешене бына шулай итәләр», – тиһен[+]. 10Был кешенең ғаиләһе Исраилда «Аяҡ кейеме систерелгәндең ғаиләһе» тип аталыр.

11Әгәр ике ир һуғышҡанда, береһенең ҡатыны ирен айырып алыр өсөн ҡулын һуҙып туҡмаусының ирлек ағзаһынан тарта икән, 12ул ҡатындың ҡулын ҡырҡ, йәлләп торма.

13Янсығыңда береһе ауыр, береһе еңел тартҡан ике төрлө гер ташы йөрөтмә. 14Өйөңдә береһе бәләкәй, береһе ҙур ике үлсәүең дә булмаһын[+]. 15Герең дә, үлсәүең дә дөрөҫ һәм теүәл булһын. Шул саҡта Аллағыҙ Раббы[†] һеҙгә бирәсәк ерҙә ғүмерең оҙон булыр. 16Дөрөҫ булмаған герҙәр һәм үлсәүҙәр ҡулланған алдаҡсылар Аллаң Раббыға ерәнгес.

17Мысырҙан[†] сыҡҡанда ғәмәлектәрҙең юлда һеҙгә нимә эшләгәнен онотма[+]. 18Һеҙ арып-талсығып килгән саҡта, юлда һеҙгә һөжүм иттеләр ҙә артта ҡалған бөтә хәлһеҙҙәрҙе ҡырҙылар, Алланан ҡурҡманылар. 19Аллағыҙ Раббы һеҙгә биләмә итеп бирәсәк ерҙәргә килеп, Аллағыҙ Раббы һеҙҙе тирә-яғығыҙҙағы бөтә дошмандарығыҙҙан ҡотҡарып именлек биргәс, ер йөҙөндә ғәмәлектәр хаҡында хатта иҫтәлек тә ҡалдырма. Онотма быны![+]

#### 26

1Аллағыҙ Раббы[†] һеҙгә биләмәгә бирәсәк ергә инеп, уға хужа булғас һәм унда төйәкләнгәс, 2Аллағыҙ Раббы биргән ерҙә үҫкән бөтә емештәрҙең дә тәүге уңышын йыйып кәрзингә һалырһың да Аллаң Раббы Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн һайлап алған урынға барырһың[+]. 3Ул дәүерҙә хеҙмәт иткән ҡаһинға[†] килеп: «Раббы ант менән был ерҙе беҙгә бирергә ата-бабаларыбыҙға вәғәҙә иткән. Бөгөн мин Аллаң Раббыға шул ергә килгәнемде белдерәм», – тип әйт. 4Ҡаһин, ҡулыңдан кәрзинеңде алып, уны Аллағыҙ Раббының ҡорбан[†] усағы алдына ҡуйыр. 5Шунан Аллаң Раббы ҡаршыһында яуап тотоп әйт: «Алыҫ бабам күсмә бер арами[†] булған. Бер нисә генә кеше менән Мысырға[†] барып, килмешәк булып йәшәй башлаған. Тора-бара Мысырҙа унан бөйөк, көслө һәм күп һанлы халыҡ барлыҡҡа килгән[+]. 6Әммә Мысыр халҡы беҙгә насар мөнәсәбәттә булды, беҙҙе ҡыҫтылар, ауыр эш менән иҙҙеләр[+]. 7Беҙ ата-бабаларыбыҙҙың Аллаһы Раббыға ялбарҙыҡ. Раббы һыҡтауыбыҙҙы ишетте, ауыр хәлебеҙҙе, ғазаптарыбыҙҙы, йәберләнеүебеҙҙе күрҙе[+]. 8Раббы беҙҙе ҡөҙрәте, һуҙылған ҡулы, бөйөк дәһшәте, хикмәттәре һәм мөғжизәләре менән Мысырҙан алып сыҡты[+]. 9Беҙҙе бында алып килде, был һөт һәм бал ағып ятҡан ерҙе бирҙе[+]. 10Инде бына, Раббым, миңә биргән тупраҡтың тәүге уңышының емештәрен Һиңә алып килдем».

Шунан кәрзинеңде Аллаң Раббы алдына ҡуйып, уның ҡаршыһында сәждә ҡыл. 11Аллаң Раббы һеҙгә һәм йортоғоҙға биргән бәрәкәттәргә ҡыуанып үҙегеҙ ҙә, леви ҙә, арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәр ҙә бергәләп күңел асығыҙ.

12Өсөнсө йылда, уңыштың ундан бер өлөшөн биреү йылында, бөтә уңышығыҙҙың ундан бер өлөшөн айырып ал да уны левигә, килмешәккә, етемдәргә һәм тол ҡатындарға бир. Улар ҙа һеҙ йәшәгән ерҙәрҙә ашап туйынһындар[+]. 13Шунда Аллаң Раббы алдында былай тип әйт: «Һинең бойороҡтарыңды боҙманым, уларҙың береһен дә онотманым, Үҙең ҡушҡанса, өйөмдән Һиңә бағышланған уңышымдың ундан бер өлөшөн алдым да левиҙәргә,[†] килмешәктәргә, етемдәргә һәм тол ҡатындарға бирҙем. 14Был өлөштән хәсрәтле сағымда ашаманым, уны өйҙән алып сыҡҡанда нәжес[†] түгел инем, уны үлеләргә тәҡдим итмәнем. Аллам Раббының әйткәненә ҡолаҡ һалдым, миңә бойорғаныңдың барыһын да эшләнем[+]. 15Изге[†] торлағыңдан, күктәрҙән күҙ һалсы! Халҡың Исраилға,[†] ата-бабаларыбыҙға ант менән вәғәҙә итеп биргән ергә, һөт һәм бал ағып ятҡан ергә фатихаңды ҡыл»[+].

16Бөгөн Аллаң Раббы был ҡағиҙәләрҙе һәм ҡанундарҙы[†] үтәргә бойора. Уларҙы тот һәм бөтөн йөрәгең һәм бар булмышың менән бойомға ашыр. 17Бөгөн Раббының Аллағыҙ булғанын, Уның юлынан йөрөйәсәгегеҙҙе, ҡағиҙәләрен, бойороҡтарын, ҡанундарын үтәйәсәгегеҙҙе, Уның һүҙен тыңлаясағығыҙҙы белдерҙең. 18Бөгөн Раббы, һеҙгә биргән һүҙе буйынса, Уның бөтә бойороҡтарын үтәһәң, Уның Үҙ халҡы буласағығыҙҙы иғлан итте[+]. 19Ул һине хөрмәттә, шөһрәттә[†] һәм күркәмлектә Үҙе донъяға яратҡан барлыҡ ҡәүемдәрҙән өҫтөн ҡуясағын һәм, әйткән һүҙе буйынса, Үҙе өсөн һайлап алған халҡы итәсәген белдерҙе[+].

#### 27


Ғевал тауындағы ҡорбан усағы

1Муса[†] Исраил[†] аҡһаҡалдары[†] менән халыҡҡа былай тине:

– Бөгөн мин һеҙгә белдергән бөтә бойороҡтарҙы теүәл үтәгеҙ. 2Иордан йылғаһын кисеп, Аллағыҙ Раббы[†] һеҙгә бирәсәк ергә ингәс, ҙур таштар торғоҙоп ҡуйығыҙ, уларҙы ағартығыҙ[+]. 3Аталарығыҙҙың Аллаһы Раббының һеҙгә бирергә вәғәҙә иткән илгә – һөт һәм бал ағып ятҡан ергә кергәндән һуң, был ҡанундың[†] бөтә һүҙҙәрен шул таштарға яҙығыҙ. 4Был таштарҙы, бөгөн һеҙгә әмер иткәнемсә, Иорданды кисеп сыҡҡандан һуң Ғевал тауына торғоҙоп ҡуйығыҙ һәм ағартығыҙ. 5Унда Аллағыҙ Раббыға ҡорбан[†] усағы яһағыҙ. Уны таштан, тимер ҡорамалдар[†] ҡулланмайынса, эшләгеҙ[+]. 6Аллағыҙ Раббының ҡорбан усағын шымартылмаған, бөтөн таштарҙан яһағыҙ һәм унда Аллағыҙ Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны килтерегеҙ. 7Татыулыҡ ҡорбандарын да шунда килтерегеҙ, ҡорбан итен ашағыҙ һәм Аллағыҙ Раббы алдында күңел асығыҙ[+]. 8Таштарға был ҡанундың бөтә һүҙҙәрен дә аңлайышлы итеп яҙығыҙ[+].

9Шунан Муса һәм левиҙәрҙән[†] булған ҡаһиндар[†] бөтә Исраил халҡына:

– Эй Исраил! Диҡҡәт менән тыңла! – тип өндәште. – Бөгөн һин Аллаң Раббының халҡы булдың[+]. 10Шулай итеп, Аллаң Раббының әйткәндәрен тыңла, Уның бөгөн мин һиңә белдергән бойороҡтарын һәм ҡағиҙәләрен үтә.


Ғевал тауынан ләғнәттәр

11Был көндө Муса халыҡҡа былай тип бойорҙо:

12– Иордан йылғаһы аша сыҡҡас, халыҡҡа фатиха бирер өсөн, бына был ырыуҙар Геризим тауында торорға тейеш: Шимғон, Леви, Йәһүҙә,[†] Исасхар, Йософ һәм Бинйәмин[+]. 13Ә былары ләғнәт әйтеү өсөн Ғевал тауында торорға тейеш: Рәүвән, Ғад, Ашер, Зевулун, Дан[†], Нафтали. 14Левиҙәр бөтә Исраил халҡына оран һалып былай тиер:

15«Раббыға ерәнгес булғанды – оҫталар ҡулының эшен – уйылған йәки ҡойолған боттарҙы яһатҡан һәм йәшереп тотҡан кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

16«Атаһы йәки әсәһен хөрмәтләмәгән, уға ҡаршы һүҙ әйткән кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

17«Күршеһенең ыҙан ташын күсергән кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

18«Һуҡырҙы юлдан аҙаштырған кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

19«Килмешәкте, етемде, тол ҡатынды ялған хөкөм иткән кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

20«Атаһының ҡатыны менән ятҡан кешегә ләғнәт булһын, сөнки ул атаһының оятын асты».

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

21«Берәй төрлө хайуан менән яҡынлыҡ ҡылған кешегә ләғнәт булһын».

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

22«Үҙенең ҡыҙ туғаны, әсәһенең йәки атаһының ҡыҙы менән ятҡан кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

23«Ҡәйнәһе менән ятҡан кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

24«Йәшерен рәүештә берәйһен үлтергән кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

25«Ғәйепһеҙ ҡанды түгер өсөн аҡса алған кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

26«Был ҡанунда әйтелгәндәрҙе хупламаған һәм үтәмәгән кешегә ләғнәт булһын!»

Бөтөн халыҡ: «Амин!» – тип яуап бирһен[+].

#### 28


Фатихалар

1[•]Әгәр Аллағыҙ Раббының һүҙенә ҡолаҡ һалып, бөгөн мин һеҙгә еткергән бөтә бойороҡтарын теүәл үтәһәгеҙ, Аллағыҙ Раббы[†] һеҙҙе ер йөҙөндәге бөтә ҡәүемдәрҙән өҫтөн итер[+]. 2Әгәр Аллағыҙ Раббының әйткәндәрен тыңлаһағыҙ, ошо фатихаларҙың барыһы ла һеҙгә килер һәм бойомға ашыр.

3Ҡалала ла, ауылда ла фатихалы булырһың.

4Ҡарыныңдың емеше – балаң да, тупрағыңдың емеше лә, малдарыңдың түле – һыйырҙарыңдың быҙауы, һарыҡтарыңдың бәрәсе лә – фатихалы булыр.

5Кәрзиндәрең дә, икмәк күнәктәрең дә фатихалы булыр.

6Ингәнеңдә лә, сыҡҡаныңда ла фатихалы булырһың[+].

7Һиңә ҡаршы килгән дошмандарыңды Раббы алдыңда ҡырып һалыр. Һеҙгә бер юлдан ҡаршы сыҡһалар, ете юлдан ҡасып китерҙәр[+].

8Раббы һеҙҙең келәттәрегеҙгә, ҡулығыҙҙың һәр эшенә: «Бәрәкәтле булһын!» тип бойорор һәм һеҙгә бирәсәк ерҙә Аллағыҙ Раббы һеҙгә фатихалы булыр[+].

9Аллаң Раббының бойороҡтарын үтәһәгеҙ, Уның юлдарынан йөрөһәгеҙ, Раббы һеҙгә вәғәҙә биргәнсә, һеҙҙе Үҙенең изге[†] халҡы итеп таныр[+]. 10Ер йөҙөндәге бөтә ҡәүемдәр Раббының һеҙҙе «Үҙ халҡым» тип атағанын күрер һәм ҡурҡып торор. 11Раббы ата-бабаларығыҙға ант итеп һеҙгә бирергә вәғәҙә иткән ерҙә һәр йәһәттән бәрәкәт бирер: балаларығыҙ күп, малдарығыҙ ишле, тупрағығыҙ мул уңышлы булыр. 12Ерегеҙгә ямғырҙы ваҡытында яуҙырыр, башҡарған бар эштәрегеҙгә фатиха бирер өсөн күктәрҙең игелекле хазинаһын асыр. Бик күп халыҡтарға бурысҡа бирерһегеҙ, ә үҙегеҙ бурысҡа алмаҫһығыҙ[+]. 13Раббы һеҙҙе ҡойроҡ түгел, баш итер. Әгәр Аллағыҙ Раббының бөгөн мин һеҙгә еткергән бойороҡтарын тыңлаһағыҙ, уларҙы ғәмәл ҡылһағыҙ, һәр ваҡыт аҫта түгел, өҫтә булырһығыҙ. 14Бөгөн һеҙгә белдергән бойороҡтарҙан ситкә тайпылмағыҙ, уңға ла, һулға ла боролмағыҙ, башҡа илаһтар артынан эйәреп, уларға хеҙмәт итмәгеҙ.


Ләғнәттәр

15[•]Әгәр Аллағыҙ Раббының һүҙенә ҡолаҡ һалмаһағыҙ, Уның бөгөн мин һеҙгә еткергән бөтә бойороҡтарын, ҡағиҙәләрен үтәмәһәгеҙ, өҫтөгөҙгә ошо ләғнәттәр төшөр[+].

16Ҡалала ла, ауылда ла ләғнәтле булырһың.

17Кәрзиндәрең дә, икмәк күнәктәрең дә ләғнәтле булыр.

18Ҡарыныңдың емеше – балаларың да, тупрағыңдың уңышы ла, малдарыңдың түле – һыйырҙарыңдың быҙауы, һарыҡтарыңдың бәрәсе – барыһы ла ләғнәтле булыр.

19Ингәнеңдә лә, сыҡҡаныңда ла ләғнәтле булырһың.

20Раббы һеҙгә ҡарғыш, өмөтһөҙлөк ебәрер, һәр эшегеҙҙә уңышһыҙлыҡҡа дусар итеп, һәләк ҡылыр. Раббынан йөҙ сөйөргәнегеҙ өсөн һәм яуыз ғәмәлдәрегеҙ арҡаһында юҡҡа сығырһығыҙ. 21Раббы һеҙгә биләмә итеп бирәсәк ерегеҙҙән һеҙҙе юҡ итеп бөткәнгә тиклем үләт ебәреп язалар. 22Раббы һеҙҙе һулытып киптерер, биҙгәк, тапма тотор, шеш сығыр. Ул һеҙгә ҡоролоҡ, көйҙөргөс ел, бәшмәк ауырыуҙары ебәрер. Улар һеҙҙе ҡырылып бөткәнегеҙгә тиклем эҙәрләр[+]. 23Баш өҫтөгөҙҙәге күк баҡырға, аяҡ аҫтығыҙҙағы ер тимергә әйләнер. 24Раббы һеҙ юҡ булғанға тиклем күктән ямғыр урынына ерегеҙгә саң болото ебәрер, ҡом яуҙырыр[+].

25Раббы һеҙҙе дошмандарығыҙҙан еңелдерер: бер юл менән уларға ҡаршы сығырһығыҙ, ете юл менән уларҙан ҡасып китерһегеҙ. Ер йөҙөндәге бөтә батшалыҡтар өсөн ҡурҡыныс ғибрәт булырһығыҙ[+]. 26Мәйеттәрегеҙ һауалағы ҡоштарға һәм ҡырағай хайуандарға емтек булыр, уларҙы ҡыуып ебәреүсе лә ҡалмаҫ[+]. 27Раббы һеҙгә дауалап булмаҫлыҡ Мысыр[†] шеше, ҡорсаңғы һәм ҡутыр ебәрер[+]. 28Ул һеҙҙе аҡылдан яҙҙырыр, һуҡырайтыр, йөрәгегеҙҙең хәлен алыр. 29Һуҡыр кеше кеүек көпә-көндөҙ һәрмәнеп йөрөрһөгөҙ. Бер эшегеҙ ҙә уң булмаҫ. Һеҙҙе һәр саҡ ҡыҫырыҡларҙар, рәнйетерҙәр, әммә яҡлаусы булмаҫ[+].

30Ҡыҙ йәрәшерһең, әммә уның менән башҡа берәү йоҡлар. Өй һалырһың, әммә унда йәшәй алмаҫһың. Йөҙөм баҡсаһы ултыртырһың, тик емешен ауыҙ итә алмаҫһың[+]. 31Күҙ алдыңда үгеҙеңде һуйырҙар – итен ашай алмаҫһың; ишәгеңде күҙ алдыңда алып китерҙәр, кире бирмәҫтәр; һарыҡтарың дошмандарға булыр – бер кем дә һине яҡламаҫ. 32Улдарығыҙҙы һәм ҡыҙҙарығыҙҙы күҙ алдығыҙҙа башҡа халыҡтар араһына ҡыуырҙар. Уларҙы көтөп, күҙҙәрегеҙ талыр, әммә ярҙам итергә хәлегеҙ булмаҫ[+]. 33Һеҙҙе бөтөнләй белмәгән халыҡтар тупрағығыҙҙың уңышын, хеҙмәтегеҙҙең емешен ашар, ә һеҙ ғүмерегеҙҙе йәбер-яфала үткәрерһегеҙ[+]. 34Күҙҙәрегеҙ күргәнгә ҡотоғоҙ осоп, аҡылдан шашырһығыҙ. 35Ботоғоҙҙо, тубығығыҙҙы сиҡан баҫыр. Унан дауалана алмаҫһығыҙ: ул башығыҙҙан алып табанығыҙға тиклем ҡаплап алыр[+].

36Раббы һеҙҙе һәм үҙегеҙ һайлап ҡуйған батшағыҙҙы һеҙ ҙә, ата-бабаларығыҙ ҙа белмәгән ҡәүем араһына ҡыуыр. Унда таштан һәм ағастан эшләнгән башҡа илаһтарға хеҙмәт итерһегеҙ[+]. 37Раббы һеҙҙе араларына һөргән бар халыҡтар өсөн имәнес, ғибрәтле бер миҫал, әҙәм көлкөһө булырһығыҙ[+].

38Баҫыуығыҙға орлоҡто күп итеп сәсерһегеҙ, әммә уңышты бик аҙ йыйып алырһығыҙ, сөнки уны саранча ашап бөтөр[+]. 39Йөҙөм баҡсаһы үҫтерерһегеҙ, тәрбиәләрһегеҙ, әммә шарап эсә алмаҫһығыҙ, сөнки уларҙы ҡорт ашап бөтөр[+]. 40Ерегеҙҙең һәр урынында зәйтүн[†] ағастары үҫер, тик майын һөртә алмаҫһығыҙ, сөнки емештәре ҡойолоп бөтөр. 41Улдарығыҙ һәм ҡыҙҙарығыҙ тыуыр, тик улар янығыҙҙа ҡалмаҫ, әсирлеккә китер[+]. 42Бөтә ағастарығыҙҙы, тупрағығыҙҙың уңышын сиңерткәләр ашап бөтөр.

43Арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәр һеҙҙән торған һайын өҫтөнөрәк була барыр, ә һеҙ түбәнәйгәндән түбәнәйерһегеҙ. 44Улар һеҙгә бурысҡа биреп торор, ә һеҙ бирә алмаҫһығыҙ. Улар баш, ә һеҙ ҡойроҡ булырһығыҙ.

45Аллағыҙ Раббыны тыңламаған, Уның бойороҡтарын үтәмәгән, ҡағиҙәләрен тотмаған өсөн бөтә был ләғнәттәр башығыҙға яуыр, һеҙ ҡырылып бөткәнсе эҙәрләр һәм ҡыуып етер. 46Был ҡарғыштар һеҙгә һәм тоҡомдарығыҙға мәңгелек бер билдә, ҡара тамға булып ҡалыр. 47Муллыҡ заманында Аллағыҙ Раббыға шат күңелдән һәм ихлас йөрәктән хеҙмәт итмәгән өсөн[+] 48Раббы муйынығыҙға тимер ҡалып кейҙерер, һәм һеҙ, әжәлегеҙ еткәнсе ризыҡҡа, һыуға, кейемгә тилмереп, мохтажлыҡта дошмандарығыҙға хеҙмәт итерһегеҙ[+].

49-50Раббы алыҫтан, донъяның икенсе осонан, бер ҡәүем ебәрер. Һеҙ телен аңламаған, өлкәндәрҙе[†] хөрмәт итә, кеселәрҙе йәлләй белмәгән аяуһыҙ ул халыҡ ҡанаттарын йәйгән бөркөт һымаҡ өҫтөгөҙгә килеп ябырылыр[+]. 51Һеҙҙе бөлдөрөп юҡ иткәнгә тиклем малығыҙҙы, ерегеҙҙең уңышын ашап бөтөр. Һеҙгә икмәк тә, шарап та, зәйтүн майы[†] ла, һыйырҙарығыҙҙың быҙауҙарын, һарыҡтарығыҙҙың бәрәстәрен дә бирмәҫ[+]. 52Һеҙҙе йәшәгән урынығыҙҙа ҡамауға алыр, һеҙ ышанған бейек һәм ныҡлы диуарҙарығыҙҙы емерер, Аллағыҙ Раббы һеҙгә биргән ерҙәге бөтә ҡалаларығыҙҙа һеҙҙе ҡыҫырыҡлар[+].

53Дошман ҡамауында мохтажлыҡтың һуңғы сигенә төшкәс, ҡарынығыҙҙың емешен – Аллағыҙ Раббы биргән улдарығыҙҙы һәм ҡыҙҙарығыҙҙы ашарһығыҙ[+]. 54Арағыҙҙағы иң йомшаҡ күңелле, иғтибарлы һаналған ир ҙә үҙ туғанына, яратҡан ҡатынына һәм әле иҫән ҡалған балаларына аяуһыҙ күҙҙәре менән ҡарар. 55Үҙе ашаған баланың итенән уларға өлөш сығармаҫ, сөнки дошман ҡамауында ҡалған ҡалаларығыҙҙа, мохтажлыҡтың һуңғы сигенә еткәс, ашарлыҡ бер нәмә лә ҡалмаҫ. 56-57Арағыҙҙа иң йомшаҡ, иң яғымлы, наҙлылығы арҡаһында аяҡ табанын ергә тейҙермәгән ҡатын үҙенең һөйөклө иренә, ул-ҡыҙына аяуһыҙ күҙ менән бағыр һәм бала ятҡылығы менән яңы тыуған сабыйын уларҙан йәшереп кенә ашар, сөнки дошман ҡамауында ҡалған ҡалаларығыҙҙа, мохтажлыҡтың сигенә еткәс, бер ҡабыр ризыҡ та ҡалмаҫ[+].

58Әгәр ошо китапта яҙылған был ҡанундың[†] бөтә һүҙҙәрен дә теүәл үтәмәһәгеҙ, Аллағыҙ Раббының шөһрәтле[†] һәм дәһшәтле исеменән ҡурҡмаһағыҙ, 59Раббы үҙегеҙҙе һәм тоҡомдарығыҙҙы хайран ҡалдырырлыҡ, бөтмәҫ-төкәнмәҫ бәхетһеҙлектәр, яман һәм оҙайлы ауырыуҙар менән язалар. 60Мысырҙың һеҙҙе ҡурҡытҡан барлыҡ зәхмәттәрен башығыҙға ебәрер һәм улар һеҙгә йәбешеп ҡалыр[+]. 61Һеҙ ҡырылышып бөткәнгә тиклем Раббы хатта был ҡанун китабында яҙылмаған ауырыуҙарҙы һәм бәхетһеҙлектәрҙе лә ебәрер. 62Ҡасандыр күктәге йондоҙҙар кеүек күп булһағыҙ, бик аҙ ғына ҡалырһығыҙ, сөнки Аллағыҙ Раббы һүҙенә ҡолаҡ һалманығыҙ[+]. 63Ул һеҙгә яҡшылыҡ ҡылып, һеҙҙе күбәйтеп, нисек һөйөнгән булһа, һеҙҙе һәләк итеп, ҡырып бөтөргәндә лә шулай шатланыр. Һеҙ әле биләр өсөн китеп барған ерегеҙҙән сығарып бырғалырһығыҙ[+].

64Раббы һеҙҙе донъяның бер осонан икенсе осона, төрлө халыҡтар араһына таратыр. Унда үҙегеҙ ҙә, ата-бабаларығыҙ ҙа танымаған, ағастан һәм таштан яһалған башҡа илаһтарға хеҙмәт итерһегеҙ[+]. 65Был халыҡтар араһында йәнегеҙ – тыныслыҡ, аяғығыҙ тынғылыҡ тапмаҫ. Раббы һеҙгә тертләп торған йөрәк, тилмереп ҡараған күҙҙәр һәм һыҙланған күңел бирер. 66Тормошоғоҙ ҡурҡыныс аҫтында булыр, көнөн дә, төнөн дә ҡалтыранып торорһоғоҙ, киләсәккә ышанысығыҙ бөтөр. 67Йөрәгегеҙҙе биләп алған ҡурҡыуҙан һәм күҙҙәрегеҙ күргәндән һеҙ иртән: «Тиҙерәк кис етһә ине!» тип, ә кискеһен: «Йәһәтерәк таң атһа ине!» тип әйтерһегеҙ[+]. 68Мин һеҙгә башҡа бер ваҡытта ла күрмәйәсәкһегеҙ тигән юлдан Раббы һеҙҙе кәмәләрҙә Мысырға кире алып китер. Унда дошмандарығыҙға ҡол итеп һатылырға тырышырһығыҙ, тик алыусы табылмаҫ[+].

#### 29


Килешеү хаҡында өгөт-нәсихәт

1Раббының Исраил[†] халҡы менән Хорев[†] тауында төҙөгән килешеүенә[†] өҫтәлмә булараҡ, Раббы[†] Мусаға[†] Моав[†] ерендә лә килешеү төҙөргә бойорҙо. Был килешеүҙең һүҙҙәре ошо[+].

2Муса Исраил халҡын бергә йыйҙы ла уларға былай тине:

– Раббының Мысырҙа[†] күҙ алдығыҙҙа фирғәүенгә,[†] уның бөтә ҡолдарына һәм бөтә иленә нимәләр ҡылғанын күрҙегеҙ. 3Бөйөк һәм ауыр һынауҙарҙы, ғәжәйеп хикмәттәрҙе һәм мөғжизәләрҙе үҙ күҙегеҙ менән күрҙегеҙ. 4Әммә бөгөнгө көнгә тиклем Раббы һеҙгә аңлар өсөн аҡыл, күрер өсөн күҙ, ишетер өсөн ҡолаҡ бирмәгәйне[+].

5«Һеҙҙе ҡырҡ йыл буйы сүллектә йөрөттөм, өҫтөгөҙҙәге кейемегеҙ иҫкермәне, аяҡ кейемегеҙ туҙманы, – ти Раббы. –[+] 6Икмәк ашаманығыҙ, шарап та, хәмер ҙә эсмәнегеҙ. Быларҙың барыһын да Минең Аллағыҙ Раббы икәнемде аңлауығыҙ өсөн эшләнем»[+].

7Был урынға килгәс, беҙгә ҡаршы һуғышыр өсөн Хешбон батшаһы Сихон менән Башан батшаһы Ғоғ сыҡты. Беҙ уларҙы ҡыйраттыҡ[+]. 8Уларҙың ерен алдыҡ та, биләмә итеп, Рәүвән менән Ғад ырыуына һәм Менашше ырыуының яртыһына бирҙек[+]. 9Эшләгән һәр эшегеҙҙә уңыш ҡаҙаныр өсөн был килешеүҙең һәр һүҙен теүәл үтәгеҙ[+].

10-11Бөгөн барсағыҙ ҙа: ырыу башлыҡтары, аҡһаҡалдар,[†] етәкселәр, Исраилдың бөтә ирҙәре, балаларығыҙ, ҡатындарығыҙ, арағыҙҙа йәшәгән һәм утынығыҙҙы ҡырҡҡан, һыуығыҙҙы ташыған килмешәктәр – Аллағыҙ Раббы алдында тораһығыҙ[+]. 12Аллағыҙ Раббының бөгөн һеҙҙең менән төҙөйәсәк антлы килешеүен ҡабул итер өсөн тораһығыҙ һеҙ. 13Һеҙгә әйткәнсә һәм ата-бабаларығыҙ Ибраһимға,[†] Исхаҡҡа, Яҡупҡа вәғәҙә иткәнсә, Аллағыҙ Раббы бөгөн һеҙҙе Үҙенең халҡы, ә Үҙен һеҙҙең Аллағыҙ итеп белдерә[+]. 14-15Был антлашып төҙөлгән килешеүҙе Ул бер һеҙҙең менән, Аллабыҙ Раббы хозурында торғандар менән генә түгел, ә киләсәк быуындар менән дә беркетә.

16Мысырҙа нисек йәшәгәнебеҙҙе, төрлө ҡәүемдәр араһынан бында нисек килгәнебеҙҙе беләһегеҙ. 17Уларҙың әшәке нәмәләрен – ағастан, таштан, алтындан, көмөштән яһалған боттарын күрҙегеҙ. 18Бөгөн арағыҙҙа был ҡәүемдәрҙең илаһтарына табыныр өсөн Аллабыҙ Раббынан ситләшкән ир ҙә, ҡатын да, нәҫел дә, ырыу ҙа булмаһын, арағыҙҙа ағыу һәм әрем үҫтереүсе тамыр булмаһын[+].

19Был килешеү һүҙҙәрен ишетеп берәйһе күңеленән маһайып: «Үҙемдең тиҫкәрелегемә таянып йәшәһәм дә, иҫән-аман булырмын», – тимәһен. Юғиһә был һуғарыулы ерҙе лә, ҡоро тупраҡты ла һәләкәткә килтерер. 20Раббы бындай кешене ғәфү итмәҫ. Раббының уға ҡаршы асыуы ҡабарыр, ярһыуы тоҡаныр, ул кешенең башына был китапта яҙылған бөтә ҡарғыштар төшөр һәм Раббы уның исемен ер йөҙөнән юҡ итер[+]. 21Был ҡанун[†] китабында яҙылған килешеүҙәге ҡарғыштарға ярашлы рәүештә Раббы уны һәләк итер өсөн Исраилдың бөтә ырыуҙарынан айырып алыр.

22Киләсәк быуын, һеҙҙән һуң тыуған балалар һәм алыҫ илдәрҙән килгән килмешәктәр был илгә ябырылған бәләләрҙе һәм Раббы күндергән ауырыуҙарҙы күрер: 23бөтә ер яна, көкөрт һәм тоҙ менән үртәлә, иген игелмәй, тупраҡ һөрөлмәй ҙә, сәселмәй ҙә, хатта үлән дә үҫмәй. Ил Раббының асыуы менән юҡ ителгән Содом, Ғамора, Адма һәм Севоим ҡалалары кеүек булған[+]. 24Бар ҡәүемдәр: «Раббы ни өсөн был илгә шулай эшләне? – тип һорар. – Был дәһшәтле асыуҙың сәбәбе ниҙә?»[+]

25Яуап шулай булыр: «Ата[†]-бабаларының Аллаһы Раббы уларҙы Мысырҙан сығарғанда үҙ-ара төҙөшкән килешеүҙе тотманылар[+]. 26Үҙҙәре белмәгән, Раббы тәҡдим итмәгән башҡа илаһтарға эйәреп, уларға хеҙмәт итә һәм табына башланылар. 27Шуның өсөн был илгә Раббының асыуы ялҡынланды һәм уны был китапта яҙылған бөтә ҡарғыштарға дусар итте[+]. 28Раббы көслө ярһыу, тыйғыһыҙ нәфрәт менән уларҙы илдәренән ҡыуып сығарып ебәрҙе һәм бөгөнгөләй башҡа ерҙәргә һөрҙө»[+].

29Йәшерен булғаны – Аллабыҙ Раббыныҡы, ә асылғаны, беҙ был ҡанундың бөтә һүҙҙәрен үтәһен өсөн, ғүмерлеккә беҙҙеке һәм беҙҙең балаларҙыҡы[+].

#### 30

1Мин һеҙгә һайларға тәҡдим иткән фатиха йәки ләғнәт башығыҙға килгәндә, Аллағыҙ Раббы[†] һеҙҙе һибеп таратҡан ҡәүемдәр араһында шуларҙы хәтерләйәсәкһегеҙ[+]. 2Үҙегеҙ һәм балаларығыҙ Аллағыҙ Раббыға әйләнеп ҡайтып, бөгөн мин һеҙгә бойорған һәр эштә Уның һүҙен бөтөн йөрәгегеҙ һәм бар булмышығыҙ менән үтәһәгеҙ,[+] 3Аллағыҙ Раббы, мәрхәмәт[†] күрһәтеп, әсирлектән ҡайтарыр, һеҙҙе таратҡан ҡәүемдәр араһынан ҡабат йыйып алыр[+]. 4Ер сигенә һөрөлгән булһағыҙ ҙа, Аллағыҙ Раббы һеҙҙе йыйып алып кире ҡайтарыр[+]. 5Аллағыҙ Раббы һеҙҙе ата-бабаларығыҙ биләгән ергә килтерер, һәм һеҙ уны биләмә итеп алырһығыҙ. Аллағыҙ Раббы һеҙгә ата-бабаларығыҙға ҡарағанда ла ҙурыраҡ яҡшылыҡ ҡылыр, һеҙҙе уларға ҡарағанда ла ишлерәк итер. 6Һеҙ Аллағыҙ Раббыны бөтөн йөрәгегеҙ һәм бар булмышығыҙ менән яратһын һәм имен йәшәһен өсөн, Аллағыҙ Раббы һеҙҙең һәм тоҡомдарығыҙҙың йөрәген сөннәтләр[+]. 7Шул саҡта Аллағыҙ Раббы бөтә был ҡарғыштарҙы дошмандарығыҙға, һеҙҙе күрә алмағандарға һәм һеҙҙе эҙәрләүселәргә йүнәлтер[+]. 8Һеҙ йәнә Раббының әйткәндәрен тыңларһығыҙ, бөгөн мин һеҙгә еткергән бойороҡтарҙың барыһын да үтәрһегеҙ. 9Аллағыҙ Раббы һәр эшегеҙҙе уңышлы итер: балаларығыҙ ишле, малығыҙ үрсемле, ерегеҙ емешле булыр. Раббы, ата-бабаларығыҙға яҡшылыҡ ҡылып, нисек ҡыуанһа, һеҙҙең өсөн дә шулай һөйөнөр, һеҙгә игелек эшләр. 10Әммә был бер шартты үтәһәгеҙ: Аллағыҙ Раббының әйткәндәрен тыңлаһағыҙ, Уның был ҡанун[†] китабында яҙылған бойороҡтарын, ҡағиҙәләрен үтәп, Уға бөтөн йөрәгегеҙ һәм бар булмышығыҙ менән боролһағыҙ ғына булыр.

11Бөгөн мин һеҙгә еткергән бойороҡ ят йәки үтәй алмаҫлыҡ түгел. 12«Берәйһе, күккә менеп, беҙгә уны алып төшһә, беҙ уларҙы үтәр инек», – тип әйтер инегеҙ, ул күктә түгел[+]. 13«Берәйһе, диңгеҙ аръяғына барып, ул бойороҡто алып килһен дә уҡып ишеттерһен ине, беҙ уны үтәр инек», – тип әйтер инегеҙ, ул диңгеҙ аръяғында ла түгел. 14Алла[†] һүҙе һеҙгә яҡын ғына: һеҙ уны үтәй алһын өсөн ул телегеҙҙә һәм йөрәгегеҙҙә.

15Бына мин бөгөн һеҙгә йәшәү менән яҡшылыҡты йәки үлем менән яманлыҡты һайларға тәҡдим итәм[+]. 16Бөгөн мин һеҙгә әйткәндәрҙе – Аллағыҙ Раббы ҡушҡандарҙы үтәһәгеҙ, Аллағыҙ Раббыны яратһағыҙ, Уның юлынан йөрөп, барлыҡ бойороҡтарын, ҡағиҙәләрен һәм ҡанундарын үтәһәгеҙ, Аллағыҙ Раббы фатихаһы менән үҙегеҙ биләргә барған ерҙә йәшәрһегеҙ һәм күп һанлы булырһығыҙ.

17Әгәр ҙә йөрәгегеҙ ситләшһә, ҡолаҡ һалмаһағыҙ, аҙашһағыҙ, башҡа илаһтарға табына һәм хеҙмәт итә башлаһағыҙ, 18мин һеҙҙе бөгөн киҫәтеп әйтәм, мотлаҡ һәләк булырһығыҙ, Иордан йылғаһы аша сығып биләр өсөн барған ерегеҙҙә оҙаҡ йәшәй алмаҫһығыҙ.

19Мин бөгөн күк менән ерҙе шаһитлыҡҡа саҡырып, һеҙгә йәшәү йәки үлем, фатиха йәки ләғнәт һайларға тәҡдим итәм. Тормошто һайлағыҙ – ул ваҡытта үҙегеҙ ҙә, тоҡомоғоҙ ҙа йәшәйәсәкһегеҙ. 20Аллағыҙ Раббыны яратығыҙ, Уны тыңлағыҙ, Уға һыйынығыҙ. Унда – һеҙҙең тормошоғоҙ, Раббы ата-бабаларығыҙ Ибраһимға,[†] Исхаҡҡа һәм Яҡупҡа бирергә ант менән вәғәҙә иткән ерҙәге оҙон ғүмерегеҙ[+].

#### 31


Йушағ – Мусаның эшен дауам итеүсе

1Муса[†] бөтә Исраил[†] халҡына ошо һүҙҙәрҙе еткергәндән һуң, былай тип дауам итте:

2– Миңә инде йөҙ егерме йәш. Бынан ары һеҙгә етәкселек итә алмайым. Раббы[†] ла миңә: «Һин Иордан йылғаһын аша сыҡмаясаҡһың», – тине[+]. 3Аллағыҙ Раббы алдығыҙҙан Үҙе барыр һәм был ҡәүемдәрҙең барыһын да алдығыҙҙан ҡырып бөтөрөр. Һеҙ уларҙың ерҙәрен биләп алырһығыҙ. Раббының һүҙе буйынса, йылға аша һеҙҙе Йушағ алыр сығыр[+]. 4Раббы әмөриҙәрҙең батшалары Сихон менән Ғоғты һәм уларҙың ерҙәрен нисек юҡ иткән булһа, был ҡәүемдәр менән дә шулай эшләр[+]. 5Раббы уларҙы һеҙгә тапшырыр һәм һеҙ улар менән һеҙгә биргән бойороҡтарым буйынса мөғәмәлә итерһегеҙ[+]. 6Ныҡ һәм ғәйрәтле булығыҙ, ҡурҡмағыҙ, ҡаушап ҡалмағыҙ, сөнки Аллағыҙ Раббы Үҙе һеҙҙең менән бара – Ул һеҙҙе яңғыҙ ҡалдырмаҫ, ташлап китмәҫ[+].

7Муса Йушағты саҡырып алды ла бөтә Исраилдың күҙ алдында:

– Ныҡ һәм ғәйрәтле бул, сөнки һин халыҡты Раббы уларҙың ата-бабаларына нәҙер иткән ергә алып бараһың, – тине. – Ул ерҙе һин халыҡҡа өлөшләп бүлеп бирерһең[+]. 8Раббы Үҙе алдыңдан барыр, һинең менән бергә булыр, яңғыҙ ҡалдырмаҫ һәм ташлап китмәҫ. Ҡурҡма һәм ҡаушама.


Ете йыл һайын ҡанун уҡылырға тейеш

9Муса, был ҡанунды[†] яҙып, Раббының Килешеү һандығын[†] күтәреп йөрөтөүсе Леви ырыуынан булған ҡаһиндарға[†] һәм Исраил аҡһаҡалдарына[†] бирҙе. 10Шунан уларға былай тип бойорҙо:

– Һәр ете йыл һайын, бурыстарҙы ғәфү итеү йылында, Ҡыуыш байрамында,[+] 11бөтә исраилдар Аллағыҙ Раббы алдына баҫыр өсөн Раббы Үҙе һайлаған ергә йыйылғас, ошо ҡанунды ҡысҡырып уҡығыҙ[+]. 12Һәммә халыҡты – ирҙәрҙе, ҡатындарҙы, балаларҙы һәм арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәрҙе – йыйығыҙ. Һәр кем тыңлаһын һәм өйрәнһен, Аллағыҙ Раббынан ҡурҡһын һәм ҡанундың бөтә һүҙҙәрен дә теүәл үтәһен[+]. 13Әле уны белмәгән балаларығыҙ ҙа тыңлаһын, һеҙ әле биләргә барған Иордан аръяғындағы ерҙә йәшәгәндә һәр саҡ Аллағыҙ Раббынан ҡурҡырға өйрәнһен.


Раббының Мусаға һуңғы бойороғо

14Раббы Мусаға:

– Үлер көндәрең яҡынлаша, – тине. – Йушағты саҡыр ҙа Осрашыу сатырында[†] Минең алдыма баҫығыҙ. Мин уға күрһәтмәләремде бирермен.

Муса менән Йушағ Осрашыу сатырына килде[+]. 15Раббы сатырҙа болот бағанаһы эсендә пәйҙә булды. Бына болот бағанаһы сатыр ауыҙында туҡтап ҡалды[+].

16Раббы Мусаға былай тине:

– Бына һин, үлеп, ата-бабаларың хозурына күсерһең. Ә был халыҡ, Миңә тоғролоҡ һаҡламайынса, барған ерендәге илаһтар менән зина ҡылыр, Мине ташлар һәм Мин улар менән төҙөгән килешеүҙе[†] боҙор[+]. 17Шул саҡ уларға асыуым ялҡынланыр һәм Мин, уларҙы ташлап, йөҙ сөйөрөрмөн. Улар башҡаларға ем булыр, баштарына һанһыҙ михнәт-ҡайғылар ябырылыр һәм яза көнөндә: «Был бәләләр башыбыҙға Аллабыҙ беҙҙең менән булмаған өсөн төштө», – тип әйтерҙәр[+]. 18Башҡа илаһтарға эйәреп эшләгән яуызлыҡтары өсөн Мин ул көндө уларҙан ваз кисермен.

19Ә хәҙер үҙегеҙгә был йырҙың һүҙҙәрен яҙып алығыҙ һәм исраилдарға өйрәтегеҙ: әйҙә уны ҡабатлаһындар. Был йыр уларға ҡаршы Минең шаһитым булһын[+]. 20Сөнки уларҙы, ата-бабаларына ант менән вәғәҙә иткәнсә, һөт һәм бал ағып ятҡан яҡшы ергә алып килгәс, улар ашап-туйып һимерер ҙә, башҡа илаһтарға эйәреп, уларға хеҙмәт итә башлар, Мине инҡар итеп, килешеүемде боҙор[+]. 21Баштарына һанһыҙ михнәттәр, хәсрәттәр килгәндә, был йыр уларға ҡаршы шаһит булыр, сөнки балалары был йырҙы теленән төшөрмәҫ. Бирергә ант иткән ергә алып ингәнгә тиклем үк, Мин уларҙың нимә ниәтләгәнен беләм.

22Шул көндө үк Муса был йырҙы яҙып алды һәм Исраил халҡына өйрәтте.

23Раббы Нун улы Йушағҡа былай тип бойорҙо:

– Ныҡ һәм ғәйрәтле бул, сөнки һин Исраил халҡын Мин уларға бирергә ант иткән ергә алып керәһең. Мин һинең менән бергә буласаҡмын[+].

24Муса был ҡанундың һүҙҙәрен аҙағына тиклем китапҡа яҙып ҡуйҙы ла[+] 25Раббының Килешеү һандығын күтәреп йөрөүсе левиҙәргә[†] былай тине:

26– Был ҡанун китабын алығыҙ ҙа уны Аллағыҙ Раббының Килешеү һандығы янына һалығыҙ. Ул унда һеҙгә ҡаршы шаһит булып ятыр[+]. 27Сөнки мин һеҙҙең ниндәй тиҫкәре һәм фетнәсел булыуығыҙҙы беләм. Әле мин иҫән, арағыҙҙа саҡта Раббыға буйһонмайһығыҙ, ә мин үлгәндән һуң нимә булыр? 28Яныма ырыуҙарығыҙҙың аҡһаҡалдарын һәм етәкселәрен саҡырығыҙ. Был һүҙҙәрҙе уларға телдән әйтермен, шаһит итеп, ер менән күкте саҡырырмын. 29Сөнки мин үлгәндән һуң аҙырығыҙҙы, һеҙгә бойорған юлдан тайпылырығыҙҙы беләм. Ваҡыт үтеү менән, һеҙҙе бәләләр ҡыуып етер, сөнки, Раббы алдында яманлыҡ ҡылып, Уны үҙегеҙҙең эштәрегеҙ менән асыуландырасаҡһығыҙ[+].


Мусаның йыры

30Муса, йыйылған бөтә Исраил халҡы ишетерлек итеп, был йырҙы баштан алып аҙағына тиклем әйтеп бирҙе.

#### 32

1«Мин һөйләйем, ҡолаҡ һал, күк;
Ер йөҙө, ауыҙымдан сыҡҡан һүҙҙәрҙе ишет![+]
2Нәсихәтем ямғыр һымаҡ яуһын,
Ысыҡ кеүек төшһөн телмәрем;
Йәшеллеккә яуған ләйсән булһын,
Ҡойма ямғыр – үләндәргә ҡойған[+].
3Раббының исемен иғлан итәм –
Аллабыҙҙың бөйөклөгөн данлағыҙ!

4Ул – Ҡая! Эштәре камил,
Уның бөтә юлдары ла ғәҙел.
Алла[†] тоғро, Унда һис юҡ ялған.
Ул хаҡ һәм ғәҙел[+].

5Тик был кире, аҙғын быуын
Уға тоғролоғон һаҡламаны.
Уға бала булманылар,
Шуға хурлыҡҡа ҡалдылар.
6Раббыға яуабығыҙ шулаймы,
Эй аҡылһыҙ, мәғәнәһеҙ халыҡ?
Һеҙҙе яратҡан Атайың түгелме Ул?
Һине бар ҡылған, нығытҡан Ул түгелме[+]?
7Боронғо мәлдәрҙе хәтергә ал,
Әүәлге быуындар тураһында уйла.
Атайыңдан һора, ул аңлатһын,
Ҡарттарҙан ҡыҙыҡһын, һөйләһендәр[+].

8Юғарыларҙан Юғары, ҡәүемдәргә ер өләшеп,
Әҙәм балаларын айырғанда,
Исраил[†] улдарының[*] һанына күрә
Халыҡтарҙың сиген билдәләне[+].

9Сөнки Раббының өлөшө – Үҙ халҡы,
Яҡуп нәҫеле – Уның биләмәһе[+].

10Был халыҡты Ул сүллектә тапты,
Буп-буш, ҡырағай далала.
Ҡурсаланы, баҡты, ҡараны,
Күҙ ҡараһы һымаҡ һаҡланы[+].
11Ояһын һаҡлап кәйелгән,
Ҡошсоҡтарын ҡурсып ҡанат йәйгән,
Ҡаурыйҙарында йөрөткән бөркөт һымаҡ[+]
12Раббы[†] Яҡупты бер Үҙе алып барҙы,
Янында башҡа алла булманы.
13Таулы илде яуларға килтерҙе,
Баҫыуының емешенә туйындырҙы,
Уны ҡаянан аҡҡан бал менән,
Саҡматаштан һығылған зәйтүн[†] менән һыйланы[+].
14Һыйыр майы, кәзә һөтө менән,
Бәрәстәрҙең, тәкәләрҙең,
Башан малдарының эс майы,
Туҡ башаҡлы бойҙай менән туйындырҙы,
Йөҙөм ҡаны – шарап эсерҙе.

15Әммә Йешурун[*] һимерҙе, буйһонмай башланы,
Таҙарҙы, йыуанайҙы, май бөрҙө.
Үҙен яратҡан Алланы ташланы.
Ҡотҡарыусы[†] таянысынан ваз кисте[+].
16Сит илаһтары менән Алланы көнләштерҙе,
Ерәнгес ғәмәлдәре менән ярһытты[+].
17Аллаға түгел, ендәргә,
Үҙҙәре белмәгән илаһтарға,
Ата[†]-бабалары ҡурҡмаған,
Һуңғы мәлдә ситтән килеп ингән
Яңы илаһтарға ҡорбан[†] салды[+].
18Һиңә йәшәү биргән Ҡаяңды оноттоң,
Үҙеңде донъяға килтергән Алланы хәтереңдән сығарҙың[+].

19Быны күреп, Раббы асыуланды,
Улдары һәм ҡыҙҙарынан Ул ваз кисте.
20„Уларҙан Мин йөҙ йәшерәм, – тине. –
Һәм күрермен: нисек булыр ахырҙары.
Сөнки улар аҙғын быуын,
Тоғролоҡто белмәгән балалар.
21Ялған илаһтары менән
Көнсөллөгөмә тейәләр.
Мәғәнәһеҙ боттарға табынып,
Мине асыуландыралар.
Халыҡ булмаған бер ҡәүем менән
Мин дә уларҙы көнләштерермен,
Берәй алйот ҡәүем менән йәндәренә тейермен[+].
22Сөнки асыуымдан ут тоҡанды,
Үлеләр донъяһының[†] тәрәнлектәренәсә яныр.
Ер йөҙөн, емештәрен йотоп юҡ итер,
Тауҙарҙың нигеҙенә тоташыр[+].
23Уларға бәләләр ебәрермен,
Өҫтәренә уҡтарымды яуҙырырмын[+].
24Аслыҡтан яфа сигерҙәр,
Ҡот осҡос сирҙән, үләттән ҡырылырҙар,
Мин яуыз йыртҡыстар,
Ағыулы йыландар күндерермен[+].
25Урамда уларҙы ҡылыс ялмар,
Өйҙә дәһшәт алҡымынан алыр:
Егеттәр менән ҡыҙҙар ҙа,
Сабыйҙар менән ҡарттар ҙа үлер[+].
26Әйтер инем: ‘Сәсеп ебәрәм дә,
Кешеләрҙең хәтеренән юйылһындар’.
27Тик дошман үсәмәһен тип кисектерҙем:
‘Быларҙы эшләгән Раббы түгел,
Был ҡазаның сәбәпсеһе – беҙ’, – тип
Маһайып йөрөмәһендәр[+].

28Сөнки улар аңһыҙ милләт,
Уларҙа фекер йөрөтөү ҡеүәһе юҡ[+].
29Әгәр аҡылдары булһа, уйлар,
Үҙҙәренә ни булырын аңлар ине!“

30Әгәр уларҙың Ҡаяһы ҡурсалауҙан туҡтамаһа,
Раббы уларҙы дошмандары ҡулына тапшырмаһа,
Нисек берәү мең кешене ҡыуыр,
Икәү ун меңде баҫтырыр ине[+]?
31Уларҙың ҡаяһы беҙҙең Ҡая һымаҡ түгел.
Улар быны үҙҙәре лә белә[+].
32Уларҙың йөҙөмө Содом ағасында,
Ғамора баҡсаларында үҫкән.
Уларҙың емештәре ағыулы, тәлгәштәре әсе[+].
33Шараптары – зәһәр ыу –
Ҡара йыландың ағыуы[+].

34„Хазиналарымда мөһөр баҫып,
Бына нимәләрҙе һаҡлап тотам!
35Ҡон ҡайтарыу – Минән, әжерен Үҙем бирермен.
Ваҡыт еткәс, улар һөрөнөп йығылыр,
Сөнки уларҙың һәләкәт көнө яҡын,
Тәҡдирҙәре уларға ҡаршы ашыға“[+].

36Үҙ халҡының хәлһеҙләнгәнен,
Әсирҙән дә, азаттан да һис кем ҡалмағанын күргәс,
Раббы уларҙы ҡыҙғаныр, Үҙенең ҡолдарын яҡлар[+].

37Шунда: „Ҡайҙа илаһығыҙ, – тиер. –
Өмөтләнгән таяныстарығыҙ[+]?
38Ҡорбандарығыҙҙың майын ейгән,
Түкмә ҡорбандарығыҙҙы эскән
Илаһтарығыҙ ҡайҙа һуң?
Тороп ярҙамға килһендәр,
Һеҙҙең ышығығыҙ булһындар.
39Инде күрегеҙ, Мин берҙән-бермен!
Минән башҡа Алла юҡ.
Үлтереүсе лә, терелтеүсе лә Мин,
Имгәтеүсе лә, дауалаусы ла Мин.
Минең ҡулдан һис кем ҡотҡара алмай[+].
40Ҡулымды күккә күтәреп,
Мәңге йәшәүем менән ант итәм:
41Ялтлап торған ҡылысымды үткерләгәс,
Ҡулым хөкөм ҡылыр өсөн күтәрелгәс,
Дошмандарымдан Мин үс алырмын,
Миңә нәфрәт тотҡандарҙы ҡырырмын[+].
42Уҡтарымды ҡандан иҫертермен,
Ҡылысым ит, ҡырылғандар, әсир ителгәндәр ҡанын,
Дошман түрәләренең баштарын ашар“[+].

43Эй ҡәүемдәр! Уның халҡы менән бергә шатланығыҙ,
Сөнки ҡолдарының ҡаны өсөн
Дошмандарынан үс алыр,
Үҙенең ерен һәм халҡын паклар»[+].

44Муса,[†] Нун улы Йушағ менән бергә килеп, был йырҙың һүҙҙәрен халыҡҡа уҡыны. 45Был һүҙҙәрҙе бөтә Исраилға әйтеп биргәс, Муса 46былай тип өҫтәне:

– Мин һеҙгә бөгөн иғлан иткән был һүҙҙәрҙе йөрәгегеҙгә бикләгеҙ. Был ҡанундың[†] бөтә һүҙҙәренә диҡҡәт итһендәр һәм теүәл үтәһендәр өсөн, балаларығыҙға бойороғоҙ[+]. 47Былар һеҙҙең өсөн буш һүҙ түгел, уларҙа – һеҙҙең тормошоғоҙ. Улар арҡаһында Иордан йылғаһын аша сығып биләйәсәк ерҙәрегеҙҙә оҙон-оҙаҡ йәшәрһегеҙ[+].


Мусаның үлеме тураһында Раббының алдан әйтеп ҡуйыуы

48Раббы шул көндө Мусаға былай тине:

49– Ошо Ғаварим таулығына, Йерихо ҡаршыһында Моав[†] ерендәге Нево тауына мен. Мин Исраил халҡына биләмә итеп бирәсәк Ҡәнғән[†] ерҙәренә күҙ һал[+]. 50Ағайың Һарун,[†] Һор тауында вафат булып, ата-бабалары янына күскән кеүек, һин дә менгән тауыңда үлеп, ата-бабаларыңа ҡушылырһың[+]. 51Сөнки икегеҙ ҙә Цин сүлендә, Мерива-Ҡадеш һыуҙарында, исраилдар алдында мөҡәддәслегемде[†] иҫбатламанығыҙ һәм Миңә тоғро булманығыҙ[+]. 52Шуға күрә Мин Исраил халҡына бирәсәк ерҙе алыҫтан күрерһең, әммә унда инмәйәсәкһең[+].

#### 33


Мусаның исраилдарға һуңғы фатихаһы

1[•]Бына Алла[†] бәндәһе Мусаның[†] вафаты алдынан Исраил[†] халҡына биргән фатихаһы[+]. 2Ул былай тине:

– Раббы[†] Синай тауынан[†] килде,
Ул беҙгә таңдай Сеғирҙан тыуҙы,
Паран тауынан нур сәсте,
Ун меңләгән изгеләре[†] менән килде,
Уң ҡулында ҡанун[†] уты яна ине[+].
3Ысынлап та, Ул халыҡтарҙы ярата!
Бөтә изгеләр – Уның ихтыярында.
Улар, аяҡ осона ҡапланып,
Уның әйткәндәрен тыңлай.
4Яҡуп нәҫеленә мираҫ итеп,
Муса беҙгә ҡанун бирҙе[+].
5Исраилдың ырыуҙары
Башлыҡтары менән йыйылғанда
Раббы Йешурунға батша булды[+].

6Рәүвән йәшәһен, үлмәһен,
Халҡының һаны аҙ булмаһын.

7Муса Йәһүҙә[†] хаҡында былай тине:
– Эй Раббым, Йәһүҙәнең тауышын ишет,
Уны үҙенең халҡына кире ҡайтар.
Үҙ ҡулдары менән ул үҙен яҡлай,
Дошмандарына ҡаршы Һин ярҙамсы бул.

8Леви тураһында әйтте:
– Раббым, туммимың менән уримың –
Һинең тоғро ҡолоң өсөн.
Уны Массала һынаның,
Мерива һыуҙарында көрәштең[+].
9Ул атаһы менән әсәһе хаҡында:
«Мин улар хаҡында уйламайым», – тине.
Туғандарын таныманы, балаларын белмәне,
Әммә Һинең һүҙҙәреңде тотто,
Һинең менән килешеүҙе[†] һаҡланы[+].
10Яҡуп тоҡомон – ҡағиҙәләреңә,
Исраил халҡын ҡануныңа өйрәтә.
Алдыңда хуш еҫ төтәтә,
Усағыңда тотош яндырыу ҡорбандары[†] килтерә.
11Йә Раббы, уның ҡеүәтен фатихала,
Уларҙың эшен ҡабул ҡыл.
Кем уларға һөжүм итә, нәфрәт тота – билен һындыр,
Бүтән баш ҡалҡытмаһындар.

12Бинйәмин тураһында әйтте:
– Раббының һөйөклөһө Уның янында
Һис бер хәүеф белмәй йәшәй.
Раббы уны һәр саҡ ҡурсалай,
Ул Раббының ҡосағында имен-аман.

13Йософ тураһында әйтте:
– Раббы уның ерен күк байлығы – ысыҡ,
Ер аҫтында ятҡан тәрән һыуҙар,[+]
14Ҡояшта өлгөргән яҡшы уңыш,
Үҙ айында бешкән емеш,
15Боронғо тауҙар байлығы,
Мәңгелек ҡалҡыулыҡтар муллығы,[+]
16Ер үҫтергән иң затлы уңыш менән фатихалаһын.
Дөрләп янған ҡыуаҡта Күренгәндең
Рәхмәт-мәрхәмәте[†] менән фатихаланһын!
Былар барыһы ла Йософтоң башына,
Ағалары араһынан һайлап алынғандың түбәһенә яуһын[+].
17Йософ беренсе булып тыуған үгеҙ кеүек ғәйрәтле;
Мөгөҙө – хас ҡырағай үгеҙҙекеләй.
Уның мөгөҙҙәре – Әфраимдың ун меңдәре,
Менашшеның меңдәре.
Ҡәүемдәрҙе ер сигенә тиклем
Шулар менән һөҙөп ырғытасаҡ[+].

18Зевулун тураһында былай тине:
– Эй Зевулун, юлға сыҡҡаныңда шатлан!
Эй Исасхар, сатырҙарыңда ҡыуан!
19Халыҡтарҙы тауға саҡырырҙар,
Тейешле ҡорбандарҙы салырҙар,
Диңгеҙҙең мул байлығы менән,
Ҡомдағы хазина менән туйынырҙар[+].

20Ғад хаҡында әйтте:
– Ғадтың ерен Киңәйткәнгә шөкөр булһын!
Ғад ҡулды-башты ботарлар
Арыҫландай тыныс ятыр[+].
21Ул үҙенә иң яҡшы ерҙе һайланы,
Уға етәксенең өлөшө бирелде,
Халыҡ башлыҡтары йыйылғас,
Раббының хаҡ хөкөмөн,
Исраил хаҡындағы ҡарарҙарын
Еренә еткереп ул үтәне[+].

22Дан[†] хаҡында былай тине:
– Дан – Башандан һикереп сыҡҡан бала арыҫлан[+].

23Нафтали тураһында ла әйтте:
– Эй Раббының рәхмәте һәм
Фатихаһы менән тулы Нафтали,
Көнбайышты ла, көньяҡты ла биләп ал[+].

24Ашер тураһында былай тине:
– Уландарҙың араһында
Иң фатихалыһы Ашер булһын,
Туғандарының һөйөүен ҡаҙанһын,
Аяғын зәйтүн майына[†] батырһын!
25Биктәрең – тимер һәм баҡыр һинең,
Ҡеүәтең ғүмерең буйы ҡаҡшамаһын.

26Эй Йешурун, һинең Аллаңдай юҡ!
Ул Үҙенең ҡөҙрәте менән һиңә ярҙамға
Болотҡа атланып күктән елә[+].
27Һыйынысың – әүәлдәрҙән булған Алла,
Мәңгелек ҡулдар күтәреп йөрөтә һине.
Дошманыңды алдыңдан ҡыуыр,
Һиңә: «Уларҙы юҡ ит!» – тип ҡушыр[+].
28Исраил имендә йәшәй,
Күктәр ысыҡҡа һуғарған
Игенгә һәм шарапҡа бай ерҙә
Яҡуп нәҫеле бер үҙе ғүмер итә[+].
29Эй Исраил, ниндәй бәхетле һин!
Бармы һинең кеүек берәй ҡәүем?
Һин Раббы ҡотҡарған халыҡ,
Ул – һине һаҡлаған ҡалҡан,
Ул – һинең данлы ҡылысың.
Дошмандарың алдыңда баш эйә,
Һин уларҙың арҡаһын тапарһың[+].

#### 34


Мусаның вафаты

1Муса[†] Моав[†] тигеҙлегенән Нево тауына, Йерихо ҡаршыһындағы Писга түбәһенә күтәрелде. Раббы[†] уға бөтә ерҙәрҙе күрһәтте: Данға тиклем һуҙылған Ғилғәдте,[†] 2-3Нафтали ерен, Әфраим менән Менашшеның ерҙәрен, Йәһүҙәнең[†] көнбайыш диңгеҙгә тиклем һуҙылған бөтә биләмәләрен, Негевты, хөрмәләр ҡалаһы Йерихонан Соғарға тиклем һуҙылған тигеҙлекте күрһәтте[+]. 4Шунан Раббы Мусаға:

– Ибраһимға,[†] Исхаҡҡа, Яҡупҡа «һинең тоҡомоңа бирәсәкмен», тип ант итеп әйткән ер ошо. Уны үҙ күҙҙәрең менән күрергә мөмкинлек бирҙем, ләкин унда инмәйәсәкһең, – тине[+].

5Раббының һүҙе буйынса, Раббы ҡоло Муса шунда, Моав ерендә, вафат булды. 6Раббы уны Моав ерендәге Бейт-Пеғор ҡалаһы эргәһендәге үҙәндә ерләне. Бөгөнгө көнгә тиклем бер кем дә уның ҡәберенең ҡайҙа икәнен белмәй[+]. 7Вафат булғанда Мусаға йөҙ егерме йәш ине, әммә уның күҙҙәренең нуры ҡайтманы, тәненең көсө кәмемәне[+]. 8Исраил[†] халҡы Моав тигеҙлегендә Муса өсөн утыҙ көн йәш түкте.

Бына Муса өсөн матәм көндәре лә үтеп китте[+].

9Муса фатиха биреп, ҡулын Нун улы Йушағҡа ҡуйғанда, Йушағ төплө аҡыл менән һуғарылып, рухы нығынғайны. Исраил халҡы уға буйһондо һәм Раббы Мусаға биргән бойороҡтарҙы үтәй барҙы[+].

10Исраилда Муса кеүек, Раббы йөҙгә-йөҙ танып-белгән пәйғәмбәр[†] башҡаса булманы[+]. 11Раббы уны Мысыр[†] иленең батшаһы фирғәүенгә,[†] уның ҡолдарына, иленә хикмәттәр һәм мөғжизәләр эшләргә ебәргәйне. 12Башҡа бер пәйғәмбәр ҙә, бер ҡасан да Исраил халҡының күҙ алдында Муса кеүек шундай бөйөк һәм дәһшәтле ғәмәлдәр ҡылманы.

### Йушағ

#### Йушағ

Йушағ


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Инеш һүҙ


Нун улы Йушағ китабы

Нун улы Йушағ китабы Иҫке Ғәһедтең тарихи китаптар өлөшөн аса. Ундағы ваҡиғалар Ҡәнғән еренең сигендә Мусаның вафатынан һуң башлана. Муса мәрхүм булғас, Исраил халҡын Нун улы Йушағ үҙ етәкселеге аҫтына ала һәм Ҡәнғәнгә алып инә. Шулай итеп, Алла Исраил халҡына Ҡәнғән ерен биләмәгә биреү тураһындағы нәҙерен үтәй. Алланың был ниәтен үтәүҙә Йушағтың ҡаһарманлығы төп ҡорал булып тора.

Китапты өс төп өлөшкә бүлеп ҡарарға мөмкин: Ҡәнғән ерен яулап алыу (1–12-се бүлектәр), Исраил ырыуҙарына ерҙе бүлеп биреү (13–22-се бүлектәр), халыҡ менән Алла араһындағы килешеүҙе яңыртыу (23–24-се бүлектәр).

Ер өсөн көрәш изге яу ҡанундары буйынса алып барылған. Халыҡ Аллаға бөтә йөрәге менән буйһонһа, Раббы исраилдарға тулы еңеү бүләк иткән. Алла бойороғо буйынса, исраилдар яуланған бөтә ҡалаларҙы емерергә һәм уларҙағы бар нәмәне Аллаға бағышларға, йәғни юҡ итергә тейеш булған. Был яумалдан яугирҙәргә бер нәмә лә алырға ярамаған. Баҫып алынған ҡалаларҙы ошо хәлгә дусар итеү хәҙер ҡанһыҙлыҡ тип баһаланыр ине, әммә ул замандарҙа ҡәҙимге күренеш булған.

Ерҙе яулап алғандан һуң, киҫкен һорау ҡалҡып сыҡҡан – ерҙе бүлешкәс, Исраил ырыуҙары берҙәм милләт булып ҡалырмы? Раббыға тоғролоҡто һаҡлармы? Былар хаҡында киләһе китаптар һөйләй.

#### 1


Ҡәнғән ерҙәрен баҫып алыуға әҙерлек

1Раббы[†] ҡоло Муса[†] үлгәндән һуң, Раббы уның ярҙамсыһы Нун улы Йушағҡа былай тине:[+]

2– Ҡолом Муса вафат булды. Хәҙер Исраил[†] халҡын Иордан аша Мин ошо халыҡҡа бүләк итеп бирәсәк илгә сығар[+]. 3Мин аяғығыҙ баҫҡан бөтә ерҙәрҙе һеҙгә бирәм – Мусаға Мин шулай вәғәҙәләнем[+]. 4Сүллектән һәм Ливан[†] тауҙарынан Евфрат тигән бөйөк йылғаға тиклем ерҙәр (хиттиҙәрҙең бөтә илен дә индереп), көнбайыш тарафтан Бөйөк диңгеҙгә[*] тиклем бөтә ерҙәр һеҙҙеке буласаҡ[+]. 5Ғүмереңдең һуңғы көндәренә тиклем бер кем дә һиңә ҡаршы тора алмаясаҡ. Мин Муса менән бергә булдым – шуның ише һинең менән дә булырмын: һине ташлап китмәм, ҡалдырмам[+]. 6Ныҡ һәм ҡыйыу бул, сөнки Мин ата-бабаларына бирергә вәғәҙә иткән был ерҙе Исраил халҡына биләмә итеп һин бирерһең[+]. 7Ныҡ бул, бик ҡыйыу бул. Ҡолом Муса һиңә тапшырған ҡанунды[†] теүәл үтә. Ошо ҡанундан уңға ла, һулға ла тайпылма – шул саҡта һиңә һәр тарафта уңыш юлдаш булыр[+]. 8Был ҡанун китабының һүҙҙәре телеңдән төшмәһен. Бөтә яҙылғандарҙы теүәл үтәр өсөн көнө-төнө улар хаҡында уйлан, шул саҡта йөрөгән юлдарың һәм ҡылған ғәмәлдәрең уңышлы булыр[+]. 9Мин һиңә ныҡ һәм ҡыйыу бул, тип бойорам. Ҡурҡма һәм рухыңды төшөрмә, сөнки Аллаң Раббы ҡайҙа ғына барһаң да һинең менән бергә булыр[+].


Йушағтың халыҡҡа бойороғо

10-11Йушағ халыҡ етәкселәренә бөтә тупламды[†] урап сығырға һәм халыҡҡа:

– Юлға ризыҡ әҙерләгеҙ, – тигән бойороҡто еткерергә ҡушты. – Өс көндән беҙ, Иорданды кисеп, Аллағыҙ Раббы һеҙгә биләмә итеп бирергә вәғәҙә иткән илде яулап алырға барабыҙ[+].

12Ә Рәүвән һәм Ғад ырыуҙарына, Менашше ырыуының яртыһына Йушағ:

13– Раббы ҡоло Мусаның һеҙгә бойороҡ биреп әйткән һүҙҙәре иҫегеҙҙәме? Ул һеҙгә: «Аллағыҙ Раббы һеҙгә тыныс тормош бүләк итә һәм ошо ерҙәрҙе бирҙе», – тип әйткәйне. 14-15Әлегә һеҙҙең ҡатындарығыҙ, бала-сағағыҙ һәм мал-тыуарығыҙ ошонда, Иордан йылғаһының биръяғында, Муса һеҙгә биргән ерҙә ҡалһын, ә һеҙ, яугирҙәр, ҡоралланып, ҡәрҙәштәрегеҙ алдынан барығыҙ. Раббы һеҙгә биргән шикелле, уларға ла тыныс тормош биргәнсе, уларға булышығыҙ. Улар Аллағыҙ Раббы биргән ерҙе яулап алғас, һеҙ әйләнеп ҡайтырһығыҙ һәм Иордандың көнсығышында Раббы ҡоло Муса һеҙгә биләмә итеп биргән ерҙе төйәк итерһегеҙ[+][+].

16Улар Йушағҡа былай тине:

– Һин ҡушҡандың бөтәһен дә үтәрбеҙ. Һин ҡайҙа бойорһаң, шунда барырбыҙ. 17Һәр эштә Мусаны нисек тыңлаһаҡ, һине лә шулай тыңларбыҙ – фәҡәт Раббы, һинең Аллаң, Муса менән бергә булған һымаҡ, һинең менән бергә булһын. 18Нимә генә ҡушма, үтәрбеҙ, һине тыңламаған һәм бойороғоңа буйһонмаған һәр кем үлемгә дусар булыр. Бары үҙең генә ныҡ һәм ҡыйыу бул!

#### 2


Рахав һәм шымсылар

1Нун улы Йушағ йәшерен рәүештә Шиттимдән ике кешене шымсылыҡ итергә ебәрҙе.

– Барығыҙ, – тине ул, – был ил һәм Йерихо ҡалаһы хаҡында белешеп ҡайтығыҙ.

Улар Йерихоға юлланды, Рахав исемле фәхишә ҡатындың өйөндә ҡунырға ҡалды[+].

2Йерихо батшаһына: «Бөгөн кис бер нисә Исраил[†] кешеһе беҙҙең ил хаҡында белешер өсөн бында килде», – тигән хәбәр еткерҙеләр.

3Батша Рахав янына: «Өйөңә килгән кешеләрҙе беҙҙең янға сығар. Улар беҙҙең илде күҙәтергә килгән шымсылар», – тигән бойороҡ менән үҙ кешеләрен ебәрҙе. 4Ләкин Рахав шымсыларҙың икәүһен дә йәшерҙе лә батша кешеләренә:

– Эйе, миндә ул ирҙәр булғайны. Тик мин уларҙың ҡайҙан килгәнен белмәнем, – тип яуапланы. – 5Ҡараңғы төшөп, ҡала ҡапҡаһын[†] бикләр ваҡыт еткәс, улар сығып китте. Ҡайҙа киткәндәрен белмәйем. Ҡабаланһағыҙ, бәлки, арттарынан ҡыуып етерһегеҙ[+].

6Ысынында иһә ул шымсыларҙы өй башына мендереп, етен көлтәләре аҫтына баҫырып һалып ҡуйғайны.

7Батша кешеләре Иордан йылғаһына табан йүнәлде һәм кисеүгә тиклем ҡыуа барҙы. Улар ҡаланан сығыу менән, ҡала ҡапҡалары бикләнде[+]. 8Шымсылар йоҡларға ятырға ла өлгөрмәне, Рахав өй башына менеп, 9уларға:

– Раббының был илде һеҙгә тапшырыуын беләм. Беҙ бөтәбеҙ ҙә һеҙҙең алда ҡалтырап төштөк, тотош ил халҡын ҡурҡыу солғап алды[+]. 10Һеҙ Мысырҙан[†] киткән саҡта, Раббы[†] һеҙҙең юлығыҙҙа Ҡамышлы диңгеҙҙе[†] ҡоро ергә әйләндергәнен ишеттек. Иордан йылғаһы аръяғындағы ике әмөри батшаһын – Сихон менән Ғоғты харам ҡылып юҡ иткәнегеҙҙе лә беләбеҙ[+]. 11Быларҙы ишеткәс, ҡотобоҙ осто, бер кемебеҙҙең дә һеҙгә ҡаршы торорлоҡ хәле ҡалманы. Сөнки һеҙҙең Аллағыҙ Раббы – юғарыла, күктә, һәм түбәндә, ерҙә, хакимлыҡ иткән Алла[†] бит! – тине. –[+] 12-13Шуға күрә һеҙгә ҡылған яҡшылығыма яуап итеп, һеҙ ҙә минең нәҫел-нәсәбемә яҡшы булырға Раббы менән ант итһәгеҙ ине. Миңә атам-әсәмдең, ағай-энеләрем, апай-һеңлеләрем һәм уларҙың бөтә ғаиләләренең ғүмерен һаҡлап алып ҡаласағығыҙға – беҙҙең бөтәбеҙҙе лә үлемдән араларға бер ышаныслы билдә бирегеҙ[+].

14Ирҙәр иһә:

– Беҙҙең йәнебеҙ һеҙҙең йәнегеҙ өсөн! – тине. – Әгәр беҙҙең турала бер кемгә лә һөйләмәһәгеҙ, Раббы был ерҙе беҙгә биргәс, беҙ һеҙгә яҡшылыҡ өсөн яҡшылыҡ менән түләрбеҙ, – тип яуапланы[+].

15Шунан һуң Рахав уларға үҙ тәҙрәһенән бау буйлап төшөргә ярҙам итте, сөнки уның өйө ҡала диуарында урынлашҡайны[+].

16– Үҙегеҙҙе эҙәрләп киткән кешеләрҙе осратмаҫ өсөн, тауҙар яғына барығыҙ, – тине Рахав. – Улар өйҙәренә әйләнеп ҡайтҡансы, өс көн буйы шунда йәшеренеп тороғоҙ ҙа, шунан үҙ юлығыҙҙа булығыҙ.

17-18Тегеләр иһә:

– Әгәр беҙ был илгә килеүгә һин әле беҙҙе төшөргән тәҙрәгә ошо ал ҡыҙыл бауҙы бәйләп ҡуймаһаң, ата-әсәңде, ағай-энеңде һәм бөтөн ғаиләңде үҙ өйөңә йыймаһаң, беҙ һиңә биргән анттан азат булырбыҙ, – тине. – 19Ә инде арағыҙҙан берәйһе һинең өйөңдән урамға сыҡһа, үҙ үлемендә ул үҙе ғәйепле – беҙ түгел. Ләкин һинең менән булғандарҙың берәйһенә тейһәләр, – уның ҡаны өсөн беҙ ғәйепле. 20Әгәр ҙә һин беҙҙең турала берәйһенә һөйләй ҡалһаң, беҙ башҡаса был ант менән бәйле түгелбеҙ.

21– Һеҙ әйткәнсә булһын, – тине Рахав уларҙы оҙатып. Улар китеү менән тәҙрәгә ал ҡыҙыл төҫтәге бау бәйләп ҡуйҙы.

22Ирҙәр тауҙар яғына йүнәлде һәм, уларҙы эҙәрләп киткән кешеләр эҙләп-эҙләп тә бер кемде лә тапмай ҡайтып киткәнсе, өс көн буйы шунда йәшенеп ятты. 23Шунан ҡайтыр юлға сыҡтылар. Тауҙарҙан төшөп, йылғаны кистеләр ҙә Йушағ Нун улына барып, үҙҙәре менән булғанды түкмәй-сәсмәй һөйләп бирҙеләр.

24– Ысынлап та, Раббы был илде тотошлайы менән беҙгә тапшыра, – тине улар Йушағҡа. – Унда йәшәүселәрҙең барыһы ла беҙҙең алда ҡалтырап тора.

#### 3


Исраилдарҙың Иордан йылғаһын кисеп сығыуы

1Иртә таңдан Йушағ менән барлыҡ исраилдар[†] Шиттимдән сығып Иордан буйына еттеләр. Бында улар, йылға аша сыҡмайынса, ҡуна ҡалды[+]. 2Өс көн үткәс, етәкселәр тотош тупламды[†] йөрөп сыҡты 3һәм халыҡҡа ошондай бойороҡ еткерҙе:

– Леви нәҫеленән булған ҡаһиндарҙың[†] Аллағыҙ Раббының Килешеү һандығын[†] күтәреп алып китеүен күреү менән, улар артынан эйәрегеҙ[+]. 4Ошо рәүешле һеҙ ҡайҙа барырға икәнен аңларһығыҙ – сөнки был юлдан бығаса йөрөгәнегеҙ булманы. Ләкин һеҙҙең менән Килешеү һандығы араһында ике мең терһәк ара ҡалырға тейеш, шунан яҡын килмәгеҙ.

5Йушағ халыҡҡа бойорҙо:

– Үҙегеҙҙе изгеләндерегеҙ,[†] сөнки Раббы[†] иртәгә һеҙҙең алда мөғжизәләр ҡыласаҡ.

6Йушағ ҡаһиндарға:

– Килешеү һандығын алығыҙ ҙа халыҡтың алдынан алға атлағыҙ, – тип бойорҙо.

Улар Килешеү һандығын күтәрҙеләр ҙә халыҡтың алдынан атланылар[+].

7Раббы Йушағҡа:

– Бөгөндән башлап Мин бөтә Исраил халҡы алдында һинең абруйыңды күтәрәм. Улар, Мин Муса[†] менән бергә булған кеүек, һинең менән дә бергә булыуымды аңлар. 8Килешеү һандығын күтәреп барған ҡаһиндарға Иордан һыуына аяҡ баҫыу менән туҡтарға ҡуш, – тине.

9Йушағ исраилдарға бойорҙо:

– Бында килегеҙ ҙә Аллағыҙ Раббы әйткәнен тыңлағыҙ.

10– Хәҙер һеҙ тере Алланың, ҡәнғәни,[†] хитти, хиууи, перизи, гиргаши, әмөри һәм йевусиҙәрҙе һеҙҙең алдығыҙҙан мотлаҡ ҡыуып ебәрәсәк Алланың һеҙҙең арала икәнен күрерһегеҙ, – тип дауам итте Йушағ. –[+] 11Ҡарағыҙ, бөтә ер йөҙөнөң Хужаһының Килешеү һандығы һеҙҙең алдан Иордан йылғаһына инә[+]. 12Ә һеҙ үҙегеҙгә Исраил ырыуҙарынан ун ике кеше – һәр ырыуҙан берәр кеше – һайлап алығыҙ[+]. 13Бөтөн ер йөҙөнөң Хужаһы Раббының һандығын күтәреп барған ҡаһиндарҙың аяҡ табаны Иордан һыуына тейеү менән, йылға икегә айырылыр ҙа үрге яҡтан ағып килгән бөтә һыу туҡтар һәм диуар булып ҡалҡыр[+].

14Халыҡ үҙ сатырҙарын йыйып, Иорданды аша сығыр өсөн юлға сыҡҡанда, Килешеү һандығын күтәргән ҡаһиндар алдан атланы. 15Ураҡ өҫтө ине. Иордан йылғаһы ярҙарынан сығып ташҡан. Ләкин һандыҡты күтәреп килгән ҡаһиндар, Иорданға килеп етеп, аяҡтарын һыуға тейҙереү менән,[+] 16йылғаның үрге яғынан ағып килгән һыу алыҫта, Сареҫан эргәһендәге Адам ҡалаһы янында туҡталды һәм диуар булып ҡалҡты. Түбән яҡтағы Ғарава диңгеҙенә, Тоҙло диңгеҙгә, аҡҡан һыу ағып бөттө һәм йылға төбө ҡороп ҡалды. Халыҡ Йерихо ҡалаһы ҡаршыһында йылға аша аръяҡҡа сыҡты[+]. 17Раббының Килешеү һандығын күтәргән ҡаһиндар, тотош Исраил халҡы ҡоро ерҙән аръяҡҡа сығып бөткәнсе, ҡороған йылғаның уртаһында баҫып торҙо[+].

#### 4


Иҫтәлекле таштар ҡуйыу

1Бөтә халыҡ Иордан йылғаһы аша сығып бөткәс, Раббы[†] Йушағҡа былай тине:

2– Ун ике кеше, һәр ырыуҙан берәр кеше, һайлап алығыҙ. 3Уларға ошонан, Иордан йылғаһының уртаһынан, ҡаһиндар[†] торған ерҙән ун ике таш алырға ҡушығыҙ. Ошо таштарҙы бөгөн төндә ҡуна ҡаласаҡ ергә алып барһындар[+].

4Йушағ Исраил[†] ырыуҙары араһынан, һәр ырыуҙан берәр кеше иҫәбенән, һайланған ун ике кешене саҡырып алды ла 5уларға былай тине:

– Барығыҙ, Аллағыҙ Раббының Килешеү һандығы[†] алдына, Иордандың уртаһына барып, һәр берегеҙ яурынына берәр таш – Исраилдың нисә ырыуы бар, шул тиклем таш һалып алып сыҡһын. 6Был таштар һеҙҙең өсөн бер иҫтәлекле билдә булыр. Киләсәктә балаларығыҙ: «Был таштар нимәне белдерә?» – тип һораһа,[+] 7һеҙ Раббының Килешеү һандығы алдында Иордан һыуҙарының ағыуҙан туҡтап тороуын һөйләрһегеҙ. Килешеү һандығын Иордан йылғаһы аша сығарғанда, һыуҙар туҡтап ҡалды! Был таштар Исраил өсөн мәңгелек иҫтәлек булыр.

8Исраилдар Йушағтың бойороғон үтәне: Иордан йылғаһы уртаһынан, Раббы Йушағҡа ҡушҡанса, Исраил ырыуҙары иҫәбенсә ун ике таш алып, уларҙы ҡунырға туҡталған урынға алып барып һалды. 9Йушағ шулай уҡ Иордан йылғаһы уртаһында, Килешеү һандығын күтәргән ҡаһиндар торған ергә лә ун ике таш ҡуйҙы. Был таштар әле лә шунда тора.

10Муса[†] Йушағҡа ҡушып ҡалдырғанса, Йушағ аша Раббы халыҡҡа бойорғандың бөтәһе лә бойомға ашҡанға тиклем, һандыҡты күтәргән ҡаһиндар Иордан йылғаһының уртаһында торҙо. Халыҡ йәһәт кенә аръяҡҡа сыҡты. 11Бөтәһе лә сығып бөткәс, Раббының һандығы менән ҡаһиндар сыҡты һәм яңынан халыҡ алдынан атланы.

12Муса ҡушҡанса, Рәүвән һәм Ғад ырыуҙары, шулай уҡ Менашше ырыуының яртыһы хәрби саф булып Исраил халҡының тәүге рәтендә барҙы[+]. 13Ҡырҡ меңгә яҡын яугир, һуғышҡа әҙер булып, Раббы алдынан Йерихо тигеҙлегенә ҡарай атланы.

14Шул көндө Раббы Исраил халҡы алдында Йушағтың абруйын күтәрҙе. Ошонан башлап Йушағ ғүмере буйы, Муса кеүек үк, исраилдар араһында хөрмәтле булды.

15Раббы Йушағҡа былай тине:

16– Килешеү һандығын күтәреп барған ҡаһиндарға яр башына менергә ҡуш.

17– Яр башына менегеҙ, – тип бойорҙо Йушағ ҡаһиндарға.

18Раббының Килешеү һандығын күтәргән ҡаһиндар Иордандан сығып, уларҙың табаны ҡоро ергә тейеү менән, Иордан һыуҙары үҙ урынына ҡайтты һәм әүәлгесә ярҙарынан сығып аға башланы.

19Беренсе айҙың унынсы көнөндә исраилдар Иордан аша сығып Йерихонан көнсығышҡараҡ, Гилгал тигән урында туплам[†] ҡорҙо. 20Йушағ Иордан йылғаһы төбөнән алынған ун ике ташты Гилгалда ҡалҡытып ҡуйҙы. 21Ул исраилдарға былай тине:

– Киләсәктә балаларығыҙ: «Был таштар нимә аңлата?» – тип һораған саҡта, 22һеҙ уларға нисек итеп Исраил халҡының Иордан йылғаһының ҡоро төбөнән атлап сыҡҡанын һөйләрһегеҙ. 23Аллағыҙ Раббы, һеҙ йылғаны аша сыға алһын өсөн, алдығыҙҙа Иордандың һыуҙарын ҡоротто. Ул шулай уҡ беҙ Ҡамышлы диңгеҙен[†] аша сыҡһын өсөн, уның төбөн дә ҡоро ер иткәйне[+]. 24Ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар Раббының ни тиклем ҡөҙрәтле булыуын белһен, һеҙ ҙә үҙегеҙҙең Аллағыҙ Раббынан һәр саҡ ҡурҡһын һәм ололаһын өсөн эшләнде был[+].

#### 5

1Исраилдар[†] аша сыҡһын өсөн Раббының Иордан һыуҙарын ағыуҙан туҡтатып торғанын ишетеп, Иордан йылғаһынан көнбайыштараҡ йәшәгән әмөриҙәрҙең һәм диңгеҙ буйында йәшәгән ҡәнғәниҙәрҙең[†] батшаларының йөрәктәре алынды – бер кем дә исраилдарға ҡаршы торорға баҙнат итмәне.


Исраилдарҙы Гилгалда сөннәтләү

2Шул осорҙа Раббы[†] Йушағҡа:

– Таштан үткер бысаҡтар эшлә лә Исраил улдарының хәҙерге быуынын сөннәткә ултырт, – тине.

3Йушағ, таштан бысаҡтар эшләтеп, Ғаралоҫ[*] ҡалҡыулығы янында Исраил улдарын сөннәтләне. 4Йушағтың сөннәтләү йолаһын башҡарыуының сәбәбе шул: Мысырҙан[†] сыҡҡанда ир ҡорона кергән бөтә хәрби хеҙмәткә яраҡлы ир-егеттәр сүл гиҙгәндә үлеп бөткәйне[+]. 5Мысырҙан сыҡҡандарҙың барыһы ла сөннәтле булһа, сүл гиҙгән мәлдә тыуған балалар сөннәткә ултыртылмағайны. 6Мысырҙан сыҡҡан саҡта йәше буйынса хәрби хеҙмәткә яраҡлы ир-егеттәр үлеп бөткәнсе, исраилдар ҡырҡ йыл буйы сүл гиҙҙе, сөнки улар Раббы һүҙенән сыҡҡайны. Шуға күрә Раббы уларға: «Ата[†]-бабаларығыҙға һөт менән бал ағып ятҡан ул ерҙәрҙе улдарығыҙға бирермен тип вәғәҙә иткән инем, әммә һеҙ ул ерҙәрҙе бер ҡасан да күрмәйәсәкһегеҙ», – тип ант иткән була[+]. 7Вафат булғандарға алмашҡа Раббы уларҙың улдарын үҫтерҙе – Йушағ сәфәрҙә сөннәткә ултыртылмаған ана шул быуынды сөннәтле итте[+].

8Бөтә сөннәтләнгән ир-егеттәр һауыҡҡанға тиклем тупламда[†] ҡалды. 9Раббы Йушағҡа:

– Бөгөн мин һеҙҙән Мысырҙағы ҡоллоҡ хурлығын алып ташланым, – тине.

Шул замандан бирле был урын Гилгал[*] тип атала[+].

10Исраилдар Гилгалда туплам ҡорҙо һәм шул уҡ айҙың ун дүртенсе көнөндә, кис, Йерихо тигеҙлегендә Ҡотҡарылыу байрамын үткәрҙе[+]. 11Ҡотҡарылыу байрамының иртәгәһенә улар ошо ер биргән уңышты – сөсө икмәк менән ҡурмас ауыҙ итте. 12Ошо ер биргән уңышты ашаған көндән башлап, майҙә[†] башҡаса күренмәҫ булды. Бынан ары исраилдарҙың майҙәһе булманы – ул йылды халыҡ Ҡәнғән ере биргән уңыш менән туҡланды[+].


Йерихоны яулау

13Бер көндө Йушағ Йерихо ҡалаһы эргәһендә үҙ алдында ҡулына ҡынынан сығарылған ҡылыс тотҡан кешене күрҙе.

– Беҙҙекеме һин, әллә дошманмы? – тип һораны Йушағ уның эргәһенә барып[+].

14– Һеҙҙеке лә, дошман да түгел, – тип яуапланы теге кеше. – Мин – Раббы ғәскәренең башлығымын. Бына, килдем.

Йушағ уның алдына йөҙтүбән ҡапланып:

– Хакимым мин ҡолона нимә әйтер? – тип һораны.

15– Аяҡ кейемеңде сис, – тине уға Раббы ғәскәре башлығы. – Һин баҫып торған урын мөҡәддәс.[†]

Йушағ, үҙенә нисек ҡушылған, шулай эшләне[+].

16Йерихо кешеләре, исраилдарҙан ҡурҡып, ҡала ҡапҡаларын[†] ныҡ итеп бикләп ҡуйғайны. Ҡалаға бер кем кермәҫ, бер кем сыҡмаҫ булды.

#### 6

1Раббы[†] Йушағҡа былай тине:

– Ҡара, Йерихоны, уның батшаһын һәм ҡеүәтле яугирҙәрен һинең ҡулыңа тапшырам. 2Көнөнә бер тапҡыр бөтә яугирҙәрең менән ҡаланы урап сығығыҙ. Алты көн рәттән шулай эшләгеҙ. 3Килешеү һандығы[†] алдынан ете ҡаһин[†] барһын, һәр береһенең ҡулында мөгөҙ борғо булһын. Етенсе көндө ҡаланы ете мәртәбә урап сығығыҙ, ҡаһиндар борғо ҡысҡыртып йөрөһөн. 4Улар борғоно оҙон-оҙаҡ итеп ҡысҡыртып ебәреү менән, бөтә халыҡ көслө итеп хәрби оран һалһын. Шул саҡта Йерихо диуарҙары емерелер һәм һеҙ туп-тура ҡалаға бәреп инерһегеҙ[+].

5Нун улы Йушағ, ҡаһиндарҙы йыйып, уларға:

– Килешеү һандығын күтәреп алығыҙ. Ете ҡаһин, һәр береһе ҡулына мөгөҙ борғо тотоп, Раббының Килешеү һандығы алдынан барһын, – тине.

6Халыҡҡа иһә:

– Барығыҙ, ҡаланы урап сығығыҙ. Ҡораллы яугирҙәр Раббының Килешеү һандығы алдынан барһын, – тине.

7Йушағ халыҡҡа ошондай бойороҡ биреү менән, ете ҡаһин, мөгөҙ борғо ҡысҡырта-ҡысҡырта Раббы һандығы алдынан ҡуҙғалды, Раббының Килешеү һандығы улар артынан барҙы. 8Борғо ҡысҡыртҡан ҡаһиндар алдынан ҡораллы яугирҙәр атланы. Килешеү һандығы артынан ҡораллы яугирҙәр барҙы. Бер туҡтауһыҙ мөгөҙ борғо ҡысҡырттылар.

9Йушағ халыҡты:

– Мин әйтмәйенсә, һеҙ оран ҡысҡырмағыҙ, тауышығыҙҙы сығармағыҙ. Ауыҙығыҙҙан бер ауыҙ һүҙ сыҡмаһын. Бер көн килер, мин һеҙгә һөрәнләргә үҙем бойорормон – шунда инде ҡысҡырырһығыҙ, – тип алдан киҫәтеп ҡуйғайны.

10Раббы һандығы менән бер тапҡыр ҡаланы уратып сыҡтылар. Шунан һуң бөтә халыҡ тупламға[†] ҡайтты һәм шунда ҡунды.

11Иртәгәһенә Йушағ бик иртә торҙо, ҡаһиндар йәнә Раббы һандығын күтәреп алды. 12Ете ҡаһин һәр береһе ҡулына мөгөҙ борғо тотоп Раббы һандығы алдынан барҙы һәм бер туҡтауһыҙ ҡысҡыртты. Улар алдынан ҡораллы яугирҙәр атланы. Раббы һандығы артынан ҡораллы яугирҙәр барҙы. Бер туҡтауһыҙ мөгөҙ борғо ҡысҡырттылар. 13Икенсе көндө лә улар ҡаланы бер тапҡыр урап сығып тупламға ҡайтты. Улар алты көн дауамында шулай эшләне.

14Етенсе көнөнә улар иртә таңдан тороп ғәҙәттәгесә ҡаланы урап сыҡты, ләкин был юлы инде ете тапҡыр. Фәҡәт ошо көндә генә улар ҡаланы ете тапҡыр ураны.

15Етенсе тапҡырына, ҡаһиндар борғо ҡысҡырта башлағас, Йушағ халыҡҡа былай тип бойорҙо:

– Һөрәнләгеҙ! Раббы был ҡаланы һеҙгә бирҙе. 16Был ҡала үҙе лә, унда булған бөтә нәмә лә харам ҡылынды: ул юҡ ителергә – Раббыға бағышланырға тейеш. Беҙҙең шымсыларҙы йәшергән өсөн, фәхишә ҡатын Рахавты ғына уның өйөндәге бөтә кешеләр менән бергә иҫән ҡалдырығыҙ[+]. 17Әммә һеҙ һаҡ булығыҙ, Раббыға бағышланып харам ҡылынған әйберҙәрҙең береһенә лә ҡул һонмағыҙ, уларҙы ала күрмәгеҙ. Юҡһа Исраил[†] халҡының тупламына ҡарғыш төшөр һәм барыһын да бәлә-ҡазаға дусар итерһегеҙ[+]. 18Бөтә алтын-көмөш, баҡыр һәм тимер әйберҙәр Раббыға бағышлана, улар Раббының хазинаһына килтерелһен.

19Борғо тауышы яңғыраны һәм халыҡ ҡысҡыра башланы. Борғо тауышын ишетеү менән халыҡ һөрәнләргә тотондо һәм ҡала диуарҙары ҡоланы. Халыҡ туп-тура ҡалаға бәреп инде һәм уны баҫып алды[+]. 20Улар ҡалала булған бөтә йән эйәһен харам ҡылды – ир-атты, ҡатын-ҡыҙҙы, бала-сағаны, ҡарт-ҡороно, эре һәм ваҡ малды, ишәктәрҙе ҡылыстан үткәрҙе[+].

21Был илде ҡарап-күҙәтеп ҡайтырға ебәрелгән теге ике егеткә Йушағ былай тине:

– Антығыҙҙы үтәгеҙ: теге фәхишә ҡатындың өйөнә барығыҙ ҙа бөтә туған-тыумасаһы менән уны алып сығығыҙ.

22Егеттәр барып Рахавты һәм уның бөтә нәҫел-нәсәбен – атаһын, әсәһен, ағай-энеһен, туғандарын – алып сыҡтылар ҙа исраилдар тупламынан ситтәрәк бер ерҙә ҡалдырҙылар[+].

23Исраилдар ҡаланы һәм унда булған бар нәмәне үртәне. Бары тик алтын-көмөштө, баҡыр һәм тимер әйберҙәрҙе Раббы йортоноң хазина һаҡлағысына алдылар. 24Йушағ тарафынан Йерихоны байҡап ҡайтырға ебәрелгән кешеләрҙе йәшереп ҡалдырған өсөн, Йушағ фәхишә ҡатын Рахавты һәм уның ғаиләһен һәм бөтә туғандарын иҫән ҡалдырҙы. Рахавтың нәҫел-нәсәбе әле лә исраилдар араһында йәшәй[+].

25Шул осорҙа Йушағ ант итеп былай тине:

«Йерихо ҡалаһын яңынан төҙөр кеше
Раббы алдында ләғнәтле булһын.
Оло улының йәне хаҡына
Ҡаланың нигеҙен һалыр.
Кинйә улының йәне хаҡына
Ҡапҡа[†] бағаналарын ҡуйыр!»[+]

26Раббы Йушағ менән бергә булды, һәм Йушағтың даны бөтә илгә таралды.

#### 7


Ғахандың гонаһы

1Ләкин исраилдар[†] Раббыға бағышлап харам ҡылынған әйберҙәр тураһындағы бойороҡто боҙҙо. Йәһүҙә[†] ырыуынан Зерахтың улы Завдиҙан тыуған Кармиҙың улы Ғахан юҡ ителергә тейешле әйберҙәрҙең бер нисәһен үҙенә алды. Шуның өсөн Раббының исраилдарға ҡарата асыуы ялҡынланды[+].

2Йушағ Йерихонан Бейт-Илдең көнсығышында, Бейт-Ауенға яҡын урынлашҡан Ғай ҡалаһына кешеләрен ебәрҙе.

– Барығыҙ, был ил хаҡында белешеп ҡайтығыҙ, – тип бойорҙо Йушағ уларға.

Тегеләр Ғай ҡалаһын барып тикшерҙеләр. 3Кире ҡайтып Йушағҡа:

– Тотош ғәскәр менән барыуҙың хәжәте юҡ. Ғай ҡалаһын алыр өсөн ике-өс мең кеше етә. Халыҡ унда күп түгел, бөтә ғәскәрҙе арытып йөрөтөүҙең кәрәге юҡ, – тинеләр.

4Һуғышҡа өс мең самаһы кеше юлланды, әммә улар Ғай халҡынан ҡасырға мәжбүр булды[+]. 5Ғай халҡы исраилдарҙы ҡала ҡапҡаһынан[†] алып таш сығара торған урынға тиклем баҫтырып килде һәм утыҙ алты кешене үлтерҙе. Бынан һуң исраилдарҙың йөрәктәре алынды, улар ҡурҡыуға ҡалды.

6Йушағ кейемдәрен йыртып ырғытты һәм Раббының һандығы алдында йөҙтүбән ергә ҡапланып кискә тиклем ятты. Исраил аҡһаҡалдары[†] ла шулай эшләне, баштарына туҙан һипте[+].

7– Эй Хакимым Раббы[†], – тине Йушағ, – ниңә Һин был халыҡты Иордан аша сығарҙың? Беҙҙе әмөриҙәр ҡулына биреп, харап итер өсөнмө? Эй, Иордан йылғаһының аръяғында ҡалған булһаҡсы![+] 8Эй бөйөк Хакимым! Исраил халҡы дошман алдынан ҡасырға мәжбүр булғас, нимә тип әйтә алам? 9Был хаҡта ҡәнғәниҙәр[†] һәм был илдә йәшәгән барса халыҡ белер ҙә, беҙҙе ҡамауға алып, исемебеҙҙе ер йөҙөнән юйып ташлар. Шул сағында Һинең бөйөк исемең менән ни булыр[+]?

10– Тор, – тип бойорҙо Раббы Йушағҡа, – ниңә йөҙтүбән ҡапланып ятаһың бында? 11Исраилдар гонаһ[†] ҡылды, Мин үтәргә ҡушҡан килешеүҙе[†] боҙҙо. Улар харам ҡылынырға тейешле әйберҙәрҙе үҙҙәренә алды – урланы, алдап, йәшереп үҙ әйберҙәре араһына тығып ҡуйҙы. 12Бына шуға күрә лә Исраил халҡына Раббы ҡарғышы төштө һәм улар дошмандарға ҡаршы тора алманы – уларҙан ҡасырға мәжбүр булды. Раббыға бағышлап харам ҡылынған әйберҙәрҙең барыһын да юҡ итмәй тороп, Мин һеҙҙең менән булмаясаҡмын[+].

13Бар, халыҡты изгеләндер.[†] Уларға әйт: «Иртәгәһе көнгә һеҙ изгеләнергә тейешһегеҙ, сөнки Исраил Аллаһы Раббы былай ти: „Эй исраилдар, һеҙҙә юҡ ителергә тейешле әйберҙәр бар. Уларҙан арынмайынса, һеҙ дошмандарға ҡаршы тора алмаясаҡһығыҙ“. 14Иртәгә иртәнсәк ырыу-ырыу булып килегеҙ. Раббы күрһәткән ырыуҙан һәр бер нәҫел килер. Раббы күрһәткән нәҫелдән ғаилә артынан ғаилә килер. Шунан Раббы күрһәткән ғаиләнән ир артынан ир килер[+]. 15Әгәр берәйһендә харам ҡылынырға тейешле әйберҙәр барлығы асыҡланһа, ул кеше бөтә мал-мөлкәте менән утта яндырыласаҡ, сөнки ул Раббы менән килешеүҙе боҙған һәм Исраилды хурлыҡҡа ҡалдырған».

16Иртәгәһенә иртүк Йушағ исраилдарға ырыу артынан ырыу булып янына килергә ҡушты – Йәһүҙә ырыуына күрһәтелде. 17Ул Йәһүҙә нәҫелдәренә яҡын килергә ҡушты – Зерах нәҫеленә күрһәтелде. Зерах нәҫеленән ир-егеттәргә килергә ҡушты – Завди ғаиләһенә күрһәтелде[+]. 18Уның ғаиләһенән ир-егеттәргә килергә ҡушты – Йәһүҙә ырыуынан булған Зерах улы Завдиҙан тыуған Карми улы Ғаханға күрһәтелде.

19– Улым! – тине Йушағ Ғаханға. – Исраил Аллаһы Раббыны данла һәм Уға маҡтау яуҙыр! Нимә эшләгәнеңде миңә һөйләп бир, бер нәмәне лә йәшермә[+].

20Ғахан Йушағҡа:

– Эйе, дөрөҫ, Раббыға, Исраил Аллаһына ҡарата мин гонаһ ҡылдым, – тине. – Бына мин нимә эшләнем:[+] 21яумал араһында Шинғарҙан килтерелгән зиннәтле ябынса, ике йөҙ шекеллек көмөш һәм илле шекеллек алтын киҫәге күреп ҡалдым да уларға күҙем ҡыҙҙы. Мин уларҙы үҙемә алдым. Улар бөтәһе лә сатырымда ергә күмелгән; көмөш иң аҫта ята[+].

22Йушағтың бойороғо буйынса Ғахандың сатырына йүгерҙеләр – әйберҙәр шунда йәшерелгәйне; көмөш иң аҫта ине. 23Улар әйберҙәрҙең бөтәһен дә сатырҙан Йушағ һәм бөтә Исраил халҡына алып килделәр ҙә уларҙы Раббы хозурында ергә һалдылар.

24Йушағ һәм тотош исраилдар Зерах улы Ғаханды баяғы көмөшө, ябынсаһы һәм алтын киҫәге менән, шулай уҡ улдары һәм ҡыҙҙары, эре һәм ваҡ малы, ишәктәре менән, сатыры һәм унда булған бөтә нәмәһе менән бергә Ғахор үҙәненә алып китте.

25– Ниңә һин беҙҙе бәләгә тарыттың? – тине уға Йушағ. – Хәҙер инде Раббы һине бәләгә тарытты.

Шунан исраилдар күмәкләп Ғаханды һәм уның менән булғандарҙы таш бәреп үлтерҙе лә утта яндырҙы. 26Өҫтәренән бейек итеп таш өйҙөләр – был өйөм әле лә шунда.

Шулай иткәндән һуң, Раббының асыуы баҫылды. Шул замандан бирле был урын Ғахор[*] үҙәне тип атала[+].

#### 8


Ғай ҡалаһын яулап алыу

1Раббы[†] Йушағҡа:

– Ҡурҡма ла, өркмә лә. Бөтә ғәскәрең менән Ғай ҡалаһына һөжүм ит. Мин Ғай батшаһын, уның халҡын, ҡалаһын һәм бөтә илен һинең ҡулыңа тапшырам[+]. 2Йерихо һәм уның батшаһы менән нимә эшләгән булһаң, Ғай һәм уның батшаһына ла шуны ҡыл, тик ҡулға төшөргән табыш менән мал-тыуарҙы үҙеңә ал. Ғай менән йәнәш, ҡаланың артҡы яғынан боҫҡон[*] ҡор, – тине[+].

3Йушағ бөтә ғәскәре менән Ғай ҡалаһына ҡаршы яуға сыҡты. Иң яҡшы утыҙ мең яугирен һайлап алып, уларҙы төндә 4түбәндәге бойороҡ менән алға ебәрҙе:

– Ҡаланан алыҫ түгел, уның арт яғында боҫҡон ҡороғоҙ ҙа бөтәгеҙ ҙә әҙер тороғоҙ[+]. 5Ә мин үҙем менән булғандарҙы алып, ҡалаға ҡарай йүнәләм. Уның халҡы, теге саҡтағы шикелле, беҙгә ҡаршы һуғышырға сыҡҡас, беҙ сигенә башларбыҙ[+]. 6Улар, әүәлге һымаҡ, беҙ уларҙан ҡурҡып ҡасабыҙ, тип уйлап, артыбыҙҙан ҡыуа төшөр, ә беҙ уларҙы ҡаланан алыҫҡараҡ алып китербеҙ. Беҙ ҡасырбыҙ, 7ә һеҙ боҫҡондан сығығыҙ ҙа ҡалаға бәреп инегеҙ. Аллағыҙ Раббы уны һеҙҙең ҡулығыҙға тапшырыр. 8Ҡаланы баҫып алығыҙ ҙа яндырығыҙ. Барыһын да Раббы ҡушҡанса эшләгеҙ. Һеҙгә минең бойороғом шундай.

9Йушағ уларға ҡуҙғалырға ҡушты: улар барып Бейт-Ил менән Ғай араһында, Ғайҙан көнбайышҡараҡ боҫҡон ҡорҙо. Йушағ төндө ҡалған ғәскәр янында үткәрҙе. 10Ә икенсе көндө иртә таңдан, бөтә ғәскәрҙе йыйып, Исраил[†] аҡһаҡалдары[†] менән ғәскәр башында Ғай ҡалаһына табан китте. 11Йушағ етәкселегендәге яугирҙәр ҡалаға яҡынлашты ла унан төньяҡтараҡ туҡтаны. Уларҙы ҡаланан бер үҙән генә айырып тора ине.

12Йушағ биш меңгә яҡын яугирҙе Бейт-Ил менән Ғай араһында, ҡаланан көнбайыш тарафта боҫҡонға ҡуйҙы. 13Ғәскәр түбәндәгесә урынлашты: төп көстәр – ҡаланан төньяҡҡа, ә бер өлөшө көнбайышҡа ҡуйылды. Төндә Йушағ үҙәнлеккә төштө. 14Быны күреп, Ғай батшаһы икенсе көндө иртәнсәк ғәскәре менән Ғарава тигеҙлеге алдындағы алдан билдәләнгән урынға табан исраилдарға ҡаршы һуғышҡа ашыҡты. Әммә ул ҡаланың икенсе яғында боҫҡон ҡуйылғанын белмәй ине. 15Йушағ һәм бөтә исраилдар юрамал тар-мар ителгән булып ҡыланды һәм сүлгә табан ҡаса башланы. 16Ғайҙа йәшәүселәрҙең бөтәһен исраилдар артынан баҫтырырға саҡырҙылар һәм улар, Йушағты эҙәрләй барып, ҡаланан бик ныҡ алыҫлаштылар. 17Ғайҙа ла, Бейт-Илдә лә бер генә ир-егет тә ҡалманы – бөтәһе лә исраилдарҙы эҙәрләй китте. Улар, ҡаланы асыҡ ҡалдырып, исраилдар артынан ҡыуа төшкәйне.

18Шунда Раббы Йушағҡа:

– Ҡулыңдағы һөңгөңдө Ғай яғына йүнәлт. Мин был ҡаланы һинең ҡулыңа тапшырам, – тине.

Йушағ һөңгөһөн Ғай яғына йүнәлтеү менән, 19яугирҙәре боҫҡондан сыҡты ла ҡалаға бәреп инде. Уны ҡулға төшөрҙөләр һәм үрт һалдылар[+]. 20Ғай яугирҙәре әйләнеп ҡараһа, ни күрә: ҡала өҫтөндәге төтөн күккә ашҡан. Улар ҡайҙа барыр ер тапманы, сөнки сүл буйлап ҡасып барған исраилдар, кире борола һалып, эҙәрләүселәренә ташланды.

21Йушағ менән исраилдар боҫҡонда ултырыусыларҙың ҡаланы баҫып алыуын, ҡала өҫтөндә төтөн күтәрелеүен күргәс, кире боролоп Ғай яугирҙәренә һөжүм итте. 22Исраилдарҙың ҡалалағы яугирҙәре лә Ғай һуғышсыларына ҡаршы ташланды һәм тегеләр арттан да, алдан да исраилдар араһында ҡалды. Исраил ғәскәре уларҙы ҡырып һалды: бер кем дә иҫән ҡалманы, һис кем ҡасып ҡотола алманы[+]. 23Ғай батшаһын ғына иҫән ҡалдырып, Йушағ янына килтерҙеләр[+].

24Исраилдар ҡырҙарҙа һәм сүлдә – үҙҙәре ҡыуып индергән бөтә ерҙәрҙә – барлыҡ Ғай ғәскәре яугирҙәрен ҡырып бөтөргәс, улар һуңғы кешегә тиклем ҡылыстан үткәрелгәс, исраилдар ҡалаға табан боролдо һәм унда ҡалғандарҙың бөтәһен дә үлтерҙе. 25Ул көндө барлығы ун ике мең кеше – ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар – Ғайҙа йәшәгән бөтә кеше үлтерелде. 26Харам ҡылынып юҡ ителергә тейешле һәр кем – Ғайҙа йәшәгән һәммә кеше ҡырылып бөткәнсе, Йушағ ҡала яғына йүнәлтелгән һөңгөһөн төшөрмәне.

27Раббы Йушағҡа бойорғанса, исраилдар был ҡаланан бары тик мал-тыуарҙы һәм ҡулға төшөрөлгән яумалды ғына үҙҙәренә алды. 28Ә ҡаланы Йушағ үртәне – уны мәңгегә кеше аяғы баҫмаҫ емерек өйөмөнә әйләндерҙе. Ғай әле лә шул хәлендә ята[+].

29Йушағ Ғай батшаһын бағанаға аҫты. Батшаның кәүҙәһе бағанала кискә тиклем аҫылынып торҙо, ә эңерҙә Йушағ уны төшөрөргә һәм ҡала ҡапҡаһы[†] алдына ташларға ҡушты. Өҫтөнә ҙур таш өйөмө өйҙөләр, ул әле лә шунда[+].


Йушағтың Раббы килешеүен яңыртыуы

30Ошо ваҡиғанан һуң Йушағ Ғевал тауында Исраил Аллаһы Раббыға ҡорбан[†] усағы ҡорҙо[+]. 31Раббы ҡоло Муса[†] Исраил халҡына әйтеп ҡалдырғанса һәм Мусаның ҡанун[†] китабында яҙылғанса, был усаҡ эшкәртелмәгән, тимер эш ҡоралы теймәгән таштан эшләнде. Исраилдар ошо ҡорбан усағында Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны һәм татыулыҡ ҡорбаны килтерҙе[+].

32Йушағ унда, Исраил халҡының күҙ алдында, Мусаның ҡанунын ташҡа күсереп яҙҙы. 33Бөтә исраилдар – килмешәктәр ҙә, Исраилдың төп халҡы ла аҡһаҡалдары, етәкселәре һәм хөкөмдарҙары менән бергә – Килешеү һандығын[†] тирә-яҡлап, Раббының Килешеү һандығын күтәреп йөрөткән Леви нәҫеленән булған ҡаһиндар[†] алдында баҫып торҙо. Халыҡтың яртыһы Геризим тауы яғынан, яртыһы Ғевал тауы яғынан торҙо. Раббы ҡоло Муса Исраил халҡын тап ошо рәүешле фатихаларға ҡушҡайны[+]. 34Шунан һуң Йушағ ҡанундың бөтә һүҙҙәрен – фатихаларҙы ла, ләғнәттәрҙе лә нәҡ ҡанун китабында яҙылғанса ҡысҡырып уҡып сыҡты[+]. 35Йушағ Исраилдың бөтә йәмғиәтенә – ҡатын-ҡыҙҙы ла, бала-сағаны ла, араларында йәшәгән килмешәктәрҙе лә индереп – Муса ҡушҡандарҙың бөтәһен дә уҡыны, бер генә һүҙен дә ҡалдырманы[+].

#### 9


Ғивғондарҙың хәйләһе

1Был ваҡиғалар тураһында ишетеп, Иордандан көнбайыштағы таулы урындарҙа, Шефелала һәм Бөйөк диңгеҙ яры буйлап Ливанға[†] тиклем һуҙылған ерҙәрҙә йәшәгән хитти, әмөри, ҡәнғәни,[†] перизи, хиууи һәм йевуси батшалары 2Йушағҡа һәм Исраилға[†] ҡаршы бергәләп һуғышырға һүҙ ҡуйышты[+].

3Ә Ғивғон кешеләре, Йушағтың Йерихо һәм Ғай менән нимә эшләгәнен ишетеп,[+] 4хәйлә ҡорорға булды. Улар үҙҙәре менән ашамлыҡ алып юлға сыҡты: ишәктәренә туҙып бөткән тоҡтар һәм иҫкереп, тишелеп, ҡат-ҡат ямалып бөткән шарап турһыҡтары аҫып алды. 5Тапалып бөткән, ҡат-ҡат йүнәтелгән ҡата һәм туҙып, теткеләнеп бөткән өҫ кейеме кейҙе. Үҙҙәре менән юлға алған икмәк кибеп, күгәреп бөткәйне. 6Улар Йушағ янына, уның Гилгалдағы тупламына[†] ошо рәүешле килделәр ҙә Йушағ менән исраилдарға:

– Беҙ йыраҡ илдән килдек, – тинеләр. – Беҙҙең менән тыныслыҡ тураһында килешеү[†] төҙөгөҙ[+].

7– Һеҙҙең менән нисек килешеү төҙөй алайыҡ инде? – тип яуапланы исраилдар хиууиҙәргә. – Бәлки, һеҙ беҙҙең эргәбеҙҙә йәшәйһегеҙҙер?

8– Беҙ һинең ҡолдарың, – тине ғивғондар Йушағҡа.

– Һеҙ кем һәм ҡайҙан килдегеҙ? – тип һораны Йушағ уларҙан.

9Ә улар былай тине:

– Беҙ, һинең ҡолдарың, бик йыраҡ илдән килдек. Аллаң Раббының шөһрәте[†] хаҡында ишетеп килеүебеҙ. Уның Мысырҙа[†] нимә эшләгәнен[+] 10һәм Иордан йылғаһы аръяғындағы ике әмөри батшаһы – Хешбон батшаһы Сихон һәм Ғаштароҫтағы[†] Башан батшаһы Ғоғ менән нимә ҡылғанын беләбеҙ[+]. 11Шуға аҡһаҡалдарыбыҙ[†] һәм илебеҙ кешеләре беҙгә шундай бурыс йөкмәтте: «Юлға аҙыҡ-түлек алығыҙ ҙа шул халыҡ янына барығыҙ. Уларға: „Беҙ һеҙҙең ҡолдарығыҙ, беҙҙең менән тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөгөҙ“, – тип әйтегеҙ». 12Бына беҙҙең икмәгебеҙ. Өйҙә, һеҙгә килергә әҙерләнгәндә, беҙҙең юллыҡ икмәгебеҙ йылы ине әле, хәҙер кибеп, күгәреп бөткән. 13Бына шарап турһығы. Беҙ уларға шарап тултырғанда, улар өр-яңы ине, ә хәҙер бөтөнләй туҙып бөттө. Оҙаҡ юлдан килә торғас, өҫ һәм аяҡ кейемдәребеҙҙең дә ҡарарлығы ҡалманы.

14Исраилдар уларҙың юлға алған ризыҡтарын ҡаранылар, ә Раббынан һорап торманылар[+]. 15Йушағ, ғивғондар менән тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөшөп, ғүмерҙәрен һаҡлап алып ҡалырға вәғәҙә бирҙе. Исраил йәмғиәте башлыҡтары ант итте[+].

16Ә килешеү төҙөгәндән һуң өс көндән исраилдар уларҙың ошо ерҙә йәшәүсе күршеләре булыуын белде. 17Исраилдар юлға сыҡты һәм өсөнсө көнөнә хиууи ҡалалары Ғивғон, Кефира, Беероҫ һәм Ҡыръяҫ-Еғарим янына килеп туҡтаны[+]. 18Ләкин улар был ҡалаларға һөжүм итмәне, сөнки йәмғиәт башлыҡтары Исраил Аллаһы Раббы[†] менән уларға ант иткәйне. Уларҙың был ҡылғанына халыҡ асыулана башланы, 19ләкин тегеләр йәмғиәткә былай тине:

– Беҙ Исраил Аллаһы Раббы менән ант иттек, хәҙер уларға тейә алмайбыҙ. 20Антты боҙғанға Алланың асыуы беҙгә төшмәһен өсөн, уларҙы тере ҡалдырайыҡ.

21Йәмғиәт башлыҡтары: «Әйҙә йәшәһендәр, әммә бөтә йәмғиәт өсөн утын ҡырҡыусы һәм һыу ташыусы булһындар», – тип ҡарар итте.

Шулай итеп, башлыҡтар әйткәнсә булды[+].

22Йушағ ғивғондарҙы саҡырып былай тине:

– Ниңә һеҙ беҙҙе алданығыҙ, ысынында беҙҙең эргәлә йәшәп тә, бик йыраҡ йәшәйбеҙ, тип әйттегеҙ? 23Шуның өсөн ҡарғыш төшһөн һеҙгә, инде Аллам йорто[†] өсөн утын ҡырҡыусы һәм һыу ташыусы ҡол булып ҡалырһығыҙ, – тине.

24Улар Йушағҡа:

– Беҙгә, һинең ҡолдарыңа, мәғлүм булды: Аллаң Раббы Үҙенең ҡоло Мусаға[†] бөтә ерҙе һеҙгә биреп, унда йәшәүселәрҙең барыһын ҡылыстан үткәрергә бойорған. Беҙ үҙ ғүмеребеҙ өсөн бик ҡурҡтыҡ, шуға күрә лә шулай эшләнек, – тип яуап ҡайтарҙы. –[+] 25Хәҙер беҙ һинең хөкөмөңдә, нисек яҡшы һәм дөрөҫ тип уйлайһың, шулай эшлә[+].

26Йушағ шулай эшләне: ғивғондарҙы үлтертмәне, уларҙы исраилдар ҡулынан ҡотҡарып ҡалды. 27Әммә уның бойороғо буйынса ғивғондар, шул көндән башлап, Исраил йәмғиәте һәм Раббы һайлаған урында ҡуйылған ҡорбан[†] усағы өсөн утын һәм һыу ташырға тейеш булды. Улар әле лә шул эште башҡара.

#### 10


Биш әмөри батшаһын тар-мар итеү

1Йәрүсәлим[†] батшаһы Адони-Садиҡ Йушағтың Ғайҙы баҫып алғанын, харам ҡылып уны тотош юҡ иткәнен, Йерихо һәм уның батшаһы менән нимә эшләгән булһа, Ғай һәм уның батшаһы менән дә шулай эшләгәнен, Ғивғон кешеләренең исраилдар[†] менән тыныслыҡ тураһында килешеү[†] төҙөгәнен һәм улар араһында йәшәгәнен ишетте[+]. 2Адони-Садиҡ үҙе лә, халҡы ла ҡурҡыуға ҡалды, сөнки Ғивғон ҙур ҡала – ҡайһы бер батшалыҡтарҙың баш ҡалаһынан ҡайтыш түгел, хатта Ғайҙан ҙурыраҡ та, ә уның кешеләре – ҡыйыу яугирҙәр ине[+]. 3Шуға күрә Йәрүсәлим батшаһы Адони-Садиҡ Хеврон батшаһы Һоһамға, Ярмуҫ батшаһы Пирамға, Лахиш батшаһы Яфияғҡа, Ғәғлон батшаһы Девирға сапҡындар ебәреп: 4«Йушағ һәм исраилдар менән тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөшкән өсөн, килеп миңә ғивғондарҙы тар-мар итергә ярҙамлашығыҙ», – тип әйтергә ҡушты.

5Биш әмөри батшаһы – Йәрүсәлим, Хеврон, Ярмуҫ, Лахиш һәм Ғәғлон батшалары – бөтә ғәскәрҙәрен йыйып килделәр ҙә Ғивғондың ҡаршыһында туплам[†] булып урынлаштылар, шунан бер булып һөжүм иттеләр[+]. 6Ғивғон халҡы Гилгалда туплам булып торған Йушағҡа: «Беҙ ҡолдарыңды ҡалдырма. Ярҙамға ашыҡ, ҡотҡар беҙҙе! Был тауҙарҙа хакимлыҡ иткән әмөри батшалары күмәкләп беҙгә ҡаршы күтәрелде», – тип хәбәр ебәрҙе.

7Йушағ үҙенең бөтә ғәскәре, ҡыйыу яугирҙәре менән Гилгалдан сыҡты.

8– Уларҙан ҡурҡма, – тине уға Раббы[†]. – Мин уларҙы һинең ҡулыңа тапшырам. Берәүһе лә һиңә ҡаршы тора алмаҫ[+].

9Йушағ, төнө буйы юлда булып, дошмандар алдына көтмәгәндә килеп сыҡты. 10Раббы Исраил ғәскәрҙәре алдында әмөриҙәрҙе дәһшәткә һалды. Исраилдар, дошмандарын Ғивғон эргәһендә тар-мар итеп, бөйөк еңеүгә өлгәште һәм ҡасҡандарын Бейт-Хоронға күтәрелгән юл буйлап Ғазыҡаға һәм Маҡҡыдаға еткәнсе ҡырып барҙы[+]. 11Исраилдарҙан ҡотолам тип, Бейт-Хорондан төшкән юлдан Ғазыҡаға ҡасып барған әмөриҙәр өҫтөнә Раббы эре-эре таш-борсаҡтар яуҙырҙы. Күктән яуған шул борсаҡтарҙан кешеләр исраилдар ҡылысына ҡарағанда ла күберәк үлде[+].

12Раббы әмөриҙәрҙе исраилдар ҡулына тапшырған көндө Йушағ Раббыға ялбарып, бөтә Исраил халҡының күҙ алдында:

– Ҡояш, Ғивғон өҫтөндә туҡтап ҡал,
Ай, Айялон үҙәне өҫтөнән ҡуҙғалма, – тине.

13Ҡояш шып туҡтаны, ай урынынан ҡуҙғалманы – халыҡ дошмандарынан үс алғансы шулай булды. Был хаҡта «Яшар» китабында[*] яҙылған.

Ҡояш күк уртаһында туҡтаны ла көнө буйы байырға ашыҡманы[+]. 14Быға тиклем дә, бынан һуң да Раббының шул ҡәҙәрле кешенең һүҙен һүҙ иткән көн булманы – Раббы Үҙе исраилдар яғында һуғышты[+].

15Шунан Йушағ һәм бөтә исраилдар Гилгалға үҙ тупламдарына әйләнеп ҡайтты.

16Биш әмөри батшаһы ҡасып, Маҡҡыда эргәһендәге мәмерйәгә йәшенде. 17Йушағҡа Маҡҡыда эргәһендәге мәмерйәлә йәшенеп ятҡан батшаларҙың табылыуы тураһында әйткәс, 18ул:

– Мәмерйә ауыҙын ҙур таштар менән томалағыҙ ҙа һаҡсылар ҡуйығыҙ. 19Ләкин үҙегеҙ туҡталмағыҙ. Дошманды эҙәрләгеҙ, арттарынан һөжүм итегеҙ, ҡалаларға инергә бирмәгеҙ – Аллағыҙ Раббы уларҙы һеҙҙең ҡулға тапшырҙы, – тип бойорҙо.

20Йушағ һәм исраилдар әмөриҙәрҙе тулыһынса тиерлек ҡырып һалды. Уларҙың бик аҙҙары ғына нығытылған ҡалаларына ҡайтып һыйынды, 21Бөтә Исраил ғәскәре Маҡҡыдалағы тупламға, Йушағ янына, иҫән-аман әйләнеп ҡайтты. Бынан һуң Исраил халҡына ҡаршы һүҙ әйтергә ҡыйған кеше булманы.

22– Хәҙер мәмерйә ауыҙын асығыҙ, – тип бойорҙо Йушағ. – Теге биш батшаны минең эргәмә алып килегеҙ!

23Уның бойороғон үтәнеләр һәм мәмерйәнән уның эргәһенә биш батшаны – Йәрүсәлим, Хеврон, Ярмуҫ, Лахиш һәм Ғәғлон батшаларын алып килделәр. 24Был батшаларҙы алып килгәс, Йушағ бөтә исраилдарҙы йыйҙы һәм үҙе менән яуға барған һуғышсыларҙың башлыҡтарына:

– Бында килегеҙ һәм аяғығыҙҙы был батшаларҙың муйындарына ҡуйығыҙ, – тип бойорҙо.

Тегеләр килеп батшаларҙың муйындарына баҫты[+].

25Йушағ уларға:

– Бер нәмәнән дә ҡурҡмағыҙ ҙа, өркмәгеҙ ҙә, ныҡ һәм ҡыйыу булығыҙ. Раббы һеҙҙең барлыҡ дошмандарығыҙ менән, һеҙ ҡаршы һуғышҡандар менән бына шулай итәсәк, – тине[+].

26Шунан Йушағ был батшаларҙы үлтереп, уларҙың мәйеттәрен биш бағанаға аҫып ҡуйҙы, улар кискә тиклем аҫыулы торҙо[+]. 27Эңерҙә Йушағтың бойороғо буйынса мәйеттәрҙе бағананан төшөрөп, уларҙы был батшалар йәшеренгән мәмерйә эсенә ырғыттылар. Мәмерйә ауыҙын иһә ҙур-ҙур таштар менән ҡаплап ҡуйҙылар. Был таштар әле лә шунда тора[+].


Исраилдарҙың көньяҡтағы ҡалаларҙы ҡыйратыуы

28Шул уҡ көндө Йушағ Маҡҡыданы баҫып алды: ҡала халҡын һәм уның батшаһын ҡылыстан үткәрҙе, харам ҡылып, унда булған бер йән эйәһен дә тере ҡалдырманы. Йушағ Йерихо батшаһы менән ни эшләгән булһа, Маҡҡыда батшаһы менән дә шулай эшләне[+].

29Йушағ бөтә исраилдар менән бергә Маҡҡыданан Ливнаға табан ҡуҙғалды һәм уға һөжүм итте. 30Раббы Ливнаны батшаһы менән бергә исраилдар ҡулына тапшырҙы. Йушағ Ливна кешеләрен – ҡалала йәшәгәндәрҙең бөтәһен дә, һуңғы кешеһенә тиклем, ҡылыстан үткәрҙе. Йерихо батшаһы менән нимә эшләгән булһа, Ливна батшаһы менән дә шулай эшләне.

31Йушағ Ливнанан бөтә исраилдар менән бергә Лахишҡа табан ҡуҙғалды һәм, туплам ҡороп, уға һөжүм итте. 32Раббы Лахишты исраилдар ҡулына тапшырҙы: иртәгәһенә үк Йушағ ҡаланы баҫып алды. Ул Лахиш кешеләрен – ҡалала йәшәгәндәрҙең барыһын да – ҡылыстан үткәрҙе, Лахиш менән, Ливна менән ни эшләгән булһа, шулай эшләне. 33Гәзәр батшаһы Һорам Лахишҡа ярҙамға килде, ләкин Йушағ, уның үҙен һәм ғәскәрен ҡылыстан үткәреп, һуңғы кешеһенә тиклем ҡырып бөтөрҙө.

34Йушағ Лахиштан бөтә исраилдар менән бергә Ғәғлонға табан ҡуҙғалды һәм уны ҡамауға алды. 35Шул уҡ көндө улар ҡаланы баҫып алды һәм халҡын ҡылыстан үткәрҙе. Ундағы бөтә йән эйәһен харам ҡылып, Лахиштағы кеүек үк, тотош ҡырып һалдылар.

36Йушағ Ғәғлондан бөтә исраилдар менән бергә Хевронға ҡаршы күтәрелде һәм уға һөжүм итте. 37Улар ҡаланы баҫып алып, батшалары менән бергә уның бөтә халҡын, шулай уҡ бөтә тирә-яҡ ауылдарҙағы кешеләрҙе ҡылыстан үткәрҙе. Улар ҡалала йәшәгәндәрҙең бөтәһен дә, һуңғы кешеһенә тиклем, үлтерҙе. Йушағ Хевронда ла Ғәғлондағы шикелле эшләне: харам ҡылып, ҡаланы унда йәшәгәндәрҙең бөтәһе менән бергә юҡ итте.

38Артабан Йушағ бөтә исраилдар менән бергә Девирға табан боролдо һәм уға һөжүм итте[+]. 39Батшаһы менән бергә ҡаланы, шулай уҡ тирә-яҡ ауылдарҙы баҫып алып, бөтә халҡын ҡылыстан үткәрҙе – харам ҡылып, ҡалала йәшәгәндәрҙең барыһын да, һуңғы кешеһенә тиклем, ҡырып бөттө. Йушағ Хеврон, Ливна һәм уларҙың батшалары менән ни эшләгән булһа, Девир һәм уның батшаһы менән дә шулай эшләне.

40Шулай итеп, Йушағ был ерҙәрҙе – таулыҡтарҙы, Негевты, Шефеланы һәм тау битләүҙәрен – яулап алды һәм, уларҙың батшаларын тар-мар итеп, унда йәшәүселәрҙе, Исраил Аллаһы Раббы ҡушҡанса, харам ҡылып, һуңғы кешеһенә тиклем ҡырып бөтөрҙө[+]. 41Йушағ Ҡадеш-Барнеағтан Газаға тиклем, һәм бөтә Гошен өлкәһе буйлап, Ғивғондың иң сигенә тиклем яулап алды. 42Йушағ бер һелтәүҙә бөтә урындағы батшаларҙы тар-мар итте һәм уларҙың ерҙәрен баҫып алды, сөнки исраилдар өсөн Исраил Аллаһы Раббы Үҙе һуғышты.

43Шунан һуң Йушағ һәм бөтә исраилдар Гилгалдағы тупламдарына әйләнеп ҡайтты.

#### 11


Исраилдарҙың төньяҡ батшаларын еңеүе

1Хасор батшаһы Явин, был хәлдәр тураһында ишеткәс, Мадон батшаһы Йовавҡа, Шимрон һәм Ахшаф батшаларына, 2төньяҡта – тауҙарҙа һәм Ғарава тигеҙлегенә, Киннереҫ күленән көньяҡта, Шефелала һәм көнбайышта – Нафоҫ-Дорҙа идара иткән батшаларға сапҡындар ебәрҙе. 3Ул көнсығышта һәм көнбайышта ҡәнғәниҙәргә[†] һәм таулыҡта йәшәгән әмөриҙәргә, хиттиҙәргә, перизиҙәргә, йевусиҙәргә һәм Хермон[†] итәгендә, Миспа ерендә йәшәгән хиууиҙәргә хәбәр күндерҙе. 4Бөтә был батшалар, диңгеҙ ҡомо һымаҡ күп һанлы яугирҙәре, бихисап аттары һәм яу арбалары – олоғара ғәскәре менән яуға күтәрелде[+]. 5Ғәскәрҙәрен бергә туплап, исраилдар[†] менән алышырға әҙер булып, улар Мером инеше янына туплам[†] ҡорҙо[+].

6Раббы[†] Йушағҡа:

– Ҡурҡма уларҙан. Иртәгә, ошо сәғәткә, Мин Үҙем уларҙың барыһын да үлтерелгән килеш Исраилдың ҡулына бирәм. Һин уларҙың аттарының һеңерҙәрен ҡырҡырһың һәм яу арбаларын яндырырһың, – тине[+].

7Йушағ, үҙ ғәскәре менән көтмәгәндә Мером инеше янына килеп, дошмандарына һөжүм итте. 8Раббы уларҙы исраилдар ҡулына тапшырҙы. Исраилдар, дошмандарын тар-мар итеп, Бөйөк Сидонға һәм Мисрефоҫ-Майимға тиклем, көнсығыштағы Миспе үҙәненә тиклем эҙәрләне. Уларҙың береһен дә ҡалдырмай ҡырып һалды. 9Йушағ дошмандары менән Раббы ҡушҡанса эшләне – аттарының һеңерҙәрен ҡырҡты, яу арбаларын яндырҙы.

10Йушағ, кире боролоп, Хасорҙы баҫып алды һәм уның батшаһын ҡылыстан үткәрҙе. Быға тиклем Хасор тирә-яҡ батшалыҡтар араһында төп урынды алып тора ине. 11Исраилдар ҡалала йәшәгәндәрҙең бөтәһен дә ҡылыстан үткәрҙе, харам ҡылып, бер кемде лә иҫән ҡалдырманы. Һуңынан улар Хасорҙы яндырҙы.

12Раббы ҡоло Муса[†] әмер иткәнсә, Йушағ был батшаларҙың бөтә ҡалаларын баҫып алды һәм үҙҙәрен, харам ҡылып, ҡылыстан үткәрҙе[+]. 13Ләкин исраилдар Йушағ үртәгән Хасорҙан башҡа ҡалҡыу урындағы ҡалаларҙы яндырманы. 14Исраилдар баҫып алынған ҡалаларҙан табышты һәм мал-тыуарҙы үҙҙәренә алды, ә кешеләрҙе, береһен дә иҫән ҡалдырмай, ҡылыстан үткәрҙе. 15Раббы Үҙенең ҡоло Мусаға нисек бойорған булһа, Муса ла Йушағҡа шулай ҡушҡайны – Йушағ, Раббы Мусаға бойорғандарҙан һис кенә лә тайпылмайынса, барыһын да ғәмәлгә ашырҙы[+].

16Шулай итеп, Йушағ бөтә илде: таулы урындарҙы, тотош Негевты, бөтә Гошен өлкәһен, Шефеланы, Ғарава тигеҙлеген, шулай уҡ Исраил тауҙарын һәм тау итәктәрен – 17Сеғирға табан һуҙылған Халаҡ тауынан алып Ливан[†] үҙәнендәге Хермон тауы итәгендә ултырған Бәғел-Ғадҡа[†] тиклемге бөтә ерҙәрҙе баҫып алды. Йушағ был ерҙәрҙең бөтә батшаларын ҡулға төшөрҙө һәм үлемгә дусар итте. 18Ләкин улар менән һуғыш оҙаҡ барҙы. 19Ғивғонда йәшәгән хиууиҙәрҙан башҡа бер генә ҡала ла исраилдар менән тыныслыҡ тураһында килешеү[†] төҙөмәне. Исраилдар һәр ҡаланы һуғышып алды[+]. 20Раббы Үҙе был халыҡтарҙың күңелдәрен ҡатырҙы, улар Исраил менән һуғышһындар ҙа, Раббы Мусаға бойорғанса, исраилдар уларҙы харам ҡылып юҡ итһен, был халыҡтарға аяу булмаһын, улар бөтәһе лә ҡырылып бөтһөн өсөн эшләнде был[+].

21Шул заманда Йушағ барып Хевронда, Девирҙа һәм Ғанавта, Йәһүҙәнең[†] һәм Исраилдың бөтә таулыҡтарында йәшәгән ғанаҡтарҙы[†] тамырынан юҡ итте. Йушағ уларҙы һәм уларҙың ҡалаларын харам ҡылып, тулыһынса ҡырып һалды[+]. 22Исраилдар йәшәгән ерҙәрҙә бөтә ғанаҡтар ҡырылып бөттө, улар бары тик Газала, Ғаҫта һәм Ашдодта ғына иҫән ҡалды[+].

23Раббы Мусаға әйткәнсә, Йушағ был ерҙәрҙең барыһын да яулап алды һәм Исраилдың бөтә нәҫел тармаҡтарына биләмәгә бүлеп бирҙе. Ниһайәт, һуғыш тамамланды һәм илдә тыныслыҡ урынлашты[+].

#### 12


Еңелгән батшаларҙың исемлеге

1Исраилдар[†] Иордандан көнсығышҡа – Арнон үҙәненән Хермон[†] тауына тиклем, Ғарава тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөн дә индереп, йәйрәп ятҡан ерҙәрҙең батшаларын тар-мар итте һәм ул ерҙәрҙе үҙҙәренә тартып алды. Бына ул батшаларҙың исемлеге:

2Хешбонда йәшәгән әмөри батшаһы Сихон. Уның батшалығы Арнон үҙәне ситендәге Ғароғерҙан – үҙәндең урта бер еренән башлана һәм ғаммондарҙың сиге булған Яббоҡ йылғаһына тиклем һуҙыла, Ғилғәдтең[†] яртыһын үҙ эсенә ала[+]. 3Шулай уҡ Ғарава тигеҙлеге – Киннереҫ күленең көнсығыш ярынан Ғарава диңгеҙе – Тоҙло диңгеҙҙең көнсығыш ярына тиклем, Бейт-Йешимоҫҡа һәм көньяҡта Писга тауы итәктәренә тиклемге ерҙәргә йәйелә ине.

4Һуңғы рефаларҙың[†] береһе булған Башан батшаһы Ғоғ Ғаштароҫта[†] һәм Әдрәғиҙә хакимлыҡ итә ине[+]. 5Ул Хермон тауына, Салхаға, тотош Башанға – гешуриҙар менән мағахаҫтарҙың сигенә тиклем, шулай уҡ Ғилғәдтең яртыһына, Хешбон батшаһы Сихондың сиктәренә тиклем, хужа ине. 6Раббы[†] ҡоло Муса һәм исраилдар был батшаларҙы тар-мар итте. Муса[†] уларҙың ерҙәрен Рәүвән менән Ғад ырыуҙары һәм Менашше ырыуының яртыһына биләмә итеп бирҙе[+].

7-8Йушағ һәм исраилдар Иордандың көнбайышындағы батшаларҙы – Ливан[†] үҙәнендәге Бәғел-Ғадтан[†] башлап Сеғирға табан һуҙылған Халаҡ тауына тиклем йәйелгән ерҙәрҙең батшаларын тар-мар итте. Йушағ хитти, әмөри, ҡәнғәни,[†] перизи, хиууи һәм йевусиҙәр йәшәгән ерҙәрҙе, Шефеланы, көнбайыштағы тау итәктәрен, Ғарава тигеҙлеген, тау битләүҙәрен, сүллекте һәм Негевты Исраил ырыуҙарына биләмәгә бүлеп бирҙе.

9Бына был батшалар: Йерихо батшаһы, Бейт-Ил эргәһендәге Ғай ҡалаһының батшаһы, 10Йәрүсәлим[†] батшаһы, Хеврон батшаһы, 11Ярмуҫ батшаһы, Лахиш батшаһы, 12Ғәғлон батшаһы, Гәзәр батшаһы, 13Девир батшаһы, Гәдәр батшаһы, 14Хорма батшаһы, Ғарад батшаһы, 15Ливна батшаһы, Ғадуллам батшаһы, 16Маҡҡыда батшаһы, Бейт-Ил батшаһы, 17Таппуах батшаһы, Хефәр батшаһы, 18Афеҡ батшаһы, Шарон тигеҙлеге батшаһы, 19Мадон батшаһы, Хасор батшаһы, 20Шимрон-Мерон батшаһы, Ахшаф батшаһы, 21Тағанах батшаһы, Мегиддо батшаһы, 22Ҡәдәш батшаһы, Кармәл янындағы Йоҡнеғам батшаһы, 23Нафаҫ-Дорҙағы Дор батшаһы, Галилеялағы[†] Гоим батшаһы, 24Тирса батшаһы, йәмғеһе – утыҙ бер батша.

#### 13


Яулап алынасаҡ ерҙәр

1Йушағ ныҡ олоғайҙы. Раббы[†] уға:

– Һин бик ҡартайҙың, ә баҫып алаһы ерҙәр күп әле, – тине. – 2Алынасаҡ ерҙәр бына былар: пелештиҙәр[†] йәшәгән бөтә төбәктәр һәм гешуриҙарҙың бөтә ерҙәре; 3йәғни Мысыр[†] сигендәге Шихор йылғаһынан алып төньяҡта Ғәҡрон сигенә тиклем бөтә ерҙәр. Хәҙер был ерҙәр Ҡәнғәндеке[†] һанала. Унда биш пелешти хакимы – Газа, Ашдод, Ашҡылон, Ғаҫ һәм Ғәҡрон ҡалалары менән идара иткән ерҙәр, шулай уҡ ғаууиҙар йәшәгән көньяҡ төбәктәр;[+] 4сидондарҙыҡы булған Ғара ҡалаһынан алып Афеҡҡа һәм әмөри сиктәренә тиклем ҡәнғәниҙәрҙең бөтә ерҙәре; 5гевалдарҙың ерҙәре, ә көнсығышта – Хермон[†] тауы итәгендәге Бәғел-Ғадтан[†] алып Лево-Хамаҫҡа тиклем тотош Ливан.[†][+] 6Ливандан алып Мисрефоҫ-Майимға тиклем тауҙарҙа йәшәгәндәрҙең бөтәһен, барлыҡ сидондарҙы исраилдар[†] алдынан Үҙем ҡыуып ебәрәм. Ерҙе йәрәбә буйынса исраилдар араһында, Мин һиңә бойорғанса, биләмә булараҡ бүл. 7Тотош илде туғыҙ ырыу һәм Менашше ырыуының яртыһы араһында биләмә булараҡ бүл.


Иордан йылғаһының көнсығышындағы ерҙәр

8Менашше ырыуының икенсе яртыһына, уның менән бергә Рәүвән һәм Ғад ырыуҙарына өлөш сығарылғайны инде – Муса[†] уларға Иордандан көнсығышҡараҡ ер биргәйне. Раббы ҡоло Муса уларға[+] 9Арнон үҙәне ситендәге Ғароғерҙан алып, үҙәнлек уртаһындағы ҡала менән Дивонға тиклем бөтә Медева яҫы таулығын;[+] 10Хешбон ҡалаһында идара иткән әмөри батшаһы Сихондың бөтә ҡалаларын – ғаммондар иленә тиклем; 11Ғилғәдте,[†] гешуриҙар менән мағахаҫтарҙың ерҙәрен, бөтә Хермон тауын һәм Салхаға еткәнсе тотош Башанды; 12Ғаштароҫта[†] һәм Әдрәғиҙә идара иткән һәм һуңғы рефаларҙың[†] береһе булған Башан батшаһы Ғоғтың бөтә ерҙәрен бирҙе. Муса был батшаларҙы еңеп, уларҙың ерҙәренә эйә булғайны[+]. 13Ләкин исраилдар гешуриҙар менән мағахаҫтарҙың ерҙәрен баҫып алманы – улар әле лә исраилдар араһында йәшәй[+].

14Муса бары тик Леви ырыуына ғына биләмә бирмәне. Уларҙың өлөшө – Мусаға Раббы әйткәнсә – Исраил Аллаһы Раббыға бағышлап килтерелгән ут ҡорбандары.[†][+]


Рәүвән ырыуына бирелгән ерҙәр

15Муса Рәүвән ырыуына уның нәҫелдәре буйынса бүлеп биргән ерҙәр 16Арнон үҙәне ситендәге Ғароғерҙан башлап, үҙәнлек уртаһындағы ҡаланы ла индереп, Медеваға еткәнсе йәйрәп ятҡан яҫы таулыҡ, 17Хешбон һәм уның менән йәнәш яҫы таулыҡтағы бөтә ҡалалар – Дивон, Бамоҫ-Бәғел, Бейт-Бәғел-Меғон, 18Яһас, Ҡедемоҫ, Мефағаҫ, 19Ҡиръяҫаим, Сивма, үҙән уртаһындағы убала ултырған Сереҫ-Шахар, 20Бейт-Пеғор, Писга тауы итәктәре һәм Бейт-Йешимоҫ, 21йәғни яҫы таулыҡтағы бөтә ҡалалар һәм Хешбонда идара иткән әмөри батшаһы Сихондың бөтә ерҙәре. Муса уның үҙен дә, уның ҡул аҫтында ошо илдә йәшәгән Мидйән[†] башлыҡтары Әүи, Рәҡәм, Сур, Хур һәм Рәвағты ла еңгәйне[+]. 22Башҡалар менән бер рәттән исраилдар Беғорҙың күрәҙәсе улы Билғамды ла ҡылыстан үткәргәйне[+]. 23Рәүвән ырыуы биләмәләренең сиге Иордан йылғаһы буйлап үтә.

Был – Рәүвән улдары нәҫелдәренең өлөшөн тәшкил иткән ҡалалар һәм ауылдар.


Ғад ырыуына һәм Менашше ырыуының яртыһына бирелгән ерҙәр

24Муса Ғад ырыуына уның нәҫелдәре буйынса бүлеп биргән ерҙәр. 25Был Яғзер, Ғилғәдтең бөтә ҡалалары, Рабба эргәһендәге Ғароғерға тиклем һуҙылған ғаммондар иленең яртыһы – 26Хешбондан Рамаҫ-Миспегә һәм Бетонимға, Маханаимдан Ло-Деварға тиклемге ерҙәр, 27үҙәндә – Бейт-Харам, Бейт-Нимра, Суккоҫ һәм Сафон, йәғни Хешбон батшаһы Сихондың ҡалған бөтә батшалығы – Киннереҫ күленә тиклем Иордандан көнсығыштағы ерҙәр.

28Был – Ғад улдарына нәҫелдәренә күрә бүлеп бирелгән ҡалалар һәм ауылдар.

29Муса Менашше ырыуының бер яртыһына, йәғни Менашше улдарының яртыһына нәҫелдәренә күрә бүлеп биргән ерҙәр. 30Был ерҙәр Маханаимдан башлап, Башан батшаһы Ғоғтың бөтә батшалығын, Башан ерендә Яир ауылдары тип йөрөтөлгән алтмыш ҡаланы,[+] 31Ғилғәдтең яртыһын, шулай уҡ Ғоғ идара иткән Башан ҡалалары Ғаштароҫ һәм Әдрәғиҙе үҙ эсенә ала. Былар бөтәһе лә Менашше улы Махир улдарының яртыһына нәҫелдәренә күрә бирелде[+].

32Муса Моав[†] тигеҙлегендә, Йерихонан көнсығышта Иордан аръяғындағы ерҙәрҙе бына шулай бүлде.

33Ә Леви ырыуына ул бер ниндәй ҙә биләмә бирмәне. Уларҙың биләмәһе, Раббы уларға әйтеп ҡалдырғанса, Исраил Аллаһы Раббы Үҙе[+].

#### 14


Иордан йылғаһының көнбайышындағы ерҙәрҙе бүлеү

1Ҡәнғәндә[†] исраилдарға[†] бирелгән ер биләмәләре бына ошолар. Ҡаһин[†] Әлғазар, Нун улы Йушағ һәм Исраил ырыуҙарының нәҫел башлыҡтары был ер бүлемдәрен,[+] 2йәрәбә буйынса, Раббы[†] Муса[†] аша ҡушҡанса, Исраилдың туғыҙ ярым ырыуына бүлде[+]. 3Сөнки ике ярым ырыуға Муса биләмә ерҙәрен Иордан аръяғынан биргәйне инде. Әммә башҡалар менән бер рәттән левиҙәргә[†] ерҙән өлөш сығарылманы[+]. 4Йософ нәҫеле ике ырыу – Менашше һәм Әфраим ырыуына бүленгәйне. Левиҙәргә ер бирмәнеләр – бары төпләнеп йәшәү өсөн ҡалалар һәм мал-тыуар өсөн шулар тирәһендә көтөүлектәр генә бирелде[+].

5Исраилдар Раббы Мусаға ҡушҡанса эшләнеләр һәм ерҙе үҙ-ара бүлештеләр.


Хеврондың Калевҡа бирелеүе

6Бер мәлде Йәһүҙә[†] ырыуы кешеләре Йушағ янына Гилгалға килделәр. Ҡынизи Йефунне улы Калев уға:

– Ҡадеш-Барнеағта Алла[†] бәндәһе Мусаға Раббының һинең менән минең хаҡта нимә әйткәнен хәтерләйһеңме[+]? 7Раббы ҡоло Муса мине Ҡадеш-Барнеағтан ошо ерҙәрҙе ҡарап ҡайтырға ебәргәндә, миңә ҡырҡ йәш ине. Ҡайтҡас, мин уға дөрөҫөн һөйләп бирҙем.

8Минең менән бергә барған бүтән исраилдар кешеләрҙе үҙ һүҙҙәре менән ҡурҡытты, ә мин Аллам Раббыға бөтөн йөрәктән тоғро булдым[+]. 9Шунда Муса ант итеп миңә: «Аяғың баҫҡан ер, Аллам Раббыға бөтөн йөрәктән тоғро булғаның өсөн, мәңгелек биләмә итеп һиңә һәм һинең нәҫел-нәсәбеңә биреләсәк», – тине[+]. 10Һәм бына, Раббы вәғәҙә иткәнсә, бөгөнгө көнгәсә йәшәргә насип итте. Ул быны Мусаға вәғәҙә иткәнгә ҡырҡ биш йыл булды – ул саҡта исраилдар сүлдә йөрөй ине. Әле миңә һикһән биш йәш. 11Ләкин мин әле лә, Муса мине күҙәтеп-байҡап килергә ебәргән саҡтағы шикелле, ныҡмын. Мин әле лә шулай уҡ көслөмөн, һуғыш-яуҙарға әҙермен. 12Шуға күрә лә теге саҡта Раббы әйткән таулы өлкәне[†] һин миңә бир. Ул көндө ғанаҡтарҙың[†] унда йәшәгәнен, нығытылған ҙур ҡалалары барлығын һин үҙең ишеткәйнең. Ләкин Раббы минең яҡлы булһа, мин ул ерҙе баҫып алырмын, – тине[+].

13Йушағ Йефунне улы Калевты фатихаланы һәм Хевронды уға биләмә итеп бирҙе. 14Хеврон әле лә ҡынизи Йефунне улы Калевтың ере булып ҡала – сөнки Калев Исраил Аллаһы Раббыға бөтөн йөрәктән тоғро булды. 15Әүәл Хеврон Ҡыръяҫ-Арбағ тип аталған: Арбағ ғанаҡтарҙың иң атаҡлы кешеһе булған.

Шулай итеп, һуғыш тамамланды һәм илдә тыныслыҡ урынлашты[+].

#### 15


Йәһүҙә ырыуына бирелгән ерҙәр

1Нәҫелдәренә күрә Йәһүҙә[†] ырыуына йәрәбә буйынса иң көньяҡтан Эдом[†] ерҙәренә һәм Цин сүленә терәлеп ятҡан өлөш эләкте.

2Уларҙың көньяҡ сиге Тоҙло диңгеҙҙең көньяҡ осондағы ҡултыҡтан башланып, 3Ғаҡраббим тарлауығының көньяғынан уҙа ла Цин сүленә табан һуҙыла һәм Ҡадеш-Барнеағ ҡалаһының көньяғына күтәрелә. Артабан сик Хесронды үтеп, Аддарға табан менә, Ҡарҡағҡа табан борола ла, 4Ғасмон аша үтеп, Мысыр[†] сигендәге йылға буйлап барып диңгеҙгә терәлә. Был – һеҙҙең көньяҡ сигегеҙ[+].

5Көнсығыш сигегеҙ – Тоҙло диңгеҙ, Иордан йылғаһы тамағына тиклем. Төньяҡ сик Тоҙло диңгеҙ ҡултығынан – Иордан йылғаһы тамағынан башланып, 6Бейт-Хоглаға табан күтәрелә, Бейт-Ғараванан төньяҡҡараҡ үтеп, өҫкә, Рәүвән улыныҡы булған Боһан ҡаяһына менә[+]. 7Артабан Ғахор үҙәненән Девирға менә лә, төньяҡҡа, уянан көньяҡҡа үтеүсе Адуммим артылышы ҡаршыһындағы Гилгалға табан борола, шунан Шәмәш инешенә табан килеп, Рогел инешенә барып етә. 8Артабан сик Бен-Һинном үҙәне буйлап күтәрелә лә Йевустың, йәғни Йәрүсәлимдең[†] көньяҡ битләүенән үтеп, Һинном үҙәненең көнбайышында һәм Рефалар[†] үҙәненән төньяҡтараҡ ятҡан тауҙың башына күтәрелә. 9Тау башынан сик һыҙығы Нәфтоах сығанағына табан борола ла, Ғәфрон тауындағы ҡалаларға етеп Бағала, йәғни Ҡыръяҫ-Еғарим яғына китә. 10Бағаланан сик көнбайышҡа, Сеғир тауы яғына, борола, Еғарим, йәғни Кесалон тауының төньяҡ битләүенән үтеп, Бейт-Шәмәш эргәһенә төшә, Тимна янынан үтеп, 11Ғәҡрон ҡалаһы урынлашҡан тауҙың төньяҡ битләүе буйлап барғас, Шиккерон яғына борола, Бағала тауын үтеп, Явнеил ҡалаһына килеп сыға һәм диңгеҙгә барып терәлә.

12Көнбайыш сик Бөйөк диңгеҙ яры буйлап уҙа. Был – нәҫелдәренә күрә Йәһүҙә улдарына бирелгән ерҙәрҙең сиге.

13Йефунне улы Калевҡа Йәһүҙә нәҫел-нәсәбе еренән өлөш бүлеп бирелде – Раббы[†] Йушағҡа шулай ҡушҡайны. Был Ҡыръяҫ-Арбағ, йәғни Хеврон ҡалаһы, Ғанаҡтың атаһы Арбағтың ҡалаһы ине[+]. 14Калев был ҡаланан Ғанаҡ нәҫеленән өс кешене – Шешайҙы, Ахиманды һәм Талмайҙы ҡыуып сығарҙы[+].

15Шунан Калев, Девир ҡалаһында йәшәүселәргә һөжүм итер өсөн, юлға сыҡты. Девирҙың элекке исеме Ҡыръяҫ-Сәфәр ине[+].

16Шунда Калев:

– Ҡыръяҫ-Сәфәрҙә еңеү яулап, ҡаланы ҡулға төшөргән кешегә ҡыҙым Ғахсаны кәләш итеп бирәм, – тине[+].

17Ҡаланы Калевтың туғаны Ҡыназдың улы Ғоҫниил алды, шуға ла Калев уға ҡыҙы Ғахсаны кәләш итеп бирҙе.

18Ғоҫниилға кейәүгә сыҡҡас, Ғахса ирен атаһы Калевтан бер баҫыу һорарға өгөтләне. Ҡыҙы ишәк өҫтөнән төшөүгә атаһы:

– Нимә теләйһең? – тип һораны.

19– Миңә фатихаңды күндерһәңсе, – тине Ғахса. – Һин миңә Негевта ер бирҙең, хәҙер инде һыу сығанаҡтары ла бирһәң ине.

Калев уға шул ерҙәге үрге һәм түбәнге һыу сығанаҡтарын бирҙе[+].

20Бына нәҫелдәренә күрә Йәһүҙә ырыуының биләмә ерҙәре:

21Негевта, Эдом сигендә Йәһүҙә ырыуына түбәндәге ҡала-ауылдар ҡарай:

Ҡавсеил, Ғедәр, Ягур, 22Ҡина, Димона, Ғадғада, 23Ҡәдәш, Хасор, Йиҫнан, 24Зиф, Тәләм, Беғалоҫ, 25Хасор-Хадатта, Ҡирйоҫ-Хесрон, йәғни Хасор, 26Амам, Шемағ, Молада, 27Хасар-Гадда, Хешмон, Бейт-Пәләт, 28Хасар-Шуғал, Беер-Шәвәғ, Бизйоҫъяһ, 29Бағала, Ғийим, Ғесәм, 30Әлҫолад, Кесил, Хорма, 31Сиҡлағ, Мадманна, Сансанна, 32Леваоҫ, Шилхим, Ғайн һәм Риммон – тирә-яҡтағы ауылдары менән егерме туғыҙ ҡала.

33Шефелала:

Әштәол, Сорға, Ашна, 34Заноах, Ғейн-Ганним, Таппуах, Ғенам, 35Ярмуҫ, Ғадуллам, Сохо, Ғазыҡа, 36Шағараим, Ғадиҫаим, Ғәдәрә һәм Гедеротаим – тирә-яҡтағы ауылдары менән ун дүрт ҡала.

37Сенан, Хадаша, Мигдал-Ғад, 38Дилған, Миспе, Йоҡтеил, 39Лахиш, Босҡаҫ, Ғәғлон, 40Каббон, Лахмас, Китлиш, 41Гедероҫ, Бейт-Дагон, Нағама һәм Маҡҡыда – тирә-яҡтағы ауылдары менән ун алты ҡала.

42Ливна, Ғәҫәр, Ғашан, 43Ифтах, Ашна, Несив, 44Ҡығила, Ахзив һәм Мареша – тирә-яҡтағы ауылдары менән туғыҙ ҡала.

45Эргә-тирәһендәге ауылдар менән Ғәҡрон; 46Ғәҡрон менән диңгеҙ араһында, Ашдод янындағы ҡалалар һәм улар тирәһендәге ауылдар; 47эргә-тирәһендәге ауылдар менән бергә Ашдод һәм Газа Мысыр сигендәге йылғаға һәм Бөйөк диңгеҙ ярына тиклем.

48Таулыҡ урындарҙа:

Шамир, Яттир, Сохо, 49Данна, Ҡыръяҫ-Санна, йәғни Девир, 50Ғанав, Әштемо, Ғаним, 51Гошен, Холон и Гило – тирә-яҡтағы ауылдары менән ун бер ҡала.

52Арав, Дума, Эшған, 53Янум, Бейт-Таппуах, Афеҡа, 54Хумта, Ҡыръяҫ-Арбағ, йәғни Хеврон, һәм Сиғор – тирә-яҡтағы ауылдары менән туғыҙ ҡала.

55Мағон, Кармәл, Зиф, Ютта, 56Изреғил, Йоҡдеғам, Заноах, 57Ҡайин, Гивға һәм Тимна – тирә-яҡтағы ауылдары менән ун ҡала.

58Халхул, Бейт-Сур, Гедор, 59Мағараҫ, Бейт-Ғаноҫ һәм Әлтеҡон – тирә-яҡтағы ауылдары менән алты ҡала.

60Ҡыръяҫ-Бәғел,[†] йәғни Ҡыръяҫ-Еғарим, һәм Рабба – тирә-яҡтағы ауылдары менән ике ҡала.

61Сүллектә:

Бейт-Ғарава, Миддин, Сехаха, 62Нившан, Тоҙ ҡалаһы һәм Ғейн-Геди – тирә-яҡтағы ауылдары менән алты ҡала.

63Йәһүҙә нәҫелдәре Йәрүсәлимдән йевусиҙәрҙе ҡыуып сығара алманы. Йевусиҙәр әле лә Йәрүсәлимдә Йәһүҙә тоҡомо менән бергә йәшәй[+].

#### 16


Әфраим ырыуына бирелгән ерҙәр

1Йософ нәҫелдәренә йәрәбәгә төшкән ерҙәрҙең сиге Иордан буйынан – Йерихо ҡалаһы эргәһендәге Йерихо сығанағынан көнсығыштараҡ башланып, сүл аша Бейт-Ил ҡалаһына табан, тауға үрләй. 2Бейт-Илдән – Лузға, артабан аркиҙар йәшәгән Ғатароҫҡа йүнәлә,[+] 3унан һуң көнбайышҡа яфлетиҙәр еренә, Түбәнге Бейт-Хоронға һәм Гәзәргә тиклем төшә лә диңгеҙгә барып терәлә.

4Йософ нәҫелдәре – Менашше һәм Әфраим ырыуҙары – ана шул ерҙәрҙе биләмә итеп алды.

5Әфраим ырыуына нәҫелдәренә күрә эләккән ер биләмәләре бына ошо: сик һыҙығы көнсығышта Ғатароҫ-Аддарҙан башлана һәм, Үрге Бейт-Хоронға етеп, 6диңгеҙгә табан китә. Төньяҡта Михмеҫаҫтан көнсығышҡа һуҙыла ла Танааҫ-Шилоға борола, артабан көнсығышҡа, Яноахҡа табан йүнәлә; 7Яноахтан Ғатароҫҡа һәм Нағараға төшә, Йерихоға яҡынлай һәм Иордан йылғаһына барып етә. 8Таппуахтан сик Ҡана йылғаһы буйлап көнбайышҡа һуҙыла һәм диңгеҙгә барып етә.

Нәҫелдәренә күрә Әфраим ырыуының биләмә ерҙәре ошо. 9Менашше улдарының ер биләмәләренән Әфраим улдарына әйләнә-тирәләге ауылдар менән бергә ҡалалар ҙа бүлеп бирелде.

10Әммә Әфраим ырыуы Гәзәрҙән ҡәнғәниҙәрҙе[†] ҡыуып сығара алманы. Ҡәнғәниҙәр, мәжбүри хеҙмәт башҡарып, әфраимдар араһында әлеге көнгә тиклем йәшәй[+].

#### 17


Менашше ырыуының икенсе яртыһына бирелгән ерҙәр

1Йософтоң баш балаһы Менашше ырыуына ла йәрәбә буйынса ер бүленде. Менашшеның баш балаһы, Ғилғәдтең[†] атаһы, ысын яугир Махирҙың нәҫелдәренә Ғилғәд һәм Башан ерҙәре эләкте[+].

2Менашше ырыуындағы башҡа нәҫелдәргә – Авиғәзәр, Хеләҡ, Асриил, Шәхәм, Хефәр һәм Шемидағ улдарына ла биләмә ерҙәре бүлеп бирелде. Былар – Йософ улы Менашшеның вариҫтары, уларҙан таралған нәҫелдәр[+].

3Менашшеның улы Махирҙан тыуған Ғилғәдтең улы Хефәрҙән тыуған Селофхадтың улдары юҡ, ә ҡыҙҙары ғына бар ине. Уларҙың исемдәре Махла, Ноға, Хогла, Милка һәм Тирса ине[+]. 4Ул ҡыҙҙар ҡаһин[†] Әлғазар, Нун улы Йушағ һәм башлыҡтар янына килеп:

– Раббы[†] Мусаға[†] ағай-энеләребеҙ менән бер ҡатарҙан беҙгә лә биләмәгә ер бирергә ҡушҡан, – тинеләр.

Шулай итеп, Йушағ, Раббы бойороғона ярашлы, уларға аталарының ағай-энеләре менән бер рәттән биләмәгә ер бүлеп бирҙе. 5Шул рәүешле Менашше ырыуына, Иордан аръяғындағы Ғилғәд менән Башандан тыш, ун биләмә эләкте, 6сөнки Менашше ырыуынан теге ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәр менән бер ҡатарҙан биләмә алды. Ә Ғилғәд ере Менашшеның башҡа нәҫелдәренә булды.

7Менашше ере Ашер ырыуы ерҙәренән Шәхәмгә ҡаршы ятҡан Михмеҫаҫҡа тиклем һуҙыла. Унан сик көньяҡҡа, Ғейн-Таппуахҡа китә. 8Таппуах ере – Менашшеныҡы, ләкин Менашше биләмәләре сигендә ятҡан Таппуах үҙе Әфраим нәҫелдәренә ҡарай. 9Артабан сик Ҡана йылғаһы буйлап түбән китә. Йылғаның көньяғында, Менашше ырыуының ҡалалары араһында, Әфраим ырыуыныҡылар ҙа бар ине. Шунан сик һыҙығы, йылғанан төньяҡҡа үтеп, диңгеҙ ярына етеп тамамлана. 10Йылғаның көньяғындағы ерҙәр – әфраимдарҙыҡы, төньяҡтағыһы – менашшеларҙыҡы, артабан Менашшеның сиге – диңгеҙ. Төньяҡта улар Ашер менән, көнсығышта Исасхар менән сикләшә.

11Исасхар менән Ашер ерҙәрендә Менашшеға улар тирәһендәге ауылдары менән бергә Бейт-Шеан, Йивлеғам; улар тирәһендәге ауылдары менән бергә Дор, Ғейн-Дор, Тағанах һәм Мегиддола йәшәүселәр бирелде. Улар өс ҡалҡыулыҡты тәшкил итә ине. 12Ләкин Менашше ырыуы был ҡалаларҙы баҫып ала алманы һәм ҡәнғәниҙәр[†] шул ерҙә йәшәп ҡалды[+]. 13Аҙағыраҡ, исраилдар[†] ҡеүәтләнгәс, ҡәнғәниҙәрҙе хеҙмәт бурысы үтәргә мәжбүр итте, ләкин уларҙы ерҙәренән тулыһынса ҡыуып сығара алманы.

14Йософ нәҫелдәре Йушағҡа:

– Ниңә һин беҙгә биләмәгә бер генә өлөш ер, бер генә өлкә бирҙең? Беҙ бит Раббы фатихаһы менән ишәйгән күп һанлы халыҡ, – тине[+].

15Йушағ:

– Әгәр һеҙ күп икәнһегеҙ һәм һеҙгә Әфраим тауҙары етерлек түгел икән, перизиҙәр һәм рефалар[†] еренә барығыҙ ҙа, урманды төпләп, үҙегеҙгә ер таҙартып алығыҙ, – тип яуапланы.

16Йософ нәҫелдәре:

– Беҙгә был тауҙар аҙ. Ә үҙәнлектә – Бейт-Шеанда һәм уның тирә-яғындағы ауылдарҙа, Изреғил үҙәнендә йәшәүсе ҡәнғәниҙәрҙең яу арбалары тимерҙән бит, – тине[+].

17Йушағ Йософ нәҫеленә – Әфраим һәм Менашше ырыуҙарына:

– Һеҙ күмәк. Һеҙ көслө. Һеҙҙең биләмә ерҙәрегеҙ бер өлөш кенә булмаҫҡа тейеш, – тип яуап ҡайтарҙы. – 18Бөтә урманлы таулыҡ һеҙҙеке булһын. Һеҙ урманды ҡырҡып ташларһығыҙ, һәм тауҙар бер яғынан икенсе яғынаса һеҙҙеке булыр. Ҡәнғәниҙәр көслө, уларҙың тимер яу арбалары бар – шулай ҙа һеҙ уларҙың ерҙәрен баҫып алырһығыҙ!

#### 18


Башҡа ерҙәрҙең бүленеүе

1Ерҙәрҙе тулыһынса яулап алғандан һуң, Исраил[†] йәмғиәте Шилола йыйылып, Осрашыу сатыры[†] ҡорҙо[+]. 2Әммә Исраилдың ете ырыуы һаман биләмәгә ер алмағайны әле. 3Йушағ исраилдарға:

– Тағы оҙаҡ мыштырларһығыҙмы? Атайҙарығыҙҙың Аллаһы Раббы[†] биргән ерҙе ниңә һаман биләмәгә алмайһығыҙ? – тине. – 4Һәр ырыуҙан өсәр кеше һайлап алығыҙ ҙа мин уларҙы илде тотош йөрөп сығырға ебәрермен. Ерҙе өлөштәргә бүлерлек итеп, уның һүрәтләнешен эшләһендәр ҙә минең яныма әйләнеп ҡайтһындар. 5Улар илде ете өлөшкә бүлергә тейеш. Йәһүҙә[†] тоҡомонда – көньяҡтағы ерҙәре, Йософ тоҡомонда төньяҡтағы ерҙәре ҡала. 6Ә һеҙ ҡалған ерҙе ете өлөшкә бүлеп һүрәтләгеҙ. Был һүрәтләнеште миңә килтереп бирерһегеҙ, һәм ошонда, Аллабыҙ Раббы хозурында, мин һеҙҙең өсөн йәрәбә һалырмын. 7Әммә арағыҙҙа левиҙәр[†] биләмә алмаҫ, сөнки уларҙың өлөшө – Раббыға ҡаһин[†] булып хеҙмәт итеү. Ә Ғад, Рәүвән ырыуҙары һәм Менашше ырыуының яртыһы Раббы ҡоло Мусанан[†] Иордан йылғаһының көнсығышына табан ерҙәр алғайны инде[+].

8Һайлап алынған кешеләр юлға сыҡҡанда, Йушағ уларға был илдең һүрәтләнешен эшләргә ҡушты.

– Барығыҙ, – тине Йушағ уларға, – илде уратып йөрөп сығығыҙ, уның һүрәтләнешен эшләгеҙ һәм минең янға әйләнеп ҡайтығыҙ. Шунан мин ошонда, Шилола, Раббы алдында һеҙҙең өсөн йәрәбә һалырмын.

9Улар илде йөрөп сыҡтылар һәм, ҡалаларына күрә уны ете өлөшкә бүлеп, һыҙмаһын яһанылар. Шунан улар Шилоға, Йушағ янына тупламға[†] әйләнеп ҡайттылар. 10Унда, Шилола, Раббы хозурында, Йушағ йәрәбә һалды һәм илде Исраил ырыуҙары араһында бүлде.


Бинйәмин ырыуына бирелгән ерҙәр

11Тәүге йәрәбә нәҫелдәренә күрә Бинйәмин ырыуына төштө. Уларға бүленгән ер Йәһүҙә менән Йософ улдары биләмәләре араһына тура килде. 12Уның төньяҡ сиге Иордан буйынан башлана, төньяҡ битләүҙән Йерихоны уҙа ла көнбайышҡа, тауҙарға күтәрелә, Бейт-Ауен сүленә табан китә. 13Артабан сик Лузға табан барып, Луздың, йәғни Бейт-Илдең көньяғынан битләүгә бара һәм Ғатароҫ-Аддарға, Түбәнге Бейт-Хорондан көньяҡтараҡ ятҡан тауға ҡарай төшә. 14Унда сик, Бейт-Хорондан көньяҡтараҡ ятҡан тауҙан һуң ер бүлеменең көнбайыш ситен урап үтеп, көньяҡҡа борола, Йәһүҙә ырыуыныҡы булған Ҡыръяҫ-Бәғел,[†] йәғни Ҡыръяҫ-Еғарим ҡалаһында тамамлана. Был – көнбайыш сик.

15Көньяҡтағы сик Ҡыръяҫ-Еғарим эргәһенән башлана. Ул көнбайыштан Нәфтоах сығанағына табан һуҙыла. 16Һуңынан Бен-Һинном үҙәне менән йәнәш, Рефалар[†] үҙәненән төньяҡтараҡ ятҡан тау итәгенә табан төшә лә, йевусиҙәр биләмәһенең көньяҡ битләүенән Һинном үҙәне буйлап аҫҡа китә һәм Рогел инешенә табан һөҙәкләй. 17Артабан сик төньяҡҡа, Шәмәш инешенә табан борола, Адуммим артылышы янындағы Гелилоҫҡа табан барып, Рәүвән улының Боһан ҡаяһына ҡарай төшә[+]. 18Унан сик Бейт-Ғарава ҡаршыһындағы төньяҡ битләү буйлап үтә һәм Ғарава тигеҙлегенә төшә, 19Бейт-Хогланың төньяҡ битләүенән бара һәм Тоҙло диңгеҙҙең төньяҡ осона, Иордан йылғаһы тамағына барып сыға. Был – көньяҡ сик.

20Көнсығыш сиге – Иордан йылғаһы. Нәҫелдәренә күрә Бинйәмин ырыуының биләмә ерҙәрен уратып алған сиктәр ошо.

21Түбәндәге ҡалалар нәҫелдәренә күрә Бинйәмин ырыуына ҡарай:

Йерихо, Бейт-Хогла, Ғемәҡ-Ҡесис, 22Бейт-Ғарава, Семараим, Бейт-Ил, 23Ғаууим, Пара, Ғофра, 24Кефар-Ғаммони, Ғофни һәм Гевағ. Йәмғеһе – ун ике ҡала һәм улар тирәһендәге ауылдар.

25Ғивғон, Рама, Беероҫ, 26Миспе, Кефира, Моса, 27Рәҡәм, Ирпеил, Тарала, 28Селағ, Әләф, Йевус, йәғни Йәрүсәлим,[†] Гивға һәм Ҡыръяҫ-Еғарим – тирә-яҡтағы ауылдары менән йәмғеһе ун дүрт ҡала. Нәҫелдәренә күрә Бинйәмин ырыуының биләмә ерҙәре шул[+].

#### 19


Шимғон ырыуына бирелгән ерҙәр

1Икенсе йәрәбә Шимғонға – нәҫелдәренә күрә Шимғон ырыуына төштө. Уларҙың биләмә ерҙәре Йәһүҙә[†] улдарына ҡараған биләмә ерҙәре эсендә урынлашҡайны. 2Уға түбәндәге ауыл-ҡалалар инә:

Беер-Шәвәғ, Шемағ, Молада,[+] 3Хасар-Шуғал, Бала, Ғесәм, 4Әлҫолад, Беҫул, Хорма, 5Сиҡлағ, Бейт-Маркавоҫ, Хасар-Суса, 6Бейт-Леваоҫ һәм Шарухен – ауылдары менән бергә бөтәһе ун өс ҡала.

7Ғайн, Риммон, Ғәҫәр һәм Ғашан – ауылдары менән бергә бөтәһе дүрт ҡала, 8шулай уҡ Бағалаҫ-Беерға, йәғни Негевтағы Рамаҫҡа тиклемге әлеге ҡалалар тирәһендәге бөтә ауылдар.

Нәҫелдәренә күрә Шимғон ырыуының биләмә ерҙәре ана шулар. 9Шимғон улдарының биләмә ерҙәре Йәһүҙә улдарының өлөшөнән булды, сөнки Йәһүҙә нәҫелдәренең өлөшө улар өсөн кәрәгенән артығыраҡ ине. Шуға күрә Шимғон нәҫелдәре уларҙың ерҙәренән биләмәләр алды[+].


Зевулун ырыуына бирелгән ерҙәр

10Өсөнсө йәрәбә нәҫелдәренә күрә Зевулун улдарына төштө. Уларҙың биләмәләре Саридҡа тиклем һуҙыла. 11Саридтан сик көнбайышҡа, Марғалаға табан һуҙыла һәм Даббешеҫҡа, шулай уҡ Йоҡнеғамға ҡаршы ятҡан уйһыулыҡҡа барып етә. 12Саридтан ул көнсығышҡа йүнәлә, Кислоҫ-Таворҙы ситтә ҡалдырып, Давраҫҡа табан бара, шунан Яфияғҡа күтәрелә. 13Унан сик артабан көнсығышҡа, Ғаҫ-Хефәргә һәм Ғет-Ҡасинға табан барып, Риммонға етә һәм Неғаға ҡарай борола. 14Сик төньяҡтан Ханнаҫонды урап үтеп, Ифтах-Ил үҙәненә барып етә. 15Зевулун ырыуы биләмәһенә тирә-яҡтағы ауылдары менән барлығы ун ике ҡала, шул иҫәптән Ҡаттаҫ, Нахалал, Шимрон, Идала һәм Бейт-Ләхәм инә.

16Нәҫелдәренә күрә Зевулун улдарының биләмә ерҙәре һәм ауыл-ҡалалары ошолар ине[+].


Исасхар ырыуына бирелгән ерҙәр

17Дүртенсе йәрәбә нәҫелдәренә күрә Исасхарға – Исасхар улдарына төштө. 18Уларҙың биләмәһенә Изреғил, Кесуллоҫ, Шунем, 19Хафараим, Шион, Анахараҫ, 20Раббиҫ, Ҡишйон, Әвәс, 21Рәмәҫ, Ғейн-Ганним, Ғейн-Хадда, Бейт-Пассес инә. 22Ер биләмәһенең сиге Тавор тауы, Шахасима һәм Бейт-Шәмәшкә йәнәш үтә лә Иордан йылғаһына барып етә. Йәмғеһе – ун алты ҡала һәм улар тирәһендәге ауылдар.

23Был – нәҫелдәренә күрә Исасхар ырыуының биләмәләре һәм ҡала-ауылдары.


Ашер ырыуына бирелгән ерҙәр

24Бишенсе йәрәбә нәҫелдәренә күрә Ашер ырыуына төштө. 25Уларҙың биләмәһенә Хелҡаҫ, Хали, Бәтән, Ахшаф, 26Аламмәләх, Ғамғад һәм Мишал инә. Көнбайышта уларҙың биләмәһе Кармәл тауы һәм Шихор-Ливнаҫ менән сикләнә. 27Шул ерҙән сик көнсығышҡа боролоп, Бейт-Дагонға бара ла Зевулун ерҙәренә һәм Ифтах-Ил үҙәненә барып терәлә. Унан Бейт-Ғемәҡ һәм Неғиил ҡалаларын үтеп, төньяҡтан – Кавул, 28Ғаврон, Рехов, Хаммон һәм Ҡанаға табан дауам итә. Бөйөк Сидон ҡалаһына килеп етеп, 29Рамаға табан йүнәлә, Тир ҡәлғәһенән Хосаға борола һәм диңгеҙгә барып сыға. Ер биләмәһенә Махлав, Ахзив төбәге, 30Ғумма, Афеҡ һәм Рехов ҡалаларын иҫәпкә алып, ашерҙар биләмәһенә тирә-яҡтағы ауылдары менән бергә бөтәһе егерме ике ҡала инде.

31Был – нәҫелдәренә күрә Ашер ырыуының биләмә ерҙәре һәм ауыл-ҡалалары.


Нафтали ырыуына бирелгән ерҙәр

32Алтынсы йәрәбә нәҫелдәре буйынса Нафтали ырыуына төштө. 33Уларҙың биләмә сиктәре Хелефтан һәм Сағананним имәненән башлана ла Адами-Нәҡәв менән Явнеил аша Лаҡҡумға барып етә һәм Иордан ярында тамамлана. 34Көнбайышҡа табан сик Азноҫ-Таворға, унан Хуҡоҡҡа табан китә. Көньяҡта уларҙың ер биләмәһе Зевулун ерҙәре менән, көнбайышта Ашер ерҙәре менән сикләшә, ә көнсығыштан Иордан менән сикләнә. 35Биләмәгә нығытмалы ҡалалар Сиддим, Сер, Хаммаҫ, Раҡҡаҫ, Киннереҫ, 36Адама, Рама, Хасор, 37Ҡәдәш, Әдрәғи, Ғейн-Хасор, 38Ирон, Мигдал-Ил, Хорем, Бейт-Ғанаҫ һәм Бейт-Шәмәш инә; тирә-яҡтағы ауылдары менән бергә барлығы ун туғыҙ ҡала.

39Был – нәҫелдәренә күрә Нафтали ырыуының биләмәләре һәм ауыл-ҡалалары.


Дан ырыуына бирелгән ерҙәр

40Етенсе йәрәбә нәҫелдәренә күрә Дан[†] ырыуына төштө. 41Ер биләмәһенә Сорға, Әштәол, Ғир-Шәмәш, 42Шағалаббин, Айялон, Итла, 43Элон, Тимна, Ғәҡрон, 44Әлтеке, Гиббеҫон, Бағалаҫ, 45Йеһуд, Бене-Бераҡ, Ғаҫ-Риммон, 46Ме-Ярҡон һәм Раҡҡон, шулай уҡ Яфо ҡаршыһындағы ерҙәр инә[+].

47Ләкин Дан улдары үҙҙәренең биләмәләрен юғалтты. Шуға күрә улар Ләшәм ҡалаһына һөжүм итте, уны баҫып алды һәм кешеләрен ҡылыстан үткәрҙе. Был ҡала уларҙың биләмәһе булды. Улар был ҡалала йәшәй башланы һәм уға үҙҙәренең тәү бабаһы Дандың исеме буйынса Дан тигән атама бирҙе[+].

48Был – нәҫелдәренә күрә Дан ырыуының биләмәләре, ҡала-ауылдары.


Нун улы Йушағтың өлөшө

49Бөтә илде үҙ-ара бүлешеп бөткәндән һуң, исраилдар[†] үҙ ерҙәренән Нун улы Йушағҡа өлөш сығарҙы. 50Раббы[†] ҡушыуына ярашлы, улар Йушағҡа үҙе һайлап алған ҡаланы – Әфраим таулығындағы Тимнаҫ-Сәрахты бирҙе. Йушағ был ҡаланы төҙөкләндереп, шунда йәшәй башланы[+].

51Ҡаһин[†] Әлғазар, Нун улы Йушағ һәм Исраил ырыуҙарының нәҫел башлыҡтары Шилола, Раббы хозурында, Осрашыу сатырына[†] инер ерҙә йәрәбә буйынса бүленгән ер биләмәләре бына ошолар. Шулай итеп, улар ер бүлеүҙе тамамланы.

#### 20


Һыйыныу ҡалалары

1[•]Раббы[†] Йушағҡа:[+]

2– Исраилдарға[†] әйт, Мин һеҙгә Муса[†] аша бойорғанымса, һыйыныу ҡалалары һайлағыҙ, – тине. – 3Берәйһе яуыз ниәтһеҙ, яңылышлыҡ менән кеше үлтерһә, ҡан үсен ҡайтарыусынан шунда ҡасып ҡотола алыр. 4Ул ошо ҡалаларҙың береһенә ҡасып барып, ҡала ҡапҡаһы[†] алдына баҫһын да ҡала аҡһаҡалдарына[†] ни булғанын һөйләп бирһен. Уны ҡалаға индерһендәр һәм йәшәп торор өсөн урын бирһендәр. 5Уны ҡон ҡайтарам тип килгән кешегә тотоп бирмәһендәр – ул яуыз ниәт менән үлтермәгән бит, теге үлгән кеше менән уның араһында дошманлыҡ булмаған. 6Үлтергән кеше, йәмғиәт хөкөмөнә баҫҡансы, был ҡалала ҡалырға тейеш. Был хәл булған осорҙа хакимлыҡ иткән баш ҡаһин[†] вафат булғас ҡына ул үҙенең ҡалаһына, үҙ өйөнә әйләнеп ҡайта алыр.

7Һыйыныу ҡалалары тип иғлан ителделәр: Галилеяла,[†] Нафтали тауҙарында – Ҡәдәш; Әфраим таулығында – Шәхәм; Йәһүҙә[†] тауҙарында – Ҡыръяҫ-Арбағ, йәғни Хеврон.

8Иордан аръяғында иһә Йерихонан көнсығышта һыйыныу ҡалалары шулар: Рәүвән ырыуына ҡараған яҫы таулыҡта, сүлдә – Бәсәр; Ғад ырыуына ҡараған Ғилғәд[†] төбәгендә – Рамоҫ; Менашше ырыуына ҡараған Башан төбәгендә – Голан.

9Шулай итеп, бына шулар һыйыныу ҡалалары итеп билдәләнде. Исраил халҡынанмы йәки улар араһында йәшәгән килмешәктәрҙәнме яуыз ниәтһеҙ кеше үлтергән һәр кем – йәмғиәт хөкөмө алдына баҫҡанға тиклем ошо ҡалаларҙа ҡан үсен ҡайтарыусынан ҡасып ҡотола алыр.

#### 21


Левиҙәргә бирелгән ҡалалар

1[•]Левиҙәрҙең[†] нәҫел башлыҡтары Ҡәнғән[†] ерендәге Шило ҡалаһына ҡаһин[†] Әлғазар, Нун улы Йушағ һәм Исраил[†] ырыуҙарының башҡа нәҫел башлыҡтары янына килеп, 2уларға:

– Раббы[†] Муса[†] аша беҙгә йәшәр өсөн ҡалалар һәм улар тирәһендә мал көтөр өсөн көтөүлектәр бирергә ҡушҡайны, – тине.

3Исраилдар, Раббы ҡушыуы буйынса, левиҙәргә үҙ биләмәләренән ҡалалар һәм көтөүлектәр бүлеп бирҙе.

4Беренсе йәрәбә Ҡыһаҫ нәҫелдәренә төштө. Һарун[†] ҡаһиндың нәҫеленән булған левиҙәргә Йәһүҙә,[†] Шимғон һәм Бинйәмин ырыуҙарының биләмә ерҙәренән йәрәбә буйынса ун өс ҡала бирелде[+]. 5Башҡа Ҡыһаҫ улдарына иһә Әфраим ырыуының нәҫелдәренән, Дан[†] ырыуынан һәм Менашше ырыуының яртыһынан йәрәбә буйынса ун ҡала бирелде. 6Гершон улдарынан булған левиҙәргә Исасхар, Ашер, Нафтали ырыуҙарынан һәм Менашше ырыуының Башанда йәшәгән яртыһынан йәрәбә буйынса ун өс ҡала бирелде. 7Нәҫелдәренә күрә Мерари улдарынан булған левиҙәргә Рәүвән, Ғад һәм Зевулун ырыуҙарынан ун ике ҡала бирелде.

8Исраилдар, Раббының Муса аша биргән бойороғона ярашлы, йәрәбә һалып, бына шул ҡалаларҙы тирә-яғындағы көтөүлектәре менән бергә левиҙәргә бирҙе.

9Түбәндә Йәһүҙә һәм Шимғон ырыуҙарынан левиҙәргә бүлеп бирелгән ҡалаларҙың исемдәре: 10был ҡалалар Һарун нәҫелдәренә, Ҡыһаҫ улдарынан булған левиҙәргә бирелде, сөнки уларға йәрәбә беренсе булып төштө. 11Ғанаҡтың атаһы Арбағтың Йәһүҙә тауҙарында урынлашҡан Ҡыръяҫ-Арбағ, йәғни Хеврон ҡалаһын тирә-яғындағы көтөүлектәре менән левиҙәргә бирҙеләр[+]. 12Әммә ҡаланы уратып алған яландар һәм ауылдар Йефунне улы Калевҡа биләмәгә бирелгәйне. 13Ҡаһин Һарун нәҫелдәре кеше үлтереүҙә ғәйепләнгән кешеләр өсөн һыйыныу ҡалаһы тип иғлан ителгән Хевронды, уның тирә-яғындағы көтөүлектәрҙе, шулай уҡ Ливнаны, 14Яттир, Әштемоағ, 15Холон, Девир, 16Ғайн, Ютта һәм Бейт-Шәмәште, уларҙы уратып алған көтөүлектәрҙе, был ике ырыуҙың ер биләмәһенән барлығы туғыҙ ҡаланы алды. 17Бынан тыш, Бинйәмин ерҙәренән уларға Ғивғон, Гевағ, 18Ғанаҫоҫ һәм Ғалмон, уларҙы уратып алған көтөүлектәр, барлығы дүрт ҡала бүлеп бирелде.

19Һарун нәҫелдәре, ҡаһиндар, дөйөм алғанда, көтөүлектәре менән бергә барлығы ун өс ҡала алды.

20Левиҙәрҙән булған башҡа Ҡыһаҫ улдарына йәрәбә буйынса Әфраим ырыуы ерҙәренән ҡалалар бирелде. 21Улар Әфраим таулығында тирә-яғындағы көтөүлектәре менән кеше үлтереүҙә ғәйепләнгән кешеләр өсөн һыйыныу ҡалаһы булған Шәхәмде, шулай уҡ уратып алған көтөүлектәр менән Гәзәр, 22Ҡивсаим һәм Бейт-Хорон ҡалаларын, барлығы дүрт ҡала алды. 23Бынан тыш, Дан ерҙәренән – Әлтеке, Гиббеҫон, 24Айялон һәм Ғаҫ-Риммон, уларҙы уратып алған көтөүлектәр, барлығы дүрт ҡала алды. 25Менашше ырыуының яртыһына ҡараған ер биләмәһенән – Тағанах һәм Ғаҫ-Риммон, уларҙы уратып алған көтөүлектәр, барлығы ике ҡала алды.

26Дөйөм алғанда Ҡыһаҫ тоҡомоноң ҡалған нәҫелдәре көтөүлектәре менән бергә ун ҡала алды.

27Левиҙәрҙең нәҫелдәренән Гершон улдарына Менашше ырыуының яртыһынан бирелгән биләмә еренән тирә-яғындағы көтөүлектәре менән Башан төбәгендәге һыйыныу ҡалаһы Голан, шулай уҡ тирә-яғындағы көтөүлектәре менән Беғештера, барлығы ике ҡала бирелде. 28Бынан тыш, Исасхар ырыуы ерҙәренән – Ҡишйон, Давраҫ, 29Ярмуҫ һәм Ғейн-Ганним, уларҙы уратып алған көтөүлектәр, барлығы дүрт ҡала бирелде. 30Ашер ырыуы ерҙәренән – Мишал, Ғавдон, 31Хелҡаҫ һәм Рехов, уларҙы уратып алған көтөүлектәр, барлығы дүрт ҡала бирелде. 32Нафтали ырыуы ерҙәренән тирә-яғындағы көтөүлектәре менән Галилеялағы[†] һыйыныр ҡала Ҡәдәште, шулай уҡ уратып алған көтөүлектәре менән Хаммоҫ-Дор һәм Ҡартан ҡалалары, барлығы өс ҡала бирелде.

33Дөйөм алғанда, нәҫелдәренә күрә Гершон нәҫелдәре көтөүлектәре менән бергә ун өс ҡала алды.

34Левиҙәрҙең ҡалғандары – Мерари нәҫелдәре – Зевулун ерҙәренән Йоҡнеғам, Ҡарта, 35Димна һәм Нахалал, уларҙы уратып алған көтөүлектәр менән бергә, барлығы дүрт ҡала алды. 36Бынан тыш, Рәүвән ырыуы ерҙәренән – тирә-яғындағы көтөүлектәре менән һыйыныр ҡала Бәсәрҙе, Яһасты, 37уратып алған көтөүлектәре менән Ҡедемоҫ һәм Мефағаҫ ҡалаларын, барлығы дүрт ҡала алды. 38Ғад ырыуы ерҙәренән – тирә-яғындағы көтөүлектәре менән Ғилғәдтәге[†] һыйыныу ҡалаһы Рамоҫты, шулай уҡ Маханаимды, 39уратып алған көтөүлектәре менән Хешбон һәм Яғзерҙе, барлығы дүрт ҡала алды.

40Дөйөм алғанда, левиҙәрҙең ҡалғандары – Мерари нәҫелдәре – йәрәбә буйынса ун ике ҡала алды.

41Шулай итеп, левиҙәр исраилдарҙың биләмәләренән көтөүлектәре менән бергә ҡырҡ һигеҙ ҡала алды. 42Был ҡалаларҙың һәр береһенең тирә-яғында көтөүлектәре лә бар ине, бөтә был ҡалаларҙың тирәһендә лә шулай ине.

43Раббы Исраил халҡының ата-бабаларына ант иткәнсә, был ерҙәрҙең барыһын да исраилдарға бирҙе. Улар был ерҙәргә хужа булып, шунда төйәкләнде[+]. 44Раббы уларға, ата-бабаларына ант иткәнсә, һәр йәһәттән тыныс тормош бирҙе. Исраилдарға бер кем дә ҡаршы тора алманы – Раббы бөтә дошмандарын уларҙың ҡулына тапшырҙы[+]. 45Исраилдарға Раббы биргән игелекле вәғәҙәләрҙең береһе лә үтәлмәй ҡалманы – барыһы ла ғәмәлгә ашты[+].

#### 22


Рәүвән менән Ғадтың һәм Менашше ырыуының яртыһының үҙ ерҙәренә ҡайтыуы

1Шунан һуң Йушағ Рәүвән, Ғад ырыуҙарын һәм Менашше ырыуының яртыһын саҡырып алды ла 2уларға:

– Һеҙ Раббы[†] ҡоло Муса[†] ҡушҡандың барыһын да ғәмәлгә ашырҙығыҙ. Минең бөтә әйткәндәремде тыңланығыҙ[+]. 3Бөгөнгө көнгә тиклем, оҙайлы ваҡыт, Аллағыҙ Раббы ҡушҡандарын үтәй барып, ҡәрҙәштәрегеҙҙе ташламанығыҙ. 4Инде хәҙер, Аллағыҙ Раббы, вәғәҙәһен үтәп, һеҙҙең ҡәрҙәштәрегеҙгә тыныс тормош биргәс, Раббы ҡоло Муса һеҙгә Иордан аръяғында биргән биләмә ерҙәрегеҙгә – үҙ сатырҙарығыҙға ҡайта алаһығыҙ[+]. 5Әммә һеҙ ҡанунды[†] – Раббы ҡоло Муса ҡушҡандарҙы теүәл үтәргә тейешһегеҙ. Һеҙ Аллағыҙ Раббыны яратырға, Уның юлынан йөрөргә, бойороҡтарын үтәргә, Уға тоғро булырға һәм бөтә күңелегеҙ, бар булмышығыҙ менән хеҙмәт итергә тейешһегеҙ, – тине[+].

6Йушағ уларға фатиха бирҙе лә өйҙәренә оҙатты, һәм улар ҡайтып китте.

7Менашше ырыуының бер яртыһына Муса биләмә ерҙәрен Башандан, ә икенсе яртыһына Иордандың көнбайышынан, ҡалған исраилдар[†] эргәһенән ер биргәйне.

Фатиха биреп уларҙы ҡайтарып ебәргәндә, Йушағ[+] 8былай тине:

– Һеҙ сатырҙарығыҙға ҙур байлыҡ менән ҡайтаһығыҙ: хәҙер һеҙҙең малығыҙ, алтын-көмөшөгөҙ, баҡыр-тимерегеҙ һәм кейемдәрегеҙ күп. Табышығыҙҙы туғандарығыҙ менән бүлешегеҙ[+].

9Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашше ырыуының яртыһы, башҡа исраилдарҙан айырылып, Ҡәнғәндәге[†] Шилонан үҙенең биләмә ере Ғилғәдкә[†] ҡайтып китте. Улар был илде Муса аша Раббы биргән бойороҡҡа ярашлы биләгәйне.

10Ҡәнғәндәге Гелилоҫҡа ҡайтып еткәс, Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашше ырыуының яртыһы ошонда, Иордан йылғаһы буйында, ғәләмәт ҙур ҡорбан[†] усағы эшләне.

11Ҡалған Исраил халҡына: «Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашше ырыуының яртыһы Ҡәнғән ерендәге Гелилоҫта, Иордандың исраилдарға ҡараған ярында, ҡорбан усағы төҙөгән» тигән хәбәр барып етте. 12Бөтә Исраил йәмғиәте, тегеләргә ҡаршы һуғыш менән барыр өсөн, Шилола йыйылды.

13Башта исраилдар Ғилғәд еренә – Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашше ырыуының яртыһы эргәһенә – Әлғазар улы Пинхас ҡаһинды[†] ебәрҙе[+]. 14Уның менән бергә һәр ырыуҙан бер кеше – һәр береһе үҙ нәҫелендә башлыҡ булған ун кеше барҙы. 15Ғилғәдкә – Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашше ырыуының яртыһы эргәһенә килгәс, илселәр[†] былай тине:

16– Бөтә Раббы йәмғиәте былай ти: «Ниңә һеҙ Исраил Аллаһына хыянат иттегеҙ? Ниңә Раббығыҙҙан баш тартаһығыҙ? Бөгөн Үҙегеҙгә ҡорбан усағы төҙөп, Раббыға ҡаршы фетнә күтәрәһегеҙ[+]? 17Һеҙгә Пеғорҙа ҡылған гонаһыбыҙ[†] аҙмы? Беҙ әле булһа шул гонаһтарҙан таҙарына алмайбыҙ, шуның өсөн бөтә Раббы йәмғиәтенә бәлә-ҡаза килде бит[+]. 18Һеҙ Раббынан баш тарттығыҙ. Бөгөн һеҙ Раббыға ҡаршы фетнә күтәрҙегеҙ, ә иртәгә Уның асыуы бөтә Исраил йәмғиәтенә төшөр. 19Һеҙ биләгән ер нәжесләнгән[†] икән, беҙҙең яҡҡа, Раббы биләмәһенә, Раббы сатыры торған яҡҡа күсегеҙ ҙә ошонан, беҙҙең яҡтан, үҙегеҙгә ер алығыҙ. Әммә Раббыға һәм беҙгә ҡаршы фетнә күтәрмәгеҙ, Аллабыҙ Раббының ҡорбан усағына өҫтәп үҙегеҙгә тағы ҡорбан усағы төҙөмәгеҙ. 20Зерах улы Ғахан гонаһ ҡылып, юҡ ителергә тейешле әйберҙәрҙе алғас, Алла[†] асыуы бөтә Исраил йәмғиәтенә төштө. Уның гонаһы арҡаһында ул бер үҙе генә харап булманы бит!»[+]

21Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашше ырыуының яртыһы Исраил нәҫелдәре башлыҡтарына былай тип яуап бирҙе:

22– Аллаларҙың Аллаһы Раббы! Аллаларҙың Аллаһы Раббы! Ул эштең ниҙә икәнен белә, исраилдар ҙа белһен хәҙер. Әгәр ҙә беҙ Раббыға ҡаршы баш күтәреп хыянат итһәк, Ул бөгөн беҙҙе аямаһын[+]. 23Әгәр ҙә беҙ, Раббынан баш тартып, тотош яндырыу ҡорбаны ҡылыр, саҙаҡалар һәм татыулыҡ ҡорбаны килтерер өсөн ҡорбан усағы төҙөгән булһаҡ, Раббы беҙгә язаһын бирһен. 24-25Юҡ, беҙ уны башҡа сәбәптән төҙөнөк. Беҙ киләсәктә һеҙҙең балаларығыҙ беҙҙең балаларға: «Эй Рәүвән һәм Ғад ырыуҙары, һеҙҙең Исраил Аллаһы Раббыла[†] ни эшегеҙ бар? Раббы Иорданды һеҙҙең менән беҙҙең арала сик итте. Раббыла һеҙҙең өлөшөгөҙ юҡ», – тип әйтер, тип ҡурҡабыҙ. Һеҙҙең балаларығыҙ шулай итеп беҙҙең балаларыбыҙҙы Раббынан ҡурҡыуҙан туҡтатып ҡуйыуы бар.

26Бына шуның өсөн дә беҙ ошо ҡорбан усағын төҙөргә булдыҡ – ләкин тотош яндырыу ҡорбаны килтереү һәм башҡа ҡорбандар өсөн түгел. 27Беҙ был ҡорбан усағын һеҙҙең менән беҙҙең арабыҙҙа, беҙҙән һуң балаларыбыҙ араһында шаһит булһын тип ҡорҙоҡ. Беҙҙең дә һеҙҙең кеүек Раббының Изге сатыры[†] алдында Раббыға хеҙмәт итеп, тотош яндырыу, татыулыҡ һәм башҡа ҡорбандар тәҡдим итергә хаҡлы икәнебеҙҙе ошо ҡорбан усағы күрһәтер. Ул сағында инде һеҙҙең балалар беҙҙең балаларға: «Раббыла һеҙҙең өлөшөгөҙ юҡ», – тип әйтә алмаҫ. 28Беҙ былай тинек: «Киләсәктә беҙҙең менән һеҙҙең йәки киләсәк быуындарыбыҙҙың араһында шундай һүҙ сыҡһа, беҙ: „Тотош яндырыу йәки башҡа ҡорбандар өсөн түгел, ә һеҙҙең менән беҙҙең арала шаһит булып торһон өсөн ата-бабаларыбыҙ Раббының ҡорбан усағына оҡшатып ҡорған ҡорбан усағына күҙ һалығыҙ“, – тип әйтербеҙ. 29Ләкин беҙ, Раббыға ҡаршы баш күтәреп һәм Унан тайпылып, Аллабыҙ Раббының Изге сатыры алдындағы ҡорбан усағына өҫтәп, тотош яндырыу ҡорбаны, саҙаҡалар һәм башҡа ҡорбандар өсөн тағы бер ҡорбан усағы төҙөйәсәгебеҙ юҡ».

30Пинхас ҡаһин һәм уны оҙата барған йәмғиәт башлыҡтары – Исраил нәҫелдәре башлыҡтары, Рәүвән, Ғад һәм Менашше ырыуҙары ауыҙынан бындай яуапты ишеткәс, уларҙы хупланы. 31Әлғазар улы Пинхас ҡаһин Рәүвән, Ғад һәм Менашше ырыуҙарына:

– Хәҙер беҙ Раббының һаман да арабыҙҙа икәнен күрәбеҙ. Раббыға хыянат итмәгәс, һеҙ Исраилды Раббы асыуынан араланығыҙ, – тине[+].

32Рәүвән һәм Ғад ырыуҙары Ғилғәдтән киткәс, Әлғазар улы Пинхас ҡаһин һәм башлыҡтар Ҡәнғәнгә, исраилдар янына әйләнеп ҡайтты һәм уларға эштең ниҙә икәнен һөйләп бирҙе. 33Исраилдар быға шатланды. Улар Аллаға шөкөр итте һәм Рәүвән менән Ғад ырыуҙарына ҡаршы һуғышыу, уларҙың илдәрен тар-мар итеү фекеренән кире ҡайтты.

34Рәүвән һәм Ғад ырыуҙары был ҡорбан усағына исем биреп: «Раббы – беҙҙең Аллабыҙ. Был ҡорбан усағы һеҙҙең өсөн дә, беҙҙең өсөн дә шуны раҫлаусы шаһит булһын», – тинеләр[+].

#### 23


Йушағтың һуңғы нәсихәттәре

1Раббы[†] Исраилға[†] тыныс тормош биргәнгә күп ваҡыттар үтте. Исраилды уратып алған дошмандары уны башҡаса хафаламаны. Йушағ ныҡ ҡартайҙы[+]. 2Ул исраилдарҙы – аҡһаҡалдарын,[†] ырыу башлыҡтарын, хөкөмдарҙарын, етәкселәрҙе саҡырып алды ла уларға былай тине:

– Минең йәшем етте, инде ҡартайҙым. 3Аллағыҙ Раббының һеҙҙең хаҡҡа барлыҡ был ҡәүемдәр менән ни эшләгәнен күрҙегеҙ. Һеҙҙең өсөн Аллағыҙ Раббы Үҙе һуғышты![+] 4Һәм бына мин Иордандан алып көнбайыштағы Бөйөк диңгеҙгә тиклем йәйрәп ятҡан ерҙәрҙә әлегә тороп ҡалған халыҡтарҙың, шулай уҡ мин юҡ иткән барлыҡ халыҡтарҙың ерҙәрен йәрәбә буйынса һеҙҙең ырыуҙарға биләмә итеп бирҙем[+]. 5Аллағыҙ Раббы был халыҡтарҙы алдығыҙҙан ҡыуып ебәрер – уларҙың ерҙәрен тартып алып һеҙгә бирер, һәм һеҙ был ерҙе биләрһегеҙ. Аллағыҙ Раббы һеҙгә шулай вәғәҙәләне[+].

6Ләкин һеҙ Мусаның[†] ҡанун[†] китабында яҙылғандың бөтәһен дә теүәл һаҡларға һәм үтәргә, был ҡанундан уңға ла, һулға ла тайпылмаҫҡа тейешһегеҙ[+]. 7Был илдә һаман ҡала килгән халыҡтар менән ҡатнашмағыҙ. Уларҙың илаһтарын саҡырмағыҙ һәм илаһтарының исемдәре менән ант итмәгеҙ, уларға хеҙмәт итмәгеҙ һәм табынмағыҙ[+]. 8Бөгөнгә тиклем Аллағыҙ Раббыға тоғро булдығыҙ, бынан һуң да Уға тоғро булып ҡалығыҙ[+]. 9Раббы ҙур һәм ҡеүәтле халыҡтарҙы алдығыҙҙан ҡыуып сығарҙы. Бөгөнгәсә бер кем һеҙгә ҡаршы тора алмай[+]. 10Һеҙҙең һәр ҡайһығыҙ меңде ҡасырға мәжбүр итә, сөнки Аллағыҙ Раббы, һеҙгә вәғәҙә иткәнсә, һеҙҙең өсөн Үҙе һуғыша[+]. 11Ләкин ҡарағыҙ уны, Аллағыҙ Раббыны яратығыҙ. 12Әгәр ҙә һеҙ, тайпылып, был илдә һаман да тороп ҡала килгән халыҡтарға ҡушылһағыҙ, улар менән туғанлашһағыҙ һәм улар менән ҡатнашһағыҙ,[+] 13белегеҙ: ул саҡта Аллағыҙ Раббы ла был халыҡтарҙы алдығыҙҙан ҡыуып ебәрмәҫ. Был халыҡтар һеҙҙең өсөн тоҙаҡҡа, йәтмәгә, ҡабырғаны ярыр сыбыртҡыға, күҙгә керер сәнскәккә әйләнер, һөҙөмтәлә һеҙ Аллағыҙ Раббы бүләк итеп биргән ошо гүзәл ерҙән юҡ булырһығыҙ.

14Тиҙҙән мин һәр кемде көткән юлға китермен. Һеҙ барығыҙ ҙа бөтә йөрәгегеҙ һәм булмышығыҙ менән беләһегеҙ: Аллағыҙ Раббы һеҙгә биргән яҡшы вәғәҙәләрҙең береһен дә үтәмәй ҡалманы[+]. 15Аллағыҙ Раббы һеҙгә биргән барлыҡ игелекле вәғәҙәләр ни рәүешле үтәлгән булһа, Раббы Үҙенең бөтә янауҙарын да шул рәүешле үтәйәсәк – шул саҡта һеҙ Аллағыҙ Раббы һеҙгә бүләк итеп биргән ошо гүзәл илдән юҡ ителәсәкһегеҙ[+]. 16Әгәр ҙә һеҙ Аллағыҙ Раббы менән төҙөгән килешеүҙе[†] боҙһағыҙ, Уның ҡушҡандарын тыңламаһағыҙ, башҡа илаһтарға хеҙмәт итә һәм табына башлаһағыҙ – шул саҡта һеҙгә ҡаршы Раббының асыуы ялҡынланыр һәм бик тиҙҙән һеҙ Ул бүләк итеп биргән ошо гүзәл илдән юҡ булырһығыҙ.

#### 24


Шәхәмдә Алла менән исраилдар араһындағы килешеү

1Йушағ Исраилдың[†] бөтә ырыуҙарын, уларҙың аҡһаҡалдарын,[†] башлыҡтарын, хөкөмдарҙарҙы, етәкселәрҙе Шәхәмгә саҡыртып алды. Улар бөтәһе бергә Алла[†] хозурына баҫты. 2Йушағ бөтә халыҡҡа мөрәжәғәт итте:

– Исраил Аллаһы Раббы[†] былай ти: «Борон-борондан – Ибраһим[†] һәм Нахорҙың атаһы Терахҡа тиклем – һеҙҙең ата-бабаларығыҙ Евфрат йылғаһының аръяғында йәшәне һәм сит илаһтарға табынды[+]. 3Әммә Мин һеҙҙең тәүатағыҙ Ибраһимды йылғаның аръяғынан алып сыҡтым. Уны оҙаҡ йөрөттөм – ул тотош Ҡәнғән[†] илен урап сыҡты. Мин уның тоҡомон күбәйттем. Мин уға улы Исхаҡты бүләк иттем[+]. 4Ә Исхаҡҡа Яҡуп менән Ғаязды бирҙем. Ғаязға Мин биләмә итеп Сеғир тауҙарын бирҙем. Ә Яҡуп менән уның балалары Мысырға[†] китте[+].

5Мин Муса[†] менән Һарунды[†] шунда ебәрҙем, Мысырға афәттәр яуҙырып, уны язаға дусар иттем, һәм һеҙҙе унан алып сыҡтым[+]. 6Мысырҙан Мин һеҙҙең ата-бабаларығыҙҙы Ҡамышлы диңгеҙенә[†] алып килдем, ләкин бында уларҙы мысырҙарҙың яу арбалары һәм һыбайлылары ҡыуып етте[+]. 7Ата[†]-бабаларығыҙ шунда Раббыға ялбарҙы – шул саҡ Раббы һеҙҙең менән мысырҙар араһына ҡараңғылыҡ пәрҙәһе ҡорҙо. Раббы диңгеҙҙе мысырҙарға ҡаршы ҡуйҙы, һәм диңгеҙ уларҙы йотто. Минең мысырҙарҙы ни эшләтеүемде һеҙ үҙ күҙегеҙ менән күрҙегеҙ. Шунан һуң һеҙ оҙаҡ ваҡыт сүлдә көн иттегеҙ[+].

8Артабан Мин һеҙҙе Иордан аръяғында йәшәгән әмөриҙәрҙең иленә алып килдем. Әмөриҙәр һеҙгә һөжүм итте, ләкин Мин уларҙы һеҙҙең ҡулға тапшырҙым. Мин уларҙы һеҙҙең алдығыҙҙан ҡырып һалдым, һәм һеҙ уларҙың ерҙәрен биләнегеҙ. 9Моав[†] батшаһы Сиппор улы Балаҡ Исраилға ҡаршы һуғыш асты һәм Беғор улы Билғамды һеҙҙе ҡәһәрләргә саҡырҙы[+]. 10Ләкин Мин Билғамдың ҡәһәрен тыңларға теләмәнем. Һәм ул һеҙҙе ҡабат-ҡабат фатихаланы. Мин һеҙҙе уның ҡулынан араланым[+]. 11Һеҙ Иордан йылғаһын аша сығып Йерихоға яҡынлаштығыҙ. Йерихо кешеләре, әмөриҙәр, перизиҙәр, ҡәнғәниҙәр, хиттиҙәр, гиргашиҙәр, хиууиҙәр һәм йевусиҙәр алышҡан һымаҡ уҡ һеҙгә ҡаршы һуғыш башланы, әммә Мин уларҙың бөтәһен дә һеҙҙең ҡулға тапшырҙым[+]. 12Ике әмөри батшаһын һеҙҙең ҡылыстарығыҙ түгел, һеҙҙең уҡтарығыҙ түгел, ә һеҙҙең алдан Мин ебәргән траштар алып ташланы[+]. 13Мин һеҙгә үҙегеҙ икмәгән ерҙе, үҙегеҙ төҙөмәгән ҡалаларҙы бирҙем – хәҙер һеҙ ошо ҡалаларҙа йәшәйһегеҙ һәм үҙегеҙ үҫтермәгән зәйтүн[†] һәм йөҙөм ағастарының емеше менән туҡланаһығыҙ»[+].

14– Шуның өсөн, – тине Йушағ, – Раббынан ҡурҡығыҙ һәм Уны хөрмәтләгеҙ, Уға намыҫлы һәм тоғро хеҙмәт итегеҙ. Ата-бабаларығыҙ Евфрат йылғаһының аръяғында һәм Мысырҙа табынған барлыҡ илаһтарҙан ваз кисегеҙ һәм бары тик Раббыға ғына ғибәҙәт ҡылығыҙ[+]. 15Әгәр ҙә ки һеҙҙең Раббыға хеҙмәт иткегеҙ килмәй икән, кемгә хеҙмәт итерегеҙҙе хәҙер үк ошонда хәл итегеҙ. Ата-бабаларығыҙ Евфрат йылғаһы аръяғында сәждә ҡылған илаһтарғамы, әллә әле һеҙ йәшәп ятҡан ерҙәге әмөриҙәрҙең илаһтарынамы? Әммә мин һәм минең нәҫелем Раббыға хеҙмәт итәсәкбеҙ[+].

16Халыҡ былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Беҙҙең, Раббыны ҡалдырып, бүтән илаһтарға табынаһыбыҙ юҡ. 17Аллабыҙ Раббы беҙҙең халыҡты, беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙы Мысыр ҡоллоғонан алып сыҡҡан. Ул беҙҙең күҙ алдыбыҙҙа бөйөк хикмәттәр ҡылды. Ул юлда беҙҙе һаҡлап йөрөттө, Ул беҙҙе, ерҙәренән үткән саҡта, күп халыҡтарҙан араланы. 18Ул бөтә был халыҡтарҙы – һәм ошо ерҙә йәшәгән әмөриҙәрҙе беҙҙең алдыбыҙҙан ҡыуып ебәрҙе. Беҙ ҙә Раббыға хеҙмәт итәсәкбеҙ, Ул – беҙҙең Аллабыҙ.

19Йушағ халыҡҡа былай тине:

– Һеҙ Раббыға хеҙмәт итә алмаҫһығыҙ. Ул – изге[†] Алла. Ул – көнсөл Алла. Ул һеҙҙең тайпылғанығыҙҙы һәм гонаһтарығыҙҙы[†] түҙеп тормаясаҡ[+]. 20Әгәр ҙә һеҙ Раббыны ҡалдырып сит илаһтарға сәждә ҡыла башлайһығыҙ икән, Ул һеҙгә золомон ебәрер, һеҙҙән ситкә боролор – Үҙенең бөтә яҡшылыҡтарынан һуң Ул һеҙҙе юҡ итер[+].

21– Юҡ, беҙ Раббыға хеҙмәт итәсәкбеҙ! – тип яуапланы халыҡ Йушағҡа.

22– Раббыға хеҙмәт итергә һеҙ үҙегеҙ ҡарар иттегеҙ һәм быға үҙегеҙ шаһит, – тине Йушағ.

– Беҙ шаһитбыҙ, – тип раҫланы халыҡ.

23– Шулай булғас, үҙегеҙҙәге бөтә сит илаһтарҙан ваз кисегеҙ һәм барлыҡ уй-теләктәрегеҙҙе Исраил Аллаһы Раббыға йүнәлтегеҙ, – тине Йушағ.

24– Беҙ үҙебеҙҙең Аллабыҙ Раббыға хеҙмәт итәсәкбеҙ, Уны тыңлаясаҡбыҙ, – тип яуапланы халыҡ Йушағҡа.

25Шул көндө Йушағ бөтә халыҡ исеменән килешеү[†] төҙөнө. Шунда, Шәхәмдә, ул халыҡҡа ҡағиҙәләр һәм күрһәтмәләр бирҙе – 26һәм уларҙы Алланың ҡанун[†] китабына яҙҙы. Шунан Йушағ ҙур бер таш алып, уны Раббының изге урыны эргәһендәге имән аҫтына һалып ҡуйҙы[+] 27һәм халыҡҡа:

– Бына был таш беҙҙең шаһитыбыҙ булыр. Ул Раббы беҙгә әйткәндәрҙең бөтәһен дә ишетте. Әгәр ҙә һеҙ Аллағыҙҙан баш тарта ҡалһағыҙ, был таш һеҙгә ҡаршы шәһәҙәт ҡыласаҡ[+].

28Шунан Йушағ халыҡты ҡайтарып ебәрҙе, һәм барыһы ла үҙ биләмәләренә таралышты[+].


Йушағтың вафаты һәм Шәхәмдә ерләнеүе

29[•]Күпмелер ваҡыттан һуң Раббы ҡоло Йушағ Нун улы вафат булды. Уға йөҙ ҙә ун йәш ине. 30Йушағты Гағаш тауынан төньяҡтараҡ ятҡан Әфраим таулығындағы биләмәһендә – Тимнаҫ-Сәрахта ерләнеләр[+]. 31Йушағ дәүерендә һәм Йушағтан һуң йәшәгән, Раббының Исраил өсөн ҡылған бөйөк эштәрен күреп белгән аҡһаҡалдар иҫән саҡта, халыҡ Раббыға тоғро хеҙмәт итте.

32Исраилдар Йософтоң Мысырҙан алып сыҡҡан һөйәктәрен Шәхәмдә, Шәхәмдең атаһы Хаморҙың улдарынан Яҡуп йөҙ ҡыситаға һатып алған һәм Йософ нәҫелдәренең биләмәһенә әүерелгән урында, дәфен ҡылдылар[+].

33Һарун улы Әлғазар вафат булды. Уны улы Пинхастың биләмәһендә – Әфраим таулығындағы Пинхас Гивғаһында дәфен ҡылдылар.

### Хакимдар

#### Хакимдар

Хакимдар


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Инеш һүҙ


Хакимдар

Хакимдар китабы Исраил халҡы яҙмышындағы иң ҡатмарлы осорҙарҙың береһен һүрәтләй. Ҡәнғәнде яулағандан алып тәүге Исраил батшалары идара итә башлағанға тиклемге дәүер бик ауыр үтә. Нун улы Йушағ китабында хикәйәләнгән баҫҡынсылыҡ яуҙары барышында Исраил ырыуҙары Ҡәнғән ерҙәрендә йәшәгән халыҡтарҙың бөтәһен дә ҡыуып ебәрә алмай. Ә бер аҙҙан уларҙың йолаларына һәм мәжүси ғөрөф-ғәҙәттәренә эйәрә башлай, шулай итеп, Раббыны асыуландыра (1:1–2:9).

Китаптың төп өлөшө (2:10–16:31) ваҡиғаларҙың ҡат-ҡат ҡабатлана килгән эҙмә-эҙлелегенән тайпылмай: халыҡ гонаһ ҡыла; Алла уларҙы күрше халыҡтарҙың һөжүме менән язалай; исраилдар Раббыға ярҙам һорап ялбара; Раббы бәләне еңеп сығырлыҡ юлбашсы ебәрә. Был юлбашсыларҙы (хакимдарҙы) Алла һайлап ҡуя, әммә улар хаталаныусан гонаһлы әҙәмдәр булып ҡала һәм күп нәмәне яңылыш эшләй. Ә инде дошманды еңгәндән һуң, элекке хаталар тағы ҡабатлана.

Китап «һәр кем нисек дөрөҫ тип тапһа, шулай эшләгән» (17–21-се бүлектәр) замандарҙа исраилдар араһында буталсыҡлыҡ хөкөм һөрөүен раҫлаған ике аяуһыҙ күренеш менән тамамлана.

#### 1


Ҡәнғәниҙәр менән һуғыш

1Йушағ вафат булғандан һуң, исраилдар[†] Раббынан:

– Ҡәнғәниҙәргә[†] ҡаршы һуғышҡа арабыҙҙан кем беренсе булып күтәрелһен? – тип һораны[+].

2– Йәһүҙә[†] күтәрелер. Мин был ерҙе уның ырыуының ҡулына бирәм, – тине Раббы[†].

3Йәһүҙә ырыуы үҙҙәренең ҡәрҙәштәре булған Шимғон ырыуына:

– Әйҙәгеҙ, һеҙ ҙә беҙҙең менән барығыҙ, беҙҙең өлөшкә төшкән ерҙәрҙе тартып алыр өсөн, ҡәнғәниҙәргә ҡаршы бергәләп һуғышайыҡ. Һуңынан беҙ ҙә һеҙгә төшкән өлөштө алырға ярҙам итербеҙ, – тине.

Шулай итеп, Шимғон нәҫеле улар менән бергә китте.

4Йәһүҙә ырыуы яу асты һәм Раббы ҡәнғәниҙәр менән перизиҙәрҙе уның ҡулына тапшырҙы. Йәһүҙиҙәр Бәзәҡтә ун мең кешене ҡырып ташланы. 5Бәзәҡтә улар Адони-Бәзәҡ менән осрашты, уға һөжүм итеп, ҡәнғәниҙәр менән перизиҙәрҙе тар-мар итте[+]. 6Адони-Бәзәҡ ҡасып ҡотолмаҡ булды, ләкин уны ҡыуып етеп, аяҡ-ҡулының баш бармаҡтарын сабып өҙҙөләр. 7Шунда Адони-Бәзәҡ:

– Аяҡ-ҡулының баш бармаҡтары ҡырҡылған етмеш батша минең өҫтәлем аҫтына төшкән валсыҡты йыя торғайны. Инде хәҙер Алла[†] миңә ҡылған ғәмәлдәремдең әжерен бирҙе, – тине.

Адони-Бәзәҡте Йәрүсәлимгә[†] килтерҙеләр, ул шунда вафат булды[+].

8Йәһүҙә ырыуы Йәрүсәлимгә һөжүм итеп, уны алды, халҡын ҡылыстан үткәрҙе, ҡаланы яндырҙы[+]. 9Шунан улар таулыҡтарҙа, Негевта һәм Шефелала йәшәгән ҡәнғәниҙәргә яу менән барҙы. 10Артабан Йәһүҙә ырыуы элекке исеме Ҡыръяҫ-Арбағ булған Хевронда йәшәгән ҡәнғәниҙәргә һөжүм итеп, Шешайҙы, Ахиманды һәм Талмайҙы тар-мар итте[+].

11Бынан Йәһүҙә ырыуы кешеләре, Девир ҡалаһында йәшәүселәргә һөжүм итер өсөн, юлға сыҡты. Девирҙың элекке исеме Ҡыръяҫ-Сәфәр ине[+]. 12Шунда Калев:

– Ҡыръяҫ-Сәфәрҙә еңеү яулап, ҡаланы ҡулға төшөргән кешегә ҡыҙым Ғахсаны кәләш итеп бирәм, – тине[+].

13Ҡаланы Калевтың ҡустыһы Ҡыназдың улы Ғоҫниил алды, шуға ла Калев уға ҡыҙы Ғахсаны кәләш итеп бирҙе.

14Ғоҫниилға кейәүгә сыҡҡас, Ғахса, ирен атаһы Калевтан бер баҫыу һорарға өгөтләне. Ҡыҙы ишәк өҫтөнән төшөүгә атаһы:

– Нимә теләйһең? – тип һораны.

15– Миңә фатихаңды күндерһәңсе, – тине Ғахса. – Һин миңә Негевта ер бирҙең, хәҙер инде һыу сығанаҡтары ла бирһәң ине.

Калев уға шул ерҙәге үрге һәм түбәнге һыу сығанаҡтарын бирҙе.

16Мусаның[†] ҡайныһы нәҫеленән булған ҡыниҙар Йәһүҙә ырыуының кешеләре менән бергә Хөрмәләр ҡалаһынан[*] китеп, Йәһүҙә сүленә – Негевҡа, Ғарад еренә килде һәм унда йәшәгән халыҡ араһында төпләнде[+]. 17Йәһүҙә ирҙәре ҡәрҙәштәре булған Шимғон ырыуы кешеләре менән бергә Сефаҫта йәшәгән ҡәнғәниҙәргә һөжүм итте. Улар был ҡаланы харам ҡылып тулыһынса юҡ итте. Шуның өсөн был ҡала Хорма[*] тип атала. 18Йәһүҙә нәҫеле тағы ла әйләнә-тирәһендәге ерҙәре менән бергә Газа, Ашҡылон һәм Ғәҡрон ҡалаларын алды. 19Раббы Үҙе Йәһүҙә ырыуы менән булған өсөн, улар таулыҡтағы ерҙәрҙе яуланы. Ләкин үҙәндә йәшәүселәрҙе ҡыуып ебәрә алманы: уларҙың тимерҙән эшләнгән яу арбалары бар ине[+]. 20Муса әйткәнсә, Хеврон ҡалаһын Калевҡа бирҙеләр, ул бынан Ғанаҡтың өс улының тоҡомон ҡыуып ебәрҙе[+].

21Ләкин Бинйәмин ырыуы Йәрүсәлимдә йәшәгән йевусиҙәрҙе ҡыуманы, шуның өсөн дә йевусиҙәр Йәрүсәлимдә Бинйәмин нәҫеле менән һаман да йәнәш йәшәй[+].

22Йософ нәҫеле Бейт-Илгә һөжүм итте, Раббы улар менән булды. 23Улар, элекке исеме Луз булған Бейт-Ил ҡалаһы тураһында мәғлүмәт туплар өсөн, шымсылар ебәрҙе[+]. 24Шымсылар ҡаланан сығып килгән бер кешене күреп, уға:

– Ҡалаға инер юлды күрһәтһәң, яҡшылығыңа яҡшылыҡ менән яуап ҡайтарырбыҙ, – тинеләр[+].

25Теге кеше уларға юл күрһәтте. Улар ҡала халҡының барыһын да ҡылыстан үткәрҙе, ә теге кешене бөтөн нәҫел-нәсәбе менән бергә ебәрҙеләр. 26Юл күрһәткән кеше хиттиҙәр еренә барып төйәкләнде, унда Луз тигән ҡала төҙөнө. Ул ҡала әле лә шулай тип йөрөтөлә.

27Менашше ырыуы Бейт-Шеан, Тағанах, Дор, Йивлеғам, Мегиддо ҡалаларында һәм уларҙың әйләнә-тирәһендәге ауылдарҙа көн иткән халыҡты ҡыуманы, ҡәнғәниҙәр ошо ерҙә йәшәп ҡалды[+]. 28Нығынып-көсәйеп киткәндән һуң, исраилдар ҡәнғәниҙәрҙе үҙҙәренә буйһондороп, мәжбүри эшселәр итте. Әммә уларҙы үҙ ерҙәренән тулыһынса ҡыуып ебәрмәне.

29Әфраим ырыуы ла Гәзәрҙә йәшәгән ҡәнғәниҙәрҙе ҡыуып ебәрмәне; ҡәнғәниҙәр улар араһында Гәзәрҙә йәшәй бирҙе[+].

30Зевулун да Ҡитрон һәм Наһалол кешеләрен ҡыуманы; ҡәнғәниҙәр улар араһында йәшәне һәм мәжбүри эшләргә тейеш булды.

31Ашер ырыуы ла Ғакко, Сидон менән Ахлав, Ахзив, Хелба, Афиҡ һәм Рехов ҡалаларында йәшәгән халыҡты ерҙәренән ҡыуып сығарманы[+]. 32Ашер ырыуы шул ерҙәрҙе биләгән ҡәнғәниҙәр араһында йәшәп ҡалды, уларҙың ерҙәренә эйә була алманы.

33Нафтали ырыуы ла Бейт-Шәмәш һәм Бейт-Ғанаҫ ҡалалары кешеләрен ҡыуып сығарманы, шул ерҙәге кешеләр – ҡәнғәниҙәр араһында йәшәп ҡалды. Әммә Бейт-Шәмәш һәм Бейт-Ғанаҫ кешеләре уларға мәжбүри эшләргә тейеш булды[+].

34Әмөриҙәр Дан[†] ырыуын тауға табан ҡыҫырыҡланы, уларға үҙәнгә төшөргә мөмкинлек бирмәне[+]. 35Әмөриҙәр Хәрәс тауында, Айялонда һәм Шағалвимда йәшәп ҡалды. Ләкин, Йософ ырыуы көсәйеп киткәндән һуң, әмөриҙәр уларға мәжбүри эшләргә тейеш булды. 36Әмөри ерҙәренең сиктәре Ғаҡраббим тарлауығы менән Селанан ары һуҙыла ине[+].

#### 2


Бохимға Раббы фәрештәһенең килеүе

1Раббы[†] фәрештәһе[†] Гилгалдан Бохимға килде лә уларға Раббы һүҙен еткерҙе:

– Мин һеҙҙе Мысырҙан[†] алып сыҡтым, ата-бабаларығыҙға ант итеп вәғәҙә биргән ергә килтерҙем. Уларға: «Мин һеҙҙең менән төҙөгән килешеүемде[†] мәңге боҙмам,[+] 2ә һеҙ был илдә йәшәгән кешеләр менән килешеү төҙөмәгеҙ, уларҙың ҡорбан[†] усаҡтарын емерегеҙ», – тинем. Ләкин һеҙ әйткәндәремә ҡолаҡ һалманығыҙ. Нисек шулай эшләй алдығыҙ һеҙ[+]? 3Шуға күрә Мин дә былай тип әйтәм: «Был халыҡтарҙы һеҙҙең аранан ҡыуып ебәрмәйем. Улар һеҙгә – элмәк, ә уларҙың илаһтары һеҙҙең өсөн тоҙаҡ булыр»[+].

4Раббы фәрештәһе был һүҙҙәрҙе әйткәс, бөтә Исраил[†] халҡы ҡысҡырып илай башланы. 5Шуға ла был урынды Бохим[*] тип атанылар һәм шунда Раббыға ҡорбан килтерҙеләр.


Нун улы Йушағтың вафаты

6[•]Йушағ халыҡҡа китергә рөхсәт иткәс, исраилдарҙың һәр береһе үҙ өлөшөнә төшкән ерҙәргә таралды. Был ерҙәр уларҙың биләмәһенә әйләнде. 7Йушағ үҙе һәм унан һуң йәшәгән аҡһаҡалдар[†] Раббының Исраил өсөн ҡылған бөйөк эштәрен күргән дәүерҙәрҙә халыҡ Раббыға тоғро хеҙмәт итә ине. 8Нун улы Йушағ, Раббы ҡоло, йөҙ ҙә ун йәшендә вафат булды. 9Ул Гағаш тауынан төньяҡтараҡ ятҡан Әфраим таулығында урынлашҡан биләмәһе Тимнаҫ-Хәрәстә ерләнде[+].


Исраилдарҙың Раббынан йөҙ сөйөрөүе

10Был быуындан булғандар үлеп, ата-бабалары хозурына күскәс, уларға алмашҡа Раббыны һәм Уның Исраил өсөн ҡылған эштәрен белмәгән быуын килде[+].

11Исраилдар Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла, бәғелдәргә[†] табына башланы[+]. 12Раббынан, үҙҙәренең ата-бабаларын Мысыр еренән алып сыҡҡан Алланан, баш тартып, икенсе илаһтарға, үҙҙәрен уратып алған халыҡтарҙың илаһтарына әүрәп, уларға сәждә ҡылды, бының менән Раббыны асыуландырҙы[+]. 13Улар, Раббыны ташлап, Бәғел һәм Ғаштареҫ боттарына табына башланылар[+]. 14Быға асыуланған Раббы исраилдарҙы баҫҡынсылар ҡулына тапшырҙы – тегеләр уларҙы таланы; уларҙы уратып алған дошмандары ихтыярына бирҙе һәм исраилдар дошмандарына ҡаршы тора алмаҫ булды[+]. 15Ҡайҙа ғына яу сапһалар ҙа, Раббы, алдан иҫкәртеп ҡуйғанса һәм ант иткәнсә, уларҙы бәлә-ҡазаға дусар итте. Исраилдарҙың хәле мөшкөлләнде[+].

16Раббы, исраилдарҙы баҫҡынсыларҙан ҡотҡарыр өсөн, уларға хакимдар ҡуя башланы. 17Ләкин улар үҙҙәренең хакимдарын да тыңламанылар, Раббыға тоғролоҡ һаҡламайынса, бүтән илаһтарға табындылар. Раббының бойороҡтарын ғәмәлгә ашырған ата-бабалары һымаҡ эшләмәнеләр, улар йөрөгән юлдан тиҙ арала тайпылдылар[+].

18Раббы уларға хаким ебәргәндә, шул хаким менән Үҙе була торғайны. Хаким иҫән саҡта исраилдарҙы дошмандарынан ҡотҡарыр булды, сөнки иҙеүселәрҙән һәм ҡыҫырыҡлаусыларҙан иңрәгән халыҡты йәлләне[+]. 19Ләкин хаким үлеү менән, исраилдар йәнә элекке ҡылыҡтарына тотондо, сит илаһтарға әүрәп, уларға эйәреп китә, хеҙмәт итә һәм сәждә ҡыла башлар булды, аталарынан да хәтәрерәк ғәмәлдәр ҡылды – үҙҙәренең яман эштәренән ваз кисмәне һәм тиҫкәрелектәрен дауам итте. 20Исраилдарға ныҡ асыуланған Раббы былай тине:

– Был халыҡ ата-бабалары менән Мин төҙөгән килешеүҙе боҙған һәм Мин әйткәндәрҙе тыңламаған өсөн, 21инде Мин Йушағтың вафатынан һуң бында ҡалған ҡәүемдәрҙең береһен дә ҡыумайым[+].

22Исраилдарҙың Раббы юлынан, элек ата-бабалары тотҡан юлдан, йөрөймө-юҡмы икәнен һынар өсөн, 23Раббы был халыҡтарҙы ҡыуманы, Йушағтың ҡулына тапшырмайынса, уларҙы был ерҙә ҡалдырҙы.

#### 3


Илдә ҡалған ҡәүемдәр

1Бына Раббы[†] Ҡәнғәнде[†] яулап алыуҙа ҡатнашмаған исраилдарҙы[†] һынар өсөн илдә ҡалдырған ҡәүемдәр[+]. 2Раббы бары тик исраилдарҙың яулап алыуҙа ҡатнашмаған быуындарын һуғыш һөнәренә өйрәтер өсөн түбәндәге ҡәүемдәрҙе ҡалдырғайны: 3биш пелешти бейе, Ливан[†] тауҙарында, Бәғел-[†]Хермон[†] тауынан алып Лево-Хамаҫҡа тиклем, йәшәгән барлыҡ ҡәнғәниҙәр, сидондар һәм хиууиҙәр. 4Улар ярҙамында Раббы Үҙ халҡы Исраилды һынап, Муса[†] аша ата-бабаларына биргән бойороҡтарҙы яңы быуындың үтәү-үтәмәүен күрмәксе була. 5Шулай итеп, исраилдар ҡәнғәниҙәр, хиттиҙәр, әмөриҙәр, перизиҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр араһында йәшәне, 6уларҙың ҡыҙҙарын кәләш итеп алды һәм үҙҙәренең ҡыҙҙарын уларҙың улдарына бирҙе, илаһтарына табына башланы[+].


Ғоҫниил – тәүге хаким

7Исраил халҡы Раббы күҙендә яман булғанды ҡылды – Аллалары Раббыны онотоп, Бәғел һәм Ашера[†] боттарына табынды[+]. 8Бының өсөн Раббының Исраилға асыуы ҡабарҙы, һәм Ул исраилдарҙы Арам-Наһараим[†] батшаһы Кушан-Ришғаҫаим ҡулына тапшырҙы. Исраил халҡы һигеҙ йыл Кушан-Ришғаҫаим хакимлығы аҫтында булды. 9Исраилдар ярҙам һорап Раббыға ялбарғас, Раббы уларға ҡотҡарыусы[†] итеп Ғоҫниилды, Калевтың ҡустыһы Ҡыназдың улын, ебәрҙе һәм ул уларҙы ҡотҡарҙы[+]. 10Ғоҫниилға Раббы рухы иңде һәм ул Исраилдың хакимы булды. Ғоҫниил яуға сыҡты. Раббы Арам батшаһы Кушан-Ришғаҫаимды уның ҡулына тапшырҙы һәм Ғоҫниил уны еңде[+]. 11Илдә ҡырҡ йылға тыныслыҡ урынлашты. Шунан Ҡыназ улы Ғоҫниил вафат булды.


Эһуд

12Исраил халҡы яңынан Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла башланы, шуға күрә Раббы Моав[†] батшаһы Ғәғлонға исраилдарҙы еңергә ҡеүәт бирҙе. 13Ғәғлон үҙ тирәһенә ғаммондарҙы һәм ғәмәлектәрҙе туплап, исраилдарға һуғыш менән барҙы, тегеләрҙе еңеп, Хөрмәләр ҡалаһын ҡулға төшөрҙө. 14Исраил халҡы ун һигеҙ йыл буйы Моав батшаһы Ғәғлон хакимлығы аҫтында булды.

15Исраилдар ярҙам һорап Раббыға ялбарҙы, һәм Раббы Исраил халҡына ҡотҡарыусы итеп Бинйәмин ырыуынан Гераның улы Эһудты ҡуйҙы. Эһуд һулаҡай ине.

Исраил халҡы Эһуд аша Моав батшаһы Ғәғлонға яһаҡ ебәрҙе[+]. 16Эһуд үҙенә оҙонлоғо бер терһәк булған, ике яғы ла үткер ҡылыс эшләп алды, уны уң яҡтан кейеме аҫтына ҡыҫтырҙы. 17Эһуд яһаҡты алып Моав батшаһы Ғәғлонға килде. Ғәғлон бик һимеҙ кеше ине. 18Эһуд, бүләктәрҙе тапшырғас, уларҙы күтәреп килтерешкән кешеләрҙе оҙата китте. 19Әммә, Гилгалдағы боттар тәңгәленә еткәс, кире боролдо. Ул Ғәғлонға:

– Эй батша, минең һиңә әйтер серем бар, – тип мөрәжәғәт итте.

– Шым, – тине уға Ғәғлон.

Уның эргәһендә торған кешеләр бүлмәнән сыҡты.

20Эһуд, батшаның өҫкө ҡатта урынлашҡан бүлмәһенә күтәрелеп:

– Минең һиңә Алла[†] һүҙен еткерәһем бар, – тине.

Ғәғлон ултырған урынынан торҙо. 21Шул саҡ Эһуд һул ҡулын һуҙып, уң яҡ биленә ҡыҫтырылған ҡылысын тартып алды ла уны Ғәғлондың эсенә ҡаҙаны. 22Ҡылыс һабы менән ҡуша тегенең эсенә керҙе һәм икенсе осо арҡаһынан килеп сыҡты. Ҡылысты эс майы ҡапланы. Эһуд ҡылысты Ғәғлондың эсенән тартып алманы. 23Шунан ул алғы яҡҡа сыҡты ла өҫкө ҡаттағы бүлмә ишеген үҙе артынан бикләп ҡуйҙы.

24Ул сығып киткәс, Ғәғлондың хеҙмәтселәре килеп ҡараһалар, өҫкө ҡаттағы бүлмәнең ишеге бикле.

– Күрәһең, үҙ хәжәте менән һалҡын бүлмәлә ултыра торғандыр, – тиеште хеҙмәтселәр.

25Байтаҡ көтөп борсола башлағас, бер кемдең дә ишек асмағанын күреп, асҡыс килтерҙеләр һәм үҙҙәре ишекте асты. Ҡараһалар, хужалары ерҙә үлеп ята. 26Хеҙмәтселәр һуҙмаңлап торған арала, Эһуд ҡасып өлгөрҙө, боттар эргәһенән үтеп, Сеғирә ҡалаһына барып йәшенде. 27Шунда килеп еткәс, Әфраим таулығында үҙенең мөгөҙ борғоһон ҡысҡыртты. Шунан Исраил халҡы уның менән бергә тауҙарҙан төштө. Уларҙың башында Эһуд ине[+].

28– Тиҙерәк минең арттан! – тине Эһуд. – Раббы дошмандарығыҙ моавтарҙы һеҙҙең ҡулығыҙға тапшыра!

Халыҡ, Эһуд артынан эйәреп, Иордан аша Моавҡа сыға торған кисеүҙәрҙе баҫып алды, бер кемгә лә аръяҡҡа сығырға мөмкинлек бирмәне[+]. 29Ошо бәрелештә улар моавтарҙың ун меңгә яҡын типһә тимер өҙөрлөк ир-атын ҡырып һалды; бер кем дә ҡасып ҡотола алманы. 30Ул көндө моавтар Исраилға ана шулай буйһондо. Илдә һикһән йылға тыныслыҡ урынлашты.


Шамгар

31Унан һуң Ғанаҫ улы Шамгар хаким булды. Бер ваҡыт ул алты йөҙ пелешти кешеһен үгеҙ ҡыуа торған тимер осло күҫәк менән һуғып үлтерҙе. Ул да Исраилды ҡотҡарҙы[+].

#### 4


Девора

1Эһуд вафат булғас, Исраил[†] халҡы йәнә Раббы[†] күҙендә яман булған эштәр ҡыла башланы[+]. 2Раббы уларҙы Хасорҙа батшалыҡ иткән Ҡәнғән[†] батшаһы Явин ҡулына тапшырҙы. Харошәҫ-Һаггоимда ғүмер һөргән Сисера уның ғәскәр башлығы ине[+]. 3Исраил халҡы ярҙам һорап Раббыға ялбарҙы, сөнки туғыҙ йөҙ тимер яу арбаһы[†] булған Явин исраилдарҙы егерме йыл буйы аяуһыҙ иҙҙе.

4Ул саҡта Исраилда Лаппидоҫтың ҡатыны Девора пәйғәмбәр[†] хаким ине. 5Ул Әфраим таулығында Рама менән Бейт-Ил ҡалалары араһында үҫкән Девора хөрмәһе аҫтында ултырыр, үҙенә килгән исраилдарҙың дәғүәләрен хәл итер булды.

6Девора бер көндө, кеше ебәреп, Нафтали ырыуы биләмәһендәге Ҡәдәш ҡалаһынан Авиноғам улы Бараҡты саҡыртып алды:

– Исраилдың Аллаһы Раббы һиңә былай тип бойора: «Үҙең менән Нафтали һәм Зевулун ырыуҙарынан ун мең кеше алып, Тавор тауына менеп баҫ[+]. 7Явиндың ғәскәр башлығы Сисераны Мин яу арбалары һәм күп һанлы ғәскәре менән алдыңа, Ҡишон йылғаһына алып килеп, һинең ҡулыңа тапшырырмын»[+].

8Бараҡ Девораға:

– Әгәр һин минең менән барһаң, барам, һин бармаһаң, бармайым, – тине.

9– Барыуын-барырмын, – тип яуапланы Девора. – Тик шуны ла бел: был юл һиңә дан килтермәйәсәк, сөнки Раббы Сисераны ҡатын кешенең ҡулына тапшырасаҡ.

Шулай итеп, Девора Бараҡ менән бергә Ҡәдәшкә йүнәлде. 10Бараҡ Зевулун һәм Нафтали ырыуы кешеләрен Ҡәдәшкә барырға саҡырҙы. Уның артынан ун мең кеше эйәрҙе. Девора ла улар менән барҙы.

11Шул осорҙа ҡыниҙарҙан – Мусаның[†] ҡайныһы Ховавтың нәҫеленән – Хәвәр тигән кеше, ырыуҙаштарынан айырылып, сатырын Ҡәдәш эргәһендә, Сағананнимдағы ҙур имән төбөндә ҡорғайны[+].

12Сисераға Авиноғам улы Бараҡтың Тавор тауына күтәрелеүен еткерҙеләр. 13Сисера бөтә яу арбаларын – туғыҙ йөҙ тимер яу арбаһын – алып, үҙенең бөтә ғәскәрен Харошәҫ-Һаггоимдан Ҡишон йылғаһы буйына йүнәлтте. 14Девора Бараҡҡа былай тине:

– Әйҙә, алға! Раббы Сисераны һинең ҡулыңа тапшыра торған көн был. Раббы Үҙе һинең алдан бара!

Бараҡ ун мең кешелек ғәскәре менән Тавор тауынан төштө. 15Бараҡ һөжүм иткәс, Раббы Сисераға, яу арбаларындағы һуғышсыларға, бөтә яугирҙәргә дәһшәт һалды. Сисера, яу арбаһынан төшә һалып, йәйәү ҡасып ҡотолдо[+]. 16Бараҡ дошмандың яу арбаларын һәм ғәскәрен Харошәҫ-Һаггоимғаса баҫтырҙы. Сисераның бөтә яугирҙәре ҡылыстан үткәрелде, бер кешеһе лә ҡалманы.

17Сисера үҙе йәйәү ҡасып, ҡыни Хәвәрҙең ҡатыны Яғылдың сатырына килеп керҙе, сөнки Хасор батшаһы Явин менән ҡыни Хәвәр нәҫеле татыу ине. 18Яғыл Сисераны ҡаршы алып:

– Ин, әфәндем, ин беҙгә, ҡурҡма, – тине.

Сисера эскә инде һәм Яғыл уның өҫтөнә балаҫ ябып ҡуйҙы. 19Сисера унан:

– Әҙерәк һыу бир әле, һыуһаным, – тип һораны.

Яғыл, һөтлө турһыҡты сисеп, уға һөт эсерҙе лә йәнә балаҫты уның өҫтөнә ябып ҡуйҙы.

20– Сатыр ауыҙына сығып тор, – тине Сисера Яғылға. – Килеп: «Унда берәйһе бармы?» – тип һораһалар, «Юҡ», – тип әйтерһең.

21Хәвәрҙең ҡатыны Яғыл, бер ҡулына сатырҙың осло ҡаҙығын, икенсе ҡулына сүкеш алып, һиҙҙермәй генә Сисераның янына килде лә ҡаҙыҡты тегенең сикәһенән ергә ҡуша ҡаҙаны. Сисера был мәл арыуҙан йоҡлай ине. Ана шулай үлде Сисера.

22Яғыл Сисераны баҫтырып килгән Бараҡҡа ҡаршы сығып:

– Әйҙә ин, һин эҙләгән кешене күрһәтәм, – тине.

Бараҡ сатырға инде. Ҡараһа, Сисера үлеп ята, сикәһенә ҡаҙыҡ ҡаҙалған.

23Алла[†] ул көндө Ҡәнғән батшаһы Явинды Исраил халҡына буйһонорға мәжбүр итте. 24Исраил халҡы ҡыҫырыҡлағандан-ҡыҫырыҡлай барып, Ҡәнғән батшаһы Явинды бөтөнләй юҡ итте.

#### 5


Девораның йыры

1Шул көндө Девора менән Авиноғам улы Бараҡ ошо йырҙы йырланы:

2«Исраил[†] башлыҡтары юл башлағанға,
Халыҡ үҙ теләге менән эйәргәнгә
Раббы[†] мөбәрәк булһын!
3Ишетегеҙ, батшалар!
Ҡолаҡ һалығыҙ, хакимдар!
Мин Раббыға дан йырлайым,
Исраил Аллаһы Раббы хаҡында көйләйем.

4Һин, Раббым, Сеғирҙан сыҡҡанда,
Эдом[†] иленән килгәндә,
Ер тетрәнде,
Күктән ямғыр ҡойҙо –
Болоттар һыу булып аҡты[+].
5Синай Раббыһы, Исраил Аллаһы Раббы алдында
Тауҙар ҡалтырап торҙо[+].

6Ғанаҫ улы Шамгар дәүерендә,
Яғыл заманында юлдар бушап ҡалды,
Юлсы урауҙан йөрөргә мәжбүр булды,[+]
7Исраилдың етәкселәре ҡалманы.
Шулай булды һин, Девора,
Исраилдың әсәһе, күтәрелгәнсе!
8Яңы илаһтар һайлағас,
Һуғыш ҡала ҡапҡаһы[†] алдына килде.
Шул саҡ ҡырҡ меңлек Исраил халҡы ҡулында
Ҡалҡан да, һөңгө лә күренмәне[+].
9Күңелем Исраилдың ғәскәр башлыҡтары,
Үҙ теләге менән яуға күтәрелгән халыҡ менән!
Раббы мөбәрәк булһын!

10Аҡ ишәктәргә атланып,
Келәм өҫтөнә ултырып йөрөгәндәр,
Юлдарҙан йәйәүләп барыусылар,
Маҡтау йырлағыҙ!
11Ҡоҙоҡ[†] янында һыу биреүселәр тауышы:
Унда Раббының еңеүҙәре,
Исраил башлыҡтары еңеүҙәре тураһында йырлайҙар.

Шул саҡ Раббы халҡы ҡапҡаларға ынтылды.
12Ҡалҡ, Девора, ҡалҡ!
Ҡалҡ та йырла!
Тор, Бараҡ!
Әсирҙәреңде алып кит, Авиноғам улы![+]
13Тере ҡалғандар шунда баһадирҙар янына килде,
Раббы халҡы Уның янына йыйылды –
Һуғышсылар килде!
14Әфраимдан Ғәмәлек еренә ереккәндәр килде,
Һинең артыңдан, Бинйәмин, һинең халҡың араһында!
Махир нәҫеленән килде ғәскәр башлыҡтары,
Зевулундан – хакимлыҡ таяғын тотҡандар[+].
15Исасхар башлыҡтары – Девора менән!
Исасхар Бараҡҡа тоғро –
Уның артынан үҙәнгә һөжүм итте!
Рәүвән ырыуы иһә тәрән уйҙа.
16Ниңә һин, Рәүвән, һарыҡ аҙбарҙары араһында
Һыбыҙғы көйө тыңлап ултыраһың?
Эйе, Рәүвән ырыуы уйға батҡан!
17Ғилғәд[†] халҡы Иордан йылғаһы аръяғында йәшәп ҡалды,
Дан[†] үҙ караптары эргәһендә тотҡарланды,
Ашер диңгеҙ ярында, ҡултыҡтар буйында урынлашты[+].
18Ә Зевулун ғәскәре үлемдән ҡурҡманы,
Йәнен аяманы Нафтали улдары яу ҡырында[+].

19Бына батшалар алышҡа сыҡты,
Тағанахта, Мегиддо һыуҙары янында
Ҡәнғән[†] батшалары һуғышты,
Тик уларға көмөш тәтемәне![+]
20Күктән йондоҙҙар ҙа һуғышты,
Үҙ юлдарында йөрөп, Сисера менән көрәште!
21-22Һепереп ташланы дошманды Ҡишон йылғаһы,
Боронғо йылға. Ҡишон йылғаһы.
Ат тояҡтары яңғырай,
Айғырҙары ҡуш аяҡлап саба!
Эй йәнем, көс-ҡеүәт менән алға ынтыл![+]

23„Мероз ҡалаһын ләғнәтлә! – тине Раббы фәрештәһе.[†] –
Унда йәшәүселәрҙе ҡарға!
Улар Раббыға ярҙамға килмәнеләр.
Баһадирҙарға ҡаршы алышҡа
Ярҙамға килмәнеләр Раббыға“.

24Ҡатын-ҡыҙҙар араһынан Яғылға,
Ҡыни ырыуынан Хәвәрҙең ҡатынына шөкөр.
Сатырҙарҙа йәшәгән ҡатындар араһында
Ул иң фатихалы булһын[+].
25Һыу һорағас, һөт килтерҙе,
Затлыларға лайыҡлы һауытта тәмле һөт[+].
26Ҡулын ул сатыр ҡаҙығына һуҙҙы,
Икенсе ҡулына сүкеш алып,
Сисераға ҡундырҙы!
Уның башын һуғып ярҙы,
Сикәһен тишеп ебәрҙе[+].
27Яғылдың аяҡ аҫтына ауҙы Сисера,
Ергә йығылды.
Ҡайҙа йығылһа, шунда йән бирҙе.

28Сисераның әсәһе тәҙрәнән тышҡа ҡарай,
Күҙҙәрен ала алмай илай-һамаҡлай:
„Ниңә уның яу арбалары һаман күренмәй,
Тояҡ тауыштары ишетелмәй?“
29Һарайҙың зирәк ҡатындары яуап ҡайтара,
Үҙе лә улар әйткәненә ышана:
30„Моғайын, улар яумал йыя, бүлешәлер,
Һәр яугиргә – берәр, ә бәлки, икешәр ҡыҙ.
Сисераға биҙәкле туҡымалар,
Сағыу сигеүле туҡымалар,
Әсирҙән систереп алған
Биҙәкле матур кейемдәр“.

31Эй Раббым! Дошмандарың барыһы
Ошо рәүешле ҡырылһын!
Ә Һине яратҡандар көскә тулышып
Ҡалҡып килгән ҡояш һымаҡ булһын!»

Илдә ҡырҡ йылға тыныслыҡ урынлашты[+].

#### 6


Гидғон

1Исраил[†] халҡы йәнә Раббы[†] күҙендә яман булған эштәр ҡыла башланы, һәм Раббы уларҙы ете йылға мидйәндәр[†] ҡулына тапшырып ҡуйҙы[+]. 2Мидйәндәрҙең йәбер-золомо арҡаһында Исраил халҡы ҡаялар араһында, мәмерйәләрҙә һәм нығытмалы урындарҙа йәшенеп йөрөнө. 3Исраилдар сәсеү эштәрен тамамлауға, мидйәндәр, ғәмәлектәр һәм башҡа көнсығыш халыҡтары Исраилға баҫып инә лә, 4сатырҙар ҡороп урынлашып ала, Газа ҡалаһына тиклем бөтә уңышты юҡ итә, исраилдарға ашарға ризыҡ та, эре мал менән ваҡ мал да, ишәк тә ҡалдырмай[+]. 5Был халыҡтар үҙ малы, сатырҙары менән, саранча һымаҡ, ер баҫып килә, уларҙың үҙҙәренең дә, дөйәләренең дә иҫәбенә-һанына сығырлыҡ түгел. Исраил ерен талап, уны иңләп-буйлап йөрөйҙәр. 6Исраил халҡы мидйәндәр арҡаһында хәйерсе көнөнә төштө һәм Раббыға ярҙам һорап ялбарҙы.

7Исраил халҡы мидйәндәрҙән яҡлау һорап Раббыға ялбарғас, 8Раббы Исраил халҡына бер пәйғәмбәр[†] ебәрҙе. Пәйғәмбәр уларға былай тине:

– Исраил Аллаһы Раббы былай ти: «Мин һеҙҙе Мысырҙан,[†] ҡоллоҡ йортонан, алып сыҡтым. 9Һеҙҙе мысырҙарҙың ҡулынан, бөтә иҙеүселәрҙең ҡулынан ҡотҡарҙым, уларҙы алдығыҙҙан ҡыуып ебәреп, ерҙәрен һеҙгә бирҙем[+]. 10Һеҙгә: „Мин һеҙҙең Аллағыҙ Раббы! Үҙегеҙ йәшәгән әмөриҙәр ерендә уларҙың илаһтарына табынмағыҙ!“ – тинем. Һеҙ иһә әйткәндәремде тыңламанығыҙ».

11Бер ваҡыт Раббы фәрештәһе[†] Ғофрала Авиғәзәр нәҫеленән булған Йоаштың биләмәһендә үҫкән имән төбөнә килеп ултырҙы. Йоаштың улы Гидғон был мәлдә йөҙөм һыҡҡыс[†] соҡорҙа мидйәндәрҙән йәшереп бойҙай һуға ине[+]. 12Раббы фәрештәһе уға күренеп:

– Эй ҡаһарман һуғышсы! Раббы һинең менән! – тине.

13Быға Гидғон:

– Эй хакимым, Раббы беҙҙең менән икән, ниңә беҙ был көнгә төштөк? Уның ата-бабаларыбыҙ һөйләгән хикмәттәре ҡайҙа? Улар бит: «Раббы беҙҙе Мысырҙан алып сыҡты», – тип һөйләй торғайны. Хәҙер килеп Раббы беҙҙе ташланы, беҙҙе мидйәндәр ҡулына биреп ҡуйҙы[+].

14Шунда Раббы уға табан боролдо ла:

– Әйҙә, үҙеңдә булған көсөң менән барып исраилдарҙы мидйәндәр ҡулынан ҡотҡар, Мин һине Үҙем ебәрәм, – тине.

15– Эй бөйөк Хакимым! Исраилды мин нисек ҡотҡарайым? – тип ҡаршы төштө Гидғон. – Нәҫелем дә менашшелар ырыуында иң ярлыһы, үҙем дә атам йортонда иң кесеһемен[+].

16Раббы уға:

– Мин һинең менән булырмын, һин мидйәндәрҙе бер кешене юҡ иткәндәй еңерһең, – тине[+].

17Быға Гидғон:

– Әгәр күңелеңә хуш килгәнмен икән, минең менән ысынлап та Һин һөйләшкәнде белдергән берәй билдә бир, – тине. –[+] 18Һиңә бүләгемде алдыңа һалғансы бер ҡайҙа ла китмәй тор.

– Ярай, – тип яуапланы ҡунаҡ, – һин әйләнеп килгәнсе ултырып торормон[+].

19Гидғон ҡайтып кәзә бәрәсе салды, бер эфа[*] ондан сөсө икмәк бешерҙе. Итте кәрзингә һалды, ә һурпаны көршәккә ҡойоп, имән төбөнә ҡунаҡҡа килтереп бирҙе.

20Алла[†] фәрештәһе уға:

– Ит менән сөсө икмәгеңде бынау таш өҫтөнә һал да, һурпаны уларҙың өҫтөнә түк, – тине.

Гидғон шулай эшләне[+]. 21Раббы фәрештәһе ҡулындағы таяҡ осо менән иткә һәм сөсө икмәккә ҡағылғайны, таштан ут сыҡты. Ут ит менән сөсө икмәкте яндырҙы. Шунан Раббы фәрештәһе күҙҙән юғалды[+].

22Гидғон уның Раббы фәрештәһе булғанын аңланы ла:

– Эй Раббым Хакимым! Раббы фәрештәһен йөҙмә-йөҙ күрҙем бит, – тип ҡысҡырып ебәрҙе[+].

23Раббы уға:

– Имен булырһың, ҡурҡма, үлмәҫһең, – тине.

24Гидғон ошо урында Раббыға ҡорбан[†] усағы ҡорҙо һәм уны «Йәһүә-Шалом[*]» тип атаны. Ул ҡорбан усағы Авиғәзәр нәҫеленең биләмәһендәге Ғофрала әле лә бар.

25Шул төндө Раббы Гидғонға былай тине:

– Атайыңдың көтөүенән икенсе ете йәшлек үгеҙҙе ал. Атайыңдың Бәғелгә[†] табына торған ҡорбан усағын емер, уның эргәһендәге Ашера[†] ҡолғаһын ҡырҡып ташла. 26Ошо ҡалҡыулыҡтың башында Аллаң Раббыға лайыҡлы ҡорбан усағы төҙө. Шунан Ашераның үҙең ҡырҡып ташлаған ҡолғаһын яғып, ете йәшлек үгеҙҙе тотош яндырыу ҡорбаны итеп килтер.

27Гидғон, хеҙмәтселәренән ун кеше алып, Раббы үҙенә нисек әйткән, шулай эшләне. Ләкин, үҙенең ғаиләһенән һәм ҡала кешеләренән ҡурҡҡанға күрә, быны төнөн башҡарҙы.

28Иртәнсәк ҡала халҡы йоҡонан торһа – Бәғелгә ҡуйылған ҡорбан усағы емерелгән, уның эргәһендәге Ашера ҡолғаһы ҡырҡылған, яңы ҡоролған ҡорбан усағында ҡорбан үгеҙе яндырылған. 29Улар бер-береһенән:

– Быны кем эшләне икән? – тип һорай башланылар.

Эҙләй, һораша торғас, быны Йоаш улы Гидғон эшләгәнен асыҡланылар.

30Ҡала кешеләре Йоашҡа:

– Улыңды алып кил. Ул Бәғелгә ҡуйылған ҡорбан усағын емергән, уның эргәһендәге Ашера ҡолғаһын ҡырҡып ташлаған өсөн үлергә тейеш, – тинеләр.

31Йоаш үҙен уратып алған кешеләргә:

– Һеҙгәме һуң Бәғелде араларға, һеҙгәме һуң уны яҡларға? Кем дә кем Бәғелде яҡлап сыға, таңға тиклем үлемгә дусар буласаҡ. Әгәр ул ысынлап та алла икән, үҙенең ҡорбан усағын емергән кешенән үҙе һаҡлаһын.

32Бәғелдең ҡорбан усағын емергән өсөн, кешеләр: «Бәғел унан үҙе һаҡланһын», – тип, ошо көндән Гидғонды Йеруббәғел тип йөрөтә башланылар.

33Шул арала барлыҡ мидйәндәр, ғәмәлектәр һәм башҡа көнсығыш халыҡтары берләште лә, Иорданды кисеп сығып, Изреғил үҙәнендә туплам[†] булып торҙо[+]. 34Гидғонға Раббы рухы иңде. Гидғон мөгөҙ борғо ҡысҡыртты һәм Авиғәзәр нәҫеле йыйылышып уға эйәрҙе,[+] 35Менашше ырыуының бөтә ерҙәренә илселәр[†] ебәрҙе, уларҙы ла эргәһенә йыйҙы. Шулай уҡ Ашер, Зевулун һәм Нафтали ырыуҙарына ла илселәр юлланылар. Улар ҙа Гидғонға килеп ҡушылды.

36Гидғон Аллаға былай тине:

– Үҙең әйткәнсә, Исраилды минең ҡулым менән ҡотҡарырға булһаң, 37мин бына ошонда, ырҙында, яңы ҡырҡылған һарыҡ йөнө йәйәм. Әгәр ҙә йөн өҫтөндә генә ысыҡ булып, ер ҡоро ҡалһа, Үҙең миңә вәғәҙә иткәнсә, Исраилды минең ҡулым менән ҡотҡарырыңды белермен.

38Шулай булды ла. Гидғон иртәгәһенә иртүк тороп, ул йөндө һыға башланы һәм йөндән бер туҫтаҡ һыу сыҡты.

39Гидғон Аллаға йәнә былай тине:

– Миңә асыуланма инде, тағы бер генә нәмә һорарға рөхсәт ит. Йөн менән тағы бер һынау үткәрәйем: тотош ер өҫтөнә ысыҡ төшөп, йөн генә ҡоро ҡалһын.

40Алла был төндә нәҡ шулай эшләне: йөн ҡоро ҡалды, ә тотош ер өҫтөнә ысыҡ төштө.

#### 7


Гидғондың мидйәндәрҙе еңеүе

1Йеруббәғел, йәғни Гидғон, һәм уның менән бергә булған бар халыҡ, таңдан тороп, Харод инеше буйына туплам[†] булып урынлашты. Мидйәндәр[†] тупламы уларҙан төньяҡтараҡ, Море тауы янында, үҙәндә ине.

2– Яугирҙәрең артыҡ күп, – тине Раббы[†] Гидғонға. – Мин мидйәндәрҙе уларҙың ҡулына бирмәйем, юҡһа исраилдар[†] Минең алдымда: «Беҙ үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡотҡарҙыҡ», – тип маһайыр[+]. 3Халыҡҡа иғлан ит: кем дә кем ҡурҡып ҡалтырай, Ғилғәд[†] тауын ташлап ҡайтып китһен!

Шунан егерме ике мең яугир ҡайтып китте, ун мең кеше ҡалды[+].

4Раббы Гидғонға:

– Кеше һаман да күп әле. Ҡалғандарҙы һыу буйына алып төш, шунда Мин уларҙы һиңә һайлап бирермен. «Был һинең менән барыр», – тип әйткәнем һинең менән барыр, «Был һинең менән бармаҫ», – тигәнем һинең менән бармаҫ.

5Гидғон халыҡты һыу буйына алып төштө. Раббы уға былай тине:

– Кем дә кем һыуҙы эт һымаҡ теле менән ялап эсә, шуны айырым ҡуй, шулай уҡ тубыҡланып эскәндәрҙе лә айырым баҫтыр.

6Һыуҙы усынан ялап эскәндәр өс йөҙ кеше ине. Ҡалғандары һыуҙы теҙләнеп эсте.

7Раббы Гидғонға былай тине:

– Мин һеҙҙе һыуҙы эт һымаҡ эскән өс йөҙ кеше менән ҡотҡарырмын һәм мидйәндәрҙе ҡулығыҙға тапшырырмын. Ҡалғандары иһә өйҙәренә таралһын.

8Гидғон өс йөҙ кешене генә алып ҡалды ла, ҡалған исраилдарҙы сатырҙарына ҡайтарып ебәрҙе. Был өс йөҙ кеше ҡайтып киткәндәрҙең ашамлығын һәм мөгөҙ борғоларын алып ҡалды.

Мидйәндәрҙең тупламы аҫта, үҙәндә ине.

9Шул төндө Раббы Гидғонға:

– Бар, мидйәндәр тупламына һөжүм ит. Мин уларҙы һинең ҡулыңа тапшырам, – тине. – 10Бер үҙең төшөргә ҡурҡһаң, үҙең менән хеҙмәтсең Пураны ал. 11Унда нимә һөйләшкәндәрен ишетерһең, шул саҡта рухың нығыр, һәм һин тупламға һөжүм итерһең.

Гидғон хеҙмәтсеһе Пура менән тупламдағы ҡораллы һаҡсылар эргәһенә төштө. 12Мидйәндәр, ғәмәлектәр һәм көнсығыш халҡы үҙәндә саранча һымаҡ күмәк ине. Дөйәләре лә диңгеҙ ярындағы ҡом шикелле иҫәпһеҙ-һанһыҙ[+]. 13Гидғон яҡыныраҡ килде лә ҡолаҡ һалды. Бына бер кеше икенсеһенә төшөн һөйләй:

– Бер төш күрҙем, – ти. – Арпа ононан бешерелгән бер йоморо икмәк мидйәндәр тупламы буйлап тәгәрәп йөрөй, имеш. Шунан ул сатырға килеп бәрелде лә, уны ауҙара һуҡты. Сатыр таралып төштө.

14Тыңлап ултырғаны уға:

– Был, моғайын, Исраилдан Йоаш улы Гидғондың ҡылысылыр. Алла[†] мидйәндәр менән уларҙың тупламын уның ҡулына тапшыра булыр.

15Гидғон, һөйләгән төштө һәм уны юрауҙы ишетеп, Раббыға сәждә ҡылды ла исраилдар тупламына әйләнеп ҡайтты һәм:

– Тороғоҙ, Раббы мидйәндәр тупламын һеҙҙең ҡулға тапшыра, – тине.

16Өс йөҙ кешене өскә бүлеп, уларҙың һәр береһенең ҡулына мөгөҙ борғо һәм буш балсыҡ көршәк тотторҙо, көршәк эсенә яҡтыртҡыстар ҡуйҙырҙы[+]. 17Уларға:

– Миңә ҡарағыҙ ҙа, нимә эшләһәм, шуны эшләгеҙ, – тине. – Дошман тупламы янына килеп еткәс, һеҙ мин нимә эшләйем, шуны эшләгеҙ. 18Мин һәм минең янымдағылар борғо ҡысҡырта башлаһаҡ, һеҙ ҙә, тупламды уратып, борғо ҡысҡыртығыҙ ҙа: «Раббы һәм Гидғон өсөн!» – тип ҡысҡырығыҙ[+].

19Төн уртаһында, дошман тупламында һаҡсылар алмашынғандан һуң, Гидғон һәм уның менән йөҙ кеше тупламға яҡынлашты. Улар мөгөҙ борғоларын ҡысҡырта, ҡулдарындағы көршәктәрен вата башланы. 20Өс төркөм дә борғо ҡысҡыртырға тотондо, көршәктәрен бәреп ватты! Һул ҡулдарына яҡтыртҡыстарын, уң ҡулдарына мөгөҙ борғоларын тотҡандар: «Раббы өсөн, Гидғон өсөн ҡылыс!» – тип һөрәнләне.

21Тупламды уратып баҫтылар, һәр береһе үҙ урынында торҙо. Ә тупламдағылар йүгерешә, ҡысҡырыша башланы һәм ҡасырға кереште. 22Өс йөҙ кеше борғо ҡысҡыртҡан арала Раббы бөтә тупламдағыларҙың ҡылысын бер-береһенә ҡаршы йүнәлтте. Шунан мидйән ғәскәрҙәре Серераға табан – Бейт-Һашиттаға табан ҡасырға тотондо. Улар Таббаҫ эргәһендәге Авел-Мехола ҡалаһының сигенә еткәнсе ҡасты[+]. 23Нафтали, Ашер һәм бөтә Менашше ырыуынан саҡырылған исраилдар мидйәндәр артынан ҡыуа төштө. 24Гидғон иһә бөтә Әфраим таулығына илселәр[†] ебәрҙе:

– Тауҙарығыҙҙан төшөп мидйәндәргә ҡаршы сығығыҙ. Бейт-Бараға тиклем Иордан буйҙарын ҡулда тотоғоҙ!

Бөтә әфраимдар, йыйылып, Иордан буйҙарын Бейт-Бараға тиклем ҡулда тотто[+]. 25Мидйәндәрҙең Ғорев һәм Зеев исемле ике башлығын тотоп, Ғоревты – Ғорев ҡаяһында, Зеевты Зеев йөҙөм һыҡҡысында[†] үлтерҙеләр һәм артабан мидйәндәрҙе ҡыуа киттеләр. Ғорев менән Зеевтың баштарын Иордан аръяғынан Гидғонға алып килеп бирҙеләр[+].

#### 8


Гидғондың Зәвах менән Салмуннағты үлтереүе

1Әфраимдар:

– Ниңә мидйәндәргә[†] ҡаршы һуғышҡа сыҡҡаныңда беҙҙе саҡырманың? – тип Гидғонға ныҡ үпкәләнеләр[+].

2Гидғон уларға:

– Һеҙҙең эшегеҙ менән сағыштырғанда, минең эшем нимә генә ул? – тип ҡаршы төштө. – Әфраим йыйған ҡалдыҡ йөҙөм Авиғәзәрҙең бөтә йөҙөм уңышынан артығыраҡ түгелме? 3Мидйән башлыҡтары Ғорев менән Зеевты Алла[†] һеҙҙең ҡулға тапшырҙы, һеҙҙең менән сағыштырғанда, мин ул тиклем нимә эшләй алдым?

Гидғон шулай тигәндән һуң, уларҙың асыуы баҫылды[+].

4Гидғон өс йөҙ кешеһе менән Иордан буйына килеп, йылғаны аша сыҡты. Улар хәлдән тайған булһалар ҙа, дошманды баҫтырыуҙарын дауам итте.

5Гидғон Суккоҫ халҡына:

– Минең кешеләремә икмәк бирегеҙ әле, улар бик арыған, – тине. – Беҙ Мидйән батшалары Зәвах менән Салмуннағты эҙәрләп китеп барабыҙ[+].

6Әммә Суккоҫ түрәләре:

– Һинең ғәскәреңде нимә тип ашатайыҡ беҙ? Ә һин Зәвах менән Салмуннағты ҡулыңа төшөрҙөңмө әле? – тип яуап ҡайтарҙы[+].

7– Раббы[†] Зәвах менән Салмуннағты минең ҡулға тапшырғандан һуң, һеҙҙе сәнскеле ҡыуаҡ сыбығы менән һуҡтырасаҡмын, – тине Гидғон.

8Бынан ул Пенуилға китте һәм унда йәшәүселәргә лә шул уҡ үтенес менән мөрәжәғәт итте. Пенуил халҡы ла Суккоҫ кешеләре һымаҡ яуап бирҙе[+].

9Гидғон Пенуил кешеләренә:

– Еңеп ҡайтҡандан һуң, был манарағыҙҙы емерәм, – тип әйтеп китте.

10Зәвах һәм Салмуннағ ун биш меңлек ғәскәр менән Ҡарҡорҙа ине. Көнсығыш халыҡтары ғәскәренән йөҙ егерме мең һуғышсы һәләк булып, ошо хәтле генә яугир ҡалғайны. 11Гидғон Новах менән Йогбеһаның көнсығышындағы күсмә халыҡтар юлынан барып, тупламда[†] вайымһыҙ йөрөп ятҡан дошман ғәскәренә һөжүм итте[+]. 12Зәвах менән Салмуннағ ҡасып китте, Гидғон иһә улар артынан ҡыуа төштө. Ул Мидйән батшаларының икеһен дә ҡулға алып, бөтә ғәскәрҙең ҡотон осорҙо.

13Йоаш улы Гидғон Хәрәс тарлауығы буйлап һуғыштан ҡайтып килешләй, 14Суккоҫта йәшәгән бер йәш егетте тотоп алды ла, унан Суккоҫ түрәләре менән аҡһаҡалдары[†] тураһында һораны. Егет етмеш ете кешенең исемен яҙҙырҙы. 15Шунан Гидғон, Суккоҫ халҡына килеп:

– Бына Зәвах менән Салмуннағ! Ә һеҙ: «Зәвах менән Салмуннағты ҡулыңа төшөрмәгәс, беҙ һинең хәлдән тайған кешеләреңде ниңә ашатайыҡ?» – тип минән көлгәйнегеҙ.

16Ул ҡаланың аҡһаҡалдарын ҡулға алырға бойорҙо, ҡала кешеләрен сәнскеле ҡыуаҡ сыбығы менән һуҡтырҙы. 17Пенуилдағы манараны емереп, ҡалала йәшәүселәрҙе ҡырып ташланы[+].

18Зәвах менән Салмуннағтан:

– Һеҙ Таворҙа үлтергән кешеләр ниндәй ине? – тип һораны.

Тегеләр:

– Улар һиңә оҡшаған, ҡиәфәттәре менән батша улдары һымаҡ ине, – тип яуап ҡайтарҙы.

19Гидғон:

– Улар минең бер туғандарым, әсәйемдең улдары ине. Тере Раббы шаһит: әгәр ҙә һеҙ уларҙы иҫән ҡалдырған булһағыҙ, мин һеҙҙе үлтермәҫ инем, – тине.

20Унан баш балаһы Йәҫәргә:

– Бар, уларҙы үлтер, – тине.

Ләкин егет ҡылысын сығарманы, сөнки, әле йәш булғанлыҡтан, ҡурҡа ине. 21Зәвах менән Салмуннағ:

– Һин беҙҙе үҙең үлтер. Кеше ниндәй, уның көсө лә шундай, – тине.

Гидғон Зәвах менән Салмуннағты үлтерҙе, шунан уларҙың дөйәләренең муйынындағы ярым ай рәүешендәге биҙәүестәрҙе һалдырып алды[+].

22Исраилдар[†] Гидғонға:

– Беҙгә хакимлыҡ ит, артабан һинең улың, унан улыңдың улы хакимлыҡ итер, сөнки һин беҙҙе мидйәндәр ҡулынан ҡотҡарҙың, – тине[+].

23Гидғон уларға:

– Мин һеҙгә хакимлыҡ итмәйем, минең улым да хакимлыҡ итмәйәсәк: һеҙгә Раббы хакимлыҡ итер, – тине.

24Шунан:

– Бер генә нәмә һорайым, һәр берегеҙ миңә үҙ яумалығыҙҙан берәр һырға бирһен, – тине.

Сөнки дошмандары – исмәғилдәр – алтын һырға тағып йөрөй ине[+].

25Исраилдар:

– Бирәбеҙ-бирәбеҙ, – тип ергә кейем йәйеп һалды ла һәр береһе үҙ яумалынан берәр һырға ырғытты. 26Ул һорап алған алтын һырғаларҙың ауырлығы, ярым ай рәүешендәге биҙәүестәрҙән, мунсаҡтарҙан һәм Мидйән батшаларының ҡарағусҡыл ҡыҙыл кейемдәренән һәм уларҙың дөйәләренең муйынынан сисеп алынған алтын биҙәүестәрҙән тыш, бер мең ете йөҙ алтын шекел ине. 27Гидғон был алтындан эфод[†][*] эшләтте лә үҙенең ҡалаһы Ғофрала урынлаштырҙы. Исраилдар, Раббыға тоғролоҡ һаҡламайынса, бында табынырға йөрөй башланы. Был эфод Гидғонға һәм уның бөтә зат-зәүеренә тоҙаҡ булды[+].

28Мидйәндәр ана шулай Исраил халҡына буйһондо, башҡаса баш күтәрмәне. Гидғон хакимлыҡ иткән заманда илдә ҡырҡ йылға тыныслыҡ урынлашты.


Гидғондың вафаты

29Йоаш улы Йеруббәғел ҡайтып үҙ йортонда ғүмер итте. 30Уның етмеш улы бар ине, сөнки ҡатындары күп булды. 31Шулай уҡ Шәхәмдә йәшәгән йәриәһе[†] лә уға малай табып бирҙе. Гидғон был улына Авимәләх тип исем ҡушты[+].

32Йоаш улы Гидғон бик ҡартайып үлде һәм Авиғәзәр нәҫеле йәшәгән Ғофрала атаһы Йоаштың төрбәһендә дәфен ҡылынды.

33Гидғон үлгәс, Исраил халҡы йәнә элекке ҡылыҡтарына тотондо, Раббыға тоғролоҡ һаҡламайынса, бәғелдәргә[†] табына башланы һәм үҙҙәренә илаһ итеп Бәғел-Бериҫты эшләп ҡуйҙы. 34Исраил халҡы үҙҙәрен уратып алған барса дошмандарынан ҡотҡарған Аллалары Раббыны иҫкә лә төшөрмәне. 35Шулай уҡ Йеруббәғел, йәғни Гидғон йортона ла, уның күрһәткән яҡшылыҡтарына ҡарамай, тоғролоҡ һаҡламанылар.

#### 9


Авимәләх

1Йеруббәғел улы Авимәләх, Шәхәмгә үҙ әсәһенең туғандарына барып, уларға һәм уларҙың бөтә нәҫеленә былай тине:

2– Бөтә Шәхәм кешеләренә шуны еткерегеҙ: һеҙгә Йеруббәғелдең бөтә етмеш улы хужа булыуы хәйерлерәкме, әллә берәүһеме? Онотмағыҙ, мин һеҙҙең менән бер тән, бер йәнмен.

3Әсәһенең туғандары был һүҙҙәрҙе Шәхәм халҡына еткерҙе һәм улар Авимәләхте яҡлауҙы хуп күрҙе.

– Ул бит беҙҙең туғаныбыҙ, – тинеләр. 4Шунан уға Бәғел-Бериҫ[†] ҡорамынан[†] етмеш шекел көмөш бирҙеләр. Авимәләх был аҡсаға эшһеҙ йөрөгән һәр төрлө әтрәгәләмде йыйып, үҙ артынан эйәртте[+]. 5Ул Ғофраға – атаһының йортона килде һәм бер таш өҫтөндә үҙенең бөтә ағай-энеһен, Йеруббәғелдең етмеш улын, үлтерҙе. Йеруббәғелдең иң кесе улы Йоҫам ғына иҫән ҡалды – йәшеренеп өлгөргәйне[+].

6Бөтә Шәхәм һәм Бейт-Милло халҡы, йыйылышып, Шәхәмдәге таш бағана эргәһендәге имән төбөндә Авимәләхте батша тип иғлан итте[+].

7Йоҫам, был хаҡта ишеткәс, Геризим тауының башына менеп баҫты ла көслө тауыш менән халыҡҡа былай тип ҡысҡырҙы:

– Тыңлағыҙ мине, Шәхәм кешеләре, шул сағында һеҙҙе Алла[†] ла ишетер![+] 8Бер заман ағастар үҙҙәренә батша ҡуйырға булған. Улар зәйтүн[†] ағасына: «Беҙҙең өҫтән батша бул», – тигәндәр[+]. 9Зәйтүн ағасы уларға: «Мин илаһтарҙы һәм кешеләрҙе ҙурлай торған майымды бирмәйенсә, башҡа ағастар өҫтөнән ботаҡ һелкетеп торайыммы?» – тигән, ти. 10Шунан ағастар инжиргә: «Әйҙә, һин беҙҙең өҫтән батша бул», – тигәндәр. 11Инжир ағасы уларға: «Мин татлы һәм күркәм емеш биреүҙән туҡтап, башҡа ағастар өҫтөнән ботаҡ һелкетеп торайыммы?» – тигән. 12Ағастар йөҙөм ағасына:[†] «Һин беҙҙең өҫтән батша бул», – тигәндәр. 13Йөҙөм ағасы уларға: «Илаһтарҙың һәм кешеләрҙең күңелен аса торған һутымды биреүҙән туҡтап, башҡа ағастар өҫтөнән тәлгәштәремде һелкетеп торайыммы?» – тигән[+].

14Аҙаҡ килеп, бөтә ағастар күгән ҡыуағына: «Әйҙә, һин беҙҙең өҫтән батша бул», – тигәндәр. 15Күгән ҡыуағы: «Әгәр ҙә һеҙ мине ысынлап та үҙегеҙҙең өҫтән батша итеп мәсехләйһегеҙ икән, килегеҙ, күләгәмә һыйынығыҙ. Әгәр ҙә юҡ икән, күгән ҡыуағынан ут сығыр һәм Ливан[†] кедрҙарын ялмап йотор», – тигән[+].

16Шулай итеп, ҡарағыҙ, һеҙ Авимәләхте батша итеп ҡуйып, дөрөҫ һәм ғәҙел эшләнегеҙме? Һеҙ Йеруббәғелгә һәм уның нәҫеленә яҡшылыҡ менән яуап ҡайтарҙығыҙмы? Уның эштәренә лайыҡ эш ҡылдығыҙмы? 17Атайым һеҙҙең өсөн яу сапты, ғүмерен аяманы, һеҙҙе мидйәндәр[†] ҡулынан ҡотҡарҙы. 18Ә һеҙ хәҙер килеп атайымдың нәҫеленә ҡаршы сыҡтығыҙ, бер таш өҫтөндә уның етмеш улын үлтерҙегеҙ һәм туғанығыҙ булған өсөн уның ҡол ҡатынының улы Авимәләхте Шәхәм кешеләренә батша итеп ҡуйҙығыҙ. 19Әгәр ҙә һеҙ бөгөн Йеруббәғел менән уның нәҫеленә дөрөҫ һәм ғәҙел эш ҡылған булһағыҙ, әйҙә, Авимәләх өсөн шатланығыҙ, ул да һеҙҙең өсөн шатланһын. 20Әгәр ҙә юҡ икән, Авимәләхтән ут сыҡһын да Шәхәм һәм Бейт-Милло халҡын ялмап йотһон. Шәхәм һәм Бейт-Милло халҡынан ут сыҡһын да Авимәләхте ялмап йотһон.

21Шунан һуң Йоҫам ҡасып китте, ағаһы Авимәләхтән йәшенеп, Беерға барып төпләнде[+].

22Авимәләх Исраилда[†] өс йыл хакимлыҡ итте. 23Алла Авимәләх менән Шәхәм кешеләре араһына яуыз рух[†] ебәрҙе, һәм Шәхәм кешеләре Авимәләхкә хыянат итте[+]. 24Быны Алла Йеруббәғелдең етмеш улы өсөн үс алынһын һәм уларҙың ҡанының ҡоһоро ағай-энеһен үлтергән Авимәләхкә һәм уға ағай-энеһен үлтерергә ярҙам иткән Шәхәм кешеләренә төшһөн өсөн эшләне. 25Шәхәм кешеләре, Авимәләхте дошман күргәнлектән, тау баштарында боҫҡондар[*] ҡора торған булды. Улар юлдан үтеп барған һәр кемде таланы. Был хаҡта Авимәләхкә хәбәр иттеләр.

26Ғәвәд улы Ғағал ағай-энеләре менән Шәхәмгә күсеп килде. Ул Шәхәм халҡының ышанысын ҡаҙанды. 27Шәхәмдәр яланға баҡсаларға барып йөҙөм йыйҙы, уны һығып, байрам ойошторҙо, үҙ илаһтарының йортонда ултырып ашаны-эсте һәм Авимәләхте һүкте. 28Ғәвәд улы Ғағал уларға:

– Авимәләх кем ул? Ә Шәхәм халҡы кем? Нишләп беҙ Авимәләхкә хеҙмәт итергә тейеш? Ул Йеруббәғелдең улы һәм уның баш яраны Зевул түгелме? Әйҙәгеҙ, Шәхәмдең атаһы Хамор тоҡомона хеҙмәт итәйек! Ниңә беҙ Авимәләхкә хеҙмәт итәбеҙ[+]? 29Әгәр ҙә был халыҡ минең ҡул аҫтымда булһа, мин Авимәләхте ҡыуып ебәрер инем! – тине.

Шунан Ғағал Авимәләхкә:

– Ғәскәреңде йый ҙа алышҡа сыҡ, – тип һүҙ ташланы[+].

30Ҡала башлығы Зевул, Ғәвәд улы Ғағалдың һүҙҙәрен ишетеп, бик асыуланды. 31Ул йәшерен рәүештә Авимәләхкә сапҡын ебәреп: «Ғәвәд улы Ғағал һәм уның ағай-энеһе Шәхәмгә килеп ҡаланы һиңә ҡаршы ҡоторта, – тип хәбәр итте. 32– Төндә кил дә үҙеңдең кешеләрең менән ҡырҙа боҫҡон ҡор. 33Ә иртәнсәк ҡояш сығыр-сыҡмаҫтан ҡалаға һөжүм ит. Ғалғал янындағы кешеләре менән һиңә ҡаршы сығыр ҙа уның менән ҡулыңдан килгәнде эшлә».

34Авимәләх төндә ғәскәре менән юлға сыҡты. Улар, дүрт төркөмгә бүленеп, Шәхәм эргәһендә боҫҡон булып урынлашты. 35Иртәнсәк, Ғәвәд улы Ғағал ҡала ҡапҡаһы[†] янында баҫып торғанда, Авимәләх үҙенең һуғышсылары менән йәшенгән еренән сыҡты. 36Ғағал, уларҙы күреп, Зевулға:

– Ҡара әле, тау баштарынан кешеләр төшөп килә, – тине.

– Ҡуйһаңсы, – тине Зевул. – Һиңә тауҙарҙың күләгәһе кеше булып күренә торғандыр.

37Әммә Ғағал йәнә:

– Ҡара, Ер кендегенән[*] кешеләр төшөп килә! Тағы бер төркөм Күрәҙәселәр имәне яғынан килә ята, – тине.

38Шул саҡ Зевул:

– «Беҙ уға хеҙмәт итергә, кем ул Авимәләх?» тип әйткән телең ҡайҙа? Һин һанға һуҡмаған кешеләр инде был. Хәҙер сыҡ та уға ҡаршы һуғыш, – тине.

39Шәхәм халҡы Ғағал етәксегендә Авимәләхкә ҡаршы алышҡа сыҡты. 40Авимәләх уларҙы ҡасырға мәжбүр итте һәм ҡала ҡапҡаһына еткәнсе баҫтырып барҙы, күптәр үлтерелде.

41Авимәләх Арумала урынлашты, ә Зевул Ғағалды һәм уның ағай-энеһен Шәхәмдән ҡыуып сығарҙы.

42Иртәгәһенә Шәхәм халҡы үҙ эштәре менән ҡырға сығырға йыйынды. Был хаҡта Авимәләхкә еткерҙеләр. 43Ғәскәрен өс төркөмгә бүлеп, Авимәләх уларға ҡырҙа йәшенеп торорға бойорҙо. Халыҡтың ҡаланан сыҡҡанын күреп, уларға һөжүм итте һәм үлтереп бөттө. 44Авимәләх етәкселек иткән төркөм ҡала ҡапҡаһы янындағы урынды ҡулға төшөрөргә ашыҡты, ҡалған ике төркөм, ҡырҙағы кешеләргә һөжүм итеп, уларҙы ҡырып ташланы. 45Авимәләх Шәхәм халҡы менән көнө буйы һуғышты. Ул ҡаланы яулап алды һәм унда йәшәүселәрҙе ҡырып бөтөрҙө. Ҡаланы иһә емерҙе һәм уның тупрағына тоҙ һипте[+].

46Был хаҡта ишеткәс, Шәхәм манараһындағы халыҡ Эл-Бериҫ ғибәҙәтханаһының[†] нығытмаһына инеп йәшенде. 47Авимәләхкә Шәхәм манараһындағы бөтә кешеләрҙең шунда йыйылыуы хаҡында хәбәр иттеләр. 48Авимәләх ғәскәре менән Салмон тауына табан йүнәлде. Балта алып, ағас ботаҡтары ҡырҡҡыланы ла, иңбашына һалып, үҙе менән булған яугирҙәргә:

– Минең нимә эшләгәнемде күрҙегеҙме? Һеҙ ҙә тиҙерәк шулай эшләгеҙ, – тине[+].

49Яугирҙәрҙең һәр береһе ботаҡ ҡырҡып алды һәм, Авимәләх менән бергә барып, уларҙы нығытма тирәләй өйөп һалдылар, ут төрттөләр. Шәхәм манараһында булған барлыҡ кеше – бер меңгә яҡын ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ – һәләк булды.

50Шунан Авимәләх Тевес ҡалаһына йүнәлде. Ҡаланы ҡамап, ҡулына төшөрҙө. 51Ҡала уртаһында ныҡлы бер манара бар ине. Барлыҡ ирҙәр һәм ҡатындар, бөтә ҡала кешеләре шунда инеп бикләнде һәм манараның түбәһенә менеп баҫты. 52Авимәләх, манара эргәһенә килеп, уға һөжүм итте. Ишек янына килеп, уға ут төртмәксе булғайны, 53бер ҡатын ҡул тирмәненең ташын ырғытып ебәрҙе лә Авимәләхтең башын ярҙы[+]. 54Авимәләх тиҙ генә үҙенең ҡорал йөрөтөүсеһен саҡырып алды ла:

– Ҡылысыңды сығар ҙа мине сәнсеп үлтер! Минең хаҡта: «Уны ҡатын кеше үлтерҙе», – тип әйтмәһендәр, – тине.

Ҡорал йөрөтөүсе егет уға ҡылысы менән сәнсте, һәм Авимәләх йән бирҙе[+]. 55Авимәләхтең үлгәнен күреп, исраилдар өйҙәренә таралышты.

56Атаһына ҡаршы енәйәт ҡылып, етмеш ағай-энеһен үлтергән Авимәләхкә Алла шулай ҡоһорон ҡайтарҙы. 57Шәхәм халҡының ҡылған яуызлыҡтарын да Алла уларҙың үҙ баштарына төшөрҙө. Шул рәүешле Йеруббәғел улы Йоҫамдың ҡарғышы бойомға ашты.

#### 10


Толағ

1Авимәләхтең вафатынан һуң, Исасхар тоҡомонан Додонан тыуған Пуаның улы Толағ Исраилды[†] ҡотҡарыусы[†] булды. Ул Әфраим таулығындағы Шамир тигән ерҙә йәшәне. 2Толағ егерме өс йыл Исраил хакимы булды. Вафатынан һуң Шамирҙа ерләнде.


Яир

3Унан һуң Ғилғәдтән[†] Яир исемле кеше егерме ике йыл Исраил хакимы булды. 4Уның утыҙ улы булып, утыҙы ла ишәк менеп йөрөр ине. Улдарының утыҙ ҡалаһы була торғайны. Ғилғәд ерендәге был ҡалалар бөгөнгә тиклем Яир ауылдары тип атала[+]. 5Яир вафат булғас, уны Ҡамонда ерләнеләр.


Исраилдар пелештиҙәр һәм ғаммондар иҙеүе аҫтында

6Исраил халҡы һаман Раббы[†] хуш күрмәгән яуыз эштәр ҡылыуын дауам итте, Бәғелдәргә[†] һәм Ғаштареҫтарға, Арам,[†] Сидон, Моав,[†] Ғаммон, Пелешеҫ халыҡтарының илаһтарына табынды. Улар Раббыны ташланы, Уға хеҙмәт итмәне[+]. 7Шуға күрә Раббының Исраилға ҡарата асыуы ҡабарҙы; Ул исраилдарҙы пелештиҙәр[†] һәм ғаммондар ҡулына тапшырҙы. 8Шул йылды әлеге халыҡтар исраилдарҙы тар-мар итте һәм иҙҙе. Иордан аръяғында, әмөри ерендәге Ғилғәдтә, йәшәгән исраилдарҙы улар ун һигеҙ йыл буйы яфаланылар. 9Аҙаҡ килеп ғаммондар Йәһүҙә,[†] Бинйәмин һәм Әфраим ырыуҙарына ҡаршы һуғыш алып барыр өсөн, Иордан йылғаһын кисте. Исраил халҡына ҙур бәлә килде.

10Исраил халҡы:

– Һинең алдыңда гонаһ[†] ҡылдыҡ! – тип Раббыға ялбарҙы. – Үҙ Аллабыҙҙы ташлап, Бәғелдәргә табына башланыҡ[+].

11Раббы Исраил халҡына былай тине:

– Һеҙҙе мысырҙар,[†] әмөриҙәр, ғаммондар, пелештиҙәр, 12сидондар, ғәмәлектәр, мағондар ҡыҫырыҡламанымы ни? Һеҙ Миңә ялбарғанда, Мин һеҙҙе уларҙың ҡулынан ҡотҡарманыммы ни? 13Ә һеҙ Мине ташланығыҙ, бүтән илаһтарға хеҙмәт итә башланығыҙ. Шуның өсөн Мин һеҙҙе бынан ары ҡотҡармайым. 14Барығыҙ, үҙегеҙ һайлап алған илаһтарға ялбарығыҙ, әйҙә, ауырлыҡтан хәҙер улар һеҙҙе ҡотҡарһын[+].

15Исраил халҡы Раббыға:

– Беҙ гонаһ ҡылдыҡ! Беҙҙең менән нимә теләһәң, шуны эшлә, бары тик бөгөн ҡотҡара күр, – тип ялбарҙы.

16Улар сит илаһтарҙан баш тартты һәм Раббыға хеҙмәт итә башланы. Раббы, Исраил халҡының михнәттәрен күреп, бүтәнсә түҙә алманы.


Ифтах

17Ғаммондар яуға йыйынды һәм Ғилғәдтә туплам[†] булып урынлашты. Шулай уҡ Исраил халҡы ла ғәскәр йыйҙы һәм Миспала туплам булып торҙо. 18Ғилғәд халҡы һәм түрәләре бер-береһенә:

– Кем дә кем беҙҙе ғаммондарға ҡаршы һуғышҡа әйҙәп бара, шул бөтә Ғилғәд халҡының башлығы була, – тине.

#### 11

1Ғилғәд[†] кешеһе Ифтах ҡаһарман һуғышсы ине. Ул бер фәхишә ҡатындан тыуғайны. Атаһының исеме Ғилғәд ине[+]. 2Ғилғәдтең ҡатыны ла уға улдар табып бирҙе. Был улдар, ир ҡорона кергәс, Ифтахты ҡыуып ебәрҙе:

– Һин беҙҙең атайыбыҙ йортонда вариҫ түгел, сөнки һин бүтән ҡатындан тыуғанһың, – тинеләр уға.

3Ифтах ағай-энеләренән ҡасып китте һәм Тов ерендә төйәкләнде. Уның янына йыйын әтрәгәләм тупланып, баҫҡынсылыҡ менән шөғөлләнә башланылар[+].

4Күпмелер ваҡыт үткәс, ғаммондар Исраилға[†] яу менән килде. 5Ғаммон халҡы Исраилға һөжүм иткәс, Ғилғәд аҡһаҡалдары[†] Тов еренә Ифтахты алырға килде. 6Улар Ифтахҡа:

– Ҡайт, беҙҙең башлығыбыҙ бул, беҙҙе ғаммондарға ҡаршы һуғышҡа әйҙәп бар, – тинеләр.

7Ифтах Ғилғәд аҡһаҡалдарына:

– Мине күрә алмайынса, атам йортонан ҡыуып сығарған һеҙ түгелме ни? Башығыҙға афәт төшкәс, минең яныма килергә булдығыҙмы ни? – тип яуапланы.

8Ғилғәд аҡһаҡалдары Ифтахҡа:

– Шулай ҙа беҙ һине, беҙҙең менән барып, ғаммондарға ҡаршы һуғыш, тип, бөтә Ғилғәд кешеләре өҫтөнән башлыҡ итеп ҡуйырға килдек, – тинеләр[+].

9– Ярар, – тип яуап ҡайтарҙы Ифтах Ғилғәд аҡһаҡалдарына. – Әгәр мин ҡайтып һеҙ һорағанса ғаммондарға ҡаршы һуғышһам, Раббы[†] уларҙы ҡулыма тапшырған хәлдә, мин ысынлап та һеҙгә башлыҡ булырмынмы?

10Ғилғәд аҡһаҡалдары Ифтахҡа:

– Раббы Үҙе шаһит, барыһы ла һин әйткәнсә булыр, – тинеләр[+].

11Ифтах Ғилғәд аҡһаҡалдары менән бергә китте. Халыҡ уны үҙ өҫтөнән етәксе һәм ғәскәр башлығы итеп ҡуйҙы. Ифтах Миспала, Раббы алдында, үҙенең бөтә шарттарын ҡабатланы.

12Шунан ул: «Һиңә минән нимә кәрәк? Ниңә һин минең еремә һуғышырға килдең?» – тигән һорау менән Ғаммон батшаһына илселәр[†] ебәрҙе. 13Ғаммон батшаһы Ифтахтың илселәренә: «Исраил халҡы Мысырҙан[†] сығып килгәндә, Арнон йылғаһынан алып Яббоҡ һәм Иордан йылғаларына тиклем минең ерҙәремде алғайны. Уны тыныс юл менән миңә ҡайтарып бир», – тип әйтергә ҡушты[+].

14Ифтах илселәрен Ғаммон батшаһына икенсе мәртәбә ебәреп 15әйтте: «Ифтах бына нимә ти: исраилдар Моав[†] һәм Ғаммон ерҙәрен тартып алманы,[+] 16сөнки, Мысырҙан сығып барған саҡта, исраилдар сүллек аша үтеп Ҡамышлы диңгеҙ[†] буйына табан юл алдылар һәм Ҡадешҡа килделәр[+]. 17Унан: „Ерең аша үтеп китергә рөхсәт итһәң ине“, – тип Эдом[†] батшаһына илселәр ебәрҙеләр. Ләкин Эдом батшаһы рөхсәт бирмәне. Исраилдар Моав батшаһына ла илселәр ебәреп ҡаранылар, ләкин, уныһы ла риза булмағанға күрә, Ҡадешта ҡалдылар[+]. 18Шунан улар сүл аша барып, Эдом менән Моав ерҙәрен урап үттеләр һәм, Моав еренең көнсығыш сигенә килеп туҡтағас, Арнондың аръяғында туплам[†] булып урынлаштылар. Ләкин Моав еренең сиктәренә инмәнеләр, сөнки Арнон – Моавтың сиге[+].

19Һуңынан Хешбонда хакимлыҡ иткән әмөри батшаһы Сихонға илселәр ебәреп: „Беҙгә һинең ерең аша үҙ еребеҙгә үтеп китергә рөхсәт ит“, – тип һоранылар. 20Ләкин Сихон исраилдарға үҙ ере аша үтергә рөхсәт итмәне. Ул, үҙенең бөтә халҡын йыйып, Яһаста туплам ҡорҙо һәм исраилдарға һөжүм итте[+]. 21Исраил Аллаһы Раббы Сихонды һәм уның бөтә ғәскәрен исраилдар ҡулына тапшырҙы. Исраилдар, уларҙы еңеп, ошо илдә йәшәгән әмөри халҡының бөтә ерҙәрен алды. 22Улар Арнондан алып Яббоҡҡа тиклем, сүллектән алып Иорданға тиклем бөтә әмөри ерҙәренә эйә булды. 23Исраилдың Аллаһы Раббы Үҙе был ерҙәрҙе әмөриҙәрҙән тартып алып, халҡы Исраилға бирҙе. Ә хәҙер һин уны беҙҙән алырға итәһеңме? 24Һин үҙ илаһың Кемош[†] биргән ерҙәргә хужа түгелһеңме ни? Ә Аллабыҙ Раббы биргән ерҙәргә беҙ үҙебеҙ хужа буласаҡбыҙ![+] 25Сиппор улы Балаҡтан, Моав иленең батшаһынан, ни ерең өҫтөн һинең? Ул ана Исраил менән дошманлашманы ла, һуғышманы ла[+]. 26Исраил бына өс йөҙ йыл инде Хешбонда, Ғароғерҙа һәм улар тирәһендәге ауылдарҙа, Арнон йылғаһы буйындағы ҡалаларҙа йәшәй. Ниңә һеҙ шул саҡта был ерҙәрҙе ҡайтарып алманығыҙ? 27Мин һиңә ҡаршы бер ниндәй ҙә насарлыҡ эшләмәнем. Әммә һин миңә ҡаршы һуғышҡа күтәрелеп, яуызлыҡ ҡылаһың. Инде хәҙер Исраил халҡы менән ғаммондар араһында Раббы Үҙе хөкөм сығарһын!»[+]


Ифтахтың әйткән нәҙере

28Ләкин Ғаммон батшаһы Ифтахтың уға ебәргән хәбәренә ҡолаҡ һалманы.

29Ифтахҡа Раббы рухы иңде. Ул Ғилғәд, Менашше ерҙәрен үтеп, Ғилғәдтәге Миспаға килде лә, унан ғаммондарға табан йүнәлде[+]. 30Ифтах Раббыға нәҙер әйтте:

– Әгәр ҙә Һин ғаммондарҙы ҡулыма тапшырһаң,[+] 31еңеү яулап ҡайтҡан сағымда өйөмдөң ишегенән миңә ҡаршы беренсе булып сыҡҡан йән эйәһен тотош яндырыу ҡорбаны[†] итеп Һиңә бағышлар инем! – тине[+].

32Ифтах ғаммондар менән һуғышырға китте һәм Раббы был халыҡты уның ҡулына тапшырҙы. 33Ифтах уларҙы ҡырып һалды, Ғароғерҙан Минниҫтың тирә-яғына һәм Авел-Керамимға тиклем егерме ҡаланы юҡ итте. Ғаммондар Исраил халҡына буйһондо[+].

34Ифтах Миспаға, үҙенең өйөнә әйләнеп ҡайтһа, ҡаршыһына, дөңгөр ҡағып һәм бейеп, ҡыҙы сыҡты. Ул Ифтахтың берҙән-бер балаһы ине, шунан башҡа улы ла, ҡыҙы ла юҡ ине. 35Ҡыҙын күргәс, Ифтах өҫтөндәге кейемен йыртып:

– Эй ҡыҙым, һин мине тәҡәтһеҙ ҡалдырҙың, башыма бәлә килтерҙең. Мин бит Раббыға нәҙер әйттем, һүҙемде кире ала алмайым, – тине[+].

36Ҡыҙы уға:

– Атаҡайым, Раббыға нәҙер биргәнһең икән, минең менән Уға ант иткәнсә эшлә. Раббы дошмандарың ғаммондарҙан һинең үсеңде алды бит, – тине. 37Шунан:

– Тик бер теләгем бар: һин мине бары ике айға ғына сығарып ебәр – мин, әхирәттәрем менән тауҙарға менеп, яҙмышым өсөн, ир ҡатыны була алмаясағым өсөн күҙ йәше түгәйем, – тип өҫтәне.

38– Бар, – тине атаһы һәм ҡыҙын ике айға сығарып ебәрҙе.

Ҡыҙ әхирәттәре менән тауҙарҙа яҙмышы өсөн, ир ҡатыны була алмаясағы өсөн күҙ йәше түкте.

39Ике ай үткәс, ҡыҙы атаһы янына әйләнеп ҡайтты һәм атаһы әйткән нәҙерен үтәне. Ҡыҙ саф, ғиффәтле ине.

Ошонан һуң Исраилда бер йола барлыҡҡа килде: 40Исраил ҡыҙҙары, йыл һайын өйҙән китеп, дүрт көн буйы Ғилғәд улы Ифтахтың ҡыҙын хәтергә алып йәш түгә.

#### 12


Ифтах менән әфраимдар

1Әфраимдар йыйылышып Иордан йылғаһы аша Сафонға сыҡтылар һәм Ифтахҡа:

– Ниңә һин ғаммондарға ҡаршы һуғышҡа беҙҙе лә үҙең менән саҡырманың? Беҙ һине йортоң менән бергә яндырабыҙ, – тинеләр[+].

2– Халҡымдың һәм минең ғаммондар менән бик ҡаты ыҙғыш сыҡҡайны. Мин һеҙҙе саҡырғайным – һеҙ миңә ярҙамға килмәнегеҙ. 3Һеҙҙән миңә ярҙам булмаясағын аңлап, мин үҙ ғүмеремде ҡурҡыныс аҫтына ҡуйҙым, ғаммондарға ҡаршы һуғышҡа күтәрелдем. Раббы[†] уларҙы минең ҡулға тапшырҙы. Ниңә әле һеҙ минең менән яғалашырға килдегеҙ? – тине Ифтах уларға.

4Әфраим ырыуы кешеләре Ғилғәд[†] халҡына: «Ҡасҡын ғилғәдтәр! Ғилғәд бит ул Әфраим менән Менашше араһындағы бер төбәк кенә!» – тип әйткәйнеләр. Ифтах Ғилғәдтәге бөтә ир-егеттәрҙе йыйҙы ла әфраимдар менән алышҡа күтәрелде һәм уларҙы еңде.

5Ғилғәдтәр әфраимдарҙың сигенеү юлдарын ҡаплар өсөн Иордан аша кисеүҙәрҙе ҡулдарына алды һәм, ҡасып барған әфраимдарҙан берәйһе: «Аръяҡҡа сығайым әле», – тип рөхсәт һораһа, «Һин Әфраим кешеһеме?» – тип һорар булды. Ул: «Юҡ», – тип яуаплаһа, 6уға: «Шибболеҫ, тип әйт», – тиҙәр. Ә теге дөрөҫ итеп әйтә алмайынса: «Сибболеҫ», – тиһә, ғилғәдтәр уны Иордан аша сыға торған кисеүҙәр эргәһендә сәнсеп үлтерә торғайны. Был мәлдә әфраимдарҙан ҡырҡ ике мең кеше һәләк булды.

7Ифтах алты йыл Исраил[†] хакимы булды. Ғилғәд улы Ифтах, вафат булғас, үҙенең Ғилғәдтәге ҡалаһына ерләнде.


Ивсан

8Унан һуң Бейт-Ләхәмдән Ивсан Исраил хакимы булды. 9Уның утыҙ улы һәм утыҙ ҡыҙы бар ине. Ҡыҙҙарын ул, кейәүгә биреп, үҙ өйөнән оҙатты, ә улдарына ситтән утыҙ кәләш алып бирҙе. Ете йыл Исраил хакимы булып торҙо. 10Ивсан, вафат булғандан һуң, Бейт-Ләхәмдә ерләнде.


Элон

11Унан һуң Зевулун ырыуынан Элон Исраил хакимы булды. Ул ун йыл хакимлыҡ итте. 12Элон, вафат булғандан һуң, Зевулун ерендә, Айялонда ерләнде.


Ғавдон

13Унан һуң Пирғаҫондан Һиллел улы Ғавдон Исраил хакимы булды. 14Уның ҡырҡ улы һәм утыҙ ейәне бар ине. Уларҙың етмеше лә ишәккә атланып йөрөр булды. Ул Исраилда һигеҙ йыл хакимлыҡ итте. 15Вафат булғандан һуң, Һиллел улы Ғавдон Әфраим ерендәге Пирғаҫонда, Ғәмәлек таулығында ерләнде.

#### 13


Шимшондың тыуыуы

1Исраил[†] халҡы йәнә Раббы[†] күҙендә яман булған эштәр ҡылырға тотондо, һәм Раббы уларҙы ҡырҡ йылға пелештиҙәр[†] ҡулына тапшырҙы[+].

2Шул заманда Сорға ҡалаһында Дан[†] ырыуынан Маноах тигән кеше йәшәй ине. Уның ҡатыны түлһеҙ булып, балалары юҡ ине[+]. 3Бер ваҡыт был ҡатын алдында Раббы фәрештәһе[†] пәйҙә булды һәм уға:

– Бына һин биҙәүһең һәм балаларың юҡ, – тине. – Әммә ауырға ҡалып, малай табасаҡһың[+]. 4Һаҡлан, шарап та, хәмер ҙә эсмә, бер ниндәй хәрәм ризыҡ ашама. 5Һин, ауырға ҡалып, малай табырһың. Ул баланың башына бәке теймәһен, сөнки әсә ҡарынынан уҡ был бала Аллаға бағышланып нәзир[†] булыр. Ул Исраилды пелештиҙәр ҡулынан ҡотҡара башлар[+].

6Ҡатын ире янына килде лә уға барыһын да һөйләп бирҙе:

– Минең яныма Алла[†] бәндәһе килде. Ҡиәфәте менән ул Алланың фәрештәһенә оҡшаған, бик дәһшәтле ине. Мин уның ҡайҙан икәнен һораманым, ул үҙе лә кемлеген әйтмәне. 7Ул миңә: «Бына һин, ауырға ҡалып, малай табасаҡһың, – тине. – Һаҡлан, шарап та, хәмер ҙә эсмә, бер ниндәй хәрәм ризыҡ ашама, сөнки был бала тыуған көнөнән алып үлгәнгәсә Аллаға бағышланып нәзир булыр», – тине.

8Маноах Раббыға доға ҡылып:

– Эй бөйөк Хакимым, һин ебәргән теге Алла бәндәһе яңынан беҙҙең янға килһен дә тыуасаҡ бала менән ни эшләргә икәнен өйрәтһен ине, – тине.

9Алла Маноахтың үтенесен ишетте. Ҡатын ҡырҙа ултырғанда, Алла фәрештәһе тағы килде. Әммә ҡатындың ире Маноах уның эргәһендә түгел ине. 10Ҡатын йүгереп барып иренә әйтте:

– Теге саҡта яныма килгән кеше тағы күренде.

11Маноах урынынан торҙо ла ҡатынына эйәрҙе. Ул кеше янына барып:

– Теге ваҡытта бынау ҡатын менән һин һөйләшкән инеңме? – тип һораны.

Теге:

– Эйе, мин, – тип яуапланы.

12Маноах:

– Әйткәнең ғәмәлгә ашҡас, ул бала нисек йәшәргә, ниҙәр эшләргә тейеш? – тип һораны.

13Раббы фәрештәһе Маноахҡа:

– Ҡатының әйткәндәремдең барыһын да теүәл үтәһен. 14Йөҙөм ағасында[†] үҫкән бер нәмәне лә ашамаһын, шарап менән хәмер эсмәһен, бер ниндәй хәрәм ризыҡ ҡапмаһын. Ул мин ҡушҡандың бөтәһен дә башҡарһын, – тине.

15Маноах Раббы фәрештәһенә:

– Бер аҙ көтөп торһаң, кәзә бәрәсе салып, ашарыңа бешерербеҙ, – тине[+].

16Раббы фәрештәһе Маноахҡа:

– Һин мине көттөрһәң дә, ризығыңды ашамайым. Раббыға бағышлап тотош яндырыу ҡорбаны[†] килтермәк булһаң, рәхим ит, – тине.

Маноах уның Раббы фәрештәһе икәнен белмәй ине. 17Ул Раббы фәрештәһенән:

– Исемең кем? Әйткәнең ғәмәлгә ашҡас, һиңә рәхмәттәр әйтер инек, – тине.

18Раббы фәрештәһе уға:

– Ниңә минең исемемде һорайһың? Әйтеүем менән барыбер уға аҡылың етмәй, – тине[+].

19Маноах кәзә бәрәсе менән икмәк саҙаҡаһы алды ла, ҡая өҫтөнә һалып, Раббыға ҡорбан килтерҙе. Шул саҡ Маноах менән ҡатынының күҙ алдында Раббы мөғжизә ҡылды[+]. 20Ҡорбан усағынан ялҡын юғарыға күтәрелә башлағас, Раббы фәрештәһе ялҡында күккә ашты. Быны күреп торған Маноах менән ҡатыны ергә ҡапланды. 21Раббы фәрештәһе Маноах менән ҡатынына башҡаса күренмәне. Шунда ғына Маноах уның Раббы фәрештәһе икәнен аңланы. 22Маноах ҡатынына:

– Әжәлебеҙ еткәндер инде – Алланы күрҙек бит, – тине[+].

23Әммә ҡатыны уға:

– Әгәр ҙә Раббы беҙҙе харап итер булһа, тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһын ҡабул итмәҫ ине. Беҙгә быларҙың береһен дә күрһәтмәҫ, ишеткәндәребеҙҙе әйтмәҫ ине, – тине.

24Ҡатын малай тапты һәм уға Шимшон тип исем ҡушты. Сабый үҫкәндән-үҫә барҙы, Раббы уны Үҙенең фатихаһынан ҡалдырманы[+].

25Сорға менән Әштәол араһында Дан ырыуы тупламында[†] уны тәүге тапҡыр Раббы рухы ҡөҙрәтләндерҙе[+].

#### 14


Шимшондың өйләнеүе

1Көндәрҙән бер көндө Тимна ҡалаһына барғас, Шимшон бер пелешти ҡыҙын күрҙе[+]. 2Өйөнә ҡайтҡас, атаһы менән әсәһенә:

– Мин Тимнала бер пелешти ҡыҙын күрҙем. Уны миңә кәләш итеп алып бирегеҙ, – тине[+].

3Атаһы менән әсәһе уға:

– Ырыуҙаштарың, үҙебеҙҙең халыҡ араһында һиңә ҡыҙҙар юҡмы ни? Ниңә сөннәтһеҙ[†] пелештиҙәр[†] араһынан кәләш алырға итәһең? – тине.

Әммә Шимшон атаһына:

– Миңә шул ҡыҙҙы алып бир, мин уны оҡшаттым! – тине[+].

4Был – Раббы[†] ихтыяры ине, әммә Шимшондың атаһы менән әсәһе был турала белмәне. Ул заманда Исраилда[†] хакимлыҡ иткән пелештиҙәргә ҡаршы көрәшеү өсөн Раббының сәбәп эҙләүе ине.

5Шимшон атаһы һәм әсәһе менән Тимнаға китте. Тимнаның йөҙөм баҡсаларына етәрәк, бер йәш арыҫлан ырылдап ҡаршы сыҡты. 6Шимшонды Раббы рухы солғап алды, һәм ул, ҡулында бер нәмәһе булмаһа ла, арыҫланды кәзә бәрәсендәй ботарлап ташланы. Был хаҡта атаһы менән әсәһенә һөйләп торманы[+].

7Тимнаға килгәс, Шимшон ҡыҙ менән күрешеп һөйләште, ҡыҙ уны бик оҡшатты.

8Күпмелер ваҡыттан һуң, Шимшон ҡыҙҙы кәләш итеп алыр өсөн яңынан Тимнаға китте һәм юл ыңғай арыҫландың үләкһәһен ҡарарға боролдо. Емтек эсенә ҡорт күсе оялағайны һәм бал йыйғайны. 9Ул, ҡулына бал алып, юл буйы ашап барҙы. Атаһы менән әсәһе янына ҡайтҡас, уларға ла ашатты, ләкин балды арыҫлан үләкһәһе эсенән алғанын әйтмәне.

10Бына Шимшондың атаһы ҡыҙҙы һората барҙы. Шимшон шунда йәштәргә хас булғанса мәжлес ойошторҙо. 11Ул килеүгә хужалар, Шимшон менән булһындар өсөн, утыҙ кейәү егете саҡырҙы.

12Шимшон уларға:

– Мин һеҙгә йомаҡ әйтәм, – тине. – Әгәр ҙә һеҙ уны мәжлес барған ете көн эсендә сисһәгеҙ, мин һеҙгә нәфис етен туҡыманан тегелгән утыҙ күлдәк менән утыҙ ҡат өҫ кейеме бирермен[+]. 13Әгәр ҙә йомаҡты сисә алмаһағыҙ, миңә нәфис етен туҡыманан тегелгән утыҙ күлдәк менән утыҙ ҡат өҫ кейеме бирерһегеҙ.

– Йомағыңды әйт, тыңлап ҡарайыҡ, – тине тегеләр.

14Шимшон йомағын әйтте:

– Ашаусының эсенән ашамлыҡ сыҡты,
Көслөнөң эсенән татлы сыҡты.

Йомаҡты өс көн сисә алманылар.

15Дүртенсе көнөнә улар Шимшондың кәләшенә:

– Яйлап-майлап ҡына иреңдән йомаҡтың яуабын әйттер, юҡһа үҙеңде лә, атаң йортон да яндырабыҙ. Һеҙ беҙҙе талар өсөн саҡырҙығыҙмы әллә? – тинеләр[+].

16Кәләше илай-илай Шимшонға:

– Һин мине яратмайһың, – тине. – Мине күрә алмайһың! Минең ырыуҙаштарыма йомаҡ әйттең дә, йомағыңдың яуабын миңә сисмәйһең!

– Атайым менән әсәйемә лә әйтмәгәнде, һиңә әйтәйемме? – тине Шимшон[+].

17Мәжлес барған ете көн буйы йәш түкте Шимшондың кәләше. Ниһайәт, етенсе көнөнә, кәләше үтә ныҡ ҡыҫымға алғас, Шимшон йомаҡтың яуабын әйтте. Ҡатын яуапты ырыуҙаштарына еткерҙе.

18Етенсе көнөнә ҡояш байыр алдынан ҡала кешеләре Шимшонға:

– Нимә балдан татлыраҡ,
Арыҫландан көслөрәк? –

тинеләр.

Шимшон уларға:

– Минең танам менән һөрмәһәгеҙ,
Йомағымды сисә алмаҫ инегеҙ, –

тип яуапланы.

19Шимшонды Раббы рухы солғап алды. Ул Ашҡылонға барып утыҙ кешене үлтерҙе лә, уларҙың кейемен һалдырып алып, йомаҡ сискән кешеләргә бирҙе. Шунан ярһыған килеш атаһының өйөнә ҡайтып китте[+]. 20Ә Шимшондың ҡатыны уға кейәү егете итеп беркетелгән егеттәрҙең береһенә бирелде.

#### 15


Шимшондың үс алыуы

1Бер нисә көндән, бойҙай урағы осоронда, Шимшон, бер кәзә бәрәсе алып, ҡатынын күрергә килде.

– Ҡатынымдың янына, уның бүлмәһенә керәйем әле, – тигәйне, ҡыҙҙың атаһы Шимшонды индермәне.

2– Һин ҡыҙымды ташлап киткәнһең тип уйлағайным, – тине ул. – Шуға күрә уны кейәү егеттәреңдең береһенә бирҙем. Ана, һеңлеһе унан да матурыраҡ. Әйҙә, оло ҡыҙым урынына булһын, – тине.

3Ләкин Шимшон:

– Хәҙер инде мин пелештиҙәргә[†] яманлыҡ эшләһәм дә хаҡлымын, – тине.

4Ҡырға сығып, өс йөҙ төлкө тотто. Уларҙың һәр икеһенең ҡойроғон ҡуша бәйләне лә ҡойроҡ араһына сыраҡ ҡыҫтырҙы. 5Шунан сыраҡтарҙы тоҡандырҙы ла төлкөләрҙе пелештиҙәр баҫыуы яғына ысҡындырып ебәрҙе. Төлкөләр эҫкерттәрҙе, урылмаған баҫыуҙарҙы, шулай уҡ йөҙөм баҡсаларын, зәйтүн[†] ағастарын яндырып бөттө.

6– Кем эшләне быны? – тип һораша башланы пелештиҙәр.

– Шимшон, теге Тимнала йәшәгән бер кешенең кейәүе. Ҡайныһы уның кәләшен кейәүҙең дуҫына биреп ебәргән, – тип яуап ҡайтарҙылар уларға.

Шунан пелештиҙәр барып теге ҡатынды ла, уның атаһын да яндырҙылар.

7Шимшон быны ишеткәс, уларға:

– Әгәр былай иткәнһегеҙ икән, һеҙҙән үсемде алмай туҡтамам, – тине.

8Шимшон уларға ташланды һәм күптәрен аяуһыҙ рәүештә ҡырып ташланы. Шунан Ғетам ҡаялығындағы мәмерйәгә барып йәшәй башланы.

9Пелештиҙәр Йәһүҙә[†] еренә килеп, туплам[†] булып урынлаштылар һәм Лехигә йүнәлделәр. 10Йәһүҙә кешеләре уларҙан:

– Ниңә беҙгә яу менән килдегеҙ? – тип һораны.

Тегеләр:

– Беҙ, Шимшондың аяҡ-ҡулын бәйләп, беҙгә эшләгәнен үҙенә эшләргә килдек, – тинеләр.

11Йәһүҙәнән өс мең кеше Ғетам ҡаялығындағы мәмерйәгә барып, Шимшонға:

– Һин пелештиҙәрҙең беҙгә хакимлыҡ иткәнен белмәйһеңме ни? – тинеләр. – Нимә эшләнең һин беҙгә?

Шимшон:

– Улар минең менән ни эшләне, мин дә уларға шуны эшләнем, – тип яуап ҡайтарҙы.

12– Беҙ һине тотоп бәйләп, пелештиҙәр ҡулына бирер өсөн килдек, – тине йәһүҙиҙәр.

– Миңә яманлыҡ ҡылмаҫҡа ант итегеҙ, – тине Шимшон.

13– Юҡ, тотоп бәйләп, пелештиҙәр ҡулына ғына бирәбеҙ, беҙ һине үлтермәйбеҙ, – тинеләр.

Уны ике өр-яңы бау менән бәйләнеләр ҙә мәмерйәнән алып сыҡтылар.

14Лехигә яҡынлашҡас, пелештиҙәр уны һөрән һалып ҡаршыланы. Шул саҡ Шимшонды Раббы[†] рухы солғап алды, һәм уның ҡулындағы бауҙар, янып бөткән етен шикелле, һыпырылып төштө[+].

15Шимшондың күҙенә ишәктең әле кибеп тә бөтмәгән яңаҡ һөйәге салынды. Ул шул һөйәкте алды ла мең пелештиҙе һуғып үлтерҙе[+]. 16Шунан Шимшон былай тине:

– Ишәктең яңаҡ һөйәге менән – өйөм өҫтөнә өйөм!
Ишәктең яңаҡ һөйәге менән меңде һуғып үлтерҙем!

17Шулай тине лә ҡулындағы һөйәкте ситкә быраҡтырҙы. Был урынды Рамаҫ-Лехи[*] тип атанылар.

18Шимшон шул тиклем сарсап китте, Раббыға ялбарып, былай тине:

– Ҡолоңа ошо бөйөк еңеүҙе бирҙең. Инде хәҙер сарсауҙан үлеп, сөннәтһеҙҙәр[†] ҡулына төшәйемме?

19Алла[†] Лехиҙә соҡор хасил итте һәм унан һыу ағып сыҡты. Шимшон туйғансы һыу эсте һәм уға йәнә хәл өҫтәлде. Шуның өсөн дә был урынды Ғейн-Һаҡҡоре[*] тип атанылар. Ул әлеге көндә лә Лехиҙә бар.

20Шимшон пелештиҙәр заманында егерме йыл Исраил[†] хакимы булып торҙо.

#### 16


Шимшон менән Делила

1Бер көндө Шимшон Газа ҡалаһына барҙы һәм, бер фәхишә ҡатынды күреп, уға инде[+]. 2Газала йәшәүселәр Шимшон килгәнен белгәс, шул урынды ҡамап алдылар, уны көтөп, төнө буйы ҡала ҡапҡаһы[†] янында һаҡлап торҙолар.

– Таң атһын да, үлтерербеҙ, – тинеләр.

3Шимшон иһә төн уртаһына тиклем генә йоҡланы. Төн уртаһында торҙо, ҡала ҡапҡаһының бағаналарын тотто ла, ҡапҡаны биге, яңағы-ние менән аҡтарып алды. Уны, яурынына һалып, Хеврон ҡаршыһындағы тау башына мендереп ташланы.

4Күпмелер ваҡыт үткәс, Шимшон Сореҡ үҙәнендә йәшәгән Делила исемле бер ҡатынға ғашиҡ булды. 5Пелешти бейҙәре был ҡатынға килеп:

– Уның еңелмәҫ көсө нимәлә икәнен ипләп кенә белеш. Бәйләп һалып буйһондорор өсөн уны нисек еңергә икән? Ә беҙ һиңә һәр ҡайһыбыҙ бер мең дә бер йөҙ шекел көмөш аҡса бирербеҙ, – тине[+].

6Делила Шимшондан:

– Әйт әле миңә, һинең көсөң нимәлә? Буйһондорор өсөн һине нимә менән бәйләргә? – тип һораны.

7Шимшон уға:

– Әгәр ҙә мине ете ҡат әле кибеп бөтмәгән кереш менән бәйләһәләр, көсөм бөтөп, бүтән кешеләр һымаҡ буласаҡмын, – тине.

8Пелешти бейҙәре Делилаға ете ҡат әле кибеп бөтмәгән сей кереш килтерҙеләр. Делила уның менән Шимшонды бәйләне.

9Ә уның төпкө бүлмәһендә бер нисә кеше боҫҡонда ята ине. Делила:

– Шимшон! Ана һиңә ҡаршы пелештиҙәр[†] килә! – тигәйне, Шимшон, сүс епте ялҡын өҙгән һымаҡ ҡына итеп, кереште өҙөп ташланы – уның көсөнөң сере асылмай ҡалды.

10– Һин мине алдағанһың, дөрөҫөн әйтмәгәнһең, – тине Делила Шимшонға. – Хәҙер әйт инде, һине нимә менән бәйләргә?

11Шимшон Делилаға:

– Әгәр ҙә мине бер тапҡыр ҙа тотонолмаған өр-яңы бауҙар менән бәйләһәләр, көсөм бөтөп, бүтән кешеләр һымаҡ буласаҡмын, – тине[+].

12Делила өр-яңы бауҙар алып килеп уның менән Шимшонды бәйләне лә:

– Шимшон! Ана һиңә ҡаршы пелештиҙәр килә! – тине.

Ә уның төпкө бүлмәһендә бер нисә кеше боҫҡонда ята ине.

Шимшон үҙенең ҡулынан бауҙы ептәй өҙөп ташланы.

13Делила Шимшонға:

– Һин мине һаман алдайһың, дөрөҫөн әйтмәйһең. Хәҙер әйт инде, һине нимә менән бәйләргә? – тине.

Шимшон Делилаға:

– Әгәр ҙә туҡыу станында туҡыманың арҡау ебенә ете тотам сәсемде ҡушып туҡыма һуҡһаң һәм уны ҡаҙаҡ менән беркетеп ҡуйһаң, көсөм бөтөп, бүтән кешеләр һымаҡ буласаҡмын, – тине.

14Шимшон йоҡлап киткәс, Делила арҡау ебенә уның ете тотам сәсен ҡушып туҡыма һуҡты ла, уны ҡаҙаҡ менән беркетеп:

– Шимшон! Ана һиңә ҡаршы пелештиҙәр килә! – тине.

Шимшон йоҡоһонан уянды ла ҡаҙауҙы йолҡоп алып туҡыу станын туҡымаһы-ние менән һурып алды.

15Делила уға:

– Нисек инде һин мине яратам тиһең, күңелең менән әллә ҡайҙаһың? Бына һин мине өс мәртәбә алданың, бындай ғәләмәт көсөңдөң сере нимәлә икәнен асманың, – тине[+].

16Делила көн дә ошондай һүҙҙәре менән теңкәһенә тейгәнгә һәм ғазаплағанға, Шимшондың тәҡәте бөттө. 17Шуға күрә ул ҡатынға йөрәк серен систе:

– Минең башыма бәке тейгәне юҡ, тыуа-тыуғандан бирле Алланың нәзиремен.[†] Әгәр ҙә сәсемде ҡырҡһалар, ҡеүәтем бөтәсәк. Мин көсһөҙләнеп, бүтән кешеләр һымаҡ буласаҡмын, – тине[+].

18Делила, Шимшондың уға серен асҡанын аңланы ла, кеше ебәреп, пелешти бейҙәрен саҡырҙы.

– Тағы бер тапҡыр килегеҙ, ул миңә серен асты, – тине.

Пелешти хакимдары, көмөштәрен алып, уның янына килде.

19Делила Шимшонды тубығына һалып йоҡлатты ла, кеше саҡырып, Шимшондың башындағы ете тотам сәсен ҡырҡып алырға ҡушты.

Шимшон хәлһеҙләнә башланы һәм уның көсө бөттө.

20– Шимшон! Ана һиңә ҡаршы пелештиҙәр килә! – тине Делила.

Шимшон йоҡоһонан уянды: «Элекке һымаҡ ысҡынырмын! – тип уйланы. – Ҡотолормон!» Ул Раббының уны ташлағанын белмәне.

21Пелештиҙәр, уны тотоп алып, ике күҙен дә соҡоп сығарҙылар. Газаға алып килеп, ике баҡыр сылбыр менән бығауланылар. Ул зинданда тирмән ташы әйләндерҙе.

22Шул арала Шимшондың башындағы ҡырҡылған сәс үҫә башланы.


Шимшондың һуңғы батырлығы

23Пелешти бейҙәре, үҙ илаһтары Дагонға ҙур ҡорбан[†] килтереп, күңел асырға йыйылды. Улар:

– Илаһыбыҙ дошманыбыҙ Шимшонды ҡулыбыҙға тапшырҙы, – тиештеләр[+].

24Шимшонды күреп, халыҡ үҙ илаһтарын данларға кереште:

– Илаһыбыҙ беҙҙең дошманды, күптәребеҙҙе харап иткән, еребеҙҙе бөлдөргән кешене ҡулыбыҙға тапшырҙы, – тине.

25Кәйефләнеп алған пелештиҙәр:

– Шимшонды алып килегеҙ, беҙҙең күңелде асһын, – тинеләр.

Уны зиндандан саҡырып килтерҙеләр ҙә пелештиҙәрҙең күңелен күрергә мәжбүр иттеләр.

Шимшонды ике бағана араһына баҫтырып ҡуйҙылар. 26Шимшон үҙен етәкләп йөрөгән егеткә:

– Мине йортто терәтеп торған бағаналар янына алып бар әле, уларға һөйәнеп торайым, – тине.

27Йорт эсе тулы ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ ине. Бөтә пелешти бейҙәре лә шунда. Мәҙәк ҡорған Шимшонды ҡарарға йорт ҡыйығына менгән өс меңләп ир һәм ҡатын-ҡыҙ бар ине.

28Шимшон Раббыға ялбарҙы:

– Эй Раббы[†] Хакимым! Мине иҫеңә төшөр, пелештиҙәрҙән ике күҙем өсөн бер юлы үс алырға тағы бер тапҡыр ғына көс-ҡеүәт бир миңә, эй Аллам! – тине.

29Шимшон йортто тотоп торған ике урта бағананы һәрмәп тапты ла, ике ҡуллап: уң ҡулы менән бер бағанаға, һулы менән икенсеһенә ныҡлап терәлде.

30– Әйҙә пелештиҙәр менән бергә үләйем! – тип ҡысҡырып бөтә көсө менән бағанаға эткәйне, йорт пелешти бейҙәре һәм тотош халыҡ өҫтөнә емерелеп төштө. Шимшон үҙе менән ҡуша үлтергән кешеләр һаны ғүмере буйына үлтергәндән күберәк булды.

31Шимшондың ағай-энеләре һәм туғандары килеп, уның мәйетен алып китте һәм Сорға менән Әштәол араһында, атаһы Маноахтың төрбәһенә дәфен ҡылды. Шимшон егерме йыл буйы Исраил[†] хакимы булды.

#### 17


Михаяһ һәм уның ҡаһины

1Әфраим таулығында Михаяһ тигән кеше йәшәй ине. 2Ул әсәһенә:

– Теге ваҡытта бер мең дә бер йөҙ шекел көмөшөң юғалғас, һин ҡараҡты минең алдымда ҡарғағайның. Ул көмөш миндә, уны мин алғайным, – тине.

– Раббы[†] һиңә фатиха бирһен, улым, – тине әсәһе[+].

3Улы әсәһенә бер мең дә бер йөҙ шекел көмөштө кире ҡайтарып бирҙе. Әсәһе:

– Был көмөштө мин улым хаҡына Раббыға бағышлайым. Унан бот менән ҡойолма илаһ яһатып алам. Көмөш шул рәүешле, улым, үҙеңә ҡайтһын, – тине[+].

4Улы ҡайтарып биргәс, әсәһе ике йөҙ шекел көмөштө алып, уны көмөшсөгә илтте лә бот менән ҡойолма илаһ яһатып алды. Шул ваҡыттан алып, ул бот Михаяһтың өйөндә торҙо[+]. 5Шул рәүешле был Михаяһ тигән кешенең ғибәҙәтханаһы[†] барлыҡҡа килде. Эфод[†] менән йорт илаһтарының һындарын эшләтеп, улдарының береһен ҡаһин[†] итеп ҡуйҙы[+].

6Ул заманда Исраилдың[†] батшаһы юҡ ине: һәр кем нисек дөрөҫ тип тапһа, шулай эшләй торғайны[+].

7Йәһүҙә[†] ырыуы халҡы араһында бер йәш леви йәшәй ине. Ул Йәһүҙә Бейт-Ләхәмендә тыуып үҫеп,[+] 8йәшәгән төйәген алмаштырыу ниәте менән, был ҡаланан сығып китте һәм юл ыңғайында Әфраим таулығындағы Михаяһ йортона һуғылды. 9Михаяһ унан:

– Ҡайҙан киләһең? – тип һораны.

Теге егет:

– Мин Йәһүҙәнең Бейт-Ләхәм ҡалаһынанмын, леви булам, төйәкләнер урын эҙләйем, – тине.

10Михаяһ уға:

– Улай булғас, миндә ҡал, атайым һымаҡ кәңәшсе, ҡаһин булырһың, – тине. – Мин һиңә йылына унар шекел көмөш, өҫтәүенә кейем һәм ашарға аҙыҡ-түлек бирермен.

11Йәш леви был кешелә ҡалырға булды. Михаяһ уны улы һымаҡ күрҙе, 12ҡаһин итеп ҡуйҙы, һәм егет Михаяһ йортонда йәшәне.

13Михаяһ:

– Хәҙер инде Раббының миңә фатихалы булыуын беләм, сөнки минең ҡаһиным левиҙәрҙән,[†] – тине.

#### 18


Дан ырыуының яңы ерҙәр эҙләүе

1Ул заманда Исраилдың[†] батшаһы юҡ ине. Дан[†] ырыуы ул көндәрҙә, ҡайҙа барып урынлашырға белмәй, йәшәр урын эҙләне, сөнки Исраил ырыуҙары араһында уға ер биләмәһе эләкмәгәйне[+]. 2Дан улдары үҙ ырыуынан биш кешене – Сорға һәм Әштәол ҡалаларында йәшәгән көслө ир-атты – ер ҡарап-тикшереп килергә ебәрҙе.

– Барығыҙ, ул илде тикшереп килегеҙ, – тинеләр.

Улар Әфраим таулығындағы Михаяһ йортона килеп туҡтанылар ҙа ҡуна ҡалдылар[+]. 3Михаяһ йортонда саҡта йәш левиҙең тауышын танып ҡалдылар. Унан:

– Һине бында кем алып килде? Бында нимә эшләйһең, ниңә бында ҡалдың? – тип һоранылар.

4Ул:

– Михаяһ мине ялланы, мин унда ҡаһин[†] булып торам, – тине. Михаяһтың үҙенә ҡылған яҡшылыҡтарын һөйләне.

5Тегеләр егеттән:

– Алланан һора әле, юлыбыҙ уң булырмы икән? – тип үтенделәр[+].

6Ҡаһин уларға:

– Күңелегеҙ тыныс булһын. Һеҙҙең юлығыҙ Раббының күҙе алдында! – тине.

7Теге биш ир ары китеп Лаишта туҡтаны һәм ундағы халыҡтың сидондар һымаҡ тыныс, ғәмһеҙ, бошмаҫ йәшәп ятыуын күрҙе. Был ерҙә кемдеңдер берәйһен ҡыйырһытҡаны, буйһондорғаны юҡ ине. Улар сидондарҙан йыраҡ йәшәй, бер кемдә лә эштәре юҡ ине[+].

8Әлеге биш кеше Сорғаға һәм Әштәолға әйләнеп ҡайтты. Ағай-энеләре:

– Йә, ни менән ҡайттығыҙ? – тип һораны.

9Улар:

– Әйҙәгеҙ, ундағы халыҡҡа һөжүм итәйек. Беҙ бик шәп ер күреп ҡайттыҡ. Икеләнеп тә тормағыҙ, ул ерҙе тиҙерәк барып яулайыҡ. 10Унда барғас, күрерһегеҙ, халыҡ бик вайымһыҙ, ерҙәре киң. Алла[†] уны һеҙҙең ҡулға тапшыра. Ул ерҙә бер нәмәгә лә ҡытлыҡ юҡ, – тинеләр.

11Дан нәҫеленән алты йөҙ ир-ат, ҡоралланып, Сорға менән Әштәолдан юлға ҡуҙғалды. 12Улар Йәһүҙәләге[†] Ҡыръяҫ-Еғаримда туплам[†] булып торҙо. Шуның өсөн дә был ерҙе әле булһа Махане-Дан[*] тип йөрөтәләр. Ул Ҡыръяҫ-Еғаримдан көнбайыштараҡ урынлашҡан[+]. 13Бынан улар Әфраим таулығына йүнәлделәр, Михаяһ йортона килеп еттеләр. 14Лаиш ерен ҡарарға барған теге биш кеше туғандарына:

– Беләһегеҙме, ошо йорттарҙа эфод,[†] йорт илаһтарының һындары, бот менән ҡойолма илаһ бар. Уйлағыҙ, улар менән нимә эшләргә? – тине.

15Тегеләр, йәш леви ҡаһины торған, йәғни Михаяһ йортона боролоп инеп, уға сәләм бирҙеләр. 16Дан ырыуынан һуғыш ҡоралын билдәренә аҫҡан алты йөҙ кеше ҡапҡа[†] төбөндә тора ине. 17Теге ерҙе ҡарарға барған биш кеше иһә, йортҡа кереп, ботто, эфод менән йорт илаһтарын һәм ҡойолма илаһты алып сыҡты. Был ваҡытта ҡаһин теге алты йөҙ ҡораллы кеше эргәһендә ҡапҡа төбөндә тора ине. 18Тегеләр Михаяһ йортонан ботто, эфодты, йорт илаһтарының һындарын һәм ҡойолма илаһты алып сыҡҡас, ҡаһин уларға:

– Һеҙ нимә эшләйһегеҙ? – тине.

19Тегеләр ҡаһинға:

– Шым, ауыҙыңды яп та беҙҙең менән бар. Беҙҙә атай һымаҡ кәңәшсе һәм ҡаһин булырһың. Һиңә бер кешенең йортонда ҡаһин булғансы, Исраилдың тотош бер ырыуында йәки Исраилдың бер нәҫелендә ҡаһин булыу яҡшыраҡ түгелме ни? – тинеләр.

20Ҡаһинға был тәҡдим бик оҡшаны һәм, эфодты, йорт илаһтарының һындарын һәм ботто алып, халыҡ менән бергә китте. 21Улар артабан юлланды, бала-сағаны, мал-мөлкәтте алдан үткәреп, сәфәрҙәрен дауам иттеләр.

22Дан ырыуы кешеләре Михаяһ йортонан байтаҡ йыраҡлашҡас, Михаяһ һәм уның күршеләре йыйылышып килеп уларҙы ҡыуып етте. 23Улар Дан ырыуы кешеләренә ҡысҡыра-ҡысҡыра килә ине, тегеләр боролоп, Михаяһтан:

– Һиңә нимә кәрәк? Шул тиклем кеше йыйғанһың? – тип һораны.

24– Һеҙ мин яһаттырған илаһтар менән ҡаһинымды алып киткәнһегеҙ. Ә минең нимәм ҡалды? Хәҙер килеп: «Һиңә нимә кәрәк?» – тип тораһығыҙ! – тине Михаяһ уларға[+].

25Дан кешеләре уға:

– Шаулама,[†] тауышыңды сығараһы булма! Һуғышсыларыбыҙ былай ҙа асыулы, ташланырҙар ҙа үҙеңде лә, ғаиләңде лә харап итерһең, – тине.

26Дан ырыуы кешеләре юлдарында булды. Михаяһ, уларҙың үҙенән көслөрәк булғанын күреп, кире боролдо һәм өйөнә ҡайтып китте. 27Ә Дан кешеләре Михаяһ яһатҡан бөтә нәмәләрҙе, шулай уҡ уның ҡаһинын алып, Лаишҡа, тыныс һәм вайымһыҙ йәшәп ятҡан халыҡҡа һөжүм итергә китте. Халыҡты ҡылыстан үткәреп, ҡаланы үртәнеләр[+]. 28Лаиш халҡына ярҙамға килеүсе булманы, сөнки был ҡала Сидондан алыҫ, ә күршеләре менән аралашмай инеләр. Лаиш Бейт-Реховҡа яҡын үҙәндә урынлашҡайны. Дан кешеләре, ҡаланы яңынан аяҡҡа баҫтырып, шунда йәшәй башланы[+]. 29Ҡалаға Исраил улдарының береһе, үҙҙәренең ата-бабалары булған Дандың исемен бирҙеләр. Ҡаланың элекке исеме Лаиш ине.

30Дан ырыуы кешеләре Михаяһтан тартып алған ботто үҙҙәренә ҡуйҙы. Мусанан[†] тыуған Гершомдың улы Йонаҫан үҙе лә, уның улдары ла һөргөн дәүеренә тиклем ошо Дан ырыуында ҡаһин булды[+]. 31Алла йорто[†] Шилола булғанда, Дан ырыуы Михаяһ яһатҡан ботто үҙҙәрендә һаҡланы[+].

#### 19


Леви нәҫеленән берәү һәм уның йәриәһе

1Исраилда[†] батша булмаған ул заманда Әфраим таулығындағы алыҫ бер битләүҙә леви кешеһе йәшәй ине. Ул Йәһүҙә[†] Бейт-Ләхәменән үҙенә йәриә[†] алды[+].

2Был йәриә, уға асыуланып, атаһы йортона, Йәһүҙәләге Бейт-Ләхәмгә ҡайтып китте. Ул дүрт ай килмәй торғас, 3ир, өгөтләп кире алып ҡайтыр өсөн, уның янына китте. Үҙе менән хеҙмәтсеһен һәм ике ишәген алды. Йәриәһе ирен атаһының йортона алып инде. Йәш ҡатындың атаһы, кейәүен шатланып ҡаршыланы 4һәм үҙендә ебәрмәй тотто. Кейәү кеше ҡайныһында өс төн ҡунды, ашаны-эсте. 5Дүртенсе көндө иртүк торҙолар, кейәү кеше ҡайтырға йыйынды. Ҡайныһы кейәүенә:

– Юлға сығыр алдынан тамаҡ туйҙырып ал, шунан китерһегеҙ, – тине.

6Улар бергә ултырып ашанылар, эстеләр. Ҡайныһы тағы:

– Бер төнгә ҡал, күңелең булғансы ял ит, – тип ҡыҫтаны.

7Леви юлға йыйынғайны ла, ҡайныһы ай-вайына ҡуймай алып ҡалды. 8Бишенсе көнөнә иртүк тороп ҡайтырға булды, ләкин ҡайныһы тағы:

– Тамаҡ туйҙырып ал, төштән һуң ҡайтырһығыҙ әле, – тине.

Ирҙәр тағы икәүләшеп ашаны-эсте. 9Кейәү кеше йәриәһен һәм хеҙмәтсеһен алып ҡайтырға тип торҙо. Ҡайныһы уға:

– Ана, көн кискә ауышты, ҡал, күңелең булғансы ял ит, иртәгә иртүк тороп юлға сығырһығыҙ, – тине.

10Ләкин кейәү кеше, тағы ҡунырға риза булмайынса, юлға сыҡты. Шулай итеп, ул йәриәһе һәм йөк тейәлгән ике ишәге менән Йевус ҡалаһына, йәғни Йәрүсәлимгә[†] килеп етте[+]. 11Улар Йевусҡа етеп килгәндә, көн кисләгәйне инде. Хеҙмәтсеһе хужаһына:

– Әйҙә, ошо йевусиҙәр ҡалаһында ҡунайыҡ, – тине.

12Ләкин хужаһы:

– Юҡ, сит ҡәбилә кешеләренә бармайыҡ, улар бит исраилдарҙан түгел. Әйҙә, Гивғаға барып етеп ҡунайыҡ, – тине. Шунан: 13– Гивғаға йә Рамаға барып етәйек тә икеһенең береһендә ҡунырбыҙ, – тип өҫтәне.

14Улар ары китте. Бинйәминдәр ырыуының Гивға ҡалаһына етәрәк, ҡояш байыны. 15Юлаусылар, ҡунып сығыр өсөн, Гивғаға боролдо. Ҡалаға килеп еткәс, улар ҡала майҙанына барып ултырҙы, ләкин ҡунырға саҡырған кеше булманы.

16Бына бер ҡарт кисләп кенә баҫыуҙан эштән ҡайтып килә ине. Ул үҙе тыумышы менән Әфраим тауҙарынан булып, Гивғала йәшәй торғайны. Был ерҙә йәшәүселәр Бинйәмин ырыуынан ине.

17Ҡала майҙанында ултырған мосафирҙы күреп, ҡарт:

– Ҡайҙан килеп, ҡайҙа китеп бараһың? – тип һораны.

18– Беҙ Йәһүҙә Бейт-Ләхәменән минең төйәгем булған Әфраим таулығының алыҫ битләүенә ҡайтып барабыҙ. Мин Йәһүҙә Бейт-Ләхәменә барғайным. Хәҙер, юл ыңғайында Раббы[†] йортона ғибәҙәт ҡылып китмәксебеҙ, әммә бындағыларҙың береһе лә ҡунырға саҡырмай, – тине. 19– Үҙебеҙ менән ишәктәребеҙ өсөн һаламыбыҙ ҙа, аҙығыбыҙ ҙа бар. Беҙҙең, һинең ҡолдарыңдың, ашар ризығы ла, эсәр шарабы ла бар – үҙемә лә, бына был ҡатынға, һинең ҡолиәңә лә, хеҙмәтсемә лә етерлек. Һис нәмәгә мохтажлығыбыҙ юҡ.

20– Өйөмә рәхим итегеҙ. Нимә кәрәк булһа, шуны үҙем хәстәрләрмен. Тик майҙанда ғына ҡуна күрмәгеҙ, – тине уға ҡарт[+].

21Ҡарт уларҙы өйөнә алып ҡайтты, ишәктәренә ашарға һалды. Мосафирҙар иһә, аяҡтарын йыуып, ашарға ултырҙы. 22Улар шулай кәйефләнеп ултырғанда, ҡаланың аҙғын кешеләре, өйҙө уратып алып, ишек шаҡый башланы. Йорт хужаһына:

– Һиңә килгән кешене сығар, беҙ уны татып ҡарайыҡ, – тип ҡысҡырҙылар[+].

23Йорт хужаһы улар эргәһенә сығып:

– Юҡ, туғандар, ундай енәйәт эш ҡылмағыҙ. Ул бит минең ҡунағым, әшәкелек ҡылмағыҙ, – тине. – 24Ана минең үҙемдең ир ҡулы ҡағылмаған ҡыҙым, ә был кешенең йәриәһе бар, шуларҙы сығарам. Уларҙы көсләгеҙ, теләһә ни эшләгеҙ, тик минең ҡунағыма ундай әшәкелек эшләмәгеҙ.

25Ләкин тегеләр уны тыңларға ла теләмәне. Шунан леви йәриәһен улар янына сығарып ебәрҙе. Теге ирҙәр төнө буйы ҡатынды көсләне, мыҫҡыл итте, таң беленгәс кенә ҡайтарып ебәрҙеләр. 26Ҡатын таң алдынан хужаһы ҡуна ҡалған кешенең ишек төбөнә барып йығылды һәм ҡояш сыҡҡансы шунда ятты.

27Иртәнсәк хужаһы, юлға сыҡмаҡсы булып, ишек асты. Ҡараһа, йәриәһе, ҡулдарын тупһаға һалған килеш, ишек төбөндә ята.

28Ул ҡатынға:

– Тор, әйҙә китәйек, – тине.

Ләкин яуап булманы. Ир уны ишәк өҫтөнә һалды ла ҡайтыр юлға сыҡты. 29Өйөнә ҡайтып еткәс, бысаҡ алып йәриәһенең үле кәүҙәһен ун ике өлөшкә киҫкеләне лә Исраилдың бөтә биләмәләренә ебәрҙе[+]. 30Быны күргән һәр кем:

– Исраил халҡы Мысыр[†] еренән сыҡҡан замандан алып бөгөнгә тиклем бындай хәлдең булғаны ла, күрелгәне лә юҡ ине, – тине. – Ҡарайыҡ, уйлайыҡ, берәй ҡарар ҡабул итәйек.

#### 20


Бинйәминдәргә ҡаршы һуғыш

1Бөтә Исраил[†] халҡы, Дандан алып Беер-Шәвәғкә тиклем һуҙылған ерҙәрҙә, Ғилғәд[†] төбәгендә йәшәгән Исраил халҡы, бөтә йәмғиәт – барыһы бер булып Миспаға Раббы[†] хозурына йыйылды[+]. 2Халыҡтың, Исраил ырыуҙарының бөтә башлыҡтары Алла[†] халҡы йыйынында үҙҙәренең урынын алды – ҡылыс менән ҡоралланған дүрт йөҙ мең йәйәүле яугир ҡатнашты. 3Миспалағы йыйын тураһындағы хәбәр Бинйәмин ырыуына ла барып етте.

Исраилдар:

– Һөйләгеҙ әле, был яуызлыҡ нисек ҡылынды? – тип һораны.

4Теге үлгән ҡатындың ире, леви:

– Мин йәриәм[†] менән бинйәминдәр ҡалаһы Гивғала ҡунырға туҡталдым. 5Гивға кешеләре миңә ҡаныҡты, төндә мин туҡтаған өйҙө ҡамап алды. Мине үлтерергә иттеләр, ә йәриәмде үлтергәнсе көсләнеләр. 6Исраил ерендә оят, әшәке эш ҡылынды! Шуның өсөн мин йәриәмде киҫәктәргә бүлгесләнем дә Исраилдың бөтә биләмәләренә ебәрҙем[+]. 7Ә хәҙер, эй һеҙ, бөтә исраилдар, кәңәш бирегеҙ һәм хәл итегеҙ, – тине.

8Бөтә халыҡ бер кешеләй булып ошолай ҡарар итте:

– Беребеҙ ҙә сатырыбыҙға ҡайтмайбыҙ, өйҙәребеҙгә таралышмайбыҙ. 9Беҙ хәҙер Гивға менән бына нимә эшләйбеҙ: йәрәбә һалып, 10бөтә Исраил ырыуҙарынан йөҙ кешенең тиҫтәһен, мең кешенең йөҙөн, ун мең кешенең меңен алып, уларға Исраилда ҡылған әшәке эше өсөн бинйәминдәр Гивғаһына яза бирергә бара торған ғәскәргә аҙыҡ килтерергә ҡушабыҙ, – тине.

11Шулай итеп, бөтә Исраил халҡы бер булып Гивға ҡалаһына ҡаршы күтәрелде.

12Исраил ырыуҙары бөтә Бинйәмин ырыуы буйлап: «Нисек һеҙ шундай яуызлыҡ ҡыла алдығыҙ? 13Гивғалағы теге ҡәбәхәттәрҙе тотоп бирегеҙ. Беҙ уларҙы үлтереп, Исраилда яманлыҡтың тамырын ҡоротабыҙ», – тип әйтергә илселәрен[†] ебәрҙе. Ләкин Бинйәмин ырыуы үҙҙәренең туғандары булған исраилдарҙың әйткәнен тыңларға теләмәне[+]. 14Улар Исраил халҡына ҡаршы һуғышыр өсөн үҙҙәренең ҡалаларынан Гивғаға йыйылды. 15Ул көндө Гивғанан булған ете йөҙ һайланма яугирҙән тыш, Бинйәмин ырыуының башҡа ҡалаларынан егерме алты мең ҡораллы һуғышсы йыйҙылар[+]. 16Ошо ғәскәр араһында ете йөҙ һулаҡай яугир булып, уларҙың һәр береһе һапҡынан таш бәргәндә баштағы сәс бөртөгөнә лә тейҙерә алған мәргән ине[+]. 17Исраил халҡы иһә, Бинйәмин ырыуынан башҡа, ҡылыс менән ҡоралланған дүрт йөҙ мең кеше йыйҙы. Улар барыһы ла оҫта яугир ине[+].

18Исраилдар, Бейт-Илгә барып, Алланан:

– Арабыҙҙан кем беренсе булып бинйәминдәргә һөжүм итергә тейеш? – тип һораны.

– Беренсе булып Йәһүҙә[†] ырыуы барыр, – тип яуап ҡайтарҙы Раббы[+].

19Иртәгәһен исраилдар килеп Гивға эргәһендә туплам[†] булып урынлашты. 20Улар Бинйәмин ырыуы менән алышыр өсөн Гивға ҡалаһы ҡаршыһында сафҡа теҙелде. 21Бинйәмин яугирҙәре Гивғанан сығып Исраил ғәскәренә һөжүм итте һәм ул көндө егерме ике мең Исраил һуғышсыһын үлтерҙе[+].

22-23Исраил ғәскәре Раббы хозурына барып, кискә тиклем күҙ йәше түкте һәм Унан:

– Ҡәрҙәшебеҙ Бинйәмин халҡы менән тағы алышайыҡмы? – тип һораны.

– Эйе, алышты дауам итегеҙ, – тип яуапланы Раббы.

Икенсе көндө исраилдар күтәренке рух менән әүәлге урындарына теҙелешеп баҫты.

24Шулай итеп, исраилдар тағы Бинйәмин яугирҙәренә ҡаршы күтәрелде. 25Тегеләр иһә Гивғанан сыҡтылар ҙа, исраилдарға һөжүм итеп, уларҙың тағы ҡылыс менән ҡоралланған ун һигеҙ мең яугирен үлтерҙеләр.

26Шул саҡ бөтә Исраил ғәскәре, барлыҡ исраилдар Бейт-Илгә барып, Раббы хозурында ултырып иланы. Ул көндө кискә тиклем ураҙа тоттолар, Раббыға бағышлап тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандары[†] килтерҙеләр. 27-28Алланың Килешеү һандығы[†] ул дәүерҙә шунда – Бейт-Илдә тора, Һарун[†] улы Әлғазарҙан тыуған Пинхас шул һандыҡ янында хеҙмәт итә ине. Исраил ғәскәре Раббынан:

– Ҡәрҙәшебеҙ Бинйәмин ырыуына ҡаршы һуғышты дауам итергәме беҙгә? – тип һораны.

– Дауам итегеҙ. Мин иртәгә уны һеҙҙең ҡулығыҙға тапшырам, – тине Раббы[+].

29Исраил ғәскәре Гивға тирәләй боҫҡон ҡорҙо[+]. 30Үҙҙәре иһә өсөнсө көнөнә лә Бинйәмин һуғышсыларына ҡаршы күтәрелде һәм элекке шикелле Гивға ҡаршыһында сафҡа теҙелде. 31Бинйәмин һуғышсылары алышырға сыҡты һәм, Исраил ғәскәрен ҡыуып килеп, ҡаланан алыҫлашты. Улар элекке һымаҡ исраилдарҙы ҡыра башланы, береһе Бейт-Илгә, икенсеһе ялан буйлап Гивғаға барған юлдарҙа һәм асыҡ урында утыҙға яҡын яугирен үлтерҙе. 32Бинйәмин яугирҙәре: «Беҙ уларҙы әүәлгесә ҡырабыҙ», – тип уйланы. Исраилдар иһә бер-береһенә:

– Әйҙәгеҙ, уларҙан ҡасайыҡ та ҡаланан алыҫҡа, юлдарға алып китәйек, – тине[+].

33Исраилдарҙың төп көсө Бәғел-Тамарға[†] күсте, Гивғаның көнбайышында боҫҡонда ятҡан яугирҙәр йәшеренгән урынынан Гивғаға ынтылды. 34Исраил ғәскәренең ун мең һайланма яугире Гивғаға һөжүм итте һәм аяуһыҙ алыш башланды. Бинйәмин ырыуы һуғышсылары афәт килгәнен аңғармай ине әле. 35Әммә Раббы бинйәминдәрҙе исраилдар алдында тар-мар итте. Ул көндө исраилдар уларҙың ҡылыс тотҡан егерме биш мең дә бер йөҙ кешеһен үлтерҙе.

36Бинйәминдәр үҙҙәренең еңелгәнен аңланы.

Был хәл шулай була: Гивға янында боҫҡонда ятҡан һуғышсыларға ышанған исраилдар Бинйәмин ғәскәре алдында сигенә бирә. 37Боҫҡондағылар иһә сығып Гивғаға уҡтала, уны баҫып ала һәм ундағы бөтә халыҡты ҡылыстан үткәрә[+].

38Исраил ғәскәре менән боҫҡондағы яугирҙәр үҙ-ара алдан килешеп ҡуя: ҡала өҫтөндә ҡуйы төтөн күренеү менән, 39төп көстәр кире боролоп һуғышҡа инергә тейеш була.

Шул арала бинйәминдәр утыҙлап Исраил яугирен үлтергән була. Шуға күрә улар: «Исраилдар элекке алыштарҙағы шикелле тар-мар ителде», – тип уйлай. 40Бына ҡала өҫтөндә төтөн бағанаһы күтәрелә. Бинйәмин яугирҙәре артҡа боролоп ҡараһа, уларҙың ҡалаһы тотош янғын эсендә, уның төтөнө күккә олғаша!

41Исраил ғәскәренең төп көстәре кирегә боролоуға, Бинйәмин һуғышсылары ҡурҡыуға төшә, сөнки афәт килгәнен аңлайҙар. 42Бинйәмин ғәскәре исраилдарҙан юл буйлап сүлгә табан ҡаса башлай, ләкин исраилдар улар артынан ҡыуа төшә. Ҡала яғынан исраилдар килеп етә һәм дошманды ҡырырға тотона. 43Исраил ғәскәре Бинйәмин яугирҙәрен ҡамауға алып, Гивғаның көнсығышындағы ерҙәргә тиклем туҡтауһыҙ эҙәрләп бара. 44Бинйәмин ырыуынан ун һигеҙ мең кеше һәләк була. Улар барыһы ла ғәййәр һуғышсылар була. 45Ҡалғандар боролоп сүлгә, Риммон ҡаяһы яғына, ҡаса. Исраилдар юлдарҙа уларҙың тағы биш меңен юҡ итә, улар артынан Гидғомға тиклем ҡыуа бара һәм йәнә ике меңен үлтерә[+]. 46Ул көнө һәләк булған Бинйәмин яугирҙәре егерме биш мең кеше була. Һәммәһе лә – ҡулына ҡылыс тотҡан батыр һуғышсылар. 47Ҡалған алты йөҙ кеше борола ла сүлгә, Риммон ҡаяһына, ҡаса һәм дүрт ай шунда тора. 48Исраилдар яңынан Бинйәмин ырыуы биләгән ерҙәргә әйләнеп килеп, ундағы кешеләрҙе, мал-тыуарҙы һәм бөтә йән эйәһен ҡыра, тирә-яҡтағы бөтә ҡалаларҙы яндыра.

#### 21


Бинйәмин егеттәрен өйләндереү

1Исраилдар[†] Миспала йыйылғас: «Беҙҙең беребеҙ ҙә ҡыҙҙарын Бинйәмин улдарына кәләш итеп бирмәйәсәк», – тип ант иткәйне[+].

2Ә хәҙер исраилдар Бейт-Илгә килделәр һәм, Алла[†] хозурында ултырып, кискә тиклем ҡысҡырып-ҡысҡырып иланылар.

3– Эй Исраил Аллаһы Раббы[†]! Ниңә Исраилда был хәл булды? Ни өсөн Исраилдың бер ырыуы ҡыйылды? – тиештеләр.

4Иртәгәһенә исраилдар иртүк торҙолар ҙа ошо урында ҡорбан[†] усағы төҙөнөләр һәм тотош яндырыу ҡорбаны менән татыулыҡ ҡорбаны килтерҙеләр.

5Улар бер-береһенән:

– Исраилдың барлыҡ ырыуҙарынан Раббы хозурында уҙғарылған йыйынға килмәй ҡалғандар бармы? – тип һораны.

Сөнки улар Миспаға Раббы алдына килмәгән һәр бер кеше үлемгә дусар ителәсәк, тип ныҡлы ант иткәйне. 6Исраил халҡы үҙ туғандары булған Бинйәмин ырыуын ҡыҙғанды һәм:

– Бөгөн Исраилдың бер ырыуы юҡ булды, – тип әсенде. –[+] 7Уларҙың иҫән ҡалғандары өсөн ҡайҙан кәләш табабыҙ? Беҙ бит үҙ ҡыҙҙарыбыҙҙы уларға ҡатынлыҡҡа бирмәҫкә Раббының исеме менән ант иттек.

8Шунан улар бер-береһенән:

– Исраил ырыуҙарынан Раббы алдына Миспаға килмәй ҡалғандар бармы? – тип һораша башланылар.

Шунда Ғилғәд[†] Явешында йәшәүселәрҙән һис кем тупламға[†] йыйынға килмәгәне мәғлүм булды,[+] 9сөнки халыҡты барлағанда, Ғилғәд Явешынан берәү ҙә юҡ ине. 10Исраил йәмғиәте Ғилғәд Явешына ун ике мең яугирҙе юлланы һәм уларға:

– Барығыҙ, Ғилғәд Явешы кешеләрен ҡатын-ҡыҙҙары, бала-сағалары менән бергә ҡылыстан үткәрегеҙ, – тип бойорҙо. 11– Бына нимә эшләгеҙ: һәр ир-атты һәм ир татыған ҡатынды, харам ҡылып, юҡ итегеҙ[+].

12Яугирҙәр, Ғилғәд Явешында ир-ат татымаған дүрт йөҙ ғиффәтле ҡыҙҙы табып, уларҙы Ҡәнғән[†] ерендәге Шилоға тупламға алып килделәр[+].

13Тотош йәмғиәт Риммон ҡаяһындағы Бинйәмин яугирҙәренә хәбәр ебәреп, тыныслыҡ иғлан итте[+]. 14Бинйәмин яугирҙәре өйҙәренә ҡайтты, һәм исраилдар уларға Ғилғәд Явешының тере ҡалдырылған ҡыҙҙарын кәләш итеп бирҙе. Ләкин ҡыҙҙар етмәй булып сыҡты.

15Халыҡ Бинйәмин ырыуын ҡыҙғанды, сөнки Раббы Исраил ырыуҙарын бөтөн килеш һаҡламаны. 16Халыҡтың аҡһаҡалдары:[†]

– Ҡалған Бинйәмин улдарына ҡайҙан кәләш табып бирәбеҙ? Уларҙың ырыуынан ҡатын-ҡыҙҙар ҡырылып бөттө бит, – тинеләр. 17– Биләмә итеп бирелгән ер, әйҙә, Бинйәмин ырыуында ҡалһын. Исраилдың бер ырыуы ла ҡоромаһын! 18Ләкин беҙ ҡыҙҙарыбыҙҙы уларға кәләш итеп бирә алмайбыҙ, сөнки Исраил халҡы: «Бинйәмингә кәләш биргән кешегә ҡарғыш төшһөн», – тип ант итте.

19Улар:

– Бына Шило ҡалаһында йыл да Раббы байрамы була бит. Был Бейт-Илдән төньяҡтараҡ, Бейт-Илдән Шәхәмгә бара торған юлдан көнсығышта һәм Левонанан көньяҡтараҡ, – тинеләр.

20Бинйәмин егеттәренә:

– Барығыҙ ҙа йөҙөм баҡсаларында йәшенеп тороғоҙ. 21Шило ҡыҙҙары күмәкләшеп бейергә төшһә, йүгереп сығығыҙ ҙа, һәр ҡайһығыҙ үҙегеҙгә кәләшлеккә берәй ҡыҙ эләктерә һалып, Бинйәмин еренә ҡайтығыҙ[+]. 22Аталары йә ағалары ялыу менән килһә, беҙ: «Беҙҙең хаҡҡа уларҙы ғәфү итегеҙ инде. Беҙ уларҙың һәр ҡайһыһын һуғышта кәләшле итә алманыҡ. Ә һеҙ ҡыҙҙарығыҙҙы уларға үҙегеҙ бирмәгәс, был эштә һеҙҙең ғәйебегеҙ юҡ», – тип әйтербеҙ.

23Бинйәминдәр шулай эшләне. Улар, күмәк бейеүҙә ҡатнашҡан ҡыҙҙарҙы урлап, үҙ биләмәләренә кәләш итеп алып ҡайтты. Шунда ҡалаларын ҡабат төҙөп, йәшәй башланылар.

24Исраилдар ҙа өйҙәренә таралышты, һәр береһе үҙ ырыуына, үҙ нәҫеленә әйләнеп ҡайтты – барыһы ла үҙ биләмәләренә таралышты.

25Ул заманда Исраилдың батшаһы юҡ ине: һәр кем нисек дөрөҫ тип тапһа, шулай эшләй торғайны[+].

### Рут

#### Рут

Рут


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Инеш һүҙ


Рут китабы

Рут тарихы Исраилда хакимдар идара иткән ғәрәсәтле һәм ҡатмарлы осорға ҡараһа ла, унда Хакимдар китабында тасуир ителгәндәр менән уртаҡлығы булмаған һил ғаилә тормошо һүрәтләнә.

Китаптың төп персонажы – Исраилға сиктәш Моав тигән ерҙә тыуып-үҫкән Рут исемле йәш ҡатын. Моавтар исраилдар менән дошманлашып йәшәгән, һәм уларға Исраил халҡы менән ҡатнашыу тыйылған булған (ҡарағыҙ: Ҡабатлап әйтелгән ҡанун, 23-сө бүлек). Әммә Рут Исраил кешеһенә кейәүгә сыға, ире вафат булғас, ҡәйнәһе Ноғомиға тоғро ҡала, шунлыҡтан ҡәйнәһенең халҡы һәм Аллаһы Руттың да халҡына һәм Аллаһына әүерелә.

Китап һуңында Рут тоҡомона ҡарағандарҙың исемлеге бирелә, был исемлектән Исраилдың иң бөйөк батшаһы Дауыттың ҡарт өләсәһе Рут булғанлығын беләбеҙ. Әгәр кеше Аллаға ихлас ышана һәм уның ҡағиҙәләре буйынса йәшәй икән, сығышы мөһим түгел.

#### 1


Аслыҡ һәм күсенеү

1Исраилда[†] хакимдар идара иткән осорҙа илдә йот башланды. Шул арҡала Йәһүҙә[†] биләмәһендәге Бейт-Ләхәм тигән ҡаланан бер кеше ҡатыны һәм ике улы менән Моав[†] еренә күсенде[+]. 2Был кешенең исеме – Әлимәләх, ҡатыныныҡы – Ноғоми, ә улдарыныҡы Махлон менән Килйон ине. Йәһүҙә биләмәһендәге Бейт-Ләхәм ҡалаһынан, Әфраҫ ерҙәренән булған был ғаилә Моав иленә күсеп килеп, шунда төйәкләнде. 3Ноғомиҙың ире Әлимәләх ошонда вафат булды, ҡатын улдары менән генә ҡалды. 4Ике улы ла моав ҡыҙҙарына өйләнде: уларҙың береһенең исеме – Ғорпа, икенсеһенеке Рут ине. Ун йыл самаһы унда йәшәгәс, 5Махлон менән Килйон да үлеп китте. Ноғоми ике улынан да, иренән дә мәхрүм ҡалды.


Бейт-Ләхәмгә ҡайтыу

6Раббының Үҙ халҡына илтифат күрһәтеп, икмәк биргәнен ишеткәс, Ноғоми килендәре менән Моавтан тыуған иленә ҡайтырға булды. 7Йәшәп ятҡан урындарын ташлап, ул килендәре менән Йәһүҙә тарафына йүнәлде. Китеп барышлай, 8Ноғоми килендәренә:

– Барығыҙ, әсәйҙәрегеҙ йортона ҡайтығыҙ. Һеҙ мәрхүмдәргә һәм миңә ҡарата игелекле булған кеүек, Раббы[†] һеҙгә ҡарата ла мәрхәмәтле[†] булһын. 9Раббы һәр берегеҙгә яңы ир йортонда рәхәтлек табырға насип итһен, – тине.

Ул хушлашып килендәрен үпте, ләкин улар ҡысҡырып илай-илай:

10– Беҙ һинең менән барабыҙ, һинең халҡың араһында йәшәйбеҙ, – тинеләр.

11Әммә Ноғоми:

– Юҡ, ҡыҙҙарым, барығыҙ, ҡайтығыҙ. Минең менән барып һеҙгә ни фәтүә? Уларға сығырбыҙ, тиер инегеҙ, мин башҡаса улдар таба алмайым. 12Бар, ҡайтығыҙ, ҡыҙҙарым, иргә барыр өсөн ҡартмын инде. Әгәр: «Бала табырға өмөтөм бар әле», – тип уйлаһам да, бөгөнгө төндө ир менән үткәреп, улдар тапһам да, 13уларҙың ҙурайғанын көтөп, тормошҡа сыҡмай йөрөрһөгөҙмө ни? Юҡ, ҡыҙҙарым, бергә күтәрешер өсөн минең яҙмышым үтә әсенешле: сөнки Раббының ҡулы миңә ҡаршы[+].

14Килендәре тағы ла нығыраҡ илай башланы. Ғорпа ҡәйнәһе менән үбешеп хушлашты ла китеп барҙы. Ә Рут, ҡәйнәһенә һыйынып, уның янында ҡалды.

15Ноғоми уға:

– Күрәһеңме, килендәшең үҙ халҡына, үҙ илаһтарына ҡайтырға булды, бар, һин дә уның менән кит, – тине[+].

16Ләкин Рут:

– Яңғыҙыңды ташлап ҡалдырырға өгөтләмә мине. Һин ҡайҙа барһаң, мин дә шунда барам, һин ҡайҙа төйәкләнһәң, мин дә шунда төйәкләнәм. Һинең халҡың – минең халҡым, һинең Аллаң минең Аллам булыр. 17Һин ҡайҙа үләһең, мин дә шунда үлермен, мин дә шунда ерләнермен. Әгәр ҙә беҙҙе тик үлем генә айырмаһа, мине Раббының ҡаты ҡәһәре һуҡһын! – тип яуап ҡайтарҙы[+].

18Ноғоми Руттың үҙе менән барырға ныҡлы ҡарар иткәнен аңланы һәм башҡаса уны өгөтләмәне. 19Улар шулай бергәләшеп Бейт-Ләхәмгә юлланды, унда килеп еткәс, бөтә халыҡ уларға ҡарап хайран ҡалды, ҡатындар бер-береһенән: «Ысынлап та, Ноғомимы был?» – тип һорашты. 20Ноғоми уларға:

– Бүтәнсә мине Ноғоми тип йөрөтмәгеҙ, миңә Мара[*] тип әйтегеҙ, сөнки сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе тормошомдо әсе итте! 21Илемдән тулы сыҡҡайным, Раббы мине буш ҡул ҡайтарҙы. Ниңә һеҙ миңә Ноғоми тип өндәшәһегеҙ? Раббы миңә ҡаршы булды, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе мине хәсрәткә һалды, – тине.

22Ноғоми моав килене Рут менән Моав иленән ана шулай ҡайтып төштө. Улар Бейт-Ләхәмгә килгән осорҙа арпа урағы башланғайны[+].

#### 2


Рут менән Боғаздың осрашыуы

1Ноғомиҙың ире Әлимәләхтең үҙе менән бер нәҫелдән Боғаз тигән туғаны булып, ул бай һәм хөрмәтле кеше ине[+].

2Бер көндө Моав[†] ҡыҙы Рут Ноғомиға:

– Рөхсәт итһәң, мин, баҫыуға сығып, берәй мәрхәмәтле[†] кеше артынан башаҡ йыйып ҡайтыр инем, – тине.

– Бар, ҡыҙым, – тине Ноғоми.

3Шулай итеп, Рут баҫыуға китте, ураҡсылар артынан башаҡ йыя башланы. Баҡһаң, был баҫыу Әлимәләх нәҫеленән булған Боғаздыҡы булып сыҡты. 4Бына бер ваҡыт Бейт-Ләхәмдән Боғаз килеп, ураҡсыларҙы сәләмләне:

– Раббы[†] һеҙҙең менән булһын!

Ураҡсылар уға:

– Раббы һиңә фатихаһын бирһен, – тип яуапланы[+].

5Боғаз ураҡсыларға күҙ-ҡолаҡ булып йөрөгән хеҙмәтсеһенән:

– Анау йәш ҡатын кемдеке ул? – тип һораны.

6Хеҙмәтсе уға:

– Был Ноғоми менән Моав иленән килгән Моав ҡыҙы ул, – тине. – 7Минән: «Ураҡсыларҙан һуң көлтәләр араһында ҡойолоп ҡалған башаҡтарҙы йыйырға рөхсәт итһәгеҙ ине», – тип һорағайны. Иртә таңдан килеп, шунан бирле туҡтамай, сатырға ла инмәй тиерлек.

8– Ҡара әле, ҡыҙым, – тине Боғаз Рутҡа. – Башаҡ сүпләргә башҡалар баҫыуына йөрөмә, ошонан китмә, минең ураҡсы ҡатындар янында йөрө. 9Ураҡсылар ҡайһы баҫыуҙа ура, шулар артынан йөрө. Мин үҙемдең кешеләргә ныҡлап әйттем: һине йәберләмәҫтәр. Һыуһаһаң, һыуҙы хеҙмәтселәрем алып килгән һауыттан эс, – тине.

10Рут эйелеп йөҙтүбән ергә ҡапланды ла:

– Мин ни өсөн һинең күҙеңдә шулай мәрхәмәт ҡаҙандым? Сит ил кешеһе булыуыма ҡарамаҫтан, ниңә мине хәстәрләйһең? – тип һораны[+].

11Боғаз уға:

– Ирең үлгәндән һуң ҡәйнәңде нисек баҡҡаныңды миңә һөйләнеләр, атай-әсәйеңде, тыуған илеңде ҡалдырып, бығаса үҙең белмәгән-күрмәгән халыҡ араһында йәшәргә килгәнһең. 12Ҡылған игелегең өсөн Раббы һиңә рәхмәтен бирһен! Исраил[†] Аллаһы Раббының ҡанаты аҫтына һыйынырға тип килгән һине Раббы Үҙе бүләкләһен, – тине[+].

13Рут:

– Миңә ҡарата рәхимлеһең, әфәндем. Һинең хеҙмәтсе ҡатындарың араһынан булмаһам да, мин ҡолоңдо тынысландырҙың, яғымлы һүҙҙәрең менән күңелемде йыуаттың, – тине[+].

14Төшкө аш мәле еткәс, Боғаз уға:

– Кил, ултыр, ашап-эсеп ал, – тине. – Икмәгеңде шарап һеркәһенә манып аша.

Рут ураҡсылар менән йәнәш ултырҙы, Боғаз уға ҡурмас бирҙе. Ҡатын туйғансы ашаны, алдынан артып та ҡалды. 15Шунан һуң Рут ҡойолған башаҡтарҙы йыя китте. Боғаз иһә кешеләренә:

– Көлтә араһында ҡалған башаҡтарҙы ла сүпләһен: теймәгеҙ уға[+]. 16Көлтә бәйләгән саҡта, юрамал башаҡтарҙы төшөрөп ҡалдырығыҙ – йыйһын, уға һүҙ әйтмәгеҙ, – тине.

17Рут кискә тиклем башаҡ сүпләне. Йыйғанын һуғып алғас, бер эфа[*] тирәһе арпа сыҡты. 18Шунан ул арпаны алып ҡалаға ҡайтты һәм йыйған ашлығын ҡәйнәһенә күрһәтте. Төшкө аштан артып ҡалған ҡурмасты ла бирҙе.

19Ҡәйнәһе уға:

– Бөгөн ҡайҙа башаҡ йыйҙың? Ҡайҙа эшләнең? Һиңә яҡшылыҡ күрһәткән кешегә рәхмәт яуһын, – тине.

Рут ҡәйнәһенә ҡайҙа эшләгәнен һөйләне:

– Бөгөн мин баҫыуында башаҡ йыйған кешенең исеме Боғаз, – тине.

20– Уға Раббының рәхмәте төшһөн! – тине Ноғоми килененә. – Ул иҫәндәрҙе лә, үлгәндәрҙе лә мәрхәмәтенән ҡалдырмай.

Шунан:

– Боғаз беҙҙең яҡын туғандарыбыҙҙан, ғаиләбеҙҙе үҙенең ҡурсалауы аҫтына алырға бурыслы йолоусыбыҙ, – тине.

21Моав ҡыҙы Рут:

– Ул миңә хатта: «Ураҡ бөткәнсе минең хеҙмәтселәрем янында йөрө», – тип әйтте, – тине.

22Ноғоми килененә:

– Ҡыҙым, уның ураҡсылары янында йөрөүең яҡшы, юҡһа икенсе баҫыуҙа һине рәнйетеүҙәре бар, – тине.

23Рут, арпа һәм бойҙай урағы бөткәнсе Боғаздың ураҡсылары янында йөрөп, башаҡ сүпләне һәм ҡәйнәһе менән бергә йәшәне.

#### 3


Боғаздың Рутты хәстәрләүе

1Бер көндө ҡәйнәһе Ноғоми Рутҡа:

– Ҡыҙым, һиңә йәшәр өсөн именерәк һәм яҡшыраҡ урын табырға теләйем. 2Теге ваҡыт һин уның ураҡсылары менән баҫыуында булған Боғаз, беҙҙең туғаныбыҙ, бөгөн кискеһен ырҙын табағында арпа елгәртәсәк. 3Һин йыуынып таҙарын, матур итеп кейен, еҫле май һөрт тә ырҙын табағына бар. Ләкин Боғаз ашап-эсеп алмайынса, күҙенә салынма. 4Уның ҡайҙа йоҡларға ятҡанын ҡарап тор ҙа, өҫ ябыуын һирпеп асып, уның аяҡ осона барып ят – артабан нимә эшләргә икәнен ул үҙе өйрәтер, – тине.

5– Бөтәһен дә һин әйткәнсә эшләрмен, – тине Рут.

6Ул, ырҙын табағына барып, бөтәһен дә ҡәйнәһе әйткәнсә эшләне. 7Боғаз ашап-эсеп алғандан һуң, кәйефләнеп, иген эҫкерте төбөнә йоҡларға ятты. Рут, йәшерен генә уның эргәһенә килеп, Боғаздың өҫ ябыуын һирпеп асты ла уның аяҡ осона ятты. 8Төн уртаһында ир һиҫкәнеп уянып китте лә аяҡ осонда бер ҡатындың ятҡанын абайланы.

9– Һин кем? – тип һораны ул.

– Мин ҡолоң Рут булам. Мине үҙ ҡанатың аҫтына алһаңсы. Һин беҙҙең ғаиләбеҙҙең йолоусыһы бит, – тине Рут[+].

10– Һиңә, ҡыҙым, Раббының рәхмәте төшһөн. Был юлы һин элеккенән дә дөрөҫөрәк эшләнең – ярлымы, баймы, йәш егеттәр артынан йүгермәнең. 11Ҡурҡма, ҡыҙым, нимә һораһаң, шуның бөтәһен дә эшләрмен. Ҡалабыҙҙың бар халҡы белә: һин хөрмәткә лайыҡлы ҡатынһың[+]. 12Дөрөҫ әйтәһең, мин һеҙҙең ғаиләгеҙҙең йолоусыһымын, шуға ла ярҙам итергә тейешмен, ләкин һинең миңә ҡарағанда ла яҡыныраҡ туғаның бар. 13Бөгөн бында ҡуна ҡал да, иртәгә, әгәр ҙә ул үҙ бурысын үтәһә, яҡшы, әйҙә шулай итһен. Әгәр ҙә уның ярҙам иткеһе килмәһә, тере Раббы[†] шаһит: һине мин үҙем алырмын. Йоҡла, таң атмай әле, – тине Боғаз.

14Рут таңға тиклем уның аяҡ осонда йоҡланы ла, кеше күргеләгәнсе, иртүк торҙо. Боғаз: «Ырҙын табағына ҡатын-ҡыҙ килгәнен бер кем дә белмәһен ине», – тип уйлап 15Рутҡа:

– Ҡана, шәлеңде бир. Йәйеп тотоп тор, – тине.

Рут шәлен тотоп торҙо, ә Боғаз унда алты үлсәм арпа һалып күтәртте лә, үҙе ҡалаға ҡайтып китте.

16Рут ҡәйнәһе янына ҡайтты. Ноғоми унан:

– Хәлдәр нисек, ҡыҙым? – тип һораны.

Рут Боғаздың уның өсөн нимәләр эшләгәнен ҡәйнәһенә һөйләп бирҙе. 17Шунан:

– Ул бына ошо алты үлсәм арпаны миңә: «Ҡәйнәң янына буш ҡул менән ҡайтма», тип бирҙе, – тине.

18Ҡәйнәһе:

– Ҡыҙым, сабыр ғына көт, оҙаҡламай эштең ни менән бөтөрөн белерһең. Сөнки ул әйткән һүҙен көнөндә тамамламайынса тыныслана торған кеше түгел, – тине.

#### 4


Боғаздың Рутҡа өйләнеүе

1Боғаз иһә ҡала ҡапҡаһы[†] төбөнә барып ултырҙы. Ҡараһа, бая әйткән яҡын туғаны килә ята. Боғаз уға:

– Бында килеп ултыр әле, – тип өндәште.

Тегеһе ултырҙы[+].

2Боғаз ҡаланың аҡһаҡалдарынан[†] ун кеше саҡырып килтерҙе лә уларға:

– Ошонда ултырығыҙ, – тине.

Улар ҙа ултырышты.

3Шунан Боғаз, туғанына ҡарап, һүҙ башланы:

– Моав[†] иленән ҡайтҡан Ноғоми ҡәрҙәшебеҙ Әлимәләхтең ер бүлемен һата. 4Һиңә шуны хәбәр итергә булдым. Ошонда йыйылған кешеләр, ил аҡһаҡалдары алдында һин ошо баҫыуҙы һатып алырға ризаһыңмы? Алыр булһаң – ал, алмаҫ булһаң – әйт, мин беләйем. Туғанлыҡ хоҡуғы иң тәүҙә һиндә бит, мин – һинән һуң, – тине.

– Һатып алам, – тип яуапланы теге кеше[+].

5– Ноғомиҙың баҫыуын алған осраҡта, һин уның киленен, Моавтан килгән тол ҡатын Рутты ла алырға тейеш булаһың, сөнки биләмә уның мәрхүм иренең ғаиләһендә ҡалырға тейеш, – тине Боғаз[+].

6Боғаздың туғаны иһә былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Ул баҫыу өсөн йолом түләп, үҙ мөлкәтемә зыян килтерер хәлем юҡ. Шулай булғас, һатып алыу хоҡуғы һиңә күсһен, мин йолом түләй алмайым, – тине.

7Элек Исраил[†] ерендә йолом түләү, алмашыу һымаҡ эштәрҙә килешеүҙең[†] тамамланғанын белдерер өсөн, ике яҡтың береһе аяҡ кейемен сисеп икенсеһенә биргән, һәм исраилдар килешеүҙе шулай раҫлаған[+].

8Шунда теге туған кеше Боғазға:

– Һин үҙең һатып ал, – тине лә аяҡ кейемен сисеп бирҙе.

9Боғаз аҡһаҡалдарға һәм йыйылған халыҡҡа:

– Һеҙ хәҙер барығыҙ ҙа Әлимәләхтең һәм Килйон менән Махлондың өлөшөн Ноғомиҙан һатып алыуыма шаһитһығыҙ. 10Шулай уҡ мин Махлондың тол ҡатынын, Моав ҡыҙы Рутты ла, үҙемә ҡатынлыҡҡа алам, сөнки мәрхүмдең вариҫтары уның биләмәһен мираҫ итеп алырға, туғандарының нәҫеле менән бергә уның да нәҫеле дауам итергә, уның да исеме тыуған ерендә ошо ҡапҡа төбөндә яңғырарға тейеш. Бөгөн һеҙ быға шаһитһығыҙ! – тине[+].

11Ҡапҡа янында торған кешеләр һәм аҡһаҡалдар быны раҫланы:

– Беҙ шаһитбыҙ! Раббы[†] һинең өйөңә ингән ҡатынды Исраил йортон ҡорған Рәхилә менән Лиә һымаҡ итһен! Әфраҫала ҡеүәтле бул, Бейт-Ләхәмдә исемең дан ҡаҙанһын![+] 12Раббы һинең йортоңдо ошо йәш ҡатындан бирәсәк тоҡом аша Тамар Йәһүҙәгә[†] табып биргән Пәрәстең йорто һымаҡ итһен! – тип теләк теләнеләр[+].


Дауыттың нәҫеле

13Шулай итеп, Боғаз Рутҡа өйләнде. Улар ҡушылғандан һуң, Раббының рәхмәте менән Рут ауырға ҡалды һәм малай тапты[+].

14Ҡатындар Ноғомиға:

– Һине нәҫелдән яҙҙырмаған Раббы мөбәрәк булһын! Был баланың исеме Исраилда дан ҡаҙанһын! – тинеләр. – 15Ул тормошоңдо яңыртыр, ҡартлығыңда үҙеңә терәк булыр! Уны бит һиңә ете улдан да артыҡ булған, һине яратҡан киленең табып бирҙе![+]

16Ноғоми сабыйҙы алып күкрәгенә ҡыҫты һәм ҡулынан төшөрмәй ҡараны.

17Күрше ҡатындар балаға исем ҡушып:

– Ноғомиҙың улы тыуҙы, – тинеләр. Уны Ғовед тип атанылар. Ғовед – Ишайҙың, Ишай – Дауыттың[†] атаһы.


Дауыт батшаның шәжәрәһе

18[•]Бына Пәрәс нәҫеленең шәжәрәһе: Пәрәстән – Хесрон,[+] 19Хесрондан – Рам, Рамдан – Ғамминадав, 20Ғамминадавтан – Нахшон, Нахшондан – Салма,[+] 21Салманан – Боғаз, Боғаздан – Ғовед, 22Ғоведтан Ишай тыуҙы, ә Ишайҙың улы иһә – Дауыт.

### І Батшалар

#### І Батшалар

І Батшалар


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Инеш һүҙ


Батшалар. Беренсе китап

Йәһүд традицияһында беренсе һәм икенсе «Батшалар» китаптары Шемуил китаптары тип йөрөтөлә. Был китаптарҙың баш өлөшөндә Шемуил пәйғәмбәрҙең донъяға килеүе һәм Исраил халҡы тарихындағы урыны тураһында һөйләнелә. Шемуил Алланың пәйғәмбәре һәм Исраилдың һуңғы хакимы була. Китаптың тәүге бүлектәрендә (1–7) Шемуилдың Исраил халҡына идара иткәндәге тормошо һүрәтләнә. Ул батша ла, баш ҡаһин да булмай, әммә ҡанунды боҙған улдарына ла хужа була алмаған баш ҡаһин Ғәлигә ҡарағанда Аллаға тоғрораҡ булып сыға.

Ләкин хикәйәләү үҙәгендә Шемуил түгел, ә Исраилдың Шемуил батшалыҡҡа мәсехләгән беренсе батшалары тора (мәсехләү йолаһы кешене үтә мөһим хеҙмәткә бағышлауҙы аңлата). Артабанғы бүлектәрҙә (8–15) батша хакимлығы урынлашыуы һәм дошмансыл халыҡтарға ҡаршы һуғыштар тураһында һөйләнелә. Исраилдың беренсе батшаһы Шаул Алла халҡына лайыҡһыҙ идарасы булып сыға. Шул саҡта Шемуил Алланың йәш көтөүсе Дауытты батшалыҡҡа мәсехләргә саҡырған тауышын ишетә. Исраилдың артабанғы тарихы нәҡ уға бәйле була.

Әммә Дауыт шунда уҡ тәхеткә ултыртылмай, тәүҙә ул Шаул батшаның һарайында хеҙмәт итә, шунан һуң унан ҡасып, йәшенеп йөрөргә мәжбүр була (16–30-сы бүлектәр). Дауыт Алла тарафынан һайланған батша булһа ла, тәхетте көс менән тартып алырға теләмәй һәм Шаулдың ғүмере өҙөлгәнен көтөргә тейеш була. Беренсе китаптың аҙағында Шаулдың Раббынан ситләшеүе һәм тылсым ҡулланыуы, шунан үҙенең дә, улдарының да яуҙа һәләк булыуы тураһында бәйән ителә (31-се бүлек).

#### 1


Шемуилдың тыуыуы

1Әфраим таулығындағы Рамаҫаим-Суфим[*] ҡалаһында бер кеше йәшәй ине. Уның исеме Әлҡана булып, Әфраим ырыуынан Йерохамдың улы ине. Йерохам – Әлиһу, Әлиһу – Тоху, ә Тоху иһә Суфтың улы. 2Әлҡананың ике ҡатыны булып, береһенең исеме – Ханна, икенсеһенеке Пенинна ине. Пениннаның балалары бар, ә Ханна балаһыҙ ине.

3Әлҡана, Күк ғәскәрҙәре Раббыһына ғибәҙәт ҡылыу һәм ҡорбан[†] салыу өсөн, йыл һайын тәғәйен көндәрҙә үҙ ҡалаһынан Шилоға бара торғайны. Унда Ғәлиҙең ике улы, Хофни менән Пинхас, Раббының ҡаһиндары[†] ине[+]. 4Ҡорбан салған көндө Әлҡана ҡатыны Пениннаға һәм уның улдары менән ҡыҙҙарына иттән берәр өлөш,[+] 5Ханнаға айырым өлөш бирә ине, сөнки Раббы[†] Ханнаны түлһеҙ итһә лә, Әлҡана уны нығыраҡ ярата торғайны. 6Раббы Ханнаны әсә булыу бәхетенән мәхрүм иткәнгә күрә, көндәше Пенинна уның йәненә тейә, кәмһетә. 7Раббы йортона барған һайын йылдың-йылы шулай була. Тегеһе уның йәненә тейә, быныһы илай, тамағына ашамай. 8Ире Әлҡана иһә:

– Ханна! – тиер ине. – Һин ниңә илайһың, нишләп ашамайһың? Ни өсөн шул тиклем өҙгөләнәһең? Мин һинең өсөн ун улдан да артығыраҡ түгелме ни[+]?

9Бер көндө улар Шилола ашап-эскәндән һуң, Ханна урынынан торҙо. Ғәли ҡаһин Раббы йортоноң ишеге янында ултырғыста ултыра ине[+]. 10Күңелен хәсрәт баҫҡан ҡатын әрнеп илай-илай Раббыға ялбарҙы. 11Нәҙер әйтеп, былай тине:

– Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, мин ҡолоңдоң ҡайғыһына күҙ һалып, иҫеңә алһаң, ҡолоңдо онотмайынса бер ир бала бирһәң, уны, башына бәке лә тейҙермәйенсә, Раббыға бағышлар инем[+].

12Ҡатын оҙаҡ итеп Раббыға доға ҡылған мәлдә, Ғәли уның ирендәренә ҡарап ултырҙы. 13Ханна күңеленән генә ялбара, уның тик ирендәре генә ҡыбырлай, ә тауышы ишетелмәй ине. Шунлыҡтан Ғәли уны иҫерек тип уйланы.

14– Ҡасанға тиклем иҫерек йөрөрһөң? Шарабыңдан айны инде! – тине уға Ғәли.

15– Юҡ, хакимым! Мин – йәне ғазаплы ҡатынмын. Шарап та, хәмер ҙә эсмәнем, Раббыма күңелемде бушатам, – тип яуап бирҙе Ханна. – 16Мин ҡолоңдо йүнһеҙ ҡатын тип уйлама. Сикһеҙ ҡайғым менән һағышымды һөйләүем был.

17– Бар, иҫән-аман йөрө. Исраил[†] Аллаһы һорағаныңды бирә күрһен, – тип яуапланы Ғәли Ханнаға.

18Ҡатын:

– Мин ҡолоң күңелеңә хуш килһәм икән! – тине лә үҙ юлынан китте. Барып тамағына ашаны, йөҙө лә элекке кеүек ҡайғылы түгел ине инде[+].

19Иртәгәһенә таңдан тороп Раббыға ғибәҙәт ҡылдылар ҙа Рамалағы өйҙәренә әйләнеп ҡайттылар. Әлҡана ҡатыны менән яҡынлыҡ ҡылды, һәм Раббы Ханнаны иҫенә төшөрҙө. 20Ханна ауырға ҡалды һәм, мәле еткәс, ир бала тапты. «Мин уны Раббынан һорап алдым», – тип, Шемуил[*] тигән исем ҡушты.


Ханнаның Шемуилды Аллаға бағышлауы

21Ире Әлҡана бөтә ғаиләһе менән Раббыға йыллыҡ ҡорбандарын биреү, нәҙерҙәрен үтәү өсөн Шилоға юлланды. 22Ханна иһә уның менән барманы. Иренә:

– Баланы имсәктән айырғас, уны Раббы хозурына үҙем алып барырмын да ул шунда ғүмерлеккә ҡалыр, – тине.

23– Нисек ҡулай күрәһең, шулай эшлә, – тине уға ире Әлҡана. – Имсәк ташлатҡанға тиклем ҡал. Раббы әйткәнеңде ғәмәл ҡылһын.

Ҡатын өйҙә ҡалды һәм улын күкрәгенән айырғанға тиклем имеҙҙе.

24Сабыйҙы имсәк ташлатҡас, Ханна, өс йәшлек үгеҙ, бер эфа[*] он, бер турһыҡ шарап алып, улын Раббының Шилолағы йортона алып килде. Бала әле сабый ғына ине. 25Үгеҙҙе салғандан һуң, сабыйҙы Ғәлигә килтерҙеләр.

26– Эй хакимым! Ғүмерең менән ант итәм, хакимым, – тине Ханна. – Яныңда тороп Раббыға ялбарған ҡатын мин. 27Ошо бала өсөн доға ҡылғайным. Раббы үтенесемде ҡабул итте, һорағанымды бирҙе. 28Һәм бына мин уны Раббыға бирәм. Инде ғүмере буйы Раббыныҡы булһын.

Шунан улар Раббыға сәждә ҡылдылар.

#### 2


Ханнаның доғаһы

1Ханна Раббыға былай тип доға ҡылды:

«Раббы[†] йөрәгемә шатлыҡ бирҙе.
Раббы менән көс-ҡеүәтем артты.
Дошмандар алдында ауыҙ йырам,
Сөнки ҡотҡарыуыңа ҡыуанам[+].
2Изгелектә[†] Раббыға тиңе юҡ,
Эйе, Һинең кеүек һис кем юҡ, йә Раббы!
Аллабыҙ кеүек һыйыныр ҡаябыҙ юҡ[+].
3Һауалы хәбәрҙәр ҡуйыртмағыҙ,
Телегеҙҙән тәкәббер һүҙҙәр сыҡмаһын,
Сөнки Раббы – бар нәмәне белгән Алла[†].
Һәр эш Уның тарафынан үлсәмле.
4Көслөләрҙең йәйәләре һыныр,
Көсһөҙ иһә ғәйрәт менән билен быуыр[+].
5Туҡ булғандар бер һыныҡ икмәк өсөн бил бөгөр,
Ас булғаны һый-хөрмәттә йәшәр.
Түлһеҙ ҡатын ете бала табыр,
Күп балалы япа-яңғыҙ һулыр[+].
6Раббы үлтерер ҙә, терелтер ҙә,
Үлеләр донъяһына[†] ырғытыр һәм сығарыр[+].
7Раббы ярлыландырыр ҙа, байытыр ҙа,
Түбән дә төшөрөр, күтәрер ҙә[+].
8Ярлыны саң-туҙандан ҡалҡытыр,
Хәйерсене сүплектән күтәрер.
Затлылар ҡорона ултыртып,
Дан[†] тәхетен мираҫ итеп бирер.
Сөнки ерҙең нигеҙе – Раббыныҡы,
Уның өҫтөнә донъяны ҡорҙо[+].
9Үҙенә тоғроларҙың һәр аҙымын ҡурсып тора,
Ә яуыздарҙы ҡараңғылыҡ убыр,
Сөнки кешенең ныҡлығы көсөндә түгел[+].
10Раббы ҡаршы торғандарҙы тар-мар итер,
Уларға күк дөһөрләтеп ябырылыр.
Раббы ерҙең һәр тарафын хөкөм ҡылыр,
Үҙ батшаһына ҡеүәт бирер,
Мәсихенә[†] бөйөк көс күндерер»[+].

11Әлҡана Рамаға, өйөнә, ҡайтып китте. Бәләкәй Шемуил Ғәли ҡаһин[†] янында Раббыға хеҙмәт итергә ҡалды.


Ғәли улдары ҡылған яуызлыҡтар

12Ғәлиҙең улдары йүнһеҙ кешеләр ине. Улар Раббыны таныманы,[+] 13үҙҙәренең халыҡ алдындағы ҡаһинлыҡ бурыстарын бар тип тә белмәне. Берәйһе ҡорбан[†] салһа, ит бешкән арала ҡаһиндың хеҙмәтсеһе ҡулына өс тешле сәнске тотоп килә лә 14уны ҡаҙанғамы, кәстрүлгәме, табағамы, көршәккәме тыға, сәнскегә нимә эләгеп сыға, шуны ҡаһин өсөн ала. Улар Шилоға килгән бөтә исраилдар[†] менән дә шулай ҡылана торғайны. 15Был ғына ла етмәй, ҡаһиндың хеҙмәтсеһе эс майын яндырғанға тиклем үк килеп, ҡорбан килтергән кешегә:

– Ҡаһинға ҡурырға ит бир. Ул һинән бешкән ит алмаҫ, сейен бир, – тиер ине. 16Ҡорбан килтереүсе:

– Тәүҙә эс майы яндырылһын, шунан теләгәнеңсә алырһың, – тип әйтһә, хеҙмәтсе:

– Юҡ, хәҙер үк бир, юғиһә тартып алам, – тип яуап ҡайтара торғайны[+].

17Был йәштәрҙең Раббы алдында гонаһы[†] бик ҙур ине, сөнки улар Раббыға килтергән ҡорбандарға хөрмәт менән ҡараманылар.

18Үҫмер Шемуил иһә, етен эфод[†][*] кейеп, Раббыға хеҙмәт итте. 19Йыл һайын атаһы менән әсәһе ҡорбан салыр өсөн Шилоға килгәндә, әсәһе улына өҫкө кейем тегеп килтерер булды. 20Ғәли Әлҡана менән ҡатынына фатиха биреп:

– Алланан теләп алып, Уға биргән балаң урынына Раббы һиңә ошо ҡатыныңдан башҡа балалар бирһен, – тип әйтә торғайны. Шунан улар өйҙәренә ҡайталар ине.

21Раббының хәстәрлеге менән Ханна, ауырға ҡалып, өс ул, ике ҡыҙ тапты. Шемуил иһә Раббы хозурында үҫте[+].

22Ғәли бик ҡартайғайны инде. Ул улдарының бөтә исраилдарға нимәләр ҡылғаны, Осрашыу сатырына[†] ингән ерҙә хеҙмәт иткән ҡатындар менән йоҡлап йөрөгәне хаҡында ишетә ине[+]. 23Уларға:

– Ни өсөн һеҙ ундай эштәр ҡылаһығыҙ? Бөтә халыҡтан һеҙҙең яманлыҡтарығыҙ тураһында ишетә йөрөйөм. 24Ярамай былай, уландарым! Раббы халҡы араһында таралған хәбәрҙәр яҡшы түгел. 25Кеше кешегә ҡаршы гонаһ ҡылһа, Алла аралашсы була алыр. Әммә кеше Раббыға ҡаршы гонаһ ҡылһа, кем уға аралашсы булыр? – тине.

Тик улар аталарының әйткәнен тыңламаны, сөнки Раббы улар үлергә тейеш тип ҡарар ҡылғайны инде[+].

26Ул арала үҫмер Шемуил ҙурайҙы, Раббының да, халыҡтың да хөрмәтен ҡаҙана барҙы[+].


Ғәли нәҫеленә ҡаршы пәйғәмбәрлек һүҙе

27Бына бер Алла бәндәһе килеп, Ғәлигә былай тине:

– Раббы әйтә: «Ата[†]-бабаң нәҫеленә Мысырҙа[†] фирғәүенгә[†] ҡол булған саҡтарында уҡ асылманыммы ни Мин[+]? 28Ҡорбан усағыма күтәрелһен, хуш еҫ төтәтһен, эфод кейеп алдымда йөрөһөн тип, Исраилдың бөтә ырыуҙары араһынан бары ата-бабаңды Үҙемә ҡаһин итеп һайлап алдым, Исраил халҡы биргән бөтә ҡорбандарҙан атаң нәҫеленә өлөш бирҙем[+]. 29Шулай булғас, ни өсөн торлағыма килтерергә бойорған ҡорбан һәм саҙаҡаларҙы һанға һуҡмайһығыҙ? Ни өсөн һин, улдарыңды Минән өҫтөн ҡуйып, халҡым Исраил килтергән бөтә ҡорбандарҙың иң яҡшы өлөшөн ашап һимереп ятаһың?» 30Шуға күрә Исраил Аллаһы Раббы былай тип белдерә: «Мин: „Ғаиләң һәм атаң нәҫеле Миңә мәңге хеҙмәт итәсәк“, – тигәйнем. Әммә хәҙер Раббы: „Юҡ, улай булмаясаҡ“, – тип белдерә. Мине хөрмәт иткәндәрҙе Мин дә хөрмәт итәм, ә Мине һанламаусылар хурлыҡҡа төшөрөләсәк[+]. 31Бына, шундай көндәр килә: һинең дә, атаң нәҫеленең дә көсөн ҡоротасаҡмын, тоҡомоңдан һис кем өлкән[†] йәшкә еткәнсе йәшәмәҫ[+]. 32Раббының Исраилға яҡшылыҡ ҡылғанына көнләшеп ҡарарһың, сөнки һинең зат-зәүереңдә берәү ҙә өлкәнәйгәнсе йәшәмәҫ. 33Ҡорбан усағымдан нәҫелеңдән бер кешене алмаҫмын, тик берәүегеҙҙе генә ҡалдырырмын, уның илап күҙҙәре һуҡырайыр, йөрәге тулы хәсрәт булыр. Нәҫелеңдән булғандарҙың һәммәһе лә ғүмеренең иң сәскә атҡан мәлендә китер. 34Улдарың Хофни һәм Пинхас менән буласаҡ хәл һинең өсөн билдә булыр: улар икеһе бер көндө үләсәк[+].

35Мин иһә Үҙемә теләгемә һәм маҡсатыма ярашлы эш итәсәк тоғро ҡаһин ҡуйырмын. Уның нәҫелен нығытырмын. Ул ғүмере буйы Минең мәсихем янында хеҙмәт итер[+]. 36Һинең нәҫелеңдән тере ҡалған һәр кем, саҡ ҡына көмөш һәм бер һыныҡ икмәк өсөн баш эйеп, уның алдына килер: „Тамаҡ ялына мине берәй ҡаһинлыҡ вазифаһына тәғәйенләһәң ине“, – тип ялыныр».

#### 3


Алланың Шемуилды саҡырыуы

1Үҫмер Шемуил Ғәлиҙең ҡулы аҫтында Раббыға хеҙмәт итте. Ул осорҙа Раббының һүҙе һирәк килә, илаһи күренмештәр[†] ҙә йыш түгел ине[+].

2Бер көндө Ғәли үҙенең урынында ята ине. Күҙҙәренең нуры ҡайтҡанлыҡтан, ул инде йүнләп күрмәй ине. 3Алланың шәме әле һүнмәгәйне һәм Шемуил Раббы[†] йортонда – Алланың Изге[†] һандығы торған урында ята ине. 4Раббы Шемуилға өндәште.

– Мин бында! – тип яуапланы Шемуил. 5Ул Ғәли янына йүгереп барып:

– Мине саҡырғайның. Мин бындамын! – тине.

– Юҡ, мин һине саҡырманым. Бар, ят, – тине Ғәли.

Шемуил урынына барып ятты. 6Раббы уға тағы өндәште.

– Шемуил!

Шемуил тороп йәнә Ғәли янына килде.

– Мине саҡырғайның. Мин бындамын! – тине.

– Юҡ, мин һине саҡырманым, улым, – тине Ғәли. – Бар, ят.

7Шемуил ул ваҡытта Раббыны танып белмәй ине – уға Раббы һүҙе асылмағайны әле.

8Раббы Шемуилға өсөнсө тапҡыр өндәште. Үҫмер тороп Ғәли янына китте.

– Мине саҡырғайның. Мин бындамын, – тине.

Шунда Ғәли үҫмергә Раббы өндәшкәнен аңланы. 9Ул Шемуилға:

– Барып урыныңа ят. Ул яңынан өндәшһә: «Әйт, Раббым, ҡолоң Һине тыңлай», тиерһең, – тип өйрәтте.

Шемуил урынына барып ятты.

10Раббы унда килеп торҙо ла баяғы кеүек:

– Шемуил! Шемуил! – тип өндәште.

Шемуил:

– Әйт, ҡолоң тыңлай! – тип яуап ҡайтарҙы.

11Раббы Шемуилға былай тине:

– Бына Мин Исраилда[†] шундай бер эш ҡылмаҡсымын: уның хаҡында ишеткәндәрҙең бөтәһенең ҡолаҡтары сыңлар[+]. 12Ул көндө Мин Ғәлигә уның нәҫеле тураһында әйткәндәремдең барыһын да ғәмәлгә ашырасаҡмын. Башлармын да тамамлап та ҡуйырмын. 13Улдарының Алланы хурлағанын белә тороп уларҙы тыймағаны өсөн нәҫел-ырыуын мәңгелек язаға тарттырасағым хаҡында Ғәлигә белдергәйнем инде. 14Шуға күрә Ғәли нәҫеленә ант итеп әйтәм: Ғәли нәҫеленең ғәйебе ҡорбандар[†] менән дә, саҙаҡалар менән дә мәңге юйылмаҫ.

15Шемуил иртәнгә тиклем ятты, шунан тороп Раббы йортоноң ишектәрен асты. Күргән күренмешен Ғәлигә һөйләргә ҡурҡты. 16Әммә Ғәли уны:

– Шемуил улым! – тип саҡырып алды.

– Мин бындамын! – тине Шемуил.

17– Раббы һиңә нимәләр әйтте? – тип һораны Ғәли. – Минән йәшермәһәңсе. Үҙеңә әйтелгәндәрҙән берәй нәмәне йәшереп ҡалдырһаң, һиңә Раббының ҡаты ҡәһәре төшһөн[+].

18Шемуил уға бөтәһен дә һөйләп бирҙе, бер нәмә лә йәшермәне.

– Ул – Раббы, – тине Ғәли. – Үҙе нисек ҡулай күрә, шулай эшләһен[+].

19Шемуил ҙурайҙы. Раббы һәр саҡ уның менән булды һәм Шемуилдың пәйғәмбәрлек[†] һүҙҙәренең барыһын да ғәмәлгә ашырып торҙо[+]. 20Дандан алып Беер-Шәвәғкә тиклем бөтә Исраил Шемуилдың Раббының ысын пәйғәмбәре икәнлеген белде[+]. 21Раббы Шилола күренеүен дауам итте: Ул Үҙенең һүҙе аша Шемуилға асыла торған булды.

#### 4

1Шемуилдың һүҙе бөтә Исраилға[†] таралды.


Изге һандыҡтың пелештиҙәр ҡулына төшөүе

Шул осорҙа исраилдар пелештиҙәргә[†] ҡаршы яуға сыҡты. Улар Әвән-Ғезәрҙә, ә пелештиҙәр Афеҡта туплам[†] ҡорҙо. 2Пелешти ғәскәре исраилдарға ҡаршы теҙелеп баҫты. Алыш ваҡытында исраилдар пелештиҙәрҙән еңелде. Яу яланында дүрт меңгә яҡын Исраил яугире ҡырылды. 3Һуғышсылар тупламға ҡайтҡас, Исраил аҡһаҡалдары:[†]

– Ни өсөн Раббы[†] бөгөн беҙҙе пелештиҙәрҙән еңелдерҙе икән? Раббының Килешеү һандығын[†] Шилонан бында алып киләйек. Ул арабыҙҙа булһын һәм беҙҙе дошмандарыбыҙ ҡулынан ҡотҡарһын, – тинеләр[+].

4Халыҡ Шилоға кешеләр ебәрҙе һәм кирубтар[†] араһында тәхет ҡорған Күк ғәскәрҙәре Раббыһының Килешеү һандығын килтерҙеләр. Ғәлиҙең ике улы Хофни менән Пинхас Алланың Килешеү һандығы янында ине[+].

5Раббының Килешеү һандығы тупламға килгәс, бөтә исраилдар шул тиклем ҡысҡырышты, хатта ер тетрәне. 6Ҡысҡырышҡан тауыштарҙы ишеткән пелештиҙәр:

– Ғивриҙәр[†] тупламында ниндәй шау-шыу ул? – тип ғәжәпләнде. Тупламға Раббы һандығы килгәнен белгәс, 7ҡурҡыуға ҡалдылар:

– Аллалары уларҙың тупламдарына килгән, – тинеләр. – Харап булдыҡ! Әлегә тиклем бындай хәлдең булғаны юҡ ине. 8Бөттө баш! Был ҡөҙрәтле аллалар ҡулынан беҙҙе кем ҡотҡарыр? Сүлдә мысырҙарҙы[†] һәр төрлө ҡазалар менән язалаған аллалар бит улар. 9Ҡыйыу булығыҙ, пелештиҙәр! Батыр тороғоҙ, юғиһә, әүәл ғивриҙәр һеҙгә нисек ҡол булһа, һеҙ ҙә шулай уларға ҡол булырһығыҙ! Шуға күрә ҡаһармандарса алышығыҙ![+]

10Пелештиҙәр яуға ташланды. Исраилдар еңелде һәм һәр береһе үҙ сатырына ҡасты. Ҡырылыш шул тиклем аяуһыҙ булды: яу яланында исраилдарҙан утыҙ мең йәйәүле ятып ҡалды. 11Алла[†] һандығы тартып алынды, Ғәлиҙең ике улы – Хофни менән Пинхас үлде[+].


Ғәлиҙең вафаты

12Бинйәмин ырыуынан бер кеше, һуғыш яланынан ҡасып, шул көндө үк Шилоға барып етте. Кейеме йыртылған, башына тупраҡ һибелгән ине[+]. 13Ул Шилоға килеп ингәндә, Алланың һандығы өсөн күңеле хәүефләнгән Ғәли юл буйында ултырғыста ҡарап ултыра ине. Теге кеше ҡалаға инеп яу яланында булған хәлдәр хаҡында хәбәр һалғас, ҡала халҡы ҡысҡырып илаша башланы. 14Үкереп илаған тауыштарҙы ишеткән Ғәли:

– Был ниндәй шау-шыу? – тип һораны.

Хәбәр килтергән әҙәм ашығып Ғәли янына килде лә һөйләп бирҙе. 15Ул осорҙа Ғәли туҡһан һигеҙ йәшендә булып, күҙҙәре зәғифләнгән, күрмәй ине[+]. 16Әлеге кеше Ғәлигә:

– Мин яу яланынан килә ятам, – тине. – Бөгөн һуғыштан ҡастым.

– Нимә булды, улым? – тип һораны Ғәли.

17– Исраилдар пелештиҙәрҙән ҡасты, – тине хәбәр килтереүсе. – Халыҡ ныҡ ҡыйралды. Шулай уҡ ике улың – Хофни менән Пинхас үлде. Алланың һандығы тартып алынды.

18Был әҙәм Алла һандығын телгә алыу менән, Ғәли ҡапҡа[†] төбөндә ултырған урынынан салҡан йығылды ла муйынын һындырып йән бирҙе, сөнки ныҡ ҡартайғайны, ауыр кәүҙәле ине. Ул Исраилға ҡырҡ йыл хаким булды.

19Ғәлиҙең килене – Пинхастың ҡатыны – йөклө ине, етешеп бөткәйне. Алла һандығының дошман ҡулына төшөүе, ҡайныһы менән иренең үлеме тураһында ишеткәс, тулғағы тотоп сүгәләне лә балаһы тыуҙы. 20Үлеп барған сағында, эргәһендә торған ҡатындар уға:

– Ҡурҡма, улың тыуҙы, – тинеләр.

Ләкин ул иғтибар итмәне, яуап та бирмәне[+]. 21Алла һандығы алынғанға, ҡайныһы менән ире үлгәнгә күрә:

– Исраилдың даны китте! – тине лә сабыйына Ихавод[*] тип исем ҡушты. 22– Исраилдың даны китте, сөнки Алланың һандығы ҡулдан китте, – тине ул[+].

#### 5


Изге һандыҡ пелештиҙәрҙә

1Пелештиҙәр,[†] Алла[†] һандығын ҡулға төшөргәндән һуң, уны Әвән-Ғезәрҙән Ашдодҡа килтерҙеләр[+]. 2Улар Алла һандығын Дагондың ҡорамына[†] алып инеп, Дагон һыны эргәһенә урынлаштырҙылар[+]. 3Ашдод халҡы иртәгәһенә иртән тороп ҡараһа, Дагон һыны Раббы[†] һандығы алдында йөҙтүбән ерҙә ята! Дагонды күтәреп алып, яңынан үҙ урынына ҡуйҙылар[+]. 4Иртәгәһенә йәнә иртән тороп ҡараһалар, Дагон тағы Раббы һандығы алдында йөҙтүбән ерҙә ята! Был юлы кәүҙәһе генә бөтөн килеш ҡалған, ә өҙөлгән башы менән ике ҡулы тупһа янында аунай[+]. 5Шул сәбәпле Дагон ҡаһиндары[†] ла, Дагон ҡорамына килеүселәр ҙә әлегә тиклем Ашдодтағы ҡорамдың тупһаһына баҫмай[+].

6Раббының ҡулы Ашдодта һәм уның тирәһендә йәшәүселәрҙе ауыр ҡазаларға дусар итте, уларҙың тәндәренә оролар сығарып, ҡоттарын алды. 7Был хәлдәрҙе күреп, Ашдодта йәшәүселәр:

– Исраил[†] Аллаһының һандығы беҙҙә ҡалмаһын, сөнки беҙгә лә, илаһыбыҙ Дагонға ла Уның ҡулы ҡаты, – тинеләр. 8Шунан хәбәр ебәреп, пелешти хакимдарын саҡырттылар ҙа:

– Исраил Аллаһының һандығын нимә эшләтәйек? – тип һоранылар.

Пелешти хакимдары:

– Исраил Аллаһының һандығы Ғаҫҡа күсерелһен, – тинеләр.

Исраил Аллаһының һандығы Ғаҫ ҡалаһына ебәрелде. 9Әммә һандыҡ унда килтерелгәндән һуң, Раббының ҡулы ул ҡалаға ла бәлә-ҡаза килтерҙе: олоһонан алып кесеһенә тиклем бөтәһенең тәненә оролар үҫеп сыҡты. Халыҡтың ҡото алынды. 10Бынан һуң Алла һандығын Ғәҡронға ебәрҙеләр. Алланың һандығы ҡалаға инер-инмәҫтән, Ғәҡрон халҡы:

– Беҙҙе – бөтә халҡыбыҙҙы үлтереп бөтөр өсөн Исраил Аллаһының һандығын беҙгә килтергәндәр! – тип яр һалды. 11Хәбәр ебәреп, бөтә пелешти хакимдарын йыйып килтерҙеләр ҙә:

– Исраил Аллаһының һандығын бынан оҙата күрегеҙ! Беҙҙе – беҙҙең бөтә халҡыбыҙҙы үлтереп бөтмәһен өсөн уны үҙенең урынына кире ҡайтарығыҙ, – тинеләр.

Бөтә ҡаланы әжәл ҡурҡынысы биләп алғайны. Раббының ҡулы ғәйәт ҡаты ине. 12Үлмәй ҡалғандар оролар менән ҡапланғайны. Ҡала халҡының аһ-зары күктәргә олғашты.

#### 6


Изге һандыҡтың исраилдарға кире ҡайтарылыуы

1Раббының һандығы пелештиҙәр[†] ерендә ете ай булды. 2Пелештиҙәр ҡаһиндарын[†] һәм күрәҙәселәрен саҡырып:

– Раббының һандығын нимә эшләтәйек, уны үҙенең урынына нисек кире ҡайтарайыҡ? Беҙгә өйрәтегеҙ, – тинеләр.

3Тегеләр:

– Исраил[†] Аллаһының һандығын кире ҡайтарырға булһағыҙ, буш ебәрмәгеҙ, – тип яуапланылар. – Уны мотлаҡ рәүештә ғәйеп ҡорбаны[†] менән бергә кире бирегеҙ. Шул саҡта һауығырһығыҙ һәм Уның ҡулы һеҙҙе ни өсөн язалағанын аңларһығыҙ[+].

4– Ғәйеп өсөн Уға ниндәй ҡорбан ебәрәйек һуң? – тип һораны пелештиҙәр.

Ҡаһиндар һәм күрәҙәселәр:

– Пелешти хакимдары һанынса, алтындан яһалған биш оро менән биш сысҡан булһын, сөнки хакимдарығыҙға ла, һеҙгә лә бер төрлө ҡаза булды, – тинеләр. – 5Ороларығыҙҙың һындарын һәм илегеҙгә ҡырғын килтергән сысҡандарҙың һынын яһағыҙ ҙа, Исраил Аллаһына хөрмәт күрһәтегеҙ. Бәлки, Ул һеҙҙән, илаһтарығыҙҙан, ерегеҙҙән ҡаты ҡулын алыр. 6Ниңә һеҙгә мысырҙар[†] һәм фирғәүен[†] кеүек тиҫкәре булырға? Раббы[†] мысырҙар менән аяуһыҙ булғандан һуң, улар исраилдарҙы ебәрҙеләр һәм тегеләр китте түгелме[+]? 7Шулай итеп, бер яңы арба яһағыҙ, тәүгә быҙаулаған ике тана һыйыр алығыҙ. Уларға бер ваҡытта ла ҡалып кейҙерелмәгән булһын.

Һыйырҙарҙы арбаға егегеҙ, ә быҙауҙарын, айырып алып, бикләгеҙ[+]. 8Раббының һандығын арбаға ҡуйығыҙ, ә ғәйеп өсөн ҡорбан итеп ебәрелгән алтын әйберҙәрегеҙҙе, йәшниккә һалып, уның эргәһенә ултыртығыҙ. Шунан һандыҡты ебәрегеҙ, китһен. 9Әммә артынан күҙәтеп барығыҙ. Әгәр ҙә ул үҙ еренә, Бейт-Шәмәшкә барған юлға төшһә, был оло ҡазаны беҙгә Исраил Аллаһы ебәргән булыр. Юҡ икән, был ҡаза беҙгә Унан килмәгән, ә осраҡлы ғына хәл икәнен аңларбыҙ.

10Шулай эшләнеләр: тәүгә быҙаулаған ике тана һыйырҙы алып килеп арбаға ектеләр, быҙауҙарын өйҙә бикләп ҡалдырҙылар. 11Раббының һандығын һәм алтын сысҡандар менән ороларҙың һындары һалынған йәшникте арбаға ҡуйҙылар. 12Һыйырҙар туп-тура Бейт-Шәмәш юлынан китте. Уңға ла, һулға ла боролманылар, мөңрәй-мөңрәй бер генә юлдан барҙылар. Пелешти хакимдары уларҙың артынан Бейт-Шәмәштең сигенә тиклем күҙәтеп килде.

13Ул саҡта Бейт-Шәмәш халҡы яланда бойҙай ура ине. Улар һандыҡты күреп, бик ҡыуандылар. 14Арба Бейт-Шәмәштә йәшәгән Йеһошуағ тигән кешенең баҫыуындағы ҙур бер таш янына килеп туҡтаны. Арбаны утынға ваттылар, һыйырҙарҙы Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны итеп килтерҙеләр. 15Левиҙәр,[†] Раббының һандығын һәм алтын әйберҙәр һалынған йәшникте алып, теге ҙур таштың өҫтөнә ҡуйҙы. Был көндө Бейт-Шәмәш кешеләре Раббыға тотош яндырыу ҡорбандары, башҡа ҡорбандар килтерҙе. 16Пелештиҙәрҙең биш хакимы ошоларҙың барыһын да ҡарап торҙо һәм шул көндө үк Ғәҡронға әйләнеп ҡайтты.

17Пелештиҙәр Раббыға ғәйеп ҡорбаны булараҡ ебәргән алтындан яһалған оро һындарының береһе – Ашдод, береһе – Газа, береһе – Ашҡылон, береһе – Ғаҫ һәм береһе – Ғәҡрон ҡалаһы өсөн ине[+]. 18Ә алтындан ҡойолған сысҡан һындары биш пелешти хакимының биләмәһендәге нығытмалы ҡалалар һәм улар янындағы ауылдар һанынса ине. Ә өҫтөнә Раббының һандығын ҡуйған таш Бейт-Шәмәш кешеһе Йеһошуағтың баҫыуында әлегә тиклем ята.

19Раббы һандығының эсен асып ҡараған өсөн, Алла[†] Бейт-Шәмәш халҡынан етмеш кешене[*] һәләк итте. Раббы ебәргән был оло ҡазаға халыҡ ныҡ иланы[+]. 20Бейт-Шәмәш халҡы:

– Был мөҡәддәс[†] Алланың, Раббының, алдында кем баҫып тора алыр? Уның һандығын үҙебеҙҙән ҡайҙа ебәрергә икән? – тинеләр. 21Улар Ҡыръяҫ-Еғаримда йәшәүселәргә:

– Пелештиҙәр Раббының һандығын кире бирҙе. Килегеҙ, уны үҙегеҙгә алып ҡайтығыҙ, – тип илселәр[†] ебәрҙеләр[+].

#### 7

1Ҡыръяҫ-Еғаримда йәшәүселәр Раббының һандығын барып алды. Уны Авинадавтың ҡалҡыулыҡта торған йортона алып менделәр, улы Әлғазарҙы изгеләндереп,[†] Раббы[†] һандығын һаҡларға тәғәйенләнеләр[+].


Шемуилдың Исраилға идара итеүе

2Изге һандыҡ оҙаҡ ваҡыт – егерме йыл буйы Ҡыръяҫ-Еғаримда булды. Ул арала бөтә Исраил[†] халҡы илай-илай Раббыны эҙләй башланы.

3Шемуил бөтә Исраил халҡына былай тине:

– Әгәр ҙә Раббыға бөтөн йөрәгегеҙ менән ҡайтмаҡсы булһағыҙ, арағыҙҙан ят илаһтарҙы һәм Ғаштареҫтың боттарын сығарып бырғағыҙ. Йөрәгегеҙҙе Раббыға ғына бағышлағыҙ, тик Уға ғына хеҙмәт итегеҙ. Ана шунда Ул һеҙҙе пелештиҙәр[†] ҡулынан ҡотҡарыр[+].

4Исраилдар Бәғел[†] менән Ғаштареҫ[*] һындарын сығарып ырғытты һәм Раббыға ғына хеҙмәт итә башланы[+].

5Шунан Шемуил:

– Бөтә Исраил халҡын Миспала йыйығыҙ. Мин һеҙҙең хаҡта Раббыға доға ҡылырмын, – тине[+].

6Исраилдар Миспала йыйылды, һыу алып, Раббы хозурында түкте һәм ул көндө ураҙа тотоп:

– Беҙ Раббыға ҡаршы гонаһ[†] ҡылдыҡ, – тине.

Шемуил Миспала Исраилдың хакимы булды[+].

7Пелештиҙәр Исраил халҡының Миспала йыйылғанын ишетеп ҡалды. Уларҙың хакимдары исраилдарға ҡаршы яуға сыҡты. Был хаҡта белгәс, исраилдар ҡурҡыуға ҡалды. 8Улар Шемуилға:

– Беҙҙең өсөн Аллабыҙ Раббыға туҡтауһыҙ ялбара күр инде, Ул беҙҙе пелештиҙәр ҡулынан ҡотҡарһын, – тиештеләр.

9Шул саҡ Шемуил бер имгән һарыҡ бәрәсен алды ла Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны[†] итеп килтерҙе. Шунан Исраил өсөн Раббыға ялбарҙы. Раббы уға яуап ҡайтарҙы[+]. 10Шемуил тотош яндырыу ҡорбаны ғәмәлен башҡарған ваҡытта, пелештиҙәр исраилдарға һөжүм итмәк булып яҡынлашты. Әммә Раббы ул көндө ҡеүәтле ауаз менән гөрһөлдәп пелештиҙәрҙең ҡотон алды. Улар Исраил яугирҙәре тарафынан тар-мар ителде[+]. 11Исраилдар Миспанан сығып, пелештиҙәрҙе Бейт-Карға еткәнсе ҡыра-ҡыра баҫтырып барҙы.

12Шемуил бер таш алды, уны Миспа менән Шен араһына ҡуйҙы ла:

– Раббы ошонда тиклем беҙгә ярҙам итте, – тине. Ул был ташты Әвән-Ғезәр[*] тип атаны[+]. 13Пелештиҙәр шул рәүешле баҫтырылды. Улар башҡаса Исраил ерҙәренә инмәне. Шемуилдың бөтә ғүмере буйы Раббының ҡулы пелештиҙәргә ҡаршы булды. 14Ғәҡрондан Ғаҫҡа тиклем пелештиҙәр ҡулы аҫтында булған ҡалалар Исраилға кире ҡайтарылды. Исраил уларҙың тирә-яғындағы ерҙәрҙе лә пелештиҙәрҙән азат итте. Исраил менән әмөриҙәр араһында ла тыныслыҡ урынлашты.

15Шемуил бөтә ғүмере буйы Исраилға хаким булды. 16Һәр йыл һайын Бейт-Илде, Гилгалды, Миспаны йөрөп сығыр, бөтә был урындарҙа Исраилға хөкөм ҡылыр ине. 17Шунан Рамалағы өйөнә ҡайта, унан да Исраилға хөкөм ҡылыр булды. Шунда ул Раббыға ҡорбан усағы төҙөнө.

#### 8


Исраил халҡының батша талап итеүе

1Үҙе ҡартайғас, Шемуил Исраилға[†] хаким итеп улдарын ҡуйҙы. 2Өлкән[†] улының исеме Йоил, икенсеһенең Авияһ ине. Улар Беер-Шәвәғтә хаким ине. 3Әммә Шемуилдың улдары уның юлынан китмәне. Улар үҙ файҙаларын ғына ҡайғыртты, ришүәт алып, ялған хөкөм сығарҙы[+].

4Исраилдың бөтә аҡһаҡалдары[†] йыйылып, Рамаға Шемуил янына килде. 5Уға:

– Һин инде олоғайҙың, – тинеләр. – Ә улдарың һинең юлыңдан йөрөмәй. Шуға күрә беҙҙең өҫтән башҡа халыҡтарҙа булған кеүек батша ҡуй, беҙгә ул идара итһен[+].

6Уларҙың: «Беҙгә батша ҡуй, беҙгә ул идара итһен», – тиеүҙәре Шемуилға оҡшаманы. Ул Раббыға доға ҡылды. 7Раббы[†] Шемуилға:

– Халыҡтың һиңә нимә тип әйткәнен тыңла. Улар һинән баш тартмай, ә үҙҙәренең батшаһы булараҡ Минән баш тарта, – тине. – 8Мин уларҙы Мысырҙан[†] алып сыҡҡан көндән алып бөгөнгә тиклем Миңә нимә ҡылған булһалар, һиңә лә шулай эшләйҙәр: улар Мине ташлап, башҡа илаһтарға хеҙмәт иттеләр. 9Инде уларҙы тыңла, ләкин үҙҙәренә хакимлыҡ итәсәк батшаның хоҡуҡтары тураһында алдан уҡ ҡаты иҫкәрт.

10Үҙҙәренә батша талап иткән халыҡҡа Шемуил Раббының бөтә һүҙҙәрен һөйләп бирҙе. 11Былай тине:

– Һеҙгә хакимлыҡ итәсәк батшаның хоҡуҡтары ошолар булыр: ул һеҙҙең улдарығыҙҙы алыр һәм үҙенең яу арбаларын йөрөтөргә ҡуйыр, атҡа атландырыр. Уның яу арбалары алдынан сабырҙар[+]. 12Ҡайһыларын мең башы, ҡайһыларын илле башы итер. Ерен һөрҙөрөр, игенен урҙырыр. Һуғыш ҡоралы, яу арбалары өсөн кәрәк-яраҡ оҫталарҙар. 13Ҡыҙҙарығыҙҙы еҫле май яһатыу, ашарға бешертеү, икмәк һалдыртыу өсөн үҙенә алыр. 14Баҫыуҙарығыҙҙың, йөҙөм һәм зәйтүн[†] баҡсаларығыҙҙың иң яҡшыларын тартып алып, үҙенең хеҙмәтселәренә өләшер[+]. 15Игенегеҙҙең һәм йөҙөмдәрегеҙҙең ундан бер өлөшөн алып, үҙенең ярандарына һәм хеҙмәтселәренә таратыр. 16Иң яҡшы ҡолдарығыҙҙы, ҡолиәләрегеҙҙе, иң көслө егеттәрегеҙҙе, ишәктәрегеҙҙе үҙ эшенә тотонор. 17Ваҡ малдарығыҙҙың да унынсы өлөшөн алыр. Үҙегеҙ иһә уға ҡол булырһығыҙ. 18Ана шул саҡта үҙегеҙ һайлап алған батшағыҙға ҡаршы аһ-зар орорһоғоҙ, тик Раббы ул көндө һеҙгә яуап ҡайтармаясаҡ[+].

19Халыҡ барыбер Шемуилдың әйткәндәрен тыңларға теләмәне.

– Юҡ, беҙҙең өҫтән батша булһын, – тинеләр. – 20Ул саҡта беҙ башҡа халыҡтар кеүек булырбыҙ. Батшабыҙ беҙгә хакимлыҡ итер, юл башлап йөрөр, һуғыштарыбыҙҙа баш булыр.

21Шемуил бөтә әйткәндәрен тыңлап бөттө лә уларҙың һүҙҙәрен Раббыға еткерҙе. 22Раббы Шемуилға:

– Уларҙың һүҙҙәрен тыңла, өҫтәренән батша ҡуй, – тине.

Шунан Шемуил исраилдарға:

– Һәр кем үҙ ҡалаһына ҡайтһын, – тине.

#### 9


Шаулдың Шемуил менән осрашыуы

1Бинйәмин ырыуынан Ҡиш тигән бер арҙаҡлы кеше була торғайны. Атаһы Авиил, Авиилдың атаһы Серор, Серорҙың атаһы Бехораҫ, ә Бехораҫтыҡы – Афиах[+]. 2Ҡиштың Шаул[†] исемле йәш, күркәм улы бар ине. Исраилдар[†] араһында унан да матурырағы булмағандыр. Буйы һәр кешенән бер башҡа ҡалҡыуыраҡ ине.

3Бер көндө Шаулдың атаһы Ҡиштың инә ишәктәре юғалды. Ҡиш улы Шаулға:

– Хеҙмәтселәрҙең берәйһен ал да ишәктәрҙе эҙләп алып ҡайт, – тине.

4Шаул хеҙмәтсеһе менән Әфраим таулығын артылды, Шалиша ерен үтте, тапманы, Шағалим ерен уҙҙы – ишәктәр унда ла юҡ ине. Унан Бинйәмин еренә еттеләр – унда ла булманы[+]. 5Суфҡа килеп еткәс, Шаул хеҙмәтсеһенә:

– Әйҙә боролайыҡ. Юғиһә атайым, ишәктәре өсөн борсолоуҙан туҡтап, беҙҙең өсөн хафалана башлар, – тине.

6Хеҙмәтсеһе иһә:

– Ҡара әле, был ҡалала бер Алла[†] бәндәһе бар, бик абруйлы кеше. Нимә әйтһә лә, ғәмәлгә аша. Әйҙә шунда барайыҡ. Бәлки, ул беҙгә юл күрһәтер, – тине[+].

7Шаул хеҙмәтсеһенә:

– Барырбыҙ, тик уға нимә бирербеҙ һуң? Моҡсайыбыҙҙа икмәгебеҙ ҙә бөттө. Алла бәндәһенә бирерлек күстәнәсебеҙ ҙә юҡ. Нимәбеҙ ҡалды һуң? – тип һораны.

8– Бына, миндә сирек шекел[*] көмөш бар, – тине хеҙмәтсеһе. – Барасаҡ юлыбыҙҙы әйткән өсөн Алла бәндәһенә шуны бирермен.

9Борон Исраилда Алланан берәй нәмә һорарға уйлаған кеше: «Әйҙә, әүлиәгә барайыҡ», – тип әйтә торған булған, сөнки пәйғәмбәрҙе[†] ул заманда «әүлиә» тип йөрөткәндәр.

10Шаул хеҙмәтсеһенә:

– Яҡшы, әйҙә барайыҡ, – тине.

Улар Алла бәндәһе йәшәгән ҡалаға йүнәлделәр. 11Ҡалаға күтәрелгәндә, һыу алырға сыҡҡан ҡыҙҙарҙы осраттылар. Уларҙан:

– Әүлиә бындамы? – тип һоранылар.

12– Эйе, ана, алдығыҙҙа. Тик тиҙерәк барығыҙ. Бөгөн ул ҡалаға килде, сөнки халыҡ табыныу ҡалҡыулығында[†] ҡорбан[†] килтерә, – тип яуапланы ҡыҙҙар. –[+] 13Ҡалаға барһағыҙ, уны табыныу ҡалҡыулығына ашҡа киткәнсе осратырһығыҙ. Ул ҡорбанға фатиха бирмәй тороп, халыҡ табынға ултырмай. Саҡырылғандар ул килгәс кенә ашай башлаясаҡ. Йәһәтерәк атлаһағыҙ, тап итерһегеҙ.

14Шаул менән хеҙмәтсеһе ҡалаға китте. Ҡалаға килеп ингәндә, табыныу ҡалҡыулығына барырға тип сыҡҡан Шемуил уларҙың ҡаршыһына осраны.

15Шаул килерҙән бер көн алда Раббы[†] Шемуилға былай тип әшкәрткәйне:

16– Иртәгә ошо ваҡытта Бинйәмин еренән һиңә бер кешене ебәрермен. Уны халҡым Исраилдың хакимы итеп мәсехләрһең. Ул халҡымды пелештиҙәр[†] ҡулынан ҡотҡарыр. Мин халҡымдың ғазабына баҡтым, уның аһ-зарҙары Миңә килеп етте, – тине[+].

17Шемуил Шаулды күргәс, Раббы уға:

– Бына Мин һиңә әйткән кеше. Халҡыма ул идара итер, – тине.

18Шаул ҡапҡа[†] эргәһендә торған Шемуил янына килеп:

– Әүлиәнең өйө ҡайҙа икән, әйтмәҫһеңме? – тип һораны.

19– Әүлиә мин булам, – тип яуапланы Шемуил Шаулға. – Әйҙә алдымдан атла, табыныу ҡалҡыулығына барайыҡ. Бөгөн һеҙ минең менән тәғәм ейерһегеҙ. Иртәгә китерһең. Күңелеңдәгенең барыһын да әйтеп оҙатырмын. 20Ә өс көн элек юғалған ишәктәрең өсөн борсолма, улар табылды. Исраилдың бөтөн өмөтө һиңә һәм һинең атайың ғаиләһенә йүнәлгән түгелме?

21Шаул уға:

– Мин Исраилдың иң бәләкәй ырыуы Бинйәминдән түгелме ни? – тип яуап ҡайтарҙы. – Нәҫелем дә Бинйәмин ырыуындағы нәҫелдәр араһында иң бәләкәйе. Ни өсөн миңә улай тип әйтәһең[+]?

22Шемуил Шаул менән хеҙмәтсеһен бүлмәгә алып инде, саҡырылған утыҙлап кеше араһында иң түрҙән урын бирҙе. 23Шунан ашнаҡсыға:

– Мин һиңә, быныһын ситкәрәк һалып тор, тип биргән өлөштө алып кил, – тине.

24Ашнаҡсы, ботто ундағы бөтөн нәмәһе менән һайлап алып, Шаулдың алдына һалды.

– Был өлөш һиңә тип ҡалдырылған, – тине Шемуил. – Алдыңа ал да аша. Уны һин тәғәйен ваҡытта мин саҡырған халыҡ менән бергә ашаһын өсөн һаҡлап ҡуйғанмын.

Был көндө Шаул Шемуил менән бер табында ултырып ашаны. 25Табыныу ҡалҡыулығынан ҡалаға төшкәс, Шемуил Шаул менән өйөнөң башында һөйләште.

26Икенсе көндө иртән иртүк торҙолар. Шемуил Шаулды өй башынан саҡырып:

– Әйҙә тор, мин һине оҙатып ҡуяйым, – тине.

Шаул Шемуил менән бергә тышҡа сыҡты. 27Ҡала ситенә еткәс, Шемуил Шаулға:

– Хеҙмәтсеңә әйт, беҙҙән алдараҡ атлаһын, – тине. Тегеһе алға киткәс: – Ә һин туҡта, – тип өндәште. – Һиңә Алланың һүҙен еткерәм.

#### 10


Шемуилдың Шаулды мәсехләүе

1Шемуил, май һауытын алып, Шаулдың[†] башына зәйтүн майы[†] ҡойҙо. Шунан Шаулды үбеп, былай тине:

– Раббы[†] һине Үҙенең биләмәһе булған Исраилға[†] хаким итеп мәсехләй[+]. 2Бөгөн, минән киткәндән һуң, Бинйәмин ерендәге Селсахта, Рәхилә ҡәбере эргәһендә, ике кешене осратырһың. Улар һиңә: «Эҙләп сыҡҡан ишәктәрең табылды. Атайың инде ишәктәрҙе уйламай, улыма ни булды икән, тип һинең өсөн хәүефләнә», – тип әйтер[+]. 3Унан юлыңды дауам итеп, Таворҙағы имән ағасына барып етерһең. Унда һиңә береһе өс кәзә бәрәсе, икенсеһе өс икмәк, ә өсөнсөһө бер турһыҡ шарап алып Алла[†] хозурына, Бейт-Илгә сығып барған өс кеше осрар. 4Улар, һине сәләмләп, ике икмәк бирер. Һин уларҙы алырһың. 5Шунан һуң пелештиҙәрҙең[†] һаҡсы ғәскәре торған Алла Гивғаһына килеп етерһең. Ҡалаға ингәс, лира, дөңгөр, һыбыҙғы, арфа тауыштары аҫтында табыныу ҡалҡыулығынан[†] пәйғәмбәрлек[†] итеп төшөп килгән бер төркөм пәйғәмбәрҙәрҙе осратырһың. 6Шунда һине Раббы рухы солғап алыр, һин дә улар менән бергә пәйғәмбәрлек итерһең һәм бөтөнләй башҡа кешегә әйләнерһең. 7Ошо билдәләр бойомға ашҡас, нимә теләйһең, шуны эшлә, сөнки Алла һинең менән. 8Минән алда Гилгалға төш. Тотош яндырыу, татыулыҡ ҡорбандары[†] салыр өсөн мин дә унда барырмын. Килгәнемде ете көн көт, яныңа барғандан һуң, һиңә нимә эшләргә кәрәклеген әйтермен.

9Шаул Шемуил эргәһенән китергә тип боролғайны, Алла уның йөрәген үҙгәртте һәм шул көндө бөтә илаһи билдәләр бойомға ашты. 10Гивғаға килеп еткәндәрендә, уларҙы бер төркөм пәйғәмбәрҙәр ҡаршыланы. Шаулды Алла рухы солғап алды һәм ул башҡалар менән бергә пәйғәмбәрлек итә башланы[+]. 11Уны электән белгән кешеләр, пәйғәмбәрҙәр менән пәйғәмбәрлек иткәнен күреп, бер-береһенә:

– Ҡиштың улына ни булған? Әллә Шаул да пәйғәмбәр булғанмы? – тиештеләр.

12Шунда йәшәүселәрҙең береһе:

– Ә тегеләренең аталары кем һуң? – тип яуапланы.

Шунан бирле: «Шаул да пәйғәмбәр булғанмы?» – тигән һүҙ әйтем булып китте[+].

13Пәйғәмбәрлек иткәндән һуң, Шаул табыныу ҡалҡыулығына сыҡты. 14Шаулдың атаһының туғаны унан һәм хеҙмәтсеһенән:

– Ҡайҙарҙа йөрөнөгөҙ? – тип һораны.

– Ишәктәрҙе эҙләнек, – тине Шаул. – Тапмағас, Шемуилға барҙыҡ.

15– Шемуил һеҙгә нимәләр әйтте, миңә һөйлә әле, – тине туғаны Шаулға.

16– Ишәктәрҙең табылғанын әйтте, – тип яуапланы Шаул, ләкин Шемуилдың батшалыҡ тураһында һөйләгәндәрен өндәшмәне.


Шаулдың батша тип иғлан ителеүе

17Шемуил халыҡты Раббы хозурына Миспаға саҡырҙы. 18Шунан Исраил халҡына әйтте:

– Исраил Аллаһы Раббы былай ти: «Исраилдарҙы Мысырҙан[†] Мин алып сыҡтым. Һеҙҙе мысырҙарҙың һәм һеҙгә золом ҡылған бөтә батшалыҡтарҙың ҡулынан Мин азат иттем»[+]. 19Әммә һеҙ бөгөн, үҙегеҙҙе бөтә бәлә-ҡазаларҙан, ҡайғыларҙан ҡурсалаған Аллағыҙҙы инҡар итеп, Уға: «Беҙҙең өҫтән батша ҡуй», – тинегеҙ. Инде хәҙер Раббы ҡаршыһына ырыу-ырыу, нәҫел-нәҫел булып баҫығыҙ[+].

20Шемуил Исраил ырыуҙарын бер-бер артлы үҙенең алдына саҡырҙы һәм Бинйәмин ырыуы күрһәтелде. 21Шунан Бинйәмин ырыуына ингән нәҫелдәрҙе айырым-айырым үҙ янына саҡырҙы, Матри нәҫеле күрһәтелде. Һуңынан Матри нәҫеленән Ҡиштың улы Шаул күрһәтелде. Уны эҙләй башланылар, әммә таба алманылар. 22Раббынан:

– Ул бында килдеме һуң? – тип һоранылар.

– Ана ул ылауҙар араһында йәшенеп ята, – тине Раббы.

23Йүгереп барып Шаулды алып килделәр. Ул халыҡ араһына баҫты. Буйға бөтәһенән дә бер башҡа ҡалҡыуыраҡ ине.

24– Раббының кемде һайлағанын күрҙегеҙме? – тине Шемуил бар халыҡҡа. – Бөтә халыҡ араһында уға тиңе юҡ.

Шул саҡ һәммә халыҡ:

– Йәшәһен батша! – тип ҡысҡырып ебәрҙе[+].

25Шемуил халыҡҡа батшалыҡ итеү ҡағиҙәләрен аңлатты, уларҙы китапҡа яҙып, Раббы алдына һалды. Шунан бөтә халыҡты өйҙәренә ҡайтарып ебәрҙе[+]. 26Шаул да Гивғаға үҙенең өйөнә йүнәлде. Күңелдәренә Алла ҡағылған ҡыйыу ир-егеттәр уға эйәрҙе. 27Ләкин ҡайһы бер алама кешеләр:

– Шул беҙҙе ҡотҡара алыр тиһеңме? – тип Шаулды һанға һуҡманы һәм уға бүләктәр килтермәне. Әммә Шаул быны ишетмәмешкә һалышты[+].

#### 11


Шаулдың ғаммондарҙы ҡыйратыуы

1Ғаммон батшаһы Нахаш яу менән килеп Ғилғәд[†] Явешын ҡамап алды. Бөтөн Явеш халҡы Нахашҡа:

– Беҙҙең менән килешеү[†] төҙө, беҙ һиңә хеҙмәт итербеҙ, – тине[+].

2Әммә ғаммон Нахаш уларға:

– Тик бер генә шарт менән килешеү төҙөйөм, – тип яуапланы. – Һәр берегеҙҙең уң күҙен соҡоп алам да, бөтә Исраилды[†] мәсхәрәгә ҡалдырам[+].

3Явеш аҡһаҡалдары[†] уға:

– Беҙгә ете көн ваҡыт бир, Исраилдың һәр тарафына илселәр[†] ебәрәйек, – тинеләр. – Әгәр ҙә беҙҙе ҡотҡарырға бер кем дә килмәһә, һиңә баш һалырбыҙ.

4Илселәр, Шаул[†] Гивғаһына килеп, был хәлдәрҙе халыҡҡа һөйләп биргәс, бөтәһе лә ҡысҡырып илаша башланы[+]. 5Был ваҡытта Шаул үгеҙҙәрен ҡыуып баҫыуҙан ҡайтып килә ине.

– Халыҡҡа ни булған? Ниңә илашалар? – тип һораны ул.

Уға Явеш кешеләре ебәргән хәбәрҙе һөйләп бирҙеләр. 6Был һүҙҙәрҙе ишеткәс, Шаулды Алла[†] рухы солғап алды һәм унда көслө нәфрәт уты ҡабынды[+]. 7Ул ике үгеҙҙе салып киҫәктәргә тураҡланы. Уларҙы илселәр аша Исраилдың һәр тарафына ебәреп, былай тине:

– Шаул һәм Шемуил артынан эйәрмәгән һәр кемдең үгеҙҙәре менән ошолай буласаҡ.

Халыҡты Раббының дәһшәте солғап алды һәм бөтәһе бер кешеләй юлға сыҡты[+]. 8Шаул уларҙы Бәзәҡтә тупланы. Исраил халҡы өс йөҙ мең, Йәһүҙә[†] кешеләре утыҙ мең ине[+].

9Явеш илселәренә:

– Ғилғәд Явешы халҡына, иртәгә көн ҡыҙыуына тиклем ҡотҡарыласаҡһығыҙ, тип әйтегеҙ, – тинеләр.

Илселәр ҡайтып был хәбәрҙе еткергәс, Явеш халҡы шатланып китте. 10Ғаммондарға:

– Иртәгә һеҙгә баш һалабыҙ. Беҙҙең менән ни теләһәгеҙ, шуны эшләрһегеҙ, – тинеләр.

11Икенсе көндө Шаул үҙенең кешеләрен өс төркөмгә бүлде. Улар таң алдынан тупламдың[†] уртаһына үтеп инделәр ҙә көндөң ҡыҙыуына тиклем ғаммондарҙы тар-мар иттеләр. Иҫән ҡалғандары тырым-тырағай һибелде, бергә торған ике кеше лә ҡалманы[+].

12Бынан һуң халыҡ Шемуилға:

– «Шаулғамы һуң беҙгә батшалыҡ итергә?» – тип кемдәр әйтте? Килтерегеҙ уларҙы, үлтерәбеҙ, – тине.

13Ләкин Шаул:

– Бөгөн берәүҙең дә йәне ҡыйылырға тейеш түгел, – тип яуапланы. – Сөнки Раббы[†] бөгөн Исраилға ҡотолоу бирҙе.

14– Әйҙә, Гилгалға барайыҡ, унда батшалыҡты яңыртайыҡ, – тине Шемуил халыҡҡа[+].

15Бөтә халыҡ Гилгалға китте һәм унда Раббы хозурында Шаулды батша итеп ҡуйҙы. Раббыға татыулыҡ ҡорбандары[†] салдылар. Шаул бөтә Исраил халҡы менән бергә рәхәтләнеп күңел асты.

#### 12


Шемуилдың халыҡҡа мөрәжәғәте

1Шемуил бөтә Исраилға[†] былай тине:

– Бына мин, һеҙ миңә нимә тип әйтәһегеҙ, шуларҙың барыһын да тыңланым: өҫтөгөҙҙән батша ҡуйҙым[+]. 2Инде һеҙҙең алдан батшағыҙ йөрөр. Ә мин инде олоғайҙым, сәстәрем салланды. Бына, улдарым һеҙҙең менән бергә. Йәш сағымдан алып ошо көнгә тиклем һеҙҙең юлбашсығыҙ булдым. 3Бына мин ҡаршығыҙҙа торам. Хәҙер миңә Раббы[†] хозурында һәм Ул мәсехләгән батша алдында шаһитлыҡ ҡылығыҙ. Ҡайһығыҙҙың үгеҙен алдым? Кемдең ишәгенә ҡул һуҙҙым? Кемде таланым? Кемде йәберләнем? Эшенә күҙ йомор өсөн кемдән ришүәт алдым? Әйтегеҙ, мин ҡайтарып бирермен[+].

4Халыҡ:

– Һин беҙҙе таламаның, – тип яуап бирҙе. – Беҙҙе йәберләмәнең. Бер кемдән дә һис бер нәмә алманың.

5Шемуил уларға:

– Миңә ҡаршы бер нәмә лә тапмауығыҙға бөгөн Раббы һәм Ул мәсехләгән батша шаһит, – тине.

– Эйе, шаһит! – тинеләр.

6– Муса[†] менән Һарунды[†] тәғәйенләгән, ата-бабаларығыҙҙы Мысыр[†] еренән сығарған Раббы шаһит, – тине Шемуил халыҡҡа. – 7Хәҙер иһә хозурыма баҫығыҙ. Раббының һеҙгә һәм ата-бабаларығыҙға ҡылған барлыҡ яҡшылыҡтарын бәйән итеп, мин һеҙгә Раббы алдында хөкөм ҡылам.

8Яҡуп Мысырға килгәндән һуң ата-бабаларығыҙ Раббыға ярҙам һорап ялбарҙы. Раббы Муса менән Һарунды ебәрҙе һәм улар ата-бабаларығыҙҙы Мысырҙан алып сығып, ошо ерҙә төйәкләндерҙе[+]. 9Әммә ата-бабаларығыҙ Аллалары Раббыны онотто. Шуға күрә Раббы уларҙы Хасор ғәскәре башлығы Сисераның, пелештиҙәрҙең[†] һәм Моав[†] батшаһының ҡулына тапшырҙы. Улар ата-бабаларығыҙға ҡаршы һуғышты[+]. 10Ата[†]-бабаларығыҙ Раббыға: «Гонаһлыбыҙ,[†] сөнки, Раббыны ташлап, Бәғел[†] һәм Ғаштареҫ боттарына ҡол булдыҡ. Әммә беҙҙе дошмандарыбыҙ ҡулынан ҡотҡар һәм беҙ Һиңә генә хеҙмәт итербеҙ», – тип ялбарҙы[+]. 11Раббы Йеруббәғелде, Баракты[*], Ифтахты, Шемуилды ебәрҙе һәм һеҙҙе уратып алған дошмандарығыҙ ҡулынан ҡотҡарҙы. Хәүефһеҙ йәшәнегеҙ[+]. 12Әммә Ғаммон батшаһы Нахаштың һеҙгә ҡаршы сыҡҡанын күргәс, миңә: «Юҡ, беҙҙең өҫтән батша хакимлыҡ итһен», – тинегеҙ, ә бит һеҙҙең батшағыҙ Раббы Үҙе![+]

13Шулай итеп, бына үҙегеҙ һайлаған, үҙегеҙ теләгән батша! Бына, Раббы һеҙҙең өҫтән батша ҡуйҙы. 14Әгәр Раббынан ҡурҡһағыҙ, Уға хеҙмәт итһәгеҙ, Уның әйткәндәрен тыңлаһағыҙ, бойороҡтарына ҡаршы килмәһәгеҙ, һеҙ ҙә, һеҙгә етәкселек иткән батшағыҙ ҙа Аллағыҙ Раббы артынан йөрөһә, барыһы ла яҡшы булыр. 15Әммә Раббының һүҙенә ҡолаҡ һалмаһағыҙ, Уның бойороҡтарына ҡаршы килһәгеҙ, Раббы, ата-бабаларығыҙҙы язалаған кеүек, һеҙҙе лә язалар[+].

16Ә хәҙер баҫығыҙ ҙа Раббы һеҙҙең күҙ алдығыҙҙа ҡыласаҡ ошо оло мөғжизәне күрегеҙ. 17Әле бойҙай урағы ваҡыты түгелме? Күк күкрәтһен, ямғыр яуҙырһын, тип Раббыға ялбарасаҡмын. Үҙегеҙгә батша һорауығыҙҙың Раббы күҙендә ниндәй ҙур золом икәнен аңларһығыҙ һәм күрерһегеҙ.

18Шемуил Раббыға мөрәжәғәт итте һәм Раббы ул көндө күк күкрәтеп ямғыр яуҙырҙы. Бөтә халыҡ Раббынан да, Шемуилдан да бик ҡурҡты. 19Бөтәһе лә Шемуилға:

– Беҙ ҡолдарыңды һәләк итмәһен өсөн Аллаң Раббыға доға ҡыл, – тинеләр. – Сөнки булған гонаһтарыбыҙ өҫтөнә үҙебеҙгә батша һорап, тағы бер золом ҡылдыҡ.

20– Ҡурҡмағыҙ, – тине Шемуил халыҡҡа. – Ҡылған яуызлыҡ ҡылынған инде, әммә башҡаса Раббынан ситләшмәгеҙ, Уға бөтә йөрәгегеҙ менән хеҙмәт итегеҙ. 21Бер нәмәнән дә ҡотҡара алмаған файҙаһыҙ боттар артынан эйәрмәгеҙ, сөнки улар юҡ-бар[+]. 22Раббы Үҙенең бөйөк исеме хаҡына Үҙ халҡын ташламаҫ, сөнки һеҙҙе Үҙенең халҡы итеүҙе хуш күрҙе[+]. 23Миңә килгәндә инде, һеҙҙең өсөн Раббыға доға ҡылыуҙан[†] ваз кисеп, Уға ҡаршы гонаһ эшләү ҡайҙа! Һеҙҙе артабан да яҡшы һәм хаҡ юлға өгөтләйәсәкмен[+]. 24Тик Раббынан ҡурҡығыҙ, Уға бөтә йөрәктән тоғро хеҙмәт итегеҙ. Уның һеҙҙең өсөн ниндәй бөйөк эштәр башҡарғанын аңлағыҙ![+] 25Әгәр ҙә золом ҡылыуҙан туҡтамаһағыҙ, үҙегеҙ ҙә, батшағыҙ ҙа юҡ булыр[+].

#### 13


Шаулдың Раббы бойороғон тотмауы

1Тәхеткә ултырғанда Шаулға[†] утыҙ йәш ине. Ул Исраилда[†] ике йыл батшалыҡ итте. 2Шаул Исраилдың өс мең кешеһен һайлап алды. Уларҙың ике меңе Шаул менән Михмаста, Бейт-Илдең тауында, меңе Йонаҫан менән Бинйәмин Гивғаһында урынлашты. Ҡалған халыҡты ул өйҙәренә ҡайтарып ебәрҙе. 3Йонаҫан пелештиҙәрҙең[†] Гивғалағы һаҡсы ғәскәрен ҡыйратты. Был хаҡта пелештиҙәргә лә мәғлүм булды. Ә Шаул бөтә илдә мөгөҙ ҡысҡыртырға ҡушты.

– Ғивриҙәр[†] ишетһен! – тине[+].

4Исраилдар Шаулдың пелешти ғәскәрен ҡыйратыуы тураһында һәм пелештиҙәрҙең Исраилға асыулы икәнен белде. Бынан һуң халыҡ Шаул янына Гилгалға саҡырылды.

5Пелештиҙәр Исраилға ҡаршы яуға йыйынды. Улар утыҙ мең яу арбаһы,[†] алты мең һыбайлыһы, диңгеҙ ярындағы ҡом шикелле күмәк яугирҙәре менән килеп, Михмас эргәһенә Бейт-Ауендың көнсығышында туплам[†] ҡорҙолар[+]. 6Ҡамауҙа ҡалған исраилдар, үҙҙәренә ҡурҡыныс янағанын күреп, мәмерйәләрҙә, шырлыҡтарҙа, ҡаяларҙа, ер ҡыуышлыҡтарында һәм һыу һаҡлай торған соҡорҙарҙа йәшенә башланы[+]. 7Ҡайһы бер ғивриҙәр Иордан йылғаһы аръяғына, Ғад һәм Ғилғәд[†] ерҙәренә ҡасты.

Шаул ул ваҡытта Гилгалда ине. Уның менән булған яугирҙәр ҡурҡыуға төшкәйне.

8Шаул Шемуил билдәләгән ваҡытҡа тиклем ете көн көттө. Әммә Шемуил Гилгалға килмәгәс, кешеләр Шаул янынан ҡаса башланы[+]. 9Шуның өсөн Шаул:

– Тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандарын[†] миңә алып килегеҙ, – тип бойорҙо.

Шунан ул тотош яндырыу ҡорбаны ғәмәлен башҡарҙы. 10Ул ҡорбанды яндырып та бөттө, Шемуил килеп етте. Шаул, сәләмләр өсөн, уға ҡаршы сыҡты. 11Ләкин Шемуил:

– Нимә эшләнең һин? – тине.

– Ҡарайым, халыҡ янымдан таралыша башланы, – тип яуап ҡайтарҙы Шаул. – Һин дә әйткән көндәреңдә килмәнең. Өҫтәүенә пелештиҙәр Михмаста тупланған. 12Хәҙер пелештиҙәр Гилгалға миңә һөжүм итәсәк, ә мин Раббынан мәрхәмәт[†] һорап ялбарманым, тип уйланым. Шуға күрә тотош яндырыу ҡорбаны килтерергә тәүәккәлләнем.

13– Аҡылһыҙҙарса эш иткәнһең, – тине Шемуил. – Аллаң Раббының бойороғон тотманың. Әгәр Алланың ҡушҡанын тыңлаған булһаң, нәҫелең Исраилда мәңге батшалыҡ итер ине[+]. 14Инде һинең батшалығың оҙаҡҡа бармаясаҡ. Раббы[†] Үҙенең күңеленә хуш килгән кешене тапты, уны Үҙенең халҡына хаким итеп тәғәйенләне, сөнки һин Раббының бойороғон үтәмәнең[+].

15Бынан һуң Шемуил Гилгалдан Бинйәмин ырыуының Гивға ҡалаһына китте. Шаул үҙенең янында ҡалғандарҙы һанап сыҡты: алты йөҙ самаһы кеше ине.

16Шаул, уның улы Йонаҫан һәм улар менән булған кешеләр Бинйәминдәр биләмәһендәге Гивға ҡалаһында урынлашты. Пелештиҙәр иһә Михмаста туплам ҡорғайны. 17Пелешти яугиҙәре исраилдарҙы талау, барымта яһау өсөн өс төркөм булып тупламдарынан сыҡты. Уларҙың береһе Шуғал төбәгендәге Ғофраға, 18икенсеһе Бейт-Хоронға табан йүнәлде, өсөнсөһө сүлгә, Севоим үҙәненә ҡараған юл буйлап сик яғына китте.

19Пелештиҙәр, ғивриҙәр ҡылыс йәки һөңгө яһап ҡуймаһын, тип хәүефләнгәнлектән, бөтә Исраилда бер тимерсе лә юҡ ине. 20Шуға күрә исраилдар төрән, тәпке, балта, ураҡ үткерләргә кәрәк булһа, пелештиҙәргә барырға мәжбүр ине. 21Пелешти тимерселәре төрән тимерҙәрен, тәпке, өс айырсалы һәнәк, балта ҡайраған һәм осло таяҡ тимерен кейҙергән өсөн бер шекелдең өстән ике өлөшөн ала торғайны. 22Шул сәбәпле был һуғыш башланғас, Шаул менән Йонаҫан янында булған халыҡтың ҡулында ҡылыс та, һөңгө лә юҡ, был ҡоралдар бары Шаулда һәм уның улы Йонаҫанда ғына ине.


Пелештиҙәргә ҡаршы һуғыш

23Ул арала пелешти ғәскәренең алдынғы төркөмө Михмас үткәүеленә сыҡты.

#### 14

1Бер көндө Шаул[†] улы Йонаҫан ҡоралын йөрөтөүсе егеткә:

– Әйҙә, теге яҡтағы пелешти ғәскәренең алдынғы төркөмө яғына сығайыҡ, – тине.

Әммә атаһына был хаҡта бер нәмә лә өндәшмәне. 2Шаул Гивға янындағы Мигронда анар ағасы аҫтында ултыра ине. Эргәһендә алты йөҙгә яҡын кешеһе бар. 3Эфод[†] йөрөтөүсе Ахияһ та улар араһында ине. Ул – Ихаводтың туғаны Ахитувтың улы. Ихавод иһә элек Шилола Раббының ҡаһины[†] булған Ғәлиҙең улы Пинхастан тыуғайны.

Халыҡ Йонаҫандың киткәнен белмәне[+].

4Йонаҫан пелешти ғәскәре яғына сығырға йыйынған үткәүелдең ике яғында текә ҡая бар ине. Береһенең атамаһы – Босес, икенсеһенеке – Сенне. 5Ҡаяларҙың береһе төньяҡҡа, Михмас яғына, икенсеһе көньяҡҡа, Гивғаға, ҡарағайны.

6Йонаҫан ҡорал йөрөтөүсеһенә:

– Әйҙә, был сөннәтһеҙҙәрҙең[†] ғәскәре торған яҡҡа сығайыҡ, – тине. – Бәлки, Раббы[†] беҙҙең өсөн берәй ғәмәл ҡылыр. Ҡотҡарам тиһә, Раббыға һинең күплегең дә, аҙлығың да ҡамасау түгел[+].

7– Нисек теләйһең, шулай эшлә. Ҡайҙа кәрәк, шунда бар. Мин һинән ҡалмайым, – тине ҡорал йөрөтөүсеһе.

8– Хәҙер беҙ ул әҙәмдәр яғына сығырбыҙ ҙа уларға күренербеҙ, – тине Йонаҫан. – 9Әгәр беҙгә: «Эргәгеҙгә барғансы, тик кенә тороғоҙ», – тиһәләр, аҫта ҡалырбыҙ, улар янына менмәҫбеҙ. 10Ә инде: «Беҙҙең янға менегеҙ», – тиһәләр, барырбыҙ. Тимәк, Раббы уларҙы беҙҙең ҡулыбыҙға тапшыра. Был беҙҙең өсөн билдә булыр.

11Икәүләшеп пелешти һаҡсыларына күренделәр.

– Ана, ғивриҙәр[†] йәшенгән тишектәренән сыға башланы! – тип көлдө пелештиҙәр.[†][+] 12Шунан Йонаҫан менән ҡорал йөрөтөүсеһенә:

– Беҙҙең янға менегеҙ! Һеҙгә бер һүҙ әйтәбеҙ, – тип ҡысҡырҙылар.

Йонаҫан хеҙмәтсеһенә:

– Минең арттан бар. Раббы уларҙы Исраил[†] ҡулына бирҙе, – тине.

13Йонаҫан аяҡ-ҡулы менән тырмашып өҫкә үрмәләне. Ҡорал йөрөтөүсеһе уның артынан эйәрҙе.

Йонаҫан алдан пелештиҙәрҙе ҡырып барҙы, артынан ҡорал йөрөтөүсеһе лә үлтерә-үлтерә килде. 14Ошо тәүге һөжүм ваҡытында, Йонаҫан менән ҡорал йөрөтөүсеһе ике үгеҙ көнө буйы һөргән тиклем яландың яртыһылай ерҙә егермегә яҡын пелешти яугирен ҡырып һалды. 15Пелештиҙәрҙең бөтә ғәскәре – тупламда[†] ла, ҡырҙа ла, алдынғы төркөмдәгеләр ҙә, баҫҡынсы төркөмөндәгеләр ҙә – ҡалтырап төштө. Ер тетрәне, Алланың дәһшәте хөкөм һөрҙө.

16Шул саҡ Шаулдың Бинйәмин Гивғаһындағы күҙәтселәре, күмәк халыҡтың тырым-тырағай һибелеп, тегендә-бында йүгерешкәнен күреп ҡалды. 17Шаул янындағы кешеләргә:

– Ҡарағыҙ әле, барлағыҙ, арабыҙҙан кем киткән? – тип бойорҙо.

Байҡап ҡараһалар, Йонаҫан менән ҡорал йөрөтөүсеһе юҡ икәнен белделәр. 18Шаул Ахияһҡа:

– Алланың һандығын килтер, – тине.

Ул сағында Изге[†] һандыҡ исраилдарҙа ине[+]. 19Шаул ҡаһин менән һөйләшкән арала, пелештиҙәр тупламында шау-шыу көсәйгәндән-көсәйҙе.

– Ҡулыңды төшөр[*], – тине Шаул ҡаһинға.

20Ул, янындағы һуғышсылары менән бергә, һөрәнләп, алыш барған ергә ташланды һәм нимә күрә: пелешти яугирҙәре бер-береһенә ҡаршы ҡылыс күтәргән һәм шашҡан кеүек үҙ яҡындарын ҡыра[+]. 21Шул саҡ быға тиклем пелештиҙәр менән булған, улар менән бергә тупламға килгән ғивриҙәр ҙә Шаул менән Йонаҫан янындағы исраилдарға ҡушылды. 22Әфраим таулығында йәшенгән исраилдар ҙа, пелештиҙәрҙең ҡасҡанын ишетеп, уларҙың эҙенән төштө һәм ҡыра башланы. 23Раббы был көндө Исраилды ҡотҡарҙы. Һуғыш Бейт-Ауен аръяғына тиклем йәйелде.

24Ул көндө исраилдар ныҡ талсыҡҡайны. Сөнки Шаул халыҡҡа:

– Кем дә кем кискә тиклем, мин дошмандарымдан үс алғанға саҡлы, берәй нәмә ашай, шуға ҡарғыш төшһөн, – тип әйтеү әйткәйне.

Шунлыҡтан бер кем дә ауыҙына ризыҡ ҡабырға ҡыйманы.

25Урманлы ергә килеп еттеләр. Ундағы аҡланда бал бар ине. 26Халыҡ урманға инде. Ҡараһалар, бал тамып тора. Тик бер генә кеше лә ҡулын ауыҙына һонманы, сөнки бөтәһе лә ҡарғыштан ҡурҡты. 27Йонаҫан иһә атаһының халыҡҡа әйтеү әйтеп бойорғанын ишетмәгәйне. Ынтылып ҡулындағы таяғының осон баллы кәрәҙгә манды ла ауыҙына ҡапты һәм шунда уҡ күҙ алдары яҡтырып киткәнен тойҙо. 28Араларынан берәү уға:

– Атайың халыҡҡа, бөгөн ризыҡ ейгән кешегә ҡарғыш төшәсәк, тип әйтеү әйтте. Шуға күрә халыҡ бик ныҡ арыны, – тине.

29– Атайым ҡайһылай халыҡҡа бәлә килтергән, – тине Йонаҫан. – Бына ҡарағыҙ, саҡ ҡына бал ҡапҡас[†] та күҙем асылып китте[+]. 30Әгәр халыҡ дошмандарҙан ҡалған яумал менән тамаҡ ялғап алһа, пелештиҙәрҙә ҡыйралыш тағы ла күберәк булмаҫ инеме ни?

31Был көндө исраилдар пелештиҙәрҙе Михмастан алып Айялонға ҡәҙәр ҡырҙы һәм һуғышсылар тамам хәлдән тайҙы[+]. 32Шуға күрә халыҡ табышҡа ташланды. Ваҡ малмы ул, үгеҙме, быҙаумы – тотоп алалар ҙа ергә һалып боғаҙлайҙар һәм ҡанлы килеш ашайҙар. 33Шаулға:

– Ана, халыҡ итте ҡанлы килеш ейеп, Раббыға ҡаршы гонаһ[†] эш ҡыла, – тип хәбәр иттеләр.

– Гонаһ эш ҡылдығыҙ, – тине Шаул. – Барығыҙ, бында бер ҙур таш тәгәрләтеп килтерегеҙ[+]. 34Шунан былай тине:

– Халыҡ араһында йөрөп әйтеп сығығыҙ. Һәр кем үгеҙен, һарығын бында алып килһен. Ошонда салып ашағыҙ. Тик ҡан менән ейеп, Раббыға ҡаршы гонаһ эш ҡылмағыҙ.

Ул кисте бөтәһе лә малдарын үҙ ҡулдары менән алып килеп, шунда салды. 35Шаул Раббыға бағышлап ҡорбан[†] усағы төҙөнө. Был уның Раббыға бағышлап ҡорған тәүге ҡорбан усағы ине.

36Шунан Шаул:

– Әйҙәгеҙ, бөгөн төндә пелештиҙәр артынан төшәйек, – тине. – Таң атҡансы уларҙы талайыҡ, бер кешеләрен дә ҡалдырмайыҡ.

– Үҙең нисек ҡулай күрәһең, шулай эшлә, – тине халыҡ.

Әммә ҡаһин:

– Алланан кәңәш һорайыҡ, – тине.

37Шаул Алланан:

– Пелештиҙәргә һөжүм итәйемме? Һин уларҙы Исраил ҡулына тапшыраһыңмы? – тип һораны.

Әммә Алла[†] был көндө уға яуап ҡайтарманы[+]. 38Шунан һуң Шаул:

– Ғәскәр башлыҡтары бында килһен. Бөгөн ниндәй гонаһ ҡылынғанын асыҡлаһындар. 39Исраилды ҡотҡарған тере Раббы шаһит: ғәйеп улым Йонаҫанда булған хәлдә лә, ул да үлтереләсәк, – тине.

Әммә халыҡ араһынан уға яуап биреүсе булманы. 40Шунан Шаул бөтә исраилдарға:

– Һеҙ бер яҡҡа, улым Йонаҫан менән мин икенсе яҡҡа баҫабыҙ, – тине.

Халыҡ уға:

– Нисек хуп күрәһең, шулай эшлә, – тип яуап бирҙе.

41Шаул Раббыға:

– Исраил Аллаһы, дөрөҫлөктө белдер! – тип мөрәжәғәт итте.

Йәрәбә һалынды һәм Йонаҫан менән Шаулға төштө, ә башҡа кешеләрҙең барыһы ла аҡланды.

42– Инде улым Йонаҫан менән минең арала йәрәбә һалығыҙ, – тине Шаул. Йәрәбә Йонаҫанға төштө[+]. 43Шаул Йонаҫандан:

– Әйт, нимә эшләнең? – тип һораны.

– Ҡулымдағы таяғымдың осо менән аҙыраҡ бал алып ҡапҡайным, – тип яуапланы Йонаҫан. – Бына хәҙер үлергә тейешмен инде.

44– Әгәр Йонаҫан үлтерелмәһә, мине Алланың ҡаты ҡәһәре һуҡһын, – тине Шаул.

45Әммә халыҡ Шаулға:

– Исраилға был бөйөк еңеүҙе яулаған Йонаҫан үлһенме ни? – тип ҡаршы төштө. – Тере Раббы шаһит: Йонаҫандың башынан бер сәс бөртөгө лә ергә төшмәҫ. Сөнки бөгөн ул Алланың ярҙамы менән эш итте.

Шулай итеп, халыҡ Йонаҫанды үлемдән йолоп алып ҡалды[+].

46Шаул пелештиҙәрҙе артабан эҙәрләмәне. Улар үҙ ерҙәренә ҡайтып китте.

47Шаул Исраилда үҙенең хакимлығын нығытып, тирә-яғындағы дошмандары – Моав,[†] Ғаммон, Эдом[†] халыҡтары, Сова батшалары һәм пелештиҙәр менән һуғышты. Кемгә ҡаршы һуғышһа ла еңеү ҡаҙанды[+]. 48Ҡаһармандарса һуғышып, ғәмәлектәрҙе тар-мар итте һәм Исраилды талаусыларҙан ҡотҡарҙы[+].

49Шаулдың Йонаҫан, Йишви һәм Малкишуағ тигән улдары булды. Йәнә ике ҡыҙы булып, олоһоноң исеме Мерав, ә кесеһе Михәл ине[+]. 50Шаулдың ҡатынының исеме – Ахиноғам, ул Ахимағастың ҡыҙы ине. Ғәскәр башлығы Авнер Шаулдың атаһының бер туған ҡустыһы Нерҙың улы ине[+]. 51Шаулдың атаһы Ҡиш менән Авнерҙың атаһы Нер – Авиилдың улдары[+].

52Шаул батшалыҡ иткән көндәрҙә пелештиҙәргә ҡаршы ҡаты һуғыштар булды. Шаул ниндәй көслө һәм ҡаһарман кеше күрһә, шуларҙың барыһын да үҙенең янына йыйҙы[+].

#### 15


Шаулдың ғәмәлектәрҙе тар-мар итеүе

1Шемуил Шаулға[†] былай тине:

– Раббы[†] мине Үҙенең халҡы Исраилға[†] һине батша итеп мәсехләргә ебәргәйне. Инде Раббының һүҙҙәрен тыңла[+]. 2Күк ғәскәрҙәре Раббыһы һиңә: «Исраилдар Мысырҙан[†] сығып килгәндә, уларҙың юлына арҡыры төшкәндәре өсөн ғәмәлектәрҙе язалайым[+]. 3Хәҙер бар ҙа ғәмәлектәрҙе ҡыйрат. Нимәләре бар, шуларҙың бөтәһен дә харам ҡыл. Ҡыҙғанма уларҙы: ирҙәрен һәм ҡатындарын, үҫмерҙәрен һәм имсәк балаларын, эре һәм ваҡ малын, дөйәһен һәм ишәген – һәммәһен дә үлтер», – тип бойора.

4Шаул ғәскәр йыйҙы һәм Телаим ҡалаһында уларҙы һананы. Ике йөҙ мең йәйәүле ғәскәр һәм Йәһүҙәнән[†] ун мең кеше бар ине[+]. 5Шаул, ғәмәлектәр ҡалаһы янына барып, ҡороған йылға үҙәнендә туҡтаны. 6Шунан ҡыни ҡәүеменә:

– Һеҙ бынан китегеҙ. Сығығыҙ ғәмәлектәр араһынан. Юғиһә һеҙҙе лә улар менән бергә юҡ итеүем бар. Ә бит һеҙ Исраил халҡына ул Мысырҙан сыҡҡан сағында игелек ҡылдығыҙ, – тине.

Ҡыниҙар ғәмәлектәрҙән айырылды[+].

7Шаул ғәмәлектәрҙе ҡыйратты һәм Хауиланан алып Мысыр сигендәге Шурға тиклем уларҙы эҙәрләп барҙы[+]. 8Агагты, ғәмәлектәрҙең батшаһын, тереләй эләктерҙеләр, ә бөтә халҡын, харам ҡылып, ҡылыстан үткәрҙеләр[+]. 9Әммә Шаул менән кешеләре Агагты, шулай уҡ иң яҡшы эре һәм ваҡ малды, иң һимеҙ башмаҡ һәм бәрәстәрҙе – бөтә ҡиммәтле нәмәләрҙе ҡыҙғандылар, уларҙы харам ҡылманылар, бары тик файҙаһыҙ, кәрәге булмаған әйберҙәрҙе генә юҡ иттеләр.


Раббының Шаулдан ваз кисеүе

10Шемуилға Раббы һүҙе булды. Ул былай тине:[+]

11– Шаулды батша итеп ҡуйғаныма үкенәм. Сөнки ул Минән ситкә боролдо, бойороғомдо еренә еткереп үтәмәне.

Шемуил борсоуға ҡалды һәм төнө буйы Раббыға ялбарып доға ҡылды. 12Икенсе көндө иртүк тороп, Шемуил Шаулды күрергә китте. Әммә уға Шаулдың үҙенә һәйкәл ҡуйыр өсөн Кармәлгә барғаны, унан боролоп ҡайтҡандан һуң Гилгалға төшкәне хаҡында әйттеләр[+]. 13Шемуил шунда юлланды. Шаул уны:

– Раббы һине мөбәрәк ҡылһын. Мин Уның әмерен үтәнем, – тип ҡаршыланы.

14– Улай булғас, нишләп ҡолағыма һарыҡ баҡырғаны, үгеҙ мөңрәгәне ишетелә һуң? – тип һораны Шемуил.

15– Уларҙы ғәмәлектәрҙән алып килделәр, – тине Шаул. – Халыҡ ваҡ мал менән һыйыр малының иң яҡшыларын Раббыға, һинең Аллаңа, ҡорбан[†] итергә тип ҡалдырҙы. Ә башҡаларын харам ҡылып юҡ иттек.

16– Туҡтап тор, – тине Шемуил Шаулға. – Үткән төндә Раббының миңә нимәләр әйткәнен һөйләйем һиңә.

– Һөйлә, – тине Шаул.

17Шемуил былай тип бәйән итте:

– Үҙеңде түбән тип һанаған хәлдә лә Исраил ырыуҙарына башлыҡ булманыңмы? Раббы һине мәсехләп, Исраилға батша итеп ҡуйманымы ни? 18Раббы һиңә әмер бирҙе. «Бар, залим ғәмәлектәрҙе харам ҡыл. Бөтәһен дә ҡырып бөтөргәнгә тиклем улар менән һуғыш», – тип һине яуға оҙатты. 19Ни өсөн Раббының бойороғон тыңламаның, яумалдарҙы алып ҡалып, Раббы күҙендә яман булған эш ҡылдың?

20– Мин Раббының әйткәндәрен тыңланым, – тип яуапланы Шаул. – Ҡайҙа ебәргән, шунда барҙым. Ғәмәлек батшаһы Агагты бында алып килдем, башҡа ғәмәлектәрҙе харам ҡылдым. 21Халыҡ, юҡ ителергә тейеш булған яумалдарҙан Гилгалда Раббыға, һинең Аллаңа, ҡорбан итеп салыр өсөн ваҡ мал менән эре малдың иң көрҙәрен генә алып ҡалды.

22– Раббының күңеленә нимә нығыраҡ оҡшай: уның ҡушҡандарын тыңлаумы, әллә һәр төрлө ҡорбандар, тотош яндырыу ҡорбандарымы? Тыңлаусанлыҡ – ҡорбандан, күндәмлек һарыҡ тәкәһенең эс майынан яҡшыраҡ[+]. 23Сөнки башбаштаҡлыҡ – сихырсылыҡ кеүек үк гонаһ,[†] тиҫкәрелек – йорт илаһтарына табыныу кеүек әшәкелек. Һин Раббының һүҙен кире ҡаҡҡан өсөн, Раббы һине батша булараҡ кире ҡаҡты[+].

24– Гонаһ ҡылдым! Раббының бойороғон, һинең һүҙҙәреңде тотманым, – тине Шаул Шемуилға. – Сөнки халыҡтан ҡурҡтым, уларҙы тыңланым. 25Инде минең гонаһымды ярлыҡа, бергәләп кире ҡайтайыҡ – Раббыға ғибәҙәт ҡылайым.

26– Һинең менән ҡайтмайым, – тине Шемуил Шаулға. – Сөнки һин Раббының һүҙен кире ҡаҡҡас, Раббы һине Исраилға батша булыуҙан кире ҡаҡты.

27Шемуил боролоп китмәксе булғайны, Шаул уның сапанының сабыуына йәбеште. Сабыу йыртылып сыҡты[+].

28– Бөгөн Раббы Исраил батшалығын һинән ошолай йыртып алды һәм һинән яҡшыраҡ яҡыныңа бирҙе, – тине Шемуил. –[+] 29Исраилдың Даны ялған һөйләмәҫ һәм фекерен үҙгәртмәҫ. Фекерен үҙгәртергә Ул әҙәм балаһы түгел[+].

30– Гонаһ ҡылдым, – тине Шаул. – Тик һин, исмаһам, халҡымдың аҡһаҡалдары[†] ҡаршыһында, Исраил ҡаршыһында миңә хөрмәт күрһәт, бергә ҡайтайыҡ, Раббыға, һинең Аллаңа, ғибәҙәт ҡылайым.

31Шемуил уның менән бергә кире боролдо, һәм Шаул Раббыға ғибәҙәт ҡылды.

32– Ғәмәлек батшаһы Агагты алып килегеҙ, – тине Шемуил.

Бығауланған Агаг уның янына килгәндә: «Үлем әсеһе урап үткәндер», – тип өмөтләнгәйне. 33Әммә Шемуил:

– Ҡылысың ҡатындарҙы ҡайһылай балаһыҙ ҡалдырған, хәҙер әсәйең дә шулай улһыҙ ҡаласаҡ, – тип Гилгалда, Раббы ҡаршыһында, Агагты ҡылыс менән сабып үлтерҙе.

34Шунан һуң Шемуил Рамаға, Шаул үҙенең өйөнә – Гивғаһына ҡайтып китте. 35Шемуил Шаул менән үҙенең аҡтыҡ көнөнә тиклем башҡа бер ҡасан да осрашманы, әммә уның өсөн бик көйөндө. Раббы иһә Шаулды Исраилға батша итеп ҡуйғанына үкенде[+].

#### 16


Дауыттың батшалыҡҡа мәсехләнеүе

1Раббы[†] Шемуилға:

– Һин ҡасанға тиклем Шаул[†] өсөн көймәксеһең? Мин унан баш тарттым – ул Исраилға[†] башҡаса батша булмаясаҡ. Мөгөҙгә зәйтүн майы[†] тултыр ҙа юлға сыҡ. Мин һине Бейт-Ләхәмдә йәшәгән Ишай тигән кешегә ебәрәм: уның улдарының береһен батша итеп күҙләнем, – тине[+].

2– Мин унда нисек барайым? – тине Шемуил. – Шаул ишетеп ҡалһа, мине үлтерәсәк бит.

– Үҙең менән бер орғасы башмаҡ ал. Раббыға ҡорбан[†] салырға килдем, тип әйтерһең, – тине Раббы. – 3Ишайҙы ҡорбан ашына саҡыр. Мин һиңә нимә эшләргә икәнен белгертермен. Кемде күрһәтһәм, Минең өсөн шуны мәсехләрһең.

4Шемуил Раббы әйткәнсә эшләне – Бейт-Ләхәмгә килде. Ҡаланың аҡһаҡалдары[†] ҡурҡышып уға ҡаршы сыҡты.

– Именлек менән килдеңме? – тип һоранылар.

5– Именлек менән, – тип яуапланы Шемуил. – Раббыға ҡорбан ҡылырға килдем. Изгеләнегеҙ[†] ҙә минең менән бергә ҡорбан ашына барығыҙ.

Ул Ишай менән улдарын пакландырҙы һәм ҡорбан мәжлесенә саҡырҙы[+]. 6Улар килгәс, Әлиавты күреп: «Раббының мәсихе[†] ошолор, моғайын», – тип уйланы[+]. 7Әммә Раббы Шемуилға:

– Уның матурлығы менән буйсанлығына ҡарама. Мин уны кире ҡаҡтым, Раббы әҙәм кеүек күрмәҫ. Кеше тышҡы ҡиәфәткә, ә Раббы йөрәккә ҡарай, – тине[+].

8Ишай Авинадавты Шемуил алдынан үткәрҙе. Шемуил:

– Раббы быныһын да һайламаны, – тине.

9Бынан һуң Ишай Шамманы алып килде.

– Раббы быныһын да һайламаны, – тине Шемуил[+]. 10Ишай Шемуил янына бер-бер артлы ете улын да алып килеп ҡараны. Әммә Шемуил:

– Раббы быларҙың береһен дә һайламаны, – тине. 11Шунан Ишайҙан:

– Улдарыңдың һәммәһе лә бындамы? – тип һораны.

– Йәнә төпсөк улым бар, – тип яуап бирҙе Ишай. – Ул һарыҡ көтә.

– Берәйһен ебәр, алып килһендәр, – тине Шемуил. – Ул килмәйенсә, тәғәм ейергә ултырмаясаҡбыҙ.

12Ишай кеше ебәреп, улын килтертте. Ул ике бите ҡыҙарып янып торған, матур күҙле, күркәм йөҙлө ине. Раббы Шемуилға:

– Тор, уны мәсехлә, һайлаған кешем ошо, – тине.

13Шемуил, зәйтүн майы һалынған мөгөҙөн алып, уны ағалары алдында мәсехләне. Ошо көндән башлап Дауытты[†] Раббы рухы солғап алды. Ә Шемуил Рамаға ҡайтып китте[+].


Дауыттың Шаулға хеҙмәт итә башлауы

14Раббы рухы Шаулдан айырылды. Уны Раббы күндергән бер яуыз рух[†] бошоноуға һалды[+]. 15Ярандары Шаулға:

– Алланан булған бер яуыз рух ғазаплай һине, – тинеләр. – 16Хакимыбыҙ, беҙгә, һиңә хеҙмәт иткән ҡолдарыңа, әмер бир, лирала оҫта уйнаған берәй кешене эҙләйек. Алланан килгән яуыз рух иңгәндә, ул уйнар ҙа һиңә рәхәтерәк булыр.

17Шаул хеҙмәтселәренә:

– Миңә лирала оҫта уйнаған берәйһен табып килтерегеҙ, – тип бойорҙо[+].

18Ярандарының береһе:

– Бейт-Ләхәмдә йәшәгән Ишайҙың бер улын күргәйнем, – тине. – Лирала матур уйнай. Ҡыйыу йөрәкле көслө бер һуғышсы, хәбәре аҡыллы, ҡиәфәте күркәм. Раббы ла уның менән.

19– Һарыҡ көткән улың Дауытты миңә ебәр, – тип Шаул Ишайға сапҡын юлланы.

20Ишай ишәккә икмәк, бер турһыҡ шарап һәм кәзә бәрәсе артмаҡлатып, улы Дауытты Шаулға оҙатты. 21Дауыт килеп, Шаулға хеҙмәт итә башланы. Батша уны бик оҡшатты, үҙенә ҡорал йөрөтөүсе итеп тәғәйенләне. 22Ә Ишайға: «Дауыт миндә хеҙмәттә ҡалһын. Уны бик хушһындым», – тип хәбәр ебәрҙе. 23Шул ваҡыттан башлап, Алла[†] ебәргән яуыз рух Шаулды биләп алғанда, Дауыт лираһын алып уйнай ҙа батшаның хәле еңеләйеп ҡалыр булды. Яман рух та унан китеп тора ине.

#### 17


Голиаҫтың исраилдарҙы алышҡа саҡырыуы

1Пелештиҙәр,[†] һуғыш асмаҡ булып, ғәскәр йыйҙы һәм Йәһүҙәнең[†] Сохо ҡалаһында тупланды. Улар Сохо менән Ғазыҡа араһындағы Әфәс-Даммимда туплам[†] ҡорҙо[+]. 2Шаул[†] менән исраилдар[†] ҙа йыйылды. Улар Эла үҙәнендә туплам ҡороп пелештиҙәргә ҡаршы һуғышҡа әҙерләнде. 3Пелештиҙәр бер ҡалҡыулыҡҡа, исраилдар икенсе ҡалҡыулыҡҡа урынлашты. Араларында үҙәнлек ине.

4Пелештиҙәр тупламынан Ғаҫ ҡалаһынан булған Голиаҫ атлы бәһлеүән сыҡты. Буйы – алты терһәк тә бер ҡарыш[*] ине[+]. 5Башына баҡыр торҡа, өҫтөнә баҡыр һарайта кейгәйне. Кейеменең ауырлығы биш мең шекел тарта ине. 6Аяҡтарын да баҡыр теҙлек менән ҡаплаған. Арҡаһына баҡырҙан ҡыҫҡа һөңгө аҫҡан. 7Оҙон һөңгөһөнөң һабы туҡыу ыҫтанының арҡыры таяғы кеүек, ә тимер башағы – алты йөҙ шекел ауырлығында. Голиаҫтың алдынан ҡалҡан йөрөтөүсеһе килә[+].

8Голиаҫ туҡтаны ла сафта торған Исраил яугирҙәренә:

– Нимә һеҙ һуғышырға тип теҙелеп торған булаһығыҙ? – тип һөрәнләне. – Мин пелешти, ә һеҙ Шаул ҡолдары түгелме ни? Арағыҙҙан берәй кешене һайлағыҙ, әйҙә ул минең яныма төшһөн[+]. 9Әгәр ҙә көрәшеп мине үлтерә алһа, беҙ һеҙгә ҡол булырбыҙ. Ә инде мин өҫтөн сығып, уны юҡ итһәм, һеҙ ҡол булырһығыҙ, беҙгә хеҙмәт итерһегеҙ.

10Шунан әлеге пелешти:

– Бөгөн мин Исраил ғәскәрен мәсхәрәгә ҡалдырам. Минең менән көрәшергә берәй кешегеҙҙе ебәрегеҙ! – тип өҫтәне.

11Уның был һүҙҙәрен ишетеп, Шаулдың да, барса исраилдарҙың да ҡоттары алынды, барыһы ла ҡурҡыуға ҡалды.


Дауыттың яу яланына килеүе

12Дауыт[†] Йәһүҙәнең Бейт-Ләхәм ҡалаһынан Әфраҫ кешеһе Ишайҙың улы ине. Ишайҙың һигеҙ улы бар ине. Шаул батшалыҡ иткән заманда Ишай өлкән[†] йәштә ине инде. 13Ишайҙың өлкән улдарының өсәүһе Шаул менән яуға киткәйне. Һуғышҡа киткән улдарының исемдәре былай: баш балаһы – Әлиав, икенсеһе – Авинадав, өсөнсөһө – Шамма[+]. 14Дауыт, кинйә малай ине. Уның өлкән ағаларының өсәүһе иһә Шаул янында ине. 15Дауыт атаһының һарыҡтарын көтөр өсөн, әленән-әле Шаул янынан Бейт-Ләхәмгә ҡайтып йөрөй торғайны.

16Пелешти Голиаҫ ҡырҡ көн буйы иртәле-кисле уртаға сығып майҙан тотто.

17Ишай бер көндө улы Дауытҡа:

– Бер эфа ҡурмас, бынау ун икмәкте ал да тупламға ағайҙарыңа алып барып бир. 18Ә был ун йомарлам сырҙы мең башына бирерһең. Ағайҙарыңдың хәл-әхүәлен бел, иҫән-аман йөрөгәндәрен белдергән берәй нәмә алып ҡайт[+]. 19Ағайыңдар Шаул янында, бөтә исраилдар менән бергә Эла үҙәнендә пелештиҙәргә ҡаршы һуғыша, – тине.

20Дауыт иртәгәһенә иртүк торҙо, һарыҡтарын икенсе бер көтөүсегә ҡалдырҙы ла, әйберҙәрҙе алып, атаһы ҡушҡанса, юлға ҡуҙғалды. Ул тупламға килеп еткәндә, ғәскәрҙәр сафҡа теҙелешеп, ҡысҡырышып алышҡа әҙерләнә ине. 21Исраилдар менән пелештиҙәр бер-береһенә ҡапма-ҡаршы саф булып торалар ине. 22Дауыт әйберҙәрен ылау ҡарауылсыһына ҡалдырҙы ла сафтар яғына йүгерҙе. Ағалары янына килеп, уларҙан һаулыҡ һорашты. 23Дауыт ағалары менән һөйләшеп тора ине, пелештиҙәр сафынан Ғаҫ ҡалаһынан булған Голиаҫ атлы бәһлеүән сығып, ғәҙәттәгесә, хәбәр һалды. Дауыт уның һөйләгәндәрен ишетеп торҙо. 24Был кешене күреү менән, бөтә исраилдар, ҡоттары осоп, унан ҡаса башланы. 25Улар бер-береһенә:

– Алға сыҡҡан анау кешене күрәһегеҙме? Ул Исраилды мәсхәрәләр өсөн сыға, – тиештеләр. – Кем уны үлтерә, батша шул кешегә күп итеп байлыҡ бирер, ҡыҙына кейәү итер, атаһының йортон Исраилда һалымдан азат ҡылыр ине[+].

26Дауыт эргәһендәге кешеләрҙән:

– Был пелештиҙе үлтереп Исраилды хурлыҡтан ҡотҡарған кешегә нимә буласаҡ? – тип һораны. – Тере Алланың ғәскәрен мәсхәрәләргә, был сөннәтһеҙ[†] пелешти шул тиклем кем һуң?

27Яугирҙәр:

– Уны үлтергән кешегә шулар-шулар эшләнәсәк, – тип әлеге һүҙҙәрҙе ҡабатланы.

28Өлкән ағаһы Әлиавтың, Дауыттың кешеләр менән һөйләшеп торғанын ишетеп, асыуы ҡабарҙы.

– Нишләп килдең бында? Ҡырҙағы аҙ ғына ҡуйҙы кемгә ышанып ҡалдырҙың? Тәкәбберлегеңде, күңелеңдең боҙоҡлоғон беләм мин. Бында һин алыш ҡарарға килгәнһең, – тип әрләп ташланы.

29– Мин нимә эшләнем? – тине Дауыт. – Һөйләшәм генә бит.

30Шунан икенсе яугиргә боролоп, йәнә шул турала һорашырға тотондо. Кешеләр уға баяғыса яуап бирҙе. 31Дауыттың әйткән һүҙҙәрен ишетеп, Шаулға һөйләп бирҙеләр. Ул Дауытты саҡырып алды.

32– Был пелешти арҡаһында бер кем дә күңелен төшөрмәһен. Мин ҡолоң барып, уның менән алышасаҡмын, – тине Дауыт Шаулға.

33– Һин ул пелештигә ҡаршы алышҡа сыға алмайһың, – тине Шаул. – Һин әле үҫмер генәһең, ул йәш сағынан алып һуғышсы.

34Әммә Дауыт уға:

– Мин ҡолоң атаһының ҡуйҙарын көтә, – тип яуапланы. – Арыҫлан йәки айыу килеп, көтөүҙән берәй бәрәсте урлаһа, 35уның артынан барам да, һөжүм итеп, ауыҙынан тартып алам. Әгәр ҙә ул миңә ташланһа, ялынан эләктерәм дә һуғып үлтерәм. 36Ҡолоңдоң арыҫлан да, айыу ҙа үлтергәне бар. Был сөннәтһеҙ пелешти менән дә шулай буласаҡ, сөнки ул тере Алланың ғәскәрен хурланы. 37Мине арыҫлан менән айыу тырнағынан ҡотҡарған Раббы[†] был пелештиҙең ҡулынан да ҡотҡарыр.

– Улайһа, бар, – тине Шаул. – Раббы һинең менән булһын.

38Батша Дауытҡа үҙенең кейемдәрен бирҙе. Башына баҡыр торҡа, өҫтөнә баҡыр һарайта кейҙерҙе. 39Дауыт кейеме өҫтөнән уның ҡылысын таҡты ла арлы-бирле йөрөп ҡараны, сөнки бындай хәрби кейем кейгәне юҡ ине. Шунан Шаулға:

– Былар менән йөрөй алмайым, күнекмәгәнмен, – тип уларҙы систе. 40Ҡулына таяғын алды, шишмәнән шыма ғына биш таш һайлап, биштәренә – көтөүсе муҡсаһына – һалды. Шунан һапҡыһын тотоп, пелештигә ҡаршы китте.

41Пелешти ҙә Дауытҡа яҡынлашты. Ҡалҡан йөрөтөүсеһе уның алдынан килә ине. 42Ике бите янып торған күркәм йөҙлө йәш егетте күреп, Голиаҫ уға мыҫҡыллы ҡараш ташланы.

43– Мин этме әллә, нишләп миңә ҡаршы таяҡ тотоп киләһең? – тине пелешти Дауытҡа. Уны үҙенең илаһтары менән ҡарғап: – 44Яҡыныраҡ кил, – тине. – Хәҙер мин һинең үләкһәңде һауалағы ҡоштарға, ҡырҙағы йәнлектәргә емтек итеп бирәм[+].

45Ә Дауыт пелештигә:

– Һин миңә ҡаршы ҡылыс тотоп, һөңгө менән, ҡыҫҡа һөңгө менән киләһең, – тип яуапланы. – Ә мин Күк ғәскәрҙәре Раббыһының, һин хурлаған Исраил ғәскәре Аллаһының, исеме менән киләм[+]. 46Бөгөн Раббы һине минең ҡулыма тапшыра. Мин һине үлтереп, башыңды ҡырҡып аласаҡмын. Ә пелешти яугирҙәренең мәйеттәрен һауалағы ҡоштарға, ерҙәге йәнлектәргә бирәсәкмен. Бөтә донъя Исраилда Алла[†] барлығын белер[+]. 47Шул саҡта бөтә был йыйын Раббының ҡылыс һәм һөңгө менән ҡотҡармағанын төшөнөр. Был һуғыш – Раббыныҡы, Ул һеҙҙе беҙҙең ҡулға тапшыра[+].

48Пелешти, урынынан ҡуҙғалып, Дауытҡа яҡынлаша башлағас, Дауыт та ашығып ғәскәрҙәр яғына, уға ҡаршы йүгерҙе. 49Дауыт ҡулын тығып муҡсаһынан бер таш алды ла һапҡыһы менән уны һелтәп ебәрҙе. Таш пелештиҙең маңлайына барып ҡаҙалды. Пелешти йөҙтүбән ергә йығылды. 50Шулай итеп, Дауыт пелештиҙе һапҡы һәм таш менән еңде. Ул пелештиҙе бәреп үлтерҙе. Дауыттың ҡулында ҡылысы юҡ ине[+]. 51Шунан Дауыт йүгереп барҙы ла уның янына килеп баҫты. Ул пелештиҙең ҡылысын ҡынынан һурып алды, уны үлтереп, башын сабып өҙҙө.

Бәһлеүәндәренең үлгәнен күреп, пелештиҙәр ҡаса башланы. 52Исраил һәм Йәһүҙә яугирҙәре күтәрелеп, ҡысҡырыша-ҡысҡырыша пелештиҙәрҙе Ғаҫҡа һәм Ғәҡрондың ҡапҡаларына[†] тиклем баҫтырҙы. Шағараим юлы, Ғаҫ менән Ғәҡронға тиклем, пелештиҙәрҙең мәйете менән ҡапланды[+]. 53Пелештиҙәрҙе ҡыуалағандан һуң, исраилдар кире килеп уларҙың тупламын таланы. 54Дауыт пелештиҙең башын алып, Йәрүсәлимгә[†] килтерҙе, ҡоралдарын үҙенең сатырына ҡуйҙы[+].

55Пелештигә ҡаршы барған Дауытты күргәс, Шаул ғәскәр башлығы Авнерҙан:

– Авнер, был үҫмер кемдең улы? – тип һораны.

– Ғүмерең оҙон булһын, батшам, белмәйем, – тип яуап ҡайтарҙы Авнер[+].

56– Белмәһәң, бел, кемдең улы икән ул малай? – тип бойорҙо батша.

57Дауыт пелештиҙе үлтереп кире килә ятҡан саҡта, Авнер уны Шаул янына алып барҙы. Голиаҫтың башы Дауыттың ҡулында ине. 58Шаул:

– Үҫмер, һин кемдең улы булаһың? – тип һораны.

– Бейт-Ләхәмдән ҡолоң Ишайҙың улымын, – тип яуап ҡайтарҙы Дауыт.

#### 18


Йонаҫандың Дауыт менән вәғәҙәләшеүе

1Дауыт[†] Шаул[†] менән һөйләшеп бөткәндә, Йонаҫандың күңеле Дауыттың күңеленә яғылғайны. Йонаҫан уны үҙенең йәнеләй күреп ярата башланы[+]. 2Ул көндө Шаул Дауытты үҙенә алды, атаһының йортона ҡайтырға рөхсәт итмәне. 3Ә Йонаҫан Дауыт менән дуҫ булырға вәғәҙәләште, сөнки уны үҙ йәнеләй яратты. 4Йонаҫан, өҫтөндәге сапанын сисеп, Дауытҡа кейҙерҙе, башҡа кейемдәрен, ҡылысы менән йәйәһен, билбауын бирҙе.

5Шаул ҡайҙа ғына ебәрһә лә, Дауыт уңыш ҡаҙанды. Шуға күрә батша уны яугирҙәргә башлыҡ итеп ҡуйҙы. Быны барса халыҡ та, Шаулдың ярандары ла хуш күрҙе.


Шаулдың Дауыттан көнләшеүе

6Дауыт пелештиҙе үлтергәндән һуң, ғәскәрҙәр кире ҡайтып килгән саҡта, Исраилдың[†] бөтә ҡалаларында ла ҡатын-ҡыҙҙар дөңгөр һәм шылтырауыҡтар тауышы аҫтында ҡыуаныс менән йырлап-бейеп Шаул батшаға ҡаршы сыҡты[+]. 7Ҡатындар бейей-бейей:

– Шаул ҡырҙы меңдәрҙе,
Ә Дауыт ун меңдәрҙе, –

тип һамаҡланы[+].

8Быға Шаулдың йәне көйҙө. Һарыуы ҡайнап: «Дауытҡа ун меңде, ә миңә меңде генә бирәләр. Уның хәҙер тик батшалығы ғына юҡ», – тип уйланы. 9Ошо көндән алып Шаул Дауытҡа шикләнеп ҡарай башланы.

10Иртәгәһенә былай булды: Алла[†] күндергән яуыз рух[†] Шаулды солғап алды. Шаул үҙенең өйөндә диуаналанырға кереште. Дауыт, ғәҙәттәгесә, лираһында уйнап ултыра ине. Ә Шаул ҡулына һөңгөһөн тотҡайны[+]. 11Шаул: «Дауытты диуарға ҡаҙаҡлап ҡуям», – тип һөңгөһөн ырғытты, әммә егет ике тапҡыр унан тайшанып ҡалды.

12Шаул Дауыттан ҡурҡа башланы, сөнки Раббы[†] уның менән ине, ә Шаулды ташлағайны. 13Шуға күрә Шаул Дауытты үҙенән йыраҡлаштырҙы. Уны мең башы итеп ҡуйҙы. Дауыт гел ғәскәрҙәрҙе һуғыштарға алып йөрөнө. 14Раббы уның менән булғанлыҡтан, һәр эше ыңғай барҙы[+]. 15Уның уңыштарын күреп, Шаулдың ҡурҡыуы артҡандан-артты. 16Ә бөтә Исраил менән Йәһүҙә[†] халҡы Дауытты яратты, сөнки ул уларҙы әйҙәп һуғыштарҙа алдан йөрөнө.


Дауыттың Шаул ҡыҙына өйләнеүе

17Шаул Дауытҡа:

– Бына минең өлкән[†] ҡыҙым Мерав, уны һиңә ҡатынлыҡҡа бирермен. Тик һин батыр бул, Раббының һуғыштарын алып бар, – тине. Сөнки: «Дауыттың әжәле минән түгел, ә пелештиҙәр[†] ҡулынан булһын», – тип уйланы[+].

18Әммә Дауыт Шаулға:

– Батшаға кейәү булырға, үҙем кем дә Исраилда ғаиләм һәм атамдың нәҫел-нәсәбе кем? – тип яуап бирҙе[+].

19Әммә Шаулдың ҡыҙы Меравты Дауытҡа бирергә ваҡыт еткәс, ул Мехола ҡалаһынан Ғадриил тигән кешегә кейәүгә бирелде[+].

20Дауытты Шаулдың Михәл тигән ҡыҙы ярата ине. Был хаҡта батшаға еткергәс, ул бик ҡәнәғәт булды. 21«Уға Михәлде бирермен, – тип уйланы. – Дауыт өсөн ул тоҙаҡ булыр. Әйҙә Дауыт пелештиҙәр ҡулы менән үлтерелһен». Шунан Дауытҡа:

– Миңә кейәү булырға бөгөн йәнә форсатың бар, – тине.

22Шунан ярандарына Дауытҡа сер итеп кенә: «Батша һине яҡын күрә, бөтә хеҙмәтселәр ҙә һине ярата. Батшаның кейәүе бул», – тип әйтергә бойорҙо.

23Шаулдың ярандары был һүҙҙәрҙе Дауытҡа ишеттерҙе. Дауыт уларға:

– Минең кеүек бер ябай, ярлы кешегә батшаның кейәүе булыу анһат тип уйлайһығыҙмы әллә? – тип яуап бирҙе.

24Ярандары Дауыттың әйткәндәрен Шаулға еткерҙе.

25– Дауытҡа әйтегеҙ, батша, дошмандарынан үс алыр өсөн, мәһәргә йөҙ пелештиҙең сөннәт тиреһенән башҡа бер нәмә лә һорамай, – тип бойорҙо Шаул.

Ул шул рәүешле Дауыттың пелештиҙәр ҡулына эләгеп менән һәләк булырына өмөтләнде[+]. 26Ярандары Шаулдың әйткәндәрен Дауытҡа еткерҙе. Дауыт үҙенең батша кейәүе буласағына ҡыуанды. Тәғәйенләгән ваҡыт та үтмәгәйне әле, 27Дауыт кешеләре менән барып ике йөҙ пелештиҙең йәнен ҡыйҙы. Батшаның кейәүе булыр өсөн, ул үлтерелгән пелештиҙәрҙең сөннәт тиреләрен теүәл генә итеп Шаулға алып килде. Шаул уға ҡыҙы Михәлде ҡатынлыҡҡа бирҙе. 28Шаул Раббының Дауыт менән бергә булғанын, ҡыҙы Михәлдең Дауытты яратҡанын ап-асыҡ күрҙе. 29Шуға күрә ул Дауыттан тағы ла нығыраҡ ҡурҡа башланы, уның ғүмерлек дошманына әйләнде.

30Пелешти башлыҡтары ҡасан һөжүм итһә лә, Дауыт Шаулдың башҡа ярандарына ҡарағанда ҙурыраҡ уңышҡа ирешә ине. Шул арҡала уның исеме дан-шөһрәт[†] ҡаҙанды.

#### 19


Шаулдың Дауытты эҙәрләүе

1Шаул[†] улы Йонаҫан һәм ярандары менән Дауытты[†] үлтереү тураһында һөйләште. Йонаҫан иһә Дауытты ифрат ярата ине.

2– Атайым Шаул һине һәләк итергә форсат эҙләй, – тип хәбәр итте ул дуҫына. – Иртәгә иртәнсәк һаҡ бул, берәй ышаныслы урынға йәшен. 3Ә мин атайым менән ҡырға сығырмын да, йәшенгән ереңә барып, уның менән һинең турала һөйләшермен. Берәй хәбәр ишетһәм, һиңә еткерермен.

4Йонаҫан атаһы Шаулға Дауыт тураһында һәйбәт итеп һөйләне:

– Батша үҙенең ҡоло Дауытҡа ҡарата гонаһ[†] ҡылмаһын, сөнки уның һиңә бер яманлыҡ та ҡылғаны юҡ. Дауыт һәр бер эше менән һиңә ҙур файҙа килтерә, – тине. – 5Үҙ ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, пелештиҙе үлтерҙе. Раббы[†] бөтә Исраилға[†] бөйөк еңеү бирҙе. Быны һин үҙең дә күреп торҙоң, ҡыуандың. Шулай булғас, ниңә ғәйепһеҙгә ҡан түгергә, Дауытты бер сәбәпһеҙ үлтереп гонаһ ҡылырға уйлайһың[+]?

6Шаул Йонаҫандың әйткәндәрен тыңлап торҙо ла:

– Тере Раббы шаһит! Дауыт үлтерелмәйәсәк! – тип ант итте.

7Йонаҫан, Дауытты саҡырып, ошоларҙың барыһын да һөйләп бирҙе. Шунан ул Дауытты Шаулға алып барҙы. Бынан һуң Дауыт элекке кеүек батшаға хеҙмәтен дауам итте.

8Шул арала тағы һуғыш башланды. Дауыт, яуға сығып, пелештиҙәр[†] менән алышты һәм уларҙы ҡыйратып ташланы. Улар ҡасып китергә мәжбүр булды.

9Бер көндө Шаул өйөндә ултыра, һөңгөһө ҡулында, ә Дауыт уға лирала уйнай ине. Шул саҡ Раббы күндергән яуыз рух[†] Шаулды солғап алды[+]. 10Шаул һөңгөһө менән Дауытты диуарға ҡаҙаҡлап ҡуйырға уҡталды, әммә Дауыт тайшанып өлгөрҙө. Һөңгө диуарға барып сәнселде, ә Дауыт ҡасып китте һәм ул кисте ҡотолоп ҡалды.

11Уны, һағалап тороп, иртәнсәк үлтерһендәр өсөн, Шаул хеҙмәтселәрен Дауыттың өйөнә ебәрҙе. Әммә ҡатыны Михәл:

– Әгәр бөгөн төндә йәнеңде ҡотҡармаһаң, иртәгә үлтереләсәкһең, – тип киҫәтеп,[+] 12уны тәҙрәнән төшөрөп ебәрҙе һәм Дауыт ҡасып ҡотолдо[+]. 13Ә Михәл, бер йорт илаһының һынын алып, уны түшәккә һалды, баш урынына кәзә дебетенән ойпаланған кейеҙ ҡуйҙы ла, кейем менән ҡапланы. 14Шаул ебәргән хеҙмәтселәр Дауытты тоторға килгәс, Михәл:

– Ул ауырый, – тине.

15Шаул:

– Уны миңә түшәгендә килеш алып килегеҙ, үлтерәм, – тип кешеләрен ҡабат ебәрҙе.

16Хеҙмәтселәр килде. Ҡараһалар: түшәктә һын, ә башы урынында – кәзә дебетенән кейеҙ. 17Шаул Михәлдән:

– Нишләп мине алданың, ә дошманымды ҡасырып ебәрҙең? – тип һораны.

– Ул миңә: «Ебәр, юғиһә, мин һине үлтерәм», тине, – тип яуапланы Михәл.

18Дауыт ҡасып ҡотолдо һәм Рамаға Шемуилға килде. Уға Шаулдың үҙенә нимәләр эшләгәнен һөйләп бирҙе. Шунан Шемуил менән икәүләп Найоҫҡа килделәр[+]. 19Дауыттың Рамалағы Найоҫта булыуын Шаулға еткерҙеләр. 20Батша үҙенең хеҙмәтселәрен Дауытты тоторға ебәрҙе. Ҡараһалар, Шемуил етәкселегендә бер төркөм пәйғәмбәрҙәрҙең[†] пәйғәмбәрлек иткәнен күрҙеләр. Шул саҡ Раббы рухы Шаулдың кешеләренә иңде, улар ҙа пәйғәмбәрлек итә башланы[+]. 21Был хаҡта Шаулға еткерҙеләр. Ул бүтән хеҙмәтселәрен ебәрҙе. Тик улары ла пәйғәмбәрлек итергә тотондо. Шаулдың өсөнсө тапҡыр ебәргән кешеләре лә пәйғәмбәрлек итергә кереште. 22Шаул Рамаға үҙе юлланды. Сехуҙағы ҙур һыу соҡоро[†] янына барып еткәс:

– Шемуил менән Дауыт ҡайҙа? – тип һораны.

– Рамалағы Найоҫта, – тинеләр.

23Шаул Рамалағы Найоҫҡа китте. Әммә Алла[†] рухы уны ла солғап алды һәм ул Найоҫҡа еткәнсе юл буйынса пәйғәмбәрлек итеп барҙы[+]. 24Ул да кейемдәрен сисеп ырғытты, Шемуил алдында пәйғәмбәрлек итте. Көнө буйы, төнө буйы яланғас ятты. Халыҡтың: «Шаул да пәйғәмбәр булғанмы?» – тигәне шунан тороп ҡалған[+].

#### 20


Йонаҫан менән Дауыттың дуҫлығы

1Дауыт[†] Рамалағы Найоҫтан ҡасып, Йонаҫанға килде лә унан:

– Ни эшләнем мин? Ғәйебем нимәлә? – тип һораны. – Атайыңа ҡаршы ниндәй гонаһ[†] ҡылдым, ниңә ул минең йәнемде көҫәй[+]?

2– Был булмаясаҡ! Һин үлмәйәсәкһең, – тине Йонаҫан. – Атайым миңә белдермәйенсә ҙур эшкә лә, бәләкәй эшкә лә тотонмай. Нишләп ул был ниәтен минән йәшерһен? Улай булмаясаҡ!

3Әммә Дауыт ант итеп:

– Һинең мине хуш күргәнеңде атайың бик яҡшы белә. Шуға күрә: «Был хаҡта Йонаҫан һиҙмәһен, юғиһә көйәләнер», тип уйлай. Әммә тере Раббы[†] ла, һин дә шаһит: минең менән әжәл араһында тик бер аҙым ғына, – тине.

4Йонаҫан Дауытҡа:

– Йәнең нимә теләй, һинең өсөн барыһын да эшләйем, – тине.

5– Ҡара, иртәгә Яңы ай байрамы, – тине Дауыт Йонаҫанға. – Мин батша менән бер табында ултырырға тейешмен. Ләкин һин мине ебәрһәң, мин иртәгәнән һуңға кискә тиклем ҡырҙа йәшенеп торор инем. 6Әгәр атайың юҡлығымды абайлаһа: «Дауыт тыуған ҡалаһы Бейт-Ләхәмгә ҡайтырға һораны, сөнки нәҫел-нәсәбе йыллыҡ ҡорбандарын[†] сала», – тип әйтерһең. 7Әгәр ҙә ул «ярар» тиһә, тимәк, мин ҡолоңа ҡурҡыныс янамай. Ә инде асыуы тоҡанһа, бел, ул миңә яуызлыҡ эшләргә ниәтләй. 8Ә һин ҡолоңа мәрхәмәт[†] ҡыл, сөнки Раббы алдында минең менән вәғәҙәләштең. Ғәйебем бар икән, үҙең үлтер. Ниңә мине атайыңа алып барырға? – тине[+].

9– Булыуы мөмкин түгел! – тип яуапланы Йонаҫан. – Әгәр атайымдың уйында яуызлыҡ икәнен ысынлап та белһәм, һиңә әйтмәй ҡаламмы һуң?

10– Әгәр атайың һиңә асыулы яуап бирһә, кем миңә хәбәр итер? – тип һораны Дауыт.

11– Әйҙә, ҡырға сығайыҡ, – тине Йонаҫан. Икәүләп яланға киттеләр.

12Йонаҫан былай тине:

– Исраил[†] Аллаһы Раббы хаҡы менән ант итәм! Иртәгә йәки иртәгәнән һуң ошо ваҡытҡа атайымдың ниәтен беләсәкмен. Әгәр ҙә ул һиңә ҡарата яҡшы теләктә булһа, әлбиттә, хәбәр ебәрермен. 13Әгәр атам һиңә яуызлыҡ уйлаһа, был хаҡта һиңә хәбәр итмәһәм һәм һинең иҫән-аман ҡасып китеүеңә юл ҡуймаһам, миңә Раббының ҡаты ҡәһәре төшһөн! Раббы нисек атайым менән булған, һинең менән дә шулай юлдаш булһын. 14Тик һин дә мине, иҫән сағымда, Раббының мәрхәмәтенән айырма. Әгәр ҙә мин үлһәм, 15хатта Раббы Дауыттың бөтә дошмандарын ер йөҙөнән юҡ иткән саҡта ла, нәҫел-ырыуымды яҡшылығыңдан мәңге мәхрүм итмә![+]

16Шулай итеп, Йонаҫан Дауыттың нәҫел-нәсәбе менән килешеү[†] төҙөнө.

– Раббы Дауыттың дошмандарын язалаһын! – тине.

17Йонаҫан Дауытты үҙенең йәнеләй күреп ярата ине. Ул:

– Миңә булған дуҫтарса һөйөүеңде раҫла, – тип Дауытты тағы бер мәртәбә ант иттерҙе[+].

18Йонаҫан уға былай тине:

– Иртәгә Яңы ай байрамы. Һинең турала һорарҙар, сөнки урының буш буласаҡ. 19Шуға күрә иртәгәнән һуңға тиҙ генә элек йәшеренгән урынға кил, Әзәл ташы янына ултыр. 20Ә мин, сәпкә төҙәгән булып, шул яҡҡа өс уҡ атырмын. 21Шунан: «Уҡтарҙы эҙләп тап», – тип хеҙмәтсе малайҙы ебәрермен. Әгәр ҙә уға: «Ана бит, уҡтар артыңда ята, уларҙы алып кил», – тиһәм, сығырһың. Тимәк, хәүеф юҡ. Тере Раббы шаһит: һиңә бер нәмә лә булмаҫ. 22Ә инде малайға: «Ана бит, уҡтар алдыңда ята», – тиһәм, китерһең. Тимәк, Раббы һине ебәрә. 23Ә үҙ-ара килешеүебеҙгә килгәндә инде, Раббы һинең менән минең арала мәңге шаһит булһын.

24Дауыт ҡырға китеп йәшенде. Яңы ай тыуғас, батша килеп байрам табынына ултырҙы. 25Ғәҙәттәгесә, батша үҙенең диуар эргәһендәге урынын алды. Йонаҫан баҫып торҙо, ә Авнер Шаул[†] янына урынлашты. Дауыттың урыны буш ҡалды[+]. 26Был көндө Шаул бер нәмә лә өндәшмәне: «Моғайын, Дауыт берәй хәлгә юлыҡҡандыр. Эйе, шулайҙыр, ул үҙен нәжесләгәндер»,[†] – тип уйланы[+]. 27Иртәгәһенә, айҙың икенсе көнөндә, Дауыттың урыны йәнә буш ҡалды. Шаул улы Йонаҫандан:

– Ишай улы ни өсөн кисә лә, бөгөн дә табынға килмәне? – тип һораны.

28Йонаҫан батшаға:

– Дауыт Бейт-Ләхәмгә ҡайтыр өсөн минән бик үтенеп рөхсәт һораны, – тип яуап бирҙе. – 29«Зинһар рөхсәт ит, нәҫелебеҙ ҡалала ҡорбан сала. Ағайым миңә лә ҡайтырға ҡушты. Әгәр ҙә күңелеңә хуш килһәм, ебәр, барып туғандарымды күреп киләйем», тине. Шуға ул батша табынына килмәне.

30Шаулдың Йонаҫанға ҡаршы асыуы ҡупты.

– Һин йүнһеҙ, тиҫкәре әсәңдең балаһы! Ишай улы менән дуҫлашҡаныңды белмәй йөрөйөммө ни мин? Был ҡылығың менән үҙеңде һәм һине тапҡан әсәңде оятҡа ҡалдырҙың бит. 31Ишай улы ер йөҙөндә йәшәгәндә, үҙең дә, батшалығың да имен булмаясаҡ! Хәҙер үк кеше ебәр, уны бында килтерт. Ул мотлаҡ үлергә тейеш! – тине.

32– Ниңә уны үлтерергә? Ни эшләгән ул? – тип ҡаршы төштө Йонаҫан атаһы Шаулға.

33Шаул, үлтерергә теләп, улына һөңгөһөн ырғытты. Йонаҫан атаһының ысынлап та Дауытты һәләк итергә ниәтләгәнен аңланы. 34Йонаҫан нәфрәтләнеп табынды ташлап сығып китте. Яңы ай байрамының икенсе көнөндә ул тамағына ашаманы, сөнки атаһының Дауытты хурлауы уны ҡаты ҡайғыға һалғайны.

35Иртәгәһенә иртәнсәк ул Дауыт менән алдан килешелгәнсә ҡырға сыҡты. Янында бер бәләкәй малай ҙа бар ине.

36– Йүгер, атҡан уҡтарымды эҙләп тап, – тине ул малайға.

Малай йүгерҙе, ә Йонаҫан уҡтарын унан аша барып төшөрлөк итеп атты. 37Малай уҡ төшкән ергә барып етеп килгән саҡта, Йонаҫан уның артынан:

– Ана ҡара, уҡ алдыңда ята, – тип ҡысҡырҙы. 38Шунан йәнә:

– Тиҙ бул, йүгер, туҡтама! – тип һөрәнләне.

Малай, Йонаҫандың уҡтарын йыйып алып, хужаһына килтереп бирҙе. 39Малай бер нәмә лә һиҙмәне. Эштең ниҙә икәнлеген Йонаҫан менән Дауыт ҡына белә ине. 40Йонаҫан малайға ҡоралын бирҙе лә:

– Бар, ҡалаға алып ҡайт, – тине.

41Малай киткәс, Дауыт көньяҡ тарафтан килеп сыҡты ла, ергә тиклем бөгөлөп, өс тапҡыр баш эйҙе. Үбешеп күрештеләр, икәүләшеп илаштылар. Дауыт бигерәк тә ныҡ иланы.

42– Иҫән-аман йөрө, – тине Йонаҫан Дауытҡа. – Раббы минең менән һинең арала, минең тоҡомом менән һинең тоҡомоң араһында мәңге булһын, тип Раббы исеме менән ант бирешкәнбеҙ.

43Бынан һуң Дауыт үҙ юлына китте, Йонаҫан кире ҡалаға ҡайтты.

#### 21


Дауыттың Шаулдан ҡасыуы

1Дауыт[†] Новҡа Ахимәләх тигән ҡаһинға[†] килде. Ахимәләх хәүефләнеп Дауытҡа ҡаршы сыҡты.

– Нишләп яңғыҙың, яныңда бер кем дә юҡ? – тип һораны[+].

2– Батша миңә бер йомош ҡушты, – тип яуапланы Дауыт Ахимәләх ҡаһинға. – «Һине ни өсөн ебәргәнемде, ни бойорғанымды бер кем дә белмәһен», – тине. Шуға күрә егеттәремде билдәле урында ҡалдырҙым. 3Ҡана, ҡул аҫтыңда ашарлыҡ нимә бар? Миңә биш икмәк йәки, нимәң булһа, шуны бир.

4– Ябай икмәгем юҡ, – тип яуапланы ҡаһин Дауытҡа. – Әгәр егеттәрең ҡатындар менән яҡынлыҡ ҡылмаған булһа, пак[†] булһа, – изге[†] икмәгем бар.

5– Һәр ваҡыттағыса, сәфәрҙә булған сағыбыҙҙа ҡатын-ҡыҙ затынан йыраҡбыҙ, – тине Дауыт. – Кешеләрем, ғөмүмән, юлда үҙҙәрен пак тота, ә инде бындай махсус эш менән йөрөгәндә бигерәк тә.

6Ҡаһин Дауытҡа изге икмәк бирҙе, сөнки унда ошо Раббы[†] хозурына ҡуйылғанынан башҡаһы юҡ ине. Был икмәк шул көндө, урынына йылыһын ҡуйыр өсөн, Раббы алдынан алынғайны[+]. 7Ул көндө Шаул[†] хеҙмәтселәренең береһе, көтөүселәр башлығы Доег тигән эдоми[†] ҙа бында Раббы хозурында тора ине[+].

8– Ҡул аҫтыңда һөңгөмө, ҡылысмы юҡмы? Батшаның йомошо ашығыс булғанлыҡтан, ҡылыс та, башҡа ҡорал да алып өлгөрмәнем, – тине Дауыт Ахимәләхкә.

9– Үҙең Эла үҙәнендә үлтергән пелешти Голиаҫтың ҡылысы бар, – тип яуап ҡайтарҙы ҡаһин. – Эфод[†] артында, кейемгә төрөлгән килеш ята. Теләһәң, шуны ал, бында башҡа ҡорал юҡ.

– Шунан да яҡшыһы юҡ, бир уны миңә, – тине Дауыт[+].

10Дауыт ул көндө, Шаулдан ҡасып, Ғаҫ батшаһы Ахишҡа килде[+]. 11Ахиштың хеҙмәтселәре:

– Был теге илдең батшаһы Дауыт түгелме? – тинеләр. – Бейешкәндә:

«Шаул ҡырҙы меңдәрҙе,
Ә Дауыт ун меңдәрҙе», –

тип уның тураһында йырламайҙар инеме[+]?

12Дауыт был һүҙҙәрҙе күңеленә һалып ҡуйҙы һәм Ғаҫ батшаһы Ахиштан бик ҡурҡты. 13Ул бөтәһе алдында йөҙөн үҙгәртеп, диуана булып ҡыланды, ҡапҡа-ишектәрҙе[†] тырнап, һаҡалына шайығын ағыҙып йөрөнө[+]. 14Ахиш ярандарына:

– Был бәндәнең торғаны бер тиле икәнен күрмәйһегеҙме ни? – тип асыуланды. – Уны миңә нимә тип алып килдегеҙ? 15Беҙҙә аҡылдан шашҡандар әҙме? Минең алдымда диуаналанһын тип килтерҙегеҙме? Шул минең һарайыма инерме?

#### 22

1Дауыт,[†] бынан китеп, Ғадуллам мәмерйәһендә йәшенде. Был хаҡта ишеткән ағалары, атаһы йортондағылар уның янына килде[+]. 2Шулай уҡ ҡыйырһытылған кешеләр, бурыстарын түләй алмағандар, күңелдәрендә рәнйеше булғандар уның тирәһенә тупланды. Тора-бара уларҙың һаны дүрт йөҙгә барып етте һәм Дауыт уларға башлыҡ булды[+].

3Дауыт бынан Моавтың[†] Миспе ҡалаһына барҙы һәм Моав батшаһына:

– Алланың мине нимә эшләтәсәген белгәнгә тиклем, атайым менән әсәйемде һиндә ҡалдырып торорға рөхсәт ит, – тине.

4Шулай итеп, Дауыт ата-әсәһен Моав батшаһы янына алып килде. Дауыт йәшенеп ятҡан ерендә булған арала, улар шунда йәшәне. 5Әммә Ғад пәйғәмбәр:[†]

– Һин бында – йәшенгән урыныңда ҡалма, Йәһүҙә[†] еренә бар, – тигәс, Дауыт Хәрәҫ урманына китте[+].


Шаулдың Нов ҡалаһы ҡаһиндарын үлтереүе

6Шаул[†] Дауыттың үҙ кешеләре менән ошо тирәлә күренгәне тураһында ишетте. Ул Гивғала бер ҡалҡыу ерҙә тамариск ағасы аҫтында ҡулына һөңгө тотоп ултыра ине. Эргәһендә бөтә ярандары баҫып тора. 7Шаул янында торған ярандарына:

– Эй Бинйәмин улдары, мине тыңлағыҙ! – тине. – Ишайҙың улы һәр берегеҙгә баҫыуҙар, йөҙөм баҡсалары бирер, һәр берегеҙҙе мең башы, йөҙ башы итеп ҡуйыр, тип уйлайһығыҙмы? 8Ни өсөн миңә ҡаршы мәкер ҡорҙоғоҙ? Улымдың Ишай улы менән бер һүҙле булыуын берегеҙ ҙә ҡолағыма төшөрмәне. Берегеҙ-бер минең өсөн борсолманы. Үҙ улымдың ҡоломдо миңә ҡаршы боҫҡон[*] ҡорорға ҡотортоуы тураһында әйтеүсе табылманы[+].

9Шаулдың ярандары араһында торған Эдом[†] кешеһе Доег:

– Ишай улы Дауыттың Нов ҡалаһына Ахитув улы Ахимәләх ҡаһин[†] янына килгәнен күрҙем, – тине. –[+] 10Ахимәләх Дауыт тураһында һорап Аллаға мөрәжәғәт итте. Уға ашарға ризыҡ, пелешти Голиаҫтың ҡылысын бирҙе[+].

11Шаул батша Ахитув улы Ахимәләх ҡаһинды, уның зат-зәүерен, Новтағы барса ҡаһиндарҙы саҡырырға кешеләр ебәрҙе. Улар барыһы ла батша янына килде. 12Шаул Ахимәләхкә:

– Эй Ахитув улы, мине тыңла! – тине.

– Эйе, хакимым! – тине Ахимәләх.

13– Ни өсөн Ишай улы менән миңә ҡаршы мәкер ҡорҙоғоҙ? – тине Шаул. – Һин уға икмәк, ҡылыс биргәнһең, уның өсөн һорап Аллаға мөрәжәғәт иткәнһең. Ана хәҙер Дауыт миңә ҡаршы баш күтәреп, миңә тоҙаҡ ҡороп йөрөй.

14Ахимәләх батшаға:

– Бөтөн ярандарың араһында һиңә Дауыт кеүек тоғро, бирелгән берәйһе бармы? – тип яуап ҡайтарҙы. – Дауыт һинең кейәүең, һаҡсыларыңдың башлығы, өйөңдә хөрмәтле. 15Мин Дауыт өсөн Аллаға ул көндө генә мөрәжәғәт итә башланыммы ни? Юҡ бит! Батшам мин ҡолоңдо һәм атам нәҫелен ғәйепләмәһен. Сөнки мин ҡолоң был хаҡта, оломо был, әллә бәләкәйме, бер нәмә лә белмәйем.

16Әммә батша:

– Эй Ахимәләх, үҙең дә, нәҫел-нәсәбең дә үлтерелергә тейеш! – тине. 17Шунан эргәһендә торған йәнһаҡсыларына:

– Барығыҙ, Раббының ҡаһиндарын үлтереп ташлағыҙ! Улар ҙа Дауыт менән бер һүҙле. Уның ҡасҡанын белә тороп, миңә хәбәр итмәгәндәр, – тип әмер бирҙе.

Әммә батшаның хеҙмәтселәре Раббының ҡаһиндарына ҡул күтәрергә баҙнат итмәне. 18Шунда батша Доегҡа:

– Бар, ҡаһиндарҙы һин үлтер! – тип бойорҙо.

Эдом кешеһе Доег барып ҡаһиндарҙы үлтерҙе. Был көндө ул етен эфод[†] кейгән һикһән биш кешенең йәнен ҡыйҙы[+]. 19Шунан ҡаһиндар ҡалаһы булған Новты тотош ҡылыстан үткәрҙе. Ирҙәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарҙы, үҫмерҙәрҙе һәм сабыйҙарҙы, эре һәм ваҡ малды, ишәктәрҙе тотош ҡырып һалды.

20Ахитув улы Ахимәләхтең улдарынан бары тик Әвйәҫәр тигәне генә ҡотолоп ҡалды. Ул Дауыт янына ҡасып китте[+]. 21Әвйәҫәр Шаулдың Раббы[†] ҡаһиндарын үлтереүе тураһында Дауытҡа һөйләп бирҙе. 22Дауыт уға:

– Теге көндө үк унда булған Эдом кешеһе Доегтың Шаулға мотлаҡ хәбәр итәсәген дә белгәйнем. Атаң йортондағы бөтә кешеләрҙең үлемендә мин ғәйепле. 23Янымда ҡал, ҡурҡма! Кем минең йәнемде көҫәй, шул һине лә һәләк итергә ниәтләй. Минең янымда саҡта хәүефһеҙлектә булырһың, – тине[+].

#### 23


Дауыттың Ҡығила ҡалаһын ҡотҡарыуы

1Дауытҡа:[†] «Пелештиҙәр[†] Ҡығила ҡалаһына һөжүм итте. Ырҙындарҙы талайҙар», – тигән хәбәр килтерҙеләр[+]. 2Дауыт Раббынан:

– Барайыммы? Мин ул пелештиҙәрҙе ҡыйрата алырмынмы? – тип һораны.

Раббы[†]:

– Бар, пелештиҙәр менән һуғышып, Ҡығиланы ҡотҡар, – тине.

3Әммә кешеләре Дауытҡа:

– Беҙ хатта бында, Йәһүҙәлә[†] лә, ҡурҡабыҙ. Нисек Ҡығилаға пелешти ғәскәренә ҡаршы һуғышырға барырға баҙнат итәйек? – тиеште.

4Дауыт тағы Раббыға мөрәжәғәт итте. Раббы уға:

– Тор ҙа Ҡығилаға бар! Мин пелештиҙәрҙе һинең ҡулыңа тапшырам, – тип яуап ҡайтарҙы.

5Дауыт үҙенең кешеләре менән Ҡығилаға килде, пелештиҙәр менән һуғышты, уларҙың малдарын ҡыуып алып китте. Пелештиҙәрҙе аяуһыҙ ҡыйратып, Ҡығила халҡын ҡотҡарҙы.

6Ахимәләхтең улы Әвйәҫәр, Ҡығилала торған Дауыт янына ҡасҡанда, үҙе менән эфодты[†] ла алып килгәйне[+].


Шаулдың Дауытты баҫтырыуы

7Шаулға[†] Дауыттың Ҡығилаға килгәнен хәбәр иттеләр. Шаул:

– Алла[†] Үҙе уны минең ҡулыма тотторҙо: Дауыт, ҡапҡалары[†] һәм йоҙаҡтары булған ҡалаға инеп, үҙен үҙе бикләне, – тине.

8Шаул, Дауытты һәм уның кешеләрен Ҡығилаға барып ҡамауға алыр өсөн бөтә ғәскәрен яуға саҡырҙы. 9Дауыт Шаулдың яман ниәте тураһында белгәс, Әвйәҫәр ҡаһинға[†] эфодты килтерергә ҡушты[+]. 10Дауыт Раббыға:

– Эй Исраил[†] Аллаһы Раббы! Мин ҡолоң ишеттем: Шаул Ҡығилаға килеп, минең арҡамда ҡаланы тар-мар итергә теләй. 11Ҡығила халҡы мине уның ҡулына тотоп бирерме? Ҡолоң ишеткәнсә, Шаул бында килерме? Эй Исраил Аллаһы Раббы, ҡолоңа белдерһәңсе! – тип мөрәжәғәт итте.

– Килер, – тип яуап бирҙе Раббы.

12– Ҡығила халҡы кешеләрем менән мине Шаул ҡулына тотоп бирерме? – тип һораны Дауыт.

– Бирер, – тине Раббы.

13Бынан һуң Дауыт, янындағы алты йөҙгә яҡын кеше менән Ҡығиланан сығып, урындан-урынға күсеп йөрөй башланы. Дауыт Ҡығиланан ҡасып киткән тигән хәбәрҙе ишеткән Шаул унда барыу уйынан кире ҡайтты[+].


Дауыттың таулы Йәһүҙәгә ҡасыуы

14Дауыт сүлдәге ышыҡ урындарҙа, Зиф сүленең таулығында йәшеренеп ятты. Шаул уны туҡтауһыҙ эҙәрләне, әммә Алла Дауытты уның ҡулына бирмәне[+].

15Дауыт, Зиф сүлендәге Хорешта торғанда, Шаулдың уны үлтереү ниәте менән юлға сыҡҡаны хаҡында ишетте. 16Шаулдың улы Йонаҫан, Хорешҡа Дауыт янына килеп, уның Аллаға өмөтөн нығытып китте.

17– Ҡурҡма, атайым Шаул һине таба алмаясаҡ. Исраилда һин батшалыҡ итәсәкһең, ә мин һинән ҡала икенсе кеше булырмын. Быны атайым Шаул да белә, – тине[+].

18Улар икәүләп Раббы алдында вәғәҙәләштеләр. Дауыт Хорешта ҡалды, ә Йонаҫан өйөнә ҡайтып китте[+].

19Зиф ҡалаһы кешеләре, Гивғаға барып, Шаулға:

– Дауыт беҙҙә, Йешимондың көньяғындағы Хахила ҡалҡыулығында, Хорешта ҡасып ята[+]. 20Эй батша, ҡасан теләйһең, шунда кил. Ә беҙ уны батшаның ҡулына тотоп бирербеҙ, – тинеләр.

21Шаул уларға:

– Мине ҡайғыртҡанығыҙ өсөн һеҙгә Раббының бәрәкәте яуһын, – тине. – 22Барығыҙ, тағы бер мәртәбә тикшереп сығығыҙ. Дауыт ҡайһы ерҙә йәшенеп йөрөй, уны кемдәр күргән – яҡшылап һораштырығыҙ. Әйтеүҙәренсә, ул ғәйәт хәйләкәр икән. 23Бөтә йәшенгән ерҙәрен асыҡлағыҙ, шунан миңә дөрөҫ кенә мәғлүмәт менән кире килегеҙ. Шунда мин һеҙҙең менән барырмын. Әгәр ҙә ул шул төбәктә булһа, Йәһүҙәнең бөтә нәҫелдәрен аҡтарып булһа ла табасаҡмын.

24Шунан тегеләр, юлға ҡуҙғалып, Шаулдан алда Зифҡа ҡайтты. Ул осорҙа Дауыт үҙенең кешеләре менән Ғарава тигеҙлегенең Йешимондан көньяҡта булған өлөшөндә, Мағон сүлендә ине[+]. 25Шаул үҙенең кешеләре менән уны эҙләргә сыҡты. Әммә Дауытҡа был турала хәбәр иттеләр һәм ул Мағон сүлендәге ҡаялыҡҡа йәшенде. Шаул, был турала ишетеп, шунда Дауытты баҫтырып китте. 26Шаул тауҙың бер яғынан килә, ә Дауыт үҙенең кешеләре менән уның икенсе яғында ине. Дауыт батшанан ҡасып ҡотолорға тырыша, Шаул иһә яугирҙәре менән Дауытты һәм уның кешеләрен ҡамап алып ҡулға төшөрөргә маташа. 27Шул саҡ бер сапҡын килеп Шаулға:

– Ҡайта һал! Илгә пелештиҙәр һөжүм итте, – тип хәбәр һалды.

28Шаул, Дауытты баҫтырыуҙан туҡтап, кире боролдо һәм пелештиҙәргә ҡаршы китте. Шуға күрә был урынды Сәлеғ-Һаммахлеҡот[*] тип атанылар.

#### 24


Дауыттың Шаул йәнен һаҡлап ҡалыуы

1[•]Дауыт,[†] ул яҡтарҙан китеп, Ғейн-Гедиҙә һыйыныс тапты[+]. 2Пелештиҙәрҙе[†] ҡыуалап ҡайтҡандан һуң, Шаулға[†] Дауыттың Ғейн-Геди янындағы сүлдә йәшенеп ятҡанын хәбәр иттеләр. 3Шаул бөтә Исраилдан[†] өс мең һайланма яугир йыйып алып, тау кәзәләре генә йәшәй торған ҡаялар араһынан Дауыт менән уның кешеләрен эҙләргә сыҡты. 4Юл буйында бер мал аҙбары булып, уның янында мәмерйә бар ине. Шаул хәжәтен үтәү өсөн шунда инде. Дауыт үҙенең ярандары менән мәмерйәнең төп яғында ултыра ине. 5Юлдаштары Дауытҡа:

– Раббы[†] һиңә: «Дошманыңды ҡулыңа бирермен, уны нимә теләһәң, шулай эшләтерһең», – тигән ине. Шул көн бөгөндөр! – тинеләр.

Дауыт торҙо ла һиҙҙермәй генә Шаулдың сапанының салғыйын ҡырҡып алды. 6Әммә һуңынан Шаулдың сапан салғыйын киҫеп алған өсөн күңелендә үкенес уянды[+]. 7Юлдаштарына:

– Хакимыма, Раббы мәсехләгән кешегә, башҡаса былай эшләүҙән, уға ҡаршы ҡул күтәреүҙән Раббы һаҡлаһын, – тине, – сөнки ул – Раббының мәсихе.[†][+]

8Дауыт был һүҙҙәре менән үҙенең кешеләрен тыйып ҡалды, Шаулға һөжүм итергә бирмәне.

Шаул мәмерйәнән сыҡты ла үҙ юлына китте[+]. 9Дауыт та уның артынан мәмерйәнән сыҡты. Ул Шаулға:

– Батша, хакимым! – тип ҡысҡырҙы.

Шаул артына боролоп ҡарағас, Дауыт йөҙтүбән ергә ҡапланды.

10– Дауыт һиңә яманлыҡ ҡылырға уйлай, тигән кешеләрҙең һүҙенә ниңә ҡолаҡ һалаһың? – тине Дауыт Шаулға. – 11Бына бөгөн Раббының мәмерйәлә һине ҡулыма тапшырғанын үҙ күҙҙәрең менән күреп тораһың. Миңә, һине үлтер, тинеләр. Тик мин һине аяным. «Хакимыма ҡул күтәрмәйем, сөнки ул – Раббының мәсихе», – тинем. 12Эй атам, ҡара! Ҡулыма ҡара, был һинең сапаныңдың салғыйы! Сабыуыңды ҡырҡып алдым, ә үҙеңде үлтермәнем. Белеп тор, ҡулымда яманлыҡ та, мәкер ҙә юҡ. Мин һиңә ҡаршы гонаһ[†] ҡылманым. Ә һин, йәнемде алмаҡ булып, мине эҙәрләйһең[+]. 13Һинең менән минең аралағын Раббы Үҙе хөкөм итһен, миңә ҡылған яуызлығың өсөн язаны Раббы һиңә Үҙе бирһен. Ә мин һиңә ҡаршы ҡул күтәрмәйәсәкмен[+]. 14Боронғо мәҡәл әйтмешләй: «Яманлыҡ ямандарҙан сыға». Ә мин һиңә ҡул күтәрмәйем. 15Исраил батшаһы! Кем артынан сыҡтың һин? Кемде баҫтыраһың? Үлгән этте, бер бөртөк бөрсәне аулайһың түгелме? 16Раббы беҙгә Үҙе хөкөмдар булһын һәм минең менән һинең аралағын Ул хөкөм итһен. Ул дәғүәмде ҡарар, хәл итер, мине һинең ҡулыңдан ҡотҡарыр.

17Дауыт ошо һүҙҙәрҙе әйтеп бөтөүгә, Шаул:

– Был һинең тауышың түгелме, Дауыт улым?[†] – тип ҡысҡырҙы ла илап ебәрҙе. 18Шунан Дауытҡа:

– Һин миңә ҡарағанда ғәҙелерәкһең, сөнки миңә яҡшылыҡ менән яуап бирҙең, ә мин яуызлыҡ менән түләнем, – тине. – 19Һин быны бөгөн күрһәттең: Раббы мине һинең ҡулыңа бирҙе, ә һин миңә яҡшылыҡ эшләнең, үлтермәнең. 20Кеше дошманын тапҡас, уны хәйерле юлға оҙатырмы? Бөгөн миңә эшләгәнең өсөн, Раббы һиңә яҡшылыҡ менән ҡайтарыр[+]. 21Инде беләм: һин мотлаҡ батша буласаҡһың һәм Исраил батшалығы, һинең ҡулыңа күскәс, көсәйәсәк[+]. 22Инде минән һуң тоҡомомдоң тамырын ҡоротмаҫҡа, атам йортонан исемемде юймаҫҡа Раббы исеме менән ант ит.

23Дауыт Шаулға антлы вәғәҙә бирҙе лә Шаул өйөнә ҡайтып китте, ә Дауыт кешеләре менән йәшенеп ятҡан еренә күтәрелде.

#### 25


Шемуилдың вафаты

1Шемуил вафат булды. Бөтә Исраил[†] йыйылып, уның өсөн йәш түкте. Уны Рамала, үҙ төйәгендә ерләнеләр.


Дауыт, Навал һәм Авигаил

Бынан һуң Дауыт[†] Паран сүленә китте[+].

2Мағонда бер әҙәм бар ине. Биләмәһе Кармәлдә була торғайны. Үҙе бик бай: өс мең баш һарығы, мең баш кәзәһе бар. Ул осорҙа Кармәлдә һарыҡ йөнөн ҡырҡтыра ине. 3Ул кешенең исеме – Навал, ҡатыныныҡы – Авигаил. Ҡатыны бик аҡыллы, төҫкә-башҡа ғәйәт күркәм, ә Калев ырыуынан булған Навал ҡаты күңелле, яуыз холоҡло ине[+]. 4Сүлдә саҡта Дауыт Навалдың һарыҡ ҡырҡа башлағанын ишетте лә 5уға үҙенең ун егетен ебәрҙе.

– Кармәлгә менеп Навалға барығыҙ ҙа минең исемемдән сәләм тапшырығыҙ. 6«Үҙеңә лә, йортоңа, мал-мөлкәтеңә лә именлек булһын! 7Әле бына һарыҡ ҡырҡтыраһың, тип ишеттем. Көтөүселәрең беҙҙең менән булғанда, уларҙы рәнйетмәнек. Кармәлдә саҡтарында уларҙың бер нәмәһе лә юғалманы. 8Быны хеҙмәтселәреңдән дә һорай алаһың, улар һиңә әйтер. Егеттәремә яҡты йөҙ күрһәт, сөнки ырыҫлы мәлеңдә килдек. Ҡолдарыңа һәм улың Дауытҡа ҡулыңдан килгәнде бир», – тип әйтегеҙ, – тине.

9Дауыттың егеттәре барып, уның исеменән ошоларҙың барыһын да Навалға еткерҙе. Улар тынып ҡалғас, 10Навал Дауыттың хеҙмәтселәренә:

– Кем ул Дауыт? Ишай улы кем? Әлеге заманда хужаларынан ҡасып йөрөгән ҡолдар үтә күбәйеп китте түгелме? – тип яуапланы. – 11Икмәгемде, һыуымды, һарыҡ ҡырҡыусылар өсөн салған малымдың итен белмәгән-күрмәгән кешеләргә тоттороп ебәрәйемме инде хәҙер[+]?

12Дауыттың егеттәре килгән юлдарынан кире китте һәм Навалдың һүҙҙәрен түкмәй-сәсмәй Дауытҡа еткерҙе.

13– Ҡылыстарығыҙҙы тағығыҙ, – тип бойорҙо Дауыт.

Үҙе лә, яугирҙәре лә ҡылыстарын таҡты. Дүрт йөҙләгән кеше Дауыт артынан ҡуҙғалды, ике йөҙө ылау янында ҡалды.

14Навалдың хеҙмәтселәренең береһе уның ҡатыны Авигаилгә:

– Дауыт сүлдән әфәндебеҙгә сәләм әйтеп илселәр[†] күндергәйне, – тине. – Тик хужабыҙ уларҙы әрләп ебәрҙе. 15Ә ул кешеләр беҙгә ҡарата бик яҡшы мөнәсәбәттә булды. Рәнйетмәнеләр, ҡырҙа улар менән йөрөгән сағыбыҙҙа бер нәмәбеҙ ҙә юғалманы. 16Ҡуйҙы улар янында көткәндә беҙ төндә лә, көндөҙ ҙә таш диуар артындағы кеүек булдыҡ. 17Шулай булғас, үҙең уйлап ҡара ла берәй ҡарарға кил, сөнки әфәндебеҙгә һәм уның йортона ҡотолғоһоҙ хәүеф янай. Ә ул тупһыҙ кеше, уның менән һөйләшеүҙән файҙа юҡ[+].

18Авигаил тиҙ генә ике йөҙ икмәк, ике турһыҡ шарап, бешерелгән биш һарыҡ, биш сеа[*] ҡурмас, йөҙ бәйләм кипкән йөҙөм, ике йөҙ бәйләм киптерелгән инжир алды ла уларҙы ишәктәргә артмаҡлатты. 19Шунан хеҙмәтселәренә:

– Һеҙ минең алдан китегеҙ, ә мин артығыҙҙан барам, – тине.

Ире Навалға бер нәмә лә әйтмәне. 20Авигаил, ишәгенә атланып, тарлауыҡҡа төшә ине, ҡараһа, ҡаршыһына кешеләре менән Дауыт килә. 21Дауыт: «Сүлдә саҡта был бәндәнең малдарын бушҡа ғына һаҡлағанмын. Бер нәмәһе лә юғалманы, ә ул яҡшылыҡҡа яуызлыҡ менән яуап бирҙе. 22Әгәр таңға тиклем Навал кешеләренең ир енесенән булған берәйһе ҡалһа, миңә Алланың ҡаты ҡәһәре төшһөн!» – тип килә ята ине[+].

23Авигаил, Дауытты күргәс, ашығып ишәгенән төштө лә, уның алдында эйелеп, йөҙтүбән ергә ҡапланды[+]. 24Шунан уның аяғына йығылып:

– Мин генә ғәйеплемен, хакимым, – тине. – Ҡолоңа әйтергә рөхсәт итһәнә. Ҡолаҡ һалһаңсы ҡолоңдоң һүҙҙәренә[+]. 25Хакимым ул тупһыҙ бәндә Навалға иғтибар итмәһен. Исеме Навал[*] булған кеүек, үҙе лә ахмаҡтың ахмағы ул. Ә мин, ҡолоң, һин хакимым ебәргән егеттәрҙе күрмәй ҡалғанмын. 26Ә әле, эй хакимым, тере Раббы[†] ла, һин дә шаһит: ҡан ҡойоуҙан, үҙ ҡулың менән үс алыуҙан тыйып ҡалған Раббы дошмандарыңды һәм һин хакимыма ҡарата күңелдәрендә асыу-мәкер һаҡлаусыларҙың барыһын да Навал һымаҡ итһен![+] 27Бына мин ҡолоңдан хакимыма килтерелгән ниғмәттәр. Улар эргәңдә йөрөгән егеттәргә бирелһен. 28Мин ҡолоңдоң ғәйебен кисерә күр, зинһар. Раббы хакимыма мотлаҡ ышаныслы йорт ҡорор, сөнки хакимым Раббының һуғыштарын алып бара. Ә яуызлыҡ һиндә ғүмерҙә лә булмаясаҡ[+]. 29Берәй әҙәм, йәнеңде көҫәп, һине эҙәрләй башлаһа, хакимымдың йәне Аллаң Раббының ғүмер төйөнөндә төйнәлгән булыр. Дошмандарыңдың йәнен иһә Ул һапҡылағы таш кеүек сойорғотор. 30Раббы, хакимыма әйтелгән бөтә был яҡшылыҡтарҙы ғәмәл ҡылып, уны Исраилға етәксе итеп ҡуйғас, 31хакимымдың, үҙем өсөн үс алып, юҡҡа ҡан түктем, тип үкенергә йәки выждан ғазабына тарырға сәбәбе булмаясаҡ.

32Дауыт Авигаилгә:

– Бөгөн һине ҡаршыма ебәргән Исраил Аллаһы Раббы мөбәрәк булһын! – тип яуап ҡайтарҙы. – 33Аҡылыңа ҡеүәт! Үҙем өсөн үс алып, ҡан түгергә юл ҡуймауың өсөн һиңә рәхмәт төшһөн! 34Мине һиңә ҡарата яуызлыҡ эшләүҙән тыйған Исраил Аллаһы тере Раббы шаһит! Әгәр ашығып ҡаршыма сыҡмаһаң, таң һарыһына тиклем Навалдың ир енесенән булған бер генә кешеһен дә ҡалдырмаҫ инем.

35Шунан Дауыт Авигаил килтергән ашамлыҡтарҙы алды ла:

– Иҫән-аман өйөңә ҡайт. Әйткәндәреңде тыңлап, теләгеңде үтәнем, – тине.

36Авигаил Навал янына ҡайтты. Ҡараһа, ул өйөндә батшаларға торошло табын ҡороп ултыра. Күңеле күтәренке, ныҡ иҫерек. Шуға күрә ҡатын иртәнсәккә тиклем уға бер нәмә лә өндәшмәне. 37Әммә икенсе көндө иртән, Навал айнығас, Авигаил уға бөтә был хәлдәрҙе һөйләп бирҙе. Навалдың йөрәге туҡтай яҙҙы, үҙе таш булып ҡатты. 38Ун көн тирәһе үткәс, Раббы Навалды ҡазаландырҙы, ул үлде.

39Дауыт, Навалдың үлгәнен ишеткәс:

– Мине хурлаған өсөн Навалға хөкөм ҡылған, мин ҡолон яуызлыҡ ҡылыуҙан ҡурсалап ҡалған Раббы мөбәрәк булһын. Навалдың яуызлығы үҙ башына төштө, – тине.

Шунан Авигаилгә өйләнергә теләүен әйтеп яусылар ебәрҙе. 40Хеҙмәтселәре Кармәлгә Авигаилгә килеп:

– Дауыт һиңә өйләнергә теләй, беҙҙе һине һоратырға ебәрҙе, – тине.

41Авигаил тороп йөҙтүбән ергә ҡапланды:

– Мин ҡолоң хакимымдың хеҙмәтселәренең аяҡтарын йыуырға ла әҙер, – тип яуапланы.

42Авигаил тороп йәһәт кенә йыйынды ла ишәгенә атланды. Үҙе менән биш хеҙмәтсе ҡыҙын алып, Дауыттың илселәренә эйәрҙе. Шулай итеп, Авигаил Дауытҡа тормошҡа сыҡты.

43Дауыт шулай уҡ Изреғилдән Ахиноғамды ла алды. Улар икеһе лә Дауыттың ҡатыны булды[+]. 44Шаул[†] иһә ҡыҙы Михәлде, Дауыттың ҡатынын, сығышы менән Галлимдан булған Лаиш улы Палтиға кейәүгә биргәйне[+].

#### 26


Дауыттың йәнә Шаул йәнен һаҡлап ҡалыуы

1[•]Зиф кешеләре, Гивғаға килеп, Шаулға:[†]

– Дауыт[†] Йешимон ҡаршыһындағы Хахила ҡалҡыулығында йәшенеп ята, – тип хәбәр итте[+].

2Шаул Исраилдың[†] өс мең ҡаһарман ир-егете менән Дауытты эҙләргә Зиф сүленә төштө[+]. 3Шаул Йешимон ҡаршыһындағы Хахила ҡалҡыулығында, юл буйында туплам[†] ҡорҙо. Сүлдә йөрөгән Дауыт, Шаулдың үҙе артынан төшкәнен аңлап, 4күҙәтселәр ебәрҙе. Улар Шаулдың ысынлап та килгәнен дөрөҫләне. 5Дауыт тороп Шаул туплам ҡорған ергә барҙы, батша менән ғәскәр башлығы Нер улы Авнер йоҡлаған урынды ҡараны. Шаул туплам уртаһында йоҡлай, ә яугирҙәр уны уратып ятҡайны[+]. 6Шунан Дауыт хитти халҡынан булған Ахимәләхкә һәм Йоавтың ҡәрҙәше Серуяһ улы Авишайға:

– Кем минең менән тупламға, Шаул янына бара? – тип һораны.

– Мин барам, – тине Авишай[+].

7Дауыт менән Авишай төндә ғәскәргә килде. Бына Шаул тупламда йоҡлап ята. Һөңгөһө баш осонда ергә ҡаҙап ҡуйылған. Авнер менән яугирҙәре уны уратып ятҡан. 8Авишай Дауытҡа:

– Бөгөн Алла[†] дошманыңды ҡулыңа тотторҙо, – тине. – Ҡана, рөхсәт ит миңә, уны бер һелтәүҙә һөңгөһө менән ергә сәнсә ҡаҙайым. Икенсе тапҡыр һелтәнеүҙең кәрәге лә булмаҫ.

9Тик Дауыт Авишайға:

– Юҡ, уны үлтермә! – тине. – Раббының мәсихенә[†] ҡул күтәреп, кем язаһыҙ ҡалыр[+]? 10Тере Раббы[†] шаһит! Раббы уны үҙе язалар. Бәлки, көнө еткәс, ул үҙе үлер. Бәлки, яуҙа йығылыр ҙа юҡҡа сығыр[+]. 11Әммә Раббы мәсехләгән батшаға ҡул күтәреүҙән мине Раббы Үҙе һаҡлаһын. Баш осондағы һөңгөһө менән һыулы һауытты алайыҡ та китәйек.

12Шунан Дауыт Шаулдың баш осондағы һөңгөһө менән һыулы һауытты алды ла, киттеләр. Уларҙы күреүсе лә, белеүсе лә булманы. Бер кем дә уянманы, бөтөнөһө йоҡланы, сөнки Раббы уларға тәрән йоҡо күндергәйне[+].

13Дауыт ҡаршы яҡҡа сыҡты ла тауҙың башына менеп баҫты. Аралары алыҫ ҡына ине. 14Дауыт яугирҙәргә һәм Нер улы Авнерға:

– Эй Авнер, миңә яуап бирмәйһеңме? – тип ҡысҡырҙы.

– Һин кем? Нишләп ҡысҡыраһың, батшаны борсойһоң? – тип һораны Авнер.

15– Һин ир түгелме ни? Исраилда һиндәй тағы ла кем бар? Ни өсөн хакимың батшаны ҡарамайһың? – тине Дауыт. – Әле берәү тупламға уны үлтерергә инде. 16Яҡшы түгел был ҡылығың. Тере Раббы шаһит: хакимығыҙҙы, Раббының мәсихен, һаҡламаған өсөн үлемгә лайыҡһығыҙ. Ана ҡара әле, батшаның баш осондағы һөңгөһө менән һыулы һауыт ҡайҙа?

17Шаул, Дауыттың тауышын сырамытып:

– Дауыт улым,[†] был һинең тауышың түгелме? – тип һораны.

– Минеке, батша хакимым, – тип яуап бирҙе Дауыт. 18– Ни өсөн хакимым ҡолоноң артынан баҫтыра? Нимә эшләнем мин? Ниндәй яманлыҡ ҡылдым? 19Хакимым батша! Зинһар, ҡолоңдо тыңлаһаңсы! Әгәр һине миңә ҡаршы Раббы ҡуҙғатҡан булһа, килтерелгән ҡорбан[†] менән ҡәнәғәт ҡалһын. Әгәр ҙә быны әҙәм балалары эшләгән икән, улар Раббының ҡарғышын алһын, сөнки: «Кит, ят илаһтарға хеҙмәт ит», – тип мине Раббымдың биләмәһендәге өлөшөмдән ситкә тибәрәләр. 20Ҡаным Раббынан алыҫ тупраҡтарға түгелмәһен ине. Исраил батшаһы гүйә бер бөртөк бөрсә эҙләргә, тау-таш араһында ағуна ауларға сыҡҡан!

21Бынан һуң Шаул:

– Гонаһ[†] ҡылдым, – тине. – Дауыт улым, кире ҡайт. Мин башҡаса һиңә яуызлыҡ эшләмәйәсәкмен, сөнки бөгөн йәнем һинең өсөн ғәзиз булды. Алйот булдым, бик ныҡ яңылыштым[+].

22– Бына батшаның һөңгөһө, – тип яуапланы Дауыт. – Егеттәрҙең берәйһе килеп алһын! 23Һәр кемгә тоғролоғона һәм ғәҙеллегенә күрә Раббы Үҙе бирер. Бөгөн Раббының һине ҡулыма тапшырыуына ҡарамаҫтан, Раббының мәсихенә хаслыҡ ҡылырға теләмәнем[+]. 24Һинең ғүмерең бөгөн миңә ни тиклем ҡиммәт булған, Раббы минекен дә шулай баһалаһын, бөтә бәлә-ҡазаларҙан һаҡлаһын.

25– Фатихалы бул, Дауыт улым! – тине Шаул. – Һин әле бөйөк эштәр башҡарырһың һәм уңыш һиңә гел генә юлдаш булыр.

Бынан һуң Дауыт үҙ юлынан китте. Шаул боролоп өйөнә ҡайтты.

#### 27


Дауыт пелештиҙәр араһында

1Дауыт:[†] «Былайтып берәй көн Шаулдың[†] ҡулынан һәләк булыуым бар, – тип уйланы. – Шуға күрә минең өсөн пелешти еренә ҡасыуҙан да яҡшыһы юҡ. Ул саҡта Шаул да Исраилдың[†] бер осонан алып икенсе осона тиклем эҙләүҙән туҡтар, мин дә уның ҡулынан ҡотолормон», – тигән ҡарарға килде. 2Шунан һуң Дауыт, янындағы алты йөҙ кешеһен алып, Ғаҫ батшаһы Мағох улы Ахишҡа юлланды[+]. 3Ғаиләләре менән бергә Ғаҫта, Ахиш янында, төйәкләнделәр. Ҡатындары – Изреғилдән Ахиноғам менән Кармәл кешеһе Навалдан тол ҡалған Авигаил Дауыт менән булды[+]. 4Дауыттың Ғаҫҡа ҡасып киткәнен Шаулға хәбәр иткәс, ул башҡаса Дауытты эҙләп маташманы.

5– Әгәр күңелеңә хуш булһам, миңә берәй бәләкәй ҡалала урын бир. Шунда урынлашайым. Ниңә ҡолоңа баш ҡалала һинең яныңда йәшәргә? – тине Дауыт Ахишҡа.

6Ахиш уға шул көндө үк Сиҡлағ ҡалаһын бирҙе. Шуға күрә Сиҡлағ әлегә тиклем Йәһүҙә[†] батшаларыныҡы булып ҡала[+]. 7Дауыт пелешти тупрағында бер йыл да дүрт ай йәшәне.

8Был ваҡыт эсендә Дауыт менән кешеләре Шурҙан алып Мысырға[†] тиклемге был ерҙәрҙә элек-электән йәшәгән гешури, гирзи халыҡтарына һәм ғәмәлектәргә баҫҡынсылыҡ итте[+]. 9Дауыт ул ерҙәргә һөжүм иткәндә, ирме, ҡатынмы – береһен дә тере ҡалдырманы. Ҡуйҙарын, үгеҙҙәрен, ишәктәрен, дөйәләрен ҡыуып алып китте, кейем-һалымын тартып алыр һәм Ахишҡа кире ҡайтыр булды. 10Ахиш: «Бөгөн кемгә барымта яһанығыҙ?» – тип һораһа, Дауыт: «Негевтағы йәһүҙиҙәргә» йәки «Негевтағы йерахмеилдарға», йәиһә «Негевтағы ҡыниҙарға», – тип әйтә торған булды[+]. 11Бер генә ирҙе, бер генә ҡатынды ла тере ҡалдырманы, Ғаҫҡа килтермәне Дауыт, сөнки улар: «Дауыт былай эшләне, Дауыт тегеләй эшләне», – тип һөйләрҙәр тип уйланы. Пелешти ерендә йәшәгәндә һәр саҡ шулай эшләне. 12Ахиш уға тулыһынса ышанды: «Дауытты исраилдар үҙҙәре күрә алмай, тимәк, ул бынан һуң миңә мәңге тоғро хеҙмәт итәсәк», – тип уйланы.

#### 28


Пелештиҙәрҙең яуға әҙерләнеүе

1Ул осорҙа пелештиҙәр[†] исраилдарға[†] ҡаршы һуғышыр өсөн ғәскәр туплай ине. Ахиш Дауытҡа:[†]

– Белеп тор, кешеләреңде алып, минең менән бергә яуға барасаҡһың, – тине.

2– Ул саҡта ҡолоңдоң ниҙәр эшләй алғанын күрерһең, – тип яуап бирҙе Дауыт Ахишҡа.

– Яҡшы, – тине Ахиш. – Шулай була икән, ғүмерлеккә һине башымды һаҡлаусы нөгәрем итеп ҡуйырмын.


Шаулдың күрәҙәсегә мөрәжәғәт итеүе

3Шемуил вафат булғас, Исраилдың барса халҡы уның өсөн йәш түкте. Уны тыуған ҡалаһы Рамала ерләнеләр. Ә Шаул[†] бөтә әруах саҡырыусыларҙы һәм күрәҙәселәрҙе илдән ҡыуып сығарғайны[+].

4Пелештиҙәр йыйылышып Шунемға киттеләр ҙә шунда туплам[†] ҡорҙолар. Шаул да, бөтә Исраилды йыйып, Гилбоағ тауында урынлашты[+]. 5Пелешти тупламын күргәс, Шаул ҡурҡыуға ҡалды, йөрәге ҡалтырап төштө. 6Ул Раббыға кәңәш һорап мөрәжәғәт итте. Әммә Раббы[†] уға төшөндә лә, урим аша ла, пәйғәмбәрҙәр[†] арҡылы ла яуап бирмәне[+]. 7Шуға күрә Шаул хеҙмәтселәренә:

– Миңә әруах саҡырыусы берәй ҡатын табығыҙ, барып унан һорашам, – тип бойорҙо.

– Ғейн-Дорҙа шундай ҡатын бар, – тине хеҙмәтселәре[+].

8Шаул, танымаһындар өсөн кейемен алыштырҙы ла, ике кешеһен алып, төндә теге ҡатынға китте. Уға:

– Зинһар, миңә күрәҙәлек ит, мин һиңә кемде әйтәм, шуның әруахын саҡыр, – тине.

9Әммә ҡатын:

– Шаулдың әруах саҡырыусыларҙы һәм күрәҙәселәрҙе илдән ҡыуғанын беләһең бит. Ни өсөн минең йәнемә тоҙаҡ ҡораһың? – тип ҡаршы төштө.

10Шаул Раббы менән ант итте:

– Тере Раббы шаһит: бынан һиңә бер ниндәй ҙә зыян булмаҫ, – тине.

11Шунан һуң ғына ҡатын:

– Һиңә кемде сығарайым? – тип һораны.

– Шемуилды сығар, – тине Шаул.

12Ҡатын, Шемуилды күргәс, ҡысҡырып ебәрҙе.

– Нишләп мине алданың? Һин бит Шаул! – тине.

13– Ҡурҡма! – тине уға батша. – Нимә күрәһең?

– Ер аҫтынан күтәрелгән бер илаһи зат күрәм, – тип яуап бирҙе ҡатын.

14– Ҡиәфәте ниндәй? – тип һораны Шаул.

Ҡатын:

– Оҙон сапанға төрөнгән өлкән[†] бер кеше өҫкә сығып килә, – тине.

Шаул уның Шемуил икәнен аңланы ла йөҙтүбән ергә ҡапланды[+]. 15Шемуил Шаулдан:

– Ниңә һин мине сығарып бимазалайһың? – тип һораны.

– Бик ауыр хәлгә ҡалдым, – тип яуап ҡайтарҙы Шаул. – Пелештиҙәр миңә ҡаршы яу асты. Ә Алла[†] миңә арты менән боролдо, пәйғәмбәрҙәр аша ла, төшөмдә лә яуап бирмәй. Шуға күрә, миңә ни эшләргә кәрәклеген өйрәтһәң ине тип, һине саҡырттым[+].

16– Раббы һине ташлаған, һиңә дошман булған икән, ни өсөн минән һорайһың? – тине Шемуил. – 17Раббы минең аша әйткәндәрен эшләне, батшалыҡты һинән тартып алып, яҡының Дауытҡа бирҙе[+]. 18Сөнки һин Раббының бойороғон үтәмәнең, Уның ғәмәлектәргә булған сикһеҙ ҙур асыуын тормошҡа ашырманың. Шуға күрә лә Раббы бөгөн һине ошо хәлгә ҡалдырҙы[+]. 19Раббы һине генә түгел, Исраил халҡын да пелештиҙәр ҡулына тапшырасаҡ. Иртәгә һин дә улдарың менән минең янда буласаҡһығыҙ. Раббы исраилдарҙың ғәскәрен дә пелештиҙәр ҡулына бирер[+].

20Шул саҡ Шаул ҡапыл бөтөн кәүҙәһе менән ергә йығылды, сөнки Шемуилдың әйткәндәренән ныҡ ҡурҡҡайны. Хәле лә юҡ ине, сөнки көнө буйы, төнө буйы ауыҙына тәғәм ризыҡ ҡапмағайны. 21Ҡатын Шаулдың эргәһенә килде. Батшаның ҡото осҡанын күреп:

– Мин ҡолоң әйткәнеңде тыңланым һәм, ғүмеремде хәүеф аҫтына ҡуйып, әмереңде үтәнем. 22Инде мин ҡолоңдоң һүҙҙәренә лә ҡолаҡ һал. Алдыңа бер генә һыныҡ икмәк һалайым, аша, зинһар. Аҙыраҡ хәл инер, шунан үҙ юлыңа китерһең, – тине.

23Әммә Шаул:

– Ашамайым, – тип баш тартты.

Шулай ҙа хеҙмәтселәре лә, ҡатын да ныҡ өгөтләгәс, тыңланы. Ерҙән тороп, түшәккә ултырҙы. 24Ҡатындың һимертелгән башмағы бар ине. Шуны тиҙ генә салдыртты. Ҡамыр баҫып, сөсө икмәк бешерҙе. 25Барыһын да Шаул менән хеҙмәтселәре алдына ҡуйҙы. Улар, тамаҡтарын туйҙырғандан һуң, шул төндө үк киттеләр.

#### 29


Пелештиҙәрҙең Дауытҡа ышанмауы

1Пелештиҙәр[†] бөтә ғәскәрҙәрен Афеҡта тупланы. Исраилдар[†] иһә Изреғилдәге инеш янында урынлашты. 2Пелешти хакимдары йөҙәр һәм меңәр кешелек ғәскәрҙәре менән бара, ә Дауыт[†] үҙенекеләр менән Ахиш янында арттан килә ине.

3– Бында ғивриҙәр[†] нимә эшләй? – тип һөйләнде пелешти башлыҡтары. Ахиш уларға:

– Был Исраил батшаһы Шаулдың[†] яраны булған Дауыт та инде! Бер йылдан ашыу ул янымда йөрөй. Шаулды ташлап килгәненән алып бөгөнгәсә бер ниндәй ҙә яманлығын күргәнем юҡ, – тип яуап ҡайтарҙы. 4Әммә пелешти башлыҡтары Ахишҡа бик асыуланды.

– Был кешене кире ебәр. Һин уға тәғәйенләгән урынға кире ҡайтһын, тик беҙҙең менән һуғышҡа бармаһын. Юғиһә яу мәлендә беҙгә ҡаршы сығыр. Ышаныс ҡаҙаныр өсөн, хужаһына беҙҙең кешеләребеҙҙең башын биреүҙән дә яҡшыраҡ берәй әмәл бармы? 5Бейешкәндә:

«Шаул ҡырҙы меңдәрҙе,
Ә Дауыт ун меңдәрҙе», –

тип йырланған Дауыт түгелме ни ул? – тинеләр[+].

6Шунан Ахиш Дауытты янына саҡырып:

– Тере Раббы[†] шаһит: һин намыҫлы кешеһең. Яуға минең менән бергә инһәң, бергә сыҡһаң, күңелемә рәхәт булыр ине. Килгәнеңдән алып, бөгөнгәсә бер яманлығыңды ла күрмәнем. Тик пелешти хакимдары һине хушһынманы. 7Шуға күрә кире ҡайт. Имен-аман йөрө, пелешти хакимдарының йәнен көйҙөрмә, – тине.

8Дауыт Ахиштан:

– Нимә эшләнем мин? Яныңа килгәндән алып, бөгөнгә тиклем ҡолоңдан ниндәй яманлыҡ күрҙең? Ни өсөн миңә батша хакимымдың дошмандарына ҡаршы һуғышырға ярамай? – тип һораны.

9Ахиш:

– Хафаланма. Белә йөрөйөм, минең өсөн һин Алланың бер фәрештәһе[†] кеүек яҡшыһың, – тип яуапланы. – Тик пелешти башлыҡтары: «Ул беҙҙең менән һуғышҡа бармаһын», – тип талап итә[+]. 10Яныңдағы ҡасандыр хакимыңа хеҙмәт иткән башҡа кешеләрең менән бергә таңдан тороғоҙ ҙа, яҡтырыр-яҡтырмаҫтан ҡуҙғалығыҙ.

11Дауыт менән кешеләре, ҡабат пелешти еренә китер өсөн, таң һарыһынан уҡ ҡалҡты. Ә пелештиҙәр Изреғилгә йүнәлде.

#### 30


Ғәмәлектәр менән һуғыш

1Өсөнсө көндө Дауыт[†] менән кешеләре ҡайтып етте. Ул арала ғәмәлектәр Негевҡа һәм Сиҡлағҡа баҫҡынсылыҡ иткән. Ҡаланы үртәгәндәр,[+] 2бөтә ҡатын-ҡыҙҙы һәм олоһон-кесеһен айырмайынса бар халыҡты әсирлеккә төшөргәндәр – бер кемде лә үлтермәгәндәр, ә үҙҙәре менән ҡыуып алып киткәндәр. 3Дауыт менән кешеләре ҡалаға килеп ингәс, уның көл-күмергә ҡалғанын, ҡатындарының, улдары менән ҡыҙҙарының әсирлеккә алынғанын белде. 4Быны күреп, Дауыт менән кешеләре ҡысҡырышып иларға тотондо һәм хәлдән тайғансы йәш түкте. 5Дауыттың ике ҡатыны: Изреғилдән Ахиноғам менән Кармәлдән Навалдың элекке ҡатыны Авигаил дә әсирлеккә алынғайны[+]. 6Дауыт бик ауыр хәлдә ҡалды, сөнки һәр кем, улдары һәм ҡыҙҙары өсөн әсе хәсрәткә батып, Дауытҡа таш бәрергә теләне. Ләкин Дауыт Аллаһы Раббынан көс алды. 7Ул Ахимәләх улы Әвйәҫәр ҡаһинға:[†]

– Миңә эфодты[†] килтер әле, – тине.

Әвйәҫәр Дауытҡа эфодты алып килде[+]. 8Дауыт Раббынан:

– Был баҫҡынсыларҙың артынан төшһәм, уларҙы ҡыуып етә алырмынмы? – тип һораны.

– Арттарынан төш, мотлаҡ ҡыуып етерһең һәм әсирҙәрҙе ҡотҡарырһың, – тине Раббы[†].

9Дауыт алты йөҙ кешеһе менән юлға сыҡты. Бесор ағымына еткәс, яугирҙәренең бер өлөшөн шунда ҡалдырҙы[+]. 10Бесор ағымын кисеп сығырға хәле етмәгән ике йөҙ кеше тороп ҡалды, дүрт йөҙ кешеһе менән Дауыт артабан ҡыуа китте, 11Ҡырҙа бер Мысыр[†] кешеһен осратып, уны Дауытҡа алып килделәр. Уға икмәк бирҙеләр, ашаны. Һыу эсерҙеләр. 12Бер аҙ киптерелгән инжир менән ике йөҙөм көлсәһе бирҙеләр. Ашағас, хәлләнде, сөнки өс көн, өс төн ауыҙына тәғәм ризыҡ, бер тамсы һыу алмағайны. 13Дауыт унан:

– Һин кемдекеһең? Ҡайҙан киләһең? – тип һораны.

– Мысыр кешеһемен, бер ғәмәлектең ҡоло инем. Өс көн элек ауырып киттем, шуға күрә хужам мине ташлап ҡалдырҙы, – тип яуапланы егет. – 14Беҙ Негевта керетиҙәрҙең ерҙәрен, Йәһүҙә[†] һәм Калев биләмәләрен баҫып алған, ә Сиҡлағты яндырған инек[+].

15– Мине ул баҫҡынсылар янына алып бара алаһыңмы? – тип һораны Дауыт.

– Мине үлтермәҫкә, хужамдың ҡулына бирмәҫкә Алла[†] менән ант итһәң, һине ул баҫҡынсыларға алып барам, – тине егет[+].

16Ул Дауытты баҫҡынсылар янына алып китте. Бына тегеләр, тирә-яҡҡа таралышып, ашап-эсә, Пелешеҫ менән Йәһүҙә ерҙәрендә талап алған яумалдарына ҡыуанып байрам итә. 17Дауыт уларға һөжүм итте һәм бер эңерҙән икенсе эңергә тиклем ҡырҙы. Дөйәләргә менеп ҡасҡан дүрт йөҙ егеттән башҡа ҡотолоп ҡалған кеше булманы[+]. 18Дауыт ғәмәлектәр алып киткән бөтә нәмәне ҡабат тартып алды, шулай уҡ үҙенең ике ҡатынын да ҡотҡарҙы. 19Кесеһенән дә, олоһонан да, ул-ҡыҙҙарҙан да бер кем дә юғалманы; ғәмәлектәр яумал итеп алып киткән бөтә нәмәләрҙең барыһын да Дауыт кире ҡайтарҙы. 20Ул шулай уҡ дошмандың бөтә ваҡ һәм эре малын да алып китте. Яугирҙәр: «Былары Дауыттың табышы», – тип уларҙы башҡа мал-тыуар алдынан ҡыуып алып ҡайттылар.

21Бына Дауыт, уның артынан эйәрергә хәлдәре бөткәнлектән, Бесор ағымы янында тороп ҡалған ике йөҙ кеше янына килеп етте. Улар Дауытҡа һәм уның янындағы кешеләргә ҡаршы сыҡты. Дауыт улар эргәһенә килеп сәләм бирҙе. 22Шул саҡ Дауыт менән бергә барған кешеләрҙең тар күңелле, яуыздары:

– Беҙҙең менән бармағас, табышыбыҙҙан уларға бер нәмә лә бирмәйбеҙ. Һәр береһе үҙенең бисәһе менән балаларын алһын да китһен, – тип һөйләнә башланы.

23Әммә Дауыт:

– Улай ярамай, ағай-эне! – тине. – Раббы беҙгә ошоларҙың барыһын да биргәндән һуң, былай ҡыланырға ярамай. Ул беҙҙе ҡотҡарҙы, беҙгә һөжүм иткән баҫҡынсыларҙы ҡулыбыҙға тапшырҙы. 24Был эштә һеҙҙе кем тыңлар? Һуғышта булғандар менән ылау янында ҡалғандарҙың өлөшө бер. Бөтә нәмә лә тигеҙ бүленәсәк[+].

25Ошо көндән алып Дауыт быны Исраил[†] өсөн ҡанун[†] һәм ҡағиҙә итеп ҡуйҙы. Был бөгөнгәсә дауам итә.

26Дауыт Сиҡлағҡа ҡайтты һәм:

– Раббының дошмандарынан алынған малдарҙан бүләк, – тип табышынан үҙенең дуҫтары – Йәһүҙә аҡһаҡалдарына[†] өлөш ебәрҙе. 27Бейт-Илдәге, Рамоҫ-Негевтағы, Яттир, 28Ғароғер, Сифмоҫ, Әштемоағ, 29Рахал, Йерахмеил, ҡыниҙарҙың ҡалаларындағы,[+] 30Хорма, Бор-Ғашан, Ғаҫах, 31Хевронда һәм Дауыт үҙенең кешеләре менән йөрөгән урындарҙа йәшәгәндәргә яумалдан өлөш сығарҙы.

#### 31


Шаул менән улдарының үлеме


(1 Йыл 10:1-12)

1[•]Пелештиҙәр[†] исраилдарға[†] ҡаршы һуғыш алып бара ине, бер мәл Исраил яугирҙәре пелештиҙәрҙән ҡаса башланы һәм күбеһе Гилбоағ тауында һәләк булып йығылды[+]. 2Пелештиҙәр, Шаул[†] менән улдарын ҡыуып етеп, Шаулдың улдары Йонаҫанды, Авинадавты, Малкишуағты үлтерҙе[+]. 3Шаулдың үҙе менән аяуһыҙ алыш ҡыҙҙы һәм уҡсы яугирҙәр уны бик ҡаты яраланы. 4Шаул ҡорал йөрөтөүсеһенә:

– Ҡылысыңды сығар ҙа мине сәнсеп үлтер. Юҡһа, анау сөннәтһеҙҙәр[†] килеп, мине сәнсер һәм мәсхәрә итер, – тине.

Әммә ҡорал йөрөтөүсеһе, бик ныҡ ҡурҡҡанлыҡтан, баш тартты. Шунда Шаул ҡылысын алды ла үҙе уның өҫтөнә йығылды[+]. 5Шаулдың һәләк булғанын күреп, ҡорал йөрөтөүсе лә ҡылысына йығылды һәм Шаул менән бергә үлде. 6Шулай итеп, Шаул, уның өс улы, ҡорал йөрөтөүсеһе, бөтә һуғышсылары бер көндә һәләк булды.


Пелештиҙәрҙең Шаулдың үлеменә ҡыуаныуы

7Үҙәнлектең икенсе яғында һәм Иордан аръяғында йәшәгән исраилдар, Исраил ғәскәренең ҡасҡанын, Шаулдың һәм уландарының үлгәнен күреп, ҡалаларын ташлап ҡасты. Ә пелештиҙәр уларға барып урынлашты.

8Иртәгәһенә һәләк булғандарҙы таларға килгән пелештиҙәр Гилбоағ тауында Шаул менән уның өс улының мәйетен табып алды. 9Улар Шаулдың башын ҡырҡтылар, ҡоралдарын систереп алдылар, шунан был турала боттарының ғибәҙәтханаларында[†] һәм халыҡҡа хәбәр итер өсөн бөтә Пелешеҫ еренә сапҡындар ебәрҙеләр[+]. 10Шаулдың ҡоралдарын Ғаштареҫтың ҡорамына[†] ҡуйҙылар, ә мәйетен Бейт-Шеан ҡалаһының диуарына ҡаҙаҡланылар[+].

11Ғилғәд[†] Явешы халҡы пелештиҙәрҙең Шаул менән ни ҡылғанын ишеткәс,[+] 12ҡаланың ғәйрәтле ирҙәре аяҡҡа баҫты һәм, төнө буйы барып, Шаул менән уның улдарының кәүҙәләрен Бейт-Шеан диуарынан алдылар ҙа Явешҡа алып ҡайтып яндырҙылар[+]. 13Ә һөйәктәрен йыйып алып Явештағы тамариск ағасы төбөнә ерләнеләр һәм ете көн ураҙа тоттолар.

### ІІ Батшалар

#### ІІ Батшалар

ІІ Батшалар


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Инеш һүҙ


Батшалар. Икенсе китап

Йәһүд традицияһында был китап алдағыһы менән бергә «Шемуил китаптары» тип йөрөтөлә, сөнки уның төп шәхесе булған Дауыт батшаны нәҡ Шемуил пәйғәмбәр батшалыҡҡа мәсехләй. Китап Дауыттың тәхеткә ултырыуы һәм Исраилға идара итеүе тураһында һөйләй. Башта ул тик Йәһүҙә ырыуының ғына батшаһы була (1–4-се бүлектәр), унан һуң хакимлығы төньяҡ Исраил ырыуҙарына ла тарала (5–20-се бүлектәр). Был ваҡиғалар беҙҙең эраға тиклем XІ быуат аҙағы – X быуат башында бара.

Дауыттың улдары менән мөнәсәбәтенә айырым иғтибар бирергә кәрәк, сөнки был батша вариҫы мәсьәләһенә бәйләнгән. 21–24-се бүлектәрҙә Дауыттың батшалыҡ итеүенә ҡағылышлы күп ваҡиғалар хикәйәләнә, әммә уларҙың ҡәтғи эҙмә-эҙлелеге һаҡланмай.

Дауыт батша заманында Исраил халҡының киләсәген билдәләгән ике мөһим ваҡиға була. Беренсеһе – Дауыттың Йәрүсәлимде алыуы. Ул Исраилдың баш ҡалаһы һәм изге ҡала булып китә, бөгөн дә бөтә донъяның иғтибар үҙәгендә тора. Икенсеһе – Алланың Исраил халҡына тик Дауыт вариҫтары ғына идара итәсәге тураһында Дауытҡа биргән вәғәҙәһе. Шул мәлдән алып уның нәҫеле генә Исраилдың законлы батшаһы була ала.

#### 1


Дауыттың Шаулдың үлеме хаҡында хәбәр алыуы

1Шаул[†] һәләк булғандан һуң, ғәмәлектәрҙе еңеп ҡайтҡан Дауыт[†] ике көнгә Сиҡлағта туҡтаны[+]. 2Өсөнсө көнөнә Шаул ғәскәре тупламынан[†] бер кеше килде: кейеме йыртҡыланып бөткән, башына тупраҡ һибелгән. 3Ул, Дауыт янына килеп, ергә ҡапланды. Дауыт унан:

– Ҡайҙан киләһең? – тип һораны.

– Мин Исраил[†] ғәскәре тупламынан ҡасып киләм, – тине теге.

4– Ни булды? Һөйлә әле миңә, – тип һораны Дауыт.

Теге кеше былай тине:

– Яугирҙәр алыш яланын ташлап ҡасты, бик күп кеше ҡырылды, Шаул менән улы Йонаҫан да һәләк булды.

5– Шаул менән уның улы Йонаҫандың үлгәнен ҡайҙан беләһең? – тип һораны Дауыт хәбәр алып килгән егеттән.

6– Мин осраҡлы ғына Гилбоағ тауына барып сыҡҡайным, ҡараһам, Шаул һөңгөһөнә таянып тора. Дошмандың яу арбалары менән һыбайлылары уға яҡынлашып килә ине[+]. 7Шунда ул артына әйләнеп ҡараны ла, мине күреп, янына саҡырҙы. «Бойор, тыңлайым», – тинем мин. 8«Кем һин?» – тип һораны ул минән. «Мин – ғәмәлек кешеһемен», – тинем. 9«Кил яныма, үлтер мине, – тине ул. – Үлем ғазабына тарыным, ә йәнем һаман сыҡмай»[+]. 10Мин уның янына килдем дә, бындай ауыр яраларҙан һуң йәшәй алмаясағын күреп, үлтерҙем. Мин уның башындағы тажы менән беләҙеген алдым һәм бына һин хакимыма килтерҙем.

11Быны ишеткәс, Дауыт ҡайғынан өҫтөндәге кейемен йыртып ташланы, уның эргәһендәге кешеләр ҙә шулай эшләне[+]. 12Ҡылыстан һәләк булған Шаул менән уның улы Йонаҫан, Раббы[†] халҡы, Исраил йорто өсөн ҡайғырып йәш түктеләр, кискә тиклем ураҙа тоттолар.

13Дауыт хәбәр алып килгән егеттән:

– Һин ҡайҙанһың? – тип һораны.

– Мин бер килмешәк ғәмәлек кешеһенең улы булам, – тип яуап бирҙе егет.

14– Нисек итеп һин Раббы мәсехләгән кешегә ҡул күтәреп, уны үлтереүҙән ҡурҡманың? – тине уға Дауыт[+].

15Ул бер кешеһен саҡырып алды ла:

– Кил, үлтер уны! – тип бойорҙо.

Дауыттың хеҙмәтсеһе ғәмәлекте ҡылыс менән үлтерҙе. 16Дауыт иһә ғәмәлеккә:

– Үлемеңә үҙең ғәйеплеһең, – тине. – «Мин Раббы мәсехләгән кешене үлтерҙем», – тигән ауыҙың шаһитлыҡ ҡылды быға.


Дауыттың ҡайғы йыры

17Дауыт Шаул менән уның улы Йонаҫан хаҡында ҡайғы йыры башҡарҙы. 18Һуңынан ул «Йәйә» тип аталған был йырҙы Йәһүҙә[†] халҡына өйрәтергә бойорҙо. Был ҡайғы йыры «Яшар» китабында[*] яҙылған.

19«Эй Исраил, һинең күркең тауҙарыңда башын һалды!
Ҡайһылай ҡоланы бәһлеүәндәр!
20Был хаҡта Ғаҫ ҡалаһында һөйләмәгеҙ;
Белдермәгеҙ Ашҡылон урамдарында;
Пелешти ҡыҙҙары ҡыуанмаһын;
Сөннәтһеҙҙәрҙең[†] ҡыҙҙары шатланмаһын[+].
21Эй Гилбоағ тауҙары!
Өҫтөгөҙгә ысыҡ төшмәһен, ямғыр яумаһын,
Уңыш бирер баҫыуҙарың булмаһын!
Шунда шөһрәтен[†] юғалтты баһадирҙар ҡалҡаны,
Шаулдың ҡалҡанына май һөртөлмәҫ инде[+].
22Дошман яраһынан ҡан ағыҙмайынса,
Хас дошмандың эсен ярмайынса,
Әйләнеп тә ҡайтмай ине Йонаҫан уғы,
Ҡынына ҡайтмай ине Шаул ҡылысы.
23Шаул менән Йонаҫан ниндәй һөйкөмлө, ғәзиз,
Йәшәүҙә лә, үлемдә лә айырылмаҫ булды улар.
Бөркөттән дә етеҙ булдылар,
Арыҫландан көслө булдылар.
24Эй Исраил ҡыҙҙары!
Һеҙгә ал ҡыҙыл затлы кейем кейҙергән,
Алтын биҙәүестәр алып биргән
Шаул өсөн йәш түгегеҙ!
25Яу ҡырында баһадирҙар ҡоланы!
Һинең ҡалҡыулыҡтарыңда Йонаҫан һәләк булды.
26Ҡайғырамын һинең өсөн, туғаным Йонаҫан,
Һин миңә бик ғәзиз инең;
Һинең яратыуың минең өсөн
Ҡатын-ҡыҙҙың һөйөүенән артыҡ ине[+].

27Ҡайһылай ҡоланы баһадирҙар!
Һуғыш ҡоралдары ҡырылды!»

#### 2


Дауыттың Йәһүҙәгә батша булыуы

1Шунан һуң Дауыт[†] Раббыға мөрәжәғәт итте:

– Йәһүҙәнең[†] берәй ҡалаһына барырғамы миңә? – тип һораны.

– Бар, – тине Раббы[†].

– Ҡайҙа барырға һуң? – тип һораны Дауыт.

– Хевронға, – тине Раббы[+].

2Дауыт шунда китте. Ике ҡатыны: Изреғилдән алған Ахиноғам һәм Кармәл кешеһе Навалдың тол ҡатыны Авигаил да уның менән бергә ине[+]. 3Янындағы кешеләрҙе лә ғаиләһе-ние менән алып китте Дауыт. Улар Хевронда һәм уның тирәһендәге ҡалаларҙа төпләнделәр[+]. 4Йәһүҙә халҡы Хевронға килеп, Дауытты Йәһүҙә ырыуына батша итеп мәсехләне.

Шул ваҡыт Дауытҡа, Ғилғәд[†] Явешы ҡалаһы халҡы Шаулды[†] ерләгән, тигән хәбәр килтерҙеләр[+]. 5Дауыт, Ғилғәд Явешы ҡалаһы халҡына илселәр[†] ебәреп, шуны әйтергә ҡушты:

– Хакимығыҙ Шаулға тоғролоҡ күрһәтеп уны ерләгәнегеҙ өсөн Раббы алдында фатихалы һеҙ. 6Шуға күрә Раббы һеҙгә Үҙенең мәрхәмәтен[†] һәм тоғролоғон насип итһен. Был яҡшылығығыҙ өсөн мин дә һеҙгә яҡшылыҡ менән яуап ҡайтарырмын. 7Ә хәҙер көслө һәм ҡыйыу булығыҙ; хакимығыҙ Шаул вафат булды, ә Йәһүҙә ырыуы мине үҙенә батша итеп мәсехләне.


Исраил менән Йәһүҙә араһындағы һуғыш

8Ул арала Шаулдың ғәскәр башлығы Нер улы Авнер, Шаулдың улы Иш-Бошеҫты Маханаимға алып килеп,[+] 9Ғилғәд, Ашшур,[†] Изреғил, Әфраим һәм Бинйәмингә – бөтә Исраилға[†] батша тип иғлан итте. 10Исраилға батша булып ултырғанда Шаул улы Иш-Бошеҫҡа ҡырҡ йәш ине. Ул ике йыл батшалыҡ итте. Йәһүҙә ырыуы иһә Дауыт яғында ҡалды. 11Дауыт Хевронда Йәһүҙә ырыуына барлығы ете йыл да алты ай батша булып торҙо[+].

12Бер ваҡыт Нер улы Авнер менән Шаул улы Иш-Бошеҫтың хеҙмәтселәре Маханаимдан Ғивғонға барҙы. 13Серуяһ улы Йоав та Дауыттың хеҙмәтселәре менән шунда килде. Улар Ғивғон быуаһы янында осраштылар ҙа, берәүҙәре быуаның бер яғына, икенселәре ҡаршы яғына ултырҙылар[+]. 14Авнер Йоавҡа:

– Егеттәр тороп беҙҙең алда көс һынашып алһындар әле, – тине.

– Әйҙә, һынашһындар, – тине Йоав.

15Шунан Шаул улы Иш-Бошеҫ яғынан Бинйәмин ырыуының ун ике кешеһе һәм Дауыт хеҙмәтселәре араһынан ун ике кеше сығып баҫты. 16Бына улар бер-береһенең баштарынан тотоп алдылар, береһе икенсеһенең ҡабырғаһына ҡылыс менән сәнсте һәм уның менән бергә йығылды. Шуға күрә лә Ғивғондағы был урын Хелҡаҫ-Һассурим[*] тип аталды.

17Ул көндө алыш бик ҡаты булды. Дауыттың хеҙмәтселәре Авнер менән килгән Исраил кешеләрен еңде. 18Алышта Серуяһтың өс улы: Йоав, Авишай һәм Ғасаһил ҡатнашҡайны. Ғәзәл кеүек етеҙ аяҡлы ине Ғасаһил[+]. 19Ул Авнерҙың артынан ҡыуып китте, уңға ла, һулға ла тайпылмайынса, туп-тура уның эҙенән барҙы. 20Авнер артына әйләнеп ҡараны ла:

– Һинме был, Ғасаһил? – тип һораны.

– Мин, – тине тегеһе.

21Авнер уға:

– Уңға йәки һулға борол, йәштәрҙең берәйһен тот та ҡоралын һалдырып ал, – тине.

Әммә Ғасаһил уның артынан ҡалманы.

22Авнер тағы Ғасаһилға:

– Эҙәрләмә мине, юғиһә ергә йығып һалам, тик мин унан һуң ағайың Йоав күҙенә нисек ҡарармын?

23Ләкин тегеһе һаман эҙәрләүен дауам итте. Шунан һуң Авнер һөңгөһөнөң һабы менән уның ҡорһағына ҡаҙаны. Һөңгө Ғасаһилды үтәнән-үтә тишеп сыҡты. Ғасаһил торған урынында йығылып йән бирҙе. Ғасаһил үлеп ятҡан урынға килгәндәрҙең бөтәһе лә туҡтап ҡалды. 24Әммә Йоав менән Авишай Авнерҙы ҡыуып китте. Улар Амма ҡалҡыулығына килеп еткәндә, ҡояш байығайны инде. Ғивғон сүленә барған юл буйындағы Гиах ҡаршыһында ине был ҡалҡыулыҡ.

25Бинйәмин ырыуы кешеләре йыйылып килеп Авнерҙы уратып алдылар ҙа, ҡалҡыулыҡ өҫтөндә туҡтап ҡалдылар. 26Авнер Йоавҡа былай тип ҡысҡырҙы:

– Ҡасанға тиклем бер-беребеҙҙе ҡылыстан ҡырырбыҙ? Әллә һин бының ҡайғы-хәсрәт кенә килтеререн белмәйһеңме? Кешеләреңә: «Үҙ туғандарыбыҙҙы эҙәрләмәйек», – тип ниңә һаман әйтмәйһең?

27– Тере Алла[†] шаһит! Әгәр һин үҙең бының киреһен һөйләмәгән булһаң, кешеләр иртәнсәктән үк үҙ туғандарын эҙәрләүҙән туҡтар ине, – тип яуап ҡайтарҙы Йоав.

28Йоав борғо ҡысҡыртты, барыһы ла туҡтап ҡалды, исраилдарҙы башҡаса баҫтырманылар, һуғыш тамам булды. 29Авнер менән уның кешеләре Ғарава тигеҙлегенән төнө буйы барҙылар, Иорданды аша сығып, Битронды үттеләр һәм Маханаимға ҡайттылар.

30Йоав, Авнерҙы эҙәрләүҙән туҡтап, үҙенең кешеләрен йыйҙы. Ғасаһилдан башҡа Дауыттың ун туғыҙ хеҙмәтсеһе һәләк булғайны. 31Дауыттың хеҙмәтселәре иһә Авнерҙың ҡул аҫтындағы өс йөҙ алтмыш Бинйәмин ырыуы кешеһен үлтергәйне. 32Ғасаһилды Бейт-Ләхәмдә атаһының төрбәһенә ҡуйҙылар. Шунан Йоав үҙенең кешеләре менән төнө буйы барып, таң атҡанда ғына Хевронға ҡайтып инде.

#### 3

1[•]Шаулдың[†] нәҫел-нәсәбе менән Дауыт[†] нәҫеле араһындағы талаш-тартыш бик оҙаҡҡа һуҙылды. Дауыт көсәйгәндән-көсәйә барҙы, ә Шаул нәҫеле хәлһеҙләнде.


Дауыттың Хевронда тыуған балалары


(1 Йыл 3:1-3)

2Хевронда Дауыттың улдары тыуҙы. Баш балаһы Амнон – изреғилле Ахиноғамдан,[+] 3икенсе улы Килеав – кармәлле Навалдың элекке ҡатыны Авигаилдән, өсөнсөһө Авшалом – Гешур батшаһы Талмайҙың ҡыҙы Мағаханан,[+] 4дүртенсеһе Адонияһ – Хаггиҫтан, бишенсеһе Шефатъяһ – Авиталдан,[+] 5алтынсыһы Иҫреғам Дауыттың Ғәғлә исемле ҡатынынан тыуғайны. Дауыттың был улдары Хевронда тыуҙы.


Авнерҙың Дауытҡа ҡушылыуы

6Шаул йорто менән Дауыт йорто үҙ-ара ыҙғышып йәшәгән арала, Авнер Шаул йортонда үҙенең хакимлығын нығыта барҙы. 7Шаулдың бер йәриәһе[†] бар ине – Айяһ исемле кешенең ҡыҙы Риспа. Бер көндө Иш-Бошеҫ Авнерҙан:

– Нишләп һин атайымдың йәриәһе менән йоҡланың? – тип һораны[+].

8Авнер Иш-Бошеҫтың был һүҙҙәренә асыуы ҡабарып:

– Әллә мин Йәһүҙәгә[†] хеҙмәт иткән этме? Атаң Шаулдың нәҫел-нәсәбен, уның ағай-энеһен, дуҫтарын яҡланым, һине Дауыт ҡулына бирмәнем. Ә һин мине бер ҡатын арҡаһында ғәйепләмәк булаһыңмы? 9-10Раббы[†] Дауытҡа нимә тип ант итһә, шуны эшләйем: батшалыҡты Шаул нәҫеленән тартып алам да Исраил[†] менән Йәһүҙә тәхетенә – Дандан алып Беер-Шәвәғкә тиклем – Дауытты ултыртам. Әгәр шуны эшләмәһәм, Алланың ҡаты ҡәһәре һуҡһын мине, – тине[+][+].

11Иш-Бошеҫ Авнерға ҡаршы бер һүҙ ҙә әйтә алманы, унан ҡурҡа ине.

12Ошонан һуң Авнер Дауытҡа илселәр[†] ебәреп: «Был ерҙең хужаһы кем? – тип һорарға ҡушты. – Минең менән килешеү[†] төҙө. Шул саҡта мин һинең яҡлы булам һәм бөтә Исраил халҡын һинең яҡҡа ауҙарырға ярҙам итәм».

13«Яҡшы, – тине Дауыт, – һинең менән килешеү төҙөйөм, тик бер шартым бар: минең менән күрешергә килгәндә Шаул ҡыҙы Михәлде алып кил, юҡһа һинең менән осрашмаясаҡмын»[+].

14Шунан Дауыт Шаулдың улы Иш-Бошеҫҡа илселәр ебәрҙе: «Йөҙ пелештиҙең сөннәт тиреһен биреп йәрәшкән ҡатыным Михәлде миңә кире ҡайтар», – тип әйтергә ҡушты[+]. 15Иш-Бошеҫ Михәлде ире Лаиш улы Палтиилдан тартып алып килергә кешеләр ебәрҙе[+]. 16Ире илай-илай Бахуримға тиклем ҡатынына эйәреп килде. Әммә Авнер уға кире ҡайтырға бойорғас, ҡайтып китте.

17Авнер Исраилдың аҡһаҡалдарына[†] былай тип мөрәжәғәт итте:

– Һеҙ Дауыттың үҙегеҙгә батша булыуын күптән теләй инегеҙ. 18Бына хәҙер теләгегеҙҙе тормошҡа ашырығыҙ. Раббы Дауыт тураһында: «Ҡолом Дауыттың ҡулы менән Мин Үҙ халҡым Исраилды пелештиҙәр[†] ҡулынан, бөтә дошмандары ҡулынан ҡотҡарам!» – тип әйткән бит.

19Авнер Бинйәмин ырыуына ла шул уҡ хәбәрҙе һөйләне. Шунан Авнер, Исраилдың һәм бөтә Бинйәмин ырыуының теләген Дауытҡа еткереү өсөн, Хевронға китте. 20Авнер егерме кеше менән Хевронға килгәс, Дауыт улар хөрмәтенә мәжлес ойошторҙо. 21Авнер Дауытҡа:

– Инде китергә рөхсәт бир, мин хакимым батшаға бөтә Исраил халҡын йыйып килтерәм. Улар һинең менән килешеү төҙөр. Һин кем өҫтөнән хакимлыҡ итергә теләйһең, шуларҙың барыһына ла батша булырһың, – тине.

Шунан һуң Дауыт Авнерҙы имен-аман ҡайтарып ебәрҙе.


Йоавтың Авнерҙы үлтереүе

22Шул мәлдә Дауыттың яугирҙәре менән Йоав барымтанан ҡайтты. Улар мул табыш килтергәйне. Авнер иһә Хевронда Дауыт янында юҡ ине инде, Дауыт уны имен-аман ҡайтарып ебәргәйне. 23Йоав һәм уның менән бергә йөрөгән ғәскәр ҡайтҡас, Йоавҡа Нер улы Авнерҙың батша янына килгәнен, ә Дауыттың уны иҫән-һау ҡайтарып ебәргәнен еткерҙеләр. 24Йоав батша янына килеп:

– Ни эшләнең һин? Авнер үҙ аяғы менән һинең яныңа килгән икән, ниңә уны ҡайтарып ебәрҙең? 25Авнерҙы, Нер балаһын, беләһең бит инде: алдарға, ингән-сыҡҡан урыныңды ҡарарға, ни эшләп ятҡаныңды белергә килгән ул, – тине.

26Йоав Дауыт янынан сыҡты ла Авнер артынан сапҡын ебәрҙе. Уны Сира ҡоҙоғо янында ҡыуып етеп, кире килтерҙеләр, ләкин Дауыт был хаҡта белмәй ине. 27Авнерҙы Хевронға алып килгәс, Йоав уны, йәнәһе, икәүҙән-икәү йәшерен һөйләшәбеҙ тигән булып, ҡапҡа[†] эсенә алып инде лә ҡорһағына сәнсте. Шулай итеп, Йоав Авнерҙан ҡустыһы Ғасаһил өсөн үс алды[+].

28Дауыт был хаҡта ишеткәс:

– Нер улы Авнерҙың ҡаны ҡойолған өсөн Раббы алдында мин үҙем дә, батшалығым да мәңгегә ғәйепһеҙ, – тине. – 29Был гонаһ[†] Йоавтың үҙ башына, уның бөтә нәҫел-нәсәбенә төшһөн! Йоав йортонда ирлек ағзаһынан гел генә ағынтыһы килеп торған, махау[†] ауырыуына тарыған, таяҡҡа таянған, йәне ҡылыстан ҡыйылған, бер һыныҡ икмәккә мохтаж булған кешеләр өҙөлмәһен[+].

30Шулай итеп, Йоав менән уның ҡустыһы Авишай Авнерҙы Ғивғондағы алышта ҡустылары Ғасаһилдың йәнен ҡыйған өсөн үлтерҙе[+].

31Дауыт Йоавҡа һәм уның кешеләренә:

– Өҫтөгөҙҙәге кейемегеҙҙе йыртып, ҡыл туҡымаға уранығыҙ, Авнер өсөн илағыҙ, – тине.

Дауыт батша Авнерҙың мәйетен үҙе оҙата барҙы. 32Авнерҙы Хевронда ерләнеләр. Батша уның ҡәбере өҫтөндә ҡысҡырып-ҡысҡырып иланы, бөтә халыҡ уға ҡушылып йәш түкте. 33Батша Авнер хаҡында ошондай ҡайғылы йырын йырланы:

«Бер ахмаҡтай үлергәме ине Авнерға?
34Ҡулдарың бит бәйле түгел ине,
Аяҡтарыңда бығау юҡ ине.
Юлбаҫарҙар ҡорбаны[†] кеүек йығылдың».

Бөтә халыҡ тағы ла нығыраҡ илай башланы. 35Һәммә халыҡ көн дауамында Дауытҡа ашарға тәҡдим итте, әммә ул: «Әгәр ҙә мин ҡояш байығанға тиклем ауыҙыма икмәк йәки башҡа берәй ризыҡ ҡаба ҡалһам, Алланың ҡаты ҡәһәре һуҡһын», – тип ант итте. 36Быны бөтә халыҡ белде, батшаның быға тиклемге башҡа эштәре кеүек үк, был ҡылығы ла халыҡтың күңеленә хуш килде. 37Нер улы Авнерҙың үлемендә батшаның ғәйебе булмағанлығын ул көндө бөтә халыҡ, бар Исраил аңланы. 38Батша үҙенең хеҙмәтселәренә:

– Бөгөн Исраилда бер юлбашсының, бөйөк бер уҙамандың вафат булғанын беләһегеҙме һеҙ? 39Батша булып мәсехләнһәм дә, мин әлегә көсһөҙмөн, ә был бәндәләр – Серуяһ улдары – үтә аяуһыҙ. Раббы уларҙың яуызлығына күрә язаһын бирһен, – тине[+].

#### 4


Иш-Бошеҫтың үлтерелеүе

1Хевронда Авнерҙың үлтерелгәнен ишеткәс, Шаул[†] улы Иш-Бошеҫтың күңеле төштө. Барлыҡ исраилдар[†] ҙа хәүефкә ҡалды. 2Шаул улы Иш-Бошеҫтың яугирҙәрҙе барымтаға йөрөткән Бағана һәм Рехав исемле ике кешеһе бар ине. Беероҫ ҡалаһынан булып, Бинйәмин ырыуынан Риммон тигән кешенең улдары ине улар. Беероҫ ҡалаһы Бинйәмин еренә инә[+]. 3Ҡасандыр Беероҫ халҡы Гиттаимға ҡасып киткән була һәм шунда ошо көнгә тиклем килмешәк хәлендә йәшәй[+].

4Шаул улы Йонаҫандың бер аҡһаҡ улы бар ине. Изреғилдән Шаул менән Йонаҫандың үлеме тураһында хәбәр килгән көндө, бала ҡараусы ҡатын ошо биш йәшлек малайҙы алып ҡаса. Ашыға-ашыға йүгереп барғанда, ул ҡатын уны ҡулынан төшөрөп ебәрә лә бала аҡһаҡ булып ҡала. Мефи-Бошеҫ исемле була ул[+].

5Бер ваҡыт Беероҫтан булған Риммон улдары Рехав менән Бағана көндөң иң ҡыҙыу мәлендә Иш-Бошеҫтың өйөнә килә. Ә ул төш ваҡытында үҙ түшәгендә йоҡлап ятҡан була. 6Шул ваҡыт Рехав менән Бағана, бойҙай алырға тигән булып өй эсенә инәләр ҙә Иш-Бошеҫтың эсенә сәнсеп, уны үлтерәләр. Шунан Рехав менән туғаны Бағана сығып ҡасалар. 7Улар өйгә ингән саҡта Иш-Бошеҫ үҙенең йоҡо бүлмәһендә түшәктә ятҡан була. Уны ҡылыс менән сәнсеп үлтерәләр ҙә, башын киҫеп алып, сығып китәләр. Төнө буйы Ғарава тигеҙлеге буйлап баралар. 8Иш-Бошеҫтың башын Хевронға Дауыт[†] батшаға алып киләләр ҙә былай тиҙәр:

– Бына һине үлтерергә теләгән дошманың Шаул улы Иш-Бошеҫтың башы! Раббы[†] бөгөн һин хакимыбыҙ батша өсөн дошманың Шаулдан һәм уның тоҡомонан үс алды.

9Әммә Дауыт Рехав менән уның ҡустыһы Бағанаға – Беероҫ кешеһе Риммондың улдарына – былай ти:

– Йәнемде бөтә бәләләрҙән йолоп алған тере Раббы шаһит![+] 10Сиҡлағта саҡта: «Шаул үлде!» – тип һөйөнсө алырға килгән кешене бүләкләр урынға тотоп алғанмын һәм үлтерергә ҡушҡанмын икән,[+] 11хәҙер һеҙҙән – бер ғәйепһеҙ кешене өйөнә инеп, түшәгендә үлтереп сыҡҡан йүнһеҙ бәндәләрҙән – уның ҡаны өсөн ҡон ҡайтармам, ер йөҙөнән юҡ итмәм, тип уйлайһығыҙмы?

12Дауыт хеҙмәтселәренә әмер бирҙе һәм улар ағалы-энеле был икәүҙе үлтерҙе. Уларҙың аяҡ-ҡулдарын киҫеп, кәүҙәләрен Хеврон быуаһы буйына аҫып ҡуйҙылар. Ә Иш-Бошеҫтың башын Хевронда Авнерҙың төрбәһенә дәфен ҡылдылар.

#### 5


Дауыттың Исраилға батша булыуы


(1 Йыл 11:1-9; 14:1-7; 3:5-8)

1[•]Исраилдың[†] бөтә ырыуҙары Хевронға, Дауыт[†] янына килеп, былай тине:

– Беҙ һинең менән бер йән, бер тән. 2Элек, батшабыҙ Шаул[†] булған саҡта уҡ, Исраилды һин һуғышҡа алып инә, алып сыға торғайның. Раббы[†] һиңә: «Халҡым Исраилға көтөүсе булырһың, Исраилға һин идара итерһең», – тине[+].

3Исраилдың бөтә аҡһаҡалдары[†] Хевронға батша янына килде. Дауыт батша Хевронда Раббы хозурында улар менән килешеү[†] төҙөнө. Аҡһаҡалдар Дауытты Исраилға батша итеп мәсехләне.

4Батша тәхетенә ултырғанда Дауытҡа утыҙ йәш ине. Ул ҡырҡ йыл батшалыҡ итте[+]. 5Хевронда ете йыл да алты ай Йәһүҙәгә[†] батшалыҡ итте, Йәрүсәлимдә[†] бөтә Исраил менән Йәһүҙәгә утыҙ өс йыл батша булып торҙо[+].

6[•]Бына бер ваҡыт батша үҙенең ғәскәрен алып, Йәрүсәлимгә, был ерҙә йәшәгән йевусиҙәргә ҡаршы китте. Йевусиҙәр Дауытҡа:

– Инә алмаясаҡһың һин бында. Һине хатта һуҡырҙар менән сатандар ҙа ҡыуып сығарасаҡ, – тине. Улар: «Дауыт бында инә алмаясаҡ», – тип уйлай ине[+].

7Әммә Дауыт Сион нығытмаһын баҫып алды, хәҙер был – Дауыт ҡалаһы.[†] 8Дауыт ул көндө кешеләренә:

– Йевусиҙәргә ҡаршы һуғышҡан һәр кем Дауытты күрә алмаған ул сатандар менән һуҡырҙарға һыу үткәргес аша барып етһен, – тине.

Бына шуға күрә лә әйтәләр: «Һуҡыр менән сатан һарайға инмәҫ».

9Дауыт нығытмаға инеп урынлашты һәм уны Дауыт ҡалаһы тип атаны. Ул Миллонан[*] башлап ҡаланың үҙәгенә тиклем төҙөнө[+]. 10Дауыттың ҡеүәте арта барҙы, абруйы күтәрелде, сөнки Күк ғәскәрҙәре Аллаһы Раббы уның менән булды[+].

11[•]Тир батшаһы Хирам Дауытҡа илселәр[†] ебәрҙе. Улар кедр ағастары алып килде. Шулай уҡ балта оҫталары, ташсылар килде. Улар Дауытҡа бер һарай төҙөп бирҙе[+]. 12Дауыт Раббының уны Исраил батшаһы итеп раҫлағанын һәм халҡы Исраил хаҡына уның батшалығын күтәреүен аңланы.

13Хеврондан Йәрүсәлимгә килгәс, Дауыт йәнә ҡатындар һәм йәриәләр[†] алды. Уның тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары тыуҙы. 14Бына уның Йәрүсәлимдә тыуған балаларының исемдәре: Шаммуағ, Шовав, Наҫан, Сөләймән,[†][+] 15Ивхар, Әлишуағ, Нәфәг, Яфияғ, 16Әлишамағ, Әлъядағ һәм Әлифәләт.


Дауыттың пелештиҙәрҙе ҡырыуы


(1 Йыл 14:8-17)

17[•]Дауыттың Исраилға батша итеп мәсехләнгәнен ишеткәс, бөтә пелештиҙәр[†] уны эҙләргә кереште. Был хаҡта белеп ҡалғас, Дауыт нығытмаға йүнәлде. 18Пелештиҙәр Рефалар[†] үҙәненә килеп урынлашты[+]. 19Дауыт Раббынан:

– Пелештиҙәргә ҡаршы сығайыммы? Һин уларҙы минең ҡулыма тапшыраһыңмы? – тип һораны.

Раббы Дауытҡа:

– Бар, ҡаршы сыҡ! Мин пелештиҙәрҙе һинең ҡулыңа тапшырам, – тип яуап ҡайтарҙы.

20Дауыт, Бәғел-Перасимға[†] барып, пелештиҙәрҙе тар-мар итте. Шунда Дауыт былай тине:

– Һыу ташҡыны ҡаршылыҡтарҙы емереп үткән һымаҡ, Раббы алдымда дошмандарымды туҙҙырып ташланы.

Шуға күрә был урынды Бәғел-Перасим[*] тип атанылар[+]. 21Был урында пелештиҙәр илаһтарының һындарын ташлап ҡасты, ә Дауыт уларҙы үҙенең кешеләре менән алып китте.

22Күпмелер ваҡыттан һуң пелештиҙәр йәнә Рефалар үҙәненә килеп урынлашты. 23Дауыт тағы Раббыға һорау менән мөрәжәғәт итте, һәм Ул былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Уларҙың ҡаршыһынан барма, арт яҡтан урап, тут ағастары яғынан бар. 24Тут ағастары башында атлағанға оҡшаған тауыш ишетһәң, һөжүмгә күс. Пелешти ғәскәрен ҡыйратыр өсөн Раббы Үҙе һинең алдыңдан бара тигән һүҙ булыр был[+].

25Дауыт Раббы нисек бойорһа, шулай эшләне һәм пелештиҙәрҙе Гевағтан алып Гәзәргә тиклем юл буйы ҡырып барҙы.

#### 6


Изге һандыҡты Йәрүсәлимгә күсереү


(1 Йыл 13:1-14; 15:25–16:3)

1[•]Дауыт[†] тағы Исраилдың[†] арҙаҡлы заттарын йыйып алды. Улар утыҙ мең кеше булды. 2Дауыт, эргәһендәге халыҡ менән бергә, кирубтар[†] араһында тәхет ҡорған Күк ғәскәрҙәре Раббыһы исемен йөрөткән Алла[†] һандығын алып ҡайтыу өсөн, Йәһүҙәләге[†] Бағала ҡалаһына юлланды[+]. 3Алла һандығын Авинадавтың ҡашлаҡта ултырған йортонан алып сығып, өр-яңы еңел арбаға ҡуйҙылар. Арбаны Авинадавтың улдары Ғузза менән Ахйо алып барҙы[+]. 4Ахйо Раббы[†] һандығының алдынан атланы. 5Ә Дауыт менән бөтә Исраил халҡы Раббы хозурында кипарис ағасынан эшләнгән уйын ҡоралдарында уйнап, арфа һәм лира сиртеп, дөңгөр ҡағып, шылтырауыҡ һелкеп һәм еҙ тәрилкәләр һуғып йырлай-йырлай, бейей-бейей күңел асты. 6Нахон тигән кешенең ырҙыны янынан үтеп барғанда, үгеҙҙәр һөрлөгөп китте лә, Ғузза, ҡулын һуҙып, Алла һандығын тотоп ҡалды[+]. 7Шул саҡ Раббының Ғуззаға ҡаршы асыуы ҡабарҙы һәм Ул һандыҡҡа ҡағылырға батырсылыҡ иткән Ғуззаның ғүмерен өҙҙө. Ғузза шунда, Алла һандығы янында, йән бирҙе. 8Раббының Ғуззаны һәләк итеүе Дауытты ҡайғыға һалды. Ошо төбәккә ул «Пәрәс-Ғузза»[*] тип исем ҡушты. Был урын әле лә шулай тип йөрөтөлә. 9Шул көндө Дауыт Раббынан бик ныҡ ҡурҡты һәм: «Нисек Раббының һандығын үҙемә алып ҡайтайым?» – тине. 10Раббы һандығын үҙенә, Дауыт ҡалаһына,[†] алып ҡайтырға баҙнат итмәне, барған юлынан боролоп, уны Ғаҫ кешеһе Ғовед-Эдомдың[†] йортона ҡуйҙы. 11Раббы һандығы өс ай буйы Ғовед-Эдом йортонда торҙо һәм Раббы Ғовед-Эдомға, уның бөтә ғаиләһенә Үҙенең бәрәкәтен бирҙе[+].

12Дауыт батшаға: «Раббы Алла һандығы арҡаһында Ғовед-Эдомдың бөтә ғаиләһенә, булған мал-мөлкәтенә бәрәкәтен биргән», – тигән хәбәр еткерҙеләр. Дауыт барып Алла һандығын һөйөнөс менән Ғовед-Эдом йортонан Дауыт ҡалаһына күсерҙе. 13Раббы һандығын күтәреп барыусылар алты аҙым яһағас, Дауыт бер үгеҙ һәм һимертелгән бер башмаҡ ҡорбан[†] итте. 14Етен эфод[†] кейгән Дауыт Раббы алдында әҫәрләнеп бейене[+]. 15Ошо рәүешле Дауыт һәм бөтә Исраил халҡы Раббы һандығын шау-гөр килеп, мөгөҙ борғолар ҡысҡыртып алып барҙы.

16Раббы һандығын Дауыт ҡалаһына алып ингән саҡта, Шаулдың[†] ҡыҙы Михәл тәҙрәнән ҡарап тора ине. Дауыт батшаның Раббы хозурында ырғый-һикерә бейегәнен күреп, унда Дауытҡа ҡарата ытырғаныс тойғоһо уянды[+].

17Раббы һандығын алып килеп, уны үҙ урынына – Дауыт ҡорҙорған сатыр уртаһына ҡуйҙылар. Дауыт Раббы хозурында тотош яндырыу ҡорбандары һәм татыулыҡ ҡорбандары килтерҙе[+]. 18Тотош яндырыу ҡорбаны менән татыулыҡ ҡорбаны килтереү тамамланғас, Дауыт халыҡты Күк ғәскәрҙәре Раббыһы исеме менән фатихаланы[+]. 19Бөтә халыҡҡа, Исраилдың күп һанлы халҡына – ир-аттарға ла, ҡатын-ҡыҙҙарға ла – берәр икмәк, берәр киҫәк ит һәм йөҙөм көлсәһе өләшеп сыҡты. Шунан һәммә халыҡ өйҙәренә таралды.

20Дауыт үҙ йортона фатиха ҡылырға ҡайтҡас, Шаул ҡыҙы Михәл, уның ҡаршыһына сығып, былай тине:

– Ҡара, нисек дан ҡаҙанды бөгөн Исраил батшаһы! Сисенеп ташлап, бер алйот кеше һымаҡ, хеҙмәтселәренең ҡол ҡатындары алдында шәрә йөрөнө!

21– Һинең атайыңдан, уның барлыҡ нәҫел-нәсәбенән өҫтөн күреп, мине Раббы халҡының – Исраилдың башлығы итеп ҡуйған Раббы хозурында уйнармын да, бейермен дә, – тип яуап ҡайтарҙы Дауыт. – Раббы хаҡына[+] 22үҙемде бынан ғәйре көлкө хәленә лә ҡуйырмын, үҙ-үҙемде тағы ла нығыраҡ түбәнһетермен, әммә һин әйткән ҡол ҡатындар алдында абруйым күтәреләсәк кенә.

23Шаул ҡыҙы Михәлдең ғүмере буйына балалары булманы.

#### 7


Алланың Дауытҡа вәғәҙә биреүе


(1 Йыл 17:1-15)

1[•]Дауыт[†] батша үҙ һарайында урынлашты. Раббы[†] уға әйләнә-тирәлә уратып алған дошмандары һөжүменән дә ял итеп алырға форсат бирҙе. 2Көндәрҙән бер көндө батша Наҫан пәйғәмбәргә:[†]

– Бына мин кедр ағасынан һалынған йортта йәшәйем, ә Алла[†] һандығы сатырҙа тора, – тине[+].

3– Бар, әйҙә, ниәт иткәнеңде эшлә, Раббы һинең менән, – тине Наҫан батшаға.

4Әммә шул төндө Наҫанға Раббы һүҙе иңде:

5– Бар, ҡолом Дауытҡа әйт, Раббы былай ти: «Һиңәме ни Мин төйәкләнер йортто һалырға? 6Исраил[†] халҡын Мысырҙан[†] алып сыҡҡан көндән башлап бөгөнгә тиклем өй эсендә йәшәмәнем, бер ерҙән икенсе ергә күсенеп йөрөгәндә урыным гел сатырҙа – Изге[†] торлаҡта булды. 7Исраил халҡы менән ҡайҙа ғына йөрөһәм дә, халҡым Исраилға көтөүсе булһын өсөн Үҙем тәғәйенләп ҡуйған ырыу башлыҡтарының берәйһенән: „Ниңә Миңә кедр ағасынан йорт һалып бирмәйһегеҙ?“ – тип берәй һүҙ әйткәнем булдымы?» 8Инде ҡолом Дауытҡа былай тип әйт: Күк ғәскәрҙәре Раббыһы һиңә шулай ти: «Мин һине, һарыҡ көтөп йөрөгән ереңдән алып, Үҙ халҡым Исраилдың юлбашсыһы итеп ҡуйҙым[+]. 9Ҡайҙа ғына барһаң да, һәр ерҙә һинең менән булдым, Мин һинең бөтә дошмандарыңды юҡ иттем. Хәҙер һинең исемеңде ер йөҙөндә йәшәгән бөйөк кешеләр исеме менән бер рәттән мәшһүр итермен[+]. 10-11Мин халҡым Исраилға Үҙем һайлаған урынды бирермен һәм уны шунда тамыр йәйҙерермен, ул үҙ ерендә тыныс йәшәр, башҡаса шомланып тормаҫ. Элекке кеүек, үҙ халҡым Исраилға Мин ҡуйған хакимдар идара иткән саҡтағы һымаҡ, залимдар уны башҡаса ҡыҫырыҡламаҫ; Мин һине бөтә дошмандарыңдан тыныслыҡта ҡалдырырмын. Раббы шуны белдерә: Ул Үҙе һиңә йорт[*] ҡорасаҡ[+].

12Ғүмерең бөтөп, ата-бабаларың янына ятҡас, һинең орлоғоңдан яралған бер баланы батша итеп ҡуйырмын, уның батшалығын нығытырмын[+]. 13Ул Минең исемемә бағышлап йорт төҙөр, ә Мин уның батшалыҡ тәхетен мәңгелеккә нығытырмын[+]. 14Мин – уға Атай, ә ул Миңә улан булыр. Әгәр ҙә ул гонаһ[†] ҡылһа, ата улын язалағандай, Мин дә уны язалармын[+]. 15Һинең хаҡыңа Шаулды[†] хакимлыҡтан мәхрүм иткән инем. Һинең улыңды бер ваҡытта ла тоғро мөхәббәтемдән[†] айырмам. 16Һинең йортоң, һинең батшалығың Минең хозурымда һис ҡаҡшамаҫ, тәхетең мәңге ныҡ булыр!»[+]

17Наҫан Дауытҡа бөтә ошо һүҙҙәрҙе һәм Раббынан иңгән күренмеште[†] һөйләп бирҙе.


Дауыттың доғаһы


(1 Йыл 17:16-27)

18[•]Дауыт Раббы хозурына барып ултырҙы. Доға ҡылып, былай тине:

– Эй Раббы Хакимым, мин һәм минең нәҫел-нәсәбем кем һуң, Һин мине шул тиклем юғары күтәрҙең! 19Был да әле Һиңә аҙ тойолдо, Раббы Хакимым; Һин ҡолоңдоң йортоноң киләсәге хаҡында ла хәбәрҙар иттең. Бөтә кешеләр менән дә Һин шулай мөғәләмә итәһеңме, Раббы Хакимым? 20Дауыт һиңә тағы нимә әйтә ала? Һин бит Үҙеңдең ҡолоңдо беләһең, Раббы Хакимым! 21Был бөйөк эштәрҙе Һин әйткән һүҙең хаҡына, йөрәгең ҡушҡанға эшләп, Үҙеңдең ҡолоңа алдан белдереп ҡуяһың. 22Раббы Хакимым, Һин ҡөҙрәтлеһең, Һиңә тиң булырлыҡ һис кем юҡтыр, Һинән башҡа һис бер илаһ юҡтыр! Беҙ быны үҙ ҡолаҡтарыбыҙ менән ишетеп торабыҙ[+].

23Ер йөҙөндә халҡың Исраил һымаҡ тағы ниндәй ҡәүем бар? Башҡа ҡайһы халыҡҡа уны йолоп алып Үҙенең халҡы итер өсөн Алланың килгәне бар? Һин Үҙ халҡыңды Мысырҙан ҡотҡарып, Үҙеңдең исемеңде шөһрәтле[†] иттең. Үҙ халҡың алдынан башҡа ҡәүемдәрҙе һәм уларҙың илаһтарын ҡыуып, бөйөк һәм хикмәтле эштәр башҡарҙың[+]. 24Һин халҡың Исраилды мәңгегә Үҙеңдең халҡың итеп раҫланың һәм, Һин, Раббым, уның Аллаһы булдың.

25Хәҙер инде, эй Раббы Аллам, Үҙеңдең ҡолоң һәм уның йорто тураһында әйткәнеңде мәңгелеккә нығыт, нимә әйткән булһаң, шуны бойомға ашыр. 26Һинең исемең мәңгелек данға күмелһен, «Күк ғәскәрҙәре Раббыһы – Исраилдың Аллаһы!» – тиһендәр. Ҡолоң Дауыттың йорто Һинең алдыңда ҡаҡшамаҫлыҡ булып торһон.

27Эй Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил Аллаһы! Һин Үҙеңдең ҡолоңа: «Йорт төҙөрмөн», – тип әйткәйнең. Шуға күрә мин ҡолоң бөтә йөрәгем менән Һиңә ошо доғамды юлларға баҙнат иттем. 28Эй Раббы Хакимым! Һин – Аллаһың, Һинең әйткән һүҙҙәрең хаҡтыр! Үҙеңдең ҡолоңа ана шундай игелек вәғәҙә иттең! 29Хәҙер инде ҡолоңдоң йортона фатихаңды бирһәңсе, ул һәр ваҡыт Һинең хозурыңда булһын. Раббы Хакимым, был хаҡта Һин Үҙең әйттең, һәм Һинең ошо фатихаң менән ҡолоңдоң йорто мәңгелеккә фатихалы булып ҡалыр.

#### 8


Дауыттың күп һуғыштарҙа еңеүе


(1 Йыл 18:1-17; 2 Йыл 20:23-26)

1[•]Күпмелер ваҡыт үткәс, Дауыт,[†] пелештиҙәрҙе[†] ҡыйратып, уларҙы үҙенә буйһондорҙо һәм Мәҫәг-Амманы тартып алды. 2Ул шулай уҡ Моав[†] халҡын да тар-мар итте. Уларҙы ергә ятҡырып, бау менән үлсәне – өстән ике өлөшөн үлтерҙе, өсөнсө өлөшөн тере ҡалдырҙы. Шулай итеп, моавтар Дауытҡа буйһондо һәм уға яһаҡ түләй башланы.

3Сова батшаһы Һададғәзәр Рехов улы Евфрат йылғаһы буйындағы биләмәләрен кире ҡайтарыу ниәте менән килгәс, Дауыт уны ла тар-мар итте[+]. 4Дауыт уның бер мең ете йөҙ һыбайлыһын һәм егерме мең йәйәүле яугирен әсиргә алды. Йөҙ яу арбаһына[†] егерлек аттарҙы ҡалдырып, башҡаларының аяҡ һеңерҙәрен ҡырҡтырҙы[+]. 5Дамаскта йәшәгән арами[†] халҡы Сова батшаһы Һададғәзәргә ярҙамға килгәс, Дауыт уларҙың егерме ике мең кешеһен үлтерҙе. 6Дауыт Дамаск арамиҙарының ерендә һаҡсы ғәскәрҙәр ҡуйҙы; арамиҙар, уға буйһоноп, яһаҡ түләне. Дауыт ҡайҙа ғына яу сапһа ла, Раббы[†] уны еңеүгә ирештерҙе. 7Дауыт Һададғәзәр ярандарының алтын ҡалҡандарын Йәрүсәлимгә[†] алып ҡайтты[+]. 8Һададғәзәрҙең Бетах һәм Бероҫай тигән ҡалаларында Дауыт ҡулына бик күп баҡыр төшөрҙө.

9Хамаҫ батшаһы Тоғи, Дауыттың Һададғәзәр ғәскәрен тар-мар иткәнен ишеткәс, 10улы Йорамды Дауытҡа сәләм күндерергә һәм Һададғәзәрҙе һуғышып еңгәне өсөн ҡотларға ебәрҙе. Сөнки Һададғәзәр оҙаҡ ваҡыттан бирле Тоғиға ҡаршы һуғышҡан була. Йорам алтын, көмөш, баҡыр әйберҙәр алып килде. 11-12Дауыт батша уларҙы үҙе буйһондорған бөтә ҡәүемдәр – эдом,[†] моав, ғаммон, пелешти һәм ғәмәлектәрҙән алған алтын-көмөш һәм Сова батшаһы Һададғәзәр Рехов улынан ҡулға төшөрөлгән яумалдың бер өлөшө менән бергә Раббыға бағышланы[+]. 13Дауыт Тоҙло үҙәндә эдомдарҙың ун һигеҙ меңлек ғәскәрен еңеп ҡайтҡанда үҙ исемен данға күмде[+]. 14Эдомдың бөтә ерендә ул һаҡсы ғәскәрҙәр ҡуйҙы, уның бөтә халҡы Дауытҡа буйһондо. Дауыт ҡайҙа ғына яу сапһа ла, Раббы уны еңеү ҡаҙандырҙы[+].

15[•]Дауыт бөтә Исраил[†] өҫтөнән хакимлыҡ ҡылды, үҙ халҡына ғәҙеллек һәм дөрөҫлөк менән идара итте[+]. 16Серуяһ улы Йоав – ғәскәр башлығы, Ахилуд улы Йеһошафат – йылъяҙмасы,[+] 17Ахитув улы Садоҡ менән Әвйәҫәр улы Ахимәләх – ҡаһиндар,[†] Сераяһ – кәтип,[+] 18Йеһоядағ улы Бенаяһ – керетиҙәр менән пелеҫиҙәр[*] өҫтөнән башлыҡ, ә Дауыт улдары ҡаһиндар булды[+].

#### 9


Дауыттың Йонаҫан улын хәстәрләүе

1Бер көндө Дауыт:[†]

– Шаул[†] тоҡомонан берәйһе иҫән ҡалманымы икән? – тип һораны. – Йонаҫан хаҡына мин уға игелек ҡылыр инем[+].

2Шаул йортонда Сива исемле бер хеҙмәтсе бар ине. Уны Дауыт янына саҡырттылар. Батша унан:

– Сива тигән кеше һин булаһыңмы? – тип һораны.

– Эйе, мин ҡолоңмон, – тип яуапланы тегеһе[+].

3– Шаул тоҡомонан берәй иҫән кеше ҡалмағанмы? – тине батша. – Мин уға Алла[†] хаҡына игелек күрһәтер инем.

– Йонаҫандың бер аҡһаҡ улы бар, – тине Сива батшаға[+].

4– Ҡайҙа ул? – тип һораны батша.

– Ло-Деварҙа, Ғаммиил улы Махирҙың өйөндә, – тине Сива[+].

5Дауыт батша, кешеләрен ебәреп, Йонаҫандың улын Ло-Деварҙан, Ғаммиил улы Махир өйөнән алып ҡайтартты. 6Шаул улы Йонаҫандың балаһы Мефи-Бошеҫ, Дауыт батша алдына килеп, ихтирам менән йөҙтүбән ергә ҡапланды.

– Мефи-Бошеҫ! – тип өндәште уға Дауыт.

– Мин ҡолоң бындамын, – тип яуапланы Мефи-Бошеҫ[+].

7Дауыт уға былай тине:

– Ҡурҡма, атайың Йонаҫан хаҡына мин һине мәрхәмәтемдән[†] айырмам, ҡартатайың Шаулдың бөтә баҫыуҙарын һиңә ҡайтарып бирәм. Үҙең иһә һәр ваҡыт минең менән бер өҫтәлдән ашап-эсерһең.

8Мефи-Бошеҫ тағы бер тапҡыр баш эйҙе лә:

– Кем инде мин ҡолоң? Минең кеүек эт үләкһәһенә тиң затҡа ниңә илтифат иттең? – тине.

9Шунан Дауыт батша Шаулдың хеҙмәтсеһе Сиваны саҡырып:

– Шаулдыҡы һәм уның бөтә нәҫел-нәсәбенеке булған барлыҡ нәмәне хакимыңдың ейәненә бирәм, – тине. – 10Һин дә, улдарың менән хеҙмәтселәрең дә уның ерҙәрен эшкәртеп, уңышын йыйып бирерһегеҙ, хакимыңдың ейәненең ашарына мул булһын. Хакимыңдың ейәне Мефи-Бошеҫ үҙе һәр ваҡыт минең менән бер өҫтәлдән ашар.

Сиваның ун биш улы, егерме ҡоло бар ине[+]. 11Ул батшаға:

– Хакимым батша мин ҡолона ни ҡушһа, барыһы ла үтәлер, – тине.

Мефи-Бошеҫ, батша улдары һымаҡ, Дауыт менән бер өҫтәл артында ризыҡланды. 12Мефи-Бошеҫтың Миха исемле бәләкәй улы бар ине. Сива йортонда йәшәгән бөтә кеше Мефи-Бошеҫтың хеҙмәтселәренә әүерелде[+]. 13Мефи-Бошеҫ Йәрүсәлимдә[†] йәшәне һәм һәр ваҡыт батша менән бер өҫтәлдән ризыҡланды. Уның ике аяғы ла аҡһаҡ ине.

#### 10


Дауыттың ғаммондарҙы һәм арамиҙарҙы еңеүе


(1 Йыл 19:1-19)

1[•]Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Ғаммон батшаһы мәрхүм булып, уның урынына улы Ханун тәхеткә ултырҙы[+]. 2Дауыт:[†] «Нахаштың миңә игелеге күп тейгәйне, мин дә улы Ханунға яҡшылыҡ эшләйем әле», – тип уйланы.

Дауыт, атаһының вафаты айҡанлы ҡайғыһын уртаҡлашыр өсөн, Ханунға ярандарын ебәрҙе. Дауыттың хеҙмәтселәре Ғаммон еренә барғас, 3Ғаммон түрәләре үҙҙәренең хакимы Ханунға:

– Әллә Дауыт был кешеләрен, атайыңды ихтирам иткәнгә, һине йыуатыу өсөн ебәргән тип уйлайһыңмы? Юҡ, Дауыт хеҙмәтселәрен ҡаланы ҡарап, барыһын да күреп, һуңынан килеп емереү өсөн ебәргән, – тине.

4Ханун, Дауыттың хеҙмәтселәрен тотоп алып, уларҙың һаҡалдарын яртылаш ҡырып, кейемдәрен янбаштарына тиклем киҫеп ҡайтарып ебәрҙе. 5Был хәбәр Дауытҡа килеп еткәс, ул илселәрен[†] ҡаршы алырға кешеләр ебәрҙе, сөнки улар бик ныҡ мыҫҡыл ителгәйне. Батша уларға: «Һаҡалдарығыҙ үҫкәнсе, Йерихола ҡалып тороғоҙ, шунан ҡайтырһығыҙ», – тигән бойороғон еткерергә ҡушты.

6Ғаммондар, Дауыттың асыуына дусар булғандарын аңлағас, хәбәр ебәреп, Бейт-Реховта һәм Совала йәшәгән арами[†] халҡынан егерме мең йәйәүле ғәскәр, Мағаха батшаһынан – бер мең һәм Товтан ун ике мең яугир ялланы[+].

7Был хаҡта ишеткәс, Дауыт иң ҡаһарман ғәскәре менән Йоавты уларға ҡаршы ебәрҙе. 8Ғаммондар ҡала ҡапҡаһынан[†] сыҡтылар ҙа алышҡа әҙерләнеп сафҡа теҙелделәр. Сова менән Реховтан килгән арамиҙар, Товтан һәм Мағаханан килгән кешеләр яланда айырым тора ине. 9Йоав, дошман ғәскәрҙәренең алдан да, арттан да торғанын күреп, исраилдарҙың[†] иң яҡшы яугирҙәрен һайлап алды ла уларҙы арамиҙарға ҡаршы ҡуйҙы. 10Ғәскәрҙең ҡалғанын ҡустыһы Авишайға тапшырҙы һәм Авишай уларҙы ғаммондарға ҡаршы теҙеп ҡуйҙы[+].

11– Әгәр арамиҙар мине еңә башлаһа, һин миңә ярҙамға килерһең, ә ғаммондар һине ҡыҫырыҡлай башлаһа, мин ярҙамға килермен, – тине ул. – 12Батыр бул, халҡыбыҙ өсөн, Аллабыҙҙың ҡалалары өсөн ныҡ торайыҡ, ә Раббы[†] Үҙе нисек хуш күрә, шулай эшләр[+].

13Бына Йоав ғәскәре менән арамиҙарға һөжүм итте һәм тегеләр унан ҡаса башланы. 14Арамиҙарҙың ҡасҡанын күргән ғаммондар ҙа, Авишайҙан ҡасып, кире ҡала эсенә сигенделәр. Ғаммондар менән алыштан һуң, Йоав Йәрүсәлимгә[†] әйләнеп ҡайтты.

15Үҙҙәренең исраилдарҙан еңелгәнен аңлағас, арами ғәскәре бергә тупланды. 16Һададғәзәр, хәбәр ебәреп, Евфрат йылғаһы аръяғында йәшәгән арамиҙарҙы саҡыртып алды. Улар Һададғәзәрҙең ғәскәр башлығы Шовах етәкселегендә Хеламға килде[+].

17Был турала Дауытҡа хәбәр иткәс, ул, барлыҡ исраилдарҙы йыйып алды ла, Иорданды аша сығып, Хеламға килде. Арамиҙар сафҡа теҙелеп Дауытҡа ҡаршы торҙо һәм алыш башланды. 18Арамиҙар Исраил ғәскәренән ҡаса башланы. Дауыт арамиҙарҙың ете йөҙ яу арбаһын,[†] ҡырҡ мең һыбайлыһын юҡ итте; уларҙың ғәскәр башлығы Шовахты яраланы һәм Шовах шунда үлеп ҡалды. 19Һададғәзәргә буйһонған батшалар, үҙҙәренең еңелгәнен күргәс, исраилдар менән тыныслыҡ тураһында килешеү[†] төҙөнө һәм уларға буйһондо. Ә арамиҙар артабан ғаммондарға ярҙам итергә ҡурҡты.

#### 11


Дауыт менән Баҫ-Шевағ

1Яҙ еткәс, батшалар яуға сыға торған ваҡытта, Дауыт[†] үҙенең хеҙмәтселәрен һәм Исраилдың[†] бөтә ғәскәрен Йоав етәкселегендә һуғышҡа ебәрҙе. Улар, ғаммондарҙы еңеп, Раббаны ҡамауға алды. Дауыт иһә Йәрүсәлимдә[†] ҡалды[+].

2Бер кисте Дауыт, түшәгенән тороп, һарайының башына йөрөргә сыҡты һәм унан һыу ҡойонған бер ҡатынды күреп ҡалды. Ул ҡатын ғәжәп сибәр ине. 3Дауыт был ҡатындың кем икәнен белешергә кешеләр ебәрҙе.

– Әлиғамдың ҡыҙы, хитти ҡәүеменән булған Урияһтың ҡатыны Баҫ-Шевағ ул, – тип килеп әйттеләр[+].

4Дауыт хеҙмәтселәрен был ҡатынды алып килергә ебәрҙе. Ҡатын батша янына килгәндә, яңы ғына күреме тамамланып, таҙарынған ине. Дауыт уның менән йоҡланы. Һуңынан ҡатын өйөнә ҡайтып китте[+]. 5Бер аҙҙан ҡатын ауырға ҡалғанын белде лә был хаҡта Дауытҡа хәбәр итте.

6Дауыт Йоавҡа: «Хитти Урияһты минең янға ебәр», – тигән хәбәр күндерҙе. Йоав Урияһты Дауытҡа ебәрҙе. 7Урияһ килгәс, Дауыт унан Йоавтың, яугирҙәрҙең хәле, һуғыштың барышы тураһында һорашты. 8Шунан Дауыт Урияһҡа:

– Өйөңә ҡайтып ял ит, – тине.

Урияһ һарайҙан сыҡты, уның артынан батшаның бүләген ебәрҙеләр. 9Әммә Урияһ өйөнә ҡайтманы, хакимының башҡа хеҙмәтселәре менән бергә батша һарайының ҡапҡаһы[†] төбөндә йоҡланы. 10Дауытҡа Урияһтың өйөнә ҡайтмағанын еткерҙеләр.

Дауыт Урияһтан:

– Оҙон юлдан йонсоп бөткәнһең, ниңә өйөңә ҡайтманың? – тип һораны.

11– Изге[†] һандыҡ та, Исраил менән Йәһүҙә[†] ғәскәрҙәре лә ҡыуышта йәшәй, хакимым Йоав менән уның яугирҙәре лә асыҡ яланда ҡуна, – тине Урияһ. – Ә мин өйөмә ҡайтып, ашап-эсеп, ҡатыным менән йоҡлап ятайыммы? Һинең менән, һинең ғүмерең менән ант итеп әйтәм: мин улай эшләйһе түгелмен.

12Шунан Дауыт:

– Бөгөн дә ҡал, ә иртәгә мин һине кире ебәрермен, – тине.

Урияһ иртәгәһе көнгә тиклем Йәрүсәлимдә булды. 13Дауыт уны үҙенә саҡырҙы, Урияһ уның менән ашаны-эсте. Дауыт уны иҫерткәнсе эсерҙе. Әммә Урияһ кисен йоҡларға өйөнә ҡайтманы, ә хакимының хеҙмәтселәре менән бергә кисәге урынында йоҡланы.

14Иртәгәһен Дауыт, Йоавҡа хат яҙып, уны Урияһҡа биреп ебәрҙе[+]. 15Хатында ул былай тип яҙғайны: «Урияһты алыштың иң ҡыҙыу еренә ҡуй ҙа, уны ҡалдырып, сигенегеҙ. Ул шунда әжәлен тапһын».

16Шулай итеп, Йоав ҡаланы ҡамалышта тотҡан саҡта, Урияһты дошмандың иң ҡыйыу яугирҙәре һуғышҡан урынға ҡуйҙы. 17Ҡалалағы яугирҙәр сығып, Йоав менән алышҡа ташланғас, Дауыт ғәскәренән бер ни тиклем кеше һәләк булды, хитти Урияһ та үлтерелде. 18Йоав Дауытҡа алыштың барышы тураһында хәбәр ебәрҙе.

19Сапҡынсыһына ул былай тине:

– Батшаға алыштың барышы тураһында һөйләп биргәс, 20ул асыуланһа һәм һиңә: «Ниңә ҡалаға шул хәтлем яҡын барҙығыҙ? Ҡала диуарҙарынан тороп уҡ атасаҡтарын белмәнегеҙме ни? 21Йеруббәшәҫ[*] улы Авимәләхте кем үлтерҙе? Ул Тевеста бер ҡатын диуарҙан ырғытҡан тирмән ташынан һәләк булған бит. Ниңә улай ҡала диуарына яҡын барҙығыҙ?» – тиһә, һин уға: «Ҡолоң хитти Урияһ та һәләк булды», – тип әйтерһең[+].

22Сапҡынсы, Дауытҡа килеп, Йоав ҡушҡандың барыһын да һөйләп бирҙе. 23Ул Дауытҡа былай тине:

– Дошмандар беҙгә һөжүм итеп, асыҡ яланға сыҡтылар, шунан беҙ уларҙы ҡала ҡапҡаһына тиклем эҙәрләп барҙыҡ. 24Шунда ҡала диуарҙарынан уҡ ата башланылар, батша ҡолдарының ҡайһы берәүҙәре һәләк булды. Ҡолоң хитти Урияһ та үлеп ҡалды.

25Шунан Дауыт хәбәр килтереүсегә:

– Йоавҡа әйт: ул был хәлгә артыҡ көйөнмәһен, ҡылыс кемде сабайым тип уйлап тормай. Көсөңдө тупла ла ҡаланы тар-мар ит, тип уның күңелен күтәр, – тине.

26Урияһтың ҡатыны, иренең һәләк булғанын ишеткәс, бик ныҡ ҡайғырҙы. 27Мәрхүм иренең вафатынан һуңғы мөҙҙәтен[*] үткәргәс, Дауыт артынан кешеләр ебәреп, уны үҙ өйөнә алды. Баҫ-Шевағ уның ҡатыны булды һәм ул табып бирҙе. Әммә Дауыттың был эшен Раббы[†] оҡшатманы.

#### 12


Наҫандың Дауытты битәрләүе

1Раббы[†] Наҫан пәйғәмбәрҙе[†] Дауытҡа[†] ебәрҙе. Наҫан, уның янына килеп, былай тине:

– Бер ҡалала ике кеше йәшәгән: береһе бай, икенсеһе фәҡир булған[+]. 2Байҙың ваҡ малы ла, эре малы ла бик күп булған. 3Ә фәҡирҙең бәрәс кенә сағында һатып алған бер һарығынан башҡа бер нәмәһе лә булмаған. Бәрәс уның балалары менән бергә үҫкән, хужаһы нимә ашаһа, шуны ашаған, уның һауытынан эскән, күкрәгенә башын һалып йоҡлаған, ҡыҫҡаһы, ҡыҙы һымаҡ булған. 4Бер ваҡыт байға бер мосафир килгән. Бай үҙенә килгән юлсыны һыйлау өсөн һарығын йәки һыйырын һуйырға йәлләгән. Ул ярлының һарығын алып салған да теге мосафирҙы һыйлаған.

5Был байға асыуы тоҡанған Дауыт Наҫанға:

– Тере Раббы шаһит! Бындай эш ҡылған кеше үлемгә лайыҡ! 6Был ҡылығы һәм рәхимһеҙлеге өсөн унан һарыҡ хаҡын дүртләтә түләтергә кәрәк, – тине[+].

7Шунда Наҫан Дауытҡа:

– Ул кеше – һин ул. Исраил[†] Аллаһы Раббы бына нимә ти: «Мин һине Исраилға батша итеп мәсехләнем, һине Шаулдан[†] ҡотҡарҙым[+]. 8Һиңә хакимыңдың һарайын бирҙем, ҡатындарын ҡуйыныңа ятҡырып, Исраил менән Йәһүҙә[†] батшалығын ҡулыңа тапшырҙым. Әгәр ҙә һиңә был да аҙ булһа, тағы ла өҫтәп бирер инем. 9Ни өсөн һин, Раббының һүҙен һанға һуҡмайынса, Уның алдында яуызлыҡ ҡылдың? Хитти Урияһтың ҡатынын алыр өсөн уны ҡылыстан үлтерттең. Ғаммондар ҡылысынан үлтерттең һин уны[+]. 10Мине һанға һуҡмағаның һәм хитти Урияһтың ҡатынын алғаның өсөн ҡылыс мәңге йортоң өҫтөндә эленеп торор». 11Раббы былай ти: «Бәхетһеҙлекте Мин һиңә үҙ йортоңдан бирәм. Күҙ алдыңда ҡатындарыңды тартып алып, үҙеңдең яҡын кешеңә тапшырырмын. Ул һинең ҡатындарың менән көпә-көндөҙ ятып йоҡлар[+]. 12Һин үҙең быны йәшереп эшләгәйнең, Мин иһә быны бөтә Исраил алдында, көн яҡтыһында эшләрмен».

13– Мин Раббы алдында гонаһ[†] ҡылдым, – тине Дауыт Наҫанға.

– Раббы һине гонаһыңдан арындырҙы, һин үҙең үлмәҫһең, – тип яуап ҡайтарҙы Наҫан. –[+] 14Әммә был ҡылығың менән һин Раббыны һанламағаныңды күрһәттең. Шуға күрә яңы тыуған улың үләсәк.

15Наҫан шулай тине лә өйөнә ҡайтып китте.

Раббы Дауыттың Урияһтың ҡатыны табып биргән балаһын ауыр сиргә дусар итте. 16Дауыт бала хаҡына Аллаға ялбарҙы, ураҙа тотто, төндө ерҙә ятып үткәрҙе[+]. 17Уны ерҙән торғоҙорға тип, нәҫел-ырыуындағы аҡһаҡалдар[†] килде. Әммә ул торманы, улар менән ашап-эсмәне. 18Етенсе көндө бала мәрхүм булды, Дауыттың хеҙмәтселәре уға баланың вафаты тураһында әйтергә ҡурҡты. «Әле бала үлмәҫ борон ул беҙ әйткәнде тыңларға ла теләмәй ине, хәҙер беҙ уға нисек: „Балаң үлде“, – тип әйтәйек, йә ул үҙе менән берәй нәмә эшләп ҡуйыр», – тинеләр.

19Дауыт, хеҙмәтселәренең үҙ-ара шыбырҙашҡанын күреп, балаһының гүр эйәһе булғанын аңланы.

– Бала вафат булдымы? – тип һораны.

– Эйе, вафат булды, – тинеләр.

20Шунан Дауыт ерҙән тороп йыуынды, хуш еҫле май һөртөп, кейемен алыштырҙы ла Раббы йортона барып ғибәҙәт ҡылды. Өйөнә ҡайтҡас, аҙыҡ килтереүҙәрен һорап, ашап алды. 21Хеҙмәтселәре унан:

– Ниңә улай эшләйһең? Балаң иҫән саҡта ураҙа тоттоң, иланың, балаң үлгәс, торҙоң да ашап алдың, – тинеләр.

22Дауыт яуап бирҙе:

– Бала иҫән саҡта ураҙа тотоп, илауымдың сәбәбе шул: бәлки, Раббы миңә шәфҡәт ҡылыр ҙа бала иҫән ҡалыр, тип уйлағайным[+]. 23Хәҙер инде, бала вафат булғас, ниңә ураҙа тоторға? Мин уны кире ҡайтара аламмы ни? Мин уның янына китәсәкмен, ә ул миңә кире ҡайтмаясаҡ.

24Дауыт ҡатыны Баҫ-Шевағты йыуатты, уның менән йоҡланы. Ҡатыны яңынан ауырға ҡалды ла ул тапты. Уға Сөләймән[†] тип исем ҡуштылар. Раббы был баланы бик яратты һәм[+] 25Наҫан пәйғәмбәрҙе Раббы бойороғо буйынса балаға Йедидъяһ[*] тигән исем ҡушырға ебәрҙе.

26[•]Ул арала Йоав, ғаммондарҙың Рабба ҡалаһына һөжүм итеп, батша ҡәлғәһен ҡулға төшөрҙө[+]. 27Шунан Дауытҡа сапҡындар ебәреп: «Мин, Раббаға һөжүм итеп, ҡаланың һыу сығанаҡтарын һаҡлаған ҡәлғәне алдым. 28Хәҙер һин, ҡалған ғәскәрҙе йыйып алып килеп, ҡаланы ҡама ла, ҡулға төшөр. Юғиһә, мин алһам, ул минең исемем менән аталырға тейеш була», – тип хәбәр итте.

29Дауыт, бөтә ғәскәрҙе туплап, Раббаға килде лә һөжүм итеп уны алды. 30Дауыт Ғаммон батшаһының бер талант[*] алтындан аҫыл таштар менән биҙәп эшләнгән тажын тартып алды. Тажды Дауыттың башына кейҙерҙеләр. Ул ҡалала бик күп яумал ҡулға төшөрҙө. 31Унда йәшәгән халыҡты, ҡыуып алып китеп, бысҡы, тимер кәйлә һәм балта менән эшләргә, кирбес яндырырға мәжбүр итте. Ғаммондарҙың барлыҡ ҡалаларында ла ул шулай эшләне. Шунан Дауыт үҙенең бөтә ғәскәре менән Йәрүсәлимгә[†] әйләнеп ҡайтты.

#### 13


Амнон менән Тамар

1Артабан шундай хәлдәр булды. Дауыттың улы[†] Авшаломдың Тамар исемле бик матур һеңлеһе бар ине. Дауыттың[†] икенсе улы Амнондың Тамарға күҙе төштө. 2Амнон һеңлеһе Тамар тип шул тиклем ғазапланды, хатта ауырыуға һабышты. Тамар ғиффәтле ҡыҙ булғанлыҡтан, Амнон уға ҡағылыу мөмкин булмаған бер эш тип уйлай ине. 3Амнондың Йонадав исемле дуҫы бар ине. Ул, Дауыттың ағаһы Шимғаның улы булып, ифрат хәйләкәр ине[+]. 4Ул Амнонға:

– Эй батша улы, әйт әле миңә, ниңә һин көндән-көн ябығаһың? – тип һораны.

– Ҡустым Авшаломдың һеңлеһе Тамарҙы яратам мин, – тине Амнон.

5– Түшәгеңә ят та, – тип өйрәтте уға Йонадав, – ауырыуға һалыш. Атайың хәлеңде белергә килгәс: «Һеңлем Тамар килеп ашатһын әле мине, аҙыҡты күҙ алдымда әҙерләп, үҙ ҡулы менән ашатһын», – тип әйт.

6Амнон ауырығанға һалышып түшәккә ятты ла, батша уның хәлен белергә килгәс:

– Һеңлем Тамар килеп, миңә бер-ике табикмәк бешерһен әле, мин уның ҡулынан ашармын, – тине.

7Дауыт, кеше ебәреп, Тамарға:

– Ағайың Амнондың өйөнә барып, уға ашарға әҙерлә, – тип әйттерҙе.

8Тамар ағаһы Амнондың өйөнә барһа, ул түшәктә ята. Тамар он алды ла ҡамыр баҫты, уның күҙ алдында табикмәк яһап бешерҙе. 9Икмәкте табанан алып, уның алдына һалды, әммә Амнон ризыҡтан баш тартып:

– Барыһы ла бүлмәнән сыҡһын, – тине. Бөтәһе лә сығып бөткәс, 10Амнон Тамарға:

– Табикмәкте эске бүлмәгә индер, мин һинең ҡулыңдан ашарға теләйем, – тине.

Тамар үҙе бешергән табикмәктәрҙе алды ла эске бүлмәгә ағаһы Амнонға алып инде. 11Табикмәкте алдына килтереп ҡуйғас, Амнон ҡыҙҙы тотоп алды ла:

– Әйҙә, минең менән ят, – тине.

12Тамар уға:

– Юҡ, ағайым, минең намыҫыма ҡағылма, Исраилда[†] улай ҡыланмайҙар. Бындай ҡәбәхәтлекте эшләмә![+] 13Бындай хурлыҡтан һуң мин ҡайҙа барырмын? Һинең дә Исраилда яманатың таралыр. Батша менән һөйләшеп ҡара, ул мине һиңә биреүҙән баш тартмаҫ, – тине.

14Ләкин Амнон уның әйткәненә ҡолаҡ һалманы һәм, ҡыҙҙан көслөрәк булғанлыҡтан, уны мәсхәрәләне.

15Бынан һуң Амнонда Тамарға ҡарата ҡот осҡос нәфрәт тойғоһо уянды. Уның был нәфрәте элекке мөхәббәтенән дә көслөрәк ине.

– Бар сығып кит! – тине ул ҡыҙға.

16Тамар иһә:

– Юҡ, ҡыума мине, – тип ялбарҙы, – һин бер әшәкелек эшләнең инде, мине ҡыуып, тағы ла ҙурыраҡ яуызлыҡ ҡылаһың!

Әммә Амнон тыңларға ла теләмәне. 17Хеҙмәтсеһен саҡырып алды ла:

– Был ҡатынды ҡыуып сығар ҙа ишекте бикләп ҡуй! – тине.

18Батшаның ғиффәтле ҡыҙҙары кейә торған оҙон еңле күлдәк кейгән Тамарҙы хеҙмәтсе өйҙән ҡыуып сығарҙы ла артынан ишекте бикләп ҡуйҙы. 19Тамар, башына көл һибеп, өҫтөндәге кейемен йыртҡылап, башын тотоп ҡысҡырып илай-илай китеп барҙы. 20Ағаһы Авшалом унан:

– Һинең менән Амнон ағайың булдымы? – тип һораны ла: – Тыныслан, һеңлем, тауыш сығарма. Ул – һинең ағайың. Үтә ныҡ бөтөрөнмә, – тине.

Шулай итеп, Тамар яңғыҙы ғына ағаһы Авшалом йортонда йәшәй башланы.

21Дауыт батша, был хәл тураһында ишеткәс, бик ныҡ асыуланды. 22Авшалом иһә Амнонға яҡшынан да, ямандан да бер ни ҙә әйтмәне, әммә һеңлеһе Тамарҙы көсләгән өсөн Амнонға нәфрәте сикһеҙ ине.


Авшаломдың Амнонды үлтереүе

23Ике йылдан һуң Авшалом Әфраим ҡалаһы янындағы Бәғел-Хасорҙа[†] һарыҡ йөнө ҡырҡыу байрамын үткәрҙе. Авшалом унда батшаның бөтә улдарын да саҡырҙы. 24Авшалом батшаға килде лә:

– Һинең ҡолоң һарыҡ йөнө ҡырҡырға кешеләр йыйҙы. Хеҙмәтселәре менән батша ла килһә ине, – тине.

25Әммә батша Авшаломға:

– Юҡ, улым, һиңә мәшәҡәт һалып, беҙ күмәкләшеп барып йөрөмәбеҙ инде, – тип баш тартты.

Авшалом бик үтенеп һораһа ла, батша фатихаһын биреп, бармай ҡалды.

26– Бик булмаһа, беҙҙең менән ағайым Амнон барһын, – тине Авшалом.

– Ниңә ул һинең менән барырға тейеш? – тип һораны батша.

27Әммә Авшалом бик ялынып һорағас, ул Амнонға ла, башҡа улдарына ла барырға рөхсәт итте.

28Авшалом үҙенең хеҙмәтселәренә былай тип бойорҙо:

– Ҡарап ҡына тороғоҙ ҙа, Амнон иҫереп ғәмен юғалтҡас, мин: «Амнонды сәнсегеҙ», – тип әйтермен. Үлтерегеҙ уны, ҡурҡмағыҙ, мин шулай ҡушам, үҙегеҙҙе ҡыйыу, батыр тотоғоҙ.

29Авшалом нисек бойорһа, хеҙмәтселәре шулай эшләне. Быны күргән батша улдары һәр береһе үҙенең ҡасырына менеп ҡасты.

30Улар әле юлда саҡта уҡ Дауытҡа: «Авшалом батша улдарының барыһын да үлтергән икән, береһе лә ҡалмаған», – тигән хәбәр килеп етте. 31Батша, урынынан тороп, кейемдәрен йыртҡылап ташланы ла ергә ҡапланды, эргәһендәге хеҙмәтселәре лә кейемдәрен йырттылар[+]. 32Шул саҡ Дауыттың ағаһы Шимғаның улы Йонадав:

– Хакимым үҙенең бөтә улдарын да үлтергәндәр икән, тип уйламаһын. Амнонды ғына үлтергәндәр. Амнон һеңлеһе Тамарҙы көсләгән көндән алып, Авшалом уны үлтерергә йыйына ине[+]. 33Шуның өсөн дә хакимым батша, улдарымдың барыһы ла үлгән икән, тип хафаланмаһын – бары Амнон ғына вафат, – тине.

34Ул арала Авшалом ҡасып киткәйне.

Һаҡта торған егет тау битләүендәге юл буйлап бер төркөм халыҡ килгәнен күреп ҡалды. 35Йонадав шунда батшаға:

– Ана, батша улдары ҡайтып килә, ҡолоң нисек әйткән булһа, шулай килеп сыҡты, – тине.

36Уның шулай тип әйтеүе булды, ҡысҡырып илаша-илаша батша улдары ла килеп етте. Батша үҙе лә, уның хеҙмәтселәре лә әсе күҙ йәштәре түкте.

37Авшалом Ғаммиһуд улы Талмайға, Гешур батшаһына, ҡасып китте. Дауыт батша иһә, улы Амнон өсөн ҡайғырып, көн дә йәш түкте[+]. 38Гешурға ҡасҡан Авшалом унда өс йыл йәшәне. 39Әммә ваҡыт уҙған һайын Дауыттың Авшаломдан үс алыу теләге үтте, сөнки Амнондың үлеү ҡайғыһы баҫыла төшкәйне.

#### 14


Авшаломдың Йәрүсәлимгә ҡайтыуы

1Серуяһ улы Йоав батшаның Авшаломға ҡарата күңеле йомшарғанын һиҙеп ҡалды ла, 2Теҡоғаға кеше ебәреп унан бер аҡыллы ҡатынды килтертте. Ул был ҡатынға:

– Ҙур хәсрәткә тарыған кеше кеүек өҫтөңә ҡайғы кейемдәре кей ҙә, зәйтүн майы[†] һөртмәйенсә, мәрхүм булған кеше өсөн күп көндәр илаған ҡатын ҡиәфәтендә[+] 3батша янына ин. Шунан уға былай тип һөйләрһең, – тине лә ниҙәр әйтергә өйрәтте.

4Теҡоғанан килгән ҡатын батша янына инде. Йөҙө менән ергә ҡапланды ла:

– Эй батшам, ярҙам ит! – тип өндәште[+].

5– Нимә булды? – тип һораны батша.

– Мин тол ҡатын, ирем үлде, – тине ҡатын. – 6Мин ҡолоңдоң ике улы бар ине. Бер көндө улар баҫыуҙа ыҙғышып киткәндәр, ә араларға кеше булмаған. Шунан береһе икенсеһен үлтергән. 7Бына хәҙер бөтә нәҫел-нәсәп миңә ҡаршы сыҡты: «Үҙ туғанын үлтергән кешене бир беҙгә, ағаһын үлтергән өсөн беҙ уның үҙен үлтерәбеҙ, шул рәүешле беҙ вариҫтан ҡотолабыҙ», – тиҙәр. Былай булһа, улар минең һуңғы өмөт сатҡыһын да һүндерәләр бит, ерҙә иремдең исеме лә, тоҡомо ла ҡалмаясаҡ.

8– Бар, өйөңә ҡайт, мин әмер бирермен, – тине батша ҡатынға.

9Әммә Теҡоғанан килгән ҡатын былай тине:

– Хакимым батша, әйҙә бының өсөн ғәйеп минең һәм атам нәҫеленең башына төшһөн! Батша үҙе лә, уның тәхете лә ғәйепһеҙ ҡалһын! – тине[+].

10– Һиңә ҡаршы һүҙ әйтеүсе булһа, уны миңә килтер, ул әҙәм һиңә ҡағыла алмаҫ, – тине батша.

11– Улайһа, батшам, Аллаң Раббы[†] менән ант итһәң ине, – тине уға ҡатын, – ҡан өсөн үс алыу үлемгә үлем өҫтәмәһен, улар улымды үлтермәһен.

– Тере Раббы шаһит! Улыңдың башынан бер бөртөк сәсе лә ергә төшмәҫ[+].

12– Ҡолоңа тағы бер һүҙ әйтергә рөхсәт ит, хакимым батша, – тине ҡатын.

– Әйтеп ҡара, – тип яуапланы батша.

13– Шулай икән, ни өсөн һин Алла[†] халҡына ҡаршы эш итәһең? – тине ҡатын. – Батша үҙенең һүҙҙәре менән үҙенә хөкөм сығара, сөнки үҙенән ҡыуылған кешеһен ҡайтарып алмай бит. 14Ахырҙа һәммәбеҙ ҙә үләбеҙ. Ергә түгелгән һыуҙы ҡабат йыйып алып булмай. Алла берәүҙең дә йәнен харап итергә теләмәй, ситкә тибәрелгән кеше Минән ситләшә күрмәһен тип уйлай[+]. 15Әле хакимым батшаға был һүҙҙәремде һөйләр өсөн килеүемдең сәбәбе шул: халыҡ мине ҡурҡыуға һалды, ә мин: «Туҡта, батша менән һөйләшеп ҡарайым әле, бәлки, ул минең һорауымды кире ҡаҡмаҫ, – тип уйланым. – 16Батша үтенесемде тыңлар һәм, Алла тарафынан беҙгә тәғәйенләнгән мал-мөлкәткә ҡыҙығып, мине һәм улымды юҡ итергә ниәтләгәндең ҡулынан ҡотҡарыр».

17Хакимым батшаның һүҙе йәнемә тыныслыҡ бирһен, тинем. Сөнки батша, Алланың фәрештәһе[†] кеүек, яманды яҡшынан айыра ала. Аллаң Раббы һәр саҡ һинең менән булһын![+]

18Шул саҡ батша ҡатынға:

– Минең һорауыма йәшермәй генә яуап бир әле, – тине.

– Әйт, хакимым батша, – тине ҡатын.

19– Һин был хәбәрҙәреңде Йоав ҡушыуы буйынса һөйләмәнеңме? – тип һораны батша.

– Ғүмерең оҙон булһын, хакимым батша, тап өҫтөнә баҫтың – батшанан бер ни йәшереү мөмкин түгел икән, – тине ҡатын. – Мин һиңә ҡолоң Йоавтың өйрәтеүе һәм ҡушыуы буйынса һөйләнем. 20Ҡолоң Йоав бөгөнгө хәлде яҡшыға үҙгәртер өсөн уйлап тапҡайны быны. Әммә хакимым батша Алла фәрештәһе кеүек аҡыллы, ер йөҙөндә ниҙәр булғанын белеп тора[+].

21Шунан һуң батша Йоавҡа:

– Ярай, һин теләгәнсә эшләйем, бар, ул егетте – Авшаломды – алып ҡайт, – тине.

22Шунда Йоав батшаға ергә тиклем баш эйеп рәхмәт әйтте лә:

– Хәҙер инде ҡолоң белә: мин бөгөн хакимым батшаның мәрхәмәтенә[†] лайыҡ булдым, сөнки батша үҙенең ҡоло теләгәнсә эшләне, – тине.

23Шунан һуң Йоав, Гешурға барып, Авшаломды Йәрүсәлимгә[†] алып ҡайтты[+]. 24Әммә батша: «Әйҙә өйөнә ҡайтһын, тик минең йөҙөмдө күрәһе булмаһын», – тине. Авшалом өйөнә ҡайтты, әммә батшаның күҙенә күренмәне.


Авшаломдың баш күтәреүе

25Бөтөн Исраилда[†] Авшалом һымаҡ күркәмлеге өсөн маҡталған бер генә ир-ат та юҡ ине. Баш түбәһенән алып аяҡ табанына тиклем бер генә килмәгән ере лә юҡ ине уның. 26Сәсен алдырған саҡта – ә уны йыл да алдырырға тура килә ине, сөнки сәсе башын баҫа башлай – алынған сәсе батша үлсәме менән ике йөҙ шекел[*] тарта торғайны. 27Авшаломдың өс улы һәм Тамар исемле бик сибәр бер ҡыҙы бар ине[+].

28Батшаны күрмәйенсә Авшалом Йәрүсәлимдә ике йыл йәшәне. 29Шунан батшаға ебәрер өсөн Йоавты саҡырҙы, әммә тегеһе килергә теләмәне. Икенсе тапҡыр саҡырып кеше ебәрҙе – тегеһе йәнә килмәне. 30Авшалом хеҙмәтселәренә:

– Минең баҫыу менән йәнәшә Йоавтың арпа баҫыуын күрәһегеҙме? – тине. – Барығыҙ ҙа уға ут төртөгөҙ.

Авшаломдың хеҙмәтселәре барып баҫыуға үрт һалды. 31Йоав Авшаломдың өйөнә килеп:

– Хеҙмәтселәрең ниңә минең баҫыуыма ут төрткән? – тип һораны.

32– Мин бит һине саҡыртып кешеләр ебәргәйнем, – тине Авшалом. – Һине батшаға ебәреп: «Нишләп мин Гешурҙан ҡайттым икән? – тип һоратырға иткәйнем. – Шунда ғына ҡалһам, яҡшыраҡ булыр ине». Мин батшаны күрергә теләйем. Әгәр ҙә ғәйеплемен икән, әйҙә, мине үлтерһен[+].

33Йоав барып Авшаломдың әйткәндәрен батшаға һөйләп бирҙе. Шунан һуң батша уны үҙ янына саҡыртып алды. Авшалом, батша янына инеп, йөҙө менән ергә ҡапланды һәм батша уны ҡосаҡлап үпте.

#### 15


Авшаломдың атаһының Дауытҡа ҡаршы баш күтәреүе

1Шунан һуң Авшалом үҙенә арбалары менән аттар һәм алдан йүгереп барырға иллеләп нөгәр хәстәрләне[+]. 2Ул, таңдан тороп, ҡала ҡапҡаһы[†] янына баҫа ла дәғүә менән батша хөкөмөнә килгән һәр кешене үҙенең янына саҡыртып ала:

– Һин ҡайһы ҡаланан? – тип һораша.

Йомош менән килгән кеше:

– Ҡолоң Исраилдың[†] фәлән-фәлән ырыуынан, – тип яуап биргәндән һуң,[+] 3Авшалом:

– Дәғүәләрең хаҡ та, ғәҙел дә, әммә батша янында һиңә ҡолаҡ һалырҙай кеше юҡ шул, – тигән. Шунан: – 4Әгәр ҙә был илгә хөкөмдар итеп мине ҡуйһалар, бәхәс йәки дәғүә менән килгән һәр кешегә ғәҙел хөкөм ҡылыр инем, – тип өҫтәгән[+].

5Берәйһе уның янына баш эйергә тип яҡынлашһа, ул, ҡулын һуҙып, уны ҡосаҡлай һәм үбә торғайны. 6Батша хөкөмөнә килгән һәр кеше менән Авшалом үҙен шулай тотто, шул рәүешле ул әкренләп Исраил халҡының күңелен яулай барҙы.

7Бынан дүрт йыл үткәс, Авшалом батшаға былай тип мөрәжәғәт итте:

– Рөхсәт итһәң, мин, Хевронға барып, Раббыға биргән нәҙеремде үтәп килер инем. 8Мин ҡолоң арамиҙар[†] ерендәге Гешур ҡалаһында йәшәгәнемдә, Раббы[†] мине Йәрүсәлимгә[†] кире ҡайтарһа, Раббыға сәждә ҡылыр инем, тип нәҙер әйткәйнем[+].

9Батша уға:

– Иҫән-аман йөрө, – тине.

Авшалом Хевронға юлланды.

10Бөтә Исраил ырыуҙарына кешеләр ебәреп, уларға: «Борғо тауышын ишетеү менән: „Авшалом Хевронда батша булып ултырҙы!“ – тип иғлан итегеҙ», – тип бойорҙо.

11Йәрүсәлимдән Авшалом менән ул саҡырған ике йөҙ кеше китте. Улар, эштең ниҙә икәнен белмәйенсә, ихлас күңелдән эйәргәйне. 12Ҡорбан килтереү[†] йолаһын атҡарыу өсөн Авшалом, кеше ебәреп, Дауыттың[†] кәңәшсеһен, Гило ҡалаһы кешеһе Ахиҫофелды, алдыртты. Шулай итеп, Авшалом ойошторған фетнә киңәйә-көсәйә барып, уның эргәһенә яңынан-яңы кешеләр ағылды[+].


Дауыттың Йәрүсәлимдән ҡасыуы

13Бер хәбәрсе Дауытҡа килеп:

– Авшалом Исраил халҡының ышанысын яулап алды, – тине[+].

14Дауыт Йәрүсәлимдә үҙ янында булған бөтә хеҙмәтселәренә:

– Ҡуҙғалығыҙ, ҡасырға кәрәк, юғиһә Авшаломдан һис кем ҡотола алмаҫ. Йәһәт булығыҙ, ул бында килеп етеп, тотоп алмаҫ элек китәйек, юҡһа ул беҙҙе бәләгә тарытыр, бөтә ҡаланы ҡылыстан үткәрер, – тине[+].

15– Хакимыбыҙ батша нисек ҡарар итһә, шуны эшләрбеҙ, беҙ – һинең ҡолдарың, – тип яуап ҡайтарҙы батшаның хеҙмәтселәре.

16Батша, һарайҙағы бөтә кешене эйәртеп, юлға сыҡты. Һарайға күҙ-ҡолаҡ булып торһондар өсөн үҙенең ун йәриәһен[†] генә ҡалдырҙы[+]. 17Батша һәм уның артынан эйәргән бар халыҡ ҡаланың иң һуңғы йорто янында туҡтаны. 18Шунда батша янынан уның бөтә хеҙмәтселәре, унан керетиҙәр менән пелеҫиҙәр үтте, улар артынан батша менән бергә Ғаҫ ҡалаһынан күсеп килгән алты йөҙләп Ғаҫ кешеһе уҙҙы[+]. 19Шул саҡта батша Ғаҫ кешеһе Иттайҙан:

– Ниңә һин беҙҙең менән китеп бараһың әле? – тип һораны. – Кире ҡайт та яңы батша менән ҡал, сөнки һин ватаныңдан ҡыуылған бер килмешәкһең. 20Һин кисә генә бында килдең, инде бөгөн мин һине үҙебеҙгә эйәрергә мәжбүр итәйемме ни? Мин ҡайҙа барырымды үҙем дә белмәйем әле. Бар, ҡайт, ағай-энеңде лә алып кит. Раббының мәрхәмәте[†] һәм тоғролоғо юлдаш булһын һиңә!

21Иттай батшаға былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Тере Раббы ла, хакимым батша ла шаһит: үлем өсөнмө, йәшәү өсөнмө хакимым батша ҡайҙа булһа, мин ҡолоң да шунда буласаҡмын[+].

22– Улайһа киттек, – тине Дауыт.

Шулай итеп, Ғаҫ кешеһе Иттай һәм уның янындағы бөтә кеше бала-сағалары менән бергә юлға ҡуҙғалды. 23Батша кешеләре үткән саҡта, бөтөн ил-йорт зар илап ҡалды. Батша Ҡидрон кисеүе аша сыҡты һәм бар халыҡ сүлгә йүнәлде[+]. 24Шул саҡ Дауыт Садоҡ ҡаһин[†] менән Алланың Килешеү һандығын[†] күтәреп йөрөткән левиҙәрҙе[†] күреп ҡалды. Бына улар, туҡтап, Алла[†] һандығын ергә ҡуйҙы. Әвйәҫәр ҡаһин, ҡалҡыу урынға баҫып, ҡаланан һәммә халыҡтың сығып бөткәнен ҡарап торҙо[+]. 25Шунда батша Садоҡҡа:

– Алла һандығын ҡалаға кире алып ҡайт. Әгәр Раббы хуш күрһә, мине кире ҡайтарыр, изге[†] һандыҡты ла, уның торлағын да күрергә насип итер. 26Әгәр инде Ул: «Мин һине хуш күрмәйем», – тип әйтә икән, әҙермен – минең менән нимә теләһә, шуны эшләһен әйҙә, – тине[+].

27Батша Садоҡ ҡаһинға тағы ла былай тине:

– Һин бит аңлай торған кеше, ҡалаға иҫән-имен ҡайт, улың Ахимағасты һәм Әвйәҫәр улы Йонаҫанды үҙең менән ал. Икегеҙ ҙә улдарығыҙ менән ҡайтығыҙ[+]. 28Һеҙҙән хәл-әхүәл белдергән хәбәр алғанға тиклем, мин сүлдә, йылғаның кисеүендә торормон.

29Садоҡ менән Әвйәҫәр Алла һандығын Йәрүсәлимгә алып ҡайтып китте һәм үҙҙәре лә шунда ҡалды. 30Ә Дауыт илай-илай Зәйтүн тауына[†] менеүендә булды: башы бөркәлгән, аяҡтары яланғас ине. Уның юлдаштары ла ҡайғы билдәһе итеп баштарын ҡаплаған килеш илай-илай атлайҙар[+]. 31Бер мәл Дауытҡа:

– Ахиҫофел да Авшалом янында булған фетнәселәр араһында, – тип хәбәр иттеләр.

– Эй Раббым, – тине шунда Дауыт, – Ахиҫофелдың кәңәштәрен бушҡа сығар![+]

32Дауыт тауҙың башына, ғәҙәттә Аллаға ғибәҙәт ҡыла торған урынға, күтәрелгәйне, ҡараһа, ҡаршыһына дуҫы арки Хушай килә: кейемен йыртҡылаған, башына тупраҡ һипкән[+].

33Дауыт уға:

– Һин минең менән барһаң, миңә ауырлығыңды ғына һалаһың, – тине. –[+] 34Ә инде һин ҡалаға кире барып, Авшаломға: «Батша, мин һинең ҡолоң. Быға тиклем мин атайыңдың ҡоло инем, ә хәҙер – һинең ҡолоң», – тип әйтһәң, һин Ахиҫофелдың кәңәштәрен бушҡа сығарыр инең[+]. 35Унда һинең эргәңдә Садоҡ менән Әвйәҫәр ҡаһиндар булыр. Батша һарайында ишеткән һәр нәмәне ҡаһиндарға еткереп тор. 36Садоҡ улы Ахимағас менән Әвйәҫәр улы Йонаҫан да шунда. Нимә ишетәһегеҙ, шуны улар аша миңә хәбәр итегеҙ, – тине[+].

37Дауыттың дуҫы Хушай Йәрүсәлимгә китте. Тап шул мәлдә Авшалом Йәрүсәлимгә килеп ингәйне[+].

#### 16


Дауыт менән Сива

1Дауыт[†] тауҙан төшә генә башлағайны, уның ҡаршыһына Мефи-Бошеҫтың хеҙмәтсеһе Сива килеп сыҡты. Ул ике ишәккә ике йөҙ көлсә, йөҙ бәйләм кипкән йөҙөм, йөҙ бәйләм инжир һәм бер турһыҡ шарап артмаҡлатып алғайны[+].

2– Быларҙы нимәгә алып килдең? – тип һораны батша Сиванан.

– Ишәктәргә батшаның ғаиләһе менеп йөрөр, икмәк менән емештәрҙе яугирҙәр ашар, шарапты ҡырҙа хәлдән тайған кешеләр эсер, – тип яуап бирҙе Сива[+].

3– Хакимыңдың улы ҡайҙа? – тип һораны батша.

– Мефи-Бошеҫ Йәрүсәлимдә[†] ҡалды, – тине Сива. – Исраил[†] халҡы атамдың батшалығын миңә ҡайтарып бирер, тип өмөтләнә[+].

4– Быға тиклем Мефи-Бошеҫтыҡы булып һаналған бөтә нәмә һинеке булыр, – тине батша Сиваға.

– Аяҡ аҫтыңдағы тупраҡ булайым, хакимым батша. Мин һәр ваҡыт шулай һинең рәхмәтеңә лайыҡ булһам ине, – тип яуап ҡайтарҙы Сива.


Дауыт менән Шимғи

5Дауыт батша Бахуримға барып еткәс, Шаул[†] нәҫеленән булған Гера улы Шимғи тигән бер кеше килеп сыҡты. Шимғи эйәрә килеп Дауытты һүкте, 6Дауытҡа һәм уның хеҙмәтселәренә таш бәрҙе. Батшаны уңдан да, һулдан да ярандары, яугирҙәре уратып алғайны.

7– Кит бынан, кит, ҡан ҡойоусы, әҙәм аҡтығы! 8Шаул урынына тәхеткә менеп ултырған инең. Шаул ғаиләһенең ҡанын күпме түккән булһаң, Раббы[†] барыһын да үҙ башыңа ҡайтарҙы. Ана Раббы батшалыҡты улың Авшаломға бирҙе. Ҡулың ҡанлы булғанға ошо бәләгә тарының һин! – тип әрләште Шимғи.

9– Был эт үләкһәһе ниңә хакимым батшаға һүҙ тейҙерә әле? – тине Серуяһ улы Авишай батшаға. – Барып башын ҡырҡып ташларға рөхсәт ит[+].

10Әммә батша:

– Һеҙгә минән ни кәрәк, Серуяһ улдары? Әйҙә, һөйләнә бирһен. «Дауытты һүк», – тип Раббы Үҙе ҡушҡан икән, «Ниңә улай эшләйһең?» – тип кем әйтә алыр? – тип уны тыйҙы[+].

11Шунан Дауыт Авишайға һәм бөтә хеҙмәтселәренә:

– Үҙемдән тыуған балам мине үлтерергә йыйына икән, Бинйәмин ырыуынан булған ул бәндәнән нимә көтәһең? Теймәгеҙ, тиргәшһен әйҙә, Раббы ҡушҡан уға, – тине. – 12Бәлки, Раббы, кәмһетелеүемде күреп, бөгөнгө яман һүҙҙәр өсөн алдағы көнөмдә миңә яҡшылыҡ күндерер.

13Дауыт эргәһендәге кешеләре менән үҙ юлына китте, ә Шимғи тау бите буйлап һаман әрләшә-әрләшә уларға эйәреп барҙы, батша яғына таш ырғытты, саң борҡотто. 14Батша һәм уның менән булған бөтә кешеләре Иордан буйына килеп етте. Улар бик арығайны, шунда ял итергә туҡтанылар.

15Авшалом үҙенә эйәргән барлыҡ исраилдар менән Йәрүсәлимгә килде, Ахиҫофел да уның менән ине. 16Арки кешеһе Хушай, Дауыттың дуҫы, Авшаломға килде лә:

– Йәшәһен батша! Йәшәһен батша! – тип ҡысҡырҙы[+].

17Авшалом Хушайға:

– Дуҫыңа тоғролоғоң ошо буламы? Ниңә үҙеңдең дуҫың менән китмәнең? – тип һораны.

18– Юҡ, мин Раббы, ғәскәр һәм Исраил халҡы һайлаған кеше яҡлымын. Мин уның менән ҡалам, – тине Хушай Авшаломға. – 19Ә кемгә хеҙмәт итәсәкмен һуң мин? Дуҫымдың улына түгелме ни? Атайыңа нисек хеҙмәт иткәнмен, һиңә лә шулай хеҙмәт итермен.

20Авшалом Ахиҫофелдан:

– Кәңәш бир, беҙгә инде нимә эшләргә? – тип һораны.

21– Атайың һарайға күҙ-ҡолаҡ булыр өсөн йәриәләрен[†] ҡалдырған, – тине Ахиҫофел Авшаломға. – Һин шулар менән йоҡла. Шул саҡ һинең атайыңда үҙеңә ҡарата ниндәй нәфрәт уятҡаныңды бөтә исраилдар ишетер ҙә һинең яҡлыларҙың көсө артыр[+].

22Һарай түбәһендә Авшалом өсөн сатыр ҡорҙолар ҙа ул, бөтә Исраилдың күҙ алдында, атаһының йәриәләре янына инде[+].


Хушайҙың Ахиҫофел кәңәшен боҙоуы

23Ул заманда Ахиҫофелдың кәңәштәре Алла[†] күндергән өгөт-нәсихәт һымаҡ һаналды. Ахиҫофелдың һәр кәңәше Дауыт өсөн дә, Авшалом өсөн дә ҙур әһәмиәткә эйә ине.

#### 17

1Ахиҫофел Авшаломға былай тине:

– Ун ике мең кеше йыйып алайым да ошо төндә Дауытты[†] ҡыуа китәйем. 2Хәҙер ул арыған, хәлдән тайған, уға һөжүм итеп ҡурҡытһам, янындағылар барыһы ла ҡасып китәсәк. Мин тик батшаны ғына үлтерермен. 3Шулай итеп бөтә халыҡты һинең яҡҡа ауҙарам. Һин эҙәрләгән кеше үлһә, бөтә халыҡ, тынысланып, кире ҡайтасаҡ.

4Был кәңәште Авшалом да, Исраил[†] аҡһаҡалдары[†] ла хуп күрҙе. 5Тик Авшалом:

– Арки Хушайҙы саҡырығыҙ әле, уның ни әйтерен тыңлап ҡарайыҡ, – тине[+].

6Хушай Авшалом янына килде. Авшалом уға мөрәжәғәт итеп:

– Бына нимә ти бит әле Ахиҫофел, уны тыңларғамы-юҡмы? Юҡ икән – һин ниндәй кәңәш бирерһең? – тип һораны.

7– Был юлы Ахиҫофелдың кәңәше бик үк йүнле түгел, – тине Хушай Авшаломға. 8Шунан һүҙен дауам итте: – Һин үҙеңдең атайыңды ла, уның янындағы кешеләрҙе лә беләһең. Улар ысын яугирҙәр – ҡыйыуҙар, өҫтәүенә, әле улар, балаһынан айырылған инә айыу кеүек асыулылар. Атайың бит – тәжрибәле яугир, ул төндө үҙенең кешеләре янында үткәрмәҫ[+]. 9Хәҙер ул, моғайын, берәй мәмерйәлә йә башҡа ерҙә йәшенеп яталыр. Әгәр беренсе бәрелештә үк һинең кешеләрең араһында юғалтыу булһа, быны ишетеп халыҡ: «Авшалом яҡлылар еңелгән икән», – тиәсәк. 10Ул ваҡытта инде арыҫлан йөрәкле кеше лә ҡаушап төшөр, сөнки атайыңдың да, уның янындағыларҙың да ниндәй ғәйрәтле икәне бөтә Исраилға мәғлүм. 11Шуға күрә кәңәшем ошо: Дандан алып Беер-Шәвәғкә тиклем һуҙылған бөтә Исраил һинең тарафыңда тупланһын. Халыҡ диңгеҙ буйындағы ҡом һымаҡ күп бит! Һин уларҙы алышҡа үҙең алып барырһың[+]. 12Бына шул саҡта беҙ, Дауыт ҡайҙа ғына булһа ла, уға ҡаршы китербеҙ. Беҙ уның өҫтөнә көтмәгәндә, иртәнге ысыҡ төшкәндәй, ябырылырбыҙ – Дауыттың үҙен дә, янындағыларҙы ла, береһен дә тере ҡалдырмаҫбыҙ. 13Әгәр инде ул берәй ҡалаға инеп йәшенә ҡалһа, ул сағында бөтә Исраил арҡан алып шул ҡалаға килер. Шунда барыбыҙ бергәләп ҡаланы ауҙарырбыҙ, бер бөртөк ташын да ҡалдырмай үҙәнгә һөйрәп төшөрөрбөҙ.

14Авшаломға ҡушылып барыһы ла бер ауыҙҙан:

– Арки кешеһе Хушайҙың кәңәше Ахиҫофелдыҡынан яҡшыраҡ, – тип хәл итте. Сөнки Раббы[†] Авшаломдың башына һәләкәт килтерер өсөн Ахиҫофелдың яҡшы кәңәшен ҡабул иттермәне[+].


Иҫкәртеү алғас,


Дауыттың был ерҙән китеүе

15Хушай Садоҡ менән Әвйәҫәр ҡаһиндарға[†] Ахиҫофелдың Авшаломға һәм Исраил аҡһаҡалдарына ниндәй кәңәш биргәнен һәм үҙенең нимә әйткәнен хәбәр итте.

16– Хәҙер тиҙ генә кеше ебәрегеҙ ҙә Дауытҡа әйтегеҙ, – тине Хушай, – был төндә ҡырҙа ҡалмаһындар, ә тиҙерәк йылғаны аша сыҡһындар. Юҡһа батша ла, уның янындағы кешеләр ҙә һәләк булыр.

17Йонаҫан менән Ахимағас Рогел инеше янында көтөп ҡалды. Уларға ҡалала күренергә ярамағанлыҡтан, Дауытҡа әйтә торған бөтә һүҙҙе хеҙмәтсе ҡатын барып һөйләне[+]. 18Тик уларҙы бер үҫмер егет күреп ҡалды ла был хаҡта Авшаломға еткерҙе. Улар тиҙ генә китә һалып, Бахуримда бер кешенең өйөнә инделәр. Был кешенең ишек алдында ҡоҙоҡ[†] бар ине, улар шунда төштө. 19Өй хужабикәһе ҡоҙоҡтоң ауыҙына япма йәйҙе лә өҫтөнә ашлыҡ һалып ҡуйғайны – бер ни ҙә күренмәне[+]. 20Авшаломдың кешеләре был өйгә ҡатындың янына килделәр ҙә:

– Ахимағас менән Йонаҫан ҡайҙа? – тип һоранылар.

– Улар шишмә аша сығып китте, – тип яуапланы ҡатын.

Тегеләр эҙләштереп ҡараны ла, бер ни ҙә тапмағас, Йәрүсәлимгә[†] ҡайтып китте.

21Тегеләр киткәс, Ахимағас менән Йонаҫан ҡоҙоҡтан сығып, Дауыт батшаға әйтелгән хәбәрҙе еткерҙе: «Ҡуҙғалығыҙ ҙа тиҙерәк һыуҙы аша сығығыҙ, юғиһә Ахиҫофел һеҙҙең хаҡта шундай-шундай кәңәш биргән», – тинеләр.

22Дауыт бөтә кешеләре менән Иорданды кисеп, йылға аръяғына сыҡты, таңға табан ярҙың бирге яғында бер кем дә ҡалманы.

23Ахиҫофел иһә, кәңәшен тотмағандарын күреп, ишәген эйәрләне лә юлға сыҡты һәм тыуған ҡалаһына, өйөнә ҡайтып китте. Ғаиләһенә васыятын әйткәндән һуң, аҫылынып үлде. Уны атаһының төрбәһенә ҡуйҙылар[+].

24Дауыт Маханаим ҡалаһына килеп еткәндә, Авшалом менән уның янындағы исраилдар Иордан йылғаһын аша сыҡҡайны[+]. 25Авшалом Йоав урынына ғәскәр башлығы итеп Ғамасаны тәғәйенләне. Ғамаса Исмәғил ҡәүеменән Йәҫәр исемле бер кешенең улы ине. Әсәһе Нахаш ҡыҙы Авигаил – Серуяһтың ҡыҙ туғаны. Серуяһ иһә – Йоавтың әсәһе[+]. 26Авшалом менән исраилдар Ғилғәд[†] ерендә туплам[†] булып урынлашты.

27Дауыт Маханаимға барып етеүгә, ғаммондарҙың Рабба ҡалаһынан Нахаш улы Шови, Ло-Деварҙан Ғаммиил улы Махир, Ғилғәд ерендәге Рогелимдан Барзиллай[+] 28Дауытҡа һәм уның кешеләренә түшәнер-яҫтаныр әйбер, һауыт-һаба, ашарҙарына бойҙай, арпа, он, ҡурмас, ҡара борсаҡ, яҫмыҡ, 29бал һәм май, һарыҡ, эремсек килтерҙе. «Халыҡ асыҡҡан-арығандыр, сүлдә йөрөп сарсағандыр», – тине улар[+].

#### 18


Авшаломдың үлеме

1Дауыт[†] янындағы кешеләрҙе бер урынға йыйып, улар өҫтөнән мең баштары һәм йөҙ баштары ҡуйҙы. 2Дауыт кешеләрен өс өлөшкә бүлде. Беренсеһенә – Йоавты, икенсеһенә Йоавтың туғаны – Серуяһ улы Авишайҙы, өсөнсөһөнә Ғаҫ кешеһе Иттайҙы башлыҡ итте. Батша яугирҙәренә:

– Мин дә һеҙҙең менән барам! – тине[+].

3Әммә улар:

– Юҡ, бара күрмә, әгәр беҙ ҡаса башлаһаҡ, быға иғтибар итеүсе булмаҫ; беҙҙең яртыбыҙ үлеп ҡалһа ла, бер кем дә ыжламаҫ. Ә һин бер үҙең беҙҙең ун меңебеҙгә торошлоһоң. Шулай булғас, беҙҙең өсөн һинең ҡаланан тороп ярҙам итеүең яҡшыраҡ, – тип ҡаршы төштөләр.

4– Ярар, – тине батша, – һеҙгә нисек ҡулай, шулай эшләйем.

Батша ҡала ҡапҡаһы[†] янына барып баҫты, ә кешеләр ҡапҡанан йөҙәрләп, меңәрләп сыға торҙо. 5Батша Йоавҡа, Авишайға һәм Иттайға:

– Минең хаҡыма ул егет – Авшалом менән йомшағыраҡ ҡыланығыҙ! – тип бойорҙо.

Батшаның Авшалом тураһында ғәскәр башлыҡтарына биргән был бойороғон бөтә кешеләр ҙә ишетте.

6Яугирҙәр исраилдарға[†] ҡаршы сыҡты һәм Әфраим урманында һуғыш башланды. 7Исраилдар Дауыт яҡлыларҙан еңелде. Ул көндө алыш бик ҡаты булды – яу яланында егерме мең кеше ятып ҡалды. 8Алыш бөтә тирә-яҡҡа йәйелде һәм ул көндә халыҡ ҡылыстан үлгәнгә ҡарағанда, күберәк урман шырлығында һәләк булды[+].

9Бына бер ваҡыт Авшалом Дауыттың кешеләренә тап булды. Ул ҡасырға атланғайны. Ҡасыр ҙур бер имәндең ботаҡтары араһына инеп киткәс, Авшалом сәсе менән имән ботағына сырмалды ла һауала аҫылынып ҡалды, ә ҡасыры өркөп ҡасып китте.

10Быны бер яугир күреп ҡалды ла килеп Йоавҡа:

– Мин Авшаломдың имәнгә эленеп торғанын күрҙем, – тип хәбәр итте.

11– Күргәс, ниңә уны үлтермәнең? Мин һиңә ун шекел көмөш менән билбау бирер инем, – тине Йоав был хәбәрҙе килтергән кешегә.

12– Һин хатта минең ҡулыма мең шекел һалһаң да батша улына ҡул күтәрмәҫ инем. Сөнки батшаның һиңә лә, Авишайға ла, Иттайға ла: «Минең хаҡыма Авшаломды һаҡлағыҙ», – тип бойорғанын беҙ ҙә ишеттек. 13Мин үҙемдең ғүмеремде ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып булһа ла быны эшләһәм, батша барыбер белер ине, ул саҡта инде һин үҙең дә мине яҡламаҫ инең, – тип яуап ҡайтарҙы теге.

14Йоав:

– Һинең менән ваҡыт әрәм итеп торғансы, – тине лә, ҡулына ҡыҫҡа һаплы өс һөңгө алып, имәндә һаман тере көйөнсә аҫылынып торған Авшаломдың йөрәгенә ҡаҙаны. 15Шунан Йоавтың ун ҡорал йөрөтөүсеһе Авшаломды уратып алып үлтереп ҡуйҙы.

16Йоав, борғо ҡысҡыртып, исраилдарҙы эҙәрләгән һуғышсыларҙы туҡтатты. 17Авшаломдың мәйетен иһә урмандағы тәрән бер соҡорға ырғыттылар ҙа өҫтөнә бейек итеп таш өйөп ҡуйҙылар. Бөтә исраилдар өйҙәренә ҡасып ҡайтып китте[+].

18Авшалом тере сағында уҡ: «Был донъяла исемемде йәшәтерлек улым юҡ», – тип Батша үҙәнендә үҙенә һәйкәл ҡуйҙырып, уны үҙ исеме менән атаған була. Ул һәйкәл ошо көнгә тиклем «Авшалом һәйкәле» тип йөрөтөлә[+].


Дауыттың йәш түгеүе

19Садоҡ улы Ахимағас Йоавҡа:

– Йүгереп барып, батшаға: «Раббы[†] һине Үҙ хөкөмө менән дошманыңдан ҡотҡарҙы», – тип хәбәр итәйем, – тине.

20– Юҡ, – тине Йоав, – бөгөн һин хәбәр алып бармайһың. Башҡа көндө барырһың, бөгөн түгел, сөнки батшаның улы үлде.

21Шунан Йоав үҙенең хеҙмәтсеһе булған Куш кешеһенә:

– Бар, күргәндәреңде батшаға һөйлә, – тип бойорҙо.

Куш кешеһе Йоавҡа баш эйҙе лә Дауытҡа йүгерҙе. 22Әммә Садоҡ улы Ахимағас һаман Йоавҡа:

– Нимә булһа ла булыр, Куш кешеһе артынан мин дә йүгерәйем әле, – тип ныҡышты.

– Юҡҡа ғына йөрөйһөң, улым, – тине уға Йоав, – хәбәрең өсөн барыбер һөйөнсө алмаҫһың.

23– Шулай ҙа барайым әле, – тине Ахимағас.

– Бар, әйҙә, – тине Йоав ахырҙа.

Ахимағас, үҙәндән тураға йүгереп, Куш кешеһен уҙып китте.

24Был ваҡытта Дауыт эске һәм тышҡы ҡапҡа араһында ултыра ине. Күҙәтсе диуар яғынан ҡапҡа башына менеп ҡарағайны, бер кешенең йүгереп килгәнен күреп ҡалды. 25Ул ҡысҡырып, был хаҡта батшаға әйтте.

– Бер генә кеше икән, хәбәр менән килә булыр, – тине батша.

Теге кеше яҡынайғандан яҡынайҙы. 26Күҙәтсе йүгереп килгән тағы бер кешене күреп ҡалды ла ҡапҡа ҡарауылсыһына:

– Тағы берәү йүгереп килә, – тип ҡысҡырҙы.

– Был да хәбәр менән килә, – тине батша.

27– Алдағыһының йүгереүе Садоҡ улы Ахимағастыҡына оҡшаған, – тине күҙәтсе.

– Ул – яҡшы кеше, һәйбәт хәбәр менән киләлер, – тине батша[+].

28Ахимағас батшаға:

– Бөтәһе лә яҡшы, – тип ҡысҡырҙы. Шунан батша алдында йөҙтүбән ергә ҡапланып: – Хакимым батшаға ҡаршы баш күтәргән кешеләрҙе ҡулыңа тапшырған Аллаң Раббы мөбәрәк булһын! – тине.

29– Теге егет – Авшалом иҫән-һаумы? – тип һораны батша.

– Йоав батшаның бер ҡолон һәм мин ҡолоңдо бында ебәргәндә бик ныҡ ығы-зығы ине, артабан ни булғанын белмәйем, – тине Ахимағас.

30– Ситкәрәк китеп, анауында тороп тор әле, – тине уға батша.

Ахимағас ситкәрәк барып баҫты.

31Бына Куш кешеһе лә килеп етте.

– Хакимым батшаға яҡшы хәбәр! Раббының ғәҙел хөкөмө бөгөн һине үҙеңә ҡаршы сыҡҡандарҙан ҡотҡарҙы, – тине ул.

32Батша Куш кешеһенән:

– Авшалом иҫән-аманмы? – тип һораны.

– Хакимым батшаның дошмандарының, яуыз ниәт менән һиңә ҡаршы баш күтәргәндәрҙең яҙмышы ул егеттеке һымаҡ булһын! – тип яуапланы Куш кешеһе[+].

33Батша был хәбәрҙән ҡойолоп төштө лә илап ебәрҙе һәм бер туҡтауһыҙ:

– Улыҡайым Авшалом! Улыҡайым минең Авшалом! Һин үлгәнсе үҙем генә үлһәмсе, улыҡайым! – тип һамаҡлай-һамаҡлай ҡапҡа башындағы бүлмәгә йүнәлде.

#### 19


Йоавтың Дауытҡа асыуланыуы

1Йоавҡа: «Батша Авшалом өсөн ҡайғырып йәш түгә», – тип хәбәр иттеләр. 2Еңеү шатлығы ул көндә бөтә яугирҙәр өсөн хәсрәт көнөнә әүерелде, сөнки батшаның улы өсөн ҡайғырғанын ишеттеләр. 3Һуғышсылар ҡалаға, һуғыш барғанда яу яланын ташлап ҡасҡан өсөн оялған кеше һымаҡ, шым ғына килеп инделәр. 4Ә батша йөҙөн ҡаплап:

– Авшалом, улыҡайым минең! Авшалом, улыҡайым-балаҡайым минең! – тип һамаҡланы.

5Йоав батшаның өйөнә килде лә Дауытҡа:[†]

– Бөгөн һинең ғүмереңде, улдарың менән ҡыҙҙарыңдың ғүмерен, ҡатындарың, йәриәләрең[†] ғүмерен һаҡлап һуғышҡан яугирҙәреңде мыҫҡыл иттең һин, – тине. – 6Үҙеңде күрә алмағандарҙы яратаһың, үҙеңде яратҡандарҙы күрә алмайһың. Бөгөн һин түрәләреңдең дә, хеҙмәтселәреңдең дә һинең өсөн бер ни тормағанлығын күрһәттең. Мин бөгөн шуны белдем: әгәр ҙә Авшалом тере ҡалып, беҙ бөтәбеҙ ҙә үлһәк, һиңә яҡшыраҡ булыр ине. 7Инде хәҙер тор ҙа яугирҙәрең алдына сыҡ, кешеләрҙең күңелдәрен күтәр. Раббы[†] менән ант итәм, әгәр сыҡмаһаң, был төндә һинең менән бер кем дә ҡалмаясаҡ. Был һинең өсөн бала саҡтан алып ошо көнгә тиклем күргән бәләләреңдең иң ҙуры буласаҡ.

8Батша торҙо ла ҡала ҡапҡаһы[†] янына сығып ултырҙы. Яугирҙәргә был хаҡта хәбәр иттеләр һәм барыһы ла батша эргәһенә килде. Ә Авшалом менән булған исраилдар[†] үҙ өйҙәренә таралышҡайны[+].


Дауыттың Йәрүсәлимгә ҡайтыуы

9Исраилдың бөтә булған ырыуҙары халҡы үҙ-ара бәхәсләшеп, һөйләшеп:

– Батша беҙҙе дошмандарыбыҙ ҡулынан ҡотҡарҙы, пелештиҙәрҙән[†] азат итте, ә хәҙер үҙе Авшалом арҡаһында ҡасып китте[+]. 10Беҙгә хаким итеп мәсехләнгән Авшалом һуғышта үлеп ҡалды. Шулай булғас, нимә көтөргә? Батшаны кире ҡайтарырға кәрәк, – тинеләр.

11Дауыт батша, кешеләр ебәреп, Садоҡ менән Әвйәҫәр ҡаһиндарға[†] әйтергә ҡушты:

– Йәһүҙә[†] аҡһаҡалдарына[†] шуны әйтегеҙ: «Бөтөн Исраилдың батшаны кире ҡайтарыу тураһындағы һүҙҙәре батшаның ҡолағына килеп еткәндә, ниңә әле һеҙ батшаны үҙ йортона ҡайтарырға ашыҡмайһығыҙ[+]? 12Һеҙ – минең туғандарым, тәнем дә, йәнем дә – һеҙ. Ә ниңә һеҙ батшаны кире ҡайтарайыҡ тигән һүҙгә иң һуңғылар булып ҡушылырға тейешһегеҙ?» 13Ғамасаға иһә әйтегеҙ: «Һин минең йәнем менән тәнем түгелме ни? Әгәр ҙә мәгәр һине Йоав урынына ғәскәр башлығы итеп ҡуймаһам, миңә Алланың ҡаты ҡәһәре төшһөн»[+].

14Дауыттың һүҙҙәре йәһүҙиҙәрҙең күңелен йомшартты. Улар барыһы бер булып батшаға кеше ебәрҙеләр һәм: «Эй батша, бөтә хеҙмәтселәрең менән кире ҡайт», – тинеләр. 15Батша, ҡайтыр юлға сығып, Иордан йылғаһына килеп етте. Батшаны ҡаршыларға, уны Иордан йылғаһы аша сығарырға тип, йәһүҙиҙәрҙең барыһы ла Гилгалға килде[+].

16Бахуримдан Бинйәмин ырыуынан булған Гера улы Шимғи ҙә Йәһүҙә кешеләре менән бергә Дауыт батшаны ҡаршыларға ашыҡты[+]. 17Уның янында Бинйәминдән мең кеше һәм Шаул[†] йортоноң хеҙмәтсеһе Сива менән уның ун биш улы, егерме хеҙмәтсеһе бар ине. Улар бөтәһе лә Иорданға батшаны ҡаршыларға йүгерҙе[+]. 18Батшаның ғаиләһен был яҡ ярға алып сығыр, уның күңелен күрер өсөн йылға аша сыҡтылар. Батша Иордан аша сығырға йыйынып торғанда, Гера улы Шимғи уның алдына килеп ергә йығылды ла:

19– Хакимым батша, Йәрүсәлимдән[†] сығып киткән сағыңда һиңә ҡарата ҡылған яман ҡылығымды ғәфү итһәң һәм иҫеңдә тотмаһаң ине[+]. 20Ҡолоң үҙенең гонаһ[†] эшләгәнен белә һәм бына бөгөн, хакимым батшаны ҡаршылар өсөн, мин Йософ ырыуынан беренсе булып килдем, – тине.

21Әммә Серуяһ улы Авишай:

– Раббы мәсехләгән кешене мыҫҡыллаған Шимғи үлергә тейеш түгелме ни? – тип ҡаршы төштө[+].

22– Һеҙгә минән ни кәрәк, Серуяһ улдары? Ниңә миңә хөсөтлөк ҡылаһығыҙ? Бөгөн, үҙемдең Исраил батшаһы булғанымды белгән көндө, Исраилда кемдең дә булһа йәне ҡыйылырға тейешме ни? – тине Дауыт[+]. 23Шунан Шимғигә:

– Һин үлмәйһең, – тип ант итте[+].

24Шаулдың ейәне Мефи-Бошеҫ та батшаны ҡаршыларға килде. Ул батша ҡаланан сығып киткәндән алып иҫән-аман кире әйләнеп ҡайтҡанға тиклем аяғын йыумай, һаҡалын киҫмәй, кейемен дә йыумағайны[+]. 25Ул батшаны ҡаршы алырға тип Йәрүсәлимдән килгәс, Дауыт:

– Мефи-Бошеҫ, ниңә һин минең менән китмәнең? – тип һораны.

26Ул иһә былай тип яуап бирҙе:

– Хакимым батша, хеҙмәтсем алданы мине. Мин ҡолоң аҡһаҡ булғас, ишәгемде эйәрләп алайым да шуға ултырып, батшам менән китәйем, тип тора инем. 27Ә ул мин ҡолоңа һинең алда яла яҡты. Хакимым батша, һин Алланың фәрештәһе[†] кеүекһең; инде ни теләһәң, шуны эшлә[+]. 28Нәҫел-ырыуым хакимым батша алдында үлемдән башҡаға лайыҡ булмағанда ла, һин мин ҡолоңдо үҙең менән бер өҫтәл артында ашап-эсеп йөрөгәндәр араһына ултырттың. Шулай булғас, батшаға үпкәләргә ни хаҡым бар минең? – тине[+].

29Батша иһә:

– Ниңә һөйләп тораһың быларҙы? Сива менән икәүләп баҫыуҙарҙы үҙ-ара бүлешеп алығыҙ, тип бойорам, – тине.

30– Хакимым батша үҙ өйөнә иҫән-аман әйләнеп ҡайтҡан икән – Сива бөтә ерҙәрҙе алһа ла, үкенесем юҡ, – тип яуап бирҙе Мефи-Бошеҫ.

31Батшаны Иордан аша алып сығып, ҡайтыр юлға оҙатыр өсөн Рогелимдан Ғилғәд[†] кешеһе Барзиллай ҙа килде. 32Барзиллай һикһәнен тултырған бик өлкән[†] кеше ине. Батша Маханаимда саҡта Барзиллай уны аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеп торғайны, сөнки ул бик бай ине[+]. 33Батша Барзиллайға:

– Әйҙә минең менән Йәрүсәлимгә, инде унда һинең турала мин хәстәрлек күрермен, – тине.

34Әммә Барзиллай батшаға:

– Ғүмеремдең көндәре һәм йылдары ахырына табан бара түгелме ни? Нимәгә миңә батша менән Йәрүсәлимгә барырға? – тине. – 35Миңә хәҙер һикһән йәш, яҡшыны ямандан айырырлыҡ та түгелмен. Ашаған-эскәнемдең тәмен тоймағас, йырсыларҙың тауышын ишетмәгәс, мин ҡолоң хакимым батшаға йөк булып нишләп йөрөйөм инде[+]? 36Мин ҡолоң бары тик батша менән Иорданды кисеп, бер аҙ оҙатып ҡалырға ғына теләй. Ниңә батша миңә шул тиклем игелек эшләргә тейеш? 37Ҡуй, мин ҡолоң ҡайтып, үҙ ҡаламда йән биреп, ата-әсәмдең төрбәһендә дәфен ҡылынайым. Ә бына ҡолоң Кимһам хакимым батша менән китһен, уның менән ни эшләһәң дә, һинең хөкөмөңдә[+].

38– Кимһам минең менән барыр, – тине батша. – Мин уның өсөн һин ни теләһәң, шуны эшләрмен. Шулай уҡ һинең өсөн дә мин йәнең теләгәндең барыһын да эшләрмен.

39Барса халыҡ, улар менән бергә батша ла, Иордан аша сыҡты. Батша, Барзиллайҙы үбеп, фатихаһын бирҙе лә, Барзиллай өйөнә ҡайтып китте. 40Батша Гилгалға юл алды, уның менән Кимһам да китте. Йәһүҙәнең барлыҡ халҡы һәм Исраилдың яртыһы батшаны оҙатып ҡалды.

41Бына бер ваҡыт исраилдар килделәр ҙә батшаға:

– Ниңә беҙҙең ағай-энеләр, Йәһүҙәнең ир-уҙамандары, һине бөтә ғаиләң, хеҙмәтселәрең менән бергә урлап тигәндәй алып китеп, Иордан аша алып сыҡтылар әле? – тинеләр.

42Йәһүҙәнең ир-уҙамандары исраилдарға:

– Сөнки батша – беҙҙең яҡын туғаныбыҙ. Ниңә асыуығыҙ ҡабара? Әллә беҙ батшаныҡын ашап-эстекме? Әллә батша беҙгә берәй бүләк бирҙеме? – тип яуап ҡайтарҙылар.

43Исраилдар йәһүҙиҙәргә:

– Батшала беҙ ун өлөш, – тип яуапланы. – Тимәк, беҙҙең Дауытҡа хоҡуғыбыҙ ҙа күберәк. Шулай булғас, ниңә һеҙ беҙҙе һанға һуҡмайһығыҙ? Батшаны кире ҡайтарыу тураһында ла иң тәүҙә беҙ әйтмәнекме ни?

Әммә йәһүҙиҙәрҙең һүҙҙәре исраилдарҙыҡына ҡарағанда үтемлерәк булды[+].

#### 20


Шевағтың баш күтәреүе

1Шунда осраҡлы рәүештә бер йүнһеҙ әҙәм – Бинйәмин ырыуынан Бихри улы Шевағ килеп эләккән була. Шул кеше, борғо ҡысҡыртып, халыҡты йыйҙы ла:

– Дауытта[†] беҙҙең өсөн өлөш юҡ,
Ишай улында биләмә юҡ беҙгә.
Эй исраилдар,[†] һәр кем үҙ өйөнә ҡайтһын әйҙә, –

тип ҡысҡырҙы[+].

2Бөтә исраилдар, Дауытты ташлап, Бихри улы Шевағ артынан эйәрҙе лә китте. Йәһүҙиҙәр иһә, батшаларына тоғро ҡалып, Иордандан алып Йәрүсәлимгә[†] тиклем уны оҙатып барҙы.

3Дауыт Йәрүсәлимдәге өйөнә ҡайтты. Батша, өй ҡарарға тип ҡалдырған ун йәриәһен[†] айырым өйгә сығарып, һаҡсылар ҡуйҙы. Дауыт уларҙы ашатып-эсерҙе, тик үҙе бер ваҡытта ла яндарына барманы. Улар, тол ҡатындар һымаҡ, үлгәнсе шунда йәшәнеләр[+].

4Дауыт Ғамасаға:

– Өс көн эсендә Йәһүҙәнең[†] бөтә ирҙәрен минең янға саҡыр, үҙең дә кил, – тине[+].

5Ғамаса йәһүҙиҙәрҙе саҡырырға китте, ләкин билдәләнгән ваҡытҡа өлгөрмәне.

6Дауыт Авишайға:

– Инде Бихри улы Шевағтың беҙгә Авшаломға ҡарағанда ла күберәк зыян килтереүе бар. Минең кешеләремде ал да уны эҙәрләргә сыҡ. Юғиһә уның, берәй нығытылған ҡалаға барып, күҙебеҙҙән юғалыуы бар, – тине.

7Йоавтың кешеләре – батшаның йәнһаҡсылары керетиҙәр менән пелеҫиҙәр, бөтә ҡыйыу һуғышсылар Йәрүсәлимдән сығып, Бихри улы Шевағты эҙәрлекләй китте[+].

8Ғивғондағы ҙур ташҡа барып еткәс, уларға Ғамаса осраны. Йоав һуғыш кейемендә ине һәм биленә ҡылыс таҡҡайны. Алға атлаған сағында, ҡылысы ҡынынан һурылып сыҡты.

9– Һаумы, ҡустым? – тип иҫәнләште Йоав Ғамаса менән.

Шунан Йоав, үбергә теләгән кеше булып, уң ҡулы менән Ғамасаның һаҡалынан тотто. 10Ғамаса уның ҡулындағы ҡылысынан һаҡланырға уйламаны, Йоав уның ҡорһағын ярып ебәрҙе. Ғамасаның эсәк-бауыры килеп сыҡты, икенсе тапҡыр ҡаҙарға ла тура килмәне. Ғамаса йән биргәйне инде. Йоав ҡустыһы Авишай менән Бихри улы Шевағты ҡыуа китте[+]. 11Йоавтың бер йәш яугире Ғамасаның үле кәүҙәһе янында туҡталып:

– Кем дә кем Йоавҡа тоғро, кем Дауыт яҡлы, шулар Йоавҡа эйәрһен! – тип ҡысҡырҙы.

12Ғамаса иһә юл уртаһында ҡан эсендә ята ине. Теге йәш яугир үтеп барған һәр кешенең уның янында туҡталғанын күреп, Ғамасаның кәүҙәһен юлдан ситкә сығарып һалды ла өҫтөнә кейем ырғытты. 13Мәйет юлдан алып ташланғас, бөтә һуғышсылар Йоавҡа эйәреп, Бихри улы Шевағты эҙәрләп китте.

14Шевағ, Исраилдың бөтә ырыуҙары йәшәгән ерҙәрҙе үтеп, Авел-Бейт-Мағахаға барып етте. Уға Бихри нәҫеле ҡушылды һәм уның менән бергә ҡалаға инде[+]. 15Йоав, үҙенең кешеләре менән Авел-Бейт-Мағахаға килеп етеп, ҡаланы ҡамауға алды һәм ҡала диуары тирәләй уба күтәрҙе. Йоав яугирҙәре диуарҙы емерергә тырышҡанда, 16бер аҡыллы ҡатын ҡала диуарынан:

– Тыңлағыҙ әле, тыңлағыҙ! Йоавты бында саҡырығыҙ, минең уға әйтәһе һүҙем бар! – тип ҡысҡырҙы.

17Йоав яҡынлашҡас, ҡатын:

– Йоав һин булаһыңмы? – тип һораны.

– Мин булам, – тип яуап бирҙе ул.

– Мин ҡолоңдо тыңла әле, – тине ҡатын.

– Тыңлайым, – тине Йоав.

18– Борон замандарҙа: «Кәңәш кәрәк булһа, Авелдан һора», тигәндәр. Эште ана шулай хәл иткәндәр. 19Беҙҙең ҡала Исраилдың тыныс, тоғро ҡалаларының береһе, һин Исраил ҡалаларының әсәһе һаналған ошо ҡаланы юҡ итергә уйлайһыңмы? Ни өсөн Раббының биләмәһен емерергә теләйһең? – тип һораны ҡатын.

20– Уйымда ла юҡ! Берәй нәмәне юҡ итһәм, емерһәм, мине ҡәһәр һуҡһын! – тип яуап бирҙе Йоав. – 21Эш улай тормай. Әфраим тауҙары яғынан Бихри улы Шевағ тигән бер әҙәм Дауыт батшаға ҡаршы баш күтәрҙе. Миңә ул ғына кәрәк. Уны тотоп бирһәгеҙ, мин ҡалағыҙҙы тыныслыҡта ҡалдырам.

– Уның башы ошо диуарҙан ырғытылыр, – тине ҡатын Йоавҡа.

22Шунан ҡатын, ҡала халҡына мөрәжәғәт итеп, үҙенең аҡыллы кәңәшен бирҙе. Бихри улы Шевағтың башын киҫеп, Йоавҡа ырғыттылар. Шунан һуң Йоав мөгөҙ ҡысҡыртты ла һуғышсылар ҡаланы ташлап, өйҙәренә таралышты. Йоав иһә Йәрүсәлимгә батша янына ҡайтты.

23[•]Йоав бөтә Исраил ғәскәренең башлығы ине. Йеһоядағ улы Бенаяһ керетиҙәр менән пелеҫиҙәргә етәкселек итте[+]. 24Адорам – мәжбүри эшләүселәр өҫтөнән күҙәтсе, Ахилуд улы Йеһошафат – йылъяҙмасы,[+] 25Шеуа – кәтип, Садоҡ менән Әвйәҫәр ҡаһиндар,[†][+] 26Яирҙан Ғира иһә Дауыттың ҡаһины ине.

#### 21


Аслыҡ

1Дауыт[†] батшалыҡ иткән дәүерҙә өс йыл рәттән аслыҡ булды. Дауыт Раббынан һораны һәм Раббы[†]:

– Быларҙың барыһына ла Шаул[†] һәм уның ҡан көҫәүсе нәҫел-ырыуы ғәйепле, сөнки Шаул Ғивғон халҡын ҡырғайны, – тип яуап ҡайтарҙы.

2Ахырҙа батша, Ғивғон кешеләрен саҡырып алып, улар менән һөйләште. Ғивғон кешеләре Исраил[†] ырыуҙарынан түгел ине, әмөриҙәрҙән ҡалғайны улар. Исраилдар уларға зыян килтермәҫкә ант иткәйне. Әммә Шаул, Исраил менән Йәһүҙәнең[†] мәнфәғәтен ҡайғыртып, уларҙы ҡырып бөтөрөргә тырышҡайны[+]. 3Дауыт Ғивғон кешеләренән:

– Һеҙгә мин нимә эшләй алам? Исраилдың гонаһын[†] юйыр өсөн һәм һеҙҙең Раббы халҡына фатихалы булыуығыҙ өсөн ни ҡылырға миңә? – тип һораны.

4Улар батшаға:

– Шаулдың нәҫел-нәсәбенән алтын да, көмөш тә кәрәкмәй беҙгә, бының өсөн Исраилда кемделер үлтереү ҙә кәрәк түгел, – тип яуап бирҙеләр.

– Нимә теләйһегеҙ һуң? Һеҙҙең өсөн бөтәһен дә эшләйем, – тине уларға батша.

5Шунан улар Дауытҡа:

– Шаул беҙҙе, Исраил илендә йәшәмәһендәр тип, ҡырып ташлауҙы һәм юҡ итеүҙе маҡсат итеп ҡуйғайны, – тине. – 6Шуның өсөн уның нәҫел-ырыуынан ете кешене бирегеҙ. Беҙ уларҙы Раббы хозурында, Шаул Гивғаһында, Раббы тауында язаларбыҙ.

– Бирермен, – тине батша[+].

7Әммә батша Шаулдың ейәне, Йонаҫандың улы Мефи-Бошеҫты аяны, сөнки Шаул улы Йонаҫан менән Дауыт Раббы алдында бер-береһенә ант иткәйне[+]. 8Батша Шаулдың Армони һәм Мефи-Бошеҫ исемле улдарын алды. Улар Айяһ ҡыҙы Риспанан тыуған балалар ине. Дауыт тағы Шаулдың ҡыҙы Меравтың биш улын алды. Мерав уларҙы Мехола ҡалаһы кешеһе Барзиллай улы Ғадриилдән тапҡайны[+]. 9Батша уларҙы ғивғондар ҡулына тапшырҙы. Уларҙы Раббы хозурында тау башында язаланылар. Етеһе бергә йән бирҙе. Улар үлтерелгәндә ураҡ башланған, арпа урағының тәүге көндәре ине[+].

10Айяһ ҡыҙы Риспа ҡыл туҡыма алды ла уны шул тау өҫтөндә түшәне. Ураҡҡа төшкәндән алып, күктән ямғырҙар ҡоя башлағансы, ул ошонда ҡалды. Көндөҙ мәйеттәрҙе ҡоштарҙан, ә төндә ҡыр йәнлектәренән һаҡланы. 11Шаулдың йәриәһе[†] Айяһ ҡыҙы Риспаның нимә эшләгәнен Дауытҡа һөйләнеләр. 12Шунан һуң Дауыт Ғилғәд[†] Явешында йәшәүселәрҙән Шаул менән Йонаҫандың һөйәктәрен барып алып ҡайтты. Эш шунда: Шаулды Гилбоағ тауында үлтергәндән һуң, пелештиҙәр[†] уның һәм улының мәйетен Бейт-Шеан майҙанында аҫып ҡуйған була. Ғилғәд Явешы кешеләре уларҙы шунан йәшерен рәүештә алып ҡайта[+].

13Шулай итеп, Дауыт Шаул менән улы Йонаҫандың һөйәктәрен алып ҡайтты; теге язаланған кешеләрҙең һөйәктәрен дә йыйып алдылар. 14Шаул менән улы Йонаҫандың һөйәктәрен Бинйәмин ерендәге Селағ тигән урында Шаулдың атаһы Ҡиштың төрбәһендә дәфен ҡылдылар. Батша нисек бойорһа, шулай эшләнеләр. Шунан һуң Алла[†], исраилдарҙың ялбарыуҙарын ҡабул ҡылып, илде ҡыҙғанды[+].


Пелештиҙәрҙе еңеү


(1 Йыл 21:4-8)

15Пелештиҙәр менән исраилдар араһында яңынан һуғыш башланды. Дауыт үҙенең кешеләрен алып пелештиҙәргә ҡаршы алышҡа сыҡты, әммә уның хәле бөтә башланы. 16Рефалар[†] нәҫеленән Йишби-Бенов тигән бер кеше – уның һөңгөһөнөң баҡыры ғына ла өс йөҙ шекел ауырлығында ине, билендәге ҡылысы ла яңы – Дауытҡа сәнсмәк булды[+]. 17Әммә Серуяһ улы Авишай ярҙамға килеп, Дауытты ҡотҡарып ҡалды, пелешти кешеһен үлтерә сәнсте.

Шунда Дауыттың кешеләре:

– Исраилдың шәме һүнмәһен өсөн, башҡаса һин беҙҙең менән яуға йөрөмәйәсәкһең, – тип ант итте[+].

18Бынан һуң Говта пелештиҙәр менән тағы һуғыш булды. Унда Хушанан Сиббехай рефалар тоҡомонан булған Сафты үлтерҙе[+]. 19Һуңынаныраҡ Говта пелештиҙәр менән тағы бер һуғыш булды. Был алышта Бейт-Ләхәмдән Яғре-Оргимдың улы Әлханан Ғаҫ кешеһе Голиаҫты үлтерҙе. Голиаҫтың һөңгө һабы туҡыу ыҫтаны таяғы оҙонлоҡ ине[+]. 20Һуңғараҡ йәнә бер һуғыш Ғаҫта булды. Унда бер һонтор кәүҙәле кешенең ике ҡулы ла, аяҡтары ла алтышар бармаҡлы булып, бармаҡтары йәмғеһе егерме дүрт ине. Ул да рефалар тоҡомонан. 21Шул әҙәм исраилдарҙы хурларға тотонғас, уны Йонаҫан үлтерҙе. Йонаҫан Дауыттың ағаһы Шимғиҙең улы ине[+]. 22Ошо дүртәүҙең барыһы ла Ғаҫта йәшәгән рефалар тоҡомонан ине, улар Дауыт менән уның кешеләре тарафынан үлтерелде[+].

#### 22


Дауыттың маҡтау йыры


(Зәб 17:1-51)

1[•]Раббы[†] Дауытты[†] бөтә дошмандарынан һәм Шаулдың[†] ҡулынан ҡотҡарған көндө, Дауыт Раббыға бағышлап йыр башҡарҙы. 2Ул былай тине:

«Раббы – ҡаям минең, ҡәлғәм, йолоп алыусым.[†]
3Аллам – ҡаям һәм мин Унда ышыҡ табам;
Ул – ҡалҡаным, ҡотҡарыусы[†] ҡөҙрәтем,
Ҡурсалаусым, һыйынысым,
Һин мине залимдарҙың ҡулынан йолоп алдың![+]
4Маҡтауға лайыҡ Раббымды саҡырырмын,
Дошмандарымдан мин ҡотолормон[+].

5Ҡамап алды мине үлем тулҡындары,
Һәләкәт ташҡыны баштан ашты,[+]
6Үлеләр донъяһының[†] сынйырҙары сырманы мине,
Алда ҡоролған әжәлдең тоҙаҡтары[+].
7Раббыға хәсрәт уртаһынан ялбарҙым,
Алламдан ярҙам һораным.
Ҡорамынан[†] ауазыма ҡолаҡ һалды,
Барып етте Уға зарым[+].

8Раббының асыуы ялҡынланды:
Шул саҡ ер йөҙө сайҡалды ла тетрәне,
Күктәрҙең нигеҙҙәре һелкенде[+].
9Танау тишектәренән төтөн урғылды,
Ауыҙынан ялмаусы ялҡын бөркөлдө,
Әйләнәһендә осҡон сәсрәне[+].
10Аушайтты ла күк ҡабағын, килеп төштө,
Аяҡ аҫты тома ҡараңғылыҡ ине[+].
11Раббы бер кирубҡа[†] менеп осто,
Елдең ҡанаттары өҫтөндә күренде[+].
12Ҡараңғылыҡҡа сорналып,
Ямғыр болоттарынан Үҙенә сатыр ҡорҙо[+].
13Хозурындағы балҡыштан
Баҙлап утлы ҡуҙҙар яуҙы.
14Күктәрҙән күкрәне Раббы,
Юғарыларҙан Юғары ауаз һалды,[+]
15Уҡ атып, дошмандарын туҙҙырҙы,
Йәшен йәшнәтеп, уларҙы тар-мар итте[+].
16Раббының дәһшәтле ауазынан,
Танауы бөркөгән һулышынан
Диңгеҙ тәрәнлектәре күренде,
Донъяның нигеҙҙәре асылды[+].

17Раббы юғарынан ҡул һондо ла мине тотто;
Тәрән һыуҙарҙан күтәреп алды[+].
18Ҡеүәтле дошмандан азат итте,
Минән күпкә көслө булһалар ҙа,
Күрә алмаусыларҙан ҡотҡарҙы[+].
19Бәлә көнөмдә улар ҡаршыма төшкәйне,
Әммә Раббы миңә терәк булды.
20Ул мине иркенлеккә сығарҙы,
Күңеленә хуш килгәнемә күрә ҡотҡарҙы[+].

21Тәҡүәлегемә күрә әжерен бирә Раббы,
Ғәмәлдәремдең сафлығына күрә бүләкләй[+].
22Сөнки мин Раббының юлын тотам,
Алламдан йөҙ бороп, яманлыҡ ҡылмам.
23Уның ҡарарҙарын күҙҙә тотам,
Ҡанун-ҡағиҙәләренән[†] тайпылманым.
24Ҡаршыһында керһеҙ баҫып торам,
Гонаһ[†] ҡылыуҙан һаҡландым[+].
25Раббы минең тәҡүәлегемдең әжерен бирҙе,
Хозурында пак[†] булғанымдың хаҡын ҡайтарҙы.

26Тоғроларға Һин тоғролоҡ күрһәтәһең,
Камилдар менән камилһың.
27Ғәмәлдәрең пак Һинең пактарға.
Мәкерлеләр менән хәйләкәрһең.
28Иҙелгән бәндәләреңде ҡотҡараһың,
Ҡарашың менән тәкәбберҙең башын эйҙерәһең[+].
29Йә Раббым, Һин минең шәмсырағым.
Раббы минең ҡараңғылығымды яҡтырта[+].
30Һинең менән мин ғәскәргә ҡаршы барам,
Аллам менән диуарҙарҙы ашам.

31Алланың юлы камил.
Раббының һүҙе иретеп таҙартылғандай саф.
Ул – Үҙенә һыйынғандар өсөн ҡалҡан[+].
32Раббынан башҡа тағы ла алла бармы?
Аллабыҙҙан башҡа бармы
һыйыныр ҡаябыҙ[+]?
33Алла[†] минең ныҡлы ҡәлғәм,
Ул минең өсөн камил юл аса.
34Аяҡтарымды боландыҡылай етеҙ итә.
Түбәләрҙә мине тотороҡло итә[+].
35Ҡулымды һуғыш һөнәренә өйрәтә –
Беләгем баҡыр йәйәне бөгә ала[+].
36Ҡотҡарыусы ҡалҡан бирҙең миңә,
Ярҙамың мине мәртәбәле итә.
37Һин аҙымдарымды киңәйтәһең,
Шуға күрә хәлһеҙләнмәҫ аяҡтарым.

38Дошмандарымды эҙәрләп ҡырҙым.
Тар-мар итмәйенсә боролманым.
39Уларҙы иҙә туҡманым, бүтән ҡалҡа алманылар,
Табан аҫтында аунап ҡалдылар.
40Алыш өсөн ҡеүәт менән билем быуҙың,
Ҡаршы баш ҡалҡытҡандарҙы аяҡ аҫтыма бырғаның[+].
41Дошмандарҙы арҡалары менән борҙоң,
Миңә үс тотоусыларҙы тар-мар иттем[+].
42Инәлделәр, әммә ҡотҡарыусы табылманы;
Раббыны саҡырҙылар, Ул яуап ҡайтарманы[+].
43Ерҙәге саң-туҙан һымаҡ уларҙы борҡоттом,
Урам бысрағы ише иҙгеләп тапаланым[+].
44Һин мине халҡымдың фетнәләренән ҡотҡарҙың,
Ҡәүемдәргә башлыҡ итеп һаҡланың,
Үҙем белмәгән халыҡтар миңә хеҙмәт итә[+].
45Яттар алдымда яҡшатланалар,
Тауышымды ишетеү менән буйһоналар[+].
46Йөрәктәре тетрәп, ҡалтырашып,
Ҡәлғәләренән сығалар[+].

47Раббы тере!
Һыйынған Ҡаям мөбәрәк булһын!
Ҡотҡарыусы ҡаям – Аллам
Күктәргә күтәрелеп ҙурланһын!
48Минең өсөн үс алыусы Аллам,
Халыҡтарҙы миңә буйһондорған,[+]
49Мине дошмандарымдан ҡотҡарған.
Һөжүм итеүселәрҙән өҫтөн сығарған,
Залим әҙәмдең ҡулынан йолоп алған[+].
50Шуға ят ҡәүемдәр араһында
Һине данлармын, йә Раббым,
Исемеңә мәҙхиә йырлармын[+].

51Үҙе ҡуйған батшаға Ул бөйөк еңеүҙәр бирә,
Үҙенең мәсихе[†] – Дауытҡа һәм тоҡомона
Мәңгелек тоғро мөхәббәтен[†] күрһәтә»[+].

#### 23


Дауыттың һуңғы һүҙҙәре

1Бына Дауыттың[†] һуңғы һүҙҙәре:

«Алла[†] юғары күтәргән,
Яҡуптың Аллаһы мәсехләгән заттың –
Исраилдың[†] һөйөклө йырсыһы
Дауыт Ишай улының һуңғы һүҙҙәре ошо:
2Раббы[†] Рухы минең аша һөйләй,
Телемдең осонда – Уның һүҙе[+].
3Исраил Аллаһы әйтте миңә,
Исраилдың Ҡаяһы былай тине:
„Кешеләргә ғәҙеллек менән,
Алланан ҡурҡып хакимлыҡ иткән шәхес[+]
4Таңғы шәфәҡҡә, аяҙ иртәлә ҡалҡҡан ҡояшҡа,
Ямғырҙан һуң күтәрелгән үлән емелдәүенә тиң“.
5Алла ҡаршыһында минең йорт-ғаиләм дә шулай түгелме?
Ул минең менән мәңгелек килешеү[†] төҙөнө,
Был килешеү ҡаҡшамаҫ һәм ышаныслы.
Ул мине һәр саҡ ҡотҡара, теләгәнемде бирә[+].
6Ә яуыздар сәнскеле үләнгә оҡшар,
Уларҙы хатта ҡулға ала алмаҫтар,
Бары тик сығарып ырғытырҙар.
7Әгәр уға ҡағылыр булһалар,
Ҡулдарына йә тимер нәмә, йә һөңгө һабы алырҙар.
Шул ерҙә үк утта яндырырҙар».


Дауыттың иң ҡаһарман яугирҙәре


(1 Йыл 11:10-41)

8[•]Бына Дауыттың ҡаһарман яугирҙәренең исемдәре:

Тахкемондан Йошев-Башшәвәҫ өс баһадирҙан торған төркөмдөң башлығы ине. Ул, һөңгөһөн һигеҙ йөҙ кешегә ҡаршы күтәреп, бөтәһен бер юлы ҡырып һалды.

9Унан һуң Ахоах нәҫеленән Әлғазар Додо улы – Дауыттың өс батыр яугиренең береһе. Һуғышырға әҙерләнгән пелештиҙәрҙе[†] мәсхәрәләп көлгәндә, ул Дауыт менән бергә ине. Исраилдар алыш майҙанынан кире сигенгәндә лә 10Әлғазар ныҡ торҙо; ҡулы хәлһеҙләнеп, усы ҡылысына йәбешкәнсе пелештиҙәрҙе ҡырҙы. Раббы ул көндә исраилдарға оло еңеү насип итте. Кире боролоп килгән ғәскәр Әлғазар артынан мәйеттәрҙең әйберен йыйып ҡына йөрөнө.

11Унан һуң – Һарарҙан Аге исемле кешенең улы Шамма. Пелештиҙәр һуғышыр өсөн Лехиҙә, унда булған яҫмыҡ баҫыуында, йыйылды. Шунда исраилдар уларҙан ҡаса башланы. 12Шул саҡ Шамма баҫыу уртаһында тороп алды ла ошо ерҙе һаҡлап ҡалды һәм пелештиҙәрҙе тар-мар итте – Раббы исраилдарҙы оло еңеүгә өлгәштерҙе.

13Бер заман ураҡ ваҡытында утыҙ башлыҡ араһынан ошо өс ҡаһарман Ғадуллам мәмерйәһенә Дауыт янына килде. Был мәлдә пелештиҙәр Рефалар[†] үҙәнендә туплам[†] ҡорғайны[+]. 14Дауыт – нығытма эсендә, ә пелешти ғәскәренең алдынғы төркөмө Бейт-Ләхәмдә ине. 15Шунда Дауыт бик ныҡ сарсап:

– Берәйһе миңә Бейт-Ләхәм ҡапҡаһы[†] янындағы ҡоҙоҡтан[†] һыу алып килһә ине! – тине.

16Шунан һуң ошо өс батыр, пелештиҙәр тупламы аша һуғышып үтеп, Бейт-Ләхәм ҡапҡаһы янындағы ҡоҙоҡтан Дауытҡа һыу алып килде. Әммә Дауыт ул һыуҙы эсергә теләмәне, Раббы ризалығына тип ергә түкте[+]. 17Ул шунда былай тине:

– Раббы һаҡлаһын был һыуҙы эсеүҙән! Ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып йөрөгән кешеләрҙең ҡаны бит был!

Эсмәне Дауыт был һыуҙы. Бына ниндәй ҡаһарманлыҡтар күрһәтте ул өс батыр!

18Йоавтың туғаны Серуяһ улы Авишай утыҙ ҡаһармандың башлығы ине. Бер ваҡыт ул, һөңгөһөн күтәреп, өс йөҙ кешене үлтерҙе лә теге өс батыр кеүек дан ҡаҙанды[+]. 19Ул утыҙ батыр араһында иң арҙаҡлыһы ине, уларҙың башлығы булды, әммә теге өсәү иҫәбенә инмәне.

20Ҡавсеилдан Йеһоядағ улы Бенаяһ хәтәр эштәр башҡарған ғәййәр батыр ине. Ул арыҫлан йөрәкле ике Моав[†] егетенең йәнен ҡыйҙы. Ҡарлы көндә һыу йыя торған соҡорға төшөп, бер арыҫлан үлтерҙе[+]. 21Мысырҙың[†] бер бәһлеүән кешеһен дә үлтерҙе ул. Мысырлының ҡулында һөңгө ине, ә Бенаяһ уға ҡаршы таяҡ менән китте. Мысыр кешеһенең ҡулынан һөңгөһөн тартып алып, үҙ ҡоралы менән уның йәнен ҡыйҙы[+]. 22Бына ниндәй батырлыҡтар күрһәтте Йеһоядағ улы Бенаяһ. Ул теге өс батыр кеүек маҡтаулы булды. 23Ул утыҙ ҡаһарман араһында айырылып торһа ла, теге өсәү иҫәбенә инмәй ине.

Дауыт Бенаяһты йәнһаҡсыларының башлығы итеп тәғәйенләне.

24Иң батыр утыҙ яугир иҫәбенә түбәндәгеләр инә:

Йоавтың туғаны Ғасаһил; Бейт-Ләхәмдән Додоның улы Әлханан;[+] 25Хародтан Шамма менән Әлиҡа; 26Пелеттән Хәләс; Теҡоғанан Ғиҡҡыштың улы Ғира; 27Ғанаҫоҫтан Авиғәзәр; Хушанан Мебуннай; 28Ахоахтан Салмон; Нетофанан Маһрай; 29Нетофанан Бағананың улы Хелев; Бинйәмин ырыуының Гивға ҡалаһынан Ривай улы Иттай; 30Пирғаҫондан Бенаяһ; Гағаш үҙәненән Һиддай; 31Ғарванан Ави-Ғалвон; Бархумдан Ғазмауыҫ; 32Шағалбондан Әлъяхба; Яшен улдары; Йонаҫан; 33Һарарҙан Шамма; Һарарҙан Шарар улы Ахиам; 34Мағаханан Ахасбай улы Әлифәләт; Гилонан Ахиҫофел улы Әлиғам;[+] 35Кармәлдән Хесро; Арабтан Пағарай; 36Сованан Йигал Наҫан улы; Ғадтан Бани; 37Ғаммондан Селек; Беероҫтан Нахрай, ул Серуяһ улы Йоавтың ҡорал йөрөтөүсеһе; 38Йетерҙән Ғира менән Гарев; 39хитти Урияһ – йәмғеһе утыҙ ете кеше[+].

#### 24


Дауыттың халыҡ иҫәбен алырға бойороуы


(1 Йыл 21:1-27)

1[•]Раббының исраилдарға[†] ҡаршы тағы асыуы ялҡынланды һәм Ул, Дауытты[†] уларға ҡаршы ҡотортоп:

– Барып, Исраил менән Йәһүҙә[†] халҡының иҫәбен ал, – тине[+].

2Батша үҙенең ғәскәр башлығы Йоавҡа:

– Исраилдың барлыҡ ырыуҙарын – Дандан алып Беер-Шәвәғкә тиклем йөрөп, халыҡтың иҫәбен алығыҙ, мин ҡайҙа күпме кеше барлығын беләйем, – тип бойорҙо[+].

3Әммә Йоав батшаға:

– Аллаң Раббы[†] халыҡтың хәҙерге һанын йөҙ тапҡырға арттырһын, хакимым батшаға шуны күрергә яҙһын! Тик хакимым батшаға был эш ниңә кәрәк? – тип яуапланы[+].

4Ләкин батша һүҙе Йоав һәм уның ғәскәр башлыҡтарынан өҫтөн булып ҡалды. Улар, батша янынан сығып, Исраил халҡын һанарға китте. 5Иордан йылғаһын кисеп, Ғароғер янында, ҡаланың көньяғында туҡталдылар. Ҡала Ғад үҙәне уртаһында, Яғзергә барған юлда урынлашҡайны[+]. 6Улар Ғилғәдкә[†] һәм Ҡадешҡа яҡын булған хиттиҙәр еренә барҙы; Дан[†]-Яғанға барып, Сидонды урап сыҡты, 7Тир ҡәлғәһендә булды, хиууиҙәр менән ҡәнғәниҙәрҙең[†] бөтә ҡалаларын йөрөп сығып, ахырҙа Йәһүҙәнең көньяғындағы Беер-Шәвәғкә килеп сыҡты[+]. 8Улар, бөтә илде урап йөрөп, туғыҙ ай ҙа егерме көндән һуң Йәрүсәлимгә[†] ҡайтып керҙе.

9Йоав батшаға халыҡтың иҫәбен еткерҙе. Ҡулына ҡылыс тоторлоҡ көслө ир-егеттәр Исраилда һигеҙ йөҙ мең, ә Йәһүҙәлә биш йөҙ мең кеше булып сыҡты[+].

10[•]Халыҡ һанын алғандан һуң, Дауыттың йөрәгендә тыныслыҡ бөттө. Дауыт Раббыға:

– Мин былай эшләп, ауыр гонаһ[†] ҡылдым, – тине. – Хәҙер, Раббым, Һиңә ялбарып, шуны һорайым: ҡолоңдоң гонаһын ярлыҡа, аҡылһыҙҙарса эш иткәнмен[+].

11Дауыт иртәгәһен иртән торғас, Ғад пәйғәмбәргә,[†] Дауыттың әүлиәһенә, Раббы һүҙе булды:[+]

12– Бар ҙа Дауытҡа еткер: «Раббы былай тип әйтә: „Мин һиңә өс төрлө яза тәҡдим итәм. Шуларҙың береһен һайлап ал да, Мин һиңә шуны ебәрермен“».

13Ғад Дауытҡа килеп:

– Илеңдә ете йыл аслыҡ булһынмы, әллә өс ай буйына дошмандарың эҙәрләп, уларҙан ҡасып йөрөйһөңмө, йәки илеңдә өс көнгә үләт таралһынмы? Хәҙер уйла ла әйт: Раббыға мин ниндәй яуап бирергә тейешмен? – тип белдерҙе.

14Дауыт Ғадҡа былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Бик ауыр миңә, әммә әҙәм ҡулына ҡалғансы, язаны Раббынан алыу яҡшыраҡ булыр, сөнки Уның рәхимлеге сикһеҙ[+].

15Бынан һуң Раббы исраилдарға шул көндөң иртәһенән алып билдәләнгән ваҡытҡа тиклем үләт ебәрҙе. Дандан Беер-Шәвәғкә тиклем етмеш мең кеше ҡырылды[+]. 16Фәрештә[†] Йәрүсәлимде юҡ итер өсөн ҡулын күтәргәйне, әммә Раббы кире уйлап бәләгә сик ҡуйҙы. Ул халыҡты ҡырған фәрештәгә:

– Етер, ҡулыңды төшөр! – тине.

Раббы фәрештәһе был ваҡытта йевуси халҡынан булған Арауна тигән кешенең ырҙыны янында тора ине[+].

17Дауыт, халыҡты ҡырған фәрештәне күргәс, Раббыға былай тине:

– Мин гонаһ ҡылдым, енәйәтте мин эшләнем. Ә был кешеләрҙең, Һинең һарыҡтарыңдың, ниндәй ғәйебе бар һуң? Ҡулыңды миңә һәм атайым йортона төшөрһәнә.

18[•]Шул көндә Ғад, Дауытҡа килеп:

– Бар, йевуси Араунаның ырҙынында Раббыға ҡорбан[†] усағы эшлә, – тине.

19Дауыт Раббының Ғад аша бойорған һүҙен үтәргә китте. 20Арауна батшаның ярандары менән үҙенә табан килә ятҡанын күрҙе лә, уларҙың ҡаршыһына сығып, Дауыттың алдында ергә тиклем бөгөлөп баш эйҙе.

21– Хакимым батша үҙенең ҡолона ниңә килде? – тип һораны.

– Халыҡтың үләттән ҡырылыуы туҡталһын өсөн, мин Раббыға ҡорбан усағы эшләргә һинең ырҙыныңды һатып алырға итәм, – тине Дауыт[+].

22– Хакимым батша, ҡорбан килтереү өсөн нимә кәрәк, бөтәһен дә алһын. Тотош яндырыу өсөн үгеҙҙәр ҙә, утын өсөн ашлыҡ һуҡҡыс менән ҡалыптар ҙа бар[+]. 23Батшаға барыһын да бирәм, – тине Арауна һәм: – Аллаң Раббы һинән риза була күрһен, – тип өҫтәне.

24Әммә батша Араунаға:

– Юҡ, мин һиңә бөтәһе өсөн дә тулы хаҡын түләйем, Аллам Раббыға бушҡа алғанды ҡорбан итә алмайым, – тип яуап ҡайтарҙы.

Дауыт ырҙын менән үгеҙҙәрҙе илле шекел көмөшкә һатып алды. 25Дауыт шул урында Раббыға бағышлап ҡорбан усағы эшләне һәм тотош яндырыу, татыулыҡ ҡорбандары килтерҙе. Шунан һуң Раббы шәфҡәтен һалды һәм исраилдарҙың үләттән ҡырылыуы туҡталды[+].

### ІІІ Батшалар

#### ІІІ Батшалар

ІІІ Батшалар


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Инеш һүҙ


Батшалар. Өсөнсө китап

Был китапта Исраил халҡының дәүләте һәм Раббы Алла менән мөнәсәбәттәре тураһында хикәйәләү дауам итә. Унда күп батшалар тураһында һүҙ бара, һәм йәһүд традицияһында ул киләһе китап менән бергә «Батшалар китабы» тип атала. Китапты өс төп өлөшкә бүлергә мөмкин: 1) Батша хакимлығының Дауыттан уның улы Сөләймәнгә күсеүе (1–2-се бүлектәр); 2) Сөләймәндең батшалыҡ итеүе һәм уның ҡаҙаныштары (3–11-се бүлектәр). Китаптың был киҫәгендә Йәрүсәлимдә Алла ҡорамы төҙөлөшөнә айырым иғтибар бирелә (5–8-се бүлектәр); 3) Халыҡтың ике дәүләткә бүленеүе: төньяҡта – Исраил, көньяҡта – Йәһүҙә, һәм был ике дәүләт батшаларының беҙҙең эраға тиклем ІX быуат уртаһына ҡәҙәр хакимлыҡ итеүе (12–22-се бүлектәр).

Автор һәр хакимды уның Раббы Аллаға тоғролоғо йәһәтенән баһалай. Батша бөтә күңеле менән тик Раббыға инанһа, тик Уны тыңлаһа, дәүләт сәскә ата. Батша илаһтарға табынһа һәм Алла ҡушҡандарҙы үтәмәһә, ҡаза килә.

Китапта батшаларҙан башҡа Алла пәйғәмбәрҙәре мөһим урын алып тора. Улар халыҡҡа Алла ихтыярын еткергән, кешеләрҙе Алла юлына ҡайтарыр өсөн үҙҙәре лә ваҡиғалар барышына әүҙем ҡыҫылған. Ул замандағы Алла пәйғәмбәрҙәре араһында Ильяс иң мөһим пәйғәмбәр һанала, һәм китаптың аҙаҡҡы өлөшөнөң төп шәхесе тип батшалар түгел, ә ул иҫәпләнергә хаҡлы.

#### 1


Дауыт батшаның һуңғы йылдары

1Дауыт[†] батша бик ныҡ ҡартайғайны инде. Өҫтөнә ҡатлап-ҡатлап юрған япһалар ҙа, ул йылына алманы. 2Шунан уға ярандары:

– Хакимыбыҙ батша! – тине. – Яныңда булып һине ҡараһын, ҡуйыныңа ятып һине йылытһын өсөн, хакимыбыҙ батшаға бер йәш ҡыҙ табайыҡ[+].

3Исраилдың[†] бөтә биләмәләренән сибәр бер ҡыҙ эҙләнеләр һәм, Шунем ҡалаһынан Авишаг һылыуҙы һайлап, батшаға алып килделәр[+]. 4Ҡыҙ ифрат сибәр ине. Ул һәр ваҡыт батша янында булды, уға хеҙмәт итте. Әммә батша уның менән яҡынлыҡ ҡылманы.


Адонияһтың үҙен батша тип иғлан итеүе

5Дауыттың Хаггиҫтан тыуған улы Адонияһ, эреләнеп:

– Мин батша булам! – тип йөрөй башланы.

Үҙенә яу арбалары, һыбайлылар булдырҙы, алдынан һәр саҡ илле кеше йүгереп барыр ине[+]. 6Атаһы иһә бер ваҡытта ла уны: «Нишләп улай итәһең?» – тип тыйманы. Авшаломдан ҡала донъяға килгән Адонияһ төҫкә-башҡа уның һымаҡ уҡ сибәр ине[+]. 7Адонияһ Серуяһ улы Йоав менән Әвйәҫәр ҡаһиндан[†] кәңәш һорай торған булды. Был икәү Адонияһ яҡлы ине[+]. 8Әммә Садоҡ ҡаһин, Йеһоядағ улы Бенаяһ, Наҫан пәйғәмбәр,[†] Шимғи, Реғи һәм Дауыттың йәнһаҡсылары Адонияһ яғына сыҡманы[+].

9Адонияһ Рогел инеше янындағы Зохәләҫ ташына килеп ваҡ мал, үгеҙ һәм һимертелгән башмаҡтар салды ла бөтә ағай-энеләрен, йәғни батша улдарын, батшаға хеҙмәт иткән барлыҡ Йәһүҙә[†] кешеләрен саҡырҙы[+]. 10Әммә Наҫан пәйғәмбәргә, Бенаяһҡа, батшаның йәнһаҡсылары һәм ҡустыһы Сөләймәнгә[†] өндәшмәне[+].


Сөләймәндең тәхеткә ултырыуы

11Наҫан Сөләймәндең әсәһе Баҫ-Шевағтан:

– Хаггиҫ улы Адонияһтың үҙен батша итеп иғлан иткәнен ишеттеңме? – тип һораны. – Ә хакимыбыҙ Дауыт был хаҡта белмәй. 12Инде кәңәш бирергә рөхсәт ит: үҙеңдең һәм улың Сөләймәндең ғүмерен һаҡлау сараһын күр! 13Бар, Дауыт батша янына ин дә әйт: «Хакимым батша, „Минән һуң улың Сөләймән батша булыр, тәхетемә ул ултырыр“, тип мин ҡолоңа ант итмәнеңме ни? Шулай икән, ни өсөн һуң Адонияһ батша булды?» – тип һора[+]. 14Һин батша менән һөйләшкән ваҡытта, мин дә инермен, һүҙҙәреңде ҡеүәтләрмен.

15Баҫ-Шевағ батша янына уның йоҡо бүлмәһенә инде. Батша ныҡ ҡартайғайны һәм уға Шунем ҡалаһынан Авишаг хеҙмәт итә ине. 16Баҫ-Шевағ батша алдында теҙләнеп ергә ҡапланды.

– Нимә теләйһең? – тип һораны батша.

17– Хакимым, минән һуң улың Сөләймән батша булыр, тәхетемә ул ултырыр, тип мин ҡолоңа Аллаң Раббы[†] исеме менән ант иткәйнең, – тине Баҫ-Шевағ. 18– Әле иһә Адонияһ батша булған, ә һин, хакимым, бер нәмә лә белмәйһең. 19Ул бөгөн үгеҙ, һимертелгән башмаҡтар, бик күп ваҡ мал салып, батшаның барлыҡ улдарын, Әвйәҫәр ҡаһинды, ғәскәр башлығы Йоавты саҡырған, ә ҡолоң Сөләймәнгә әйтмәне. 20Хакимым батша! Бөтә Исраилдың күҙе һиндә: үҙеңдән һуң тәхетеңә кем ултырасағын иғлан иткәнеңде көтәләр. 21Юғиһә, хакимым батша ата-бабалары хозурына күскәс, мин һәм улым Сөләймән енәйәтсе булып ҡалырбыҙ.

22Баҫ-Шевағ батша менән һөйләшкән арала, Наҫан пәйғәмбәр килеп етте. 23Дауытҡа:

– Наҫан пәйғәмбәр килде, – тип хәбәр иттеләр. Пәйғәмбәр, батша янына инеп, йөҙтүбән ергә ҡапланды.

24– Хакимым батша, минән һуң Адонияһ батша булыр, тәхетемә ул ултырыр, тип үҙең әйттеңме? – тип һораны Наҫан. – 25Сөнки ул бөгөн ҡырға сығып бик күп үгеҙ, һимертелгән башмаҡ һәм ваҡ мал салды. Батшаның бөтә улдарын, ғәскәр башлыҡтарын, Әвйәҫәр ҡаһинды саҡырҙы. Әле барыһы ла уның янында ашап-эсеп ултыралар, «Йәшәһен Адонияһ батша!» – тип ҡысҡыралар[+]. 26Әммә ул мин ҡолоңдо, Садоҡ ҡаһинды, Йеһоядағ улы Бенаяһты һәм ҡолоң Сөләймәнде саҡырманы. 27Хакимым батша, былар барыһы ла һинең ихтыярың буйынса эшләндеме? Беҙ ҡолдарыңа хакимым батшанан һуң тәхетеңә кем ултырасағын әйтеп торманыңмы?

28– Миңә Баҫ-Шевағты саҡырығыҙ! – тине Дауыт батша.

Баҫ-Шевағ уның янына килеп баҫты.

29Батша ант итеп:

– Йәнемде бөтә бәлә-ҡазаларҙан йолоп алған тере Раббы шаһит! – тине. –[+] 30«Минән һуң улың Сөләймән батша булыр, тәхетемә ул ултырыр», – тип Исраил Аллаһы Раббы исеме менән әйткән антымды бөгөн бойомға ашырам.

31Баҫ-Шевағ батшаның алдында теҙләнеп йөҙтүбән ергә ҡапланды ла:

– Хакимым Дауыт батша мәңге йәшәһен! – тине[+].

32– Миңә Садоҡ ҡаһинды, Наҫан пәйғәмбәрҙе, Йеһоядағ улы Бенаяһты саҡырығыҙ, – тине Дауыт батша. Барыһы ла йыйылғас, 33батша уларға былай тине:

– Ярандарымды алығыҙ ҙа, улым Сөләймәнде минең ҡасырыма ултыртып, Гихон шишмәһенә алып барығыҙ[+]. 34Шунда Садоҡ ҡаһин менән Наҫан пәйғәмбәр уны Исраилға батша итеп мәсехләһен. Унан борғо ҡысҡыртып: «Йәшәһен Сөләймән батша!» – тип тәбрикләгеҙ[+]. 35Шунан уның менән ҡалаға күтәрелегеҙ, ул килеп тәхетемә ултырыр һәм минең урыныма батша булыр. Мин уны Исраил менән Йәһүҙәгә хаким итеп ҡуйҙым.

36– Амин! – тип яуапланы Йеһоядағ улы Бенаяһ. – Хакимым батшаның Аллаһы Раббының ихтыяры шулай булһын! 37Раббы нисек хакимым батша менән булған, Сөләймән менән дә шулай бергә булһын, уның тәхетен хакимым Дауыт батшаның тәхетенән дә бөйөгөрәк итһен!

38Садоҡ ҡаһин, Наҫан пәйғәмбәр, Йеһоядағ улы Бенаяһ, керетиҙәр менән пелеҫиҙәр[*] барып Сөләймәнде батшаның ҡасырына мендерҙеләр ҙә Гихон шишмәһенә алып килделәр[+]. 39Садоҡ ҡаһин, Изге сатырҙан[†] зәйтүн майы[†] һалынған мөгөҙ алып сығып, Сөләймәнде мәсехләне. Борғо ҡысҡырттылар һәм барса халыҡ: «Йәшәһен Сөләймән батша!» – тип һөрән һалды. 40Һыбыҙғылар уйнап, йырлап-бейеп Сөләймәндең артынан эйәрҙеләр. Улар шул тиклем ҡыуанды, хатта тауыштарынан ер тетрәгән кеүек булды.

41Адонияһ менән ҡунаҡтары табындан ҡуҙғалып ҡына тора ине, халыҡтың геүләшкәне ишетелде.

– Ҡалала ниндәй шау-шыу ул? – тип һораны Йоав борғо тауышына ҡолаҡ һалып.

42Ул һүҙен тамамларға ла өлгөрмәне, Әвйәҫәр ҡаһиндың улы Йонаҫан килеп етте.

– Кил әле, һинең кеүек ир аҫылы яҡшы хәбәр килтерер ул, – тине Адонияһ[+].

43– Юҡ шул, – тип яуапланы Йонаҫан. – Хакимыбыҙ Дауыт Сөләймәнде батша итте. 44Батша Садоҡ ҡаһинға, Наҫан пәйғәмбәргә, Йеһоядағ улы Бенаяһҡа, керетиҙәр менән пелеҫиҙәргә уны оҙата барырға ҡушты. Улар Сөләймәнде батшаның ҡасырына мендерҙеләр[+]. 45Садоҡ ҡаһин менән Наҫан пәйғәмбәр Гихонда Сөләймәнде батша итеп мәсехләне. Шунан ҡайттылар ҙа ҡыуанышалар, бөтә ҡала шау-гөр килә. Һеҙ ишеткән тауыш шул. 46Сөләймән батша тәхеткә ултырҙы инде[+]. 47Батша ярандары: «Аллаң Сөләймәндең исемен һинең исемеңдән дә данлыраҡ, тәхетен һинең тәхетеңдән дә бөйөгөрәк ҡылһын!» – тип хакимыбыҙ Дауытты ҡотларға барҙы. Батша түшәгендә килеш сәждә ҡылып:[+] 48«Бөгөн минең вариҫымды тәхетемә ултыртҡан һәм шуны үҙ күҙҙәрем менән күрергә насип иткән Исраил Аллаһы Раббы мөбәрәк булһын!» – тине.

49Быны ишеткәс, Адонияһтың ҡунаҡтары хәүефкә батып урындарынан торҙо һәм һәр кем үҙ юлына ашыҡты. 50Сөләймәндән ҡото осҡан Адонияһ иһә Изге сатырҙағы ҡорбан[†] усағының мөгөҙҙәренә барып йәбеште[+].

51Был хаҡта Сөләймәнгә хәбәр иттеләр.

– Адонияһ Сөләймән батшанан ҡурҡа, – тинеләр. – Ҡорбан усағының мөгөҙҙәрен тотҡан да: «Башта Сөләймән батша мин ҡолон ҡылыс менән сапҡылап үлтермәҫкә ант итһен», – тип әйтә.

52– Әгәр ул намыҫлы кеше булып ҡала алһа, башындағы бер бөртөк сәсе лә ергә төшмәҫ, – тип яуапланы Сөләймән. – Ә инде эсендә мәкер бар икән, үлтерелер[+].

53Сөләймән батша кешеләр ебәреп Адонияһты ҡорбан усағынан килтертте. Адонияһ инеп уның алдында ергә ҡапланды. Сөләймән уға:

– Бар, өйөңә ҡайт, – тине.

#### 2


Дауыттың Сөләймәнгә васыяты

1Әжәле яҡынлашҡас, Дауыт[†] батша улы Сөләймәнгә[†] былай тип васыят әйтте:

2– Инде мин һәр кемде көткән юлға китермен. Ә һин, улым, ныҡ бул, һәр саҡ ир булып ҡал[+]. 3Аллаң Раббының талаптарын еренә еткереп үтә. Уның юлында йөрө, Муса[†] ҡанунында[†] яҙылғанса, Алланың ҡағиҙәләрен, бойороҡтарын, ҡарарҙарын, күрһәтмәләрен тот. Шул саҡта, ҡайҙа ғына барһаң да, нимә генә эшләһәң дә, һиңә уңыш юлдаш булыр[+]. 4Шул ваҡытта Раббының миңә: «Әгәр улдарың Минең хозурымда хаҡ юлдан йөрөһә, бөтөн йөрәге һәм бар булмышы менән Миңә тоғро булһа, Исраил[†] тәхетендә нәҫелең ҡоромаҫ», – тип әйткән һүҙҙәре бойомға ашыр[+].

5Тағы ла шул: Серуяһ улы Йоавтың миңә ниндәй яуызлыҡ ҡылғанын беләһең. Ул Исраил ғәскәренең ике башлығы Нер улы Авнер менән Йәҫәр улы Ғамасаны тыныслыҡ мәлендә һуғыш ваҡытындағылай үлтерҙе һәм билендәге билбауы менән аяғындағы ҡатаһын ҡанға буяны[+]. 6Аҡылыңа таянып эш ит, әммә Йоавтың сал сәсле башына үлеләр донъяһына[†] тыныс ҡына китергә ихтыяр бирмә. 7Ғилғәд[†] кешеһе Барзиллайҙың улдарына мәрхәмәт[†] ҡыл, табыныңда ултырғандар араһында уларға ла урын бир, сөнки Авшалом ағайыңдан ҡасып барған сағымда улар миңә ныҡ ярҙам итте[+]. 8Йәнә тағы Бинйәмин ырыуының Бахурим ҡалаһынан Гера улы Шимғи ҙә яныңда йөрөй. Маханаимға китеп барғанымда ул мине бик ауыр һүҙҙәр әйтеп ҡәһәрләне. Әммә Иордан буйында ҡаршыма сыҡҡас: «Мин һине ҡылыстан үткәрмәйем!» – тип Раббы[†] исеме менән ант иттем[+]. 9Шулай ҙа уны язаһыҙ ҡалдырма. Һин аҡыллыһың, уны нимә эшләтергә үҙең белерһең. Әммә уның сал сәсле башы үлеләр донъяһына ҡанға батып инһен.


Дауыттың вафаты


(1 Йыл 29:26-28)

10Дауыт донъя ҡуйып, ата-бабалары хозурына күсте һәм Дауыт ҡалаһында[†] ерләнде[+]. 11Дауыт ете йыл Хевронда, утыҙ өс йыл Йәрүсәлимдә[†] идара итте һәм Исраил халҡына йәмғеһе ҡырҡ йыл батша булды[+].

12Сөләймән атаһы Дауыттың тәхетенә ултырҙы һәм уның батшалығы бик ҡеүәтле булды[+].


Адонияһтың үлеме

13Хаггиҫ улы Адонияһ Сөләймәндең әсәһе Баҫ-Шевағҡа килде.

– Яҡшылыҡ менән йөрөүеңме? – тип һораны Баҫ-Шевағ.

– Яҡшылыҡ менән, – тип яуапланы Адонияһ. 14Шунан: – Һиңә әйтәһе һүҙем бар ине, – тип дауам итте.

– Һөйлә, – тине Баҫ-Шевағ.

15– Үҙең белеп тораһың, батшалыҡ минеке булырға тейеш ине, – тине Адонияһ. – Бөтә Исраил миңә буласаҡ батша тип ҡарай ине. Әммә батшалыҡ ҡустым ҡулына күсте, Раббы ихтыяры шулай булды[+]. 16Әле килеп, минең бер теләгем бар. Зинһар, шуны кире ҡаҡмаһаң ине.

– Әйт, – тине Баҫ-Шевағ.

17– Сөләймән батша һиңә ҡаршы килмәҫ, – тине Адонияһ. – Унан һора әле, Шунем ҡыҙы Авишагты миңә кәләш итеп бирһен[+].

18– Ярай, һинең хаҡта батша менән һөйләшермен, – тип яуапланы Баҫ-Шевағ.

19Баҫ-Шевағ Адонияһтың теләге тураһында һөйләшергә Сөләймән батшаға китте. Батша әсәһен аяғөҫтө баҫып, хөрмәтләп ҡаршы алды, уға баш эйҙе, шунан ҡабат тәхетенә ултырҙы. Әсәһе өсөн дә тәхет ҡуйҙырҙы. Баҫ-Шевағ батшаның уң яғынан урын алғас:

20– Һиңә бәләкәс кенә үтенесем бар ине, зинһар, һүҙемде йыҡма, – тип һүҙ башланы.

– Һөйлә, әсәй, һүҙеңде йыҡмам, – тип яуапланы батша.

21– Шунем ҡыҙы Авишагты ағайың Адонияһҡа ҡатын итеп бирһәң ине, – тине Баҫ-Шевағ.

22– Нишләп Адонияһҡа Шунем ҡыҙы Авишагты һорайһың? – тине Сөләймән әсәһенә. – Һин уға батшалыҡты ла һора. Ул бит миңә ағай. Әвйәҫәр ҡаһин[†] менән Серуяһ улы Йоав та уның яҡлы[+].

23Шунан Сөләймән батша Раббы исеме менән ант итте:

– Әгәр Адонияһтың был теләге башына етмәһә, мине Раббының ҡаты ҡәһәре һуҡһын! – тине. – 24Хәҙер иһә миңә ныҡлыҡ биргән, атайым Дауыттың тәхетенә ултыртҡан, вәғәҙәһен ғәмәлгә ашырып, батшалыҡты минең ғаиләмә биргән тере Раббы шаһит: Адонияһ бөгөн үк үлтереләсәк![+]

25Сөләймән батша Йеһоядағ улы Бенаяһҡа бойороҡ бирҙе. Бенаяһ барып Адонияһты үлтерҙе[+].


Әвйәҫәрҙең һөргөнгә ебәрелеүе,


Йоавтың үлеме

26Ә Әвйәҫәр ҡаһинға батша:

– Һин Ғанаҫоҫтағы биләмәңә ҡайтып кит. Үлемгә лайыҡһың, тик әлегә һиңә теймәйем, сөнки атайым Дауыт алдынан Раббы Хакимдың Килешеү һандығын[†] күтәреп барҙың, атайым кисергән бөтә ауырлыҡтарҙы уртаҡлаштың, – тине[+].

27Сөләймән Әвйәҫәрҙе Раббының ҡаһины булыу хоҡуғынан мәхрүм итте. Шул рәүешле Раббының Шилола Ғәли нәҫеленә ҡарата әйткән һүҙҙәре бойомға ашты[+].

28Был хәбәр Йоавҡа ла барып етте. Ул Авшаломды яҡлашмаһа ла, Адонияһ яғында йөрөгәйне. Шуға күрә Раббының сатырына ҡасты һәм ҡорбан[†] усағының мөгөҙҙәренә барып йәбеште[+]. 29Йоавтың Раббы сатырына йәшенеп, ҡорбан усағы янында торғанын Сөләймән батшаға еткерҙеләр. Сөләймән Йеһоядағ улы Бенаяһты ебәреп:

– Бар, уны үлтер! – тип әмер бирҙе.

30Бенаяһ Раббының Изге сатырына[†] барып Йоавҡа:

– Батша һиңә бынан сығырға бойорҙо, – тине.

– Юҡ, мин ошонда үләм, – тип ҡаршылашты Йоав.

Бенаяһ кире барып батшаға Йоавтың яуабын еткерҙе.

31– Үҙе нисек әйткән, шулай эшлә, – тине батша. – Үлтер ҙә күм. Йоав түккән ғәйепһеҙ ҡандың ҡоһорон минән һәм атам нәҫеленән алып ташла[+]. 32Раббы ул түккән ҡанды уның үҙ башына төшөрәсәк. Ул, атайым Дауытҡа белдермәйенсә, һис бер ғәйепһеҙгә үҙенән һәйбәтерәк һәм тоғрораҡ ике кешене – Исраил ғәскәре башлығы Авнер Нер улын һәм Йәһүҙә[†] ғәскәре башлығы Ғамаса Йәҫәр улын ҡылыстан үткәрҙе[+]. 33Уларҙың ҡаны мәңгелеккә Йоавтың һәм тоҡомоноң башына төшһөн. Ә Дауытҡа һәм тоҡомона, уның ғаиләһенә һәм тәхетенә Раббы мәңгегә именлек бирһен!

34Йеһоядағ улы Бенаяһ барып Йоавты үлтерҙе лә мәйетен өйөнөң эргәһендәге ҡырҙа күмделәр. 35Батша Йеһоядағ улы Бенаяһты Йоав урынына ғәскәр башлығы итеп ҡуйҙы. Ә Садоҡ Әвйәҫәр урынына ҡаһин итеп тәғәйенләнде[+].


Шимғиҙең үлеме

36Шунан батша Шимғиҙе саҡыртып алды. Уға:

– Үҙеңә Йәрүсәлимдә бер йорт һалдыр ҙа шунда йәшә, – тине. – Унан бер ҡайҙа ла китмә[+]. 37Бел, Йәрүсәлимдән сығып Ҡидрон үҙәнен үткән көнөңдә мотлаҡ үләсәкһең. Әжәлеңә үҙең ғәйепле булырһың[+].

38– Ярай, – тине Шимғи батшаға. – Хакимым батша нисек бойорған, ҡолоң шулай эшләр.

Шулай итеп, Шимғи оҙаҡ ваҡыт Йәрүсәлимдә йәшәне.

39Өс йыл үткәс, Шимғиҙең ике ҡоло Ғаҫ батшаһы Ахиш Мағаха улына ҡасып китте. Шимғигә ҡолдарының Ғаҫта булыуы хаҡында хәбәр иттеләр[+]. 40Быны ишеткәс, ул ишәген эйәрләне лә ҡолдарын эҙләп Ахишҡа юлланды һәм уларҙы Ғаҫтан алып ҡайтты.

41Шимғиҙең Йәрүсәлимдән Ғаҫҡа барып ҡайтыуын Сөләймәнгә еткерҙеләр. 42Батша Шимғиҙе саҡыртып алды ла былай тине:

– Һиңә: «Бел, Йәрүсәлимдән сығып берәй ергә барған көнөңдә мотлаҡ үләсәкһең» тип, Раббының исеме менән ант иттереп киҫәтмәнемме ни? Һин иһә: «Ярай, мин бөтәһен дә аңланым», – тинең. 43Шулай булғас, ни өсөн Раббының исеме менән биргән вәғәҙәңде боҙҙоң һәм минең бойороғомдо үтәмәнең[+]?

44Шунан батша:

– Атам Дауытҡа ҡылған яуызлыҡтарыңды бик яҡшы беләһең. Раббы уларҙың ҡоһорон үҙ башыңа төшөрәсәк, – тип дауам итте. –[+] 45Ә Сөләймән батша фатихалы булыр, Дауыттың тәхете Раббы ҡаршыһында мәңге ныҡ торор![+]

46Батша Йеһоядағ улы Бенаяһҡа әмер бирҙе. Ул барып Шимғиҙе үлтерҙе.

Шулай итеп, Сөләймән батшалыҡты ныҡлап үҙ ҡулына алды.

#### 3


Сөләймәндең Раббынан зирәк аҡыл һорауы


(2 Йыл 1:3-12)

1[•]Сөләймән[†] Мысыр[†] фирғәүененең[†] ҡыҙына өйләнде. Шул рәүешле ул фирғәүен менән туғанлашты. Кәләшен Дауыт ҡалаһына[†] төшөрҙө. Батша һарайын, Раббы[†] ҡорамын[†] һәм Йәрүсәлимде[†] уратып диуарҙар төҙөгәнгә тиклем шунда йәшәнеләр[+]. 2Халыҡ төрлө табыныу ҡалҡыулыҡтарында ҡорбан[†] салды, сөнки ул ваҡытта Раббы исеменә бағышланған ҡорам төҙөлмәгәйне әле. 3Сөләймән атаһы Дауыттың[†] васыяты буйынса йәшәп, Раббыға һөйөүен раҫланы, табыныу ҡалҡыулыҡтарында ғына ҡорбан салды, хуш еҫ төтәҫләне[+].

4Батша ҡорбан салыр өсөн Ғивғон ҡалаһына йүнәлде, сөнки иң мөһим табыныу ҡалҡыулығы[†] шунда ине. Сөләймән ошондағы ҡорбан усағында меңләп тотош яндырыу ҡорбаны килтерҙе[+]. 5Ғивғонда сағында Алла[†] Раббы төндә Сөләймәндең төшөнә инеп:

– Минән теләгәнеңде һора, – тине[+].

6Сөләймән Уға:

– Һин атайым Дауытҡа, Үҙеңдең ҡолоңа, Һиңә тоғро булғаны, ихлас күңелдән Һинең юлыңдан йөрөгәне өсөн бөйөк һәм тоғро мөхәббәтеңде[†] күрһәттең, – тип яуап ҡайтарҙы. – Уны Үҙеңдең оло мәрхәмәтеңдән[†] ҡалдырмай, бөгөн тәхетендә ултыртыр өсөн бер ул бирҙең.

7Йә Раббым Аллам! Әле быуыны ла ҡатмаған, ҡайҙан инеп, ҡайҙан сығырын да белмәгән мин ҡолоңдо атайым Дауыт урынына батша итеп ҡуйҙың[+]. 8Инде ҡолоң Һин Үҙеңә һайлап алған халыҡтың, иҫәпһеҙ-хисапһыҙ бөйөк халыҡтың араһында[+]. 9Шуға күрә миңә яҡшы менән яманды айырырлыҡ, халҡыңа ғәҙел хөкөм ҡылырлыҡ аҡыл бирһәң ине. Юғиһә Һинең ошо тиклем күмәк халҡыңа идара итеү кемдең ҡулынан килһен[+]?

10Сөләймәндең был теләге Раббы Хакимдың күңеленә хуш килде. 11Алла уға былай тине:

– Үҙеңә оҙон ғүмер түгел, байлыҡ түгел, дошмандарыңдың үлемен түгел, ә ғәҙел идара итер өсөн аҡыл һораның. 12Шуға күрә теләгеңде үтәйем: һиңә зирәк зиһен һәм аңлау ҡеүәһе бирәм. Һиндәй аҡыллының быға тиклем дә булғаны юҡ, бынан һуң да булмаҫ[+].

13Һорамағаныңды ла бирәм һиңә: йәшәгән осороңда бер генә батша ла ирешә алмаған мал-мөлкәткә эйә булырһың һәм дан ҡаҙанырһың[+]. 14Әгәр һин дә атайың Дауыт кеүек ҡағиҙәләремә һәм бойороҡтарыма буйһоноп, Минең юлымдан йөрөһәң, оҙон ғүмер ҙә бирермен[+].

15Уянып киткәс, Сөләймән күргәндәренең төш икәнен аңланы. Йәрүсәлимгә ҡайтҡас, Раббы Хакимдың Килешеү һандығы[†] эргәһенә баҫты, тотош яндырыу, татыулыҡ ҡорбандары килтерҙе, унан үҙенең бөтә хеҙмәтселәре өсөн мәжлес йыйҙы[+].


Сөләймәндең ғәҙел хөкөм ҡылыуы

16Бер көндө батша алдына ике фәхишә килеп баҫты. 17Ҡатындарҙың береһе былай тине:

– Эй хакимым! Был ҡатын менән бер өйҙә йәшәйбеҙ. Ул да өйҙә булғанда, минең балам тыуҙы. 18Мин бала тапҡандың өсөнсө көнөнә, ул да бала тапты. Өйҙә икебеҙ генә инек, беҙҙән башҡа бер кем дә булманы. 19Төндә йоҡлағанда ул, балаһының өҫтөнә ятып баҫлыҡтырған да, улы үлгән. 20Мин ҡолоң йоҡлаған арала, ул, баламды ҡуйынымдан алып, үҙенең янына ятҡырған, ә үле сабыйҙы минең эргәмә һалған. 21Иртәгәһен улымды имеҙергә тип торғайным, уның үле икәнен күрҙем. Яҡтырғас, яҡшылап ҡарағайным, минең балам түгеллеген аңланым.

22– Юҡ, – тине икенсе ҡатын. – Тере бала – минеке, үлгәне – һинеке!

– Юҡ, тере ҡалған бала – минең улым, үлгәне һинеке! – тине беренсеһе. Шулай итеп батша алдында тағы талашып киттеләр.

23– Быныһы: «Минең улым тере, һинеке үле», – ти, тегеһе: «Юҡ, һинең улың үле, минеке тере», – тип ныҡыша, – тине батша. – 24Улай икән, миңә ҡылыс килтерегеҙ!

Батшаға ҡылыс алып килделәр.

25– Тере баланы икегә бүлеп, яртыһын береһенә, яртыһын икенсеһенә тоттороғоҙ, – тип бойорҙо батша.

26Сабыйын йәлләүҙән йөрәге һыҙлаған ысын әсә:

– Эй хакимым! Тере баланы уға бирегеҙ, тик, зинһар, үлтерә күрмәгеҙ! – тип ялбарҙы.

Икенсе ҡатын иһә:

– Икегә бүлегеҙ әйҙә, уға ла, миңә лә булмаһын, – тине.

27Шунда батша ҡарарын иғлан итте:

– Баланы үлтермәгеҙ! Беренсе ҡатынға бирегеҙ, сабыйҙың әсәһе – ул, – тине.

28Батшаның хөкөмөн ишетеп, бөтә исраилдар[†] хайран ҡалды. Ошо хәлдән һуң халыҡ батшаға ҡурҡыу ҡатыш хөрмәт менән ҡарай башланы, сөнки хөкөм ҡылыу өсөн Алланан уға ниндәй зирәк зиһен бирелгәнен күрҙеләр[+].

#### 4


Сөләймәндең ярандары

1Сөләймән[†] бөтә Исраилға[†] батшалыҡ итте. 2Уның ярандары ошолар ине: Ғазаръяһ Садоҡ улы – ҡаһин;[†][+] 3Шиша улдары Әлихореф менән Ахияһ – кәтиптәр; Йеһошафат Ахилуд улы – дәүләттең йылъяҙмасыһы;[+] 4Бенаяһ Йеһоядағ улы – ғәскәр башлығы; Садоҡ менән Әвйәҫәр – ҡаһиндар;[+] 5Ғазаръяһ Наҫан улы – өлкә башлыҡтары етәксеһе; Завуд Наҫан улы – ҡаһин һәм батшаның кәңәшсеһе;[+] 6Ахишар – батша һарайы идарасыһы; Адонирам Ғавда улы – мәжбүри эшләүселәр өҫтөнән күҙәтсе[+].

7Исраилдың бөтә төбәктәрендә Сөләймәндең ун ике өлкә башлығы бар ине. Улар батшаға һәм уның һарайына аҙыҡ-түлек килтерә торғайны. Һәр ҡайһыһы йылына бер ай буйы һарайҙы ризыҡ менән тәьмин итергә тейеш ине. 8Бына уларҙың исемдәре: Бен-Хур – Әфраим таулығында; 9Бен-Дәҡәр – Маҡаста, Шағалвимда, Бейт-Шәмәштә, Элон-Бейт-Хананда; 10Бен-Хәсәд – Аруббоҫта, Сохо менән бөтә Хефәр ере уныҡы ине. 11Сөләймәндең ҡыҙы Тафаҫҡа өйләнгән Бен-Авинадав – бөтә Нафаҫ-Дорҙа;[+] 12Бағана Ахилуд улы – Тағанах, Мегиддо, Изреғилдән түбәнерәк урынлашҡан Сареҫан янындағы бөтә Бейт-Шеан, Бейт-Шеандан Авел-Мехола һәм хатта Йоҡмеғамдың аръяғына тиклем һуҙылған өлкәлә;[+] 13Бен-Гәвәр – Ғилғәдтәге[†] Рамоҫ ҡалаһында, шулай уҡ Ғилғәд өлкәһендә Менашше улы Яир ауылдары, Башан өлкәһендәге Аргов төбәге, диуар менән уратылған һәм баҡыр биктәр менән йоҙаҡланған алтмыш ҙур ҡала ла уның ҡарамағында ине[+]. 14Ахинадав Ғыддо улы – Маханаимда; 15Сөләймәндең ҡыҙы Басмаҫҡа өйләнгән Ахимағас – Нафталиҙа; 16Бағана Хушай улы – Ашерҙа һәм Беғалоҫта; 17Йеһошафат Паруах улы Исасхарҙа; 18Шимғи Эла улы – Бинйәмин ерендә; 19Гевер Ури улы Ғилғәдтә, әмөриҙәр батшаһы Сихондың, Башан батшаһы Ғоғтың ерҙәрендә идарасы булды. Йәһүҙәнең[†] үҙендә өлкә башлығы бар ине[+].


Сөләймән батшалығының сәскә атыуы

20Йәһүҙә менән Исраил халҡы диңгеҙ ярындағы ҡом кеүек күп ине. Улар ашаны, эсте, күңел асты һәм бик бәхетле йәшәне[+].

21Евфрат йылғаһынан пелешти ерҙәренә һәм Мысыр[†] сиктәренә тиклем йәйрәп ятҡан бөтә батшалыҡтар Сөләймәндең ҡул аҫтында булды. Улар барыһы ла Сөләймәнгә ғүмере буйы хеҙмәт итте һәм яһаҡ түләне[+].

22Көн һайын Сөләймәндең һарайына утыҙ кор[*] ваҡ ҡына итеп тарттырылған яҡшы он, алтмыш кор эре тарттырылған он, 23махсус һимертелгән ун башмаҡ, көтөүҙә йөрөгән егерме башмаҡ, йөҙ һарыҡ һәм быларҙан тыш болан, ғәзәл, сайғаҡ, һимертелгән ҡош-ҡорт кәрәк ине. 24Сөләймән Тифсахтан Газаға тиклем, Евфрат йылғаһының көнбайышында ятҡан бөтә батшалыҡтарға идара итте. Һәр тарафта тыныслыҡ булды[+]. 25Уның заманында Дандан Беер-Шәвәғкә тиклем булған Йәһүҙә һәм Исраилда һәр кем үҙенең йөҙөм һәм инжир ағастары аҫтында рәхәтләнеп етеш йәшәне[+].

26Сөләймәндең арбаға егә торған аттары өсөн ҡырҡ мең аҙбары һәм ун ике мең һыбайлыһы бар ине[+]. 27Ун ике өлкә башлығының һәр береһе билдәле бер айҙа Сөләймән батшаны һәм уның менән табындаш булғандарҙың барыһын һәр төрлө ризыҡ-әүҡәт менән тәьмин итте. Һис бер нәмәлә наҡыҫлыҡ булманы. 28Ун ике түрәнең һәр ҡайһыһы, үҙенә бирелгән бойороҡ буйынса, тәғәйен урынға екке аттары һәм саптар аттар өсөн арпа менән һалам килтереп торҙо.


Сөләймәндең сикһеҙ зирәклеге

29Алла[†] Сөләймәнгә диңгеҙ ярындағы ҡом шикелле икһеҙ-сикһеҙ зирәклек, тәрән аҡыл һәм күп белем бирҙе. 30Ул көнсығыштағы һәм Мысырҙағы барлыҡ аҡыл эйәләренән дә аҡыллыраҡ ине[+]. 31Зирәклеге менән бөтә кешеләрҙән, хатта Әзрах нәҫеленән булған Эҫандан, Махолдың Һеман, Калкол һәм Дардағ тигән өс улынан да өҫтөнөрәк ине; уның исеме эргә-тирәләге халыҡтар араһында танылыу алды[+]. 32Сөләймән өс мең мәҡәл яҙып ҡалдырҙы, мең дә биш йыр сығарҙы[+]. 33Ул Ливандағы[†] кедр ағасынан алып таш ҡоймала үҫеп сыҡҡан майағасҡа[†] тиклем һәр үҫемлек хаҡында, йәнлектәр, ҡоштар, һөйрәлеүселәр, балыҡтар тураһында һөйләй ала торғайны. 34Донъялағы бөтә батшалар, Сөләймәндең зирәклеген ишетеп, уның аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға кешеләр ебәрә торған булды[+].

#### 5


Ҡорам төҙөлөшөнә әҙерлек


(2 Йыл 2:1-18)

1[•]Тир батшаһы Хирам ғүмере буйы Дауыт[†] батша менән дуҫ йәшәне. Сөләймәндең[†] атаһы урынына батша итеп мәсехләнеүен ишетеү менән, илселәр[†] ебәрҙе[+]. 2Сөләймән иһә Хирамға шундай хәбәр күндерҙе:

3«Үҙең белмәгән ни бар, атайым Дауыт эргә-тирәләге халыҡтар менән һуғыш алып барырға мәжбүр булғанлыҡтан, Аллаһы Раббы исеменә бағышлап ҡорам[†] төҙөй алманы. Инде Раббы[†] уның дошмандарын аяҡ аҫтына бырғаны[+]. 4Инде хәҙер Раббы, минең Аллам, һәр тарафта тыныслыҡ бирҙе. Хәҙер бер дошманым да юҡ, һис ниндәй ҡаршылыҡ ҡалманы[+]. 5Раббы атайым Дауытҡа: „Һинең тәхетеңә ултырасаҡ улың Минең исемемә бағышлап йорт һалыр“, – тигәйне. Шуға күрә Аллам Раббыға ғибәҙәт ҡылыр өсөн йорт төҙөргә ниәтләйем[+]. 6Кешеләреңә минең өсөн Ливан[†] кедрҙарын ҡырҡырға әмер бирһәң ине. Минең эшселәрем һинекеләр менән бергә булыр. Уларға, үҙең күпме әйтһәң, шул тиклем хеҙмәт хаҡы түләрмен. Үҙең беләһең, беҙҙә Сидон халҡы кеүек оҫта ағас ҡырҡыусылар юҡ».

7Сөләймәндең хәбәрен ишетеп, Хирам бик ҡыуанды:

– Был ишле халыҡҡа идара итеү өсөн Дауытҡа шул тиклем аҡыллы ул биргән Раббы мөбәрәк булһын! – тине. 8Шунан Сөләймәнгә былай тип яуап ебәрҙе:

«Хәбәреңде алдым. Күпме кәрәк булһа, шул ҡәҙәр кедр һәм кипарис бирермен. 9Кешеләрем бүрәнәләрҙе Ливандан диңгеҙгә ташыр. Унан һал бәйләп, һин билдәләгән урынға илтербеҙ ҙә мин һалдарҙы таратырмын, һин бүрәнәләрҙе шунан килеп алырһың. Тик һин дә бер теләгемде үтә: һарайымды аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеп тор».

10Хирам Сөләймәнгә кәрәк тиклем кедр һәм кипарис ағасы бирҙе. 11Сөләймән иһә һәр йыл Хирамдың һарайына егерме мең кор бойҙай, егерме кор ҡул менән һығылған таҙа зәйтүн майы[†] оҙатып торҙо. 12Раббы, Үҙенең вәғәҙәһенә тоғро ҡалып, Сөләймәнгә зирәк аҡыл бирҙе. Хирам менән Сөләймән үҙ-ара килешеү[†] төҙөнө һәм бик татыу йәшәне[+].

13Сөләймән батша бөтә Исраилдан[†] утыҙ мең кешене мәжбүри эшкә йыйҙы[+]. 14Уларҙың ун меңен ай һайын Ливанға ебәреп торҙо. Улар бер ай Ливанда була, ике айлап өйҙә ҡала ине. Батша Адонирамды бөтә эшселәргә етәксе итеп билдәләне[+]. 15Тағы ла Сөләймәндең йөк ташыусы етмеш мең, тауҙарҙа таш сығарыусы һигеҙ йөҙ мең кешеһе бар ине. 16Өҫтәүенә, эште ойоштороп, ҡарап тороусы өс мең өс йөҙ кеше тәғәйенләнде. 17Батша бойороғо буйынса, ҡорамдың нигеҙен юнылған таштарҙан һалыр өсөн ҙур-ҙур яҡшы таштарҙы ҡырҡтылар[+]. 18Ҡорам төҙөлөшөнә бүрәнә һәм таш әҙерләүҙә Сөләймән менән Хирамдың эшселәренән башҡа Гевал кешеләре лә ҡатнашты[+].

#### 6


Ҡорам төҙөлөшө


(2 Йыл 3:1-14)

1[•]Исраил[†] халҡының Мысырҙан[†] сығыуына дүрт йөҙ һикһән йыл үткәндән һуң, Сөләймән[†] батша, тәхеткә ултырыуының дүртенсе йылында, йылдың икенсе зив айында Раббы[†] ҡорамын[†] һалдыра башланы. 2Раббыға бағышланған был ҡорамдың буйы – алтмыш, иңе – егерме, ә бейеклеге утыҙ терһәк ине. 3Ҡорам залының алғы яғындағы айуандың[*] иңе – ун терһәк, ә буйы, тотош ҡорамдың иңе кеүек үк, егерме терһәк тәшкил итте. 4Сөләймән ҡорамға уйымы эске яҡтан киң булып, тышҡа табан тарайған рәшәткәле тәҙрәләр эшләтте[+].

5Ҡорамдың диуарын әйләндереп төкәтмә төҙөттө – ҙур зал һәм эске бүлмә тирәләй төкәтмә бүлмәләр эшләтте[+]. 6Өс ҡатлы был төкәтмәнең түбәнге ҡатының иңе – биш, икенсе ҡатының – алты, ә өсөнсө ҡатының ете терһәк ине. Төкәтмәнең тотоп тороусы бурсалары ҡорамдың диуарына кереп тормаһын өсөн, ҡорамдың диуары тышҡы яҡтан сығынтылы итеп төҙөлдө.

7Ҡорам төҙөлөшөндә ҡулланылған таштарҙы сығарылған урынында уҡ юнып килтерҙеләр. Төҙөлөш барышында ҡорамдың үҙендә сүкеш һәм балта кеүек бер ниндәй ҙә тимер ҡоралдың тауышы сыҡманы[+]. 8Түбәнге ҡатҡа инә торған ишек ҡорамдың көньяғында ине. Түңәрәк баҫҡыстар буйлап – урта, унан юғары ҡатҡа күтәрелергә кәрәк ине.

9Сөләймән ҡорамды һалдырып бөттө. Ҡорамдың ҡыйығын ҡырлы бүрәнәләр һәм кедр таҡталар менән яптырҙы. 10Ҡорамдың тышҡы яғынан эшләнгән өс ҡатлы һәм һәр ҡаты биш терһәк бейеклегендә булған төкәтмә ҡорамға кедр бүрәнәләр менән беркетелгәйне.

11Сөләймәнгә Раббы һүҙе булды:

12– Бына һин ҡорам төҙөйһөң. Минең ҡанундарымды[†] тотоп, ҡағиҙәләрем буйынса йәшәһәң, бойороҡтарымды үтәһәң, атайың Дауытҡа[†] биргән вәғәҙәмде һинең аша бойомға ашырырмын[+]. 13Мин халҡым Исраил араһында йәшәрмен, уларҙы бер ваҡытта ла ташламам[+].

14Сөләймән ҡорамды төҙөп бөттө. 15Ҡорамдың диуарҙары эске яҡта иҙәндән түшәм өрлөгөнә ҡәҙәр кедр таҡталар менән көпләнде. Иҙәненә кипарис таҡта түшәлде. 16Ҡорамдың артҡы яғында, ҡырыйҙан егерме терһәк эскәрәк индереп, иҙәндән түшәмгә тиклем кедр таҡталарҙан диуар эшләтеп, бер эске бүлмә яһатты, был бүлмә Иң мөҡәддәс[†] урын булды[+]. 17Иң мөҡәддәс урын алдында урынлашҡан ҡорам залының буйы ҡырҡ терһәк ине. 18Таштар күренеп тормаһын өсөн, ҡорамдың эсе ашҡабаҡ һәм сәскә һүрәттәре менән ырып биҙәлгән кедр таҡталар менән ҡапланды[+].

19Ҡорамдың эске бүлмәһе Раббының Килешеү һандығын[†] ҡуйыу өсөн әҙерләнде. 20Был бүлмәнең буйы, иңе һәм бейеклеге егермешәр терһәк ине. Сөләймән бүлмәне эстән саф алтын менән ҡаплатты. Кедр ағасынан яһалған ҡорбан[†] усағын да алтын менән көпләтте. 21Ҡорамдың эсе саф алтын менән көпләнде. Алтын менән көпләнгән эске бүлмәгә инә торған ерҙә арҡырыға алтын сылбырҙар аҫылды. 22Сөләймән ҡорамдың эсен тотошлай алтын менән көпләтте. Эске бүлмәнең ҡорбан усағы ла алтын менән көпләнде[+].

23Эске бүлмәгә ҡуйыу өсөн зәйтүн[†] ағасынан ике кируб[†] һыны яһатты. Уларҙың һәр береһенең бейеклеге ун терһәк ине[+]. 24Кирубтарҙың ҡанаттары биш терһәк ине. Ҡанаттарҙың бер осонан икенсе осона тиклем ун терһәк тәшкил итә ине. 25Ике кирубтың да ҙурлығы һәм рәүеше бер ине. 26Икеһенең дә бейеклеге ун терһәк ине. 27Сөләймән кирубтарҙы ҡорамдың төпкө өлөшөнә урынлаштырҙы. Кирубтарҙың береһенең асыҡ ҡанаты бер диуарға, икенсеһенеке икенсе яҡтағы диуарға, икенсе ҡанаттары бүлмә уртаһында бер-береһенә тейеп тора ине. 28Сөләймән кирубтарҙы ла алтын менән ҡаплатты. 29Ҡорам диуарҙарының барыһы ла, эске бүлмәләр ҙә, тышҡы бүлмәләр ҙә кируб һындары, хөрмә ағастары, сәскә һүрәттәре менән һырлап биҙәлде. 30Эске һәм тышҡы бүлмәләрҙең иҙәне алтын менән ҡапланды.

31Эске бүлмәгә инер өсөн зәйтүн ағасынан ишектәр яһатты. Уның яңаҡтары биш мөйөшлө итеп эшләтте. 32Зәйтүн ағасынан яһалған ишектәрҙең ике яғы ла кируб, хөрмә ағасы, сәскә һүрәттәре менән һырлап биҙәлгәйне. Кирубтар менән хөрмә ағастарын алтын менән ҡаплатты. 33Ҡорам залына ингән ерҙә лә ишек яңаҡтарын дүрт мөйөшлө итеп зәйтүн ағасынан эшләтте. 34Ике ишек кипарис ағасынан яһалды. Улар ике ҡанатлы булып, шылдырып ябылмалы ине[+]. 35Уларҙы ла кируб, хөрмә ағастары, сәскә һүрәттәре менән ырып биҙәтте һәм һырҙарын алтын менән ҡаплатты.

36Эске ихата өс ҡаты юнылған таштан һәм бер ҡаты кедр бүрәнәләренән эшләнгән ҡойма менән уратып алынды[+].

37Сөләймән Раббы ҡорамының нигеҙен батшалыҡ итеүенең дүртенсе йылында зив айында һалдырғайны. 38Ун беренсе йылдың һигеҙенсе айы – бул айында, ҡорам алдан нисек уйланылған булһа, шул рәүешле тотош эшләнеп бөттө. Шулай итеп, Сөләймән уны ете йыл буйына төҙөнө.

#### 7


Сөләймәндең һарайы

1Ә үҙ һарайын һалдырыр өсөн Сөләймәнгә[†] ун өс йыл кәрәк булды. Бына һарай төҙөлөшө лә тамамланды[+].

2Сөләймән «Ливан[†] урманы йорто» тип аталған һарай һалды. Уның оҙонлоғо – йөҙ, киңлеге – илле, бейеклеге утыҙ терһәк ине. Унда дүрт рәт кедр бағаналар һәм бағаналар өҫтөндә кедр бурсалар бар ине[+]. 3Бағаналар өҫтөнә рәт-рәт итеп ун бишәрләп һалынған ҡырҡ биш бурсаны кедр таҡта менән ябып, Сөләймән түбә эшләтте. 4Өс рәт итеп уйылған тәҙрәләр бер-береһенә ҡапма-ҡаршы урынлашҡайны. 5Бөтә ишектәр һәм ишек яңаҡтары дүрткел булып, диуарҙарҙағы өсәр рәт итеп уйылған тәҙрәләр бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ине.

6Оҙонлоғон – илле, иңен – утыҙ терһәк итеп, Сөләймән бағаналы зал эшләтте. Уның алдында бағаналы айуан, ә бағаналар алдында рәшәткә-кәртә бар ине[+].

7Шунан, тәхет ҡуйҙырып, Хөкөм залы төҙөттө. Уны иҙәндән алып түшәменә тиклем кедр таҡта менән көпләтте[+].

8Шуға оҡшатып, үҙенә йәшәр өсөн тағы бер йорт төҙөттө. Әлеге йорт Хөкөм залының артындағы ихатала урынлашҡайны. Сөләймән үҙенең ҡатыны – фирғәүендең[†] ҡыҙы өсөн дә тап шундай уҡ йорт һалдырҙы[+].

9Нигеҙенән алып түбә ҡыйығына һәм тышҡы яҡтан ҙур ихатаға тиклем был биналар эстән һәм тыштан кәрәкле ҙурлыҡта эшкәртелгән, бысҡы менән тигеҙләп ҡырҡылған затлы таштарҙан һалынғайны. 10Йорттарҙың нигеҙенә оҙонлоғо ун терһәк һәм һигеҙ терһәк булған ҙур, затлы таштар һалынды. 11Нигеҙ өҫтөндә кәрәкле ҙурлыҡта эшкәртелгән затлы таштар һәм кедр бүрәнәләр ине. 12Ҙур ихата иһә өс рәте эшкәртелгән таштан һәм бер рәте кедр бурсанан эшләнгән ҡойма менән уратып алынды. Раббы[†] йортоноң эске ихатаһы һәм айуаны шулай уҡ ҡойма менән уратылды[+].


Хирам оҫтаның эштәре

13[•]Сөләймән батша Тир ҡалаһынан Хирам тигән бер кешене саҡыртып килтерҙе[+]. 14Ул Нафтали ырыуынан бер тол ҡатындың улы ине. Тир ҡалаһынан булған атаһы баҡырсы ине. Хирам үҙе лә баҡырҙан төрлө әйберҙәр эшләүсе белекле, маһир һәм егәрле оҫта булды. Ул Сөләймән батшаға килде һәм үҙенә йөкмәтелгән бөтә эштәрҙе башҡарып бирҙе[+].

15Хирам ике баҡыр бағана ҡойҙорҙо. Һәр бағананың бейеклеге – ун һигеҙ терһәк, әйләнәһе – бау менән үлсәгәндә – ун ике терһәк тәшкил итә[+]. 16Бағаналар өҫтөнә ҡуйыр өсөн, баҡырҙан ике таж ҡойҙо, ул таждарҙың бейеклеге биш терһәк булды. 17Бағана башындағы таждарҙың һәр береһен үреп эшләнгән сылбырлы селтәр менән биҙәне: таждарҙың һәр икеһендә етешәр сылбырлы селтәр бар ине. 18Хирам бағана башындағы таждарҙы биҙәүсе селтәр тирәләй ике рәт итеп анар емеше ҡойоп яһаны. Бағаналарҙың һәр икеһен ул бер төрлө итеп биҙәне. 19Айуандағы бағана баштарына ҡуйылған таждар иһә бейеклеге дүртәр терһәк булған лилиә сәскәһенә оҡшаған ине. 20Бағана башындағы таждарҙы биҙәгән селтәр эргәһендәге һикәлтәнең өҫтөндә рәт-рәт итеп ике йөҙ анар емеше эшләнгәйне. 21Хирам бағаналарҙы Алла йортоноң[†] айуанына ҡуйҙы һәм уң яҡтағыһын Яхин, һул яҡтағыһын Боғаз[*] тип атаны. 22Был бағаналарҙың башына лилиә сәскәһенә оҡшатып яһалған таж кейҙерҙе.

Бағаналар менән эште тамамлағас, 23Хирам түп-түңәрәк яһалма диңгеҙ[*] ҡойҙо; ул бер яғынан икенсе яғына ун терһәк тиклем булып, бейеклеге – биш терһәк һәм әйләнәһе – бау менән үлсәһәң – утыҙ терһәк ине[+]. 24Аҫҡы яҡтан диңгеҙҙең ситтәре ҡойолған ашҡабаҡ һүрәттәре менән уратып алынғайны. Терһәк һайын унар итеп эшләнгән был һүрәттәр ике рәт булып, улар яһалма диңгеҙ менән тотош ҡойолғайны[+]. 25Был диңгеҙ ун ике үгеҙ өҫтөнә ҡуйылған. Был үгеҙҙәрҙең өсәүһе – төньяҡҡа, өсәүһе – көнбайышҡа, өсәүһе – көньяҡҡа, өсәүһе көнсығышҡа ҡарап тора. Диңгеҙ – үгеҙҙәр өҫтөндә, ә үгеҙҙәрҙең арт һаны эске яҡта ине. 26Баҡыр диңгеҙҙең[†] ҡалынлығы ус аяһы[*] киңлегендә, сеүәтәгә оҡшатып эшләнгән ситтәре иһә асылған лилиә сәскәһен хәтерләтә; был киҫмәктең һыйҙырышлығы ике мең бат[*] ине.

27Хирам һәр береһенең бейеклеге – өс, оҙонлоғо – дүрт, киңлеге дүрт терһәк булған ун баҡыр таяу эшләне. 28Ул таяуҙар былай эшләнде: уларҙың ян-яҡтары рам эсенә алынған ине. 29Таяуҙарҙың рам эсенә алынған ян-яҡтарында, шулай уҡ рамдарҙа арыҫлан, үгеҙ һәм кируб[†] һүрәттәре төшөрөлгән; рамдарҙағы арыҫлан һәм үгеҙ һүрәттәренән өҫтәрәк һәм аҫтараҡ сүкеп эшләнгән үрмә биҙәк үтә. 30Һәр таяуҙың баҡыр күсәрле дүртәр баҡыр тәгәрмәсе һәм дүртәр терәге бар. Таяуҙың һәр мөйөшөндә ян-яҡтарына үрмә биҙәктәр төшөрөлгән терәктәр ҡуйылған, улар өҫтөнә киҫмәк урынлашҡан. 31Эске яҡтан таяу бер ярым терһәк булып, унда бер терһәк бейеклегендәге түңәрәк терәк ҡуйылған ине. Таяуҙың түңәрәк ауыҙы һәм әйләнәһе һүрәттәр менән һырлап биҙәлгән. Таяуҙың ян-яҡтары иһә түңәрәк түгел, дүрткел ине. 32Уларҙың аҫтында дүрт тәгәрмәс ҡуйылып, тәгәрмәс күсәрҙәре таяуға беркетелгән. Һәр тәгәрмәстең бейеклеге – бер терһәк ярым. 33Был тәгәрмәстәр яу арбаларының тәгәрмәстәренә оҡшатып эшләнгән. Күсәрҙәре лә, туғындары ла, арасалары ла, көпсәктәре лә ҡойоулы. 34Һәр таяуҙың дүрт мөйөшөнә терәк ҡуйылған, улар таяу менән бер бөтөн итеп ҡойолған. 35Таяуҙың өҫтөнә бейеклеге ярты терһәк булған ҡоршау урынлашҡан. Таяуҙың өҫкө өлөшө, терәктәре һәм ян-яҡтары бер бөтөн булып ҡойолған ине. 36Хирам терәктәрҙә, ян-яҡтарҙа, мөмкин булған бөтә урында кируб, арыҫлан, хөрмә һүрәттәре, ә әйләнәһенә үрмә биҙәктәр уйҙы. 37Ошо рәүешле итеп Хирам ун таяу эшләне: уларҙың барыһы ла бер төрлө ҡойолған, үлсәмдәре лә, рәүештәре лә бер ине.

38Шулай уҡ ул һәр береһе ҡырҡ бат һыйҙырышлы, арҡырыһы дүрт терһәк булған ун баҡыр киҫмәк, ун таяуҙың һәр ҡайһыһына берәр киҫмәк яһаны. 39Таяуҙарҙың бишәүһен ҡорамдың көньяғына, бишәүһен төньяғына урынлаштырҙы. Баҡыр диңгеҙҙе ҡорамдың уң яғына, көньяҡ-көнсығыш тарафҡа урынлаштырҙы. 40Хирам сүлмәктәр, көрәктәр, ҡан һирпер өсөн сеүәтәләр эшләне.

Шулай итеп, ул Сөләймән батшаға Раббы ҡорамы өсөн кәрәк булған бөтә эштәрен тамамланы:[+] 41ике бағана, уларҙың башына сеүәтә рәүешендә ике таж, таждарҙы биҙәү өсөн ике селтәр; 42бағаналарҙың башындағы сеүәтә һымаҡ таждарҙы уратып алған селтәрҙәрҙең икеһен дә биҙәү өсөн икешәр рәт итеп теҙелгән дүрт йөҙ анар емеше; 43ун таяу һәм улар өҫтөндә ун киҫмәк; 44бер баҡыр диңгеҙ һәм диңгеҙ аҫтындағы ун ике үгеҙ һыны; 45көл көршәктәре, көрәктәр, ҡан һирпеү өсөн сеүәтәләр.

Хирам Сөләймән батшаға Раббы ҡорамы өсөн яһаған был әйберҙәрҙең барыһы ла шымартылған баҡырҙан ине. 46Батша уларҙы Иордан үҙәнендә Суккоҫ менән Сареҫан араһындағы урында, балсыҡта яһалған ҡалыптарҙа ҡойҙорҙо[+]. 47Был әйберҙәрҙең шул тиклем күплеге арҡаһында, уларҙы яһарға күпме баҡыр тотонолғанын билдәләү мөмкин булманы. Батша был әйберҙәрҙең барыһын да алып барып урынлаштыртты[+].

48Сөләймән шулай уҡ Раббы йорто өсөн тағы ла башҡа әйберҙәр эшләтте: алтын ҡорбан[†] усағы һәм изге[†] икмәктәрҙе Раббы хозурына ҡуйырға алтын өҫтәл;[+] 49ҡорамдың эске бүлмәһе ҡаршыһына уң яҡҡа биш, һул яҡҡа биш саф алтын шәмдәл; алтын сәскәләр, майшәмдәр, ҡыҫҡыстар;[+] 50саф алтын тастар, филтә таҙартҡыстар, сеүәтәләр, туҫтаҡтар, хуш еҫ төтәҫләгестәр. Эске бүлмә – Иң мөҡәддәс урындың ишектәренең һәм ҡорам залы ишектәренең күгәндәре лә алтындан ине[+].

51Раббы ҡорамындағы бөтә эштәрҙе тамамлағандан һуң, Сөләймән батша, атаһы Дауыт[†] Раббыға бағышлаған бүләктәрҙе – алтын-көмөш һәм башҡа әйберҙәрҙе алып килеп, Раббы ҡорамының хазина келәтенә ҡуйҙы[+].

#### 8


Килешеү һандығының ҡорамға килтерелеүе


(2 Йыл 5:2–6:2)

1[•]Сөләймән[†] батша Раббының Килешеү һандығын[†] Дауыт ҡалаһынан,[†] йәғни Сиондан, күсереү өсөн Исраил[†] аҡһаҡалдарын,[†] ырыу һәм нәҫел башлыҡтарын Йәрүсәлимгә[†] саҡырҙы[+]. 2Йылдың етенсе эҫаним айында булған байрам ваҡытында бөтә Исраил халҡы Сөләймән батша янына йыйылды[+]. 3Исраилдың барлыҡ аҡһаҡалдары килгәндән һуң, ҡаһиндар[†] Килешеү һандығын күтәреп алды. 4Ҡаһиндар менән левиҙәр[†] Раббы[†] һандығын, Осрашыу сатырын,[†] сатырҙағы бөтә изге[†] әйберҙәрҙе алып китте. 5Сөләймән батша менән уның янына йыйылған бөтә Исраил йәмғиәте һандыҡ алдында ваҡ һәм эре малдан бик күп ҡорбан[†] салды. Ҡорбандарҙың иҫәбе-һанына сығырлыҡ түгел ине.

6Ҡаһиндар Раббының Килешеү һандығын тәғәйен ергә, ҡорамдағы[†] эске бүлмәгә, Иң мөҡәддәс урынға, кирубтарҙың[†] ҡанаттары аҫтына, килтереп урынлаштырҙы[+]. 7Кирубтар, ҡанаттарын һандыҡ ҡуйылған урын өҫтөндә йәйеп, һандыҡты ла, уны күтәреп йөрөтә торған ҡолғаларҙы ла ҡаплап тора ине[+]. 8Был ҡолғалар шул тиклем оҙон булып, уларҙың остары ҡорам залының эске бүлмә ҡаршыһындағы өлөшөнән күренеп тора, әммә тышҡы яҡтан күренмәй ине. Ҡолғалар бөгөнгәсә шунда тора. 9Исраил халҡын Мысыр[†] еренән алып сыҡҡан заманда Раббы улар менән килешеү[†] төҙөгән Хорев[†] тауында Муса[†] һандыҡ эсенә ике таҡтаташ һалғайны. Уларҙан башҡа һандыҡта бер нәмә лә юҡ ине[+].

10-11Ҡаһиндар Мөҡәддәс урындан сығыу менән ҡорамға балҡып торған болот тулды. Раббы йортона Раббының шөһрәте[†] тулғанлыҡтан, ҡаһиндар үҙҙәренең хеҙмәтен башҡара алманы[+].

12Шул саҡ Сөләймән әйтте:

– Раббы ҡуйы ҡараңғылыҡта төйәкләнергә теләне[+].

13Мин Һиңә мөһабәт ҡорам һалдым,
Ул мәңгегә Һиңә торлаҡ булһын.

14[•]Шунан батша, артына боролоп, алдында аяғөҫтө торған бөтә Исраил йыйынына фатихаһын күндерҙе[+].

15Батша былай тине:

– Исраил Аллаһы Раббы мөбәрәк булһын! Ул атайым Дауытҡа[†] Үҙ теле менән әйткәнен Үҙ ҡулы менән бойомға ашырҙы. Ул былай тигәйне: 16«Халҡым Исраилды Мысырҙан алып сыҡҡан көндән алып, исемем шунда булһын, тип ҡорам төҙөһөндәр өсөн Исраил ырыуҙарының береһенең дә ҡалаһын һайламаным. Халҡым Исраилға идара итһен өсөн Дауытты һайланым»[+]. 17Атайым Дауыт Исраил Аллаһы Раббыға бағышлап ҡорам төҙөргә ниәтләгәйне, – тип дауам итте Сөләймән. –[+] 18Ләкин Раббы атайым Дауытҡа: «Күңелеңдә Миңә атап ҡорам төҙөргә теләгең бар. Был бик яҡшы. 19Әммә был ҡорамды Миңә һин түгел, ә һинән тыуған улың төҙөр», – тип әйткән[+].

20Раббы Үҙенең әйткәнен бойомға ашырҙы: мин атайым Дауыттың вариҫы булдым, Раббының һүҙе буйынса, Исраил тәхетенә ултырҙым һәм Исраил Аллаһы Раббыға бағышлап ҡорам һалдым[+]. 21Шунда ата-бабаларыбыҙҙы Мысыр еренән алып сыҡҡандан һуң Раббының улар менән төҙөгән килешеүе һалынған һандыҡты урынлаштырҙым.


Сөләймәндең доғаһы


(2 Йыл 6:12-40)

22[•]Сөләймән Раббының ҡорбан усағы ҡаршыһында, Исраил йыйыны алдына баҫты ла ҡулдарын күккә һоноп:[+]

23– Эй Исраил Аллаһы Раббы! Юғарыла – күктә лә, түбәндә – ерҙә лә Һиңә тиң булырлыҡ башҡа бер алла ла юҡ, – тине. – Һиңә бөтөн булмышы менән бирелеп, хаҡ юлыңдан йөрөгән ҡолдарыңа мәрхәмәтлеһең,[†] улар менән төҙөгән килешеүгә тоғроһоң[+]. 24Үҙ телең менән ҡолоңа, атайым Дауытҡа, әйткән һүҙеңде бөгөн Үҙ ҡулың менән ғәмәлгә ашырҙың. 25Инде, йә Раббым, Исраил Аллаһы, ҡолоңа, атайым Дауытҡа биргән тағы бер вәғәҙәңде үтәһәң ине. Уға: «Балаларың да һинең кеүек хаҡ юлымдан йөрөһәләр, һин Миңә хеҙмәт иткән һымаҡ хеҙмәт итһәләр, Исраил тәхетендә нәҫелең өҙөлмәҫ», – тип әйткәйнең[+]. 26Эй Исраилдың Аллаһы, инде ҡолоңа – атайым Дауытҡа – әйткән һүҙҙәрең ғәмәлгә ашһа ине![+]

27Ысынын ғына әйткәндә, Алла[†] ер йөҙөндә йәшәй буламы? Күк һынлы күктең асманы ла һыйҙыра алмаған Һинең өсөн мин һалдырған ҡорам нимә инде![+] 28Эй Раббым Аллам, бөгөн ҡолоң ҡылған доғаға, уның үтенесенә илтифат ит! Ҡолоңдоң ялбарыуына һәм доғаһына ҡолаҡ һал! 29Күҙҙәрең көнө-төнө бында, «Исемем ошонда төйәкләнер!» тигән ҡорамда булһын ине. Ҡолоңдоң ошо урынға ҡарап ҡылған доғаһын ишетә күр[+]. 30Ошо урынға ҡарап доға ҡылған мин ҡолоңдоң һәм халҡың Исраилдың ялбарыуҙарын ишет. Күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан тороп ишет һәм ярлыҡа!

31Әгәр берәү яҡынына ҡарата гонаһ[†] ҡылыуҙа ғәйепләнһә һәм ант итер өсөн ошо ҡорамға килһә, ҡорбан усағың алдында ғәйепһеҙмен тип ант итһә,[+] 32күктәрҙән ҡолаҡ һал да ҡолдарыңа хөкөмөңдө сығар: ғәйеплене яуапҡа тарттырып, ҡылғанына күрә язала, ғәйепһеҙҙең хаҡлығын күрһәт һәм хаҡлығының әжерен бир.

33Һиңә ҡарата эшләгән гонаһтары өсөн дошмандарынан еңелгәс, халҡың Исраил ҡабат Һинең хозурыңа боролоп ҡайтһа, исемеңде әйтеп ялбарһа, ошо ҡорамда доға ҡылып Һиңә үтенһә,[+] 34күктәрҙән беҙҙе ишет тә халҡың Исраилдың гонаһын ярлыҡа һәм уларҙы ата-бабаларына Үҙең биргән илгә кире ҡайтар.

35Улар, Һиңә ҡаршы гонаһ ҡылған өсөн күк көпләнеп, ямғыр яумағанда, ошо урынға ҡарап доға ҡылһа, исемеңде атап ялбарһа, Һин уларҙы язалағанға күрә гонаһтарынан ваз кисһә,[+] 36ҡолдарың Исраил халҡына күктәрҙән тороп ҡолаҡ һал, уларҙың гонаһын ғәфү ит. Уларға тик шунан йөрөһөндәр өсөн тоғро юлды күрһәт, халҡыңа биләмә итеп биргән тупраҡҡа ямғыр яуҙыр[+].

37Ерҙә ҡытлыҡ буламы, ҡырғын төшәме, ҡыуан елдәр иҫәме йәки үҫемлектәрҙе тут, саранча йә ҡорт баҫамы, үҙе биләгән ерҙәрҙән дошмандар ҡыҫырыҡлаймы, бәлә-ҡаза, сир-сырхау ябырыламы,[+] 38халҡыңдан берәйһе йәки бөтә Исраил Һиңә мөрәжәғәт итһә, һәр кем үҙ йөрәгендәге хәсрәтен әйтеп, доға һәм ялбарыу менән ошо йортҡа табан ҡулдарын һонһа, 39Һин күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – тороп ишет һәм ярлыҡа. Ярҙам ит, һәр береһенә ҡылғандарына күрә бир, сөнки әҙәм балаларының күңелендәген бары тик Һин генә беләһең[+]. 40Һин Үҙең ата-бабаларыбыҙға биргән ошо тупраҡта ғүмерҙәренең ахырынаса улар Һинән ҡурҡып һәм хөрмәт итеп йәшәһен.

41Әгәр халҡың Исраилдан булмаған берәй сит кеше Һинең исемең хаҡына алыҫ илдән килһә,[+] 42Һинең бөйөк исемең, көсөң һәм ҡөҙрәтең тураһында ишетеп ошо ҡорамға ҡарап доға ҡылһа, 43Һин күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – тороп уға ҡолаҡ һал, бөтә үтенестәрен ғәмәл ҡыл. Донъялағы бар ҡәүемдәр, халҡың Исраил кеүек, Һинең исемеңде белһен, Һинән дәһшәтләнһен, мин төҙөгән ошо ҡорамдың Һинең исемеңә бағышланғанын белһен.

44Халҡың дошмандарына ҡаршы Һин күрһәткән юл менән һуғышҡа инһә һәм Һин Үҙең һайлап алған ҡалаға, мин Һиңә бағышлап төҙөгән ҡорамға боролоп Раббыға доға ҡылһа, 45күктәрҙән уларҙың доғаларына һәм үтенестәренә ҡолаҡ һал һәм уларҙың яҡлаусыһы бул.

46Һиңә ҡаршы гонаһ ҡылһалар – ә гонаһ ҡылмаған бер кеше лә юҡтыр – һәм Һин асыуланып, уларҙы дошман ҡулына тапшырһаң, әсирлеккә алған дошмандары уларҙы үҙҙәренең алыҫмы-яҡынмы иленә алып китһә,[+] 47улар унда, үҙҙәрен әсиргә алғандарҙың илендә бөтөн йөрәктән тәүбәгә килһәләр, Һиңә ялбарып: «Гонаһ ҡылдыҡ, юлдан яҙҙыҡ, яуызлыҡ эшләнек», – тиһәләр,[+] 48үҙҙәрен әсир иткән дошмандарының илендә ата-бабаларына Һин биргән ерҙәр, Һин һайлаған ҡала, Һинең исемеңә бағышлап мин төҙөткән йорт яғына ҡарап, Һиңә ысын күңелдән һәм бөтә йөрәктән боролоп, доға ҡылһалар,[+] 49Һин күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – уларҙың доғаһын һәм ялбарыуын ишет тә уларҙың яҡлаусыһы бул, 50Һинең алда ҡылған гонаһтарын, хилаф эштәрен ярлыҡа. Халҡыңды әсир иткәндәрҙең күңелендә шәфҡәт уят, улар халҡыңа мәрхәмәтле булһын[+]. 51Уларҙы, тимер иретә торған мейестән ҡотҡарғандай, Мысырҙан алып сыҡҡаныңды онотма. Улар Һинең халҡың, Һинең биләмәң[+].

52Ҡолоңдоң үтенестәренә, халҡың Исраилдың ярҙам һорап ялбарыуҙарына һәр даим ҡолаҡ һал, уларҙы тыңла. 53Сөнки, эй Раббы Хаким, ата-бабаларыбыҙҙы Мысырҙан алып сыҡҡан саҡта ҡолоң Муса аша еткергәнсә, донъялағы барса халыҡтар араһынан Үҙеңә биләмә итеп уларҙы һайлап алдың[+].

54Раббыға ошо доға-үтенестәрен тамамлағандан һуң, тубыҡланған килеш ҡулдарын күккә һоноп ҡорбан усағы алдында торған Сөләймән аяғөҫтө баҫты[+]. 55Баҫып торған килеш көслө тауыш менән бөтә Исраил йәмғиәтенә былай тип фатиха бирҙе:

56– Әйткән һүҙен тотоп, халҡы Исраилға именлек биргән Раббы мөбәрәк булһын! Ҡоло Муса аша биргән вәғәҙәләренең береһе лә бушҡа сыҡманы[+]. 57Аллабыҙ Раббы ата-бабаларыбыҙҙы ҡурсалаған кеүек беҙҙең менән дә бергә булһын, беҙҙе бер ваҡытта ла ташламаһын, беҙҙән айырылмаһын. 58Уның юлынан йөрөгәнебеҙ, ата-бабаларыбыҙға биргән бойороҡтарын, ҡағиҙәләрен һәм ҡанундарын[†] теүәл үтәгәнебеҙ өсөн Раббы күңелебеҙҙе Үҙенә йәлеп итһен[+]. 59Ҡаршыһында ялбарып һөйләгән был һүҙҙәрем көнө-төнө Аллабыҙ Раббы илтифатында булһын. Ул мин ҡолоң һәм халҡы Исраилды көнө-төнө ҡурсалап торһон. 60Шул саҡта донъялағы барса ҡәүемдәр белер: бары тик Раббы ғына Алла һәм Унан башҡа алла юҡ[+]. 61Бөгөнгө кеүек Уның бойороҡтарына тоғро булыу, ҡағиҙәләре буйынса йәшәү өсөн, йөрәгегеҙҙе Аллабыҙ Раббыға бағышлағыҙ.


Сөләймәндең ҡорамды изгеләндереүе


(2 Йыл 7:4-10)

62[•]Батша һәм уның менән бергә бөтә исраилдар Раббы хозурында ҡорбан салды. 63Сөләймән татыулыҡ ҡорбаны итеп Раббыға егерме ике мең баш үгеҙ, йөҙ егерме мең һарыҡ тәкәһе килтерҙе. Шулай итеп, батша һәм бөтә халыҡ Раббы йортон изгеләндерҙе. 64Шул уҡ көндө батша, Раббы йорто алдындағы ихатаның урта өлөшөн изгеләндереп, тотош яндырыу ҡорбаны, икмәк саҙаҡаһы, татыулыҡ ҡорбанының эс майын ошонда тәҡдим итте, сөнки Раббы хозурындағы баҡыр ҡорбан усағы тотош яндырыу ҡорбанын, икмәк саҙаҡаһын һәм эс майын һыйҙырып бөтә алмай ине[+]. 65Аллабыҙ Раббы хозурында Сөләймән менән бергә бөтә Исраил – Лево-Хамаҫтан алып Мысыр сигендәге йылғаға тиклем йәшәгән барса халыҡ – ҙур йыйын булып ете көн байрам итте. Ете көн, унан тағы ете көнгә, йәмғеһе ун дүрт көнгә һуҙылған оло бер байрам булды[+]. 66Унан һуң батша халыҡты өйҙәренә ҡайтарып ебәрҙе. Улар батшаға фатиха ҡылып, Раббының ҡоло Дауытҡа һәм Үҙенең халҡы Исраилға күрһәткән бөтә яҡшылыҡтарына һөйөнөп, бик ҡәнәғәт булып таралды.

#### 9


Раббының Сөләймәнгә яңынан күренеүе


(2 Йыл 7:11-22)

1[•]Сөләймән[†] Раббы[†] ҡорамын,[†] батша һарайын һәм үҙе теләгән бөтә нәмәләрҙе һалдырып бөткәс, 2Раббы уға Ғивғондағы кеүек тағы бер тапҡыр күренде[+]. 3Ул былай тине:

– Мин һинең доғаңды, үтенесеңде ишеттем. Һин, Минең исемем мәңге шунда булһын, тип төҙөгән ошо ҡорамды һайлап изгеләндерҙем.[†] Минең күҙҙәрем һәм йөрәгем һәр ваҡыт бында булыр[+]. 4Һин дә атайың Дауыт[†] кеүек саф күңел һәм намыҫ менән Минең юлымдан йөрөһәң, барыһын да Мин бойорғанса эшләһәң, ҡағиҙәләрем һәм күрһәтмәләремде ғәмәл ҡылһаң,[+] 5атайың Дауытҡа: «Исраил[†] тәхетендә нәҫелең өҙөлмәҫ», – тип биргән һүҙемде тотоп, батшалығыңды мәңге тотороҡло ҡылырмын[+].

6Әгәр ҙә һеҙ йәки балаларығыҙ Минән ситкә боролоп, Мин һеҙгә биргән бойороҡ һәм күрһәтмәләрҙе тотмаһағыҙ, сит илаһтарға хеҙмәт итә, уларға табына башлаһағыҙ, 7Үҙем биргән тупраҡтан Исраилды ҡырҡып ташлармын; исемемә бағышланып, Мин изгеләштергән ҡорамдан ваз кисермен һәм бөтә халыҡтар алдында Исраил мәсхәрәгә ҡалып, ғибрәткә әйләнер[+]. 8Ә был ҡорам харабаға әйләнер һәм уның янынан үткән һәр кем аптырап, ҡурҡып: «Раббы ниңә был илде һәм ҡорамды шул хәлгә ҡалдырҙы икән?» – тип һыҙғырып ҡуйыр[+]. 9Уларға: «Ата[†]-бабаларын Мысыр[†] еренән алып сыҡҡан Аллалары Раббынан баш тартып, башҡа илаһтарға эйәрҙеләр, шуларға табындылар һәм хеҙмәт иттеләр. Бына шуның өсөн Раббы уларға бөтә был бәлә-ҡазаларҙы күндерҙе», – тип яуап бирерҙәр.


Сөләймәндең башҡа ғәмәлдәре


(2 Йыл 8:1-18)

10[•]Сөләймән егерме йыл буйы ике йорт – Раббы ҡорамын һәм батша һарайын – төҙөнө[+]. 11Тир батшаһы Хирам Сөләймәнгә күпме теләһә шул тиклем кедр һәм кипарис ағастары, алтын биреп торҙо. Сөләймән батша Хирамға был хеҙмәттәре өсөн Галилея[†] ерендә егерме ҡала бирҙе. 12Хирам Тирҙан Сөләймән биргән ҡалаларҙы ҡарарға килде һәм уларҙы оҡшатманы.

13– Ошомо инде һинең миңә биргән ҡалаларың, ҡустым? – тип ҡәнәғәтһеҙлеген белдерҙе лә был төбәкте Кавул[*] тип атаны. Ул бөгөнгә тиклем шулай йөрөтөлә. 14Шунан Хирам Сөләймән батшаға йөҙ егерме талант[*] алтын ебәрҙе.

15Сөләймән Раббы ҡорамын, үҙенең һарайын, шулай уҡ Миллоны – Йәрүсәлим[†] диуарын, Хасорҙы, Мегиддоны һәм Гәзәрҙе төҙөү өсөн халыҡты мәжбүри эшкә йәлеп итте[+]. 16Элек фирғәүен,[†] Мысыр батшаһы, Гәзәргә һөжүм иткәйне. Яулап алғас, ҡаланы яндырҙы, унда йәшәгән ҡәнғәниҙәрҙе[†] ҡырҙы. Аҙаҡтан уны, үҙенең ҡыҙы Сөләймәнгә кейәүгә сыҡҡанда, туй мәһәре итеп бирҙе[+]. 17Сөләймән Гәзәрҙе лә ҡайтанан төҙөнө. Түбәнге Бейт-Хоронды,[+] 18Бағалаҫты, сүллектәге Тамарҙы төҙөкләндерҙе. 19Шулай уҡ кәрәк-яраҡ һаҡлай торған келәттәр, яу арбалары менән аттар тора торған бөтә ҡалаларҙы һалдырҙы. Йәрүсәлимдә һәм Ливанда,[†] үҙе хакимлыҡ иткән бөтә ерҙә нимә теләй, шуларҙы тотош төҙөтөп бөттө[+].

20Илдә исраилдарҙан булмаған башҡа халыҡтар – әмөри, хитти, перизи, хиууи һәм йевусиҙәр тоҡомона килгәндә, 21Сөләймән исраилдар тулыһынса ҡырып бөтмәгән һәм илдә ҡалған был халыҡтарҙың тоҡомдарын мәжбүри эшселәр итте. Был хәл бөгөнгө көнгә тиклем шулай. 22Ә исраилдарҙы Сөләймән ҡолға әйләндермәне. Улар батшаға һуғышсылар, ярандар, түрәләр, ғәскәр башлыҡтары, яу арбаларында һәм атлы ғәскәрендә башлыҡ булараҡ хеҙмәт итте[+]. 23Сөләймәндең төҙөлөш эштәренә һәм унда ҡатнашҡан халыҡҡа етәкселек итеүсе биш йөҙ илле мөдире бар ине.

24Фирғәүендең ҡыҙы Дауыт ҡалаһынан[†] Сөләймән уның өсөн һалдырған яңы һарайға күсте. Шунан һуң батша Миллоны төҙөкләндерҙе[+].

25Сөләймән Раббыға бағышлап төҙөгән ҡорбан[†] усағында йылына өс тапҡыр тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандары килтерҙе, Раббы хозурында хуш еҫ төтәтте.

Шулай итеп, Сөләймән Алла[†] ҡорамын төҙөүҙе тамамланы.

26Сөләймән батша Эдом[†] ерендә, Ҡамышлы диңгеҙ[†] буйында, Элаҫ эргәһендәге Ғәсйон-Ғәвәрҙә караптар эшләтте[+]. 27Хирам үҙенең тәжрибәле диңгеҙселәрен Сөләймәндең кешеләре менән бергә караптарҙа ебәрҙе[+]. 28Улар Офирға барып, Сөләймән батшаға дүрт йөҙ егерме талант алтын алып ҡайтып бирҙе[+].

#### 10


Шева батшабикәһенең килеүе


(2 Йыл 9:1-12)

1[•]Шева батшабикәһе Сөләймәндең[†] Раббы[†] исеме арҡаһында ҡаҙанған шөһрәте[†] тураһында ишетеп, уны табышмаҡтар менән һынарға килде[+]. 2Ул бик күп ярандары оҙатыуында Йәрүсәлимгә[†] килеп төштө; дөйәләре хуш еҫле май, ғәләмәт күп алтын, аҫылташтар артмаҡлағайны. Батшабикә Сөләймәнгә килде һәм үҙен ҡыҙыҡһындырған бөтә нәмәләр тураһында ла әңгәмәләште[+]. 3Сөләймән уның бөтә һорауҙарына ла яуап бирҙе. Батша белмәгән һәм аңлатып бирә алмаған бер генә нәмә лә булманы.

4Шева батшабикәһе Сөләймәндең сикһеҙ аҡылын, һалдырған һарайын, 5табынындағы зиннәтле ризыҡтарҙы, ярандарының ни рәүешле ултырыуын, матур итеп кейенгән хеҙмәтселәренең һәм шарап ҡойоусыларының үҙҙәрен тотошон, Раббы ҡорамында[†] килтерелгән тотош яндырыу ҡорбандарын[†] күреп, һушы-аҡылы китте.

6– Һинең ҡылған ғәмәлдәрең һәм зирәк аҡылың тураһында үҙ илемдә ишеткәндәрем дөрөҫ булып сыҡты, – тине ул батшаға. – 7Килеп үҙ күҙҙәрем менән күргәнгә тиклем, был хәбәрҙәргә бик ышанып та етмәгәйнем. Баҡһаң, миңә һинең ҡаҙаныштарыңдың яртыһын да һөйләмәгәндәр икән. Аҡылың да, мал-мөлкәтең дә мин ишеткәндәгегә ҡарағанда күпкә артығыраҡ. 8Ҡайһылай бәхетле һинең кешеләрең, был хеҙмәтселәрең! Улар гелән яныңда булып, бөтә хикмәттәреңде ишетә-күрә йөрөйҙәр. 9Һиңә илтифат менән ҡараған, Исраил[†] тәхетенә батша итеп ултыртҡан Аллаң Раббы мөбәрәк булһын! Раббы Исраилға булған мәңгелек тоғро мөхәббәте[†] хаҡына, хаҡ хөкөм ҡылһын, ғәҙеллекте яҡлаһын, тип һине батша итеп ҡуйған[+].

10Шева батшабикәһе Сөләймәнгә йөҙ егерме талант алтын, күп итеп хуш еҫле май, аҫылташтар алып килгәйне. Ул батшаға бүләк иткән тиклем еҫле майҙың Исраилға быға тиклем бер ваҡытта ла килтерелгәне юҡ ине.

11Шул осорҙа Хирамдың караптары Офирҙан алтын менән бергә бик күп затлы ағас, аҫыл таштар алып ҡайтты[+]. 12Батша был затлы ағастан Раббы ҡорамына һәм дә батша һарайына болдор тотҡалары, йырсылар өсөн арфа һәм лиралар яһатты. Быға саҡлы шул тиклем күп затлы ағастың килтерелгәне лә, күрелгәне лә юҡ ине.

13Сөләймән батша Шева батшабикәһенә үҙе биргән затлы бүләктәр һәм мул күстәнәстәрҙән тыш, йәне нимә теләй, шуларҙың барыһын да бирҙе. Шунан һуң батшабикә хеҙмәтселәре менән үҙ иленә ҡайтып китте.


Сөләймәндең байлығы


(2 Йыл 1:14-17; 9:13-28)

14[•]Йыл һайын Сөләймәнгә алты йөҙ алтмыш алты талант алтын килтерелә торғайны. 15Бынан тыш һатыусыларҙан, сауҙагәрҙәрҙән, Ғәрәбстан ерендәге бөтә батшаларҙан, Исраилдың өлкә башлыҡтарынан да килем алынды.

16Сөләймән батша ике йөҙ ҙур ҡалҡан яһатты һәм уларҙың һәр береһен алты йөҙ шекел сүкелгән алтын менән көпләтте. 17Бынан башҡа һәр береһенә өсәр мина[*] сүкелгән алтын тотоноп, өс йөҙ бәләкәйерәк ҡалҡан эшләтте. Батша был ҡалҡандарҙы «Ливан[†] урманы йорто» тип аталған һарайға ҡуйҙы[+]. 18Шулай уҡ батша фил һөйәгенән ҙур тәхет яһатты һәм уны тап-таҙа алтын менән көпләтте. 19Тәхеттең баҫҡыстары алтау, артҡы һөйәнгесенең юғары өлөшө түңәрәкләнеп тора. Ултырғысының ике яғында терһәк ҡуйғыс бар, терһәк ҡуйғыстар янында берәр арыҫлан һыны ҡуйылған. 20Һәр бер баҫҡыстың ике яғында берәр арыҫлан һыны булып, тәхеттең алты баҫҡысында йәмғеһе ун ике арыҫлан тора. Бер генә батшалыҡта ла бындай тәхеттең булғаны юҡ ине.

21Сөләймән батшаның бөтә туҫтаҡтары алтындан, «Ливан урманы йорто» тип аталған һарайындағы һауыттарҙың барыһы ла саф алтындан яһалғайны, көмөш бөтөнләй тотонолманы, сөнки Сөләймән заманында көмөш ҡәҙерһеҙ бер нәмәгә әйләнгәйне[+]. 22Диңгеҙҙә Хирамдың караптары менән бергә Сөләймәндең дә Таршиш караптары бар ине. Өс йылға бер тапҡыр был караптар алтын, көмөш, фил һөйәге, маймылдар һәм тауис ҡоштар алып ҡайта торған булды[+].

23Сөләймән үҙенең байлығы һәм аҡылы менән донъялағы бөтә батшаларҙан да өҫтөнөрәк ине[+]. 24Сөләймәндең зиһененә Алла[†] иңдергән аҡылды тыңлар өсөн бөтә донъя уны күрергә атлығып тора ине[+]. 25Уларҙың һәр ҡайһыһы бүләк итеп көмөш һәм алтын һауыттар, кейем-һалым, ҡорал һәм хуш еҫле майҙар,[†] аттар һәм ҡасырҙар килтерер булды, йылдың-йылына шулай дауам итте.

26Сөләймән яу арбалары, һыбайлылар йыйҙы. Уның бер мең дүрт йөҙ яу арбаһы[†] менән ун ике мең һыбайлыһы бар ине. Ул быларҙы яу арбалары өсөн тәғәйенләнгән ҡалаларға һәм Йәрүсәлимдә үҙе эргәһенә урынлаштырҙы[+]. 27Сөләймән батшалыҡ иткән осорҙа Йәрүсәлимдә көмөш ябай бер таш кеүек кенә ҡалды. Кедр ағасы иһә Шефелала үҫкән ҡырағай инжир ағасы һымаҡ күп булды. 28Аттарҙы Сөләймәнгә Мысырҙан[†] һәм Ҡәүиҙән килтерҙеләр. Батша сауҙагәрҙәре уларҙы Ҡәүиҙән аҡсаға һатып алды[+]. 29Һәр бер яу арбаһын Мысырҙан алты йөҙ шекел, ә атты йөҙ илле шекел көмөшкә алып ҡайталар ҙа аҡса эшләр өсөн хиттиҙәр менән арамиҙарҙың[†] батшаларына һаталар ине.

#### 11


Сөләймәндең Раббынан ситләшеүе

1Сөләймән[†] батша, фирғәүендең[†] ҡыҙынан башҡа, бик күп сит ҡәүем ҡатындарын да яратты. Улар араһында моав,[†] ғаммон, эдом,[†] сидон, хитти ҡыҙҙары ла бар ине. 2Раббы[†] исраилдарға[†] был ҡәүемдәр тураһында: «Уларҙан ҡыҙ алмағыҙ һәм уларға ҡыҙ бирмәгеҙ, юғиһә улар, күңелегеҙҙе аҙҙырып, үҙ илаһтары артынан эйәртер», – тигәйне. Сөләймән бына шулар менән бәйләнде[+]. 3Сөләймәндең батша ҡыҙҙарынан алған ете йөҙ ҡатыны һәм өс йөҙ йәриәһе[†] бар ине. Бына шул ҡатындар уны юлдан яҙҙырҙы ла инде. 4Сөләймән өлкәнәйгәс,[†] ҡатындары уны башҡа илаһтар артынан әйҙәне. Шуға күрә батша, атаһы Дауыттан[†] айырмалы рәүештә, үҙенең Аллаһы Раббыға бар булмышы менән тоғро булманы[+]. 5Сөләймән Сидон халҡының алиһәһе Ғаштореҫҡа ла, ғаммондарҙың ерәнгес илаһы Милкомға ла ғибәҙәт ҡыла башланы[+]. 6Шул рәүешле ул Раббы күҙендә яман булғанды эшләне, Раббыға тоғро ҡалған атаһы Дауыт кеүек булманы. 7Сөләймән Йәрүсәлимдең[†] көнсығышындағы тауҙа Моавтың ерәнгес илаһы Кемош[†] менән ғаммондарҙың ерәнгес илаһы Мөләхкә[†] табыныу ҡалҡыулыҡтары төҙөттө[+]. 8Илаһтарына хуш еҫ төтәтһен, ҡорбан[†] килтерә алһын өсөн бөтә ят бауыр ҡатындарына ла шундай табыныу урындары булдырҙы.

9-10Исраил Аллаһы Раббының уға ике тапҡыр күренеп: «Башҡа илаһтарға табынма!» – тип киҫәтеүенә ҡарамаҫтан, Сөләймән Раббы юлынан тайпылды, Уның бойороғона әһәмиәт бирмәне. Шул арҡала Раббы Сөләймәнгә асыуланды[+][+].

11– Минең менән килешеүҙе[†] тотмаған, ҡушҡандарымды тыңламағанға күрә батшалығыңды тартып алам да ҡолдарыңдың береһенә бирәм[+]. 12Әммә атайың Дауыт хаҡына, быны һин йәшәгән дәүерҙә түгел, улың батша булғас эшләйәсәкмен. 13Әммә батшалыҡты тотош алмайым. Ҡолом Дауыт һәм Үҙем һайлап алған Йәрүсәлим ҡалаһы хаҡына улыңа бер ырыуҙы ҡалдырам, – тине[+].


Сөләймәндең дошмандары

14Раббы Эдом батшалары тоҡомонан булған Һададты Сөләймәнгә дошман итте. 15Ҡасандыр элек, Дауыт эдомдар менән һуғышҡанда, ғәскәр башлығы Йоав мәйеттәрҙе ерләргә килгәйне һәм илдәге барлыҡ ир-егеттәрҙе ҡырғайны[+]. 16Йоав менән Исраил яугирҙәре Эдомда алты ай була һәм барлыҡ ир енесен үлтерә.

17Ул ваҡытта бала ғына булған Һадад, атаһына хеҙмәт иткән бер нисә Эдом кешеһе менән Мысырға[†] ҡаса. 18Улар Мидйәндән[†] китеп, башта Паранға килә. Шунан үҙҙәренә ҡушылған бер нисә кешене эйәртеп, Мысыр батшаһы фирғәүенгә баралар. Фирғәүен Һададҡа йорт, ер бирә, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә[+]. 19Һадад фирғәүендең хөрмәтен ҡаҙана. Шуға күрә Мысыр батшаһы уны үҙенең ҡатыны Тахпенестың һеңлеһенә өйләндерә. 20Тахпенестың һеңлеһе Һададҡа Генуваҫ исемле малай табып бирә. Фирғәүен ҡатыны Тахпенес был баланы һарайҙа үҙ балалары менән бергә тәрбиәләй.

21Дауыт батшаның ата-бабалары хозурына күскәнен, уның ғәскәр башлығы Йоавтың да үлгәнен ишеткәс, Һадад фирғәүенгә:

– Миңә үҙ илемә ҡайтырға рөхсәт бирһәң ине, – тип мөрәжәғәт итте.

22– Илемә ҡайтам, тиһең, нимә минең янымда берәй нәмәгә мохтажлығың бармы әллә? – тип һораны унан фирғәүен.

– Юҡ, – тип яуапланы Һадад. – Тик мине үҙ илемә ебәр инде.

23Алла[†] Әлъядағ улы Резонды ла Сөләймәнгә ҡаршы ҡуйҙы. Резон үҙенең хужаһы Сова батшаһы Һададғәзәрҙән ҡасып китеп,[+] 24эргәһенә төрлө енәйәтсел бәндәләрҙе туплай һәм шуларҙың башлығы булып ала. Дауыт Һададғәзәрҙе тар-мар иткәндән һуң, улар Дамаскка барып урынлаша һәм Резонды тәхеткә ултырта[+]. 25Резон Сөләймән дәүерендә Исраилдың дошманы булды. Ул Арам[†] иленә идара итте һәм, Һадад ҡылған яуызлыҡтарға өҫтәп, Исраилға хаслыҡ ҡылырға тырышты.


Яровғамдың Сөләймәнгә ҡаршы баш күтәреүе

26Сөләймәнгә ҡаршы баш күтәреүселәрҙең береһе – Әфраим ырыуының Середа ҡалаһынан Неват улы Яровғам иһә ҡасандыр батшаның яраны була торғайны. Уның атаһы Неват ул ваҡытҡа мәрхүм булһа ла, әсәһе Серуға иҫән ине. 27Яровғамдың батшаға ҡаршы фетнә күтәреүенең сәбәбе былай: Сөләймән Миллоны төҙөтөп, атаһы Дауыт ҡалаһында[†] диуарҙағы ярыҡтарҙы төҙәттергән саҡ ине[+]. 28Яровғам иһә ифрат ҡаһарман булыуы менән танылғайны. Сөләймән был йәш егеттең булдыҡлылығын күреп, Йософ ырыуының бөтә мәжбүри эштәрҙе башҡарыусыларына етәксе итеп тәғәйенләне.

29Бер мәл Яровғам, Йәрүсәлимдән сығып, юл буйлап китеп барғанда, ҡаршыһына Шилонан Ахияһ пәйғәмбәр[†] осраны. Ахияһ пәйғәмбәр яңы ябынса кейеп алғайны. Ул ерҙә икәүһенән башҡа бер кем дә юҡ ине[+]. 30Ахияһ көтмәгәндә өҫтөндәге өр-яңы кейемен сисеп, ун ике өлөшкә йыртты[+]. 31Шунан Яровғамға:

– Ун өлөшөн үҙеңә ал, – тине. – Сөнки Исраил Аллаһы Раббы былай ти: «Мин батшалыҡты Сөләймәндең ҡулынан тартып алам да ун ырыуҙы һиңә бирәм[+]. 32Әммә ҡолом Дауыт хаҡына һәм бөтә Исраил ырыуҙары йәшәгән ҡалалар араһынан Үҙемә һайлап алған Йәрүсәлим хаҡына уға бер ырыуҙы ҡалдырам. 33Улар Минән йөҙ сөйөрҙө, Сидон алиһәһе Ғаштореҫҡа, Моав илаһы Кемошҡа, Ғаммон илаһы Милкомға табындылар. Сөләймәндең атаһы Дауыт кеүек йәшәмәйенсә, Минең юлымдан тайпылдылар, Минең күҙемдә яҡшы булған ғәмәлдәр ҡылманылар, ҡанундарымды[†] тотманылар, бойороҡтарымды үтәмәнеләр, Мине ташланылар[+]. 34Әммә бойороҡтарыма һәм ҡағиҙәләремә тоғро ҡалған һәм Үҙем һайлап алған ҡолом Дауыт хаҡына Сөләймәндең ҡулынан батшалыҡты тотош тартып алмайым. Үҙе тере саҡта тәхет унда ҡалыр. 35Батшалыҡты иһә уның улынан тартып алып һиңә тапшырырмын: ун ырыуҙы һиңә бирермен. 36Шулай ҙа исемемде төйәкләндерер өсөн Үҙемә һайлап алған Йәрүсәлим ҡалаһында, Минең хозурымда ҡолом Дауыттың шәме һәр ваҡыт янып торһон тип, бер ырыуҙы Сөләймәндең улына ҡалдырам[+]. 37Мин һине Исраилдың батшаһы итәм, йәнең теләгәндең барыһына ла хакимлыҡ итерһең. 38Әгәр ҙә һин ҡолом Дауыт кеүек әйткәндәремде еренә еткереп үтәһәң, ҡанундарымды һәм бойороҡтарымды ғәмәлгә ашырһаң, Минең күҙ алдымда дөрөҫ булған эштәрҙе башҡарһаң, юлымдан йөрөһәң, һинең менән булырмын, Исраилды һиңә биреп, һинең йортоңдо, Дауыттың йорто һымаҡ, мәңгегә батша йорто итермен[+]. 39Дауыт нәҫелен Сөләймәндең гонаһтары[†] арҡаһында язалайым, әммә мәңгелеккә түгел».


Сөләймәндең вафаты


(2 Йыл 9:29-31)

40Сөләймән Яровғамды үлтерергә ниәтләне, әммә тегеһе ҡасып китте һәм Мысыр батшаһы Шишаҡҡа[*] барып һыйынды. Яровғам Сөләймән үлгәнгә тиклем шунда йәшәне[+].

41[•]Сөләймән батшалыҡ иткән замандарҙа булған башҡа хәлдәр, уның башҡарған эштәре һәм аҡылы тураһында «Сөләймәндең йылъяҙмаһы» китабында яҙылған. 42Сөләймәндең Йәрүсәлимдә бөтә Исраилға батшалыҡ иткән дәүере – ҡырҡ йыл. 43Сөләймән вафат булып, ата-бабалары хозурына күскәс, атаһы Дауыт ҡалаһында ерләнде. Уның урынына тәхеткә улы Рехавғам ултырҙы.

#### 12


Исраилдарҙың Рехавғамға ҡаршы сығыуы


(2 Йыл 10:1-19)

1[•]Рехавғам Шәхәмгә юлланды, сөнки бөтә исраилдар,[†] уны үҙҙәренең батшаһы тип иғлан итер өсөн, шунда йыйылғайны[+]. 2Был хәбәр Сөләймән[†] батшанан ҡасып киткән һәм Мысырҙа[†] йәшәгән Яровғам Неват улына ла ишетелде[+]. 3Исраилдар, кеше ебәреп, Яровғамды саҡырып алдылар. Шунан Яровғам менән бөтә Исраил йәмғиәте бергә Рехавғам янына килеп былай тине:

4– Атайың яурындарыбыҙға ауыр йөк һалды. Инде һин михнәтебеҙҙе еңеләйт, беҙҙе ҡалыптан ҡотҡар, шул сағында беҙ һиңә хеҙмәт итербеҙ[+].

5– Әлегә ҡайтығыҙ, – тине Рехавғам уларға, – өс көндән килерһегеҙ.

Халыҡ таралды.

6Рехавғам батша атаһы Сөләймән иҫән саҡта уға хеҙмәт иткән аҡһаҡалдарҙан:[†]

– Ниндәй кәңәш бирерһегеҙ, был халыҡҡа нисек яуап ҡайтарырға? – тип һораны.

7Аҡһаҡалдар уға:

– Әгәр ҙә һин был халыҡҡа бөгөн ҡол булып, уға хеҙмәт күрһәтһәң, уларға яуап биргәндә яҡшы һүҙеңде йәлләмәһәң, улар ғүмер буйы һинең ҡолоң булыр, – тине.

8Әммә Рехавғам аҡһаҡалдарҙың кәңәшенә ҡолаҡ һалманы һәм үҙе менән бергә үҫкән, әле янында булған ҡорҙаштары менән кәңәшләште. 9Батша уларҙан:

– «Атайың яурындарыбыҙға һалған ауыр йөктө еңеләйт», – тигән был халыҡҡа нисек яуап ҡайтарайым? Һеҙ ниндәй кәңәш бирерһегеҙ? – тип һораны.

10Ҡорҙаштары уға:

– «Атайың яурындарыбыҙға ауыр йөк һалды, инде һин уны еңеләйт», – тигәндәргә: «Минең сәтәкәй бармағым атайымдың биленән йыуаныраҡ.

11Әгәр атайым һалған йөк ауыр булһа,
Мин уны тағы ла арттырырмын,
Атайым һеҙҙе сыбыртҡы менән ярған булһа,
Мин ҡамсы менән ҡайыҙлармын», –

тип әйтергә кәңәш бирҙе.

12Батшаның: «Өс көндән килерһегеҙ», – тигән һүҙе буйынса, Яровғам менән бөтә халыҡ өс көндән һуң Рехавғамға барҙы. 13-14Батша аҡһаҡалдарҙың кәңәшен һанға һуҡмайынса, ҡорҙаштары әйткәнсә:

– Әгәр атайым һалған йөк ауыр булһа, мин уны тағы ла арттырырмын. Атайым һеҙҙе сыбыртҡы менән ярған булһа, мин ҡамсы менән ҡайыҙлармын, – тип ҡырыҫ һөйләште[+].

15Батша халыҡҡа ҡолаҡ һалманы, сөнки Раббы[†] ихтыяры менән шулай булырға тейеш ине. Раббының Неват улы Яровғамға Шило Ахияһы аша еткергән һүҙе бойомға ашһын өсөн шулай булды[+].

16Батшаның үҙҙәрен тыңламағанын күргәс, бөтә исраилдар уға:

– Дауыт[†] менән ниндәй уртаҡлығыбыҙ бар беҙҙең? Ишай улының биләмәһендә беҙҙең өлөшөбөҙ юҡ! Эй Исраил халҡы, әйҙәгеҙ таралышайыҡ! Дауыт йорто инде үҙ нәҫелен генә ҡараһын! – тинеләр ҙә өйҙәренә ҡайтып киттеләр[+].

17Рехавғам Йәһүҙә[†] ҡалаларында йәшәгән исраилдарға ғына батша булып ҡалды.

18Рехавғам батша мәжбүри эшләүселәр өҫтөнән күҙәтсе булған Адонирамды ебәргәйне, исраилдар уны таш бәреп үлтерҙе. Рехавғам тиҙ генә яу арбаһына[†] менеп ултырып, Йәрүсәлимгә[†] ҡасып өлгөрҙө[+]. 19Әлегәсә Исраилдың төньяҡ ырыуҙары Дауыт йортона буйһонмай.

20Яровғамдың ҡайтҡанын ишетеп, халыҡ уны йыйынға саҡырҙы һәм Исраилға батша итеп ҡуйҙы. Дауыт нәҫеленә бары тик Йәһүҙә ырыуы ғына ҡалды[+].


Шемағъяһтың пәйғәмбәрлек итеүе


(2 Йыл 11:1-4)

21Йәрүсәлимгә ҡайтҡас, Рехавғам Йәһүҙә һәм Бинйәмин ырыуҙарынан йөҙ һикһән мең һайланма яугир тупланы. Улар Исраилға яу менән барырға һәм Сөләймән улы Рехавғамға батшалыҡты ҡайтарып бирергә тейеш ине.

22Ләкин Алла[†] бәндәһе Шемағъяһҡа Раббы былай тип белдерҙе:[+]

23– Йәһүҙә батшаһы Рехавғам Сөләймән улына, бөтә Йәһүҙә һәм Бинйәмин ырыуҙарына, ҡалған халыҡҡа әйт. 24Раббы былай ти: «Туғандарығыҙ Исраил халҡына ҡаршы һуғышҡа бармағыҙ. Өйҙәрегеҙгә таралышығыҙ, сөнки һуңғы ваҡиғалар Минең ихтыярым буйынса эшләнде».

Улар Раббының әйткәнен тыңланы һәм Уның ҡушыуы буйынса ҡайтып китте.


Бейт-Илдәге һәм Дандағы алтын башмаҡ һындары

25Яровғам Әфраим таулығындағы Шәхәм ҡалаһында нығытмалар төҙөттө һәм шунда йәшәй башланы. Һуңыраҡ унан китеп Пенуил ҡалаһын төҙөнө[+]. 26Яровғамдың башына: «Батшалыҡтың ҡабаттан Дауыт нәҫеленә күсеүе ихтимал, – тигән уй килде. – 27Әгәр был халыҡ Йәрүсәлимгә барып, Раббы ҡорамында[†] ҡорбан[†] салырға йөрөһә, күңелдәре менән ҡабат хакимдарына, Йәһүҙә батшаһы Рехавғамға, боролор. Мине үлтереп, яңынан Рехавғамға барырҙар»[+]. 28Ярандары менән кәңәшләшкәндән һуң, Яровғам алтындан ике үгеҙ башмаҡ һыны ҡойҙорҙо һәм халыҡҡа:

– Бүтәнсә ғибәҙәт ҡылыр өсөн Йәрүсәлимгә йөрөүҙең кәрәге юҡ, – тип иғлан итте. – Эй Исраил, һине Мысыр еренән алып сыҡҡан аллалар бына ошо[+].

29Был алтын башмаҡтарҙың береһен Бейт-Илгә, икенсеһен Данға ҡуйҙырҙы. 30Был хәл ауыр гонаһҡа[†] килтерҙе. Халыҡ башмаҡ һынына ғибәҙәт ҡылыр өсөн Данға тиклем барып етә торған булды. 31Шулай уҡ Яровғам табыныу ҡалҡыулыҡтарында ғибәҙәтханалар[†] төҙөттө. Унда халыҡ араһынан левиҙәрҙән[†] булмаған кешеләрҙе ҡаһин[†] итеп ҡуйҙы. 32Яровғам һигеҙенсе айҙың ун бишенсе көнөн, Йәһүҙәлә үткәрелә торған байрамға оҡшатып, байрам тип иғлан итте. Бейт-Илдә үҙе яһатҡан үгеҙ башмаҡ һындарына бағышлап ҡорбан салдырҙы. Бейт-Илдәге үҙе эшләткән табыныу ҡалҡыулыҡтарына ҡаһиндар билдәләне. 33Шулай итеп, ул үҙе тәғәйенләгән ваҡытта – һигеҙенсе айҙың ун бишенсе көнөндә Исраил халҡы өсөн байрам үткәрҙе һәм хуш еҫ төтәтеү өсөн Бейт-Илдә төҙөткән ҡорбан усағына күтәрелде.

#### 13


Йәһүҙәнән килгән Алла бәндәһе

1Яровғам хуш еҫ төтәтмәк булып ҡорбан[†] усағы янында торған саҡта, бер Алла[†] бәндәһе Раббы[†] ҡушыуы буйынса Йәһүҙәнән[†] Бейт-Илгә килде[+]. 2Ул Раббы бойороғо буйынса ҡорбан усағына:

– Эй усаҡ, усаҡ! Раббы былай ти: «Дауыт[†] нәҫелендә Йошияһ исемле бер ир бала тыуыр. Ул әле һиндә хуш еҫ төтәткән, табыныу ҡалҡыулыҡтарында хеҙмәт иткән ҡаһиндарҙың[†] үҙҙәрен һинең өҫтөңдә ҡорбанға килтерер һәм һиндә кеше һөйәктәре яндырылыр», – тип белдерҙе[+].

3Ошо көндө Алла бәндәһе үҙенең һүҙҙәрен билдә менән раҫлап былай тине:

– Был һүҙҙәрҙең Раббы тарафынан әйтелеүенең билдәһе шул булыр: ҡорбан усағы сатнар һәм эсендәге көлө ергә түгелер.

4Яровғам батша Алла бәндәһенең Бейт-Илдә ҡорбан усағы хаҡында әйткәндәрен ишетеп, ҡулын ҡорбан усағынан алып уға табан һуҙҙы ла:

– Тотоғоҙ уны! – тип бойорҙо.

Шул саҡ уның Алла бәндәһенә һуҙылған ҡулы ҡатып ҡалды, кире бөгөлмәне. 5Тап шул мәлдә Раббының Алла бәндәһе аша әйткән һүҙҙәре бойомға ашты: ҡорбан усағы сатнаны һәм көлө ергә түгелде.

6Яровғам батша Алла бәндәһенә:

– Зинһар тип әйтәм, минең өсөн доға ҡыл. Аллаң Раббынан һора, ҡулым элекке хәленә ҡайтһын, – тип ялынды.

Алла бәндәһе доға ҡылғайны, батшаның ҡулы әүәлге хәленә килеп, бөгә ала башланы[+].

7– Әйҙә минең өйөмә барайыҡ, тамағыңа ашарһың, – тине батша Алла бәндәһенә. – Һиңә бүләк бирермен.

8– Хатта ярты батшалығыңды бирәм тиһәң дә бармайым, был ерҙә икмәк тә ашамайым, һыу ҙа эсмәйем, – тип яуапланы Алла бәндәһе. –[+] 9Сөнки Раббы миңә: «Унда икмәк ашама, һыу эсмә, барған юлыңдан ҡайтма», – тип бойорҙо.

10Шулай тигәндән һуң, Алла бәндәһе Бейт-Илгә килгән юлынан түгел, икенсе яҡтан китеп барҙы.

11Ул осорҙа Бейт-Илдә өлкән[†] йәштәге бер пәйғәмбәр[†] йәшәй ине. Уның улдары ҡайтып атаһына Алла бәндәһенең ул көндө Бейт-Илдә нимә эшләгәнен, батшаға әйткән һүҙҙәрен бәйнә-бәйнә һөйләп бирҙе.

12– Ул ҡайһы юлдан китте? – тип һораны аталары. Улдары Йәһүҙәнән килгән Алла бәндәһе киткән юлды күрһәтте.

13– Ишәгемде эйәрләгеҙ! – тине ул улдарына.

Ишәген эйәрләп менеп, 14Алла бәндәһе артынан китте. Уны юл буйындағы имән ағасы аҫтында ултырған сағында ҡыуып етте.

– Йәһүҙәнән килгән Алла бәндәһе һин булаһыңмы? – тип һораны.

– Мин булам, – тип яуапланы тегеһе.

15– Әйҙә өйөмә барайыҡ, тамағыңа ашап алырһың, – тине пәйғәмбәр.

16– Юҡ, мин һинең менән кире бара, өйөңә инә алмайым, – тине Алла бәндәһе. – Бында һинең менән бергә икмәгеңде ашай, һыуыңды эсә алмайым. 17Сөнки Раббы миңә: «Унда икмәк ашама, һыу эсмә, барған юлыңдан ҡайтма», – тип бойорҙо.

18Быға ҡаршы ҡарт:

– Мин дә һинең кеүек пәйғәмбәрмен, – тип яуапланы. – Фәрештә[†] миңә Раббының ошо һүҙҙәрен еткерҙе: «Уны өйөңә алып ҡайт, тамағына ашаһын, һыу эсһен», – тине.

Ул шулай тип алданы. 19Ә Алла бәндәһе кире боролоп уның өйөнә барҙы, икмәк ашаны, һыу эсте. 20Улар табын артында ултырған саҡта Алла бәндәһен юлынан борған пәйғәмбәргә Раббы һүҙе иңде. 21Ул Йәһүҙәнән килгән Алла бәндәһенә былай тип белдерҙе:

– Раббы былай ти: «Раббының әйткәнен тыңламаның, Аллаң Раббының бойороғон үтәмәнең. 22Кире боролдоң, Мин һиңә икмәк ашама, һыу эсмә, тип әйткән ерҙә тәғәм йыйҙың. Шуға күрә мәйетең ата-бабаларыңдың төрбәһенә дәфен ҡылынмаясаҡ».

23Ашап-эскәндән һуң, ҡарт пәйғәмбәр Алла бәндәһенә ишәген эйәрләп бирҙе. 24Юлда китеп барғанда Алла бәндәһенең ҡаршыһына бер арыҫлан килеп сыҡты ла уны үлтерҙе. Ерҙә ятҡан мәйетенең бер яғында ишәк, икенсе яғында арыҫлан баҫып тора ине[+]. 25Юлдан үтеп барған кешеләр ерҙә ятҡан мәйетте һәм уның янында торған арыҫланды күреп, ҡарт пәйғәмбәр йәшәгән ҡалаға барып һөйләне.

26Алла бәндәһен юлынан кире борған пәйғәмбәр был хаҡта ишетеп:

– Раббының әйткәнен тотмаған Алла бәндәһе ул, – тине. – Шуның өсөн Раббы уға ҡаршы арыҫлан ебәргән һәм арыҫлан уны талап үлтергән. Шулай итеп Раббының әйткән һүҙе бойомға ашты.

27Шунан ул улдарына ишәк эйәрләргә ҡушты. Әҙер булғас, ишәккә 28менде лә мәйетте эҙләп китте. Ишәк менән арыҫлан һаман да Алла бәндәһенең кәүҙәһе янында баҫып тора, арыҫлан мәйетте лә ашамаған, ишәккә лә ҡағылмаған ине. 29Пәйғәмбәр Алла бәндәһенең мәйетен ишәгенең арҡаһына артмаҡланы ла, уның өсөн йәш түгер һәм ерләр өсөн, ҡалаға алып ҡайтты. 30Мәйетте үҙенең төрбәһенә дәфен ҡылды.

– Эй туғаным, – тип уны йәлләп иланы.

31Алла бәндәһен дәфен ҡылғандан һуң, улдарына:

– Үлгәндән һуң, мине лә Алла бәндәһе янына ҡуйығыҙ, һөйәктәре эргәһенә минең һөйәктәремде лә һалығыҙ, – тине. – 32Сөнки уның Бейт-Илдәге ҡорбан усағына һәм Самария[†] ҡалаларындағы табыныу ҡалҡыулыҡтарындағы ғибәҙәтханаларға[†] ҡаршы Раббы бойороғо буйынса әйткәндәренең барыһы ла бойомға ашасаҡ.


Яровғамдың ҙур гонаһы

33Ошо ваҡиғаларҙан һуң да Яровғам яман юлын ташламаны. Һаман халыҡ араһынан кемде тура килә, шуны табыныу ҡалҡыулыҡтарына ҡаһин итеп бағышлауын дауам итте: кем теләй, шул ҡаһин булып китте. 34Был гонаһ[†] Яровғам йортон һәләкәткә килтереүгә, нәҫелен ер йөҙөнән ҡоротоуға сәбәп булды[+].

#### 14


Яровғамдың улының үлеме

1Шул осорҙа Исраил[†] батшаһы Яровғамдың улы Авияһ ауырып китте. 2Яровғам ҡатынына:

– Бар, батша ҡатыны булғаныңды белдермәҫлек итеп кейен дә Шилоға бар. Унда ошо халыҡтың батшаһы буласағым тураһында күрәҙәлек иткән Ахияһ пәйғәмбәр[†] булыр[+]. 3Уға ун икмәк, ҡабартма, бер сүлмәк бал ал. Ул һиңә балаға ни буласағын әйтер, – тине[+].

4Яровғамдың ҡатыны ире әйткәнсә эшләне, Шилоға, Ахияһтың өйөнә китте. Ахияһ бик ныҡ ҡартайғайны инде, күҙҙәре бөтөнләй күрмәй башлағайны. 5Раббы[†] Ахияһҡа:

– Оҙаҡламай танымаҫлыҡ итеп кейенеп Яровғамдың ҡатыны килер. Ауырыған улы тураһында һорашыр. Һин уға шулай-шулай тип әйтерһең, – тип алдан хәбәр итеп ҡуйғайны.

6Ахияһ ишектән кергән ҡатындың аяҡ тауышын ишетеп:

– Әйҙүк, Яровғам ҡатыны, – тип өндәште. – Нишләп кемлегеңде йәшерергә булдың? Минең һиңә бик насар хәбәрем бар. 7Яровғамға ҡайтып әйт, Исраил Аллаһы Раббы былай ти: «Мин һине халыҡ араһынан айырып алып, халҡым Исраилға етәксе итеп ҡуйҙым[+]. 8Батшалыҡты Дауыт[†] нәҫеленән тартып алып һиңә бирҙем. Әммә һин бойороҡтарымды үтәгән, бөтөн булмышы менән Миңә бирелгән, күҙ алдымда дөрөҫ ғәмәлдәр ҡылған Дауытҡа оҡшамағанһың[+]. 9Һин үҙеңә тиклем булғандарҙың барыһына ҡарағанда ла күберәк яман эштәр ҡылдың. Минән баш тарттың һәм үҙеңә башҡа илаһтар яһап, алтындан ҡойолма илаһтар яһатып, асыуыма тейҙең[+].

10Бына шуның өсөн Яровғамдың ғаиләһенә һәләкәт ебәрәм һәм, ир затынан булғандарҙың иреклеһен дә, ҡолон да юҡ итеп, тиҙәкте яндырған шикелле, Исраилды Яровғам нәҫеленән таҙартам[+]. 11Яровғамдың ғаиләһенән ҡалала үлеп ҡалғандарын эттәр ашар, ҡырҙа үлгәндәре ҡоштарға емтек булыр». Раббы һиңә бына шулай тип әйтергә ҡушты[+].

12Һиңә килгәндә инде, бар, өйөңә ҡайт. Ҡалаға аяҡ баҫыуың булыр, балаң үлер. 13Уны бөтә Исраил халҡы йәш түгеп оҙатыр. Әммә Яровғам ғаиләһенән бары ул ғына ҡәбергә инер, сөнки Исраил Аллаһы Раббы Яровғам нәҫеленән бары шул балала ғына яҡшы нәмә тапты[+].

14Раббы Исраилға икенсе бер батша ҡуясаҡ. Ул батша шул көндө үк Яровғам нәҫелен ҡырып бөтөрәсәк. Ҡасанмы? Оҙаҡламай[+]. 15Раббы Исраилды язаға тарттырыр һәм Исраил халҡы һыуҙа ҡалтыранған ҡамыш кеүек булыр. Раббы уларҙы аталарына биргән был уңдырышлы тупраҡтан йолҡоп алып, Евфрат йылғаһының аръяғына таратыр, сөнки улар Ашера[†] хөрмәтенә ҡолғалар ҡуйып, Раббыны асыуландырҙылар[+]. 16Яровғамдың гонаһ[†] ҡылғаны һәм Исраил халҡын гонаһҡа батырғаны өсөн, Раббы Исраилды ташлаясаҡ.

17Яровғамдың ҡатыны Тирсаға ҡайтып китте. Өйөнөң тупһаһын аша атлап инеү менән бала үлде. 18Бөтә Исраил халҡы, Раббы Үҙенең ҡоло Ахияһ пәйғәмбәр аша әйткәнсә, баланы ҡәҙерләп ерләне һәм уның өсөн йәш түкте.


Яровғамдың үлеме

19Яровғамдың бүтән эштәре – нисек һуғышҡаны, илгә ни рәүешле батшалыҡ иткәне «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған[+]. 20Яровғам егерме ике йыл батша булды. Үлеп, ата-бабалары хозурына күскәс, урынына улы Надав тәхеткә ултырҙы.


Йәһүҙә батшаһы Рехавғам


(2 Йыл 12:9-16)

21[•]Йәһүҙәлә[†] Сөләймәндең[†] улы Рехавғам батшалыҡ итте. Ул тәхеткә ултырғанда ҡырҡ бер йәштә ине. Раббы Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн бөтөн Исраил ырыуҙары араһынан һайлап алған Йәрүсәлим[†] ҡалаһында ул ун ете йыл батша булды. Әсәһе Нағама ғаммон ҡыҙы ине.

22Йәһүҙә халҡы, Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылып, үҙҙәренең гонаһтары менән Раббыны аталарына ҡарағанда ла нығыраҡ асыуландырҙы. 23Улар ҙа һәр бер ҡалҡыулыҡта, һәр бер суҡ япраҡлы ағас аҫтында үҙҙәренә ялған илаһтарға ғибәҙәт ҡылыу урындары төҙөнөләр, табыныу бағаналары һәм Ашераға бағышлап ҡолғалар ҡуйҙылар. 24Боттарға табыныу урындарында фәхешлек менән шөғөлләнгән ирҙәр ҙә бар ине. Халыҡ исраилдар алдынан Раббы ҡыуып ебәргән ҡәүемдәрҙең бөтә ерәнгес эштәрен ҡабатланы[+].

25Рехавғамдың батшалыҡ итеүенең бишенсе йылында, Мысыр[†] батшаһы Шишаҡ Йәрүсәлимгә һөжүм итте[+]. 26Ул Раббы ҡорамындағы,[†] батша һарайындағы хазиналарҙы талап алды, бөтә нәмәне, шул иҫәптән Сөләймән эшләткән бөтә алтын ҡалҡандарҙы ла алып китте[+]. 27Рехавғам батша улар урынына баҡыр ҡалҡандар яһатты һәм батша һарайының ишектәрен һаҡлаған ҡарауыл башлыҡтары ҡарамағына тапшырҙы. 28Батша Раббы ҡорамына ингән һайын, һаҡсылар был ҡалҡандарҙы тотоп килә, аҙаҡтан йәнә һаҡсылар бүлмәһенә индереп ҡуя торған булды.

29Рехавғамдың башҡа эштәре, ул ҡылған бөтә ғәмәлдәр тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. 30Рехавғам менән Яровғам ғүмерҙәре буйы үҙ-ара туҡтауһыҙ һуғыш алып барҙы. 31Рехавғам үлеп, ата-бабалары хозурына күскәс, Дауыт ҡалаһында[†] аталары янында ерләнде. Әсәһе ғаммон ҡыҙы Нағама ине. Рехавғам урынына тәхеткә улы Авиям ултырҙы.

#### 15


Йәһүҙә батшаһы Авиям


(2 Йыл 13:1-2, 22–14:1)

1[•]Яровғам Неват улы Исраилға[†] ун һигеҙенсе йыл батшалыҡ иткәндә, Йәһүҙә[†] тәхетенә Авиям ултырҙы. 2Ул Йәрүсәлимдә[†] өс йыл батша булды. Әсәһе – Авшаломдың ҡыҙы Мағаха.

3Авиям атаһының яман юлын ҡыуҙы, ул ҡылған гонаһтарҙы[†] ҡабатланы. Авиям үҙенең Аллаһы Раббыға бөтөн булмышы менән тоғро булған олатаһы Дауыт[†] һымаҡ түгел ине[+]. 4Шуға ҡарамаҫтан, Дауыт хаҡына Аллаһы Раббы[†] Авиямдан һуң уның улын тәхеткә ултыртты. Шулай итеп, Йәрүсәлимде имен ҡылды, был ҡалала Дауыттың шәмен һүндермәне[+]. 5Сөнки, хитти Урияһҡа ҡарата булған ҡылығын һанамағанда, Дауыт ғүмеренең ахырына тиклем Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр эшләне, Раббының ҡушҡандарынан тайпылманы[+].

6Рехавғам менән Яровғам араһында барған һуғыш Авиям тәхеткә ултырғандан һуң да туҡтаманы. 7Авиямдың ҡалған ғәмәлдәре барыһы ла «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. Авиям менән Яровғам араһында һуғыш дауам итте. 8Авиям үлеп, ата-бабалары хозурына күсте һәм Дауыт ҡалаһында[†] ерләнде. Уның урынына улы Аса батша булды.


Йәһүҙә батшаһы Аса


(2 Йыл 14:2-3; 15:16–16:6, 11-14)

9[•]Аса Йәһүҙә тәхетенә Яровғам Исраилға егерменсе йыл батшалыҡ иткәндә ултырҙы. 10Ул Йәрүсәлимдә ҡырыҡ йыл буйы батша булды. Өләсәһе Авшалом ҡыҙы Мағаха ине. 11Аса, Дауыт кеүек үк, Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылды. 12Ул боттарға табынған урындарҙа фәхешлек менән шөғөлләнгән барлыҡ ир фәхешселәрҙе илдән ҡыуҙы. Ата[†]-бабалары яһатҡан боттарҙы алып ташланы[+]. 13Ашера[†] хөрмәтенә ерәнгес һын ҡуйҙырған өсөн Аса батша әсәһе Мағаханы батша әсәһе дәрәжәһенән мәхрүм итте һәм, был һынды тураҡлап, Ҡидрон үҙәнендә яндырҙы[+]. 14Табыныу ҡалҡыулыҡтары һаман элеккесә ҡала бирҙе, шулай ҙа Асаның йөрәге бөтә ғүмере буйы Раббыға тоғро булды. 15Атаһы һәм үҙе Раббыға бағышланған алтын-көмөштө, һауыт-һабаны Раббы йортона тапшырҙы[+].

16Аса менән Исраил батшаһы Бағша ғүмер буйы үҙ-ара һуғышты. 17Бер мәл Исраил батшаһы Бағша Йәһүҙәгә һөжүм итте һәм, бер кем дә Йәһүҙә батшаһы Аса биләмәһенән сыға ла, унда инә лә алмаһын өсөн, Рама ҡәлғәһен нығытырға тотондо.

18Был хаҡта ишеткәс, Аса Раббы ҡорамында[†] һәм батша һарайы хазинаһында булған бөтә алтын-көмөштө алды ла, ярандары аша Дамаскта йәшәгән Арам[†] батшаһына – Хезион улы Тавриммондың улы Бен-Һададҡа ебәрҙе. Уға былай тип әйтергә ҡушты:[+]

19«Минең менән һинең арала минең атайым менән һинең атайың араһындағы кеүек килешеү[†] булһын. Бына мин һиңә бүләккә алтын-көмөш ебәрәм. Ә һин Исраил батшаһы Бағша менән төҙөгән килешеүеңде өҙ, ул ғәскәрҙәрен минең ерҙәремдән сығарһын».

20Бен-Һадад Асаның тәҡдимен тыңланы һәм үҙенең ғәскәр башлыҡтарын Исраил ҡалаларына ҡаршы яуға ебәрҙе. Улар Ғиййонды, Данды, Авел-Бейт-Мағаха ҡалаларын, бөтә Киннереҫте, Нафтали ерен баҫып алды. 21Был хаҡта ишеткәс, Бағша Раманы нығытыуҙан туҡтап, Тирсаға әйләнеп ҡайтты[+]. 22Аса батша оран һалып, бер кемде лә ҡалдырмайынса, барса йәһүҙиҙәрҙе алып килде лә Бағша төҙөлөштә файҙаланған таштарҙы, бүрәнәләрҙе Раманан ташытып бөтөрҙө һәм улар менән Миспа, Бинйәмин биләмәһендәге Гевағ ҡалаларын нығытты.

23Асаның барлыҡ ғәмәлдәре, батырлыҡтары, ул төҙөгән ҡалалар «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. Өлкәнәйгәс,[†] Аса аяҡтары ауыртыуҙан яфаланды. 24Аса вафат булып ата-бабалары хозурына күсте һәм Дауыт ҡалаһында аталары янына ерләнде. Урынына улы Йеһошафат тәхеткә ултырҙы[+].


Исраил батшаһы Надав

25Асаның Йәһүҙәлә батшалыҡ итеүенең икенсе йылында Исраил тәхетенә Надав Яровғам улы ултырҙы һәм ике йыл батша булды[+]. 26Ул Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды, Исраил халҡын гонаһҡа батырған атаһының юлынан китте.

27Надав ғәскәре менән пелештиҙәрҙең[†] Гиббеҫон ҡалаһын ҡамауҙа тота ине. Шул саҡта Исасхар ырыуынан Бағша Ахияһ улы Надавҡа ҡаршы фетнә ойошторҙо һәм уны Гиббеҫонда үлтерҙе[+]. 28Был Асаның Йәһүҙәлә батшалыҡ итеүенең өсөнсө йылында булды. Надавты үлтергәндән һуң, Бағша Исраил тәхетенә ултырҙы.

29Батша булыр-булмаҫтан, Бағша Яровғамдың бөтә ғаиләһен ҡырып бөтөрҙө – Яровғамдың нәҫелен тотош юҡ итте, бер кемде лә иҫән ҡалдырманы. Раббының Шилола ҡоло Ахияһ аша әйткән һүҙҙәре бына шулай бойомға ашты[+]. 30Былар барыһы ла Яровғамдың гонаһтары һәм Исраил халҡын гонаһҡа батырғаны өсөн булды. Исраил Аллаһы Раббының уға асыуы бик ҡаты ине.

31Надавтың башҡа бөтә ғәмәлдәре «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған. 32Аса менән Исраил батшаһы Бағша ғүмер буйы үҙ-ара һуғышып йәшәне.


Исраил батшаһы Бағша

33Йәһүҙә батшаһы Асаның өсөнсө йылында Ахияһ улы Бағша Тирсала Исраилға батша булды һәм егерме дүрт йыл тәхеттә ултырҙы. 34Ул Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды, Исраил халҡын гонаһҡа батырған Яровғамдың юлынан китте.

#### 16

1Раббы[†] Йеһу Ханани улы аша Исраил[†] батшаһы Бағшаға былай тип белдерҙе:[+]

2– Мин һине, саң-туҙандан күтәреп, халҡым Исраилға хаким итеп ҡуйҙым. Ә һин Яровғамдың яман юлын ҡыуҙың, халҡым Исраилды гонаһҡа[†] батырҙың һәм улар үҙҙәренең гонаһтары менән Минең асыуымды ҡабартты[+]. 3Шуға күрә, Неват улы Яровғамдың нәҫелен нисек юҡ итһәм, Бағша менән уның нәҫелен дә шулай һепереп түгәсәкмен[+]. 4Бағшаның ғаиләһенән ҡалала үлеп ҡалғандарҙы эттәр ашар, ҡырҙа үлгәндәре ҡоштарға емтек булыр[+].

5Бағшаның башҡа ғәмәлдәре, ҡылған батырлыҡтары тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған. 6Бағша вафат булып ата-бабаларына ҡушылды һәм Тирсала ерләнде. Уның урынына улы Эла батша булды.

7Әммә Раббы күҙендә яман булған ғәмәлдәре менән Уның асыуын ҡабартҡан һәм Яровғам йортона эйәреп золом ҡылған, шулай уҡ Яровғам нәҫелен юҡ иткән өсөн, Бағшаның үҙе һәм уның йорто тураһында Раббы Ханани улы Йеһу пәйғәмбәр[†] аша еткергән һүҙҙәре әйтелгәйне инде.


Исраил батшаһы Эла

8Асаның Йәһүҙәлә[†] батшалыҡ итеүенең егерме алтынсы йылында Эла Бағша улы Тирсала Исраил тәхетенә ултырҙы һәм ике йыл батшалыҡ итте. 9Ярандарының береһе, ғәскәрҙәге яу арбаларының яртыһына башлыҡ булып торған Зимри, уға ҡаршы фетнә ойошторҙо.

Бер көндө Эла Тирсалағы һарай вәзире Арсаның өйөндә эсеп иҫергәйне[+]. 10Зимри шунда инеп Эланы үлтерҙе. Үҙе уның урынына батша булып алды. Был Йәһүҙә батшаһы Асаның егерме етенсе йылында булды.

11Исраил тәхетенә ултырып алыу менән, Зимри Бағшаның бөтә нәҫелен юҡ итте, зат-зәүере һәм дуҫ-иштәренән ир енесендәге бер генә кешене лә ҡалдырманы. 12Бағшаның нәҫелен Зимри тулыһынса юҡҡа сығарҙы. Был хәл Раббының Бағша тураһында Йеһу пәйғәмбәр аша еткергән һүҙҙәренең тормошҡа ашыуы ине[+]. 13Был Бағша үҙе һәм уның улы Эла ҡылған бөтә гонаһтар өсөн һәм шул яман эштәре менән Исраил халҡын гонаһҡа батырған, мәғәнәһеҙ боттарға табынып, Исраил Аллаһы Раббыны бик ныҡ асыуландырған өсөн булды.

14Эланың башҡа барлыҡ ғәмәлдәре тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған.


Исраил батшаһы Зимри

15Йәһүҙә батшаһы Асаның егерме етенсе йылында Исраил тәхетенә ултырған Зимри Тирсала ете көн батша булып торҙо. Ул саҡта Исраил ғәскәре пелештиҙәрҙең[†] Гиббеҫон ҡалаһын ҡамауҙа тота ине[+]. 16Бындағы бөтә яугирҙәр Зимриҙең фетнә ойоштороп батшаны үлтергәнен ишеткәс, шул көндө үк тупламда[†] ғәскәр башлығы Ғомриҙы Исраилға батша итеп ҡуйҙы. 17Ғомри бөтә исраилдар менән бергә Гиббеҫондан сыҡты ла барып Тирсаны ҡамауға алды. 18Зимри иһә ҡаланың ҡулдан киткәнен күреп, батша һарайының эске ҡәлғәһенә инде һәм һарайға ут төрттө лә үҙе шунда янып үлде. 19Шул рәүешле ул Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылған һәм Исраилды гонаһҡа батырған Яровғамдың юлын ҡыуған өсөн әжерен алды.

20Зимриҙең башҡа эштәре, уның нисек фетнә ойошторғаны тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған.


Исраил батшаһы Ғомри

21Исраил халҡы икегә бүленде. Халыҡтың яртыһы Гинаҫ улы Тивниҙы батша итеп ҡуйыу яғында ине, яртыһы Ғомриҙы яҡланы. 22Ахыр сиктә Ғомри яҡлылар еңеп сыҡты. Гинаҫ улы Тивни үлде, Ғомри батша булды.

23Йәһүҙә батшаһы Асаның утыҙ беренсе йылында Ғомри Исраил тәхетенә ултырҙы һәм ун ике йыл батшалыҡ итте. Шуның алты йылы Тирсала үтте. 24Ғомри ике талант көмөш түләп, Сәмәр тигән кешенән Самария[†] тауын һатып алды һәм унда ҡала төҙөнө. Был ҡаланы тауҙың элекке хужаһының исеме менән Самария тип атаны.

25Ғомри Раббы күҙендә яман булған ғәмәлдәр ҡылды. Ул үҙенән алда булған бөтә батшаларға ҡарағанда ла күберәк яуызлыҡ эшләне[+]. 26Ул тулыһынса Неват улы Яровғамдың юлынан китте һәм Исраил халҡын гонаһтарға батырып, мәғәнәһеҙ боттарға табыныуы менән Исраил Аллаһы Раббыны бик ныҡ асыуландырҙы.

27Ғомриҙың башҡа ғәмәлдәре, уның ҡылған батырлыҡтары тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған. 28Ғомри үлеп, ата-бабалары хозурына күсте һәм Самарияла ерләнде. Уның урынына улы Ахав батша булды.


Исраил батшаһы Ахав

29Йәһүҙә батшаһы Асаның утыҙ һигеҙенсе йылында Исраил тәхетенә Ғомри улы Ахав ултырҙы һәм Самарияла егерме ике йыл батшалыҡ итте. 30Ғомри улы Ахав Раббы хуш күрмәгән шундай яман эштәр ҡылды, унан алда тәхеттә ултырған батшаларҙың береһе лә ул тиклем яуызлыҡ эшләмәгәйне[+]. 31Неват улы Яровғам ҡылған гонаһтарҙы ҡабатлауы ғына етмәгән, Сидон батшаһы Әҫбәғелдең ҡыҙы Изевелгә өйләнеп, ялған илаһ Бәғелгә[†] табына һәм уға хеҙмәт итә башланы[+]. 32Ахав Самарияла Бәғелгә ҡорам[†] һалдырҙы һәм уның эсендә Бәғел өсөн ҡорбан[†] усағы төҙөттө[+]. 33Шулай уҡ ул Ашераға[†] табыныр өсөн ҡолға ҡуйҙыртты. Шул рәүешле Ахав Исраил Аллаһы Раббының асыуын ҡабартырҙай яман эштәрҙе үҙенә тиклемге Исраил батшаларының барыһына ҡарағанда ла күберәк ҡылды.

34Ахав батшалыҡ иткән осорҙа, Бейт-Илдән Хиел тигән кеше Йерихо ҡалаһын ҡайтанан төҙөттө. Хиел ҡала нигеҙен өлкән[†] улы Авирамдың йәне хаҡына, ҡапҡаларын[†] төҙөгәндә кесе улы Сегувтың йәне хаҡына төҙөнө. Шулай итеп, Раббының Нун улы Йушағ аша белдергән һүҙҙәре бойомға ашты[+].

#### 17


Ильяс пәйғәмбәр һәм ҡоролоҡ

1Ғилғәдтәге[†] Тишбе ҡалаһынан Ильяс пәйғәмбәр[†] Ахав батшаға:

– Мин хозурында баҫып торған Исраил[†] Аллаһы тере Раббы[†] шаһит: был йылдарҙа ергә, мин әйтмәйенсә, бер тамсы ысыҡ, бер тамсы ямғыр төшмәҫ! – тип белдерҙе[+].

2Шунан һуң Ильясҡа Раббы һүҙе иңде:

3– Бынан китеп көнсығышҡа табан юл тот. Иордан йылғаһын кисеп сыҡ та Кериҫ шишмәһе янында йәшен. 4Шул шишмәнән һыуларһың, ә ҡоҙғондарға һине ашатып торорға ҡуштым.

5Ильяс Раббы ҡушҡанса эшләне, бынан китеп, Иордан йылғаһының көнсығышындағы Кериҫ шишмәһе янында йәшәне. 6Ҡоҙғондар иртәле-кисле алып килеп торған ит менән икмәкте ашаны, шишмәнән һыу эсте. 7Илдә ямғыр яумағанлыҡтан, бер ни тиклем ваҡыт үткәс, шишмә ҡороно.


Ильястың бер тол ҡатынға ярҙам итеүе

8Ильясҡа Раббы һүҙе иңде:

9– Тор, Сидонға, Сарефаҫ ҡалаһына бар ҙа шунда ҡал. Унда бер тол ҡатынға һине ашатып торорға ҡуштым[+].

10Ильяс Сарефаҫҡа юлланды. Ҡала ҡапҡаһына[†] килеп еткәйне, бер тол ҡатындың утын йыйып йөрөгәнен күрҙе. Унан:

– Миңә берәр сеүәтә һыу алып килмәҫһеңме икән? – тип һораны. 11Һыу алырға киткән ҡатын артынан:

– Зинһар, берәр ҡабым икмәк тә килтер инде, – тип өндәште.

12– Аллаң тере Раббы шаһит! Өйөмдә бешкән бер генә нәмә лә юҡ. Тәпәндә бер ус он да, көршәктә саҡ ҡына зәйтүн майы[†] ҡалған. Хәҙер бер-ике ағас утын йыйып алып ҡайтып, шуны улым менән үҙемә бешереп ашайбыҙ ҙа артабан ятып үлергә генә ҡала, – тип яуапланы ҡатын.

13– Ҡурҡма, – тине Ильяс уға. – Бар, уйлағаныңды эшлә. Тик иң элек миңә бәләкәс кенә көлсә бешереп алып кил. Улың менән үҙеңә һуңыраҡ бешерерһең. 14Сөнки Исраил Аллаһы Раббы: «Тупраҡҡа ямғыр төшкәнгә тиклем тәпәндә он бөтмәҫ, көршәктә май кәмемәҫ», – тип белдерә.

15Ҡатын өйөнә ҡайтып, Ильяс әйткәнсә эшләне. Шулай итеп, пәйғәмбәр ҙә, тол ҡатын менән уның ғаиләһе лә ризыҡҡа мохтажлыҡ кисермәне. 16Тәпәндә он бөтмәне, көршәктә май кәмемәне. Шул рәүешле Раббының Ильяс аша белдергәне бойомға ашты.

17Бер көндө хужабикәнең улы ауырып китте, хәле насарайғандан насарая барып, тын алыуҙан да туҡтаны.

18– Эй Алла[†] бәндәһе! Нишләнең һин миңә? Ҡылған ғәйептәремде хәтергә төшөрөп, улымды үлтертергә килдеңме ни? – тине ҡатын Ильясҡа.

19– Бир әле миңә улыңды, – тине Ильяс.

Баланы әсәһенең ҡосағынан алып, үҙе йәшәгән өҫкө бүлмәгә күтәрелде лә уны түшәгенә һалды.

20– Эй Раббым Аллам! Мин ошо тол ҡатында төйәк таптым. Уның улының йәнен ҡыйып, башына бәлә килтерерһеңме икән ни? – тине.

21Ул баланың өҫтөнә өс тапҡыр ҡапланып:

– Эй Раббым Аллам, зинһар, был баланың йәнен тәненә кире ҡайтар! – тип ялбарҙы[+].

22Раббы Ильястың ялбарыуына илтифат итте. Балаға ҡабат йән инде, ул тын ала башланы һәм терелеп китте. 23Ильяс уны бүлмәһенән аҫҡа алып төштө лә:

– Ҡара әле, улың тере бит! – тип әсәһенә тотторҙо.

24– Инде белдем, һин Алла бәндәһе икәнһең! – тине ҡатын. – Ысынлап та ауыҙыңда Раббы һүҙе икән!

#### 18


Ильяс менән Ғовадъяһ

1Байтаҡ ваҡыт үтте. Ҡоролоҡтоң өсөнсө йылында Ильясҡа Раббы[†] һүҙе иңде:

– Бар, Ахавҡа барып күрен. Оҙаҡламай был ергә ямғыр яуҙырам.

2Ильяс Ахавҡа китте.

Самарияла[†] бик ҡаты аслыҡ ине. 3Ахав һарайының идарасыһы Ғовадъяһты саҡырып алды. Ғовадъяһ Раббынан бик ҡурҡҡан бер кеше ине. 4Изевел Раббының пәйғәмбәрҙәрен[†] ҡырған саҡта, Ғовадъяһ йөҙ пәйғәмбәрҙе иллешәрләп-иллешәрләп ике мәмерйәгә йәшерҙе һәм икмәк, һыу менән тәьмин итеп торҙо[+]. 5Ахав Ғовадъяһҡа:

– Әйҙә, һыу сыҡҡан урындарға, йылға үҙәндәренә барып ҡарайыҡ. Берәй урында аттарҙы һәм ҡасырҙарҙы ашатырлыҡ үлән таба алмаҫбыҙмы икән? Бәлки, шулайтып малдарҙы үлтермәй алып ҡалырбыҙ, – тине.

6Ҡарап сығаһы ерҙәрҙе бүлешеп алғандан һуң, Ахав бер юлдан, Ғовадъяһ икенсе юлдан китте.

7Юлда китеп барған Ғовадъяһҡа Ильяс осраны. Ғовадъяһ, пәйғәмбәрҙе танып, йөҙтүбән ергә ҡапланды.

– Был ысынлап та һинме, хакимым Ильяс? – тип һораны.

8– Эйе, мин. Бар, хакимыңа барып минең бындалығымды әйт, – тине пәйғәмбәр.

9– Ниндәй гонаһым[†] өсөн мине Ахавтың ҡулына үлемгә тапшыраһың? – тип һораны Ғовадъяһ. – 10Аллаң, тере Раббы шаһит: донъяла хакимым батшаның һине эҙләтеп кеше ебәрмәгән бер генә ил, бер генә батшалыҡ та ҡалманы. Был илдәрҙән, халыҡтарҙан: «Ул бында юҡ», тигән яуап килгәндән һуң, батшаларын һинең юҡлығыңа ант иттерҙе. 11Ә хәҙер һин миңә: «Бар, хакимыңа: „Ильяс бында“», – тип әйт, тиһең. 12Эргәңдән китеүем булыр, Раббы Рухы һине әллә ҡайҙарға алып китер. Ахавҡа барып әйтермен, ә ул килер ҙә, һине бында тапмаһа, мине үлтерер. Мин ҡолоң йәш сағымдан алып Алланан ҡурҡҡан бәндәмен[+]. 13Хакимыма, Изевел Раббының пәйғәмбәрҙәрен үлтерткән ваҡытта уларҙың йөҙөн, иллешәр-иллешәрҙән ике мәмерйәгә йәшергәнем, икмәк, һыу биреп торғаным хаҡында һөйләмәнеләрме ни? 14Ә һин миңә хәҙер: «Бар, хакимыңа: „Ильяс бында“», – тип әйтергә ҡушаһың. Ул бит мине шунда уҡ үлтерәсәк!

15– Үҙем хеҙмәт иткән Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шаһит: бөгөн мин Ахавҡа барып күренәсәкмен, – тип яуапланы Ильяс.


Ильяс Кармәл тауында

16Ғовадъяһ, Ахавты эҙләп табып, уға Ильяс тураһында хәбәр итте. Ахав Ильясҡа ҡаршы йүнәлде. 17Пәйғәмбәрҙе күргәс, Ахав уға:

– Эй Исраилдың[†] баш бәләһе, был һинме? – тине.

18– Исраилдың баш бәләһе мин түгел, – тип яуап ҡайтарҙы Ильяс. – Һин һәм атаңдың нәҫеле Раббының бойороҡтарын һанға һуҡмайһығыҙ, һин бәғелдәр[†] артынан эйәрәһең. 19Ә хәҙер бөтә Исраил халҡын минең яныма Кармәл тауына йыйҙыр. Бәғелдең Изевел табынында ашап-эскән дүрт йөҙ илле пәйғәмбәре һәм алиһә Ашераға[†] табынған дүрт йөҙ пәйғәмбәр ҙә шунда килһен.

20Ахав хәбәр ебәреп бөтә Исраил халҡын һәм пәйғәмбәрҙәрҙе Кармәл тауына йыйҙы[+]. 21Ильяс халыҡ алдына сығып баҫты ла:

– Ҡасанға тиклем ике арала һылтыҡлап йөрөргә уйлайһығыҙ? Әгәр Алла Раббы икән, Уға эйәрегеҙ; Бәғел Алла[†] булһа инде, уның артынан барығыҙ, – тине.

Халыҡ уға бер һүҙ ҙә өндәшмәне[+].

22– Мин Раббының пәйғәмбәрҙәренән бер яңғыҙым тороп ҡалдым, – тип дауам итте Ильяс. – Ә Бәғелдең пәйғәмбәрҙәре – дүрт йөҙ илле кеше[+]. 23Хәҙер беҙгә ике үгеҙ башмаҡ килтерһендәр. Уның береһен Бәғелдең пәйғәмбәрҙәре һайлап алһын. Салып, киҫәктәргә тураҡлап, утын өҫтөнә һалһындар, тик аҫтына ут тоҡандырмаһындар. Икенсе башмаҡты мин әҙерләрмен, итен утын өҫтөнә һалырмын, әммә ут яҡмаҫмын. 24Шунан һуң һеҙ исемен әйтеп үҙегеҙҙең аллағыҙҙы саҡырығыҙ, мин дә исемен әйтеп Раббымды саҡырырмын. Уларҙың ҡайһыһы ут менән яуап ҡайтара, шул ысын Алла.

Бөтә халыҡ:

– Бик яҡшы әйтелде! – тиешеп уның һүҙҙәрен хупланы.

25– Һеҙ күмәкһегеҙ бит, башмаҡтың береһен һайлап алып, башта һеҙ әҙерләгеҙ, – тине Ильяс Бәғелдең пәйғәмбәрҙәренә. – Әйҙәгеҙ, исемләп аллағыҙҙы саҡырығыҙ, тик ут яҡмағыҙ.

26Бәғелдең пәйғәмбәрҙәре үҙҙәренә бирелгән башмаҡты алып, уны әҙерләнеләр ҙә:

– Эй Бәғел, яуап бир беҙгә! – тип ҡысҡыра башланылар. Иртәнән төшкә тиклем ялбарҙылар, үҙҙәре яһаған ҡорбан[†] усағы тирәләп бер туҡтамай һикерештеләр, тик уларға бер ниндәй ҙә яуап булманы.

27Ҡояш төшлөккә еткәс Ильяс уларҙан:

– Нығыраҡ ҡысҡырығыҙ! Алла бит ул, бәлки уйға батҡандыр, бәлки берәй эше барҙыр, йәки берәй ергә китеп баралыр. Йә булмаһа йоҡлап киткәндер ҙә уятырға кәрәктер, – тип көлә башланы.

28Бәғелдең пәйғәмбәрҙәре тағы ла нығыраҡ ҡысҡырынырға тотондо. Йолалары ҡушҡанса, ҡылыс, һөңгө менән үҙҙәренә йәрәхәт һалдылар, бөтөнләй ҡанға туҙҙылар. 29Төш ауҙы. Улар киске ҡорбан мәленә тиклем диуаналаныуҙарын дауам итте, ләкин өн-тауыш ишетелмәне, уларға яуап биреүсе, иғтибар итеүсе табылманы[+].

30Шунан Ильяс халыҡҡа:

– Миңә яҡыныраҡ килегеҙ, – тип өндәште.

Бөтәһе лә уның эргәһенә йыйылды. Ильяс Раббының емерелгән ҡорбан усағын йүнәтергә кереште. 31Ул, Раббынан «Һинең исемең Исраил булыр» тигән һүҙ алған Яҡуптың ун ике улынан таралған ырыуҙар һанына ярашлы, ун ике таш алды[+]. 32Был таштарҙан Раббы исеменә бағышлап ҡорбан усағы яһаны ла, уратып, ике сеа[*] ашлыҡ һыйырлыҡ соҡор ҡаҙыны. 33Усаҡҡа йәтешләп утын һалғандан һуң, башмаҡты киҫәктәргә тураҡлап, утын өҫтөнә ҡуйҙы.

34– Дүрт көршәк һыу алып килегеҙ, уны тотош яндырыу ҡорбанына һәм утын өҫтөнә түгегеҙ, – тип әмер бирҙе.

Ул ҡушҡанса эшләнеләр.

– Тағы бер тапҡыр ҡабатлағыҙ, – тине Ильяс.

Йәнә түктеләр.

– Өсөнсө тапҡыр ҙа шулай эшләгеҙ, – тине. Өсөнсө тапҡыр ҙа ҡойҙолар. 35Һыу ҡорбан усағынан ағып төштө, уратып ҡаҙылған соҡор тулып китте.

36Киске ҡорбан мәле еткәс, Ильяс усаҡ эргәһенә килеп:

– Эй Раббы, Ибраһим,[†] Исхаҡ һәм Исраил Аллаһы! Үҙеңдең Исраилдағы Алла, минең иһә Һинең ҡолоң булғанымды һәм быларҙың барыһын да Һинең ҡушыуың буйынса эшләгәнемде күрһәт, – тине. –[+] 37Яуап ҡайтар миңә, йә Раббы, яуап бир! Был халыҡ Һин Раббының Алла булғанын аңлаһын! Уларҙың күңеле ҡабаттан Һиңә әйләнеп ҡайтһын!

38Шул саҡ Раббының уты килеп төштө. Был уттың ялҡыны тотош яндырыу ҡорбанын да, утынды ла, таштарҙы ла, тупраҡты ла ялмап йотто, соҡорҙағы һыуҙы ла киптерҙе[+].

39Ошоларҙың барыһын да күреп торған халыҡ:

– Раббы – Алла, Раббы ысын Алла! – тип йөҙтүбән ергә ҡапланды[+].

40– Бәғелдең пәйғәмбәрҙәрен тотоғоҙ, – тип бойорҙо Ильяс. – Береһе лә ҡасып ҡотола алмаһын!

Халыҡ был пәйғәмбәрҙәрҙең барыһын да тотоп алды. Ильяс уларҙы Ҡишон йылғаһы буйына алып барып үлтерҙе[+].


Ҡоролоҡтоң тамамланыуы

41Шунан Ильяс Ахавҡа:

– Бар, ашап-эсеп ал. Мин ҡойма ямғыр килгәнен ишетәм, – тине.

42Ахав тороп тамаҡ ялғарға китте, ә Ильяс Кармәл тауы башына менде. Ергә эйелеп, башын тубыҡтары араһына ҡуйҙы. 43Хеҙмәтсеһен диңгеҙ яғын ҡарап килергә ебәрҙе.

Тегеһе барып ҡараны ла:

– Бер нәмә лә юҡ, – тип кире әйләнеп килде.

– Тағы ҡара, – тине Ильяс. Шулай ете тапҡыр ҡабатланды.

44Етенсе тапҡыр барып ҡарағандан һуң хеҙмәтсеһе:

– Диңгеҙҙән ус аяһылай ғына болот ҡалҡып килә, – тип хәбәр итте.

– Ахавҡа барып әйт, атын егә һалһын, юғиһә ямғыр аҫтында ҡалыр, – тине Ильяс.

45Ул арала күкте ҡара болот томаланы, көслө ел күтәрелде һәм ҡойоп ямғыр яуа башланы. Ахав, арбаһына ултырып, Изреғилгә ашыҡты[+]. 46Раббының ҡөҙрәте иңгән Ильяс, кейеменең сабыуҙарын билбауына ҡыҫтырҙы ла, Изреғилгә еткәнсе Ахав алдынан йүгереп барҙы[+].

#### 19


Ильястың ҡасып китеүе

1Ахав ҡатыны Изевелгә Ильястың нимәләр эшләгәнен, бөтә пәйғәмбәрҙәрҙе[†] ҡылыстан үткәргәнен һөйләп бирҙе. 2Изевел Ильясҡа: «Әгәр ҙә иртәгә ошо ваҡытҡа мин һиңә һин пәйғәмбәрҙәргә эшләгәнде эшләмәһәм, мине аллаларҙың ҡаты ҡәһәре һуҡһын», – тигән хәбәр ебәрҙе.

3Быны ишеткән Ильяс ҡурҡты, йәнен һаҡлап ҡалыр өсөн Йәһүҙәләге[†] Беер-Шәвәғ ҡалаһына ҡасты. Хеҙмәтсеһен шунда ҡалдырғандан һуң,[+] 4үҙе тағы бер көн буйы сүл буйлап барҙы. Бер артыш ҡыуағы аҫтына барып ултырҙы ла үҙенә үлем теләп:

– Етер инде, эй Раббым, йәнемде алһаңсы. Ата[†]-бабаларымдан һис тә артыҡ ерем юҡ, – тип ялбарҙы[+].

5Ҡыуаҡ аҫтына ятып йоҡлап киткәйне, ҡапыл уға Алла[†] фәрештәһе[†] ҡағылды ла:

– Тор, тамағыңа аша! – тип уятты.

6Ильяс тороп тирә-яғына ҡараһа, баш осонда көлдә бешерелгән көлсә менән бер көршәк һыу тора. Һыуһынын ҡандырып, ашап алды ла тағы ятты. 7Раббы[†] фәрештәһе йәнә килеп ҡағылды:

– Тор, аша, сөнки һиңә алыҫ юлға сығырға кәрәк, – тине.

8Ильяс торҙо, ашаны-эсте, ошо ризыҡ уға ҡырҡ көн, ҡырҡ төн атлап Алланың тауы Хоревҡа[†] барып етерлек көс бирҙе[+].


Раббының Ильясҡа күренеүе

9Ильяс тауҙағы мәмерйәгә инеп, шунда ҡунды. Бына Раббы уға:

– Нишләп килдең бында, Ильяс? – тип өндәште.

10– Мин Күк ғәскәрҙәре Аллаһы Раббыма ысын күңелдән фиҙаҡәрлек менән хеҙмәт иттем, – тип яуапланы Ильяс. – Әммә Исраил[†] халҡы Һинең менән төҙөшкән килешеүҙән[†] ваз кисте. Улар Һинең ҡорбан[†] усаҡтарыңды емерҙе, пәйғәмбәрҙәреңде ҡылыстан үткәрҙе. Мин бер үҙем ҡалдым. Хәҙер минең дә йәнемде ҡыймаҡ булып эҙәрләйҙәр[+].

11– Сыҡ, тауҙа Раббы ҡаршыһына баҫ, – тине уға Раббы. – Һинең яныңдан Раббы уҙыр.

Шул ваҡыт тауҙарҙы һелкетеп, ҡаяларҙы емереп, Раббы алдында көслө ел күтәрелде. Әммә Раббы елдә түгел ине. Шунан ер тетрәне. Әммә Раббы ер тетрәүендә лә түгел ине[+]. 12Ер тетрәгәндән һуң, ялҡын дөрләп яна башланы. Әммә Раббы утта ла түгел ине. Уттан һуң йомшаҡ ҡына тауыш ишетелде[+]. 13Был тауышты ишетеп, Ильяс ябынсаһы менән битен ҡапланы ла мәмерйә ауыҙына сығып баҫты.

– Нишләп килдең бында, Ильяс? – тип һораны тауыш.

14– Күк ғәскәрҙәре Аллаһы Раббыма ысын күңелдән, фиҙаҡәрлек менән хеҙмәт иттем, – тине Ильяс. – Әммә Исраил халҡы Һинең менән төҙөшкән килешеүҙән ваз кисте. Улар Һинең ҡорбан усаҡтарыңды емерҙе, пәйғәмбәрҙәреңде ҡылыстан үткәрҙе. Мин бер үҙем ҡалдым. Хәҙер минең дә йәнемде ҡыймаҡ булып эҙәрләйҙәр[+].

15– Килгән юлыңдан кире борол, Дамаск янындағы сүлгә бар. Унда барғас, Хазаилды Арамға[†] батша итеп мәсехлә[+]. 16Нимши улы Йеһуҙы иһә Исраилға батша итеп мәсехлә, Авел-Мехолалағы Шафат улы Ильясиғинды үҙеңдең урыныңа пәйғәмбәрлеккә бағышла[+]. 17Бәғелгә[†] табыныусыларҙы Хазаил үлтерә башлар. Хазаилдың ҡылысынан ҡотолғандарҙы Йеһу, Йеһуҙың ҡылысынан ҡотолғандарҙы Ильясиғин юҡ итер[+]. 18Хәйер, Мин Исраилда Бәғел алдында теҙ сүгеп, уны үбеүҙән баш тартҡан ете мең кешене иҫән ҡалдырасаҡмын, – тине Раббы[+].


Ильясиғиндың пәйғәмбәрлеккә саҡырылыуы

19Ильяс бынан китте һәм Шафат улы Ильясиғинды барып тапты. Ильясиғин ун ике пар үгеҙ егеп ер һөрөп йөрөгәндәр араһында булып, ун икенсе пар үгеҙ артынан бара ине. Ильясиғин эргәһенән үтеп барышлай, Ильяс ябынсаһын уның яурынына ябып китте. 20Ильясиғин, үгеҙҙәрен ташлап, Ильяс артынан йүгерҙе.

– Ҡайтып ата-әсәмде үбеп хушлашайым инде. Шунан һинең арттан китермен, – тип рөхсәт һораны.

– Бар, – тине Ильяс. – Мин һине тотаммы ни[+]?

21Ильясиғин кире боролоп, һабанға егелгән ике үгеҙҙе салды. Һуҡаһын яғып ит бешерҙе. Итте кешеләргә таратып бирҙе. Халыҡ шул итте ашаны. Ильясиғин иһә Ильяс артынан эйәрҙе, уға хеҙмәт итә башланы[+].

#### 20


Бен-Һададтың Самарияға һөжүм итеүе

1Арам[†] батшаһы Бен-Һадад бөтә ғәскәрен тупланы ла аттары, һуғыш арбалары, үҙенә ҡушылған утыҙ ике батша менән барып Самария[†] ҡалаһын ҡаманы һәм уға ҡаршы һуғыш башланы[+]. 2Ул ҡалаға Исраил[†] батшаһы Ахав янына илселәр[†] ебәреп, 3былай тине:

– Алтының менән көмөшөң дә, иң яҡшы ҡатындарың менән балаларың да – минеке.

4– Әйткәнеңсә булһын, хакимым батша, – тип яуап ҡайтарҙы уға Ахав. – Үҙем дә, булған бөтә нәмәм дә һинеке.

5Илселәр тағы килеп, былай тине:

– Бен-Һадад былай ти: «Алтының менән көмөшөңдө, иң яҡшы ҡатындарың менән балаларыңды миңә бир», – тип әйткәйнем. 6Иртәгә ошо ваҡытта ярандарымды ебәрәм. Улар һарайыңды һәм хеҙмәтселәреңдең өйҙәрен аҡтарыр, һиңә ҡәҙерле булған бөтә нәмәңде алыр.

7Исраил батшаһы үҙ иленең бөтә аҡһаҡалдарын[†] саҡырып кәңәш һораны.

– Ҡарағыҙ, был әҙәм ниндәй яманлыҡ уйлап тапты, – тине. – Ҡатындарым менән балаларымды, алтын-көмөшөмдө һорап ебәргәс, мин уға ҡаршы килмәгәйнем[+].

8Бөтә аҡһаҡалдар менән барса халыҡ:

– Уны тыңлама, әйткәндәренә риза булма, – тине.

9Шуға күрә Ахав Бен-Һададтың илселәренә:

– Хакимым батшаға әйтегеҙ: мин ҡолоң тәүге бөтә талапты үтәргә әҙер, ә бына әлеге талабыңды эшләй алмайым, – тип белдерҙе.

10Бынан һуң Бен-Һадад уға:

– Самариянан ҡалған саң-туҙан яугирҙәремә ҡуш услап алырға етһә, мине аллаларҙың ҡаты ҡәһәре һуҡһын, – тигән хәбәр ебәрҙе.

11– Ҡайтып әйтегеҙ: биленә ҡылыс таҡҡанда түгел, ҡылысын сискәндә маҡтанһын, – тип яуап ҡайтарҙы уға Исраил батшаһы.

12Башҡа батшалар менән сатырында эсеп ултырған Бен-Һадад был һүҙҙәрҙе ишеткәс үҙенең ғәскәренә:

– Һөжүмгә әҙерләнегеҙ! – тип фарман бирҙе.

Ғәскәр ҡала ҡаршыһында сафҡа теҙелде.


Ахавтың Бен-Һададты тар-мар итеүе

13Шул саҡ Исраил батшаһы Ахавҡа бер пәйғәмбәр[†] килеп әйтте:

– Раббы[†] былай ти: «Анау һанһыҙ сиреүҙе күрәһеңме? Мин бөгөн уны һинең ҡулыңа тапшырам. Шул саҡ һин Минең Раббы булғанымды белерһең».

14– Кем аша бирелер? – тип һораны Ахав.

– Өлкә башлыҡтары ебәргән йәш яугирҙәр аша, тип әйтә Раббы, – тине пәйғәмбәр.

– Һөжүмде кем башлар? – тип һораны батша.

– Һин башлаясаҡһың, – тип яуап бирҙе пәйғәмбәр.

15Ахав өлкә башлыҡтары ебәргән йәш яугирҙәрҙе йыйып алды, бөтәһе ике йөҙ утыҙ ике кеше ине. Унан бөтә Исраил ғәскәрен тупланы, ете мең яугир ине.

16Улар төш мәлендә ҡуҙғалды. Был ваҡытта Арам батшаһы Бен-Һадад эргәһендәге утыҙ ике батша менән бергә сатырҙа иҫерешеп ултыралар ине. 17Өлкә башлыҡтары ебәргән йәш яугирҙәр алдан төшөп алды. Бен-Һадад күҙәтселәр ебәргән ине, улар: «Самариянан кемдәрҙер сыҡты», – тип хәбәр итте.

18– Әгәр солох төҙөшөргә килһәләр, тереләй ҡулға алығыҙ. Алыш менән килһәләр ҙә тереләй ҡулға алығыҙ! – тип бойорҙо Бен-Һадад.

19Ҡаланан беренсе булып өлкә башлыҡтары ебәргән йәш яугирҙәр, улар артынан Исраил ғәскәре сыҡты. 20Һәр кем үҙенең дошманына ташланды. Арамиҙар боролоп ҡасырға тотонғайны, исраилдар арттарынан төштө. Арам батшаһы Бен-Һадад атына менә һалып һыбайлылары менән бергә ҡасып ҡотолдо. 21Исраил батшаһы дошмандың һыбайлыларын һәм яу арбаларын ҡырып ташланы. Арамиҙар ғәскәре ҙур юғалтыуҙарға дусар булды.

22Пәйғәмбәр Исраил батшаһына килеп:

– Бар, көс тупла, нимәләр эшләргә кәрәклеген ныҡлап уйла, сөнки киләһе яҙ Арам батшаһы йәнә яу менән киләсәк, – тине[+].

23Ярандары Арам батшаһына:

– Исраилдарҙың Аллаһы – тауҙар аллаһы, – тинеләр. – Бына шуға күрә лә улар беҙҙе еңеп сыҡты. Әгәр ҙә тигеҙлектә һуғышһаҡ, беҙ уларҙы пыран-заран килтерәсәкбеҙ. 24Хәҙер һин бына нимә эшлә: батшаларҙың бөтәһен дә тәхеттәренән төшөр, улар урынына өлкә башлыҡтары ҡуй. 25Күпме юғалтҡанбыҙ, шул тиклем ат, яу арбаһы,[†] ғәскәр тупла ла, исраилдар менән тигеҙлектә һуғышайыҡ. Шул саҡ мотлаҡ еңәсәкбеҙ.

Бен-Һадад уларҙың һүҙенә ҡолаҡ һалды һәм нисек әйтһәләр, шулай эшләне.

26Киләһе яҙҙа Бен-Һадад ғәскәрен тупланы ла исраилдар менән һуғышырға Афеҡ ҡалаһына йүнәлде[+]. 27Исраил ғәскәре лә тупланды. Аҙыҡ-түлек алып уларға ҡаршы сыҡтылар һәм арамиҙар алдында туплам[†] ҡорҙолар. Ерҙе ябып килгән арамиҙар ғәскәре ҡаршыһында Исраил яугирҙәре ике бәләкәй генә кәзә көтөүе кеүек күренә ине.

28Бер Алла[†] бәндәһе Исраил батшаһы янына килеп былай тине:

– «Раббы – тауҙар аллаһы, үҙәндәр аллаһы түгел», – тип әйткәндәре өсөн Мин был ҙур сиреүҙе тотошлай һинең ҡулыңа тапшырам. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ, – тип әйтә Раббы.

29Ғәскәрҙәр бер-береһенең ҡаршыһында ете көн буйы торҙо. Етенсе көндө һуғыш башланды. Исраилдар бер көн эсендә арамиҙарҙың йөҙ мең йәйәүле яугирен ҡырып һалды. 30Иҫән ҡалғандары Афеҡҡа, ҡала эсенә ҡасты. Әммә уларҙың өҫтөнә ҡала диуары ҡоланы һәм егерме ете мең кеше шуның аҫтында ҡалып үлде. Бен-Һадад үҙе бер өйҙән икенсе өйгә ҡасып йөрөнө.

31– Беҙ Исраил батшаларын мәрхәмәтле[†] батшалар тип ишеттек. Билебеҙгә ҡыл туҡыма урап, башыбыҙға бау тағып, Исраил батшаһына барайыҡмы әллә? Бәлки, ул һине тере ҡалдырыр? – тине ярандары Бен-Һададҡа.

32Билдәренә ҡыл туҡыма урап, баштарына бау таҡтылар ҙа Исраил батшаһына киттеләр.

– Ҡолоң Бен-Һадад ғүмерен һаҡлауыңды ялбара, – тинеләр.

– Бен-Һадад тереме ни? Ул бит миңә туғаным кеүек, – тип яуап ҡайтарҙы Ахав.

33Әлеге кешеләр был һүҙҙәрҙе яҡшыға юраны һәм:

– Эйе, Бен-Һадад һиңә туған кеүек, – тип күтәреп алды.

– Барығыҙ, уны бында алып килегеҙ, – тип бойорҙо батша.

Бен-Һадад килгәс, Ахав уны үҙенең яу арбаһына мендерҙе.

34– Мин атайымдың һинең атайыңдан тартып алған ҡалаларын кире ҡайтарам, – тине Бен-Һадад. – Атайымдың Самарияла баҙарҙары булған кеүек, һин дә Дамаскта баҙарҙар яһарһың.

– Килешеү[†] төҙөгәндән һуң, мин һине ебәрермен, – тип яуапланы уға Ахав.

Бен-Һадад менән килешкәндән һуң, уны ҡайтарып ебәрҙе[+].


Бер пәйғәмбәрҙең Ахавты битәрләүе

35Пәйғәмбәрҙәр төркөмөнән булған берәү Раббы ихтыяры буйынса иптәшенән:

– Миңә берҙе һуҡ әле, – тип үтенде.

Әммә иптәшенең уға һуҡҡыһы килмәне. 36Шул саҡ пәйғәмбәр уға:

– Раббының әйткәнен тыңламағаның өсөн янымдан китеүең булыр, һине арыҫлан үлтерер, – тине.

Был кеше пәйғәмбәр эргәһенән киткәйне, уға арыҫлан тап булды һәм йыртҡыслап ташланы[+].

37Пәйғәмбәр икенсе кешегә барып, уның һуғыуын һораны. Быныһы пәйғәмбәргә шул тиклем итеп ҡундырҙы, хатта йәрәхәтләне. 38Пәйғәмбәр йөҙөн танымаҫлыҡ итеп ҡапланы ла юл буйына сығып Исраил батшаһының үткәнен көтә башланы. 39Батша уның янынан үтеп барғанда, пәйғәмбәр былай тип ҡысҡырҙы:

– Мин ҡолоң һуғышҡа барғайным. Бер кеше миңә әсиргә төшкән дошман яугирен килтерҙе лә: «Уны һаҡла. Әгәр ҡасып китһә, башың менән яуап бирәсәкһең, йәки бер талант көмөш түләйәсәкһең», – тине[+]. 40Мин ҡолоң унда-бында ҡаранғансы, әсир ҡасып киткән.

– Һин үҙеңә үҙең хөкөм сығарҙың, – тине Исраил батшаһы. – Әле генә нисек әйттең, шулай булыр[+].

41Шул саҡ пәйғәмбәр йөҙөн асты һәм батша уның пәйғәмбәрҙәрҙең береһе икәнен күрҙе. 42Пәйғәмбәр Исраил батшаһына:

– Раббы былай ти: «Мин үлемгә дусар иткән кешене ҡулыңдан ысҡындырҙың, шуға күрә уның йәне урынына һинең йәнең алыныр, уның халҡы урынына һинең халҡың ҡырылыр», – тип белдерҙе.

43Асыуланған Ахав, хәүефкә батып, Самариялағы һарайына ҡайтып китте.

#### 21


Навоҫтың йөҙөм баҡсаһы

1Әлеге ваҡиғаларҙан һуң бына ниндәй хәлдәр булды. Изреғилдә Самария[†] батшаһы Ахавтың һарайы эргәһендә ошо ҡаланан Навоҫ тигән кешенең йөҙөм баҡсаһы бар ине.

2Бер көн Ахав Навоҫҡа:

– Йөҙөм баҡсаңды миңә бир. Ул минең һарайыма бик яҡын, шуға күрә уны йәшелсә баҡсаһы итер инем. Урынына һиңә унан да яҡшыраҡ йөҙөм баҡсаһы бирәм, теләһәң, көмөш менән түләйем, – тип тәҡдим итте[+].

3Әммә Навоҫ:

– Алла[†] һаҡлаһын! Нисек мин аталарымдан ҡалған биләмәне һиңә бирәйем? – тип яуап ҡайтарҙы[+].

4Изреғилле Навоҫтың: «Аталарымдан ҡалған биләмәне һиңә бирмәйем», – тигәненә Ахавтың ныҡ йәне көйҙө. Өйөнә кәйефе боҙолоп ҡайтып инде лә, ашамай-эсмәй, түшәгенә барып ятты[+].

5Ҡатыны Изевел уның янына килеп:

– Нимәгә шул тиклем эсең боша, хатта тамағыңа ла ашаманың? – тип һораны.

6– Изреғилле Навоҫҡа: «Йөҙөм баҡсаңды миңә һат, көмөш бирермен, йәки, теләһәң, уның урынына баҡса бирермен», – тигәйнем, «Йөҙөм баҡсамды һиңә бирмәйем», – тип яуап бирҙе, – тине Ахав.

7– Һин Исраилда[†] батша түгелме ни? – тине Изевел. – Тор, тамағыңа аша. Борсолма, Навоҫтың баҡсаһын мин һиңә үҙем алып бирәм.

8Изевел Ахав исеменән хаттар яҙҙы ла, уның мисәтен ҡуйып, Навоҫ йәшәгән ҡаланың аҡһаҡалдарына[†] һәм күренекле кешеләренә ебәрҙе[+]. 9Хаттарға былай тип яҙылғайны:

«Ураҙа иғлан итегеҙ, халыҡты йыйығыҙ ҙа Навоҫты иң түргә ултыртығыҙ. 10Ике йүнһеҙ кешене уның ҡаршыһына ултыртығыҙ ҙа улар: „Навоҫ Алла менән батшаны хурланы“, – тип уға ҡаршы шаһитлыҡ ҡылһын. Шунан һуң уны тышҡа алып сығып, таш бәреп үлтерегеҙ»[+].

11Навоҫ йәшәгән ҡаланың аҡһаҡалдары менән күренекле кешеләре Изевел нисек яҙған, шулай эшләне. 12Ураҙа иғлан ителде. Навоҫты халыҡ алдына түргә ултырттылар. 13Унан ике йүнһеҙ әҙәм килеп, Навоҫтың ҡаршыһына ултырҙы ла:

– Навоҫ Алла менән батшаны хурланы, – тип шаһитлыҡ итте.

Шунан Навоҫты ҡаланан тышҡа алып сыҡтылар ҙа таш бәреп үлтерҙеләр. 14Аҙаҡтан Изевелгә: «Навоҫ таш бәреп үлтерелде», – тип хәбәр ебәрҙеләр.

15Навоҫтың таш бәреп үлтерелеүен ишетеү менән Изевел Ахавҡа:

– Бар, Навоҫтың һиңә көмөшкә лә һатырға теләмәгән баҡсаһына хужа бул, – тине. – Ул инде тере түгел, үлде.

16Ахав, изреғилле Навоҫтың үлгәнен ишеткәс, уның баҡсаһын алырға китте.

17Шул саҡ Тишбе ҡалаһынан Ильяс пәйғәмбәргә[†] Раббы[†] һүҙе булды:[+]

18– Тор, Самарияла хакимлыҡ иткән Исраил батшаһы Ахавҡа бар. Ул Навоҫтың йөҙөм баҡсаһында. Уға хужа булырға йөрөй.

19Һин уға, Раббы былай тип әйтә, тиген: «Нимә, үлтерҙең дә, инде баҡсаһына хужа булырға йөрөйһөңмө? Эттәр Навоҫтың ҡанын ҡайһы урында ялаған, һинең ҡаныңды ла шунда ялаясаҡ»[+].

20– Нимә, дошманым, тоттоңмо мине? – тине Ахав Ильясҡа.

– Тоттом, – тип яуапланы пәйғәмбәр. – Сөнки һин Раббы күҙендә яман булған ғәмәлдәргә бирелдең. 21Раббы һиңә: «Башыңа бәлә ебәрәм, һине һепереп түгәм. Исраилда нәҫелеңдән бер ир заты ла ҡалмаҫ. Иреклеме, ҡолмо – барыһын да юҡ итәм[+]. 22Һинең нәҫелеңде лә Неват улы Яровғам менән Бағша улы Ахияһтың ғаиләләре кеүек үк юҡҡа сығарам, сөнки һин, Исраилды гонаһҡа[†] батырып, Мине бик ныҡ асыуландырҙың», – тип әйтергә ҡушты[+].

23Раббы Изевел тураһында ла әйтте. «Изевелде Изреғил ҡалаһы диуарҙарының тышында эттәр тамаҡлаясаҡ», – тине[+]. 24Ахав нәҫеленең ҡалала үлгәндәре эттәргә, ҡырҙа үлгәндәре ҡоштарға емтек булыр[+].

25Бығаса Ахав һымаҡ бер кемдең дә шул ҡәҙәрле Раббы күҙендә яман булған эштәргә бирелгәне юҡ ине. Ҡатыны Изевел уны гел генә ҡотортоп торҙо[+]. 26Ахав та, Раббы исраилдар алдынан ҡыуып ебәргән әмөриҙәр кеүек боттарға табынып, күп әшәкелектәр ҡылды[+].

27Был һүҙҙәрҙе ишетеп, Ахав кейемдәрен йыртҡылап ырғытты, ҡыл кейем кейҙе, уны хатта йоҡлағанда ла сисмәне, ураҙа тотто, бошонҡолоҡҡа төшөп йөрөнө. 28Бер ни тиклем ваҡыттан һуң Раббы Ильяс пәйғәмбәргә:

29– Күрҙеңме, Ахав Минең алдымда ҡайһылай күндәм булып ҡалды? – тине. – Шуға күрә Мин был бәләне ул тере саҡта ебәрмәйем. Әммә улы заманында нәҫел-нәсәбенә бәлә-ҡаза күндерәсәкмен[+].

#### 22


Михаяһ пәйғәмбәрҙең Ахавты иҫкәртеүе


(2 Йыл 18:1-27)

1[•]Өс йыл буйы Арам[†] менән Исраил[†] араһында һуғыш булманы. 2Өсөнсө йылды Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһошафат Исраил батшаһы Ахавҡа килде[+].

3Исраил батшаһы үҙенең ярандарына:

– Ғилғәд[†] Рамоҫының беҙҙеке икәнен беләһегеҙме? Нишләп беҙ бер нәмә лә эшләмәйбеҙ? Нишләп уны Арам батшаһының ҡулынан кире тартып алмайбыҙ? – тине[+]. 4Шунан Йеһошафаттан:

– Минең менән бергә Ғилғәд Рамоҫына яуға бараһыңмы? – тип һораны.

– Һин нисек – мин дә шулай, – тип яуапланы Йеһошафат. – Минең халҡым – һинең халҡың, минең аттарым – һинең аттарың[+]. 5Йеһошафат Исраил батшаһына тағын былай тине:

– Тик тәүҙә Раббының кәңәшен һорап ҡара.

6Исраил батшаһы дүрт йөҙгә яҡын пәйғәмбәрҙе[†] йыйып алды ла:

– Ғилғәд Рамоҫына ҡаршы яу менән барайыммы, әллә бармайыммы? – тип һораны.

– Бар, – тип яуап ҡайтарҙы пәйғәмбәрҙәр. – Раббы[†] Хаким ул ҡаланы батшаның ҡулына тапшырасаҡ[+].

7Әммә Йеһошафат:

– Раббының тағы берәй пәйғәмбәре ҡалманымы? Унан да һорап ҡарар инек, – тине[+].

8Исраил батшаһы Йеһошафатҡа:

– Тағы бер кеше бар барлығын, уның аша Раббыға мөрәжәғәт итеп була. Тик мин уны яратмайым, сөнки ул миңә йүнле нәмә юрамай, гел яманлыҡ күрәҙәләй. Михаяһ ул, Йимла улы, – тине.

– Улай тимә әле һин, эй, батша, – тине Йеһошафат.

9Исраил батшаһы һарай әһелдәренең береһен саҡырып:

– Йәһәт кенә Йимла улы Михаяһты алып кил! – тине.

10Исраил батшаһы Ахав менән Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат затлы кейемдәрен кейеп Самария[†] ҡапҡаһы[†] янындағы ырҙында һәр береһе үҙенең тәхетенә ултырҙы, ә бөтә пәйғәмбәрҙәр улар алдында пәйғәмбәрлек итте. 11Үҙенә тимер мөгөҙ яһап алған Кенағана улы Сидкияһ шунда белдерҙе:

– Раббы былай ти: «Һин арамиҙарҙы ошо мөгөҙ менән һөҙөп, ҡырып бөтөрәсәкһең!»[+]

12Башҡа пәйғәмбәрҙәр ҙә шуны уҡ юраны:

– Ғилғәд Рамоҫына бар, юлың уңыр, Раббы уны батша ҡулына тапшырасаҡ.

13Михаяһты алырға ебәрелгән кеше уға былай тине:

– Ҡара әле, бөтә пәйғәмбәрҙәр бер ауыҙҙан батшаға уңыш юрай, һинең һүҙең дә уларҙыҡы кеүек булһа ине: һин дә яҡшыға юра.

14– Тере Раббы шаһит: Раббы миңә нимә тиһә, шуны әйтермен, – тип яуап ҡайтарҙы Михаяһ[+].

15Михаяһ батша алдына килде. Батша унан:

– Михаяһ, әйт әле, Ғилғәд Рамоҫына яу менән барайыҡмы, әллә юҡмы? – тип һораны.

– Бар, – тине Михаяһ. – Юлың уңыр, Раббы уны батша ҡулына тапшырасаҡ.

16– Раббы исеме хаҡына миңә дөрөҫөн генә һөйлә, тип һиңә күпме ялынырға була? – тине уға батша.

17Шунан Михаяһ былай тине:

– Мин исраилдарҙың барыһының да көтөүсеһеҙ һарыҡтар шикелле тауҙарға һибелгәнен күрҙем. Раббы: «Быларҙың хужаһы юҡ. Һәр кем иҫән-аман сағында үҙ өйөнә ҡайтһын», – тип әйтте[+].

18– Был миңә бер йүнле нәмә лә әйтмәҫ, тик яманлыҡ ҡына юрар, тимәнемме ни һиңә? – тине Исраил батшаһы Йеһошафатҡа.

19Ә Михаяһ былай тине:

– Улай булғас, Раббы һүҙен тыңла! Мин Раббының Үҙ тәхетендә ултырғанын һәм эргәһендә, уң яҡтан да, һул яҡтан да бөтә күк ғәскәре баҫып торғанын күрҙем[+]. 20Раббы: «Ғилғәд Рамоҫына яу сабып, шунда һәләк булһын өсөн Ахавты кем ҡоторта ала?» – тип һорағайны, береһе былай, икенсеһе тегеләй тәҡдим итте. 21Шунда бер рух сығып Раббы алдына баҫты ла: «Мин ҡоторта алам», – тине. Раббы унан: «Нисек итеп?» – тип һораны. 22«Мин барам да, алдаҡсы рух булып, уның бөтә пәйғәмбәрҙәрен ялған һөйләтәм», – тине рух. «Эйе, һин уны ҡоторта алырһың, – тине Раббы. – Бар, әйткәнеңде эшлә».

23Бына шулай итеп, Раббы бөтә был пәйғәмбәрҙәреңдең ауыҙына ялғансы рух индерҙе. Сөнки Ул һинең башыңа бәлә күндерергә ҡарар итте[+].

24Шунда Кенағана улы Сидкияһ Михаяһтың янына килде лә яңағына һуғып ебәреп:

– Раббының рухы ни рәүешле минән китеп һинең ауыҙыңдан һөйләй башланы әле? – тине.

25– Быны һин ҡайҙа йәшенергә белмәйенсә, иң төпкө бүлмәлә боҫоп ултырған көндө белерһең, – тип яуапланы Михаяһ[+].

26– Михаяһты ҡала башлығы Амон менән батша улы Йоашҡа алып барып тапшырығыҙ! – тип бойорҙо Исраил батшаһы. – 27Батша шулай тип әйтте тиегеҙ: уны зинданға ултыртһындар, мин иҫән-аман ҡайтып килгәнсе, аҙ-маҙ икмәк менән һыуҙан башҡа бер нәмә лә бирмәһендәр[+].

28– Әгәр ҙә һин иҫән-аман әйләнеп ҡайтһаң, минең аша Раббы һөйләмәгән булыр, – тине Михаяһ. Шунан: – Эй халыҡтар, әйткәнемде ишетегеҙ! – тип өҫтәне[+].


Ахавтың үлеме


(2 Йыл 18:28-34)

29Исраил батшаһы Ахав менән Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат Ғилғәд Рамоҫына яу менән китте. 30Ахав Йеһошафатҡа былай тине:

– Мин яуға кейемемде алмаштырып инермен, ә һин үҙеңдең батша кейемеңдә бул.

Исраил батшаһы кейемен алмаштырҙы ла яуға инде[+].

31Арам батшаһы яу арбаларының утыҙ ике башлығына:

– Башлыҡмы ул, ябай яугирме – алышып тормағыҙ, бары Исраил батшаһы менән генә һуғышығыҙ! – тип бойорғайны.

32Яу арбаларының башлыҡтары Йеһошафатты күрҙе лә, Исраил батшаһы икән тип ышанып, һөжүм итер өсөн уға ҡаршы боролдо. Йеһошафат ҡысҡырып ебәргәс, 33яу арбаларының башлыҡтары уның Исраил батшаһы түгеллеген күрҙе лә боролоп китте.

34Бер яугир, төҙәп тормайынса уҡ атып ебәргәйне, Исраил батшаһын яраланы. Уҡ һарайтаһының йөйө аша барып ҡаҙалғайны. Ахав яу арбаһын[†] йөрөтөүсеһенә:

– Атыңды бор, мине яу яланынан алып сыҡ, йәрәхәтләндем, – тине[+].

35Көслө алыш көнө буйы дауам итте. Батшаға яу арбаһында арамиҙар ҡаршыһында һөйәлеп баҫып торорға тура килде. Уның яраһынан арба эсенә ҡан аҡты. Кискә табан батша йән бирҙе. 36Ҡояш байыр алдынан ғәскәр араһында:

– Һәр кем үҙ ҡалаһына, үҙ еренә ҡайтһын, – тигән ауаз таралды.

37Батша вафат булды. Уны Самарияға алып ҡайтып ерләнеләр. 38Яу арбаһын фәхишәләр йыуына торған Самария быуаһында йыуҙылар, ә ҡанын эттәр яланы. Барыһы ла Раббы әйткәнсә булды[+].

39Ахавтың башҡа ғәмәлдәре, фил һөйәгенән һалдырған һарайы, ул төҙөгән барлыҡ ҡалалар тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған[+]. 40Ахав үлеп, ата-бабаларына ҡушылды. Урынына улы Ахазъяһ батша булды.


Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат


(2 Йыл 20:31–21:1)

41[•]Исраил батшаһы Ахавтың дүртенсе йылында Йәһүҙә тәхетенә Йеһошафат Аса улы ултырҙы[+]. 42Тәхеткә ултырғанда ул утыҙ биш йәштә ине һәм Йәрүсәлимдә[†] егерме биш йыл батшалыҡ итте. Әсәһе – Ғазува Шилхи ҡыҙы ине. 43Йеһошафат атаһы Асаның юлынан тайпылманы, Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылды. Ләкин әлегә табыныу ҡалҡыулыҡтары юҡ ителмәгәйне; халыҡ һаман уларҙа ҡорбан[†] салып, хуш еҫ төтәтеүен дауам итте[+].

44Йеһошафат Исраил батшаһы менән татыу йәшәне[+].

45Йеһошафаттың башҡа ғәмәлдәре, уның ҡаһарманлығы, яу сапҡандары – барыһы тураһында ла «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. 46Йеһошафат атаһы Аса заманынан тороп ҡалған боттарға табынған урындарҙа фәхешлек менән шөғөлләнгән ирҙәрҙе юҡ итте[+]. 47Ул саҡта Эдомда[†] батша юҡ, тик батшаның вәкиле генә бар ине[+].

48Йеһошафат Офирға алтынға йөрөр өсөн Таршиш караптары төҙөттө. Ләкин улар барып етә алманы – Ғәсйон-Ғәвәрҙә һәләкәткә осраны[+]. 49Шул осорҙа Ахав улы Ахазъяһ Йеһошафатҡа: «Караптарыңда һинекеләр менән бергә минең кешеләрем дә барһын», – тип тәҡдим иткәйне, әммә Йеһошафат риза булмағайны.

50Йеһошафат вафат булып ата-бабаларына ҡушылды һәм бабаһы Дауыттың ҡалаһында[†] үҙенең ата-бабалары янына дәфен ҡылынды. Уның урынына улы Йеһорам тәхеткә ултырҙы.


Исраил батшаһы Ахазъяһ

51Йәһүҙә батшаһы Йеһошафаттың ун етенсе йылында Самарияла Исраил тәхетенә Ахав улы Ахазъяһ ултырҙы. Ул ике йыл батшалыҡ итте. 52Ахазъяһ Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды. Атаһы менән әсәһенең, Исраилды гонаһҡа[†] батырған Неват улы Яровғамдың юлын ҡыуҙы. 53Ул Бәғелгә[†] табынды, уға хеҙмәт итте һәм, атаһының яҙыҡ ғәмәлдәрен ҡабатлап, Исраил Аллаһы Раббыны ныҡ асыуландырҙы.

### ІV Батшалар

#### ІV Батшалар

ІV Батшалар


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


#### Инеш һүҙ


Батшалар. Дүртенсе китап

Бында Исраил һәм Йәһүҙә тураһында алдағы китапта башланған хикәйәләү дауам итә. Китап беҙҙең эраға тиклем ІX быуат уртаһынан VІ быуат уртаһынаса булған осорҙо солғай. Уны ике төп өлөшкә бүлергә була: 1) Ассирияның (йәки Ашшурҙың) беҙҙең эраға тиклем 722 йылда Самарияны яулағанына тиклемге осор эсендә төньяҡ дәүләт Исраил менән көньяҡ дәүләт Йәһүҙәнең тарихы (1–17-се бүлектәр); 2) Вавилон (йәки Бабил) ғәскәрҙәренең беҙҙең эраға тиклем 586 йылда Йәрүсәлимде баҫып алғанына тиклемге дәүерҙә Йәһүҙәнең тарихы (18–25-се бүлектәр).

Исраилдар был бәләләргә Раббы Аллаға тоғро булмағанлыҡтан тарый. Был хаҡта Раббы исраилдарҙы ҡат-ҡат иҫкәртә килә. Йәрүсәлимдең ҡыйратылыуы һәм Йәһүҙә халҡының күп өлөшөнөң Вавилонда әсирлектә булыуы йәһүд халҡы тарихындағы бик мөһим ваҡиғалар тип һанала.

Был китап Исраилдың батшалары тураһында ғына түгел, бөйөк пәйғәмбәрҙәре Ильяс, уның шәкерте Ильясиғин (2–9, 13-сө бүлектәр), Ишағыяһ (19–20-се бүлектәр) хаҡында ла хикәйәләй. Ильясиғин халыҡҡа һәм хакимдарға Алла ҡаршыһындағы эш-ғәмәлдәре, Алланың уларҙан ни көтөүе тураһында һөйләй, әммә уның һүҙҙәренә ҡыуанғандар һирәк. Ишағыяһ Хизкияһ батшаны Аллаға тоғро булырға өндәй һәм Йәрүсәлимдең бөлгөнлөккә төшәсәге тураһында әйтә (20-се бүлек). Йәһүҙәнең Аллаға тоғро батшаһы Йошияһтың батшалыҡ итеүе тураһындағы хикәйә (22–23-сө бүлектәр) китапта айырым урын алған. Мәжүсилектең барса күренештәренә ҡаршы көрәш һәм бер аллалыҡты нығытыуға йүнәлтелгән дини реформалар был батшаның ҡаҙанышы булып тора.

#### 1


Раббының Ахазъяһ батшаны язалауы

1Исраил[†] батшаһы Ахав үлгәндән һуң, Моав[†] Исраилға ҡаршы баш күтәрҙе[+].

2Исраил батшаһы Ахазъяһ, Самариялағы[†] һарайының өҫкө ҡатындағы бүлмәһенең тәҙрә рәшәткәһенән ҡолап, бик ныҡ йәрәхәтләнгәйне. Ярандарын:

– Барығыҙ, Ғәҡрон илаһы Бәғел-Зевувтан[†] белешеп ҡайтығыҙ, был ауырыуымдан һауыға алырмынмы? – тип йомошҡа ебәрҙе[+].

3Раббы[†] фәрештәһе[†] Тишбе ҡалаһынан Ильяс пәйғәмбәргә[†] былай тине:

– Тор, Самария батшаһының илселәренә[†] ҡаршы бар ҙа: «Исраилда Алла[†] юҡмы әллә? Ниңә һеҙ һорашып белешер өсөн Ғәҡрон илаһы Бәғел-Зевувҡа китеп бараһығыҙ? – тип әйт. –[+] 4Шуға күрә лә Раббы батшағыҙға: „Ятҡан түшәгеңдән тора алмаҫһың, мотлаҡ үләсәкһең“, – тип белдерә».

Ильяс Раббы ҡушҡанды эшләне.

5Илселәре кире ҡайтҡас, батша уларҙан:

– Нишләп кире боролдоғоҙ? – тип һораны.

6Улар былай тип яуапланы:

– Бер кеше ҡаршыбыҙға сыҡты. Беҙгә: «Кире боролоғоҙ, һеҙҙе ебәргән батшаға ҡайтып әйтегеҙ, Раббы былай ти: „Исраилда Алла юҡмы әллә? Ниңә һин һорашып белешер өсөн Ғәҡрон илаһы Бәғел-Зевувҡа ебәрәһең? Бына шуның өсөн ятҡан түшәгеңдән тора алмаҫһың, мотлаҡ үләсәкһең“, – тип белдерҙе».

7– Ҡаршығыҙға сығып был һүҙҙәрҙе әйткән кешенең ҡиәфәте ниндәй ине? – тип һораны батша.

8– Сәстәре ныҡ етек ине, биленә ҡайыш билбау таҡҡайны, – тип яуапланылар.

– Тишбе ҡалаһынан Ильяс был, – тине батша[+].

9Батша пәйғәмбәргә башлыҡтары менән бергә илле яугир юлланы. Ильяс тау башында ултыра ине. Илле башы уның янына күтәрелеп:

– Алла бәндәһе, батша һиңә төшөргә ҡушты, – тип өндәште.

10– Әгәр ҙә мин Алла бәндәһе икәнмен, күктән ут төшһөн дә һине лә, илле яугиреңде лә ялмап йотһон, – тип яуапланы Ильяс.

Шул саҡ күктән ут төштө лә илле башын да, яугирҙәрен дә ялмап йотто[+].

11Батша йәнә башлыҡтары менән бергә илле яугир ебәрҙе. Илле башының быныһы ла:

– Алла бәндәһе, батша һиңә тиҙерәк төшөргә ҡушты, – тип белдерҙе.

12– Әгәр ҙә мин Алла бәндәһе икәнмен, күктән ут төшһөн дә һине лә, илле яугиреңде лә ялмап йотһон, – тип яуап ҡайтарҙы Ильяс.

Шул саҡ күктән ут төштө лә илле башын да, яугирҙәрен дә ялмап йотто.

13Батша яугирҙәре менән бергә өсөнсө илле башын ебәрҙе. Өсөнсө илле башы тауға менде лә Ильяс алдында тубыҡланып:

– Эй Алла бәндәһе! Беҙ фәҡирҙәреңдең, минең һәм был илле яугирҙең йәненә ҡарата мәрхәмәтле[†] булһаңсы, – тип ялбарҙы. – 14Быға тиклем килгән башлыҡтар менән уларҙың яугирҙәрен күктән төшкән ут ялмап юҡ итте. Инде минең йәнемде һәләк итмәсе, зинһар!

15– Ҡурҡма, уға эйәреп төш, – тине Раббы фәрештәһе Ильясҡа.

Пәйғәмбәр был илле башы менән бергә батша янына китте.

16– Раббы: «Исраилда Алла булмағандай, һорашып белешер өсөн Ғәҡрон илаһы Бәғел-Зевувҡа илселәр ебәрҙең. Шуның өсөн ятҡан түшәгеңдән тора алмаҫһың, мотлаҡ үлерһең», – тип әйтә, – тип белдерҙе ул батшаға.

17Раббы Ильяс аша нисек белдергән булһа, Ахазъяһ шулай үлде. Улы булмағанға күрә, тәхеткә ҡустыһы Йорам ултырҙы. Был Йәһүҙәлә[†] Йеһошафат улы Йеһорам батшалыҡ иткәндең икенсе йылында булды.

18Ахазъяһтың башҡа эштәре, ул ҡылған бөтә ғәмәлдәр тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған.

#### 2


Ильястың күккә алыныуы

1Раббының Ильясты өйөрмә эсендә күккә алыр ваҡыты еткәндә, Ильяс менән Ильясиғин Гилгалдан сығып баралар ине[+]. 2Ильяс Ильясиғинға:

– Һин бында ҡал, Раббы[†] мине Бейт-Илгә ебәрә, – тине.

– Тере Раббы ла, һин дә шаһит: һинән айырылмайым, – тип яуапланы Ильясиғин.

Бергәләшеп Бейт-Илгә киттеләр.

3Бейт-Илдә йәшәгән пәйғәмбәрҙәр[†] төркөмө Ильясиғин янына килеп:

– Раббының бөгөн хакимыңды һинән алып китәсәген беләһеңме? – тип һораны.

– Беләм, өндәшмәгеҙ, – тип яуапланы Ильясиғин.

4Ильяс Ильясиғинға:

– Һин ошонда ҡал, Раббы мине Йерихоға ебәрә, – тине.

– Тере Раббы ла, һин дә шаһит: һинән айырылмайым, – тип яуапланы Ильясиғин.

Бергәләшеп Йерихоға киттеләр[+].

5Унда йәшәгән пәйғәмбәрҙәр төркөмө Ильясиғинға килеп:

– Раббының бөгөн хакимыңды һинән алып китәсәген беләһеңме? – тип һораны.

– Беләм, өндәшмәгеҙ, – тип яуапланы Ильясиғин.

6Ильяс Ильясиғинға:

– Һин ошонда ҡал, Раббы мине Иорданға ебәрә, – тине.

– Тере Раббы ла, һин дә шаһит: һинән айырылмайым, – тип яуапланы Ильясиғин.

Бергәләшеп артабан киттеләр.

7Пәйғәмбәрҙәр төркөмөнән иллеһе уларҙың артынан эйәрҙе һәм, Иорданға яҡынлашҡас, алыҫтараҡ туҡтаны. Ильяс менән Ильясиғин иһә йылға ярына килеп баҫты. 8Ильяс ябынсаһын алып төрҙө лә һыуға һуҡты. Йылға ике яҡҡа айырылды ла был икәү ҡоронан ҡаршы ярға сыҡты[+]. 9Аръяҡҡа сыҡҡас, Ильяс Ильясиғиндан:

– Әйт, яныңдан алып кителгәнемә тиклем һиңә нимә эшләйем? – тип һораны.

– Һинең рухыңдан миңә мираҫҡа[*] ике өлөш ҡалһын ине, – тине Ильясиғин[+].

10– Бик ҡыйын нәмә һорайһың, – тине Ильяс. – Әгәр минең эргәңдән нисек күтәрелеп киткәнемде күрһәң, теләгең үтәлгән булыр, күрмәһәң, булмаҫ.

11Улар һөйләшә-һөйләшә китеп бара ине, ҡапыл ялҡынлы аттар егелгән ут арбаһы пәйҙә булды ла уларҙы бер-береһенән айырҙы. Ильяс өйөрмәлә күккә ашты. 12Быны күргән Ильясиғин:

– Атаҡайым! Атаҡайым! Һин Исраилдың[†] яу арбаһы[†] һәм һыбайлылары кеүек инең! – тип ҡысҡырҙы.

Ул Ильясты башҡаса күрмәне. Ҡайғыһынан кейемен уртаға йыртып ырғытты[+]. 13Шунан Ильястың өҫтөнән төшөп ҡалған ябынсаһын алды ла, боролоп, Иордан йылғаһы ярына килеп баҫты.

14– Ҡайҙа Ильястың Аллаһы Раббы? – тине ул ябынса менән йылғаға һуғып. Ябынсаның һыуға тейеүе булды, йылға икегә айырылды ла Ильясиғин арғы яҡҡа сыҡты.

15Йерихо пәйғәмбәрҙәре төркөмө алыҫтан быны күреп бер-береһенә:

– Ильястың рухы Ильясиғинға иңде, – тиештеләр.

Шунан уның алдына килеп, ергә тиклем баш эйҙеләр.

16– Беҙ фәҡирҙәрең араһында бик көслө илле кеше бар, – тине улар. – Хакимыңды эҙләп килергә рөхсәт итһәң ине. Бәлки, Раббы Рухы уны берәй тауға йәки үҙән буйына алып барып ҡалдырғандыр.

– Юҡ, йөрөмәһендәр, – тип яуапланы Ильясиғин[+].

17Әммә улар үтә ныҡ өгөтләгәс, Ильясиғин ризалыҡ бирергә мәжбүр булды.

– Ярар, барһындар, – тине.

Илле кешене ебәрҙеләр. Улар өс көн буйы Ильясты эҙләне, әммә таба алманы. 18Шунан Йерихола ҡалған Ильясиғин янына ҡайттылар.

– Мин һеҙгә, йөрөмәгеҙ, тип әйткәйнем бит, – тине уларға Ильясиғин.


Ильясиғиндың мөғжизәләр ҡылыуы

19Йерихо халҡы Ильясиғинға:

– Хакимыбыҙ, үҙең күреп тораһың, ҡалабыҙ ултырған урын бик уңайлы, тик һыуы насар ҙа тупрағы уңдырышһыҙ, – тип зарланды.

20– Өр-яңы сеүәтә алып килегеҙ, уның эсенә тоҙ һалығыҙ, – тине Ильясиғин.

Сеүәтәгә тоҙ һалып килтерҙеләр. 21Ильясиғин һыуҙың инешенә барҙы ла унда тоҙ һибеп әйтте:

– Раббы былай тип белдерә: «Был һыуҙы паклайым, инде уның арҡаһында үлем дә, түлһеҙлек тә булмаҫ».

22Нәҡ Ильясиғин әйткәнсә булды: һыу бөгөнгө көнгә тиклем пак[†] һәм тап-таҙа тора.

23Йерихо ҡалаһынан сығып Бейт-Илгә юлланған Ильясиғинға бер төркөм бала-саға тап булды. Улар пәйғәмбәрҙе:

– Таҙ баш, кит бар бынан, таҙ баш! – тип үсекләй башланы[+].

24Ильясиғин артына боролоп ҡараны ла балаларҙы Раббы исеме менән ҡарғаны. Шул саҡ урмандан ике инә айыу килеп сыҡты ла балаларҙың ҡырҡ икеһен ботарлап ырғытты.

25Ильясиғин бынан Кармәл тауына йүнәлде, унан Самарияға[†] әйләнеп ҡайтты[+].

#### 3

1Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһошафаттың ун һигеҙенсе йылында Самарияла[†] Исраил[†] тәхетенә Ахав улы Йорам ултырҙы һәм ун ике йыл батшалыҡ итте. 2Ул Раббы[†] хуш күрмәгән ғәмәлдәр ҡылды, әммә әсәһе менән атаһы кеүек түгел ине, сөнки атаһының Бәғелгә[†] бағышлап ҡуйҙырған табыныу бағанаһын ватып ташланы[+]. 3Әммә ул Исраилды гонаһҡа[†] батырған Яровғам Неват улының яман эштәрен дауам итте, уларҙан баш тартманы[+].


Моав менән һуғыш

4Моав[†] батшаһы Мешағ малды бик күп аҫырай ине. Ул Исраил батшаһына яһаҡҡа йыл һайын йөҙ мең һарыҡ бәрәсе һәм йөҙ мең һарыҡ тәкәһенең йөнөн ебәрә торған булды. 5Әммә Ахав үлгәндән һуң, Моав батшаһы Исраилға ҡаршы баш күтәрҙе[+]. 6Шул саҡ Йорам батша Самариянан сыҡты ла бөтә Исраил ғәскәрен бер урынға тупланы. 7Ул Йәһүҙә батшаһы Йеһошафатҡа:

– Моав батшаһы миңә ҡаршы фетнә күтәрҙе. Минең менән бергә уға ҡаршы яуға бараһыңмы? – тип хәбәр ебәрҙе.

– Барам, – тип яуапланы Йеһошафат. – Һин нисек, мин дә шулай. Минең ғәскәрем – һинең ғәскәрең, минең аттарым – һинең аттарың[+].

8Шунан:

– Ҡайһы юлдан барайыҡ? – тип һораны.

– Эдом[†] сүле юлынан, – тип яуап ҡайтарҙы Йорам.

9Исраил, Йәһүҙә һәм Эдом батшалары бергәләшеп юлға сыҡты. Урауҙан ете көн буйы барғас, уларҙың эсер һыуы бөттө. Ғәскәрҙәр ҙә, малдар ҙа сарсаны[+].

10– Һәләк булдыҡ! – тине Исраил батшаһы. – Раббы өсөбөҙҙө бергә Моав ҡулына бирергә йыйынғандыр[+].

11– Бында Раббының пәйғәмбәре[†] юҡмы? – тип һораны Йеһошафат. – Уның аша Раббынан кәңәш һорар инек.

– Шафат улы Ильясиғин бында. Ильястың ҡулына ул һыу ҡоя торғайны, – тип яуапланы Исраил батшаһының ярандарынан берәү[+].

12– Раббының һүҙен ул әйтә ала, – тине Йеһошафат.

Шунан Йеһошафат, Исраил һәм Эдом батшалары бергәләшеп Ильясиғинға киттеләр.

13– Һиңә минән ни кәрәк? – тип ҡаршыланы Ильясиғин Исраил батшаһын. – Атаң менән әсәңдең пәйғәмбәрҙәренә барыр инең.

– Улай тимә! – тине Исраил батшаһы. – Раббы беҙҙе, өс батшаны, моавтарҙың ҡулына тапшырыр өсөн бында йыйған[+].

14– Мин хеҙмәт иткән Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шаһит: әгәр Йәһүҙә батшаһы Йеһошафатты ихтирам итмәһәм, һиңә күтәрелеп тә ҡарамаҫ инем, – тине Ильясиғин. – 15Ә хәҙер арфала уйнаған берәйһен табып килтерегеҙ.

Арфасы килеп уйнай башлағайны, Ильясиғинға Раббының ҡөҙрәте иңде[+].

16– Раббы был үҙәндең һәр тарафында соҡорҙар ҡаҙырға ҡуша, – тине Ильясиғин. – 17Сөнки Раббы былай ти: «Ел дә, ямғыр ҙа күрмәҫһегеҙ, әммә үҙәнгә һыу тулыр. Үҙегеҙ ҙә, эре һәм ваҡ малдарығыҙ ҙа туйғансы эсерһегеҙ». 18Тик Раббы өсөн был ғына аҙ. Ул Моавты ла ҡулығыҙға тапшырыр. 19Уларҙың бөтә нығытмалы ҡалаларын һәм һайланма ҡалаларын яулап алырһығыҙ, бөтә яҡшы ағастарын ҡырҡып ташларһығыҙ, һыу сығанаҡтарын күмерһегеҙ, бөтә иң уңдырышлы баҫыуҙарын таш менән ҡыйларһығыҙ[+].

20Икенсе көндө иртәнсәк, икмәк саҙаҡаһы килтергән ваҡытта, Эдом яғынан һыу ағып килде лә бөтә үҙәнде тултырҙы[+].

21Батшаларҙың яу менән килгәнен ишетеп, Моав халҡының ҡорал тота алған йәше-ҡарты бергә тупланып, сик буйына баҫты. 22Иртә таңдан торҙолар. Ҡыҙарып ҡояш ҡалҡты һәм уның һыу өҫтөндәге сағылышы моавтарға алыҫтан ҡып-ҡыҙыл ҡан булып күренде.

23– Был бит ҡан! – тип ҡысҡырыштылар. – Ахыры, был батшалар үҙ-ара һуғышып, бер-береһен ҡырып бөткәндер. Әйҙәгеҙ, моавтар, яумал артынан барайыҡ!

24Әммә, тупламға[†] яҡынлашыуҙары булды, исраилдар уларға ташланды. Моавтар ҡаса башланы, тегеләр иһә уларҙы арттарынан баҫтырып ҡырҙы. 25Ҡалаларын емерҙеләр, үткән береһе таш ырғытып, иң уңдырышлы баҫыуҙарын ҡыйланылар, һыу сығанаҡтарын күмделәр, яҡшы ағастарын ҡырҡып ташланылар. Ахыр сиктә бары тик Ҡир-Харәсәҫ ҡалаһының таш диуарҙары ғына тороп ҡалды. Һапҡы менән ҡоралланған яугирҙәр уны ла уратып алып һөжүм итте[+].

26Еңелә башлағанын һиҙеп, Моав батшаһы ҡылыслы ете йөҙ яугире менән Эдом батшаһының ғәскәрҙәре тәңгәленән йырып сыҡмаҡ булды, әммә уңышһыҙлыҡҡа осраны. 27Шул саҡ батша үҙе урынына тәхеткә ултырырға тейеш булған иң өлкән[†] улын ҡала диуары өҫтөндә тотош яндырыу ҡорбаны[†] итеп килтерҙе. Был хәл исраилдарҙы шул тиклем тетрәндерҙе ки, улар ҡаланан сигенде һәм боролоп үҙ илдәренә ҡайтып китте[+].

#### 4


Ильясиғиндың тол ҡатынға ярҙам итеүе

1Бер көндө Ильясиғинға пәйғәмбәрҙәр[†] төркөмөндәге бер кешенең ҡатыны ярҙам һорап килде.

– Эй хакимым, минең ирем, һинең ҡолоң, үлде! Үҙең беләһең, ул Раббынан ҡурҡҡан кеше ине. Әле иһә унан аласағы булған бер әҙәм килде лә бурыс өсөн ике улымды ҡол итергә теләй, – тине ул[+].

2– Һиңә нисек ярҙам итәйем һуң? – тине Ильясиғин. – Өйөңдә нимәләрең бар?

– Мин ҡолоңдоң өйөндә бер һауыт зәйтүн майынан[†] башҡа бер нәмә лә юҡ шул, – тип яуап ҡайтарҙы ҡатын.

3– Бөтә күршеләреңдән дә буш һауыт йыйып ал. Ни тиклем күберәк булһа, шул тиклем яҡшыраҡ. 4Шунан улдарың менән өйөгөҙгә инегеҙ ҙә, ишегегеҙҙе эстән бикләп, һауыттарға май тултырығыҙ. Тулған береһен ситкә ҡуя барығыҙ, – тине Ильясиғин.

5Ҡатын уның янынан ҡайтып китте. Улдары менән өйгә инеп, ишекте бикләнеләр. Улдары буш һауыттарҙы биреп торҙо, ҡатын уларҙы май менән тултырҙы. 6Ахыр сиктә улдарының береһенә:

– Ҡана, тағы бир, – тигәйне, тегеһе:

– Башҡа һауыт ҡалманы, – тип яуап ҡайтарҙы.

Май шунда уҡ ағыуҙан туҡтаны.

7Ҡатын, Алла[†] бәндәһенә барып, бөтәһен дә һөйләп бирҙе.

– Бар, майҙы һатып, бурысыңды түлә, – тине пәйғәмбәр. – Ҡалғаны иһә улдарың менән йәшәргә етер.


Ильясиғин менән Шунемдағы бай ҡатын

8Бер көндө Ильясиғин Шунем ҡалаһына килде. Шунда уны бер бай ҡатын өйөнә төшкө ашҡа алып ҡайтты. Бынан һуң, ҡасан ғына Шунемға барһа ла, пәйғәмбәр ризыҡ ейер өсөн ошонда инер булды[+].

9Бер мәл ҡатын иренә:

– Мин беләм, беҙгә йыш ҡына килеп йөрөгән был кеше изге[†] бер Алла бәндәһе ул, – тине. – 10Әйҙә өҫкө ҡатта уның өсөн бер бәләкәй генә бүлмә төҙөйөк. Шунда түшәк һалырбыҙ, өҫтәл, ултырғыс, майшәм ҡуйырбыҙ. Ҡасан килһә лә, беҙгә төшөп йөрөр.

11Ильясиғин бер көндө килде лә, бүлмәһенә менеп, ял итергә ятты. 12Хеҙмәтсеһе Гехазиға:

– Шунем ҡатынын саҡыр әле, – тине.

Тегеһе ҡатынды саҡырҙы. Ҡатын ингәс,[+] 13Ильясиғин хеҙмәтсеһенә:

– Беҙгә ҡылған яҡшылыҡтарына ҡаршы нимә эшләй алабыҙ икән, һора әле. Батшаға йәки ғәскәр башлығына берәй үтенесе юҡмы? – тине.

– Мин үҙ халҡым араһында бер ниндәй ҙә мохтажлыҡ күрмәй йәшәйем, – тип яуапланы ҡатын.

14– Уға нимә эшләй алабыҙ һуң? – тип һораны Ильясиғин Гехазиҙан.

– Уның улы юҡ, ә ире ҡарт, – тине хеҙмәтсеһе.

15– Уны тағы саҡыр әле, – тине Ильясиғин. Хеҙмәтсеһе саҡырҙы. Ҡатын ишек төбөнә килеп баҫты.

16– Бер йылдан һуң ошо ваҡытта ҡосағыңда улың булыр, – тине Ильясиғин.

– Юҡ, хакимым, – тип ҡаршы төштө ҡатын. – Һин бит Алла бәндәһе, мин ҡолоңдо, зинһар, алдама[+].

17Әммә ҡатын ауырға ҡалды һәм икенсе йылды Ильясиғин әйткән ваҡытта улы тыуҙы.

18Бала ҙурайҙы. Бер көндө ул атаһы менән баҫыуға ураҡсылар янына китте. 19Ҡапыл малай атаһына:

– Уй, башым ауырта, башым! – тип ҡысҡырҙы.

Атаһы хеҙмәтсегә улын тиҙ генә әсәһенә алып ҡайтырға бойорҙо. 20Хеҙмәтсе уны өйгә алып ҡайтты. Бала төшкә тиклем әсәһенең алдында ятты ла йән бирҙе. 21Әсә уны өҫкө бүлмәгә алып менде, Алла бәндәһенең түшәгенә һалды ла, ишекте ябып, тышҡа сыҡты.

22Шунан ирен саҡырып былай тине:

– Миңә берәй хеҙмәтсе менән ишәк бир әле, тиҙ генә Алла бәндәһенә барып ҡайтайым.

23– Нишләп уға бөгөн бараһың? – тине ире. – Яңы ай байрамы ла, шәмбе лә түгел.

– Зарар юҡ, – тип яуапланы ҡатын[+].

24Ишәкте эйәрләп менде лә хеҙмәтсегә:

– Ҡыуала, мин һиңә әйтмәй тороп, яйлама, – тине.

25Кармәл тауына барып, Алла бәндәһе янына күтәрелде.

Пәйғәмбәр ҡатынды алыҫтан уҡ абайлағайны. Хеҙмәтсеһе Гехазиға:

– Ҡара әле, Шунемдан теге ҡатын килә ята, – тип өндәште. – 26Бар, йүгер, ҡаршы ал. «Ни хәлдәһегеҙ, ирең менән улың иҫән-һаумы?» – тип һора.

– Барыһы ла яҡшы, – тип яуапланы ҡатын Гехазиға. 27Әммә тауға сығып еткәс, Алла бәндәһенең аяғына йығылды. Гехази уны торғоҙорға ынтылғайны, Ильясиғин тыйҙы.

– Теймә, ҡайғыһы ҙур икәнен күрмәйһеңме ни? – тине. – Ниңә икәнен Раббы[†] минән йәшерҙе, әшкәртмәне[+].

28– Эй хакимым, мин һинән бала һораныммы ни? – тине ҡатын. – Өмөтләндермә мине, зинһар, тип әйтмәнемме?

29– Гехази, йәһәт кенә әҙерлән дә юлға сыҡ, – тине Ильясиғин. – Таяғымды ал. Ҡара уны, бер ерҙә лә туҡтама. Үҙең һаулыҡ ҡушма, хатта сәләм биргәндәргә лә яуап ҡайтарма. Барып еткәс, таяғымды баланың битенә ҡуй[+].

30Әммә малайҙың әсәһе Ильясиғинға:

– Тере Раббы ла, һин дә шаһит: һинән башҡа бынан аҙым да баҫасағым юҡ, – тине.

Шунан Ильясиғин уның артынан юлға сыҡты.

31Гехази алданыраҡ барып етте. Ул Ильясиғиндың таяғын малайҙың битенә һалды. Әммә бала ҡымшанманы, тауыш та бирмәне. Гехази пәйғәмбәргә ҡаршы сыҡты.

– Бала уянмай, – тип хәбәр итте[+].

32Ҡатындың өйөнә килеп еткәс, Ильясиғин түшәгендә үлеп ятҡан баланы күрҙе. 33Эскә инеп, артынан ишекте япты ла Раббыға ялбарҙы[+]. 34Шунан ауыҙын малайҙың ауыҙына, күҙҙәрен – күҙҙәренә, ҡулдарын ҡулдарына терәп, үле кәүҙәнең өҫтөнә ҡапланды. Бер аҙҙан баланың тәне йылына башланы[+]. 35Ильясиғин тороп, бүлмәлә арлы-бирле йөрөп әйләнде лә йәнә бала өҫтөнә ятты. Малай, ете тапҡыр сөскөргәс, күҙҙәрен асты. 36Ильясиғин Гехазиға баланың әсәһен саҡырырға ҡушты. Гехази саҡырҙы. Ҡатын ингәс, пәйғәмбәр уға:

– Улыңды ал, – тине.

37Ҡатын ергә ҡапланып Ильясиғиндың аяҡтарын ҡосаҡланы, шунан балаһын алып аҫҡа төшөп китте[+].


Ильясиғиндың тағы ике мөғжизәһе

38Ильясиғин Гилгалға әйләнеп ҡайтты. Бында аслыҡ ине. Эргәһенә бер төркөм пәйғәмбәрҙәр йыйылғас, хеҙмәтсеһенә ҙур ҡаҙанды усаҡҡа ҡуйып уларға ашарға бешерергә ҡушты[+]. 39Пәйғәмбәрҙәрҙән берәү ҡырға йәшелсә йыйырға сыҡҡайны, шунда сырмалып үҫкән бер үҫемлек тапты. Уның емештәрен итәк тултырып алып ҡайтты ла, турап, ҡаҙанға һалды, әммә бының нимә икәнен бер кем дә белмәне. 40Бына ашты ҡойоп бирҙеләр. Әммә уны ауыҙҙарына ҡабыу менән:

– Эй Алла бәндәһе, ҡаҙанда – үлем! – тип ҡысҡырыша башланылар. Ашты бер кем дә ашай алманы. 41Ильясиғин саҡ ҡына он һорап алды ла уны ҡаҙанға һалды. Шунан:

– Инде ҡойоп бирегеҙ, ашаһындар, – тине.

Ашта бер ниндәй ҙә зарарлы нәмә ҡалмағайны.

42Бәғел-Шалишанан[†] бер кеше Алла бәндәһенә тәүге уңыштан егерме арпа көлсәһе менән тоҡта башаҡтар алып килде.

– Кешеләргә өләшеп бир, – тине Ильясиғин хеҙмәтсеһенә. – Ашаһындар[+].

43– Бының нимәһен бирәйем, йөҙ кешегә етерлек түгел бит, – тип ғәжәпләнде хеҙмәтсе.

– Өләшеп бир, – тип яуапланы Ильясиғин. – Сөнки Раббы былай ти: «Туйғансы ашарҙар, өҫтәүенә артып та ҡалыр».

44Хеҙмәтсе уларҙы кешеләрҙең алдына һалды. Раббы әйткәнсә булды, туйғансы ашанылар, хатта артып та ҡалды.

#### 5


Нағамандың тире ауырыуынан сәләмәтләнеүе

1Арам[†] батшаһының Нағаман тигән ғәскәр башлығы бар ине. Хакимы уны ифрат ныҡ хөрмәт итә һәм ололай торғайны, сөнки Раббы[†] уларға Нағаман аша еңеү биргәйне. Нағаман бик ҡаһарман яугир ине, тик махау[†] ауырыуынан йонсоно[+]. 2Бер мәл арамиҙар Исраилға[†] барымта менән барғанда, бәләкәй генә ҡыҙҙы әсиргә алғайны. Уны Нағамандың ҡатынына хеҙмәтселеккә бирҙеләр. 3Шул бала хужабикәһенә:

– Хакимым Самариялағы[†] пәйғәмбәргә[†] барһа ине. Пәйғәмбәр уны махау сиренән ҡотҡара ала, – тине.

4Нағаман, хакимы батшаға барып, Исраил ҡыҙының әйткәндәрен һөйләп бирҙе. 5Батша уға:

– Бар, әлбиттә, мин Исраил батшаһына хат яҙып бирермен, – тип яуапланы.

Нағаман ун талант көмөш, алты мең шекел[*] алтын, ун алмаш кейем алды ла юлға сыҡты. 6Ул килеп: «Был хат менән һиңә махау сиренән ҡотҡарыр өсөн ҡолом Нағаманды ебәрәм», – тип яҙылған хатты Исраил батшаһына тапшырҙы.

7Хатты уҡығас, Исраил батшаһы йәне көйөүҙән кейемдәрен йыртҡыслап ташланы.

– Үлтерергә һәм терелтергә ҡөҙрәте булған Алламы ни мин! Нишләп ул миңә махау сиренән һауыҡтырырға кеше ебәреп ята? Күреп торорһоғоҙ, миңә бәйләнергә сәбәп эҙләй ул, – тип ҡысҡырып ебәрҙе[+].

8Алла[†] бәндәһе Ильясиғин, Исраил батшаһының кейемдәрен йыртҡанын ишеткәс, уға: «Нишләп кейемеңде йыртаһың? Ул кеше миңә килһен. Исраилда пәйғәмбәр барлығын белһен», – тигән хәбәр ебәрҙе.

9Нағаман аттары, яу арбалары менән килеп, Ильясиғиндың ишеге төбөнә туҡтаны. 10Ильясиғин уға: «Бар, Иордан йылғаһында ете тапҡыр йыуын, шунан тәнең махау ауырыуынан сәләмәтләнер һәм таҙа булырһың», – тип әйтергә ҡушты[+].

11Быны ишеткәс, Нағаман туҙынып китте.

– Нишләп үҙе сыҡмай? Ә мин ул алдыма баҫыр, Аллаһы Раббының исемен саҡырыр, ҡулын ауыртҡан урыным өҫтөнән йөрөтөр, мине шул рәүешле махауҙан һауыҡтырыр, тип уйлағайным. 12Дамасктың Авана менән Парпар йылғаһы Исраилдың бөтә йылғаларынан да артыҡ. Улай еңел генә булһа, мин шуларҙа йыуынып таҙарыныр инем, – тип асыулана-асыулана боролоп китте.

13Ярандары иһә артынан эйәреп:

– Хакимыбыҙ, әгәр пәйғәмбәр һиңә берәй ҡыйын нәмә ҡушһа, үтәмәҫ инеңме ни? Ә ул һиңә: «Йыуын да таҙарынырһың», – тип кенә әйтте, – тинеләр.

14Нағаман, Иордан йылғаһына барып, Алла бәндәһе әйткәнсә, ете тапҡыр сумып сыҡҡайны, тәне сабыйҙыҡы кеүек шып-шыма, таҙа булып китте.

15Нағаман, оҙатып йөрөүселәрен эйәртеп, Ильясиғин янына ҡабат килде. Уның ҡаршыһына баҫып:

– Инде мин Исраилдан башҡа донъяның бер ерендә лә Алла юҡлығын белдем, – тине. – Мин ҡолоңдоң бүләктәрен ҡабул итеп алһаңсы[+].

16– Мин хеҙмәт иткән тере Раббы шаһит: һинән бер нәмә лә алмайым, – тип яуапланы Ильясиғин.

Нағаман нисек кенә инәлһә лә, пәйғәмбәр баш тартыуын дауам итте[+].

17Ахырҙа Нағаман:

– Бүләгемдән баш тартаһың икән, исмаһам, мин ҡолоңа ике ҡасырҙың көсө етерҙәй тупраҡ алып ҡайтырға рөхсәт бир, – тип үтенде. – Сөнки мин ҡолоң инде Раббынан башҡа илаһтарға тотош яндырыу ҡорбандары[†] ла, бүтән ҡорбандар ҙа килтермәйәсәк.[*] 18Тик Раббы миңә бер генә нәмәне ғәфү итә күрһен: батшам илаһ Риммондың ҡорамына[†] табынырға барған ваҡытта миңә таянған саҡта, уның менән бергә ергә йөҙтүбән ҡапланғаным өсөн Раббы мин ҡолоңдо ярлыҡаһын.

19– Иҫән-аман йөрө, – тине Ильясиғин.

Нағаман Ильясиғин янынан сығып, байтаҡ китеп өлгөргәйне,

20Алла бәндәһе Ильясиғиндың хеҙмәтсеһе Гехази: «Хужам был арами Нағамандың бүләктәрен алмайынса, бигерәк еңел ебәрҙе. Тере Раббы шаһит: артынан барып, берәй нәмә һорап ҡалайым әле», – тип уйланы[+]. 21Нағамандың артынан йүгерҙе.

Нағаман, кемдеңдер баҫтырып килгәнен абайлап, арбаһынан төштө.

– Барыһы ла именме? – тип Гехазиға ҡаршы атланы.

22– Имен-аман, – тип яуапланы хеҙмәтсе. – Тик хужамдың бер үтенесе бар. Әфраим таулығындағы пәйғәмбәрҙәр төркөмөнән ике егет килгән. Шуларға бер талант көмөш менән икешәр алмаш кейем бирмәҫһеңме?

23– Зинһар, ике талант ал, – тине Нағаман.

Уны күндереп, ике тоҡҡа берәр талант көмөш һалып бәйләне, икешәр ҡат кейем бирҙе. Шуларҙы тоттороп, ике хеҙмәтсеһен Гехазиҙы оҙатырға ебәрҙе. 24Үҙе йәшәгән ҡалҡыулыҡҡа еткәс, Гехази хеҙмәтселәрҙең ҡулынан тоҡтарҙы алды ла өйөнә алып барып йәшерҙе. Нағамандың хеҙмәтселәрен кире ебәрҙе. 25Шунан ул хакимы Ильясиғин янына китте.

– Ҡайҙа барып килдең, Гехази? – тип һораны пәйғәмбәр.

– Һинең ҡолоң бер ҡайҙа ла барманы, – тип яуапланы хеҙмәтсеһе.

26– Ул кеше арбаһынан төшөп ҡаршыңа килгәндә рухым һинең менән түгел инеме ни? Аҡса йәки кейем, зәйтүн[†] һәм йөҙөм ағастары, эре мал менән һарыҡ-кәзә, ҡолдар һәм ҡолиәләр ала торған ваҡытмы ни? – тине Ильясиғин. – 27Шуға күрә Нағамандың махау сире мәңгелеккә һиңә һәм тоҡомоңа күсһен.

Гехази пәйғәмбәр янынан ҡарҙай ағарып махау ауырыулы булып сыҡты[+].

#### 6


Тимер балтаның һыу өҫтөнә ҡалҡып сығыуы

1Бер көндө пәйғәмбәрҙәр[†] төркөмө Ильясиғинға:

– Һинең ҡатарыңда йәшәгән урыныбыҙ бик бәләкәй. 2Иордан буйында һәр ҡайһыбыҙ берәр ағас йығып, үҙебеҙгә шунда өй һалып алырға рөхсәт бирһәң ине, – тип мөрәжәғәт итте.

– Барығыҙ, – тип яуапланы Ильясиғин.

3Араларынан берәүһе:

– Һин дә беҙ ҡолдарың менән бергә барһаң ине, – тип үтенде.

– Ярар, барырмын, – тине Ильясиғин һәм улар менән 4бергә китте.

Иордан буйына барып еткәс, ағас ҡырҡа башланылар. 5Шунда берәүһенең балта башы ысҡынып китте лә йылғаға батты.

– Аһ, хакимым, – тип ҡысҡырып ебәрҙе теге. – Уны мин кешенән генә алып торған инем.

6– Ҡайһы тирәгә төштө? – тип һораны Алла[†] бәндәһе.

Тегеһе балта батҡан урынды күрһәтте. Пәйғәмбәр бер сыбыҡ ҡырҡып алды ла шул тәңгәлгә ырғытты. Балта башы шунда уҡ ҡалҡып сыҡты.

7– Ана, ал, – тине Ильясиғин.

Теге кеше ынтылып балта башын алды.


Ильясиғиндың Арам ғәскәрен туҡтатыуы

8Арам[†] батшаһының, Исраил[†] менән һуғыш хәлендә булған сағында, ярандарын йыйып кәңәш ҡора һәм: «Тупламымды[†] ошондай-ошондай урында ҡорормон», – тип белдерә торғайны.

9Алла бәндәһе иһә Исраил батшаһын:

– Шундай-шундай урында йөрөмә, сөнки арамиҙар шунда барырға йыйына, – тип иҫкәртеп тора.

10Исраил батшаһы Алла бәндәһе әйткән урынға кешеләр ебәреп, унда йәшәүселәрҙе иҫкәртә һәм улар һаҡ тора. Әллә нисәмә тапҡыр шулай булды.

11Был хәлгә Арам батшаһы бик ҡаты асыуланды. Ул ярандарын йыйып алды ла:

– Әйтегеҙ әле миңә, ҡайһығыҙ Исраил батшаһы яҡлы? – тип һораны.

12– Беребеҙ ҙә түгел, хакимым батша, – тип яуап ҡайтарҙы ярандарының береһе. – Исраилда йәшәгән Ильясиғин пәйғәмбәр хатта йоҡо бүлмәңдә һөйләгән хәбәреңде лә белеп, Исраил батшаһына еткерә ала.

13– Барығыҙ, ҡайҙалығын асыҡлағыҙ. Мин уны әсиргә алам, – тип бойорҙо батша.

Уға:

– Доҫанда ул, – тип хәбәр иттеләр[+].

14Батша унда һыбайлыларҙан һәм яу арбаларынан торған ҙур ғәскәр ебәрҙе. Төн йөҙөндә килеп ҡаланы ҡаманылар.

15Алла бәндәһенең хеҙмәтсеһе иртәнсәк тороп сыҡҡайны, ҡаланың яу арбалары, һыбайлыларҙан торған ғәскәр тарафынан ҡамап алынғанын күрҙе.

– Харап булдыҡ, хакимым! Хәҙер нимә эшләйбеҙ инде? – тип һораны.

16– Ҡурҡма, беҙҙең менән булғандар уларҙыҡына ҡарағанда күберәк, – тине Ильясиғин[+]. 17Шунан:

– Йә Раббы[†], хеҙмәтсемдең күҙен ас, күрһен, – тип доға ҡылды.

Раббы хеҙмәтсенең күҙен асты. Егет ҡараһа, ни күрә: Ильясиғиндың эргәһендәге тау утлы аттар һәм яу арбалары менән ҡапланған[+].

18Арамиҙар яҡыныраҡ килгәс, пәйғәмбәр Раббыға:

– Уларҙың күҙҙәрен һуҡырайт, – тип доға ҡылды.

Раббы Ильясиғиндың үтенесе буйынса уларҙы һуҡырайтты[+].

19Шунан һуң Ильясиғин арамиҙарға:

– Һеҙ яңылыш юлдан бөтөнләй икенсе ҡалаға килгәнһегеҙ. Эйәрегеҙ, мин һеҙҙе туп-тура эҙләгән кешегеҙгә алып барам, – тине лә Самария[†] ҡалаһына алып китте.

20Арам яугирҙәре ҡалаға килеп еткәс, Ильясиғин:

– Йә Раббы, уларҙың күҙҙәрен ас, күрһендәр, – тип доға ҡылды.

Раббы уларҙың күҙҙәрен асҡайны, улар үҙҙәренең Самария уртаһында торғандарын күрҙе.

21Арам ғәскәрен күргәс, Исраил батшаһы Ильясиғиндан:

– Атаҡай, уларҙы үлтерәйемме? – тип һораны.

22– Юҡ, – тип яуапланы пәйғәмбәр. – Уларҙы бит уҡ-һаҙағың, ҡылысың менән әсир итмәнең. Ашатып-эсер ҙә үҙҙәренең хужаларына ҡайтып китһендәр[+].

23Батша арамиҙар ғәскәре өсөн ҙур табын әҙерләргә бойорҙо. Ашатып эсергәс, уларҙы ҡайтарып ебәрҙе, һәм арамиҙар үҙҙәренең хужаларына әйләнеп ҡайтты. Ошонан алып арамиҙар Исраил еренә баҫып инеүҙән туҡтаны.


Самариялағы аслыҡ

24Байтаҡ ваҡыт үткәс, арами батшаһы Бен-Һадад бөтә ғәскәрен туплап, Самарияға һөжүм итте һәм уны ҡамап алды[+]. 25Ҡамау шул тиклем оҙаҡ булды ки, ҡалала ҡаты аслыҡ башланды, хатта бер ишәк башы һикһән шекел көмөшкә, сирек кав[*] күгәрсен тиҙәге биш шекел көмөшкә һатыла ине.

26Бер көн Исраил батшаһы ҡала диуары буйлап йөрөгәндә, ниндәйҙер ҡатын:

– Хакимым батша, миңә ярҙам итһәңсе, – тип ялбарҙы[+].

27– Раббы ярҙам итмәгәндә, мин һиңә нисек ярҙам итә алам? Ырҙында ашлығым, иҙгестә шарабым бармы әллә? – тине батша. 28Шулай ҙа: – Нимә булды һуң? – тип һораны.

– Анау ҡатын миңә: «Улыңды бир. Әйҙә бөгөн уны ашайыҡ, иртәгә минекен ашарбыҙ», – тигәйне. 29Минең улымды бешереп ашаныҡ. Икенсе көндө уға: «Улыңды алып кил, уны ашайыҡ», – тип барһам, ул балаһын йәшереп ҡуйған, – тине ҡатын[+].

30Ҡатындың әйткәнен ишеткәс, батша хәсрәтенән кейемен йыртҡылап ташланы. Ул ҡала диуарының өҫтөндә торғанлыҡтан, халыҡ уның эстән ҡыл кейем кейгәнен күрҙе.

31– Әгәр бөгөн Шафат улы Ильясиғиндың башы урынында ҡалһа, миңә Алланың ҡаты ҡәһәре төшһөн, – тине батша.

32Шунан Ильясиғинға кеше ебәрҙе. Был мәлдә пәйғәмбәр ҡаланың аҡһаҡалдары[†] менән өйөндә ултыра ине. Теге килгәнгә тиклем үк уларға:

– Күрерһегеҙ, был үлтереүсе минең башымды ашарға кеше ебәргән. Ул бәндә килеү менән ишекте ябығыҙ, эскә индермәгеҙ. Уның артынан уҡ хакимы батша үҙе килеп етәсәк! – тине.

33Әйтеп тә бөтмәне, батша килеп тә етте. Ул:

– Был бәлә-ҡазалар Раббынан бит. Инде ни өсөн миңә Уға өмөт бағларға? – тине.

#### 7

1– Раббының әйткәненә ҡолаҡ һалығыҙ, – тине Ильясиғин. – Ул былай ти: «Иртәгә ошо ваҡытта Самарияның[†] ҡапҡаһы[†] янында бер сеа[*] иң һәйбәт он һәм ике сеа арпа бер шекел көмөшкә һатыласаҡ».

2Батшаның оҙатып йөрөгән иң яҡын яраны Алла[†] бәндәһенә яуап итеп:

– Раббы[†] күк ҡабағын асҡан хәлдә лә былай булаһы түгел, – тине.

– Был хәлде үҙ күҙҙәрең менән күрерһең, тик бер тәғәмен ҡабырға ла насип булмаҫ, – тине Ильясиғин[+].


Арам ғәскәренең ҡасыуы

3Был мәлдә ҡала ҡапҡаһы эргәһендә махау[†] ауырыулы дүрт кеше ултыра ине. Улар бер-береһенә:

– Нимә тип беҙ бында үлем көтөп ултырабыҙ? 4Ҡалаға инәйек тиһәк, унда аслыҡ – үләсәкбеҙ. Бында ултырһаҡ та шул уҡ үлем. Әйҙә арамиҙар[†] тупламына[†] барайыҡ. Тере ҡалдырһалар, йәшәрбеҙ; үлтерһәләр – үлербеҙ, – тине.

5Эңер ҡараңғылығында арамиҙар тупламына йүнәлделәр. Барһалар – унда бер кем дә юҡ. 6Сөнки Раббы Хаким арами тупламына яу арбаларының гөрһөлдәүе, ат тояҡтарының туҡылдауы – ҙур бер ғәскәр сығарған тауышты ишеттергәйне. Арамиҙар бер-береһенә: «Ҡарағыҙ әле, Исраил[†] батшаһы беҙгә ҡаршы хитти һәм Мысыр[†] батшаларын яллаған, күрәһең», – тиешеп,[+] 7сатырҙарын, аттарын, ишәктәрен, бөтә тупламды, нисек булған, шул килеш ташлап, йәндәрен ҡотҡарыр өсөн төн ҡараңғылығына тороп йүгергәндәр[+].

8Теге махау ауырыулы кешеләр туплам янына килеп, бер сатырға инде. Унда туйғансы ашап-эскәндән һуң, алтын-көмөш, кейем-һалым алып сыҡтылар ҙа бер урынға йәшереп ҡуйҙылар. Шунан икенсе сатырға инделәр. Унан да алып сығып йәшерҙеләр.

9Артабан иһә:

– Яңылыш эшләйбеҙ беҙ, – тиештеләр. – Был һөйөнөслө хәбәрҙе[†] еткермәйенсә таңға саҡлы көтһәк, ғәйепкә тарырбыҙ. Әйҙәгеҙ, батша һарайына барып әйтәйек.

10Самарияға кире килеп, ҡапҡа һаҡсыларын саҡырҙылар ҙа уларға:

– Арамиҙарҙың тупламына барғайныҡ. Унда бер кем дә юҡ, тып-тын. Аттары менән ишәктәре генә бәйле тора. Сатырҙарын да, нисек бар, шулай ташлап киткәндәр, – тип һөйләп бирҙеләр.

11Һаҡсылар был хәбәрҙе батша һарайына еткерҙе.

12Төн ине әле. Батша тороп ярандарына:

– Арамиҙарҙың ниәтен беләм мин, – тине. – Уларға беҙҙең аслыҡтан интеккәнебеҙ билдәле. Шуға күрә тупламдарын ташлап ҡырҙа йәшенгәндәр ҙә беҙҙең ҡаланан сыҡҡанды көтәләрҙер. Сығыуыбыҙ булыр, беҙҙе тереләй тотоп алырҙар, ҡаланы ҡулға төшөрөрҙәр.

13Шул саҡ батша ярандарының береһе:

– Ҡалала ҡалған аттарҙың бишеһен алайыҡ та бер нисә кешене тупламға нимә булғанын белергә ебәрәйек. Унда барғандың да, бында ҡалған исраилдарҙың да шул бер яҙмыш – үлем бит, – тип тәҡдим итте.

14Аттарҙы ике яу арбаһына[†] ектеләр һәм батша бер нисә кешене:

– Барығыҙ, ни булғанын белеп ҡайтығыҙ, – тип арамиҙар ғәскәре артынан оҙатты.

15Улар арамиҙар ғәскәре эҙенән Иордан йылғаһына тиклем барҙы. Юл буйынса арамиҙар ҡасҡан ваҡытта ташлап киткән кейем-һалым һәм башҡа нәмәләр аунап ята ине. Кире ҡайтып, был хаҡта батшаға хәбәр иттеләр.

16Самария халҡы ҡаланан сығып, арамиҙар тупламын талай башланы. Әйбер шул тиклем күп ине, шуға күрә хас та Раббы әйткәнсә булды: бер сеа иң һәйбәт он һәм ике сеа арпа бер шекел көмөшкә һатылды.

17Батша ҡала ҡапҡаһын һаҡларға үҙен оҙатып йөрөгән иң яҡын яранын билдәләгәйне. Тышҡа атлыҡҡан халыҡ уны ҡапҡа эргәһендә тапап үлтерҙе. Алла бәндәһе был хаҡта алдан, батша уның янына килгәндә әйткәйне[+]. 18Барыһы ла Алла бәндәһе батшаға әйткәнсә булды: «Иртәгә ошо мәлдә Самария ҡапҡаһы янында ике сеа арпа һәм бер сеа иң һәйбәт он бер шекел көмөшкә һатыласаҡ», – тип әйткәс, 19батшаның был яраны: «Раббы күк ҡабағын асҡан хәлдә лә былай булаһы түгел», – тип яуап ҡайтарғайны. Алла бәндәһе иһә: «Был хәлде үҙ күҙҙәрең менән күрерһең, тик бер тәғәмен ҡабырға ла насип булмаҫ», – тигәйне. 20Шулай булды ла: халыҡ ул яранды ҡапҡа төбөндә тапап китте һәм яран үлде.

#### 8


Шунем ҡатынының ҡайтыуы

1Ильясиғин үҙе терелткән баланың әсәһенә:

– Һин бар, ғаиләңде ал да бынан кит. Ҡайһы ерҙә йәшәй алһаң, шунда урынлаш. Раббы[†] был ергә ҡытлыҡ ебәрә. Ете йыл буйы бында аслыҡ буласаҡ, – тигәйне[+]. 2Ҡатын Алла[†] бәндәһенең әйткәнен тыңлап, ғаиләһе менән пелешти еренә күсеп китте һәм ете йыл шунда йәшәне.

3Ете йылдан һуң ул пелештиҙәр[†] еренән әйләнеп ҡайтты ла, баҫыуы менән өйөн кире биреүҙе юллап, батшаға килде. 4Тап шул ваҡытта батша Алла бәндәһенең хеҙмәтсеһе Гехазиҙан Ильясиғин ҡылған бөйөк ғәмәлдәр тураһында һорашып ултыра ине[+]. 5Гехази батшаға пәйғәмбәрҙең[†] үлгән баланы терелткәне хаҡында һөйләгәндә, үҙенең йортон һәм баҫыуын ҡайтарыуҙы һорап, улы терелгән ҡатын килеп инде.

– Хакимым батша, – тине Гехази. – Ана мин һөйләгән ҡатын. Ә эргәһендә Ильясиғин терелткән улы тора.

6Батша ҡатындан һораша башланы. Ҡатын барыһын да бәйнә-бәйнә һөйләп бирҙе. Шунан һуң батша һарай әһелдәренең береһен саҡырып, ҡатындың эштәрен яйға һалыуҙы хәстәрләргә ҡушты.

– Был ҡатындың бар мөлкәтен һәм ул илдән сығып киткәндән алып бөгөнгө көнгә ҡәҙәр уның ере биргән уңышты ҡайтарып бирһендәр, – тип бойорҙо.


Ильясиғин менән Арам батшаһы Бен-Һадад

7Ильясиғин Дамаскка килде. Был осорҙа Арам[†] батшаһы Бен-Һадад ауырып ята ине. Батшаға Алла бәндәһенең ҡалала икәнен хәбәр иттеләр[+].

8Батша Хазаил тигән кешегә:

– Бүләк ал да Алла бәндәһенә ҡаршы сыҡ. Уның аша Раббынан һора: был сирҙән ҡотолорға насип булырмы миңә, юҡмы? – тине[+].

9Хазаил бүләккә Дамасктағы иң яҡшы нәмәләрҙе һайлап алды ла, уларҙы ҡырҡ дөйәгә артмаҡлатып, Ильясиғинға юлланды. Уны осратҡас:

– Ҡолоң Арам батшаһы Бен-Һадад сиренән ҡотолорға насип булырмы-юҡмы икәнен белешергә ебәрҙе, – тине.

10– Ҡайтып уға: «Һауығаһың», тип әйт, тик Раббы миңә уның үләсәген белдерҙе, – тип яуапланы Ильясиғин.

11Шунан Алла бәндәһе Хазаилға, ул уңайһыҙланғансы, оҙаҡ ҡарап торҙо ла илап ебәрҙе.

12– Хакимым, нишләп илайһың? – тип һораны Хазаил.

– Һинең Исраил[†] халҡына ниндәй яуызлыҡтар ҡыласағыңды беләм, – тине Ильясиғин. – Ҡәлғәләрен яндырасаҡһың, егеттәрен ҡылыстан үткәрәсәкһең, сабыйҙарын киҫәктәргә тураҡлаясаҡһың, ауырлы ҡатындарының ҡарынын ярасаҡһың[+].

13– Мин ҡолоң бер ҡорсаңғы эт кенә бит. Шул тиклем эштәрҙе башҡарырға ҡайҙан ҡулымдан килһен? – тине Хазаил.

– Раббы миңә һинең Арам батшаһы буласағыңды белдерҙе, – тип яуап ҡайтарҙы Ильясиғин[+].

14Хазаил Ильясиғин янынан хакимы батшаға әйләнеп ҡайтты.

– Алла бәндәһе нимә тине? – тип һораны Бен-Һадад.

– Мотлаҡ шәбәйәсәкһең, тине, – тип яуапланы Хазаил.

15Әммә икенсе көндө юрған алып һыуланы ла, батшаның битенә ҡаплап, үлтерҙе. Үҙе уның урынына тәхеткә ултырҙы.


Йәһүҙә батшаһы Йеһорам


(2 Йыл 21:5-10,[20])

16[•]Ахав улы Йорамдың Исраилда батшалыҡ итеүенең бишенсе йылында, Йеһошафат әле Йәһүҙә[†] батшаһы булған саҡта, тәхеткә уның улы Йеһорам ултырҙы. 17Батша булғанда Йеһорамға утыҙ ике йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә[†] һигеҙ йыл хакимлыҡ итте. 18Ҡатыны Ахавтың ҡыҙы булғанлыҡтан, Йеһорам, Ахав нәҫеле һымаҡ, Исраил батшаларының юлын ҡыуҙы, Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды[+]. 19Шулай булһа ла Раббы, ҡоло Дауыт[†] хаҡына Йәһүҙәне һәләк итергә теләмәй ине, сөнки уға, шәмең һәр ваҡыт янып торор, тип вәғәҙә биргәйне[+].

20Йеһорам батша булған ваҡытта эдомдар[†] Йәһүҙәгә ҡаршы баш күтәреп уның хакимлығы аҫтынан сыҡты һәм үҙҙәренә батша һайлап ҡуйҙы[+]. 21Йеһорам бөтә яу арбалары менән Сағирға йүнәлде. Бында уны Эдом ғәскәре уратып алды. Әммә Йеһорам төндә яу арбаларының башлыҡтары менән бергә ҡамалышты йырып сыҡты. Йәһүҙә яугирҙәре өйҙәренә ҡасып ҡайтып китте. 22Ошо ваҡыттан алып бөгөнгә тиклем Эдом Йәһүҙәгә буйһонмай. Шул осорҙа Ливна ҡалаһы ла баш күтәрҙе.

23Йеһорамдың ҡалған бөтә ғәмәлдәре тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. 24Йеһорам вафат булып ата-бабалары хозурына күсте һәм Дауыт ҡалаһында[†] ата-бабалары янында ерләнде. Унан һуң улы Ахазъяһ батша булды.


Йәһүҙә батшаһы Ахазъяһ


(2 Йыл 22:1-6)

25[•]Исраил батшаһы Йорам Ахав улы хакимлығының ун икенсе йылында Йәһүҙә тәхетенә Йеһорам улы Ахазъяһ ултырҙы. 26Ахазъяһ егерме ике йәшендә батша булды һәм Йәрүсәлимдә бер йыл батшалыҡ итте. Уның әсәһе Исраил батшаһы Ғомриҙың ейәнсәре Ғаҫалъяһ ине[+]. 27Ахав нәҫеле менән туғанлашҡанға күрә, Ахазъяһ та Ахав йортоноң юлын ҡыуҙы, Раббы күҙендә яман булған ғәмәлдәр ҡылды.

28Ахазъяһ Исраил батшаһы Йорам Ахав улы менән бергә Ғилғәд[†] Рамоҫына Арам батшаһы Хазаилға ҡаршы яуға барҙы. Был һуғышта арамиҙар Йорамды яраланы[+]. 29Йорам батша Арам батшаһы Хазаил менән һуғышҡанда алған яраларын дауаларға Изреғилгә ҡайтты. Йәһүҙә батшаһы Йеһорам улы Ахазъяһ Ахав улы Йорамдың хәлен белешергә тип Изреғилгә килде.

#### 9


Йеһуҙың Исраилға батша булыуы

1Ильясиғин пәйғәмбәрҙәр[†] төркөмөнән берәүһен саҡырып алды ла уға:

– Юлға әҙерлән, бынау зәйтүн[†] майлы һауытты алып, Ғилғәд[†] Рамоҫына бар, – тине. –[+] 2Унда барғандан һуң, Нимшиҙың ейәне, Йеһошафаттың улы Йеһуҙы тап. Уны иптәштәре араһынан саҡырып ал да төпкө бүлмәгә алып ин[+]. 3Шунан һауыттағы зәйтүн майын[†] башына ҡой ҙа: «Раббы[†] һиңә: „Мин һине Исраилға[†] батша итеп мәсехләнем“, тип белдерә», – тиерһең дә ишектән сыға һалып йүгерерһең[+].

4Йәш пәйғәмбәр Ғилғәд Рамоҫына юлланды. 5Унда яу баштарының бер урында кәңәшләшеп ултырғанын күрҙе.

– Һиңә әйтәһе хәбәрем бар ине, яу башы, – тине ул.

– Ҡайһыбыҙға өндәшәһең? – тип һораны Йеһу.

– Һиңә, яубашы, – тип яуапланы егет.

6Йеһу, урынынан тороп, өйгә инде. Йәш пәйғәмбәр зәйтүн майын Йеһуҙың башына ҡойҙо ла былай тине:

– Исраил Аллаһы Раббы былай тип белдерә: «Һине халҡым Исраилға батша итеп мәсехләнем. 7Хакимың Ахавтың ғаиләһен тотош юҡ итерһең. Шулай итеп Мин Үҙемә хеҙмәт иткән пәйғәмбәрҙәремдең һәм бөтә ҡолдарымдың түгелгән ҡандары өсөн Изевелдән үс алам[+]. 8Ахав йорто юҡ булыр. Исраилда уның нәҫеленән булған ир енесенең барыһын да, иреклеме ул, ҡолмо, ҡырып бөтәм[+]. 9Неват улы Яровғам менән Ахияһ улы Бағшаның нәҫеленә ни ҡылған булһам, Ахав нәҫеленә лә шуны эшләйем[+]. 10Изреғил биләмәһендә Изевелдең мәйетен эттәр ашар, уны ерләүсе булмаҫ».

Йәш пәйғәмбәр ошоларҙы әйтеп бөттө лә тиҙ генә ишектән сығып йүгерҙе[+].

11Йеһу хеҙмәттәштәре янына сыҡты. Араларынан береһе:

– Имен-аманмы? Был тиленең һиндә ниндәй йомошо бар? – тип һораны.

– Уның кем икәнен, нимәләр һөйләй алғанын һеҙ үҙегеҙ ҙә беләһегеҙ, – тине Йеһу[+].

12– Һин нимәлер йәшерәһең. Уның нимә тип әйткәнен һөйлә әле, – тиештеләр.

Йеһу ул йәш пәйғәмбәрҙең: «Раббы былай тип әйтә: „Мин һине Исраилға батша итеп мәсехләнем“», – тигәнен һөйләп бирҙе. 13Хеҙмәттәштәре шунда уҡ өҫ кейемдәрен сисеп Йеһуҙың аяҡ аҫтына, баҫҡысҡа түшәнеләр ҙә борғо ҡысҡыртып:

– Йеһу батша булды! – тип иғлан иттеләр[+].


Йеһуҙың Йорамды үлтереүе


(2 Йыл 22:7-9)

14Нимшиҙың ейәне, Йеһошафаттың улы Йеһу Йорамға ҡаршы фетнә күтәрҙе. Ул саҡта Йорам менән Исраил ғәскәре Ғилғәд Рамоҫында Арам[†] батшаһы Хазаилға ҡаршы тора ине[+]. 15Йорам батша Изреғилгә Арам батшаһы Хазаилға ҡаршы һуғышта алған яраһын дауаларға ҡайтҡайны.

– Әгәр минең яҡлы булһағыҙ, бер кемдең дә Рамоҫтан Изреғилгә барып хәбәр еткереүенә юл ҡуймағыҙ, – тине Йеһу иптәштәренә.

16Шунан яу арбаһына[†] ултырып, Изреғилгә китте. Яралы Йорам шунда ята һәм Йәһүҙә[†] батшаһы Ахазъяһ уның хәлен белергә килгәйне.

17Изреғил манараһы башында торған күҙәтсе күмәк атлылар менән сабып килгән Йеһуҙы абайлап ҡалды ла:

– Бер төркөм сапҡынсыларҙы күрәм! – тип ҡысҡырҙы.

– Ҡаршыларына һыбайлы ебәрегеҙ. Именлек менән киләләрме, һораһын, – тип бойорҙо Йорам.

18Һыбайлы Йеһуға ҡаршы сабып барҙы ла:

– Батша: «Именлек менән киләһегеҙме?» тип һорай, – тине.

– Был һинең эшең түгел, – тип яуапланы Йеһу. – Әйҙә, минең арттан төш!

Күҙәтсе илсенең[†] сапҡынсыларға барып еткәнен, әммә кире боролоп ҡайтмағанын хәбәр итте.

19Икенсе һыбайлыны ебәрҙеләр. Ул да былар алдына килеп:

– Батша: «Именлек менән киләһегеҙме?» тип һорай, – тине.

– Был һинең эшең түгел, – тип яуапланы Йеһу. – Әйҙә минең арттан төш!

20– Илсе барып етте, әммә кире боролманы, – тип хәбәр итте күҙәтсе батшаға. – Ҡотороноп сапҡанына ҡарағанда, Нимши улы Йеһуға оҡшаған.

21– Ат егегеҙ! – тип бойорҙо Йорам.

Уның яу арбаһына ат ектеләр. Исраил батшаһы Йорам менән Йәһүҙә батшаһы Ахазъяһ, һәр ҡайһыһы үҙенең яу арбаһында, Йеһуға ҡаршы сыҡты. Улар Изреғил кешеһе Навоҫтың биләмәһендә осрашты[+].

22– Именлек менән килеүеңме? – тип һораны Йорам Йеһуҙы күргәс.

– Әсәйең Изевелдең боттарға табыныуы, сихыр ҡылыуы дауам итә икән, ниндәй именлек булһын? – тине Йеһу.

23Йорам арбаһын кире борҙо ла:

– Ахазъяһ, был хыянат! – тип ҡысҡырҙы.

24Йеһу йәйәһен йән көсөнә тартып, батшаның арҡаһына, ике ҡалаҡ һөйәгенең уртаһына, атып ебәргәйне, уҡ Йорамдың йөрәген үтә тишеп сыҡты. Батша арбаһына ҡапланып барып төштө.

25Йеһу ярҙамсыһы Бидҡарға:

– Мәйетте ал да изреғилле Навоҫтың баҫыуына алып барып ырғыт, – тип бойорҙо. – Хәтерләйһеңме, һинең менән бергә Йорамдың атаһы Ахав артынан килгән сағыбыҙҙа, Раббы Ахав тураһында: 26«Кисә Мин Навоҫ менән уның улдарының ҡанын күрҙем. Ант итеп әйтәм, Мин һине ошо баҫыуҙа язалаясаҡмын», – тигәйне. Раббының шул һүҙҙәренә ярашлы, Йорамдың мәйетен Навоҫтың баҫыуына ташла, – тине[+].


Йәһүҙә батшаһы Ахазъяһтың үлтерелеүе

27Йәһүҙә батшаһы Ахазъяһ быларҙы күреп, Бейт-Һагган ҡалаһына табан ҡаса башланы. Артынан ҡыуа төшкән Йеһу:

– Уны ла үлтерегеҙ! – тип ҡысҡырҙы.

Үҙенең арбаһындағы Ахазъяһты Йивлеғамға етәрәк, Гур ҡалҡыулығында уҡтан атып яраланылар. Ул йәрәхәтләнгән килеш Мегиддоға барып етте лә, шунда үлде[+]. 28Хеҙмәтселәре уны яу арбаһында Йәрүсәлимгә[†] алып ҡайтты һәм Дауыт ҡалаһында[†] ата-бабалары янында үҙ төрбәһенә дәфен ҡылды[+].

29Ахазъяһ Йәһүҙә тәхетенә Йорам Ахав улы Исраилда ун беренсе йыл батшалыҡ иткәндә ултырғайны.


Изевелдең үлтерелеүе

30Йеһу Изреғилгә юлланды. Быны ишетеп, Изевел күҙҙәренә һөрмә тартты, сәсен-башын тараны. Унан тәҙрә төбөнә баҫып Йеһуҙың килгәнен көтә башланы. 31Йеһу ҡала ҡапҡаһынан[†] килеп ингәс, Изевел уға:

– Именһеңме, эй хакимын үлтергән Зимри[*]? – тип ҡысҡырҙы[+].

32Йеһу тәҙрәгә туп-тура төбәлеп:

– Кемегеҙ минең яҡлы? – тип ҡысҡырҙы.

Һарай әһелдәренең икәү-өсәүһе үрелеп ҡарағас:

33– Ырғытығыҙ уны аҫҡа! – тип бойорҙо.

Һарай әһелдәре батшабикәне аҫҡа бырғаны. Изевелдең ҡаны һарай диуарына һәм аттарға сәсрәне. Йеһу уның кәүҙәһен яу арбаһы менән тапап үтеп китте. 34Шунан һарайға инеп ашаны, эсте. Һуңынан:

– Ул ҡәһәр төшкән ҡатынды ерләгеҙ, нисек кенә булмаһын, батша ҡыҙы бит әле ул, – тип бойорҙо[+].

35Әммә Изевелде ерләргә барған кешеләр уның баш һөйәге һәм аяҡ-ҡулдарынан башҡа бер нәмәһен дә тапманылар. 36Кире килеп был хаҡта Йеһуға әйттеләр.

– Раббының Үҙенең ҡоло Тишбе кешеһе Ильяс пәйғәмбәр аша әйткән һүҙҙәре бойомға ашты, – тине Йеһу. – Ул: «Изевелдең мәйетен Изреғил ерендә эттәр тамаҡлаясаҡ, – тип белдергәйне. –[+] 37Ҡалдыҡтары Изреғил тупрағында баҫыуҙағы тиҙәк кеүек аунап ятыр. Һис кем уны: „Был – Изевел“, – тип әйтә алмаҫ».

#### 10


Ахав ғаиләһенең үлтерелеүе

1Ахавтың Самарияла[†] етмеш улы бар ине. Йеһу Самарияға Изреғилдең түрәләренә, аҡһаҡалдарға[†] һәм Ахав улдарының тәрбиәселәренә хат ебәрҙе. Хатта былай тип яҙылғайны:[+]

2«Хакимығыҙҙың улдары һеҙҙең менән. Яу арбаларығыҙ, аттарығыҙ, ҡоралдарығыҙ бар. Нығытмалы ҡалала йәшәйһегеҙ. Ошо хатты уҡығас та, 3хакимығыҙҙың иң яҡшы һәм намыҫлы улын һайлап атаһының тәхетенә ултыртығыҙ ҙа хужағыҙҙың нәҫел-нәсәбен яҡлап һуғышығыҙ».

4Хатты уҡығас, тегеләр ҡурҡыуға төштө.

– Ике батша унан еңелгәнде, беҙ уға нисек ҡаршы торайыҡ? – тиештеләр. 5Һарай идарасыһы, ҡала башлығы, аҡһаҡалдар, батша балаларының тәрбиәселәре Йеһуға: «Беҙ һинең ҡолдарың, ни әйтһәң, шуны эшләргә әҙербеҙ. Берәүҙе лә батша итеп ҡуйырға ниәтебеҙ юҡ. Үҙеңә нисек ҡулай, шулай эшлә», – тигән яуап ебәрҙе.

6Йеһу уларға икенсе хат күндерҙе. Унда:

«Әгәр ҙә һеҙ, минең яҡлы булып, әйткәнемде тыңлаһағыҙ, хакимығыҙҙың улдарының башын ҡырҡып, иртәгә ошо ваҡытҡа Изреғилгә килтереп еткерегеҙ», – тип яҙылғайны.

Батшаның етмеш улын ҡаланың иң күренекле кешеләре тәрбиәләй ине. 7Хатты алғас, улар батшаның бөтә улдарын да үлтерҙеләр ҙә, баштарын кәрзингә һалып, Изреғилгә Йеһуға ебәрҙеләр[+].

8Сапҡын батша улдарының баштарын килтереп еткереүҙәре хаҡында Йеһуға хәбәр итте.

– Уларҙы ҡала ҡапҡаһы[†] төбөндә ике урынға өйөп ҡуйығыҙ. Иртәнгә тиклем шунда ятһындар, – тип бойорҙо Йеһу.

9Икенсе көндө иртәнсәк ул ҡапҡа төбөнә сығып баҫты һәм бар халыҡҡа:

– Һеҙ ғәйепле түгел. Хакимыма ҡаршы мин фетнә күтәрҙем, уны мин үлтерҙем. Әммә кем быларҙың башына етте? 10Белегеҙ, Раббының Ахав нәҫеленә ҡарата әйткән бер генә һүҙе лә бойомға ашмай ҡалманы, Раббы[†] ҡоло Ильяс аша ни белдергән булһа, шуларҙың барыһын да ғәмәл ҡылды, – тине[+].

11Йеһу Ахавтың Изреғилдә тере ҡалған бөтә нәҫел-нәсәбен, түрәләрен, яҡын дуҫтарын һәм ҡаһиндарын[†] үлтерҙе, береһен дә иҫән ҡалдырманы.


Ахазъяһ батшаның туғандарының үлтерелеүе

12Йеһу Изреғилдән Самарияға юлланды. Китеп барышлай көтөүселәрҙең Бейт-Ғеҡед тип йөрөткән урынында 13Йәһүҙә[†] батшаһы Ахазъяһтың туғандарына тап булды. Уларҙан:

– Һеҙ кем булаһығыҙ? – тип һораны.

– Беҙ Ахазъяһтың туғандары. Батша улдарының һәм батша әсәһенең улдарының хәлен белергә китеп барабыҙ, – тип яуапланы улар.

14– Быларҙы тереләй алығыҙ! – тип бойорҙо Йеһу үҙенең кешеләренә.

Уларҙы тотоп алдылар ҙа Бейт-Ғеҡедтәге һыу соҡоро[†] эргәһендә ҡылыстан үткәрҙеләр. Ҡырҡ ике кешенең бөтәһе лә үлтерелде, Йеһу береһен дә иҫән ҡалдырманы[+].


Ахавтың башҡа туғандарының үлтерелеүе

15Йеһу ары китте һәм Рехав улы Йеһонадавты осратты. Уға сәләм биреп:

– Минең йөрәгем һинең яҡлы, һинең йөрәгең дә шулаймы? – тип һораны.

– Минең дә шулай, – тип яуапланы Йеһонадав.

– Улайһа бир ҡулыңды, – тине Йеһу һәм уны ҡулынан тартып үҙенең яу арбаһына[†] ултыртты[+].

16Шунан:

– Әйҙә минең менән, Раббы өсөн нисек йән атып тороуымды күрерһең, – тип яу арбаһында Самарияға алып китте. 17Ҡалаға барғас, Йеһу, Раббы Ильясҡа әйткәнсә, Ахавтың унда ҡалған бөтә нәҫел-нәсәбен тулыһынса ҡырып бөтөрҙө[+].


Йеһуҙың Бәғел ҡаһиндарын үлтереүе

18Йеһу ҡала халҡын йыйып:

– Ахав Бәғелгә[†] аҙ хеҙмәт итте, ә мин күберәк хеҙмәт итәсәкмен, – тип иғлан итте. –[+] 19Бәғелдең пәйғәмбәрҙәрен,[†] ҡаһиндарын, уға табынған бөтә кешеләрҙе саҡырығыҙ. Береһе лә ҡалмаһын. Мин Бәғелгә оло ҡорбан[†] салам. Килмәй ҡалғандар тере ҡалмаясаҡ.

Был хәйлә ине. Ошо юл менән Йеһу Бәғелгә табыныусыларҙың барыһын да ҡырып бөтөрөргә уйланы[+].

20– Бәғелгә бағышлап йыйын иғлан итегеҙ, – тине Йеһу.

Йыйын көнөн билдәләнеләр. 21Йеһу бөтә Исраилда[†] белдереү яһаны һәм Бәғелгә табыныусыларҙың бөтәһе лә килде, бер кем дә ҡалманы. Барыһы ла Бәғел йортона инде. Йорт шығырым тулы ине[+]. 22Йеһу кейем өсөн яуаплы кешегә Бәғелгә табыныусыларҙың һәр береһенә махсус кейемдәр таратып бирергә бойорҙо. Барыһы ла кейенде. 23Шул саҡ Йеһу Рехав улы Йеһонадав менән бергә ҡорамға[†] инде.

– Иғтибар менән ҡарағыҙ, арағыҙҙа Раббыға табыныусылар булмаһын, тик Бәғелгә табыныусылар ғына ҡалһын, – тине Йеһу.

24Шунан улар Бәғелгә ҡорбандар, тотош яндырыу ҡорбандары килтерә башланы.

Йеһу ҡорам тышында һикһән яугирен ҡалдырып, уларға:

– Мин ҡулығыҙға тапшырған был кешеләрҙең береһе генә ҡасып ҡотолһа ла, башығыҙ менән яуап бирәһегеҙ! – тип бойорғайны[+].

25Тотош яндырыу ҡорбаны ғәмәлен башҡарып бөтөр-бөтмәҫтән, Йеһу һаҡсыларға һәм яу баштарына:

– Инегеҙ, бөтәһен дә үлтерегеҙ! Береһе лә ҡасып ҡотола алмаһын, – тип әмер бирҙе.

Бөтәһен дә ҡылыстан үткәреп, мәйеттәрен тышҡа бырғанылар. Шунан Бәғел ҡорамының эске бүлкәтенә инделәр[+] 26һәм ундағы табыныу бағаналарын алып сығып яндырҙылар[+]. 27Бәғелгә табыныу бағанаһын емерҙеләр, ҡорамдың аҫтын өҫкә килтерҙеләр һәм бәҙрәфкә әйләндерҙеләр. Шул ваҡыттан алып бөгөнгәсә ул шулай булып ҡалды[+].

28Шул рәүешле Йеһу Исраилда Бәғелгә табыныуға сик ҡуйҙы. 29Әммә ул Неват улы Яровғамдың Исраилды батырған гонаһтарынан[†] – Бейт-Ил менән Данда алтындан ҡойолған башмаҡтарға табыныуҙан – ваз кисмәне[+].

30Раббы Йеһуға:

– Минең күҙ алдымда дөрөҫ булғанды эшләгәнең, Ахав йортона ҡаршы Мин нимә теләгән булһам, барыһын да ҡылғаның өсөн тоҡомоң дүртенсе быуынға тиклем Исраил тәхетендә ултырыр, – тип белдерҙе[+].

31Тик Йеһу Исраил Аллаһы Раббының ҡанунына[†] бөтә йөрәктән тоғро түгел ине. Ул Яровғамдың Исраилды батырған гонаһтарынан айырылманы.


Йеһуҙың үлеме

32-33Шул осорҙа Раббы Исраилдың биләмәләрен аҙайта башланы. Арам[†] батшаһы Хазаил, исраилдарҙы еңеп, Иордан йылғаһының көнсығышында Ғад, Рәүвән, Менашше ырыуҙары йәшәгән Ғилғәд[†] ерҙәрен, Арнон үҙәнендәге Ғароғерҙан алып Ғилғәд менән Башанға тиклемге Исраил ерҙәрен ҡулына төшөрҙө[+][+].

34Йеһуҙың башҡа ғәмәлдәре һәм уның ҡаһарманлығы тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған.

35Йеһу үлеп, ата-бабалары хозурына күсте һәм уны Самарияла ерләнеләр. Уның урынына тәхеткә улы Йеһоахаз ултырҙы. 36Йеһу Самарияла егерме һигеҙ йыл буйы Исраил батшаһы булды.

#### 11


Йәһүҙә батшабикәһе Ғаҫалъяһ


(2 Йыл 22:10-12; 23:1-21)

1[•]Ахазъяһтың әсәһе Ғаҫалъяһ, улының үлгәне тураһында ишеткәс, батша нәҫеленән булғандарҙың бөтәһен дә ҡырырға кереште[+]. 2Ләкин Йеһошевағ – Йеһорам батшаның ҡыҙы һәм Ахазъяһтың ҡыҙ туғаны – Ахазъяһтың үлемгә дусар ителгән башҡа улдары араһынан Йоаш исемле улын урлап алып, һөт әсәһе менән бергә йоҡо бүлмәһенә йәшерҙе. Шулай итеп, Йеһошевағ арҡаһында, Йоашты Ғаҫалъяһтан йәшерҙеләр һәм ул тере ҡалды. 3Илдә Ғаҫалъяһ батшалыҡ иткән ваҡытта, бала һөт әсәһе менән бергә алты йыл буйына Раббы[†] ҡорамында[†] йәшенеп йәшәне.

4Етенсе йылда Йеһоядағ ҡаһин[†] батшаның йәнһаҡсыларын һәм һарай һаҡсыларының йөҙ баштарын саҡыртты. Уларҙы үҙ янына – Раббы ҡорамына йыйҙы һәм, был кешеләр менән килешеү[†] төҙөп ант иттергәндән һуң, батша улын күрһәтте. 5Шунан уларға былай тип бойорҙо:

– Һеҙ былай итегеҙ: шәмбе көндө[†] хеҙмәтен башҡарған һаҡсыларҙың өстән бер өлөшө батша һарайын һаҡлаһын,[+] 6өстән бер өлөшө Сур ҡапҡаһы[†] янында, өстән бере Һаҡсылар ҡапҡаһы янында торһон. Һеҙ һарайҙы һаҡларға тейешһегеҙ. 7Шәмбе көндө хеҙмәттә булмаған башҡа ике төркөм Раббы ҡорамы янында тороп, батшаны һаҡлар. 8Һәр кем, ҡулына ҡорал тотоп, батшаны уратып баҫһын. Кем һеҙҙең сафтарға яҡыная, шул үлтерелһен. Батша ҡайҙа барһа ла, артынан ҡалмағыҙ.

9Йөҙ баштары Йеһоядағ ҡаһиндың бойороҡтарын бер һүҙһеҙ үтәне. Шәмбе көндө хеҙмәтен башлаған һәм хеҙмәтен теүәлләгән һәр кемде етәкселәре үҙ янына тупланы һәм Йеһоядағ ҡаһинға алып килде. 10Ҡаһин йөҙ баштарына Дауыт[†] батшаның Раббы ҡорамында һаҡланған һөңгө һәм ҡалҡандарын таратып бирҙе[+]. 11Ҡулдарына ҡорал тотҡан һаҡсылар, батшаны һәр яҡтан һаҡлар өсөн, ҡорамдың көньяғынан төньяғына тиклем, ҡорбан[†] усағы һәм ҡорам тирәләй баҫты. 12Шунан Йеһоядағ батша улын алып килде, башына таж кейҙерҙе, ҡанун[†] китабын тотторҙо. Йоаш батша тип иғлан ителде, мәсехләнде, шунан алҡышлап: «Йәшәһен батша!» – тип ҡысҡырҙылар[+].

13Ғаҫалъяһ, һаҡсыларҙың һәм халыҡтың шаулашҡанын[†] ишетеп, улар янына, Раббы ҡорамына килде. 14Ҡараһа, ни күрә: батша тап йола ҡушҡанса ҡалҡыу урында тора, уны тирәләп хәрби башлыҡтар менән борғосолар баҫҡан, ил халҡы ҡыуаныша, борғо ҡысҡырта. Ғаҫалъяһ шунда өҫтөндәге кейемен йыртып:

– Хыянат! Хыянат! – тип ҡысҡырҙы[+].

15Йеһоядағ ҡаһин төркөмдәр менән идара итеүсе йөҙ баштарына:

– Ул ҡатынды бынан, рәттәр араһынан, алып сығығыҙ! Кем уға эйәрә, ҡылыстан үткәрегеҙ, – тип бойорҙо. Ул Ғаҫалъяһтың Раббы ҡорамында үлтерелеүен теләмәне.

16Ғаҫалъяһты тотоп алдылар һәм батша һарайына аттарҙы йөрөтә торған ҡапҡанан алып килеп, шунда үлтерҙеләр[+].


Йеһоядағ ҡаһин индергән үҙгәрештәр

17Йеһоядағ Раббы халҡы булыуы тураһында Раббы менән батша һәм халыҡ араһында килешеү төҙөнө. Шулай уҡ ул батша менән халыҡ араһында килешеү төҙөнө. 18Шунан һуң бөтә ил халҡы барып Бәғелдең[†] ҡорамын емерҙе. Ундағы ҡорбан усаҡтарын, боттарын селпәрәмә ваттылар һәм Бәғелдең ҡаһины Маттанды ҡорбан усаҡтары алдында үлтерҙеләр.

Йеһоядағ ҡаһин Раббы ҡорамы тирәһенә һаҡсылар ҡуйҙы[+]. 19Шунан ул йөҙ баштары, йәнһаҡсылары, һарай һаҡсылары һәм илдең бар халҡы оҙатыуында батшаны Раббы ҡорамынан алып сыҡты. Улар Һаҡсылар ҡапҡаһы аша батшаны һарайға алып килделәр. Йоаш батша тәхетенә ултырҙы. 20Ил халҡы күңел асты. Ғаҫалъяһ батша һарайында ҡылыстан үткәрелгәндән һуң, ҡалала тыныслыҡ урынлашты. 21Тәхеткә ултырғанда Йоашҡа ете йәш ине.

#### 12


Йәһүҙә батшаһы Йоаш


(2 Йыл 24:1-27)

1[•]Йеһуҙың Исраилда[†] батшалыҡ итеүенең етенсе йылында Йәһүҙә[†] тәхетенә Йоаш ултырҙы һәм Йәрүсәлимдә[†] ҡырҡ йыл буйы батша булды. Әсәһе Сивья Беер-Шәвәғ ҡалаһынан ине. 2Йоаш ғүмере буйы Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылды, сөнки Йеһоядағ ҡаһин[†] уны бер ваҡытта ла кәңәшенән өҙмәне. 3Әммә табыныу ҡалҡыулыҡтары юҡ ителмәне. Халыҡ уларҙа ҡорбан килтереүен[†] һәм хуш еҫ төтәтеүен дауам итте[+].

4Йоаш ҡаһиндарға:

– Раббы ҡорамына[†] изге[†] саҙаҡа рәүешендә килтерелгән бөтә көмөштө: кеше башынан түләнгән мәжбүри һалымды, вәғәҙә ителгән нәҙерҙәрҙе һәм халыҡтың үҙ ихтыяры менән биргән бүләктәрен туплағыҙ. 5Һәр ҡаһин үҙенең ярҙамсыларынан алған аҡсаны Раббы ҡорамының ҡайһы ерен йүнәтергә кәрәк, шунда тотонһон, – тип әмер бирҙе.

6Әммә Йоаштың батшалыҡ итеүенә егерме өсөнсө йыл киткәндә лә ҡаһиндар ҡорамды төҙөкләндерә башламағайны әле. 7Йоаш батша Йеһоядағты һәм башҡа ҡаһиндарҙы[†] саҡырып алды ла:

– Нишләп һаман ҡорамды йүнәтмәйһегеҙ? – тип һораны. – Инде ярҙамсыларығыҙҙан көмөш алмағыҙ. Алған көмөштәрегеҙҙе Раббы йортон рәтләүгә бирегеҙ.

8Ҡаһиндар башҡаса халыҡтан ҡорамды төҙөкләндереүгә аҡса алмаҫҡа, шулай уҡ йүнәтеү эштәрендә ҡатнашмаҫҡа риза булды.

9Йеһоядағ ҡаһин бер һандыҡ алды, ҡапҡасына[†] ярыҡ уйҙы ла, ҡорбан усағының уң яғына, ҡорамға инә торған урынға ҡуйҙы. Тупһала һаҡта торған ҡаһиндар һандыҡҡа халыҡ Раббы ҡорамына алып килгән аҡсаларҙы һала барҙы[+]. 10Һандыҡта аҡса күп йыйылған һайын, батшаның кәтибе менән баш ҡаһин Раббы ҡорамына килтерелгән аҡсаларҙы иҫәпләп, тоҡҡа тултырҙы. 11Һаналған аҡсаны Раббы ҡорамын төҙөкләндереү эштәренә етәкселек итеүселәргә бирә барҙылар. Улар иһә бында эшләгән балта оҫталарына, төҙөүселәргә, 12ташсыларға, таш ҡырҡыусыларға хеҙмәт хаҡы түләне, Раббы йортон йүнәтеү өсөн ағас һәм эшкәртелгән таш һатып алыуға, башҡа ихтыяждарға тотондо. 13Раббы ҡорамында йыйылған аҡсалар көмөш тастар, сеүәтәләр, шәм филтәләрен таҙартҡыстар, борғолар, алтын һәм көмөш һауыттар яһау өсөн тотонолманы. 14Был көмөштөң барыһы ла эшселәргә түләүгә һәм йортто йүнәтеү өсөн файҙаланылды. 15Эшселәргә түләгән кешеләрҙән иҫәп-хисап талап ителмәне, сөнки улар ғәҙел эшләне[+]. 16Ғәйеп һәм гонаһ[†] ҡорбандары өсөн бирелгән аҡсалар иһә Раббы ҡорамына тотонолманы; улар ҡаһиндарға тәғәйенләнгәйне[+].

17Шул осорҙа Арам[†] батшаһы Хазаил Ғаҫ ҡалаһына һөжүм итеп, уны ҡулға төшөрҙө, унан Йәрүсәлимгә һөжүм итергә булды[+]. 18Йәһүҙә батшаһы Йоаш үҙенә тиклем булған Йәһүҙә батшалары Йеһошафат, Йеһорам, Ахазъяһ һәм үҙе тарафынан ҡорамға бағышланған барлыҡ изге әйберҙәрҙе, Раббы ҡорамының һәм үҙ һарайының хазина келәттәрендә һаҡланған бөтә алтынды алып, Арам батшаһына ебәрҙе. Бынан һуң Хазаил Йәрүсәлимдән сигенде[+].

19Йоаш батшаның башҡа ғәмәлдәре тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған.

20-21Йоаш батшаның ярандары уға ҡаршы мәкер ҡорҙо. Уларҙың икеһе – Йозакар Шимғаҫ улы менән Йозавад Шомер улы – Силлаға барған юлда, Бейт-Миллола батшаны үлтерҙе. Йоаш Дауыт ҡалаһында,[†] аталары янына ерләнде. Урынына улы Амасъяһ тәхеткә ултырҙы[+].

#### 13


Исраил батшаһы Йеһоахаз

1Ахазъяһ улы Йоаштың Йәһүҙәлә[†] батшалыҡ итеүенең егерме өсөнсө йылында Самарияла[†] Исраил[†] тәхетенә Йеһу улы Йеһоахаз ултырҙы һәм ун ете йыл батшалыҡ итте[+]. 2Йеһоахаз Раббы[†] күҙендә яман булған эштәр ҡылды һәм Исраилды гонаһҡа[†] батырған Неват улы Яровғамдың юлын ҡыуҙы, был гонаһтарҙан ваз кисмәне[+]. 3Шул арҡала Раббының Исраилға асыуы ялҡынланды һәм уларҙы оҙаҡ ваҡытҡа Арам[†] батшаһы Хазаил менән Хазаилдың улы Бен-Һададтың ҡулына тапшырҙы[+]. 4Йеһоахаз Раббыға ялбарҙы һәм Раббы уның доғаһына ҡолаҡ һалды, сөнки Арам батшаһының Исраил халҡын ни тиклем аяуһыҙ иҙгәнен күрҙе[+]. 5Раббы исраилдарға бер ҡотҡарыусы[†] ебәрҙе. Шулай итеп, халыҡ арамиҙар золомонан ҡотолдо һәм элеккесә үҙ сатырҙарында тыныс йәшәй башланы[+]. 6Әммә улар Исраилды гонаһҡа батырған Яровғам нәҫеленең гонаһтарынан ваз кисмәне, уларҙың юлын ҡыуҙы. Самарияла алиһә Ашера[†] хөрмәтенә ҡуйылған ҡолға һаман да ҡала бирҙе[+].

7Йеһоахаздың ғәскәрендә илле һыбайлы, ун яу арбаһы,[†] ун мең йәйәүле яугир генә ҡалды. Башҡаларын Арам батшаһы аяҡ аҫтындағы тупраҡ кеүек тапап юҡ иткәйне. 8Йеһоахаздың башҡа ғәмәлдәре, ҡылған батырлыҡтары тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған. 9Йеһоахаз үлеп, ата-бабалары хозурына күсте һәм Самарияла ерләнде. Уның урынына тәхеткә улы Йеһоаш ултырҙы.


Исраил батшаһы Йеһоаш

10Йоаштың Йәһүҙәлә батшалыҡ итеүенең утыҙ етенсе йылында, Самарияла Исраил тәхетенә Йеһоахаз улы Йеһоаш ултырҙы һәм ун алты йыл батшалыҡ итте. 11Йеһоаш Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды һәм Исраилды гонаһҡа батырған Неват улы Яровғамдың юлын ҡыуҙы, уның гонаһтарынан ваз кисмәне[+]. 12Йеһоаштың башҡа бөтә ғәмәлдәре, ҡылған батырлыҡтары, Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ менән һуғышҡаны тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған[+]. 13Йеһоаш үлеп, ата-бабалары хозурына күсте. Уның урынына тәхеткә Яровғам ултырҙы. Йеһоаш Самарияла Исраилдың башҡа батшалары янында ерләнде.


Ильясиғиндың вафаты

14Ильясиғин үлемесле сир менән ауырып китте. Исраил батшаһы Йеһоаш уның янына килеп:

– Атаҡайым минең, атаҡайым! Һин Исраилдың яу арбаһы һәм һыбайлылары кеүек инең! – тип һамаҡлап иланы[+].

15– Ҡулыңа уҡ менән йәйә ал, – тине уға Ильясиғин.

Батша уҡ менән йәйә алды.

16Пәйғәмбәр[†] Исраил батшаһына:

– Йәйәңде әҙерлә, – тине.

Батша йәйәне әҙерләгәс, Ильясиғин ҡулдарын батшаның ҡулдары өҫтөнә ҡуйҙы. 17Шунан уға:

– Көнсығышҡа ҡараған тәҙрәне ас! – тип бойорҙо.

Батша тәҙрәне асҡандан һуң, Ильясиғин:

– Уҡты ат! – тине.

Батша уҡты атып ебәрҙе.

– Был Раббының еңеү уғы, арамиҙарҙы еңеү уғы! Афеҡта һин арамиҙарҙың ғәскәрен тулыһынса тар-мар итерһең, – тине Ильясиғин[+].

18Артабан пәйғәмбәр батшаға:

– Уҡтарҙы ал, – тине.

Исраил батшаһы уҡтарҙы алғас, Ильясиғин уға:

– Уҡтар менән ергә һуҡ, – тине.

Батша уҡтар менән өс тапҡыр ергә һуҡты ла туҡтаны. 19Алла[†] бәндәһе Ильясиғин:

– Биш-алты тапҡыр һуғырға кәрәк ине. Ул саҡта арамиҙарҙы тотош еңгән булыр инең. Хәҙер уларҙы өс тапҡыр ғына еңәсәкһең, – тип асыуланды.

20Ильясиғин вафат булды һәм уны ерләнеләр.

Йыл һайын Моав[†] баҫҡынсылары Исраилға һөжүм итә торғайны. 21Бер мәлде исраилдар үлгән кешене дәфен ҡыла ине, ҡапыл Моав баҫҡынсыларын күреп ҡалдылар ҙа, мәйетте Ильясиғиндың төрбәһенә ташлап ҡастылар. Ильясиғиндың һөйәктәренә тейгән мәйет терелеп, аяғына баҫты.


Исраил менән Арам араһында һуғыш

22Йеһоахаздың ғүмере буйына Арам батшаһы Хазаил исраилдарҙы иҙҙе[+]. 23Әммә Раббы Исраил халҡын йәлләне, Ибраһим,[†] Исхаҡ һәм Яҡуп менән төҙөшкән килешеүе[†] хаҡына уларға рәхим-шәфҡәт күрһәтте. Уларҙы юҡ итергә теләмәне, әлеге көнгә ҡәҙәр уларҙан ваз кисмәне.

24Арам батшаһы Хазаил вафат булғас, урынына улы Бен-Һадад тәхеткә ултырҙы. 25Исраил батшаһы Йеһоаш Бен-Һадад Хазаил улын өс тапҡыр тар-мар итте һәм, атаһы Йеһоахаз батшалыҡ иткән дәүерҙә, Хазаил яулап алған ҡалаларҙың барыһын да кире тартып алды[+].

#### 14


Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ


(2 Йыл 25:1-24)

1[•]Йеһоаш Йеһоахаз улының Исраилда[†] батшалыҡ итеүенең икенсе йылында Йәһүҙә[†] тәхетенә Амасъяһ Йоаш улы ултырҙы[+]. 2Ул егерме биш йәшендә батша булды һәм Йәрүсәлимдә[†] егерме туғыҙ йыл батшалыҡ итте. Әсәһе Йеһоғаддан Йәрүсәлимдән ине. 3Амасъяһ Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылды. Әммә уның эштәре боронғо бабаһы Дауыттыҡы[†] һымаҡ булманы. Ул һәр яҡтан атаһы Йоашты ҡабатланы. 4Табыныу ҡалҡыулыҡтары юҡ ителмәне. Халыҡ уларҙа ҡорбан[†] салыуын, хуш еҫ төтәтеүен дауам итте[+].

5Тәхетендә нығынғас, Амасъяһ атаһы Йоаш батшаны үлтергән ярандарын язаланы[+]. 6Әммә ул үлтереүселәрҙең балаларына ҡағылманы, сөнки Муса[†] ҡануны[†] китабында Раббы былай ти: «Аталар балаларының гонаһы[†] өсөн үлтерелмәһен, балалар аталарының гонаһы өсөн үлтерелмәһен, һәр кем үҙ гонаһы өсөн үҙе үлемгә дусар ителһен»[+].

7Амасъяһ Тоҙло үҙәндә ун мең Эдом[†] яугирен ҡырҙы. Ул Села ҡалаһын яулап алды һәм уға Йоҡтеил тип исем бирҙе. Был ҡала бөгөнгә тиклем шулай атала[+].

8Бынан һуң Амасъяһ Йеһуҙан тыуған Йеһоахаздың улы Йеһоашҡа, Исраил батшаһына: «Әйҙә кил, йөҙмә-йөҙ көс һынашайыҡ», – тип илселәр[†] ебәрҙе.

9Исраил батшаһы Йеһоаш Йәһүҙә батшаһы Амасъяһҡа былай тип яуапланы: «Бер заман Ливанда[†] үҫкән сәнскәк ҡыуаҡ кедр ағасына: „Ҡыҙыңды минең улыма кәләш итеп бир“, тип яусы ебәргән, имеш. Әммә Ливандың бер ҡырағай януары, үтеп барышлай уны иҙә тапап киткән, ти[+]. 10Һин нимә, эдомдарҙы тар-мар иттем, тип эреләнеп киттеңме? Шул еңеүеңә ҡәнәғәт булып, өйөңдә генә ултыр. Нишләп бәлә саҡыраһың? Үҙең дә, һинең менән бергә Йәһүҙә лә тар-мар ителәсәк бит».

11Әммә Амасъяһ ҡолаҡ һалманы. Шуға күрә Исраил батшаһы Йеһоаш яуға сыҡты һәм Йәһүҙәнең Бейт-Шәмәш ҡалаһында Амасъяһ менән йөҙмә-йөҙ осрашты[+]. 12Йәһүҙә ғәскәре исраилдар тарафынан тар-мар ителде һәм яугирҙәр өйҙәренә ҡасып ҡайтып китте. 13Исраил батшаһы Йеһоаш Йәһүҙә батшаһы Амасъяһты – Ахазъяһтан тыуған Йоаштың улын – Бейт-Шәмәштә әсиргә алды. Шунан Йеһоаш Йәрүсәлимгә барып, ҡала диуарының Әфраим ҡапҡаһынан[†] алып Мөйөш ҡапҡаһына тиклемге дүрт йөҙ терһәк оҙонлоғондағы араһын емертте[+]. 14Бынан һуң ул Раббы ҡорамында[†] һәм батша һарайының хазина келәттәрендә булған бөтә алтын-көмөштө, затлы һауыт-һабаны талап алды. Байтаҡ халыҡты аманат итеп Самарияға[†] алып ҡайтып китте[+].

15Йеһоаштың башҡа бөтә ғәмәлдәре, ҡылған батырлыҡтары, Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ менән һуғышҡаны тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған[+]. 16Йеһоаш вафат булып ата-бабалары хозурына күсте һәм Самарияла Исраил батшалары янында ерләнде. Урынына улы Яровғам тәхеткә ултырҙы.


Йәһүҙә батшаһы Амасъяһтың вафаты


(2 Йыл 25:25–26:2)

17[•]Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ Йоаш улы Исраил батшаһы Йеһоаш Йеһоахаз улы үлгәндән һуң ун биш йыл йәшәне. 18Амасъяһтың башҡа ғәмәлдәре тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған.

19Йәрүсәлимдә Амасъяһҡа ҡаршы фетнә ойошторолдо. Ул Лахиш ҡалаһына ҡасты, әммә дошмандары, артынан кеше ебәреп, уны шунда үлтерттеләр[+]. 20Амасъяһтың мәйетен, атта Йәрүсәлимгә алып ҡайтып, Дауыт ҡалаһында[†] ата-бабалары янында ерләнеләр.

21Йәһүҙә халҡы Амасъяһ урынына уның ун алты йәшлек улы Ғазаръяһты[*] тәхеткә ултыртты. 22Атаһы Амасъяһ үлеп ата-бабалары хозурына күскәндән һуң, Ғазаръяһ Элаҫ ҡалаһын ҡабаттан Йәһүҙәгә ҡайтарҙы һәм яңынан төҙөнө[+].


Исраил батшаһы Яровғам ІІ

23Амасъяһ Йоаш улының Йәһүҙәгә батшалыҡ итеүенең ун бишенсе йылында Самарияла Исраил тәхетенә Яровғам Йеһоаш улы ултырҙы һәм ҡырҡ бер йыл батшалыҡ итте. 24Ул Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды һәм Исраилды гонаһҡа батырған Яровғам Неват улының гонаһтарынан ваз кисмәне[+]. 25Исраил Аллаһы Раббының Үҙенең ҡоло Юныс пәйғәмбәр[†] аша еткергән һүҙҙәренә ярашлы, Яровғам Исраилдың Лево-Хамаҫтан алып Ғарава күленә тиклемге биләмәләрен кире ҡайтарҙы. Юныс Амиттай тигән кешенең улы булып, Ғаҫ-Хефәр ҡалаһынан ине[+].

26Раббы Исраил халҡының ни тиклем ауыр ғазапҡа тарығанын күрә йөрөнө: ҡол булһын, ирекле булһын, уларға ярҙам ҡулы һуҙырлыҡ бер кем дә юҡ ине[+]. 27Раббы Исраилдың исемен ер йөҙөнән юҡ итергә теләмәгәнгә күрә, уларҙы Яровғам Йеһоаш улы аша ҡотҡарҙы. 28Яровғамдың башҡа ғәмәлдәре, һуғыштарҙағы ҡаһарманлығы, элек Йәһүҙәнеке булған Дамаск менән Хамаҫты ҡабаттан Исраилға ҡайтарғаны тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған[+]. 29Яровғам үлеп, ата-бабалары хозурына күскәс, Исраил батшалары янында ерләнде. Уның урынына тәхеткә улы Зәкәрьяһ ултырҙы.

#### 15


Йәһүҙә батшаһы Ғазаръяһ


(2 Йыл 26:3-4, 21-23)

1[•]Яровғамдың Исраилға[†] батшалыҡ итеүенең егерме етенсе йылында Йәһүҙәгә[†] Ғазаръяһ Амасъяһ улы батша булды[+]. 2Тәхеткә ултырғанда уға ун алты йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә[†] илле ике йыл батшалыҡ итте. Әсәһе Йехольяһ Йәрүсәлимдән ине. 3Ғазаръяһ, Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылып, һәр йәһәттән атаһы Амасъяһты ҡабатланы[+]. 4Әммә табыныу ҡалҡыулыҡтары юҡ ителмәне. Халыҡ һаман да уларҙа ҡорбан[†] салыуын һәм хуш еҫ төтәтеүен дауам итте[+].

5Раббы Ғазаръяһты язалап, махау[†] сиренә дусар итте. Ғүмеренең аҙағына тиклем батша махау ауырыулы булды һәм үлгәнсе айырым өйҙә йәшәне. Батша һарайына һәм ил халҡына улы Йоҫам етәкселек итте[+].

6Ғазаръяһтың башҡа ғәмәлдәре «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. 7Ғазаръяһ үлеп, ата-бабаларына ҡушылды һәм уны ата-бабалары янында Дауыт ҡалаһына[†] ерләнеләр. Уның урынына улы Йоҫам батша булды.


Исраил батшаһы Зәкәрьяһ

8Ғазаръяһтың Йәһүҙәлә батшалыҡ итеүенең утыҙ һигеҙенсе йылында Самарияла[†] Исраил тәхетенә Зәкәрьяһ Яровғам улы ултырҙы һәм алты ай батшалыҡ итте. 9Ул да аталары кеүек үк Раббы хуш күрмәгән ғәмәлдәр ҡылды һәм Исраилды гонаһҡа[†] батырған Яровғам Неват улының гонаһтарынан ваз кисмәне[+]. 10Явеш улы Шаллум Зәкәрьяһҡа ҡаршы фетнә ойошторҙо һәм, уны халыҡ алдында үлтереп, урынына батша булды.

11Зәкәрьяһтың башҡа эштәре тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған. 12Шулай итеп, Раббының Йеһуға: «Һинең тоҡомоң Исраил тәхетендә дүртенсе быуынға тиклем ултырыр», – тигән һүҙҙәре бойомға ашты[+].


Исраил батшаһы Шаллум

13Ғуззияһтың Йәһүҙәгә батшалыҡ итеүенең утыҙ туғыҙынсы йылында Самарияла Исраил тәхетенә Шаллум Явеш улы ултырҙы һәм бер ай батша булды. 14Тирсанан Самарияға Менахем Ғади улы килеп Шаллум Явеш улын үлтерҙе һәм урынына тәхеткә ултырҙы[+].

15Шаллумдың башҡа ғәмәлдәре, уның фетнә ойоштороуы тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған.

16Шул осорҙа Менахем, Тирсанан килеп, Тифсах ҡалаһында һәм уның тирә-яғында йәшәгән бөтә халыҡты ҡырҙы, сөнки Тифсах ҡалаһы уға ҡапҡаларын[†] асмағайны. Менахем хатта ауырлы ҡатындарҙың ҡарындарын ярҙы.


Исраил батшаһы Менахем

17Ғазаръяһтың Йәһүҙәлә батшалыҡ итеүенең утыҙ туғыҙынсы йылында Самарияла Исраил тәхетенә Менахем Ғади улы ултырҙы һәм ун йыл батшалыҡ итте. 18Ул Раббы хуш күрмәгән ғәмәлдәр ҡылды һәм Исраилды гонаһҡа батырған Яровғам Неват улының гонаһтарынан ваз кисмәне[+].

19Ашшур[†] батшаһы Пул[*] Исраилға баҫып инде. Менахем Пулдың ярҙамына таянып батшалығын нығытыр өсөн уға мең талант көмөш түләне[+]. 20Менахем был саҡлы көмөштө, кеше башына илле шекел көмөш түләргә ҡушып, Исраилдың байҙарынан йыйып алды. Бынан һуң Ашшур батшаһы Исраил ерҙәренән сығып үҙ иленә ҡайтып китте.

21Менахем батшалыҡ иткән дәүерҙәге башҡа ваҡиғалар, уның бөтә ғәмәлдәре тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған. 22Менахем үлеп, аталары хозурына күсте. Уның урынына улы Пеҡахъяһ тәхеткә ултырҙы.


Исраил батшаһы Пеҡахъяһ

23Ғазаръяһтың Йәһүҙәлә батшалыҡ итеүенең илленсе йылында Самарияла Исраил тәхетенә Пеҡахъяһ Менахем улы ултырҙы һәм ике йыл батшалыҡ итте. 24Ул Раббы хуш күрмәгән ғәмәлдәр ҡылды һәм Исраилды гонаһҡа батырған Яровғам Неват улының гонаһтарынан ваз кисмәне[+]. 25Яубашы Пеҡах Ремалъяһ улы Пеҡахъяһҡа ҡаршы фетнә ойошторҙо. Ғилғәдтән[†] булған илле кешене эйәртеп, ул Самариялағы батша һарайының эске ҡәлғәһенә бәреп керҙе һәм Аргов менән Арйе ярҙамында Пеҡахъяһты үлтерҙе. Үҙе уның урынына тәхеткә ултырҙы.

26Пеҡахъяһтың башҡа ғәмәлдәре тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған.


Исраил батшаһы Пеҡах

27Ғазаръяһтың Йәһүҙәлә батшалыҡ итеүенең илле икенсе йылында Самарияла Исраил тәхетенә Пеҡах Ремалъяһ улы ултырҙы һәм егерме йыл батшалыҡ итте. 28Ул Раббы хуш күрмәгән ғәмәлдәр ҡылды һәм Исраилды гонаһҡа батырған Яровғам Неват улының гонаһтарынан ваз кисмәне[+].

29Исраилда Пеҡах батшалыҡ иткән заманда Ашшур батшаһы Тиглат-Пиләсәр килеп Ғиййон, Авел-Бейт-Мағаха, Яноах, Ҡәдәш, Хасор ҡалаларын, Ғилғәдте, Галилеяны[†] һәм Нафтали ырыуының бөтә ерҙәрен баҫып алды, уларҙың халҡын Ашшурға һөргөнгә ҡыуып алып китте. 30Йоҫам Ғуззияһ улының Йәһүҙәлә батшалыҡ итеүенең егерменсе йылында Һошеяғ Эла улы Пеҡах Ремалъяһ улына ҡаршы фетнә ойоштороп, уны үлтерҙе лә урынына батша булды. 31Пеҡахтың башҡа ғәмәлдәре тураһында «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған.


Йәһүҙә батшаһы Йоҫам


(2 Йыл 27:1-9)

32[•]Исраил батшаһы Пеҡах Ремалъяһ улы батшалығының икенсе йылында Йәһүҙә тәхетенә Йоҫам Ғуззияһ улы ултырҙы[+]. 33Тәхеткә ултырғанда Йоҫам егерме биш йәшендә ине. Ул Йәрүсәлимдә ун алты йыл батшалыҡ итте. Әсәһе Йеруша – Садоҡ ҡыҙы ине. 34Атаһы Ғуззияһ кеүек Йоҫам да Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылды[+]. 35Әммә табыныу ҡалҡыулыҡтары юҡ ителмәгәйне. Халыҡ унда ҡорбан килтереүен, хуш еҫ төтәтеүен дауам итте. Йоҫам Раббы ҡорамының[†] Юғары ҡапҡаһын төҙөттө[+].

36Йоҫамдың башҡа ғәмәлдәре тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. 37Ул батша булған осорҙа Раббы Арам[†] батшаһы Ресин менән Исраил батшаһы Пеҡах Ремалъяһ улын Йәһүҙәгә һөжүм иттерҙе[+]. 38Йоҫам үлеп, ата-балалары хозурына күсте һәм боронғо бабаһы Дауыттың ҡалаһында ата-бабалары янында ерләнде. Урынына улы Ахаз батша булды.

#### 16


Йәһүҙә батшаһы Ахаз


(2 Йыл 28:1-27)

1[•]Пеҡах Ремалъяһ улының Исраилға[†] батшалыҡ итеүенең ун етенсе йылында Йәһүҙәгә[†] Ахаз Йоҫам улы батша булды. 2Тәхеткә ултырғанда Ахазға егерме йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә[†] ун алты йыл батшалыҡ итте. Ахаз боронғо бабаһы Дауыт[†] батша кеүек булманы, Аллаһы Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булмаған ғәмәлдәр ҡылды. 3Ул Исраил батшаларының юлынан китте, Раббы Исраил халҡы алдынан ҡыуып ебәргән ҡәүемдәрҙең ерәнгес йолаларына эйәрҙе, хатта үҙ улын ҡорбанға[†] килтереп, утта яндырҙы[+]. 4Боттарға табынған ҡалҡыулыҡтарҙа, түбәләрҙә, һәр бер суҡ япраҡлы ағас аҫтында ҡорбан салды һәм хуш еҫ төтәтте[+].

5Арам[†] батшаһы Ресин менән Исраил батшаһы Пеҡах Ремалъяһ улы Йәрүсәлимгә һөжүм итте. Ҡаланы ҡамап торһалар ҙа, Ахазды еңә алманылар[+]. 6Шул осорҙа Арам батшаһы Ресин Элаҫты яңынан яулап алды һәм унан Йәһүҙә халҡын ҡыуып ебәрҙе. Элаҫҡа Эдом[†] халҡы күсеп килде һәм ҡабат төйәкләнде. Улар әле лә шунда йәшәй[+].

7Ахаз Ашшур[†] батшаһы Тиглат-Пиләсәргә: «Мин һинең ҡолоң һәм улыңмын. Зинһар, кил, миңә һөжүм иткән Арам менән Исраил батшалары ҡулынан ҡотҡар», – тип илселәр[†] күндерҙе[+]. 8Был хәбәр менән бергә Ахаз Ашшур батшаһына бүләккә Раббы ҡорамында[†] һәм үҙ һарайының хазина келәттәрендә табылған бөтә алтын менән көмөштө ебәрҙе[+]. 9Ашшур батшаһы Ахаздың үтенесен тыңланы һәм, ғәскәре менән Дамаскка һөжүм итеп, уны яулап алды, халҡын Ҡыйр ҡалаһына һөргөнгә ҡыуҙы, ә Ресинды үлтерҙе[+].

10Ахаз батша Ашшур батшаһы Тиглат-Пиләсәр менән осрашырға Дамаскка барғанында ундағы ҡорбан усағын күрҙе. Был усаҡтың һәр бер үҙенсәлеген сағылдырған өлгө эшләтеп Урияһ ҡаһинға[†] ебәрҙе[+]. 11Урияһ ҡаһин, Ахаз батша Дамасктан ҡайтҡанға тиклем, ул ебәргән өлгө буйынса тап шундай ҡорбан усағы яһатып ҡуйҙы. 12Дамасктан ҡайтҡас, батша ҡорбан усағын күрергә килде, эргәһенә килеп, өҫтөнә менде һәм унда ҡорбан ғәмәле ҡылды. 13Үҙенең тотош яндырыу ҡорбанын яндырҙы, икмәк саҙаҡаһы, түкмә ҡорбан килтерҙе, ҡорбан усағына татыулыҡ ҡорбанының ҡанын һирпте. 14Раббы хозурында торған баҡыр ҡорбан усағын ул, Раббы ҡорамының алдынан – яңы ҡорбан усағы менән Раббы ҡорамы араһында торған урынынан алып, әлеге яңы ҡорбан усағынан төньяҡтараҡ урынлаштырҙы[+].

15Ахаз батша Урияһ ҡаһинға:

– Иртәнге тотош яндырыу ҡорбанын, киске икмәк саҙаҡаһын, батшаның тотош яндырыу ҡорбанын һәм икмәк саҙаҡаһын, илдең бөтә халҡының тотош яндырыу ҡорбандарын һәм икмәк саҙаҡаларын, халыҡтың түкмә ҡорбандарын ошо ҙур ҡорбан усағында килтер. Бөтә ҡорбандарҙың, тотош яндырыу ҡорбандарының ҡанын ошо усаҡҡа һирп. Ә баҡыр усаҡты күрәҙәлек итеү өсөн үҙем тотонасаҡмын, – тип бойорҙо[+].

16Урияһ ҡаһин Ахаз батшаның ҡушҡандарын еренә еткереп үтәне.

17Ахаз батша киҫмәктәр ҡуйылған таяуҙарҙың тирәстәрен һындырып ташлатты, уларҙың өҫтөндәге йыуынғыстарҙы алдырҙы. Баҡырҙан яһалған үгеҙ һындары өҫтөндә торған «диңгеҙ» тип аталған һауытты төшөрөп, таш нигеҙ өҫтөнә ҡуйҙырҙы[+]. 18Раббы ҡорамында шәмбе көндәрендә[†] ғибәҙәт ҡылыу өсөн файҙаланылған көплө юлды һәм батшалар ҡорамға инеп йөрөгән айырым ишекте Раббы йортонан алып ташлатты. Быларҙың барыһын да Ахаз Ашшур батшаһына ярар өсөн эшләне[+].

19Ахаздың башҡа ғәмәлдәре тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. 20Ахаз үлеп, ата-бабалары хозурына күсте һәм Дауыт ҡалаһында[†] ата-бабалары янында ерләнде. Уның урынына улы Хизкияһ батша булды.

#### 17


Исраилдың һуңғы батшаһы Һошеяғ

1Ахаздың Йәһүҙәгә[†] батшалыҡ итеүенең ун икенсе йылында Самарияла[†] Исраил[†] тәхетенә Һошеяғ Эла улы ултырҙы һәм туғыҙ йыл батша булды[+]. 2Ул Раббы[†] күҙендә яман булған эштәр ҡылды, әммә Исраилдың үҙенә тиклемге батшалары һымаҡ уҡ булманы.

3Ашшур[†] батшаһы Шалманасар Һошеяғҡа яу менән килде. Һошеяғ уға буйһондо һәм яһаҡ түләй башланы[+]. 4Әммә бер йылды Һошеяғ Мысыр[†] фирғәүене[†] Соға ярҙам һорап илселәр[†] ебәрҙе һәм Ашшурға һәр йыл түләргә кәрәк булған яһаҡты түләүҙән туҡтаны. Ашшур батшаһы, Һошеяғтың хыянаты тураһында белгәс, уны ҡулға алып, зинданға ултыртты.


Самарияның тар-мар ителеүе

5Ашшур батшаһы Исраил ерҙәренә һөжүм итте һәм, Самарияға килеп, уны өс йыл ҡамалышта тотто[+]. 6Һошеяғтың батшалыҡ итеүенең туғыҙынсы йылында Ашшур батшаһы ҡаланы ҡулға төшөрҙө һәм Исраил халҡын Ашшурға һөргөнгә алып китте. Уларҙы Халахҡа, Хавор йылғаһы буйындағы Гозан төбәгенә һәм Мадай[†] ҡалаларына төйәкләндерҙе[+].

7Былар барыһы ла Исраил халҡы үҙҙәрен Мысыр еренән алып сыҡҡан, Мысыр фирғәүене ҡулынан ҡотҡарған Аллалары Раббыға ҡаршы гонаһ[†] ҡылғанға күрә булды. Улар башҡа илаһтарға табынды,[+] 8Раббы алдарынан ҡыуып ебәргән ҡәүемдәрҙең йолаларын тотто һәм Исраил батшалары урынлаштырған ҡағиҙәләр буйынса йәшәне[+]. 9Аллалары Раббы хуш күрмәгән ғәмәлдәр ҡылдылар, бөтә ерҙә – күҙәтеү манараларынан башлап, нығытмалы ҡалаларға тиклем – ялған илаһтарға табыныу ҡалҡыулыҡтары эшләнеләр[+]. 10Бөтә түбәләрҙә һәм һәр бер суҡ япраҡлы ағас аҫтында табыныу бағаналары, Ашера[†] хөрмәтенә ҡолғалар ҡуйылды[+]. 11Раббы уларҙың алдынан ҡыуып ебәргән ҡәүемдәр кеүек, табыныу ҡалҡыулыҡтарында хуш еҫ төтәттеләр һәм Раббының асыуына тейә торған яман эштәр ҡылдылар. 12Раббының: «Былай эшләмәгеҙ!» – тип бойороуына ҡарамайынса, боттарға табындылар[+]. 13Раббы Исраил һәм Йәһүҙә халҡын бөтә пәйғәмбәрҙәре[†] һәм әүлиәләре аша киҫәтеп: «Яман юлдарығыҙҙы ташлағыҙ, ата-бабаларығыҙға биргән һәм ҡолдарым пәйғәмбәрҙәр аша һеҙгә еткергән ҡанунымдағы[†] бойороҡ-ҡағиҙәләремде үтәгеҙ», – тине[+].

14Әммә улар тыңламаны, Аллалары Раббыға ышанмаған ата-бабалары кеүек үк тиҫкәре булды[+]. 15Раббының ҡанундарынан, ата-бабалары менән төҙөгән килешеүенән,[†] күрһәтмәләренән ваз кисеп, мәғәнәһеҙ боттарға табындылар һәм үҙҙәре лә мәғәнәһеҙгә әйләнделәр. Раббының эргә-тирәләрендәге ҡәүемдәр һымаҡ эшләмәҫкә бойороуына ҡарамаҫтан, тап шулар кеүек йәшәй башланылар[+].

16Аллалары Раббының бөтә бойороҡтарын үтәүҙән баш тарттылар, үҙҙәренә табыныу өсөн ике башмаҡ һыны ҡойоп алдылар, Ашераға ҡолға ҡуйҙылар, күк есемдәренә табындылар, Бәғелгә[†] хеҙмәт иттеләр[+]. 17Ул-ҡыҙҙарын ҡорбанға[†] килтереп, утта яндырҙылар, сихыр һәм күрәҙәлек менән шөғөлләнделәр. Раббы хуш күрмәгән бөтә был яманлыҡтарҙы ҡылып, Уның асыуын килтерҙеләр[+]. 18Раббы исраилдарға ныҡ ярһыны, уларҙан ваз кисеп, хозурынан ҡыуҙы – бары тик Йәһүҙә ырыуы ғына ҡалды.

19Әммә Йәһүҙә халҡы ла Аллалары Раббының бойороҡтарын тыңламаны. Улар ҙа исраилдарҙың яман ғәҙәттәренә эйәрҙе[+]. 20Бынан һуң Раббы тотош Исраил тоҡомонан баш тартты, уларҙы дошмандары ҡулына биреп язаланы, һәм, ниһайәт, хозурынан бөтөнләй ҡыуҙы[+].

21Раббы Исраилды Дауыт[†] йортонан тартып алғандан һуң, исраилдар Яровғам Неват улын үҙҙәренә батша итеп ҡуйғайны. Яровғам халыҡты Раббынан биҙҙерҙе һәм ҙур гонаһҡа батырҙы[+]. 22Исраилдар Яровғам ҡылған бөтә залим эштәрҙе ҡабатланы, унан һис кенә лә ҡалышманы. 23Шуға күрә Раббы, быға тиклем ҡолдары пәйғәмбәрҙәр аша киҫәткәненсә, уларҙан бөтөнләй ситкә боролдо. Исраилдар үҙ илдәренән Ашшурға ҡыуылды һәм бөгөн дә шунда йәшәйҙәр.


Исраилда сит ҡәүемдәрҙең төйәкләнеүе

24Ашшур батшаһы Бабил,[†] Куҫа, Ғаууа, Хамаҫ һәм Сефарваим ҡалаларында йәшәгән кешеләрҙе исраилдар урынына күсерҙе. Улар Самария ҡалаларында төйәкләнде һәм уларға хужа булды[+]. 25Баштараҡ улар Раббыға ғибәҙәт ҡылмай ине. Шуға күрә Раббы уларға арыҫландар ебәреп, ул йыртҡыстар кешеләрҙе үлтерә ине. 26Ашшур батшаһына: «Һин Самария ҡалаларына һөргән һәм уларҙа төйәкләнергә бойорған ҡәүемдәр был ил Аллаһының ҡанундарын белмәй. Шуға ла Ул арыҫландар ебәрә һәм йыртҡыстар уларҙы үлтерә», – тигән хәбәр барып етте.

27Ашшур батшаһы:

– Самариянан һөрөлгән ҡаһиндарҙың[†] береһен ебәрегеҙ. Кире ҡайтып, унда йәшәһен һәм иленең Аллаһының ҡанундарын башҡаларға өйрәтһен, – тип бойорҙо.

28Самариянан һөрөлгән ҡаһиндарҙың береһе Бейт-Илгә ҡайтып төйәкләнде һәм Раббыға ғибәҙәт ҡылырға өйрәтә башланы[+].

29Әммә һәр ҡәүем үҙенең илаһтарын да яһаны. Үҙҙәре йәшәгән ҡалаларҙа Самария халҡы төҙөп ҡалдырған ғибәҙәтханаларҙа[†] ошо илаһтарҙың һындарын ҡуйҙылар. 30Бабилдар Суккоҫ-Беноҫты, куҫиҙар Нергалды, хамаҫтар Ашиманы, 31ғаууиҙар Нивхаз менән Тартаҡты яһаны, сефарваимдар иһә улдарын, илаһтары Адраммәләх менән Ғанаммәләхкә ҡорбан итеп, утта яндыра торған булды[+]. 32Шул уҡ ваҡытта улар Раббыға ла ғибәҙәт ҡылдылар. Улар, урындағы табыныу ҡалҡыулыҡтарында хеҙмәт итһендәр өсөн, араларынан ҡаһиндар тәғәйенләнеләр[+]. 33Шулай итеп, улар Раббыға ла ғибәҙәт ҡылды, бында күсеп килгәнсе ниндәй ҡәүем араһында йәшәгән булһалар, шул ҡәүемдәрҙең йолалары буйынса үҙҙәренең илаһтарына ла хеҙмәт итте[+].

34Бөгөнгә тиклем шулай: һәр кем элекке йолалары буйынса йәшәй, Раббынан ҡурҡмай, Раббы Исраил тип атаған Яҡуптың нәҫеленә үтәргә бойорған ҡағиҙәләрҙе, ҡарарҙарҙы, ҡанун һәм бойороҡтарҙы тотмай[+]. 35Раббы Исраил халҡы менән килешеү төҙөп уларға:

– Башҡа илаһтарға табынмағыҙ, уларға ғибәҙәт ҡылмағыҙ, хеҙмәт итмәгеҙ, ҡорбан килтермәгеҙ[+]. 36Бөйөк ҡеүәте һәм ҡөҙрәте менән һеҙҙе Мысырҙан алып сыҡҡан Раббыға ғына табынығыҙ, ғибәҙәт ҡылығыҙ, ҡорбан килтерегеҙ[+]. 37Уның һеҙгә яҙған ҡағиҙәләрен, ҡарарҙарын, ҡанун һәм бойороҡтарын һәр ваҡыт еренә еткереп үтәгеҙ, башҡа илаһтарға табынмағыҙ[+]. 38Һеҙҙең менән төҙөгән килешеүҙе онотмағыҙ, башҡа илаһтарға табынмағыҙ. 39Бары тик Аллағыҙ Раббыға ғына табынығыҙ һәм Ул һеҙҙе бөтә дошмандарығыҙҙан ҡотҡарыр, – тигәйне.

40Әммә улар быға ҡолаҡ һалманы, үҙҙәренең элекке йолаларын тотто. 41Самарияла йәшәгән ҡәүемдәр Раббыға ла табынды, үҙҙәренең боттарын да онотманы. Уларҙың балалары менән ейәндәре лә бөгөнгә тиклем ата-бабалары һымаҡ йәшәй[+].

#### 18


Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ


(2 Йыл 29:1-2; 31:1, 20-21)

1[•]Һошеяғ Эла улының Исраилға[†] батшалыҡ итеүенең өсөнсө йылында Йәһүҙә[†] тәхетенә Ахаз улы Хизкияһ ултырҙы. 2Тәхеткә ултырғанда Хизкияһҡа егерме биш йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә[†] егерме туғыҙ йыл батшалыҡ итте. Әсәһе – Ави Зәкәрьяһ ҡыҙы ине. 3Хизкияһ та боронғо бабаһы Дауыт[†] һымаҡ уҡ, Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылды. 4Ул табыныу ҡалҡыулыҡтарын емерҙе, табыныу бағаналарын ватты, Ашераға[†] ҡуйылған ҡолғаларҙы ҡырҡып ташланы, шулай уҡ Муса[†] яһаған баҡыр йыланды юҡ итте. Сөнки исраилдар, Нехуштан тип исем ҡушып, шул көндәргә тиклем уның алдында хуш еҫ төтәтә торғайны[+].

5Хизкияһ ысын күңелдән Исраил Аллаһы Раббыға ғына инанды. Быға тиклем дә, бынан һуң да Йәһүҙә батшалары араһында уға еткән берәү ҙә булманы[+]. 6Хизкияһ Раббыға тоғро булды, Уның юлынан айырылманы, Раббының Мусаға биргән бойороҡтарын еренә еткереп үтәне. 7Раббы һәр саҡ Хизкияһ менән булды, шуға күрә ниндәй эшкә тотонһа ла, ул уңыш ҡаҙанды. Хизкияһ башҡаса Ашшур[†] батшаһына хеҙмәт итергә теләмәйенсә, баш күтәрҙе. 8Ул пелештиҙәрҙең[†] Газа ҡалаһына тиклемге биләмәләрен яулап алды һәм күҙәтеү манараларынан башлап, нығытмалы ҡалаларға тиклем тар-мар итте[+].

9Хизкияһ батшалығының дүртенсе, йәғни Исраил батшаһы Эла улы Һошеяғтың етенсе йылында, Ашшур батшаһы Шалманасар Самарияға[†] һөжүм итте һәм ҡаланы ҡамап алды[+]. 10Өс йыл буйы ҡамауҙа булғандан һуң, Самария баш һалды. Был хәлдәр Хизкияһ батшалығының алтынсы, Һошеяғ батшалығының туғыҙынсы йылында булды. 11Ашшур батшаһы Исраил халҡын Ашшурға һөргөнгә ҡыуҙы һәм уларҙы Халахҡа, Хавор йылғаһы буйындағы Гозан төбәгенә һәм Мадай[†] ҡалаларына урынлаштырҙы[+]. 12Был бәләләр Исраил халҡы башына үҙҙәренең Аллалары Раббыны тыңламаған, Уның менән төҙөгән килешеүҙе[†] боҙған һәм ҡоло Муса аша әйтелгән бойороҡтарын тотмаған өсөн килде. Улар Раббыға ҡолаҡ һалманылар, ҡушҡандарын үтәмәнеләр[+].


Санхеривтың Йәһүҙәне баҫып алыуы


(2 Йыл 32:1-19; Ишғ 36:1-22)

13[•]Хизкияһ батша хакимлығының ун дүртенсе йылында Ашшур батшаһы Санхерив[*] Йәһүҙәнең бөтә нығытмалы ҡалаларына һөжүм итте һәм уларҙы ҡулға төшөрҙө. 14Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ ул ваҡытта Лахиш ҡалаһында булған Ашшур батшаһына: «Һинең алдыңда ғәйеплемен. Минең илемдән кит. Күпме һораһаң, шул тиклем түләрмен», – тигән хәбәр ебәрҙе. Ашшур батшаһы Йәһүҙә батшаһынан өс йөҙ талант көмөш һәм утыҙ талант алтын талап итте[+]. 15Хизкияһ уға Раббы ҡорамында[†] һәм батша һарайының хазина келәттәрендә булған бөтә көмөштө түләне[+]. 16Шулай уҡ Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ Раббы ҡорамының ишектәрендәге һәм ишек яңаҡтарындағы үҙе көпләткән бөтә алтынды ҡуптарып алып Ашшур батшаһына бирҙе.

17Шунан Ашшур батшаһы Лахиштан Йәрүсәлимгә ғәскәр башлығын, һарай башлығын һәм баш вәзирен бик ҙур ғәскәр менән Хизкияһ батшаға ебәрҙе. Улар, Йәрүсәлимгә килеп, Өҫкө быуаның арығы янында Кейеҙсе баҫыуына илткән юлда туҡтаны[+]. 18Йәһүҙә батшаһын саҡырҙылар. Улар алдына батша һарайы башлығы Әлъяҡим Хилҡияһ улы, кәтип Шевна һәм батшалыҡтың йылъяҙмасыһы Йоах Асаф улы сыҡты[+].

19Баш вәзир уларға:

– Хизкияһҡа еткерегеҙ, – тине. – Бөйөк батша, Ашшур батшаһы, былай ти: «Һин нимәгә өмөтләнәһең? 20Әйткәндәреңдең барыһы ла ҡоро һүҙ генә, ә һуғыш өсөн хәрби оҫталыҡ менән көс кәрәк. Һин кемгә өмөтләнеп миңә ҡаршы баш күтәрҙең? 21Бына һин сатнаған ҡамыш таяҡҡа – Мысырға[†] таянмаҡсыһың. Белеп тор, был таяҡ үҙенә таянған кешенең ҡулына ҡаҙаласаҡ. Мысыр батшаһы фирғәүен[†] дә үҙенә ышанғандар өсөн шулай булыр[+]. 22Бәлки миңә: „Аллабыҙ Раббыға ышанабыҙ“, – тип әйтерһегеҙ? Әммә Хизкияһ, ошо Аллағыҙға табыныу ҡалҡыулыҡтарын, ҡорбан[†] усаҡтарын боҙоп ташлап, Йәһүҙә халҡына һәм Йәрүсәлимдә йәшәүселәргә: „Фәҡәт Йәрүсәлимдәге ошо ҡорбан усағы алдында ғына сәждә ҡылығыҙ“, – тип әйтте түгелме?»[+]

23Әйҙә минең хакимым Ашшур батшаһы менән ҡул һуғып килешегеҙ әле. Ул: «Мин һиңә ике мең баш ат бирәм – уларға һыбайлылар таба алырһыңмы икән?» – тип әйтә. 24Хакимымдың, исмаһам, иң бәләкәй хеҙмәтселәренең береһе булған сиреү башлығына нисек ҡаршы тора алырһың икән? Мысырҙың яу арбаларына һәм аттарына өмөтләнәһеңме? 25Әллә мин был ерҙе тар-мар итергә Раббы ихтыярынан тыш килгән тип уйлайһыңмы? Раббы Үҙе миңә: «Бар, ул илде ҡыйрат», – тине.

26Хилҡияһ улы Әлъяҡим, Шевна һәм Йоах баш вәзиргә:

– Беҙ ҡолдарың менән арами телендә[†] һөйләшһәң ине, – тинеләр. – Беҙ ул телде аңлайбыҙ. Йәһүдсә һөйләшмә, сөнки диуарҙар өҫтөндәге халыҡ беҙҙе ишетеп тора[+].

27Әммә баш вәзир:

– Хакимым мине был һүҙҙәре бары тик һеҙгә һәм хакимығыҙға ғына һөйләргә ебәргән тиһегеҙме? – тип яуапланы. – Диуарҙар өҫтөндә торған һәм һеҙҙең кеүек үк үҙҙәренең нәжесен[†] ашарға, һейҙеген эсергә мәжбүр буласаҡ һәр кемгә ебәрҙе.

28Баш вәзир, урынынан тороп, йәһүдсә:

– Бөйөк батша, Ашшур батшаһының һүҙен тыңлағыҙ! – тип ҡысҡырҙы. – 29Батша былай ти: «Хизкияһ һеҙҙе алдамаһын, ул һеҙҙе минең ҡулдан ҡотҡара алмаясаҡ. 30Хизкияһ һеҙгә: „Раббы беҙҙе һис шикһеҙ ҡотҡарасаҡ, был ҡала Ашшур батшаһының ҡулына эләкмәйәсәк“, – тип әйтеп өмөтләндермәһен». 31Хизкияһты тыңламағыҙ, сөнки Ашшур батшаһы былай ти: «Минең менән татыулашығыҙ, минең яҡҡа сығығыҙ – һәр берегеҙ үҙенең йөҙөм тәлгәшенән, үҙенең инжир ағасынан ашар, үҙенең ҡоҙоғонан һыу эсер[+]. 32Шунан һуң мин, килеп, һеҙҙе үҙегеҙҙеке кеүек үк илгә – ашлыҡ һәм яңы шарапҡа, икмәк һәм йөҙөм баҡсаларына, зәйтүн майына[†] һәм балға бай илгә алып китермен һәм һеҙ үлмәҫһегеҙ, шунда ғүмер итерһегеҙ. Хизкияһтың әйткәненә ҡолаҡ һалмағыҙ. „Раббы беҙҙе ҡотҡарасаҡ“, – тип ул һеҙҙе алдамаһын[+]. 33Башҡа ҡәүемдәрҙең илаһтарының береһе үҙ илен Ашшур батшаһының ҡулынан берәй ваҡыт ҡотҡара алдымы? 34Хамаҫ менән Арпад илаһтары ҡайҙа? Сефарваимдың, Һенағтың, Ғиууаның илаһтары ҡайҙа? Самарияны минән ҡотҡара алдылармы ни[+]? 35Бөтә был илдәрҙең илаһтарының ҡайһыһы минән илен ҡотҡарып алып ҡалды? Шулай булғас, Раббы нисек Йәрүсәлимде минең ҡулымдан ҡотҡарһын?»[+]

36Халыҡ өндәшмәне, өнһөҙ ҡалды, сөнки Хизкияһ: «Яуап ҡайтармағыҙ!» – тип бойорғайны. 37Шунан батша һарайы башлығы Хилҡияһ улы Әлъяҡим, кәтип Шевна һәм батшалыҡтың йылъяҙмасыһы Асаф улы Йоах ҡайғынан кейемдәрен йыртып, Хизкияһҡа барҙылар һәм баш вәзирҙең һүҙҙәрен һөйләп бирҙеләр.

#### 19


Хизкияһтың Ишағыяһтан кәңәш һорауы


(Ишғ 37:1-20)

1[•]Был хаҡта ишеткәс, Хизкияһ батша кейемдәрен йыртып ташланы ла, ҡыл туҡыма уранған килеш, Раббы[†] йортона йүнәлде. 2Батша һарайы башлығы Әлъяҡимды, кәтип Шевнаны, өлкән[†] ҡаһиндарҙы[†] Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәргә[†] ебәрҙе. Барыһы ла ҡыл туҡымаға уранғайны[+]. 3Тегеләр барып Ишағыяһҡа:

– Хизкияһ: «Бөгөн ҡайғы, яза һәм мәсхәрә көнө. Сабый тыуымға килгән, әммә тыуҙырырға хәл ҡалмаған[+]. 4Тере Алланы мыҫҡыллар өсөн хужаһы Ашшур[†] батшаһы тарафынан ебәрелгән баш вәзирҙең бөтә был һүҙҙәрен, бәлки, Аллаң Раббы ишетер ҙә уны язалар. Шуға күрә иҫән ҡалғандар өсөн доға ҡылһаңсы», тип әйтте, – тинеләр[+].

5-6Ишағыяһ, Хизкияһ батшаның ярандары килгәс, уларға былай тине:

– Хужағыҙға еткерегеҙ, Раббы әйтә: «Ашшур батшаһы ялсыларының Мине хурлаған һүҙҙәренән ҡурҡма[+]. 7Бына Мин Ашшур батшаһына бер рух күндерәм. Ул бер хәбәр алыр ҙа үҙ иленә ҡайтып китер. Шунда Мин уны ҡылыстан үткәрәсәкмен».

8Ул арала баш вәзир үҙенең батшаһының Лахиш ҡалаһынан китеп, әле Ливнаға һөжүм иткәнен ишетте. Уның менән осрашырға шунда йүнәлде[+]. 9Шул саҡ Ашшур батшаһы Куш батшаһы Тирһаҡаның яу менән килеүе тураһында хәбәр алды һәм Хизкияһҡа тағы илселәр[†] ебәрҙе.

10– Йәһүҙә[†] батшаһы Хизкияһҡа әйтегеҙ, – тине ул. – «Һин өмөт тотҡан Аллаң, Йәрүсәлим[†] Ашшур батшаһының ҡулына төшмәйәсәк», тип һине алдамаһын. 11Ашшур батшаларының бөтә илдәр менән ниҙәр эшләгәнен, ҡалаларын ни рәүешле ер менән тигеҙләгәнен ишеткәнһеңдер. Әллә һин ҡотолоп ҡалырмын тип уйлайһыңмы? 12Ата[†]-бабаларым тар-мар иткән ҡәүемдәрҙең илаһтары уларҙы ҡотҡарҙымы? Гозанды, Харанды, Ресефты, Телассарҙағы Ғеден халҡын ҡотҡара алдылармы[+]? 13Хамаҫ менән Арпад батшалары, Сефарваим ҡалаһының батшаһы, Һенағ менән Ғиууа батшалары ҡайҙа хәҙер[+]?


Хизкияһтың доғаһы

14Хизкияһ батша хатты илселәрҙең ҡулынан алып уҡығандан һуң, Раббы йортона китте. Унда килгәс, хатты Раббы хозурында йәйеп һалды ла 15былай тип доға ҡылды:

– Эй кирубтар[†] араһында тәхет ҡорған Исраил[†] Аллаһы Раббы! Ерҙәге бөтә батшалыҡтарҙың берҙән-бер Аллаһы Һин. Күк менән ерҙе Һин яраттың[+]. 16Йә Раббы, ҡолаҡ һал да тыңла, күҙҙәреңде ас та күр! Йә Раббы, Һине, тере Алланы хурларға ебәргән Санхеривтың һүҙҙәрен ишет[+]. 17Ысынлап та, эй Раббы, Ашшур батшалары бик күп ҡәүемдәрҙе тар-мар итте, ерҙәрен бушлыҡҡа әйләндерҙе, 18илаһтарын утҡа яҡты. Тик был илаһтар Алла[†] түгел, ә ағастан һәм таштан кеше ҡулы менән яһалған һындар ине. Шуға ла уларҙы юҡ иттеләр[+]. 19Йә Раббы Аллабыҙ, инде беҙҙе Санхеривтың ҡулынан ҡотҡарһана, бөтә донъя батшалыҡтары Һинең, йә Раббым, берҙән-бер Алла булғаныңды белһен[+].


Раббының Хизкияһҡа биргән яуабы


(Ишғ 37:21-35)

20Амус улы Ишағыяһ Хизкияһҡа ошо хәбәрҙе ебәрҙе:

– Исраил Аллаһы Раббы былай ти: «Ашшур батшаһы Санхеривҡа ҡағылышлы доғаңды ишеттем. 21Раббы уның тураһында ошо һүҙҙәрҙе әйтте:

Ғиффәтле Сион-ҡыҙ[†][*] һинән мыҫҡыл итеп көлә;
Йәрүсәлим-ҡыҙ артыңдан баш сайҡап ҡала.
22Кемде мәсхәрәләнең һин, кемде хурланың?
Кемгә тауыш күтәрҙең?
Эреләнеп кемгә баҡтың? –
Исраилдың Изгеһенә![†]
23Илселәрең аша Мин бөйөк Хакимды хурланың,
„Иҫәпһеҙ яу арбаларым менән
Тауҙарҙың үренә мендем,
Ливан[†] арҡаларына артылдым.
Бейек кедр ағастарын,
Һайландыҡ кипаристарҙы ҡырҡтым,
Иң алыҫ төбәгенә, ҡуйы урмандарына олғаштым[+].
24Сит ерҙәрҙә ҡоҙоҡ[†] ҡаҙҙым, һыуҙар эстем;
Аяҡ табандарым менән
Мысыр[†] йылғаларын ҡороттом“, – тинең.

25Быларҙың барыһын электән үк әҙерләгәнемде,
Борон замандан уҡ ниәтләгәнемде ишетмәгәйнеңме ни?
Нығытмалы ҡалаларҙы емереп,
Уларҙы харабаға әйләндереп,
Һинең аша ниәтемде әле бойомға ашырҙым[+].
26Ул ҡалаларҙа йәшәүселәр көсһөҙләнде,
Ҡурҡыуға төшөп, оятҡа ҡалдылар;
Улар ҡырҙағы үҫемлек, болондағы йәшеллек,
Өй башында тамыр ебәрмәҫ борон
Көнсығыш еленән көйгән үлән кеүек булды[+].
27Ултырғаныңды һәм торғаныңды,
Ингәнеңде-сыҡҡаныңды,
Миңә ҡаршы ярһыуыңды белеп торам[+].
28Миңә асыу тотҡаныңа күрә,
Маһайыуың килеп ишетелгәнгә,
Мороноңа ырғаҡ,
Ауыҙыңа ауыҙлығымды кейҙерәм;
Һине килгән юлыңдан кире ебәрәм[+].

29Ә һиңә, Хизкияһ, бына ниндәй билдә булыр:
Быйыл – ҡойолған игендән үҫкәнде,
Икенсе йыл – үҙе тишелеп сыҡҡанды ашарһығыҙ;
Өсөнсө йылына үҙегеҙ сәсерһегеҙ һәм урырһығыҙ,
Йөҙөм баҡсалары ултыртырһығыҙ,
Уларҙың емешен ейерһегеҙ[+].
30Йәһүҙә нәҫеленең ҡотолоп һау ҡалғандары
Яңынан төпкә тамыр ебәрер, юғарыла – емешләнер[+].
31Сөнки иҫән ҡалғандар – Йәрүсәлимдән,
Тере ҡалғандар Сион тауынан[†] сығасаҡ.
Быны Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Үҙ ғәйрәте менән тормошҡа ашырасаҡ[+].

32Шуға күрә Раббы Ашшур батшаһы тураһында былай ти:
„Ул был ҡалаға инмәҫ, уҡ атмаҫ.
Ҡалаға ҡалҡаны менән яҡынлашмаҫ,
Ҡамау өсөн әйләндереп уба ҡормаҫ[+].
33Килгән юлынан боролоп китер,
Был ҡалаға кермәҫ, – тип белдерә Раббы. –
34Был ҡаланы Үҙемдең хаҡыма,
Ҡолом Дауыттың[†] хаҡына
Һаҡлармын һәм ҡотҡарып ҡалырмын“».


Санхеривтың үлеме


(2 Йыл 32:21; Ишғ 37:36-38)

35Шул төндө Раббы фәрештәһе[†] килеп, ашшурҙарҙың тупламында[†] йөҙ ҙә һикһән биш мең кешене үлтерҙе. Иртәнсәк тороп ҡараһалар, барыһы ла үлеп ята[+]. 36Ашшур батшаһы Санхерив сигенде, Ниневегә[†] ҡайтып китте һәм шунда йәшәне[+]. 37Бер көндө үҙ илаһы Нисрохтың ҡорамында[†] табынған сағында, улдары Адраммәләх һәм Саресер уны ҡылыс менән сәнсеп үлтерҙе һәм Арарат еренә ҡасты. Санхерив урынына улы Эсар-Хаддон батша булды[+].

#### 20


Хизкияһтың ауырыуы һәм һауығыуы


(2 Йыл 32:24; Ишғ 38:1-8, 21-22)

1[•]Шул көндәрҙә Хизкияһ үлемесле ауырыуға тарыны. Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] уға килеп әйтте:

– Раббы[†] былай ти: «Йортоңа васыятыңды еткер, сөнки ауырыуыңдан һауыға алмаҫһың, үлерһең».

2Хизкияһ йөҙө менән диуарға боролоп ятты ла Раббыға ялбарҙы.

3– Йә Раббы! Һин хуш күргән ғәмәлдәр ҡылып, тоғролоҡ менән, ысын күңелдән Һинең юлыңдан йөрөгәнемде иҫеңә төшөрһәң ине, – тип әсенеп-әсенеп иланы[+].

4Ишағыяһ урта ихатанан сығып өлгөрмәгәйне әле, шунда уға Раббы һүҙе булды:

5– Кире борол да халҡымдың етәксеһе Хизкияһҡа ошо хәбәрҙе еткер, атайың Дауыттың[†] Аллаһы Раббы былай ти: «Доғаңды ишеттем, күҙ йәштәреңде күрҙем. Бына, һаулығыңды ҡайтарам. Өсөнсө көндә Раббы ҡорамына[†] барырһың[+]. 6Ғүмереңде ун биш йылға оҙайтам. Һине лә, ҡаланы ла Ашшур[†] батшаһы ҡулынан ҡотҡарам. Был ҡаланы Үҙем һәм ҡолом Дауыт хаҡына һаҡлап алып ҡалам»[+].

7– Инжир ҡағы килтерегеҙ, – тине Ишағыяһ.

Инжир ҡағы алып килеп, сиҡан өҫтөнә яптылар. Шунан Хизкияһ сәләмәтләнә башланы.

8– Раббының мине һауыҡтырырына һәм өсөнсө көн Раббы ҡорамына бара аласағыма ниндәй билдә булыр? – тип һораны Хизкияһ[+].

9– Раббының әйткән һүҙен бойомға ашырасағына билдә шул булыр, – тип яуапланы Ишағыяһ. – Күләгә ун баҫҡысҡа алғараҡ үтһенме, әллә ун баҫҡысҡа кире сигенһенме?

10– Күләгәнең ун баҫҡысҡа алға үтеүе тәбиғи, – тине Хизкияһ. – Ун баҫҡысҡа кире сигенһен әйҙә.

11Ишағыяһ Раббыға ялбарҙы һәм Раббы Ахаз баҫҡысы буйлап төшөп барған күләгәне ун баҫҡысҡа кире сигендерҙе[+].


Хизкияһтың аҡылһыҙлыҡ эшләүе


(2 Йыл 32:32-33; Ишғ 39:1-8)

12[•]Шул осорҙа Бабил[†] батшаһы Баладан улы Меродах-Баладан Хизкияһҡа хат менән бүләктәр ебәрҙе, сөнки уның ауырығаны тураһында ишеткәйне. 13Хизкияһ илселәрҙе[†] ҡабул итте. Уларға хазина йортон, алтын-көмөштө, хушбуйҙарҙы, ҡиммәтле майҙарҙы, ҡорал йортон, келәттәрендә булған бөтә нәмәләрен күрһәтте; һарайында һәм биләмәләрендә күрһәтмәгән бер генә нәмә лә ҡалманы[+].

14Ишағыяһ пәйғәмбәр Хизкияһ батшаға килеп:

– Был кешеләр һиңә нимә тип әйтте, ҡайҙан килгәйне? – тип һораны.

– Алыҫ бер илдән, Бабилдан килделәр, – тип яуап бирҙе уға Хизкияһ.

15– Һарайыңда нимәләр күрҙеләр? – тип һораны Ишағыяһ.

– Һарайымдағы бөтә нәмәне лә күрҙеләр. Хазиналарымдан уларға күрһәтмәгән бер нәмә лә ҡалманы, – тип яуапланы Хизкияһ.

16Шунда Ишағыяһ былай тине:

– Раббының әйткәненә ҡолаҡ һал. 17Раббы былай ти: «Бер көн килеп, һарайыңдағы һәр нәмә, ата-бабаларың бөгөнгә тиклем йыйған барса әйбер Бабилға алып кителер. Бер нәмә лә ҡалмаҫ[+]. 18Һинең нәҫелеңдән булған һәм һинән тыуған ҡайһы бер улдарыңды ла алып китерҙәр, улар Бабил батшаһының һарайында алашар[†] булып хеҙмәт итер»[+].

19Хизкияһ Ишағыяһҡа:

– Раббының әле һинең аша тапшырған һүҙе яҡшы, – тине лә эсенән: «Ғүмеремдең ахырына тиклем имен-аман була икән әле», – тип уйланы.

20Хизкияһтың башҡа ғәмәлдәре, уның ҡаһарманлығы, быуа һәм һыу үткәргес эшләткәне, ҡалаға һыу индергәне тураһында «Йәһүҙә[†] батшалары тарихы» китабында яҙылған[+]. 21Хизкияһ үлеп, ата-бабаларына ҡушылды, уның урынына улы Менашше батша булды.

#### 21


Йәһүҙә батшаһы Менашше


(2 Йыл 33:1-10, 18-20)

1[•]Тәхеткә ултырғанда Менашшеға ун ике йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә[†] илле биш йыл батшалыҡ итте. Әсәһенең исеме Хефсиба ине. 2Менашше Раббы[†] Исраил[†] халҡы алдынан ҡыуып ебәргән ҡәүемдәрҙең ерәнгес йолаларын ҡабатлап, Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды. 3Атаһы Хизкияһ емерткән табыныу ҡалҡыулыҡтарын яңынан торғоҙҙо. Исраил батшаһы Ахав кеүек Бәғелгә[†] ҡорбан[†] усаҡтары төҙөттө, Ашераға[†] ҡолғалар ҡуйҙырҙы, барлыҡ күк есемдәренә сәждә ҡылып, уларға табынды[+]. 4Раббының: «Минең исемем Йәрүсәлимдә төйәкләнер» тигән ҡорамында[†] ят илаһтарға ҡорбан усаҡтары төҙөттө[+]. 5Раббы ҡорамының ике ихатаһында ла бөтә күк есемдәренә бағышлап ҡорбан усаҡтары яһатты[+]. 6Улын утҡа һалып ҡорбан итте, күрәҙәлек һәм сихыр менән шөғөлләнде, әруахтарҙың рухын саҡырыусылар, тылсымсылар менән аралашты, Раббы хуш күрмәгән бик күп эштәр ҡылып Уны асыуландырҙы[+].

7Менашше Ашераның ҡолғаһын Раббы ҡорамына урынлаштырҙы. Ә бит Раббы Дауыт[†] менән уның улы Сөләймәнгә:[†] «Был йортта һәм Мин Исраилдың бөтә ырыуҙары араһынан һайлап алған Йәрүсәлимдә исемем мәңгегә төйәкләнер. 8Әгәр ҙә Мин уларға бойорғанды һәм ҡолом Муса[†] уларға әмер иткән бөтә ҡанунды[†] теүәл үтәһәләр, Мин ата-бабаларына биргән ерҙән исраилдар мәңге китмәҫ», – тигәйне[+]. 9Әммә халыҡ быға ҡолаҡ һалманы. Менашше уларҙы шул тиклем юлдан яҙҙырҙы, хатта Раббы Исраил халҡы алдынан юҡ иткән ҡәүемдәрҙән дә былайыраҡ золом ҡылдылар.

10Ҡолдары пәйғәмбәрҙәр[†] аша Раббы былай тип белдерҙе:

11– Йәһүҙә[†] батшаһы Менашше был ерәнгес эштәрҙе ҡылғаны, үҙҙәренән алда йәшәгән әмөриҙәрҙән дә уҙҙырып, күп әшәкелектәр эшләгәне, боттарға табындырып, Йәһүҙә халҡын гонаһҡа[†] батырғаны өсөн[+] 12Исраил Аллаһы Раббы: «Йәрүсәлим менән Йәһүҙәнең башына шундай һәләкәт ебәрәм, хатта ул турала ишеткәндәрҙең бөтәһенең ҡолаҡтары сыңлар, – тип белдерә. –[+] 13Самария[†] менән Ахав нәҫелен нисек язалаһам, Йәрүсәлимде лә шулай язалайым. Нисек һауытты һөртөп, түңкәреп ҡуялар, Мин дә тап шулай итеп Йәрүсәлимде һөртөп, түңкәреп ҡуясаҡмын[+]. 14Халҡымдың иҫән ҡалғандарынан баш тартам, уларҙы дошмандары ҡулына тапшырам. Дошмандары уларҙы талап, үҙҙәренә табыш итер. 15Сөнки улар Мин хуш күрмәгән ғәмәлдәр ҡылды, ата-бабалары Мысырҙан[†] сыҡҡан көндән башлап бөгөнгә тиклем был халыҡ Мине асыуландырҙы».

16Менашше Раббы күҙендә яман булған ғәмәлдәр ҡылып, Йәһүҙәне гонаһҡа батырыу менән генә сикләнмәне, ғәйепһеҙҙәрҙең ҡанын түгеп, Йәрүсәлимде тотошлай ҡанға батырҙы[+].

17Менашшеның ҡалған бөтә ғәмәлдәре, ул ҡылған гонаһтар тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған[+]. 18Менашше үлеп, ата-бабалары хозурына күсте һәм һарайы янындағы Ғузза баҡсаһында ерләнде. Уның урынына улы Амон батша булды[+].


Йәһүҙә батшаһы Амон


(2 Йыл 33:21-25)

19[•]Амон егерме ике йәшендә тәхеткә ултырҙы һәм Йәрүсәлимдә ике йыл батша булды. Әсәһе – Йотва ҡалаһынан Харустың ҡыҙы Мешулләмәҫ ине. 20Амон, атаһы Менашше кеүек үк, Раббы күҙендә яман булған ғәмәлдәр ҡылды, 21һәр эштә атаһының юлын ҡыуып, атаһы хеҙмәт иткән боттарға табынды, уларға хеҙмәт итте[+]. 22Ул ата-бабаларының Аллаһы Раббынан ваз кисте, Раббының юлынан йөрөмәне.

23Ярандары Амонға ҡаршы фетнә ойошторҙо һәм уны һарайында үлтерҙе. 24Ил халҡы Амонға ҡаршы фетнә ойошторғандарҙың барыһын да ҡырып, улы Йошияһты батша итеп ҡуйҙы.

25Амондың ҡалған бөтә ғәмәлдәре тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. 26Амонды Ғузза баҡсаһындағы үҙ зыяратына ҡуйҙылар. Уның урынына улы Йошияһ батша булды[+].

#### 22


Йәһүҙә батшаһы Йошияһ


(2 Йыл 34:1-2, 8-13)

1[•]Тәхеткә ултырғанда Йошияһҡа һигеҙ йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә[†] утыҙ бер йыл батшалыҡ итте. Әсәһе – Босҡаҫтан Ғадаяһ ҡыҙы Йедидаһ ине[+]. 2Йошияһ Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылды, һәр эштә боронғо бабаһы Дауыттың[†] юлын тотто, уңға ла, һулға ла тайпылманы[+].


Ҡанун китабының табылыуы

3Батшалыҡ итеүенең ун һигеҙенсе йылында Йошияһ Асалъяһтың улы, Мешулламдың ейәне Шафанды, батша кәтибен, Раббы йортона ебәреп, былай тине:

4– Баш ҡаһин[†] Хилҡияһҡа барып әйт, тупһа һаҡсылары Раббы ҡорамына[†] килгән халыҡтан йыйған көмөштө алып һанаһындар[+]. 5Уны Раббы ҡорамындағы эштәргә етәкселек итергә тәғәйенләнгән кешеләргә бирһендәр. Был аҡсалар Раббы ҡорамын йүнәтеүселәргә: 6балта оҫталарына, төҙөүселәргә, ташсыларға хеҙмәт хаҡы итеп түләнһен, шулай уҡ ҡорамды төҙәтеү өсөн кәрәк булған ағас, юнылған таш һатып алыуға тотонолһон. 7Хәйер, был кешеләрҙең ҡулдарына бирелгән аҡсаны нимәгә тотоноуҙарына яуап һоралмаһын, сөнки уларға ышанырға була[+].

8[•]Баш ҡаһин Хилҡияһ:

– Раббы ҡорамында ҡанун[†] китабы табып алдым, – тине һәм кәтип Шафандың ҡулына бер төргәк китап тотторҙо. Шафан уны уҡып сыҡты[+].

9Кәтип Шафан батшаға хисап менән килде:

– Һинең хеҙмәтселәрең Раббы ҡорамында булған бөтә көмөштө ҡорамды төҙөкләндереү менән етәкселек итеүселәргә бирҙеләр, – тине. Шунан ул батшаға: 10– Хилҡияһ ҡаһин[†] миңә бер китап бирҙе, – тине лә был китапты батшаға уҡыны.

11Батша ҡанун китабында яҙылғандарҙы ишеткәс, кейемдәрен йыртҡылап ташланы. 12Хилҡияһ ҡаһинға, Шафан улы Ахиҡамға, Михаяһ улы Ғахборға, Шафан кәтипкә, батшаның хеҙмәтсеһе Ғасаяһҡа былай тип бойорҙо:[+]

13– Барығыҙ, минең хаҡҡа, халыҡ хаҡына, бөтә Йәһүҙә[†] хаҡына ошо табылған китапта яҙылғандар тураһында Раббынан һорап белешегеҙ. Ата[†]-бабаларыбыҙҙың был китаптағы һүҙҙәргә ҡолаҡ һалмағандары, һәммәбеҙ өсөн яҙылғандар буйынса йәшәмәгәндәре өсөн Раббының беҙгә ҡабынған асыуы ғәйәт ҡатылыр![+]

14Хилҡияһ ҡаһин, Ахиҡам, Ғахбор, Шафан һәм Ғасаяһ, барып, Раббы ҡорамында кейем-һалымдарҙы ҡараусы Шаллумдың ҡатыны Хулда исемле пәйғәмбәр[†] ҡатын менән кәңәшләштеләр. Шаллум Тиҡуаның улы, Хархастың ейәне ине. Хулда Йәрүсәлимдең яңы биҫтәһендә йәшәй ине[+].

15Хулда уларға былай тине:

– Исраилдың[†] Аллаһы Раббы әйтә: «Һеҙҙе Миңә ебәргән кешегә еткерегеҙ. 16„Раббы былай ти: Мин хәҙер бына был урынға, унда йәшәгән кешеләргә Йәһүҙә батшаһы уҡыған китапта яҙылған бөтә һүҙҙәргә ярашлы бәлә-ҡаза ебәрәм. 17Улар Минән ваз кистеләр, башҡа илаһтарға хуш еҫ төтәттеләр, үҙ ҡулдарының эше менән Минең асыуымды ҡабарттылар, шуға күрә был урынға асыуым ялҡынланасаҡ һәм һүнмәйәсәк“[+].

18Һеҙҙе Раббынан һорашып-белешер өсөн ебәргән Йәһүҙә батшаһына иһә белдерегеҙ: „Исраилдың Аллаһы Раббы әле һин ишеткәндәр хаҡында былай ти: 19Был ер вайран булып, бында йәшәүселәр ләғнәткә дусар булыр, тигән һүҙҙәремде ишеткәндән һуң, күңелең йомшарҙы һәм үҙеңдең тәкәбберлегеңде йүгәнләнең, ҡайғынан кейемеңде йыртып, алдымда иланың. Шуның өсөн Мин һине ишеттем, – ти Раббы. –[+] 20Шуға күрә Мин һине ата-бабаларың янына оҙатырмын, һин тыныслыҡта дәфен ҡылынырһың. Күҙҙәрең был урынға Мин килтерәсәк оло һәләкәтте күрмәҫ“».

Ҡайтып, был яуапты батшаға һөйләп бирҙеләр[+].

#### 23


Йошияһтың Раббы менән төҙөгән килешеүҙе яңыртыуы


(2 Йыл 34:3-7, 29-33)

1[•]Батша, хәбәр ебәреп, Йәһүҙә[†] менән Йәрүсәлимдең[†] бөтә аҡһаҡалдарын[†] янына йыйҙы. 2Шунан Йәһүҙә кешеләрен, Йәрүсәлимдә йәшәүселәрҙе, ҡаһиндарҙы,[†] пәйғәмбәрҙәрҙе,[†] олоһонан алып кесеһенә тиклем бөтә халыҡты эйәртеп, Раббы ҡорамына[†] сыҡты. Шунда ул Раббы[†] ҡорамында табылған Килешеү[†] китабын уларға бәйнә-бәйнә ҡысҡырып уҡыны[+]. 3Бағана янында баҫып торған батша Раббы менән килешеү төҙөнө: Раббы юлынан йөрөргә, Уның бойороҡтарын, күрһәтмәләрен һәм ҡағиҙәләрен бөтә йөрәктән, ихлас күңел менән теүәл үтәргә, был китапта яҙылған килешеүҙең шарттарын ғәмәлгә ашырырға вәғәҙә бирҙе. Бар халыҡ был килешеүгә ҡушылды[+].

4Батша баш ҡаһин[†] Хилҡияһҡа, ҡаһин ярҙамсыларына һәм тупһа һаҡсыларына Бәғел,[†] Ашера[†] һәм күк есемдәре өсөн яһалған бөтә нәмәләрҙе Раббы ҡорамынан сығарырға бойорҙо. Был әйберҙәрҙе Йәрүсәлимдең тышында, Ҡидрон үҙәне ҡырҙарында яндырҙы һәм көлөн Бейт-Ил ҡалаһына алып барҙы[+]. 5Йәһүҙә батшалары тарафынан ҡалаларҙа һәм Йәрүсәлим тирәһендәге табыныу ҡалҡыулыҡтарында Бәғелгә, ҡояшҡа, айға, йондоҙлоҡтарға һәм бөтә күк есемдәренә хуш еҫ төтәтер өсөн тәғәйенләгән ялған ҡаһиндарҙы ҡыуып таратты[+]. 6Ашераның ҡолғаһын Раббы ҡорамынан сығарып, Йәрүсәлимдең тышында, Ҡидрон үҙәнендә яндырҙы, уны көл-туҙанға әйләндергәнсе онтап, ябай халыҡтың ҡәберҙәре өҫтөнә һипте[+]. 7Фәхешсе ирҙәрҙең Раббы ҡорамы биләмәһендә урынлашҡан торлаҡтарын емерҙе. Ҡатындар унда Ашера өсөн япмалар туҡый торғайны[+].

8Батша Йәһүҙә ҡалаларынан бөтә ҡаһиндарҙы килтертте, Гевағтан алып Беер-Шәвәғкә тиклем был ҡаһиндар хуш еҫ төтәткән барлыҡ табыныу ҡалҡыулыҡтарын нәжесләне;[†] ҡала ҡапҡаһынан[†] һулдағы, ҡала башлығының исеме менән аталған Йеһошуағ ҡапҡаһы янындағы табыныу урынын емерҙе. 9Табыныу ҡалҡыулыҡтарының ҡаһиндарына Раббының Йәрүсәлимдәге ҡорбан[†] усағында ҡорбан ғәмәлен башҡарырға рөхсәт ителмәй, ләкин бүтән ҡаһиндар менән бергә сөсө икмәк ашарға ярай ине[+].

10Бер кем дә улын йәки ҡыҙын Мөләх[†] илаһҡа утта ҡорбан итә алмаһын өсөн, Йошияһ Бен-Һинном үҙәнендәге Төфәҫте нәжесләне[+]. 11Йәһүҙә батшалары элек Раббы ҡорамына ингән ерҙә, һарай әһеле Наҫан-Мәләхтең бүлмәһе янында, ҡояшҡа бағышлап аттар ҡуя торғайны. Йошияһ унан аттарҙы алды, ә ҡояшҡа арналған арбаларҙы утҡа яҡты.

12Ахаздың өҫкө ҡаттағы бүлмәһенең түбәһендә Йәһүҙә батшалары эшләткән ҡорбан усаҡтарын, Менашше Раббы ҡорамының ике ихатаһында ла яһатҡан ҡорбан усаҡтарын ҡолатты, уларҙы емертеп, онтағын Ҡидрон үҙәненә ташланы[+]. 13Йәрүсәлимдең көнсығышында, Һәләкәт тауының көньяғында Исраил[†] батшаһы Сөләймән[†] сидондарҙың ерәнгес алиһәһе Ғаштореҫҡа, моавтарҙың[†] ерәнгес бото Кемошҡа,[†] ғаммондарҙың ерәнгес бото Милкомға ҡорған табыныу ҡалҡыулыҡтарын нәжесләне,[+] 14табыныу бағаналарын ватты, Ашераның ҡолғаларын ҡырҡып ырғытты, ул урындарға кеше һөйәктәре таратып ташланы[+].

15Быларҙан башҡа батша Исраилды гонаһҡа[†] батырған Яровғам Неват улы Бейт-Илдә төҙөткән ҡорбан усағын табыныу урыны менән бергә емерҙе, табыныу урынын яндырып, көл-туҙанға әйләндерҙе, Ашераның ҡолғаһын яҡты[+].

16Шунан Йошияһ тирә-яҡты байҡаны һәм тауҙағы ҡәберҙәрҙе күреп ҡалды. Кеше ебәртеп, ундағы һөйәктәрҙе сығартты һәм, уларҙы ҡорбан усағы өҫтөндә яндырып, усаҡты нәжесләне. Шул рәүешле Раббының Алла[†] бәндәһе аша белдерелгән һүҙе ғәмәлгә ашты[+].

17Йошияһ:

– Кемгә ҡуйылған һәйкәлде күрәм мин? – тип һораны.

– Йәһүҙәнән килеп, әле һинең Бейт-Илдәге ҡорбан усағын нимә эшләткәнеңде алдан әйтеп ҡалдырған Алла бәндәһенең ҡәбере, – тип яуап бирҙе ҡала халҡы[+].

18– Уға ҡағылмағыҙ, – тине батша. – Бер кем дә уның һөйәктәрен борсомаһын.

Шулай итеп, Алла бәндәһенең һөйәктәренә лә, Самариянан[†] килгән пәйғәмбәрҙең һөйәктәренә лә теймәнеләр.

19Йошияһ Исраил батшаларының, Раббыны асыуландырып, Самария ҡалаларында эшләгән барлыҡ табыныу ҡалҡыулыҡтарын да Бейт-Илдәге кеүек үк емерҙе. 20Ул табыныу ҡалҡыулыҡтарындағы бөтә ҡаһиндарҙы ҡорбан усаҡтарында сәнсеп үлтерҙе һәм ҡорбан усаҡтарында кеше һөйәктәрен яндырҙы. Шунан Йәрүсәлимгә әйләнеп ҡайтты[+].


Йошияһ менән халыҡтың Ҡотҡарылыу байрамын үткәреүе


(2 Йыл 35:1, 18-19)

21[•]Батша бар халыҡҡа: «Ошо Килешеү китабында яҙылғанса, Аллағыҙ Раббыға бағышлап Ҡотҡарылыу байрамын үткәрегеҙ», – тип бойороҡ бирҙе[+]. 22Исраилға идара иткән хакимдар заманынан һуң, Исраил батшалары дәүерендә лә, Йәһүҙә батшалары хакимлыҡ иткән ваҡыттарҙа ла Ҡотҡарылыу байрамының был рәүешле билдәләп үтелгәне булманы. 23Шулай итеп, Раббыға бағышланған был Ҡотҡарылыу байрамы Йошияһ батшалығының ун һигеҙенсе йылында Йәрүсәлимдә уҙғарылды.

24Быларҙан башҡа Йошияһ, Хилҡияһ ҡаһин Раббы ҡорамында тапҡан китапта яҙылған ҡанунға[†] ярашлы, әруахтарҙың рухын саҡырыусыларҙы һәм күрәҙәселәрҙе, йорт илаһтарының һындарын һәм боттарҙы, Йәһүҙә ерендә һәм Йәрүсәлимдә күренгән барлыҡ әшәкелектәрҙе юҡ итте[+]. 25Йошияһҡа тиклем дә, унан һуң да Раббыға бөтә йөрәктән, йәне-тәне менән бирелгән һәм Мусаның[†] ҡанунын шулай үтәгән бер генә батша ла булманы[+].

26Әммә Менашше үҙенең хилаф эштәре менән Раббыны ныҡ асыуландырғанға күрә, Раббы Йәһүҙәгә ҡаршы ялҡынланған ярһыуынан ваз кисмәне[+]. 27Ул:

– Быға тиклем Исраилды хозурымдан нисек алып ташлаған булһам, Йәһүҙәне лә шулай алып ташлаясаҡмын, – тине. – Үҙемә тип һайлап алған ҡала Йәрүсәлимдән дә, «исемем ошонда төйәкләнер» тигән был ҡорамдан да баш тартам[+].

28[•]Йошияһтың башҡа ғәмәлдәре тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған.

29Йошияһ батшалыҡ иткән осорҙа Мысыр[†] фирғәүене[†] Нехо, Ашшур[†] батшаһына ярҙам итер өсөн, яу менән Евфрат йылғаһына йүнәлде. Йошияһ батша уға ҡаршы сыҡты һәм фирғәүен, Йошияһ менән Мегиддола осрашып, уны үлтерҙе[+]. 30Хеҙмәтселәре Йошияһтың мәйетен яу арбаһында[†] Мегиддонан Йәрүсәлимгә алып ҡайтып, үҙенең төрбәһенә дәфен ҡылды. Йәһүҙә халҡы Йошияһтың улы Йеһоахазды мәсехләп, уны атаһы урынына батша итеп ҡуйҙы[+].


Йәһүҙә батшаһы Йеһоахаз


(2 Йыл 36:2-4)

31[•]Тәхеткә ултырғанда Йеһоахазға егерме өс йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә өс ай батшалыҡ итте. Әсәһе – Хамутал Ливна ҡалаһынан Йермеяһ ҡыҙы ине[+]. 32Йеһоахаз ата-бабалары кеүек үк Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды. 33Йәрүсәлимдә башҡа батшалыҡ итмәһен өсөн, фирғәүен Нехо Йеһоахазды Хамаҫ ерендә, Ривлала, әсиргә алды һәм Йәһүҙәгә йөҙ талант көмөш, бер талант алтын күләмендә түләү һалды[+]. 34Йошияһтың улы Әлъяҡимды, исемен Йеһояҡим тип үҙгәртеп, атаһының урынына батша итеп ҡуйҙы. Йеһоахазды иһә Мысырға алып китте. Йеһоахаз шунда үлде[+]. 35Йеһояҡим фирғәүенгә алтынды һәм көмөштө бирҙе. Фирғәүен талап иткән тиклем алтын-көмөш йыйыр өсөн Йеһояҡим ил халҡына, һәр береһенең байлығына ҡарап, һалым һалды.


Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡим


(2 Йыл 36:5-8)

36[•]Тәхеткә ултырғанда Йеһояҡимға егерме биш йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә ун бер йыл батшалыҡ итте. Әсәһе Зевуддаһ – Рума ҡалаһынан Педаяһ ҡыҙы ине. 37Йеһояҡим да, ата-бабалары кеүек, Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды.

#### 24

1Йеһояҡим батшалыҡ иткән осорҙа Бабил[†] батшаһы Навуходоносор Йәһүҙәгә[†] яу менән килде. Йеһояҡим өс йыл буйы уға буйһоноп йәшәне, унан һуң баш күтәрҙе[+]. 2Раббы[†], Үҙенең ҡолдары пәйғәмбәрҙәр[†] аша әйткәндәренә ярашлы, Йәһүҙәне юҡ итер өсөн уға ҡаршы Халдей, Арам,[†] Моав,[†] Ғаммон баҫҡынсыларын ебәрҙе[+]. 3-4Һис шикһеҙ, былар барыһы ла Раббы ихтыяры менән эшләнде. Менашшеның гонаһтары,[†] ғәйепһеҙҙәрҙең ҡанын түккәне өсөн Раббы Йәһүҙәне хозурынан алып ташламаҡ булды. Менашше Йәрүсәлимде[†] ҡанға батырғайны һәм Раббы уны ғәфү итергә теләмәне[+].

5Йеһояҡимдың башҡа ғәмәлдәре тураһында «Йәһүҙә батшалары тарихы» китабында яҙылған. 6Йеһояҡим үлеп, ата-бабаларына ҡушылғас, уның урынына улы Йеһояхин батша булды.


Йәһүҙә батшаһы Йеһояхин


(2 Йыл 36:9-10)

7Мысыр[†] фирғәүене[†] башҡаса үҙ ерҙәренән сыҡманы, сөнки Бабил батшаһы уның Мысыр сигендәге йылғанан алып Евфрат йылғаһына тиклемге бөтә биләмәләрен яулап алғайны.

8[•]Йеһояхин ун һигеҙ йәшендә тәхеткә ултырҙы һәм Йәрүсәлимдә өс ай батшалыҡ итте. Әсәһе Йәрүсәлимдән Нехушта Әлнаҫан ҡыҙы ине. 9Йеһояхин да, атаһы һымаҡ, Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды.

10Шул осорҙа Бабил батшаһы Навуходоносорҙың ғәскәрҙәре Йәрүсәлимгә килде һәм уны ҡамап алды. 11Яугирҙәре ҡаланы ҡамаған саҡта Навуходоносор үҙе Йәрүсәлимгә килгәс, 12Йәһүҙә батшаһы Йеһояхин әсәһе, хеҙмәтселәре, түрәләре һәм һарай әһелдәре менән бергә Бабил батшаһына баш һалды. Навуходоносор Бабилға батшалыҡ итеүенең һигеҙенсе йылында Йеһояхинды әсиргә алды[+]. 13Раббының быға тиклем әйткәндәренә ярашлы, Навуходоносор Раббы ҡорамындағы[†] һәм батша һарайындағы бөтә хазиналарҙы Бабилға оҙатты, Исраил[†] батшаһы Сөләймәндең[†] Раббы ҡорамы өсөн яһатҡан бөтә алтын һауыттарын киҫәктәргә тураҡланы[+]. 14Йәрүсәлимдә йәшәүселәрҙең барыһын: бөтә түрәләрҙе, ҡаһарман яугирҙәрҙе, балта оҫталарын һәм тимерселәрҙе – ун мең кешене һөргөнгә алып китте. Йәһүҙә халҡының иң ярлыларынан башҡа бер кем дә ҡалманы.

15Навуходоносор Йеһояхинды Бабилға һөргөнгә алып китте. Уның менән бергә әсәһе, ҡатындары, һарай әһелдәре һәм илдең күренекле кешеләре лә Йәрүсәлимдән Бабилға һөрөлдө[+]. 16Бынан тыш көслө һәм һуғышҡа әҙер булған ете мең яугир, меңәрләгән балта оҫталары һәм тимерселәр Бабилға ҡыуып алып кителде. 17Навуходоносор Йеһояхиндың урынына уның атаһының ҡустыһы Маттанъяһты, исемен Сидкияһҡа үҙгәртеп, батша итеп ҡуйҙы[+].


Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ


(2 Йыл 36:11-14; Йер 52:1-3)

18[•]Тәхеткә ултырғанда Сидкияһҡа егерме бер йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә ун бер йыл батшалыҡ итте. Әсәһе Хамутал – Ливна ҡалаһынан Йермеяһтың ҡыҙы ине[+]. 19Сидкияһ та, Йеһояҡим кеүек үк, Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡылды. 20Раббы Йәрүсәлим менән Йәһүҙәгә шул тиклем ныҡ асыулы ине, уларҙы Үҙенең хозурынан алып бырғаны.

Сидкияһ Бабил батшаһына ҡаршы баш күтәрҙе[+].

#### 25

1Сидкияһ хакимлығының туғыҙынсы йылында, унынсы айҙың унынсы көнөндә Бабил[†] батшаһы Навуходоносор, бөтә ғәскәре менән килеп, Йәрүсәлимдең[†] әйләнәһенә туплам[†] булып урынлашты һәм уратып уба ҡорҙо[+]. 2Ҡала Сидкияһ батша хакимлығының ун беренсе йылына тиклем ҡамауҙа булды. 3Дүртенсе айҙың туғыҙынсы көнөнә ҡалала аслыҡ шул тиклем көсәйҙе, халыҡтың бер тәғәм ризығы ла ҡалманы. 4Шул көндө дошман ҡала диуарының бер урынын емерҙе. Халдейҙар[†] ҡаланы һәр яҡтан ҡамауҙа тотһалар ҙа, Йәһүҙә[†] батшаһы яугирҙәре менән бергә ҡасып китте. Улар төндә батша баҡсаһының эргәһендә ике диуар араһындағы ҡапҡанан[†] сыҡтылар ҙа Ғарава юлынан киттеләр. 5Халдейҙар ғәскәре батша артынан төштө һәм уны Йерихо тигеҙлегендә ҡыуып етте. Бөтә ғәскәр батшаны ташлап ҡасып бөттө. 6Батшаны әсиргә алып, Ривлаға Бабил батшаһына килтерҙеләр һәм шунда уға хөкөм сығарҙылар[+]. 7Сидкияһтың улдарын уның күҙ алдында сәнсеп үлтерҙеләр, унан үҙенең күҙен һуҡырайттылар һәм, баҡыр бығау кейҙереп, Бабилға алып киттеләр[+].

8Навуходоносор батша хакимлығының ун туғыҙынсы йылында, бишенсе айҙың етенсе көнөндә Бабил батшаһының яраны, нөгәрҙәр башлығы Невузарадан Йәрүсәлимгә инде[+]. 9Ул Раббы[†] ҡорамын,[†] батша һарайын, Йәрүсәлимдәге йорттарҙы – бөтә ҙур биналарҙы яндырып бөтөрҙө[+]. 10Нөгәрҙәр башлығы етәкселегендә халдейҙар ғәскәре Йәрүсәлимде уратып алған диуарҙарҙы емерҙе[+]. 11Ҡалала иҫән ҡалған кешеләрҙе, Бабил батшаһы яғына күскәндәрҙе һәм башҡа халыҡты Невузарадан һөргөнгә оҙатты. 12Йөҙөм баҡсаларында һәм баҫыуҙарҙа эшләр өсөн бер ни тиклем ярлыларҙы ғына ҡалдырҙы.

13Халдейҙар, Раббы ҡорамындағы баҡыр бағаналарҙы, таяуҙарҙы, баҡыр диңгеҙҙе[†] киҫәктәргә тураҡлап, баҡырын Бабилға оҙаттылар[+]. 14Улар ҡаҙандарҙы, көрәктәрҙе, филтә таҙартҡыстарҙы, табаҡтарҙы, ғөмүмән, ҡорамдағы ғибәҙәт хеҙмәтендә ҡулланылған барлыҡ баҡыр һауыттарҙы алды[+]. 15Нөгәрҙәр башлығы саф алтындан һәм көмөштән ҡойолған нәмәләрҙе – хуш еҫ төтәҫләгестәрҙе һәм сеүәтәләрҙе алып китте.

16Раббы ҡорамы өсөн Сөләймән[†] батша яһатҡан ике бағана, баҡыр диңгеҙ һәм таяуҙарға бихисап баҡыр тотонолғайны[+]. 17Һәр бағананың бейеклеге – ун һигеҙ терһәк, башындағы тажының бейеклеге өс терһәк булып, таж тирәләй ҡуйылған селтәр ҙә, анар емештәре лә – барыһы ла баҡырҙан ҡойолған ине; селтәр менән биҙәлгән икенсе бағана ла беренсеһенә оҡшағайны[+].

18Нөгәрҙәр башлығы баш ҡаһин[†] Сераяһты, ҡаһин[†] ярҙамсыһы Сефанъяһты, өс тупһа һаҡсыһын әсиргә алды[+]. 19Ҡалала тороп ҡалған яугирҙәрҙең башлығын, батшаның биш кәңәшсеһен, ил халҡын ғәскәри хеҙмәткә теркәгән хәрби баш кәтипте һәм ҡалала ҡалған халыҡтан алтмыш кешене үҙе менән алып китте. 20Нөгәрҙәр башлығы Невузарадан уларҙың барыһын да Ривлаға Бабил батшаһына алып барҙы. 21Бабил батшаһы уларҙы Хамаҫ ерендәге Ривлала язалап үлтерҙе. Шулай итеп, Йәһүҙә халҡы үҙ төйәгенән һөргөнгә ҡыуылды.

22[•]Бабил батшаһы Навуходоносор Йәһүҙәлә ҡалған халыҡҡа башлыҡ итеп Шафандың ейәне, Ахиҡамдың улы Гедалъяһты тәғәйенләне[+]. 23Бабил батшаһының Гедалъяһты башлыҡ итеп ҡуйғанын ишеткәс, хәрби түрәләр, исемләп әйткәндә Неҫанъяһ улы Исмәғил, Ҡареах улы Йоханан, Нетофа ҡалаһынан Танхумәҫ улы Сераяһ, атаһы Мағаханан булған Яазанъяһ үҙҙәренең кешеләре менән Миспаға, Гедалъяһ янына килде[+]. 24Гедалъяһ уларға һәм уларҙың кешеләренә ант итеп:

– Халдей түрәләренән ҡурҡмағыҙ. Илдә ҡалып, Бабил батшаһына хеҙмәт итегеҙ һәм һеҙгә яҡшы булыр, – тине.

25Шулай итеп, ошо йылдың етенсе айында батша нәҫеленән булған Әлишамағтың ейәне, Неҫанъяһ улы Исмәғил ун кешеһе менән килеп Гедалъяһты үлтерҙе. Уның менән бергә Миспала булған йәһүҙиҙәрҙе һәм халдейҙарҙы ла ҡылыстан үткәрҙе[+]. 26Бынан һуң халыҡтың олоһо ла, кесеһе лә, шулай уҡ хәрби түрәләр ҙә Мысырға[†] ҡасты, сөнки халдейҙарҙан ҡурҡты[+].

27[•]Йәһүҙә батшаһы Йеһояхин Бабилға һөргөнгә ебәрелеүенең утыҙ етенсе йылында Бабил тәхетенә Әуил-Меродах ултырҙы. Шул йылдың ун икенсе айының егерме етенсе көнөндә Әуил-Меродах, мәрхәмәт[†] күрһәтеп, Йәһүҙә батшаһы Йеһояхинды зиндандан азат итте[+]. 28Уның менән миһырбанлы һөйләште, Бабилда булған башҡа батшаларға ҡарағанда юғарыраҡ урынға ултыртты. 29Йеһояхин зиндан кейемдәрен алмаштырҙы, ошо көндән алып ғүмеренең аҙағына тиклем батша менән бер табындан ашаны. 30Ғүмеренең буйына уға Бабил батшаһы тарафынан йәшәү өсөн кәрәк-яраҡ көн һайын бирелә килде.

### І Йылъяҙма

#### І Йылъяҙма

І Йылъяҙма


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]


#### Инеш һүҙ


Йылъяҙмалар. Беренсе китап

Йылъяҙмалар китаптары нигеҙҙә Батшалар китаптарында теркәлгән ваҡиғаларҙы ҡабатлай, әммә башҡасараҡ бәйән итә. Бәлки, уларҙы Ғөзәйер һәм Нөхәмияһ китаптарын төҙөгән кеше яҙғандыр.

1–9-сы бүлектәрҙә Исраил халҡының шәжәрәләре бирелгән (беҙҙең эраға тиклем V быуатҡаса). Был шәжәрәләр халыҡтың Вавилон (йәки Бабил) әсирлегенән ҡайтҡан ваҡытын да үҙ эсенә алған һәм уларҙа Йәһүҙә, Бинйәмин һәм Леви ырыуҙарына айырыуса ҙур иғтибар бүленгән.

10–21-се бүлектәр Шаул батша вафат булған мәлдән алып Дауыттың батшалыҡ итеү осорондағы ҡайһы бер мөһим ваҡиғаларҙы барлай. Дауыт батша – беренсе китаптың төп шәхесе. Йәрүсәлимде ул исраилдар Раббыға маҡтау яуҙырған изге ҡалаға әйләндергән. Һәм был китап, Батшалар китаптарынан айырмалы, Дауыттың етешһеҙлектәрен һәм хаталарын телгә алмай тиерлек.

22–29-сы бүлектәр Дауыттың ҡорамды төҙөүгә әҙерлеген һүрәтләй, левиҙәр менән ҡаһиндарға айырым иғтибар бирелә – авторҙың улар араһынан булыуы ихтимал. Ҡорам бинаһы Сөләймән тарафынан төҙөлгән булһа ла, автор был төҙөлөш ниәтенең нәҡ Дауыттыҡы булғанлығына баҫым яһай. Был китапта ҡайһы бер исемдәрҙәге һуҙынҡы хәрефтәр башҡа китаптарҙағы менән сағыштырғанда икенсе төрлө – был уларҙың башҡа традицияға нигеҙләнгән булыуы менән бәйле.

#### 1


Әҙәм нәҫеле


(Баш 5:1-32; 10:1-32; 11:10-26)

1[•]Әҙәм, Шеҫ, Әнош, 2Ҡынан, Маһалалил, Йәрәд, 3Ханох, Меҫушелах, Ләмәх 4һәм Нух.


Нух нәҫеле шәжәрәһе

Нухтың улдары: Шем, Хам, Йәфәҫ. 5Йәфәҫтең улдары: Ғүмәр, Магог, Мадай,[†] Яуан, Тувал, Мәшәх һәм Тирас. 6Ғүмәрҙең улдары: Ашкеназ, Дифаҫ һәм Тогарма. 7Яуандың улдары: Әлиша, Таршиш, шулай уҡ киттиҙәр һәм роданиҙар.

8Хамдың улдары: Куш, Мисраим, Пут һәм Ҡәнғән.[†] 9Куштың улдары: Сева, Хауила, Савта, Рағма һәм Савтеха. Рағманың улдары: Шева менән Дедан. 10Куштың Нимрүд исемле улы була, ул ер йөҙөндә иң беренсе батыр була. 11Мисраим луди, ғанами, леһави, нафтухи, 12паҫруси, каслухи (уларҙан пелештиҙәр[†] тарала) һәм кафториҙарҙың тәүбабаһы була. 13Ҡәнғәндең улдары: баш балаһы Сидон, Хит, 14шулай уҡ унан йевусиҙәр, әмөриҙәр, гиргашиҙәр, 15хиууиҙәр, ғарҡиҙар, синиҙәр, 16аруадиҙар, семариҙар һәм хамаҫиҙар тарала.

17Шемдың улдары: Ғелам, Ашшур,[†] Арпахшад, Луд, Арам,[†] Ғус, Хул, Ғәҫәр һәм Мәшәх. 18Арпахшад – Шелахтың, Шелах – Ғевәрҙең атаһы. 19Ғевәрҙең ике улы тыуа: береһенең исеме – Пәләг, сөнки тап шул ваҡытта ерҙәр бүленгән була, икенсеһенеке – Йоҡтан. 20Йоҡтан – Алмодад, Шәләф, Хасармавеҫ, Ярах, 21Һадорам, Узал, Диҡла, 22Ғевал, Авимаил, Шева, 23Офир, Хауила һәм Йовавтың тәүатаһы була. Былар барыһы ла – Йоҡтандан таралған нәҫелдәр.

24Шемдың нәҫеле: Арпахшад, Шелах, 25Ғевәр, Пәләг, Реғу, 26Серуг, Нахор, Терах, 27Ибрам, йәғни Ибраһим.[†][+]


Ибраһим нәҫеле


(Баш 25:1-4, 12-16)

28[•]Ибраһимдың улдары: Исхаҡ һәм Исмәғил[+]. 29Бына уларҙың нәҫел шәжәрәһе. Исмәғилдең улдары – баш балаһы Невайоҫ, артабанғылары – Ҡыдар, Адбеил, Мивсам, 30Мишмағ, Дума, Масса, Хадад, Тема, 31Йетур, Нафиш һәм Ҡыдма. Былар – Исмәғилдең улдары.

32Ибраһимдың Ҡытура исемле йәриәһе[†] Зимран, Йоҡшан, Медан, Мидйән,[†] Йишбаҡ, Шуах исемле улдар табып бирә. Йоҡшандың улдары: Шева менән Дедан. 33Мидйәндең улдары: Ғефа, Ғефәр, Ханох, Авидағ һәм Әлдаға. Улар барыһы ла Ҡытураның нәҫелдәре була.

34Ибраһим Исхаҡтың атаһы була. Исхаҡтың улдары: Ғаяз менән Исраил.[†][+]


Ғаяз нәҫеле


(Баш 36:10-14)

35Ғаяздың улдары: Әлифаз, Реғуил, Йеғуш, Яғлам һәм Ҡорах. 36Әлифаздың улдары: Теман, Омар, Сефи, Ғағтам, Ҡыназ, Тимнағ, Ғәмәлек. 37Реғуилдың улдары: Нахаҫ, Зерах, Шамма һәм Мизза.


Сеғир нәҫеле


(Баш 36:20-28)

38[•]Сеғирҙең улдары: Лотан, Шовал, Сивғон, Ғана, Дишон, Эсәр һәм Дишан. 39Лотандың улдары: Хори менән Һомам. Лотандың һеңлеһе – Тимнағ. 40Шовалдың улдары: Ғалъян, Манахаҫ, Ғевал, Шефи һәм Онам. Сивғон улдары: Айяһ менән Ғана. 41Ғананың улы: Дишон. Дишондың улдары: Хамран, Әшбан, Иҫран һәм Керан. 42Эсәрҙең улдары: Билһан, Зағауан һәм Яғаҡан. Дишандың улдары: Ғус менән Аран.


Эдом батшалары


(Баш 36:31-43)

43[•]Былар – исраилдарҙа батшалар барлыҡҡа килгәнгә тиклем Эдомда[†] хакимлыҡ иткән батшалар:

Беғор улы Белағ. Уның ҡалаһы Динһава тип атала. 44Белағ донъя ҡуйғас, Босранан Зерахтың улы Йовав тәхеткә ултыра[+]. 45Йовав мәрхүм булғас, Теман иленән Хушам батша була[+]. 46Хушам вафат булғандан һуң, Моав[†] тигеҙлегендә мидйәндәрҙе тар-мар иткән Бедад улы Һадад батшалыҡ итә, уның ҡалаһы Ғауиҫ тип атала. 47Һадад үлгәс, уның урынына Масреҡанан Самла батша була. 48Самла үлгәс, уның урынына йылға буйындағы Реховоҫтан Шаул[†] батша була. 49Шаул үлгәс, уның урынына тәхеткә Ғахбор улы Бәғел-Ханан[†] ултыра. 50Бәғел-Ханан үлгәс, уның урынына тәхеткә Һадад ултыра. Уның ҡалаһы Пағи, ҡатынының исеме – Меһетавел. Меһетавел – Матредтың ҡыҙы, Мезаһавтың ейәнсәре була. 51Һадад мәрхүм булғас, Эдомдың тармаҡтары өҫтөнән башлыҡтар хакимлыҡ итә. Эдомдың тармаҡтары: Тимнағ, Ғалуа, Йеҫеҫ,[+] 52Оһоливама, Эла, Пинон, 53Ҡыназ, Теман, Мивсар, 54Магдиил, Ғирам.

#### 2


Исраилдың улдары


(Баш 35:22-26)

1Исраилдың[†] улдары: Рәүвән, Шимғон, Леви, Йәһүҙә,[†] Исасхар, Зевулун,[+] 2Дан[†], Йософ, Бинйәмин, Нафтали, Ғад һәм Ашер.


Йәһүҙә нәҫеле


(Баш 38:1-30; Рут 4:18-22)

3Йәһүҙәнең улдары: Ғер, Онан һәм Шела. Был өсәү ҡәнғәни[†] Шуағтың ҡыҙынан донъяға килә. Йәһүҙәнең баш балаһы Ғер Раббы[†] хуш күрмәгән ғәмәлдәр ҡыла, шуға күрә Раббы уның йәнен ала[+]. 4Йәһүҙәнән килене Тамар Пәрәс менән Зерахты таба. Йәһүҙәнең бөтәһе биш улы була[+].

5Пәрәстең улдары: Хесрон һәм Хамул[+].

6Зерахтың улдары бишәү: Зимри, Эҫан, Һеман, Калкол һәм Дарағ[+].

7Кармиҙың улы Ғахар, харам ҡылынырға тейешле әйберҙәрҙең бер нисәһен алып, Исраилға ҡаза килтергән кеше[+]. 8Эҫан – Ғазаръяһтың атаһы.

9[•]Йерахмеил, Рам һәм Калев – Хесрондың улдары.

10Рам – Ғамминадавтың, Ғамминадав Йәһүҙә ырыуы башлығы Нахшондың атаһы була[+]. 11Нахшондан – Салма, Салманан Боғаз донъяға килә. 12Боғаздан – Ғовед, Ғоведтан Ишай тыуа. 13Ишайҙың баш балаһы – Әлиав, икенсе улы – Авинадав, өсөнсөһө – Шимға,[+] 14дүртенсеһе – Неҫанил, бишенсеһе – Раддай, 15алтынсыһы – Осем, етенсеһе Дауыт[†] була. 16Уларҙың Серуяһ менән Авигаил исемле ҡыҙ туғандары ла була. Серуяһтың Авишай, Йоав һәм Ғасаһил исемле өс улы тыуа[+]. 17Авигаил Исмәғил ҡәүеменән Йәҫәр тигән кешегә тормошҡа сыға һәм уларҙың Ғамаса тигән улы тыуа[+].

18Хесрон улы Калевтың ҡатыны Ғазуванан Йериғот тигән ҡыҙы тыуа. Ә Йериғоттың улдары Йешәр, Шовав һәм Ардон. 19Ғазува мәрхүм булғас, Калев Әфраҫҡа өйләнә. Әфраҫ уға Хурҙы табып бирә. 20Хурҙан – Ури, Уриҙан Бесалил тыуа[+].

21Һуңыраҡ алтмыш йәшлек Хесрон Ғилғәдтең[†] атаһы Махирҙың ҡыҙына өйләнә. Был ҡатыны уға Сегувты табып бирә[+]. 22Сегувтан Яир тыуа. Яирҙың Ғилғәд ерендә егерме өс ҡалаһы була[+]. 23Әммә гешуриҙар менән арамиҙар[†] Яир ауылдарын, шулай уҡ Ҡынаҫты, уның тирәһендәге ауылдарҙы – барлығы алтмыш ҡаланы тартып ала. Был ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтың барыһы ла Ғилғәдтең атаһы Махирҙың нәҫелдәре була[+].

24Хесрон Калев-Әфраҫа ҡалаһында донъя ҡуя, шунан һуң ҡатыны Авия Ашхурҙы таба. Был Ашхур Теҡоғаның атаһы була[+].

25Хесрондың баш балаһы Йерахмеилдың улдары: баш балаһы Рам, унан – Буна, Өрән, Осем һәм Ахияһ[+]. 26Йерахмеилдың Ғатара исемле икенсе ҡатыны ла була, Ғатаранан Онам донъяға килә.

27Йерахмеилдың баш балаһы Рамдың улдары: Мағас, Ямин һәм Ғеҡәр. 28Онамдың улдары: Шаммай менән Ядағ. Шаммайҙың улдары: Надав менән Авишур. 29Авишурҙың ҡатыны Авиһаил уға Ахбан менән Молид исемле улдар табып бирә. 30Надавтың улдары: Сәләд менән Аппаим. Сәләд бала ҡалдырмай мәрхүм була. 31Аппаимдың улы – Ишғи, Ишғиҙең улы – Шешан, Шешандың улы – Ахлай. 32Шаммайҙың ҡустыһы Ядағтың улдары: Йәҫәр һәм Йонаҫан. Йәҫәр нәҫел ҡалдырмай мәрхүм була. 33Йонаҫандың улдары: Пәләҫ менән Заза. Былар – Йерахмеил нәҫелдәре. 34Шешандың улдары булмай, унан тик ҡыҙҙар тыуа. Шешандың Ярхағ исемле мысыр[†] ҡоло була. 35Шешан Ярхағты үҙенең ҡыҙына өйләндерә. Уларҙың Ғаттай исемле улдары тыуа. 36Ғаттайҙан – Наҫан, Наҫандан – Завад, 37Завадтан – Әфлал, Әфлалдан – Ғовед, 38Ғоведтан – Йеһу, Йеһуҙан – Ғазаръяһ, 39Ғазаръяһтан – Хәләс, Хәләстән – Әлғаса, 40Әлғасанан – Сисмай, Сисмайҙан – Шаллум, 41Шаллумдан – Йеҡамъяһ, Йеҡамъяһтан Әлишамағ тыуа.

42Йерахмеилдың ҡустыһы Калевтың нәҫеле: баш балаһы Мешағ – ул Зифтың атаһы; һәм Хеврондың атаһы Марешаның нәҫелдәре. 43Хеврондың улдары: Ҡорах, Таппуах, Рәҡәм һәм Шемағ. 44Шемағтың улы – Рахам, Рахамдың улы – Йорҡоғам, Рәҡәмдең улы – Шаммай, 45Шаммайҙың улы – Мағон, ә Мағон – Бейт-Сурҙың атаһы.

46Калевтың Ғефа исемле йәриәһе[†] Харан, Моса һәм Газез тигән улдар таба. Харандың Газез исемле улы тыуа.

47Яһдайҙың улдары: Рәгәм, Йоҫам, Гешан, Пәләт, Ғефа, Шағаф.

48Калевтың Мағаха исемле йәриәһе уға Шәвәр менән Тирхананы табып бирә. 49Ул шулай уҡ Мадманнаның атаһы Шағафтың, Махбена менән Гивғаның атаһы Шеуаның да әсәһе була. Калевтың Ғахса исемле ҡыҙы ла тыуа[+]. 50Былар – Калев нәҫелдәре.

Әфраҫтың баш балаһы Хурҙың улдары: Ҡыръяҫ-Еғаримдың атаһы Шовал,[+] 51Бейт-Ләхәмдең атаһы Салма, Бейт-Ғадерҙың атаһы Хареф.

52Ҡыръяҫ-Еғаримдың атаһы Шовалдың улдары: Һарое, Хаси-Һамменухоҫ. 53Ҡыръяҫ-Еғарим нәҫелдәре – йитриҙәр, пуҫиҙар, шумаҫиҙар, мишрағиҙар. Уларҙан сорғалар һәм әштәолдар тарала[+].

54Салманан таралған халыҡтар – Бейт-Ләхәм, Нетофа, Ғатроҫ-Бейт-Йоав, манахаҫтарҙың яртыһы – сорғалар. 55Яғбеста йәшәгән кәтип эшен башҡарыусыларҙың нәҫелдәре: тирғаҫиҙар, шимғаҫиҙар, сухаҫиҙар – былары Бейт-Рехав ҡалаһына нигеҙ һалған Хаммаҫтан таралған ҡыниҙар була[+].

#### 3


Дауыттың улдары


(2 Бат 3:2-5; 5:13-16; 1 Йыл 14:4-7)

1[•]Дауыттың[†] Хевронда тыуған улдары: баш балаһы Амнон – изреғилле Ахиноғамдан; икенсеһе Даниил – кармәлле Авигаилдән;[+] 2өсөнсөһө Авшалом – Гешур батшаһы Талмайҙың ҡыҙы Мағаханан, дүртенсеһе Адонияһ – Хаггиҫтан;[+] 3бишенсеһе Шефатъяһ – Авиталдан; алтынсыһы Иҫреғам – Ғәғлә исемле ҡатынынан. 4Былар – Дауыттың Хевронда тыуған алты улы. Дауыт унда ете йыл да алты ай батшалыҡ итә, ә Йәрүсәлимдә[†] утыҙ өс йыл батша була[+].

5Дауыттың Йәрүсәлимдә тыуған улдары: Шимға, Шовав, Наҫан, Сөләймән.[†] Был дүртәүҙе Ғаммиил ҡыҙы Баҫ-Шуағ табып бирә[+]. 6Тағы туғыҙ улы: Ивхар, Әлишамағ, Әлифәләт, 7Ногаһ, Нәфәг, Яфияғ, 8Әлишамағ, Әлъядағ һәм Әлифәләт. 9Йәриәләренән[†] тыуған улдарынан башҡа Дауыттың бөтә улдары ошо. Дауыттың Тамар исемле ҡыҙы ла була[+].


Сөләймән батшаның нәҫеле

10Сөләймәндең улы – Рехавғам. Рехавғамдың улы – Авияһ, Авияһтың улы – Аса, Асаның улы – Йеһошафат,[+] 11Йеһошафаттың улы – Йеһорам, Йеһорамдың улы – Ахазъяһ, Ахазъяһтың улы – Йоаш,[+] 12Йоаштың улы – Амасъяһ, Амасъяһтың улы – Ғазаръяһ, Ғазаръяһтың улы – Йоҫам,[+] 13Йоҫамдың улы – Ахаз, Ахаздың улы – Хизкияһ, Хизкияһтың улы – Менашше,[+] 14Менашшеның улы – Амон, Амондың улы – Йошияһ[+].

15Йошияһтың баш балаһы – Йоханан, икенсе улы – Йеһояҡим, өсөнсөһө – Сидкияһ, дүртенсеһе – Шаллум[+]. 16Йеһояҡимдың улдары: Йехонъяһ, Сидкияһ[+]. 17-18Йехонъяһтың улдары: Асир, Малкирам, Педаяһ, Шенассар, Йеҡамъяһ, Һошамағ һәм Недавъяһ. Асирҙың Шеалтиил исемле улы була. 19Педаяһтың улдары: Зеруббавел һәм Шимғи. Зеруббавелдың улдары: Мешуллам менән Хананъяһ, уларҙың Шеломиҫ исемле ҡыҙ туғаны була[+]. 20Быларҙан тыш Зеруббавелдың Хашува, Оһәл, Бәрәхъяһ, Хасадъяһ һәм Йушав-Хәсәд исемле тағы биш улы донъяға килә.

21Хананъяһтың улдары: Пелатъяһ һәм Йешағъяһ; Йешағъяһтың улы Рефаяһ, Рефаяһтың – Арнан, Арнандың – Ғовадъяһ, Ғовадъяһтың – Шеханъяһ, 22Шеханъяһтың Шемағъяһ исемле улы була. Шемағъяһтың алты улы тыуа, улар: Хаттуш, Йигал, Бариах, Неғаръяһ, Шафат[+]. 23Неғаръяһтың Әлйоғынай, Хизкияһ һәм Ғазриҡам исемле өс улы була. 24Әлйоғынайҙың иһә улдары етәү була: Һодауъяһ, Әлйәшив, Пелаяһ, Ғаҡҡув, Йоханан, Делаяһ һәм Ғанани.

#### 4


Йәһүҙәнең башҡа нәҫеле

1Йәһүҙә[†] улдары: Пәрәс, Хесрон, Карми, Хур, Шовал[+].

2Шовалдың улы – Реаяһ, Реаяһтың улы – Яхаҫ. Яхаҫтың Ахумай менән Лаһад тигән улдары була – уларҙан Сорға нәҫелдәре баш ала[+]. 3Ғетамдың улдары – Изреғил, Ишма, Идбаш. Ҡыҙ туғандарының исеме – Һасләлпони. 4Пенуил – Гедорҙың, Ғезәр Хушаның атаһы. Былар – Әфраҫтың баш балаһы һәм Бейт-Ләхәмдең атаһы булған Хурҙың улдары[+].

5Теҡоғаның атаһы Ашхурҙың Хела һәм Нағара исемле ике ҡатыны була[+]. 6Нағара уға Ахуззам, Хефәр, Темени һәм Ахаштари исемле улдар табып бирә. 7Хеланың улдары Сәрәҫ, Сохар һәм Әҫнан исемле була.

8Ҡостан Ғанув менән Совева һәм Һарум улы Ахархел нәҫеле тарала.

9Яғбес бөтә туғандарына ҡарағанда ла хөрмәтлерәк була. Әсәһе: «Мин уны һыҙланып таптым», – тип, уға Яғбес тип исем ҡушҡан була. 10Яғбес Исраил[†] Аллаһына доға ҡылып: «Ерҙәремде киңәйтеп, миңә фатихаңды бирһәң ине, мине гелән ҡайғы-хәсрәттән, бәлә-ҡазанан һаҡлап торһаң ине!» – тип ялбара. Раббы[†] уға һорағанын бирә.

11Шуханың ир туғаны Келувтан Мехир донъяға килә, ул – Әштондоң атаһы. 12Әштондан Бейт-Рафа, Пасеах һәм Ғир-Нахаштың атаһы булған Техинна тыуа. Былар – Рехала йәшәүселәр.

13Ҡыназдың улдары: Ғоҫниил һәм Сераяһ. Ғоҫниилдың улы: Хаҫаҫ[+]. 14Меғоноҫайҙан – Ғофра, ә Сераяһтан Балта оҫталары үҙәнендә йәшәүселәр нәҫеленең башы Йоав тыуа. Был төбәктә йәшәүселәр балта эшенә оҫта була.

15Йефунне улы Калевтың Ғиру, Эла һәм Нағам тигән улдары була. Эланың улының исеме – Ҡыназ[+].

16Йеһалләлилдең улдары: Зиф, Зифа, Тиръя һәм Асарил.

17-18Ғызраның улдары: Йәҫәр, Мәрәд, Ғефәр һәм Ялон. Мәрәдтең ҡатыны Биҫья фирғәүен[†] ҡыҙы була. Биҫья Мирйәмде, Шаммайҙы һәм Әштемоағтың атаһы Йишбахты таба. Мәрәдтең йәһүҙи ҡатыны Гедорҙың атаһы Йәрәдте, Сохоның атаһы Хәвәрҙе, Заноахтың атаһы Йеҡуҫиилды табып бирә. 19Һодияһтың Нахамдың ҡыҙ туғаны булған ҡатыны тапҡан улдары Гармала йәшәгән Ҡығиланың һәм Мағаха кешеһе Әштемоағтың аталары булып китә. 20Шимондың улдары: Амнон, Ринна, Бен-Хәнән һәм Тилон. Ишғиҙың улдары: Зохеҫ менән Бен-Зохеҫ.

21Йәһүҙә улы Шеланың улдары: Леханың атаһы Ғер, Марешаның атаһы Лағда һәм Бейт-Ашбеағтағы етен туҡыусы нәҫелдәр;[+] 22Йоҡым, Козевала йәшәүселәр, Моавта[†] идара иткән Йоаш менән Сараф, Яшуви-Ләхәм. Был ваҡиғалар бик борон була. 23Көршәксе һөнәре оҫталары булған был кешеләр Нетағим һәм Ғәдәрә ҡалаларында йәшәй, батша хеҙмәтендә йөрөй.


Шимғон нәҫеле


(Йуш 19:2-9)

24Шимғондың улдары: Немуил, Ямин, Ярив, Зерах, Шаул.[†][+] 25Шаулдың улы – Шаллум; Шаллумдың улы – Мивсам; Мивсамдың улы – Мишмағ. 26Мишмағтың улы – Хаммуил, Хаммуилдың улы – Заккур, Заккурҙың улы – Шимғи. 27Шимғиҙең ун алты улы һәм алты ҡыҙы була. Ағай-энеһенең иһә улдары әҙерәк була, шуға уларҙың бөтә нәҫеле Йәһүҙә улдары кеүек ишле булмай.

28Шимғондың нәҫелдәре Беер-Шәвәғтә, Моладала, Хасар-Шуғалда,[+] 29Билһала, Ғесәмдә, Толадта, 30Беҫуилда, Хормала, Сиҡлағта, 31Бейт-Маркавоҫта, Хасар-Сусимда, Бейт-Бириҙә һәм Шағараимда көн итә. Был ҡалалар Дауыт[†] батша булғанға тиклем үк уларҙыҡы була. 32Ғетам, Ғайн, Риммон, Тохен, Ғашан – биш ҡала ла уларға ҡарай. 33Ошо ҡалалар тирәләй Бәғәлгә тиклемге ерҙәрҙә урынлашҡан бөтә ауылдар уларҙыҡы була. Бына уларҙың йәшәгән урындары һәм нәҫелдәренең исемлеге.

34Шимғондарҙың нәҫел башлыҡтары: Мешовав, Ямлех, Амасъяһ улы Йоша, 35Йоил, Ғасиил улы Сераяһтан тыуған Йошивъяһ улы Йеһу, 36Әлйоғынай, Яғаҡоба, Йешохаяһ, Ғасаяһ, Ғәдиил, Йешимиил, Бенаяһ, 37Зиза – Шифғиҙең улы, ә Шифғи – Шемағъяһ улы Шимриҙән тыуған Йедаяһ улы Аллондың улы.

38Исемдәре һаналған был уҙамандар нәҫел башлыҡтары була һәм уларҙың зат-зәүере ишәйеп китә. 39Мал-тыуарына көтөүлек эҙләп, улар Гедорға, үҙәндең көнсығышына тиклем барып етә. 40Мул үләнле шәп көтөүлектәр, киң, һил ерҙәр табалар. Был төбәктә Хам ырыуы халҡы йәшәгән була. 41Үрҙә исемләп һаналғандар Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ хакимлыҡ иткән осорҙа ошонда килә. Улар Хам нәҫелдәренә торлаҡтарында һәм улар араһында төйәкләнгән меғуниҙәргә һөжүм итә һәм, харам ҡылып, тотошлайы менән ҡырып бөтөрә, биләмәләренә хужа була.

Улар әлегә тиклем шунда йәшәй, сөнки бында мал-тыуарға көтөүлектәр етерлек[+].

42Ә Шимғон ырыуынан биш йөҙ кеше Сеғир тауҙарына китә: Ишғи улдары Пелатъяһ, Неғаръяһ, Рефаяһ һәм Ғуззиил уларҙың башлыҡтары була[+]. 43Улар иҫән ҡалған ғәмәлектәрҙе ҡырып бөтә һәм әлегәсә шунда йәшәп ята[+].

#### 5


Рәүвән нәҫеле

1Рәүвән Исраилдың[†] баш балаһы була. Ләкин ул атаһының түшәген нәжесләгәнлектән,[†] баш бала хоҡуғы Исраил улы Йософ нәҫеленә бирелә. Шуға күрә Рәүвән нәҫел исемлегендә лә баш бала булып яҙылмай[+]. 2Туғандары араһында Йәһүҙә[†] иң көслөһө була, юлбашсы ла уның тоҡомонан сыға, әммә баш бала булыу хоҡуғы Йософҡа бирелә[+].

3Исраилдың баш балаһы Рәүвәндең улдары: Ханох, Паллу, Хесрон һәм Карми[+].

4Йоилдың нәҫеле: Шемағъяһ, уның улы Гог, Гогтың улы Шимғи, 5Шимғиҙең улы Миха, Миханың улы Реаяһ, Реаяһтың улы Бәғел,[†] 6Бәғелдең улы Беера, Ашшур[†] батшаһы Тиглат-Пиләсәр һөргөнгә алып киткәндә, ул рәүвәндәрҙең нәҫел башлығы булған була[+].

7Нәҫел исемлектәрендә теркәлгәнсә, уның ағай-энеһе һәм ғаиләләре: иң өлкәне[†] – Йеғиил, унан ҡала – Зәкәрьяһ,[+] 8киләһеһе – Белағ; Белағ – Ғазаздың, Ғазаз – Шемағтың, Шемағ Йоилдың улы була. Улар Ғароғерҙа, Невоға һәм Бәғел-Меғонға тиклемге ерҙәрҙә йәшәй. 9Көнсығышта улар Евфрат йылғаһынан башланған сүллек алдына тиклемге ерҙәрҙә төйәкләнә. Ғилғәд[†] ерендә уларҙың ҙур-ҙур көтөүҙәре йөрөй[+].

10Шаул[†] заманында улар һағриҙар менән һуғыша һәм уларҙы ҡырып бөтөрә, шунан, Ғилғәдтең көнсығышын тотош биләп, сатырҙарҙа йәшәй башлай[+].


Ғад нәҫеле

11Ғад нәҫелдәре рәүвәндәр ҡаршыһында Башанда Салхаға тиклемге ерҙәрҙә йәшәй[+]. 12Йоил Башанда башлыҡ була, унан ҡала икенсе кеше – Шафам, уларҙан ҡала Яғнай менән Шафат була. 13Уларҙың ағай-энеһе, һәр ҡайһыһы үҙ ғаиләһе менән: Михаил, Мешуллам, Шевағ, Йорай, Яғаҡан, Зияғ һәм Ғевәр – йәмғеһе етәү. 14Улар Авихаилдың улдары була. Авихаил үҙе – Хуриҙың улы, Хури – Яроахтың, Яроах – Ғилғәдтең улы, Ғилғәд – Михаилдың улы, Михаил – Йешишайҙың улы, Йешишай – Яхдоның улы, Яхдо – Буздың улы. 15Гуниҙан тыуған Ғавдиилдың улы Ахи үҙ нәҫеленең башлығы була. 16Ғадтар Ғилғәдта, Башанда һәм уның тирәһендәге ауылдарҙа, Шарон эргәһендәге бөтә көтөүлектәрҙе иң сигенә тиклем биләп йәшәй[+]. 17Улар барыһы ла Йәһүҙә батшаһы Йоҫам менән Исраил батшаһы Яровғам заманында нәҫел исемлектәренә теркәлгән була[+].

18Рәүвән менән Ғад һәм Менашше ырыуының яртыһында ҡалҡан менән ҡылыс тотҡан, уҡтан атҡан һәм һуғыш һөнәрен белгән, яуға йөрөй торған ҡырҡ дүрт мең ете йөҙ алтмыш яугир ир була. 19Улар һағриҙар, Йетур, Нафиш, Нодав менән һуғыша. 20Алла[†] ярҙамы менән һағриҙарҙы һәм улар менән булғандарҙың барыһын еңәләр. Исраилдар алыш барған мәлдә Аллаға мөрәжәғәт итә һәм Ул Үҙенә ышанғандарҙың ялбарыуын ишетә. 21Улар һағриҙарҙың көтөүҙәрен – илле мең дөйәне, ике йөҙ илле мең баш ваҡ малды, ике мең баш ишәкте ҡулға төшөрә, йәнә йөҙ мең кешене әсиргә ала. 22Бик күп дошман үлтерелә, сөнки был яу Алла ихтыяры менән була. Ғад нәҫеле, һөргөнгә ҡыуылғанға тиклем, һағриҙар ерендә ғүмер кисерә[+].


Менашше ырыуының яртыһы

23Менашше ырыуының яртыһы Башандан Бәғел-Хермон[†] һәм Сенирға, Хермон тауына тиклемге ерҙәрҙә йәшәй, улар бик ишле була[+].

24Бына уларҙың нәҫел башлыҡтары – Ғефәр, Ишғи, Әлиил, Ғазриил, Йермеяһ, Һодауъяһ, Яхдиил. Былар һәммәһе лә ҡаһарман яугирҙәр, абруйлы ирҙәр, үҙ нәҫелдәренең башлыҡтары була. 25Әммә улар ата-бабаларының Аллаһына хыянат итә, Алла уларҙың күҙ алдында һәләк иткән халыҡтарҙың илаһтарына табына башлай. 26Шул сәбәпле Исраил Аллаһы Ашшур батшаһы Пулда (йәғни Тиглат-Пиләсәрҙә) уларға ҡаршы һуғыш ҡомары уята, ә ул рәүвәндәр менән ғадтарҙы, Менашше ырыуының яртыһын Халахҡа, Хаворға һәм Һараға, шулай уҡ Гозан йылғаһы буйҙарына һөргөнгә ҡыуа. Улар әле лә шунда көн итә[+].

#### 6


Леви нәҫеле


(Сығ 6:16-20; Ғөз 7:2-5)

1[•]Левиҙең улдары: Гершон, Ҡыһаҫ һәм Мерари[+]. 2Ҡыһаҫтың улдары: Ғамрам, Исһар, Хеврон һәм Ғуззиил[+]. 3Ғамрамдың балалары: Һарун,[†] Муса,[†] Мирйәм. Һарундың улдары: Надав, Авиһу, Әлғазар һәм Иҫамар[+]. 4Әлғазар – Пинхастың, Пинхас – Авишуағтың,[+] 5Авишуағ – Буккийҙың, Буккий – Ғуззиҙың, 6Ғуззи – Зерахъяһтың, Зерахъяһ – Мерайоҫтың, 7Мерайоҫ – Амаръяһтың, Амаръяһ – Ахитувтың, 8Ахитув – Садоҡтың, Садоҡ – Ахимағастың,[+] 9Ахимағас – Ғазаръяһтың, Ғазаръяһ – Йоханандың атаһы;[+] 10Йоханан Йәрүсәлимдә[†] Сөләймән[†] төҙөгән ҡорамдың[†] ҡаһины[†] Ғазаръяһтың атаһы була. 11Ғазаръяһ – Амаръяһтың, Амаръяһ – Ахитувтың, 12Ахитув – Садоҡтың, Садоҡ – Шаллумдың,[+] 13Шаллум – Хилҡияһтың, Хилҡияһ – Ғазаръяһтың, 14Ғазаръяһ – Сераяһтың, Сераяһ Йеһосадаҡтың атаһы була[+]. 15Раббы[†] ихтыяры буйынса Навуходоносор Йәһүҙә[†] һәм Йәрүсәлим халҡын һөргөнгә ҡыуып алып киткәндә, әсирҙәр араһында Йеһосадаҡ та була[+].

16Шулай итеп, Левиҙең улдары: Гершон, Ҡыһаҫ һәм Мерари[+]. 17Гершон улдарының исемдәре: Ливни һәм Шимғи. 18Ҡыһаҫтың улдары: Ғамрам, Исһар, Хеврон һәм Ғуззиил[+]. 19Мерари улдары: Махли һәм Муши.

Бына нәҫел башлыҡтарының исемдәре буйынса Леви ырыуы нәҫелдәре[+].

20Гершон тоҡомо: уның улы Ливни; Ливниҙең улы Яхаҫ, Яхаҫтың улы – Зимма, 21Зимманың улы – Йоах; Йоахтың улы – Ғиддо, Ғиддоның улы – Зерах; Зерахтың улы – Йеаҫрай.

22Ҡыһаҫ тоҡомо: уның улы Ғамминадав, Ғамминадавтың улы – Ҡорах, Ҡорахтың улы Ассир; 23Ассирҙың улы – Әлҡана, Әлҡананың улы – Әвьясаф; Әвьясафтың улы – Ассир,[+] 24Ассирҙың улы – Тахаҫ; Тахаҫтың улы – Уриил, Уриилдың улы – Ғуззияһ, Ғуззияһтың улы – Шаул.[†]

25Әлҡананың улдары: Ғамасай менән Ахимоҫ. 26Ахимоҫтың улы – Әлҡана; Әлҡананың улы – Софай, Софайҙың улы – Нахаҫ; 27Нахаҫтың улы – Әлиав; Әлиавтың улы – Йерохам; Йерохамдың улы – Әлҡана.

28Шемуилдың улдары: баш балаһы Йоил, икенсеһе Авияһ.

29Мерари нәҫеле: уның улы – Махли, Махлиҙың улы – Ливни; Ливниҙең улы – Шимғи; Шимғиҙең улы – Ғузза; 30Ғуззаның улы – Шимға, Шимғаның улы – Хаггияһ, Хаггияһың улы – Ғасаяһ.


Ҡорам йырсылары

31Килешеү һандығын[†] ҡорамда урынлаштырғандан һуң, Дауыт[†] батша, Раббы йортонда йырсы вазифаһын башҡарыр өсөн, түбәндәге кешеләрҙе тәғәйенләй[+]. 32Был хеҙмәтте улар ҡабул ителгән ҡағиҙәгә ярашлы мөҡәддәс[†] торлаҡ булған Осрашыу сатыры[†] янында башҡара һәм был Сөләймән Йәрүсәлимдә Раббы йортон төҙөткәнгә ҡәҙәр дауам итә[+].

33Бына был хеҙмәтте улдары менән берлектә ошо кешеләр башҡара: Ҡыһаҫ нәҫеленән – Һеман йырсы, ул – Йоилдың улы, Йоил – Шемуилдың,[+] 34Шемуил – Әлҡананың, Әлҡана – Йерохамдың, Йерохам – Әлиилдең, Әлиил – Тоахтың, 35Тоах – Суфтың, Суф – Әлҡананың, Әлҡана – Махаҫтың, Махаҫ – Ғамасайҙың, 36Ғамасай – Әлҡананың, Әлҡана – Йоилдың, Йоил – Ғазаръяһтың, Ғазаръяһ – Сефанъяһтың, 37Сефанъяһ – Тахаҫтың, Тахаҫ – Ассирҙың, Ассир – Әвьясафтың, Әвьясаф – Ҡорахтың, 38Ҡорах – Исһарҙың, Исһар – Ҡыһаҫтың, Ҡыһаҫ – Левиҙең улы, Леви Исраилдың[†] улы була.

39Һемандың уң яғында туғаны Асаф тора. Асаф – Бәрәхъяһтың улы, Бәрәхъяһ – Шимғаның,[+] 40Шимға – Михаилдың, Михаил – Бәғәсеяһтың, Бәғәсеяһ – Малкияһтың, 41Малкияһ – Әҫниҙең, Әҫни – Зерахтың, Зерах – Ғадаяһтың, 42Ғадаяһ – Эҫандың, Эҫан – Зимманың, Зимма – Шимғиҙең, 43Шимғи – Яхаҫтың, Яхаҫ – Гершондың, Гершон Левиҙең улы була.

44Һемандың һул яғында Мерари нәҫеленән булған Эҫан тора. Эҫан Ҡишиҙың улы булып, Ҡиши – Ғавдиҙең, Ғавди – Маллухтың,[+] 45Маллух – Хашавъяһтың, Хашавъяһ – Амасъяһтың, Амасъяһ – Хилҡияһтың, 46Хилҡияһ – Амсиҙың, Амси – Баниҙың, Бани – Шәмәрҙең, 47Шәмәр – Махлиҙың, Махли – Мушиҙың, Муши – Мерариҙың, Мерари Левиҙең улы була.

48Уларҙың туғандары левиҙәр[†] Изге торлаҡ булған Алла йортондағы төрлө хеҙмәттәрҙе башҡарыуға тәғәйенләнә.

49Һарун һәм уның нәҫеленә, Исраил халҡының гонаһтарын[†] паклау өсөн, ҡорбан[†] усағында тотош яндырыу ҡорбандары яндырыу, хуш еҫле үләндәр төтәтеү, Иң мөҡәддәс урындағы бөтә хеҙмәтте башҡарыу йөкмәтелгән була. Бөтә нәмәне лә улар Алла[†] ҡоло Муса бойорғанса эшләй[+].


Һарун нәҫеле

50Бына Һарундың нәҫеле: Һарундың улы – Әлғазар, Әлғазарҙың улы – Пинхас; Пинхастың улы – Авишуағ;[+] 51Авишуағтың улы – Буккий; Буккийҙың улы – Ғуззи; Ғуззиҙың улы – Зерахъяһ; 52Зерахъяһтың улы – Мерайоҫ; Мерайоҫтың улы – Амаръяһ; Амаръяһтың улы – Ахитув; 53Ахитувтың улы – Садоҡ; Садоҡтың улы – Ахимағас.


Левиҙәр йәшәгән ҡалалар


(Иҫп 35:1-8; Йуш 21:1-42)

54[•]Бына левиҙәрҙең йәшәгән урындары һәм биләмәләренең сиктәре: Ҡыһаҫ нәҫеленән булған Һарун улдарына, йәрәбәгә төшкәненсә,[+] 55эргә-тирәһендәге көтөүлектәре менән Йәһүҙә ерендәге Хеврон бирелә. 56Әммә ҡаланың баҫыуҙары менән ауылдары Йефунне улы Калевҡа тейә[+]. 57Һарун улдарына һыйыныу ҡалалары: Хеврон һәм көтөүлектәре менән Ливна, Яттир һәм Әштемоағ 58Хилен, Девир, 59Ғашан һәм көтөүлектәре менән бергә Бейт-Шәмәш бирелә. 60Бынан тыш Бинйәмин ырыуы биләмәһенән уларға көтөүлектәре менән Гевағ, Ғәләмәҫ, Ғанаҫоҫ тапшырыла. Уларҙың ырыуына барлығы ун өс ҡала бирелә.

61Ҡыһаҫ нәҫеленең ҡалғандарына Менашше ырыуының яртыһы өлөшөнән йәрәбәгә төшкән ун ҡала бирелә.

62Гершон улдарына нәҫелдәренә күрә Исасхар, Ашер һәм Нафтали ырыуҙарынан һәм Башанда йәшәгән Менашше ырыуынан ун өс ҡала бирелә.

63Мерари улдарына нәҫелдәренә күрә Рәүвән, Ғад һәм Зевулун ырыуҙарынан йәрәбә буйынса ун ике ҡала бирелә.

64Бына шулай итеп, исраилдар левиҙәргә ҡалаларын һәм шул ҡалалар янындағы көтөүлектәрҙе бирә. 65Юғарыла исемләп һанап кителгән ҡалалар левиҙәргә йәрәбә буйынса Йәһүҙә, Шимғон һәм Бинйәмин ырыуҙарының биләмәләренән бүлеп бирелә.

66Ҡыһаҫ нәҫеленән булғандарҙың ҡайһы берәүҙәренә Әфраим ырыуына ҡараған ҡалалар бирелә. 67Уларға һыйыныу ҡалаларынан Әфраим таулығындағы Шәхәм, йәнә Гәзәр, 68Йоҡмеғам, Бейт-Хорон, 69Айялон, Ғаҫ-Риммон – барыһы ла эргә-тирәһендәге көтөүлектәр менән; 70Менашше ырыуының яртыһынан – Ғанер, Билғам, шулай уҡ икеһе лә көтөүлектәре менән бирелә. Был – Ҡыһаҫтың ҡалған нәҫелдәренә.

71Гершон улдарына Менашше ырыуының яртыһына ҡараған нәҫелдәрҙән көтөүлектәре менән Башандағы Голан, Ғаштароҫ[†] бирелә. 72Исасхар ырыуынан – Ҡәдәште, Давраҫты, 73Рамоҫты, Ғанемде – һәр ҡайһыһын көтөүлектәре менән; 74Ашер ырыуынан – Машалды, Ғавдонды, 75Хуҡоҡты, Реховты һәм уларҙың көтөүлектәрен; 76Нафтали ырыуынан – Галилеялағы[†] Ҡәдәште, Хаммонды, Ҡиръяҫаимды шулай уҡ һәр ҡайһыһын көтөүлектәре менән тапшыралар.

77Ә Мерари нәҫеленә ҡараған башҡа левиҙәргә – Зевулун ырыуынан Риммонды, Таворҙы; 78Рәүвән ырыуынан Иордандың аръяғында, Йерихо ҡаршыһында, Иордандан көнсығышта сүллектә урынлашҡан Бәсәрҙе, Яһасты, 79Ҡедемоҫты, Мефағаҫты; 80Ғад ырыуынан Ғилғәдтәге[†] Рамоҫты, Маханаимды, 81Хешбонды, Яғзерҙе – һәммәһен көтөүлектәре менән ҡуша бирәләр.

#### 7


Исасхар нәҫеле

1Исасхарҙың улдары дүртәү: Толағ, Пуа, Яшув һәм Шимрон[+]. 2Толағтың улдары: Ғуззи, Рефаяһ, Йериил, Яхмай, Йивсам, Шемуил. Улар нәҫелдәрендә башлыҡ, ҡаһарман яугир була. Дауыт[†] заманында Толағтың нәҫел шәжәрәләрендә яугир булып һаналғандар егерме ике мең алты йөҙгә етә. 3Ғуззиҙың улы: Израхъяһ. Израхъяһтың улдары: Михаил, Ғовадъяһ, Йоил, Йишшияһ. Бишеһе лә нәҫел башлығы була. 4Нәҫел шәжәрәләренә күрә һуғышҡа яраҡлы яугирҙәренең һаны утыҙ алты меңгә етә, сөнки уларҙың ҡатындары күп, улдары ишле була. 5Ә Исасхарҙың барлыҡ нәҫелдәре араһында нәҫел исемлектәренә индерелгән ҡаһарман яугирҙәр һаны һикһән ете мең була[+].


Бинйәмин нәҫеле

6Бинйәминдең улдары өсәү: Белағ, Бәхәр һәм Йедиғаил[+].

7Белағтың улдары: Әсбон, Ғуззи, Ғуззиил, Йеримоҫ һәм Ғири. Былар һәммәһе лә нәҫел башлыҡтары, ҡаһарман яугирҙәр. Нәҫел исемлектәрендә уларҙан егерме ике мең утыҙ дүрт кеше теркәлгән.

8Бәхәрҙең улдары: Земира, Йоғаш, Әлиғәзәр, Әлйоғынай, Ғомри, Йәремоҫ, Авияһ, Ғанаҫоҫ һәм Ғәләмәҫ. 9Уларҙың нәҫел исемлектәрендә, нәҫел башлыҡтарынан тыш, егерме мең ике йөҙ ҡаһарман яугир теркәлгән була.

10Йедиғаилдың улы: Билһан. Билһандың улдары: Йеғуш, Бинйәмин, Эһуд, Кенағана, Зеҫан, Таршиш һәм Ахишахар. 11Йедиғаилдың был балалары һәммәһе нәҫел башлыҡтары, ҡаһарман ирҙәр була. Уларҙың яу сабырлыҡ ун ете мең ике йөҙ кешеһе була. 12Ғирҙың улдары – Шуппим менән Хуппим; Ахерҙың улы – Хушим.


Нафтали нәҫеле

13Нафталиҙың улдары: Яхсиил, Гуни, Йесәр, Шаллум, улар – Билһаның балалары[+].


Менашше нәҫеле

14Менашшеның бер улы Асриил, уны арамиҙарҙан[†] алған йәриәһе[†] табып бирә. Был йәриәһенән шулай уҡ Ғилғәдтең[†] атаһы Махир ҙа донъяға килә[+]. 15Махир Хуппим менән Шуппимдың Мағаха исемле ҡыҙ ҡәрҙәшенә өйләнә. Икенсе улының исеме – Селофхад. Селофхадтан тик ҡыҙҙар тыуа[+]. 16Махирҙың ҡатыны Мағаха, ир бала табып, уға Переш тип исем ҡуша, ә уның ҡустыһын Шереш тип атай. Шерештың улдары – Улам менән Рәҡәм, 17Уламдың Бедан исемле улы була. Менашше улы Махирҙан донъяға килгән Ғилғәдтең улдары бына шулар. 18Махирҙың ҡыҙ ҡәрҙәше Һаммоләхәҫ Ишһодты, Авиғәзәрҙе, Махланы табып бирә. 19Шемидағтың улдары: Ахйан, Шәхәм, Лиҡхи һәм Аниғам[+].


Әфраим нәҫеле

20Әфраимдың улы: Шуҫелах. Шуҫелахтың улы – Бәрәд, Бәрәдтең улы – Тахаҫ, Тахаҫтың улы – Әлғада, Әлғаданың улы – Тахаҫ,[+] 21Тахаҫтың улы – Завад, Завадтың улдары – Шуҫелах, Ғезәр һәм Әлғад. Ғезәр менән Әлғад был ерҙә йәшәгән Ғаҫ кешеләренең көтөүҙәрен урларға тип килгәндәрендә, тегеләр уларҙы үлтерә. 22Аталары Әфраим бик оҙаҡ йәш түгә, туғандары килеп уны йыуатып йөрөй. 23Бер аҙҙан Әфраим ҡатыны менән йоҡлай, ҡатыны, ауырға ҡалып, ир бала табып бирә. Өйөндә бәхетһеҙлек булғанға күрә, Әфраим улына исемде Бериға[*] тип ҡуша.

24Уның Шәара исемле ҡыҙы ла була. Шәара Түбәнге һәм Үрге Бейт-Хорон, Уззен-Шәара ҡалаларын төҙөтә[+].

25Әфраимдың Рәфәх тигән улы була. Рәфәхтең – Рәшәф, Рәшәфтең – Телах, Телахтың – Тахан, 26Тахандың – Лағдан, Лағдандың – Ғаммиһуд, Ғаммиһудтың – Әлишамағ,[+] 27Әлишамағтың Нун тигән улы була, Нундан Йушағ тыуа[+].

28Улар биләгән ерҙәр һәм йәшәгән төбәктәр: Бейт-Ил менән уның эргәһендәге ауылдар, көнсығышта Нағаран, көнбайышта Гәзәр менән уның тирәһендәге ауылдар; Шәхәм менән уның эргәһендәге ауылдар, эргә-тирәһендәге ауылдар менән бергә Ғаййаға тиклемге ерҙәр.

29Менашше ырыуы Бейт-Шеан, Тағанах, Мегиддо, Дор ҡалалары һәм улар тирәһендәге ауылдарҙа төйәкләнгән була. Был ҡалаларҙа Исраил[†] улы Йософтоң нәҫеле көн итә[+].


Ашер нәҫеле

30Ашерҙың улдары: Имна, Ишуа, Ишуи һәм Бериға. Уның Сәрах тигән ҡыҙы ла була[+]. 31Бериғаның улдары: Хәвәр, Малкиил. Малкиил Бирзаиҫтың атаһы була. 32Хәвәрҙең Яфлет, Шомер, Хоҫам тигән улдары, Шуға исемле ҡыҙы донъяға килә. 33Яфлеттың улдары: Пасах, Бимһал һәм Ғашуаҫ. Былар – Яфлеттың улдары. 34Шәмәрҙең улдары: Ахи, Роһага, Хубба һәм Арам.

35Уның туғаны Һәләмдең улдары: Софах, Имна, Шелеш һәм Ғамал. 36Софахтың улдары: Суах, Харнәфәр, Шуғал, Бери, Имра, 37Бәсәр, Һод, Шамма, Шилша, Иҫран һәм Беера. 38Йәҫәрҙең улдары: Йефунне, Писпа һәм Ара. 39Ғулланың улдары: Арах, Ханниил, Рисъя.

40Былар барыһы ла – Ашер нәҫелдәре, улар үҙ нәҫелдәренең башлыҡтары, һайланма кешеләр, ҡаһармандар, төп етәкселәр. Уларҙың нәҫел исемлектәрендә һуғышҡа яраҡлы егерме алты мең кеше иҫәпләнә.

#### 8


Бинйәминдең шәжәрәһе


(1 Йыл 9:34-44)

1Бинйәминдең баш балаһы – Белағ, икенсеһе – Ашбел, өсөнсөһө – Ахрах, 2дүртенсеһе – Ноха, бишенсеһе Рафа исемле була[+]. 3Белағтың улдары: Аддар, Гера, Авиһуд, 4Авишуағ, Нағаман, Ахоах, 5Гера, Шефуфан һәм Хурам.

6-7Эхудтың улдары, Гевағта йәшәгән һәм Манахаҫҡа һөрөлгән нәҫелдәрҙең башлыҡтары: Нағаман, Ахияһ һәм уларҙы күсергән Гера. Гера – Ғузза менән Ахихудтың атаһы.

8-9Шахараим Моав[†] ерендә йәшәгәндә ҡатындары Хушим менән Бағараны айырып ебәрә. Бынан һуң уның Ходеш исемле ҡатыны Йовавты, Сивъяны, Мешаны, Малкамды, 10Йеғусты, Сахъяһты, Мирманы табып бирә. Уның был улдары нәҫел башлыҡтары булып китә.

11Шахараимдың Хушим тапҡан Авитув менән Әлпәғәл исемле улдары ла була. 12Әлпәғәлдең улдары: Ғевәр, Мишғам, Шемед – ул Оно менән Лод ҡалаларын һәм уның тирәһендәге ауылдарҙы төҙөй,[+] 13шулай уҡ Бериға һәм Шемағ. Был икәүһе Айялонда йәшәгән нәҫелдәрҙең башлығы була. Улар Ғаҫ халҡын ҡыуып ебәрә.

14Ахйо, Шашаҡ, Йәремоҫ, 15Зевадъяһ, Ғарад, Ғедәр, 16Михаил, Йишпа һәм Йоха – Бериғаның улдары.

17Зевадъяһ, Мешуллам, Хизҡи, Хәвәр, 18Йишмерай, Йизлиа, Йовав – Әлпәғәлдең улдары. 19Яҡим, Зихри, Завди, 20Әлиғынай, Силлеҫай, Әлиил, 21Ғадаяһ, Бераяһ һәм Шимраҫ – Шимғиҙең улдары. 22Йишпан, Ғевәр, Әлиил, 23Ғавдон, Зихри, Ханан, 24Хананъяһ, Ғелам, Ғантоҫияһ, 25Йифдеяһ һәм Пенуил – Шашаҡ улдары. 26Шамшерай, Шехаръяһ, Ғаҫалъяһ, 27Яғарешъяһ, Элияһ, Зихри – Йерохам улдары.

28Шәжәрәләренән күренгәнсә, улар һәммәһе нәҫел башлыҡтары була. Йәрүсәлимдә[†] йәшәйҙәр.


Шаул батшаның нәҫеле


(1 Йыл 9:35-44)

29[•]Ғивғондың атаһы Йеғиил Ғивғонда йәшәй һәм ҡатынының исеме Мағаха була. 30Йеғиилдың баш балаһы – Ғавдон, башҡалары Сур, Ҡиш, Бәғел,[†] Надав, 31Гедор, Ахйо, Зәхәр 32һәм Миҡлоҫ. Миҡлоҫ – Шимеаның атаһы. Улар ағай-энеһе менән бергә ҡәрҙәштәре эргәһендә Йәрүсәлимдә йәшәй. 33Нерҙың улы – Ҡиш, Ҡиштың улы – Шаул,[†] Шаулдың улдары – Йонаҫан, Малкишуағ, Авинадав һәм Әшбәғел[+]. 34Йонаҫандың улы – Мерив-Бәғел[*], Мерив-Бәғелдең улы – Миха[+]. 35Миханың улдары: Пиҫон, Мәләх, Тареағ һәм Ахаз.

36Ахаздың Йеһоғадда исемле улы тыуа. Йеһоғадданың – Ғәләмәҫ, Ғазмауыҫ, Зимри, Зимриҙең Моса тигән улдары донъяға килә.

37Моса – Бинғаның атаһы. Бинға – Рафаның, Рафа – Әлғасаның, Әлғаса – Аселдең атаһы. 38Аселдең Ғазриҡам, Бохру, Исмәғил, Шеғаръяһ, Ғовадъяһ, Ханан исемле алты улы була. Былар бөтәһе лә – Аселдең улдары. 39Уның ҡустыһы Ғешәктең баш балаһы – Улам, икенсеһе – Йеғуш, өсөнсөһө Әлифәләт исемле. 40Улам улдары ҡаһарман яугирҙәр, мәргән уҡсылар була, уларҙың улдары һәм ейәндәре бик ишле булып, барлығы йөҙ илле йәнгә етә. Улар барыһы ла – бинйәминдәр.

#### 9

1[•]Шулай итеп, бөтә Исраил[†] халҡы нәҫел исемлектәренә теркәлә, улар Исраил батшалары китабына индерелгән.


Һөргөндән Йәрүсәлимгә ҡайтыусылар


(Нөх 11:3-19)

Йәһүҙә[†] халҡы Аллаға тоғро булмаған өсөн Бабилға[†] һөрөлгән була[+]. 2Беренсе булып үҙ биләмәләренә, ҡалаларына ябай исраилдар, шулай уҡ ҡаһиндар,[†] левиҙәр[†] һәм ҡорам[†] хеҙмәтселәре әйләнеп ҡайта[+]. 3Йәрүсәлимгә[†] урынлашҡан ҡайһы бер йәһүҙи, бинйәмин, әфраим һәм менашшелар – түбәндәгеләр.

4Йәһүҙә улы Пәрәс тоҡомонан: Бани улы Имри, Имри улы Ғомри, Ғомри улы Ғаммиһуд, Ғаммиһуд улы Ғуҫай;[+] 5Шела нәҫеленән: баш балаһы Ғасаяһ менән уның улдары; 6Зерах улдарынан Йеғуил һәм уның ағай-энеһе – барлығы алты йөҙ туҡһан кеше.

7Бинйәмин нәҫеленән: Һассенуаның улы Һодауъяһ, Һодауъяһтың улы Мешуллам, Мешулламдың улы Саллу; 8шулай уҡ Йерохам улы Йивнеяһ, Ғуззиҙың улы, Михриҙең ейәне Эла, Шефатъяһтың улы Мешуллам. Мешуллам Реғуилдың ейәне, Йивнияһтың бүләре. 9Уларҙың туған-тыумасаһы нәҫел шәжәрәләренә күрә туғыҙ йөҙ илле алты кеше. Был кешеләр барыһы ла үҙ ғаиләләренең башлығы була.

10Ә ҡаһиндарҙан: Йедағъяһ, Йеһоярив, Яхин, 11Алла йортонда мөдирлек иткән Ғазаръяһ Хилҡияһ улы, Хилҡияһ – Мешулламдың, Мешуллам – Садоҡтың, Садоҡ – Мерайоҫтың, Мерайоҫ Ахитувтың улы була. 12Шулай уҡ Ғадаяһ, ул – Йерохамдың улы, Йерохам – Пашхурҙың улы, Пашхур – Малкияһтың улы; Мағсай Ғәдиил улы, Ғәдиил – Йәхзәрәнең улы, Йәхзәрә – Мешулламдың улы, Мешуллам – Мешиллемиҫтең улы, Мешиллемиҫ – Иммерҙең улы. 13Йәнә уларҙың ағай-энеһе, нәҫел башлыҡтары – бер мең ете йөҙ алтмыш кеше – Алла йортонда хеҙмәт итер өсөн лайыҡлы кешеләр була.

14Ә левиҙәрҙән: Шемағъяһ Хашшув улы, Хашшув – Ғазриҡамдың улы, Ғазриҡам – Хашавъяһтың улы – Мерари нәҫеленән. 15Баҡбаҡҡар, Хәрәш, Галал, Миха улы Маттанъяһ, Миха – Зихриҙың, Зихри – Асафтың улы; 16Ғовадъяһ Шемағъяһ улы, Шемағъяһ – Галалдың, Галал – Йедуҫундың улы; Нетофа ауылдарында йәшәгән Бәрәхъяһ Аса улы, Аса – Әлҡананың улы.

17Ҡапҡа[†] һаҡсылары: Шаллум, Ғаҡҡув, Талмон, Ахиман һәм уларҙың ағай-энеһе. Шаллум уларҙың башлығы була[+]. 18Был ҡапҡа һаҡсыларының нәҫелдәре Батша ҡапҡаһы төбөндә әле лә һаҡта тора. Уларҙың ата-бабалары левиҙәр тупламында[†] һаҡсылар булған.

19Ҡореҙың улы, Әвьясафтың ейәне, Ҡорахтың бүләһе булған Шаллум һәм уның ағай-энеһе, ҡорахтар, үҙҙәренең вазифаһы буйынса Осрашыу сатыры[†] тупһаһын һаҡлай. Әүәл уларҙың ата-бабалары Раббы[†] тупламына инә торған урынды һаҡлап торған булған. 20Әүәл Пинхас Әлғазар улы улар өҫтөнән башлыҡ була һәм Раббы уны ҡурсалап йөрөтә[+]. 21Мешәләмьяһ улы Зәкәрьяһ Осрашыу сатырына ингән ерҙе ҡарауыллай[+]. 22Ҡапҡа һағына бөтәһе ике йөҙ ун ике кеше һайлап алынған була. Улар ауыл-ауыл булып нәҫел исемлектәренә ингән. Уларҙы был яуаплы хеҙмәткә Дауыт[†] менән Шемуил әүлиә тәғәйенләгән[+]. 23Был кешеләр ҙә, уларҙың нәҫелдәре лә Раббы йорто ҡапҡаларын – Изге сатырҙың ишеген һаҡлай.

24Ҡапҡа һаҡсылары дүрт яҡтан тора: көнсығышта, көнбайышта, төньяҡта, көньяҡта. 25Уларҙың үҙҙәренең ауылдарындағы туғандары тәғәйен ваҡытта етешәр көнгә улар янына хеҙмәткә килеп йөрөй[+]. 26Левиҙәрҙән дүрт баш һаҡсы бик яуаплы вазифа башҡара, Раббы йорто бүлмәләрен һәм хазиналарын һаҡлай. 27Алла йортон ҡарауыллау һәм иртәнсәк уның ишектәрен асыу уларға йөкмәтелгән булғанлыҡтан, улар төндө Алла йорто янында үткәрә[+]. 28Берәүҙәре Алла йортонда ғибәҙәт ҡылыу өсөн кәрәкле һауыт-һаба өсөн яуаплы була, улар һауыттарҙы һанап бирә һәм һанап ҡабул итә. 29Икенселәренә йыһаздар, изге[†] торлаҡтағы башҡа кәрәк-яраҡ, иң яҡшы он, шарап һәм зәйтүн майы,[†] ладан[†] һәм хуш еҫле матдәләр өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелә. 30Әммә хуш еҫле матдәләрҙән ыҫмала-майҙар әҙерләү менән ҡаһиндар нәҫеленә ҡарағандар шөғөлләнә[+].

31Левиҙәрҙең береһе – Ҡорах нәҫеленән булған Шаллумдың баш балаһы Маттиҫъяһҡа таба икмәге бешереү йөкмәтелә. 32Уларҙың ҡайһы бер ағай-энеһенә шәмбе һайын ҡуйыла торған изге икмәкте хәстәрләү йөкмәтелә[+].

33Йырсы хеҙмәтендәге левиҙәрҙең нәҫел башлыҡтары ҡорамдағы бүлмәләрҙә йәшәй һәм, көнө-төнө үҙҙәренең төп вазифаларын башҡарғанға күрә, уларға башҡа төрлө эштәр ҡушылмай[+].

34Былар нәҫел шәжәрәләренә күрә левиҙәрҙең нәҫел башлыҡтары була һәм Йәрүсәлимдә йәшәй.


Шаул батшаның шәжәрәһе


(1 Йыл 8:29-38)

35[•]Ғивғондың атаһы Йеғиил Ғивғонда йәшәй һәм ҡатынының исеме Мағаха була. 36Йеғиилдың баш балаһы – Ғавдон, башҡалары – Сур, Ҡиш, Бәғел,[†] Нер, Надав, 37Гедор, Ахйо, Зәкәрьяһ һәм Миҡлоҫ. 38Миҡлоҫ – Шимеамдың атаһы. Улар ағай-энеһе менән бергә ҡәрҙәштәре эргәһендә Йәрүсәлимдә йәшәй. 39Нерҙың улы – Ҡиш, Ҡиштың улы – Шаул,[†] Шаулдың улдары – Йонаҫан, Малкишуағ, Авинадав һәм Әшбәғел[+].

40Йонаҫандың улы – Мерив-Бәғел, Мерив-Бәғелдең улы – Миха. 41Миханың улдары: Пиҫон, Мәләх, Тахреағ һәм Ахаз. 42Ахаздың Яғра исемле улы тыуа. Яғраның – Ғәләмәҫ, Ғазмауыҫ, Зимри, Зимриҙең Моса тигән улдары донъяға килә. 43Моса – Бинғаның атаһы. Бинға – Рефаяһтың, Рефаяһ – Әлғасаның, Әлғаса – Аселдең атаһы.

44Аселдең Ғазриҡам, Бохру, Исмәғил, Шеғаръяһ, Ғовадъяһ, Ханан исемле алты улы була. Былар – Аселдең улдары.

#### 10


Шаул менән улдарының үлеме


(1 Бат 31:1-13)

1[•]Пелештиҙәр[†] менән исраилдар[†] араһында һуғыш барған саҡта, бер мәл Исраил яугирҙәре пелештиҙәрҙән ҡаса башлай һәм күбеһе Гилбоағ тауында һәләк булып йығыла[+]. 2Пелештиҙәр, Шаул[†] менән улдарын ҡыуып етеп, Шаулдың улдары Йонаҫанды, Авинадавты, Малкишуағты үлтерәләр[+]. 3Шаулдың үҙе менән аяуһыҙ алыш ҡыҙа һәм уҡсы яугирҙәр уны ҡаты яралай.

4Шаул ҡорал йөрөтөүсеһенә:

– Ҡылысыңды сығар ҙа мине сәнсеп үлтер, – ти. – Юҡһа, анау сөннәтһеҙҙәр[†] килеп мәсхәрә итер.

Әммә ҡорал йөрөтөүсеһе, бик ныҡ ҡурҡҡанлыҡтан, баш тарта. Шунда Шаул ҡылысын ала ла үҙе уның өҫтөнә йығыла[+]. 5Шаулдың һәләк булғанын күреп, ҡорал йөрөтөүсе лә ҡылысҡа йығыла һәм үлә. 6Шулай итеп, Шаул, өс улы, бөтә нәҫеле бергә һәләк була. 7Үҙән буйында йәшәгән исраилдар, үҙ ғәскәрҙәренең ҡасҡанын, Шаулдың һәм уландарының үлгәнен күреп, ҡалаларын ташлап ҡаса. Ә пелештиҙәр уларға килеп урынлаша.

8Иртәгәһенә, һәләк булғандарҙы таларға килгән пелештиҙәр, Гилбоағ тауында Шаул менән уның улдарының мәйетен табып ала. 9Шаулды сисендереп, ҡоралдарын һалдырып, башын ҡырҡып алалар, шунан, был турала боттары алдында һәм халыҡҡа хәбәр итер өсөн, бөтә Пелешеҫ еренә сапҡындар ебәрәләр[+]. 10Шаулдың ҡоралдарын үҙҙәренең илаһтары торған ғибәҙәтханаға[†] ҡуялар, ә башын Дагон ҡорамының[†] диуарына ҡаҙаҡлайҙар[+].

11Ғилғәд[†] Явешы халҡы пелештиҙәрҙең Шаул менән ни ҡылғанын ишеткәс,[+] 12ҡаланың ғәйрәтле ирҙәре аяҡҡа баҫа һәм Шаул менән уның улдарының кәүҙәләрен Явешҡа алып ҡайта. Шунан уларҙың һөйәктәрен Явештағы имән ағасы аҫтына ерләйҙәр һәм ете көн ураҙа тоталар[+].

13-14Раббыға тоғролоғон боҙғаны, Раббы[†] әйткәнде тыңламағаны, Раббыға ялбарыр урынға әруахтарҙың рухын саҡырыусыға мөрәжәғәт иткәне өсөн, Шаулдың ғүмере бына шулай ҡыйыла. Раббы уны юҡ итә һәм батшалыҡты Ишай улы Дауытҡа[†] тапшыра[+].

#### 11


Исраил батшаһы Дауыт


(2 Бат 5:1-3, 6-10)

1[•]Бөтә исраилдар,[†] Хевронға Дауыт[†] янына йыйылып, уға былай ти:

– Беҙ һинең менән бер йән, бер тән. 2Элек, батшабыҙ Шаул[†] булған саҡта уҡ, Исраилды һин һуғышҡа алып инә, алып сыға торғайның. Аллаң Раббы[†] һиңә: «Халҡым Исраилға көтөүсе булырһың, Исраилға һин идара итерһең», – тине[+].

3Исраилдың бөтә аҡһаҡалдары[†] Хевронға батша янына килә. Хевронда Раббы хозурында Дауыт улар менән килешеү[†] төҙөй. Аҡһаҡалдар, Раббының Шемуил аша еткерелгән һүҙе буйынса, Дауытты Исраилға батша итеп мәсехләй[+].

4Бына бер ваҡыт Дауыт барлыҡ исраилдар менән Йәрүсәлимгә,[†] йәғни Йевусҡа китә. Ә ул төбәктә йевусиҙәр йәшәгән була[+]. 5Йевусиҙәр Дауытҡа:

– Инә алмаясаҡһың һин бында, – тиҙәр.

Әммә Дауыт Сион нығытмаһын баҫып ала, хәҙер был – Дауыт ҡалаһы.[†]

6Дауыт былай ти:

– Кем дә кем йевусиҙәргә беренсе булып һөжүм итә, шул ғәскәр башлығы була.

Иң алдан һөжүмгә Серуяһ улы Йоав күтәрелә һәм башлыҡ булып ҡала[+].

7Дауыт нығытмаға инеп урынлаша, шуға күрә уны Дауыт ҡалаһы тип атайҙар. 8Дауыт, Миллонан башлап ҡәлғә тирәләй төҙөлгән диуарға тиклем, бөтә ҡаланы төҙөкләндереп сыға. Ҡаланың ҡалған өлөшөн Йоав аяҡҡа баҫтыра[+]. 9Дауыттың ҡеүәте арта бара, абруйы күтәрелә, сөнки Күк ғәскәрҙәре Аллаһы Раббы уның менән була[+].


Дауыттың ҡаһарман яугирҙәре


(2 Бат 23:8-17)

10[•]Раббы һүҙе буйынса Дауытты бөтә исраилдар менән бергә Исраилға батша итеп ҡуйҙырыуға бөтә тырышлығын һалған кешеләр түбәндәгеләр була. 11Бына Дауыттың ҡаһарман яугирҙәренең исемлеге: өс баһадирҙан торған төркөмдөң башлығы Яшовғам, Хахмониҙың улы. Ул, үҙенең һөңгөһөн өс йөҙ кешегә ҡаршы күтәреп, бөтәһен бер юлы ҡырып һала.

12Унан һуң Әлғазар, Ахоах нәҫеленән Додоның улы – Дауыттың өс батыр яугиренең береһе. 13Пелештиҙәр[†] һуғышыр өсөн Пас-Даммимға йыйылғанда, ул Дауыт менән бергә була. Бындағы арпа баҫыуында исраилдар пелештиҙәрҙән ҡаса башлағас, 14был яугирҙәр баҫыу уртаһына тороп ала ла ошо ерҙе һаҡлап ҡала һәм пелештиҙәрҙе тар-мар итә – Раббы исраилдарҙы оло еңеүгә өлгәштерә.

15Пелештиҙәр Рефалар[†] үҙәнендә туплам[†] ҡороп урынлашҡас, утыҙ башлыҡ араһынан ошо өс ҡаһарман Дауытҡа Ғадуллам мәмерйәһе янындағы ҡая эргәһенә килә[+]. 16Дауыт – нығытма эсендә, ә пелештиҙәрҙең һаҡсы ғәскәре Бейт-Ләхәмдә була.

17Шунда Дауыт бик ныҡ сарсап:

– Берәйһе миңә Бейт-Ләхәм ҡапҡаһы[†] янындағы ҡоҙоҡтан[†] һыу алып килһә ине! – ти.

18Шунан һуң ошо өсәү, пелештиҙәр тупламы аша һуғышып үтеп, Бейт-Ләхәм ҡапҡаһы янындағы ҡоҙоҡтан Дауытҡа һыу алып килә. Әммә Дауыт ул һыуҙы эсергә теләмәй, Раббы ризалығына тип ергә түгә[+].

19Шунан ул былай ти:

– Аллам һаҡлаһын был һыуҙы эсеүҙән! Ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып йөрөгән кешеләрҙең ҡаны бит был!

Эсмәй Дауыт һыуҙы. Бына ниндәй ҡаһарманлыҡтар күрһәтә ул өс батыр!


Утыҙ ҡаһарман


(2 Бат 23:18-39)

20Йоавтың туғаны Авишай утыҙ ҡаһармандың башлығы була. Бер ваҡыт ул, һөңгөһөн күтәреп, өс йөҙ кешене үлтерә лә теге өс батыр кеүек дан ҡаҙана[+]. 21Ул утыҙ батыр араһында иң арҙаҡлыһы була, уларҙың башлығы була, әммә өс юғары хәрби түрә иҫәбенә инмәй.

22Ҡавсеилдан Йеһоядағ улы Бенаяһ хәтәр эштәр башҡарған ғәййәр батыр була. Ул арыҫлан йөрәкле ике Моав[†] егетенең йәнен ҡыя. Ҡарлы көндә һыу йыя торған соҡорға төшөп, бер арыҫланды үлтерә[+]. 23Бенаяһ йәнә буйы биш терһәк булған бер Мысыр[†] кешеһен үлтерә. Ул мысырлының ҡулында туҡыу ыҫтанының арҡыры таяғы һымаҡ оҙон һөңгө була, ә Бенаяһ уға ҡаршы таяҡ менән бара. Мысыр кешеһенең ҡулынан һөңгөһөн тартып алып, үҙ ҡоралы менән уның йәнен ҡыя[+]. 24Бына ниндәй батырлыҡтар күрһәтә Йеһоядағ улы Бенаяһ. Ул теге өс батыр кеүек маҡтаулы була. 25Утыҙ ҡаһарман араһында айырылып торһа ла, теге өсәү иҫәбенә инмәй.

Дауыт Бенаяһты йәнһаҡсыларының башлығы итеп тәғәйенләй.

26Ә батыр яугирҙәр иҫәбенә түбәндәгеләр инә: Йоавтың туғаны Ғасаһил; Бейт-Ләхәмдән Додоның улы Әлханан;[+] 27Һарорҙан Шаммоҫ; Пелондан Хәләс; 28Теҡоғанан Ғиҡҡыштың улы Ғира; Ғанаҫоҫтан Авиғәзәр; 29Хушанан Сиббехай, Ахоахтан Ғилай; 30Нетофанан Маһрай; Нетофанан Бағананың улы Хелед; 31Бинйәмин ырыуының Гивға ҡалаһынан Ривай улы Иҫай; Пирғаҫондан Бенаяһ; 32Гағаш үҙәненән Хурай; Ғарванан Авиил; 33Бахуримдан Ғазмауыҫ; Шағалбондан Әлъяхба; 34Гизондан Һашемдың улдары; Һарарҙан Шагеның улы Йонаҫан; 35Һарарҙан Сахарҙың улы Ахиам; Ур улы Әлифал; 36Мехеранан Хефәр; Пелондан Ахияһ; 37Кармәлдән Хесро; Әзбай улы Нағарай; 38Наҫандың туғаны Йоил; Һагри улы Мивхар; 39Ғаммондан Селек; Беероҫтан Нахрай, ул Серуяһ улы Йоавтың ҡорал йөрөтөүсеһе; 40Йетерҙән Ғира менән Гарев; 41хитти Урияһ; Ахлай улы Завад;[+] 42Рәүвән ырыуынан Шиза улы Ғадина, рәүвәндәрҙең нәҫел башлығы, уның менән утыҙ кеше була; 43Мағаханың улы Ханан; Миҫандан Йошафат; 44Ғаштароҫтан[†] Ғуззия; Ғароғерҙан Хоҫамдың улдары Шамағ менән Йеғиил; 45Шимри улы Йедиғаил һәм уның туғаны Тистан Йоха; 46Махауанан[†] Әлиил, Әлнағамдың улдары Йеривай менән Йошавъяһ һәм Моав кешеһе Иҫма; 47Соваяһтан Әлиил, Ғовед һәм Яғасиил.

#### 12


Сиҡлағта Дауытҡа ҡушылған батырҙар

1Ҡиш улы Шаулдан[†] Сиҡлағҡа килеп йәшенгән Дауытҡа[†] ҡушылып, яу барышында уға ҙур ярҙамы тейгән батырҙар ошонда һанала[+]. 2Уҡ-һаҙаҡ менән ҡоралланған, уң ҡул менән дә, һул ҡул менән дә таш ырғыта һәм йәйәнән уҡ ата торған был бинйәминдәр Шаулдың ағай-энеһе була[+]. 3Гивғанан Шемаға улдары башлыҡ Ахиғәзер һәм Йоаш; Ғазмауыҫ улдары Йезиил менән Пәләт; Ғанаҫоҫтан Бераха менән Йеһу; 4Ғивғондан Йишмағъяһ, утыҙ батырҙың береһе һәм уларҙың башлығы; Гедеранан Йермеяһ, Яхазиил, Йоханан һәм Йозавад; 5Әлғузай, Йеримоҫ, Беғалъяһ, Шемаръяһ, харуфлы Шефатъяһ; 6ҡорахтар Әлҡана, Йишшияһ, Ғазарил, Йөғәзәр һәм Яшовғам; 7Гедорҙан Йерохамдың улдары Йоғола менән Зевадъяһ.

8Дауыт сүлдәге нығытмаһында торғанда, ҡалҡан һәм һөңгө менән эш итеүҙә оҫта булған тәжрибәле ғад ҡаһармандары уның яғына сыға; уларҙың йөҙө арыҫландыҡы кеүек, ә үҙҙәре тауҙағы ғәзәлдәй етеҙ була[+]. 9Ғезәр – баш, икенсеһе – Ғовадъяһ, өсөнсөһө – Әлиав, 10дүртенсеһе – Мишманна, бишенсеһе – Йермеяһ, 11алтынсыһы – Ғаттай, етенсеһе – Әлиил, 12һигеҙенсеһе – Йоханан, туғыҙынсыһы – Әлзавад, 13унынсыһы – Йермеяһ, ун беренсеһе – Махбаннай. 14Был ғадтар ғәскәр башлыҡтары була: кәм тигәндә – йөҙ башы, иң юғарыһы – мең башы. 15Беренсе айҙа, ярҙарынан ташып киткән Иорданды кисеп сығып, үҙәндәрҙә йәшәгәндәрҙе көнсығышҡа һәм көнбайышҡа ҡыуып ебәргәндәр нәҡ улар була ла инде[+].

16Дауыт янына нығытмаға бинйәминдәр менән йәһүҙиҙәрҙән дә киләләр. 17Уларҙың ҡаршыһына сығып, Дауыт былай ти:

– Әгәр һеҙ изге[†] ниәт менән, миңә ярҙам итергә тип килһәгеҙ, йөрәгем һеҙҙең менән булыр; ә инде ҡулым яуызлыҡтан пак[†] булған мине дошмандарыма тотоп бирергә тигән мәкер менән килһәгеҙ, ата-бабаларыбыҙ Аллаһы күрһен дә Үҙе хөкөм ҡылһын.

18Шул саҡ утыҙҙың башлығы Ғамасайҙы рух сорнап ала һәм ул былай ти:

– Эй Дауыт, беҙ һинекеләр!
Эй Ишай улы, беҙ һинең менән!
Именлек һиңә, именлек!
Һиңә ярҙам итеүселәр ҙә имен булһын!
Һиңә ярҙам итеүсе Аллаң Үҙе бит!

Шул саҡ Дауыт уларҙы ҡабул итә лә ғәскәр башлығы итеп ҡуя.

19Дауыт пелештиҙәр[†] менән Шаулға ҡаршы һуғышҡа барған саҡта, Дауытҡа Менашше ырыуынан да эйәреүселәр була. Тик Дауыт һәм уның кешеләре пелештиҙәр яғында һуғышмай, сөнки пелешти башлыҡтары үҙ-ара: «Был хакимы Шаул яғына сығып ҡуйыр ҙа башыбыҙға бәлә өҫтәр», – тип кәңәшләшеп, уны айырып ебәргән була[+].

20Дауыт Сиҡлағҡа кире ҡайтҡанда менашшеларҙың уның яғына сыҡҡандары: Ғаднах, Йозавад, Йедиғаил, Михаил, Йозавад, Әлиһу, Силлеҫай – менашшеларҙың мең башлыҡтары. 21Дошман баҫҡынсыларына ҡаршы торғанда Дауытҡа улар ҙур ярҙам күрһәтә, сөнки ҡаһарман яугирҙәр була. Улар Дауыт ғәскәрендә башлыҡтар булып китә.

22Шулай итеп, Дауытҡа ярҙамға көн-төн кеше ағыла, шунлыҡтан уның ғәскәре Алла[†] ғәскәре кеүек осһоҙ-ҡырыйһыҙға әүерелә.


Дауыттың Хеврондағы ғәскәре

23Раббы[†] һүҙе буйынса Шаул батшалығын уға тапшыртыр өсөн Дауыт янына Хевронға килгән ҡораллы яугирҙәрҙең һаны:[+]

24Йәһүҙә[†] ырыуынан – ҡалҡан менән һөңгө йөрөткән яуға әҙер алты мең һигеҙ йөҙ кеше; 25Шимғон ырыуынан – ете мең бер йөҙ ҡаһарман яугир; 26Леви ырыуынан – дүрт мең алты йөҙ кеше; 27йәнә Һарун[†] нәҫеле башлығы Йеһоядағ менән өс мең ете йөҙ кеше; 28ҡаһарман егет Садоҡ һәм уның нәҫеленән егерме ике башлыҡ;[+] 29Шаул нәҫеле булған бинйәминдәрҙән өс мең кеше, тик әлегә уларҙың күбеһе Шаул яҡлыраҡ булып тора; 30Әфраим ырыуынан егерме мең һигеҙ йөҙ ҡаһарман яугир, үҙ нәҫелдәренең абруйлы кешеләре; 31Менашше ырыуының яртыһынан ун һигеҙ мең кеше, улар Дауытты батшалыҡҡа ултыртырға тип исемләп билдәләнгән була; 32Исасхар ырыуынан Исраилға[†] ҡасан һәм нимә эшләргә кәрәклеген белгән аҡыллы кешеләр, башлыҡтарының һаны ике йөҙ булып, бөтә ағай-энеләре лә уларға эйәрә; 33зевулундарҙан яуға әҙер булған, төрлө һуғыш ҡоралы менән ҡоралланған илле мең кеше килә, сафтағылар барыһы ла бер төптән була; 34нафталиҙарҙан мең башлыҡ менән уларға эйәргән ҡалҡанлы-һөңгөлө утыҙ ете мең кеше килә; 35дандарҙан – яуға әҙер егерме һигеҙ мең алты йөҙ кеше; 36ашерҙарҙан – алышҡа әҙер ҡырҡ мең яугир; 37Иордан аръяғынан, Рәүвән, Ғад һәм Менашше ырыуының яртыһынан һәр төрлө яу ҡоралы тотҡан йөҙ егерме мең кеше килә.

38Бөтә был яугирҙәр, ихлас йөрәктән Дауытты бөтә Исраилға батша итеп ҡуйырға тип, Хевронға саф-саф булып теҙелеп килә. Башҡа исраилдар ҙа Дауытты батша итеү ниәтендә берҙәмлек[†] күрһәтә. 39Улар Дауыт янында өс көн була, ашап-эсеп һыйлана, сөнки туғандары улар өсөн барыһын да әҙерләп торған була. 40Шулай уҡ уларҙың яҡындары ла, хатта Исасхар, Зевулун һәм Нафтали ырыуҙары ла, ишәктәргә, дөйәләргә, ҡасырҙарға, үгеҙҙәргә тейәп, ризыҡ килтерә: он, киптерелгән инжир, кипкән йөҙөм, шарап, зәйтүн майы;[†] эре һәм ваҡ малды ла күп итеп алып киләләр, сөнки барлыҡ Исраил оло шатлыҡ кисерә.

#### 13


Килешеү һандығының ҡайтарылыуы


(2 Бат 6:1-11)

1[•]Дауыт[†] мең баштары, йөҙ баштары һәм барлыҡ башлыҡтар менән кәңәшләшә лә 2йыйылған исраилдарҙың[†] бөтәһенә былай тип өндәшә:

– Теләһәгеҙ, Аллабыҙ Раббы[†] ихтыяр ҡылһа, бөтә Исраил еренә барлыҡ туғандарыбыҙҙы, шулай уҡ ҡаһиндарҙы,[†] левиҙәрҙе[†] ошонда йыйылырға саҡырып, уларҙың ҡалаларына һәм ауылдарына хәбәр ебәрәйек. 3Шунан Аллабыҙ һандығын үҙебеҙгә күсереп алайыҡ, Шаул[†] заманында беҙ уға иғтибар бирмәнек бит.

4Бар йыйын: «Әйҙә шулай булһын», – тип хуплай, сөнки был ғәмәл бар халыҡҡа дөрөҫ булып тойола.

5Шулай итеп, Дауыт, Алла[†] һандығын Ҡыръяҫ-Еғаримдан күсереп алып ҡайтыр өсөн, Мысыр[†] Шихорынан Лево-Хамаҫҡаса бөтә ерҙән бар исраилдарҙы йыя. 6Дауыт менән барлыҡ исраилдар, кирубтар[†] араһында тәхет ҡорған Раббы Алланың исемен йөрөткән һандыҡты алып ҡайтыу өсөн, Йәһүҙәләге[†] Бағала ҡалаһына – Ҡыръяҫ-Еғаримға – юллана[+].

7Алла һандығын өр-яңы еңел арбаға ҡуйып, Авинадав йортонан алып китәләр. Арбаны Ғузза менән Ахйо алып бара. 8Ә Дауыт менән бөтә Исраил халҡы Алла алдында бар күңелен һалып йырлай-йырлай, арфа һәм лира сиртеп, дөңгөр ҡағып, еҙ тәрилкәләр һуғып, борғола уйнап, бейей-бейей күңел аса. 9Кидон тигән кешенең ырҙыны янынан үтеп барғанда, үгеҙҙәр һөрлөгөп китә лә, Ғузза, ҡулын һуҙып, һандыҡты тотоп ҡала[+]. 10Шул саҡ Раббының Ғуззаға асыуы ҡабара һәм, һандыҡҡа ҡағылырға ҡулын һуҙған өсөн, уның ғүмерен өҙә. Ғузза шунда Алла ҡаршыһында йән бирә.

11Раббының Ғуззаны һәләк итеүе Дауытты ҡайғыға һала. Ошо төбәккә ул «Пәрәс-Ғузза»[*] тип исем ҡуша. Был урын әле лә шулай тип йөрөтөлә. 12Шул көндө Дауыт Алланан бик ныҡ ҡурҡа һәм: «Нисек Алланың һандығын үҙемә алып инәйем?» – ти. 13Дауыт һандыҡты тура үҙенә, Дауыт ҡалаһына,[†] алып ҡайтмай, барған юлынан боролоп, уны Ғаҫ кешеһе Ғовед-Эдомдың[†] йортона ҡуя. 14Алла һандығы өс ай буйы Ғовед-Эдом йортонда тора һәм Раббы Ғовед-Эдомға, уның ғаиләһенә, бөтә мал-мөлкәтенә Үҙенең бәрәкәтен күндерә[+].

#### 14


Дауыттың ғаиләһе


(2 Бат 5:11-16; 1 Йыл 3:5-8)

1[•]Тир батшаһы Хирам Дауытҡа[†] илселәре[†] менән батша йортон һалыу өсөн кедр ағастары, ташсылар һәм балта оҫталары ебәрә[+]. 2Дауыт Раббының уны Исраил[†] батшаһы итеп раҫлағанын һәм халҡы Исраил хаҡына уның батшалығын күтәргәнен аңлай. 3Йәрүсәлимдә[†] Дауыт йәнә ҡатындар ала. Уның тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. 4Бына уның Йәрүсәлимдә тыуған балаларының исемдәре: Шаммуағ, Шовав, Наҫан, Сөләймән,[†][+] 5Ивхар, Әлишуағ, Әлпәләт, 6Ногаһ, Нәфәг, Яфияғ, 7Әлишамағ, Беғәльядағ һәм Әлифәләт.


Пелештиҙәрҙең еңелеүе


(2 Бат 5:17-25)

8[•]Дауыттың бар Исраилға батша итеп мәсехләнгәнен ишеткәс, бөтә пелештиҙәр[†] уны эҙләргә керешә. Был хаҡта белеп ҡалғас, Дауыт үҙе уларға ҡаршы китә. 9Пелештиҙәр килеп, Рефалар[†] үҙәнен таларға тотона[+]. 10Дауыт Алланан:

– Пелештиҙәргә ҡаршы сығайыммы? Һин уларҙы минең ҡулыма тапшыраһыңмы? – тип һорай.

Раббы[†] Дауытҡа:

– Бар, ҡаршы сыҡ! Мин уларҙы һинең ҡулыңа тапшырам, – тип яуап ҡайтара.

11Исраилдар Бәғел-Перасимға[†] юллана, Дауыт шунда пелештиҙәрҙе тар-мар итә һәм былай ти:

– Һыу ташҡыны ҡаршылыҡтарҙы емереп үткән һымаҡ, Алла[†] минең ҡулым менән дошмандарымды туҙҙырып ташланы.

Шуға күрә был урынды Бәғел-Перасим[*] тип атайҙар[+]. 12Ул ерҙә пелештиҙәр илаһтарының һындарын ташлап ҡаса. Дауыттың әмере буйынса ул боттар утта яндырыла.

13Күпмелер ваҡыттан һуң пелештиҙәр йәнә үҙәнде талай башлай. 14Дауыт тағын Аллаға һорау менән мөрәжәғәт итә, һәм Ул былай тип яуап ҡайтара:

– Уларҙың артынан барма, арт яҡтан урап, тут ағастары яғынан бар. 15Тут ағастары башында атлағанға оҡшаған тауыш ишетһәң, һөжүмгә күс. Пелешти ғәскәрен ҡыйратыр өсөн Алла Үҙе һинең алдыңдан бара тигән һүҙ булыр был[+].

16Дауыт Алла нисек бойорһа, шулай эшләй һәм пелештиҙәр ғәскәрен Ғивғондан алып Гәзәргә тиклем юл буйы ҡырып баралар.

17Дауыттың даны бөтә ерҙәргә тарала, һәм Раббы ҡөҙрәте менән бар халыҡтар унан ҡурҡып тора[+].

#### 15


Килешеү һандығы – Йәрүсәлимдә


(2 Бат 6:12-19)

1Дауыт[†] үҙе өсөн Дауыт ҡалаһында[†] йорттар төҙөй, Алла[†] һандығы өсөн урын әҙерләй – сатыр ҡора. 2Шунан Дауыт былай ти:

– Алла һандығын левиҙәрҙән[†] башҡа бер кем дә йөрөтөргә тейеш түгел, сөнки уларҙы Алла һандығын йөрөтһөндәр һәм Үҙенә мәңге хеҙмәт итһендәр тип Раббы[†] һайлаған.

3Раббы һандығын уны ҡуйырға тип әҙерләнгән ергә килтерер өсөн Дауыт барлыҡ исраилдарҙы[†] Йәрүсәлимгә[†] йыя. 4Дауыт Һарун[†] улдары менән левиҙәрҙе саҡыра. Бына улар:[+]

5Ҡыһаҫ улдарының башлыҡтары Уриил менән уның туғандары – йөҙ егерме кеше;

6Мерари улдарының башлыҡтары Ғасаяһ менән уның туғандары – ике йөҙ егерме кеше;

7Гершон улдарының башлыҡтары Йоил менән уның туғандары – йөҙ утыҙ кеше;

8Әлисафан улдарының башлыҡтары Шемағъяһ менән уның туғандары – ике йөҙ кеше,

9Хеврон улдарынан Әлиил башлыҡ менән уның туғандары – һикһән кеше;

10Ғуззиил улдарының башлыҡтары Ғамминадав менән уның туғандары – йөҙ ҙә ун ике кеше.

11Садоҡ менән Әвйәҫәр ҡаһиндарҙы,[†] левиҙәрҙән Уриилды, Ғасаяһты, Йоилды, Шемағъяһты, Әлиилде һәм Ғамминадавты саҡырып алып,[+] 12Дауыт уларға былай ти:

– Һеҙ, Леви ырыуының нәҫел башлыҡтары, үҙегеҙ ҙә, туғандарығыҙ ҙа пакланығыҙ һәм Исраил Аллаһы Раббының Килешеү һандығын[†] мин әҙерләгән ергә килтерегеҙ; 13сөнки теге юлы һеҙ быны эшләмәгән өсөн, беҙ Унан нисек булырға тейешен һорамаған өсөн Аллабыҙ Раббы беҙгә ҡаты асыуланды[+].

14Исраил Аллаһы Раббының һандығын күтәреп килтерер өсөн ҡаһиндар менән левиҙәр үҙҙәрен паклай. 15Левиҙәр, Раббы һүҙе буйынса Муса[†] ҡушып ҡалдырғанса, Алла һандығын һайғауҙар менән яурындарына һалып, юлға сыға[+]. 16Дауыт левиҙәрҙең башлыҡтарына туғандары араһынан йырсылар билдәләп, уларға лира, арфа, һуҡма тәрилкә кеүек уйын ҡоралдары тоттороп, шатлыҡ йырҙары йырлап барырға ҡуша[+]. 17Левиҙәр Йоил улы Һеманды һәм уның туғандарынан Бәрәхъяһ улы Асафты, ә ҡәрҙәш Мерари нәҫеленән Ҡушаяһ улы Эҫанды билдәләй[+].

18Шулай уҡ башҡа ҡәрҙәштәрен – Зәкәрьяһты, Бенде, Яғазиилды, Шемирамоҫты, Йехиилды, Ғунниҙы, Әлиавты, Бенаяһты, Мағасеяһты, Маттиҫъяһты, Әлифлеһуҙы, Миҡнияһты һәм ҡапҡа[†] һаҡсылары Ғовед-Эдом[†] менән Йеғиилды уларға ярҙамға ҡуя. 19Йырсылар Һеман, Асаф һәм Эҫан еҙ тәрилкәләр һуға;[+] 20Зәкәрьяһ, Ғазиил, Шемирамоҫ, Йехиил, Ғунни, Әлиав, Мағасеяһ һәм Бенаяһ юғары тауышлы арфаларҙа һәм лирала уйнай. 21Маттиҫъяһ, Әлифлеһу, Миҡнияһ, Ғовед-Эдом, Йеғиил һәм Ғазазъяһ һигеҙ ҡыллы уйын ҡоралдарында уйнай башлай. 22Левиҙәрҙең йыр буйынса башлығы Кенанъяһ, йырға оҫта булғанлыҡтан, йыр өсөн яуаплы була. 23Бәрәхъяһ менән Әлҡана Алла һандығы янында һаҡсы була. 24Шеванъяһ, Йошафат, Неҫанил, Ғамасай, Зәкәрьяһ, Бенаяһ һәм Әлиғәзәр ҡаһиндар Алла һандығы алдынан борғолар ҡысҡыртып бара. Ғовед-Эдом менән Йехияһ та һандыҡ янында һаҡсы була[+].

25[•]Бына шулай, һөйөнөс менән, Дауыт һәм Исраил аҡһаҡалдары,[†] мең баштары Раббының Килешеү һандығын Ғовед-Эдом йортонан күсереп алып ҡайта. 26Раббының Килешеү һандығын күтәреп барған левиҙәргә Алла Үҙе ярҙам иткәнгә күрә, улар ете үгеҙ башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһе ҡорбан[†] итә[+].

27Дауыт та, һандыҡты күтәреп барған левиҙәр, йырсылар ҙа, йырсыларҙың башлығы Кенанъяһ та йоҡа етендән тегелгән кейемдәрҙә була. Дауыт өҫтөнә етен эфод[†] кейгән була. 28Бына шулай бөтә Исраил халҡы шау-гөр килеп, тәкә мөгөҙө, борғолар, һуҡма тәрилкәләр тауышы аҫтында, лира һәм арфалар уйнатып, Раббының Килешеү һандығын алып ҡайта. 29Раббының Килешеү һандығын Дауыт ҡалаһына алып ингән саҡта, Шаулдың[†] ҡыҙы Михәл тәҙрәнән ҡарап торған була. Дауыт батшаның ырғый-һикерә күңел асҡанын күреп, унда Дауытҡа ҡарата ытырғаныс тойғоһо уяна[+].

#### 16


Алланы данлау

1Алла[†] һандығын алып килеп, Дауыт[†] ҡорҙорған сатыр уртаһына ҡуялар. Аллаға тотош яндырыу ҡорбандары[†] һәм татыулыҡ ҡорбандары килтерәләр[+]. 2Тотош яндырыу ҡорбаны менән татыулыҡ ҡорбаны килтереү тамамланғас, Дауыт халыҡты Раббы[†] исеме менән фатихалай 3һәм бар исраилдарға[†] – ир-аттарға ла, ҡатын-ҡыҙҙарға ла, берәр икмәк, берәр киҫәк ит һәм йөҙөм көлсәһе өләшеп сыға. 4Исраил Аллаһы Раббыға доға ҡылһындар, Уға шөкөр итһендәр һәм данлаһындар тип, Дауыт левиҙәрҙән[†] Раббы һандығы янында хеҙмәт башҡарыусыларҙы ҡуя:[+] 5Асафты баш итә, уға ярҙамға Зәкәрьяһты, Йеғиилды, Шемирамоҫты, Йехиилды, Маттиҫъяһты, Әлиавты һәм Бенаяһты, Ғовед-Эдомды[†] һәм Йеғиилды – лирала һәм арфала уйнарға, Асафты еҙ тәрилкә һуғырға тәғәйенләй[+]. 6Ҡаһиндар[†] Бенаяһ менән Яхазиил Алланың Килешеү һандығы[†] янында көн һайын борғо ҡысҡыртырға тейеш була.


Дауыттың шөкөрана йыры


(Зәб 104:1-15; 95:1-13; 105:1, 47-48)

7[•]Был көн Дауыт тәү тапҡыр Асаф менән туғандарынан Раббыны данлаған изге[†] йырын йырлата:

8Раббыға шөкөр итегеҙ, исеме менән саҡырығыҙ,
Ғәмәлдәрен халыҡтар араһында иғлан итегеҙ![+]
9Уға йырлағыҙ, көй сығарығыҙ,
Бөтә мөғжизәләрен бәйән итегеҙ![+]
10Уның мөҡәддәс исеме менән маҡтанығыҙ,
Раббыны эҙләгәндәрҙең күңелдәре шат булһын!
11Раббыға, Уның ҡеүәтенә өмөт бағлағыҙ,
Бер туҡтауһыҙ Уға ынтылығыҙ![+]
12-13Эй ҡоло Исраилдың тоҡомо,
Ул һайлап алған Яҡуп улдары,
Ул ҡылған мөғжизәләрҙе,
Ул биргән билдәләрҙе,
Теленән төшкән хөкөм һүҙҙәрен онотмағыҙ![+]
14Ул – беҙҙең Аллабыҙ Раббы,
Уның хөкөмө – бөтә ер йөҙөндә;[+]
15-16Уның килешеүен,[†]
Меңдәрсә быуынға биргән һүҙен,
Ибраһим[†] менән төҙөшкән килешеүен,
Исхаҡҡа Ул биргән антты мәңге онотмағыҙ[+][+].
17Уны Яҡупҡа ҡағиҙә итеп ҡуйҙы,
Уның Исраил менән килешеүе – мәңгелек!
18Әйтте: «Һиңә Ҡәнғән[†] ерен бирәм,
Ул өлөшөгөҙгә төшкән биләмә булыр»[+].
19Ул заманда һанығыҙ аҙ, бик аҙ ине,
Был илдә һеҙ бары килмешәк булдығыҙ[+].
20Ҡыҙырҙылар бер ҡәүем араһынан икенсеһенә,
Бер батшалыҡтан башҡа халыҡҡа.
21Уларҙы Раббы һис бер йәбергә бирмәне,
Улар хаҡында батшаларҙы киҫәтеп торҙо:[+]
22«Минең мәсихтәремә[†] һеҙ ҡағылмағыҙ,
Пәйғәмбәрҙәремә[†] яманлыҡ ҡылмағыҙ»[+].

23Йырла Раббыға, бар донъя!
Беҙҙе нисек ҡотҡарғанын көн һайын һөйләгеҙ!
24Шөһрәтен[†] ҡәүемдәргә иғлан итегеҙ,
Хикмәттәрен барса халыҡтарға еткерегеҙ[+].
25Сөнки Раббы бөйөк, сикһеҙ маҡтауға лайыҡ,
Ул барса илаһтарҙан да дәһшәтлерәк[+].
26Башҡа халыҡтарҙың илаһтары – боттар,
Раббы иһә күктәрҙе бар ҡылған[+].
27Дәрәжә һәм шөһрәт Уның хозурында,
Торлағында – ҡеүәт һәм дә шатлыҡ.
28Эй халыҡтар, Раббыға лайыҡ хөрмәтте күрһәтегеҙ,
Ғиззәтле, ҡөҙрәтле Раббыға хөрмәт күрһәтегеҙ[+].
29Раббының данлы исемен ололағыҙ,
Саҙаҡалар алып алдына килегеҙ!
Ғәжәйеп изгелек эйәһе Раббыға сәждә ҡылығыҙ!
30Эй бөтә ер йөҙө, Уның хозурында ҡалтырап тор!
Донъя ныҡ итеп ҡоролған, ул ҡаҡшамаҫ.
31Һөйөнһөн күк, тантана итһен ер!
Халыҡтарға: «Раббы – батша!» – тип иғлан ителһен[+].
32Диңгеҙ һәм ундағы йән эйәләре шаулаһын![†]
Ҡырҙар һәм ҡырҙа йәшәгәндәр ҡыуанһын![+]
33Урмандағы ағастар шатланып гөрләшһен
Раббы хозурында.
Сөнки Ул ер йөҙөн хөкөм итергә килә[+].
34Раббыға шөкөр итегеҙ, Ул игелекле,
Уның тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек[+].
35Әйтегеҙ: «Ҡотҡар беҙҙе, эй Аллам,
Беҙҙең ҡотҡарыусыбыҙ![†]
Беҙ мөҡәддәс исемеңә шөкөр итһен,
Һинең шөһрәтең менән маҡтанһын өсөн
Йыйып ал беҙҙе ҡәүемдәр араһынан, азат ит».

36Раббы, Исраил Аллаһы
Мәңге-мәңгегә мөбәрәк булһын!

Шунан барса халыҡ: «Амин!» – ти һәм Раббыны данлай[+].


Левиҙәрҙең Килешеү һандығы янына хеҙмәткә тәғәйенләнеүе

37Дауыт, Раббының Килешеү һандығы эргәһендә көндәлек хеҙмәтте башҡарһын өсөн, Асаф менән уның туғандарын,[+] 38шулай уҡ Ғовед-Эдом менән уның алтмыш һигеҙ туғанын ҡалдыра. Йедуҫун улы Ғовед-Эдом менән Хосаны ҡапҡа[†] һаҡсыһы итеп ҡуя. 39Ә Садоҡ ҡаһин менән уның нәҫелендәге ҡаһиндарҙы Ғивғондағы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан Раббының изге сатыры[†] янында хеҙмәткә ҡалдыра[+]. 40Улар һәр иртә һәм кис тотош яндырыу усағында тотош яндырыу ҡорбандары килтерергә, Исраилға Раббы биргән ҡанунда[†] нимә яҙылған булһа, шуны эшләргә тейеш була[+]. 41Шулай уҡ Һеманды, Йедуҫунды һәм исемдәрен атап тағы бер нисә кешене «Раббының тоғро мөхәббәте мәңгелек!» тип Раббыны данлар өсөн тәғәйенләй[+]. 42Һеман менән Йедуҫун, борғола, һуҡма тәрилкәлә һәм башҡа төрлө уйын ҡоралдарында уйнап, Аллаға йырларға тейеш була. Йедуҫун улдары иһә ҡапҡа һаҡлай[+]. 43[•]Бынан һуң бар халыҡ өйҙәренә таралыша. Дауыт та, үҙ ғаиләһен фатихалар өсөн, өйөнә ҡайта.

#### 17


Раббының Дауытҡа вәғәҙәһе


(2 Бат 7:1-17)

1Дауыт[†] батша үҙ һарайында урынлаша. Көндәрҙән бер көндө ул Наҫан пәйғәмбәргә[†] былай ти:

– Бына мин кедр ағасынан һалынған йортта йәшәйем, ә Раббының Килешеү һандығы[†] сатырҙа тора[+].

2– Бар әйҙә, ниәт иткәнеңде эшлә, Алла[†] һинең менән, – ти Наҫан Дауытҡа.

3Әммә шул төндө Наҫанға Алла һүҙе иңә:

4– Бар, ҡолом Дауытҡа әйт, Раббы[†] былай ти: «Мин төйәкләнер йортто һин төҙөмәҫһең. 5Исраил[†] халҡын Мысырҙан[†] алып сыҡҡан көндән башлап бөгөнгә тиклем өй эсендә йәшәмәнем, бер ерҙән икенсе ергә күсенеп йөрөгәндә урыным гел сатырҙа – Изге[†] торлаҡта булды. 6Исраил халҡы менән ҡайҙа ғына йөрөһәм дә, халҡыма көтөүсе булһын өсөн Үҙем тәғәйенләп ҡуйған Исраил хакимдарының берәйһенән: „Ниңә Миңә кедр ағасынан йорт һалып бирмәйһегеҙ?“ – тип берәй һүҙ әйткәнем булдымы?» 7Инде ҡолом Дауытҡа былай тип әйт: Күк ғәскәрҙәре Раббыһы һиңә шулай ти: «Мин һине, һарыҡ көтөп йөрөгән ереңдән алып, үҙ халҡым Исраилдың юлбашсыһы итеп ҡуйҙым[+]. 8Ҡайҙа ғына барһаң да, һәр ерҙә һинең менән булдым, Мин һинең бөтә дошмандарыңды юҡ иттем. Хәҙер һинең исемеңде ер йөҙөндә йәшәгән бөйөк кешеләр исеме менән бер рәттән мәшһүр итермен[+]. 9-10Мин халҡым Исраилға Үҙем һайлаған урынды бирермен һәм уны шунда тамыр йәйҙерермен, ул үҙ ерендә тыныс йәшәр, башҡаса шомланып тормаҫ. Элекке кеүек, үҙ халҡым Исраилға Мин ҡуйған хакимдар идара иткән саҡтағы һымаҡ, залимдар уны башҡаса ҡыҫырыҡламаҫ; Мин һине бөтә дошмандарыңдан тыныслыҡта ҡалдырырмын. Һиңә шуны хәбәр итәм: Раббы Үҙе һиңә йорт[*] ҡорасаҡ[+]. 11Ғүмерең бөтөп, ата-бабаларың хозурына күскәс, һинең нәҫелеңде, улдарыңдың береһен батша итеп ҡуйырмын, уның батшалығын нығытырмын[+]. 12Ул Миңә бағышлап йорт төҙөр, ә Мин уның тәхетен мәңгелеккә нығытырмын[+]. 13Мин – уға Атай, ә ул Миңә ул булыр. Мин һиңә тиклемге батшаны рәхмәтемдән мәхрүм иткәйнем, һинең улыңды бер ваҡытта ла тоғро мөхәббәтемдән[†] айырмам[+]. 14Мин уны йортома һәм батшалығыма мәңгелеккә ҡуйырмын, уның тәхете мәңге ныҡ булыр»[+].

15Наҫан Дауытҡа бөтә ошо һүҙҙәрҙе һәм Раббынан иңгән күренмеште[†] һөйләп бирә.


Дауыттың доғаһы


(2 Бат 7:18-29)

16[•]Дауыт Раббы хозурына барып ултыра. Доға ҡылып, былай ти:

– Эй Аллам Раббым, мин һәм минең нәҫел-нәсәбем кем һуң, Һин мине шул тиклем юғары күтәрҙең! 17Был да әле Һиңә аҙ тойолдо, Аллам. Һин ҡолоңдоң йортоноң киләсәге хаҡында ла хәбәрҙар иттең, мине бөйөк кеше итеп күрәһең, Аллам Раббым! 18Ҡолоңдо шулай ҙурлаған өсөн Дауыт Һинең алда тағы нимә әйтә ала инде? Һин бит Үҙеңдең ҡолоңдо беләһең! 19Раббым! Был бөйөк эштәрҙе Һин ҡолоң хаҡына, йөрәгең ҡушҡанға эшләнең һәм күрһәттең. 20Эй Раббым! Һиңә тиң булырлыҡ һис кем юҡтыр, Һинән башҡа һис бер илаһ юҡтыр! Беҙ быны үҙ ҡолаҡтарыбыҙ менән ишетеп торабыҙ[+].

21Ер йөҙөндә халҡың Исраил һымаҡ тағы ниндәй ҡәүем бар? Башҡа ҡайһы халыҡҡа уны йолоп алып Үҙенең халҡы итер өсөн Алланың килгәне бар? Һин Үҙ халҡыңды Мысырҙан ҡотҡарып, исемеңде шөһрәтле[†] иттең. Бөйөк һәм хикмәтле эштәрең аша халҡың алдынан башҡа ҡәүемдәрҙе ҡыуҙың[+]. 22Һин халҡың Исраилды мәңгегә Үҙеңдеке иттең, Һин, Раббым, уның Аллаһы булдың.

23Хәҙер инде, эй Раббым, Үҙеңдең ҡолоң һәм уның йорто тураһында әйткәнеңде мәңгелеккә нығыт, нимә әйткән булһаң, шуны бойомға ашыр. 24Һинең исемең мәңге йәшәһен, мәңге шөһрәтле булһын. «Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил халҡының Аллаһы!» тиһендәр. Ҡолоң Дауыттың йорто Һинең алдыңда ҡаҡшамаҫлыҡ булып торһон. 25Эй Аллам, Һин Үҙеңдең ҡолоңа йорт төҙөрмөн тип әйткәйнең. Шуға күрә мин ҡолоң бөтә йөрәгем менән Һиңә ошо доғамды юлларға баҙнат иттем. 26Эй Раббым, Һин – Аллаһың! Үҙеңдең ҡолоңа ана шундай игелек вәғәҙә иттең! 27Инде хозурыңда мәңге торһон өсөн ҡолоңдоң йортона фатихаңды биреүҙе[†] хуш күрҙең. Һин, йә Раббым, уға фатиха бирҙең һәм ул мәңге фатихалы буласаҡ.

#### 18


Дауыттың төрлө ҡәүемдәрҙе еңеүе


(2 Бат 8:1-18; 20:23-26)

1[•]Күпмелер ваҡыт үткәс, Дауыт,[†] пелештиҙәрҙе[†] ҡыйратып, уларҙы үҙенә буйһондора һәм Ғаҫ менән уның тирәһендәге ауылдарҙы тартып ала. 2Ул шулай уҡ Моав[†] халҡын да тар-мар итә. Моавтар Дауытҡа буйһона һәм уға яһаҡ түләй башлай.

3Сова батшаһы Һададғәзәр Евфрат йылғаһы буйында үҙ хакимлығын нығытырға тип килә ятҡанда Дауыт Хамаҫта уны ла ҡыйрата[+]. 4Дауыт уның мең яу арбаһын,[†] ете мең һыбайлыһын һәм егерме мең йәйәүле яугирен әсиргә ала. Йөҙ яу арбаһына егерлек аттарҙы ҡалдырып, башҡаларының аяҡ һеңерҙәрен ҡырҡтыра[+]. 5Дамаскта йәшәгән арами[†] халҡы Сова батшаһы Һададғәзәргә ярҙамға килгәс, Дауыт уларҙың егерме ике мең кешеһен үлтерә.

6Дауыт Дамаск арамиҙарының ерендә һаҡсы ғәскәрҙәр ҡуя; арамиҙар, уға буйһоноп, яһаҡ түләй. Дауыт ҡайҙа ғына яу сапһа ла, Раббы[†] уны еңеүгә ирештерә. 7Дауыт Һададғәзәр ярандарының алтын ҡалҡандарын Йәрүсәлимгә[†] алып ҡайта[+]. 8Һададғәзәрҙең Тивхаҫ һәм Кун тигән ҡалаларында Дауыт ҡулына бик күп баҡыр төшөрә. Аҙаҡ шул баҡырҙан Сөләймән[†] Алла йорто[†] өсөн диңгеҙ тип аталған ҙур баҡыр һауыт һәм бағаналар, баҡыр һауыт-һаба эшләтә[+].

9Хамаҫ батшаһы Тоғу, Дауыттың Сова батшаһы Һададғәзәр ғәскәрен тар-мар иткәнен ишеткәс, 10улы Һадорамды Дауыт батшаға сәләм күндерергә һәм Һададғәзәрҙе һуғышып еңгәне өсөн ҡотларға ебәрә, сөнки Һададғәзәр оҙаҡ ваҡыттан бирле Тоғуға ҡаршы һуғышҡан була. Һадорам алтын, көмөш, баҡыр әйберҙәр алып килә. 11Дауыт батша уларҙы бөтә ҡәүемдәр – эдом,[†] моав, ғаммон, пелешти һәм ғәмәлектәрҙән алған алтын-көмөш менән бергә Раббыға бағышлай[+].

12Серуяһ улы Авишай Тоҙло үҙәндә эдомдарҙың ун һигеҙ меңлек ғәскәрен ҡыйрата. 13Шунан ул Эдомдың бөтә ерендә һаҡсы ғәскәрҙәр ҡуя, уның бөтә халҡы Дауытҡа буйһона. Дауыт ҡайҙа ғына яу сапһа ла, Раббы уны еңеү ҡаҙандыра[+].

14[•]Дауыт бөтә Исраил[†] өҫтөнән хакимлыҡ ҡыла, үҙ халҡына ғәҙеллек һәм дөрөҫлөк менән идара итә. 15Серуяһ улы Йоав – ғәскәр башлығы, Ахилуд улы Йеһошафат – йылъяҙмасы,[+] 16Ахитув улы Садоҡ менән Әвйәҫәр улы Авимәләх – ҡаһиндар,[†] Шауша – кәтип,[+] 17Йеһоядағ улы Бенаяһ – керетиҙәр менән пелеҫиҙәр өҫтөнән башлыҡ, ә Дауыт улдары батшаның иң мөһим ярҙамсылары була[+].

#### 19


Дауыттың ғаммондарҙы һәм арамиҙарҙы еңеүе


(2 Бат 10:1-19)

1[•]Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Ғаммон батшаһы Нахаш мәрхүм булып, уның урынына улы тәхеткә ултыра[+]. 2Дауыт:[†] «Нахаштың миңә игелеге күп тейгәйне, мин дә улы Ханунға яҡшылыҡ эшләйем әле», – тип уйлай.

Дауыт, атаһының вафаты айҡанлы ҡайғыһын уртаҡлашыр өсөн, Ханунға илселәрен[†] ебәрә. Дауыттың хеҙмәтселәре уны йыуатыр өсөн Ғаммон еренә барғас, 3Ғаммон түрәләре Ханунға:

– Әллә Дауыт был кешеләрен атайыңды ихтирам иткәнгә һине йыуатыу өсөн ебәргән тип уйлайһыңмы? Юҡ, Дауыт хеҙмәтселәрен илде ҡарап, барыһын да күреп, һуңынан килеп емереү өсөн ебәргән, – тиҙәр.

4Ханун, Дауыттың хеҙмәтселәрен тотоп алып, уларҙың һаҡалдарын ҡырып, кейемдәрен янбаштарына тиклем киҫеп, ҡайтарып ебәрә.

5Илселәр ҡайтырға сыҡҡас, был хәбәр Дауытҡа килеп етә. Ул илселәрен ҡаршы алырға кешеләр ебәрә, сөнки тегеләр бик ныҡ мыҫҡыл ителгән була. Батша уларға: «Һаҡалдарығыҙ үҫкәнсе, Йерихола ҡалып тороғоҙ, шунан ҡайтырһығыҙ», – тигән бойороғон еткерергә ҡуша.

6Ханун менән ғаммондар, Дауыттың асыуына дусар булғандарын аңлағас, Арам-Наһараимға,[†] Арам-Мағахаға һәм Соваға, яу арбалары һәм һыбайлылар яллау ниәтенән, мең талант[*] көмөш ебәрә[+]. 7Улар утыҙ ике мең яу арбаһы[†] һәм тотош ғәскәре менән Мағаха батшаһын яллай. Мағаха батшаһы, Медева алдына килеп, туплам[†] ҡора. Ғаммондар ҙа, ҡалаларынан йыйылып сығып, һуғышҡа әҙерләнә[+].

8Был хаҡта ишеткәс, Дауыт иң ҡаһарман ғәскәре менән Йоавты уларға ҡаршы ебәрә. 9Ғаммондар ҡала ҡапҡаһынан[†] сығалар ҙа алышҡа әҙерләнеп сафҡа теҙеләләр. Килгән батшалар яланда айырым тора. 10Йоав, дошман ғәскәрҙәренең алдан да, арттан да торғанын күреп, исраилдарҙың[†] иң яҡшы яугирҙәрен һайлап ала ла уларҙы арамиҙарға ҡаршы ҡуя. 11Ғәскәрҙең ҡалғанын ҡустыһы Авишайға тапшыра һәм улар ғаммондарға ҡаршы баҫа[+].

12– Әгәр арамиҙар мине еңә башлаһа, һин миңә ярҙамға килерһең, ә ғаммондар һине ҡыҫырыҡлай башлаһа, мин ярҙамға килермен, – ти Йоав. – 13Батыр бул, халҡыбыҙ өсөн, Аллабыҙҙың ҡалалары өсөн ныҡ торайыҡ, ә Раббы[†] Үҙе нисек хуш күрә, шулай эшләр[+].

14Бына Йоав ғәскәре менән арамиҙарға һөжүм итә һәм тегеләр унан ҡаса башлай. 15Арамиҙарҙың ҡасҡанын күргән ғаммондар ҙа, Йоавтың туғаны Авишайҙан ҡасып, ҡала эсенә сигенәләр. Бынан һуң Йоав Йәрүсәлимгә[†] әйләнеп ҡайта. 16Үҙҙәренең исраилдарҙан еңелгәнен аңлағас, арамиҙар, сапҡындар ебәреп, Евфрат йылғаһы аръяғында йәшәгән арамиҙарҙы саҡыртып ала. Уларға Һададғәзәрҙең ғәскәр башлығы Шофах етәкселек итә[+].

17Был турала Дауытҡа хәбәр еткәс, ул барлыҡ исраилдарҙы йыя ла, Иорданды аша сығып, арамиҙар янына килә. Ул ғәскәрен дошман ҡаршыһына сафҡа теҙә һәм ике арала алыш башлана. 18Арамиҙар Исраил ғәскәренән ҡаса башлай. Дауыт арамиҙарҙың ете мең яу арбаһын һәм ҡырҡ мең йәйәүле һуғышсыһын юҡ итә, уларҙың ғәскәр башлығы Шофахты ла үлтерә.

19Һададғәзәр яҡлылар, үҙҙәренең исраилдарҙан еңелгәнен күргәс, Дауыт менән тыныслыҡ тураһында килешеү[†] төҙөй һәм уға буйһона. Ә арамиҙар артабан ғаммондарға ярҙам ҡулы һуҙмаҫ була.

#### 20


Рабба ҡалаһын ҡулға төшөрөү


(2 Бат 11:1; 12:26-31)

1[•]Киләһе йылдың яҙында, батшалар яуға сыға торған ваҡытта, Йоав үҙенең ғәскәре менән килеп, ғаммондарҙың ерен таларға тотона һәм Рабба ҡалаһын ҡамап ала. Дауыт[†] был саҡта Йәрүсәлимдә[†] ҡала. Йоав Раббаға һөжүм итә һәм уны емертә[+].

2Дауыт Ғаммон батшаһының башындағы тажын ала. Аҫыл таштар менән биҙәлгән был тажда бер талант алтын булып сыға. Тажды Дауыттың башына кейҙерәләр. Ул ҡалала бик күп яумал ҡулға төшөрә. 3Унда йәшәгән халыҡты, ҡыуып алып китеп, бысҡы, тимер кәйлә һәм балта менән эшләргә мәжбүр итә. Ғаммондарҙың барлыҡ ҡалаларында ла ул шулай эшләй. Шунан Дауыт үҙенең бөтә ғәскәре менән Йәрүсәлимгә әйләнеп ҡайта.


Пелештиҙәр менән һуғыш


(2 Бат 21:18-22)

4Бынан һуң Гәзәрҙә пелештиҙәр[†] менән һуғыш була. Хушанан Сиббехай рефалар[†] тоҡомонан булған Сиппайҙы үлтерә һәм пелештиҙәр буйһонорға мәжбүр була[+]. 5Шунан һуң пелештиҙәр менән тағы бер алыш була. Шунда Яғыр улы Әлханан Ғаҫ кешеһе Голиаҫтың туғаны Лахмиҙы еңә. Лахмиҙың һөңгө һабы туҡыу ыҫтаны таяғы оҙонлоҡ була[+].

6Һуңғараҡ йәнә бер һуғыш Ғаҫта була. Унда бер һонтор кәүҙәле кешенең ике ҡулы ла, аяҡтары ла алтышар бармаҡлы булып, бармаҡтары йәмғеһе егерме дүрт була. Ул да рефалар тоҡомонан. 7Шул әҙәм исраилдарҙы[†] хурларға тотонғас, уны Йонаҫан үлтерә. Йонаҫан Дауыттың ағаһы Шимғаның улы була[+]. 8Был һуғышсылар Ғаҫта йәшәгән рефалар тоҡомонан була, улар Дауыт менән уның кешеләре тарафынан үлтерелә[+].

#### 21


Дауыттың халыҡ иҫәбен алырға бойороуы


(2 Бат 24:1-9)

1[•]Исраилдарға[†] ҡарата яман уй ҡороп, шайтан Дауытты[†] Исраил халҡының иҫәбен алырға ҡоторта[+]. 2Дауыт Йоавҡа һәм халыҡтың түрәләренә:

– Барығыҙ, Беер-Шәвәғтән алып Данға тиклем йөрөп, халыҡтың иҫәбен алығыҙ, мин ҡайҙа күпме кеше барлығын беләйем, – тип бойора[+].

3Әммә Йоав батшаға:

– Раббы[†] Үҙенең халҡын әлегенән йөҙ тапҡырға арттырһын! Эй хакимым батшам, улар бөтәһе лә хакимымдың ҡолдары түгелме ни? Ниңә кәрәк был минең хакимыма? Исраилды ниңә ғәйепле итергә? – тип яуаплай[+].

4Ләкин батша һүҙе Йоавтың һүҙенән өҫтөн булып ҡала. Йоав бөтә Исраилды йөрөп сыға, шунан Йәрүсәлимгә[†] ҡайта. 5Ул Дауытҡа халыҡтың иҫәбен еткерә: Исраилда ҡулына ҡылыс тоторлоҡ бер миллион йөҙ мең ир-егет, Йәһүҙәлә[†] дүрт йөҙ етмеш мең ир-егет булғаны асыҡлана[+]. 6Йоав левиҙәр[†] менән бинйәминдәрҙе иҫәпкә алмай, сөнки батшаның был бойороғо уның күңеленә ятмаған була[+].

7[•]Алла[†] ла был эште хуш күрмәй, шунлыҡтан Ул исраилдарға ҡаза ебәрә.


Раббының Исраилды язалауы


(2 Бат 24:10-25)

8Дауыт Аллаға былай ти:

– Мин былай эшләп, ауыр гонаһ[†] ҡылдым, – тине. – Хәҙер Һиңә ялбарып, шуны һорайым: ҡолоңдоң гонаһын ярлыҡа, аҡылһыҙҙарса эш иткәнмен[+].

9Дауыттың әүлиәһе Ғадҡа Раббы һүҙе була:[+]

10– Бар ҙа Дауытҡа еткер: «Раббы былай тип әйтә: „Мин һиңә өс төрлө яза тәҡдим итәм. Шуларҙың береһен һайлап ал да, Мин һиңә шуны ебәрермен“».

11Ғад Дауытҡа килеп:

– Раббы былай ти: «Һайла – 12бөтөн Исраил ерендә өс йыл аслыҡ булһынмы, йә өс ай һине туҡтауһыҙ дошмандарың эҙәрлекләп, уларҙың ҡылысы һиңә килеп етһенме, йә өс көнгә Раббы ҡылысы ябырылып, илдә үләт таралһын һәм Раббы фәрештәһе[†] халҡыңды ҡырһынмы?» Хәҙер уйла ла әйт: Раббыға мин ниндәй яуап бирергә тейешмен? – тип белдерә.

13Дауыт Ғадҡа былай тип яуап ҡайтара:

– Бик ауыр миңә, әммә әҙәм ҡулына ҡалғансы, язаны Раббынан алыу яҡшыраҡ булыр, сөнки Уның рәхимлеге сикһеҙ[+].

14Шунан Раббы исраилдарға үләт ебәрә һәм етмеш мең кеше ҡырыла[+]. 15Алла, Йәрүсәлимде юҡ итер өсөн, Үҙенең фәрештәһен ебәрә. Әммә фәрештә ҡаланы ҡыра башлағас, Раббы кире уйлай, яза бирмәҫкә була. Халыҡты ҡырған фәрештәгә:

– Етер, ҡулыңды төшөр! – ти.

Был ваҡытта Раббы фәрештәһе йевуси халҡынан булған Орнан тигән кешенең ырҙыны янында торған була[+]. 16Дауыт, башын күтәреп ҡараһа, ер менән күк араһында Йәрүсәлим өҫтөнә ҡылысын һуҙған Раббы фәрештәһен күреп ҡала. Ҡыл кейемгә кейенгән Дауыт һәм аҡһаҡалдар[†] йөҙҙәре менән ергә ҡаплана. 17Ә Дауыт Аллаға былай ти:

– Халыҡты һанарға ҡушҡан мин түгелме ни? Мин гонаһ ҡылдым, мин енәйәт эшләнем. Ә был кешеләрҙең, Һинең һарыҡтарыңдың, ниндәй ғәйебе бар һуң? Раббым, Аллам минең, ҡулыңды миңә һәм атайым йортона төшөрһәнә. Үҙ халҡыңды һәләк итмәһәңсе.

18[•]Шунан Раббы фәрештәһе Ғад аша Дауытҡа йевуси Орнандың ырҙынына барып, Раббыға ҡорбан[†] усағы эшләргә бойора. 19Дауыт Ғадтың Раббы исеменән әйткән һүҙен үтәргә китә.

20Орнан был ваҡытта бойҙай һуғып йөрөгән була. Боролоп ҡараһа, фәрештәне күреп ҡала. Эргәһендәге дүрт улы кереп йәшенә һала. 21Дауыт Орнан янына килә. Дауыт килгәнен күргән Орнан ырҙындан сыға ла ергә тиклем бөгөлөп баш эйә. 22Дауыт Орнанға:

– Миңә ырҙыныңды тулы хаҡына һат. Халыҡтың үләттән ҡырылыуы туҡталһын өсөн, мин унда Раббыға ҡорбан усағы эшләйем, – ти[+].

23– Ал, хакимым батша нимә теләй, шуны эшләһен. Бына тотош яндырыу ҡорбаны өсөн үгеҙҙәремде, утынға – ашлыҡ һуҡҡысты, икмәк саҙаҡаһына – бойҙайҙы, барыһын да бушлай бирәм, – ти Орнан батшаға[+].

24Әммә Дауыт батша уға:

– Юҡ, мин һиңә тулы хаҡын көмөш менән түләйем, һинеке булғанды мин Раббыға ҡорбан итә лә, бушҡа алғанды тотош яндырыу ҡорбаны итә лә алмайым, – тип яуап ҡайтара.

25Дауыт Орнанға урын өсөн алты йөҙ шекел алтын бирә. 26Шул урында Дауыт Раббыға бағышлап ҡорбан усағы эшләй һәм тотош яндырыу, татыулыҡ ҡорбандары килтерә. Шунан Раббыға ялбара һәм Раббы, уны ишетеп, күктән тотош яндырыу усағына ут төшөрә[+].

27Шунан Раббы Үҙенең фәрештәһенә бойора һәм тегеһе ҡылысын кире ҡынына тыға.

28Шул саҡ Дауыт, йевуси Орнандың ырҙын табағында Раббының яуап биргәнен күреп, шунда ҡорбан килтерә.

29Муса[†] сүлдә саҡта яһаған Раббы сатыры менән тотош яндырыу ҡорбаны усағы был ваҡытта Ғивғон эргәһендәге табыныу ҡалҡыулығында[†] була[+]. 30Аллаға мөрәжәғәт итер өсөн Дауыт ул ергә бара алмай, сөнки Раббы фәрештәһенең ҡылысынан ҡурҡа.

#### 22


Дауыттың ҡорам төҙөргә әҙерләнеүе

1– Бында Раббы[†] Алланың йорто[†] менән Исраилдың[†] тотош яндырыу усағы булыр, – ти Дауыт.[†][+]

2Дауыт Исраил еренә килеп төпләнгән сит ҡәүем кешеләрен йыйырға бойора һәм улар араһынан таш ҡырҡыусыларҙы Алла йортон төҙөр өсөн юнылған таш әҙерләргә ҡуя[+]. 3Дауыт ишек-ҡапҡаларға,[†] элгес-күгәндәргә ҡаҙау ҡойор өсөн бик күп тимер, үлсәп бөткөһөҙ күләмдә баҡыр әҙерләй[+]. 4Кедр ағасы бихисап була, сөнки сидондар менән тирҙар Дауытҡа бик күп кедр ағасы ташый[+].

5– Улым Сөләймән[†] әлегә йәш һәм тәжрибәһеҙ, ә Раббыға төҙөләһе йорт бик мөһабәт, даны бөтә донъяға таралырлыҡ затлы-зиннәтле булырға тейеш, шуға күрә мин уға бөтә кәрәк-яраҡты әҙерләйем, – ти Дауыт.

Шулай итеп, Дауыт вафатына тиклем бик күп нәмә хәстәрләй[+].

6Дауыт улы[†] Сөләймәнде эргәһенә саҡырып ала ла уға Исраил Аллаһы Раббыға йорт төҙөргә васыят әйтә.

7– Улым! – ти Дауыт Сөләймәнгә. – Мин Раббы Аллам хөрмәтенә йорт һалырға ниәтләгәйнем[+]. 8Әммә миңә Раббы һүҙе булды: «Һин бик күп ҡан ҡойҙоң, ҙур һуғыштар алып барҙың. Ер йөҙөндә Минең алдымда бик күп ҡан ҡойғанға күрә, һин Минең исемем өсөн йортто төҙөргә тейеш түгелһең[+]. 9Бына һинең улың тыуыр: ул тыныслыҡ кешеһе булыр. Мин уны уратып алған бөтә дошмандарынан тыныслыҡ бирермен, шуға күрә уның исеме Сөләймән[*] булыр. Уның осоронда Исраилға тыныслыҡ һәм именлек бирермен[+]. 10Минең исемемә бағышланған йортто ул төҙөр. Ул Миңә – улым, ә Мин уға Атай булырмын, Исраил өҫтөндә уның батшалыҡ тәхетен мәңгелеккә нығытырмын», – тине[+].

11Бына хәҙер, улым, Раббы һинең менән булһын! Эштәрең уңыш ҡаҙанһын, Ул әйткәнсә, һиңә Раббың Аллаға йорт төҙөргә насип итһен. 12Һине Исраил өҫтөнән ҡуйғас, Аллаң Раббының ҡанунын[†] үтәр өсөн һиңә зиһен һәм аҡыл бирә күрһен. 13Раббының Муса[†] аша Исраилға биргән ҡағиҙә һәм ҡарар-ҡанундарын еренә еткереп үтәһәң, бар эшең уң булыр. Ныҡ бул, ҡыйыу бул, ҡурҡма, күңел төшөнкөлөгөнә бирелмә![+] 14Бына мин, ҙур тырышлыҡ һалып, Раббы йорто өсөн йөҙ мең талант алтын һәм миллион талант көмөш, иҫәпһеҙ-хисапһыҙ күләмдә баҡыр менән тимер әҙерләнем. Ағас-таш та әҙерләнем. Ә һин быларға тағы ла өҫтә. 15Һинең эшселәрең бик күп, таш ҡырҡыусылар ҙа, ташсылар ҙа, балта оҫталары ла, башҡа оҫталар ҙа етерлек. 16Алтын, көмөш, баҡыр, тимерҙең иҫәбе-һаны юҡ, башла, эшлә. Раббы һинең менән булһын.

17Дауыт барлыҡ Исраил башлыҡтарына улы Сөләймәнгә ярҙамлашырға бойора:

18– Һеҙгә һәр яҡлап именлек биргән Аллабыҙ Раббы һеҙҙең менән түгелме ни? Ул был ерҙә йәшәгән бар халыҡты минең ҡулыма тапшырҙы, был ер Раббы менән Уның халҡына буйһондо[+]. 19Шуға күрә бөтөн йөрәгегеҙ һәм бар булмышығыҙ менән Аллағыҙ Раббыға ынтылығыҙ. Раббыбыҙ Аллаға Изге[†] торлаҡ төҙөгөҙ, унан һуң Раббы исеменә бағышланған был йортҡа Раббының Килешеү һандығы[†] менән Алланың изге һауыттарын күсерерһегеҙ.

#### 23


Левиҙәрҙең вазифаһы

1Йәшәрен йәшәп, олоғайып киткән Дауыт[†] Исраил[†] батшаһы итеп улы Сөләймәнде[†] ҡуя[+]. 2Шунан Исраилдың бар башлыҡтарын, ҡаһиндарын,[†] левиҙәрҙе[†] йыя. 3Утыҙ йәше тулып уҙған барлыҡ левиҙәрҙең иҫәбен алалар. Улар йәмғеһе утыҙ һигеҙ мең кеше булып сыға[+]. 4Шуларҙың егерме дүрт меңе – Раббы[†] йортонда хеҙмәттә, алты меңе – идара итергә һәм хөкөм сығарырға, 5дүрт меңе – ҡапҡа[†] һаҡларға һәм тағы дүрт меңе, Дауыт эшләп биргән уйын ҡоралдарында уйнап, Раббыға дан йырларға тейеш[+]. 6Дауыт уларҙы Леви улдарынан Гершон, Ҡыһаҫ һәм Мерари нәҫелдәре буйынса төркөмдәргә бүлә[+].

7Гершондың ике улы – Лағдан менән Шимғи[+]. 8Лағдандың өс улы: беренсеһе Йехиил, йәнә Зеҫам менән Йоил[+]. 9Шимғиҙең өс улы: Шеломиҫ, Хазиел һәм Һаран. Улар – Лағдан тоҡомоноң нәҫел башлыҡтары. 10Шимғиҙең Яхаҫ, Зиза, Йеғуш һәм Бериға тигән тағы дүрт улы була. 11Яхаҫ – баш балаһы, Зиза – икенсеһе. Йеғуш менән Бериғаның балалары аҙ булғанлыҡтан, улар бер ғаилә булып һанала.

12Ҡыһаҫтың дүрт улы: Ғамрам, Исһар, Хеврон, Ғуззиил[+]. 13Ғамрам улдары: Һарун[†] менән Муса.[†] Һарун һәм уның тоҡомо, иң изге[†] әйберҙәрҙе изгеләндереү өсөн, мәңгелеккә айырып алына. Уға һәм уның улдарына Раббы алдында төтәтеү башҡарыу, ғүмер буйы Раббыға хеҙмәт итеү һәм Уның исеменән фатиха биреү[†] бурысы һалына[+]. 14Алла[†] бәндәһе Мусаға килгәндә, уның улдары Леви ырыуының бер өлөшө булып һанала[+]. 15Мусаның улдары: Гершом һәм Әлиғәзәр[+]. 16Гершомдың баш балаһы Шевуил исемле була[+]. 17Әлиғәзәрҙең берҙән-бер улы – Рехавъяһ. Әлиғәзәрҙең башҡа улдары булмай, Рехавъяһтың иһә улдары бик күп була[+].

18Исһарҙың улдары: баш балаһы – Шеломиҫ.

19Хеврондың улдары: беренсеһе – Йерияһ, икенсеһе – Амаръяһ, өсөнсөһө – Яхазиил, дүртенсе – Йеҡамғам[+].

20Ғуззиилдың улдары: беренсеһе – Миха һәм икенсеһе – Йишшияһ[+].

21Мерари улдары: Махли менән Муши. Махлиҙың улдары: Әлғазар һәм Ҡиш[+]. 22Әлғазар вафат була, уның улдары булмай, тик ҡыҙҙар ғына тыуа. Уның ҡыҙҙарын ике туған ағай-энеләре – Ҡиш улдары ала[+]. 23Мушиҙың өс улы: Махли, Ғедәр һәм Йәремоҫ[+].

24Исемдәре ғаиләләре буйынса нәҫел яҙмаларына теркәлеп, йәше егерменән уҙған һәм Раббы йортонда хеҙмәт иткән Леви ырыуының нәҫел башлыҡтары бына ошолар[+].

25Дауыт былай тип әйткән була: «Исраил Аллаһы Раббы, Үҙенең халҡына именлек биреп, мәңгегә Йәрүсәлимдә[†] төйәкләнде[+]. 26Шул сәбәптән левиҙәргә изге сатырҙы[†] һәм ундағы хеҙмәт өсөн кәрәк булған әйберҙәрҙе күтәреп йөрөүҙең кәрәге юҡ».

27Дауыттың һуңғы бойороғо буйынса, егерме йәше тулып уҙған левиҙәр иҫәпкә алына. 28Уларҙың вазифаһы Раббы йортондағы хеҙмәттә Һарун нәҫеленә ярҙам итеү була: ихаталарҙы һәм бүлмәләрҙе тәртиптә тотоу, изге әйберҙәрҙең таҙалығын хәстәрләү һәм Алла йортондағы[†] башҡа эштәрҙе башҡарыу,[+] 29изге икмәктәр һәм икмәк саҙаҡаһы өсөн килтерелгән бойҙай оно, сөсө икмәктәр, бешерелгән һәм майға буталған ризыҡтар өсөн яуаплы булып, уларҙың бөтәһенең күләме һәм ауырлығын күҙәтеү. 30Һәр көн иртән һәм кис улар Раббыға шөкөр ҡылырға һәм Уға дан йырларға тейеш була. 31Шәмбеләрҙә, Яңы ай байрамдарында[†] һәм Раббы тәғәйенләгән башҡа байрамдарҙа Раббыға тотош яндырыу ҡорбандары[†] килтергәндә, шулай уҡ һәр иртә һәм кис Раббыға рәхмәттәр уҡырға, дан йырларға, Раббы хозурында һәр саҡ ҡағиҙәгә ярашлы билдәле бер һанда хеҙмәт итергә тейеш була[+]. 32Шулай итеп, улар Осрашыу сатыры һәм изге урын өсөн яуаплы була, шулай уҡ ҡәрҙәштәре – Һарун нәҫелдәренә Раббы йортонда хеҙмәт иткәндә ярҙамлаша.

#### 24


Ҡаһиндарҙың вазифаһы

1Һарун[†] нәҫеле түбәндәгесә бүленә. Һарун улдары: Надав, Авиһу, Әлғазар, Иҫамар[+]. 2Надав менән Авиһу аталарынан алда донъя ҡуя, улдары булмай, шунлыҡтан ҡаһинлыҡты[†] Әлғазар менән Иҫамар алып бара[+]. 3Дауыт[†] Әлғазар нәҫеленән Садоҡ һәм Иҫамар нәҫеленән Ахимәләх ярҙамында Һарун нәҫелен вазифаларына күрә төркөмдәргә бүлә[+]. 4Әммә, Әлғазар улдары араһында нәҫел башлыҡтары Иҫамар улдары араһындағыға ҡарағанда күберәк булған өсөн, Әлғазар нәҫеле – ун алты, ә Иҫамар улдары – һигеҙ төркөмгә бүленә. 5Улар бөтәһе лә бер төрлө, йәрәбә буйынса бүленә, сөнки Әлғазар нәҫелендә лә, Иҫамар нәҫелендә лә Изге[†] торлаҡтағы башлыҡтар һәм Алла[†] тәғәйенләгән башлыҡтар була. 6Уларҙы батшаның, түрәләрҙең һәм ҡаһин Садоҡ менән Әвйәҫәр улы Ахимәләхтең, ҡаһин һәм Леви ырыуы башлыҡтарының күҙе алдында левиҙәрҙән[†] булған кәтип Неҫанил улы Шемағъяһ теркәй бара: бер ғаиләне – Әлғазар нәҫеленән, икенсеһен Иҫамар нәҫеленән алалар.

7Беренсе йәрәбә – Йеһояривҡа, икенсеһе – Йедағъяһҡа,[+] 8өсөнсөһө – Харимға, дүртенсеһе – Сеғоримға, 9бишенсеһе – Малкияһҡа, алтынсыһы – Миямингә, 10етенсеһе – Һаҡҡосҡа, һигеҙенсеһе – Авияһҡа,[+] 11туғыҙынсыһы – Йешуағҡа, унынсыһы – Шеханъяһҡа, 12ун беренсеһе – Әлйәшивкә, ун икенсеһе – Яҡимға, 13ун өсөнсөһө – Хуппаға, ун дүртенсеһе – Йәшәвавҡа, 14ун бишенсеһе – Билгаға, ун алтынсыһы – Иммергә, 15ун етенсеһе – Хезиргә, ун һигеҙенсеһе – Һапписсесҡа, 16ун туғыҙынсыһы – Пеҫахъяһҡа, егерменсеһе – Йехезҡилға, 17егерме беренсеһе – Яхинға, егерме икенсеһе – Гамулға, 18егерме өсөнсөһө – Делаяһҡа, егерме дүртенсе Мағазъяһҡа төшә. 19Исраил[†] Аллаһы Раббы[†] бойорғанса, бабалары Һарун биргән күрһәтмәләргә ярашлы, Раббы йортона хеҙмәткә килеү тәртибе ошолай була.

20Левиҙең ҡалған вариҫтары түбәндәгеләр. Ғамрам улдарынан: Шуваил; Шуваил улдарынан: Йәхдейәһ[+]. 21Рехавъяһтан: Рехавъяһ улдарынан Йишшияһ беренсе була. 22Исһарҙан: Шеломоҫ; Шеломоҫ улдарынан: Яхаҫ. 23Хеврон улдары: беренсе – Йерияһ, икенсе – Амаръяһ, өсөнсө – Яхазиил, дүртенсе – Йеҡамғам[+]. 24Ғуззиил улы: Миха; Миха улдарынан: Шамир. 25Миханың туғаны Йишшияһ; Йишшияһ улдарынан: Зәкәрьяһ. 26Мерари улдары: Махли менән Муши – улар Мерари улы Яғазияһтың улдары. 27Мерари тоҡомонан Яғазияһтың башҡа улдары: Шоһам, Заккур һәм Ғиври.[†] 28Махлиҙыҡы – Әлғазар; уның улдары булмай. 29Ҡиштан: Ҡиш улы – Йерахмеил. 30Муши тоҡомо – Махли, Ғедәр, Йеримоҫ. Былар – ғаиләләре буйынса һаналған левиҙәр. 31Һарун нәҫеленән булған ағай-энеләре кеүек Дауыт батша, Садоҡ, Ахимәләх, ҡаһин һәм Леви нәҫелдәре башлыҡтары алдында эре нәҫелдәр менән вағыраҡ нәҫелдәр типә-тиң тороп йәрәбә һалыша[+].

#### 25


Йырсылар

1Дауыт[†] ғәскәр башлыҡтары менән бергә Асаф, Һеман һәм Йедуҫун улдарын махсус хеҙмәткә айырып ала: улар, арфала һәм лирала уйнап һәм тәрилкә һуғып, пәйғәмбәрлек[†] итергә тейеш була. Был хеҙмәткә түбәндәгеләр тәғәйенләнә[+].

2Асаф улдарынан: Заккур, Йософ, Нетанъяһ һәм Асарела. Улар аталарының етәкселеге аҫтында була. Асаф батша бойороғо буйынса пәйғәмбәрлек итергә тейеш була.

3Йедуҫундан: Йедуҫундың алты улы – Гедалъяһ, Сери, Йешағъяһ, Шимғи, Хашавъяһ, Маттиҫъяһ. Аталары Йедуҫун уларҙың етәксеһе була, арфала уйнап пәйғәмбәрлек итә һәм Раббыға шөкөрана ҡылып маҡтау яуҙыра.

4Һемандан: Һемандың улдары Буккияһ, Маттанъяһ, Ғуззиил, Шевуил, Йеримоҫ, Хананъяһ, Ханани, Әлиаҫа, Гиддалти, Ромамти-Әзәр, Йошбеҡаша, Маллоҫи, Һоҫир һәм Махазиоҫ. 5Был балалар барыһы ла Алланың батша әүлиәһе Һеманға, данлы итермен, тигән вәғәҙәһе буйынса бирелгән була. Алла[†] Һеманға ун дүрт ул һәм өс ҡыҙ насип итә. 6Улар барыһы ла аталарының етәкселеге аҫтында тәрилкә һуғып, лира һәм арфаларҙа уйнап, йырлап, Раббы[†] йортонда хеҙмәт итә. Асаф, Йедуҫун, Һеман батшаға буйһона. 7Раббы алдында йырларға өйрәтелеп, был һөнәрҙең оҫталары булғандар ағай-энеләре менән бергә һәммәһе ике йөҙ һикһән һигеҙ кеше була. 8Улар, йәрәбә һалып, хеҙмәт итеү сиратын билдәләй. Йәрәбә һалғанда олоһо-кесеһе, остаздары һәм өйрәнсектәре тиң була[+].

9Беренсе йәрәбә – Асаф нәҫеленән Йософҡа, икенсеһе ағай-энеһе һәм улдары менән Гедалъяһҡа сыға. Улар ун ике кеше була. 10Өсөнсөһө улдары һәм ағай-энеһе менән Заккурға төшә, улар – ун ике. 11Дүртенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Исригә – улар ун ике. 12Бишенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Нетанъяһҡа – улар ун ике. 13Алтынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Буккияһҡа – улар ун ике. 14Етенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Йесарела – улар ун ике. 15Һигеҙенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Йешағъяһҡа – улар ун ике. 16Туғыҙынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Маттанъяһҡа – улар ун ике. 17Унынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Шимғигә – улар ун ике. 18Ун беренсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Ғазарилға – улар ун ике. 19Ун икенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Хашавъяһҡа – улар ун ике. 20Ун өсөнсөһө улдары һәм ағай-энеһе менән Шуваилға – улар ун ике. 21Ун дүртенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Маттиҫъяһҡа – улар ун ике. 22Ун бишенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Йәремоҫҡа – улар ун ике. 23Ун алтынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Хананъяһҡа – улар ун ике. 24Ун етенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Йошбеҡашаға – улар ун ике. 25Ун һигеҙенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Хананиға – улар ун ике. 26Ун туғыҙынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Маллоҫиға – улар ун ике. 27Егерменсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Әлиаҫаға – улар ун ике. 28Егерме беренсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Һоҫирға – улар ун ике. 29Егерме икенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Гиддалтиға – улар ун ике. 30Егерме өсөнсөһө улдары һәм ағай-энеһе менән Махазиоҫҡа – улар ун ике. 31Егерме дүртенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Ромамти-Әзәргә – улар ун ике.

#### 26


Ҡапҡа һаҡсылары

1Ҡапҡа[†] һаҡсылары түбәндәгесә бүленә. Ҡорахтарҙан – Асаф улы Ҡоренан тыуған Мешәләмъяһ. 2Мешәләмъяһ улдары: баш балаһы – Зәкәрьяһ, икенсеһе – Йедиғаил, өсөнсөһө – Зевадъяһ, дүртенсеһе – Яҫниил,[+] 3бишенсеһе – Ғелам, алтынсыһы – Йеһоханан, етенсеһе – Әлйеһоғынай.

4Ғовед-Эдомдың[†] улдары: баш балаһы – Шемағъяһ, икенсеһе – Йеһозавад, өсөнсөһө – Йоах, дүртенсеһе – Сахар, бишенсеһе – Неҫанил,[+] 5алтынсыһы – Ғаммиил, етенсеһе – Исасхар, һигеҙенсеһе – Пеғуллеҫай. Раббы[†] уға шулай итеп фатихаһын бирә[+]. 6Уның улы Шемағъяһтан да үҙ нәҫелендә башлыҡ булған улдар тыуа, сөнки улар ҡаһарман яугирҙәр була. 7Шемағъяһтың улдары: Ғоҫни, Рефаил, Ғовед, Әлзавад, ағай-энеләре Әлиһу менән Семахъяһ та булдыҡлы кешеләр була. 8Улар бөтәһе лә – Ғовед-Эдом нәҫеленән. Улдары, ағай-энеләре менән бергә хеҙмәттә тырыш һәм булдыҡлы кешеләр һаны Ғовед-Эдом нәҫелендә алтмыш ике була[+]. 9Мешәләмъяһтың улдары һәм ағай-энеһенән булдыҡлы кешеләр ун һигеҙ була.

10Мерари нәҫеленән Хосаның улдары: иң өлкәне[†] Шимри, ул баш бала булмаһа ла, атаһы уны баш итеп ҡуя; 11икенсеһе – Хилҡияһ, өсөнсөһө – Тевалъяһ, дүртенсеһе – Зәкәрьяһ; Хосаның барлығы ун өс улы һәм ағай-энеһе була.

12Был ҡапҡа һаҡсылары төркөмдәренең – башлыҡтары кем булыуына ҡарап – ағай-энеләре кеүек үк Раббы ҡорамындағы[†] хеҙмәттәрендә үҙҙәренең вазифалары була. 13Хеҙмәт башҡарыу өсөн олоһо-кесеһе тиң булып, һәр ҡапҡаны йәрәбә һалып бүлешәләр[+].

14Көнсығыш ҡапҡаға йәрәбә Шәләмъяһҡа сыға. Уның улы, аҡыллы кәңәштәре менән билдәле Зәкәрьяһ, йәрәбәгә Төньяҡ ҡапҡаны ҡабул итә. 15Ғовед-Эдомға – Көньяҡ ҡапҡа, ә уның улдарына келәттәрҙе һаҡлау эләгә[+]. 16Шуппим менән Хосаға Көнбайыш ҡапҡаһы һәм Шаллехеҫ ҡапҡаһы төшә, унда юл үрләп китә. Ҡарауыл төркөмдәре бер-береһенең ҡаршыһында була: 17көнсығыштан – алтышар леви, төньяҡтан – дүртәр, көньяҡтан – дүртәр, ә келәттәр эргәһенән икешәр леви көн һайын һаҡ хеҙмәтендә тора.

18Көнбайыш ихатала юл буйында дүртәр, ә ихатала иһә икешәр кеше һаҡта тора. 19Ҡорах һәм Мерари нәҫелдәренән ҡапҡа һаҡсылары бына ошолай бүленә.


Хазиналарҙы һаҡлаусылар һәм башҡа хеҙмәтселәр

20Уларҙың леви ҡәрҙәштәре иһә Алла йортондағы хазиналарҙы һәм изге[†] әйберҙәр ҡаҙнаһын ҡарауыллай. 21Гершон нәҫеленән булған Лағдандың тоҡомонан Лағдандың ғаилә башлыҡтарының береһе Йехиили[+]. 22Йехиили улдары: Зеҫам менән Йоил. Уларға Раббы йортоноң хазиналарын һаҡлау ышанып тапшырыла.

23Ғамрам, Исһар, Хеврон, Ғуззиил нәҫелдәре: 24Муса[†] улы Гершомдың тоҡомонан Шевуил хазиналар ҡаҙнаһының баш яуаплыһы була[+]. 25Уның Әлиғәзәр яғынан туғандары – Әлиғәзәрҙең улы Рехавъяһ, Рехавъяһтың – Йешағъяһ, Йешағъяһтың – Йорам, Йорамдың – Зихри, Зихриҙың Шеломиҫ тигән улы була[+]. 26Ошо Шеломиҫ һәм уның ағай-энеһе Раббыға бағышланған изге әйберҙәр һаҡлағысы өсөн яуаплы була. Был һаҡлағыста Дауыт[†] батша, ғаилә башлыҡтары, мең баштары, йөҙ баштары, ғәскәр башлыҡтары Раббыға бағышлаған бүләктәр һаҡлана[+]. 27Һуғыштарҙа яулап алынған яумалдың бер өлөшөн улар Раббы йортон тотоуға бағышлап тапшырыр була. 28Шемуил әүлиә, Ҡиш улы Шаул,[†] Нер улы Авнер, Серуяһ улы Йоав бағышлағандың барыһы, бағышлаған бүләктәрҙең һәммәһе Шеломиҫ менән уның туғандарының ҡулы аҫтында була.

29Исһар нәҫеленән Кенанъяһ һәм уның улдары Раббы йорто менән бәйләнмәгән хеҙмәткә тәғәйенләнә. Улар Исраилда[†] мөдир һәм хөкөмдар вазифаһын башҡара[+].

30Хеврон нәҫеленән: Хашавъяһ һәм уның ағай-энеһе, бер мең ете йөҙ ғәйрәтле ир, Исраилдың Иордан йылғаһының көнбайыш яғындағы биләмәләре өҫтөнән күҙәтселек итә, Раббыға хеҙмәт күрһәтеү һәм батшаның эштәре өсөн яуаплы була[+]. 31Хеврондарҙың башлығы Йерияһ була. Дауыттың батшалыҡ итеүенең ҡырҡынсы йылында хеврондарҙың нәҫел шәжәрәләре тикшерелә һәм Ғилғәд[†] Яғзерендә уларҙың ҡаһарман яугирҙәре табыла[+]. 32Йерияһтың ағай-энеһе, ике мең ете йөҙ ғәйрәтле ир, ғаилә башлыҡтары була. Уларҙы Дауыт батша Рәүвән һәм Ғад ырыуы, Менашше ырыуының яртыһы өҫтөнән Алла[†] эштәре буйынса ла, батша эштәре буйынса ла баш итеп ҡуя.

#### 27


Ғәскәр башлыҡтары

1[•]Батша хеҙмәтендә булған исраилдарҙың[†] ғаилә башлыҡтары, мең баштары һәм йөҙ баштары, мөдирҙәр исемлеге түбәндә бирелә. Егерме дүртәр мең яугирҙән торған төркөмдәр батшаға уның бөтә эштәрендә йыл әйләнәһенә берәр ай сиратлап хеҙмәт итә.

2Беренсе айҙа хеҙмәт итергә тейешле тәүге төркөмгә Завдиил улы Яшовғам етәкселек итә, уның ҡул аҫтында егерме дүрт мең кеше була. 3Пәрәс нәҫеленән булған Яшовғам беренсе айҙа бөтә ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән баш була[+].

4Икенсе айҙың төркөмөнә ахоахлы Додай етәкселек итә, уның ярҙамсыһы Миҡлоҫ була. Уның төркөмөндә егерме дүрт мең кеше була.

5Өсөнсө ай төркөмөнөң ғәскәр башлығы – Йеһоядағ ҡаһин[†] улы Бенаяһ, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше[+]. 6Был Бенаяһ утыҙ батыр араһына инә һәм уларға етәкселек итә, ә улы Ғаммизавад төркөмгә идара итә.

7Дүртенсе ай төркөмөнә Йоавтың ҡәрҙәше Ғасаһил етәкселек итә. Ғасаһилдан һуң урынына улы Зевадъяһ ҡала. Был бүлектә лә егерме дүрт мең кеше була[+].

8Бишенсе ай төркөмөнөң башлығы Израхтан Шамхуҫ була. Уның бүлегендә лә егерме дүрт мең кеше хеҙмәт итә.

9Алтынсы ай төркөмөнөң етәксеһе итеп Теҡоғанан Ғиҡҡыш улы Ғира ҡуйыла, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше була.

10Етенсе ай төркөмөнә етәксе итеп Әфраим ырыуынан Пелондан Хәләс тәғәйенләнә, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше була.

11Һигеҙенсе ай төркөмө етәксеһе Зерах нәҫеленән Хушанан Сиббехай була, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше хеҙмәт итә[+].

12Туғыҙынсы ай төркөмөнә етәксе итеп Бинйәмин ырыуынан, Ғанаҫоҫ ҡалаһынан Авиғәзәр тәғәйенләнә, уның да төркөмөндә егерме дүрт мең кеше була.

13Унынсы ай төркөмөнөң етәксеһе Зерах нәҫеленән Нетофа кешеһе Маһрай була, уның төркөмөнә лә егерме дүрт мең кеше хеҙмәт итә.

14Ун беренсе ай төркөмөнөң етәксеһе Әфраим нәҫеленән Пирғаҫон кешеһе Бенаяһ була, уның төркөмө лә егерме дүрт мең кешенән тора.

15Ун икенсе ай төркөмөнә Ғоҫниил нәҫеленән Нетофа кешеһе Хелдай етәкселек итә, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше була[+].


Исраил ырыуҙарының етәкселәре

16Исраил ырыуҙарының етәкселәре түбәндәгеләр була: Рәүвән ырыуында – Зихри улы Әлиғәзәр; Шимғон ырыуында – Мағаха улы Шефатъяһ; 17Леви ырыуында – Ҡемуил улы Хашавъяһ; ә Һарун[†] нәҫелендә – Садоҡ;[+] 18Йәһүҙә[†] ырыуында – Дауыт[†] туғандарынан Әлиһу; Исасхар ырыуында – Михаил улы Ғомри. 19Зевулун ырыуында – Ғовадъяһ улы Йишмағъяһ; Нафтали ырыуында – Ғазриил улы Йеримоҫ; 20Әфраим ырыуында – Ғазазъяһ улы Һошеяғ, Менашше ырыуының яртыһында Педаяһ улы Йоил; 21Ғилғәдтәге[†] Менашше ырыуының яртыһында – Зәкәрьяһ улы Иддо; Бинйәмин ырыуында – Авнерҙың улы Яғасиил; 22Дан[†] ырыуында – Йерохам улы Ғазарил. Исраил ырыуҙарының башлыҡтары бына ошолар була.

23Дауыт егерме йәше тулмағандарҙың иҫәбен алып тормай, сөнки Раббы[†] исраилдарҙы күктәге йондоҙҙар кеүек ишәйтергә вәғәҙә иткән була[+]. 24Серуяһ улы Йоав иҫәп ала башлай, ләкин уны тамамламай. Халыҡты һанаған өсөн исраилдарға Алланың ҡәһәре төшә, һәм был һан Дауыт батшаның йылъяҙмаларына индерелмәй[+].


Батшаның яҡындары

25Батша хазиналары өсөн – Ғәдиил улы Ғазмауыҫ, ә баҫыуҙағы, ҡалаларҙағы, ауылдарҙағы, ҡарауыл манараларындағы һаҡлағыстар өсөн Ғуззияһ улы Йонаҫан яуаплы була. 26Баҫыуҙа эшләүселәргә, ер эшкәртеүселәргә Келув улы Ғәзри яуаплы була. 27Йөҙөм баҡсалары өсөн – Раманан Шимғи, ә йөҙөмлөктәрҙәге шарап һаҡламдары өсөн Шефамдан Завди яуап тота. 28Шефелалағы зәйтүн[†] һәм ҡырағай инжир ағастары өсөн Ғәдәрҙән Бәғел-Ханан,[†] ә һаҡлауҙа булған ағас майҙары өсөн Йоғаш яуаплы була. 29Шаронда көтөлгән эре мал өсөн – Шарондан Шитрай, ә үҙәндәрҙәге мал өсөн – Ғадлай улы Шафат яуаплы була. 30Дөйәләр өсөн – Исмәғил нәҫеленән Овил, ишәктәр өсөн – Мероноҫтан Йәхдейәһ; 31ваҡ мал өсөн һағри Язиз яуаплы була. Был түрәләр Дауыт батшаның хужалығындағы мөлкәткә күҙ-ҡолаҡ була[+].

32Дауыттың атаһының Йонаҫан исемле туғаны бик аҡыллы, зиһенле кеше була, кәңәшсе һәм кәтип вазифаһын башҡара. Хахмони улы Йехиил батшаның улдарын тәрбиәләй. 33Ахиҫофел – батшаның кәңәшсеһе, ә Аркиҙан Хушай батшаның яҡын дуҫы була[+]. 34Ахиҫофелдан һуң Бенаяһ улы Йеһоядағ һәм Әвйәҫәр батша кәңәшселәре булып тора, ә Йоав батша ғәскәренең башлығы була[+].

#### 28


Дауыттың ҡорам тураһындағы күрһәтмәләре

1Дауыт[†] Йәрүсәлимгә[†] Исраилдың[†] барлыҡ түрәләрен: ырыу башлыҡтарын, батша хеҙмәтендәге хәрби бүлек етәкселәрен, мең баштарын, йөҙ баштарын, батшаның һәм уның улдарының бар мөлкәте һәм мал-тыуары өсөн яуаплы кешеләрҙе, һарай әһелдәрен, батыр яугирҙәрҙе һәм барлыҡ ғәйрәтле ирҙәрҙе йыя[+]. 2Дауыт, аяғүрә баҫып, былай ти:

– Ағай-энем, халҡым, тыңлағыҙ мине! Аллабыҙға аяҡ баҫыр урынды – Раббының Килешеү һандығын[†] урынлаштырыу өсөн йорт һалыу ниәтен күңелемдә күптән йөрөтә инем. Төҙөлөш өсөн кәрәк-яраҡты ла әҙерләгәйнем[+]. 3Әммә Алла[†] миңә былай тип әйтте: «Минең исемемә бағышланған йортто һин төҙөмәйәсәкһең, сөнки Һин һуғышсыһың һәм ҡан ҡойҙоң», – тине[+]. 4Тик шулай ҙа, Исраил Аллаһы Раббы[†] атайымдың нәҫеленән нәҡ мине Исраил өҫтөнән мәңгегә батша булыр өсөн һайланы. Бөтә ырыуҙар араһынан Ул Йәһүҙәне[†] баш ырыу итте, Йәһүҙә ырыуынан минең атайымдың нәҫелен һайланы, атайымдың йортонан мине бар Исраилға батша итеп ҡуйыуҙы хуш күрҙе[+]. 5Раббы миңә бик күп улдар бирҙе, бөтә улдарым араһынан Раббы батшалығы тәхетенә ултыртыр өсөн Исраилға батша итеп Сөләймәнде[†] һайланы[+]. 6Раббы былай тине: «Һинең улың Сөләймән Минең йортомдо һәм ихаталарымды төҙөр, сөнки уны Үҙемә ул итеп һайланым һәм Мин уға Атай булырмын[+]. 7Әгәр ул әлеге кеүек Минең бойороҡ-ҡанундарымды[†] еренә еткереп үтәһә, Мин уның батшалығын мәңгегә нығытырмын», – шулай тип әйтте Раббы. 8Ә хәҙер Раббы хозурында йыйылған барлыҡ исраилдар алдында, Аллабыҙ ҡолағына ла ишетелһен тип шуны әйтәм: был һәйбәт ерҙе биләр һәм уны үҙегеҙҙән һуң балаларығыҙға мәңгелеккә мираҫ итеп ҡалдырыр өсөн, Аллағыҙ Раббының бөтә бойороҡтарын теүәл үтәгеҙ. 9Һин, Сөләймән улым, атайыңдың Аллаһын бел һәм уға бөтөн йөрәгең һәм бар булмышың менән хеҙмәт ит, сөнки Раббы бөтә йөрәктәрҙе һынап ҡарай һәм уйҙарҙың һәр ынтылышын аңлай. Әгәр Уны эҙләһәң – табырһың, ә инде Уны ташлаһаң, Ул һинән бөтөнләй ваз кисер[+]. 10Ҡара уны, һине Раббы Изге[†] торлаҡты төҙөр өсөн һайлаған икән, ныҡ бул һәм эшкә тотон.

11Шунан Дауыт улы[†] Сөләймәнгә ҡорамдың[†] айуанының[*], биналарының, келәттәренең, өҫкө һәм эске бүлмәләрҙең, Килешеү һандығын һәм һандыҡтың гонаһтарҙан[†] паклау ҡапҡасын[†] ҡуяһы урындың һыҙмаларын бирә. 12Дауыт шулай уҡ Раббы йортоноң ихаталары һәм әйләнәләге бүлмәләр, Алла өйө хазиналары ҡаҙнаһы һәм Раббыға бағышланған әйберҙәр ҡаҙнаһы өсөн күңеленән ниәт иткән[*] бөтә нәмәләрҙе лә әйтә. 13Ҡаһиндар[†] һәм левиҙәрҙең[†] бүленешенә, Раббы йортондағы хеҙмәткә, хеҙмәт башҡарғанда кәрәк булаһы һауыттарға бәйле күрһәтмәләр бирә[+]. 14Ғибәҙәт ҡылғанда ҡулланыла торған алтын һәм көмөш әйберҙәрҙе яһау өсөн күпме алтын һәм көмөш кәрәк буласағын күрһәтеп бирә: 15майшәмдәр менән уларҙың алтын шәмдәлдәре өсөн, ниндәй маҡсатта ҡулланылырына ҡарап, күпме алтын һәм көмөш; 16изге икмәкте ҡуя торған өҫтәл өсөн күпме алтын, көмөш өҫтәлдәр өсөн күпме көмөш; 17саф алтындан яһалырға тейешле сәнскеләр, ҡан һирпеү өсөн сеүәтәләр, ҡомғандар, алтын табаҡтар өсөн күпме алтын, көмөш табаҡтар өсөн күпме көмөш; 18ҡойолған алтындан яһалырға тейешле төтәтеү ҡорбан[†] усағы өсөн күпме алтын китергә тейешлеген әйтә, шулай уҡ Раббының Килешеү һандығы өҫтөндә уны ҡаплап тораһы алтын кирубтар[†] ҡуйылған еңел арбаның һыҙмаһын да бирә[+].

19– Быларҙың барыһын да Раббы әйткәндәрҙән яҙып алдым. Ул мине бөтә был төҙөлөш эштәренә төшөндөрҙө, – ти Дауыт[+].

20Шунан һуң Дауыт улы Сөләймәнгә былай ти:

– Ныҡ бул, ғәйрәтле бул, эшкә тотон! Ҡурҡма, баҙнатһыҙланма, сөнки Раббы Алла, минең Аллам – һинең менән, һин Раббы йорто өсөн кәрәк эштәрҙе эшләп бөткәнсе, Ул һинең менән булыр, һине яңғыҙ ҡалдырмаҫ[+]. 21Раббы йортондағы һәр төрлө хеҙмәттәр ҡаһиндар һәм левиҙәргә бүлеп бирелде. Шулай уҡ һинең теләһә ниндәй эште башҡарырға әҙер торған тырыш, һәр эшкә егәрле оҫталарың бар, бөтә башлыҡтар һәм бар халыҡ һинең бойороҡтарыңды үтәргә әҙер.

#### 29


Ҡорам төҙөлөшө өсөн иғәнәләр

1Шунан Дауыт[†] батша йыйылған бар халыҡҡа былай ти:

– Раббы[†] Үҙе һайлап алған улым Сөләймән[†] әлегә йәш, тәжрибәһеҙ, ә эшләнәһе эш иҫ киткес бөйөк, сөнки был йорт – кеше өсөн түгел, ә Алла[†] Раббы өсөн[+]. 2Мин, бар көсөмдө һалып, Алла йортона[†] тейешле әйберҙәрҙе эшләр өсөн алтын, көмөш, баҡыр, тимер, ағас әҙерләнем. Оникс, тирәскә беркетмәле таштар, төҫлө таштар һәм һәр төрлө аҫыл таштар, бик күп мәрмәр әҙерләнем. 3Тағы ла Аллам йортон яратҡанға күрә, Изге[†] йортто төҙөү өсөн әҙерләгән әйберҙәргә өҫтәп, шәхси хазинамдан да алтын менән көмөш бирәм: 4өс мең талант алтын – Офир алтыны, ете мең талант саф көмөш. Был алтын-көмөш йорттоң диуарҙарын эске яҡтан көпләү,[+] 5шулай уҡ оҫталарға алтын һәм көмөш әйберҙәр яһау өсөн тотонолор. Һеҙҙең арала ла бөгөн Раббы өсөн иғәнә тапшырырға ниәтләүселәр булырмы[+]?

6Нәҫел башлыҡтары, Исраил[†] ырыуҙарының башлыҡтары, мең баштары, йөҙ баштары, батша хужалығында мөдирлек итеүселәр бүләктәр килтерә башлай. 7Алла йорто төҙөлөшөнә биш мең талант алтын һәм ун мең драхма алтын, ун мең талант көмөш, ун һигеҙ мең талант баҡыр һәм йөҙ мең талант тимер йыйыла. 8Кемдә ҡиммәтле таштар булһа, уларҙы Раббы йортоноң хазина ҡаҙнаһына бирәләр. Хазина өсөн Гершон нәҫеленән Йехиил яуаплы була[+].

9Башлыҡтарының ихлас йөрәктән Раббыға тип бүләктәр килтереүенә халыҡ бик шатлана, Дауыт батша ла бик ныҡ ҡыуана[+].


Дауыттың Аллаға маҡтау яуҙырыуы

10Дауыт бар йыйын алдында Раббыға шөкөр итеп былай ти:

– Эй Раббы, атабыҙ Исраилдың Аллаһы, мәңге мөбәрәк бул!
11Эй Раббыбыҙ,
Бөйөклөк тә, ҡөҙрәт тә, шөһрәт[†] тә,
Еңеү ҙә, күркәмлек тә Һинеке!
Күктәге лә, ерҙәге бар нәмә лә Һинеке!
Батшалыҡ Һинеке, Раббы,
Һин барыһынан да өҫтөн Хаким![+]
12Байлыҡ та, дан да Һинән килә,
Һин бар нәмә өҫтөнән хакимлыҡ итәһең,
Һинең ҡулыңда – ҡөҙрәт үә ҡеүәт,
Кемде теләйһең, шуны бөйөк һәм мөһабәт итеү –
Һинең ихтыярыңда[+].
13Эй Аллабыҙ беҙҙең,
Беҙ Һиңә шөкөр итәбеҙ,
Һинең шанлы исемеңде данлайбыҙ.

14Мин кем дә минең халҡым кем? Шундай бүләктәр иғәнә итергә беҙҙең үҙебеҙҙең мөмкинлегебеҙ булыр инеме? Бөтә нәмә Һинән килә, Һинең ҡулыңдан алғанды беҙ Һиңә кире килтерҙек. 15Беҙ Һинең алдыңда атайҙарыбыҙ кеүек ергә ваҡытлыса килгән мосафирҙар һәм килмешәктәр генә. Ерҙәге ғүмеребеҙ ҙә бер күләгә кеүек ҡыҫҡа ғына, шунан артығына өмөтөбөҙ ҙә юҡ[+]. 16Эй Аллабыҙ Раббы, бөтә был муллыҡты Һиңә, Һинең изге исемеңә йорт төҙөр өсөн әҙерләнек, бының барыһы ла Һинең ҡулыңдан килгән, барыһы ла Һинеке[+]. 17Беләм, Аллам, һин йөрәктәрҙе һынайһың һәм ихласлыҡты яратаһың; мин быларҙың бөтәһен дә ихлас күңелдән тапшырҙым. Бына бөгөн күрәм, бында йыйылған халҡың да Һиңә шатланып бүләктәр килтерә[+]. 18Эй Раббым, аталарыбыҙ Ибраһимдың,[†] Исхаҡтың һәм Исраилдың Аллаһы! Халҡыңдың күңелендәге был теләктәрҙе һәм фекерҙәрҙе мәңге һаҡла, уларҙың йөрәген Үҙеңә йүнәлт.

19Улым Сөләймәнгә Һинең бойороҡ, күрһәтмә һәм ҡағиҙәләреңде теүәл үтәрлек тоғро йөрәк бир. Уға мин әҙерләп ҡуйғандарҙан ҡорам төҙөргә насип ит[+].

20Бынан һуң Дауыт йыйылған бар халыҡҡа былай ти:

– Аллабыҙ Раббыға шөкөр ҡылығыҙ.

Бар йыйын аталарының Аллаһы Раббыға шөкөр итә, маҡтауҙар яуҙыра, Уға сәждә ҡыла һәм батшаға баш эйә.


Сөләймәндең батша булыуы

21Иртәгәһенә халыҡ Раббыға ҡорбандар[†] килтерә. Мең үгеҙ башмаҡ, мең һарыҡ тәкәһе, мең һарыҡ бәрәсе салып, Раббыға тотош яндырыу ҡорбандары килтерәләр. Тейешенсә түкмә ҡорбан һәм башҡа бик күп ҡорбандар килтерелә.

22Был көн Раббы хозурында ҙур шатлыҡ менән ашап-эсәләр. Дауыт улы[†] Сөләймәнде тағы бер тапҡыр батша тип иғлан итәләр. Раббы алдында Сөләймән менән Садоҡтың башына зәйтүн майы[†] һөртөп, Сөләймәнде юғары хаким итеп, ә Садоҡты ҡаһин[†] итеп мәсехләйҙәр[+]. 23Сөләймән Дауыт урынына Раббы тәхетенә ултырып, атаһы Дауыт урынына батша була. Ул ҙур уңыштарға ирешә, бар Исраил уға буйһона[+]. 24Бар башлыҡтар һәм ғәйрәтле яугирҙәр, Дауыттың бөтә улдары Сөләймән батшаға баш һала. 25Раббы Сөләймәнде бөтөн Исраил алдында ҙурлай һәм әлегә тиклем Исраилда бер батшаға ла күрһәтелмәгән дәрәжәлә дан-шөһрәт менән бүләкләй[+].


Дауыттың вафаты


(3 Бат 2:10-12)

26Ишай улы Дауыт бар Исраил өҫтөнән батшалыҡ итә. 27Ул ете йыл Хевронда, утыҙ өс йыл Йәрүсәлимдә[†] идара итә һәм Исраил халҡына йәмғеһе ҡырҡ йыл батша була[+]. 28Ул тормоштан, байлыҡ һәм дандан туйғансы кинәнеп йәшәй, ҡәнәғәт ҡартлыҡта мәрхүм була. Урынына улы Сөләймән тәхеткә ултыра.

29Дауыт батшаның барлыҡ эш-ғәмәлдәре башынан аҙағынаса Шемуил әүлиәнең һәм Наҫан пәйғәмбәрҙең,[†] шулай уҡ Ғад әүлиәнең яҙмаларында тасуирлана:[+] 30уның батшалыҡ итеүе, күрһәткән ҡаһарманлыҡтары, уға ҡағылышлы ваҡиғалар һәм Исраил менән, шулай уҡ ерҙәге бөтә батшалыҡтар менән булған хәлдәр барыһы ла һүрәтләнә.

### ІІ Йылъяҙма

#### ІІ Йылъяҙма

ІІ Йылъяҙма


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Инеш һүҙ


Йылъяҙмалар. Икенсе китап

Йылъяҙмаларҙың икенсе китабы беҙҙең эраға тиклем X–VІ быуаттарҙағы Исраил халҡы тарихын хикәйәләүҙе дауам итә. 1–9-сы бүлектәрҙә Сөләймәндең батшалыҡ итеүе һәм Алла ҡорамы төҙөлөшө тураһында һөйләнелә. 10–36-сы бүлектәр Исраилдың ике дәүләткә бүленеүен һәм Сөләймән вариҫтарының көньяҡтағы Йәһүҙә батшалығына идара итеүен тасуирлай. Батшалар китабынан айырмалы рәүештә, был китапта Исраил батшалығының батшалары Йәһүҙә батшалығының эштәренә ҡыҫылышы булған осраҡтарҙа ғына телгә алына.

Беренсе китаптағы кеүек үк, автор Йәрүсәлимдәге Алла ҡорамының әһәмиәтен һәм ҡаһиндар менән левиҙәрҙең дәүләт эштәрендә ҡатнашыуын иғтибар үҙәгенә ала. Раббы пәйғәмбәрҙәре Батшалар китаптарындағы һымаҡ уҡ мөһим урын биләй.

Йылъяҙмалар китаптары Кир батшаның йәһүдтәрҙе Йәрүсәлимгә ҡайтарыу тураһындағы бойороғо менән тамамлана. Был бойороҡ Исраилдың Вавилон (йәки Бабил) әсирлегенә тиклемге тарихын Исраил халҡының үҙ ерендәге, әммә фарсы батшалары хакимлығы аҫтындағы тарихы менән бәйләй. Был тарих Ғөзәйер һәм Нөхәмияһ китаптарында тасуирлана.

#### 1


Сөләймәндең Раббынан зирәк аҡыл һорауы


(3 Бат 3:4-15; 10:26-29; 2 Йыл 9:25-28)

1[•]Дауыт улы[†] Сөләймән[†] батша булараҡ бик нығына. Раббы[†] Аллаһы уның менән була, абруйын үҫтерә[+]. 2Сөләймән бөтә исраилдарҙы[†] – мең һәм йөҙ баштарын, хөкөмдарҙарҙы, Исраилдың бөтә түрәләрен, ғаилә башлыҡтарын саҡырта. 3Шунан бөтә йыйынды эйәртеп Сөләймән Ғивғондағы табыныу ҡалҡыулығына[†] йүнәлә, сөнки унда Алланың әүәл Раббы ҡоло Муса[†] сүлдә яһатҡан Осрашыу сатыры[†] була[+]. 4Ә Ҡыръяҫ-Еғаримдан Дауыт[†] килтерткән Алла[†] һандығы ул Йәрүсәлимдә[†] ҡорҙортҡан сатырҙа торған була[+]. 5Ғивғондағы Раббы сатыры алдында Хурҙың ейәне, Уриҙың улы Бесалил эшләгән баҡыр ҡорбан[†] усағы була. Сөләймән йыйын менән бергәләп шуның алдында Раббыға сәждә ҡылып мөрәжәғәт итә[+]. 6Ошонда, Раббы ҡаршыһында, Осрашыу сатыры алдындағы баҡыр ҡорбан усағында, Сөләймән мең дана тотош яндырыу ҡорбаны килтерә.

7Ул төндө Алла, Сөләймәнгә күренеп:

– Минән теләгәнеңде һора, – ти.

8Сөләймән Аллаға:

– Һин атайым Дауытҡа бөйөк һәм тоғро мөхәббәтеңде[†] күрһәттең, уның артынса мине батша иттең[+]. 9Атайым Дауытҡа биргән вәғәҙәң артабан да үтәлә күрһен, Раббым Аллам. Һин мине ерҙәге туҙан һымаҡ күп һанлы халыҡ өҫтөнән батша итеп ҡуйҙың[+]. 10Хәҙер миңә был халыҡтың эсен-тышын аңларлыҡ зиһен үә ғилем бир, юғиһә Һинең бөйөк халҡыңа идара итеү кемдең ҡулынан килһен? – ти.

11Алла Сөләймәнгә былай тип яуап бирә:

– Йөрәк түреңдә нәҡ ошо уй ятҡанға күрә, мал-мөлкәт, дан-шөһрәт,[†] дошмандарыңдың йәнен йә булмаһа үҙеңә оҙон ғүмер түгел, ә Мин һине батша итеп ҡуйған халҡыма идара итерлек зиһен үә ғилем һорағаның өсөн, 12зиһен үә ғилем бирелер һиңә. Ә мал-мөлкәтте, дан-шөһрәтте Мин һиңә былай ҙа бик мул бирермен – һиңә тиклемге батшаларҙың да, һинән һуң киләсәктәренең дә береһендә лә ул тиклем булмаған да, булмаҫ та[+].

13Ғивғондағы табыныу ҡалҡыулығынан, Осрашыу сатыры янынан, Йәрүсәлимгә ҡайтҡас, Сөләймән исраилдар өҫтөнән хакимлыҡты ғәмәлгә ашыра башлай. 14[•]Сөләймән яу арбалары, һыбайлылар йыя. Уның бер мең дүрт йөҙ яу арбаһы[†] менән ун ике мең һыбайлыһы була. Ул быларҙы яу арбалары өсөн тәғәйенләнгән ҡалаларға һәм Йәрүсәлимдә үҙе эргәһенә урынлаштыра[+]. 15Сөләймән батшалыҡ иткән осорҙа Йәрүсәлимдә алтын менән көмөш ябай бер таш кеүек кенә ҡала. Кедр ағасы иһә Шефелала үҫкән ҡырағай инжир ағасы һымаҡ күп була. 16Аттарҙы Сөләймәнгә Мысырҙан[†] һәм Ҡәүиҙән килтерәләр. Батша сауҙагәрҙәре уларҙы Ҡәүиҙән аҡсаға һатып ала[+]. 17Һәр бер яу арбаһын Мысырҙан алты йөҙ шекел, ә атты йөҙ илле шекел көмөшкә алып ҡайталар ҙа аҡса эшләр өсөн хиттиҙәр менән арамиҙарҙың[†] батшаларына һаталар.

#### 2


Ҡорам төҙөлөшөнә әҙерлек


(3 Бат 5:1-18)

1[•]Сөләймән[†] Раббыға бағышлап ҡорам[†] һәм үҙенә батша һарайы төҙөтөргә була. 2Ул етмеш мең йөк ташыусы менән тауҙарҙа таш ҡырҡыр өсөн һикһән мең эшсе тәғәйенләп, улар өҫтөнән өс мең алты йөҙ күҙәтсене эшкә ҡуша. 3Шунан Сөләймән Тир батшаһы Хирамға, кеше ебәреп, былай тип әйттерә: «Минең атайым Дауыт[†] үҙенә һарай төҙөгәндә һин уға кедр ағасы ебәрә торғайның[+]. 4Бына мин, Аллам Раббы[†] хөрмәтенә, исраилдарға[†] мәңгелеккә бирелгән ҡағиҙә буйынса Уның алдында хуш еҫ төтәтергә, һәр саҡ изге[†] икмәк биреп торорға, шәмбе көндәрендә,[†] Яңы ай байрамдарында,[†] Аллабыҙ Раббы байрамдарында иртән дә, кис тә тотош яндырыу ҡорбандары[†] килтерергә тип, Уның исеменә бағышлап, ҡорам төҙөтөргә йыйынам. 5Мин төҙөйәсәк бина бөйөк, сөнки Аллабыҙ бөйөк, бөтә аллаларҙан юғарыраҡ[+]. 6Күк һынлы күктең асманы ла һыйҙыра алмаған Алла[†] өсөн кемдең йорт һалырға көсө етер икән? Уға йорт төҙөү өсөн мин шул тиклем кем? Уға арнап ҡорбан килтерер өсөн генә булмаһа инде[+]. 7Һин миңә алтын, көмөш, баҡыр, тимер менән эш итеү, ҡарағусҡыл ҡыҙыл, ут-ҡыҙыл, зәңгәр ептәр, туҡымалар әҙерләү, һырлау-семәрләү оҫтаһын ебәр. Ул Йәһүҙә[†] һәм Йәрүсәлимдә[†] атайым Дауыт һайлаған оҫталарым менән бергә эшләр[+]. 8Миңә Ливандан[†] кедр ағасы, кипарис, артыш ағасы ебәр, мин беләм: һинең хеҙмәтселәрең Ливан ағасын бик оҫта әҙерләй. Минең хеҙмәтселәрем һинекеләр менән бергә барыр, 9миңә күп итеп ағас әҙерләрҙәр, сөнки мин һалаһы бина бөйөк тә, хикмәтле лә. 10Ағас йығыусыларыңдың ашарына егерме мең кор бойҙай, егерме мең кор арпа, егерме мең бат[*] шарап, егерме мең бат зәйтүн майы[†] ебәрәм».

11Тир батшаһы Хирам Сөләймәнгә хат менән яуап бирә: «Үҙенең халҡын яратҡанға күрә Раббы һине уның өҫтөнән батша итеп ҡуйған!»[+] 12Хирам тағы былай ти: «Күк менән ерҙе яратҡан Исраил Аллаһы Раббы мөбәрәк булһын! Дауыт батшаға зиһенле һәм белекле, аҡыллы улан биргән. Бына инде ул Раббы ҡорамы менән үҙенә батша һарайы һалырға ниәт итә. 13Мин һиңә аҡыллы һәм белекле оҫта Хурам-Авиҙы ебәрәм[+]. 14Ул Дан[†] ырыуынан булған ҡатындың улы, ә атаһы сығышы менән Тирҙан. Хурам алтын, көмөш, баҡыр, тимер, төрлө таш һәм ағас, ҡарағусҡыл ҡыҙыл, зәңгәр һәм ут-ҡыҙыл төҫтәге йоҡа етен туҡымалар, ептәр менән эш итә белә, һырлау-семәрләүгә оҫта, үҙенә ышанып тапшырылған һәр бер эштә белекле. Ул һинең һәм хакимым Дауыттың, атайыңдың, оҫталары менән бергәләп, ҡушылғандың һәммәһен дә үтәр. 15Ә үҙең әйткән бойҙай менән арпаны, зәйтүн майы менән шарапты, хакимым, ҡолдарыңа ебәрт. 16Беҙ иһә Ливанда һиңә кәрәк тиклем ағас әҙерләп, һаллап, диңгеҙ юлы менән Яфоға ҡыуырбыҙ, һин уны артабан Йәрүсәлимгә алып ҡайтырһың»[+].

17Сөләймән, ҡасандыр атаһы кеүек үк, Исраил ерендәге бөтә килмешәктәрҙе иҫәпләтә. Уларҙың һаны йөҙ ҙә илле өс мең алты йөҙ кеше булып сыға[+]. 18Сөләймән быларҙың етмеш меңен йөк ташыусы, һикһән меңен тауҙарҙа таш ҡырҡыусы, өс мең алты йөҙөн халыҡты ҡарап эшләтер өсөн күҙәтеүсе итеп ҡуя.

#### 3


Ҡорам төҙөлөшө


(3 Бат 6:1-38; 7:15-22)

1[•]Йәрүсәлимдәге[†] Морияһ тауы өҫтөндә – Дауытҡа Раббы күренгән ерҙә Сөләймән[†] Раббы[†] ҡорамын[†] төҙөй башлай. Элек йевуси Орнандың ырҙыны урынлашҡан был урынды уға атаһы Дауыт[†] әҙерләп ҡуйған була[+]. 2Төҙөлөштө батша булып ултырғандың дүртенсе йылында, икенсе айының икеһендә башлай ул. 3Бына Сөләймән һалған Алла[†] ҡорамының нигеҙ үлсәмдәре: буйы боронғо үлсәмгә күрә – алтмыш терһәк, иңе – егерме терһәк. 4Ҡорам залының алғы яғындағы айуандың буйы[*], тотош ҡорамдың иңе кеүек үк, егерме терһәк, бейеклеге – йөҙ егерме терһәк. Уны эстән саф алтын менән көпләтә. 5Ҙур залды, эстән кипарис ағасы менән көпләткәндән һуң, саф алтын менән ҡаплата, уға хөрмә ағасы һүрәттәре, сылбыр семәрҙәр яһата. 6Сөләймән залды затлы таштар менән биҙәтә. Алтындың Паруаимдан килтертелгәнен файҙалана. 7Ул залдың һайғауҙарын, тупһаларын, ишектәрен, диуарҙарын да алтын менән көпләтә, диуарҙарына кируб[†] һүрәттәре ырып яһата.

8Иң мөҡәддәс[†] урынды эшләтә: уның буйы, ҡорамдың иңе кеүек үк, егерме терһәк, иңе лә егерме терһәк була; уны алты йөҙ талант[*] иң яҡшы алтын менән көпләтә. 9Алтын ҡаҙауҙарының ауырлығы илле шекел тарта. Өҫкө бүлмәләрҙе лә алтын менән көпләтә. 10Шунан ул Иң мөҡәддәс урынға ике кируб һынын яһата һәм уларҙы алтын менән көпләтә[+]. 11-12Ике кирубтың йәйелгән ҡанаттары бергә барыһы егерме терһәк тәшкил иткән була. Йәнәш торған ике кирубтың һәр ҡанаты егерме терһәк оҙонлоғонда булып, береһе – диуарға, икенсеһе остары менән икенсе кирубтың ҡанат осона тейеп тора. 13Был кирубтарҙың ҡанаттарының ҡоласы йәмғеһе егерме терһәк тәшкил итә; улар үҙ аяҡтарында тора, йөҙҙәре менән ҡорам залына ҡарай. 14Сөләймән тағы ла зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йоҡа етендән пәрҙә ҡорҙорта, уға кирубтар сиктерә[+]. 15Ҡорам алдына утыҙ биш терһәк бейеклектәге ике бағана ултырттырып, һәр береһенең башына биш терһәк бейеклегендәге таж ҡуйҙырта[+]. 16Сылбырҙар эшләтеп, шуларҙы бағаналарҙың башына уратып һалдыра, йөҙәр дана анар яһатып, сылбырҙарҙың өҫтөнә теҙҙертә. 17Был бағаналарҙы Сөләймән ҡорам алдына икеһен ике яҡҡа ултырта һәм уң яҡтағыһын Яхин, һул яҡҡа ҡуйғанын Боғаз тип атай.

#### 4


Ҡорам өсөн йыһаз һәм кәрәк-яраҡ эшләү


(3 Бат 7:23-51)

1[•]Сөләймән[†] баҡырҙан ҡорбан[†] усағы эшләтә, уның буйын да, иңен дә егерме терһәк, бейеклеген ун терһәк иттерә[+]. 2Сөләймән түп-түңәрәк яһалма диңгеҙ эшләтә: уның бер яғынан икенсе яғына ун терһәк тиклем булып, бейеклеге – биш терһәк һәм әйләнәһе – бау менән үлсәһәң – утыҙ терһәк була[+]. 3Диңгеҙҙең аҫҡы өлөшө үгеҙ һүрәттәре менән уратып алынған була. Терһәк һайын унар итеп эшләнгән был һүрәттәр ике рәт булып, улар яһалма диңгеҙ менән тотош ҡойолған була. 4Был диңгеҙ ун ике үгеҙ өҫтөнә ҡуйылған була. Был үгеҙҙәрҙең өсәүһе – төньяҡҡа, өсәүһе – көнбайышҡа, өсәүһе – көньяҡҡа, өсәүһе көнсығышҡа ҡарап тора. Диңгеҙ – үгеҙҙәр өҫтөндә, ә үгеҙҙәрҙең арт һаны – эске яҡта. 5Баҡыр диңгеҙҙең[†] ҡалынлығы ус аяһы киңлегендә, сеүәтәгә оҡшатып эшләнгән ситтәре иһә асылған лилиә сәскәһен хәтерләтә; был киҫмәктең һыйҙырышлығы өс мең бат була. 6Тағы ун киҫмәк яһап, бишеһен баҡыр диңгеҙҙең уң, бишеһен һул яғына ҡуйҙыра. Был һауыттарҙа тотош яндырыу ҡорбандарын йыуалар, диңгеҙ иһә ҡаһиндар[†] йыуыныр өсөн тәғәйенләнгән була[+].

7Ҡағиҙәгә ярашлы, алтындан ун шәмдәл эшләтә һәм ҡорамдың[†] эсендә: бишеһен – уң, бишеһен һул яҡҡа ултырттыра[+]. 8Тағы ла ун өҫтәл яһатып, ҡорамдың эсендә: бишеһен – уң, бишеһен һул яҡҡа ҡуйҙыра, шулай уҡ ҡан һирпеү өсөн йөҙ алтын сеүәтә эшләтә.

9Сөләймән ҡаһиндар өсөн ихата менән ҙур эске ихата, ике ихатаға ла ишектәр яһата, ишектәрҙе баҡыр менән көпләтә. 10Баҡыр диңгеҙҙе ҡорамдың көньяҡ-көнсығышына ҡуйҙырта.

11Хурам[*] көл көршәктәре, көрәктәр, ҡан һирпер өсөн сеүәтәләр эшләй. Шулай итеп, ул Сөләймән батшаға Алла[†] ҡорамы өсөн кәрәк булған бөтә эштәрен тамамлай: 12ике бағана, уларҙың башына сеүәтә рәүешендә ике таж, таждарҙы биҙәү өсөн ике селтәр, 13бағаналарҙың башындағы сеүәтә һымаҡ таждарҙы уратып алған селтәрҙәрҙең икеһен дә биҙәү өсөн икешәр рәт итеп теҙелгән дүрт йөҙ анар емеше; 14таяуҙар һәм улар өҫтөндә киҫмәктәр; 15бер баҡыр диңгеҙ һәм диңгеҙ аҫтындағы ун ике үгеҙ һыны; 16көл көршәктәре, көрәктәр, сәнскеләр һәм башҡа кәрәк-яраҡ.

Хурам-Ави Сөләймән батшаға Раббы[†] ҡорамы өсөн яһаған был әйберҙәрҙең барыһы ла шымартылған баҡырҙан була. 17Батша уларҙы Иордан үҙәнендә Суккоҫ менән Середа араһындағы балсыҡ сыҡҡан ерҙә ҡойҙора. 18Сөләймән эшләткән был әйберҙәрҙең шул тиклем күплеге арҡаһында, уларҙы яһарға күпме баҡыр тотонолғанын билдәләү мөмкин булмай.

19Сөләймән Алла йорто өсөн тағы ла башҡа әйберҙәр эшләтә: алтын ҡорбан усағы һәм изге[†] икмәктәрҙе Раббы хозурына ҡуйырға өҫтәлдәр, 20ҡағиҙәгә ярашлы, ҡорамдың эске бүлмәһе ҡаршыһында тоҡандырыла торған майшәмдәр менән уларҙың шәмдәлдәре лә саф алтындан; 21сәскәләр, майшәмдәр, ҡыҫҡыстар, 22филтә таҙартҡыстар, сеүәтәләр, туҫтаҡтар, хуш еҫ төтәҫләгестәр. Эске бүлмә – Иң мөҡәддәс урындың ишектәре һәм ҡорам залының ишектәре алтындан була.

#### 5

1Раббы[†] ҡорамындағы[†] бөтә эштәрҙе тамамлағандан һуң, Сөләймән,[†] атаһы Дауыт[†] Раббыға бағышлаған бүләктәрҙе – алтын-көмөш һәм башҡа әйберҙәрҙе алып килеп, Алла[†] ҡорамының хазина келәтенә ҡуя.


Килешеү һандығының ҡорамға күсерелеүе


(3 Бат 8:1-13)

2[•]Раббының Килешеү һандығын[†] Дауыт ҡалаһынан,[†] йәғни Сиондан, күсереү өсөн Сөләймән Исраил[†] аҡһаҡалдарын,[†] ырыу һәм нәҫел башлыҡтарын Йәрүсәлимгә[†] саҡыра[+]. 3Йылдың етенсе айында булған байрам ваҡытында бөтә Исраил халҡы батша янына йыйыла. 4Исраилдың барлыҡ аҡһаҡалдары килгәндән һуң, левиҙәр[†] Килешеү һандығын күтәреп ала. 5Һандыҡты, Осрашыу сатырын,[†] сатырҙағы бөтә изге[†] әйберҙәрҙе – быларҙың барыһын левиҙәр һәм ҡаһиндар[†] алып китә. 6Сөләймән батша менән уның янына йыйылған бөтә Исраил йәмғиәте һандыҡ алдында ваҡ һәм эре малдан бик күп ҡорбан[†] сала. Ҡорбандарҙың иҫәбе-һанына сығырлыҡ булмай. 7Ҡаһиндар Раббының Килешеү һандығын тәғәйен ергә, ҡорамдағы эске бүлмәгә, Иң мөҡәддәс урынға, кирубтарҙың[†] ҡанаттары аҫтына, килтереп урынлаштыра. 8Кирубтар, ҡанаттарын һандыҡ ҡуйылған урын өҫтөндә йәйеп, һандыҡты ла, уны күтәреп йөрөтә торған ҡолғаларҙы ла ҡаплап тора[+]. 9Был ҡолғалар шул тиклем оҙон булып, уларҙың остары ҡорам залының эске бүлмә ҡаршыһындағы өлөшөнән күренеп тора, әммә тышҡы яҡтан күренмәй. Ҡолғалар бөгөнгәсә шунда тора. 10Исраил халҡын Мысырҙан[†] алып сыҡҡан заманда, Раббы улар менән килешеү[†] төҙөгән Хорев[†] тауында, Муса[†] һандыҡ эсенә ике таҡтаташ һалған була. Уларҙан башҡа һандыҡта бер нәмә лә булмай[+].

11Изге йортҡа ингәнгә тиклем ҡаһиндарҙың барыһы ла, ниндәй төркөмгә инеүҙәренә ҡарамаҫтан, үҙҙәрен паклаған була. Бына улар сыға,[+] 12бөтә йырсы левиҙәр – йоҡа етендән кейенгән, ҡулдарына лира, арфа, һуҡма тәрилкәләр тотҡан Асаф, Һеман, Йедуҫун, уларҙың улдары һәм туғандары ҡорбан усағының көнсығыш яғына теҙелә. Уларҙың янында борғо ҡысҡыртыусы йөҙ егерме ҡаһин була[+]. 13Борғо ҡысҡыртыусылар менән йырсылар бер тауыштан Раббыға маҡтау һәм шөкөрана йырларға тотона. Бына борғолар менән һуҡма тәрилкәләрҙең, башҡа уйын ҡоралдарының ғәйрәтле тауыштарына ҡушылып, йырсылар Раббыны маҡтай һәм данлай.

«Ул игелекле,
Уның тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек», –

тип йырлағанда, Раббы ҡорамына балҡып торған болот тула[+]. 14Болот арҡаһында ҡаһиндар хеҙмәтен башҡара алмаҫ була, сөнки Раббының шөһрәте[†] ҡорамды тултыра[+].

#### 6

1Шул саҡ Сөләймән[†] былай ти:

– Раббы[†] ҡуйы ҡараңғылыҡта төйәкләнергә теләне[+].

2Ә мин Һиңә мөһабәт ҡорам[†] һалдым,
Ул мәңгегә Һиңә торлаҡ булһын.

3[•]Шунан батша, артына боролоп, алдында аяғөҫтө торған бөтә Исраил[†] йыйынына фатихаһын күндерә[+].

4Батша былай ти:

– Исраил Аллаһы Раббы мөбәрәк булһын! Ул атайым Дауытҡа[†] Үҙ теле менән әйткәнен Үҙ ҡулы менән бойомға ашырҙы. Ул бит: 5«Халҡым Исраилды Мысыр[†] еренән алып сыҡҡан көндән алып, исемем шунда булһын, тип ҡорам төҙөһөндәр өсөн Исраил ырыуҙарының береһенең дә ҡалаһын һайламаған инем. Шулай уҡ халҡым Исраилға етәкселек итер өсөн бер кешене лә һайламаным. 6Бына хәҙер иһә, исемем шунда булһын, тип Йәрүсәлимде[†] һәм халҡым Исраилға идара итер өсөн Дауытты һайланым», – тип әйткән булған[+].

7Атайым Дауыт Исраил Аллаһы Раббыға бағышлап ҡорам төҙөргә ниәтләгәйне[+]. 8Ләкин Раббы атайым Дауытҡа: «Күңелеңдә Миңә атап ҡорам төҙөргә теләгең бар. Был бик яҡшы. 9Әммә был ҡорамды Миңә һин түгел, ә һинән тыуған улың төҙөр», – тип әйткән[+]. 10Раббы Үҙенең әйткәнен бойомға ашырҙы: мин атайым Дауыттың вариҫы булдым, Раббының һүҙе буйынса, Исраил тәхетенә ултырҙым һәм Исраил Аллаһы Раббыға бағышлап ҡорам һалдым[+]. 11Шунда Уның Исраил халҡы менән төҙөгән Килешеүе[†] һалынған һандыҡты урынлаштырҙым.


Сөләймәндең доғаһы


(3 Бат 8:22-53)

12[•]Артабан Сөләймән Раббының ҡорбан[†] усағы ҡаршыһында, Исраил йыйыны алдына баҫа ла ҡулдарын юғары күтәрә[+]. 13Ул баҡырҙан иңе-буйы биш терһәк, бейеклеге өс терһәк күтәрмә яһатып, уны ихатаның уртаһына ҡуйҙырған була һәм ошо мәлдә шуның өҫтөндә тора. Бөтә Исраил йыйыны алдына теҙләнеп, ҡулдарын күккә һона ла:

14– Эй Исраил Аллаһы Раббы! Күктә лә, ерҙә лә Һиңә тиң булырлыҡ башҡа бер алла ла юҡ, – ти. – Һиңә бөтөн булмышы менән бирелеп хаҡ юлыңдан йөрөгән ҡолдарыңа мәрхәмәтлеһең,[†] улар менән төҙөгән килешеүгә тоғроһоң[+]. 15Үҙ телең менән ҡолоңа, атайым Дауытҡа, әйткән һүҙеңде бөгөн Үҙ ҡулың менән ғәмәлгә ашырҙың. 16Инде, йә Раббым, Исраил Аллаһы, ҡолоңа, атайым Дауытҡа, биргән тағы бер вәғәҙәңде үтәһәң ине. Уға: «Балаларың да һинең кеүек, Минең ҡанунымды[†] үтәп, хаҡ юлымдан йөрөһә, Исраил тәхетендә нәҫелең өҙөлмәҫ», – тип әйткәйнең[+]. 17Эй Исраилдың Аллаһы Раббы, инде ҡолоң Дауытҡа әйткән һүҙең ғәмәлгә ашһа ине![+]

18Ысынын ғына әйткәндә, Алла[†] ер йөҙөндә, бәндәләр араһында йәшәй буламы? Күк һынлы күктең асманы ла һыйҙыра алмаған Һинең өсөн мин һалдырған ҡорам нимә инде![+] 19Эй Раббым Аллам, ҡолоң ҡылған доғаға, уның үтенесенә илтифат ит! Ҡолоңдоң ялбарыуына һәм доғаһына ҡолаҡ һал! 20Күҙҙәрең көнө-төнө бында, «Исемем ошонда төйәкләнер!» тигән ҡорамда булһын ине. Ҡолоңдоң ошо урынға ҡарап ҡылған доғаһын ишетә күр[+]. 21Ошо урынға ҡарап доға ҡылған мин ҡолоңдоң һәм халҡың Исраилдың ялбарыуҙарын ишет. Күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – тороп ишет һәм ярлыҡа!

22Әгәр берәү яҡынына ҡарата гонаһ[†] ҡылыуҙа ғәйепләнһә һәм ант итер өсөн ошо ҡорамға килһә, ҡорбан усағың алдында ғәйепһеҙмен тип ант итһә,[+] 23күктәрҙән ҡолаҡ һал да ҡолдарыңа хөкөмөңдө сығар: ғәйепленең ҡылғанын үҙенең башына төшөрөп язала, ғәйепһеҙҙең хаҡлығын күрһәт һәм хаҡлығының әжерен бир.

24Һиңә ҡарата эшләгән гонаһтары өсөн дошмандарынан еңелгәс, халҡың Исраил ҡабат Һиңә боролоп ҡайтһа, исемеңде әйтеп ялбарһа, ошо ҡорамда доға ҡылып, Һинең хозурыңда үтенһә,[+] 25күктәрҙән беҙҙе ишет тә халҡың Исраилдың гонаһын ярлыҡа һәм уларҙы ата-бабаларына һәм уларға Үҙең биргән илгә кире ҡайтар.

26Улар, Һиңә ҡаршы гонаһ ҡылған өсөн күк көпләнеп, ямғыр яумағанда, ошо урынға ҡарап доға ҡылһа, исемеңде атап ялбарһа, Һин уларҙы язалағанға күрә гонаһтарынан ваз кисһә,[+] 27ҡолдарың Исраил халҡына күктәрҙән тороп ҡолаҡ һал, уларҙың гонаһын ғәфү ит. Уларға тик шунан йөрөһөндәр өсөн тоғро юлды күрһәт, халҡыңа биләмә итеп биргән тупраҡҡа ямғыр яуҙыр[+].

28Ерҙә ҡытлыҡ буламы, ҡырғын төшәме, ҡыуан елдәр иҫәме йәки үҫемлектәрҙе тут, саранча йә ҡорт баҫамы, үҙе биләгән ерҙәрҙән дошмандар ҡыҫырыҡлаймы, бәлә-ҡаза, сир-сырхау ябырыламы,[+] 29халҡыңдан берәйһе йәки бөтә Исраил Һиңә мөрәжәғәт итһә, һәр кем үҙ хәсрәтен әйтеп, әрнеп доға һәм ялбарыу менән ошо йортҡа табан ҡулдарын һонһа, 30Һин күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – тороп ишет һәм ярлыҡа. Һәр береһенә ҡылғандарына күрә бир, сөнки әҙәм балаларының күңелендәген бары тик Һин генә беләһең[+]. 31Һин Үҙең ата-бабаларыбыҙға биргән ошо тупраҡта ғүмерҙәренең ахырынаса улар Һинән ҡурҡып һәм хөрмәт итеп йәшәһен, тик Һинең юлыңдан йөрөһөн.

32Әгәр халҡың Исраилдан булмаған берәй сит кеше Һинең бөйөк исемең, көсөң һәм ҡөҙрәтең хаҡына алыҫ илдән килһә һәм ошо ҡорамға ҡарап доға ҡылһа,[+] 33Һин күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – тороп уға ҡолаҡ һал, бөтә үтенестәрен ғәмәл ҡыл. Донъялағы бар ҡәүемдәр, халҡың Исраил кеүек, Һинең исемеңде белһен, Һинән дәһшәтләнһен, мин төҙөгән ошо ҡорамдың Һинең исемеңә бағышланғанын белһен.

34Халҡың дошмандарына ҡаршы Һин күрһәткән юл менән һуғышҡа инһә һәм Һин Үҙең һайлап алған ошо ҡалаға, мин Һиңә бағышлап төҙөгән ҡорамға боролоп Һиңә доға ҡылһа, 35күктәрҙән уларҙың доғаларына һәм үтенестәренә ҡолаҡ һал һәм уларҙың яҡлаусыһы бул.

36Һиңә ҡаршы гонаһ ҡылһалар – ә гонаһ ҡылмаған бер кеше лә юҡтыр – һәм Һин асыуланып, уларҙы дошман ҡулына тапшырһаң, әсирлеккә алыусылар уларҙы үҙҙәренең алыҫмы-яҡынмы иленә алып китһә,[+] 37улар унда, үҙҙәре әсирлектә йәшәгән илдә, бөтөн йөрәктән тәүбәгә килһәләр, Һиңә ялбарып: «Гонаһ ҡылдыҡ, юлдан яҙҙыҡ, яуызлыҡ эшләнек», – тиһәләр,[+] 38үҙҙәре әсир булған илдә ата-бабаларына Һин биргән ерҙәр, Һин һайлаған ҡала, Һинең исемеңә бағышлап мин төҙөткән йорт яғына ҡарап, Һиңә ысын күңелдән һәм бөтә йөрәктән боролоп, доға ҡылһалар,[+] 39Һин күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – уларҙың доғаһын һәм ялбарыуын ишет тә уларҙың яҡлаусыһы бул, Һинең алда ҡылған гонаһтарын ярлыҡа.

40Инде, эй Аллам, ошо урында уҡылған доғаларға күҙҙәрең асыҡ, ҡолаҡтарың һиҙгер булһа ине[+].

41Ә хәҙер сыҡ, Раббы Алла,
Үҙеңдең тыныс-имен урыныңа кил,
Ҡөҙрәтең билдәһе булған һандыҡ менән бергә кил.
Ҡаһиндарың,[†] Раббым Аллам,
Ҡотҡарылыу кейеменә төрөнһөндәр,
Тоғроларың Һинең игелегеңә һөйөнһөн[+].
42Раббым Аллам!
Үҙеңдең мәсихеңдән[†] йөҙөңдө борма,
Ҡолоң Дауытҡа күрһәткән мөхәббәтеңде онотма[+].

#### 7


Ете көнлөк байрам


(3 Бат 8:62-66)

1[•]Сөләймән[†] доғаны тамамлағас, күктән ут төшә, тотош яндырыу һәм башҡа ҡорбандарҙы[†] ялмай. Раббының шөһрәте[†] ҡорамды[†] тултыра[+]. 2Ҡаһиндар[†] Раббы[†] ҡорамына инә алмай, сөнки уға Раббы шөһрәте тула. 3Барлыҡ исраилдар,[†] ут төшкәнен һәм ҡорам өҫтөндәге Раббының шөһрәтен күреп, йөҙтүбән ергә ҡаплана һәм:

«Ул игелекле,
Уның тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек», –

тип Раббыға маҡтау яуҙыра[+].

4Батша һәм бөтә халыҡ Раббы хозурында ҡорбан сала. 5Сөләймән батша егерме ике мең баш үгеҙ, йөҙ егерме мең һарыҡ тәкәһен ҡорбан ҡыла. Шулай итеп, батша һәм бөтә халыҡ Алла йортон изгеләндерә.[†] 6Ҡаһиндар үҙ урындарын ала. Левиҙәр,[†] Дауыт[†] батшаның Раббыны маҡтау өсөн яһаттырған һәм «Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек!» тип мәҙхиә йырлағанда ҡуллана торған уйын ҡоралдарын күтәреп, ҡаһиндарҙың эргәһендә үҙ урындарына тора. Ҡаһиндар, левиҙәр ҡаршыһында баҫып, борғо ҡысҡырта, барлыҡ исраилдар аяғүрә тора.

7Сөләймән Раббы йорто алдындағы ихатаның урта өлөшөн изгеләндереп, тотош яндырыу ҡорбанын, татыулыҡ ҡорбанының эс майын ошонда тәҡдим итә, сөнки ул яһатҡан баҡыр ҡорбан усағы тотош яндырыу ҡорбанын, икмәк саҙаҡаһын һәм эс майын һыйҙырып бөтә алмай[+]. 8Сөләймән менән бергә бөтә Исраил – Лево-Хамаҫтан алып Мысыр[†] сигендәге йылғаға тиклем йәшәгән барса халыҡ – ҙур йыйын булып ете көн байрам итә[+]. 9Ете көн буйы ҡорбан усағын изгеләндергәндән һуң, тағы ете көн Ҡыуыш байрамын билдәләйҙәр, ә һигеҙенсе көндө изге йыйын үткәрәләр. 10Етенсе айҙың егерме өсөнсө көнөндә Сөләймән халыҡты өйҙәренә ҡайтарып ебәрә. Улар Раббының Дауыт менән Сөләймәнгә, Үҙенең халҡы Исраилға күрһәткән бөтә яҡшылыҡтарына һөйөнөп, бик ҡәнәғәт булып тарала.


Раббының Сөләймәнгә яңынан күренеүе


(3 Бат 9:1-9)

11[•]Сөләймән Раббы ҡорамы менән батша һарайын төҙөтөп бөтә, ниәт иткәндең барыһын да уңышлы бойомға ашыра. 12Төнөн уға Раббы күренә һәм былай ти:

– Мин һинең доғаңды ишеттем, был урынды Үҙемә ҡорбан килтерә торған йорт итеп һайланым[+]. 13Әгәр Мин күкте бикләп, ямғыр яуҙырмаһам, әгәр саранчаларға ер йөҙөндәге бөтә нәмәне ашап бөтөргә бойорһам йәки халҡыма үләт ҡырғыны һалһам,[+] 14Минең исемем менән аталған халҡым, ғәйебен танып, буйһонһа, яман юлдарын ташлап, Миңә ынтылһа, Мин асмандан уларҙы ишетермен дә гонаһтарын[†] ярлыҡармын, илдәрен сәләмәтләндерермен[+]. 15Бынан ары ошо урында ҡылынған доғаларға күҙем дә, ҡолағым да һәр ваҡыт иғтибарлы булыр[+]. 16Инде, исемем мәңге ошонда булһын, тип был ҡорамды һайлап изгеләндерҙем. Минең күҙҙәрем һәм йөрәгем һәр ваҡыт бында булыр[+]. 17Һин дә атайың Дауыт кеүек Минең юлымдан йөрөһәң, барыһын да Мин бойорғанса эшләһәң, ҡағиҙәләрем һәм күрһәтмәләремде ғәмәл ҡылһаң, 18атайың Дауытҡа: «Һинең нәҫелеңдән Исраилға хакимлыҡ иткән ир заты өҙөлмәҫ», – тип биргән һүҙемде тотоп, батшалығыңды тотороҡло ҡылырмын[+]. 19Әгәр ҙә һеҙ Мин һеҙгә биргән бойороҡ һәм күрһәтмәләрҙән тайпылып, баш тартһағыҙ, сит илаһтарға хеҙмәт итә, уларға табына башлаһағыҙ, 20Үҙем биргән тупраҡтан Исраилды йолҡоп ташлармын; исемемә бағышланып, Мин изгеләштергән был ҡорамдан ваз кисермен һәм, бөтә халыҡтар алдында уны мәсхәрәгә ҡалдырып, ғибрәткә әйләндерермен[+]. 21Әле бейек булып торған ошо ҡорам янынан үткән һәр кем, аптырап һәм ҡурҡып: «Раббы ниңә был илде һәм ҡорамды шул хәлгә ҡалдырҙы икән?» – тип әйтеп ҡуйыр[+]. 22Уларға: «Ата[†]-бабаларының Аллаһынан, Мысыр еренән алып сыҡҡан Раббынан баш тартып, башҡа илаһтарға эйәрҙеләр, шуларға табындылар һәм хеҙмәт иттеләр. Бына шуның өсөн Раббы уларға бөтә был бәлә-ҡазаларҙы күндерҙе», – тип яуап бирерҙәр.

#### 8


Сөләймән батшаның башҡа ғәмәлдәре


(3 Бат 9:10-28)

1[•]Сөләймән[†] егерме йыл буйы Раббы[†] ҡорамын[†] һәм үҙ һарайын төҙөй[+]. 2Ул Хирам батша биргән ҡалаларҙы ла төҙөкләндерә һәм уларға Исраил[†] халҡын төйәкләндерә. 3Шунан Сөләймән Хамаҫ-Соваға ҡаршы яу асып, уны ҡулға төшөрә. 4Сүллектә Тадмор ҡалаһын һәм Хамаҫта кәрәк-яраҡ һаҡлай торған келәт ҡәлғәләр төҙөтөп бөтөрә. 5Ул Үрге Бейт-Хорон менән Түбәнге Бейт-Хоронды ҡайтанан ҡора, уларҙы диуарҙар менән уратылған, бикле ҡапҡалы[†] ҡәлғә-ҡалаларға әйләндерә[+]. 6Бағалаҫты төҙөкләндерә, шулай уҡ кәрәк-яраҡ һаҡлай торған келәттәр, яу арбалары менән аттар тора торған бөтә ҡалаларҙы һалдыра. Йәрүсәлимдә[†] һәм Ливанда,[†] үҙе хакимлыҡ иткән бөтә ерҙә, нимә теләй, шуларҙы тотош төҙөтөп бөтә.

7Илдә исраилдарҙан булмаған башҡа халыҡтар – хитти, әмөри, перизи, хиууи һәм йевусиҙәр тоҡомона килгәндә, 8Сөләймән исраилдар ҡырып бөтмәгән һәм илдә ҡалған был халыҡтарҙың тоҡомдарын мәжбүри эшселәр итә. Был хәл бөгөнгө көнгә тиклем шулай. 9Ә исраилдарҙы Сөләймән ҡолға әйләндермәй. Улар батшаға һуғышсылар, ғәскәр башлыҡтары, яу арбаларында һәм атлы ғәскәрендә башлыҡ булараҡ хеҙмәт итә[+]. 10Сөләймән батшаның халыҡҡа етәкселек итеү өсөн ике йөҙ илле мөдире була. 11Ә фирғәүен[†] ҡыҙын Сөләймән Дауыт ҡалаһынан[†] уның өсөн махсус һалдырған һарайға күсерә. Ул былай ти:

– Минең ҡатыным Исраил батшаһы Дауыттың[†] һарайында йәшәргә тейеш түгел, сөнки был урын изге,[†] унда Раббының һандығы ингәйне[+].

12Шул осорҙа Сөләймән ҡорамдың айуаны ҡаршыһында төҙөткән ҡорбан[†] усағында Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны килтерә башлай[+]. 13Быны ул көндәлек ҡағиҙә буйынса, Мусаның[†] күрһәтмәләренә ярашлы, шәмбе көндәрендә,[†] Яңы ай байрамдарында,[†] йыл эсендәге өс байрамда – Сөсө икмәк, Аҙналар, Ҡыуыш байрамдарында килтерер була[+]. 14Атаһы Дауыттың бойороғона ярашлы, ул, ҡаһиндарҙың[†] төркөмдәрен хеҙмәттәренә күрә, һәр көндөң ҡағиҙәһе буйынса ҡаһиндарға ярҙам итеү һәм Раббыға маҡтау яуҙырыу өсөн, левиҙәрҙе[†] вазифаларына күрә һәм ҡапҡа һаҡлаусыларҙы төркөмдәренә күрә тәғәйенләп сыға. Сөнки Алла[†] бәндәһе Дауыт шулай бойорған була[+]. 15Батшаның ҡаһиндар менән левиҙәр тураһындағы, шулай уҡ хазиналарға һәм теләһә ниндәй башҡа эшкә ҡағылышлы күрһәтмәләре һис тайпылышһыҙ үтәлә. 16Раббы ҡорамына нигеҙ һалғандан алып уны төҙөп бөткәнгә тиклем, Сөләймәндең барлыҡ эше шулай ойошторолған була.

Шулай итеп, Раббы ҡорамын төҙөү тамамлана.

17Шунан Сөләймән диңгеҙ буйына, Эдом[†] ерендәге Ғәсйон-Ғәвәр һәм Элаҫ ҡалаларына юл тота[+]. 18Хирам үҙенең тәжрибәле диңгеҙселәре менән бергә Сөләймәнгә караптар ебәрә. Улар, Сөләймәндең кешеләре менән Офирға барып, Сөләймән батшаға дүрт йөҙ илле талант алтын алып ҡайтып бирә[+].

#### 9


Шева батшабикәһенең Сөләймәнгә килеүе


(3 Бат 10:1-13)

1[•]Шева батшабикәһе Сөләймән[†] тураһында ишетеп, уны табышмаҡтар менән һынарға килә. Ул бик күп ярандары оҙатыуында Йәрүсәлимгә[†] килеп төшә; дөйәләре хуш еҫле май, ғәләмәт күп алтын, аҫылташтар артмаҡлаған була. Батшабикә Сөләймәнгә килә һәм үҙен ҡыҙыҡһындырған бөтә нәмәләр тураһында ла әңгәмәләшә[+]. 2Сөләймән уның бөтә һорауҙарына ла яуап бирә. Батша белмәгән һәм аңлатып бирә алмаған бер генә нәмә лә булмай. 3Шева батшабикәһе Сөләймәндең аҡылын, һалдырған һарайын, 4табынындағы зиннәтле ризыҡтарҙы, ярандарының ни рәүешле ултырыуын, матур итеп кейенгән хеҙмәтселәренең һәм шарап ҡойоусыларының үҙҙәрен тотошон, Раббы[†] ҡорамында[†] килтерелгән тотош яндырыу ҡорбандарын[†] күреп, һушы-аҡылы китә.

5– Һинең ҡылған ғәмәлдәрең һәм зирәк аҡылың тураһында үҙ илемдә ишеткәндәрем дөрөҫ булып сыҡты, – ти ул батшаға. – 6Килеп үҙ күҙҙәрем менән күргәнгә тиклем, был хәбәрҙәргә бик ышанып та етмәгәйнем. Баҡһаң, миңә һинең тәрән аҡылың тураһында яртыһын да һөйләмәгәндәр икән. Һин мин ишеткәндәгегә ҡарағанда күпкә өҫтөнөрәк тораһың икән. 7Ҡайһылай бәхетле һинең кешеләрең, был хеҙмәтселәрең! Улар гелән яныңда булып, бөтә хикмәттәреңде ишетә-күрә йөрөйҙәр. 8Һиңә илтифат менән ҡараған, Үҙенең вәкиле сифатында һине Исраил[†] тәхетенә ултыртҡан Аллаң Раббы мөбәрәк булһын! Һинең Аллаң Исраилға булған мөхәббәте хаҡына, уны мәңге ҡаҡшамаҫ итеү теләге менән, уға хаҡ хөкөм ҡылһын, ғәҙеллекте яҡлаһын тип, һине уның өҫтөнән батша итеп ҡуйған[+].

9Шева батшабикәһе Сөләймәнгә йөҙ егерме талант алтын, күп итеп хуш еҫле май, аҫылташтар алып килгән була. Ул батшаға бүләк иткән кеүек еҫле майҙарҙың Исраилға быға тиклем бер ваҡытта ла килтерелгәне булмай.

10Хирамдың хеҙмәтселәре Сөләймәндең хеҙмәтселәре менән Офирҙан алтын ғына түгел, затлы ағас, аҫыл таштар ҙа алып ҡайта[+]. 11Батша был затлы ағастан Раббы ҡорамына һәм дә батша һарайына баҫҡыстар, йырсылар өсөн арфа һәм лиралар яһата. Йәһүҙә[†] ерендә ошоғаса быға оҡшаш бер ни күрелгәне булмай.

12Сөләймән батша, Шева батшабикәһенең бүләктәренә яуап итеп, уның йәне нимә теләй, шуларҙың барыһын да бирә. Ул бүләктәр Шева батшабикәһе алып килгәндән күпкә артығыраҡ була. Шунан һуң батшабикә хеҙмәтселәре менән үҙ иленә ҡайтып китә.


Сөләймәндең байлығы


(3 Бат 10:14-29; 2 Йыл 1:14-17)

13[•]Йыл һайын Сөләймәнгә алты йөҙ алтмыш алты талант алтын килеп тора. 14Бынан тыш һатыусылар һәм сауҙагәрҙәр, Ғәрәбстан ерендәге бөтә батшалар һәм Исраилдың өлкә башлыҡтары ла Сөләймәнгә алтын-көмөш килтереп тора. 15Сөләймән батша ике йөҙ ҙур ҡалҡан яһата һәм уларҙың һәр береһен алты йөҙ шекел сүкелгән алтын менән көпләтә. 16Бынан башҡа һәр береһенә өсәр йөҙ шекел сүкелгән алтын тотоноп, өс йөҙ бәләкәйерәк ҡалҡан эшләтә. Батша был ҡалҡандарҙы «Ливан[†] урманы йорто» тип аталған һарайға ҡуя[+]. 17Шулай уҡ батша фил һөйәгенән ҙур тәхет яһата һәм уны саф алтын менән көпләтә. 18Тәхеттең баҫҡыстары алтау, аяҡ ҡуйыр өсөн тәхеткә алтын эскәмйә беркетелгән. Ултырғысының ике яғында терһәк ҡуйғыс бар, терһәк ҡуйғыстар янында берәр арыҫлан һыны ҡуйылған. 19Һәр бер баҫҡыстың ике яғында берәр арыҫлан һыны булып, тәхеттең алты баҫҡысында йәмғеһе ун ике арыҫлан тора. Бер генә батшалыҡта ла бындай тәхеттең булғаны булмай.

20Сөләймән батшаның бөтә туҫтаҡтары алтындан, «Ливан урманы йорто» тип аталған һарайындағы һауыттарҙың барыһы ла саф алтындан була. Сөләймән заманында көмөш ҡәҙерһеҙ бер нәмәгә әйләнә. 21Батшаның караптары Хирам хеҙмәтселәре менән Таршишҡа йөрөп, өс йылға бер тапҡыр алтын, көмөш, фил һөйәге, маймылдар һәм тауис ҡоштар алып ҡайта торған була[+].

22Сөләймән үҙенең байлығы һәм аҡылы менән донъялағы бөтә батшаларҙан да өҫтөнөрәк була[+]. 23Сөләймәндең зиһененә Алла[†] иңдергән аҡылды тыңлар өсөн ерҙәге бөтә батшалар уны күрергә атлығып тора[+]. 24Уларҙың һәр ҡайһыһы бүләк итеп көмөш һәм алтын һауыттар, кейем-һалым, ҡорал һәм хуш еҫле майҙар,[†] аттар һәм ҡасырҙар килтерер була, йылдың-йылына был шулай дауам итә. 25Сөләймәндең аттар һәм яу арбалары ҡуя торған дүрт мең аҙбары, ун ике мең һыбайлыһы була; ул уларҙы арбалы ҡалаларға һәм үҙе янына Йәрүсәлимдә урынлаштыра[+]. 26Ул Евфрат йылғаһынан алып пелешти еренәсә, Мысыр[†] сигенә тиклем булған бөтә батшалар өҫтөнән хакимлыҡ итә[+]. 27Сөләймән батшалыҡ иткән осорҙа Йәрүсәлимдә көмөш ябай бер таш кеүек кенә булып ҡала. Кедр ағасы иһә Шефелала үҫкән ҡырағай инжир ағасы һымаҡ күп була. 28Аттарҙы Сөләймәнгә Мысырҙан һәм башҡа яҡтарҙан килтерәләр[+].


Сөләймәндең вафаты


(3 Бат 11:41-43)

29[•]Сөләймән батшалыҡ иткән замандарҙа булған башҡа хәлдәр, тәүгеһенән алып һуңғыһына тиклем, Наҫан пәйғәмбәр[†] яҙмаларында, Шило Ахияһының күрәҙәләре һәм Ғиддо әүлиәнең Неват улы Яровғамға ҡағылышлы күренмештәре[†] теркәлгән яҙмаларҙа һүрәтләнә. 30Сөләймән Йәрүсәлимдә бөтә Исраилға ҡырҡ йыл буйы батшалыҡ итә. 31Сөләймән вафат булып, ата-бабалары хозурына күскәс, атаһы Дауыт ҡалаһында[†] ерләнә. Уның урынына тәхеткә улы Рехавғам ултыра.

#### 10


Исраилдарҙың Рехавғамға ҡаршы сығыуы


(3 Бат 12:1-24)

1[•]Рехавғам Шәхәмгә юллана, сөнки бөтә исраилдар[†] уны үҙҙәренең батшаһы тип иғлан итер өсөн шунда йыйылған була[+]. 2Был хәбәрҙе ишетеп, Сөләймән[†] батшанан ҡасып киткән һәм Мысырҙа[†] йәшәгән Яровғам Неват улы ҡайтып төшә[+]. 3Исраилдар, кеше ебәреп, Яровғамды саҡырып алалар. Шунан Яровғам менән бөтә исраилдар бергә Рехавғам янына килеп былай тиҙәр:

4– Атайың яурындарыбыҙға ауыр йөк һалды. Инде һин михнәтебеҙҙе еңеләйт, беҙҙе ҡалыптан ҡотҡар, шул сағында беҙ һиңә хеҙмәт итербеҙ[+].

5– Әлегә ҡайтығыҙ, – ти Рехавғам уларға. – Өс көндән килерһегеҙ.

Халыҡ тарала. 6Рехавғам батша атаһы Сөләймән иҫән саҡта уға хеҙмәт иткән аҡһаҡалдарҙан:[†]

– Ниндәй кәңәш бирерһегеҙ, был халыҡҡа нисек яуап ҡайтарырға? – тип һорай.

7Аҡһаҡалдар уға:

– Әгәр һин был халыҡҡа һәйбәт булһаң, уларға ярай алһаң, яҡшы һүҙеңде йәлләмәһәң, улар ғүмер буйы һинең ҡолоң булыр, – ти.

8Әммә Рехавғам аҡһаҡалдарҙың кәңәшенә ҡолаҡ һалмай һәм үҙе менән бергә үҫкән, әле янында булған ҡорҙаштары менән кәңәшләшә. 9Батша уларҙан:

– «Атайың яурындарыбыҙға һалған ауыр йөктө еңеләйт», – тигән был халыҡҡа нисек яуап ҡайтарайым? Һеҙ ниндәй кәңәш бирерһегеҙ? – тип һорай.

10Ҡорҙаштары уға:

– «Атайың яурындарыбыҙға ауыр йөк һалды, инде һин уны еңеләйт», – тигәндәргә: «Минең сәтәкәй бармағым атайымдың биленән йыуаныраҡ.

11Әгәр атайым һалған йөк ауыр булһа,
Мин уны тағы ла арттырырмын,
Атайым һеҙҙе сыбыртҡы менән ярған булһа,
Мин ҡамсы менән ҡайыҙлармын», –

тип әйтергә кәңәш бирә.

12Батшаның: «Өс көндән килерһегеҙ», – тигән һүҙе буйынса, Яровғам менән бөтә халыҡ өс көндән һуң Рехавғамға бара. 13-14Рехавғам батша аҡһаҡалдарҙың кәңәшен һанға һуҡмайынса, ҡорҙаштары әйткәнсә:

– Әгәр атайым һалған йөк ауыр булһа, мин уны тағы ла арттырырмын. Атайым һеҙҙе сыбыртҡы менән ярған булһа, мин ҡамсы менән ҡайыҙлармын, – тип ҡырыҫ һөйләшә.

15Батша халыҡҡа ҡолаҡ һалмай, сөнки Алла[†] ихтыяры менән шулай булырға тейеш була. Раббының Неват улы Яровғамға Шило Ахияһы аша еткергән һүҙе бойомға ашһын өсөн шулай була[+].

16Батшаның халыҡты тыңламағанын күргәс, бөтә исраилдар уға:

– Дауыт[†] менән ниндәй уртаҡлығыбыҙ бар беҙҙең? Ишай улының биләмәһендә беҙҙең өлөшөбөҙ юҡ! Эй Исраил халҡы, әйҙәгеҙ, таралышайыҡ! Дауыт нәҫеле инде үҙ йортона ғына ҡараһын! – тиҙәр ҙә барыһы ла өйҙәренә ҡайтып китәләр[+].

17Рехавғам Йәһүҙә[†] ҡалаларында йәшәгән исраилдарға ғына батша булып ҡала.

18Рехавғам батша мәжбүри эшләүселәр өҫтөнән күҙәтсе булған Һадорамды ебәргәс, исраилдар уны таш бәреп үлтерә. Рехавғам тиҙ генә яу арбаһына[†] менеп ултырып, Йәрүсәлимгә[†] ҡасып өлгөрә[+]. 19Әлегәсә Исраилдың төньяҡ ырыуҙары Дауыт йортона буйһонмай.

#### 11


Шемағъяһтың пәйғәмбәрлек ҡылыуы

1Йәрүсәлимгә[†] ҡайтҡас, Рехавғам Йәһүҙә[†] һәм Бинйәмин ырыуҙарынан йөҙ һикһән мең һайланма яугир туплай. Улар Исраилға[†] яу менән барырға һәм Рехавғамға батшалыҡты ҡайтарып бирергә тейеш була. 2Ләкин Алла[†] бәндәһе Шемағъяһҡа Раббы[†] былай тип белдерә:[+]

3– Йәһүҙә батшаһы Сөләймән[†] улы Рехавғамға, Йәһүҙәлә йәшәгән бөтә исраилдарға һәм Бинйәмин ырыуына әйт, 4Раббы былай ти: «Туғандарығыҙға ҡаршы һуғышҡа бармағыҙ, өйҙәрегеҙгә таралышығыҙ, сөнки һуңғы ваҡиғалар Минең ихтыярым буйынса эшләнде».

Улар Раббы әйткәнде тыңлай, кире борола, Яровғамға ҡаршы бармай.


Йәһүҙә батшаһы Рехавғам

5Рехавғам Йәрүсәлимдә йәшәй. Ул Йәһүҙәләге ҡалаларҙы диуарҙар менән ураттыра[+]. 6Бейт-Ләхәм менән Ғетамды, Теҡоғаны, 7Бейт-Сур, Сохо, Ғадулламды, 8Ғаҫ, Мареша, Зифты, 9Адораим, Лахиш, Ғазыҡаны, 10Сорға, Айялон һәм Хевронды – Йәһүҙә менән Бинйәмин ырыуҙарына ҡараған ҡалаларҙың барсаһын нығыттыра. 11Ул ҡәлғәләрҙе нығыта, уларға мөдирҙәр ҡуйып сыға, ашлыҡ, зәйтүн майы[†] һәм шарап һаҡлағыстар яһата. 12Һәр ҡаланы ҡалҡан һәм һөңгөләр менән тәьмин итә, уларҙы бик ныҡ нығыта. Йәһүҙәләр һәм бинйәминдәр уның ҡул аҫтында ҡала.

13Исраил ерендәге ҡаһиндар[†] менән левиҙәр[†] барлыҡ төбәктәрҙән уның эргәһенә ағыла. 14Левиҙәр, үҙҙәренең көтөүлек ерҙәрен һәм мөлкәттәрен ташлап, Йәһүҙәгә һәм Йәрүсәлимгә күсенә, сөнки Яровғам да, улдары ла уларға Раббының ҡаһиндары сифатында хеҙмәт итергә юл ҡуймай[+]. 15Яровғам табыныу ҡалҡыулыҡтарына үҙ ҡаһиндарын тәғәйенләй. Улар Яровғам яһаттырған кәзә тәкәһе, башмаҡ һындарына табына[+]. 16Левиҙәр артынса Исраил ырыуҙарынан Исраил Аллаһы Раббыға бөтөн йөрәктән хеҙмәт итергә ынтылғандар, ата-бабаларының Аллаһы Раббыға ҡорбан[†] килтерергә тип, Йәрүсәлимгә ағыла. 17Улар Йәһүҙә батшалығын нығыта һәм өс йыл буйы Сөләймән улы Рехавғам яҡлы була, сөнки ошо өс йыл буйы улар Дауыт[†] менән Сөләймән юлынан тайпылмайҙар.

18Рехавғам Дауыт улы[†] Йеримоҫтың ҡыҙы Махалаҫҡа өйләнә. Махалаҫтың әсәһе Авиһаил иһә Ишай улы Әлиавтың ҡыҙы була[+]. 19Махалаҫ уға Йеғуш, Шемаръяһ, Заһам исемле өс ул табып бирә. 20Артабан Рехавғам Авшалом ҡыҙы Мағаханы ала, ул иһә Авияһты, Ғаттайҙы, Зизаны, Шеломиҫты табып бирә. 21Рехавғам бөтә ҡатындары һәм йәриәләренә[†] ҡарағанда ла Авшалом ҡыҙы Мағаханы нығыраҡ ярата. Уның ун һигеҙ ҡатыны менән алтмыш йәриәһе булып, уларҙан тыуған егерме һигеҙ улы менән алтмыш ҡыҙы була. 22Рехавғам Мағаханан тыуған улы Авияһты, һуңынан батша итеү ниәте менән, бөтә ағай-ҡустылары өҫтөнән түрә итеп ҡуя[+]. 23Ул бик уйлап эш итә, бөтә улдарын Йәһүҙә һәм Бинйәмин ерҙәрендәге нығытылған ҡалаларға ебәреп бөтә, муллыҡта йәшәүҙәрен хәстәрләй һәм бик күп ҡатын алып бирә.

#### 12


Йәһүҙәгә Шишаҡтың һөжүм итеүе


(3 Бат 14:21-31)

1[•]Батшалығы көсәйеп, үҙе тәхеттә нығынып киткәс, Рехавғам һәм уның менән бергә бөтә Исраил[†] халҡы Раббы[†] ҡанунын[†] ташлай. 2Улар Раббыға тоғролоҡ һаҡламағанға күрә, Рехавғамдың батшалыҡ итеүенең бишенсе йылында, Мысыр[†] батшаһы Шишаҡ Йәрүсәлимгә[†] һөжүм итә[+]. 3Шишаҡтың бер мең ике йөҙ яу арбаһы,[†] алтмыш мең һыбайлыһы була, ә уның менән бергә Мысырҙан килгән ливиялыларҙың, суккиҙарҙың, куштарҙың иҫәбе-һаны булмай. 4Шишаҡ, Йәһүҙәнең[†] нығытылған ҡалаларын ҡулға төшөргәс, Йәрүсәлимгә юл тота[+].

5Шул сағында Шишаҡтан ҡасып, Йәрүсәлимдә йыйылған Йәһүҙә башлыҡтары менән Рехавғам янына Шемағъяһ пәйғәмбәр[†] килә лә:

– Раббы былай ти: «Һеҙ Мине ташланығыҙ, шуның өсөн Мин һеҙҙе ташлайым, Шишаҡ ҡулына тапшырам», – тип белдерә[+].

6Исраил башлыҡтары һәм батша үҙҙәренең ғәйебен танып:

– Раббы ғәҙел! – тиҙәр[+].

7Раббы уларҙың ғәйептәрен танығанын күргәс, Шемағъяһҡа Үҙенең һүҙен еткерә: «Улар ғәйептәрен таныны, шуның өсөн уларҙы ҡырыуҙан тыйылам, тиҙҙән ҡотолоу ебәрермен. Йәрүсәлимгә асыуымды Шишаҡ ҡулы аша түкмәҫмен. 8Әммә, Миңә хеҙмәт итеү менән ерҙәге батшаларға хеҙмәт итеү араһындағы айырманы аңлаһындар өсөн, улар Шишаҡҡа хеҙмәтсе булыр».

9Мысыр батшаһы Шишаҡ Йәрүсәлимде яулап ала. Шунан һуң ул Раббы ҡорамындағы,[†] батша һарайындағы хазиналарҙы талай, бөтә нәмәне, шул иҫәптән Сөләймән[†] эшләткән алтын ҡалҡандарҙы ла алып китә[+].

10Рехавғам батша улар урынына баҡыр ҡалҡандар яһата һәм батша һарайының ишектәрен һаҡлаған ҡарауыл башлыҡтары ҡарамағына тапшыра. 11Батша Раббы ҡорамына ингән һайын, һаҡсылар был ҡалҡандарҙы тотоп килә, аҙаҡтан йәнә һаҡсылар бүлмәһенә индереп ҡуя торған була. 12Рехавғам үҙенең ғәйебен танығас, Раббының асыуы уға төшмәй, уны бөтөнләйгә һәләк итмәй, сөнки Йәһүҙәлә яҡшы нәмәләр ҙә булған була бит[+].

13[•]Шулай итеп, Рехавғам батша Йәрүсәлимдә нығына һәм хакимлыҡ итә. Ул тәхеткә ултырғанда ҡырҡ бер йәштә була. Раббы Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн бөтөн Исраил ырыуҙары араһынан һайлап алған Йәрүсәлим ҡалаһында ул ун ете йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Нағама ғаммон ҡыҙы була. 14Рехавғам, ысын йөрәктән Раббыға ынтылмаған өсөн, яуыз эштәр ҡыла.

15Рехавғамдың ҡылған ғәмәлдәре баштан алып аҙағына тиклем Шемағъяһ пәйғәмбәр менән Ғиддо әүлиәнең нәҫел шәжәрәләре индерелгән тарих китаптарында хикәйәләнә. Рехавғам менән Яровғам араһында туҡтауһыҙ һуғыш бара[+]. 16Рехавғам үлеп ата-бабалары хозурына күсә һәм Дауыт ҡалаһында[†] ерләнә. Тәхеткә улы Авияһ ултыра.

#### 13


Йәһүҙә батшаһы Авияһ


(3 Бат 15:1-7)

1[•]Яровғам Исраилға[†] ун һигеҙенсе йыл батшалыҡ иткәндә, Йәһүҙә[†] тәхетенә Авияһ ултыра. 2Ул Йәрүсәлимдә[†] өс йыл батша була. Әсәһе – Гивғанан Уриилдың ҡыҙы Михаяһ.

Авияһ менән Яровғам араһында һуғыш ҡуба. 3Авияһ һайланма батырҙарҙан торған дүрт йөҙ мең кешелек ғәскәрен һуғышҡа индерә, ә Яровғам уға ҡаршы һигеҙ йөҙ мең һайланма яугирен сығара. 4Авияһ Әфраим таулығындағы Семараим тауының башына менеп баҫа ла былай ти:

– Яровғам, бөтә Исраил халҡы, тыңлағыҙ мине! 5Исраил Аллаһы Раббының Исраилға батшалыҡ итеүҙе Дауытҡа[†] һәм уның нәҫеленә тоҙ килешеүе[†][*] буйынса мәңгелеккә биргәнен белмәйһегеҙме ни[+]? 6Әммә Дауыт улы[†] Сөләймәндең[†] ҡоло Яровғам Неват улы фетнә күтәрҙе, үҙ хакимына ҡаршы сыҡты[+]. 7Уның тирәһенә буш боғаҙҙар, нәфселе бәндәләр тупланды һәм Сөләймән улы Рехавғамды еңде. Рехавғам, йәш һәм йомшаҡ ихтыярлы булғанлыҡтан, уларға ҡаршы тора алманы. 8Әле килеп һеҙ Раббы[†] Дауыт нәҫеле ҡулына тапшырған батшалыҡҡа ҡаршы тормаҡ булаһығыҙ, йәнәһе, һеҙ күмәк, йәнәһе, һеҙҙең Яровғам алла тип яһап биргән алтын башмаҡтарығыҙ бар[+]. 9Раббы ҡаһиндары[†] булған Һарун[†] улдары менән левиҙәрҙе[†] ҡыуып, сит халыҡтар һымаҡ үҙегеҙгә ҡаһиндар билдәләп ҡуйҙығыҙ түгелме ни? Бер үгеҙ башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһе килтереп, үҙен ҡаһин хеҙмәтенә бағышларға теләгән һәр бер кеше һеҙҙә ялған аллаларҙың ҡаһины була ала[+].

10Ә беҙгә килгәндә, беҙҙең Аллабыҙ – Раббы! Беҙ Унан баш тартманыҡ. Раббыға хеҙмәт итеүсе ҡаһиндар – Һарун улдары, левиҙәр ҙә үҙ вазифаларын башҡара. 11Улар көн дә иртәле-кисле тотош яндырыу ҡорбандары[†] яндыра, хуш еҫ төтәтә, пак[†] өҫтәлгә изге[†] икмәктәрҙе теҙеп һала, кис һайын алтын шәмдәлдең майшәмдәрен тоҡандыра, сөнки беҙ Аллабыҙ Раббының күрһәтмәләрен үтәйбеҙ, ә һеҙ Уны ташланығыҙ. 12Бына, юлбашсыбыҙ Алла[†] беҙҙең менән. Уның ҡаһиндары борғолар ҡысҡыртып һеҙгә ҡаршы һуғышҡа өндәргә әҙер тора. Исраилдар! Ата[†]-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббыға ҡаршы һуғышмағыҙ, барыбер уңышҡа ирешә алмаҫһығыҙ![+]

13Шул арала Яровғам уларҙың артынан йәшерен рәүештә бер төркөм һуғышсыларын ебәрә, үҙе йәһүҙиҙәрҙең ҡаршыһында тора, ә боҫҡон[*] уларҙың артынан төшә. 14Йәһүҙиҙәр арттарына боролоп ҡараһа, ни күрһен – алда ла яу, артта ла яу. Шунда улар Раббынан ярҙам һорап ялбара башлай. Ҡаһиндар[†] борғоларын ҡысҡырта, 15йәһүҙиҙәр барыһы бергә һуғыш оранын ҡысҡыра һәм Алла Авияһ менән йәһүҙиҙәр алдында Яровғамды һәм бөтә исраилдарҙы ҡырып һала. 16Исраилдар йәһүҙиҙәрҙән ҡаса башлай, Алла уларҙы йәһүҙиҙәр ҡулына тапшыра. 17Авияһ үҙенең ғәскәре менән уларҙы тар-мар итә: исраилдарҙың һайланма биш йөҙ мең яугире үлтерелә. 18Шул саҡта исраилдар буйһонорға мәжбүр була, ә ата-бабаларының Аллаһы Раббыға ышаныс бағлаған йәһүҙиҙәр еңә. 19Авияһ Яровғамды эҙәрлекләп ҡыуа төшә һәм уның ҡалаларын – Бейт-Илде, Йешананы, Ғәфронды улар тирәһендәге ауылдары менән бергә ҡулға төшөрә. 20Авияһ заманында Яровғам башҡаса ҡеүәтен туплай алмай. Раббы уның йәнен ала һәм ул вафат була[+].

21Авияһ иһә көсәйгәндән-көсәйә бара. Ул ун дүрт ҡатын ала, егерме ике улы менән ун алты ҡыҙы була.

22Авияһтың башҡа ғәмәлдәре, эш-ҡылыҡтары һәм әйткәндәре Ғиддо пәйғәмбәр[†] яҙмаһында хикәйәләнә[+].

#### 14

1Авияһ үлеп, ата-бабалары хозурына күсә. Ул Дауыт ҡалаһында[†] ерләнә. Урынына улы Аса батша була.


Йәһүҙә батшаһы Аса


(3 Бат 15:8-12)

Аса батшалыҡ иткән ун йылда илдә тыныслыҡ була. 2[•]Аса Аллаһы Раббы[†] күҙендә яҡшы һәм дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла: 3ул сит илаһтарҙың ҡорбан[†] усаҡтарын һәм табыныу ҡалҡыулыҡтарын юҡ иттерә, табыныу бағаналарын ваттыра, Ашераның[†] ҡолғаларын ҡырҡтыра[+]. 4Ул йәһүҙиҙәргә ата-бабаларының Аллаһы Раббыға ынтылырға, ҡанун[†] һәм бойороҡтарын үтәргә ҡуша; 5Йәһүҙә[†] ҡалаларының бөтәһендә лә табыныу ҡалҡыулыҡтарын һәм хуш еҫ төтәтеү ҡорбан усаҡтарын юҡҡа сығарта. Аса заманында батшалыҡ именлектә көн итә. 6Илдә тыныслыҡ булған дәүерҙә ул Йәһүҙә ҡалаларын нығыта. Раббы уға тыныс тормош биргән өсөн, ул йылдарҙа һуғыштар булмай[+]. 7Аса йәһүҙиҙәргә былай ти:

– Әйҙәгеҙ, ҡалаларҙы төҙөйөк, уларҙы диуарҙар менән уратайыҡ, күҙәтеү манаралары, арҡыры биктәр менән бикләнә торған ҡапҡалар[†] эшләйек. Бар күңелдән Аллабыҙ Раббыға ынтылғанға күрә, ил әле үҙебеҙҙеке. Беҙ Уға ынтылабыҙ, ә Ул беҙгә һәр яҡлап тыныс тормош бирә.

Шулай итеп, Йәһүҙә халҡы ҡалаларын төҙөкләндерә, эштәре уң була.

8Асаның Йәһүҙә ырыуынан ҡалҡан һәм һөңгө менән ҡоралланған өс йөҙ меңлек, Бинйәмин ырыуынан ҡалҡанлы һәм уҡ-һаҙаҡлы ике йөҙ һикһән меңлек ғәскәре булып, уларҙың барыһы ла ҡаһарман яугир була.

9Бына уларға ҡаршы өс йөҙ яу арбаһы[†] булған бихисап ғәскәре менән Куш батшаһы Зерах яу аса. Ул Марешаға еткәс,[+] 10Аса уға ҡаршы сыға. Алышҡа әҙерләнеп, Мареша эргәһендәге Сефаҫа үҙәнендә теҙеләләр. 11Аса, Аллаһы Раббыға ялбарып, былай ти:

– Раббым! Көслөгә лә, көсһөҙгә лә ярҙам итеү Һинең генә ҡулыңдан килә. Аллабыҙ Раббы, зинһар, ярҙам ит беҙгә, беҙ тик Һиңә өмөтләнәбеҙ, Һинең исемең менән ошо тиклем ҙур сиреүгә ҡаршы сыҡтыҡ. Эй Раббым! Һин – беҙҙең Аллабыҙ: әҙәм затының Һинән өҫтөн сығыуына юл ҡуйма.

12Раббы Аса менән йәһүҙиҙәрҙең күҙе алдында куштарҙы тар-мар итә. Куштар ҡаса башлай. 13Аса үҙенең кешеләре менән уларҙы Герарға тиклем баҫтыра. Куштар ҡыйратыла, бер тере йән эйәһе лә ҡалмай, сөнки улар өҫтөнән Раббы һәм Уның ғәскәре еңеү яулай. Йәһүҙиҙәр бик күп яумал ала. 14Герар тирәһендәге ҡалаларҙа йәшәгән халыҡ Раббы дәһшәтенән ҡурҡып ҡалғанлыҡтан, йәһүҙиҙәр был ҡалаларҙы емереп, талап, бик күп яумал алып китә[+]. 15Малсыларҙың сатырҙарын да туҙҙырып, көтөү-көтөү ваҡ малдарын, дөйәләрен ҡыуып алып китәләр һәм Йәрүсәлимгә[†] ҡайталар.

#### 15


Аса индергән яңылыҡтар


(3 Бат 15:13-16)

1Ғодед улы Ғазаръяһҡа Алла[†] Рухы иңә[+]. 2Ул Асаның ҡаршыһына сыға ла былай ти:

– Аса, йәһүҙиҙәр һәм бинйәминдәр, һәммәгеҙ мине тыңлағыҙ! Һеҙ Раббы[†] менән булған саҡта Ул да һеҙҙең менән була. Әгәр Уны эҙләһәгеҙ, табырһығыҙ. Әгәр Уны ташлаһағыҙ, Ул да һеҙҙе ташлар[+]. 3Оҙаҡ йылдар Исраил[†] халҡы хаҡ Аллаһыҙ, юл күрһәтеүсе ҡаһинһыҙ,[†] ҡанунһыҙ[†] йәшәне. 4Ләкин баштарына бәлә килгәс, улар Исраил Аллаһы Раббыға йөҙ борҙолар, Уны эҙләнеләр, һәм Раббы уларға табылды. 5Ул дәүерҙә юлға сығыу ҡурҡыныс ине, килгәнгә лә, киткәнгә лә именлек булманы, ерҙә йәшәгән бөтә халыҡтар ҡуҙғыны. 6Бер халыҡ икенсе халыҡты юҡ итте, бер ҡала икенсе ҡаланы емерҙе, сөнки Алла төрлө хәтәрҙәр менән уларҙы хафаға һалды[+]. 7Әммә һеҙ ныҡ булығыҙ. Беләктәрегеҙ талмаһын, сөнки ҡылған ғәмәлдәрегеҙ әжерһеҙ ҡалмаясаҡ[+].

8Ғодед улы Ғазаръяһ пәйғәмбәрҙең[†] ошо пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен ишеткәс, Аса рухланып китә һәм бөтә Йәһүҙә[†] менән Бинйәмин ерҙәрендәге, Әфраим таулығында үҙе яулап алған ҡалаларҙағы ерәнгес боттарҙы тотошлайы менән ҡыйрата, Раббы ҡорамының[†] айуаны алдындағы Раббының ҡорбан[†] усағын яңырта. 9Бөтә йәһүҙиҙәр менән бинйәминдәрҙе, улар менән бергә йәшәргә тип күсеп килгән әфраимдарҙы, менашшеларҙы һәм шимғондарҙы саҡыра – Аллаһы Раббы Аса менән икәнлеген күргәс, исраилдарҙың күбеһе уның яғына сыҡҡан була[+].

10Асаның хакимлығының ун бишенсе йылында, йылдың өсөнсө айында Йәрүсәлимгә[†] йыйылалар. 11Ошо көндө яумал малынан ете йөҙ баш эре малды, ете мең баш ваҡ малды Раббыға ҡорбан итәләр,[+] 12ата-бабаларының Аллаһы Раббыға бөтөн йөрәктән һәм бар булмыштары менән ынтылырға вәғәҙә итеп, килешеү[†] төҙөйҙәр[+]. 13Ә Исраил Аллаһы Раббыға ынтылмағандар, оломо ул, кесеме, ир кешеме ул, ҡатын-ҡыҙмы, үлергә тейеш була[+]. 14Шау-гөр килеп, шат ауаздар сығарып, борғолар һәм мөгөҙҙәр өрөп, Раббыға ант бирәләр. 15Һәммә йәһүҙиҙәр ҡыуанышып, бөтә йөрәктән ант итәләр. Улар бар тырышлыҡтарын һалып, Уға ынтылалар һәм Раббы уларға Үҙен аса. Раббы уларға һәр яҡлап именлек бирә[+].

16Ашера[†] хөрмәтенә ерәнгес һын ҡуйҙырған өсөн Аса батша әсәһе Мағаханы батша әсәһе дәрәжәһенән мәхрүм итә һәм, был һынды тураҡлап, Ҡидрон үҙәнендә яндыра[+]. 17Исраилда табыныу ҡалҡыулыҡтары һаман элеккесә ҡала бирә, шулай ҙа Асаның йөрәге бөтә ғүмере буйы Аллаға тоғро була. 18Атаһы һәм үҙе Раббыға бағышланған алтын-көмөштө, һауыт-һабаны Алла йортона тапшыра. 19Асаның хакимлығының утыҙ бишенсе йылына тиклем һуғыштар булмай.

#### 16


Аса менән Бағша араһындағы һуғыш


(3 Бат 15:17-24)

1[•]Аса хакимлығының утыҙ алтынсы йылында Исраил[†] батшаһы Бағша Йәһүҙәгә[†] һөжүм итә һәм, бер кем дә Йәһүҙә батшаһы Аса биләмәһенән сыға ла, унда инә лә алмаһын өсөн, Рама ҡәлғәһен нығытырға тотона. 2Аса, Раббы[†] ҡорамында[†] һәм батша һарайы хазинаһында булған алтын-көмөштө ала ла Дамаскта йәшәгән Арам[†] батшаһы Бен-Һададҡа ебәрә. Уға былай тип әйтергә ҡуша:[+]

3«Минең менән һинең арала минең атайым менән һинең атайың араһындағы кеүек килешеү[†] булһын. Бына мин һиңә алтын-көмөш ебәрәм. Ә һин Исраил батшаһы Бағша менән төҙөгән килешеүеңде өҙ – ул ғәскәрҙәрен минең ерҙәремдән сығарһын».

4Бен-Һадад Аса батшаның тәҡдимен тыңлай һәм үҙенең ғәскәр башлыҡтарын Исраил ҡалаларына ҡаршы яуға ебәрә. Улар Ғиййонды, Данды, Авел-Майимды һәм Нафтали ерендәге келәт ҡәлғәләрҙе баҫып ала. 5Был хаҡта ишеткәс, Бағша Раманы нығытыуҙан туҡтай һәм был эшен ташлап ҡуя. 6Ә Аса батша барса йәһүҙиҙәрҙе алып килеп, Бағша төҙөлөштә файҙаланған таштарҙы, бүрәнәләрҙе Раманан ташытып бөтөрә лә улар менән Гевағ һәм Миспа ҡалаларын нығыта.

7Шул осорҙа Ханани әүлиә Йәһүҙә батшаһы Асаға килеп, уға былай ти:

– Һин Аллаң Раббыға ышанмайынса, Арам батшаһына ышандың. Шуның өсөн, Арам батшаһының ғәскәре ҡулыңдан ысҡынды ла инде[+]. 8Куштар менән ливиялыларҙың ғәскәрҙәре ҡеүәтле, яу арбалары һәм һыбайлылары иҫәпһеҙ-һанһыҙ түгел инеме ни? Ләкин һин Раббыға ышанғас, Ул уларҙы һинең ҡулыңа тапшырғайны[+]. 9Раббы ер йөҙөндәге бар нәмәне күҙәтеп тора, Үҙенә тоғроларға көс-ҡеүәт бирә. Һин алйоттарса эш иттең. Бынан һуң башың һуғыштан сыҡмаясаҡ[+].

10Аса әүлиәгә бик ныҡ асыулана һәм, ярһып, уны зинданға яптыра. Шул осорҙа ул ҡайһы бер башҡа кешеләрҙе лә ҡыйырһыта[+].

11Асаның бөтә ғәмәлдәре башынан аҙағына тиклем Йәһүҙә һәм Исраил батшалары китабында яҙылған. 12Батшалыҡ итеүенең утыҙ туғыҙынсы йылында аяҡтары һыҙлаған Асаның хәле ныҡ ауырая. Әммә ауырыған саҡта ла ул Раббынан түгел, ә табиптарҙан ярҙам һорай. 13Аса батшалыҡ итеүенең ҡырҡ беренсе йылында вафат була һәм ата-бабалары хозурына күсә. 14Уны иҫән сағында үҙе өсөн Дауыт ҡалаһында[†] ҡаяла уйҙырған төрбәгә ҡуялар. Уны төрлө хуш еҫле матдәләр, еҫле майҙар тултырылған ятаҡҡа һалалар, уның хөрмәтенә ҙур итеп усаҡ яндыралар.

#### 17


Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат

1Асанан һуң тәхеткә улы Йеһошафат ултыра һәм илде Исраилға[†] ҡаршы торорлоҡ итеп көсәйтә. 2Ул Йәһүҙәнең[†] бөтә нығытылған ҡалаларына ғәскәрҙәр ҡуя, Йәһүҙә еренә, атаһы Аса яулап алған Әфраим ҡалаларына һаҡсы ғәскәрҙәр урынлаштыра[+]. 3Раббы[†] Йеһошафат менән була, сөнки ул боронғо бабаһы Дауыт[†] башлап һалған юлдан тайпылмай, бәғелдәргә[†] табынмай, 4ә атаһының Аллаһына ынтыла, Уның бойороҡтарын үтәй, исраилдарға эйәрмәй[+]. 5Раббы уның батшалығын нығыта. Бөтә йәһүҙиҙәр Йеһошафатҡа бүләктәр килтерә һәм ул бик бай һәм данлыҡлы була. 6Йеһошафат бөтөн күңелен биреп Раббы юлында йөрөргә тырыша. Ул Йәһүҙәнән табыныу ҡалҡыулыҡтарын да, Ашераға[†] ҡуйылған ҡолғаларҙы ла юҡ итә.

7Батшалыҡ итеүенең өсөнсө йылында ул ярандары Бен-Хаил менән Ғовадъяһты, Зәкәрьяһ менән Неҫанилды, Михаяһты Йәһүҙә ҡалаларына халыҡты уҡытырға ебәрә. 8Улар менән бергә левиҙәр[†] Шемағъяһ, Неҫанъяһ, Зевадъяһ, Ғасаһил, Шемирамоҫ, Йонаҫан, Адонияһ, Товияһ, Тов-Адонияһ, шулай уҡ ҡаһиндар[†] Әлишамағ менән Йеһорам була. 9Улар Йәһүҙәлә Раббының ҡанун[†] китабынан һабаҡ бирә. Йәһүҙәнең бөтә ҡалаларында халыҡты уҡытып йөрөйҙәр.

10Йәһүҙә тирәһендәге бөтә батшалыҡтарҙы Раббы дәһшәте биләп ала, шуға күрә улар Йеһошафатҡа ҡаршы һуғыш асмай[+]. 11Ҡайһы бер пелештиҙәр[†] Йеһошафатҡа көмөштө бүләккә һәм яһаҡ итеп килтереп тора; ғәрәптәр ваҡ малдан ете мең ете йөҙ баш һарыҡ тәкәһе менән ете мең ете йөҙ баш кәзә тәкәһе алып килә.

12Йеһошафат күтәрелгәндән-күтәрелә, Йәһүҙәлә ҡәлғәләр, кәрәк-яраҡ һаҡлай торған келәт ҡәлғәләр төҙөтә. 13Йәһүҙә ҡалаларында ул күп итеп кәрәк-яраҡ туплай, Йәрүсәлимдә[†] үҙенең ҡаһарман яугирҙәрен урынлаштыра. 14Бына уларҙың нәҫел буйынса төҙөлгән исемлеге:

Йәһүҙә ырыуынан мең баштары:

ғәскәр башы Ғадна һәм уның өс йөҙ мең ҡаһарман яугире; 15уның артынса – ғәскәр башы Йеһоханан һәм уның ике йөҙ һикһән мең яугире; 16унан – Зихри улы Ғамасъяһ һәм уның ике йөҙ мең баһадир яугире. Ғамасъяһ үҙ ихтыяры менән Раббыға хеҙмәт итә.

17Бинйәмин ырыуынан яугирҙәрҙең башлығы Әлъядағ була. Был баһадир һуғышсының уҡ-һаҙаҡлы һәм ҡалҡанлы ике йөҙ мең яугире; 18унан һуң – йөҙ һикһән мең ҡораллы яугире менән Йеһозавад.

19Был яугирҙәр батшаға хеҙмәт итә. Уларҙан тыш батша бөтә Йәһүҙәләге нығытылған ҡалаларға башҡа ғәскәрҙәрҙе урынлаштырған була.

#### 18


Михаяһ пәйғәмбәрҙең Ахавты киҫәтеүе


(3 Бат 22:1-28)

1[•]Йеһошафат ҙур байлыҡҡа эйә була һәм дан ҡаҙана. Ул Исраил[†] батшаһы Ахав менән туғанлаша[+]. 2Бер нисә йылдан Йеһошафат Самарияға[†] Ахавҡа бара. Ахав Йеһошафат һәм уның юлдаштары хөрмәтенә эреле-ваҡлы бик күп мал сала. Ул Йеһошафатты бергәләп Ғилғәд[†] Рамоҫына яу асырға өгөтләй[+]. 3Исраил батшаһы Ахав Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһошафаттан:

– Минең менән бергә Ғилғәд Рамоҫына бараһыңмы? – тип һорай.

– Һин нисек – мин дә шулай, – тип яуаплай Йеһошафат. – Минең халҡым – һинең халҡың. Беҙ һинең менән бергә һуғышҡа барырбыҙ[+].

4Йеһошафат Исраил батшаһына тағын былай ти:

– Тик тәүҙә Раббының кәңәшен һорап ҡара.

5Исраил батшаһы дүрт йөҙ пәйғәмбәрҙе[†] йыйып ала ла:

– Ғилғәд Рамоҫына ҡаршы яу менән барайыҡмы, әллә бармайыҡмы? – тип һорай.

– Бар, – тип яуап ҡайтара пәйғәмбәрҙәр. – Алла[†] ул ҡаланы батшаның ҡулына тапшырасаҡ[+].

6Әммә Йеһошафат:

– Раббының тағы берәй пәйғәмбәре ҡалманымы? Унан да һорап ҡарар инек, – ти[+].

7Исраил батшаһы Йеһошафатҡа:

– Тағы бер кеше бар барлығын, уның аша Раббыға мөрәжәғәт итеп була. Тик мин уны яратмайым, сөнки ул миңә йүнле нәмә юрамай, гел яманлыҡ күрәҙәләй. Михаяһ ул, Йимла улы, – ти.

– Улай тимә әле һин, эй, батша, – ти Йеһошафат.

8Исраил батшаһы һарай әһелдәренең береһен саҡырып:

– Йәһәт кенә Йимла улы Михаяһты алып кил! – ти.

9Исраил батшаһы Ахав менән Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат затлы кейемдәрен кейеп, Самария ҡапҡаһы[†] янындағы ырҙында һәр береһе үҙенең тәхетенә ултыра, ә бөтә пәйғәмбәрҙәр улар алдында пәйғәмбәрлек итә. 10Үҙенә тимер мөгөҙ яһап алған Кенағана улы Сидкияһ шунда белдерә:

– Раббы[†] былай ти: «Һин арамиҙарҙы[†] ошо мөгөҙ менән һөҙөп, ҡырып бөтөрәсәкһең!»[+]

11Башҡа пәйғәмбәрҙәр ҙә шуны уҡ юрай:

– Ғилғәд Рамоҫына бар, юлың уңыр, Раббы уны батша ҡулына тапшырасаҡ.

12Михаяһты алырға ебәрелгән кеше уға былай ти:

– Ҡара әле, бөтә пәйғәмбәрҙәр бер ауыҙҙан батшаға уңыш юрай, һинең һүҙең дә уларҙыҡы кеүек булһа ине: һин дә яҡшыға юра.

13– Тере Раббы шаһит: Аллам миңә нимә тиһә, шуны әйтермен, – тип яуап ҡайтара Михаяһ[+].

14Михаяһ батша алдына килә. Батша унан:

– Михаяһ, әйт әле, Ғилғәд Рамоҫына яу менән барайыҡмы, әллә юҡмы? – тип һорай.

– Барығыҙ, – ти Михаяһ. – Юлығыҙ уңыр, улар ҡулығыҙға тапшырылыр.

15– Раббы исеме хаҡына миңә тик дөрөҫөн генә һөйлә, тип һиңә күпме ялынырға була? – ти уға батша.

16Шунан Михаяһ былай ти:

– Мин исраилдарҙың барыһының да көтөүсеһеҙ һарыҡтар шикелле тауҙарға һибелгәнен күрҙем. Раббы: «Быларҙың хужаһы юҡ. Һәр кем иҫән-аман сағында үҙ өйөнә ҡайтһын», – тип әйтте[+].

17– Был миңә бер йүнле нәмә лә әйтмәҫ, тик яманлыҡ ҡына юрар, тимәнемме ни һиңә? – ти Исраил батшаһы Йеһошафатҡа.

18Ә Михаяһ былай ти:

– Улай булғас, Раббы һүҙен тыңлағыҙ! Мин Раббының Үҙ тәхетендә ултырғанын һәм эргәһендә уң яҡтан да, һул яҡтан да бөтә күк ғәскәре баҫып торғанын күрҙем[+]. 19Раббы: «Ғилғәд Рамоҫына яу сабып, шунда һәләк булһын өсөн Исраил батшаһы Ахавты кем ҡоторта ала?» – тип һорағайны, береһе былай, икенсеһе тегеләй тәҡдим итте. 20Шунда бер рух сығып Раббы алдына баҫты ла: «Мин ҡоторта алам», – тине. Раббы унан: «Нисек итеп?» – тип һораны. 21«Мин барам да, алдаҡсы рух булып, уның бөтә пәйғәмбәрҙәрен ялған һөйләтәм», – тине рух. «Эйе, һин уны ҡоторта алырһың, – тине Раббы. – Бар, әйткәнеңде эшлә».

22Бына шулай итеп, Раббы был пәйғәмбәрҙәреңдең ауыҙына ялғансы рух индерҙе. Сөнки ул һинең башыңа бәлә күндерергә ҡарар итте.

23Шунда Кенағана улы Сидкияһ Михаяһтың янына килә лә яңағына һуғып ебәреп:

– Раббының Рухы ни рәүешле минән китеп, һинең ауыҙыңдан һөйләй башланы әле? – ти.

24– Быны һин ҡайҙа йәшенергә белмәйенсә, иң төпкө бүлмәлә боҫоп ултырған көндө белерһең, – тип яуаплай Михаяһ[+].

25– Михаяһты ҡала башлығы Амон менән батша улы Йоашҡа алып барып тапшырығыҙ! – тип бойора Исраил батшаһы. – 26Батша шулай тип әйтте тиегеҙ: уны зинданға ултыртһындар, мин иҫән-аман ҡайтҡансы, аҙ-маҙ икмәк менән һыуҙан башҡа бер нәмә лә бирмәһендәр[+].

27– Әгәр ҙә һин иҫән-аман әйләнеп ҡайтһаң, минең аша Раббы һөйләмәгән булыр, – ти Михаяһ. Шунан: – Эй халыҡтар, әйткәнемде ишетегеҙ! – тип өҫтәй[+].


Ахавтың үлеме


(3 Бат 22:29-35)

28Исраил батшаһы Ахав менән Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат Ғилғәд Рамоҫына яу менән китә. 29Ахав Йеһошафатҡа былай ти:

– Мин яуға кейемемде алмаштырып инермен, ә һин үҙеңдең батша кейемеңдә бул.

Исраил батшаһы кейемен алмаштыра ла, яуға инәләр. 30Арам батшаһы яу арбалары башлыҡтарына:

– Башлыҡмы ул, ябай яугирме – алышып тормағыҙ, бары Исраил батшаһы менән генә һуғышығыҙ! – тип бойорған була.

31Яу арбаларының башлыҡтары Йеһошафатты күрә лә, Исраил батшаһы икән тип уйлап, алышыр өсөн уны уратып ала. Ләкин Йеһошафат ҡысҡырып ебәрә, һәм Алла уға ярҙам итә. Алла уны һаҡлап алып ҡала, 32яу арбаларының башлыҡтары уның Исраил батшаһы түгеллеген күрә лә боролоп китә.

33Бер яугир, төҙәп тормайынса уҡ атып ебәрә лә, Исраил батшаһын яралай. Уҡ һарайтаһының йөйө аша барып ҡаҙала. Ахав яу арбаһын[†] йөрөтөүсеһенә:

– Атыңды бор, мине яу яланынан алып сыҡ, йәрәхәтләндем, – ти[+].

34Көслө алыш көнө буйы дауам итә. Исраил батшаһына яу арбаһында арамиҙар ҡаршыһында һөйәлеп баҫып торорға тура килә. Кискеһен ҡояш байығанда батша йән бирә.

#### 19


Йеһу әүлиәнең Йеһошафатты битәрләүе

1Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһошафат Йәрүсәлимдәге[†] өйөнә иҫән-аман ҡайтып етә. 2Уның ҡаршыһына Ханани улы Йеһу әүлиә сығып, былай ти:

– Һиңә ни өсөн иманһыҙға[†] ярҙам итеп, Раббыны күрә алмаусыларҙы ниңә яратырға кәрәк булды? Шул арҡала һиңә Раббының асыуы төшәсәк[+]. 3Ярай әле һинең яҡшы эштәрең дә бар. Һин Ашераның[†] ҡолғаларынан арындырҙың, йөрәгеңде Алланы эҙләүгә бағышланың[+].


Йеһошафаттың яҡшы ғәмәлдәре

4Йеһошафат Йәрүсәлимдә йәшәй. Ул Беер-Шәвәғтән алып Әфраим таулығына тиклемге ерҙәрҙә көн иткән халҡын йәнә ҡат-ҡат урап сыға, уларҙы ата-бабаларының Аллаһы Раббыға ҡайтырға инандыра. 5Йәһүҙәләге бөтә нығытылған ҡалаларҙа хөкөмдарҙар тәғәйенләп,[+] 6уларға былай ти:

– Һәр эшегеҙҙә иғтибарлы булығыҙ, һеҙ кеше хөкөмөн түгел, Раббы[†] хөкөмөн ҡылыуығыҙҙы, хөкөм эшендә Уның ҡатнашҡанын белеп тороғоҙ[+]. 7Алланан ҡурҡығыҙ, алдығыҙҙы-артығыҙҙы ҡарап йөрөгөҙ, сөнки Аллабыҙ Раббыға ялғанлау ҙа, кеше айырыу ҙа, ришүәтселек тә хас түгел[+].

8Йеһошафат Йәрүсәлимдә ҡайһы бер левиҙәрҙе,[†] ҡаһиндарҙы[†] һәм Исраил[†] нәҫелдәре башлыҡтарын Раббы ҡанунына[†] нигеҙләнеп хөкөм сығырырға һәм кешеләр араһындағы дәғүәләрҙе хәл итергә тәғәйенләй. Улар Йәрүсәлимдә йәшәй[+]. 9Йеһошафат уларға шундай бойороҡ бирә:

– Вазифағыҙҙы Раббынан ҡурҡып, тоғролоҡ һәм саф күңел менән башҡарығыҙ[+]. 10Үҙ ҡалаларында йәшәгән ағай-энегеҙҙән килгән бәхәсле эштәрҙең ҡайһыһын ҡарағанда ла – үлтереш булһынмы ул, ҡанун, бойороҡ, ҡағиҙә йә ҡарар үтәлешенә ҡағылһынмы – Раббы алдында гонаһ[†] ҡылып ҡуймаһындар, үҙҙәренең һәм һеҙҙең башығыҙға Раббының ҡәһәрен төшөрмәһендәр өсөн, уларҙы иҫкәртегеҙ; шулай итһәгеҙ, гонаһҡа тарымаҫһығыҙ[+]. 11Бына баш ҡаһин[†] Амаръяһ – Раббыға ҡағылышлы эштәрҙә, Исмәғил улы Зевадъяһ, Йәһүҙә ырыуы башлығы, батшаның бөтә эштәрендә һеҙҙең өҫтә торор, ә левиҙәр эргәгеҙҙә идара эштәрен башҡарыр. Ҡыйыу эш итегеҙ, Раббы яҡшылыҡ ҡылыусы менән булһын!

#### 20


Моавтар менән ғаммондарға ҡаршы һуғыш

1Күпмелер ваҡыттан һуң моавтар[†] менән ғаммондар, йәнә лә Мағон иленән ҡайһы берәүҙәр уларға ҡушылып, Йеһошафатҡа ҡаршы яу аса. 2Хәбәрселәр килеп, Йеһошафатҡа:

– Диңгеҙ аръяғынан, Эдом[†] яғынан, һиңә ҡаршы иҫәпһеҙ-һанһыҙ сиреү килә, улар инде Хасасон-Тамарға килеп еткән, – тиҙәр.

Хасасон-Тамарҙың икенсе исеме – Ғейн-Геди[+].

3Йеһошафат ҡаты ҡурҡыуға ҡала. Ул Раббынан һорарға ҡарар ҡыла һәм бөтә Йәһүҙәлә[†] ураҙа иғлан итә[+]. 4Йәһүҙиҙәр Раббынан ярҙам ялбарырға тип бергә йыйыла. Улар Раббыға мөрәжәғәт итер өсөн Йәһүҙәнең барлыҡ ҡалаларынан килә.

5Йеһошафат Йәһүҙә һәм Йәрүсәлим[†] халҡы алдына – Раббы[†] ҡорамының[†] яңы ихатаһына сығып баҫа ла 6былай ти:

– Ата[†]-бабаларыбыҙҙың Аллаһы Раббы! Һин асмандарҙағы Алла[†]! Һин бар халыҡтарҙың батшалыҡтары өҫтөнән хакимлыҡ итәһең. Һинең ҡулыңда – көс һәм ҡөҙрәт, һис кем Һиңә ҡаршы тора алмай![+] 7Эй Аллабыҙ! Һин ошо ерҙә йәшәүселәрҙе халҡың Исраил[†] алдынан ҡыуып ебәреп, уны мәңгелеккә Үҙеңдең дуҫың Ибраһим[†] нәҫеленә бирҙең түгелме ни[+]? 8Улар шунда төйәкләнеп, Һинең исемеңә бағышланған Изге[†] торлаҡ төҙөнөләр һәм былай тиҙәр: 9«Башыбыҙға бәлә-ҡаза килгәндә – язалаусы ҡылысмы, үләтме, аслыҡмы ул – беҙ Һинең исемең төйәкләнгән ошо йорт алдына, Һинең хозурыңа киләбеҙ, үҙебеҙ дусар булған һәләкәт хаҡында Һиңә ялбарабыҙ, шунда Һин беҙҙе ишетәһең һәм ҡотҡараһың»[+]. 10Бына хәҙер ғаммондар, моавтар һәм Сеғир тауҙарында йәшәүселәр, Мысыр[†] иленән килгән саҡтарында исраилдарға Һин ерҙәренә инергә рөхсәт итмәгән, шул сәбәптән ҡырылмай тороп ҡалған халыҡтар[+] 11беҙгә нимә менән яуап ҡайтара? Улар Һин беҙгә милек итеп биргән ерҙән беҙҙе ҡыуырға тип килгән. 12Аллабыҙ беҙҙең! Һин Үҙең уларға хөкөмөңдө ҡылһаңсы! Был тиклем ҙур көскә ҡаршы торорлоҡ хәлебеҙ юҡ, беҙ ни ҡылырға ла белмәйбеҙ. Беҙҙең күҙҙәребеҙ бары Һиңә төбәлгән![+]

13Бөтә Йәһүҙәнең ир-аттары ҡатындары, бала-сағалары менән Раббы ҡаршыһында баҫып тора. 14Шул саҡ ошо йыйында Зәкәрьяһ улы Яхазиилға Раббы рухы иңә. Зәкәрьяһ Бенаяһ улы булып, Бенаяһ – Йеғиилдан, Йеғиил Леви ырыуынан булған Маттанъяһтан донъяға килә. Уларҙың нәҫел баштары Асаф була[+]. 15Ул былай ти:

– Бөтә йәһүҙиҙәр, Йәрүсәлимдә йәшәүселәр, Йеһошафат батша, тыңлағыҙ! Һеҙгә Раббы былай ти: «Был иҫәпһеҙ-һанһыҙ сиреүҙән ҡурҡмағыҙ, ҡотоғоҙ осмаһын! Был һуғыш һеҙҙеке түгел, ә Алланыҡы. 16Иртәгә уларға ҡаршы сығығыҙ. Улар хәҙер Сис артылышынан килә, ә һеҙ уларҙы үҙән осонда, Йеруил сүле алдында, тап итерһегеҙ. 17Был юлы һеҙгә һуғышаһы түгел; һеҙ шунда баҫығыҙ ҙа Раббының һеҙҙе нисек ҡотҡарғанын ҡарап тороғоҙ. Йәһүҙә һәм Йәрүсәлим! Ҡурҡмағыҙ, ҡотоғоҙ алынмаһын! Иртәгә ҡаршыларына барығыҙ, Раббы һеҙҙең менән булыр»[+].

18Йеһошафат йөҙтүбән ергә ҡаплана, уның менән бергә бөтә йәһүҙиҙәр һәм Йәрүсәлим халҡы Раббы алдында ергә ҡапланып, Уға сәждә ҡыла. 19Ҡыһаҫ һәм Ҡорах нәҫеленән булған левиҙәр[†] аяғүрә баҫып, Исраил Аллаһы Раббыға көслө тауыш менән маҡтау яуҙырырға тотона[+].

20Иртүк тороп Теҡоға сүленә табан юлланалар. Шунда Йеһошафат халыҡ алдына баҫып һүҙ ала:

– Тыңлағыҙ мине, Йәһүҙә һәм Йәрүсәлим кешеләре! Аллағыҙ Раббыға ышанығыҙ, шул сағында ныҡ булырһығыҙ. Уның пәйғәмбәрҙәренә[†] ышанығыҙ, шунда уңыш ҡаҙанырһығыҙ, – ти ул[+].

21Йеһошафат халыҡ менән кәңәшләшкәндән һуң, ҡораллы һуғышсылар алдынан барып, Раббыға һәм Уның мөҡәддәс бөйөклөгөнә дан йырлар.

«Раббыға шөкөр итегеҙ,
Уның тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек!» –

тип тәҡрәр итер өсөн йырсылар билдәләй[+]. 22Һөрән һалып маҡтау йырлай башлаған мәлдәрендә, Йәһүҙәгә яу менән килә ятҡан ғаммондар, моавтар һәм Сеғир тауҙарында йәшәүселәргә ҡаршы боҫҡон ҡора һәм улар ҡырыла. 23Ғаммондар менән моавтар Сеғир тауҙары кешеләренә һөжүм итә, сеғирҙарҙы ҡырып һалғас, бер-береһен ҡыйратырға тотона[+]. 24Йәһүҙиҙәр сүлдәге ҡалҡыулыҡҡа килеп дошман ғәскәренә ҡараһа, ни күрәләр – күп һанлы мәйеттәр менән ер тулған, береһе лә иҫән ҡалмаған. 25Йеһошафат халҡы менән бергәләп яумал йыя башлай: бик күп мал-мөлкәт, кейем-һалым, затлы әйберҙәр табалар, күтәреп алып китмәҫтәй итеп йөкмәнәләр. Өс көн буйы ташыйҙар былар яумалды – ул шул тиклем күп була.

26Дүртенсе көндө Шөкөр үҙәненә йыйылалар, шунда Раббыға шөкөр ҡылалар. Шуға күрә был ерҙе әлегәсә Шөкөр үҙәне тип йөрөтәләр. 27Шунан һуң барлыҡ йәһүҙиҙәр һәм йәрүсәлимдәр ҡыуанышып Йеһошафат артынан Йәрүсәлимгә ҡайтырға сыға, сөнки Раббы, дошмандарынан ҡотҡарып, оло ҡыуаныс бүләк итә. 28Йәрүсәлимгә лиралар, арфалар, борғолар тауышы аҫтында ҡайтып, Раббы йортона киләләр. 29Раббының Исраил дошмандарына ҡаршы алышҡанын ишеткәс, ерҙәге бөтә батшалыҡтар Алланан ҡурҡып ҡала[+]. 30Йеһошафат батшалығында тыныслыҡ урынлаша, Алла уға һәр яҡлап именлек бирә[+].


Йеһошафаттың һуңғы йылдары


(3 Бат 22:41-50)

31[•]Шулай итеп, Йеһошафат Йәһүҙәлә хакимлыҡ итә. Тәхеткә ултырғанда ул утыҙ биш йәштә була һәм Йәрүсәлимдә егерме биш йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Ғазува – Шилхи ҡыҙы була. 32Йеһошафат атаһы Асаның юлынан тайпылмай, Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла. 33Ләкин әлегә табыныу ҡалҡыулыҡтары юҡ ителмәгән, ә халыҡ ата-бабаларының Аллаһына тулыһынса боролоп бөтмәгән була.

34Йеһошафаттың башҡа ғәмәлдәре башынан аҙағынаса Ханани улы Йеһу яҙмаларында хикәйәләнгән һәм Исраил батшалары китабына индерелгән[+].

35Ләкин быларҙан һуң Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат яман эштәр ҡылған Исраил батшаһы Ахазъяһ менән әшнәләшә. 36Улар бергәләшеп Таршишҡа ебәрер өсөн караптар төҙөй. Караптарҙы улар Ғәсйон-Гәвәрҙә яһай. 37Марешанан Додауа улы Әлиғәзәр, Йеһошафатҡа пәйғәмбәрлек итеп, былай ти:

– Ахазъяһ менән әшнәләшкәнеңә күрә, Раббы һинең эшеңде юҡҡа сығарасаҡ.

Караптар емерелә һәм Таршишҡа барып етә алмай.

#### 21


Йәһүҙә батшаһы Йеһорам


(4 Бат 8:16-24)

1Йеһошафат вафат булып, ата-бабаларына ҡушыла һәм Дауыттың ҡалаһында[†] үҙенең ата-бабалары янына дәфен ҡылына. Уның урынына улы Йеһорам тәхеткә ултыра. 2Уның бер туғандары – Ғазаръяһ, Йехиил, Зәкәрьяһ, Азаръяһ, Михаил, Шефатъяһ. Улар һәммәһе Исраил[†] батшаһы Йеһошафаттың улдары була. 3Аталары уларға Йәһүҙәнең[†] нығытылған ҡалалары менән бергә күп алтын-көмөш, затлы әйберҙәр бүләк итә, батшалыҡты иһә, баш балаһы булғанлыҡтан, Йеһорамға тапшыра. 4[•]Йеһорам атаһы урынына тәхеткә ултырып, хакимлығын нығытҡандан һуң, бөтә ҡустыларын, шулай уҡ Исраилдың ҡайһы бер түрәләрен ҡылыстан үткәрә.

5Батша булғанда Йеһорамға утыҙ ике йәш була. Ул Йәрүсәлимдә[†] һигеҙ йыл хакимлыҡ итә. 6Ҡатыны Ахавтың ҡыҙы булғанлыҡтан, Йеһорам да, Ахав нәҫеле һымаҡ, Исраил батшаларының юлын ҡыуа, Раббы[†] күҙендә яман булған эштәр ҡыла[+]. 7Шулай булһа ла, Раббы Дауыт[†] менән төҙөлгән килешеү[†] хаҡына Дауыт йортон һәләк итергә теләмәй, сөнки уға, шәмең һәр ваҡыт янып торор, тип вәғәҙә биргән була[+].

8Йеһорам батша булған ваҡытта, эдомдар[†] Йәһүҙәгә ҡаршы баш күтәреп, уның хакимлығы аҫтынан сыға һәм үҙҙәренә батша һайлап ҡуя[+]. 9Йеһорам бөтә ғәскәр башлыҡтары, яу арбалары менән бергә шул тарафҡа йүнәлә. Бында уны Эдом ғәскәре уратып ала. Әммә Йеһорам төндә яу арбаларының башлыҡтары менән бергә ҡамалышты йырып сыға. 10Ошо ваҡыттан алып бөгөнгә тиклем Эдом Йәһүҙәгә буйһонмай.

Шул осорҙа Ливна ҡалаһы ла баш күтәрә, сөнки Йеһорам ата-бабаларының Аллаһы Раббыны ташлай. 11Йәһүҙәләге ҡалҡыулыҡтарҙа табыныу урындары булдыра, Йәрүсәлим халҡын сит илаһтарға табынырға өндәп, йәһүҙиҙәрҙе юлдан яҙҙыра.

12Уға Ильяс пәйғәмбәрҙән[†] хат килә. Унда былай тиелгән була:

Һинең боронғо бабаң Дауыттың Аллаһы Раббы бына нимә ти: «Һин атайың Йеһошафаттың, Йәһүҙә батшаһы Асаның юлынан йөрөмәнең,[+] 13ә Исраил батшаларына эйәрҙең. Ахав нәҫеле Исраилды аҙҙырған кеүек, һин Йәһүҙә менән Йәрүсәлим халҡын сит илаһтарға табынырға өндәнең. Өҫтәүенә, һин ҡустыларыңды, атайыңдың улдарын, үлтерттең, ә улар һинән яҡшыраҡ ине[+]. 14Бына шуның өсөн Раббы һинең халҡыңа, балаларыңа, ҡатындарыңа, барлыҡ мөлкәтеңә ауыр ҡаза ебәрәсәк. 15Үҙең иһә ауыр эс ауырыуына юлығырһың. Ул ауырыу көндән-көн аҙа барып, эсеңдәге бөтә ағзаларың ҡойолоп төшәсәк».

16Раббы пелештиҙәр[†] менән ғәрәптәрҙе, куштарҙың күршеләрен, Йеһорамға ҡаршы ҡуҙғыта[+]. 17Улар Йәһүҙәгә табан юллана, уға бәреп инә һәм батша һарайында табылған барлыҡ мөлкәтте, шулай уҡ улдарын һәм ҡатындарын алып китә. Уның кинйәһе Йеһоахаздан башҡа улы ҡалмай. 18Ошоларҙан һуң Раббы уны ҡотолоп булмаҫлыҡ эс ауырыуына юлыҡтыра. 19Көндән-көнгә был дауам итә, ә икенсе йылдың аҙағына ауырыуҙан уның эсе ҡойола һәм бик ныҡ һыҙланып-яфаланып, Йеһорам донъя ҡуя. Уның ата-бабаларын ҡуйғанда ерләү усаҡтары яндырған халыҡ Йеһорам хаҡына усаҡ яғыуҙы кәрәк тапмай[+]. 20Утыҙ ике йәшендә тәхеткә ултырған Йеһорам Йәрүсәлимдә һигеҙ йыл батшалыҡ итә, ул мәрхүм булғас, илаусы-һыҡтаусы табылмай. Уны Дауыт ҡалаһында дәфен ҡылһалар ҙа, батшалар төрбәһенә ҡуймайҙар.

#### 22


Йәһүҙә батшаһы Ахазъяһ


(4 Бат 8:25-29; 9:14-29)

1[•]Ғәрәптәр менән бергә йәһүҙиҙәр тупламына[†] һөжүм иткән баҫҡынсылар Йеһорамдың өлкән[†] улдарын үлтереп киткән була. Шул сәбәпле Йәрүсәлим[†] халҡы Йеһорам урынына уның кинйә улы Ахазъяһты[*] батша итеп ҡуя. Шулай итеп, Йәһүҙә[†] тәхетенә Йеһорам улы Ахазъяһ ултыра. 2Ахазъяһ егерме ике йәшендә батша була һәм Йәрүсәлимдә бер йыл батшалыҡ итә. Уның әсәһе Ғомриҙың ейәнсәре Ғаҫалъяһ була[+]. 3Ахазъяһ та Ахав йортоноң юлын ҡыуа, сөнки уны әсәһе ҡанунһыҙ[†] ғәмәлдәргә этәрә. 4Ул, Ахав нәҫеленә оҡшап, Раббы[†] күҙендә яман булған ғәмәлдәр ҡыла, сөнки атаһы мәрхүм булғандан һуң, Ахав йортоноң ағзалары уның кәңәшселәре булып, уны һәләкәткә килтерә[+]. 5Ахазъяһ, уларҙың кәңәшен тыңлап, Исраил[†] батшаһы Ахавтың улы Йорам менән бергә Ғилғәд[†] Рамоҫына Арам[†] батшаһы Хазаилға ҡаршы яуға бара. Был һуғышта арамиҙар Йорамды яралай[+]. 6Ул, Рама ҡалаһында Арам батшаһы Хазаилға ҡаршы һуғышҡанда алған яраларын дауаларға, Изреғилгә ҡайта. Йәһүҙә батшаһы Йеһорам улы Ахазъяһ иһә йәрәхәтләнгән Ахав улы Йорамдың хәлен белешергә тип Изреғилгә килә.

7Раббы ихтыяры буйынса Ахазъяһ, Йорам янына килеп, үлемен шунда табырға тейеш була. Бында килгәс, улар Йорам менән бергәләп Нимши улы Йеһуҙы ҡаршы алырға сығалар. Йеһуҙы Раббы Ахав йортон юҡ иттерер өсөн һайлап алған була. 8Йеһу, Ахав нәҫеленә сығарылған хөкөмдө бойомға ашырған саҡта, Йәһүҙә түрәләрен һәм Ахазъяһҡа хеҙмәт иткән ағай-энеһенең улдарын осрата һәм барыһын да үлтерә[+]. 9Шунан Йеһу Ахазъяһты эҙләргә тотона. Уны, Самарияла[†] йәшенеп йөрөгән еренән табып, Йеһуға алып киләләр һәм үлтерәләр. Әммә уны дәфен ҡылалар, сөнки: «Ул бөтөн йөрәге менән Раббыға ынтылған Йеһошафат улы бит!» – тиҙәр. Шулай итеп, Ахазъяһ йортонда батша булырлыҡ берәү ҙә ҡалмай[+].


Йәһүҙә батшабикәһе Ғаҫалъяһтың тәхеткә ултырыуы


(4 Бат 11:1-3)

10[•]Ахазъяһтың әсәһе Ғаҫалъяһ, улының үлгәне тураһында ишеткәс, Йәһүҙә батшаһы нәҫеленән булғандарҙың бөтәһен дә ҡырырға керешә[+]. 11Ләкин Йеһошавғаҫ, Йеһорам батшаның ҡыҙы, Ахазъяһтың үлемгә дусар ителгән башҡа улдары араһынан Йоаш тигән улын урлап алып, уны һөт әсәһе менән бергә йоҡо бүлмәһенә йәшерә. Шулай итеп, Йеһорам батшаның ҡыҙы, Йеһоядағ ҡаһиндың[†] ҡатыны, Ахазъяһтың ҡыҙ туғаны Йеһошавғаҫ Йоашты Ғаҫалъяһтан йәшерә һәм ул тере ҡала. 12Илдә Ғаҫалъяһ батшалыҡ иткән ваҡытта, бала алты йыл буйына улар менән Алла[†] ҡорамында[†] йәшенеп йәшәй.

#### 23


Ғаҫалъяһҡа ҡаршы баш күтәреү


(4 Бат 11:4-20)

1Етенсе йылына Йеһоядағ, тәүәккәлләп, йөҙ баштары Ғазаръяһ Йерохам улы, Исмәғил Йеһоханан улы, Ғазаръяһ Ғовед улы, Мағасеяһ Ғадаяһ улы, Әлишафат Зихри улы менән килешеү[†] төҙөй. 2Улар, Йәһүҙә[†] буйлап йөрөп, бөтә ҡалаларҙан левиҙәрҙе[†] һәм Исраилдың[†] ғаилә башлыҡтарын йыя һәм Йәрүсәлимгә[†] алып килә. 3Был йыйын Алла йортонда[†] батша менән килешеү төҙөй. Йеһоядағ йыйылыусыларға былай ти:

– Бына был батша улы! Раббының Дауыт[†] нәҫеле хаҡында биргән вәғәҙәһенә ярашлы, тәхеткә ул ултырырға тейеш[+]. 4Һеҙ былай итегеҙ: шәмбе көндө[†] хеҙмәтен башҡарған ҡаһиндар[†] менән левиҙәрҙең өстән бер өлөшө ҡапҡаларҙы[†] һаҡлаһын,[+] 5өстән бер өлөшө – батша һарайында, өстән бере Нигеҙ ҡапҡаһы төбөндә булһын. Ә бар халыҡ Раббы[†] ҡорамының ихаталарында торһон. 6Раббы ҡорамына ҡаһиндар[†] менән хеҙмәттәге левиҙәрҙән башҡа берәү ҙә инмәһен. Улар пакланыу йолаһын үткән, шуға күрә инә алалар. Ә ҡалған кешеләр Раббының бойороғон үтәһен. 7Левиҙәр, һәр ҡайһыһы ҡорал тотоп, батшаны уратып баҫһын, кем ҡорамға инә – шул үлтерелһен. Батша ҡайҙа барһа ла, артынан ҡалмағыҙ.

8Левиҙәр һәм барлыҡ йәһүҙиҙәр Йеһоядағ ҡаһиндың бойороҡтарын бер һүҙһеҙ үтәй. Йөҙ баштары шәмбе көндө хеҙмәтен башлаған һәм хеҙмәтен теүәлләгән һәр кемде үҙ янына туплай, сөнки Йеһоядағ ҡаһин бер кемгә лә китергә рөхсәт бирмәй. 9Йеһоядағ ҡаһин йөҙ баштарына һөңгөләр менән Дауыт батшаның Алла[†] ҡорамында һаҡланған ҙур һәм бәләкәй ҡалҡандарын таратып бирә. 10Ул ҡулдарына ҡорал тотҡан кешеләрҙе, батшаны һәр яҡтан һаҡлар өсөн, ҡорамдың көньяғынан төньяғына тиклем ҡорбан[†] усағы һәм ҡорам тирәләй ҡуйып сыға. 11Шунан батша улын алып киләләр, башына таж кейҙерәләр, ҡанун[†] китабы тотторалар. Йоашты батша тип иғлан итәләр. Йеһоядағ менән улдары Йоашты мәсехләй һәм халыҡ: «Йәшәһен батша!» – тип ҡысҡыра[+].

12Ғаҫалъяһ, йүгерешкән һәм батшаны сәләмләгән халыҡтың шаулашҡанын[†] ишетеп, улар янына, Раббы ҡорамына килә 13һәм ни күрә: батша ишек төбөндә ҡалҡыу урында тора, уны тирәләп хәрби башлыҡтар менән борғосолар баҫҡан, ил халҡы ҡыуаныша, борғо ҡысҡырта, уйын ҡоралдары тотҡан йырсылар береһенән-береһе уҙҙырып маҡтау йырлай. Ғаҫалъяһ, өҫтөндәге кейемен йыртып: «Хыянат! Хыянат!» – тип ҡысҡыра[+]. 14Йеһоядағ ҡаһин төркөмдәр менән идара итеүсе йөҙ баштарына:

– Ул ҡатынды бынан, рәттәр араһынан, алып сығығыҙ! Кем уға эйәрә, ҡылыстан үткәрегеҙ, – тип бойора. Ул Ғаҫалъяһтың Раббы ҡорамында үлтерелгәнен теләмәй.

15Ғаҫалъяһты тотоп алалар һәм, һарайҙың Ат ҡапҡаһына инә торған еренә алып килеп, шунда үлтерәләр[+].


Йеһоядағ ҡаһин индергән үҙгәрештәр

16Йеһоядағ үҙенең, халыҡтың һәм батшаның Раббы халҡы булыуы тураһында килешеү төҙөй. 17Шунан һуң бөтә халыҡ барып, Бәғелдең[†] ҡорамын емерә. Ундағы ҡорбан усаҡтарын, боттарын ваталар; Бәғел ҡаһины Маттанды ҡорбан усаҡтары алдында үлтерәләр[+].

18Артабан Йеһоядағ Дауыттың Раббы ҡорамы хаҡындағы күрһәтмәләрен үтәп, ҡаһиндар һәм левиҙәрҙән Раббы ҡорамы өсөн яуаплы кешеләр билдәләй. Улар, Муса[†] ҡанунында яҙылғанса, Раббыға тотош яндырыу ҡорбандары килтерергә һәм был йоланы Дауыт ҡушҡанса ҡыуанышып, йырлаша-йырлаша башҡарырға тейеш була[+]. 19Нимәнән булһа ла нәжесләнгән[†] кеше инә алмаһын өсөн Раббы ҡорамы ҡапҡаһы төбөнә һаҡсылар ҡуя[+]. 20Шунан йөҙ баштары, түрәләр, халыҡ башлыҡтары һәм илдең бар халҡы оҙатыуында батшаны Раббы ҡорамынан алып сыға. Улар Юғары ҡапҡа аша батшаны һарайға алып киләләр һәм тәхеткә ултырталар. 21Ил халҡы күңел аса. Ғаҫалъяһ ҡылыстан үткәрелгәндән һуң, ҡалала тыныслыҡ урынлаша.

#### 24


Йәһүҙә батшаһы Йоаш


(4 Бат 11:21–12:3-21)

1[•]Тәхеткә ултырғанда Йоашҡа ете йәш булып, Йәрүсәлимдә[†] ул ҡырҡ йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Сивья тыумышы менән Беер-Шәвәғтән була. 2Йеһоядағ ҡаһин[†] иҫән саҡта, Йоаш Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла. 3Йеһоядағ уға ике ҡатын алып бирә. Йоаштың улдары, ҡыҙҙары тыуа.

4Бер ни тиклем ваҡыттан һуң Йоаш Раббы ҡорамын[†] яңыртырға була. 5Ул, ҡаһиндар менән левиҙәрҙе[†] йыйып, былай ти:

– Йәһүҙәнең[†] ҡалаларын йөрөп сығығыҙ, Аллағыҙҙың ҡорамын йылдан-йылға ҡарап-тәрбиәләп торорлоҡ булһын өсөн, бөтә исраилдарҙан[†] көмөш йыйығыҙ, был эште йәһәтләтегеҙ.

Әммә левиҙәр ҡабаланмай. 6Батша баш ҡаһин[†] Йеһоядағты саҡырып ала ла былай ти:

– Ниңә һин левиҙәрҙән Йәһүҙә һәм Йәрүсәлимдән һалым йыйып алып ҡайтыуҙарын талап итмәйһең? Килешеү сатыры[†] хәжәттәренә тотонола торған был һалымды Раббы ҡоло Муса[†] менән Исраил йәмғиәте билдәләгән[+]. 7Яуыз Ғаҫалъяһтың улдары Раббы ҡорамын талап, ундағы мөҡәддәс[†] әйберҙәрҙе Бәғелгә[†] табыныу өсөн ҡулланды бит!

8Батша бойороғо буйынса бер йәшник яһап, Раббы ҡорамының ҡапҡаһы[†] төбөнә, тышҡы яҡҡа ултырталар. 9«Алла[†] ҡоло Муса сүлдә саҡта исраилдарға һалған түләүҙе Раббыға алып килегеҙ», – тип бөтә Йәһүҙә менән Йәрүсәлимгә иғлан итәләр. 10Бөтә түрәләр һәм халыҡ быға ҡыуана һәм йәшникте тултырғансы килтереп һалып тора[+]. 11Левиҙәр йәшникте батша түрәләренә алып килеп, тегеләр унда аҡсаның күплеген күргәс, батшаның сәркәтибе менән баш ҡаһиндың ышаныслыһы килеп йәшникте бушата ла, уны яңынан урынына илтеп ҡуя. Көндән-көнгә ошолай бик күп көмөш йыялар. 12Батша менән Йеһоядағ йыйылған көмөштө Раббы ҡорамында эш башҡарыусыларға илтеп тора, ә улар Раббы ҡорамын яңыртыу өсөн ташсылар менән балта оҫталарын, Раббы ҡорамын йүнәтеү өсөн тимерселәр менән баҡырсыларҙы яллай. 13Эшселәр эшләй, төҙәтеүҙәр улар ҡулы менән бойомға ашырыла. Улар Алла ҡорамын тейешле хәлгә килтерә, нығыта. 14Төҙөлөш тулыһынса тамамланғандан һуң, улар батша менән Йеһоядағҡа ҡалған көмөштө килтереп тапшыра. Был көмөштән Раббы ҡорамында хеҙмәт үтәү һәм яндырыу ҡорбаны[†] килтергәндә кәрәк булған һауыттар ҡоялар, шулай уҡ алтын, көмөштән башҡа һауыт-һаба яһайҙар. Йеһоядағ иҫән ваҡытта Раббы ҡорамында тотош яндырыу ҡорбандары даими килтереп торола.

15Йеһоядағ ҡартая, донъялыҡтан туйып, йөҙ утыҙ йәшендә мәрхүм була. 16Уны Дауыт ҡалаһында[†] батшалар янына ҡуялар, сөнки ул Аллаға һәм Уның ҡорамына хеҙмәт итеп, Исраилда тик изгелек кенә эшләй.

17[•]Йеһоядағтың вафатынан һуң, Йәһүҙә түрәләре батшаға килеп баш эйә, батша иһә уларҙы тыңлай башлай. 18Улар ата-бабаларының Аллаһы Раббының ҡорамын ташлап, алиһә Ашера[†] хөрмәтенә ҡуйылған ҡолғаларға һәм боттарға табынырға тотона. Уларҙың был гонаһы[†] арҡаһында Йәһүҙә менән Йәрүсәлимгә Алланың асыуы төшә[+]. 19Халҡын Үҙенә ҡайтарам тип, Раббы уларға пәйғәмбәрҙәрен[†] ебәрә. Әммә халыҡ пәйғәмбәрҙәрҙең киҫәтеүенә ҡолаҡ һалмай[+]. 20Йеһоядағ ҡаһиндың улы Зәкәрьяһты Алла рухы солғап ала һәм ул халыҡ алдына баҫып әйтә:

– Раббы былай ти: «Ни өсөн һеҙ Раббы бойороҡтарын боҙаһығыҙ? Эштәрегеҙҙә уңышҡа ирешә алмаясаҡһығыҙ, сөнки Раббыны һеҙ нисек ташлаһағыҙ, Ул да һеҙҙе шулай ташлаясаҡ»[+].

21Әммә Зәкәрьяһҡа ҡаршы фетнә ойошторола, батша бойороғо буйынса, уны Раббы ҡорамы ихатаһында таш бәреп үлтерәләр[+]. 22Йоаш батша Йеһоядағтың үҙенә эшләгән изгелектәрен иҫенә лә төшөрмәй, уның улын үлтерә. Йән биргәндә Зәкәрьяһ:

– Раббы күрһен дә язаһын бирһен, – ти[+].

23Ошо йылдың аҙағында Арам[†] ғәскәре Йәһүҙә менән Йәрүсәлимгә килеп һөжүм итә, халыҡтың бөтә башлыҡтарын ҡыра, барлыҡ яумалды үҙҙәренең батшаһына Дамаскка оҙата. 24Арам ғәскәре аҙ һанлы булһа ла, Раббы ата-бабаларының Аллаһын онотҡан өсөн йәһүҙиҙәрҙең бихисап күп ғәскәрен улар ҡулына тапшыра. Шулай итеп, Йоаш батша язаһын ала[+]. 25Арамиҙар уны ауыр яралы хәлдә ҡалдырып китә, әммә ярандары, Йеһоядағ ҡаһиндың улының ҡанын түккән өсөн, уны ятҡан түшәгендә үлтерә. Йоаш шулай үлә. Уны Дауыт ҡалаһында ерләйҙәр, әммә батшалар зыяратына ҡуймайҙар. 26Уға ҡаршы фетнә ойоштороусылар ғаммон ҡыҙы Шимғаҫтың улы Завад менән моав[†] ҡыҙы Шимриҫтың улы Йеһозавад була.

27Йоаштың улдары, уға ҡаршы әйтелгән бик күп пәйғәмбәрлек һүҙҙәре, Алла ҡорамын төҙөкләндереүгә ҡағылышлы хикәйәләүҙәр Батшалар китабындағы яҙмаларҙа бирелгән. Йоаш урынына улы Амасъяһ батша булып ултыра.

#### 25


Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ


(4 Бат 14:1-14, 17-20)

1[•]Амасъяһ егерме биш йәшендә батша була, Йәрүсәлимдә[†] егерме туғыҙ йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Йеһоғаддан Йәрүсәлимдән була. 2Амасъяһ Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла, әммә быны ихлас күңелдән эшләмәй. 3Тәхетендә нығынғас, Амасъяһ атаһы Йоаш батшаны үлтергән ярандарын язалай[+]. 4Әммә уларҙың балаларына ҡағылмай, сөнки Муса[†] китабындағы ҡанунда[†] Раббы былай тип бойора: «Аталар балаларының гонаһы[†] өсөн үлтерелмәһен, балалар аталарының гонаһы өсөн үлтерелмәһен, һәр кем үҙ гонаһы өсөн үҙе үлемгә дусар ителһен»[+].

5Амасъяһ Йәһүҙә[†] халҡын йыя һәм, уларҙы ғаиләләре буйынса бүлеп, һәр төркөмгә Йәһүҙә һәм Бинйәмин ырыуҙарынан мең баштары һәм йөҙ баштары тәғәйенләй. Йәше егерме һәм егерменән уҙған ир-егеттәрҙе иҫәпкә алғандан һуң, һуғышҡа яраҡлы, һөңгө һәм ҡалҡан тоторлоҡ өс йөҙ мең кеше булыуы асыҡлана[+]. 6Быларҙан тыш батша йөҙ талант көмөшкә Исраилдан[†] йөҙ мең батыр яугир яллай. 7Әммә бер Алла[†] бәндәһе, уға килеп, былай ти:

– Эй батша! Исраил ғәскәре һинең менән бармаһын, сөнки Раббы исраилдар менән, бөтә был әфраимдар менән түгел. 8Әгәр барһаң, һин үҙең генә бар, һуғышта ғәйрәтле бул, әммә Алла һине дошмандан еңелдерер, сөнки ярҙам биреү ҙә, ҡолатыу ҙа Алланың ҡөҙрәтендә.

9Амасъяһ Алла бәндәһенән:

– Исраил ғәскәренә биргән йөҙ талант менән нишләргә һуң? – тип һорай.

Алла бәндәһе:

– Раббы һиңә унан да күпте бирә ала, – тип яуаплай.

10Амасъяһ Әфраимдан килгән яугирҙәрҙе айырып ҡайтарып ебәрә. Улар Йәһүҙәгә бик ныҡ асыуланып, ярһып ҡайтып китә. 11Ә Амасъяһ, ҡыйыуланып, ғәскәрен Тоҙло үҙәнгә алып бара һәм Сеғирҙең ун мең яугирен ҡыйрата;[+] 12тағы ла ун меңде йәһүҙиҙәр әсирлеккә ала һәм, ҡая башына мендереп, шунан аҫҡа ташлай. Улар барыһы ла таштарға бәрелеп һәләк була[+]. 13Ул арала Амасъяһ үҙе менән алмайынса кире бороп ҡайтарған ғәскәр Самариянан[†] Бейт-Хоронға тиклем арала Йәһүҙә ҡалаларына һөжүм итә, өс мең кешене үлтерә, бик күп мөлкәт талап ала.

14Эдомдарҙы[†] ҡыйратҡандан һуң, Амасъяһ үҙе менән Сеғир халҡының илаһтарын алып ҡайта. Ул уларҙы үҙенең аллалары итә, уларға сәждә ҡылып ҡорбандар[†] килтерә[+]. 15Раббы Амасъяһҡа ныҡ асыулана һәм уға пәйғәмбәрен[†] ебәрә. Пәйғәмбәр батшаға былай ти:

– Ни өсөн ул халыҡтың аллаларына табынаһың һин? Улар үҙ халҡын һинең ҡулыңдан ҡотҡарып ҡала алманы бит.

16– Һине батша кәңәшсеһе итеп ҡуйҙылармы әллә? – тип бүлдерә батша пәйғәмбәрҙе. – Ауыҙыңды яп! Юғиһә йәнең менән хушлашасаҡһың!

Пәйғәмбәр уға:

– Ошо эшең һәм минең кәңәшемә ҡолаҡ һалмағаның өсөн Алланың һине һәләк итергә ҡарар ҡылғанын беләм, – ти ҙә башҡа өндәшмәй.

17Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ, кәңәшләшеп, Йеһуҙан тыуған Йеһоахаздың улы Йеһоашҡа, Исраил батшаһына: «Әйҙә кил, йөҙмә-йөҙ көс һынашайыҡ», – тип илселәр[†] ебәрә. 18Исраил батшаһы Йеһоаш Йәһүҙә батшаһы Амасъяһҡа былай тип яуаплай: «Бер заман Ливанда[†] үҫкән сәнскәк ҡыуаҡ кедр ағасына: „Ҡыҙыңды минең улыма кәләш итеп бир“, тип яусы ебәргән, имеш. Әммә Ливандың бер ҡырағай януары, үтеп барышлай уны иҙә тапап киткән, ти[+]. 19Һин нимә, эдомдарҙы тар-мар иттем, тип эреләнеп киттеңме? Шул еңеүеңә ҡәнәғәт булып, өйөңдә генә ултыр. Нишләп бәлә саҡыраһың? Үҙең дә, һинең менән бергә Йәһүҙә лә тар-мар ителәсәк бит».

20Әммә Амасъяһ тыңламай, сөнки, Эдом илаһтарына табынған өсөн, Алла уның кешеләрен Йеһоаш ҡулына тапшырырға ҡарар ҡылған була. 21Бына Исраил батшаһы Йеһоаш яуға сыға һәм Йәһүҙәнең Бейт-Шәмәш ҡалаһында уның менән йөҙмә-йөҙ осраша[+]. 22Йәһүҙә ғәскәре исраилдар тарафынан тар-мар ителә һәм яугирҙәр өйҙәренә ҡасып ҡайтып китә. 23Исраил батшаһы Йеһоаш Йәһүҙә батшаһы Амасъяһты – Йеһоахаздан тыуған Йоаштың улын – Бейт-Шәмәштә әсиргә ала ла уны Йәрүсәлимгә килтерә һәм ҡала диуарының Әфраим ҡапҡаһынан[†] алып Мөйөш ҡапҡаһына тиклемге дүрт йөҙ терһәк оҙонлоғондағы араһын емертә[+]. 24Алла ҡорамында[†] Ғовед-Эдом яуаплығы аҫтында һаҡланған бөтә алтын-көмөштө, затлы һауыт-һабаны, батша һарайындағы хазиналарҙы талап ала. Байтаҡ халыҡты аманат итеп Самарияға алып ҡайтып китә[+].

25Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ Йоаш улы Исраил батшаһы Йеһоаш Йеһоахаз улы үлгәндән һуң, ун биш йыл йәшәй. 26Амасъяһтың башҡа ғәмәлдәре тураһында башынан аҙағынаса Йәһүҙә һәм Исраил батшалары китабында яҙылған.

27Амасъяһ Раббынан тайпылғандан һуң, Йәрүсәлимдә уға ҡаршы фетнә ойошторола. Ул Лахиш ҡалаһына ҡаса, әммә дошмандары, артынан кеше ебәреп, уны шунда үлтертәләр[+]. 28Амасъяһтың мәйетен атта алып ҡайтып, Йәһүҙә ҡалаһында ата-бабалары янына ерләйҙәр.

#### 26


Йәһүҙә батшаһы Ғуззияһ


(4 Бат 14:21-22; 15:1-3, 5-7)

1[•]Шунан һуң Йәһүҙә[†] халҡы ун алты йәшлек Ғуззияһты[*] атаһы Амасъяһ урынына батша итеп ҡуя. 2Ул, атаһы үлеп ата-бабалары хозурына күскәс, Элаҫ ҡалаһын Йәһүҙәгә ҡайтара һәм ҡайтанан ҡора[+].

3Тәхеткә ултырғанда Ғуззияһҡа ун алты йәш була. Ул Йәрүсәлимдә[†] илле ике йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Йехольяһ Йәрүсәлимдән була. 4Ғуззияһ, Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылып, һәр йәһәттән атаһы Амасъяһты ҡабатлай[+]. 5Алланан ҡурҡырға өйрәткән Зәкәрьяһ иҫән саҡта, Ғуззияһ Аллаға ынтылып йәшәй. Ғуззияһ Раббыға ынтылған дәүерҙә, Алла[†] уның тормошон уңышлы итә[+].

6Ғуззияһ, пелештиҙәргә[†] ҡаршы һуғыш башлап, Ғаҫ, Явне һәм Ашдод ҡалаларының диуарҙарын емерә, Ашдод эргәһендә һәм пелештиҙәргә ҡараған башҡа урындарҙа ҡалалар төҙөй. 7Ул пелештиҙәргә, Гур-Бәғелдә[†] йәшәгән ғәрәптәргә һәм мағондарға ҡаршы һуғышҡанда, Алла уға ярҙам итә[+]. 8Ғаммондар Ғуззияһҡа яһаҡ түләп тора. Уның даны Мысыр[†] сиктәренә тиклем тарала, сөнки ул шундай көсәйеп китә[+].

9Бынан тыш, Ғуззияһ Йәрүсәлимдәге Мөйөш ҡапҡаһы,[†] Үҙән ҡапҡаһы башына һәм диуарҙың мөйөшөндә манаралар төҙөп, уларҙы нығыттыра[+]. 10Ул сүллектә манаралар төҙөтә, бихисап көтөүҙәре өсөн күпләп һыу соҡорҙары эшләтә. Ер эшенә күңеле ятҡанға күрә, Шефелала һәм тигеҙлектә игенселәре, тауҙарҙа һәм баҡсаларҙа йөҙөм үҫтереүселәре була.

11Ғуззияһтың төркөмдәргә бүленгән, һуғышҡа әҙер, өйрәтелгән ғәскәре була. Яугирҙәрҙе батша түрәләренең береһе Хананъяһтың ҡулы аҫтында кәтип Йеғиил менән мөдир Мағасеяһ исемлеккә теркәгән була. 12Был батыр яугирҙәргә ике мең алты йөҙ нәҫел башлыҡтары етәкселек итә. 13Улар ҡулы аҫтында өс йөҙ ете мең биш йөҙ ҡаһарман яугир булып, улар батшаға фиҙаҡәр рәүештә ярҙам итергә, дошманға ҡаршы һуғышҡа инергә әҙер тора. 14Ғуззияһ бөтә ошо ғәскәре өсөн ҡалҡандар һәм һөңгөләр, торҡа һәм һарайталар, уҡ-һаҙаҡ һәм һапҡы таштары әҙерләтә. 15Тағы ла ул Йәрүсәлимдә бик оҫта итеп уйланған ҡулайламалар эшләтә, улар манараларға һәм мөйөштәргә ҡуйылып, уҡтар һәм ҙур таштар яуҙырыу өсөн тәғәйенләнгән була. Хикмәтле ярҙам алған өсөн ул ҡеүәтле булып китә, даны алыҫтарға тарала.

16Әммә шулай көсәйгәс, Ғуззияһ үҙ башына була маһайып китә һәм Аллаһы Раббыға ҡаршы енәйәт ҡыла. Ул ҡорбан[†] усағында хуш еҫ төтәтер өсөн Раббы ҡорамына[†] инә. 17Ғазаръяһ ҡаһин[†] Раббының һикһән ҡыйыу ҡаһины менән уның артынан эйәрә. 18Улар Ғуззияһ батшаның юлына арҡыры төшөп:

– Эй Ғуззияһ! Раббыға хуш еҫ төтәтеү һинең эшең түгел. Был Һарун[†] нәҫеленән булған, төтәтергә бағышлау алған ҡаһиндарҙың эше. Изге[†] торлаҡтан сыҡ, Раббыға ҡаршы енәйәт ҡылаһың бит, был һиңә Алла Раббынан шөһрәт[†] килтермәҫ, – тиҙәр[+].

19Ҡулына төтәҫләгес алған Ғуззияһ быға бик ныҡ асыулана. Әммә уның ҡаһиндарға асыуланыуы була, Раббы ҡорамында, ҡаһиндар алдында, хуш еҫ төтәтеү усағы янында торғанында, маңлайына махау[†] ауырыуы сыға. 20Баш ҡаһин[†] Ғазаръяһ менән башҡа ҡаһиндар уға ҡараһа, маңлайында – махау! Улар батшаны тышҡа алып сығырға ашыға, хәйер, ул үҙе лә сығып китеү яғын ҡарай, сөнки уға Раббы язаһы төшкән була[+].

21Ғуззияһ батша ғүмеренең аҙағына тиклем махау ауырыулы була һәм үлгәнсе айырым өйҙә йәшәй. Раббы ҡорамына инеү уға ҡырҡа тыйыла. Батша һарайына һәм ил халҡына улы Йоҫам етәкселек итә[+].

22Ғуззияһтың башҡа ғәмәлдәрен, башынан аҙағынаса, Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] яҙып ҡалдырған[+]. 23Ғуззияһ үлеп, ата-бабаларына ҡушыла һәм уны батша төрбәләре эргәһендә, батшаларҙыҡы булған ҡырҙа ата-бабалары янында ерләйҙәр, сөнки уны, ул махаулы, тиҙәр. Уның урынына улы Йоҫам батша була.

#### 27


Йәһүҙә батшаһы Йоҫам


(4 Бат 15:32-38)

1[•]Тәхеткә ултырғанында Йоҫам егерме биш йәштә булып, Йәрүсәлимдә[†] ун алты йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Йеруша – Садоҡ ҡыҙы була. 2Йоҫам, атаһы Ғуззияһ кеүек үк, Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла, тик, унан айырмалы, Раббы ҡорамына[†] инмәй. Халыҡ иһә һаман боҙоҡ эштәрен дауам итә[+]. 3Йоҫам Раббы ҡорамының Юғары ҡапҡаһын[†] яһата, Ғофел ҡалҡыулығындағы ҡала диуарына ла күпте төҙөтә[+]. 4Бынан тыш ул Йәһүҙә[†] тауҙарында ҡалалар, урмандарҙа ҡәлғәләр һәм манаралар һалдыра. 5Ул Ғаммон батшаһы менән һуғыша һәм уны еңә. Ул йылды ғаммондар уға йөҙ талант көмөш һәм ун меңешәр кор бойҙай менән арпа бирә. Ғаммондар бындай яһаҡты икенсе йылына ла, өсөнсө йылына ла бирә. 6Йоҫам Аллаһы Раббы юлынан йөрөгәнгә күрә шулай ҡеүәтле булып китә.

7Йоҫамдың башҡа ғәмәлдәре, уның бөтә яуҙары һәм тотҡан юлы Исраил[†] һәм Йәһүҙә батшалары китабында яҙылған. 8Тәхеткә ултырғанда ул егерме биш йәшендә булып, Йәрүсәлимдә ун алты йыл батшалыҡ итә. 9Йоҫам үлеп, ата-бабалары хозурына күсә, уны Дауыт ҡалаһында[†] ерләйҙәр. Урынына улы Ахаз батша була.

#### 28


Йәһүҙә батшаһы Ахаз


(4 Бат 16:1-20)

1[•]Тәхеткә ултырғанда Ахазға егерме йәш була. Ул Йәрүсәлимдә[†] ун алты йыл батшалыҡ итә. Ахаз боронғо бабаһы Дауыт[†] батша кеүек булмай, Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булмаған ғәмәлдәр ҡыла. 2Ул Исраил[†] батшаларының юлын ҡыуа, хатта Бәғел[†] һындарын ҡойҙора, 3Бен-Һинном үҙәнендә хуш еҫ төтәтә һәм Раббы Исраил халҡы алдынан ҡыуып ебәргән ҡәүемдәрҙең ерәнгес йолаларына эйәрә, хатта, үҙ улдарын ҡорбанға[†] килтереп, утта яндыра[+]. 4Боттарға табынған ҡалҡыулыҡтарҙа, түбәләрҙә, һәр бер суҡ япраҡлы ағас аҫтында ҡорбан сала һәм хуш еҫ төтәтә[+]. 5Быларҙы күреп, Раббы Алла[†] уны арамиҙар[†] батшаһы ҡулына тапшыра. Улар Ахазды еңә һәм, күптәрҙе әсирлеккә алып, Дамаскка алып китә. Бынан тыш Раббы Ахазды Исраил батшаһы ҡулына тапшыра, һәм Ахаз уның тарафынан ныҡ ҡыйратыла[+]. 6Ремалъяһ улы Пеҡах батша бер көндә Йәһүҙәнең[†] йөҙ егерме мең яугирен ҡырып һала, сөнки улар ата-бабаларының Аллаһы Раббыны ташлаған була. 7Әфраимдарҙан ғәйрәтле Зихри иһә батша улы Мағасеяһты, һарай мөдире Ғазриҡамды һәм батшанан һуң икенсе булған Әлҡананы үлтерә. 8Исраилдар үҙҙәренең туғандары йәһүҙиҙәрҙең ике йөҙ мең кешеһен – ҡатындарын, улдарын һәм ҡыҙҙарын әсирлеккә ала; шулай уҡ уларҙан бик күп яумал талап, Самарияға[†] оҙата.

9Унда Раббы пәйғәмбәре[†] йәшәгән була, исеме – Ғодед. Ул, Самарияға ҡайтып килгән ғәскәр ҡаршыһына сығып, былай ти:

– Ата[†]-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббы, йәһүҙиҙәргә асыуланып, уларҙы һеҙҙең ҡулға тапшырҙы, ә һеҙ уларҙы күктәргә олғашырлыҡ нәфрәт менән ярһып ҡырҙығыҙ[+]. 10Хәҙер һеҙ Йәһүҙә менән Йәрүсәлим халҡының ирҙәрен һәм ҡатын-ҡыҙҙарын үҙегеҙгә ҡол итергә йыйынаһығыҙ. Ә Аллағыҙ Раббы алдында үҙегеҙҙең ғәйептәрегеҙ юҡмы ни? 11Хәҙер минең һүҙҙәремә ҡолаҡ һалығыҙ: әсиргә алған туғандарығыҙҙы ҡайтарып ебәрегеҙ, юғиһә Раббы Үҙенең асыуын өҫтөгөҙгә төшөрөр.

12Әфраимдарҙан ҡайһы бер түрәләр – Ғазаръяһ Йеһоханан улы, Бәрәхъяһ Мешиллемоҫ улы, Йехизкияһ Шаллум улы һәм Ғамаса Хадлай улы яуҙан ҡайтып килеүселәрҙең ҡаршыһына сыға ла 13уларға былай ти:

– Әсирҙәрҙе бында алып килмәгеҙ, юғиһә Раббы алдында гонаһҡа[†] батырбыҙ. Булған гонаһтарыбыҙ һәм енәйәттәребеҙгә яңыларын өҫтәргә уйлайһығыҙмы? Ғәйебебеҙ былай ҙа үтә ҙур, Раббы былай ҙа Исраилға асыулы!

14Яугирҙәр әсирҙәрҙе һәм яумалды хәрби түрәләр һәм йыйылған халыҡҡа ҡалдыра. 15Әсирҙәр тураһында хәстәрлек күреү өсөн исемләп кешеләр тәғәйенләнә. Улар яланғастарына яумалға алынған әйберҙәр араһынан кейем-һалым, аяҡ кейеме бирә, ашата, эсерә, яраларына зәйтүн майы[†] һөртә. Шунан, хәлһеҙҙәрен ишәктәргә мендереп, хөрмәләр ҡалаһы Йерихоға, уларҙың туғандарынан алыҫ булмаған урынға, алып бара. Унан үҙҙәре Самарияға әйләнеп ҡайта[+].

16Шул саҡ Ахаз батша Ашшур[†] батшаһына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, 17сөнки эдомдар[†] тағы килә, Йәһүҙә халҡын ҡыра, әсирҙәрҙе алып китә[+]. 18Пелештиҙәр[†] ҙә Йәһүҙәнең Шефелалағы һәм Негевтағы ҡалаларына һөжүм итеп, Бейт-Шәмәште, Айялонды, Гедероҫты, Сохоны улар тирәһендәге ауылдары менән бергә, шулай уҡ Тимна менән Гимзоны улар тирәһендәге ауылдары менән бергә ала һәм шунда төпләнә[+]. 19Ахаз батша Раббыға үтә күп хыянат ҡылып, Йәһүҙә халҡын аҙҙырған өсөн, Раббы Йәһүҙәне шулай түбәнһетә. 20Ашшур батшаһы Тиглат-Пиләсәр килеп, Ахазға ярҙам итер урынға, уны ҡыҫырыҡлай башлай[+]. 21Ахаз Раббы ҡорамында,[†] үҙ һарайында һәм түрәләрҙә булған хазиналарҙы алып Ашшур батшаһына бирә, әммә бының файҙаһы теймәй.

22Үҙе өсөн ошолай ҡатмарлы ваҡыт булһа ла, Ахаз батша Раббыға хыянат ҡылыуын дауам итә. 23Уны еңгән Дамаск аллаларына ҡорбан килтерә: «Арам батшаларының аллалары уларға ярҙам итә лә баһа, мин дә уларға ҡорбан салайым да, улар миңә лә ярҙам итер», – тип өмөтләнә. Әммә был илаһтар Ахаз менән бөтә Исраилдың һәләкәтенә сәбәп була. 24Ахаз иһә Алла ҡорамындағы бөтә һауыттарҙы йыйып ала, вата-ҡыра, Раббы ҡорамының ишектәрен бикләй һәм Йәрүсәлимдең һәр бер мөйөшөндә сит аллаларға ҡорбан усаҡтары яһап ҡуя, 25Йәһүҙәнең бөтә ҡалаларында сит аллаларға төтәтеү өсөн табыныу ҡалҡыулыҡтары булдырып, ата-бабаларының Аллаһы Раббыны асыуландыра.

26Ахаздың башҡа ғәмәлдәре һәм ҡылған эштәре тураһында башынан аҙағынаса Йәһүҙә һәм Исраил батшалары китабында яҙылған. 27Ахаз үлеп, ата-бабалары хозурына күсә һәм уны Йәрүсәлим ҡалаһында дәфен ҡылалар, тик Исраил батшалары төрбәһенә ҡуймайҙар. Уның урынына улы Хизкияһ батша була.

#### 29


Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ

1[•]Тәхеткә ултырғанда Хизкияһҡа егерме биш йәш була. Ул Йәрүсәлимдә[†] егерме туғыҙ йыл батшалыҡ итә. Әсәһе – Авияһ Зәкәрьяһ ҡыҙы була. 2Хизкияһ та боронғо бабаһы Дауыт[†] һымаҡ уҡ Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла.

3Батшалыҡ итеүенең тәүге йылының тәүге айында уҡ ул Раббы ҡорамының[†] ишектәрен ҡайтанан астыра һәм уларҙы йүнәттерә. 4Унда ҡаһиндар[†] менән левиҙәрҙе[†] саҡырып ала, уларҙы көнсығыш майҙанға йыйып, 5былай ти:

– Мине тыңлағыҙ, левиҙәр! Үҙегеҙҙе паклағыҙ, ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббының ҡорамын изгеләндерегеҙ, мөҡәддәс[†] урындан уны нәжесләгән[†] бөтә нәмәләрҙе сығарып ташлағыҙ. 6Сөнки ата-бабаларыбыҙ тоғролоҡ һаҡламаны, Аллабыҙ Раббыға хуш килмәҫтәйҙе ҡылып йөрөнө, Уны ташланы, Раббы торлағынан йөҙ сөйөрөп, уға арҡалары менән боролдо. 7Улар хатта айуан ишектәрен бикләп ҡуйҙы, майшәмдәрҙе һүндерҙе, хуш еҫ төтәтмәне, Исраил[†] Аллаһының мөҡәддәс урынында тотош яндырыуҙар башҡарманы[+]. 8Шуның өсөн Йәһүҙә[†] менән Йәрүсәлимгә Раббының асыуы төштө һәм Ул уларҙы мәсхәрәгә ҡалдырҙы, бөлдөрҙө, мыҫҡыл итте – быларҙы үҙ күҙҙәрегеҙ менән күреп тораһығыҙ. 9Шуның өсөн аталарыбыҙ ҡылыстан ҡырылды, ә улдарыбыҙ менән ҡыҙҙарыбыҙ, ҡатындарыбыҙ әсирлектә. 10Раббы беҙҙән Үҙенең ялҡынлы асыуын ҡайтарһын тип, мин Исраил Аллаһы Раббы менән килешеү[†] төҙөргә теләйем[+]. 11Балаларым минең! Вайымһыҙ булмағыҙ, сөнки Раббы Үҙенең хозурында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү[†] өсөн һеҙҙе һайлап алған[+].

12Бына левиҙәр эшкә тотона: Ҡыһаҫ нәҫеленән Махаҫ Ғамасай улы һәм Йоил Ғазаръяһ улы; Мерари нәҫеленән Ҡиш Ғавди улы һәм Ғазаръяһ Йеһалләлил улы; Гершон нәҫеленән Йоах Зимма улы һәм Ғедән Йоах улы;[+] 13Әлисафан нәҫеленән Шимри һәм Йеғиил; Асаф нәҫеленән Зәкәрьяһ һәм Маттанъяһ;[+] 14Һеман нәҫеленән Йехиил һәм Шимғи; Йедуҫун нәҫеленән Шемағъяһ һәм Ғуззиил[+]. 15Улар ағай-энеһен йыйып ала, паклана һәм, батша бойороғо буйынса, Раббы күрһәтмәһенә ярашлы, Раббы ҡорамын пакларға китә. 16Ҡаһиндар Раббы ҡорамын паклар өсөн уның эсенә инә, ундағы бөтә нәжес әйберҙәрҙе ихатаға сығара, ә левиҙәр быларҙы Ҡидрон үҙәненә алып барып ташлай[+]. 17Улар беренсе айҙың беренсе көнөндә эшкә керешеп, һигеҙенсе көндә Раббы ҡорамының айуанына етәләр. Раббы ҡорамын изгеләндереү тағы ла һигеҙ көн бара һәм беренсе айҙың ун алтынсы көнөндә тамамлана. 18Шунан улар Хизкияһ батшаның һарайына барып, былай тиҙәр:

– Беҙ Раббының ҡорамын тулыһынса таҙарттыҡ, тотош яндырыу ҡорбандары өсөн ҡорбан усағын, уның барлыҡ һауыт-һабаһын, изге икмәк өҫтәлен, уның бөтә һауыт-һабаһын пакланыҡ. 19Ахаз батша үҙе батшалыҡ иткән осорҙа хыянат ҡылып сығарып ташлаған бөтә һауыт-һабаны алып килеп изгеләндерҙек. Бына улар Раббының ҡорбан усағы алдында тора[+].

20Икенсе көндө Хизкияһ батша иртән иртүк ҡала түрәләрен йыйып ала һәм Раббы ҡорамына китә. 21Улар батшалыҡ өсөн, Изге торлаҡ өсөн һәм Йәһүҙә өсөн ҡорбан салырға тип, ете үгеҙ башмаҡ, ете һарыҡ тәкәһе, ете һарыҡ бәрәсе һәм гонаһ[†] ҡорбанлығы өсөн ете кәзә тәкәһе алып килә. Хизкияһ Һарун[†] тоҡомонан булған ҡаһиндарға Раббының ҡорбан усағында уларҙы тотош яндырыу ҡорбаны итеп килтерергә ҡуша. 22Бына үгеҙҙәрҙе салалар, ҡаһиндар, ҡанын алып, ҡорбан усағына һирпә, һарыҡ тәкәләрен салалар һәм ҡорбан усағына ҡанын һирпәләр; һарыҡ бәрәстәрен салып, ҡорбан усағына ҡанын һирпәләр[+]. 23Шунан һуң батша һәм йыйылған халыҡ алдына гонаһ өсөн ҡорбан ителәсәк кәзә тәкәләрен килтерәләр. Тегеләр ҡулдарын тәкәләр өҫтөнә ҡуя[+]. 24Ҡаһиндар уларҙы сала, бөтә Исраилды гонаһтарынан паклар өсөн, уларҙың ҡанын ҡорбан усағына һирпә, сөнки батша тотош яндырыу менән гонаһ ҡорбанын бөтә исраилдар өсөн килтерергә ҡушҡан була. 25Батша һуҡма тәрилкәләр, лира һәм арфалар тотҡан левиҙәрҙе Раббы ҡорамына ҡуя, быны Дауыт менән батша әүлиәһе Ғад һәм Наҫан пәйғәмбәр[†] ҡағиҙәһенә ярашлы эшләй. Был – Раббының уның пәйғәмбәрҙәре аша ебәрелгән ҡағиҙәһе була[+]. 26Бына левиҙәр – Дауыттың уйын ҡоралдары, ҡаһиндар борғолары менән тороп баҫа[+]. 27Хизкияһ ҡорбан усағында тотош яндырыу ҡорбанын килтерергә бойора. Ҡорбан килтереү йолаһына керешкәс, борғоларға һәм Исраил батшаһы Дауыттың уйын ҡоралдарына ҡушылып, Раббыға бағышланған йыр башлана. 28Бөтә йыйын сәждә ҡыла, йырсылар йырлай, борғолар уйнай, тотош яндырыу тамамланғансы шулай була. 29Тотош яндырыу тамам булғас, батша һәм уның янындағылар һәммәһе лә теҙ сүгә һәм сәждә ҡыла. 30Хизкияһ батша менән түрәләр левиҙәргә Раббыны Дауыт һәм Асаф әүлиә һүҙҙәре менән данларға бойора, улар шатланышып данлай, теҙ сүгеп сәждә ҡыла. 31Хизкияһ, дауам итеп, былай ти:

– Бына һеҙ үҙегеҙҙе Раббыға арнанығыҙ. Хәҙер тороп, Раббы ҡорамына ҡорбандар менән шөкөр саҙаҡаларын килтерегеҙ.

Йыйын ҡорбандар, шөкөр саҙаҡалары килтерә башлай, айырыуса ихластар тотош яндырыу ҡорбандары сала. 32Йыйын килтергән ҡорбандар һаны түбәндәгесә була: етмеш үгеҙ, йөҙ һарыҡ тәкәһе, ике йөҙ һарыҡ бәрәсе – былар барыһы ла Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны. 33Изге ҡорбан итеп алты йөҙ баш эре мал, өс мең ваҡ мал килтерелә. 34Әммә ҡаһиндар аҙ һанлы булған өсөн, улар тотош яндырыу ҡорбанына тәғәйенләнгән малдарҙың бөтәһенең дә тиреһен тунап өлгөртә алмай. Шуға күрә уларҙың туғандары левиҙәр, башҡа ҡаһиндар[†] үҙҙәрен изгеләндергәнсе һәм эш бөткәнгә тиклем, уларға ярҙамлаша. Левиҙәр ҡаһиндарға ҡарағанда үҙҙәрен изгеләндереүгә етдирәк мөнәсәбәттә була. 35Тотош яндырыу ҡорбандары ғәйәт күп була. Уларҙан тыш, татыулыҡ ҡорбандарының эс майы һәм тотош яндырыу ҡорбаны менән бергә килтерелгән түкмә ҡорбандар күп була. Раббы ҡорамындағы хеҙмәт ошолай итеп тергеҙелә. 36Алланың Үҙ халҡына ҡылған был эшенә Хизкияһ менән бар халыҡ ифрат ҡыуана, сөнки был эш ҡапыл ғына ғәмәлгә аша.

#### 30


Ҡотҡарылыу байрамын үткәреү

1Хизкияһ батша бөтә Исраил[†] һәм Йәһүҙә[†] халҡына, шулай уҡ Әфраим менән Менашше ырыуҙарына хәбәр ебәреп, уларҙы Исраил Аллаһы Раббыға бағышланған Ҡотҡарылыу байрамын уҙғарыу өсөн Раббының Йәрүсәлимдәге[†] ҡорамына[†] саҡыра. 2Хизкияһ батша үҙенең түрәләре һәм Йәрүсәлим халҡы менән кәңәшләшеп, Ҡотҡарылыу байрамын икенсе айҙа үткәрергә ҡарар иткән була[+]. 3Исраил халҡы Ҡотҡарылыу байрамын үҙ ваҡытында билдәләй алмай, сөнки күп ҡаһиндар[†] әлегә изгеләнеү[†] йолаһын үтмәгән һәм кешеләрҙең күпселеге Йәрүсәлимгә йыйылмаған була[+]. 4Батша ла, халыҡ та тап шулай эшләүҙе дөрөҫ тип таба. 5Беер-Шәвәғтән алып Данға тиклем барлыҡ исраилдарға, һәммәһенә Исраил Аллаһы Раббының Ҡотҡарылыу байрамын билдәләү өсөн Йәрүсәлимгә килергә ҡушып иғлан ителә, сөнки уны ҡанун[†] ҡушҡанса бөтөн халыҡ менән үткәргәндәре булмай[+].

6Батша менән уның түрәләре исеменән яҙылған хаттарҙы бөтә Исраил менән Йәһүҙә халҡына еткереүсе сапҡындар юлға сыға. Хатта былай тиелгән була:

«Исраил халҡы! Ибраһим,[†] Исхаҡ һәм Исраил Аллаһы Раббыға йөҙ бороғоҙ, һәм Ул да Ашшур[†] батшаларынан иҫән ҡалған һеҙгә табан боролор[+]. 7Ата[†]-бабаларының Аллаһы Раббыға хыянат иткән аталарығыҙ һәм туғандарығыҙ кеүек булмағыҙ. Үҙегеҙ күреп торҙоғоҙ, Раббы[†] уларҙы ҡот осҡос ҡаты язаланы[+]. 8Атайҙарығыҙ шикелле таш бәғерле булмағыҙ, Раббыға буйһоноғоҙ, Уның Изге торлағына, Ул мәңгелеккә мөҡәддәс ҡылған урынға, килегеҙ; үҙегеҙҙең Аллағыҙ Раббыға хеҙмәт итегеҙ, ана шунда Ул һеҙгә булған ялҡынлы асыуын тыйып ҡалыр[+]. 9Раббыға ҡабат йөҙ борһағыҙ, туғандарығыҙ һәм балаларығыҙ үҙҙәрен әсирлеккә алғандарҙың миһырбанына юлығыр һәм ошо ергә әйләнеп ҡайтыр, сөнки Аллағыҙ Раббы мәрхәмәтле[†] һәм рәхимле, Уға ҡайтһағыҙ, Ул һеҙҙән ситкә боролмаҫ»[+].

10Сапҡындар Әфраим менән Менашше ерҙәрендә ҡаланан ҡалаға йөрөй, зевулундарға ла барып етә, тик уларҙы көлөп һәм мыҫҡыллап ҡаршылайҙар. 11Шулай ҙа Ашер, Менашше һәм Зевулун ырыуҙарының ҡайһы берәүҙәре күнеп, Йәрүсәлимгә килә. 12Раббы һүҙе буйынса батша һәм түрәләр биргән бойороҡ ғәмәлгә ашһын өсөн Алланың ихтыяры Йәһүҙә халҡының күңеленә берҙәмлек[†] һала.

13Икенсе айҙа Сөсө икмәк байрамын үткәреү өсөн Йәрүсәлимгә бик күп халыҡ йыйыла. 14Йәрүсәлимдәге бөтә сит аллаларға булған ҡорбан[†] усаҡтарын емереп ташлайҙар, хуш еҫ төтәтеү урындарын ватып, Ҡидрон үҙәненә ырғыталар[+]. 15Икенсе айҙың ун дүртендә Ҡотҡарылыу байрамы бәрәстәрен салалар. Ҡаһиндар менән левиҙәр[†] оялалар һәм инде үҙҙәрен ваҡытында изгеләндерәләр, Раббы ҡорамына тотош яндырыу ҡорбандарын килтерәләр 16һәм үҙҙәренең ҡағиҙәләренә, Алла[†] бәндәһе Муса[†] ҡанунына ярашлы, тәғәйен урынды биләйҙәр. Ҡаһиндар левиҙәр биргән ҡанды һирпә[+]. 17Йыйылғандарҙың күбеһе үҙҙәрен изгеләндермәгәнгә күрә, пакланмаған һәм үҙенең бәрәсен Раббыға бағышлай алмағандар өсөн Ҡотҡарылыу байрамы бәрәстәрен левиҙәргә салырға тура килә. 18-19Әфраим һәм Менашше, Исасхар һәм Зевулун ырыуҙарынан килгәндәрҙең күбеһе таҙарынмаған булһа ла, ҡанунда яҙылғанға ҡаршы килеп, Ҡотҡарылыу байрамы бәрәсен ашай. Ләкин Хизкияһ улар өсөн доға ҡылып: «Эй игелекле Раббы! Ата-бабаларының Аллаһы Раббыға бөтөн күңеле менән ынтылған һәр кемде, улар Изге торлаҡ ҡануны буйынса тейешенсә таҙарынып килмәгән булһалар ҙа, ғәфү итә күр!» – ти[+]. 20Раббы Хизкияһты ишетә һәм халыҡҡа зыян ҡылмай.

21Йәрүсәлимгә йыйылған исраилдар ете көн буйы Сөсө икмәк байрамын билдәләй, күңел аса, левиҙәр менән ҡаһиндар, көн һайын уйын ҡоралдарында уйнап, Раббыны данлай[+]. 22Хизкияһ Раббыға хеҙмәттә оҫталыҡ күрһәткән бөтә левиҙәрҙе рухландыра. Татыулыҡ ҡорбандары килтерә-килтерә, ата-бабаларының Аллаһы Раббыны данлай-данлай, байрам ризығын ете көн ашайҙар. 23Бөтә йыйын тағы ете көн байрам итергә була һәм был ете көндө лә бик ҡыуанышып үткәрәләр, 24сөнки Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ йыйылыусыларға мең баш үгеҙ башмаҡ менән ун мең баш ваҡ мал; түрәләр шулай уҡ йыйын өсөн мең баш үгеҙ башмаҡ менән ун мең баш ваҡ мал бирә. Ҡаһиндарҙың да күптәре изгеләнә. 25Йәһүҙәнән йыйылған барса халыҡ, ҡаһиндар ҙа, левиҙәр ҙә, Исраилдан килгән кешеләр ҙә, Исраилдан күсеп килеп, Йәһүҙәлә йәшәүсе килмешәктәр ҙә – һәммәһе күңел аса. 26Йәрүсәлимдә иҫ киткес шатлыҡ хөкөм һөрә, Исраил батшаһы Сөләймән[†] Дауыт улы[†] заманынан бирле бындай хәл күрелгәне булмай[+]. 27Һуңынан ҡаһиндар һәм левиҙәр аяғүрә баҫып халыҡты фатихалай. Уларҙың доғалары Алланың күктәрҙәге мөҡәддәс торлағына етеп, ҡабул ҡылына[+].

#### 31


Ҡанун-ҡағиҙәләрҙең теүәл үтәлеүе


(4 Бат 18:4)

1Ахырҙа бындағы бөтә исраилдар[†] Йәһүҙә[†] ҡалаларына юллана, уларҙағы табыныу бағаналарын вата, Ашераға[†] ҡуйылған ҡолғаларҙы ҡырҡа, Йәһүҙә һәм Бинйәмин, Әфраим һәм Менашше ерҙәрендәге табыныу ҡалҡыулыҡтарын һәм ҡорбан[†] усаҡтарын тотошлайы менән емереп сыға. Шунан һуң һәр кем үҙ биләмәһенә, үҙ ҡалаһына ҡайтып китә[+].

2Хизкияһ ҡаһиндарҙы[†] һәм левиҙәрҙе[†] тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандары килтереүгә, хеҙмәт үтәүгә, данлау һәм маҡтауға, Раббы[†] торлағының ҡапҡаларын[†] һаҡлауға – һәр ҡайһыһын ҡаһинлыҡ йә левилек тәғәйенләнешенә ярашлы, сиратҡа теҙә[+]. 3Батша Раббы ҡанунына[†] күрә, һәр көн иртәнсәк һәм кис, шәмбе көндәрендә,[†] Яңы ай байрамдарында,[†] Раббы тәғәйенләгән башҡа байрамдарҙа килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбанына үҙ мөлкәтенән өлөш сығара[+]. 4Йәрүсәлимдә[†] йәшәүсе халыҡҡа ул, үҙҙәрен Раббы ҡанунын теүәл үтәүгә бағышлай алһындар өсөн, ҡаһиндар һәм левиҙәргә тейешле өлөштө бирергә бойора[+]. 5Был бойороҡ иғлан ителеү менән, Исраил халҡы икмәк, шарап, май, бал, баҫыуҙан йыйылғандың һәммәһенән тәүге уңышты күпләп килтерә башлай – бөтәһенең ундан бер өлөшөн алып килә[+]. 6Йәһүҙә ҡалаларында йәшәгән исраилдар ҙа, йәһүҙиҙәр ҙә эре малдың да, ваҡ малдың да ундан берен, шулай уҡ Аллалары Раббыға бағышланған саҙаҡаларҙың ундан берен уларға ташый. Килтерелгәндәр тау-тау булып өйөлә[+]. 7Халыҡ саҙаҡалар алып килеүҙе өсөнсө айҙа башлай һәм етенсе айға тамамлай. 8Хизкияһ менән уның түрәләре килеп, өйөмдәрҙе күрә һәм Раббыға, Уның халҡы исраилдарға рәхмәт уҡый. 9Хизкияһ ҡаһиндар менән левиҙәрҙән был өйөмдәр тураһында һораша. 10Садоҡ нәҫеленән баш ҡаһин[†] Ғазаръяһ уға былай тип яуап бирә:

– Раббы ҡорамына[†] саҙаҡа ташыла башлау менән, беҙ ҙә туйғансы ашай башланыҡ, ризыҡтың күп өлөшө артып ҡалды. Эйе, Раббы Үҙ халҡына бәрәкәт бирҙе, шуға күрә артып ҡалғаны ла бик күп[+].

11Хизкияһ Раббы ҡорамында келәт бүлмәләр әҙерләргә ҡуша, һәм был бойороҡ үтәлә[+]. 12Килтерелгән бүләктәрҙе, ғөшөрҙәрҙе, бағышланған саҙаҡаларҙы – һәммәһен теүәлләп күсерәләр. Улар янында леви Конанъяһ мөдирлек итә, уның ҡустыһы Шимғи уға ярҙамсы итеп тәғәйенләнә. 13Хизкияһ батша менән Алла[†] ҡорамының мөдире Ғазаръяһ күрһәтмәһенә ярашлы, Йехиил, Ғазазъяһ, Нахаҫ, Ғасаһил, Йеримоҫ, Йозавад, Әлиил, Исмахъяһ, Махаҫ һәм Бенаяһ Конанъяһ менән уның ҡустыһы Шимғи ҡарамағындағы һаҡсылар була. 14Леви Ҡоре Имна улы, Көнсығыш ҡапҡа һаҡсыһы, Аллаға арнап үҙ ихтыяры буйынса килтерелгән бүләктәр өсөн яуаплы була, Раббыға килтерелгән һәм изгеләрҙән-изге[†] саҙаҡаларҙы Раббы хеҙмәтендәгеләргә өләшә. 15Уның ҡул аҫтында эшләгән Ғедән, Минйәмин, Йешуағ, Шемағъяһ, Амаръяһ һәм Шеханъяһ килтерелгән мал-мөлкәтте ҡаһиндарҙың ҡалаларында йәшәгән ҡәрҙәштәренә, ҡаһин төркөмдәре буйынса, олоһон-кесеһен айырмайынса, ғәҙел итеп тарата[+]. 16Бынан тыш, нәҫел исемлектәренә индерелгән өс һәм унан юғары йәштәге ир балаларға – бер мәл Раббы ҡорамына үҙҙәренең вазифаларына һәм төркөмдәренә ярашлы көндәлек хеҙмәтен башҡарырға тейешле һәммәһенә – өлөш бирелә. 17Ҡаһиндар нәҫелдәре буйынса, ә йәше егерменән уҙған левиҙәр – кемдең ҡайһы төркөмдә ниндәй вазифа башҡарыуына ярашлы исемлеккә теркәлгән була[+]. 18Йәмғиәткә ингән, үҙҙәренең бағышланыуына тоғро булғандарҙың хатта бәләкәй балалары ла, ҡатындары, улдары һәм ҡыҙҙары ла нәҫел исемлегенә яҙылған була.

19Ҡалалар янындағы ерҙәрҙә йәшәгән Һарун[†] нәҫеле ҡаһиндарына килгәндә, уларға өлөштәрен таратырға һәр ҡалала махсус кешеләр тәғәйенләнә. Был кешеләр ҡаһин нәҫеленән булған бөтә ир заттарына һәм нәҫел исемлегенә теркәлгән бөтә левиҙәргә өлөш бирә.

20Был үҙгәрештәрҙе Хизкияһ бөтә Йәһүҙәлә ғәмәлгә ашыра. Ул үҙенең Аллаһы Раббы алдында яҡшы, дөрөҫ һәм тоғро ғәмәлдәр эшләй[+]. 21Алла ҡорамындағы хеҙмәткә, Алла ҡанунының һәм бойороҡтарының үтәлешенә ҡағылышлы һәр эштә ул Аллаһына ынтылған хәлдә, бөтә йөрәктән ихлас башҡарған өсөн уңыш ҡаҙана.

#### 32


Раббының Йәһүҙәне Санхеривтан ҡотҡарыуы


(4 Бат 18:13-37; 19:35-37; Ишғ 36:1-22; 37:36-38)

1[•]Хизкияһ батша Раббыға тоғролоҡ менән башҡарған ошо эштәрҙән һуң, Ашшур[†] батшаһы Санхерив Йәһүҙәгә[†] һөжүм итә һәм, нығытмалы ҡалаларҙы тартып алыу ниәте менән, уларҙы ҡамап ала. 2Хизкияһ, Санхеривтың Йәрүсәлимгә[†] ҡаршы һуғыш менән килгәнен күргәс, 3үҙенең хәрби башлыҡтары һәм батыр яугирҙәре менән һөйләшеп, ҡаланан ситтәге һыу сығанаҡтарын быуҙырырға була. 4Бик күп халыҡ йыйыла, бөтә инештәрҙе, ил буйлап аҡҡан йылғаны быуып ҡуялар, бында килгәс, Ашшур батшалары һыу тапмаһын, тиҙәр. 5Хизкияһтың күңеле күтәрелеп китә, емерелгән диуарҙы торғоҙа, уның өҫтөнә манаралар төҙөттөрә, тыштан тағы бер диуар ҡорҙорта, Дауыт ҡалаһындағы[†] Миллоны нығыттырып, күпләп ҡорал, ҡалҡандар әҙерләтә[+]. 6Халыҡ өҫтөнән хәрби башлыҡтар тәғәйенләп, уларҙы ҡала ҡапҡаһы[†] янындағы майҙанға йыя ла, йөрәктәренә үтерлек итеп, былай ти:

7– Ныҡ булығыҙ, батыр булығыҙ, Ашшур батшаһынан да, уның менән ябырылып килеүселәрҙән дә ҡурҡмағыҙ, ҡалтыранып төшмәгеҙ, сөнки уларҙа түгел, беҙҙең яҡта ҡөҙрәтлерәк көс[+]. 8Уларҙың беләге көслө, ә беҙҙең яҡта – Аллабыҙ Раббы[†], Ул беҙгә ярҙам итәсәк һәм беҙҙең өсөн алышасаҡ.

Йәһүҙә батшаһы Хизкияһтың һүҙҙәре халыҡтың рухын күтәрә[+].

9Бынан һуң үҙенең бөтә ғәскәре менән Лахиш ҡалаһын ҡамауҙа тотҡан Ашшур батшаһы Санхерив, хеҙмәтселәрен Йәрүсәлимгә ебәреп, Йәһүҙә батшаһы Хизкияһҡа һәм Йәрүсәлимдә йәшәгән бөтә йәһүҙиҙәргә былай тип әйтергә ҡуша:

10– Ашшур батшаһы Санхерив былай ти: «Һеҙ нимәгә өмөтләнәһегеҙ, Йәрүсәлимдең ҡамалышын нисек үткәрмәксе булаһығыҙ? 11„Аллабыҙ Раббы беҙҙе Ашшур батшаһы ҡулынан ҡотҡарасаҡ“, – тип Хизкияһ һеҙҙе алдамаһын. Ул һеҙҙе аслыҡтан һәм сарсауҙан һәләк итмәксе! 12Хизкияһ, ошо Аллағыҙға табыныу ҡалҡыулыҡтарын, ҡорбан[†] усаҡтарын боҙоп ташлап, Йәһүҙә халҡына һәм Йәрүсәлимдә йәшәүселәргә фәҡәт ошо ҡорбан усағы алдында ғына сәждә ҡылырға һәм хуш еҫ төтәтергә ҡушты түгелме[+]? 13Минең һәм ата-бабаларымдың башҡа илдәрҙәге бөтә халыҡтар менән ни эшләгәнебеҙҙе белмәйһегеҙме әллә һеҙ? Ул халыҡтарҙың илаһтарының береһе үҙ илен минең ҡулдан ҡотҡара алдымы[+]? 14Минең ата-бабаларым ҡырып һалған халыҡтарҙың илаһтарының ҡайһыһы минән үҙенең халҡын ҡотҡарып алып ҡалды? Шулай булғас, нисек итеп Аллағыҙ һеҙҙе минең ҡулымдан ҡотҡара алһын? 15Хизкияһ һеҙҙе алдаштырмаһын, башығыҙҙы бутамаһын, уға ышанмағыҙ: быға тиклем бер халыҡтың, бер батшалыҡтың бер илаһы ла халҡын минең йәки ата-бабаларымдың ҡулынан ҡотҡара алмағанды, һеҙҙең Аллағыҙ ҙа һеҙҙе минең ҡулдан ҡотҡара алмаясаҡ»[+].

16Санхеривтың хеҙмәтселәре Алла[†] Раббыға һәм Уның ҡоло Хизкияһҡа ҡаршы тағы ла күберәк һөйләй. 17Санхерив, яҙған хаттарында ла Исраил[†] Аллаһы Раббыны хурлап, Уға ҡаршы ошондай һүҙҙәр ҙә әйтә: «Башҡа илдәрҙең илаһтары үҙ халыҡтарын минең ҡулымдан ҡотҡара алмаған кеүек, Хизкияһтың Аллаһы ла Үҙ халҡын минең ҡулымдан ҡотҡара алмаясаҡ». 18Ашшур батшаһының хеҙмәтселәре диуар өҫтөндә торған Йәрүсәлим халҡына ҡарап, йәһүд телендә[†] һөрәнләйҙәр. Улар, ҡаланы баҫып алыу еңелерәк булһын өсөн, халыҡтың ҡотон алып, ҡурҡытмаҡсы булалар. 19Йәрүсәлим Аллаһын башҡа халыҡтарҙың кеше ҡулы менән яһалған аллаларына тиңләп һөйләйҙәр.

20Хизкияһ батша менән Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәр,[†] доға ҡылып күктәрҙән ярҙам ялбара. 21Раббы Үҙенең фәрештәһен[†] ебәрә, ул Ашшур батшаһы ғәскәрендәге барлыҡ батырҙарҙы, ғәскәр башлыҡтарын һәм түрәләрҙе ҡырып сыға. Ашшур батшаһы, хурлыҡҡа ҡалып, үҙ еренә кире ҡайтып китә. Үҙ илаһының йортона килгәс, уны үҙ улдары ҡылыс менән сәнсеп үлтерә[+]. 22Раббы бына шулай итеп Хизкияһ менән Йәрүсәлим кешеләрен Ашшур батшаһы Санхерив ҡулынан, шулай уҡ башҡаларҙан да ҡотҡара һәм һәр тарафта һаҡлап тора. 23Күптәр Йәрүсәлимгә Раббыға тип бүләктәр, Йәһүҙә батшаһы Хизкияһҡа затлы әйберҙәр килтерә. Ошо хәлдәрҙән һуң уның бар халыҡтар алдында абруйы үҫә бара.


Хизкияһтың ауырыуы һәм һауығыуы


(4 Бат 20:1-21; Ишғ 38:1-8; 39:1-8)

24Шул осорҙа Хизкияһ үлемесле ауырыуға тарый. Ул Раббыға доға ҡылып ялбара. Раббы Хизкияһҡа яуап биреп, һауығыуына ишара иткән билдә ебәрә[+]. 25Әммә Хизкияһ үҙенә төшкән изгелектең[†] хаҡын ҡайтармай, сөнки йөрәген маһайыу биләп алған була. Шунлыҡтан уға, Йәһүҙәгә һәм Йәрүсәлимгә Раббының асыуы төшә[+]. 26Шунда Хизкияһ, Йәрүсәлим халҡы һымаҡ, үҙенең тәкәбберлеген йүгәнләй. Шунлыҡтан Хизкияһ дәүерендә Раббының асыуы уларға башҡаса төшмәй[+].

27Хизкияһ бай һәм данлы була, ул алтын-көмөш, аҫыл таштар, еҫле майҙар һәм ҡалҡандар, затлы әйберҙәрҙе ҡуйыу өсөн һаҡлағыстар; 28иген уңышын, шарапты, зәйтүн майын[†] һаҡлау өсөн келәттәр, мал-тыуар өсөн ҡуралар, көтөүҙәре өсөн кәртәләр яһата. 29Ҡалалар төҙөтә. Ваҡ һәм эре мал көтөүҙәре бик күп була, сөнки Алла уға байлыҡты мул бирә. 30Хизкияһ шулай уҡ, Гихон шишмәһен үрҙән быуҙырып, һыуын Дауыт ҡалаһының көнбайышына ағыҙа. Хизкияһ һәр эштә уңыш ҡаҙана[+]. 31Бабил[†] түрәләре илендәге билдә тураһында һорашырға тип ебәргән илселәр[†] алдында ғына, уны һынарға тип, күңелендәген астырыр өсөн, Алла яңғыҙын ҡалдыра.

32Хизкияһтың башҡа ғәмәлдәре, яҡшы эштәре тураһында Йәһүҙә һәм Исраил батшалары китабындағы Амус улы пәйғәмбәр Ишағыяһҡа иңгән күренмештә[†] бәйән ителгән.

33Хизкияһ үлеп, ата-бабаларына ҡушыла һәм уны Дауыт[†] нәҫеле төрбәһенең үрге яғына дәфен ҡылалар. Хизкияһ вафат булғас, бөтә Йәһүҙә халҡы һәм Йәрүсәлим кешеләре уны хөрмәтләп оҙата. Уның урынына улы Менашше батша була.

#### 33


Йәһүҙә батшаһы Менашше


(4 Бат 21:1-10, 17-18)

1[•]Тәхеткә ултырғанда Менашшеға ун ике йәш була. Ул Йәрүсәлимдә[†] илле биш йыл батшалыҡ итә. 2Менашше Раббы[†] Исраил[†] халҡы алдынан ҡыуып ебәргән ҡәүемдәрҙең ерәнгес йолаларын ҡабатлап, Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла. 3Атаһы Хизкияһ емергән табыныу ҡалҡыулыҡтарын яңынан торғоҙа, Бәғелдәргә[†] ҡорбан[†] усаҡтары төҙөтә, Ашераға[†] ҡолғалар ҡуйҙыра, барлыҡ күк есемдәренә сәждә ҡылып, уларға табына[+]. 4Раббының: «Минең исемем Йәрүсәлимдә мәңгегә төйәкләнер» тигән ҡорамында[†] ят илаһтарға ҡорбан усаҡтары төҙөтә[+]. 5Раббы ҡорамының ике ихатаһында ла, бөтә күк есемдәренә бағышлап, ҡорбан усаҡтары яһата[+]. 6Ул Бен-Һинном үҙәнендә улдарын утҡа һалып ҡорбан итә, күрәҙәлек, сихыр һәм тылсым менән шөғөлләнә, әруахтарҙың рухын саҡырыусылар, тылсымсылар менән аралаша. Раббыға ҡаршы бик күп золом ҡылып, Уны асыуландыра[+]. 7Менашше Алла[†] ҡорамына ырып яһалған һынды урынлаштыра. Ә бит Алла Дауыт[†] менән уның улы Сөләймәнгә:[†] «Был йортта һәм Мин Исраилдың бөтә ырыуҙары араһынан һайлап алған Йәрүсәлимдә исемем мәңгегә төйәкләнер. 8Әгәр ҙә Мин уларға Муса[†] аша еткергән бөтә ҡанунды,[†] ҡағиҙә һәм ҡарарҙарҙы үтәһәләр, Мин ата-бабаларығыҙға биргән ерҙән исраилдар мәңге китмәҫ», – тип әйткән була[+]. 9Ләкин Менашше Йәһүҙә[†] менән Йәрүсәлим халҡын шул тиклем юлдан яҙҙыра, хатта Раббы Исраил халҡы алдынан юҡ иткән ҡәүемдәрҙән дә былайыраҡ золом ҡылалар.

10Раббы Менашше менән уның халҡын киҫәтә, тик улар ҡолаҡ һалмай. 11Раббы уларға Ашшур[†] батшаһының хәрби башлыҡтарын ебәрә, улар Менашшены әсиргә ала, танауына ҡулса тағып, Бабилға[†] алып китә[+]. 12Бәләгә тарығас, ул Аллаһы Раббыға бик ныҡ ялбара һәм ата-бабаларының Аллаһына ихлас буйһона. 13Ул доғаларын юллай һәм Алла уға илтифат итә, уның ялбарыуын ишетә, Йәрүсәлимгә ҡайтарып, тәхетенә ултырта. Шунда Менашше Раббының Алла икәнлеген аңлай[+].

14Шунан һуң ул Дауыт ҡалаһының[†] тышҡы диуарын төҙөтә, уны Гихондан көнбайышта, үҙән буйлап Балыҡ ҡапҡаһына[†] тиклем үткәреп, Ғофел тирәләй әйләндерә һәм бик ныҡ бейегәйтә. Йәһүҙәлә бөтә нығытылған ҡалаларға хәрби башлыҡтар ҡуя,[+] 15сит аллаларҙы һәм Раббы ҡорамындағы һынды, Раббы ҡорамының тауында һәм Йәрүсәлимдә төҙөткән ҡорбан усаҡтарын емертә һәм ҡаланан тышҡа сығарып ташлаттыра. 16Раббының ҡорбан усағын аяҡҡа баҫтырып, унда татыулыҡ һәм шөкөр ҡорбандары килтерә, Йәһүҙә халҡына Исраил Аллаһы Раббыға табынырға бойора. 17Әммә халыҡ, үҙенең Аллаһы Раббыға бағышлаһа ла, ҡорбанды һаман табыныу ҡалҡыулыҡтарында килтереүен дауам итә.

18Менашшеның ҡалған бөтә ғәмәлдәре, уның үҙ Аллаһына доғаһы, уға Исраил Аллаһы Раббы исеменән өндәшкән әүлиәләрҙең һүҙҙәре «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған. 19Уның доғаһы ла, үтенесенең ҡабул ителеүе лә, Аллаға ихлас буйһонғанға тиклем ҡылған бөтә гонаһтары[†] һәм хыянаттары ла, ул табыныу ҡалҡыулыҡтары төҙөткән, Ашераға ҡолғалар, боттар ҡуйҙыртҡан урындары тураһында Хозайҙың яҙмаларында һүрәтләнә. 20Менашше үлеп, ата-бабалары хозурына күсә һәм үҙ һарайында дәфен ҡылына. Уның урынына улы Амон тәхеткә ултыра.


Йәһүҙә батшаһы Амон


(4 Бат 21:19-24)

21[•]Амон егерме ике йәшендә тәхеткә ултыра һәм Йәрүсәлимдә ике йыл батша була. 22Әммә, атаһы Менашше кеүек үк, Раббы күҙендә яман булған ғәмәлдәр ҡыла; атаһы Менашше яһатҡан бөтә боттарға ҡорбандар килтерә, уларға табына[+]. 23Раббыға атаһы Менашше Аллаға ихлас буйһонған һымаҡ буйһонмай, киреһенсә, гонаһтарын арттыра ғына[+]. 24Ярандары Амонға ҡаршы фетнә ойоштора һәм уны һарайында үлтерә. 25Ил халҡы Амонға ҡаршы фетнә ойошторғандарҙың барыһын да ҡырып, улы Йошияһты батша итеп ҡуя.

#### 34


Йәһүҙә батшаһы Йошияһ


(4 Бат 22:1-2; 23:4-20)

1[•]Тәхеткә ултырғанда Йошияһҡа һигеҙ йәш була. Ул Йәрүсәлимдә[†] утыҙ бер йыл батшалыҡ итә. 2Йошияһ Раббы[†] күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла, боронғо бабаһы Дауыттың[†] юлын тота, уңға ла, һулға ла тайпылмай[+].

3Батшалыҡ итеүенең һигеҙенсе йылында, үҫмер генә сағында, ул боронғо бабаһы Дауыттың Аллаһына ынтыла башлай, ә ун икенсе йылында Йәһүҙә[†] менән Йәрүсәлимде табыныу ҡалҡыулыҡтарынан, Ашера[†] ҡолғаларынан, уйылған һәм ҡойолма боттарҙан таҙартырға тотона[+]. 4Уның бойороғо менән халыҡ Бәғелдең[†] ҡорбан[†] усаҡтарын һәм улар янындағы хуш еҫ төтәтеү усаҡтарын емерә, Ашера ҡолғаларын ҡырҡа, уйылған һәм ҡойолма боттарҙы вата, онтаҡтарын уларға ҡорбан килтергәндәрҙең ҡәберҙәре өҫтөнә һибә[+]. 5Ә боттарға табынған ҡаһиндарҙың[†] һөйәктәрен ошо боттарға ҡорбан килтергән ҡорбан усаҡтарында яндыра, шул рәүешле Йәһүҙә менән Йәрүсәлимде паклай[+]. 6Нафтали ерҙәренә тиклем һуҙылған Менашше, Әфраим, Шимғон ырыуҙары ҡалаларында һәм уларҙың эргә-тирәһендәге бушап ҡалған ерҙәрҙә, 7бөтә Исраил[†] илендә уларҙың ҡорбан усаҡтарын, Ашера ҡолғаларын юҡ иттерә, боттарын селпәрәмә килтереп ташлай. Шунан һуң Йәрүсәлимгә әйләнеп ҡайта.


Ҡанун китабының табылыуы


(4 Бат 22:3-20)

8Батшалыҡ итеүенең ун һигеҙенсе йылында, илде, Алла[†] ҡорамын[†] таҙартҡас, Йошияһ Асалъяһ улы Шафанды, ҡала мөдире Мағасеяһты, йылъяҙмасы Йоах Йоахаз улын Аллаһы Раббының ҡорамын төҙөкләндерергә ебәрә. 9Улар баш ҡаһин[†] Хилҡияһҡа килә, Алла ҡорамына бирелгән көмөштәрҙе уға тапшыра. Был көмөштәрҙе тупһа һаҡлаусы левиҙәр[†] менашшеларҙан, әфраимдар һәм башҡа исраилдарҙан, бөтә йәһүҙиҙәрҙән, бинйәминдәрҙән, Йәрүсәлимдә йәшәүселәрҙән йыйған була. 10Был көмөш Раббы ҡорамындағы эштәргә етәкселек итергә тәғәйенләнгән кешеләргә бирелә. Улар йортто йүнәткән һәм аяҡҡа баҫтырған эшселәргә түләй. 11Улар балта оҫталарына, төҙөүселәргә Йәһүҙә батшалары емергән биналарҙы йүнәтеү өсөн юнылған таш менән өрлөк һәм элгес-күгәндәр өсөн ағас һатып алырға тип тарата. 12Был кешеләр эштә намыҫлы була, уларға күҙәтеүселәр итеп Мерари нәҫеле левиҙәре Яхаҫ менән Ғовадъяһ, Ҡыһаҫ нәҫеленән Зәкәрьяһ менән Мешуллам тәғәйенләнә. Уйын ҡоралдарында яҡшы уйнай белгән бөтә левиҙәр[+] 13йөк ташыусыларҙы оҙатып йөрөй һәм һәр төрлө вазифа башҡарыусыларҙың эшен күҙәтә; сәркәтиптәр ҙә, мөдирҙәр ҙә, ҡапҡа[†] һаҡсылары ла левиҙәрҙән була.

14[•]Раббы йортона килтерелгән көмөштө алған саҡта, Хилҡияһ ҡаһин Раббының Муса[†] аша бирелгән ҡанун[†] китабын таба[+]. 15Хилҡияһ кәтип Шафанға:

– Раббы ҡорамында ҡанун китабы табып алдым, – ти һәм кәтип Шафандың ҡулына бер төргәк китап тоттора.

16Шафан иһә китапты батшаға алып китә һәм уға бер юлы:

– Һинең хеҙмәтселәрең, ни ҡушылған булһа, шуның һәммәһен үтәп йөрөй. 17Раббы ҡорамында булған бөтә көмөштө ҡорамды төҙөкләндереү менән етәкселек итеүселәрҙең һәм эшселәрҙең ҡулына бирҙеләр, – тип хәбәр итә.

18Шафан кәтип батшаға Хилҡияһ ҡаһиндың үҙенә китап биргәнен дә еткерә. Ул уны батшаға уҡып ишеттерә. 19Батша, ҡанун һүҙҙәрен ишеткәс, өҫтөндәге кейемдәрен йыртып ташлай. 20Ул Хилҡияһҡа, Шафан улы Ахиҡамға, Миха улы Ғавдонға, Шафан кәтипкә, батшаның хеҙмәтсеһе Ғасаяһҡа былай тип бойора:[+]

21– Барығыҙ, минең хаҡҡа, Исраил менән Йәһүҙәлә ҡалғандар хаҡына ошо табылған китапта яҙылғандар тураһында Раббынан һорап белешегеҙ. Сөнки, ата-бабаларыбыҙ Раббы һүҙен тотмағаны, ошо китаптағыса йәшәмәгәне өсөн, Уның беҙгә төшәһе асыуы көслө[+].

22Шунан Хилҡияһ ҡаһин һәм батша ебәргән кешеләр Раббы ҡорамында кейем-һалымдарҙы ҡараусы Хасраның улы Тоҡһаҫтың улы Шаллумдың ҡатынына – Хулда пәйғәмбәргә[†] юллана. Ул Йәрүсәлимдең яңы биҫтәһендә йәшәгән була. Хулда менән ошо хаҡта һөйләшәләр[+]. 23Хулда уларға былай ти:

– Исраилдың Аллаһы Раббы әйтә: «Һеҙҙе Миңә ебәргән кешегә еткерегеҙ. 24„Раббы былай ти: Мин хәҙер бына был урынға, унда йәшәгән кешеләргә һәләкәт ебәрәм – Йәһүҙә батшаһы алдында уҡылған китапта яҙылған бөтә ҡарғыштарҙы күндерәм. 25Сөнки улар Минән ваз кистеләр, башҡа илаһтарға хуш еҫ төтәттеләр, үҙ ҡулдарының эше менән Минең асыуымды ҡабарттылар, шуға күрә асыуым был урынға түгеләсәк һәм ул һүнмәйәсәк“[+]. 26Һеҙҙе Раббынан һорашып-белешер өсөн ебәргән Йәһүҙә батшаһына иһә белдерегеҙ: „Исраилдың Аллаһы Раббы әле һин ишеткәндәр хаҡында былай ти: 27Алланың ошо ергә һәм унда йәшәүселәргә ҡаршы һүҙҙәрен ишетеп, күңелең йомшарҙы һәм Алла алдында үҙеңдең тәкәбберлегеңде йүгәнләнең. Эйе, Минең алда ысынлап та тәкәбберлегеңде йүгәнләнең, ҡайғынан кейемеңде йыртып, алдымда иланың. Шуның өсөн Мин һине ишеттем, – ти Раббы. –[+] 28Шуға күрә Мин һине ата-бабаларың янына оҙатырмын, һин тыныслыҡта дәфен ҡылынырһың. Күҙҙәрең был урынға һәм унда йәшәүселәргә Мин килтерәсәк оло һәләкәтте күрмәҫ“».

Ҡайтып был яуапты батшаға һөйләп бирәләр[+].

29[•]Батша, хәбәр ебәреп, Йәһүҙә менән Йәрүсәлимдең бөтә аҡһаҡалдарын[†] янына йыйып ала. 30Шунан Йәһүҙә кешеләрен, Йәрүсәлимдә йәшәүселәрҙе, ҡаһиндарҙы, левиҙәрҙе, олоһонан алып кесеһенә тиклем бөтә халыҡты эйәртеп, Раббы ҡорамына сыға. Шунда ул Раббы ҡорамында табылған Килешеү[†] китабын уларға бәйнә-бәйнә ҡысҡырып уҡый[+]. 31Батша, үҙ урынына баҫып, Раббы менән килешеү төҙөй: Раббы юлынан йөрөргә, Уның бойороҡтарын, күрһәтмәләрен һәм ҡағиҙәләрен бөтә йөрәктән, ихлас күңел менән теүәл үтәргә, был китапта яҙылған килешеүҙең шарттарын ғәмәлгә ашырырға вәғәҙә бирә[+]. 32Батша Йәрүсәлимдә һәм Бинйәмин ерендә йәшәгән һәр кемгә шуны раҫларға бойора. Шулай итеп, Йәрүсәлим кешеләре ата-бабалары Аллаһының килешеүе буйынса йәшәй башлай.

33Йошияһ Исраил халҡы ерендәге бөтә әшәкене юҡ иттерә һәм Исраилдағы һәр кемгә үҙҙәренең Аллаһы Раббыға хеҙмәт итергә бойора. Уның дәүерендә улар ата-бабаларының Аллаһы Раббынан тайпылмай[+].

#### 35


Ҡотҡарылыу байрамының шартына килтереп үткәрелеүе


(4 Бат 23:21-23)

1[•]Йошияһ Йәрүсәлимдә[†] Раббыға Ҡотҡарылыу байрамы уҙғара. Беренсе айҙың ун дүртендә Ҡотҡарылыу байрамы бәрәсен салалар[+]. 2Ул ҡаһиндарҙы[†] тәғәйен вазифаларына тотонорға ҡуша, Раббы[†] ҡорамында[†] хеҙмәт башҡарыуға дәртләндерә. 3Үҙҙәрен Раббыға бағышлаған һәм халыҡҡа ғилем биргән левиҙәргә[†] былай ти:

– Изге[†] һандыҡты Исраил батшаһы Дауыттың улы[†] Сөләймән[†] төҙөгән ҡорамға ҡуйығыҙ. Бынан ары һеҙгә уны күсереп йөрөтөүҙең хәжәте юҡ. Хәҙер Аллағыҙ Раббыға һәм Уның халҡы Исраилға[†] хеҙмәт итегеҙ[+]. 4Исраил батшаһы Дауыт[†] һәм уның улы Сөләймән ҡушҡанса, ғаилә-ғаилә булып сиратығыҙға теҙелегеҙ[+]. 5Изге урында үҙҙәренең туғандарының вәкиле булған һәр төркөмгә бер төркөм левиҙәр тура килерлек итеп баҫығыҙ. 6Ҡотҡарылыу байрамы бәрәсен салығыҙ, изгеләнегеҙ, Муса[†] аша Раббы хәбәр иткәнгә ярашлы, уны туғандарығыҙ өсөн бешерегеҙ.

7Йошияһ халҡына, шундағыларҙың һәммәһенә, Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбанлығы[†] итеп, утыҙ мең баш һарыҡ һәм кәзә бәрәстәре, өс мең баш үгеҙ бирә. Былары батша мөлкәтенән була[+]. 8Түрәләр ҙә үҙ теләктәре менән халыҡҡа, ҡаһиндарға һәм левиҙәргә хәйер тарата: Хилҡияһ, Зәкәрьяһ, Йехиил, Алла[†] ҡорамындағы мөдирҙәр Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбаны итеп ҡаһиндарға ике мең алты йөҙ һарыҡ һәм кәзә бәрәстәре, өс йөҙ үгеҙ бирә. 9Конанияһ, уның ир туғандары Шемағъяһ, Неҫанил, левиҙәрҙең башлыҡтары Хашавъяһ, Йеғиил, Йозавад Ҡотҡарылыу байрамына ҡорбанлыҡ итеп биш мең баш ваҡ мал һәм биш йөҙ үгеҙ бүләк итә.

10Хеҙмәт шулай ойошторола. Батша бойороғон үтәп, ҡаһиндар вазифаларына баҫа, левиҙәр үҙ төркөмөнә килеп баҫа[+]. 11Артабан Ҡотҡарылыу байрамы бәрәстәрен салалар. Ҡаһиндар левиҙәр биргән ҡанды һирпә, ә левиҙәр ҡорбан малының тиреһен тунарға керешә. 12Муса китабында яҙылғанса, ҡорбан өсөн тәғәйенләнгән малдарҙың Раббыға бағышлап яндырылырға тейешле өлөшөн айырып алып, һәр бер ғаилә-йортҡа таратып бирәләр. Үгеҙҙәрҙе лә шулай итәләр. 13Ҡотҡарылыу байрамы бәрәстәрен, ҡағиҙәгә ярашлы, утта ҡуралар. Изге ҡорбандарҙы ҡаҙандарҙа, көршәктәрҙә һәм табаларҙа бешереп, йәһәт кенә халыҡҡа тараталар[+]. 14Шунан һуң үҙҙәренә һәм ҡаһиндарға бешерәләр, сөнки быға тиклем ҡаһиндар, Һарун[†] улдары, төнгә тиклем тотош яндырыу ҡорбанын һәм эс майын яндырыу менән мәшғүл була. Шул сәбәпле левиҙәр һуңынан үҙҙәре менән Һарун нәҫелдәре – ҡаһиндар өсөн әҙерләй. 15Асаф нәҫеле йырсылары ла, Дауыт менән Асаф, Һеман һәм батша әүлиәһе Йедуҫун ҡушҡанса, урындарында тора, һәр ҡапҡа[†] төбөндәге һаҡсылар урынынан ҡуҙғалмай: уларға хеҙмәтен ташлап йөрөргә сәбәп сыҡмай, сөнки леви туғандары уларға ла бешерә[+].

16Ул көндө, Йошияһ батша ҡушҡанса, Ҡотҡарылыу байрамын билдәләү һәм Раббының ҡорбан усағында тотош яндырыу ҡорбандары килтереүҙән ғибәрәт булған Раббы хеҙмәте шулай ҡорола. 17Шул ваҡытта унда булған исраилдар Ҡотҡарылыу байрамын билдәләйҙәр һәм ете көн буйы Сөсө икмәк байрамын үткәрәләр[+]. 18Исраилдар бындай Ҡотҡарылыу байрамын Шемуил пәйғәмбәр[†] дәүеренән бирле үткәргәне булмай. Исраил батшаларынан Йошияһ, уның осорондағы ҡаһиндар, левиҙәр, бөтә йәһүҙиҙәр, исраилдар, Йәрүсәлимдә йәшәүселәр үткәргән кеүек Ҡотҡарылыу байрамын бер батша ла билдәләмәгән була. 19Был Ҡотҡарылыу байрамы Йошияһ батшалыҡ иткәндең ун һигеҙенсе йылында була.


Йошияһтың вафаты


(4 Бат 23:28-30)

20[•]Йошияһ Алла ҡорамын тәртипкә һалғандан һуң, Мысыр[†] батшаһы Нехо яу менән Евфрат буйындағы Каркемишҡа йүнәлә. Йошияһ уға ҡаршы сыға[+]. 21Нехо уға илселәр[†] аша шундай хәбәр ебәрә: «Һинең миндә ни эшең бар, Йәһүҙә[†] батшаһы? Әле мин һиңә түгел, үҙем дошман булған батшалыҡҡа ҡаршы яуға барам. Алла миңә ашығырға ҡуша. Аллаға ҡаршы сыҡма, Ул – минең менән, һине харап итеп ҡуймаһын».

22Ләкин Йошияһ фекеренән ҡайтмай, ә уның менән алышҡа әҙерләнә, Нехоның Алла ҡушыуы буйынса әйткән һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмай һәм Мегиддо тигеҙлегенә һуғышырға тип сыға[+].

23Уҡсыларҙың Йошияһ батшаға атҡан уғы килеп тейә. Батша хеҙмәтселәренә:

– Ҡаты яраландым, мине бынан алып китегеҙ, – тип бойора[+].

24Хеҙмәтселәре уны, яу арбаһынан[†] төшөрөп, икенсе арбаға ултырта һәм Йәрүсәлимгә алып ҡайта. Ул вафат була, ата-бабалары төрбәһенә дәфен ҡылына. Бөтә Йәһүҙә менән Йәрүсәлим Йошияһ өсөн ҡайғырып илай[+]. 25Йошияһ тураһында Йермеяһ һыҡтау йыры сығарған; бөгөнгө көнгө тиклем ир һәм ҡатын-ҡыҙ йырсылар ошо һыҡтау йырын башҡара. Был Исраилда йола булып киткән һәм улар Һыҡтау йырҙарына индерелгән.

26Йошияһтың башҡа ғәмәлдәре һәм Раббы ҡанунына[†] ярашлы изге эштәре 27башынан аҙағынаса Исраил һәм Йәһүҙә батшалары китабында яҙылған.

#### 36


Йәһүҙә батшаһы Йеһоахаз

1[•]Шунан илдең халҡы Йошияһ улы Йеһоахазды Йәрүсәлимдә[†] атаһы урынына батша итеп ҡуя. 2Тәхеткә ултырғанда Йеһоахазға егерме өс йәш була. Ул Йәрүсәлимдә өс ай батшалыҡ итә. 3Мысыр[†] батшаһы уны Йәрүсәлимдәге тәхетенән ҡолата һәм Йәһүҙәгә[†] йөҙ талант көмөш һәм бер талант алтын күләмендә түләү һала.


Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡим


(4 Бат 23:31-35)

4Фирғәүен[†] Нехо Йеһоахаздың ағаһы Әлъяҡимды, исемен Йеһояҡим тип үҙгәртеп, Йәһүҙә менән Йәрүсәлим өҫтөнән батша итеп ҡуя, Йеһоахазды иһә Мысырға алып китә[+]. 5[•]Тәхеткә ултырғанда Йеһояҡимға егерме биш йәш була. Ул Йәрүсәлимдә ун бер йыл батшалыҡ итә. Ул Аллаһы Раббы[†] күҙендә яман булған эштәр ҡыла. 6Бабил[†] батшаһы Навуходоносор уға яу менән килә. Ул Йеһояҡимды бығаулап Бабилға алып китә[+]. 7Раббы ҡорамындағы[†] һауыттарҙың бер өлөшөн Навуходоносор Бабилға алып китеп үҙенең Бабилдағы һарайына ҡуя[+].

8Йеһояҡимдың башҡа ғәмәлдәре, ул ҡылған әшәке эштәр Исраил[†] һәм Йәһүҙә батшалары китабында яҙылған. Уның урынына улы Йеһояхин батша була.


Йәһүҙә батшаһы Йеһояхин


(4 Бат 23:36–24:6)

9[•]Йеһояхин ун һигеҙ йәшендә тәхеткә ултыра һәм Йәрүсәлимдә өс ай ҙа ун көн батшалыҡ итә. Ул Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла. 10Киләһе йылдың яҙында Навуходоносор, үҙенең кешеләрен ебәреп, уны Бабилға алдырта. Уның менән бергә Раббы ҡорамындағы затлы һауыттарҙы ла алып китәләр. Йеһояхин урынына Йәһүҙә менән Йәрүсәлимгә батша итеп уның яҡын туғаны Сидкияһ тәғәйенләнә[+].


Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ


(4 Бат 24:8-17)

11[•]Тәхеткә ултырғанда Сидкияһҡа егерме бер йәш була. Ул Йәрүсәлимдә ун бер йыл батшалыҡ итә 12һәм үҙенең Аллаһы Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла. Ул Раббы һүҙен еткереүсе Йермеяһ пәйғәмбәр[†] алдында ла баш эймәй[+]. 13Навуходоносор батша Сидкияһты Алла[†] исеме менән тоғролоҡҡа ант иттерһә лә, Сидкияһ уға ҡаршы фетнә күтәрә, үҙ һүҙлелегенә барып, бәғерһеҙләнә, хатта Исраил Аллаһы Раббыға табан боролоуҙан баш тарта[+]. 14Ҡаһиндарҙың[†] башлыҡтары ла, халыҡ үҙе лә хыянаттарын арттыра бара, башҡа ҡәүемдәрҙең әшәкелектәрен ҡабатлай, Раббы Йәрүсәлимдә изгеләндергән[†] ҡорамды нәжесләй.[†][+]


Йәрүсәлимдең тар-мар ителеүе


(4 Бат 25:1-21; Йер 39:1-10; 52:4-27)

15[•]Ата[†]-бабаларының Аллаһы Раббы уларға әленән-әле илселәрен[†] ебәреп тора, сөнки Ул Үҙ халҡын, Үҙ торлағын бик йәлләй[+]. 16Ләкин улар Алла илселәрен мыҫҡыллай, Алла һүҙҙәренә ҡолаҡ та һалмай, пәйғәмбәрҙәрен битәрләй.

Раббының Үҙ халҡына асыуы төшкәнгә тиклем шулай дауам итә, ҡотолоу сараһы ҡалмай[+]. 17Раббы уларға халдейҙар[†] батшаһын ебәрә. Шул батша Изге торлаҡта уларҙың егеттәрен ҡылыстан үткәрә. Егет-еләнгә лә, ҡыҙ-ҡырҡынға ла, ҡарт-ҡороға ла аяу булмай: Алла уларҙың барыһын да ошо батша ҡулына тапшыра[+]. 18Бабил батшаһы Алла ҡорамындағы бөтә һауыт-һабаны – ҙурҙарын да, бәләкәйҙәрен дә – ҡорамдағы хазиналарҙы, батша менән уның түрәләренең хазиналарын Бабилға алып ҡайтып китә. 19Алла ҡорамын яндыралар, Йәрүсәлим диуарҙарын емерәләр, бөтә затлы һарайҙарҙы үртәйҙәр, затлы әйберҙәрен ваталар. 20Ҡылыстан имен ҡалғандарҙы иһә ул батша Бабилға һөргөнгә алып китә. Йәһүҙә халҡы Бабил батшаһына һәм улдарына ҡол була. Фарсы[†] батшалығы көсәйгәнгә тиклем шулай дауам итә. 21Ә тупраҡ шәмбе ялына рәхәтләнә. Раббының Йермеяһ пәйғәмбәр иғлан иткән һүҙҙәре буйынса, етмеш йыл үткәнгә тиклем ул үҙенең буш ятҡан дәүерендә шәмбене һаҡлай[+].


Кир батшаның Йәһүҙә халҡын һөргөндән ҡайтарыуы


(Ғөз 1:1-3)

22[•]Фарсы батшаһы Кир хакимлығының беренсе йылында Раббы, Йермеяһ аша еткергән һүҙен ғәмәлгә ашырып, Фарсы батшаһы Кирҙың күңелендә теләк уята. Шуға күрә Кир үҙ батшалығының бөтә тарафтарында һүҙ менән дә, яҙма рәүештә лә ошоларҙы иғлан итергә фарман бирә:[+]

23Фарсы батшаһы Кир шуны мәғлүм ҡыла:

Күк Аллаһы Раббы донъяның бөтә батшалыҡтарын миңә бирҙе. Ул Йәһүҙәләге Йәрүсәлим ҡалаһында Үҙенә бер йорт һалырға ҡушты. Уның халҡынан булғандар – Аллалары Раббы улар менән булһын! – шунда барһын[+].

### Ғөзәйер

#### Ғөзәйер

Ғөзәйер


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Инеш һүҙ


Ғөзәйер китабы

Фарсылар Вавилонды (йәки Бабилды) баҫып алғас, йәһүд халҡы Вавилон әсирлегенән Йәһүҙәгә әйләнеп ҡайта: артабан Йәрүсәлим тергеҙелә һәм унда ҡабат Раббыға табына башлайҙар. Ғөзәйер китабы шул ваҡиғалар тураһында хикәйәләй. Тыуған ергә ҡайтыу ғәйәт ҡатмарлы була: тирә-йүндәге халыҡтар йәһүдтәрҙең был бөйөк ҡаланы, емертелгән батшалыҡтың баш ҡалаһын, ҡабат тергеҙеүен теләмәй. Шулай ҙа беҙҙең эраға тиклем 515 йылға ҡорам төҙөлөп бөтә, Хағғай менән Зәкәрьяһтың пәйғәмбәрлек итеп, рухландырып-дәртләндереп тороуы был эште тиҙләтә (ҡарағыҙ: Хағғай китабы менән Зәкәрьяһ китабы).

Был китап, йәнә Нөхәмияһ китабы Йылъяҙмалар китаптарының дауамы рәүешендә бер үк автор тарафынан яҙылған булыуы мөмкин. Китапты өс төп өлөшкә бүлергә була. 1) Йәһүдтәрҙең Фарсы батшаһы Кир заманына тап килгән беренсе ҡайтыуы (беҙҙең эраға тиклем 538 йыл) (1–2-се бүлектәр); 2) 586 йылда Вавилон ғәскәре тарафынан юҡ ителгән Раббы ҡорамын тергеҙеү һәм изгеләндереү (3–6-сы бүлектәр); был өлөштә йәһүд теле генә түгел, Фарсы империяһындағы төрлө халыҡтарҙың һөйләш теле булған арами теле лә ҡулланыла; 3) ҡаһин һәм ҡанун белгесе Ғөзәйерҙең тағы бер төркөм йәһүдтәр менән Йәрүсәлимгә ҡайтыуы (7–10-сы бүлектәр). Ул халҡына Раббыға яңынан инанырға һәм Уның ҡанунын ентекле үтәргә ярҙам итә. Асылда Ғөзәйер йәһүдтәр артабан Яңы Ғәһед осорона тиклем һаҡлаясаҡ дини тормош рәүешенә нигеҙ һала.

#### 1


Кир батшаның Йәһүҙә халҡын һөргөндән ҡайтарыуы

1[•]Фарсы[†] батшаһы Кир хакимлығының беренсе йылында Раббы[†], Үҙенең Йермеяһ аша еткергән һүҙен ғәмәлгә ашырып, Фарсы батшаһы Кирҙың күңелендә теләк уятты. Шуға күрә Кир үҙ батшалығының бөтә тарафтарында һүҙ менән дә, яҙма рәүештә лә ошоларҙы иғлан итергә фарман бирҙе:[+]

2Фарсы батшаһы Кир шуны мәғлүм ҡыла:

Күк Аллаһы Раббы донъяның бөтә батшалыҡтарын миңә бирҙе. Ул Йәһүҙәләге[†] Йәрүсәлим[†] ҡалаһында Үҙенә бер йорт һалырға ҡушты[+]. 3Уның халҡынан булғандар – Аллалары улар менән булһын! – Йәһүҙәгә, Йәрүсәлимгә барһын һәм Исраилдың[†] Аллаһы Раббыға – Йәрүсәлимдәге Аллаға йорт һалһын. 4Батшалығымдағы ерле халыҡ килмешәк булып йәшәгән урындарында иҫән ҡалған исраилдарға Йәрүсәлимдәге Алла йортон[†] төҙөү өсөн алтын-көмөш, башҡа төр мөлкәт, мал-тыуар, хәйер-саҙаҡа менән ярҙам итһен.

5Бына шул саҡ Йәһүҙә һәм Бинйәмин ырыуҙары башлыҡтары, ҡаһиндар[†] менән левиҙәр,[†] Алла[†] күңелдәренә рух һалған һәр кеше Йәрүсәлимдәге Алла йортон төҙөргә тип аяҡҡа баҫты. 6Уларҙың бергә йәшәгән бөтә күрше-күләне хәйер-саҙаҡанан тыш көмөш һауыт-һаба, алтын, башҡа төр мөлкәт, мал-тыуар, ҡиммәтле әйберҙәр биреп ярҙам итте.

7Фарсы батшаһы Кир ҡасандыр Навуходоносор Раббының Йәрүсәлимдәге йортонан алып китеп, үҙ илаһы йортона ҡуйған һауыт-һабаны сығартты[+]. 8Кир батша уларҙы хазина һаҡсыһы Миҫредаҫҡа тапшырҙы. Ә Миҫредаҫ уларҙың һәммәһен дә Йәһүҙә башлығы Шешбассарға бирҙе[+].

9Уларҙың һаны былай ине: алтын табаҡ – утыҙ, көмөш табаҡ – мең, бысаҡ – егерме туғыҙ, 10алтын табаҡ – утыҙ, башҡа көмөш табаҡтар – дүрт йөҙ ун, башҡа төр һауыт-һаба – мең дана. 11Алтын-көмөш һауыт-һаба бөтәһе биш мең дүрт йөҙ дана булды. Элек Бабилға[†] һөрөлгәндәр Йәрүсәлимгә ҡайтҡан саҡта, Шешбассар быларҙың барыһын да үҙе менән алды.

#### 2


Һөргөндән ҡайтҡандарҙың исемлеге

1[•]Бына өлкәнең[†] Бабил[†] батшаһы Навуходоносор Бабилға алып киткән һәм әле һөргөн әсирлегенән Йәрүсәлимгә[†] һәм Йәһүҙәгә,[†] һәр береһе үҙ ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡан кешеләре[+]. 2Уларҙы Зеруббавел, Йешуағ, Нөхәмияһ, Сераяһ, Реғелаяһ, Мордехай, Билшан, Миспәр, Бигуай, Рехум һәм Бағана алып килде.

Бына ул исраилдарҙың[†] исемлеге:[+]

3Парғош нәҫеленән – ике мең йөҙ етмеш ике кеше;[+] 4Шефатъяһ нәҫеленән – өс йөҙ етмеш ике кеше; 5Арах нәҫеленән – ете йөҙ етмеш биш кеше; 6Пахаҫ-Моав[†] нәҫеленән Йешуағ менән Йоав тармағы – ике мең һигеҙ йөҙ ун ике кеше; 7Ғелам нәҫеленән – бер мең ике йөҙ илле дүрт кеше; 8Затту нәҫеленән – туғыҙ йөҙ ҡырҡ биш кеше; 9Заккай нәҫеленән – ете йөҙ алтмыш кеше; 10Бани нәҫеленән – алты йөҙ ҡырҡ ике кеше; 11Бевай нәҫеленән – алты йөҙ егерме өс кеше; 12Ғазгад нәҫеленән – бер мең ике йөҙ егерме ике кеше; 13Адониҡам нәҫеленән – алты йөҙ алтмыш алты кеше; 14Бигуай нәҫеленән – ике мең илле алты кеше; 15Ғадин нәҫеленән – дүрт йөҙ илле дүрт кеше; 16Атер нәҫеле Хизкияһ тармағынан – туҡһан һигеҙ кеше; 17Бесай нәҫеленән – өс йөҙ егерме өс кеше; 18Йора нәҫеленән – бер йөҙ ун ике кеше; 19Хашум нәҫеленән – ике йөҙ егерме өс кеше; 20Гиббар нәҫеленән – туҡһан биш кеше.

21Сығышы менән Бейт-Ләхәмдән булғандар нәҫеленән – бер йөҙ егерме өс кеше; 22сығышы менән Нетофанан булғандар нәҫеленән – илле алты кеше; 23сығышы менән Ғанаҫоҫтан булғандар нәҫеленән – бер йөҙ егерме һигеҙ кеше; 24сығышы менән Ғазмауыҫтан булғандар нәҫеленән – ҡырҡ ике кеше; 25сығышы менән Ҡыръяҫ-Еғарим, Кефира һәм Беероҫтан булғандар нәҫеленән – ете йөҙ ҡырҡ өс кеше; 26сығышы менән Рама һәм Гевағтан булғандар нәҫеленән – алты йөҙ егерме бер кеше; 27сығышы менән Михмастан булғандар нәҫеленән – бер йөҙ егерме ике кеше; 28сығышы менән Бейт-Ил һәм Ғайҙан булғандар нәҫеленән – ике йөҙ егерме өс кеше; 29сығышы менән Невонан булғандар нәҫеленән – илле ике кеше; 30сығышы менән Магбиштан булғандар нәҫеленән – бер йөҙ илле алты кеше; 31сығышы менән башҡа Ғеламдан булғандар нәҫеленән – бер мең ике йөҙ илле дүрт кеше; 32Харим нәҫеленән – өс йөҙ егерме кеше; 33сығышы менән Лод, Хадид һәм Ононан булғандар нәҫеленән – ете йөҙ егерме биш кеше; 34сығышы менән Йерихонан булғандар нәҫеленән – өс йөҙ ҡырҡ биш кеше;[+] 35Сенаа нәҫеленән – өс мең алты йөҙ утыҙ кеше[+].

36Ҡаһиндар:[†] Йешуағ нәҫеле Йедағъяһ тармағынан – туғыҙ йөҙ етмеш өс кеше;[+] 37Иммер нәҫеленән – бер мең илле ике кеше;[+] 38Пашхур нәҫеленән – бер мең ике йөҙ ҡырҡ ете кеше;[+] 39Харим нәҫеленән – бер мең ун ете кеше[+].

40Левиҙәр:[†] Һодауъяһ нәҫеле Йешуағ менән Ҡадмиил тармағынан – етмеш дүрт кеше[+].

41Ҡорам[†] йырсылары: Асаф нәҫеленән – бер йөҙ егерме һигеҙ кеше[+].

42Ҡапҡа[†] һаҡсылары: Шаллум, Атер, Талмон, Ғаҡҡув, Хатита һәм Шовай нәҫелдәренән – барлығы бер йөҙ утыҙ туғыҙ кеше[+].

43Ҡорам хеҙмәтселәре: Сиха нәҫеле, Хасуфа нәҫеле, Таббағоҫ нәҫеле,[+] 44Ҡирос нәҫеле, Сиғаһа нәҫеле, Падон нәҫеле, 45Левана нәҫеле, Хагава нәҫеле, Ғаҡҡув нәҫеле, 46Хагав нәҫеле, Шалмай нәҫеле, Ханан нәҫеле, 47Гиддел нәҫеле, Гахар нәҫеле, Реаяһ нәҫеле, 48Ресин нәҫеле, Неҡода нәҫеле, Газзам нәҫеле, 49Ғузза нәҫеле, Пасеах нәҫеле, Бесай нәҫеле, 50Асна нәҫеле, Меғуним нәҫеле, Нефусим нәҫеле, 51Бакбук нәҫеле, Хаҡуфа нәҫеле, Хархур нәҫеле, 52Баслуҫ нәҫеле, Мехида нәҫеле, Харша нәҫеле, 53Барҡос нәҫеле, Сисера нәҫеле, Темах нәҫеле, 54Нәсиах нәҫеле, Хатифа нәҫеле.

55Сөләймәндең[†] хеҙмәтселәренең нәҫелдәре: Сотай нәҫеле, Софәрәҫ нәҫеле, Перуда нәҫеле,[+] 56Яғла нәҫеле, Дарҡон нәҫеле, Гиддел нәҫеле, 57Шефатъяһ нәҫеле, Хаттил нәҫеле, Похәрәҫ-Һассеваим нәҫеле, Ами нәҫеле.

58Ҡорам хеҙмәтселәре менән Сөләймәндең хеҙмәтселәренең нәҫел-нәсәптәренән – барлығы өс йөҙ туҡһан ике кеше.

59Сығышы буйынса Тел-Мелах, Тел-Харша, Керув, Аддан һәм Иммерҙән булған, әммә нәҫелдәре Исраилдан башланғанын иҫбатлай алмаған кешеләр: 60Делаяһ, Товияһ һәм Неҡода нәҫелдәренән – алты йөҙ илле ике кеше.

61Ҡаһиндар нәҫеленән: Ховаяһ нәҫеле, Һаҡҡос нәҫеле, Барзиллай нәҫеле. Барзиллай Ғилғәдтә[†] йәшәгән Барзиллай ҡыҙҙарының береһенә өйләнә лә уның исеме менән йөрөй башлаған була[+]. 62Улар үҙҙәренең нәҫел исемлектәрен эҙләп ҡараны, әммә, таба алмағанлыҡтан, ҡаһинлыҡтан төшөп ҡалдылар. 63Өлкә башлығы уларға: «Урим һәм туммим[†] менән эш иткән ҡаһин килеп хәл иткәнгә тиклем һеҙ Аллаға килтерелгән изгеләрҙән-изге[†] саҙаҡаларҙан ашай алмайһығыҙ», – тине[+].

64Йәмғиәттә бөтәһе ҡырҡ ике мең өс йөҙ алтмыш кеше иҫәпләнде. 65Был иҫәпкә уларҙың ете мең өс йөҙ утыҙ ете кешенән торған ир һәм ҡатын-ҡыҙ хеҙмәтселәре, ике йөҙ ир һәм ҡатын-ҡыҙ йырсы инмәй. 66Уларҙың ете йөҙ утыҙ алты аты, ике йөҙ ҡырҡ биш ҡасыры, 67дүрт йөҙ утыҙ биш дөйәһе, алты мең ете йөҙ егерме ишәге бар ине.

68Йәрүсәлимдәге Раббы[†] йортона килгәс, ҡайһы бер нәҫел башлыҡтары Алла йортон нигеҙенән тергеҙеү өсөн хәйер-саҙаҡа бирҙе. 69Үҙҙәренең мөмкинлегенә ҡарап, улар йыйылған хазинаға төҙөлөш өсөн алтмыш бер мең драхма алтын, биш мең мина[*] көмөш, ҡаһиндар өсөн йөҙ ҡат кейем бирҙе.

70Ҡаһиндар, левиҙәр, халыҡтың бер өлөшө, ҡорам йырсылары, ҡапҡа һаҡсылары, ҡорам хеҙмәтселәре үҙ ҡалаларында төйәкләнде. Исраилдың ҡалған бөтә халҡы үҙ ҡалаларында йәшәй башланы.

#### 3


Ҡорбан усағында ҡорбан килтереүҙе ҡайтанан башлау

1Исраил[†] халҡы үҙ ҡалаларында йәшәй башлағандан һуң, етенсе айҙа, бар халыҡ бер кешеләй булып Йәрүсәлимдә[†] йыйылды[+]. 2Йосадаҡ улы Йешуағ, уның ҡаһин[†] ҡәрҙәштәре, Шеалтиил улы Зеруббавел, уның ҡәрҙәштәре бергәләп, Алла[†] бәндәһе Муса[†] ҡанунында[†] яҙылғанса, тотош яндырыу ҡорбаны килтереү[†] өсөн Исраил Аллаһына ҡорбан усағы эшләй башланы[+]. 3Улар, шунда йәшәгән халыҡтарҙан ҡурҡһалар ҙа, ҡорбан усағын элекке урынына ҡорҙолар һәм иртәле-кисле унда Раббыға бағышлап ҡорбандар яндырҙылар[+]. 4Ҡанунда яҙылғанса, Ҡыуыш байрамы үткәреп, көн һайын тәғәйенләнгән һанда тотош яндырыу ҡорбаны килтерҙеләр[+]. 5Ошонан башлап улар көн һайын тотош яндырыу ҡорбандары, Яңы ай байрамдарында[†] һәм Раббыға арналған бөтә байрамдарҙа ҡорбандар килтерҙеләр, теләгән һәр кем Раббыға үҙ ихтыяры менән башҡа төр саҙаҡалар биреп торҙо[+].

6Раббыға тотош яндырыу ҡорбанын етенсе айҙың тәүге көнөнән үк килтерә башланылар. Ә ул ваҡытта Раббы[†] ҡорамына[†] нигеҙ һалынмағайны әле. 7Ташсылар менән балта оҫталарының хеҙмәтенә түләү өсөн көмөш тарата башланылар, Сидон һәм Тир кешеләренә – Фарсы[†] батшаһы Кир рөхсәте менән диңгеҙ буйлап Ливандан[†] Яфоға кедр ағасы ташырға тейешле кешеләргә – ашар-эсер ризыҡ, зәйтүн майы[†] бирҙеләр[+].

8Йәрүсәлимдәге Алла йортона килгәндең икенсе йылының икенсе айында Шеалтиил улы Зеруббавел, Йосадаҡ улы Йешуағ һәм уларҙың ҡәрҙәштәре – ҡаһиндар, левиҙәр,[†] әсирлектән Йәрүсәлимгә ҡайтҡандарҙың һәммәһе эшкә тотондо. Егермеһе тулып үткән левиҙәрҙе Раббы йортон төҙөү барышына күҙәтсе итеп тәғәйенләнеләр[+]. 9Йешуағ, уның улдары менән ағай-энеләре, Ҡадмиил менән уның улдары (Һодауъяһ нәҫеле), бер кешеләй булып, Алла йортон төҙөүселәрҙең эш барышын күҙәтә башланы. Хенадад нәҫелдәре уларға ярҙам итте. Улар барыһы ла левиҙәр ине[+].

10Төҙөүселәр Раббы ҡорамына нигеҙ һалғас, Исраил батшаһы Дауыт[†] ҡалдырған күрһәтмә буйынса, ҡаһиндар, махсус кейемдәрен кейеп, борғолар ҡысҡыртып, Асаф нәҫелендәге левиҙәр, һуҡма тәрилкәләр алып, Раббыны данларға баҫты[+]. 11Улар сиратлашып Раббыны данланы һәм шөкөр ҡылып:

«Раббы игелекле,
Исраилға тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек», –

тип йырланы. Раббы йортона нигеҙ һалынған өсөн Раббыны данлап, бөтә халыҡ тирә-яҡты шатлыҡ ауаздарына күмде[+]. 12Күптәр ҡыуанышып ҡысҡырышты, ә элекке ҡорамды күргән өлкән[†] йәштәге ҡаһиндар, левиҙәр, нәҫел башлыҡтары яңы ҡорамдың нигеҙен күреп ҡысҡырып иланы[+]. 13Халыҡ шатлыҡ оранын да, кемдәрҙеңдер һыҡтап илаған тауышын да айыра алманы. Шул тиклем ныҡ ҡысҡырыштылар – шау-шыу алыҫтарға ишетелеп торҙо.

#### 4


Дошмандарҙың ҡорам төҙөлөшөнә ҡаршы тороуы

1Йәһүҙә[†] менән Бинйәмин ырыуҙарының дошмандары, һөргөндән ҡайтҡандар Исраил[†] Аллаһы Раббының ҡорамын[†] ҡайтанан төҙөй икән, тип ишеткәс, 2Зеруббавелға һәм нәҫел башлыҡтарына килеп:

– Әйҙәгеҙ, Раббы[†] ҡорамын һеҙҙең менән бергә беҙ ҙә төҙөйөк, сөнки беҙ ҙә һеҙҙең Аллаға табынабыҙ. Беҙҙе бында килтергән Ашшур[†] батшаһы Эсар-Хаддон дәүеренән бирле һеҙҙең Аллаға ҡорбан[†] килтерәбеҙ, – тинеләр[+].

3Зеруббавел да, Йешуағ та, Исраилдың башҡа нәҫел башлыҡтары ла уларға:

– Аллабыҙҙың йортон төҙөүҙә һеҙҙең менән бер ниндәй уртаҡлығыбыҙ ҙа юҡ. Фарсы[†] батшаһы Кирҙың бойороғо буйынса, Исраил Аллаһы Раббыға йортто беҙ үҙебеҙ генә төҙөйәсәкбеҙ, – тине[+].

4Был ерҙәрҙә йәшәүселәр Йәһүҙә халҡын ҡурҡытырға һәм төҙөлөшкә ҡамасауларға маташты[+]. 5Шулай уҡ улар, исраилдарҙың ниәтенә аяҡ салыр өсөн, ришүәт биреп, батша кәңәшселәрен үҙҙәренең яғына ауҙарҙы. Был хәл Фарсы батшаһы Кир хакимлығы осоронан алып тәхеткә Дарий ултырғанға тиклем барҙы[+].


Йәрүсәлим диуарҙарын төҙөүгә аяҡ салыусылар

6Ахашверош[*] батшалыҡ итә башлағас, улар Йәһүҙә менән Йәрүсәлим[†] кешеләрен ғәйепләп хат яҙҙы[+]. 7Фарсы батшаһы Артахшаста[*] дәүерендә Бишлам, Миҫредаҫ, Тавеил һәм уларҙың әшнәләре Артахшастаға ялыу яҙҙы. Хат арами телендә[†] яҙылғайны[+]. 8Өлкә етәксеһе Рехум һәм кәтип Шимшай, Йәрүсәлим халҡын яманлап, батша Артахшастаға яҙған хатта былай тиелгәйне:

9Өлкә етәксеһе Рехум, кәтип Шимшай һәм уларҙың хеҙмәттәштәре – хөкөмдарҙар, күҙәтселәр, түрәләр; фарсылар, Әрәх, Бабилдан[†] сыҡҡан кешеләр, Шушандан килгән ғеламдар, 10бөйөк вә данлыҡлы Оснаппар[*] тарафынан Самария[†] ҡалаларына һәм Евфрат йылғаһы аръяғындағы бүтән ҡалаларға алып килеп урынлаштырған башҡа халыҡтар хат яҙа.

11Бына Артахшаста батшаға ебәрелгән хаттың күсермәһе:

Артахшаста батшаға Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкәлә йәшәгән ҡолдарыңдан. 12Батшаға шул мәғлүм булһын: һинең илдән күскән йәһүдтәр беҙҙең яныбыҙға, Йәрүсәлимгә, килеп был фетнәсел яман ҡаланы төҙөй башланы, әле улар диуарҙарын аяҡҡа баҫтыра, нигеҙҙәрен йүнәтә. 13Батшаға шул да мәғлүм булһын: әгәр ҙә мәгәр был ҡала төҙөлөп, диуарҙары аяҡҡа баҫтырыла икән, улар яһаҡ та, һалым да, юл һалымы ла түләмәйәсәк, батша ҡаҙнаһы зыян күрәсәк[+]. 14Беҙ, батшаның тоғро ҡолдары, батшаның зыян күреүенә юл ҡуя алмайбыҙ, шуға күрә ошо хатты ебәрәбеҙ. 15Ата[†]-бабаларыңдың яҙмаларын тикшереп ҡараһындар, шунан белерһең, был ҡала фетнәсел һәм батшаларға үә өлкәләргә ҡарата зыянлы. Борон-борондан алып улар яғынан ғауғалар булып килгәнгә күрә, был ҡала юҡ ителгән. 16Шунлыҡтан батшаға шуны еткерәбеҙ: әгәр ҙә мәгәр был ҡаланы төҙөү тамамланып, диуарҙары аяҡҡа баҫтырыла икән, һин Евфрат йылғаһы аръяғындағы биләмәләреңде юғалтасаҡһың.

17Батша былай тип яуап ҡайтарҙы:

Өлкә башлығы Рехумға, кәтип Шимшайға, уларҙың Самарияла һәм Евфрат йылғаһы аръяғындағы башҡа урындарҙа йәшәгән хеҙмәттәштәренә сәләм!

18Беҙгә ебәргән хатығыҙ алдымда тәржемә ителеп уҡылды. 19Биргән әмерем буйынса яҙмаларҙы аҡтарып ҡарап, был ҡаланың әүәлдән үк батшаларға ҡаршы баш күтәргәнен, унда фетнәләр һәм болалар булып торғанын, 20Йәрүсәлимдә бөтә Евфрат йылғаһы аръяғын биләп торған ҡеүәтле батшалар булғанлығын, уларға яһаҡ, һалым, юл һалымы түләп торғандарын белдем[+]. 21Шундай әмер бирегеҙ: был кешеләр эштәрен туҡтатһын, минән бойороҡ булмайынса, ҡала төҙөлмәһен. 22Берәй нәмәне күҙҙән ысҡындырып ҡуймағыҙ, бик һаҡ булығыҙ. Батшалыҡҡа зыян килтерерҙәй эштәргә ниңә юл ҡуйырға әле?

23Артахшаста батшаның хатының күсермәһе уҡылып бөтөр-бөтмәҫтән Рехум менән Шимшай һәм уларҙың әшнәләре шунда уҡ Йәрүсәлимгә йәһүдтәр янына ашыҡты һәм, көс ҡулланып, уларҙы эштән туҡтарға мәжбүр итте.

24Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөү эше туҡталды, ул Фарсы батшаһы Дарий хакимлығының икенсе йылына тиклем төҙөлмәй торҙо[+].

#### 5


Ҡорамдың яңынан төҙөлөүе

1Ул осорҙа Хаггай пәйғәмбәр[†] менән Ғиддо улы Зәкәрьяһ пәйғәмбәр Йәһүҙәлә[†] һәм Йәрүсәлимдә[†] йәшәгән йәһүдтәргә уларҙың өҫтөнән булған Исраил[†] Аллаһы исеменән пәйғәмбәрлек иттеләр[+]. 2Шунда Шеалтиил улы Зеруббавел менән Йосадаҡ улы Йешуағ Йәрүсәлимдәге Алла йортон[†] яңынан төҙөргә тотондо. Алла[†] пәйғәмбәрҙәре лә улар менән бергә ҡалып, эште ҡеүәтләп торҙо[+].

3Шул саҡта уларға Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкә башлығы Таттенай, Шеҫар-Бозенай һәм уларҙың әшнәләре килеп:

– Был йортто төҙөргә, диуарҙарҙы торғоҙорға һеҙгә кем рөхсәт бирҙе? – тине[+].

4Тағы ла улар:

– Был бинаны төҙөүселәрҙең исемдәре нисек? – тип һоранылар.

5Әммә йәһүд аҡһаҡалдарын[†] Алла һаҡланы: был хаҡтағы хәбәрҙе Дарийға ебәреп, унан яуап килеп етмәйенсә, уларҙың эшен туҡтатыусы булманы[+].

6Бына Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкә башлығы Таттенай, Шеҫар-Бозенай һәм уларҙың әшнәләре булған ерле түрәләр менән бергә Дарий батшаға ебәргән хаттың һүҙмә-һүҙ йөкмәткеһе.

7Ул хатта бына нимәләр яҙылғайны:

Дарий батшаның иҫән-аман булыуын теләйбеҙ! 8Батшаға шул мәғлүм булһын: беҙ Йәһүҙә өлкәһенә, бөйөк Алланың йортона барҙыҡ. Ул ҙур-ҙур таштарҙан төҙөлә, диуарҙарға ҡырлы бүрәнәләр һалып ҡалдырыла; эштәре бик йылдам һәм уңышлы бара. 9Беҙ уларҙың аҡһаҡалдарынан:

«Был йортто төҙөргә, диуарҙарҙы торғоҙорға һеҙгә кем рөхсәт итте?» – тип һораныҡ.

10Бынан тыш, беҙ һиңә яҙып ебәреү өсөн, уларҙың был эште башлап йөрөүселәренең исемдәрен дә белештек. 11Улар беҙгә ошондай һүҙҙәр менән яуап бирҙе:

«Беҙ Күктәрҙең һәм Ерҙең Аллаһы ҡолдарыбыҙ. Бынан күп йылдар элек төҙөлгән йортто торғоҙабыҙ. Заманында уны Исраилдың бөйөк батшаһы төҙөп ултыртҡан булған[+]. 12Әммә ата-бабаларыбыҙ Күк Аллаһын асыуландырҙы. Шул арҡала Алла уларҙы Бабил[†] батшаһы халдей Навуходоносор ҡулына бирҙе; ул йортто емереп, халҡын Бабилға һөрҙө[+]. 13Ләкин Бабил батшаһы Кир хакимлығының тәүге йылында Кир батша ошо Алла йортон ҡабаттан төҙөргә фарман бирҙе[+]. 14Бынан тыш, Кир батша Бабил ҡорамынан Алла йортоноң алтын-көмөш һауыттарын да кире ҡайтарып бирҙе – уларҙы Навуходоносор Йәрүсәлим ҡорамынан Бабил ҡорамына алып киткәйне. Был һауыттарҙы Кир батша үҙе өлкә башлығы итеп тәғәйенләгән Шешбассар тигән кешегә тапшырҙы[+]. 15Уға: „Был һауыттарҙы ал да Йәрүсәлимдәге ҡорамға алып барып ҡуй, Алла йорто үҙ урынында төҙөлһөн“, – тине[+]. 16Шешбассар килеп, Йәрүсәлимдә Алла йортона нигеҙ һалды; шунан алып хәҙергәсә төҙөлөш дауам итә, тамамланмаған әле»[+].

17Әгәр ҙә батша кәрәк тип таба икән, Бабилдағы мөһим яҙмалар һаҡланған йортта эҙләп ҡараһындар: Кир батша Йәрүсәлимдә Алла йортон ҡайтанан төҙөргә фарман сығарғанмы йәки юҡмы икәнен күрерҙәр. Һин батшаның был эшкә ҡарата ҡарарын беҙгә мәғлүм ҡылыуҙарын һорайбыҙ[+].

#### 6


Дарийҙың бойороғо

1Шунан һуң, Дарий батша биргән әмер буйынса, Бабилдағы[†] хазиналар йортондағы яҙмалар һаҡлағысында эҙләй башлайҙар. 2Ниһайәт, Мадай[†] өлкәһендәге Экбатана ҡәлғәһендә бер төргәк табыла. Унда былай тип яҙылған була:

Хәтерҙә торһон өсөн:[+] 3Хакимлығының тәүге йылында Кир батша Йәрүсәлимдәге[†] Алла йорто[†] тураһында ошондай фарман сығарҙы: «Шунда ҡорбан килтереү[†] өсөн йорт төҙөлһөн, уның нигеҙен ныҡ итеп һалһындар; бейеклеге лә, киңлеге лә алтмышар терһәк булһын; 4ҙур таштарҙан өс рәт, ағастан бер рәт һалынһын, сығым батша ҡаҙнаһынан түләнһен[+]. 5Бынан тыш Навуходоносор Йәрүсәлимдәге ҡорамдан Бабилға алып киткән алтын-көмөш һауыттар кире алып барылһын, улар Алла йортонда һәр береһе үҙ урынына ҡуйылһын»[+].

6Дарий батша шундай фарман сығарҙы:

Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкә башлығы Таттенай Шеҫар-Бозенай һәм уларҙың әшнәләре булған ерле түрәләр менән унан китһен[+]. 7Алла йортон төҙөүҙе туҡтатмағыҙ; йәһүдтәр өлкәһе башлығы һәм йәһүдтәрҙең аҡһаҡалдары[†] Алла йортон элекке урынында ҡайтанан төҙөһөн. 8Бынан тыш, Алла йортон ҡайтанан төҙөүгә йәһүдтәрҙең аҡһаҡалдарына ярҙам итергә бойорам: эш туҡталмаһын өсөн кәрәк булғанды уларға кисектермәй биреп тороғоҙ. Сығымдарҙы Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкәнән[†] йыйылған яһаҡтан – батша ҡаҙнаһынан – түләгеҙ[+]. 9Күк Аллаһына тотош яндырыу ҡорбаны килтереү өсөн башмаҡмы, һарыҡ тәкәһеме йәки һарыҡ бәрәсеме – күпме кәрәк булһа, шул тиклем бирегеҙ. Шулай уҡ бойҙай, тоҙ, шарап, зәйтүн майы[†] бирелһен, Йәрүсәлим ҡаһиндары[†] нисек әйтһә, шул рәүешле көн дә мотлаҡ бирелеп торһон. 10Улар Күк Аллаһына хуш килерлек ҡорбандар килтерһендәр һәм, батша менән уның улдарына ғүмер теләп, доға уҡыһындар[+]. 11Минән тағы бер әмер булыр: әгәр ҙә мәгәр берәй кеше был фарманды боҙһа, уның өйөнөң бер ниргәһе һурып алыныр ҙа теге кеше ана шул ҡаҙыҡҡа ултыртылыр, ә йортонан емереклектәр генә тороп ҡалыр[+]. 12Әгәр ҙә берәй батша йәки халыҡ был фарманды боҙорға баҙнат итһә һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортона зыян килтерһә, уларҙы исемен шунда төйәкләндергән Алла[†] Үҙе юҡ итһен.

Мин, Дарий, бирҙем был фарманды. Ул теүәл үтәлһен.


Ҡорамды изгеләндереү

13Шунан һуң Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкә башлығы Таттенай, Шеҫар-Бозенай һәм уларҙың әшнәләре Дарий батшаның бойороғон бер һүҙһеҙ үтәне[+]. 14Шулай итеп, йәһүд аҡһаҡалдары йортто төҙөүен дауам итте һәм, Хаггай пәйғәмбәр[†] менән Ғиддо улы Зәкәрьяһ пәйғәмбәрҙең вәғәздәренән рухланып, уңышҡа өлгәште.

Исраил[†] Аллаһы бойороғо, Фарсы[†] батшалары Кир, Дарий һәм Артахшаста фармандарына күрә төҙөлөш эштәре тамам булды[+]. 15Был йорт Дарий батша хакимлығының алтынсы йылында адар айының өсөнсө көнөнә төҙөлөп бөттө[+].

16Исраил халҡы, ҡаһиндар, левиҙәр[†] һәм һөргөндән ҡайтҡан башҡа кешеләр оло шатлыҡ менән Алла йортон изгеләндереү[†] ғәмәлен башҡарҙы[+]. 17Алла йортон изгеләндергәндә йөҙ үгеҙ, ике йөҙ һарыҡ тәкәһе, дүрт йөҙ һарыҡ бәрәсе һәм Исраил ырыуҙары һаны буйынса ун ике кәзә тәкәһе килтереп, бөтә Исраилдың гонаһы[†] өсөн ҡорбан салдылар. 18Унан, Муса[†] китабында яҙылғанса, ҡаһиндарҙы һәм левиҙәрҙе төркөмдәргә бүлделәр ҙә Йәрүсәлимдә Аллаға хеҙмәт итергә ҡуйҙылар[+].


Ҡотҡарылыу байрамын үткәреү

19Һөргөндән ҡайтҡандар тәүге айҙың ун дүртенсе көнөндә Ҡотҡарылыу байрамын үткәрҙе[+]. 20Ҡаһиндар һәм левиҙәр таҙарындылар – улар барыһы ла, бер кеше кеүек, пак[†] ине. Левиҙәр һөргөндән ҡайтҡан бөтә кешеләр өсөн, ҡәрҙәштәре ҡаһиндар өсөн, үҙҙәре өсөн Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбанына тигән һарыҡ бәрәстәрен салдылар[+]. 21Һөргөндән ҡайтҡан исраилдар менән, Исраилдың Аллаһы Раббыға табыныу өсөн, эргә-тирәләге халыҡтарҙың әшәкелегенән айырылған барлыҡ кешеләр ашап ултырҙы[+]. 22Ете көн буйы шатлана-шатлана Сөсө икмәк байрамын билдәләнеләр, сөнки Раббы[†] уларға ҡыуаныс бирҙе – Ашшур[†] батшаһының илтифатын ҡаҙандырҙы һәм батша Исраил Аллаһының йортон һалыуға булышлыҡ күрһәтте[+].

#### 7


Ғөзәйерҙең Йәрүсәлимгә ҡайтыуы

1Ошо хәлдәр булып үткәндән һуң, Фарсы[†] батшаһы Артахшаста хакимлыҡ иткән саҡта, Бабилдан[†] Ғөзәйер исемле кеше ҡайта.

Уның шәжәрәһе былай: Ғөзәйер – Сераяһ улы, Сераяһ – Ғазаръяһ, Ғазаръяһ – Хилҡияһ,[+] 2Хилҡияһ – Шаллум, Шаллум – Садоҡ, Садоҡ – Ахитув,[+] 3Ахитув – Амаръяһ, Амаръяһ – Ғазаръяһ, Ғазаръяһ – Мерайоҫ, 4Мерайоҫ – Зерахъяһ, Зерахъяһ – Ғуззи, Ғуззи – Буккий, 5Буккий – Авишуағ, Авишуағ – Пинхас, Пинхас – Әлғазарҙың улы. Әлғазар – баш ҡаһин[†] Һарундың[†] улы[+].

6Бына ошо Ғөзәйер Бабилдан ҡайтырға сыға. Ул Исраил[†] Аллаһы Раббы[†] тарафынан Мусаға[†] бирелгән ҡанунды[†] яҡшы белгән ғилем эйәһе була. Аллаһы Раббының ҡулы уның өҫтөндә булғанға күрә, батша Ғөзәйерҙең һәр теләген бойомға ашыра ине[+]. 7Исраилдың бер ни тиклем халҡы, ҡаһиндар[†] һәм левиҙәр,[†] йырсылар, ҡапҡа[†] һаҡсылары һәм ҡорам[†] хеҙмәтселәре уның менән бергә Йәрүсәлимгә[†] китә. Артахшаста батша етенсе йыл хакимлыҡ иткәндә була был.

8Ғөзәйер Йәрүсәлимгә Артахшаста батша хакимлығының шул уҡ етенсе йылында, йылдың бишенсе айында килеп етә. 9Бабилдан беренсе айҙың беренсе көнөндә сығып китеп, Аллаһының игелекле ҡулы уның өҫтөндә булғанға күрә, бишенсе айҙың беренсе көнөндә Йәрүсәлимдә була. 10Ғөзәйер үҙенең ғүмерен Раббы ҡанунын өйрәнеүгә һәм уны үтәүгә, Исраил халҡын уның ҡағиҙә-ҡарарҙарына өйрәтеүгә бағышлай[+].

11Раббының Исраил халҡына биргән бойороҡтарын һәм ҡағиҙәләрен өйрәтеүсегә – ғилем эйәһе ҡаһин Ғөзәйергә Артахшаста батша биргән хаттың йөкмәткеһе былай була:

12Батшаларҙың батшаһы Артахшастанан Күк Аллаһы ҡанунын өйрәтеүсе Ғөзәйер ҡаһинға сәләм![+]

13Мин шундай фарман бирҙем: минең батшалығымда булған Исраил халҡынан, ҡаһиндарҙан һәм левиҙәрҙән Йәрүсәлимгә ҡайтырға теләгән һәр кеше һинең менән китһен[+]. 14Һин батшанан һәм уның ете кәңәшсеһе исеменән үҙ Аллаң ҡанунының Йәһүҙә[†] менән Йәрүсәлимдә нисек үтәлеүен асыҡларға[+] 15һәм Йәрүсәлимдә төйәк иткән Исраил Аллаһына батша менән уның кәңәшселәре бүләк иткән алтын-көмөштө илтергә бараһың[+]. 16Һин Бабил өлкәһендә йыйылған барлыҡ алтын-көмөштө, халыҡтың һәм ҡаһиндарҙың Аллаларының Йәрүсәлимдәге йортона бүләк иткән саҙаҡаларын да алып барырһың. 17Шул аҡсаларға иң тәүге сиратта үгеҙҙәр, һарыҡ тәкәләре һәм бәрәстәр, икмәк саҙаҡалары һәм түкмә ҡорбандар[†] һатып ал да Аллағыҙҙың Йәрүсәлимдәге йортоноң ҡорбан усағында килтер[+]. 18Ҡалған алтын-көмөштө Аллағыҙ ихтыярына ярашлы үҙең һәм ҡәрҙәштәрең нисек ҡулай күрә, шулай тотонорһоғоҙ. 19Аллағыҙ йортонда ғибәҙәт ҡылыу өсөн тәғәйенләнгән һауыттарҙы Йәрүсәлимдәге Алла[†] алдына алып барып ҡуй. 20Аллаңдың йорто өсөн тағы ла башҡа нәмәләр талап ителһә, шуларҙы батша хазинаһынан алырһың.

21Мин, Артахшаста батша, Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкәнең[†] бөтә ҡаҙнасыларына шундай фарман бирәм: Күк Аллаһы ҡанунын өйрәтеүсе Ғөзәйер ҡаһин һеҙҙән нимә һораһа, шуны һис кисекмәҫтән бирегеҙ. 22Йөҙ талантҡа тиклем көмөш, йөҙ корға тиклем иген, йөҙ батҡа[*] тиклем шарап, йөҙ батҡа тиклем зәйтүн майы[†] һәм, күпме кәрәк, шул тиклем тоҙ бирегеҙ. 23Күк Аллаһы йорто өсөн был Алла тарафынан бойоролған һәр нәмә теүәл үтәлергә тейеш – батшалыҡҡа, батшаға һәм уның улдарына Уның асыуы төшмәһен! 24Тағы шуны белдерәм: Алла йортонда хеҙмәт иткән ҡаһиндар һәм левиҙәр, ҡорам йырсылары, ҡапҡа һаҡсылары, ҡорам хеҙмәтселәре һәм эшселәренең береһенә лә һалым да, юл һалымы ла, яһаҡ та һалынмаһын[+].

25Ә һин иһә, Ғөзәйер, Аллаң һиңә биргән аҡыл менән идара итеүселәр һәм хөкөмдарҙар ҡуй. Әйҙә улар Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкәлә йәшәгән барлыҡ халыҡҡа – Аллаңдың ҡанундарын белгәндәр халыҡҡа хөкөм ҡылһын. Ә ҡанун белмәгәндәрҙе һеҙ өйрәтегеҙ[+]. 26Һинең Аллаңдың ҡанунын һәм батшаның ҡанунын үтәмәгәндәрҙең барыһы ла мотлаҡ язаға тартылһын: үлемгәме, һөргөнгәме, мал-мөлкәтенән мәхрүм итеүгәме, йә булмаһа төрмәгә ябырғамы хөкөм ителһен.


Ғөзәйерҙең Аллаға рәхмәт уҡыуы

27Аталарыбыҙ Аллаһы Раббы мөбәрәк булһын, сөнки батшаның күңеленә Йәрүсәлимдәге Раббы йортон данлау ихтыяжын һалды; 28миңә батшаның һәм уның кәңәшселәренең, батшаның бөтә айбарлы түрәләренең алдында мәрхәмәтен[†] күрһәтте. Аллам Раббының ҡулы өҫтөмдә булғанға күңелем үҫеп, мин Исраил башлыҡтарының ҡайһы берәүҙәрен, минең менән бергә ҡайтһындар тип, эргәмә йыйҙым.

#### 8


Ғөзәйер менән бергә һөргөндән ҡайтҡандарҙың исемлеге

1Артахшаста батша хакимлыҡ иткән саҡта Бабилдан[†] минең менән ҡайтырға сыҡҡан нәҫел башлыҡтары һәм уларҙың нәҫел исемлектәре түбәндәгесә:

2Пинхас нәҫеленән – Гершом, Иҫамар нәҫеленән – Даниил, Дауыт[†] нәҫеленән – Хаттуш,[+] 3Шеханъяһ тармағынан. Парғош нәҫеленән – Зәкәрьяһ һәм нәҫел исемлеге буйынса уның менән бер йөҙ илле ир-егет;[+] 4Пахаҫ-Моав[†] нәҫеленән – Әлйеһоғынай Зерахъяһ улы һәм уның менән ике йөҙ ир-егет;[+] 5Затту нәҫеленән – Шеханъяһ Яхазиил улы, уның менән өс йөҙ ир-егет; 6Ғадин нәҫеленән – Ғәвәд Йонаҫан улы, уның менән илле ир-егет; 7Ғелам нәҫеленән – Ғаҫалъяһ улы Йешағъяһ һәм уның менән бергә етмеш ир-егет; 8Шефатъяһ нәҫеленән – Зевадъяһ Михаил улы һәм уның менән һикһән ир-егет; 9Йоав нәҫеленән – Ғовадъяһ Йехиил улы һәм уның менән ике йөҙ һикһән ир-егет; 10Бани нәҫеленән – Шеломиҫ Йосифъяһ улы һәм уның менән бергә йөҙ алтмыш ир-егет;[+] 11Бевай нәҫеленән – Зәкәрьяһ Бевай улы һәм уның менән бергә егерме һигеҙ ир-егет;[+] 12Ғазгад нәҫеленән – Йоханан Һаҡҡатан улы һәм уның менән бергә йөҙ ҙә ун ир-егет; 13Адониҡам нәҫеленән – һуңыраҡ ҡайтҡандар. Бына уларҙың исемдәре: Әлифәләт, Йеғиил, Шемағъяһ һәм улар менән бергә алтмыш ир-егет.

14Бигуай нәҫеленән – Ғуҫай һәм Заккур менән етмеш ир-егет.


Йәрүсәлимгә юлланыу

15Мин уларҙы Аһауаға табан аҡҡан йылға янында йыйҙым. Беҙ унда туплам[†] ҡороп өс көн торҙоҡ. Мин, халыҡты һәм ҡаһиндарҙы[†] күҙҙән үткәргәс, Левиҙең нәҫел-нәсәбенән бер кемде лә күрмәнем. 16Мин башлыҡтарҙан Әлиғәзәрҙе, Ариилды, Шемағъяһты, Әлнаҫанды, Яривты, Әлнаҫанды, Наҫанды, Зәкәрьяһты, Мешулламды, остаздарҙан Йоярив менән Әлнаҫанды саҡыртып, кеше ебәрҙем[+]. 17Уларға Касифья ере башлығы Иддоға барып, Аллабыҙ йортона[†] хеҙмәтселәр ебәрһендәр өсөн, Иддоға һәм уның ҡәрҙәштәренә – Касифья ерендәге Алла йорто хеҙмәтселәренә – нимәләр әйтергә кәрәклеген өйрәттем. 18Алланың игелекле ҡулы өҫтөбөҙҙә булғанға күрә, улар беҙгә Исраилдың[†] улы Леви ырыуынан Махлиҙың нәҫел вариҫын, Шеревъяһ исемле аҡыллы кешене улдары һәм ағай-энеләре менән бергә ебәрҙе. Улар ун һигеҙ кеше ине[+]. 19Быларҙан тыш Хашавъяһты, уның менән бергә Мерари нәҫеленән Йешағъяһты һәм уның ағай-энеләре һәм улдарынан егерме кешене,[+] 20ҡасандыр Дауыт батша һәм уның түрәләре левиҙәргә[†] ярҙамсы итеп тәғәйенләгән ҡорам хеҙмәтселәренән тағы ике йөҙ егерме кешене алып килделәр. Уларҙың һәммәһе лә исемләп айырым-айырым теркәлде[+].

21Аллабыҙға буйһоноуыбыҙҙы күрһәтеп, Унан үҙебеҙҙең, балаларыбыҙҙың, бөтә мөлкәтебеҙҙең юлын хәйерле итеүен һорап, Аһауа йылғаһы буйында ураҙа иғлан иттем[+]. 22Юлда беҙҙе дошмандарҙан һаҡлау өсөн батшанан ғәскәр һәм һыбайлы яугирҙәр һорарға оялдым, сөнки беҙ батша менән һөйләшкәндә: «Үҙенә һыйынғандарға Аллабыҙҙың рәхмәте киң, ә Үҙен ташлағандарға асыуы яман», – тигәйнек. 23Беҙ, ураҙа тотоп, Алланан ана шуларҙы һораныҡ, һәм Ул беҙҙе ишетте.

24Мин ҡаһиндар араһында етәксе булғандарҙан ун ике кешене: Шеревъяһты, Хашавъяһты һәм уларҙың ун ағай-энеһен һайлап алдым[+]. 25Батшаның, уның кәңәшселәренең, түрәләренең һәм Бабилда йәшәгән бөтә исраилдарҙың Аллабыҙ йорто өсөн саҙаҡа итеп биргән алтын-көмөшөн һәм һауыт-һабаларҙы үлсәп, уларға бирҙем[+]. 26Уларҙың ҡулына алты йөҙ илле талант көмөш, йөҙ талант көмөш һауыт-һаба, йөҙ талант алтын, 27хаҡы бер мең драхма торған егерме алтын табаҡ, алтын менән тиң баһаланған ялтырап торған яҡшы баҡырҙан ике һауыт тапшырҙым. 28Мин уларға: «Һеҙ, ошо һауыт-һаба һымаҡ, Раббыға бағышланғанһығыҙ. Был алтын-көмөштәр – ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббыға үҙ ихтыярығыҙ менән биргән саҙаҡа. 29Уяу булығыҙ, был хәйерҙе ҡаһиндарҙың етәкселәре, левиҙәр һәм Исраилдың нәҫел башлыҡтары алдында үлсәп биреп, улар уны Раббы[†] йортондағы келәт бүлмәләренә тапшырғансы һаҡлағыҙ». 30Ҡаһиндар һәм левиҙәр Йәрүсәлимгә[†] Аллабыҙ йортона алып барып тапшырыу өсөн үлсәп-иҫәпләп ҡуйылған алтын-көмөштө, һауыт-һабаларҙы ҡабул итеп алды.

31Беренсе айҙың ун икенсе көнөндә Аһауа йылғаһынан Йәрүсәлимгә барырға тип ҡуҙғалып киттек. Аллабыҙҙың рәхмәте юлдаш булып, беҙҙе дошмандар ҡулынан, юлда һағалап тороусыларҙан ҡотҡарҙы. 32Йәрүсәлимгә килеп етеп, унда өс көн булдыҡ[+]. 33Дүртенсе көндә беҙ бөтә алтын-көмөштө, һауыт-һабаны Аллабыҙ йортонда Урияһ улы Меремоҫ ҡаһиндың ҡулына тапшырҙыҡ. Пинхас улы Әлғазар, левиҙәр Йешуағ улы Йозавад, Биннуй улы Ноғадъяһ уның менән ине[+]. 34Бөтә нәмә һаналды, үлсәнде һәм дөйөм ауырлығы теркәп ҡуйылды.

35Әсирлектән ҡайтыусылар Исраил Аллаһына тотош яндырыу ҡорбаны[†] килтерҙе: бөтә Исраил халҡы өсөн ун ике башмаҡ, туҡһан алты һарыҡ тәкәһе, етмеш ете һарыҡ бәрәсе; гонаһ[†] ҡорбаны итеп ун ике кәзә тәкәһе Раббыға ҡорбан итеп яндырылды[+]. 36Улар батшаның фармандарын батша һанаттарына һәм Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкә башлыҡтарына тапшырҙы һәм тегеләр Исраил халҡына һәм Алла йортона ярҙам күрһәтте[+].

#### 9


Ғөзәйерҙең доғаһы

1Ошо хәлдәрҙән һуң, халыҡ башлыҡтары, минең янға килеп, былай тине:

– Исраил[†] халҡы ла, ҡаһиндар[†] менән левиҙәр[†] ҙә эргә-тирәлә йәшәгән сит халыҡтарҙың – ҡәнғәни,[†] хитти, перизи, йевуси, ғаммони, моав,[†] мысыр,[†] әмөриҙәрҙең – ерәнгес эштәренән айырылманы. 2Үҙҙәренә һәм улдарына был халыҡтарҙың ҡыҙҙарын кәләш итеп алдылар. Хәҙер изге[†] орлоҡ сит халыҡтарҙыҡы менән буталды, етмәһә, арҙаҡлы һәм түрә булып йөрөгән кешеләр был хыянатта беренсе урында тора[+].

3Быны ишеткәс, сапаным менән күлдәгемде йыртып, сәсем менән һаҡалымды өҙгөләп, хәсрәткә батып ултырҙым. 4Һөргөндән ҡайтҡандарҙың был хыянаты арҡаһында Исраил Аллаһының бойороғон күңеленә ныҡ яҡын алған бөтә кеше яныма йыйылды. Мин киске ҡорбан[†] ваҡытына тиклем хәсрәткә батып ултырҙым[+].

5Киске ҡорбан мәле еткәс, ҡайғырып ултырған урынымдан тороп, өҙгөләнеп бөткән кейемдә теҙләндем дә, ҡулдарымды Аллам Раббыма һоноп[+] 6әйттем:

– Йә Аллам! Һиңә, Аллам, Һиңә табан йөҙөмдө күтәрергә лә оялам, сөнки баштан аяҡ боҙоҡлоҡҡа күмелгәнбеҙ, ғәйебебеҙ күккә ашҡан[+]. 7Ата[†]-бабаларыбыҙ ғүмер һөргән замандарҙан алып ошо көнгә тиклем беҙ сикһеҙ ғәйеп эсендәбеҙ, боҙоҡлоҡтарыбыҙ өсөн беҙ, батшаларыбыҙ, ҡаһиндарыбыҙ сит ил батшалары ҡулына, ҡылыс аҫтына, әсирлеккә эләктек, таланыуға һәм кәмһетелеүгә дусар булдыҡ һәм бөгөн дә шунан ҡотола алмайбыҙ[+].

8Бына хәҙер бер аҙ ваҡытҡа Аллабыҙ Раббынан беҙгә мәрхәмәт[†] насип булды, ҡайһы берәүҙәребеҙҙе иҫән-аман ҡалдырып, Үҙенең мөҡәддәс урынында төпләнергә мөмкинлек бирҙе, күҙҙәребеҙҙең нурын ҡайтарып, ҡоллоғобоҙҙа хәлебеҙҙе еңеләйтте[+]. 9Беҙ ҡол инек, әммә Аллабыҙ беҙҙе ҡоллоҡта ла ташламаны. Беҙгә йән керһен, Аллабыҙ йортон[†] төҙөһөн, уны емереклектәрҙән аяҡҡа баҫтырһын өсөн, Йәһүҙәлә[†] һәм Йәрүсәлимдә[†] беҙҙе хәүеф-хәтәрҙән һаҡлау өсөн, беҙгә Фарсы[†] батшаларының алдында Үҙенең мәрхәмәтен күрһәтте[+].

10Йә, Алла[†], ошонан һуң беҙ нимә әйтә алабыҙ? Беҙ һинең бойороҡтарыңды һанға һуҡманыҡ бит. 11Ҡолдарың пәйғәмбәрҙәр[†] аша беҙгә: «Һеҙ хужа булыр өсөн барған ер унда йәшәгән халыҡтарҙың ерәнгес ғәмәлдәре менән нәжесләнгән,[†] был әшәкелек сиктән ашҡан, – тинең. – 12Шуның өсөн ҡыҙҙарығыҙҙы уларҙың улдарына бирмәгеҙ, уларҙың ҡыҙҙарын да улдарығыҙға алмағыҙ. Ошо ерҙә нығынайыҡ, уның байлыҡтары менән туйынайыҡ, уны балаларыбыҙға мәңгегә мираҫ итеп ҡалдырайыҡ тиһәгеҙ, бер ваҡытта ла уларға тыныслыҡ һәм файҙа килтерерҙәй бер нәмә лә эшләмәгеҙ». 13Беҙҙең менән булған хәлдәргә үҙебеҙҙең яман эштәребеҙ һәм оло ғәйебебеҙ сәбәп булды. Шуға ҡарамаҫтан, Һин, Аллабыҙ, беҙ лайыҡ булғанға ҡарағанда еңелерәк яза биргәнһең, халыҡтың ҡалдығын иҫән-аман һаҡланың,[+] 14ә беҙ һаман да Һинең бойороҡтарыңды боҙорбоҙ, ошо ерәнгес ғәҙәтле халыҡтар менән туғанлашырбыҙмы ни? Беҙҙе юҡ итеү сигенә еткәнсе асыуланмаҫһыңмы, ә инде ул саҡта тере ҡалыусылар ҙа, ҡотолоу юлы ла булмаҫмы беҙгә?

15Йә Раббы[†], Исраил Аллаһы, Һин ғәҙелһең! Бөгөнгө көнгә тиклем беҙ бәләкәй генә төркөм теребеҙ. Бына беҙ, гонаһҡа[†] батып, Һинең алдыңда торабыҙ, хәйер, был хәлдә Һинең алдыңда торорға ла хаҡыбыҙ юҡ беҙҙең[+].

#### 10


Исраил халҡының гонаһынан тәүбә ҡылыуы

1Ғөзәйер, Алла йорто[†] алдында йөҙтүбән ергә ҡапланып, илай-илай гонаһтарҙы[†] таныған, ярлыҡау һораған сағында, уның янына Исраилдың[†] бик күп халҡы – ирҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар йыйылып китте. Улар ҙа әрнеп-әрнеп илай ине[+]. 2Ғелам нәҫеленән Йехиил улы Шеханъяһ, Ғөзәйергә мөрәжәғәт итеп, былай тине:

– Беҙ, Аллабыҙға хыянат итеп, эргә-тирәлә йәшәгән сит халыҡтарҙан ҡатындар алдыҡ. Шулай ҙа Исраил халҡы өсөн өмөт бар әле. 3Һин хакимымдың һәм Аллабыҙҙың бойороғон күңеленә ныҡ яҡын алған кешеләрҙең кәңәше буйынса беҙ, бөтә был ҡатындарҙы балалары менән бергә ҡыуып ебәрәбеҙ, тип Аллабыҙ менән килешеү[†] төҙөйөк – әйҙә, ҡанун[†] талап иткәнсә булһын![+] 4Әйҙә, тор, сөнки был эш өсөн һин яуаплы булырһың, беҙ ҙә һинең менән! Ныҡ бул, эшкә тотон!

5Ғөзәйер тороп баҫты. Ҡаһиндарҙың[†] башлыҡтарын, левиҙәрҙе,[†] бөтә исраилдарҙы, беҙ шулай эшләйәсәкбеҙ, тип ант итергә ҡушты. Улар ант итте[+]. 6Унан Ғөзәйер, Алла йорто алдынан китеп, Әлйәшив улы Йеһоханан бүлмәһенә барҙы һәм ҡунырға ҡалды. Ул ашаманы ла, эсмәне лә, күсеп ҡайтыусыларҙың хыянатына ҡайғырып иланы[+].

7Йәһүҙә[†] менән Йәрүсәлимгә[†] һөргөндән ҡайтҡандарҙың һәммәһенә Йәрүсәлимдә йыйылырға, тип хәбәр ебәрелде. 8Кем дә кем өс көн эсендә килмәй, түрәләрҙең һәм аҡһаҡалдарҙың[†] ҡарары буйынса уның бөтә мөлкәте тартып алына, ул үҙе һөргөндән күсеп ҡайтыусылар йәмғиәтенән ҡыуыла.

9Йәһүҙә менән Бинйәмин ырыуҙары халҡы өс көн эсендә Йәрүсәлимгә йыйылды. Был туғыҙынсы айҙа, айҙың егерменсе көнөндә булды. Бөтә халыҡ Алла йорто ҡаршыһындағы майҙанда йыйылды, кешеләр хәлдең етдилегенән һәм ҡаты ямғырҙан дер ҡалтырашты. 10Ғөзәйер ҡаһин тороп баҫты ла былай тине:

– Һеҙ Раббыға хыянат иттегеҙ: сит ҡәүемдәрҙән ҡатындар алып, Исраилдың ғәйебен арттырҙығыҙ. 11Инде ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббы[†] алдында гонаһтарыбыҙҙы танып, Уның ихтыярын үтәгеҙ: урындағы халыҡтарҙан һәм сит ҡәүем ҡатындарынан айырылығыҙ.

12Бөтә йыйын көслө тауыш менән:

– Һин беҙгә нимә тип әйтәһең, шулай эшләрбеҙ! – тип ҡысҡырҙы. – 13Әммә халыҡ бик күп, һәм әле ямғырлы ваҡыт – тышта оҙаҡ торорлоҡ түгел. Унан һуң, был бер-ике көнлөк кенә эш түгел, сөнки күптәребеҙ ғәйепле. 14Былай эшләйек: был эште бөтә йәмғиәт исеменән башлыҡтарыбыҙ үҙ өҫтөнә алһын. Бөтә ҡалаларыбыҙҙағы сит халыҡтарҙан ҡатын алған кешеләр тәғәйенләнгән ваҡытта ҡаланың аҡһаҡалдары һәм хөкөмдарҙары менән бында килһен. Шул саҡ Аллабыҙҙың беҙгә ярһыуы баҫылыр.

15Быға бары Ғасаһил улы Йонаҫан менән Тиҡуа улы Яхзеяһ ҡына ҡаршы сыҡты, ә Мешуллам менән леви Шаббеҫай уларҙың фекерен хупланы[+].

16Һөргөндән ҡайтҡандар шулай эшләргә булды. Был эште башҡарып сығыу өсөн Ғөзәйер ҡаһин нәҫел башлыҡтары араһынан кешеләр тәғәйенләне, улар исемләп әйтелде. Унынсы айҙың беренсе көнөндә улар был эште тикшерергә кереште. 17Улар беренсе айҙың беренсе көнөнә тиклем сит ҡәүем ҡатындарына өйләнгәндәрҙең һәммәһе тураһында ла ҡарар сығарҙылар.


Сит ҡәүем ҡатындарына өйләнеүселәр

18Сит ҡәүемдәрҙән ҡатын алған кешеләр ошолар:

Ҡаһиндар нәҫеленән: Йосадаҡ улы Йешуағ һәм уның ағай-энеләренең нәҫелдәренән: Мағасеяһ, Әлиғәзәр, Ярив һәм Гедалъяһ[+]. 19Улар ҡатындарын айырып ебәрергә һүҙ бирҙе һәм ғәйептәре өсөн һәр береһе һарыҡ тәкәһе ҡорбан[†] итте[+]. 20Иммер нәҫеленән: Ханани һәм Зевадъяһ;[+] 21Харим нәҫеленән: Мағасеяһ, Элияһ, Шемағъяһ, Йехиил, Ғуззияһ;[+] 22Пашхур нәҫеленән: Әлйоғынай, Мағасеяһ, Исмәғил, Неҫанил, Йозавад һәм Әлғаса[+].

23Левиҙәрҙән: Йозавад, Шимғи һәм Ҡылаяһ – уның икенсе исеме Ҡылита, Пеҫахъяһ, Йәһүҙә һәм Әлиғәзәр.

24Йырсылар араһынан: Әлйәшив.

Ҡапҡа[†] һаҡсылары араһынан: Шаллум, Тәләм һәм Ури[+].

25Башҡа исраилдарҙан түбәндәгеләр:

Парғош нәҫеленән: Рамъяһ, Иззияһ, Малкияһ, Миямин, Әлғазар, Малкияһ һәм Бенаяһ;[+] 26Ғелам нәҫеленән: Маттанъяһ; Зәкәрьяһ, Йехиил, Ғавди, Йәремоҫ һәм Элияһ; 27Затту нәҫеленән: Әлйоғынай, Әлйәшив, Маттанъяһ, Йәремоҫ, Завад һәм Ғазиза; 28Бевай нәҫеленән: Йеһоханан, Хананъяһ, Заббай, Ғаҫлай;[+] 29Бани нәҫеленән: Мешуллам, Маллух, Ғадаяһ, Яшув, Шеал һәм Йәремоҫ[+]. 30Пахаҫ-Моав[†] нәҫеленән: Ғадна, Келал, Бенаяһ, Мағасеяһ, Маттанъяһ, Бесалил, Биннуй һәм Менашше;[+] 31Харим нәҫеленән: Әлиғәзәр, Йишшияһ, Малкияһ, Шемағъяһ, Шимғон, 32Бинйәмин, Маллух, Шемаръяһ; 33Хашум нәҫеленән: Маттенай, Маттатта, Завад, Әлифәләт, Йеремай, Менашше һәм Шимғи; 34Бани нәҫеленән: Мағадай, Ғамрам, Уел, 35Бенаяһ, Бедъяһ, Келуһу, 36Уанеяһ, Меремоҫ, Әлйәшив, 37Маттанъяһ, Маттенай, Яғасай, 38Бани, Биннуй, Шимғи, 39Шәләмъяһ, Наҫан, Ғадаяһ, 40Махнадевай, Шашай, Шарай, 41Ғазарил, Шәләмъяһ, Шемаръяһ, 42Шаллум, Амаръяһ һәм Йософ; 43Нево нәҫеленән: Йеғиил, Маттиҫъяһ, Завад, Зевина, Яддай, Йоил һәм Бенаяһ.

44Ошоларҙың барыһы ла сит ҡәүемдәрҙән ҡатын алған һәм ҡайһы берҙәренең ҡатындары уларға бала ла тапҡайны инде.

### Нөхәмияһ

#### Нөхәмияһ

Нөхәмияһ


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Инеш һүҙ


Нөхәмияһ китабы

Нөхәмияһ китабы Ғөзәйер китабындағы теманы – Вавилон (йәки Бабил) әсирлегенән ҡайтҡан исраилдарҙың Йәһүҙәлә йәһүд йәмғиәтен тергеҙеүе тураһындағы тарихты дауам итә. Тик Ғөзәйер ҡаһин һәм ҡанун белгесе булһа, Нөхәмияһ – сәйәси етәксе һәм ойоштороусы. Йәрүсәлим ҡалаһы менән ҡорамды тергеҙер өсөн икеһенең дә тырышлығы кәрәк.

Йәһүд Нөхәмияһ, Фарсы батшаһының яҡын күргән яраны булып, был илдең баш ҡалаһында йәшәһә лә, йөрәгендә һәр саҡ Раббыға һәм үҙ халҡына һөйөү уты дөрләп тора. Йәһүҙәлә ырыуҙаштарының бик ауыр көн күреүен белгәс тә, ул батшанан Йәрүсәлимгә ҡайтырға һәм уны харабаларҙан тергеҙергә рөхсәт ала (1:1–2:10). Батша уға рөхсәт биреп кенә ҡалмай, киң вәкәләттәр ҙә тапшыра.

Йәрүсәлимгә Йәһүҙәнең идарасыһы сифатында ҡайтҡан Нөхәмияһ исраилдарҙы күршеләге дошмансыл халыҡтарҙан һаҡланыу өсөн ҡала диуарҙарын һәм ҡапҡаһын төҙөүгә күтәрә (2:11–7:72). Күршеләрҙең ҡаршылыҡ күрһәтеүенә һәм йәһүдтәрҙең үҙ-ара бәхәстәренә ҡарамаҫтан, Нөхәмияһ маҡсатына өлгәшә. Шулай итеп, йәһүд халҡының сәйәси һәм дини тормошо тергеҙелә (8–13-сө бүлектәр).

#### 1


Нөхәмияһтың доғаһы

1Хахалъяһ улы Нөхәмияһтың һүҙҙәре.

Фарсы[†] батшаһы Артахшаста хакимлығының егерменсе йылында, кислеү айында мин Шушан ҡалаһының ҡәлғәһендә инем[+]. 2Шул ваҡытта туғандарымдың береһе Ханани менән Йәһүҙәнән[†] бер нисә кеше килде. Мин уларҙан әсирлектән ҡотолоп иҫән ҡалған йәһүдтәрҙең хәлен белештем, Йәрүсәлим[†] тураһында һораштым[+]. 3Улар былай тине:

– Әсирлектән ҡотолоп ҡайтҡандар унда, өлкәлә, үтә ауыр һәм кәмһетелгән хәлдәләр; Йәрүсәлимдең диуарҙары емерелгән, ҡапҡалары[†] яндырылған[+].

4Был хәбәрҙе ишеткәс, ултырып иланым, әллә нисә көн хәсрәткә батып йөрөнөм, ураҙа тотоп, Күк Аллаһына доға ҡылдым.

5– Эй Раббым, Күк Аллаһы, Үҙеңде яратҡан һәм бойороҡтарыңды тотҡан кешеләргә рәхимеңде һалыусы һәм килешеү[†] шарттарын һаҡлаусы бөйөк вә дәһшәтле Алла[†]! – тинем мин. –[+] 6Ҡолаҡ һал, күҙҙәреңде ас, Үҙ ҡолоңдоң доғаһын ишет! Мин хәҙер көнө-төнө ҡолдарың – Исраил[†] халҡы өсөн Һиңә доға ҡылам, Исраил халҡының гонаһын[†] таныйым. Һинең алдыңда гонаһлыбыҙ беҙ, гонаһлыбыҙ – мин дә, бөтә нәҫел-нәсәбебеҙ ҙә[+]. 7Беҙ Һинең алдыңда енәйәт ҡылдыҡ, Һин ҡолоң Муса[†] аша еткергән бойороҡтарың, ҡағиҙәләрең һәм ҡанундарыңды[†] тотманыҡ[+]. 8Әммә Мусаға, үҙеңдең ҡолоңа, әйткән һүҙеңде иҫеңә төшөр: «Әгәр ҙә һеҙ Миңә тоғро булмаһағыҙ, Мин һеҙҙе төрлө халыҡтар араһына сәсермен;[+] 9ә инде Миңә кире ҡайтып, бойороҡтарымды еренә еткереп үтәһәгеҙ, күктең арғы яғына ҡыуылған булһағыҙ ҙа, унан йыйып алып, исемем төйәк итһен өсөн Үҙем һайлаған урынға алып килермен», – тигәйнең[+]. 10Улар бит Һинең ҡолдарың, Һинең халҡың. Уларҙы Һин Үҙеңдең сикһеҙ көсөң үә ҡеүәтле ҡулың менән йолоп алып ҡалдың[+]. 11Эй бөйөк Хакимым, ялбарамын, Һинең исемеңде сикһеҙ ололауҙан ҡыуаныс тапҡан ҡолоңдоң доғаһын, барлыҡ ҡолдарыңдың доғаһын ишетә генә күрһәң ине. Бына хәҙер Үҙ ҡолоңа ярҙам итһәнә, батшаның мәрхәмәтенә[†] юлыҡтырһана Раббым.

Мин ул ваҡыт батшаның шарап ҡойоусыһы инем[+].

#### 2


Нөхәмияһтың Йәрүсәлимгә юлланыуы

1Артахшаста батша хакимлығының егерменсе йылында, нисан айында булды был хәл. Батшаға шарап алып килделәр. Мин уны батшаға бирҙем. Быға тиклем минең бер ваҡытта ла уға бойоҡ сырай менән күренгәнем юҡ ине[+]. 2Батша миңә:

– Йөҙөң ниңә ҡайғылы күренә? Ауырығанға оҡшамағанһың. Сир-сырхауың булмаһа, ҡайғың йөрәгеңдәлер ахыры, – тине.

Мин ҡурҡып киттем дә батшаға:[+]

3– Батша мәңге йәшәһен! Йөҙөм ниңә ҡайғылы булмаһын инде минең? Ата[†]-бабаларым ерләнгән ҡала ташландыҡ хәлдә ята, ҡала ҡапҡалары[†] яндырылған! – тинем[+].

4Батша:

– Һин минән нимә теләйһең һуң? – тип һораны.

Мин, Күк Аллаһына доға ҡылып, 5батшаға:

– Батшам күңеленә хуш килеп, мин ҡолоңдо үҙеңдең илтифатыңа лайыҡ итһәң, мине Йәһүҙәгә,[†] ата-бабаларымдың ҡәберҙәре ятҡан ҡалаға ебәрһәң ине. Мин уны төҙөкләндерер инем, – тип яуап ҡайтарҙым.

6Батшабикә лә батша янында ултыра ине. Батша минән:

– Сәфәрең күпмегә һуҙылыр? Ҡасан әйләнеп ҡайтырһың? – тип һораны.

Ваҡытын әйткәс, батша миңә китергә рөхсәт бирҙе. 7Шунан:

– Батшам күңеленә хуш килеп, Йәһүҙәгә мине имен-аман үткәреп ебәрһендәр өсөн батшалығыңдың Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкә башлыҡтарына бер хат бирһәң ине[+]. 8Тағы батша урмандары өсөн яуаплы кеше Асафҡа хат яҙҙырып, Алла йорто[†] эргәһендәге ҡәлғә ҡапҡалары, ҡала диуары һәм үҙемә йәшәп торорлоҡ йорт һалыу өсөн өрлөклөк ағас бирергә бойорһаң ине, – тип һораным.

Батша һораған нәмәләрҙең барыһын да бирҙе, сөнки Алламдың игелекле ҡулы минең өҫтөмдә ине[+].

9Мин Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкә башлыҡтарына барып, батшаның хаттарын бирҙем. Батша миңә эйәртеп ғәскәр баштарын һәм һыбайлы яугирҙәр ҙә ебәргәйне.

10Хорон кешеһе Санбаллат менән ғаммондар түрәһе Товияһ, Исраил[†] халҡы мәнфәғәтен ҡайғыртып йөрөгән кеше килгәнен ишеткәс, йәндәре көйҙө[+].

11Шунан һуң мин Йәрүсәлимгә[†] килдем. Унда өс көн торғандан һуң,[+] 12эргәмдәге бер нисә кеше менән төндә юлға сыҡтым. Йәрүсәлим өсөн нимә эшләргә кәрәклеге тураһында Алламдың йөрәгемә һалған фекерҙәрен бер кемгә лә әйтмәнем. Мин менгән ишәктән башҡа үҙебеҙ менән бер ниндәй ҙә мал алманыҡ.

13Төндә мин Үҙән ҡапҡаһы аша Аждаһа шишмәһе эргәһенән Тиреҫ ҡапҡаһы янына килдем. Йәрүсәлимдең емерек диуарҙарын, уның яндырылған ҡапҡаларын ҡарап сыҡтым[+]. 14Шунан Шишмә ҡапҡаһына һәм Батша быуаһына килдем. Әммә унда һыбай сығырлыҡ урын булмағанлыҡтан,[+] 15үҙәндән китеп, күтәрелдем дә төн ҡараңғылығында диуарҙарҙы ҡарап йөрөнөм һәм Үҙән ҡапҡаһы аша кире ҡалаға әйләнеп ҡайттым[+].

16Бындағы түрәләр минең ҡайҙа барғанымды ла, ни эшләгәнемде лә белмәне: йәһүдтәргә лә, ҡаһиндарға[†] ла, дәрәжәле кешеләргә лә, түрәләргә лә, был эште башҡарырға тейешле кешеләргә лә бер ауыҙ һүҙ ҙә әйтмәгәйнем.

17Ниһайәт, мин уларға:

– Ниндәй бөлгөнлөктә йәшәгәнебеҙҙе күрәһегеҙҙер, – тинем. – Йәрүсәлим емерелгән, ҡапҡалары яндырылған. Әйҙәгеҙ, Йәрүсәлимдең диуарҙарын төҙөйөк тә башҡа былай хурланып йәшәмәйек[+].

18Шунда мин Алланың игелекле ҡулы өҫтөмдә булғанын, шулай уҡ батшаның миңә әйткән һүҙҙәрен һөйләнем. Улар миңә:

– Әйҙәгеҙ, төҙөйөк, – тинеләр ҙә был изге[†] эшкә тотонорға ныҡлы ҡарар ҡылдылар.

19Быны ишеткәс, Хорон кешеһе Санбаллат, ғаммондар түрәһе Товияһ һәм ғәрәп Гешем беҙҙән мыҫҡыллы көлөп:

– Нимә эшләргә уйлайһығыҙ? Әллә батшаға ҡаршы баш күтәрергә йөрөйһөгөҙмө? – тинеләр[+].

20Уларға яуап итеп, мин:

– Күк Аллаһы Үҙе беҙгә уңыш ҡаҙандырасаҡ. Ә беҙ, уның ҡолдары, һис шикһеҙ, төҙөлөшкә тотонасаҡбыҙ. Һеҙҙең иһә Йәрүсәлимдә өлөшөгөҙ ҙә, хаҡығыҙ ҙа юҡ, бында исемегеҙ ҙә иҫкә алынмаясаҡ, – тинем.

#### 3


Йәрүсәлим диуарҙарын ҡайтанан төҙөү

1Бына шунан һуң баш ҡаһин[†] Әлйәшив менән башҡа ҡаһиндар эшкә тотоноп Һарыҡ ҡапҡаһын[†] төҙөнөләр. Уны изгеләндереп,[†] ҡапҡаһын элделәр. Улар Меа манараһына һәм Хананил манараһына тиклем булған диуарҙы изгеләндерҙеләр[+]. 2Улар янындағы диуарҙы Йерихо кешеләре төҙөй ине, артабан Имри улы Заккур эшләне[+]. 3Балыҡ ҡапҡаһын Сенаа нәҫеле төҙөнө: ҡапҡаның өрлөктәрен һалып, ҡапҡаһын яһап, йоҙаҡ һәм арҡыры бик эшләп ҡуйҙылар[+]. 4Уларҙан ары диуарҙы Һаҡҡостан тыуған Урияһ улы Меремоҫ йүнәтте; улар янында Мешезавилдан тыуған Бәрәхъяһ улы Мешуллам эшләне; арыраҡ Бағана улы Садоҡ эшләне[+]. 5Уларҙан һуң Теҡоға кешеләре йүнәтте. Әйткәндәй, уларҙың арҙаҡлы кешеләре Раббы[†] Хакимдары өсөн ҡыл да ҡыбырҙатманы[+].

6Иҫке ҡапҡаны Пасеах улы Йоядағ менән Бесодъяһ улы Мешуллам йүнәтте: улар ҡапҡаның өрлөгөн һалып, ҡапҡаһын яһап, йоҙаҡ һәм арҡыры бик эшләп ҡуйҙы. 7Улар эргәһендә Ғивғон кешеһе Мелатъяһ менән Мероноҫ кешеһе Ядон һәм Евфрат йылғаһы аръяғындағы өлкә башлығына буйһонған Ғивғон һәм Миспа халҡы эшләне. 8Уларҙан ары Харһаяһ улы көмөшсө Ғуззиил, уның янында хушбуй оҫтаһы Хананъяһ эшләне. Улар Йәрүсәлим[†] диуарҙарын Киң диуарға тиклем аяҡҡа баҫтырҙы[+]. 9Уларҙың эргәһендә Йәрүсәлимдең яртыһына идара иткән Хур улы Рефаяһ эшләне. 10Харумаф улы Йедаяһ иһә уның янында үҙ йорто ҡаршыһында эшләне. Уның менән йәнәш Хашавнеяһ улы Хаттуш төҙәтеү эштәрен башҡарҙы. 11Артабанғы өлөштө аяҡҡа баҫтырыу эшен Харим улы Малкияһ менән Пахаҫ-Моав[†] улы Хашшув алып барҙы. Улар Мейестәр манараһын да төҙәтеп ҡуйҙы[+]. 12Уларҙан арыраҡ Йәрүсәлимдең икенсе яртыһына идара иткән Һаллохеш улы Шаллум үҙенең ҡыҙҙары менән эшләне. 13Үҙән ҡапҡаһын Заноах кешеләре менән Ханун төҙәтте: улар ҡапҡаны төҙөп, ишектәрен ҡуйып, йоҙаҡ менән арҡыры бик эшләп ҡуйҙы, өҫтәүенә Тиреҫ ҡапҡаһына тиклем мең терһәк оҙонлоғонда диуарҙы ла йүнәтте[+]. 14Тиреҫ ҡапҡаһын Бейт-Һаккәрәм биҫтәһе башлығы Рехав улы Малкияһ йүнәтте: уны төҙөп, ишектәрен, йоҙаҡтарын һәм биктәрен ҡуйҙы[+]. 15Шишмә ҡапҡаһын Миспа биҫтәһе башлығы Кол-Хозе улы Шаллун йүнәтте: эш тамамланғас, ҡапҡаның башын ябып, ишек һәм йоҙаҡ-биктәрен ҡуйҙы. Ул шулай уҡ Батша баҡсаһы ҡаршыһындағы Шелах быуаһы буйындағы диуарҙы Дауыт ҡалаһынан[†] төшә торған баҫҡысҡа тиклем төҙәтте[+]. 16Артабан Дауыт[†] ғаиләһенең төрбәләре ҡаршыһына, ҡаҙылған быуаға һәм Батырҙар йортона тиклемге урынды Бейт-Сур биҫтәһенең яртыһы менән идара иткән Ғазбук улы Нөхәмияһ төҙәтте[+].

17Унан ары Бани улы Рехум етәкселеге аҫтында левиҙәр[†] төҙәтте. Рехум янында Ҡығила биҫтәһенең яртыһына идара иткән Хашавъяһ үҙ төбәгенең вәкиле булараҡ эшләне. 18Уларҙың эргәһендә Ҡығила биҫтәһенең икенсе яртыһына идара иткән Хенадад улы Биннуй етәкселегендә уның ағай-энеләре эшләне. 19Артабан ҡорал һаҡлағысҡа күтәрелгән юл ҡаршыһында, мөйөшкә тиклем, Миспа биҫтәһенең башлығы Йешуағ улы Ғезәр эшләне. 20Унан арыраҡ – мөйөштән алып баш ҡаһин Әлйәшив йортоноң ишегенә тиклем Заббай улы Барух тырышлыҡ һалды[+]. 21Унан ары Әлйәшив йорто ишегенән алып шул йорт бөткән ергә тиклем Һаҡҡос улы Урияһтан тыуған Меремоҫ төҙәтте[+]. 22Уның эргәһендә әйләнә-тирәлә йәшәгән ҡаһиндар[†] эшләне. 23Улар артынан үҙ өйҙәренең ҡаршыһында Бинйәмин менән Хашшув эшләне; артабан үҙ йорто янындағы урынды Ғананияһ улы Мағасеяһтан тыуған Ғазаръяһ төҙәтте.

24Хенадад улы Биннуй Ғазаръяһ йортонан алып мөйөшкә, боролған ергә тиклемге урынды төҙөкләндерҙе. 25Узай улы Палал мөйөш менән Өҫкө батша һарайынан алғараҡ сығып торған, һаҡсылар ихатаһына йәнәш урынлашҡан манара ҡаршыһында эшләне.

Уның артынан Парғош улы Педаяһ менән[+] 26Ғофел ҡалҡыулығында йәшәгән ҡорам[†] хеҙмәтселәре көнсығышҡа табан Һыу ҡапҡаһы ҡаршыһын һәм алғараҡ сығып торған манараға тиклем тергеҙҙе[+]. 27Унан да арыраҡ – алғараҡ сығып торған ҙур манара ҡаршыһынан Ғофел диуарына тиклем Теҡоға кешеләре эшләне[+].

28Диуарҙың Ат ҡапҡаһынан арыраҡ өлөшөн ҡаһиндар йүнәтте, уларҙың һәр береһе үҙ йортоноң ҡаршыһында эшләне[+]. 29Ҡаһиндарҙан һуң Иммер улы Садоҡ үҙ йортоноң ҡаршыһындағы диуарҙы төҙәтте. Уның артынан Көнсығыш ҡапҡаһы ҡарауылсыһы Шеханъяһ улы Шемағъяһ эшләне[+]. 30Унан арыраҡ диуарҙы Шәләмъяһ улы Хананъяһ менән Салафтың алтынсы улы Ханун төҙәтте. Уларҙың йәнәшәһендә Бәрәхъяһ улы Мешуллам үҙ торлағына ҡаршы урынды рәткә килтереп ҡуйҙы[+]. 31Диуарҙың артабанғы өлөшөн – Алла йорто хеҙмәтселәре һәм сауҙагәрҙәр бинаһына (ул бина Тикшереү ҡапҡаһы ҡаршыһында) һәм өҫкө бүлмәһе булған диуар мөйөшөнә тиклем – көмөшсө Малкияһ төҙөкләндерҙе. 32Ә мөйөштәге юғары бүлмәнән башлап Һарыҡ ҡапҡаһына тиклемге урынды көмөшсөләр менән сауҙагәрҙәр йүнәтте[+].

#### 4


Диуарҙы төҙөкләндереүгә ҡаршы тороусылар

1Диуарҙы төҙөүебеҙҙе ишеткәс, Санбаллаттың бик ныҡ асыуы килде, йәне көйөп, йәһүдтәрҙе мыҫҡыл итте[+]. 2Үҙенең ағай-энеләре менән Самарияның[†] ғәскәре алдында:

– Ни эшләйҙәр был меҫкен йәһүдтәр? Диуарҙы тулыһынса аяҡҡа баҫтырмаҡсылармы? Ҡорбандарын[†] килтерә башларҙармы? Бер көн эсендә тамамламаҡсылармы? Тупраҡ өйөмө араһындағы янып ҡарайған таштарға йән индерерҙәрме? – тине[+].

3Ә уның эргәһендә торған Ғаммон кешеһе Товияһ:

– Төҙөһөндәр, әйҙә, таш диуарҙары төлкө һикереп менһә лә емерелеп төшөргә тора, – тине[+].

4Мин шунда Раббыға доға ҡылдым:

– Эй Аллабыҙ, ишетһәңсе, беҙҙе ни тиклем түбәнһетәләр. Уларҙың мәсхәрәләрен үҙ баштарына төшөр ҙә сит ерҙәрҙә әсирлек хурлығына дусар итһәнә![+] 5Уларҙың ғәйебен ғәфү итмә, гонаһтарын[†] иҫеңдән сығарма – төҙөүселәрҙе ҡайһылай мәсхәрә итте улар![+]

6Әммә беҙ диуар төҙөүҙе дауам иттек һәм ул яртыһына тиклем күтәрелде. Халыҡ күтәренке күңел менән эшләне.

7Санбаллат менән Товияһтың һәм ғәрәп, Ғаммон, Ашдод кешеләренең Йәрүсәлим[†] диуарының аяҡҡа баҫтырылыуын, емерек урындарының бөтәштерелеүен ишеткәс, һарыуҙары ҡайнаны. 8Бергәләшеп Йәрүсәлимгә һуғыш менән барырға һәм унда бола ойошторорға мәкер ҡорҙолар[+].

9Беҙ Аллабыҙға доға ҡылдыҡ һәм уларҙан һаҡланыу өсөн көндөҙ ҙә, төндә лә ҡарауыл ҡуйҙыҡ. 10Ул арала Йәһүҙә[†] халҡы:

– Ҡый түгеүселәрҙең хәле бөттө, ә сүп-сарҙың иге-сиге юҡ. Шуға күрә был диуарҙы төҙөп бөтә алмабыҙ, – тип зарланды.

11Ә дошмандарыбыҙ үҙ-ара:

– Ҡапыл урталарына бәреп инһәк, улар беҙҙе күреп тә, белеп тә өлгөрмәҫтәр, үлтереп бөтөрәбеҙ ҙә эштәрен туҡтатабыҙ, – тип һөйләштеләр.

12Улар янында йәшәгән йәһүдтәр килеп: «Беҙҙең янға килегеҙ, юҡһа һеҙгә һөжүм итергә уйлайҙар», – тип әллә нисәмә тапҡыр киҫәткәс, 13мин диуарҙың иң тәпәш урындарының артына, асыҡ урынға ҡылыс-һөңгөләр, уҡ-һаҙаҡтар менән ҡоралландырып, һәр ғаилә кешеләренән һаҡ ҡуйҙым.

14Бөтәһен дә ҡарап сыҡҡандан һуң, тороп, дәрәжәле кешеләргә, башлыҡтарға, ҡалған халыҡҡа:

– Ҡурҡмағыҙ уларҙан, бөйөк үә дәһшәтле Хакимыбыҙ Раббыны хәтерегеҙҙә тотоғоҙ! Ағай-энеләрегеҙ, улдарығыҙ һәм ҡыҙҙарығыҙ, ҡатындарығыҙ һәм йорттарығыҙ өсөн көрәшәһегеҙ, – тинем[+].

15Дошмандар беҙгә ҡаршы ҡорған ниәттәренең мәғлүм булғанын һәм Алла[†] уларҙың мәкерле уйын боҙғанын аңлағас, барыбыҙ ҙа диуарға кире килеп, һәр беребеҙ үҙ эшенә тотондо. 16-17Шул көндән башлап кешеләремдең ҡап яртыһы эш менән мәшғүл булды, ҡалған яртыһы ҡулдарында һөңгө һәм ҡалҡан, уҡ-һаҙаҡ тотоп, һарайта кейеп һаҡта торҙо; башлыҡтар диуарҙы аяҡҡа баҫтырыуҙа ҡатнашҡан бөтә йәһүдтәргә таяныс булды. Йөк ташыусылар ҙа ҡораллы ине; бер ҡулдары менән эш башҡарҙылар, икенсе ҡулдары менән һөңгө тоттолар. 18Һәр төҙөүсенең билендә ҡылыс булды, улар ошо хәлдә эшләне. Борғосо минең эргәмдә торҙо. 19Дәрәжәле кешеләргә, башлыҡтарға һәм ҡалған халыҡҡа мин әйтеп ҡуйҙым:

– Эш күп һәм киң майҙанға һуҙылған, ә беҙ бөтә диуар буйынса таралып, бер-беребеҙҙән айырылғанбыҙ. 20Шуға күрә, борғо тауышын ишетеү менән, беҙҙең эргәгә йыйылығыҙ. Аллабыҙ беҙҙең өсөн һуғышасаҡ[+].

21Беҙ шулай эшләнек; халыҡтың яртыһы таң һарыһынан йондоҙҙар ҡалҡҡансы ҡулында һөңгө тотто. 22Бынан тыш мин халыҡҡа:

– Һәр кем үҙ кешеләре менән төнгөлөккә Йәрүсәлимдә ҡалһын, – тинем. – Улар төнөн һаҡта, ә көндөҙ эштә булһын.

23Үҙем дә, ағай-энеләрем дә, хеҙмәтселәрем менән мине оҙатып йөрөгән һаҡсыларым да – һис беребеҙ өҫтөбөҙҙәге кейемебеҙҙе сисмәнек. Һыу ташығанда ла ҡулыбыҙҙа ҡорал ине.

#### 5


Нөхәмияһтың ярлыларға ярҙам итеүе

1Бер мәлде ҡайһы бер ирҙәр менән уларҙың ҡатындары үҙҙәренең йәһүд ҡәрҙәштәренән зарланып тауыш ҡуптарҙы[+]. 2Ҡайһы берәүҙәр:

– Беҙ күмәкбеҙ, ҡыҙҙарыбыҙ менән улдарыбыҙ ҙа күп. Тереклек итер өсөн ашарға бойҙай кәрәк, – тине.

3Ҡайһы берәүҙәре иһә:

– Аслыҡ ваҡытында ашлығыбыҙ булһын тип баҫыуҙарыбыҙҙы, йөҙөм баҡсаларын, йорттарыбыҙҙы аманат итеп бирергә мәжбүрбеҙ, – тине.

4Ҡайһы берәүҙәре:

– Батшаға яһаҡ түләр өсөн беҙ баҫыуҙарыбыҙҙы, йөҙөм баҡсаларын аманат итеп биреп, бурысҡа аҡса алабыҙ. 5Башҡа йәһүд туғандарыбыҙ ниндәй ҡамырҙан яһалһа, беҙ ҙә шул уҡ ҡамырҙан әүәләнгәнбеҙ; беҙҙең балаларыбыҙ ҙа уларҙың балалары кеүек. Ә бына беҙ үҙ улдарыбыҙ менән ҡыҙҙарыбыҙҙы ҡоллоҡҡа бирергә тейешбеҙ, ҡыҙҙарыбыҙҙың ҡайһылары ҡоллоҡҡа төштө лә инде. Ә беҙ бер нәмә лә эшләй алмайбыҙ, баҫыуҙарыбыҙ ҙа, йөҙөм баҡсаларыбыҙ ҙа башҡалар ҡулында, – тинеләр[+].

6Уларҙың ошондай һүҙҙәрен, зарланыуын ишеткәс, мин бик асыуландым. 7Бер аҙ уйлағандан һуң, дәрәжәле кешеләрҙе һәм башлыҡтарҙы ҡаты шелтәләп, әйттем:

– Һеҙ үҙ ағай-энеләрегеҙҙән артығын алаһығыҙ, – тинем.

Улар арҡаһында мин ҙур йыйын йыйҙым[+] 8да былай тинем:

– Беҙ үҙебеҙҙең сит халыҡтарға һатылған туғандарыбыҙ йәһүдтәрҙе бар хәлебеҙсә йолоп алдыҡ. Ә һеҙ үҙегеҙҙең туғандарығыҙҙы һатаһығыҙмы ни инде? Инде уларҙы яңынан һатып алайыҡмы?

Улар яуап таба алмайынса өндәшмәй ҡалды[+].

9– Бик насар эшләйһегеҙ, – тинем мин уларға. – Дошмандарығыҙ булған сит халыҡтар алдында хурлыҡҡа төшмәҫ өсөн Аллабыҙҙан ҡурҡып ҡына йөрөргә тейеш түгелһегеҙме ни һеҙ[+]? 10Мин дә, ағай-энеләрем менән хеҙмәтселәрем дә уларға бурысҡа көмөш һәм иген бирәбеҙ. Әммә, әйҙәгеҙ, бурыстарын кире ҡайтарғанда артығын алыуҙан туҡтайыҡ. 11Уларҙың баҫыуҙарын, йөҙөм һәм зәйтүн[†] баҡсаларын, йорттарын, бурысҡа биреп торған аҡса, икмәк, шарап һәм зәйтүн майы[†] өсөн тейешле рибаны уларға хәҙер үк кире ҡайтарығыҙ.

12– Ярай, ҡайтарырбыҙ, уларҙан бер ни ҙә һорамаҫбыҙ, һин ни әйтһәң, шуны эшләрбеҙ, – тинеләр.

Мин ҡаһиндарҙы[†] саҡырып алдым да, шулай эшләйәсәкбеҙ, тип ант итергә ҡуштым[+].

13Өҫтөмдәге кейемемде һелктем дә әйттем:

– Һүҙендә тормаған һәр кешене Алла[†] уның үҙ йортонан, бөтә хужалығынан бына ошолай һелкеп ташлаһын! Әйҙә ул кеше һелкеп ырғытылып буш ҡалһын!

Йыйылған бөтә кеше «амин» тип торҙо, Аллаға маҡтау яуҙырҙы. Халыҡ биргән вәғәҙәһен үтәне[+].

14Тағы бер нәмә: мин Йәһүҙә[†] ерендә өлкә башлығы итеп билдәләнгән көнөмдән башлап – Артахшаста батша хакимлыҡ итә башлағандың егерменсе йылынан алып утыҙ икенсе йылына тиклем – ун ике йыл буйына мин үҙем һәм туғандарым өсөн тейешле булған аҙыҡты алманым[+]. 15Ә миңә тиклемге булған өлкә башлыҡтары, халыҡҡа ауырлыҡтарын һалып, уларҙан ҡырҡ шекел көмөшкә өҫтәп аҙыҡ-түлеген дә, шарабын да алған, хатта уларҙың хеҙмәтселәре лә халыҡты иҙгән. Мин улай эшләмәнем, Алланан ҡурҡтым.

16Бының урынына мин бөтөн көсөмдө диуарҙы төҙөү эшенә һалдым. Баҫыуҙар һатып алманыҡ, бөтә хеҙмәтселәрем дә диуарға эшкә йөрөнө. 17Тирә-яҡ халыҡтарҙан килгәндәрҙе иҫәпкә алмағанда ла минең өҫтәлем артында йәһүдтәр һәм башлыҡтарҙан йөҙ иллешәр кеше ашай ине. 18Бер көнгә бына ни тиклем аҙыҡ әҙерләнә торғайны: бер үгеҙ, һайлап алынған алты һарыҡ һәм ҡош-ҡорт бешерелә, ун көнгә бер тапҡыр һәр төрлө бик күп шарап килтерелә ине. Шуға ҡарамаҫтан, мин өлкә башлығына тейешле аҙыҡ-түлекте талап итмәнем, халыҡтың йөгө былай ҙа ауыр ине.

19Йә Аллам, был халыҡ өсөн эшләгәндәремә күрә мине яҡшылыҡ менән иҫкә алһаң ине![+]

#### 6


Нөхәмияһҡа ҡаршы мәкер

1Санбаллатҡа, Товияһҡа, ғәрәп Гешемға һәм башҡа дошмандарыбыҙға минең диуарҙы төҙөп бөтөрөүем һәм унда емерек урындарҙың ҡалмауы хаҡында хәбәр барып ишетелгәс, әйткәндәй, мин ул ваҡытта ҡапҡаларҙы[†] ҡуймаған да инем әле –[+] 2Санбаллат менән Гешем миңә: «Кил, Оно тигеҙлегендәге ауылдарҙың береһендә осрашайыҡ», – тип хәбәр ебәрҙе. Улар миңә яуызлыҡ ҡылырға уйлай ине[+].

3Мин дә уларға хәбәрселәр аша: «Мин мөһим эш менән мәшғүлмен, шуға күрә бара алмайым. Һеҙгә китһәм, эш туҡтап ҡала бит!» – тип яуап ҡайтарҙым.

4Улар мине дүрт тапҡыр саҡырҙы, дүртеһендә лә бер үк төрлө яуап бирҙем. 5Бишенсе мәртәбәһенә Санбаллат миңә хеҙмәтсеһен ебәрҙе – ҡулында мөһөр һуғылмаған хат ине. 6Хатта былай тип яҙылғайны: «Халыҡтар араһында шундай һүҙ йөрөй, Гешем дә әйтә, имеш, йәһүдтәр менән һин фетнә күтәрергә йөрөйһөң, диуарҙы ла шуға төҙөйһөң икән. Үҙең уларҙың батшаһы булып ултырырға теләйһең,[+] 7Йәрүсәлимдә[†] һинең хаҡта: „Йәһүҙәлә[†] батша бар!“ – тип хәбәр таратһындар өсөн пәйғәмбәрҙәр[†] ҡуйғанһың икән, тиҙәр. Был хәбәр батшаға ла ишетелер. Кил, бергәләшеп кәңәш-төңәш итәйек».

8Әммә мин: «Әйткәндәреңдең береһе лә дөрөҫ түгел, һин уны үҙең уйлап сығарғанһың», – тигән яуап ебәрҙем.

9Улар бөтәһе лә беҙҙе ҡурҡытырға теләй ине, күңелдәре төшөр ҙә эштәре барып сыҡмаҫ, тип уйланылар. Әммә мин тағы ла тырышыбыраҡ эшкә тотондом.

10Бер көндө мин Меһетавилдан тыуған Делаяһтың улы Шемағъяһҡа килдем. Ул үҙенең өйөндә бикләнеп ултыра икән. Шемағъяһ миңә:

– Әйҙә, Алла йортона[†] барайыҡ, ҡорам эсенә инеп, уның ишектәрен эстән бикләйек. Сөнки һине үлтерергә киләсәктәр, бөгөн төндә киләсәк улар, – тине.

11– Минең һымаҡ кеше ҡасамы һуң? – тинем мин уға. – Ҡорам эсенә инеп тере ҡалырға мин ул тиклем кем? Юҡ, бармайым.

12Мин уны Алла[†] ебәрмәгәнен һәм уның миңә ҡаршы Товияһ менән Санбаллат яллағанға күрә пәйғәмбәрлек иткәнен асыҡ аңланым. 13Уларҙың маҡсаты ҡурҡытып, ул әйткәнде эшләтеп, мине гонаһҡа[†] батырыу ине. Шунда абруйым төшөп, уларға мәсхәрә булып ҡалыр инем.

14Йә Аллам, Товияһ менән Санбаллаттың ошондай эшен, мине ҡурҡытырға уйлаған Ноғадъяһ исемле пәйғәмбәр ҡатын менән башҡа пәйғәмбәрҙәрҙе хәтереңдә тотһаңсы![+]


Диуарҙың төҙөлөп бөтөүе

15Элул айының егерме бишенсе көнөндә, илле ике көн эсендә, диуар төҙөү тамамланды. 16Бөтә дошмандарыбыҙ, тирә-яғыбыҙҙағы һәммә халыҡтар быны ишетеп ҡурҡтылар һәм уларҙың үҙ-үҙҙәренә ышаныстары бөттө, сөнки был эште Аллабыҙ ярҙамы менән башҡарып сыҡҡаныбыҙҙы аңланылар.

17Ул көндәрҙә Йәһүҙәнең дәрәжәле кешеләре Товияһҡа йыш ҡына хат яҙып торҙо, Товияһ уларға үҙе лә яҙҙы. 18Эш шунда: Йәһүҙәнең байтаҡ кешеләре уның менән ант беркеткән ине. Сөнки ул Арах улы Шеханъяһтың кейәүе ине, ә Йеһоханан исемле улы Бәрәхъяһ улы Мешулламдың ҡыҙына өйләнгәйне[+]. 19Хатта уның игелекле эштәрен минең алда ла маҡтап һөйләй торғайнылар, ә минең һүҙҙәремде уға еткереп торҙолар. Товияһ иһә мине ҡурҡытмаҡҡа хаттар яҙа ине.

#### 7

1Диуар төҙөлөп бөтөп, ҡапҡаларҙы[†] ҡуйғандан һуң, ҡапҡа һаҡсылары, йырсылар һәм левиҙәр[†] тәғәйенләнде. 2Йәрүсәлим[†] менән идара итергә туғаным Ханани менән Йәрүсәлим ҡәлғәһе башлығы Хананъяһты ҡуйҙым. Сөнки Хананъяһ күптәргә ҡарағанда тоғро һәм Алланан ҡурҡҡан кеше ине[+]. 3Мин уларға:

– Йәрүсәлим ҡапҡаларын ҡояш ҡыҙҙыра башламайынса асмағыҙ. Ҡапҡа һаҡсылары ҡарауылда торған саҡтарында ҡапҡаларҙы ябып бикләһендәр. Һаҡсылар итеп Йәрүсәлимдә йәшәгән кешеләрҙе ҡуйығыҙ, ҡайһы берәүҙәре билдәләнгән урында, икенселәр үҙ йорттары ҡаршыһында торһон, – тинем[+].


Һөргөндән ҡайтҡандарҙың исемлеге


(Ғөз 2:1-70)

4[•]Йәрүсәлим иркен һәм ҙур ҡала, әммә кешеләре аҙ ине. Йорттарҙың күбеһе аяҡҡа баҫтырылмағайны әле.

5Аллам күңелемә дәрәжәле кешеләрҙе, түрәләрҙе һәм бөтә ябай халыҡты туплап, нәҫелдәр буйынса иҫәп алыу ихтыярын һалды. Мин әсирлектән иң тәүҙә ҡайтҡан кешеләрҙең нәҫел исемлеген табып алдым. Унда былай тип яҙылғайны:

6Бына өлкәнең[†] Бабил[†] батшаһы Навуходоносор Бабилға алып киткән һәм әле һөргөн әсирлегенән Йәрүсәлимгә һәм Йәһүҙәгә,[†] һәр береһе үҙ ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡан кешеләре[+]. 7Уларҙы Зеруббавел, Йешуағ, Нөхәмияһ, Ғазаръяһ, Рағамъяһ, Нахамани, Мордехай, Билшан, Миспәрәҫ, Бигуай, Нехум һәм Бағана алып килде.

Бына ул исраилдарҙың[†] исемлеге:[+]

8Парғош нәҫеленән – ике мең йөҙ етмеш ике кеше;[+] 9Шефатъяһ нәҫеленән – өс йөҙ етмеш ике кеше; 10Арах нәҫеленән – алты йөҙ илле ике кеше; 11Пахаҫ-Моав[†] нәҫеленән Йешуағ менән Йоав тармағы – ике мең һигеҙ йөҙ ун һигеҙ кеше; 12Ғелам нәҫеленән – бер мең ике йөҙ илле дүрт кеше; 13Затту нәҫеленән – һигеҙ йөҙ ҡырҡ биш кеше; 14Заккай нәҫеленән – ете йөҙ алтмыш кеше; 15Биннуй нәҫеленән – алты йөҙ ҡырҡ һигеҙ кеше; 16Бевай нәҫеленән – алты йөҙ егерме һигеҙ кеше; 17Ғазгад нәҫеленән – ике мең өс йөҙ егерме ике кеше; 18Адониҡам нәҫеленән – алты йөҙ алтмыш ете кеше; 19Бигуай нәҫеленән – ике мең алтмыш ете кеше; 20Ғадин нәҫеленән – алты йөҙ илле биш кеше; 21Атер нәҫеле Хизкияһ тармағынан – туҡһан һигеҙ кеше; 22Хашум нәҫеленән – өс йөҙ егерме һигеҙ кеше; 23Бесай нәҫеленән – өс йөҙ егерме дүрт кеше; 24Хариф нәҫеленән – бер йөҙ ун ике кеше; 25сығышы менән Ғивғондан булғандар нәҫеленән – туҡһан биш кеше.

26Сығышы менән Бейт-Ләхәм һәм Нетофанан булғандар нәҫеленән – бер йөҙ һикһән һигеҙ кеше; 27сығышы менән Ғанаҫоҫтан булғандар нәҫеленән – бер йөҙ егерме һигеҙ кеше; 28сығышы менән Бейт-Ғазмауыҫтан булғандар нәҫеленән – ҡырҡ ике кеше; 29сығышы менән Ҡыръяҫ-Еғарим, Кефира һәм Беероҫтан булғандар нәҫеленән – ете йөҙ ҡырҡ өс кеше; 30сығышы менән Рама һәм Гевағтан булғандар нәҫеленән – алты йөҙ егерме бер кеше; 31сығышы менән Михмастан булғандар нәҫеленән – бер йөҙ егерме ике кеше; 32сығышы менән Бейт-Ил һәм Ғайҙан булғандар нәҫеленән – бер йөҙ егерме өс кеше; 33сығышы менән Икенсе Невонан булғандар нәҫеленән – илле ике кеше; 34сығышы менән башҡа Ғеламдан булғандар нәҫеленән – бер мең ике йөҙ илле дүрт кеше; 35Харим нәҫеленән – өс йөҙ егерме кеше; 36сығышы менән Йерихонан булғандар нәҫеленән – өс йөҙ ҡырҡ биш кеше;[+] 37сығышы менән Лод, Хадид һәм Ононан булғандар нәҫеленән – ете йөҙ егерме бер кеше; 38Сенаа нәҫеленән – өс мең туғыҙ йөҙ утыҙ кеше[+].

39Ҡаһиндар:[†] Йешуағ нәҫеле Йедағъяһ тармағынан – туғыҙ йөҙ етмеш өс кеше;[+] 40Иммер нәҫеленән – бер мең илле ике кеше;[+] 41Пашхур нәҫеленән – бер мең ике йөҙ ҡырҡ ете кеше;[+] 42Харим нәҫеленән – бер мең ун ете кеше[+].

43Левиҙәр: Йешуағ нәҫеленән (Һодауъяһ нәҫеленән Ҡадмиил тармағы) – етмеш дүрт кеше.

44Ҡорам[†] йырсылары: Асаф нәҫеленән – бер йөҙ ҡырҡ һигеҙ кеше[+].

45Ҡапҡа һаҡсылары: Шаллум, Атер, Талмон, Ғаҡҡув, Хатита һәм Шовай нәҫелдәренән бер йөҙ утыҙ һигеҙ кеше[+].

46Ҡорам хеҙмәтселәре: Сиха нәҫеле, Хасуфа нәҫеле, Таббағоҫ нәҫеле,[+] 47Ҡирос нәҫеле, Сиға нәҫеле, Падон нәҫеле, 48Левана нәҫеле, Хагава нәҫеле, Шалмай нәҫеле, 49Ханан нәҫеле, Гиддел нәҫеле, Гахар нәҫеле, 50Реаяһ нәҫеле, Ресин нәҫеле, Неҡода нәҫеле; 51Газзам нәҫеле, Ғузза нәҫеле, Пасеах нәҫеле, 52Бесай нәҫеле, Меғуним нәҫеле, Нефушесим нәҫеле, 53Бакбук нәҫеле, Хаҡуфа нәҫеле, Хархур нәҫеле, 54Баслиҫ нәҫеле, Мехида нәҫеле, Харша нәҫеле, 55Барҡос нәҫеле, Сисера нәҫеле, Темах нәҫеле, 56Нәсиах нәҫеле, Хатифа нәҫеле.

57Сөләймәндең[†] хеҙмәтселәренең нәҫелдәре: Сотай нәҫеле, Софәрәҫ нәҫеле, Перида нәҫеле,[+] 58Яғла нәҫеле, Дарҡон нәҫеле, Гиддел нәҫеле, 59Шефатъяһ нәҫеле, Хаттил нәҫеле, Похәрәҫ-Һассеваим нәҫеле, Амон нәҫеле.

60Ҡорам хеҙмәтселәре менән Сөләймәндең хеҙмәтселәренең нәҫел-нәсәптәренән – барлығы өс йөҙ туҡһан ике кеше.

61Сығышы буйынса Тел-Мелах, Тел-Харша, Керув, Аддон һәм Иммерҙән булған, әммә нәҫелдәре Исраилдан башланғанын иҫбатлай алмаған кешеләр: 62Делаяһ, Товияһ, Неҡода нәҫелдәренән – алты йөҙ ҡырҡ ике кеше.

63Ҡаһиндарҙан: Ховаяһ нәҫеле, Һаҡҡос нәҫеле, Барзиллай нәҫеле. Барзиллай Ғилғәдтә[†] йәшәгән Барзиллай ҡыҙҙарының береһенә өйләнә лә уның исеме менән йөрөй башлаған була[+]. 64Улар үҙҙәренең нәҫел исемлектәрен эҙләп ҡараны, әммә таба алмағанлыҡтан, ҡаһинлыҡтан төшөп ҡалдылар.

65Өлкә башлығы уларға: «Урим һәм туммим[†] менән эш иткән ҡаһин килеп хәл иткәнгә тиклем һеҙ Аллаға килтерелгән изгеләрҙән-изге[†] саҙаҡаларҙан ашай алмайһығыҙ», – тине[+].

66Йәмғиәттә бөтәһе ҡырҡ ике мең өс йөҙ алтмыш кеше иҫәпләнде. 67Был иҫәпкә уларҙың ете мең өс йөҙ утыҙ ете кешенән торған ир һәм ҡатын-ҡыҙ хеҙмәтселәре, ике йөҙ ҡырҡ биш ир һәм ҡатын-ҡыҙ йырсы инмәй.

68Уларҙың ете йөҙ утыҙ алты аты, ике йөҙ ҡырҡ биш ҡасыры, 69дүрт йөҙ утыҙ биш дөйәһе, алты мең ете йөҙ егерме ишәге бар ине.

70Ҡайһы бер нәҫел башлыҡтары төҙөлөш эштәренә үҙ өлөшөн индерҙе. Өлкә башлығы бер мең драхма алтын, илле сеүәтә, ҡаһиндарға биш йөҙ утыҙ кейем бирҙе.

71Нәҫел башлыҡтарының ҡайһы берҙәре төҙөлөш эштәре өсөн тәғәйенләнгән хазина һаҡлағысҡа егерме мең драхма алтын, ике мең ике йөҙ мина[*] көмөш бирҙе. 72Ҡалған халыҡ егерме мең драхма алтын, ике мең мина көмөш, алтмыш ете ҡаһин кейеме бирҙе.

73Шулай итеп, бөтә исраилдар – ҡаһиндар, левиҙәр, ҡапҡа һаҡсылары, йырсылар, ҡорам хеҙмәтселәре, ябай халыҡ үҙ ҡалаларында йәшәй башланы.

#### 8


Ғөзәйерҙең ҡанундарҙы халыҡҡа еткереүе

1Етенсе айҙа, Исраил[†] халҡы үҙ ҡалаларында йәшәп ятҡанда, бар халыҡ, бер кешеләй булып, Һыу ҡапҡаһы[†] алдындағы майҙанға йыйылды. Улар ғилем эйәһе Ғөзәйергә Муса[†] ҡануны[†] – Раббының Исраилға бойороҡтары яҙылған төргәк китапты килтерергә ҡушты[+]. 2Етенсе айҙың беренсе көнөндә ҡаһин[†] Ғөзәйер йыйынға килгән ир-аттар, ҡатын-ҡыҙҙар һәм уҡығанды аңлай алырҙай барыһы алдына ҡанун китабын алып килде. 3Һыу ҡапҡаһы тапҡырындағы майҙанда ир-аттар, ҡатын-ҡыҙҙар һәм уҡығанды аңлай алырҙай барыһы алдында ошо китапты ул таң атҡандан алып төшкә тиклем уҡыны. Халыҡ ҡанун китабын үтә лә иғтибар менән тыңланы[+]. 4Ғилем эйәһе Ғөзәйер ошо уңай өсөн махсус эшләнгән ағас мөнбәрҙә баҫып торҙо, ә уның уң яғынан Маттиҫъяһ, Шемағ, Ғанаяһ, Урияһ, Хилҡияһ, Мағасеяһ, ә һул яғынан Педаяһ, Мишаил, Малкияһ, Хашум, Хашбаддана, Зәкәрьяһ һәм Мешуллам тора ине.

5Халыҡтан юғарыраҡ торған Ғөзәйер китапты асҡас, бөтә халыҡ аяғөҫтө баҫты. 6Ғөзәйер бөйөк Алла[†] Раббыға маҡтау-шөкөрана ҡылды. Барлыҡ халыҡ ҡулдарын өҫкә күтәреп: «Амин, амин», – тип торҙо. Һуңынан барыһы ла баштарын эйҙе һәм йөҙтүбән ергә ҡапланып Раббыға сәждә ҡылды[+]. 7Йешуағ, Бани, Шеревъяһ, Ямин, Ғаҡҡув, Шаббеҫай, Һодияһ, Мағасеяһ, Ҡылита, Ғазаръяһ, Йозавад, Ханан, Пелаяһ исемле левиҙәр[†] аяғүрә торған халыҡҡа ҡанунды аңлатып торҙо. 8Улар Алланың ҡанун китабын аңлатмалар биреп, төпсөрләп уҡынылар, уның тәфсирен аңлаттылар. Халыҡ уҡығанды төшөндө.

9Шунан һуң өлкә башлығы Нөхәмияһ, ғилем эйәһе Ғөзәйер ҡаһин, халыҡты өйрәтеүсе левиҙәр һәммә кешеләргә:

– Был көн – Аллағыҙ Раббы[†] өсөн изге[†] көн, шуға күрә ҡайғырмағыҙ, иламағыҙ, – тине, сөнки ҡанун һүҙҙәрен тыңлап, бар булған халыҡ илай ине.

10Нөхәмияһ та уларға:

– Барығыҙ, һимеҙ ит ашағыҙ, баллы шарап эсегеҙ, ашар-эсеренә әҙерләмәгән кешеләргә өлөш бирегеҙ, сөнки бөйөк Хакимыбыҙ Алла өсөн был көн изге. Ҡайғырмағыҙ, сөнки Раббы биргән ҡыуаныс һеҙҙе ҡеүәтле итә, – тине.

11Левиҙәр:

– Илауҙан туҡтағыҙ, сөнки бөгөнгө көн изге, күңелһеҙ булырға ярамай, – тип бөтә халыҡты тынысландырҙы. 12Шунан барлыҡ халыҡ һыйланырға, башҡалар менән уртаҡлашырға, оло ҡыуаныс менән байрам итергә тип таралышты, сөнки үҙҙәренә әйтелгәндәрҙе аңлағайны[+].


Ҡыуыш байрамы

13Иртәгәһе көндө халыҡтың бөтә нәҫел башлыҡтары, ҡаһиндар[†] һәм левиҙәр, ҡанунда яҙылғандарҙы өйрәнер өсөн, ғилем эйәһе Ғөзәйер янына йыйылды. 14Раббы Муса аша биргән ҡанунда: «Исраил халҡы етенсе айҙың байрам көндәрендә ҡыуыштарҙа йәшәһен», – тигән яҙыуҙы таптылар[+]. 15Шуға күрә үҙҙәренең ҡалаларында һәм Йәрүсәлимдә:[†] «Тауға сығығыҙ, китапта яҙылғанса, ҡыуыш ҡорор өсөн баҡсалағы, шулай уҡ ҡырағай үҫкән зәйтүн[†] ағасы ботаҡтарын, мирт, хөрмә һәм башҡа киң япраҡлы ағастарҙың ботаҡтарын алып төшөгөҙ», – тип иғлан иттеләр. 16Шулай итеп, һәммә халыҡ ботаҡтар йыйып килтереп, үҙ йорто түбәһендә, ихатала, Алла йорто[†] ихаталарында, Һыу ҡапҡаһы, Әфраим ҡапҡаһы майҙанында ҡыуыштар эшләне[+]. 17Әсирлектән ҡайтҡан барса халыҡ ҡыуыш яһап, шунда йәшәне. Нун улы Йушағ дәүеренән алып, ошо көнгә тиклем Исраил халҡының быны эшләгәне юҡ ине. Халыҡтың шатлығының сиге булманы. 18Ғөзәйер, беренсе көндән алып һуңғы көнгә тиклем, көн һайын Алланың ҡанун китабын уҡыны. Ете көн байрам иттеләр, ә һигеҙенсе көн, ҡағиҙә буйынса, изге йыйын булды[+].

#### 9


Исраил халҡының гонаһтары өсөн тәүбәгә килеүе

1Шул уҡ айҙың егерме дүртенсе көнөндә бөтә Исраил[†] халҡы тағы йыйылды: улар ураҙа тота ине, ҡыл туҡымаға уранып, баштарына саң-тупраҡ һипкәйне[+]. 2Исраил тоҡомо бөтә сит халыҡтарҙан айырылды. Улар аяғүрә тороп үҙҙәре ҡылған гонаһтарын,[†] ата-бабаларының яҙыҡ эштәрен таныны[+]. 3Улар көндөң дүрттән бер өлөшөндә баҫып торған килеш Аллалары Раббының ҡанун[†] китабын уҡыны, унан Аллалары Раббыға сәждә ҡылып, гонаһтарын таныны. 4Йешуағ, Бани, Ҡадмиил, Шеванъяһ, Бунни, Шеревъяһ, Бани, Кенани левиҙәр[†] өсөн яһалған бейек урынға менеп баҫтылар ҙа Аллалары Раббыға ҡысҡырып ялбарҙылар. 5Левиҙәрҙән Йешуағ, Ҡадмиил, Бани, Хашавнеяһ, Шеревъяһ, Һодияһ, Шеванъяһ, Пеҫахъяһ:

– Аяҡҡа баҫығыҙ ҙа мәңгелектән мәңгелеккә булған Аллабыҙ Раббыны данлағыҙ! – тинеләр. – Эй Раббы[†], Һинең мөҡәддәс[†] исемең маҡтаулы, һәр төрлө маҡтау-данлауҙарҙан өҫтөн!

6Һин – берҙән-бер Раббы. Һин күкте, күктәрҙең асманын, бөтә күк ғәскәрен, ер йөҙөн һәм ундағы бар нәмәләрҙе, диңгеҙҙәрҙе һәм ундағы бар нәмәләрҙе яраттың һәм барыһына ла йәшәү бирәһең. Күктәрҙең Һин хасил иткән бөтә ғәскәре Һиңә сәждә ҡыла[+]. 7Һин – Раббым Аллам, Һин Ибрамды Үҙең һайлап алып, халдейҙарҙың[†] Ур ҡалаһынан алып киттең, уға Ибраһим[†] тип исем бирҙең,[+] 8уның йөрәге Һиңә ҡарата тоғро икәнен күреп, ҡәнғәниҙәр,[†] хиттиҙәр, әмөриҙәр, перизиҙәр, йевусиҙәр, гиргашиҙәр ерен уның тоҡомона бирер өсөн Ибраһим менән килешеү[†] төҙөнөң. Һин Үҙ һүҙеңдә торҙоң, сөнки Һин ғәҙелһең[+].

9Һин ата-бабаларыбыҙҙың Мысырҙағы[†] ауыр хәлен дә күрҙең, уларҙың Ҡамышлы диңгеҙ[†] ярындағы аһ-зарҙарын да ишеттең,[+] 10фирғәүенгә,[†] уның ҡолдарына һәм илендәге бөтә халыҡҡа хикмәттәреңде үә мөғжизәләреңде күрһәттең. Сөнки мысырҙарҙың беҙҙең ата-бабаларыбыҙ менән тәкәббер ҡыланғанын Һин белдең. Шул ваҡытта ҡаҙанған исемең бөгөнгәсә данлы[+]. 11Һин исраилдар алдында диңгеҙҙе уртаға ярҙың да улар шул урында хасил булған ҡоро ерҙән киттеләр, ә арттарынан ҡыуа килгәндәрҙе Һин, тәрән һыуҙарға ырғытылған таш кеүек итеп, диңгеҙ төпкөлөндә ҡалдырҙың[+]. 12Көндөҙ болот бағанаһы эсендә улар алдынан юл күрһәтеп барҙың, ә төндә ут бағанаһы эсендә барыр юлдарын яҡтырттың[+]. 13Һин Синай тауына[†] төштөң, улар менән күктән тороп һөйләштең, ғәҙел күрһәтмәләр, дөрөҫ ҡанундар, һәйбәт ҡағиҙәләр һәм бойороҡтар бирҙең[+]. 14Һин уларға изге шәмбе көнөн[†] белдерҙең, ҡолоң Муса[†] аша бойороҡтар, ҡағиҙәләр һәм ҡанун бирҙең[+]. 15Асыҡҡанда Һин уларға күктән икмәк төшөрҙөң, сарсаған саҡтарында таштан һыу сығарҙың, ҡулыңды күтәреп, уларға бирергә Үҙең ант иткән ерҙе барып биләргә ҡуштың[+].

16Әммә улар, беҙҙең ата-бабаларыбыҙ, тәкәбберлек күрһәтте, тиҫкәрелектәренә барып, Һинең бойороҡтарыңды үтәмәне. 17Улар Һине тыңларға теләмәне, Һин улар өсөн эшләгән мөғжизәләрҙе онотто, тиҫкәрелектәренә барып, ҡоллоҡҡа кире ҡайтыр өсөн үҙҙәренә юлбашсы һайлап ҡуйҙы. Әммә Һин – ғәфү итеүсе Алла[†], мәрхәмәтле,[†] рәхимле, сикһеҙ түҙемле һәм оло мөхәббәтлеһең. Һин уларҙы ташламаның[+]. 18Улар үҙҙәренә башмаҡ һыны ҡойоп, беҙҙе Мысырҙан сығарған аллабыҙ бына ошо тип, сикһеҙ хурлаһалар ҙа,[+] 19Һин уларға сикһеҙ мәрхәмәт күрһәттең – уларҙы сүллектә ҡалдырманың. Улар барған юлда көндөҙ баштары өҫтөнән болот бағанаһы китмәне, ә төндә барыр юлдарын ут бағанаһы яҡтыртты[+].

20Уларға өгөт-нәсихәт өсөн Һин игелекле рухыңды бирҙең, Үҙең биргән майҙәне[†] ауыҙҙарынан тартып алманың, һыуһындарын ҡандырырға һыу бирҙең[+]. 21Ҡырҡ йыл буйына туҡландырҙың һин уларҙы сүллектә; һис бер мохтажлыҡ кисермәне улар – кейемдәре туҙманы, аяҡтары шешенмәне[+].

22Һин уларға батшалыҡтарҙы һәм халыҡтарҙы бирҙең, уларҙы сик итеп тәғәйенләнең. Улар Хешбон батшаһы Сихон еренә, Башан батшаһы Ғоғ еренә хужа булды[+]. 23Уларҙың тоҡомон күктәге йондоҙҙар һанынса арттырҙың. Уларҙың ата-бабаларына барып хужа булырға бойорған ергә алып килдең[+]. 24Уларҙың тоҡомдары килеп, шул ергә хужа булды. Һин был ер кешеләрен, ҡәнғәниҙәрҙе, уларға буйһондорҙоң; батшаларын, шул ерҙәге халыҡтарҙы уларҙың ҡулына биреп, ни теләһәләр, шуны ҡылырға ихтыяр ҡуйҙың[+]. 25Улар нығытылған ҡалаларҙы һәм уңдырышлы ерҙәрҙе баҫып алды, һәр төрлө байлыҡ менән тулған йорттарға, ташта уйып яһалған һыу соҡорҙарына, йөҙөм һәм зәйтүн[†] ағасы баҡсаларына, бик күп емеш ағастарына хужа булды. Улар ашап-эсте, туйҙы, һимерҙе һәм Һинең сикһеҙ рәхмәт-мәрхәмәтеңдән ләззәтләнде[+].

26Әммә тора-бара улар буйһонмай башланы, Һиңә ҡаршы фетнә күтәрҙе, ҡануныңды һанға һуҡманы, Һиңә кире ҡайтырға өгөтләгән пәйғәмбәрҙәреңде[†] үлтерҙе, Һине сикһеҙ хурланы[+]. 27Шунан Һин уларҙы дошмандар ҡулына бирҙең, иҙелеүгә дусар булды улар. Әммә үҙҙәренә ауыр мәлдә Һиңә ялбарғас, күктән тороп Һин уларҙы ишеттең, икһеҙ-сикһеҙ мәрхәмәтеңде күрһәтеп, ҡотҡарыусылар[†] ебәрҙең, улар халыҡты дошмандарынан ҡотҡарҙы[+]. 28Ләкин, тынысланып, рәхәткә сыҡҡас, улар Һиңә ҡарата яңынан золом ҡыла башланы, Һин уларҙы тағы дошмандары ҡулына ташланың. Дошмандары уларға хакимлыҡ итте. Һиңә ялбарғас, күктәрҙән уларҙы ишеттең, сикһеҙ мәрхәмәтеңде күрһәтеп, күп тапҡырҙар ҡотҡарҙың[+]. 29Һин уларҙы элекке кеүек ҡануның буйынса йәшәргә өгөтләнең, әммә улар, тәкәбберләнеп, бойороҡтарыңа иғтибар итмәне. Һинең ҡарар-хөкөмдәреңде үтәгән һәр кем йәшәү тапһа ла, уларға ҡаршы гонаһ ҡылдылар, тиҫкәреләнделәр, ҡарыштылар, буйһонорға теләмәнеләр[+].

30Һин күп йылдар буйына уларға түҙҙең. Пәйғәмбәрҙәрең ярҙамында Үҙеңдең рухың менән уларҙы өгөтләнең, әммә улар тыңламаны. Һин уларҙы сит халыҡтар ҡулына бирҙең[+]. 31Әммә Үҙеңдең сикһеҙ шәфҡәтең арҡаһында Һин уларҙы ахырынаса ҡырып бөтөрмәнең, ташламаның, сөнки Һин мәрхәмәтле һәм рәхимле Аллаһың[+].

32Аллабыҙ – бөйөк, ҡөҙрәтле, дәһшәтле, килешеүгә тоғро һәм мөхәббәтле Алла! Ашшур[†] батшалары хакимлыҡ иткән дәүерҙәрҙән алып ошо көнгә тиклем беҙ – батшаларыбыҙ, түрәләребеҙ, ҡаһиндарыбыҙ,[†] пәйғәмбәрҙәребеҙ, ата-бабаларыбыҙ һәм Һинең барлыҡ халҡың – дусар булған ғазаптарыбыҙ Һиңә әле лә аҙ булып тойолмаһын ине[+]. 33Беҙҙең менән нимә генә булһа ла, Һин ғәҙел эш иттең, сөнки Һин тоғроһоң, ә беҙ яуызлыҡ ҡылдыҡ[+]. 34Батшаларыбыҙ, түрәләребеҙ, ҡаһиндарыбыҙ, ата-бабаларыбыҙ Һинең ҡануныңды үтәмәне, биргән бойороҡтарыңды, күрһәтмәләреңде һанға һуҡманы[+]. 35Хатта үҙҙәренең батшалығында Һин биргән бөйөк ниғмәттәр эсендә, иркен һәм уңдырышлы ерҙә лә улар Һиңә хеҙмәт итмәне, золом ҡылыуҙан кире ҡайтманы[+].

36Бына хәҙер инде беҙ ҡолдарбыҙ; емештәре менән ризыҡланһындар, муллығынан файҙаланһындар, тип Һин ата-бабаларыбыҙға биргән ерҙә беҙ ҡол булып йәшәйбеҙ[+]. 37Был ер үҙенең мул уңышын гонаһтарыбыҙ өсөн Һин беҙҙе баш һалырға дусар иткән батшаларға бирә. Беҙҙең менән дә, мал-тыуарыбыҙ менән дә улар ни теләһә, шуны эшләй, бик тә ҡыҫырыҡланып йәшәйбеҙ беҙ[+].


Халыҡтың килешеү төҙөүе

38Бына шуға күрә беҙ яҙма рәүештә ныҡлы килешеү төҙөйбөҙ һәм ҡултамға итеп башлыҡтарыбыҙ, левиҙәребеҙ һәм ҡаһиндарыбыҙ уға мөһөр баҫа[+].

#### 10

1Мөһөрҙәрен баҫтылар: Хахалъяһ улы Нөхәмияһ – өлкә башлығы, Сидкияһ,[+] 2Сераяһ, Ғазаръяһ, Йермеяһ, 3Пашхур, Амаръяһ, Малкияһ, 4Хаттуш, Шеванъяһ, Маллух,[+] 5Харим, Меремоҫ, Ғовадъяһ, 6Даниил, Гиннеҫон, Барух, 7Мешуллам, Авияһ, Миямин, 8Мағазъяһ, Билгай, Шемағъяһ – былар ҡаһиндар.[†]

9Левиҙәр:[†] Азанъяһ улы Йешуағ, Хенадад нәҫеленән Биннуй, Ҡадмиил,[+] 10уларҙың ағай-энеләре: Шеванъяһ, Һодияһ, Ҡылита, Пелаяһ, Ханан, 11Миха, Рехов, Хашавъяһ, 12Заккур, Шеревъяһ, Шеванъяһ, 13Һодияһ, Бани, Бенину.

14Халыҡ башлыҡтары: Парғош, Пахаҫ-Моав,[†] Ғелам, Затту, Бани,[+] 15Бунни, Ғазгад, Бевай, 16Адонияһ, Бигуай, Ғадин, 17Атер, Хизкияһ, Ғаззур, 18Һодияһ, Хашум, Бесай, 19Хариф, Ғанаҫоҫ, Невай, 20Магпиғаш, Мешуллам, Хезир, 21Мешезавил, Садоҡ, Яддуағ, 22Пелатъяһ, Ханан, Ғанаяһ, 23Һошеяғ, Хананъяһ, Хашшув, 24Һаллохеш, Пилха, Шовеҡ, 25Рехум, Хашавна, Мағасеяһ, 26Ахияһ, Ханан, Ғанан, 27Маллух, Харим, Бағана.


Килешеүҙең йөкмәткеһе

28Шулай уҡ башҡа халыҡ, ҡаһиндар, левиҙәр, ҡапҡа[†] һаҡсылары, йырсылар, ҡорам[†] хеҙмәтселәре һәм Алла[†] ҡануны[†] хаҡына сит халыҡтарҙан айырылған һәммә кешеләр, уларҙың ҡатындары, улдары һәм ҡыҙҙары, бөтә аңлы кешеләр[+] 29үҙ ағай-энеләренә, уларҙың иң арҙаҡлыларына ҡушылды. Алланың ҡоло Муса[†] аша бирелгән ҡанунына ярашлы йәшәргә, Хакимыбыҙ Раббының бөтә бойороҡтарын, ҡарар һәм ҡағиҙәләрен теүәл үтәргә, әгәр ҙә үтәмәһәләр, Алланың ләғнәтенә дусар булырға ант итеп йөкләмә алдылар.

30Ант иттек: сит халыҡтарға ҡыҙҙарыбыҙҙы бирмәбеҙ, уларҙың ҡыҙҙарын улдарыбыҙға алмабыҙ[+]. 31Сит халыҡтар шәмбе йәки башҡа берәй изге[†] көндә һатырға төрлө тауар һәм иген алып килһә, был көндө беҙ уларҙан әйбер һатып алмаҫбыҙ. Һәр етенсе йылда ерҙе эшкәртмәҫбеҙ һәм бер ниндәй бурысты ла кире ҡайтарып алмаҫбыҙ[+].

32Беҙ үҙебеҙгә тағы Аллабыҙ йорто ихтыяжы өсөн йылына бер шекел көмөштөң өстән бер өлөшөн бирергә йөкләмә итеп алдыҡ[+]. 33Был ҡорамға ҡуйыла торған ун ике изге икмәк, даими бирелә торған икмәк саҙаҡаһы, тотош яндырыу ҡорбандары,[†] шәмбеләрҙә, Яңы ай байрамдарында[†] һәм Раббы[†] тәғәйенләгән башҡа байрамдарҙа килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбандары, изге тип һаналған бүләктәр, Исраилды[†] пакландырыуға тәғәйенләнгән гонаһ[†] ҡорбандары, Аллабыҙ йортонда башҡарыла торған бөтә ғәмәлдәр өсөн булыр[+].

34Беҙ, йәрәбә ташлап, ҡаһиндар, левиҙәр һәм халыҡ кемдең ҡасан Аллабыҙ йорто өсөн утын алып килергә тейешлеген билдәләнек. Ҡанунда яҙылғанса, Аллабыҙ Раббының ҡорбан усағына яғыр өсөн һәр нәҫел йыл һайын тәғәйен ваҡытта утын килтерәсәк[+]. 35Тағы шундай йөкләмә алдыҡ: йыл һайын Раббыбыҙ йортона тупрағыбыҙҙың һәм емеш ағастарыбыҙҙың тәүге уңышын бирергә;[+] 36шулай уҡ, ҡанунда яҙылғанса, Аллабыҙ йортона, унда хеҙмәт иткән ҡаһиндарға баш бала булып тыуған улдарыбыҙҙы, эре һәм ваҡ малдан алған тәүге үрсемде килтерергә[+].

37Аллабыҙ йортондағы келәттәргә ҡаһиндар өсөн тәүге тарттырылған он, саҙаҡалар, төрлө ағас емештәрен, шарап, зәйтүн майы[†] килтерергә һәм левиҙәргә еребеҙҙең ундан бер өлөшөнөң уңышын бирергә. Левиҙәр ер эшкәртеү менән шөғөлләнгән бөтә ҡалаларҙа ла уңыштың ундан бер өлөшөн йыясаҡ[+]. 38Левиҙәр уңыштың унынсы өлөшөн йыйған ваҡытта, Һарун[†] нәҫеленән булған бер ҡаһин левиҙәр янында булырға, левиҙәр иһә үҙҙәренә тейгәндең ундан бер өлөшөн Аллабыҙ йортона, келәт бүлмәләренә алып барып тапшырырға тейеш[+]. 39Сөнки Исраил халҡы ла, левиҙәр ҙә саҙаҡаларын: иген, шарап, зәйтүн майын – Изге торлаҡтың һауыттары һәм Алла йортонда хеҙмәт иткән ҡаһиндарҙың, ҡапҡа һаҡсыларының, йырсыларҙың кәрәк-яраҡтары һаҡланған келәттәргә илтергә тейеш.

Аллабыҙ йортон ҡарауһыҙ ҡалдырмаҫбыҙ![+]

#### 11


Йәрүсәлимдә төйәкләнеүселәр


(1 Йыл 9:1-17)

1[•]Халыҡтың башлыҡтары Йәрүсәлимдә[†] төйәкләнде. Бүтәндәр йәрәбә һалды: уларҙың ундан бер өлөшө изге[†] ҡала Йәрүсәлимдә ҡаласаҡ, ә ҡалған туғыҙ өлөшө башҡа ҡалаларҙа йәшәйәсәк ине[+]. 2Халыҡ үҙ теләге менән Йәрүсәлимдә йәшәргә ризалыҡ биргән бөтә кешеләргә фатиха ҡылды.

3-4Шулай итеп, исраилдарҙың[†] бер өлөшө, ҡаһиндар,[†] левиҙәр,[†] ҡорам[†] хеҙмәтселәре һәм Сөләймәндең[†] хеҙмәтселәренең нәҫелдәре Йәһүҙә[†] ҡалаларында, үҙ биләмәләрендә, ә Йәһүҙә менән Бинйәмин ырыуынан ҡайһы берәүҙәр Йәрүсәлимдә төпләнеп ҡалды. Йәрүсәлимдә йәшәгән өлкә башлыҡтары түбәндәгеләр: Йәһүҙә ырыуынан: Ғаҫаяһ, ул – Ғуззияһ улы, Ғуззияһ – Зәкәрьяһ, Зәкәрьяһ – Амаръяһ, Амаръяһ – Шефатъяһ, Шефатъяһ – Маһалалил, Маһалалил – Пәрәс нәҫеленән ине[+][+].

5Шела нәҫеленән Мағасеяһ, ул – Барух улы, Барух – Кол-Хозе, Кол-Хозе – Хазаяһ, Хазаяһ – Ғадаяһ, Ғадаяһ – Йоярив, Йоярив – Зәкәрьяһ, Зәкәрьяһ – Шела нәҫеленән ине[+].

6Пәрәс нәҫеленән Йәрүсәлимдә төпләнгәндәр дүрт йөҙ алтмыш һигеҙ кеше, улар ҡаһарман яугирҙәр ине.

7Бинйәмин ырыуынан: Саллу, ул – Мешуллам, Мешуллам – Йоғыд, Йоғыд – Педаяһ, Педаяһ – Ҡолаяһ, Ҡолаяһ – Мағасеяһ, Мағасеяһ – Иҫиил, Иҫиил – Йешағъяһ улы ине. 8Унан һуң Габбай, Саллай – туғыҙ йөҙ егерме һигеҙ кеше. 9Зихри улы Йоил улар өҫтөнән етәксе ине, ә Йәһүҙә, Һассенуа улы, ҡалала башлыҡтың ярҙамсыһы булды.

10Ҡаһиндарҙан: Йоярив улы Йедағъяһ, Яхин, 11Алла йортоноң мөдире Сераяһ, ул – Хилҡияһ улы, Хилҡияһ – Мешуллам, Мешуллам – Садоҡ, Садоҡ – Мерайоҫ, Мерайоҫ – Ахитув улы ине[+]. 12Алла йортонда хеҙмәт итеүсе ағай-энеләрен индереп иҫәпләгәндә улар һигеҙ йөҙ егерме ике кеше ине. Шулай ук Ғадаяһ, ул – Йерохам улы, Йерохам – Пелалъяһ, Пелалъяһ – Амси, Амси – Зәкәрьяһ, Зәкәрьяһ – Пашхур, Пашхур – Малкияһ улы ине. 13Нәҫел башлыҡтары булған ағай-энеләрен индереп иҫәпләгәндә, улар ике йөҙ ҡырҡ ике кеше ине. Шулай уҡ Ғамашсай. Ул – Ғазарил улы, Ғазарил – Ахзай, Ахзай – Мешиллемоҫ, Мешиллемоҫ – Иммер улы ине. 14Ҡаһарман яугир булған туғандарын индереп иҫәпләгәндә улар йөҙ егерме һигеҙ кеше ине. Һаггедолим улы Завдиил уларҙың башлығы ине.

15Левиҙәрҙән: Шемағъяһ Хашшув улы, Хашшув – Ғазриҡам, Ғазриҡам – Хашавъяһ, Хашавъяһ Бунни улы ине. 16Левиҙәрҙең башлыҡтарынан Шаббеҫай менән Йозавад Алла йортонда тыштағы эштәргә етәкселек итте;[+] 17доға ҡылғанда башлап шөкөрана мәҙхиәләрен, маҡтауҙарҙы башҡарыусы Маттанъяһ Миха улы; Миха – Завди, Завди – Асаф улы ине. Уның ҡәрҙәштәренән Бакбукъяһ ярҙамсыһы булды. Шулай уҡ Ғавда Шаммуағ улы; Шаммуағ – Галал улы, Галал – Йедуҫун улы ине[+]. 18Изге ҡалала бөтәһе ике йөҙ һикһән дүрт леви йәшәне.

19Ҡорамдың ҡапҡа[†] һаҡсылары: Ғаҡҡув менән Талмон һәм уларҙың ҡапҡа һаҡлаусы ағай-энеләре бөтәһе йөҙ етмеш ике кеше ине[+].

20Исраилдың ҡалған халҡы, ҡаһиндар, левиҙәр Йәһүҙәнең бөтә ҡалаларында ла һәр береһе үҙ биләмәһендә йәшәне. 21Ҡорам хеҙмәтселәре Ғофелдә йәшәне, уларҙың башлығы Сиха менән Гишпа ине[+].

22Йәрүсәлимдә левиҙәрҙең башлығы Ғуззи булды, ул – Бани улы, Бани – Хашавъяһ, Хашавъяһ – Маттанъяһ, Маттанъяһ Миха улы ине. Ғуззи Алла йортондағы йырсылар нәҫеленән – Асаф нәҫеленән ине[+]. 23Йырсыларҙың көндәлек вазифалары батша бойороғо менән раҫланғайны һәм уларға көн һайын билдәле күләмдә аҙыҡ-түлек бирелә ине.

24Йәһүҙәнән тыуған Зерах нәҫеленән булған Мешезавил улы Пеҫахъяһ Фарсы[†] батшаһының Исраил халҡына ҡағылышлы эштәре буйынса вәкиле ине[+].


Йәрүсәлимдән ситтә йәшәгән йәһүд халҡы

25Ауылдарға һәм баҫыуҙарға килгәндә: Йәһүҙә нәҫеленең ҡайһы берәүҙәре Ҡыръяҫ-Арбағ, Дивон, Йеҡавсеил ҡалаларында һәм улар тирәһендәге ауылдарҙа төпләнде. 26Йешуағта, Моладала, Бейт-Пәләттә, 27Хасар-Шуғалда, Беер-Шәвәғтә һәм уларҙың эргә-тирәләрендә, 28Сиҡлағта, Мехонала һәм уларҙың эргә-тирәләрендә, 29Ғейн-Риммонда, Сорғала, Ярмуҫта, 30Заноахта, Ғадулламда һәм уларҙың ауылдарында, Лахишта һәм уның тирәһендә, Ғазыҡала һәм эргә-тирәләрендә йәшәне. Улар Беер-Шәвәғтән Һинном үҙәненә тиклем таралғайны.

31Бинйәмин ырыуы Гевағтан алып Михмаста, Ғаййала, Бейт-Илдә һәм уларҙың эргә-тирәләрендә, 32Ғанаҫоҫта, Новта, Ғананияһта, 33Хасорҙа, Рамала, Гиттаимда, 34Хадидта, Севоғимда, Неваллатта, 35Лодта, Онола, Балта оҫталары үҙәнендә йәшәне.

36Йәһүҙәләге левиҙәрҙең төркөмдәре Бинйәмин биләмәләрендә төйәкләнде.

#### 12


Левиҙәрҙең һәм ҡаһиндарҙың исемлеге

1Былар әсирлектән Шеалтиил улы Зеруббавел һәм Йешуағ менән ҡайтҡан ҡаһиндар[†] һәм левиҙәр:[†] Сераяһ, Йермеяһ, Ғөзәйер,[+] 2Амаръяһ, Маллух, Хаттуш, 3Шеханъяһ, Рехум, Меремоҫ, 4Ғиддо, Гиннеҫой, Авияһ, 5Миямин, Мағадъяһ, Билга, 6Шемағъяһ, Йоярив, Йедағъяһ, 7Саллу, Ғамок, Хилҡияһ, Йедағъяһ. Былар Йешуағ дәүерендәге ҡаһиндарҙың һәм уларҙың ҡәрҙәштәренең башлыҡтары ине.

8Левиҙәр: Йешуағ, Биннуй, Ҡадмиил, Шеревъяһ, Йәһүҙә[†] һәм ҡәрҙәштәре менән шөкөрана мәҙхиәләре башҡарыу өсөн яуаплы булған Маттанъяһ[+]. 9Ҡәрҙәштәре Бакбукъяһ менән Ғунни ғибәҙәт ваҡытында уларҙың ҡаршыһында тора торғайны.

10Йешуағтың улы Йояҡим, Йояҡимдың улы Әлйәшив, Әлйәшивтең улы Йоядағ,[+] 11Йоядағтың улы Йонаҫан, Йонаҫандың улы Яддуағ.

12Йояҡим дәүерендә ҡаһиндарҙың нәҫел-нәсәп башлыҡтары түбәндәгеләр ине: Сераяһ нәҫеленән Мераяһ, Йермеяһ нәҫеленән Хананъяһ, 13Ғөзәйер нәҫеленән Мешуллам, Амаръяһ нәҫеленән Йеһоханан, 14Мелиху нәҫеленән Йонаҫан, Шеванъяһ нәҫеленән Йософ, 15Харим нәҫеленән Ғадна, Мерайоҫ нәҫеленән Хелҡай, 16Ғиддо нәҫеленән Зәкәрьяһ, Гиннеҫон нәҫеленән Мешуллам,[+] 17Авияһ нәҫеленән Зихри, Минйәмин менән Моғадъяһ нәҫеленән Пилтай, 18Билга нәҫеленән Шаммуағ, Шемағъяһ нәҫеленән Йонаҫан, 19Йоярив нәҫеленән Маттенай, Йедағъяһ нәҫеленән Ғуззи, 20Саллай нәҫеленән Ҡаллай, Ғамок нәҫеленән Ғевәр, 21Хилҡияһ нәҫеленән Хашавъяһ, Йедағъяһ нәҫеленән Неҫанил.

22Әлйәшив, Йоядағ, Йоханан һәм Яддуағ көндәрендә левиҙәр ғаилә башлыҡтары сифатында һәм ҡаһиндар Фарсы[†] батшаһы Дарий замандарына тиклем теркәлгән[+]. 23Левиҙәрҙең нәҫел башлыҡтары йылъяҙмаға Әлйәшив улы Йоханан дәүеренә тиклем инеп ҡалған.

24Левиҙәрҙең башлыҡтары Хашавъяһ, Шеревъяһ һәм Ҡадмиил улы Йешуағ бер яҡта, ҡәрҙәштәре икенсе яҡта торор һәм, Алла[†] бәндәһе Дауыттың[†] бойороғо буйынса, ҡара-ҡаршы маҡтау һәм шөкөрана ҡылыр булды[+].

25Маттанъяһ, Бакбукъяһ, Ғовадъяһ, Мешуллам, Талмон, Ғаҡҡув ҡапҡа[†] һаҡсылары ине; улар ҡапҡаға яҡын келәттәрҙе ҡарауылланы[+]. 26Был кешеләр үҙ вазифаларын Йосадаҡтан тыуған Йешуағ улы Йояҡим, өлкә башлығы Нөхәмияһ, ғилем эйәһе Ғөзәйер ҡаһин дәүерендә башҡарҙы[+].


Йәрүсәлим диуарын изгеләндереү

27Йәрүсәлим[†] диуарын Аллаға бағышлау байрамында ҡатнашыр өсөн левиҙәрҙе бөтә ерҙән саҡыртып алдылар. Улар ҡыуаныслы тантанала тәрилкәләр һуғып, лира һәм арфа сиртеп, шөкөрана йырҙары башҡарырға тейеш ине[+]. 28Һәм бына Йәрүсәлимдең әйләнә-тирәһенән, Нетофа янындағы ауылдарҙан, 29Бейт-Гилгалдан, Гевағ һәм Ғазмауыҫ яҡтарынан йырсылар йыйылды, сөнки йырсылар ауылдарын Йәрүсәлим тирәләй төҙөгәйне. 30Ҡаһиндар һәм левиҙәр таҙарынды, һуңынан халыҡты, ҡапҡаларҙы, диуарҙы таҙарындырҙы[+].

31Шунан һуң мин Йәһүҙә түрәләрен диуарҙың өҫтөнә сығарҙым һәм, шөкөрана мәҙхиәләре йырлар өсөн, ике ҙур төркөм тәғәйенләнем. Уларҙың береһе диуар буйлап уң яҡҡа, Тиреҫ ҡапҡаһына табан атланы[+]. 32Улар артынан Һошағъяһ менән Йәһүҙә түрәләренең яртыһы, 33Ғазаръяһ, Ғөзәйер, Мешуллам, 34Йәһүҙә, Бинйәмин, Шемағъяһ һәм Йермеяһ, 35борғо ҡысҡыртыусы бер нисә ҡаһин, шулай уҡ Зәкәрьяһ барҙы. Зәкәрьяһ – Йонаҫан улы, Йонаҫан – Шемағъяһ, Шемағъяһ – Маттанъяһ, Маттанъяһ – Михаяһ, Михаяһ – Заккур, Заккур Асаф улы ине[+]. 36Шулай уҡ Зәкәрьяһтың ҡәрҙәштәре Шемағъяһ, Ғазарил, Милалай, Гилалай, Мағай, Неҫанил, Йәһүҙә һәм Ханани Алла бәндәһе Дауыттың уйын ҡоралдарын күтәреп барҙы, ә ғилем эйәһе Ғөзәйер улар алдынан атланы[+].

37Шишмә ҡапҡаһына еткәс, улар Дауыт ҡалаһының[†] баҫҡыстары буйлап туп-тура юғарыға, диуарға күтәрелделәр ҙә Дауыт йорто эргәһенән көнсығышҡа табан Һыу ҡапҡаһына йүнәлделәр[+].

38Икенсе төркөм диуар буйлап һул яҡҡа китте. Улар артынан халыҡтың яртыһы менән мин үҙем барҙым. Мейес манараһы янынан Киң диуарға тиклем,[+] 39Әфраим ҡапҡаһы, Иҫке ҡапҡа, Балыҡ ҡапҡаһы эргәһенән һәм Хананил манараһы, Меа манараһы янынан үтеп, Һарыҡ ҡапҡаһына тиклем барҙыҡ та Һаҡсылар ҡапҡаһы янында туҡталдыҡ[+]. 40Шунан шөкөрана мәҙхиәләре йырлаусы ике төркөм дә Алла йорто[†] янында йыйылды. Мин һәм минең менән бергә түрәләрҙең яртыһы, 41ҡаһиндар: Әлъяҡим, Мағасеяһ, Минйәмин, Михаяһ, Әлйоғынай, Зәкәрьяһ, Хананъяһ – улар борғолар тотҡайны – 42Мағасеяһ, Шемағъяһ, Әлғазар, Ғуззи, Йеһоханан, Малкияһ, Ғелам һәм Ғезәр шунда торҙоҡ. Йырсылар яңғыратып йырланы; Израхъяһ башлап йырлаусы булды.

43Ул көндә ҙур-ҙур ҡорбандар[†] килтерелде, халыҡ күңел асты, сөнки был бөйөк шатлыҡты уларға Алла Үҙе бирҙе. Ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, балалар ҙа күңел асты, Йәрүсәлимдәге тантана алыҫтарға ишетелеп торҙо.

44Шул уҡ көндә бүләктәр, тәүге уңыш һәм уңыштың ундан бер өлөшө саҙаҡалары йыйыла торған келәттәргә кешеләр билдәләп ҡуйылды. Улар ҡала баҫыуҙарынан ҡаһиндар һәм левиҙәр өсөн ҡанунда[†] күрһәтелгән өлөштө йыйырға тейеш. Сөнки хеҙмәт башҡарған ҡаһиндар[†] менән левиҙәргә ҡарап ҡына ла йәһүдтәрҙең күңеле шатлыҡ менән тулды: 45улар Аллаға ғибәҙәт ҡылыу, пакландырыу ғәмәлдәрен башҡарҙы. Шулай уҡ йырсылар һәм ҡапҡа һаҡсылары Дауыт менән уның улы Сөләймән[†] билдәләгән тәртип буйынса хеҙмәт итте. 46Сөнки борондан, Дауыт менән Асаф замандарынан уҡ йырсылар араһынан башлыҡтар ҡуйыла һәм Аллаға маҡтау, шөкөр итеү йырҙары башҡарыла ине[+]. 47Зеруббавел менән Нөхәмияһ дәүерендә бөтә Исраил[†] халҡы йырсыларға һәм ҡапҡа һаҡсыларына көн һайын өлөш биреп торҙо; шулай уҡ левиҙәргә лә тейешле өлөш бирелде, левиҙәр ҙә Һарун[†] нәҫеленән булғандарға өлөш бүлде[+].

#### 13


Нөхәмияһтың үҙгәртеп ҡороуҙары

1Ул көндә халыҡ алдында Мусаның[†] китабы ҡысҡырып уҡылды һәм унда шундай яҙыу табылды: «Ғаммондар һәм Моав[†] кешеләре араһынан берәү ҙә бер ҡасан да Алла[†] халҡы иҫәбенә инергә тейеш түгел,[+] 2сөнки улар Исраил[†] халҡын икмәк һәм һыу менән ҡаршы алманы, уларҙы ҡәһәрләү өсөн Билғамды ялланы, әммә Аллабыҙ был ҡәһәрҙе фатихаға әйләндерҙе»[+]. 3Ҡанун[†] һүҙҙәрен ишеткәс, улар исраилдар араһынан бөтә сит ҡәүемдәрҙең нәҫелдәрен айырып ебәрҙе[+].

4Быға тиклем Аллабыҙ йортоноң[†] келәттәре өсөн яуаплы итеп Әлйәшив ҡаһин[†] тәғәйенләнгәйне. Ул, Товияһтың туғаны булғанға күрә,[+] 5уға ҙур бер бүлмәне биреп ҡуйған. Элек был бүлмәгә икмәк саҙаҡаларын, хуш еҫле ыҫмала, һауыт-һаба, игендең, шараптың, зәйтүн майының[†] левиҙәргә,[†] йырсыларға һәм ҡапҡа[†] һаҡсыларына тейешле ундан бер өлөшөн һәм ҡаһиндар өсөн килтерелгән саҙаҡаларҙы һалалар ине.

6Был хәлдәр булғанда мин Йәрүсәлимдә[†] юҡ инем. Бабил[†] батшаһы Артахшаста хакимлығының утыҙ икенсе йылында мин батша янына барғайным. Күпмелер ваҡыт үткәс, батшанан рөхсәт алып,[+] 7Йәрүсәлимгә ҡайттым. Әлйәшивтең яман эше – Алла йорто ихатаһында Товияһҡа бүлмә биреүе тураһында белдем. 8Был мине бик ныҡ асыуландырҙы. Мин Товияһтың бөтә йорт әйберҙәрен бүлмәнән сығарып ташланым. 9Минең бойороғом буйынса бүлмәләрҙе таҙарттылар һәм мин Алла йортоноң һауыт-һабаларын, икмәк саҙаҡаларын, хуш еҫле ыҫмаланы кире индерҙем[+].

10Бының өҫтәүенә мин левиҙәргә тигән өлөштөң бирелмәүен, үҙҙәренең хеҙмәтен башҡарған левиҙәр менән йырсыларҙың һәр береһе үҙ биләмәләренә ҡайтып бөтөүен белдем[+]. 11Мин бының өсөн түрәләргә шелтә яһаным һәм:

– Ни өсөн Алла йорто ҡарауһыҙ ҡалдырылған? – тип һораным.

Таралғандарҙы йыйып алып, вазифаларына кире ҡайтарҙым[+]. 12Йәһүҙә[†] халҡының барыһы ла келәттәргә игендең, шарап һәм зәйтүн майының ундан бер өлөшөн килтерә башланы[+]. 13Келәттәргә хужа итеп мин ҡаһин Шәләмъяһты, кәтип Садоҡты, левиҙәрҙән Педаяһты, уларға ярҙамға Маттанъяһтан тыуған Заккур улы Хананды ҡуйҙым, сөнки улар тоғро кешеләр булып иҫәпләнә ине. Үҙҙәренең ҡәрҙәштәренә өлөш таратыу уларға йөкмәтелде.

14Эй Аллам! Ошо эштәрем өсөн мине иҫеңә ал. Аллам йорто һәм ундағы хеҙмәт өсөн һалған тырышлыҡтарым юйылмаһын ине![+]

15Шул ваҡытта мин Йәһүҙәлә ҡайһы бер кешеләрҙең шәмбе көндө[†] йөҙөм һуты һығыуҙарын, көлтә ташығандарын, ишәктәренә ашлыҡ, шарап, йөҙөм, инжир һәм һәр төрлө йөк тейәп, Йәрүсәлимгә һатырға килтергәндәрен күрҙем. Уларҙы был көндө аҙыҡ-түлек һатмаһындар тип киҫәттем[+]. 16Сығыштары менән Тирҙан булып, Йәрүсәлимдә йәшәгән кешеләр ҙә балыҡ һәм һәр төрлө тауар килтереп, шәмбе көндө Йәһүҙә халҡына һата ине. 17Мин Йәһүҙәнең дәрәжәле кешеләренә:

– Ниңә һеҙ ошондай золом ҡылып, шәмбе көнөн нәжесләйһегеҙ?[†] 18Ата[†]-бабаларыбыҙ ошолай ҡыланған өсөн, Алла беҙгә һәм ҡалабыҙға бөтә был бәләләрҙе килтермәнеме ни? Ә һеҙ шәмбе көнөн нәжесләп, Уның Исраилға асыуын арттыраһығыҙ, – тинем.

19Шунан һуң мин шәмбе көн алдынан эңер төшкәс Йәрүсәлим ҡапҡаларын бикләргә һәм шәмбе үткәнгә тиклем асмаҫҡа бойорҙом. Шәмбе көндө бер ниндәй йөк тә үтмәһен өсөн, ҡапҡалар янына хеҙмәтселәремде ҡуйҙым. 20Сауҙагәрҙәр һәм һәр төрлө һатыу итеүселәр бер-ике тапҡыр Йәрүсәлимдән тышта төн үткәрҙе. 21Мин уларҙы бик ҡаты әрләнем һәм:

– Ниңә һеҙ диуар янында ҡунаһығыҙ? Тағы шулай эшләһәгеҙ, мин һеҙгә ҡарата көс ҡулланам, – тинем.

Шул ваҡыттан алып, улар башҡаса шәмбе көндө килеп йөрөмәне. 22Шунан мин левиҙәргә таҙарынып, шәмбе көнөнөң изгелеген[†] һаҡлар өсөн, ҡапҡаларҙы ҡарауылларға килергә бойорҙом.

Эй Аллам! Ошолар өсөн дә мине иҫеңә ал, икһеҙ-сикһеҙ тоғро мөхәббәтеңә[†] күрә миңә шәфҡәт күрһәт[+].

23Ул көндәрҙә мин тағы шуға шаһит булдым: йәһүдтәр Ашдод, Ғаммон, Моав ҡатындарына өйләнгән[+]. 24Шуға күрә уларҙың балаларының яртыһы ашдод йәки башҡа халыҡтарҙың телендә һөйләшә, ә йәһүд телен[†] белмәй ине. 25Бының өсөн мин уларҙы һүктем, ҡәһәрләнем, ирҙәрҙең ҡайһы берҙәрен туҡманым, сәстәрен йолҡтом, Алла хаҡына ҡыҙҙарығыҙҙы уларҙың улдарына бирмәгеҙ, ә улдарығыҙға һәм үҙегеҙгә ҡыҙҙарын алмағыҙ, тип ялбарҙым[+].

26– Исраил батшаһы Сөләймән,[†] – тинем мин уларға, – шулар арҡаһында гонаһҡа[†] батманымы ни? Күп халыҡтарҙың уның кеүек батшаһы юҡ ине. Уны Алла яратты һәм барлыҡ Исраилға батша итеп ҡуйҙы, әммә сит ер ҡатындары уны ла гонаһҡа батырҙы[+]. 27Һеҙҙең ошондай ҙа ҙур золом ҡылыуығыҙҙы, сит ер ҡатындарын алып, Аллабыҙға хыянат итеүегеҙҙе ишетеү беҙгә аяныслы түгелме ни[+]?

28Баш ҡаһин[†] Әлйәшивтән тыуған Йоядағтың бер улы Хорон кешеһе Санбаллаттың кейәүе ине. Мин уны үҙемдең янымдан ҡыуып ебәрҙем[+].

29Эй Аллам! Ошо әҙәмдәрҙең ҡылығын иҫеңдә тот, сөнки улар ҡаһинлыҡҡа, ҡаһиндар һәм левиҙәр килешеүенә[†] тап төшөрҙө[+].

30Бына шулай мин халыҡты сит ҡәүемдәргә хас бөтә нәмәнән таҙарындырҙым, ҡаһиндар һәм левиҙәрҙең һәр береһенә айырым вазифа йөкмәттем, 31билдәләнгән ваҡытта утын килтереүҙе һәм тәүге уңыш саҙаҡаларын биреүҙе юлға һалдым.

Эй Аллам! Мине яҡшылыҡ менән иҫкә алһаң ине[+].

### Эстер

#### Эстер

Эстер


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Инеш һүҙ


Эстер китабы

Эстер китабы Фарсы-Мидия империяһында саҡта йәһүд халҡының тулыһынса ҡырылыу ҡурҡынысынан ҡотолоп ҡалғаны тураһында хикәйәләй. Ул осорҙа (беҙҙең эраға тиклем V быуат) Фарсы-Мидия (йәки Фарсы-Мадай) империяһы Һиндостандан алып Мысырға тиклемге бөтә ерҙәргә хужа булған була. Вавилон (йәки Бабил) империяһын баҫып алған фарсылар (беҙҙең эраға тиклем 539 йыл) әсирлектә йәшәгән йәһүдтәргә тыуған илдәренә ҡайтырға рөхсәт итә. Әммә күптәр был мөмкинлекте файҙаланмай һәм ситтә йәшәп ҡалыуҙы хуп күрә. Араларындағы ҡайһы берәүҙәр, бәлки, батша һарайында мөһим вазифалар ҙа биләгән булғандыр.

Йәһүдтәрҙең дине һәм ғөрөф-ғәҙәте уларға дошмансыл мөнәсәбәттә булған башҡа халыҡтарҙыҡынан ныҡ айырыла. Был юлы ҡотола алмаҫтар кеүек: илдә батшанан ҡала икенсе кеше булған ҡөҙрәтле Һаман йәһүдтәрҙе ҡырырға йыйына. Әммә милләте буйынса йәһүд ҡыҙы булған Эстер батшабикә халҡын ҡотҡара. Ул дошман менән туранан-тура ҡаршылыҡҡа инмәй, әммә батша булған иренең йөрәген үҙ яғына ауҙара. Ә Эстерға ҡәрҙәше Мордехай кәңәштәре менән ярҙам итә.

Шуныһы ҡыҙыҡ: был китаптың йәһүдсә тексында Алла телгә алынмаған, әйтерһең дә, Фарсы батшаһы һарайында булған бер ғибрәтле ваҡиға ғына хикәйәләнә. Әммә ваҡиғаларҙың ағышы һис тә осраҡлылыҡтарҙың тап килеүе түгел. Алла телгә алынмаған тарихтарҙа ла Уның ихтыяры һиҙелмәй ҡалмай. Йәһүдтәр был әһәмиәтле ваҡиға уңайынан хәҙерге заманда ла Пурим байрамын үткәрә һәм йола булараҡ шул көндәрҙә ошо китапты уҡый.

#### 1


Ахашверош батшаның Вашти батшабикәнән баш тартыуы

1Был ваҡиғалар Ахашверош батша – Һиндостандан алып Кушҡа тиклем йәйелгән йөҙ ҙә егерме ете өлкәгә хакимлыҡ иткән Ахашверош – заманында булды[+].

2Ул көндәрҙә Шушан ҡалаһындағы ҡәлғәлә батша тәхетендә ултырған Ахашверош[+] 3батшалыҡ итеүенең өсөнсө йылында үҙенең вәзир-бәктәре һәм яҡындары өсөн мәжлес ойошторҙо. Фарсы[†] һәм Мадайҙың[†] ғәскәр башлыҡтары, юғары ҡатлам кешеләре, өлкә башлыҡтары батша мәжлесенә йыйылды. 4Батша уларға үҙ батшалығының зиннәтен һәм шөһрәтен,[†] үҙ бөйөклөгөнөң киңлеген һәм хаттинлығын күрһәтеп йөрөнө. Йөҙ ҙә һикһән көнгә һуҙылды был сара. 5Был көндәр үткәс, батша Шушан ҡалаһының ҡәлғәһендә булған бөтә кешеләргә – олоһона ла, кесеһенә лә – батша һарайы баҡсаһында ете көнлөк мәжлес ҡорҙо. 6Баҡсала мәрмәр бағаналарға көмөш божралар ярҙамында ап-аҡ етен һәм ҡарағусҡыл ҡыҙыл йөн бәйҙәр менән йоҡа етен һәм зәңгәр йөн туҡыманан шаршау тартылған. Дивандар алтын һәм көмөштән, иҙәнгә порфир, мәрмәр, мәрүәт һәм аҫыл таштар түшәлгәйне. 7Эсемлектәр һәр төрлө алтын кәсәләрҙә бирелә, батшаның йомартлығы шул саҡлы ине – шарапты теләгәнеңсә эсергә була. 8Батша үҙ һарайындағы хеҙмәтселәренең барыһына ла: «Бер кемде лә ихтыярһыҙламаҫҡа, кем күпме теләй, шунса эсһен», – тип бойорғайны.

9Вашти батшабикә лә Ахашверош батша һарайында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым табын ҡорҙо.

10Етенсе көндө шараптан күңеле ирәйеп киткән Ахашверош батша үҙенә хеҙмәт иткән Меһуман, Биззета, Харвона, Бигҫа, Авагҫа, Зеҫар, Каркас исемле ете алашарға[†][+] 11башына таж кейгән Ваштиҙы үҙ хозурына алып килергә бойорҙо. Ул батшабикәнең гүзәллеген халыҡҡа һәм вәзир-бәктәргә күрһәтергә теләгәйне, сөнки батшабикә, ысынлап та, ифрат сибәр ине. 12Ләкин Вашти батшабикә Ахашвероштың алашарҙар аша еткергән бойороғон үтәргә теләмәне, батша янына барыуҙан баш тартты. Батша быға бик ныҡ ярһыны, күңелендә асыу ҡайнаны. 13Батша нимә эшләргә кәрәклеген һорашып, аҡыл эйәләренә мөрәжәғәт итте – ғәҙәттә, ул ҡанундарҙы[†] һәм хоҡуҡиәтте белгән кешеләр менән кәңәшләшер ине. 14Ул саҡта Каршена, Шеҫар, Адмаҫа, Таршиш, Мерес, Марсена һәм Мемухан батшаның иң яҡындары була торғайны. Батшалыҡта иң юғары урындарҙы биләгән был ете Фарсы һәм Мадай түрәһе батша янына инеү хоҡуғына эйә ине[+].

15Батша уларҙан:

– Ахашверош батшаның алашарҙар аша әйттерелгән бойороғон һанға һуҡмаған Вашти батшабикәне ҡанун буйынса ни эшләтергә? – тип һораны.

16Мемухан батшаға һәм вәзир-бәктәргә былай тине:

– Вашти батшабикә батша алдында ғына түгел, бәлки барлыҡ вәзир-бәктәр, шулай уҡ Ахашверош батшалығының барлыҡ өлкәләрендә йәшәгән бөтә халыҡтар алдында ғәйепле. 17Барса ҡатын-ҡыҙ батшабикәнең ҡылығы хаҡында белеп, ирҙәрен хөрмәт итеүҙән туҡтар. «Ахашверош батша Вашти батшабикәгә янына килергә бойорған, ә тегеһе килмәгән», – тиер. 18Батшабикәнең был ҡылығы хаҡында ишеткән юғары ҡатлам Фарсы һәм Мадай ҡатындары бөгөн үк шуны батшаның ҡул аҫтындағы бөтә түрәләргә әйтер – шул саҡта әҙәм оятына ҡалырһың, талаштан баш сыҡмаҫ. 19Әгәр ҙә батша хуп күрһә: «Вашти батшабикә бынан ары Ахашверош батша янына инмәһен», – тип үҙ исеменән бойороҡ сығарһын. Был бойороҡ Фарсы һәм Мадай ҡанундарына яҙылһын һәм башҡаса үҙгәртелмәһен. Батшабикәлек дәрәжәһен иһә батша Ваштиҙан алып яҡшыраҡ ҡатынға бирһен[+]. 20Батша сығарған был фарманды бөтә бөйөк батшалыҡта уҡып ишеттергәс, юғары ҡатламда ла, түбәнендә лә бар ҡатындар ҙа үҙ ирҙәренә хөрмәт күрһәтер[+].

21Был һүҙҙәр батшаның да, вәзир-бәктәрҙең дә күңеленә хуш килде. Батша, Мемухандың кәңәшен тотоп, 22үҙенең барлыҡ биләмәләренә – һәр өлкәгә үҙ яҙмаһында, һәр халыҡҡа үҙ телендә хат-хәбәр ебәрҙе. Барлыҡ телдәрҙә: «Ир кеше үҙ өйөндә хужа булһын», – тип иғлан ителде.

#### 2


Эстерҙың батшабикә булыуы

1Бер аҙҙан, ярһыуы баҫыла төшкәс, Ахашверош батша Ваштиҙы иҫенә төшөрҙө – уның ҡылығы һәм уға ҡарата ниндәй ҡарар сығарылғаны уйына килде[+]. 2Батшаға хеҙмәт иткән ярандары уға былай тине:

– Батшаға йәш сибәр ҡыҙҙар эҙләһендәр. 3Батша үҙ батшалығының бөтә өлкәләренә ышаныслы кешеләр тәғәйенләһен. Улар барлыҡ йәш сибәр ҡыҙҙарҙы Шушандағы ҡәлғәгә, батша ҡатындары йәшәгән йортҡа һайлап алып килһен. Ҡыҙҙарҙы батша ҡатындарын бағыусы батша алашары[†] Гегай хәстәрләһен. Ҡыҙҙарға биҙәнеү-матурланыу өсөн кәрәк булған бөтә нәмәләр бирелһен. 4Ҡыҙҙарҙың ҡайһыһы батшаға нығыраҡ оҡшай, шул Вашти урынына батшабикә булһын.

Был һүҙҙәр батшаның күңеленә хуш килде һәм ул шулай эшләне.

5Ул осорҙа Шушандағы ҡәлғәлә Мордехай исемле бер йәһүд йәшәй ине. Ул, Бинйәмин ырыуынан булып, Ҡиштың улы Шимғиҙән тыуған Яирҙың улы. 6Ҡасандыр уны Бабил[†] батшаһы Навуходоносор Йәһүҙә[†] батшаһы Йехонъяһ һәм башҡа кешеләр менән бергә Йәрүсәлимдән[†] һөргөнгә ҡыуып алып ҡайтҡан[+]. 7Мордехай ағаһының үкһеҙ етем ҡалған ҡыҙы Һадассаны – уның икенсе исеме Эстер – тәрбиәләп үҫтергәйне. Эстер килеш-килбәте күркәм, төҫкә-башҡа сибәр ҡыҙ ине. Ата[†]-әсәһе вафат булғас, Мордехай уны үҙ тәрбиәһенә алғайны. 8Батша бойороғо иғлан ителгәс, бик күп ҡыҙҙар Шушан ҡәлғәһенә йыйып килтерелеп, Гегай ҡарамағына тапшырылды. Шул ваҡытта Эстер ҙа һарайға алынды, батша ҡатындарын бағыусы Гегайҙың ҡул аҫтына бирелде. 9Был ҡыҙ Гегайҙың күңеленә хуш килеп, уның илтифатын яуланы. Гегай Эстерға шунда уҡ биҙәнеү-матурланыу өсөн еҫле майҙар һәм тейешле ризыҡ бирҙе, батша һарайынан уға хеҙмәт итергә лайыҡ ете ҡыҙ тәғәйенләне һәм хеҙмәтселәре менән бергә ҡатын-ҡыҙҙар йортоноң иң яҡшы бүлмәһенә урынлаштырҙы. 10Эстер бер кемгә лә үҙенең зат-ырыуы тураһында һөйләмәне, сөнки Мордехай был турала әйтергә ҡушмағайны. 11Мордехай иһә, Эстерҙың хәлен белешер өсөн, көн дә ҡатын-ҡыҙҙар йәшәгән йорт ихатаһы алдына килә торған булды.

12Һәр ҡыҙ, Ахашверош батша янына барырға сират еткәнсе, ун ике ай буйы әҙерләнә. Матурланыу ваҡыты шул саҡлыға һуҙыла: алты ай мирра[†] майы, алты ай ҡатын-ҡыҙҙар өсөн махсус тәғәйенләнгән башҡа хуш еҫле майҙар[†] менән һөртөнөргә кәрәк була. 13Батша янына барырға сираты еткән ҡыҙға, ҡатын-ҡыҙҙар йортонан батшаның һарайына барған саҡта, үҙе менән нимә теләй, шуны алырға рөхсәт ителә. 14Кис көнө ҡыҙ батша янына инә, иртәнсәк инде батша ҡатындары өсөн тәғәйенләнгән башҡа йортҡа, батшаның йәриәләр[†] һаҡсыһы Шағашгаз алашар күҙәтеүе аҫтына килтерелә. Әгәр ҡыҙҙы батша бик үк оҡшатып бөтмәһә һәм исемен атап ҡабат саҡырмаһа, ул ҡыҙ батша янына бүтәнсә инә алмай.

15Батша янына барырға нәүбәт Мордехайҙың ағаһы Авихаилдың етем ҡалғас үҙе тәрбиәләп үҫтергән ҡыҙы Эстерға еткәс, Эстер батша ҡатындарын бағыусы батша алашары Гегай кәңәш иткәндән башҡа бер нәмә лә алманы.

Эстерҙы күргән һәр кеше уға һоҡлана ине[+].

16Ахашверош батша хакимлығының етенсе йылында, тевеҫ тип аталған унынсы айҙа Эстерҙы батша һарайына алып килделәр. 17Батша Эстерҙы бүтән ҡатындарға ҡарағанда нығыраҡ яратты. Эстер башҡа бөтә ҡыҙҙарға ҡарағанда батшаның күңелен нығыраҡ биләне һәм илтифатын яуланы. Батша Эстерға батша тажы кейҙерҙе, уны Вашти урынына батшабикә итте. 18Ул Эстер хөрмәтенә үҙенең бөтә вәзир-бәктәре һәм яҡындары өсөн оло мәжлес ойошторҙо, бөтә өлкәләрҙә байрам иғлан итте һәм батшаларға хас йомартлыҡ менән бүләктәр таратты.


Мордехайҙың батша ғүмерен ҡотҡарыуы

19Ҡыҙҙарҙы икенсе мәртәбә йыйған ваҡытта, Мордехай батша һарайының ҡапҡаһы[†] янында ултыра ине. 20Эстер, Мордехай ҡушҡанса, үҙенең ниндәй ырыу-заттан икәнен һөйләмәне. Ул Мордехайҙы әле лә, уның тәрбиәһендә булған саҡтағы һымаҡ, тыңлай ине.

21Шулай итеп, Мордехай батша ҡапҡаһы янында ултырған саҡта, батшаның ишек һаҡсыһы булып хеҙмәт иткән ике алашар – Бигҫан менән Тереш, батшаға асыуланып, уға ҡул һалырға ниәтләне. 22Мордехай был турала белеп ҡалып, Эстер батшабикәгә еткерҙе, ә Эстер Мордехай исеменән бөтәһен дә батшаға һөйләп бирҙе. 23Эште тикшереп, бының ысын икәнен асыҡланылар һәм теге икәүҙе дарға аҫтылар.

Быларҙың бөтәһе лә батшаның күҙ алдында батшалыҡтың йылъяҙмалар китабына теркәп ҡуйылды[+].

#### 3


Һамандың яуыз ниәте

1Күпмелер ваҡыттан һуң, Ахашверош Агаг[*] нәҫеленән Һаммедаҫа улы Һаманды үрләтеп ебәрҙе, уның урынын үҙенең хеҙмәтендәге бөтә түрәләрҙекенән өҫтөнөрәк ҡуйҙы. 2Батша бойороғона күрә батша һарайының ҡапҡаһы[†] янында булған барлыҡ һарай әһелдәре Һаман алдында теҙ сүгеп, йөҙҙәре менән ергә ҡапланыр ине. Ә Мордехай теҙ ҙә сүкмәне, йөҙтүбән ергә лә ҡапланманы. 3Батша ҡапҡаһы янында булған һарай әһелдәре Мордехайҙан:

– Ниңә һин батша бойороғон һанға һуҡмайһың? – тип һорар ине.

4Улар көн дә шул һорауҙы ҡабатлай, ләкин Мордехай быға әһәмиәт бирмәй. Шунан улар, Мордехай үҙ һүҙендә торормо-юҡмы икәнен белергә теләп, был хаҡта Һаманға еткерҙе, сөнки Мордехай уларға үҙенең йәһүд икәнен һөйләгәйне инде.

5Һаман, Мордехайҙың үҙе алдында теҙ сүкмәгәнен һәм йөҙтүбән ергә ҡапланмағанын күреп, бик ҡаты асыуланды. 6Әммә бер Мордехайҙан ғына үс алыуҙы үҙе өсөн түбәнселек һананы. Ул, Мордехайҙың ҡайһы халыҡтан булғанын белеп, Ахашверош батшалығындағы барлыҡ йәһүдтәрҙе, йәғни Мордехайҙың халҡын, юҡ итергә ниәтләне.

7Ахашверош хакимлығының ун икенсе йылында, беренсе ай булған нисан айында, Һаман алдында көн һәм айҙы билдәләр өсөн, «пур», йәғни йәрәбә һалдылар. Йәрәбә ун икенсе ай булған адар айына төштө[+].

8Һаман Ахашверош батшаға:

– Һинең батшалығыңдың бөтә өлкәләрендәге башҡа халыҡтар араһына һибелеп таралған, ләкин уларҙан айырым йәшәгән халыҡ бар. Уларҙың ҡанундары[†] бүтән халыҡтарҙыҡына оҡшамаған, улар батша ҡанундарын да үтәмәй. Батшаға бының менән килешеп йәшәү ярай торған эш түгел[+]. 9Әгәр батша хуш күрһә, уларҙы юҡ итеү тураһында фарман сығарһын. Мин ун мең талант[*] көмөштө ҡаҙнасылар ҡулына алып барып бирермен. Улар был көмөштө батшабыҙ ҡаҙнаһына тапшырыр, – тине.

10Батша бармағынан мөһөр йөҙөгөн сисеп, йәһүдтәрҙең дошманына – Агаг нәҫеленән булған Һаммедаҫа улы Һаманға бирҙе[+].

11Батша Һаманға:

– Көмөшөң үҙеңдә ҡалһын, ә был халыҡ менән йәнең нисек теләй, шулай эшлә, – тине.

12Тәүге айҙың ун өсөнсө көнөндә батша кәтиптәре саҡырылды. Һамандың әмере, һәр өлкәнең[†] үҙ яҙмаһында, һәр халыҡтың үҙ телендә яҙылып, батша һанаттарына, бөтә өлкәләрҙең башлыҡтарына һәм барлыҡ халыҡтарҙың хакимдарына ебәрелде. Был әмер Ахашверош батшаның исеменән яҙылды һәм уның мөһөр йөҙөгө менән раҫланды[+]. 13Батшаның бөтә өлкәләренә сапҡындар менән ошо бойороҡ оҙатылды. Унда, олоһонан алып кесеһенә тиклем, балалары һәм ҡатындары менән бергә бер көндә, ун икенсе айҙың, йәғни адар айының ун өсөнсө көнөндә, бөтә йәһүдтәрҙе ҡырырға, үлтерергә һәм юҡ итергә, ә мөлкәттәрен талап алырға ҡушылғайны[+]. 14Ҡанун көсөнә эйә булған был фармандың күсермәһе, барлыҡ халыҡтар был көнгә әҙер торһон өсөн, бөтә өлкәләр буйлап иғлан ителергә тейеш ине. 15Сапҡындар батшаның бойороғо менән кисекмәҫтән юлға сыҡты һәм фарман Шушан ҡәлғәһендә иғлан ителде. Батша менән Һаман шарап эсергә ултырҙы, ә ҡала халҡы аптырап ҡалды[+].

#### 4


Мордехайҙың Эстерҙан ярҙам һорауы

1Мордехай был хаҡта белгәс, өҫтөндәге кейемен йыртып ташланы ла, тупаҫ туҡымаға төрөнөп, башына көл һибеп, ҡысҡырып илай-илай ҡала урамдары буйлап китте. 2Ул, батша һарайының ҡапҡаһы[†] янына килеп еткәс, туҡтап ҡалды, сөнки тупаҫ туҡымаға төрөнгән килеш эскә инергә ярамай ине. 3Батша фарманы һәм ҡарары ҡайһы өлкәгә генә килмәһен, бөтә ерҙә лә йәһүдтәр тәрән ҡайғыға төштө, ураҙа тотоп, әсе күҙ йәштәре түкте, күбеһе тупаҫ туҡымаға төрөнөп көлдә ятты[+].

4Эстерҙың хеҙмәтсе ҡыҙҙары һәм алашарҙары[†] килеп, уға Мордехай хаҡында һөйләп бирҙе. Батшабикә бик хәүефләнеп, Мордехайға тупаҫ туҡыма урынына бүтән кейем ебәрҙе, ләкин Мордехай уны кейеүҙән баш тартты. 5Шунан һуң Эстер, батша тарафынан үҙенә беркетелгән алашарҙарҙың береһе Һаҫахты саҡырып алып, Мордехай менән ни булғанын, уның ни өсөн шулай эшләгәнен белешергә ебәрҙе. 6Һаҫах батша һарайының ҡапҡаһы алдындағы ҡала майҙанына Мордехай янына сыҡты. 7Мордехай Һаҫахҡа үҙе менән ни булғанын һөйләп бирҙе һәм Һамандың йәһүдтәрҙе ҡырыу өсөн батша ҡаҙнаһына күпме көмөш вәғәҙә иткәнен әйтте[+]. 8Ул йәһүдтәрҙе ҡырыу тураһында Шушанда иғлан ителгән фармандың күсермәһен Һаҫахҡа бирҙе, уны Эстерға күрһәтергә һәм барыһын да төшөндөрөргә ҡушты: әйҙә Эстер батша янына инһен, халҡы өсөн ялбарып мәрхәмәтен[†] һораһын[+].

9Һаҫах әйләнеп килеп, Эстерға Мордехайҙың һүҙҙәрен тапшырҙы. 10Эстер ҙа Һаҫах аша Мордехайға былай тип әйтергә ҡушты:

11– Батшаның бар хеҙмәтселәре һәм батша өлкәләрендәге барлыҡ халыҡтар белә: әгәр ҙә берәй кеше, ирме ул, ҡатын-ҡыҙмы, саҡырылмайынса батша янына, эске ихатаға инһә, уны, ҡанунға[†] ярашлы, үлем язаһы көтә. Бары тик батша уның яғына төбәп алтын таяғын һуҙһа ғына, теге кеше иҫән ҡала. Ә минең утыҙ көн инде батша янына саҡырылғаным юҡ[+].

12Эстерҙың был һүҙҙәрен Мордехайға еткерҙеләр. 13Мордехай Эстерға былай тип еткерергә ҡушты:

– Унда, батша һарайында, йәһүдтәрҙән бер үҙем генә иҫән ҡалырмын, тип уйлама. 14Шундай көндә өндәшмәй ҡалһаң, йәһүдтәргә ярҙам һәм ҡотолоу икенсе яҡтан килер, ә һин һәләк булырһың, һинең менән бергә ата йортоң ҡорор. Кем белә, бәлки, һин тап ошондай ваҡыт өсөн батшабикә булғанһыңдыр.

15Быға яуап итеп Эстер Мордехайға:

16– Бар, Шушанда булған бөтә йәһүдтәрҙе йый ҙа өс көн, өс төн ашамай-эсмәй минең өсөн ураҙа тотоғоҙ. Мин дә хеҙмәтсе ҡыҙҙарым менән бергә шул рәүешле ураҙа тотормон, шунан, ҡанунға ҡаршы килеп булһа ла, батша янына барырмын. Үлергә яҙһа – үлермен, – тип әйтергә ҡушты[+].

17Мордехай бынан китеп, бөтәһен дә Эстер ҡушҡанса эшләне.

#### 5


Эстерҙың батшаға үҙенең теләген белдереүе

1Өсөнсө көнөнә Эстер, батшабикә кейемен кейеп, батша һарайының эске ихатаһына, тәхет залы ҡаршыһына килеп баҫты. Был мәлдә батша залдың ишегенә ҡаршы урынлашҡан тәхетендә ултыра ине[+].

2Батша Эстер батшабикәнең ихатала баҫып торғанын күргәс, күңелендә уға ҡарата мәрхәмәт[†] уянды. Ул ҡулындағы алтын таяғын Эстерға табан һуҙҙы. Эстер яҡын килеп, таяҡтың осона ҡағылды[+].

3Батша уға:

– Ни булды, Эстер батшабикә? Ниндәй үтенесең бар? Батшалығымдың яртыһын һораһаң да бирәм, – тип мөрәжәғәт итте[+].

4Эстер:

– Әгәр ҙә батша рәхим итеп риза булһа, бөгөн мин уның хөрмәтенә ойошторған табынға килһен, үҙе менән Һаманды ла алһын, – тине.

5– Тиҙ генә бында Һаманды саҡырығыҙ, әйҙә, Эстер нисек теләй, шулай булһын, – тине батша.

Батша менән Һаман Эстер ойошторған табынға килде.

6Шарап эсеп алғас, батша Эстерға:

– Ниндәй үтенесең бар? Барыһы ла булыр. Нимә теләйһең? Батшалығымдың яртыһын һораһаң да бирәм, – тине.

7Эстер былай тип яуапланы:

– Теләгем менән үтенесем шул: 8әгәр ҙә мин батшаның күңеленә хуш булһам, әгәр ҙә батша мин һорағанды эшләргә, минең үтенесемде үтәргә рәхим итеп риза булһа, батша Һаман менән иртәгә лә мин улар өсөн ойошторған табынға килһен. Шул саҡта батшаның һорауына яуап бирермен[+].


Һамандың Мордехайға асыуы

9Ул көндө Һаман табындан ҡәнәғәт булып, ҡыуанып сыҡты. Ләкин, батша һарайының ҡапҡаһы[†] төбөндә Мордехайҙы күргәс, тегеһе уның алдында тороп баҫыу ғына түгел, хатта һелкенмәгәс тә, Һамандың Мордехайға асыуы ҡайнаны[+]. 10Шулай ҙа быны һиҙҙермәне, өйө яғына ыңғайланы.

Дуҫтары менән ҡатыны Зерешты саҡырып,[+] 11Һаман уларға үҙенең һанһыҙ байлығы, улдарының күплеге, батшаның уны нисек юғары күтәреүе, башҡа түрәләрҙән һәм хеҙмәтселәрҙән өҫтөн ҡуйыуы тураһында маҡтанып һөйләне[+].

12Тағы ла ул былай тине:

– Бына Эстер батшабикә лә ойошторған табынына батша менән барыу өсөн минән башҡа берәүҙе лә лайыҡ күрмәне! Иртәгә лә ул мине батша менән бергә табынға саҡырҙы. 13Әммә батша ҡапҡаһы төбөндә йәһүд Мордехайҙы күрһәм, былар бөтәһе лә минең өсөн ҡиммәтен юғалта.

14Ҡатыны Зереш менән бөтә дуҫтары Һаманға былай тип кәңәш бирҙе:

– Бейеклеге илле терһәк булған дар ағасы ҡуйҙыр ҙа иртәгә батшанан Мордехайҙы шунда аҫып ҡуйыуын һора. Шунан инде күңелең булып, батша менән табынға барырһың.

Һаманға был һүҙҙәр оҡшап ҡалды, һәм ул дар ағасы яһатты[+].

#### 6


Һамандың Мордехайға хөрмәт күрһәтергә мәжбүр булыуы

1Ул төндө батша оҙаҡ ҡына йоҡлай алмай ятты. Ул батшалыҡтағы иҫтәлекле ваҡиғалар теркәлгән йылъяҙмалар китабын килтертеп, ҡысҡырып уҡырға бойорҙо[+]. 2Унда Мордехайҙың Ахашверош батшаны үлтерергә ниәтләгән теге ике алашарҙы[†] – ишек һаҡсыһы булып хеҙмәт иткән Бигҫан менән Терешты – фашлағаны хаҡында ла яҙылғайны[+].

3Батша:

– Бының өсөн Мордехайға ниндәй хөрмәт күрһәтелде, уны берәй төрлө ҙурланылармы? – тип һораны.

Батша хеҙмәтендә тороусылар уға:

– Юҡ, уға бер нәмә лә эшләнмәне, – тип яуап бирҙе.

4Батша:

– Ишек алдында кем бар? – тип һораны.

Был ваҡытта Һаман батша һарайының эске ихатаһына үҙе әҙерләткән дар ағасына Мордехайҙы аҫтырыу тураһында батша менән һөйләшергә килгәйне[+].

5Хеҙмәтселәр батшаға:

– Ишек алдында Һаман тора, – тип яуапланы.

Батша:

– Бында керһен, – тине.

6Һаман ингәс, батша унан:

– Хөрмәт күрһәтергә теләгән кешеһе өсөн батша нимә эшләй ала? – тип һораны.

Һаман: «Батша минән башҡа кемгә хөрмәт күрһәтергә теләһен?» – тип уйланы. 7Батшаға яуап итеп ул:

– Батша хөрмәт күрһәтергә теләй икән, әйҙә былай ителһен:[+] 8батша үҙе кейә торған кейем, батша менеп йөрөй торған һәм башына батша тамғаһы беркетелгән ат килтерелһен. 9Был кейем һәм ат батшаның иң затлы түрәләренең берәүһенә бирелһен. Ә ул был кейемде батша хөрмәт күрһәтергә теләгән теге кешегә кейҙерһен, атҡа атландырһын да атты ҡала майҙаны буйлап йөрөтһөн, үҙе: «Хөрмәтләргә теләгән кешеһен батша бына нисек бүләкләй!» тип һөрәнләһен, – тине.

10Батша Һаманға:

– Тиҙ генә үҙең әйткән кейем менән атты ал да батша ҡапҡаһы[†] төбөндә ултырған йәһүд Мордехай өсөн шуларҙың бөтәһен дә эшлә. Барыһын да үҙең әйткәнсә эшлә, береһен дә ҡалдырма, – тине.

11Һаман кейем менән атты алып, Мордехайҙы кейендерҙе лә, уны атҡа атландырып, ҡала майҙаны буйлап йөрөттө, үҙе: «Хөрмәтләргә теләгән кешеһен батша бына нисек бүләкләй!» – тип һөрәнләне.

12Мордехай аҙаҡтан батша ҡапҡаһы төбөнә әйләнеп килде, ә Һаман, оятынан башын ҡаплап, өйөнә ашыҡты[+]. 13Ул ҡатыны Зерешҡа һәм барлыҡ дуҫтарына үҙе менән ни булғанын һөйләп бирҙе. Аҡыл биреүсе дуҫтары менән ҡатыны Зереш уға:

– Әгәр ҙә һинең түбән тәгәрәүеңә сәбәп булған Мордехай йәһүдтәр затынан икән, һинең уға ҡаршы торорға көсөң етмәҫ, еңелерһең, – тинеләр[+].

14Улар шулай һөйләшеп тә бөтмәне, батша алашарҙары Һаманды ҡабаландырып Эстер ойошторған табынға алып китте.

#### 7


Һамандың үлеме

1Батша менән Һаман йәнә Эстер батшабикәнең табынына килде[+]. 2Әүәлге көндәгесә, шарап эсеп алғас, батша Эстерға:

– Ниндәй үтенесең бар, Эстер батшабикә? Барыһы ла булыр. Нимә теләйһең? Батшалығымдың яртыһын һораһаң да бирәм, – тине.

3Эстер батшабикә былай тип яуапланы:

– Әгәр ҙә мин батшаның күңеленә хуш килһәм, эй батшам, әгәр ҙә батша рәхим итеп минең үтенесемде үтәр булһа, минең ғүмеремде һаҡлаһын – бына мин унан нимә һорайым. Минең халҡымды һаҡлаһын – бына мин нимә хаҡында ялбарам[+]. 4Сөнки һатылғанбыҙ беҙ – мин дә, минең халҡым да – ҡырылыуға, юҡ ителеүгә, һәләкәткә дусар ителгәнбеҙ! Әгәр ҙә беҙҙе ҡоллоҡҡа һатһалар, ҡол һәм ҡолиәләр итһәләр – ауыҙ ҙа асмаҫ инем, бындай аҙап өсөн батшаны борсоуҙы кәрәк тип тапмаҫ инем[+].

5Ахашверош батша Эстер батшабикәнән:

– Быны эшләргә батырсылығы еткән кем ул? Ҡайҙа ул? – тип һораша башланы.

6Эстер:

– Беҙҙе күрә алмаған яуыз дошманыбыҙ – ошо бәдбәхет Һаман ул! – тип яуап ҡайтарҙы.

Батша менән батшабикә алдында Һамандың ҡото алынды[+].

7Батша ярһып табындан тороп китте лә һарай баҡсаһына сыҡты, ә Һаман, Эстер батшабикәнән ғүмерен өҙмәүен ялбарыр өсөн, эстә ҡалды: ул батшаның ҡәтғи ҡарарға килгәнен аңлағайны.

8Батша баҡсанан табын янына әйләнеп инеүгә, Һамандың Эстерҙың диванына йөҙө менән ҡапланған булыуын күрҙе.

Батша:

– Етмәһә, минең күҙ алдымда, минең йортомда батшабикәгә ҡағылырға итәһеңме? – тип ҡысҡырып ебәрҙе.

Батшаның әйтеүе булды – Һамандың йөҙөн ҡапланылар. 9Батшаға хеҙмәт иткән алашарҙарҙың[†] береһе Харвона:

– Ана унда, Һамандың өйө эргәһендә, илле терһәк бейеклегендәге дар ағасы тора. Быны Һаман, батшаны иҫкәртеп, ғүмерен һаҡлап ҡалған Мордехайҙы аҫып ҡуйыр өсөн әҙерләткән, – тине.

Батша:

– Шунда үҙен аҫып ҡуйығыҙ! – тип бойорҙо[+].

10Һамандың Мордехай өсөн әҙерләткән дар ағасына уның үҙен аҫып ҡуйҙылар. Шунан һуң батшаның асыуы баҫылды[+].

#### 8


Йәһүдтәрҙең ҡотолоуы

1Шул көндө Ахашверош батша Эстер батшабикәгә йәһүдтәрҙең дошманы булған Һамандың бөтә мал-мөлкәтен бирҙе. Мордехай иһә батша алдына килеп баҫты – Эстер уның үҙенә кем булғанын һөйләгәйне. 2Батша Һамандан систереп алған мөһөр йөҙөгөн, бармағынан сисеп, Мордехайға тапшырҙы. Эстер Мордехайҙы Һамандың мал-мөлкәтенә идара итергә тәғәйенләне[+].

3Эстер йәнә батшаға мөрәжәғәт итте: уның аяғына йығылып, күҙ йәштәре аша батшанан Агаг нәҫеленән булған Һамандың йәһүдтәргә ҡаршы ҡорған залим ниәтенә юл ҡуймауын ялбарҙы[+]. 4Батша Эстерға алтын таяғын һуҙҙы. Эстер тороп баҫты ла батша алдына килеп:[+]

5– Әгәр ҙә батша мәғҡул күрһә, мин уның мәрхәмәтен[†] ҡаҙанған булһам, был эште батша дөрөҫ тип тапһа һәм мине хуш күрһә, Агаг нәҫеленән булған Һаммедаҫа улы Һамандың батшаның бөтә өлкәләрендә йәшәгән йәһүдтәрҙе ҡырып бөтөү өсөн яҙған хаттарын юҡҡа сығарыу тураһында фарман яҙылһын ине. 6Халҡымдың өҫтөнә ябырылған был афәткә нисек түҙәйем дә, ырыуымдың юҡҡа сығыуына нисек битараф ҡалайым? – тине.

7Ахашверош батша Эстер батшабикә менән йәһүд Мордехайға:

– Мин Һамандың барлыҡ мал-мөлкәтен Эстерға бирҙем. Һамандың үҙен йәһүдтәргә ҡул һалырға ниәтләгәне өсөн дар ағасына аҫтырып ҡуйҙым. 8Инде батша исеменән йәһүдтәргә ҡағылышлы үҙегеҙ теләгән бойороҡто яҙығыҙ ҙа уға батшаның мөһөр йөҙөгөн баҫығыҙ. Батша исеменән яҙылған һәм батша йөҙөгө менән мөһөр һуғылған ҡарарҙы һис кем юҡҡа сығара алмай, – тине[+].

9Өсөнсө айҙың, йәғни сиуан айының егерме өсөнсө көнөндә батша кәтиптәре саҡырылды. Һиндостандан алып Кушҡа тиклем бөтә йөҙ ҙә егерме ете өлкәләге йәһүдтәргә, шулай уҡ батша һанаттарына, урындағы идарасыларға һәм өлкә түрәләренә тәғәйенләп, урындағы яҙма менән һәр халыҡҡа үҙ телендә, йәһүдтәргә лә уларҙың яҙмаһында һәм үҙ телендә тап Мордехай бойорғанса яҙылды[+]. 10Ахашверош батша исеменән яҙылған был хаттар, батша йөҙөгө менән мөһөрләнгәндән һуң, батшаның йылҡы өйөрөндәге иң саптар аттарға атланған сапҡындары менән оҙатылды[+].

11Батша был бойороғо менән һәр ҡалала йәшәгән йәһүдтәргә йыйылып үҙ йәндәрен һаҡларға – уларға ҡорал менән һөжүм иткән һәр ҡәүемде бөтә өлкәләрҙә бала-сағаһы һәм ҡатындары менән бергә үлтерергә, ҡырып бөтөрөргә, юҡ итергә, мөлкәттәрен талап алырға хоҡуҡ бирҙе. 12Ахашверош батшаның барлыҡ өлкәләрендә бының өсөн бер генә көн – ун икенсе ай – адар айының ун өсөнсө көнө билдәләнде[+]. 13Шул көндө, йәһүдтәр дошмандарынан үс алырға әҙер булып торһон өсөн, ҡанун[†] көсөнә эйә булған был фармандың күсермәһе бөтә өлкәләрҙә, барлыҡ халыҡтарға иғлан ителергә тейеш ине.

14Батшаның саптар аттарына атланған сапҡындар батша бойороғо менән кисекмәҫтән юлға сыҡты. Фарман Шушан ҡәлғәһендә лә уҡып ишеттерелде[+].

15Мордехай батша янынан башында ҙур алтын таж, батшаныҡы һымаҡ зәңгәр һәм аҡ кейем, ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтәге нәфис етен ябынса менән сыҡты. Шушан ҡалаһы ҡыуаныстан геү килде[+]. 16Йәһүдтәрҙең йөҙҙәре яҡты һәм шат, күңелле һәм тантаналы ине[+]. 17Батша бойороғо менән был фарман ҡайһы өлкәгә, ҡайһы ҡалаға ғына килмәһен, һәр ерҙә йәһүдтәр шатланды, күңел асты, мәжлес һәм байрам ойошторҙо. Был илдәге халыҡтар араһынан күптәр йәһүҙилеккә күсте, сөнки уларҙы йәһүдтәр алдында ҡурҡыу биләп алғайны.

#### 9


Йәһүдтәрҙең еңеүе

1Ун икенсе ай – адар айының ун өсөнсө көнөндә батша фарманы һәм бойороғон үтәр көн килеп етте. Был көндө дошмандары йәһүдтәрҙән өҫтөнлөк алырға өмөтләнгәйне лә, киреһенсә килеп сыҡты, йәһүдтәр, үҙҙәрен күрә алмағандар өҫтөнән еңеү ҡаҙанды[+]. 2Был көндө йәһүдтәр үҙҙәренә ҡаршы золом ҡылырға ниәтләнгән кешеләргә һөжүм итер өсөн, Ахашверош батшаның барлыҡ өлкәләрендә үҙҙәре йәшәгән ҡалаларҙа йыйылды. Йәһүдтәргә бер кем дә ҡаршы тора алманы, сөнки барлыҡ халыҡтарҙы уларҙан ҡурҡыу тойғоһо солғап алғайны. 3Бөтә өлкәләрҙең түрәләре, батша һанаттары, өлкә башлыҡтары һәм батша хеҙмәткәрҙәре, Мордехайҙан ҡурҡып, йәһүдтәрҙе яҡлап сыҡты. 4Мордехай батша һарайында ҡеүәтле кешегә әйләнде, шөһрәте[†] бөтә өлкәләргә таралды. Мордехайҙың абруйы торған һайын арта барҙы[+].

5Йәһүдтәр бөтә дошмандарын ҡылыстан үткәрҙе, үлтерҙе, ҡырып һалды. Үҙҙәренә нәфрәт тотҡандар менән нисек теләйҙәр, шулай эшләнеләр. 6Шушан ҡәлғәһендә йәһүдтәр биш йөҙ кешене үлтереп юҡ итте. 7-10Йәһүдтәрҙең ҡан дошманы Һаммедаҫанан тыуған Һамандың ун улын – Паршандаҫа, Далфон, Аспаҫа, Пораҫа, Адалъя, Аридаҫа, Пармашта, Арисай, Аридай һәм Уайзаҫаны үлтерҙеләр, әммә уларҙың мал-мөлкәтенә ҡул һуҙманылар.

11Ул көндө Шушан ҡәлғәһендә үлтерелгәндәрҙең һаны тураһында батшаға хәбәр ителде.

12Батша Эстер батшабикәгә:

– Шушан ҡәлғәһендә йәһүдтәр биш йөҙ кешене, шул иҫәптән Һамандың ун улын үлтереп юҡ иткән. Улар батшаның бүтән өлкәләрендә нимәләр ҡылды икән? Тағы ниндәй теләгең бар? Һорағаныңдың бөтәһен дә алырһың. Ниндәй үтенесең бар? Бөтәһе лә үтәлер, – тине[+].

13Эстер:

– Әгәр ҙә батша рәхим итеп рөхсәт бирһә, Шушандағы йәһүдтәргә иртәгә лә бөгөнгө бойороҡ буйынса эш итергә мөмкин булһын, ә Һамандың ун улының кәүҙәһе дар ағасына аҫып ҡуйылһын ине, – тип яуапланы.

14Батша был теләкте лә үтәргә бойорҙо. Шушанда йәнә фарман иғлан ителде. Һамандың ун улының кәүҙәһе дарға аҫып ҡуйылды. 15Шушанда йәшәгән йәһүдтәр адар айының ун дүртенсе көнөндә йәнә йыйылып, ҡалала тағы өс йөҙ кешене юҡ итте, ләкин уларҙың мал-мөлкәтенә ҡул һуҙманы.

16Батшаның өлкәләрендә йәшәгән ҡалған йәһүдтәр ҙә, үҙ ғүмерҙәрен һаҡлар һәм дошмандарынан арыныр өсөн, бергә йыйылып етмеш биш мең дошманын юҡ итте, ләкин уларҙың мал-мөлкәтенә ҡул һуҙманы. 17Был адар айының ун өсөнсө көнөндә булды, ә ун дүртендә улар ял итте – был көн мәжлес һәм ҡыуаныс көнө булды.

18Шушанда йәшәгән йәһүдтәр ун өсөнсө һәм ун дүртенсе көндә йыйылды, ә ун бишенсеһендә ял итте – был көн уларҙың мәжлес һәм ҡыуаныс көнө булды.

19Бына шуға күрә лә ауыл-ҡалаларҙа йәшәүселәр адар айының ун дүртенсе көнөн байрам көнө итеп билдәләй. Был көндө улар шатланышып мәжлес йыя, бер-береһенә күстәнәс ебәрешә[+].


Пурим байрамы

20Мордехай был хәлдәр тураһында яҙып, Ахашверош батшаның яҡындағы һәм алыҫтағы бөтә өлкәләрендә йәшәгән барлыҡ йәһүдтәргә хат ебәрҙе. 21Унда йәһүдтәргә адар айының ун дүртенсе һәм ун бишенсе көндәрен йыл һайын билдәләргә бойоролдо. 22Сөнки ошо көндәрҙә йәһүдтәр дошмандарынан арынды, ошо айҙа ҡайғы – шатлыҡҡа, ә хәсрәт байрамға әйләнде. Мордехай: «Был көндәр мәжлес һәм ҡыуаныс көндәре булһын, бер-берегеҙгә күстәнәс ебәрешеп, фәҡирҙәргә бүләк таратығыҙ», – тип яҙғайны.

23Шул саҡтан алып йәһүдтәр, Мордехайҙың яҙғанын ҡабул итеп, үҙҙәре башлағанды йолаға әйләндерҙе. 24Сөнки Агаг нәҫеленән Һаммедаҫа улы Һаман, йәһүдтәрҙе ҡырып бөтөрөргә ниәтләнеп, уларҙы еңер һәм юҡ итер өсөн, «пур», йәғни йәрәбә һалғайны[+]. 25Ләкин Эстер батша янына кергәс, тегеһе фарман сығарҙы һәм Һамандың йәһүдтәргә ҡаршы яуыз уйы үҙ башына төштө: Һаманды улдары менән бергә дар ағасына аҫып ҡуйҙылар. 26Шуға ла был көндәр «пур» һүҙенән Пурим тип атала.

Шулай итеп, йәһүдтәр Мордехайҙың хатында яҙылғандарҙы, үҙ күҙҙәре менән күргәндәрҙе һәм үҙҙәре менән булған хәлдәрҙе иҫтә тотоп, 27үҙҙәре киләсәк быуындар һәм уларға ҡушылған бөтә кешеләр өсөн шундай йола урынлаштырҙы һәм был ике көндө, яҙып ҡуйылғанса, йыл һайын тәғәйен ваҡытта билдәләргә ҡарар итте[+]. 28Был көндәрҙе бөтә өлкәләрҙә, һәр бер ҡалала һәр ғаилә хәтерҙә тоторға һәм байрам итергә, Пурим көндәре йәһүдтәр араһында ғәмәлдән сыҡмаҫҡа, был көндәр тураһында иҫтәлек киләсәк быуындар хәтерендә лә һаҡланырға тейеш булды.

29Авихаил ҡыҙы Эстер батшабикә, йәһүд Мордехай менән бергә, үҙҙәренең яҙма бойороғо аша Пуримды байрам итеү тураһында ошо икенсе хатты раҫланы[+]. 30Мордехай Ахашверош батшалығының йөҙ ҙә егерме ете өлкәһендә йәшәгән барлыҡ йәһүдтәргә тыныслыҡ һәм именлек теләктәре менән тулы хаттар ебәрҙе[+]. 31Йәһүдтәр үҙҙәре һәм тоҡомдары өсөн ураҙа тотоу[†] һәм ҡайғы көндәрен билдәләп ҡуйған һымаҡ, йәһүд Мордехай менән Эстер батшабикә уларға яҙғанса, Пурим көндәре лә тәғәйен ваҡытта үткәрелергә тейеш ине[+].

32Пурим байрамы тураһындағы ҡағиҙәләр, Эстерҙың бойороғо менән раҫланып, китапҡа яҙып ҡуйылды.

#### 10


Мордехайҙың батшанан ҡала иң ҙур түрә булыуы

1Ахашверош батша бөтә илендә, диңгеҙ ярҙарында йәшәүселәргә тиклем, һалым индерҙе. 2Уның бөтә данлы һәм ҡаһарман эштәре, Мордехайҙы ниндәй үрҙәргә күтәреүе – бөтәһе лә Мадай[†] һәм Фарсы[†] батшаларының йылъяҙмалар китабына яҙылған[+].

3Йәһүд Мордехай дәүләттә Ахашверош батшанан ҡала икенсе кеше булды. Йәһүдтәрҙең иң бөйөгө булған, күп һанлы ырыуҙаштарының тәрән ихтирамын яулаған Мордехай үҙ халҡының именлеген ҡайғыртты, тоҡомоноң яҡлаусыһы булды[+].

### Әйүп

#### Әйүп

Әйүп


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


#### Инеш һүҙ


Әйүп китабы

Әйүп китабы ауыр хәлдәргә тарыған яҡшы бер кеше тарихын бәйән итә. Был кеше бар мөлкәтенән яҙа, бөтә балалары вафат була, үҙе ҡаты ауырыуға һабыша. Ҡайҙа ул ғәҙеллек? Үҙен ошо хәлгә төшөргән донъяла ул нисек йәшәй ала?

Әйүпте йыуатырға килгән дуҫтары ахырҙа уны битәрләргә тотона. Башына туҡтауһыҙ бәләләр ябырыла икән, тимәк, ул гонаһ эйәһе булып сыға түгелме ни? Тик Әйүп уларҙың битәрен бер нисек тә ҡабул итә алмай, сөнки был тиклем ауыр язаға тарттырырлыҡ гонаһтар ҡылмағанын белә. Ул Алла менән йөҙгә-йөҙ осрашырға һәм үҙенең ғәйепһеҙлеген, Алланың ғәҙелһеҙлеген иҫбат итергә теләй. Шунан әңгәмәгә дуҫтарының Әлиһу тигәне ҡушыла. Ниһайәт, Әйүпкә Раббы Үҙе өндәшә. Раббы Әйүптең һорауҙарына тура ғына яуап ҡайтармаһа ла, был осрашыу Алланың һәм ғазап эсендәге иманлы кешенең татыулашыуы менән тамамлана. «Ни өсөн һәйбәт кешеләр ғазаплана?» тигән һорау яуапһыҙ ҡалғандай тойола – Алла менән кешенең йөҙгә-йөҙ осрашыуы берҙән-бер яуап булып ҡала.

Әйүп китабы бик матур шиғри тел менән яҙылған. Китапты биш өлөшкә бүлеп ҡарарға мөмкин: 1) проза менән бирелгән инеш өлөш (1–2-се бүлектәр); 2) Әйүптең дуҫтары менән әңгәмәләре (3–14, 15–21, 22–31-се бүлектәр); 3) Әлиһуҙың килеп ҡушылыуы (32–37-се бүлектәр); 4) Раббының Әйүпкә һорауҙар биреүе (38–41-се бүлектәр); 5) йомғаҡлау/проза менән бирелгән эпилог (42-се бүлек).

#### 1


Әйүп һәм уның ғаиләһе

1Ғус ерендә Әйүп тигән кеше йәшәгәйне. Ул камил, намыҫлы, Алланан ҡурҡҡан, яуызлыҡтан йыраҡ торған бер әҙәм ине[+]. 2Уның ете улы, өс ҡыҙы бар ине. 3Ул ете мең баш ваҡ малға, өс мең дөйәгә, биш йөҙ пар екке үгеҙгә, биш йөҙ инә ишәккә һәм бик күп хеҙмәтселәргә хужа булып, Шәреҡтә йәшәгәндәр араһында иң бөйөк кеше ине[+].

4Улдары сиратлап өйҙәрендә табын ҡора, бергә ашап-эсеп ултырырға ҡыҙ туғандарын да саҡыра торғайны. 5Мәжлес көндәре тамамланғас, Әйүп, балаларын саҡырып, пакланыу йолаһын атҡара. Иртән иртүк уларҙың һәр береһе өсөн тотош яндырыу ҡорбаны[†] килтерә, сөнки: «Балаларымдың, күңелдәрендә Алланы хурлап, гонаһ[†] ҡылған булыуҙары мөмкин», – тип фекер йөрөтә ине. Әйүп гел генә шулай эшләне[+].


Әйүпкә беренсе һынау

6Бер көндө илаһи заттар[*] Раббы[†] хозурына килде. Уларҙың араһында шайтан[*] да бар ине[+]. 7Раббы шайтандан:

– Һин ҡайҙан килдең? – тип һораны.

– Ер йөҙөнөң бер яғынан икенсе яғына йөрөп, урап сыҡтым, – тип яуап ҡайтарҙы шайтан[+].

8– Ҡолом Әйүпкә иғтибар иттеңме? – тип һораны Раббы. – Ер йөҙөндә уның кеүек башҡа һис кем дә юҡ. Ул камил һәм намыҫлы, Алланан ҡурҡҡан, яуызлыҡтан йыраҡ торған кеше.

9Шайтан Раббыға:

– Әйүп Алланан буштан-бушҡа ҡурҡамы ни? – тип яуапланы. – 10Уның үҙен, ғаиләһен, бар мөлкәтен ҡамалап тормайһыңмы ни? Ҡылған һәр эшенә фатиха бирәһең. Ҡара, уның мал-тыуары бөтә илгә йәйелгән[+]. 11Әммә ҡулыңды һуҙып бөтә нәмәһен тартып ал әле – йөҙөңә ҡарап Һиңә ҡарғыш яуҙырасаҡ[+].

12Раббы шайтанға былай тине:

– Ярай, уның бар булғаны һинең ҡулыңда. Фәҡәт үҙенә генә ҡағылаһы булма.

Шунан шайтан Раббы янынан китеп барҙы.

13Бер көндө Әйүптең улдары менән ҡыҙҙары өлкән[†] ағаларының өйөндә һыйланып, шарап эсеп ултыра ине. 14Бер сапҡын килеп Әйүпкә:

– Үгеҙҙәр ер һөрә, яҡында ишәктәр утлап йөрөй ине. 15Ҡапыл шевалар һөжүм итеп, бөтә малдарҙы ҡыуып алып китте, ә хеҙмәтселәреңде ҡылыстан үткәрҙе. Мин бер үҙем ҡасып ҡотолдом, һиңә хәбәр алып килдем, – тине[+].

16Ул ошоларҙы әйтеп тә өлгөрмәне, икенсе сапҡын килеп, былай тине:

– Күктән Алланың уты төштө лә ҡуйҙарың менән көтөүселәреңде яндырып бөтөрҙө. Мин бер үҙем ҡотолдом, һиңә хәбәр алып килдем[+].

17Ул ошоларҙы әйтеп тә өлгөрмәне, йәнә бер сапҡын килеп, былай тине:

– Өс яҡтан халдейҙар[†] һөжүм итеп, дөйәләрҙе ҡыуып алып китте, хеҙмәтселәреңде ҡылыстан үткәрҙе. Мин бер үҙем ҡотолдом, һиңә хәбәр алып килдем[+].

18Ул ошоларҙы әйтеп тә өлгөрмәне, йәнә бер сапҡын килеп, былай тине:

– Улдарың менән ҡыҙҙарың өлкән ағаларының өйөндә һыйланып, шарап эсеп ултыра ине. 19Ҡапыл сүлдән көслө дауыл ябырылды ла өйҙө дүрт мөйөшөнән ҡутарып алды. Йорт балаларыңдың өҫтөнә емерелеп төштө; бөтәһе лә вафат булды. Мин бер үҙем ҡотолдом, һиңә хәбәр алып килдем.

20Әйүп торҙо ла ҡайғыһынан сапанын йыртып ташланы, сәсен ҡырҙы ла ергә йөҙтүбән ҡапланды[+]. 21Ул былай тине:

«Әсәм ҡарынынан шыр яланғас сыҡҡанмын,
Шыр яланғас китәсәкмен.
Биргән дә Раббы, алған да Раббы,
Раббы исеменә шөкөрана булһын!»[+]

22Ошо хәлдәрҙән һуң да Әйүп гонаһ ҡылманы – Аллаға ғәйеп ташламаны.

#### 2


Әйүпкә икенсе һынау

1Бер көндө илаһи заттар тағы Раббы[†] хозурына килде. Уларҙың араһында шайтан да бар ине[+]. 2Раббы шайтандан:

– Һин ҡайҙан килдең? – тип һораны.

– Ер йөҙөнөң бер яғынан икенсе яғына йөрөп, урап сыҡтым, – тип яуап ҡайтарҙы шайтан.

3Раббы шайтандан:

– Ҡолом Әйүпкә иғтибар иттеңме? – тип һораны. – Ер йөҙөндә уның кеүек башҡа бер кем дә юҡ. Ул камил һәм намыҫлы, Алланан ҡурҡҡан, яуызлыҡтан йыраҡ торған кеше. Һин Мине ғәйепһеҙҙән уны һәләк итергә ҡотортһаң да, ул һаман намыҫлы булып ҡала.

4– Тире урынына тире! – тип яуапланы шайтан. – Йәнен һаҡлап ҡалыр өсөн әҙәм бер нәмәһен дә ҡыҙғанмай. 5Ҡулыңды һуҙ ҙа уның ите менән һөйәгенә ҡағыл әле – ул, һис шикһеҙ, күҙ алдында Һиңә ҡарғыш яуҙырасаҡ.

6– Ярай, – тине Раббы шайтанға. – Ул һинең ҡулыңда. Тик йәнен генә алма.

7Шунан шайтан Раббы янынан сығып китте. Ул Әйүптең бөтә тәненә, түбәһенән алып табанына тиклем, һыҙлатҡыс шеш-ҡутыр сығарҙы[+]. 8Әйүп, шеш-ҡутырҙарын тырнар өсөн ҡулына бер көршәк ватығы тотоп, көл өҫтөндә ултырҙы[+].

9Ҡатыны уға:

– Һаман да намыҫ һаҡлайһыңмы? Алланы ҡарға ла үл! – тине.

10Әйүп ҡатынына:

– Шыр тиле бисәләр һымаҡ һөйләнеп тораһың. Алланан яҡшыны ғына ҡабул итеп, ямандарын алмайыҡмы? – тип яуап ҡайтарҙы.

Ошо хәлдәрҙән һуң да Әйүптең ауыҙынан гонаһ[†] һүҙ сыҡманы[+].


Әйүптең өс дуҫы

11Әйүптең башына төшкән бөтә был бәлә-ҡазалар тураһында уның өс дуҫы – Темандан Әлифаз, Шуахтан Билдад, Нағаманан Софар – ишеттеләр ҙә йәшәгән урындарынан юлға сығып, бер урында осраштылар. Улар Әйүптең ҡайғыһын уртаҡлашыу һәм йыуатыу ниәте менән уны күрмәксе булдылар[+]. 12Улар Әйүпте алыҫтан уҡ абайлаһалар ҙа, башта таный алманылар. Унан һуң, ҡысҡырып илай-илай, сапандарын йыртҡыланылар, баштарына тупраҡ һиптеләр[+]. 13Ете көн, ете төн буйы уның эргәһендә ерҙә ултырҙылар. Бер кем дә ауыҙ асып һүҙ әйтмәне, сөнки Әйүптең ни тиклем ауыр ғазап сиккәнен күреп торалар ине[+].

#### 3


Әйүптең беренсе телмәре:


Ҡараңғылыҡҡа убылһын ул көн

1Шунан һуң Әйүп, һүҙ башлап, үҙе донъяға килгән көндө ҡәһәрләне. 2Ул былай тине:

3«Мин тыуған көн,
„Ир бала яралды!“ – тип әйткән төн юҡҡа сыҡһын![+]
4Ҡараңғылыҡҡа убылһын ул көн,
Алла[†] күктә уны иҫенә алмаһын,
Ул көн өсөн таң тыумаһын.
5Дөм ҡараңғылыҡ, үлем шәүләһе йолоп алһын,
Уны ҡара болот томалаһын,
Ҡояш тотолоу дәһшәткә һалһын.
6Ул төндө дөм ҡараңғылыҡ йотһон,
Йыл көндәре араһында һаналмаһын,
Айҙарҙың хисабына инмәһен.
7Әйҙә ул төн ҡыҫыр ҡалһын,
Унда шатлыҡ ауазы яңғырамаһын.
8Ливъяҫанды[*] уята алырлыҡ
Көндәргә ләғнәт уҡыусылар
Әйҙә ул көнгә ҡарғыш яуҙырһын.
9Ул төндөң таң йондоҙҙары ҡараңғыланһын;
Зарығып таңды көтөүе бушҡа сыҡһын;
Иртәнге шәфәҡ нурҙарын күрә алмаһын.
10Сөнки ул төн әсәйемдең аналығын бикләмәгән,
Күҙҙәремде ғазаптарҙан йәшермәгән.

11Ни өсөн мин үле тыумағанмын?
Ҡарындан сығыу менән йән бирмәгәнмен[+]?
12Ниңә мине тыуғанда теҙҙәренә ҡабул иткәндәр?
Ниңә миңә күкрәк һөтөн имеҙгәндәр?
13Хәҙер тыныс ятҡан булыр инем,
Үлем йоҡоһонда ял табыр инем
14Һалдырған ҡалалары күптән үк емерелгән
Ер батшалары, уларҙың вәзирҙәре,
15Өйҙәрен көмөш менән тултырған,
Алтынға хужа булған түрәләр араһында.
16Нишләп яралғы саҡта уҡ төшмәгәнмен?
Яҡты донъя күрмәгән сабыйҙай күмелмәгәнмен[+]?
17Унда залимдар яуызлығынан туҡтай,
Унда талсыҡҡандар ял таба.
18Унда тотҡондар ҙа тыныслыҡта,
Күҙәтселәрҙең аҡырыныуын ишетмәй.
19Унда олоһо ла, кесеһе лә – бергә;
Ҡол да хужаһынан азат.

20Нимә өсөн ғазаплы бәндәгә яҡтылыҡ бирелгән?
Йәне әсегәнгә нимәгә ул йәшәү[+]?
21Улар үлем көтә, тик таба алмай.
Хазинанан да артығыраҡ күреп эҙләй[+].
22Ҡәбер ситенә килеп баҫһалар, ҡыуанырҙар,
Шатланып бөтә алмаҫтар ине[+].
23Ни өсөн ғүмер бирелә
Ҡайҙа барғанын белмәгән,
Алла һәр йәһәттән ҡамалап алған кешегә[+]?
24Көрһөнөүем ризығымдан алда килә,
Ыңғыраштарым һыуҙай эркелә.
25Ниҙән ҡурҡһам – алдыма шул килде,
Нимәнән ҡотом осһа – башыма шул төштө[+].
26Ал да юҡ, ял да юҡ, йәм дә юҡ,
Бары тик ғәм генә тороп ҡалды».

#### 4


Әлифаздың беренсе телмәре:


Алла хозурында кеше хаҡ була аламы?

1Темандан килгән Әлифаз былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Берәү һиңә һүҙ әйтергә баҙнат итһә,
Күңелеңә ауыр алмаҫһыңмы?
Хәйер, нисек өндәшмәй ҡалаһың?
3Хәтереңә төшөр, үҙең күптәргә өгөт-нәсихәт бирҙең,
Ҡулы һәленеп төшкәнгә көс өҫтәй инең[+].
4Йығылғанды һүҙең менән торғоҙҙоң,
Ҡалтыранған тубыҡтарҙы нығындырҙың.
5Инде үҙ башыңа төшкәс, сабырлығыңды юйғанһың;
Үҙеңә килеп ҡағылғас, бөтөнләй ҡаушап ҡалғанһың.
6Алланан ҡурҡыу ышаныс бирмәйме ни?
Кәмселекһеҙ йәшәүеңә өмөт бағлай алмайһыңмы[+]?

7Хәтереңә төшөр: ғәйепһеҙҙең
Ҡасан һәләк булғаны бар?
Намыҫлыларҙың юҡҡа сыҡҡанын ҡайҙа күрҙең[+]?
8Минең күреүемсә, золом һөрөп,
Яуызлыҡ сәскән бәндәләр ҡаза ура[+].
9Улар Алланың һулышынан юҡ була,
Нәфрәтенең еле уларҙы һепереп түгә[+].
10Ажарланып ырылдаған арыҫлан да тыныр,
Йәш арыҫландың теше ҡырылыр.
11Табыш булмағас, арыҫлан һәләк була,
Инә арыҫландың балалары таралышып бөтә.

12Йәшерен һүҙ ишетелде миңә,
Ҡолағыма бышылдау сағылды.
13Тынғыһыҙ төнгө һаташыуҙар ҡосағында булғанда,
Кеше тәрән йоҡоға талған заманда,[+]
14Дәһшәт солғап алды мине, ҡалтырандым,
Ҡурҡыу елегемә тиклем үтеп инде[+].
15Бер рухтың еле йөҙөмә тейеп үтте –
Хатта тәндә ҡош йөндәрем ҡалҡты.
16Ул туҡтаны, уның ни булғанын аңламаным,
Тик рәүешен генә абайланым.
Тынлыҡта тауыш ишеттем:[+]
17„Алла[†] хозурында кеше хаҡ була аламы?
Яратыусыһы алдында саф бер әҙәм бармы[+]?
18Ҡара, Алла хеҙмәтселәренә лә ышанып бөтмәй,
Хатта фәрештәләрендә[†] лә етешһеҙлек таба[+].
19Балсыҡ өйҙәрҙә йәшәгән,
Нигеҙе саң-туҙан булған,
Һытып ташлауы көйәнән дә
Анһатыраҡ булған әҙәмгә ышанһынмы?
20Ғүмерҙәре иртәнән кискә тиклем дә бармай,
Абайламай ҙа ҡалаһың – юҡҡа сыға.
21Тәндәренең бер һеңере тартып алынһа,
Аҡыл-зирәклеккә ирешмәйенсә үлеп китәләр“[+].

#### 5


Әлифаз телмәрен дауам итә:


Һин сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең тәрбиәһенән баш тартма

1Саҡырып ҡара! Яуап ҡайтарыусы табылырмы?
Изгеләрҙең[†] ҡайһыһына йөҙ тоторһоң[+]?
2Ахмаҡты ҡыҙыулығы үлтерер,
Бер ҡатлыны көнсөллөгө бөтөрөр[+].
3Күргәнем бар: тиле тамыр ебәреп өлгөрә,
Йортона ҡапыл ғына ҡарғыш төшә.
4Балалары хәүефкә яҡын булыр,
Ҡала ҡапҡаһы[†] төбөндә тапалырҙар,
Уларҙы һис кем яҡламаҫ.
5Уңыштарын астар ашар –
Сәнскәк араһындағыһын да ҡалдырмаҫтар,
Байлыҡтарын ҡомһоҙҙар йотор.
6Бәлә-ҡаза тупраҡтан шытып сыҡмай бит,
Ҡайғы-хәсрәт ҡырҙа үҫмәй.
7Ут сатҡыһының һауаға осҡаны дөрөҫ булғандай,
Кешенең ғазап сигер өсөн тыуғаны ла хаҡ.

8Мин булһам, Аллаға йөҙ тотор,
Эшемде Уға тапшырыр инем.
9Ул шундай бөйөк ғәмәлдәр ҡыла,
Уларға кешенең аҡылы етмәҫлек,
Мөғжизәләренең иҫәбе-һаны юҡ[+].
10Ул ер йөҙөнә ямғыр яуҙыра,
Ҡырҙарҙы Ул һыуға туйындыра[+].
11Түбәнһетелгәндәрҙе күтәрә,
Йәш түккәндәрҙе именгә алып сыға[+].
12Ҡырын эштәре барып сыҡмаһын өсөн,
Мәкерлеләрҙең ниәтен боҙа.
13Аҡыллы баштарҙы үҙҙәренең хәйләһенә эләктерә,
Хәйләкәрҙәрҙең мутлығына сик ҡуя[+].
14Улар көпә-көндөҙ ҡараңғыға сумыр,
Төш мәлендә, төндәге һымаҡ,
Ҡапшанып йөрөргә дусар булыр[+].
15Фәҡирҙәрҙе ҡылыстай үткер телдәрҙән,
Көслөнөң ҡулынан йолоп алыр[+].
16Шуға күрә ярҙамһыҙҙың өмөтө бар,
Ғәҙелһеҙлектең ауыҙы томаланыр[+].

17Алла[†] нәсихәт биргәндәр ни ҡәҙәр бәхетле!
Һин сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең тәрбиәһенән баш тартма[+].
18Ул йәрәхәтләр, тик Үҙе бәйләп ҡуйыр,
Ул һуғыр, әммә ҡулдары һауыҡтырыр[+].
19Алты тапҡыр бәләгә ҡалһаң – ҡотҡарыр,
Етенсеһендә лә һиңә зыян теймәҫ[+].
20Аслыҡ мәлендә – үлемдән,
Һуғышта ҡылыстан йолоп алыр[+].
21Раббы[†] һине телдең ҡамсыһынан ҡаплар,
Бөлгөнлөк килеүҙән ҡурҡмаҫһың[+].
22Юҡлыҡ менән аслыҡтан көлөрһөң,
Ҡырағай йыртҡыстарҙан өркмәҫһең.
23Сөнки баҫыуҙағы таштар менән килешеү[†] төҙөрһөң,
Ҡыр йәнлектәре менән татыу йәшәрһең.
24Сатырыңда гел имен буласағын белерһең,
Малдарыңды байҡарһың да бер етешһеҙлек тә тапмаҫһың.
25Тоҡомоңдоң күплеген күрерһең,
Зат-зәүерең үлән шикелле ишелеп үҫер[+].
26Үҙ ваҡытында йыйып бәйләнгән көлтә һымаҡ,
Өлкәнәйеп[†] ҡәбереңә китерһең[+].

27Бына, нимәләрҙе асыҡланыҡ – улар барыһы ла хаҡ.
Шуға күрә ҡолаҡ һалып тыңла ла фәһем ал».

#### 6


Әйүптең икенсе телмәре:


Алла ғүмер ебемде өҙһә ине

1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Әгәр ҙә ғазаптарымды үлсәп,
Бөтөн ҡайғыларымды бизмәнгә һалһаң –
3Улар диңгеҙ ҡомонан да ауырыраҡ тартыр ине,
Шуға күрә әйткән һүҙҙәрем дыуамал[+].
4Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең уҡтары тәнемдә,
Рухыма уларҙың ағыуы һеңә;
Алланың дәһшәттәре ябырылды миңә[+].
5Үлән етерлек булғанда, баҡырырмы ишәк?
Үгеҙ мөңрәрме утлыҡсаһында аҙыҡ булһа?
6Сөсөнө тоҙһоҙ ашайҙармы?
Йомортҡа ағының тәме бармы?
7Ул ризыҡтарҙан йәнем екһенә,
Улар мине сиргә һабыштыра.

8Ялбарып һорағаным алдыма килһен ине,
Алла[†] миңә өмөтләнгәнемде бирһен ине –
9Тәүәккәлләп мине иҙһен ине,
Ҡул һуҙып, ғүмер ебемде өҙһөн ине[+].
10Был миңә йыуаныс булыр –
Аяуһыҙ ғазапҡа ҡарамаҫтан, һөйөнөр инем,
Сөнки Изге[†] булғандың һүҙҙәрен инҡар итмәнем.
11Түҙер өсөн ҡайҙан көс табайым?
Ахырым ниндәй, нисек сабыр итәйем?
12Әллә миндә таш ныҡлығы бармы?
Әллә тәнем баҡырҙанмы?
13Бөтөнләй сараһыҙ ҡалған мәлдә
Үҙемә ярҙам итерлек хәлем булырмы?

14Бәндә сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән ҡурҡмаған хәлдә лә,
Сараһыҙ ҡалғанда, дуҫының мәрхәмәтенә[†] мохтаж[*].
15Тик минең дуҫтарым ышанысһыҙ,
Шарлап ағып ятҡан йырғанаҡтай[+].
16Улар боҙҙар ирегәндә таша,
Ҡар һыуына тулып ярҙан аша;
17Ҡоролоҡ мәлдә юҡҡа сыға,
Эҫелә үҙәндәрендә кибеп ҡала.
18Улар арҡаһында каруандар аҙашыр,
Сүллектә ҡаңғырып һәләк булыр.
19Тема каруансылары һыу эҙләр,
Шеванан килгән сауҙагәрҙәр өмөтөн бағлар[+].
20Тик өмөттәре алданыр,
Ҡороған йылға үҙәненә еткәс, шаҡ ҡатырҙар.
21Инде һеҙ ҙә минең өсөн шул булдығыҙ:
Хәлемде күрҙегеҙ ҙә ҡурҡып ҡалдығыҙ.
22Әллә әйттемме: „Миңә бирегеҙ!
Малығыҙҙан минең өсөн түләгеҙ!
23Дошмандың ҡулынан ҡотҡарығыҙ,
Йолом түләп, залимдар ҡулынан азат итегеҙ“, – тинемме?

24Әйҙә, аңлатығыҙ – мин тынырмын,
Нимәлә яңылыштым – күрһәтеп бирегеҙ.
25Хаҡ һүҙҙәр әрнеткес була!
Тик ғәйепләүегеҙҙең асылы нимәлә һуң?
26Нишләп һеҙ һүҙҙәремә бәйләнәһегеҙ?
Өмөтө өҙөлгәндең әйткәнен
Иҫкән елгә тиңләйһегеҙ[+]?
27Йәрәбә һалып, етемде бүлешәһегеҙ,
Сауҙалашып, дуҫығыҙҙы һатырға әҙерһегеҙ.

28Инде, рәхим итеп, миңә боролоп ҡарағыҙ –
Күҙегеҙгә ҡарап, алдаша аламмы?
29Яуызлыҡҡа юл ҡуймаҫ өсөн кире уйлағыҙ!
Аңлағыҙ, әлегә хаҡлыҡ[†] минең яҡта.
30Ауыҙымдан берәй нахаҡ һүҙ сыҡтымы?
Аңҡауым һәләкәт әсеһен тоймаҫмы?

#### 7

1Әҙәм балаһының ер йөҙөндәге тормошо –
Ауыр хеҙмәт түгелме ни?
Ғүмере көнлөксөнөң көндәренә оҡшаш түгелме[+]?
2Күләгәгә зарыҡҡан ҡол,
Эш хаҡын көткән ялсы һымаҡ ул[+].
3Миңә лә буш айҙар насип булды,
Өлөшөмә ғазап тулы төндәр төштө.
4Ятыу менән торор ваҡытымды көтәм,
Тик төнөм аяуһыҙ оҙон,
Әйләнеп-тулғанып сығам таңға саҡлы[+].
5Тәнемде ҡорт менән яра баҫҡан,
Тирем ҡутырлаған, эренләгән.

6Көндәрем туҡыусының шүреһенән дә етеҙ йүгерә,
Бер ниндәй өмөтһөҙ ахырына яҡынлаша[+].
7Эй Алла[†], иҫеңә төшөр: ғүмерем – бары бер һулыш,
Күҙҙәрем башҡаса бәхет күрмәҫ.
8Бөгөн миңә баҡҡан күҙҙәр мине тиҙҙән күрмәйәсәк.
Күҙ һалырһың, ә мин инде юҡмын[+].
9Болот таралып юҡ булған һымаҡ,
Үлеләр донъяһына[†] инеүсе ҡабат сыҡмаҫ.
10Ул башҡаса өйөнә әйләнеп ҡайтмаҫ,
Тыуған төйәге уны танымаҫ[+].

11Шуға күрә өндәшмәй ҡала алмайым,
Рухымдың хәсрәтләнеүен,
Йәнем өҙгөләнеүен әрнеп һөйләйем.
12Мин диңгеҙме, әллә диңгеҙ ғифритеме,
Ни өсөн Һин миңә ҡарауылсы ҡуйҙың?
13„Һыҙланыуым түшәктә баҫылыр,
Ятһам, бәлки, рәхәтерәк булыр“, – тип уйлаһам,
14Һин төшөмдә мине ҡурҡытаһың,
Һаташтырып ҡотомдо алаһың.
15Бындай тән менән ғүмер һөргәнсе,
Һулышым өҙөлөп кенә үлһәмсе!
16Мин йәшәүҙән биҙҙем.
Барыбер донъяла мәңге тормам,
Ҡалдыр мине! Көндәрем – бары тик һулыш һымаҡ[+].

17Кеше тигәнең шул тиклем нимә?
Ниңә уны шулай ололайһың?
Ни өсөн шул ҡәҙәр иғтибар бүләһең[+]?
18Иртә һайын тикшереп тораһың,
Һәр аҙым һайын уны һынайһың[+].
19Ниңә минән саҡ ҡынаға ла күҙеңде алмайһың,
Төкрөгөмдө йоторға ла ихтыяр бирмәйһең[+]?
20Әгәр гонаһ[†] ҡылған булһам,
Эй әҙәм затының Күҙәтсеһе,
Һиңә минең ни зыяным тейҙе?
Ниңә мине Үҙеңә сәп итеп алдың?
Ни өсөн Һиңә ауыр йөк булдым[+]?
21Ниңә гонаһымды кисермәйһең?
Ни өсөн ғәйебемде юймайһың?
Бер аҙҙан тупраҡ аҫтында ятасаҡмын,
Эҙләрһең дә, әммә мин инде булмаҫмын».

#### 8


Билдадтың беренсе телмәре:


Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббыға ялбарһаң

1Шуахтан килгән Билдад былай тип яуапланы:[+]

2«Тағы күпме шулай һөйләнерһең?
Һүҙҙәрең – ярһыу ел һымаҡ!
3Алла[†] ғәҙелһеҙлек ҡыламы,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе дөрөҫлөктө боҙамы[+]?
4Бәлки, балаларың Уға ҡаршы гонаһ[†] иткән дә,
Уларҙы үҙ енәйәттәренең ҡулына тапшырғандыр.
5Әгәр Аллаға табан ихласлап боролһаң,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббыға ялбарһаң,
6Әгәр пак[†], намыҫлы булһаң,
Ул шунда уҡ һине хәстәрләй башлар,
Лайыҡлы урыныңа кире ҡайтарыр[+].
7Башланғысың бәләкәй булһа ла,
Ахырың бөйөк буласаҡ.

8Үткән быуындарҙан һораш,
Ата[†]-бабаларының тәжрибәләрен белеш[+].
9Беҙ бит кисә тыуҙыҡ, бер нәмә белмәйбеҙ,
Был донъяла ғүмеребеҙ – бары тик бер күләгәлер[+].
10Һораһаң, улар өйрәтмәҫ-һөйләмәҫ,
Күңелдәгеһен асмаҫ тиһеңме ни?

11Һыу булмаған урында ҡамыш үҫерме?
Һаҙлыҡһыҙ ерҙә ҡалҡырмы күрән?
12Әлегә ул йәшел, ҡырҡылмаған булһа ла,
Һыу ҡороһа, башҡа үләндәрҙән алда кибә[+].
13Алланы онотҡан һәр кемдең ахыры шундай;
Аллаһыҙ бәндәнең өмөтө шулай киҫелә[+].
14Ышанысы – өҙөлөргә торған серек бер еп,
Именлеге – үрмәксе ауы[+].
15Үрмәксе ауына һөйәлер – ау өҙөлөр,
Епкә йәбешер – уныһы ла сыҙамаҫ[+].
16Аллаһыҙ ул – ҡояшта йәшелләнгән үлән;
Үҫентеләре тотош баҡсаға йәйелер,
17Тамырҙары таштар араһына үтеп инер,
Таш диуарҙарға һарылыр.
18Әммә төбө-тамыры менән йолҡоп алынһа,
Үҫкән ере уны инҡар итер: „Һине күргәнем юҡ“, – тиер[+].
19Бына шул тормошоноң бар ҡыуанысы!
Урынына тупраҡтан башҡалар үҫеп сығыр.

20Бел: Алла камил бәндәне ситкә типмәҫ,
Ә яуызлыҡ эшләгәндәргә ярҙам итмәҫ.
21Ул әле йәнә иренеңә йылмайыу ҡундырыр,
Ауыҙыңды һөйөнөс ауаздары менән тултырыр[+].
22Дошмандарың мәсхәрәгә ҡалыр,
Яуыздарҙың сатыры юҡҡа сығыр»[+].

#### 9


Әйүптең өсөнсө телмәре:


Кеше Алла алдында нисек аҡлана ала?

1Әйүп былай яуапланы:

2«Дөрөҫ, бының шулай икәнлеген беләм.
Әммә кеше Алла[†] алдында нисек аҡлана ала[+]?
3Әгәр берәү Уның менән дәғүәләшһә,
Уның мең һорауына бер яуап таба алмаҫ[+].
4Уның аҡылы тәрән, ҡөҙрәте сикһеҙ,
Уға ҡаршы торғандарҙан кем имен ҡалыр?
5Ул тауҙарҙы һис бер киҫәтеүһеҙ урындарынан күсерер,
Асыуынан аҫтын-өҫкә әйләндерер.
6Ерҙе урынынан ҡуҙғатыр,
Уның терәктәрен дер һелкетер[+].
7Ул бойорһа, ҡояш ҡалҡмаҫ,
Йондоҙҙарҙың яҡтыһын ҡаплап, мөһөрләр.
8Ул бит бер яңғыҙы күкте киргән,
Диңгеҙ тулҡындарының өҫтөнән гиҙгән[+].
9Етегәнде, Орион менән Өлкәрҙе,
Көньяҡ күге йондоҙҙарын Ул яратҡан[+].
10Ғәмәлдәре бөйөк, баш етмәҫлек,
Мөғжизәләренең һаны-хисабы юҡ[+].
11Бына Ул янымдан үтеп китер – күрмәм,
Елеп уҙыр, бер нәмә лә тоймам.
12Тартып алһа, кем Уны туҡтатыр?
Кем Уға: „Нимә эшләйһең?“ – тиер?
13Алла асыуын теҙгендә тотмаҫ,
Раһавтың[*] ярҙамсылары Уның аяғы аҫтында аунар[+].

14Шулай булғас, нисек мин Уға яуап бирә алайым?
Уның алдында мин нисек һүҙ табайым?
15Хаҡлы булһам да, яуап ҡайтара алмаҫ инем,
Хөкөмдарымдан бары мәрхәмәт[†] һорар инем[+].
16Хатта саҡырыуыма яуап ҡайтарһа ла,
Уның мине тыңларына ышана алмам.
17Ғәрәсәт булып өҫтөмә ябырыла,
Ғәйепһеҙгә яраларымды арттыра.
18Хатта тын алырға ирек бирмәй,
Түҙгеһеҙ әрнеү менән тултыра.
19Әгәр эш ҡеүәттә булһа, Ул ҡеүәтле!
Ғәҙеллек юлларға булһа,
Кем Уны хөкөм ҡаршыһына килтерә ала[+]?
20Хаҡлы булһам да, үҙ телем үҙемде ғәйепләп ҡуйыр.
Камил булһам да, ғәйеплегә сығарыр[+].

21Ғәйепһеҙмен! Тик миңә инде барыбер –
Мин туйҙым бындай тормоштан[+].
22Нисек булһа булһын! Шуға күрә әйтәм:
„Ул ғәйепһеҙҙе лә, яуызды ла берҙәй юҡ итә“[+].
23Ҡапыл ябырылған бәлә үлем сәсһә,
Ул ғәйепһеҙҙәрҙең ғазабынан көлә.
24Донъя залимдар ихтыярына тапшырылған,
Алла хөкөмдарҙарҙың күҙҙәрен ҡаплап ҡуйған –
Әгәр ҙә Ул түгел икән, кем һуң[+]?

25Көндәрем сапҡындан етеҙерәк елеп үтә,
Әммә алда яҡшылыҡ күренмәй[+].
26Улар ҡамыш кәмә кеүек етеҙ,
Ҡорбанына[†] ташланған бөркөттәй осҡор.
27„Аһ-зарымды онотайым,
Хәсрәтле йөҙөм яҡтырһын“, – тиһәм,
28Яңы ҡайғылар ҡурҡыта мине,
Сөнки беләм: мине ғәйепһеҙ тип танымаҫһың.
29Барыбер ғәйепле тип һаналам икән,
Ниңә мин бушҡа тырышам?
30Ҡар һыуҙары менән йыуынһам да,
Ҡулдарымды һелте менән таҙартһам да,[+]
31Мине тағы ла бысраҡ[†] соҡорға батырырһың,
Хатта үҙ кейемем дә минән ерәнер.

32Алла бит минең кеүек әҙәм балаһы түгел,
Нисек мин Уға яуап бирә алайым?
Уның менән хөкөмгә нисек бергә барайым[+]?
33Арабыҙҙа икебеҙҙең дә яурынына ҡул һалып,
Беҙҙе килештерә алыр берәү ҙә юҡ!
34Алла Үҙенең яза таяғын өҫтөмдән алһа ине,
Башҡаса миңә дәһшәт һалмаһа ине.
35Шул саҡта Унан ҡурҡмай һүҙемде әйтер инем,
Әммә мин ундай түгелмен.

#### 10

1Йәшәүемдән биҙҙем,
Инде зарымды эстә тотмайым,
Йән әрнеүҙәремде түгәм[+].
2Аллаға әйтермен: мине хөкөм итергә ашыҡма,
Аңлат миңә, Һин мине нимәлә ғәйепләйһең[+]?
3Мине ҡыйырһытыуҙан Һиңә бер файҙа бармы?
Үҙ ҡулдарың менән яратҡанды кире ҡағып,
Яуыздарҙың мәкерле ниәтен хуплау –
Шулай Һиңә яҡшы тойоламы?
4Әллә Һинең дә күҙҙәрең әҙәм балаһыныҡы һымаҡмы?
Кеше нисек күрә, Һин дә шулай күрәһеңме[+]?
5Көндәрең кешенекеләй һанаулымы?
Йылдарың бәндәнеке һымаҡ ҡыҫҡамы?
6Шуға минән ғәйеп эҙләйһеңме,
Гонаһ[†] табырға маташаһыңмы?
7Һин бит беләһең ғәйепһеҙ икәнемде,
Һинең ҡулыңдан ҡотҡара алыусы юҡлығын да беләһең[+].

8Ҡулдарың миңә һын-рәүеш бирҙе, әүәләне;
Инде, кире уйлап, мине емерергә теләйһеңме[+]?
9Иҫеңдәме, мине балсыҡтан яһаның,
Ҡабат тупраҡҡа ҡайтараһыңмы[+]?
10Һин мине һөт һымаҡ түгеп,
Эремсек кеүек ҡуйыртманыңмы[+]?
11Мине ит һәм тире менән кейендерҙең,
Һеңер, һөйәктәр менән беркеттең.
12Йәшәү бирҙең, һөйөүеңде бүләк иттең,
Йәнемде хәстәрләп һаҡлап торҙоң.

13Әммә йөрәгеңдә башҡа уйҙы йәшереп тотҡанһың,
Беләм, ниәтеңдә былар булған:
14Мине күҙәтеп торорға,
Әгәр гонаһ ҡыла ҡалһам,
Ғәйебемде язаһыҙ ҡалдырмаҫҡа.
15Ғәйепле булһам – бөттө баш!
Әммә хаҡ булһам да, башымды ҡалҡыта алмам.
Түбәнһетеүҙәрҙән ғарыҡ булдым, хәсрәтемдән иҫерекмен.
16Баш ҡалҡытам – арыҫландай ташланаһың,
Йәнә миңә дәһшәтле көсөңдө күрһәтәһең.
17Миңә ҡаршы яңынан-яңы шаһиттар сығараһың,
Асыуыңды ҡабартаһың,
Ғәскәрҙәрең тулҡын-тулҡын булып ябырыла[+].

18Ниңә Һин мине әсәм ҡарынынан сығарҙың?
Бер кем күрмәҫ борон үлер инем![+]
19Әйтерһең, бөтөнләй булмағандай,
Әсә ҡарынынан туп-тура ҡәбергә күсер инем!
20Йәшәр көндәрем самалы ғына түгелме ни?
Ҡалдырһаңсы мине, саҡ ҡына күңелем асылһын[+]
21Ҡайтып булмаҫ ергә киткәнемә тиклем,
Ҡараңғылыҡ, үлем шәүләһе иленә,[+]
22Дөм ҡараңғы, үлем шәүләһе баҫҡан,
Һис бер тәртип булмаған бер тарҡау ергә,
Яҡтылыҡ ҡараңғылыҡ булған урынға».

#### 11


Софарҙың беренсе телмәре:


Алла ғәйептәреңдең ҡайһы береһен онотто әле

1Нағаманан килгән Софар былай яуапланы:[+]

2«Был тиклем һүҙ яуапһыҙ ҡалһынмы?
Күп һөйләгән хаҡлы һаналһынмы?
3Һин хәбәр һат – башҡалар өнһөҙ торһонмо?
Һин мыҫҡыллағанда – урыныңа ултыртыусы табылмаҫ тиһеңме?
4Аллаға: „Инанысым дөрөҫ,
Һинең күҙеңдә мин пакмын“, – тиһең[+].
5Әммә әгәр Алла[†] ауыҙ асып,
Һиңә яуап бирергә теләһә,
6Ул аҡылдың серҙәрен аңлатыр,
Уның күп яҡлылығын күрһәтер ине.
Белеп тор, Алла ғәйептәреңдең
Ҡайһы береһен онотто әле.

7Алланың йәшергәндәрен таба алырһыңмы?
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең
Сиктәренә олғаша белерһеңме?
8Ул күктән юғарыраҡ – һин нимә эшләй алырһың?
Үлеләр донъяһынан[†] да тәрән – һин нимә белә алырһың[+]?
9Уның үлсәмдәре ер йөҙөнән оҙонораҡ,
Диңгеҙҙәрҙән киңерәк.

10Әгәр килеп һине зинданға бикләһә, хөкөмгә саҡырһа,
Кем Уны туҡтата алыр[+]?
11Ул алдаҡсыларҙы таный:
Яуызлыҡты күрә тороп күҙ йомормо?
12Ахмаҡҡа аҡыл ингәнсе,
Ҡырағай ишәк кешегә әйләнер.

13Әгәр ҙә йөрәгеңде Аллаға бағышлаһаң,
Ҡулдарыңды Уға табан һонһаң,[+]
14Ҡылған гонаһтарыңдан[†] ваз кисһәң,
Сатырыңды яуызлыҡ төйәк итмәһә,[+]
15Шул сағында йөҙөңдө оялмай күтәрә алырһың,
Ҡурҡыу белмәй, аяғыңда ныҡ баҫып торорһоң.
16Шул ваҡытта хәсрәтеңде оноторһоң,
Ағып киткән һыу һымаҡ ҡына иҫләрһең.
17Тормошоң көн үҙәгенән дә сағыуыраҡ булыр,
Ҡараңғылығы таң нуры һымаҡ балҡып торор[+].
18Тыныс булырһың, сөнки һинең өмөтөң бар,
Яҡ-яғыңды байҡап, рәхәтләнеп ятырһың.
19Йәйрәп ятырһың, бер кемдән ҡурҡмай,
Күптәр һиңә ярарға тырышыр[+].
20Ә яуыздарҙың күҙҙәре томаланыр,
Ҡасып ҡотолор ерҙәре булмаҫ.
Аҡтыҡ өмөттәре – һуңғы тапҡыр һулыш алыу булыр».

#### 12


Әйүптең дүртенсе телмәре:


Һеҙҙә булған аҡыл миндә юҡмы?

1Әйүп былай тип яуапланы:

2«Ай-һай, бигерәк белдекле халыҡһығыҙ!
Моғайын, аҡыл да һеҙҙең менән бергә харап булыр!
3Һеҙҙә булған аҡыл миндә юҡмы?
Бер ерем менән дә һеҙҙән кәм түгелмен.
Һеҙ белгәнде, йә, кем белмәй?

4Мин дуҫтарым өсөн бер әҙәм көлкөһө булдым.
Ә бит Аллаға ялбарғанда яуап ала торғайным.
Хәҙер иһә тоғро, камил әҙәм – мәсхәрә булып ҡалдым[+].
5Зарһыҙ зарлыға тәкәббер ҡарай,
Аяғы тайһа, төртөп ебәрер.
6Юлбаҫарҙың сатырында – муллыҡ,
Алланың асыуына тейгәндәр имен йәшәй,
Гүйә улар Алланы ҡулында күтәреп йөрөтә[+].

7Кил, ҡырағай йәнлектәрҙән һора – өйрәтерҙәр,
Күктәге ҡоштарҙан – аңлатырҙар.
8Тупраҡҡа әйт, һиңә төшөндөрһөн,
Диңгеҙҙәге балыҡтарҙан һора – һөйләп бирһен.
9Бар нәмәне Раббының ҡулы яһаған –
Уларҙың ҡайһыһы быны белмәй?
10Һәр бер тереклектең йәне,
Бөтөн кешенең һулышы – Уның ҡулында[+].
11Ризыҡ тәмен аңҡау тойған һымаҡ,
Һүҙҙең бәҫен ҡолаҡ һынай түгелме ни[+]?
12Аҡһаҡалдарҙа[†] аҡыл бар,
Оҙон ғүмерлеләр – зирәк була[+].
13Аллала – аҡыл да, ҡөҙрәт тә бар,
Нәсихәт тә, ғилем дә бар Унда.
14Ул йыҡҡанды һис кем торғоҙа алмаҫ,
Ул әсир итһә, һис берәү азат ҡылмаҫ[+].
15Ул һыуҙарҙы туҡтатһа – ҡоролоҡ булыр,
Ебәрһә, ерҙе һыу баҫыр.
16Көс тә, хикмәт тә Унда;
Алдаған да, алданған да Уның ихтыярында.
17Кәңәшселәрҙе ялан аяҡ ҡыуалар,
Хөкөмдарҙарҙы алйотландырыр[+].
18Батшаларҙың билбауҙарын тартып өҙөр,
Билдәренә әләм-һәләм бәйләтер[+].
19Ҡаһиндарҙы[†] ялан аяҡ ҡыуалар,
Аяҡта ныҡ баҫып торғандарҙы алып ырғытыр.
20Иң ышаныслы кәңәшселәрҙе телдән яҙҙырыр,
Аҡһаҡалдарҙың зиһенен алыр.
21Аҫыл заттарҙы мәсхәрәгә төшөрөр,
Көслөләрҙең ҡайышын систерер[+].
22Ҡараңғылыҡтың тәрәнлектәрен асыр,
Дөм ҡараңғылыҡты яҡтыға сығарыр[+].
23Ҡәүемдәрҙең береһен күтәрер, береһен һәләк итер,
Ҡайһыһын күбәйтер, икенселәрен таратыр[+].
24Халыҡтарҙың башлыҡтарының зиһенен алыр,
Юлһыҙ сүллектә аҙаштырып ҡалдырыр –[+]
25Ҡараңғыла ҡапшанып йөрөрҙәр, яҡтылыҡ күрмәҫтәр,
Иҫерек шикелле сайҡалырҙар[+].

#### 13

1Быларҙың барыһын да үҙ күҙҙәрем күрҙе,
Ҡолаҡтарым ишетеп аңланы.
2Һеҙ белгәнде мин дә беләм,
Һеҙҙән бер ҙә кәм ерем юҡ.
3Әммә мин сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә өндәшәм,
Дәғүәмде Аллаға белдерергә теләйем![+]
4Һеҙ иһә яраларымды ялған менән һылайһығыҙ,
Бөтөнөгөҙ ҙә булдыҡһыҙ табипһығыҙ.
5Әгәр ауыҙығыҙҙы йомһағыҙ,
Был, исмаһам, аҡыл булыр ине[+].

6Инде минең дәлилдәремде тыңлағыҙ,
Дәғүәләремде аңларға тырышығыҙ.
7Алла[†] хаҡына тип ялған һөйләүегеҙме?
Һеҙҙең алдауығыҙ Уға кәрәк тиһегеҙме?
8Йәнәһе лә, Уны яҡлашыуығыҙмы?
Уның яҡлы булып тартышыуығыҙмы?
9Әгәр Ул һеҙҙе һынап ҡараһа, яҡшы булырмы?
Кешеләрҙе төп башына ултыртҡандай,
Уны ла алдай алырһығыҙмы[+]?
10Аҫтыртын ғына бер яҡты яҡлаһағыҙ,
Ул, һис шикһеҙ, фашлаясаҡ.
11Уның шөһрәте[†] һеҙҙе ҡурҡытмаҫмы ни?
Дәһшәте өҫтөгөҙгә төшмәҫме?
12Һеҙҙең әйтемдәрегеҙ – көл һымаҡ,
Терәктәрегеҙ – балсыҡтан әүәләнгән ҡалҡан.

13Инде шымығыҙ, миңә әйтергә ирек бирегеҙ,
Әйҙә, ни булһа ла булһын.
14Тормошом хәүеф аҫтында ҡалһа ҡалһын,
Йәнемде усыма йомарлайым.
15Үлтерһә, үлтерер, барыбер ҙә өмөтөм юҡ.
Юлымдың хаҡлығын раҫлар өсөн, ҡаршыһына сығам.
16Асылда был минең ҡотолоуым булыр,
Сөнки Аллаға инанысы булмаған әҙәм
Уның хозурына килмәҫ ине.
17Тыңлағыҙ әйткәндәремде, тыңлағыҙ,
Һүҙҙәремде ҡолағығыҙға киртегеҙ.
18Ҡарағыҙ, дәғүәләшергә әҙерләндем.
Хаҡлыҡ[†] яуларымды мин беләм.
19Минең менән дәғүәләшә алыусы булырмы?
Ул саҡта шымырмын да үлермен[+].

20Эй Алла, ике генә нәмә ялбарам,
Шул саҡта мин Һинән йәшеренмәм:
21Ҡулыңды минең өҫтөмдән ал да
Дәһшәтең менән ҡотомдо алма[+].
22Шунан саҡыр – мин яуап бирермен;
Йәки рөхсәт ит тә мин әйтәйем, ә Һин яуап ҡайтар[+].
23Ғәйептәрем, гонаһтарым[†] күпме?
Күрһәт миңә кәмселек, гонаһтарымды.
24Ни өсөн минән йөҙөңдө йәшерәһең?
Ниңә Һин мине дошман күрәһең[+]?
25Мине – бер өҙөлгән япраҡты – ҡурҡытмаҡсыһыңмы,
Ҡоро һаламды ҡыуалап йөрөтмәксеһеңме[+]?
26Сөнки миңә ҡаршы әсе нәмәләр яҙғанһың,
Йәшлек гонаһтарымды мираҫ итеп тағаһың[+].
27Аяҡтарыма Һин ҡалып кейҙергәнһең,
Баҫҡан аҙымымды күҙәтеп тораһың,
Аяҡ эҙемдән юллап киләһең[+].

28Кеше бит серек әйберҙәй юҡҡа сыға,
Көйә ашаған кейем кеүек таралып төшә[+].

#### 14

1Ҡатын-ҡыҙҙан тыуған әҙәм балаһының ғүмере ҡыҫҡа,
Тормошо ҡайғы-хәсрәт, хәүефтән тора[+].
2Сәскә кеүек асыла ла һулый,
Күләгәләй елеп уҙа ла юғала[+].
3Һәм Һин күҙеңде шуға текләйһеңме?
Үҙең менән хөкөмләшергә илтәһеңме?
4Кем бысраҡ[†] эсенән берәй таҙа нәмә таба алыр?
Бер кем дә![+]
5Әҙәм ғүмеренең көндәре һанаулы,
Айҙары Һинең ихтыярыңда,
Сик ҡуйғанһың – уны үтә алмаясаҡ.
6Шулай булғас, унан күҙеңде ал;
Эшен тамамлаған көнлөксөләй,
Исмаһам, саҡ ҡына рәхәт күрһен[+].

7Хатта ағас өсөн дә өмөт бар:
Киҫелһә лә, ғүмере өҙөлмәй –
Төпһәһенән үҫентеһе сыға.
8Ерҙә тамырҙары ҡартайһа ла,
Төпһәһе саңға батып кипһә лә,
9Дымды тойоу менән үрсем бирә,
Яңы ғына ултыртылған һымаҡ бөрөләнә.
10Ә кеше үлә лә, юҡҡа сыға;
Һуңғы һулышын ала ла – ҡайҙа ул?
11Һыуы кипкән күл,
Ҡороп ҡалған йылға һымаҡ,[+]
12Кеше лә ятыр ҙа башҡа тормаҫ,
Күктәр юҡ булғанға тиклем уятылмаҫ,
Шул йоҡоһонан айнымаҫ[+].

13Мине үлеләр донъяһына[†] йәшерһәң,
Асыуың үткәнгәсә ҡасырып торһаң,
Минең өсөн бер ваҡыт тәғәйенләһәң,
Ә унан хәтереңә төшөрһәң икән![+]
14Әммә үлгән кеше ҡабат терелерме? –
Нәүбәт көндәрем үткәнгә тиклем
Ҡотолоу килгәнде көтөр инем[+].
15Һин мине саҡырыр, ә мин яуап бирер инем;
Мине – Үҙең бар ҡылғанды – һағыныр инең[+].
16Ул ваҡытта аҙымымды һанаһаң да,
Гонаһтарымды[†] эҙләмәҫ инең[+].
17Енәйәттәремде тоҡҡа һалып, мөһөр һуғыр,
Ғәйептәремде өҫтөнән аҡлап ҡуйыр инең.

18Ләкин тауҙың ҡолап онталғаны,
Ҡаяның урынынан ҡупҡаны,
19Һыуҙың ташты ашағаны,
Ташҡындың тупраҡты йыуғаны һымаҡ,
Һин дә кешенең өмөтөн юҡҡа сығараһың.
20Бер мәл уны тамам еңәһең дә ул китә;
Ҡиәфәтен үҙгәртәһең дә ебәрәһең.
21Улдары дан ҡаҙанғанмы – уны белмәҫ,
Кәмселеккә төшкәндәрме – инде һиҙмәҫ[+].
22Үҙ тәненән башҡа һыҙланыуҙы тоймаҫ,
Бары үҙе өсөн генә йәне һыҡтар».

#### 15


Әлифаздың икенсе телмәре:


Ҡатын-ҡыҙҙан тыуған зат нисек тәҡүә булһын?

1Темандан килгән Әлифаз былай яуапланы:[+]

2«Аҡыллы ир елдән килгән белем менән яуап ҡайтарырмы?
Ҡорһағын көйҙөргөс ел менән тултырырмы[+]?
3Мәғәнәһеҙ һүҙ, файҙаһыҙ хәбәр менән
Ҡаршы һөйләп маташырмы?
4Һин хатта Алланан ҡурҡыуыңды ташлағанһың,
Уның хаҡында уйланыуҙы ваҡлыҡ тип иҫәпләйһең.
5Сөнки гонаһың[†] ҡоторта ауыҙыңды,
Хәйләкәрҙәр теле менән һөйләшәһең.
6Һине хөкөм итеүсе мин түгел – үҙ ауыҙың,
Ҡаршы шаһитлыҡ итә үҙеңдең телең[+].

7Әллә һин әҙәм затының тәүгеһеме?
Тауҙарҙан әүәл яратылдыңмы[+]?
8Алланың кәңәшмәһендә ҡатнаштың да
Бөтөн аҡылды үҙеңә тупланыңмы[+]?
9Беҙ белмәгән нимә мәғлүм һиңә?
Беҙ аңламаған нимәне һин төшөндөң[+]?
10Арабыҙҙа сал сәслеһе, ҡарты ла бар,
Улар атаңдан да өлкәнерәк.[†]
11Әллә һиңә Алланың биргән йыуаныстары,
Әйткән яғымлы һүҙҙәре аҙ булдымы?
12Ниңә күңелең шулай шашына?
Ниңә күҙҙәрең ут сәсеп тора?
13Ниңә рухыңды Аллаға ҡаршы йүнәлткәнһең,
Ауыҙыңдан шундай һүҙҙәр сыға?

14Кем ул кеше – пак[†] булырға?
Ҡатын-ҡыҙҙан тыуған зат нисек тәҡүә булһын[+]?
15Ҡара, хатта Үҙенең фәрештәләренә[†] ышанмаған,
Күктең сафлығын мөрхәтһенмәгән Алла[†][+]
16Хаҡһыҙлыҡты һыу һымаҡ һемергән,
Ерәнгес, боҙоҡ әҙәмгә ышанырмы[+]?
17Тыңла мине, һиңә теүәл генә әйтеп бирәм,
Ни күргәнмен, бөтәһен дә бәйән итәм.
18Аҡыл эйәләре өйрәткәнде,
Аталарынан өйрәнгәнде йәшермәй һөйләйем[+].
19Ер бит бары уларға бирелгән,
Араларына яттар кермәгән булған.
20Яуыз әҙәмдең ғүмере ғазап эсендә үтер,
Иҙеүсегә бирелгән йылдар һанаулы.
21Ҡолағында дәһшәтле тауыш яңғырап торор,
Тыныслыҡ булған сағында йән ҡыйыусы һөжүм итер.
22Ҡараңғынан ҡотолорона өмөтө ҡалмаҫ,
Ҡайҙа барһа, шунда ҡылыс көтөп торор.
23„Ҡайҙан алайым?“ – тип зарығып икмәк эҙләр,
Ҡара көндәре еткәнен белер.
24Ауырлыҡ, бәләләр ҡотон алыр,
Яу менән килгән батшалай ябырылыр.
25Сөнки ул Аллаға ҡаршы ҡул күтәрҙе,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә ҡаршы майҙан тотто.
26Ҡалын ҡалҡанын тотоп, баш сөйөп,
Тиҫкәреләнеп, Уға ҡаршы ташланды,
27Күҙҙәрен май бөргән,
Һимеҙ ҡорһағы һәленеп төшкән хәлдә[+].
28Ул таланған ҡалаларҙа,
Кешеләре ташлап киткән,
Емерелергә торған өйҙәрҙә йәшәр.
29Инде бай булмаҫ, мөлкәте юҡҡа сығыр,
Биләмәләре ерҙә йәйелмәҫ.
30Ҡараңғылыҡтан ҡасып ҡотола алмаҫ,
Үҫентеләрен ут-ялҡын ялмап өтөр,
Алланың һулышынан ул юҡҡа сығыр[+].
31Юҡ-барға ышанып, үҙен-үҙе алдамаһын,
Сөнки эшенең әжере лә юҡ-бар буласаҡ.
32Тейешлеһен ваҡытынан алда алып бөтөр,
Ботаҡтары инде йәшелләнмәҫ[+].
33Емешен өлгөрмәҫ борон ҡойған йөҙөм,
Сәскәһен ҡойған зәйтүн[†] ағасы һымаҡ булыр.
34Аллаһыҙҙар йәмғиәте ҡыҫыр булыр,
Ришүәтселәрҙең сатырҙарын ут йотор[+].
35Улар, яуызлыҡтан ауырға ҡалып, бәлә тыуҙырыр,
Ҡарындары хәйлә менән тулыр»[+].

#### 16


Әйүптең бишенсе телмәре:


Ҡулдарымда яуызлыҡ юҡ

1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Бындай һүҙҙәрҙе мин күп ишеттем,
Һеҙ барығыҙ ҙа бахыр йыуатыусылар.
3Буш һүҙҙәрегеҙгә сик булырмы?
Ниңә шул тиклем үрәпсейһегеҙ –
Ауыртҡан урынығыҙға тейҙемме[+]?
4Һеҙ минең урынымда булһағыҙ,
Мин дә һеҙҙең кеүек һөйләр инем;
Аҡыллы ҡиәфәт менән баш сайҡап,
Һеҙгә ҡаршы тәнҡит теҙер инем;
5Ҡоро һүҙ менән йыуатыр,
Юҡ-бар менән ҡеүәтләгән булыр инем.

6Һөйләһәм дә, әрнеүем баҫылмаҫ,
Тынһам да, һыҙланыуым кәмемәҫ.
7Эй Алла[†], тәҡәтемде ҡороттоң,
Бар яҡындарымды һәләк иттең[+].
8Тиремде йыйырсыҡтар менән ҡапланың –
Был миңә ҡаршы шаһитлыҡ итә.
Ҡоро һөйәк ҡалыуым да миңә ҡаршы һөйләй.
9Асыуынан өҙгөләп-йыртҡыслай Алла,
Нәфрәтләнә, тешен шығырлата;
Дошмандай, күҙенең уғын миңә сәнсә[+].
10Кешеләр ауыҙ күтәреп мыҫҡыл итә,
Мәсхәрә менән сикәмә саба;
Барыһы миңә ҡаршы берләшә[+].
11Алла мине залимдар ихтыярына бирҙе,
Яуыздарҙың ҡулына ташланы.
12Рәхәт кенә ғүмер итеп ятҡан саҡта,
Ул мине селпәрәмә емерҙе,
Үңәсемдән аймап, яраланы,
Мине Үҙенә сәп итеп ҡуйҙы[+].
13Уҡсылары ян-яғымдан солғап алды,
Эс-бауырымды аяуһыҙ үтә тиште,
Үтем ергә түгелде[+].
14Тәнемдән умырып ала, яра һала,
Һуғышсы һымаҡ ҡабат-ҡабат ташлана.

15Ҡыл кейем тектем тәнемде ҡаплар өсөн,
Ғорурлығымды саңға-туҙанға һалдым.
16Ҡыҙарынды битем күп илауҙан,
Үлем шәүләһе ҡунды күҙ ҡабағыма.
17Ә бит ҡулдарымда яуызлыҡ юҡ,
Ҡылған доғаларым ысын күңелдән, пак[†].

18Һеңдермәһәңсе ҡанымды, тупраҡ!
Зарлы тауышым тынып ҡалмаһын!
19Ә шулай ҙа күктә минең Шаһитым бар,
Яҡлаусым бар минең юғарыла[+].
20Дуҫтарым мине мыҫҡыллап көлә;
Күҙҙәрем Аллаға төбәлеп йәш түгә.
21Кеше менән кеше араһындағы дәғүәне хәл иткәндәй,
Алла менән кешене яраштырған берәү булһасы.

22Һанаулы йылдар бит бик тиҙ үтер –
Кире ҡайтып булмаҫ юлға сығасаҡмын.

#### 17

1Рухым һынды минең, көндәрем бөтә,
Инде мине ҡәбер көтә.
2Мине мыҫҡыллаусылар уратып алған,
Көлөп, күҙемде лә астырмайҙар[+].

3Эй Алла[†], Үҙ-Үҙең алдында йолоп алыусым[†] бул!
Башҡа кем һуң миңә ярҙам ҡулы һуҙыр[+]?
4Сөнки уларҙың зиһенен Үҙең томаланың,
Шуға күрә уларға еңеү ҡаҙандырмаҫһың.
5Өлөш алыр өсөн дуҫына яла яҡҡан әҙәмдең
Балаларының күҙ нуры һүнер.

6Алла мине кешеләр алдында ғибрәт итте,
Улар минең битемә төкөрә[+].
7Ҡайғы-хәсрәттән күҙҙәрем томаланды,
Кәүҙәмдән тик шәүлә тороп ҡалды.
8Намыҫлы кешеләр быға хайран ҡалыр,
Ғәйепһеҙҙәр аллаһыҙҙарға ҡаршы сығыр,
9Иманлылар[†] юлынан тайпылмаҫ;
Ҡулы пак[†] булғандарҙың ҡеүәте артыр.

10Әммә һеҙ һәммәгеҙ ҙә йәнә килегеҙ –
Арағыҙҙан бер аҡыллы кеше таба алмайым.
11Ғүмерем үтте, ниәттәрем емерелде,
Күңелемдең теләктәре селпәрәмә килде[+].
12Ә улар төндө көн тип раҫлай;
Ҡараңғыла: „Яҡтылыҡ яҡын ул!“ – тип иҫбатлай.
Әммә әйләнәлә бары ҡараңғылыҡ[+].
13Әгәр ҙә берҙән-бер йортом үлеләр донъяһы[†] булһа,
Ҡараңғылыҡта түшәгемде йәйһәм,[+]
14Ҡәберемә: „Һин – минең атайым“,
Ер ҡортона: „Әсәйем, апайым һин“, – тип әйтһәм,
15Ҡайҙа һуң минең өмөтөм?
Минең өмөтөмдө кем күрер?
16Өмөт минең менән бергә үлеләр донъяһына төшөрмө?
Минең менән бергә тупраҡ аҫтына инерме?»

#### 18


Билдадтың икенсе телмәре:


Аллаһыҙҙарҙың тәҡдире шундай

1Шуахтан килгән Билдад яуап ҡайтарҙы. Былай тине:[+]

2«Ҡасан бөтөр һүҙҙән арҡан ишеүегеҙ?
Башта уйлашығыҙ, унан һөйләшербеҙ.
3Ниңә беҙ хайуан булып иҫәпләнәбеҙ?
Күҙҙәреңә ахмаҡ булып күренәбеҙ[+]?
4Һин асыуҙан үҙ-үҙеңде өҙгөләйһең –
Һин тип ер йөҙө бушап ҡалһынмы?
Ҡаялар торған урынынан ҡупһынмы?

5Эйе, яуыздарҙың уты һүнер;
Усағының осҡоно ла ҡалмаҫ[+].
6Сатырындағы нур ҡараңғылыҡҡа әйләнер,
Янындағы шәме һүнер.
7Ҡеүәтле аҙымдарының көсө бөтөр,
Үҙ мәкере үҙенең башына етер[+].
8Аяҡтары алып барып индерер тоҙаҡҡа,
Үҙе барып баҫыр ҡапҡанға[†][+]
9Элмәк эләктерер бәкәленән,
Тәпегә ул барып ҡыҫыласаҡ.
10Йәшерен тоҙаҡ һағалар уны,
Һуҡмағында ҡапҡан көтөп торор.
11Һәр тарафтан дәһшәт сорнап алыр,
Артынан ҡалмай баҫтырыр[+].
12Аслыҡ тәҡәтен ҡоротор,
Бәлә-ҡаза абынғанын көтөп торор.
13Уның тиреһен сир-зәхмәт ашар,
Әжәлдең тәүге сапҡыны ағзаларын мөнйөр.
14Имен сатырынан һөйрәп сығарырҙар,
Дәһшәт батшаһына килтерерҙәр.
15Сатырында бер нәмәһе ҡалмаҫ,
Торлағы көкөрт менән ҡапланыр[+].
16Аҫтан тамырҙары ҡорор,
Өҫтән ботаҡтары кибер.
17Исеме донъяла онотолор,
Урамдарҙа бер кем дә иҫенә алмаҫ[+].
18Яҡтынан ҡараңғыға һөрөлөр,
Донъя йөҙөнән ҡыуылыр.
19Ни балаһы, ни нәҫеле ҡалмаҫ халҡы араһында,
Йәшәгән ерҙәрендә бер кем дә тере ҡалмаҫ[+].
20Көнбайышта йәшәгәндәр, уның яҙмышын ишетеп, тетрәнер;
Көнсығыштағылар, уны күреп, дәһшәткә батыр.
21Яуыздарҙың торлағы менән шул булыр,
Тәҡдире шундай аллаһыҙҙарҙың»[+].

#### 19


Әйүптең алтынсы телмәре:


Алла миңә ҡарата хаҡһыҙлыҡ ҡылды

1Әйүп былай тип яуапланы:

2«Ҡасанға тиклем йәнемде иҙерһегеҙ?
Һүҙҙәрегеҙ менән бәғеремде телерһегеҙ?
3Инде унар тапҡыр кәмһетеп сыҡтығыҙ,
Оялмайынса нахаҡҡа рәнйеттегеҙ.
4Әгәр ысынлап юлдан яҙған булһам да,
Унан бит бары минең үҙемә зыян!
5Үҙегеҙҙе минән өҫтөнөрәк ҡуяһығыҙ,
Кәмһетелеүемде үҙемә ҡаршы йүнәлтәһегеҙ икән,
6Белегеҙ, Алла[†] миңә ҡарата хаҡһыҙлыҡ ҡылды,
Һәр тарафтан ауы менән сорнап алды.

7Мин: „Яуызлыҡ!“ – тип ҡысҡырам – яуап юҡ,
Ярҙам һорап ялбарам – ғәҙеллек тапмайым[+].
8Юлдарымды ҡамаланы, үтә алмайым,
Һуҡмағымды ҡараңғылыҡ менән томаланы[+].
9Шөһрәтемде[†] минән тартып алды,
Башымдан тажымды атып бәрҙе[+].
10Ул мине һәр яҡлап бөктө – бөттөм,
Өмөтөмдө, ағас һымаҡ, тамырынан йолҡоп алды.
11Миңә ҡарата асыу ялҡыны дөрләй,
Ул мине Үҙенә дошман һанай[+].
12Ғәскәрҙәре бергәләшеп ябырыла,
Миңә ҡаршы улар уба ҡора,
Тупламдары[†] сатырымды ҡамап тора[+].

13Ағай-энемде Ул минән ситләштерҙе,
Таныштарым мине ят күрәләр[+].
14Туғандарым ташланы,
Йән дуҫтарым ситкә типте,
15Үҙ өйөмдә һыйындырған заттар,
Аҫырауҙар менән хеҙмәтселәр мине ят күрәләр,
Улар күҙендә килмешәккә әйләндем.
16Хеҙмәтсемде саҡырам, ул яуап бирмәй,
Ауыҙ һыуымды түгеп ялбарырға мәжбүрмен.
17Һулышымдың еҫенән ҡатыным биҙҙе,
Ҡәрҙәштәрем минән ерәнәләр[+].
18Хатта бала-саға мине һанға һуҡмай,
Тороп баҫыуым була, үсекләй башлай[+].
19Яҡын дуҫтарым минән сикәнә,
Иң яратҡан кешеләрем йөҙ сөйөрә.
20Тире лә һөйәк кенә тороп ҡалдым,
Бына-бына йәнем сығып бара.

21Йәлләгеҙсе мине, дуҫҡайҙарым,
Алланың ҡулы туҡманы мине![+]
22Ниңә һеҙ ҙә Алла һымаҡ баҫтыраһығыҙ,
Нишләп итемде сәйнәп туя алмайһығыҙ?

23Әгәр һүҙҙәрем яҙылып барһа ине,
Теркәлһә ине төргәк китапҡа;[+]
24Тимер ҡәләм менән соҡоп, ҡурғаш ҡойоп яҙылһа,
Мәңгелеккә ҡаяға сүкеп уйылһа ине![+]
25Әммә беләм: Ҡотҡарыусым[†] йәшәй,
Ахырҙа, Ул ер өҫтөндә ҡалҡыр![+]
26Хатта тирем сереп төшкәндә лә,
Ошо тәнемдә Алланы күрәсәкмен[+].
27Мин Уны үҙ күҙҙәрем менән күрәсәкмен,
Үҙем, башҡа берәү түгел!
Бәғерем телгеләнә эсемдә.
28Әгәр ҙә: „Нисек беҙ уны эҙәрләйек?
Яуызлыҡтың тамыры үҙендә бит һуң“, – тиһәгеҙ,
29Ҡылыс йөҙөнән ҡурҡығыҙ,
Сөнки ярһыу ҡылыс менән язалана;
Шул ваҡытта ғәҙел хөкөмдөң барлығын белерһегеҙ!»[+]

#### 20


Софарҙың икенсе телмәре:


Яуыздарҙың ҡыуанысы ҡыҫҡа

1Нағамандан килгән Софар былай тип яуапланы:[+]

2«Һүҙҙәрең мине хафаға һалды, Әйүп,
Борсолам, өндәшмәй ҡала алмайым.
3Рәнйеткес битәрләүҙәр ишетәм,
Зиһенем яуап бирергә рухландыра.

4Әллә шуны белмәйһеңме: әүәлдән үк,
Әҙәм донъяға яратылғандан бирле,[+]
5Яуыздарҙың ҡыуанысы ҡыҫҡа,
Аллаһыҙҙарҙың шатлығы ғүмерһеҙ.
6Тәкәбберлеге күккә ашһа ла,
Башы болоттарға тейеп торһа ла,[+]
7Үҙенең тиҙәге кеүек сереп юҡҡа сығыр,
Уны күргәндәр: „Ҡайҙа ул?“ – тиер[+].
8Төш шикелле осоп китер ҙә башҡа табылмаҫ,
Төнгө һаташыу һымаҡ юҡ булыр[+].
9Ҡасандыр уға ҡараған күҙҙәргә күренмәҫ бүтән,
Йәшәгән ерҙәре инде уны күрмәҫ[+].
10Талап йыйған малын үҙ ҡулы менән таратыр,
Улдары хәйерселәрҙән хәйер һорар.
11Тәнендәге ташып торған йәшлек дәрте
Үҙе менән бергә тупраҡҡа күмелер.

12Ауыҙына яуызлыҡ бик татлы тойолһа ла,
Тел аҫтында ғына йәшереп тотһа ла,[+]
13Ҡәҙерләп аңҡауында һаҡлаһа,
Тәмләп һурһа ла,
14Ҡорһағына төшкәс бындай ризыҡ,
Зәһәр йылан ағыуына әйләнер,
15Һоғонған байлығын кире ҡоҫор;
Ҡарынындағыларҙы кире сығартыр Алла[†].
16Зәһәр йыландың ағыуын имер,
Ҡара йыландың тешенән үлер.
17Күрә алмаҫ ул ағын һыуҙарҙы,
Бал менән май аҡҡан йылғаларҙы.
18Йонсоп тапҡан малын ашай алмаҫ, таратыр,
Тапҡаны шатлыҡ килтермәҫ.
19Сөнки ул ярлыларҙы иҙҙе, ситкә тибәрҙе,
Үҙе төҙөмәгән йорттарҙы талап алды.

20Уның ҡарыны туя белмәне,
Нәфсеһенең сиге булманы.
21Ашай башлаһа, артынан тәғәм ризыҡ ҡалмай,
Шуға күрә байлығы оҙаҡҡа бармай.
22Муллыҡҡа кинәнеп йәшәгәндә,
Бәлә килеп йыға һуғыр,
Ҡайғы-хәсрәт өҫтөнә бер юлы ябырылыр.
23Ҡарынымды тултырҙым тигәндә,
Алла уға утлы нәфрәтен ебәрер,
Өҫтөнә ғазап яуҙырыр.
24Тимер ҡоралдан ҡасып ҡотолһа,
Баҡыр йәйә уны ҡыуып етер.
25Уҡ тәнен үтәнән-үтә тишеп сығыр,
Уҡ башағы үт ҡыуығын аша сығыр.
Бына шунда уны дәһшәт солғап алыр[+].
26Хазиналарын ҡараңғылыҡ һағалап ятыр,
Һис кем яҡмаған ут ялмап йотор,
Сатырында тороп ҡалғанын да аяп тормаҫ[+].
27Енәйәттәрен күк фашлар;
Ер уға ҡаршы ҡалҡыр.
28Алланың асыу көнөндә
Йортоноң барлыҡ мөлкәтен
Ташҡын йыуып алып китер.
29Был – залим әҙәмгә Алланан өлөш,
Алланың уға тәғәйенләгән насибы ошо»[+].

#### 21


Әйүптең етенсе телмәре:


Ни өсөн яуыздар йәшәй?

1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Әйткәнемде диҡҡәт биреп тыңлағыҙсы,
Мине йыуатыуығыҙ шул булһын.
3Мин һөйләп бөтөргәнсе генә түҙегеҙ,
Унан, теләһәгеҙ, көлөрһөгөҙ[+].

4Мин кешеләрҙән зарланаммы ни?
Шулай булғас нисек сабыр итәйем һуң?
5Ҡарағыҙ миңә – һушығыҙ китер,
Ҡулығыҙ менән ауыҙығыҙҙы ҡапларһығыҙ[+].
6Уйлаһам, хатта үҙем дә ҡурҡам –
Бөтөн тәнем ҡалтырауға ҡала.
7Ни өсөн яуыздар йәшәй,
Өлкәнәйгән[†] һайын ҡеүәттәре арта бара[+]?
8Уларҙың балалары һәр саҡ эргәләрендә,
Нәҫелдәре күҙ алдында.
9Өйҙәре имен, бер ниндәй ҡурҡыныс юҡ,
Алланың таяғы баш өҫтәрендә янамай.
10Үгеҙҙәренең орлоғо әрәм булмай,
Һыйырҙары йыл һайын быҙаулай,
Быҙауын һалмай.
11Бала-сағалары көтөү булып йөрөй,
Бәрәстәр кеүек һикерәнләп уйнай.
12Дөңгөр һуғып, арфа сиртеп бейешәләр,
Һыбыҙғыға ҡушылышып йырлайҙар.
13Ғүмерҙәре муллыҡта үтә,
Тыныслыҡта улар үлектәр донъяһына китә.
14Ә бит Аллаға: „Кит беҙҙән, – тиҙәр. –
Һинеңсә йәшәргә теләмәйбеҙ[+].
15Кем ул сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе, Уға хеҙмәт итергә?
Уға доға ҡылыуҙан[†] ни фәтүә?“[+]
16Әммә муллыҡтары уларҙың үҙ ҡулдарында түгел.
Ҡуй, яуыздарҙың өгөтө минән алыҫ торһон![+]

17Яуыздарҙың шәме йыш һүнәме лә,
Баштарына ҡайғы-хәсрәт киләме?
Алла[†] асыуланған сағында уларға ғазап бирәме[+]?
18Нисә тапҡыр ел осорған һалам һымаҡ,
Дауыл елгәргән кәбәк кеүек булдылар[+]?
19„Алла язаны уларҙың
Балаларына һаҡлап тора“, – тиһегеҙме?
Юҡ, әжерен үҙҙәренә бирһен, белһендәр[+].
20Үҙҙәренең һәләкәтен үҙ күҙҙәре күрһен,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең асыуын үҙҙәре эсһен[+].
21Юҡһа, ғүмерҙәре бөткәс, көндәренең ахыры килгәс,
Ғаиләһендә уларҙың ни ҡайғыһы бар?

22Иң юғарылағыларҙы ла хөкөм ҡылыусы Аллаға
Кем аҡыл өйрәтә алыр[+]?
23-24Берәү көсө ташып торған саҡта,
Тәне һау-сәләмәт, һөйәгендә елеге тулып торғанда,
Тыныс һәм етеш тормошта күҙен йомор.
25Башҡа берәү ғазап сигеп,
Һис рәхәтлек күрмәй китеп барыр.
26Икеһе лә бер тупраҡҡа ятыр,
Икеһенең дә тәнен ҡорт баҫыр.

27Беләм нимә уйлағанығыҙҙы,
Миңә ҡаршы мәкер ҡорғанығыҙҙы.
28Әйтерһегеҙ: „Ҡайҙа һуң затлының йорто?
Яуыздар йәшәгән сатыр ҡайҙа?“
29Юлаусыларҙан һорашманығыҙмы ни?
Күргәндәрен иҫәпкә алманығыҙмы?
30Залим һәләкәт көнөндә имен ҡала,
Раббының асыу көнө уны урап үтә[+].
31Кем дөрөҫлөктө битенә бәреп әйтер?
Кем ҡылғанының ҡонон ҡайтарыр[+]?
32Мәйетен зыяратына алып барғанда
Ҡәберенә ҡарауыл ҡуйырҙар.
33Үҙән тупрағы мамыҡтай булыр,
Иҫәпһеҙ халыҡ алдынан,
Һанһыҙ артынан оҙатып барыр.

34Ниңә кәрәк миңә юҡ-бар йыуатыуҙарығыҙ?
Яуаптарығыҙ бит тотош ялған».

#### 22


Әлифаздың өсөнсө телмәре:


Асыҡҡанға икмәгеңде йәлләнең

1Темандан килгән Әлифаз былай тип яуап ҡайтарҙы:[+]

2«Кешенән Аллаға ниндәй файҙа?
Әҙәмдең иң аҡыллыһынан Уға бер фәтүә бармы?
3Һинең тәҡүә булыуың[†] сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә ҡыуанысмы?
Ул һинең пак[†] йәшәүеңдән нимә ота[+]?
4Ул һине Үҙенән ҡурҡҡан өсөн әрләй,
Шуға күрә хөкөмгә илтә тиһеңме?
5Яуызлығыңдың сиге юҡ,
Енәйәттәрең һанһыҙ түгелме?
6Ҡәрҙәштәреңдән сәбәпһеҙгә аманат алдың:
Һуңғы кейемен систереп, яланғас ҡалдырҙың,[+]
7Арығанға эсергә һыу бирмәнең,
Асыҡҡандан икмәгеңде йәлләнең[+].
8Ергә ҡеүәтлеләр хужа була,
Дәрәжәле генә унда төйәкләнә, тип уйланың.
9Тол ҡатынды буш ҡул менән кире борҙоң,
Етемдәрҙе һуңғы таяныстан яҙҙырҙың[+].
10Шуға күрә әйләнәңдә – тоҙаҡ,
Көтөлмәгән дәһшәт солғап алған[+].
11Шуға күҙеңде ҡараңғылыҡ томалай,
Ташҡын һыуҙары башыңдан ашҡан[+].

12Күктәрҙән дә юғарыраҡ түгелме ни Алла[†]?
Күҙҙәреңде күтәреп баҡ,
Йондоҙҙар ҡайһылай бейек![+]
13Ә һин: „Алла нимә белә? – тиһең. –
Ҡараңғылыҡ аша нисек хөкөм ҡылһын[+]?
14Ул күрмәй, ҡуйы болот ышыҡлай.
Йөрөй тегендә-бында күк көмбәҙендә“.
15Һин дә тотмаҡсыһыңмы залимдар һалған иҫке юлды?
16Улар был донъянан ваҡытынан алда китте.
Нигеҙҙәрен ташҡын йыуып алды[+].
17Улар Аллаға: „Йыраҡ тор беҙҙән! – тип әйтә ине. –
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе нимә эшләтә алһын беҙҙе?“[+]
18Әммә өйҙәренә бәрәкәт биргән Ул ине.
Шуға ла яуыздарҙың ниәте алыҫ торһон минән![+]

19Тәҡүәләр яуыздарҙың һәләкәтен күреп шатланыр,
Гонаһһыҙҙар[†] уларҙан көлөр:[+]
20„Бына дошмандарыбыҙ юҡ булды,
Байлыҡтары янып, көлгә әйләнде!“

21Алла менән татыулаш та тыныслыҡ тап,
Шул сағында бәрәкәт тә килер.
22Тыңла Уның ауыҙынан сыҡҡан өгөт-нәсихәтте,
Әйткән һүҙҙәрен гел күңелеңдә йөрөт[+].
23Әгәр ҙә сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә табан йөҙ борһаң,
Ҡабат аяҡҡа баҫырһың.
Тик яманды сатырыңдан алыҫҡа ҡыу![+]
24Алтыныңды саң-туҙанға,
Офир алтынын ҡырсынташ араһына ырғыт –[+]
25Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Үҙе һинең алтының,
Өйөм-өйөм көмөшөң булыр.
26Шул саҡ сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән һөйөнөс алырһың,
Күҙҙәреңде Аллаға төбәрһең[+].
27Уға доға ҡылырһың, ишетер,
Әйткән нәҙерҙәреңде үтәрһең[+].
28Нимә ниәт ҡылһаң, шул ғәмәлгә ашыр,
Юлдарыңа нур һирпелер[+].
29Түбәнһетелгән, йығылғанды күреп: „Торғоҙоғоҙ!“ – тип әйтерһең.
Алла күңеле төшкәндәрҙе ҡотҡарыр.
30Хатта ғәйебе булһа ла йолоп алыр,
Һинең ҡулыңдың паклығы арҡаһында гонаһлы ҡотҡарылыр»[+].

#### 23


Әйүптең һигеҙенсе телмәре:


Мин Хөкөмдарым янында хаҡлыҡ ҡаҙаныр инем

1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Аһ-зарым бөгөн тағы ла әрнеүлерәк,
Ыңғырашыуымды тыйырға тырышам.
3Белһәм икән Уны ҡайҙан табырға,
Төйәгенә бара белһәм икән!
4Дәғүәмде алдына һалыр инем,
Ауыҙ тултырып дәлилдәремде әйтер инем[+].
5Нисек яуап ҡайтарғанын белер инем,
Бөтә әйткәндәрен аңлар инем.
6Ғиззәтле, ҡөҙрәтле була тороп,
Минең менән хөкөмләшер инеме? –
Юҡ, Ул миңә ҡолаҡ һалыр ине.
7Шунда намыҫлы Уның менән бәхәсләшә алыр,
Мин Хөкөмдарым янында хаҡлыҡ[†] ҡаҙаныр инем.

8Әммә көнсығышҡа барһам – Ул унда юҡ,
Көнбайышҡа барһам да таба алмайым.
9Ғәмәлдәре төньяҡ тарафтамы – күҙем күрмәй;
Көньяҡҡа бороламы – абайламай ҡалам.
10Әммә Ул минең тотҡан юлымды белә.
Әйҙә, һынаһын – саф алтын һымаҡ буласаҡмын[+].
11Мин фәҡәт Уның аҙымдарынан барҙым,
Уның юлын тоттом, ситкә атламаным.
12Ауыҙынан сыҡҡан бойороғонан тайпылманым,
Әйткәндәрен көндәлек икмәгемдән артыҡ күреп ҡәҙерләнем.

13Әммә Ул Үҙе хәл итә.
Кем Уның фекерен үҙгәртә алыр?
Ул нимә теләһә, шуны ҡыла[+].
14Минең хаҡтағы ҡарарын бойомға ашырыр,
Ундай ниәттәре Уның күптер.
15Шуға күрә ҡаршыһында ҡурҡып торам,
Уйлауым була, ҡалтырап төшәм.
16Алла[†] бар тәҡәтемде ҡоротто,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе ҡотомдо алып бөттө.
17Әммә йөҙөмдө ҡаплаған дөм ҡараңғылыҡ
Минең ауыҙымды яба алмаҫ.

#### 24

1Ни өсөн сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе
Хөкөм өсөн ваҡыт билдәләмәй?
Ни өсөн Алланы танығандар
Уның залимдарға ҡаршы булғанын һис күрмәй?
2Кешеләр ыҙан таштарын күсереп ҡуя,
Урланған малдарын көтә[+].
3Етемдәрҙең ишәген алып китә,
Тол ҡатындың үгеҙен аманат итеп алып ҡала.
4Ярлыларҙы юлдан ситкә ҡыуа –
Барса фәҡир йәшенергә мәжбүр була[+].
5Мохтаждар, ҡырағай ишәктәр кеүек,
Ризыҡ эҙләп сүллек, ҡоро дала гиҙә;
Башҡа нисек балаларын туйындырһын?
6Яттарҙың баҫыуынан башаҡ йыялар,
Залимдарҙың баҡсаһынан ҡалдыҡ йөҙөм сүпләйҙәр.
7Кейер кейем, ябыныр нәмә юҡ,
Һыуыҡта яланғас килеш йоҡлайҙар[+].
8Тауҙарҙа һалҡын ямғырҙа һыуланышып,
Ышыҡ тапмай ҡаяларға һыйыналар.

9Етем сабыйҙы күкрәктән айыралар,
Бурысын ҡаплатыр өсөн ярлының балаһын алалар.
10Кейем әҫәрҙәре юҡ, яланғастар,
Көлтә ташыйҙар, ә ҡарындары ас.
11Зәйтүн[†] ағастары араһында май һығалар,
Йөҙөм һуты сығаралар, ә үҙҙәре сарсауҙан йонсойҙар.
12Ҡалала – үлем сигендәгеләр ыңғыраша,
Яралылар ярҙам һорап иңрәй,
Әммә Алла[†] доғаларын иғтибарға алмай![+]

13Яҡтылыҡҡа ҡаршы баш күтәргәндәр бар,
Улар нурлы юлды танымайҙар,
Нур юлы алып барған яҡҡа бармайҙар[+].
14Үлтереүсе ҡараңғынан тора,
Юҡһыл менән ярлының ғүмерен ҡыя,
Ә төн етһә, урлашырға сыға.
15Зинасының күҙе эңер көтә,
„Бер кем дә мине күрмәй!“ – тип йөҙөн ҡаплай[+].
16Ҡараҡ ҡараңғыла диуарҙа ярыҡ яһай,
Яҡтылыҡ тигәнде белмәй, көндөҙ боҫа.
17Ҡараңғылыҡ улар өсөн – таң нурылай,
Ҡараңғылыҡ дәһшәте – уларға әшнә.

18Яуыздар бит һыу өҫтөндәге күбеккә оҡшаш,
Ерҙә уларҙың биләмәһе ҡәһәрле,
Йөҙөм баҡсаларына бер кем дә аяҡ баҫмаҫ.
19Ҡоролоҡ менән эҫелек ҡар һыуҙарын йотҡан һымаҡ,
Гонаһлыларҙы[†] үлеләр донъяһы[†] ялмап алыр.
20Хатта уларҙы әсә ҡарыны ла онотор,
Бары ҡорттар ғына тәмләп ашар.
Һис кем уларҙы хәтергә алмаҫ –
Золом ағас һымаҡ һыныр[+].
21Улар түлһеҙ ҡатындарға яманлыҡ ҡылыр,
Тол ҡатындарға яҡшылыҡ күрһәтмәҫ.
22Улар үҙ көсө менән көслөнө лә һөйрәп ергә бәрер.
Улар тороп баҫыр, әммә үҙ ғүмере өсөн ышанысы ҡалмаҫ.
23Ә Алла уларға ла форсат бирер –
Имен-аман йәшәһендәр,
Тик йөрөгән юлдарын күҙәтеп торор.
24Бер аҙ үрләүҙәре булыр – юҡҡа сығырҙар,
Башҡалар кеүек үк йығылырҙар, йыйып алынырҙар,
Башаҡ кеүек ҡырҡылып төшөрҙәр[+].

25Улай түгелме? Кем әйткәндәремде ялған тиер?
Кем һүҙҙәремде бушҡа сығарыр?»

#### 25


Билдадтың өсөнсө телмәре:


Кеше Алла күҙендә нисек хаҡ була алһын?

1Шуахтан килгән Билдад былай тип яуап бирҙе:[+]

2«Аллала – хакимлыҡ менән дәһшәт.
Ул Үҙ юғарылығында именлекте бар ҡыла.
3Уның ғәскәрҙәренең хисабы-һаны бармы?
Нуры кемгә генә төшмәй[+]?
4Кеше Алла[†] күҙендә нисек хаҡ була алһын?
Ҡатындан тыуған зат нисек пак[†] булһын[+]?
5Ҡара, Алла хозурында ай ҙа тоноҡ,
Хатта йондоҙҙар ҙа пак түгел.
6Селәүсен һымаҡ ҡына фани бәндәгә ни һан?
Әҙәм балаһы бары – ер ҡорто!»[+]

#### 26


Әйүптең туғыҙынсы телмәре:


Алланың сикһеҙ бөйөклөгө

1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Хәле ҡалмағанға нисек ярҙам иттең?
Көсһөҙ ҡулға таяныс булдыңмы?
3Аҡылы етмәгәнгә ниндәй шәп кәңәш бирҙең?
Уға ниндәй мул-мул белем бирҙең?
4Был һүҙҙәргә һине кем өйрәтте?
Кемдең рухы һинең аша һөйләй?

5Аҫта әруахтар тетрәнә,
Һыуҙар һәм дә унда йәшәүселәр.
6Алла[†] хозурында үлеләр донъяһы[†] шар асыҡ,
Һәләкәт еренең ҡапҡасы[†] юҡ[+].
7Ул төньяҡты бушлыҡтың өҫтөнә киргән;
Һис нимәһеҙ ерҙе аҫып ҡуйған[+].
8Ул болоттарына һыу туплай,
Һыуҙың ауырлығына болоттар йыртылмай[+].
9Ул тәхетен йәшереп ҡуя,
Үҙенең болото менән ҡаплай.
10Һыуҙар өҫтөнә офоҡто һыҙып,
Яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡты сикләй[+].
11Уның дәһшәтле ауазынан ҡурҡып
Күктең таяуҙары дер ҡалтырай[+].
12Ҡеүәте менән диңгеҙҙе буйһондорҙо,
Аҡылы менән Раһавты дөмбәҫләне[+].
13Уның һулышынан күк йөҙө асылды;
Ҡулы ҡасҡан йыланды сәнсеп үлтерҙе[+].
14Былар – Уның ғәмәлдәренең тик аҙы ғына!
Уның хаҡында ишеткәнебеҙ, гүйә, тик бышылдау.
Ә Уның ҡөҙрәтле күкрәүен кем аңлай ала?»

#### 27


Әйүптең йомғаҡлау һүҙе:


Хаҡлығымда ҡаҡшамай ныҡ торам

1Әйүп телмәрен дауам итеп былай тине:

2«Хаҡ хөкөмдән мине мәхрүм иткән Алла[†],
Миңә хәсрәт сиктергән сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Үҙе шаһит:[+]
3Ҡасанға тиклем эсемдә йәнем,
Танауымда Алланың һулышы булһа,[+]
4Шуғаса ауыҙымдан алдаҡ һүҙ сыҡмаҫ,
Телем ялғанды һөйләмәҫ!
5„Әйткәнегеҙ дөрөҫ“, – тип әйтеүҙән йыраҡмын мин.
Һуңғы һулышыма тиклем намыҫлы булыуымдан баш тартмам.
6Хаҡлығымда ҡаҡшамай ныҡ торам;
Үткән көндәрем өсөн выжданым тыныс.

7Дошманым яуыз әҙәмдәр иҫәбендә йөрөһөн,
Миңә ҡаршы булғандар ямандар һымаҡ язаланһын.
8Ахыры еткәс, Алла уның йәнен алған саҡта,
Аллаһыҙ кеше нимәгә өмөтләнер[+]?
9Башына бәлә-ҡаза килгәндә,
Ярҙам һорап ялбарыуын ишетерме Алла[+]?
10Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән йыуаныс алырмы?
Һәр ваҡыт Аллаға ялбарырмы?
11Бына мин һеҙгә Алланың ҡөҙрәте тураһында һөйләйем,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең ниәттәрен йәшермәйем.
12Асылда, быны һәр берегеҙ күрҙе,
Шулай булғас ниңә буш һүҙ һөйләйһегеҙ?

13Залим әҙәмдең Алланан алыр өлөшө,
Иҙеүсенең сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән алыр мираҫы ошо:[+]
14Бала-сағаһы бихисап күп булһа ла –
Ғүмерҙәре ҡылыстан өҙөлөр.
Нәҫелендә туйғансы икмәк ашаған булмаҫ[+].
15Иҫән ҡалғандарҙы үләт ҡәбергә индерер,
Тол ҡалған ҡатындары илап оҙата алмаҫ[+].
16Ҡом һымаҡ хисапһыҙ көмөш йыйһа,
Кейем-һалымын балсыҡтай өйөп һалһа ла,[+]
17Ул әҙерләгәнде тәҡүә кеше кейер,
Көмөшөн ғәйепһеҙҙәр бүлешеп алыр[+].
18Өйө – үрмәксенең ауы һымаҡ,
Ҡырҙағы ҡарауылсы ҡыуышы кеүек булыр[+].
19Бай булып йоҡларға ятыр,
Иртән күҙен асһа – бер нәмәһе лә ҡалмаған[+].
20Дәһшәт уны ташҡын һымаҡ баҫыр,
Төндә дауыл өйөрөлтөп китер.
21Көнсығыштан иҫкән көйҙөргөс ел
Уны урынынан ҡуптарыр,
Осороп алып китер[+].
22Ул ҡасып маташыр, әммә дауыл
Уға ҡотолорға ирек бирмәҫ.
23Ел уның артынан әсе һыҙғырып,
Ҡулын сабып тороп ҡалыр»[+].

#### 28


Аҡыл тураһында ҡисса

1Көмөш сығарылған шахталар бар,
Алтын йыуа торған урындар бар.
2Тимер тупраҡтан ҡаҙып сығарыла,
Баҡыр руданан иретелеп алына.
3Кеше ҡараңғылыҡты ла сигендерә;
Үлем күләгәһе хөкөм һөргән
Дөм ҡараңғы төпкөлдә таштар аҡтара.
4Кеше йәшәмәгән төбәктәрҙә
Руда эҙләп тәрән соҡор ҡаҙалар,
Бер кем аяҡ баҫмаған алыҫ ерҙәрҙә
Шул соҡорҙарға төшәләр,
Бауға бәйләнеп эшләйҙәр.
5Өҫтә икмәк үҫтергән ер
Аҫта утта янып ирегән шикелле.
6Таштарында зәңгәр яҡут йәшеренгән,
Балсығынан алтын табыла.
7Унда илткән юлды йыртҡыс ҡоштар белмәй,
Ыласындың күҙе уны күрмәй.
8Ҡырағай йәнлектәр ҙә йөрөмәй унан,
Арыҫландың тәпәйе лә баҫмай бында.
9Ә кеше саҡматаштай ҡаты ҡаяларҙы емерә,
Тауҙарҙы төбө-тамырынан аҡтара;
10Тау-таштарҙы соҡоп, тишеп үтә,
Күҙҙәре бөтә хазиналарҙы күрә.
11Йылғаларҙың инешенә барып етә,
Йәшеренде яҡтыға сығара.

12Әммә аҡыл ҡайҙан табыла һуң?
Зиһендең инеше ҡайҙа[+]?
13Әҙәм балаһы уның баһаһын белмәй,
Тереләр донъһында уны табып булмай[+].
14Тәрәнлектәр әйтер: «Ул миндә юҡ».
«Минең янда ла юҡ», – тиер диңгеҙ.
15Уны саф алтын түләп тә алып булмаҫ,
Ҡиммәте көмөш менән дә үлсәнмәҫ[+].
16Уны Офир алтыны менән дә,
Оникс һәм зәңгәр яҡут менән дә баһалап булмаҫ[+].
17Уға алтын да, гәлсәр ҙә тиң түгел,
Саф алтын һауытҡа ла алмаштырылмаҫ.
18Ынйы-мәрйенде инде әйтеп тә тораһы юҡ;
Аҡылдың ҡиммәте аҫылташтарҙан да өҫтөн[+].
19Куштың хризолиты уға тиңдәш түгел,
Саф алтын менән ул баһаланмай.

20Улай булғас, ҡайҙан килә һуң ул аҡыл?
Зиһендең инеше ҡайҙа?
21Ул бөтә йән эйәләренең күҙенән дә,
Һауалағы ҡоштарҙан да йәшерелгән.
22Хатта Һәләкәт ере менән Үлем дә:
«Ҡолағыбыҙға ғына салынғаны бар», – тиҙәр.

23Уға алып барған юлды бары Алла[†] белә,
Ул ғына хәбәрҙар аҡыл төйәгенә.
24Ул күрә ер йөҙөн сигенән сигенә тиклем,
Күк аҫтындағы бар нәмәне Ул байҡай.
25Елгә көс биргән сағында,
Һыуҙарҙы үлсәп сик ҡуйғанында,
26Ямғырға ҡағиҙә биргәнендә,
Йәшенле дауылға юл асҡан саҡта[+]
27Ул аҡылды күреп баһаланы,
Уны нығытты, һынаны[+].
28Әҙәмгә әйтте: «Ысын зирәклек – Раббы[†] Хакимдан ҡурҡыу.
Яуызлыҡтан йыраҡ тороу иһә – аҡыл»[+].

#### 29


Әйүптең һуңғы телмәре:


Алла мине ҡурсалаған көндәрҙәге кеүек булһам икән

1Әйүп телмәрен дауам итеп былай тине:

2«Әгәр ҙә мин үткән мәлдәрҙәге,
Алла[†] мине ҡурсалаған көндәрҙәге кеүек булһам икән!
3Баш осомда шәме яҡтылыҡ тарата,
Уның нуры аҫтында ҡараңғылыҡ аша бара инем[+].
4Ғүмеремдең сәскәле мәле кире ҡайтһасы,
Сатырымды Алла Үҙе ҡанаты аҫтында тота ине.
5Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе әле янымда,
Балаларым әйләнәмдә ине[+].
6Ҡайҙа һуң аяҡтарым һөттә йыуылған,
Ҡаяларҙан зәйтүн майы[†] ағып торған көндәр![+]
7Ҡала ҡапҡаһы[†] янына сығып,
Майҙанда урынымды алған сағымда
8Йәштәр мине күреп юл бирә һала,
Ҡарттар ҡалҡып аяғүрә баҫа,
9Түрәләр һөйләүҙән туҡтап,
Ҡулдары менән ауыҙын ҡаплай,
10Затлыларҙың тауышы ҡарлыға,
Телдәре аңҡауҙарына йәбешә торғайны[+].

11Мине ишеткәндәр бәхетле тип атаны,
Мине күргән күҙҙәр шаһит ине –
12Сөнки ярҙам ялбарған ярлыны,
Яҡлаусыһыҙ етемде ҡотҡара инем[+].
13Үлеп барғандар миңә фатиха бирә торғайны,
Тол ҡатындың күңелен ҡыуанысҡа тултыра инем.
14Тәҡүәлеккә[†] кейем һымаҡ уранғайным,
Ғәҙеллек – өҫтөмдәге сапаным менән сәлләм булды[+].
15Һуҡырҙарға күҙ булдым,
Аҡһаҡтарға аяҡ инем.
16Хәйерселәрҙең атаһы булдым,
Таныш булмағандарҙың дәғүәһен тикшерҙем[+].
17Хаҡһыҙҙың яңағын һындыра һуҡтым,
Табышын тештәре араһынан тартып алдым[+].

18„Ғүмерем оҙон, көндәрем ҡом саҡлы булыр,
Үҙ оямда үлермен, – тип ышандым. –
19Тамырҙарым һыуға тейер,
Ботаҡтарымда төн һайын ысыҡ ҡуныр,
20Шөһрәтем[†] һәр саҡ яңырып торор,
Ҡулымдағы йәйәм ҡаты булыр“, – тинем.

21Кешеләр һөйләгәнемә ҡолаҡ һала,
Кәңәшемде шымып көтә ине.
22Минең һүҙем һәр саҡ һуңғы булды,
Һүҙҙәрем уларға ысыҡ тамсыһылай тамды.
23Улар мине ямғырҙай көтөп алыр,
Һүҙҙәремде яҙғы ямғыр һымаҡ йотор ине[+].
24Йылмайыуым уларҙа өмөт уята,
Яҡты йөҙөм күңелдәрен күтәрә торғайны.
25Уларға юл күрһәтә, башлыҡ һымаҡ әйҙәй инем,
Ғәскәр уртаһындағы батшалай йәшәй инем,
Йәш түккәндәрҙе йыуатыр булдым.

#### 30

1Әле иһә йәшерәктәр мине мыҫҡыл итеп көлә.
Ә бит ваҡытында аталарын һис бер эшкә лайыҡ күрмәҫ инем,
Көтөүемдең эттәре янына хатта ҡуймаҫ инем[+].
2Уларҙан миңә ни файҙа:
Көс-ҡеүәттәре бөткән.
3Мохтажлыҡтан һәм аслыҡтан миктәп,
Ҡыу далала, ҡараңғыла ҡатҡан тупраҡ кимерәләр;
4Шырлыҡта әсе үлән йолҡоп ашайҙар,
Икмәк урынына артыш тамыры сәйнәйҙәр.
5Кеше араһынан ҡыуылалар,
Бурҙарҙы баҫтырған һымаҡ,
Арттарынан ҡысҡырып ҡалалар.
6Ҡороған йылға йырындарында,
Өңдәрҙә, ҡая ярыҡтарында йәшәйҙәр.
7Ҡыуаҡ араһында хайуан һымаҡ олойҙар,
Сәнскәк аҫтында өймәкләшәләр.
8Бөтә ерҙән дә һөрөлгән
Атһыҙ-затһыҙ әҙәм аҡтыҡтары!

9Инде шулар минән көлөп
Мәсхәрәле таҡмаҡ йырлай,
Мин уларға көлкө булып ҡалдым[+].
10Минән сирҡаналар, ситләшәләр,
Битемә төкөрөүҙән дә тартынмайҙар[+].
11Алла[†] йәйәмдең керешен бушатып мине кәмһетте,
Шуға улар минең алда үтә йүгәнһеҙләнә башланы.
12Уң яғымдан ябырыла был өйөр,
Мине аяҡтан йығырға тырыша,
Һәләк ҡылыу өсөн ҡамау һала[+].
13Улар минең юлыма арҡыры төшә;
Мине һәләк итергә керешә,
Һис кем уларҙы туҡтатмай!
14Емерелгән диуар аша ябырылған дошман һымаҡ,
Ватып-емереп өҫтөмә ташланалар.
15Мине дәһшәт солғап алды,
Абруйым ел кеүек осоп китте,
Именлегем томан һымаҡ таралды[+].

16Инде йәнем ташлап сығыр хәлдә,
Хәсрәт көндәре артымдан ҡыуып етте.
17Төндәрен түҙгеһеҙ һыҙлай һөйәктәрем,
Бер туҡтауһыҙ әрнеү йонсота.
18Алла мине кейемемдән матҡып алды;
Яғамдан аймап һыҡты.
19Ул мине бысраҡҡа[†] быраҡтырҙы,
Саң-туҙанға, көлгә әйләндем.

20Һиңә ялбарам, яуап бирмәйһең.
Алдыңа баҫам, тик ҡарап тораһың.
21Миңә ҡарата аяуһыҙландың;
Көслө ҡулың менән ғазаплайһың.
22Мине күтәреп елгә мендерҙең,
Ғәрәсәт эсендә өйрөлдөрөп йөрөтәһең[+].
23Беләм, һин мине үлемгә –
Бөтөн тереләргә тәғәйен булған һуңғы йортҡа илтәһең.

24Бәләгә тарыған әҙәм ярҙам һорап ҡысҡырғанда
Уға ҡаршы ҡул күтәрәләрме ни?
25Ауыр хәлгә төшкәндәр өсөн мин иламаныммы ни?
Ярлыларҙың хәленә мин инмәнемме?
26Мин яҡшылыҡ көттөм – яманлыҡ килде;
Яҡтылыҡ өмөт иткәндә, ҡараңғылыҡ баҫты[+].
27Эсем яна, тынғылыҡ таба алмайым;
Хәсрәтле көндәр мине һағалай.
28Ҡарайып ҡаттым, тик ҡояштан түгел;
Йыйын уртаһында тороп ялбарамын.
29Хәҙер мин сүл бүреләренә туған,
Дөйәғоштарға дуҫ булып ҡалдым.
30Тирем ҡарайып, һуйылып төштө,
Һөйәктәрем ялҡынһынып яна[+].
31Минең арфам хәҙер иңрәп илай,
Һыбыҙғым һыҡтаусы кеүек ыңғыраша.

#### 31

1Ҡыҙҙарға күҙ һалмам тиеп,
Күҙҙәрем менән килешеү[†] төҙөшкәйнем[+].
2Кеше юғарынан – Алланан ниндәй өлөш алыр?
Кешегә өҫтән – сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән ниндәй биләмә булыр[+]?
3Һәләкәт залимдар өсөн,
Бәлә хаҡһыҙлыҡ ҡылғандар өсөн түгелме ни?
4Алла[†] минең йөрөгән юлдарымды күрмәй,
Баҫҡан аҙымды һанап тормаймы ни[+]?

5Әгәр ҙә мин яңылышҡа боролһам,
Аяҡтарым ялған артынан ашыҡҡан булһа –
6Әйҙә Алла мине иң дөрөҫ бизмән менән үлсәһен,
Шунда Ул намыҫлылығымды белер[+].
7Әгәр ҙә аяҡтарым юлдан тайпылһа,
Күҙҙәрем күңелемде аҙҙырһа,
Ҡулдарым бысранған булһа,
8Сәскәнемде башҡа берәү ашаһын,
Игенем тамырынан йолҡоп алынһын[+].

9Ят ҡатын тип аҡылымды юйған булһам,
Күршем ишеге төбөндә боҫоп ятһам,[+]
10Үҙ ҡатыным башҡа ир өсөн он тартһын,
Яттар уны түш аҫтына һалһын[+].
11Был – боҙоҡлоҡ,
Хөкөмгә бирелергә тейешле ғәйеп һаналыр,
12Һәләкәт еренә саҡлы өтөп барған,
Бөтә уңышымды тамырынан ҡоротҡан ут булыр ине[+].

13Миңә ҡаршы дәғүә белдергәндә
Ҡол һәм ҡолиәләремдең хоҡуҡтарын инҡар итһәм,
14Алла мине хөкөм итергә ҡалҡҡанда нишләр инем?
Ул һорау алғанда нимә тип әйтер инем?
15Мине әсәм ҡарынында яратҡан Алла,
Уларҙы ла яратмағанмы ни?
Беҙгә рәүеш биргән дә Ул түгелме[+]?

16Әллә мохтаждарҙың үтенесен кире ҡаҡтыммы,
Тол ҡатындың өмөтөн һүндерҙемме,
17Икмәгемде яңғыҙ ултырып ашаныммы,
Етемдәргә бирмәнемме[+]?
18Йәш сағымдан етемдәргә атай урынында,
Бала саҡтан тол ҡатындарға таяныс булдым[+].
19Яланғастың туңып үлгәнен,
Ярлының кейемһеҙ өшөгәнен күреп,
Битараф ҡына ҡарап торһам,
20Һарыҡтарымдың йөнө уларҙы йылытмаһа,
Улар миңә ысын күңелдән рәхмәт әйтмәһә,[+]
21Хөкөмләшкәндә һүҙем үткәнде белеп,
Етемгә ҡул күтәргән булһам –[+]
22Ҡалаҡ һөйәгем ҡаймыҡһын,
Ҡулым яурынымдан өҙөлөп төшһөн!
23Сөнки мин Алланан килгән бәләнән ҡурҡам,
Бөйөклөгө алдында мин тора алмаҫ инем.

24Әгәр алтынға өмөт бағлаған булһам,
Саф алтынды: „Ышанысым һин!“ – тиһәм,[+]
25Байлығымдың күплегенә эреләнеп,
Үҙ ҡулым менән тапҡандың муллығына маһайһам;[+]
26Әгәр балҡыған ҡояшҡа,
Балҡып хәрәкәт иткән айға ҡарап,
27Күңелем түрендә уларға ымһынһам,
Уларға илаһтарға табынған һымаҡ ҡул һонһам;[+]
28Был да хөкөмгә бирерлек ғәйеп,
Юғарылағы Аллаға хыянат булыр ине.

29Әллә мине күрә алмаған кешенең ҡайғыһына ҡыуандыммы?
Башына бәлә килде тип шатландыммы[+]?
30Уның башына ҡарғыш төшөүен теләп,
Ауыҙыма гонаһ[†] ҡылырға мин юл ҡуйманым[+].
31Өйөмдәге кешеләрҙең:
„Туйғансы итен ашаһаң ине“, – тип әйткәне бармы?
32Мосафирҙар ҡапҡам[†] төбөндә ҡунманы;
Ишегем һәр юлаусыға асыҡ булды[+].
33-34Йәмәғәтселектән ҡурҡҡанға,
Туғандарымдың нәфрәтенән ҡотом осҡанға күрә,
Башҡалар кеүек ғәйептәремде йәшерҙемме,
Яманлығымды эсемә йомоп ҡалдырҙыммы –
Өндәшмәй генә өйөмдә боҫоп яттыммы[+]?

35Әгәр мине тыңлаған берәү булһасы!
Мин һүҙемдең хаҡлығын раҫлап имза ҡуям –
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе миңә яуап ҡайтарһын!
Ғәйепләүсем дәғүәһен төргәк китапҡа яҙып тотторһон[+].
36Мин ул төргәк китапты яурыныма һалып,
Таж итеп башыма кейеп йөрөр инем.
37Һәр атлаған аҙымымды Аллаға белдерер инем,
Бер шаһзада һымаҡ хозурына барыр инем.

38Баҫыуым да мине ғәйепләһә,
Бураҙналар минән зарланып һыҡтаһа,
39Уның уңышын бушлай ашаһам,
Ер эшкәртеүселәрҙең йәнен йонсотһам,
40Баҫыуымда бойҙай урынына сәнскәк,
Арпа урынына алабута үҫһен».

Ошонда Әйүптең һүҙе тамамланды[+].

#### 32


Әлиһуҙың беренсе телмәре:


Бер кемде лә яҡламайым

1Ахыр сиктә был өс кеше бәхәсләшеүҙән туҡтаны, сөнки Әйүп үҙенең хаҡлығына шикләнмәй ине. 2Әммә Әйүптең Алланы түгел, ә үҙен хаҡлы һанағанына Рам тоҡомонан булған Буздың нәҫел вариҫы Барахел улы Әлиһуҙың бик ныҡ асыуы ҡабарҙы[+]. 3Әйүпте ғәйепләһәләр ҙә, уға яуап таба алмағандары өсөн, Әлиһу Әйүптең өс дуҫына ла асыуланды. 4Башҡалар йәшкә унан өлкәнерәк[†] булғанлыҡтан, Әлиһу Әйүп менән һөйләшеүгә ҡыҫылмайыраҡ тора ине[+]. 5Был өсәүҙең әйтер һүҙе ҡалмағанын күреп, ярһып китте.

6Буздың нәҫеленән Барахелдың улы Әлиһу былай тине:

«Йәшем буйынса кесемен, ә һеҙ өлкәнһегеҙ.
Шуға ла ҡыйыуһыҙландым,
Фекеремде белдерергә ҡурҡып торҙом.
7„Әйҙә, оҙаҡ йәшәгәндәр һөйләһендәр, – тип уйланым. –
Өлкәндәр аҡылға өйрәтһен“[+].
8Ысынында, кешелә булған рух,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең һулышы әҙәмгә зирәклек бирә[+].
9Хикмәт йәштә түгел.
Ғәҙеллекте аңлау тик ҡарттарға ғына бирелмәгән.
10Шуға күрә: „Мине лә тыңлағыҙ, – тием.
Мин дә фекеремде әйтәйем“.

11Һеҙҙең һөйләгәнегеҙҙе көттөм,
Һеҙ һүҙ һайлаған арала,
Фекерҙәрегеҙгә ҡолаҡ һалдым.
12Мин һеҙҙе ҙур иғтибар менән тыңланым,
Әммә берегеҙ ҙә Әйүптең хаҡ булмағанын раҫлай алманы,
Уның әйткәндәренә яуап бирмәне.
13„Аҡыллы фекергә килдек, – тип әйтергә ашыҡмағыҙ. –
Йәнәһе, уны әҙәм түгел, Алла[†] фашлар“.
14Әммә Әйүптең һүҙҙәре миңә ҡаршы йүнәлмәгән,
Мин уға һеҙҙеңсә яуап ҡайтармайым.

15Улар аптырап ҡалдылар, башҡа яуап тапманылар,
Әйтергә һүҙҙәре ҡалманы.
16Улар өндәшмәй, яуапһыҙ тора, тип
Мин һаман да көтөп торайыммы?
17Минең дә әйтер һүҙем бар,
Мин дә белгәнемде әйтәм.
18Сөнки эсем таша әйтер һүҙҙән,
Рух миңә тынғылыҡ бирмәй.
19Әйтерһең, эсемдә шарап ҡайнай,
Гүйә шартлап ярылырға еткән яңы турһыҡмын.
20Әйтәйем дә, эсем бушап ҡалыр;
Ауыҙ асайым да яуап ҡайтарайым[+].
21Бер кемде лә яҡламайым,
Һис кемгә ярарға тырышмайым.
22Хәйер, ялағайлана ла белмәйем мин;
Юҡһа Яратыусым тиҙ үк мине юҡ итер ине.

#### 33


Әлиһуҙың Әйүпкә ҡаршы әйткәне:


Алла кешенән бөйөк

1Инде хәҙер, Әйүп, мине тыңла,
Әйткән һәр бер һүҙемә ҡолаҡ һал.
2Ҡара, ауыҙымды асам,
Һүҙҙәрем телем осонда тора.
3Һүҙҙәрем ихлас йөрәктән сыға,
Ирендәрем белгәнде, хаҡты һөйләй.
4Мине Алланың рухы бар ҡылды,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең һулышы йәшәү бирә[+].
5Әгәр ҡулыңдан килһә, яуап бир;
Әйҙә, дәлилдәр әҙерлә, ҡаршыма баҫ.
6Мин дә Алланың алдында тап һинең кеүек –
Мин дә балсыҡтан әүәләнгәнмен[+].
7Һиңә минән ҡурҡырға урын юҡ;
Ҡулым өҫтөңә ауыр йөк булып ятмаҫ[+].

8Әйткәндәрең ҡолағымда яңғырап торҙо.
Мин һүҙҙәреңде ишеттем:
9„Пакмын, гонаһ[†] юҡ миндә;
Сафмын, ғәйепһеҙмен[+].
10Ә Ул мине ғәйепләргә сәбәп эҙләй,
Мине Үҙенә дошман тип һанай[+].
11Аяҡтарыма ҡалып кейҙерә,
Һәр юлымды ҡарап-күҙәтеп тора“[+].

12Әммә һиңә шуны әйтәм:
Был йәһәттән һин хаҡлы түгелһең,
Сөнки Алла[†] кешенән бөйөк.
13Бер һүҙеңә лә яуап бирмәй тип,
Нимәгә һиңә уның менән сәкәләшергә[+]?
14Алла бер төрлө, икенсе төрлө әйтеп ҡарай,
Әммә Уны аңламайҙар.
15Төштә, төнгө күренмештә,[†]
Кешене тәрән йоҡо баҫҡанда,
Түшәктә серем итеп ятҡанда,[+]
16Кешенең ҡолағын аса,
Иҫкәртеүҙәр менән ҡотон ала,[+]
17Уны яуызлыҡ ҡылыуҙан арындырыу,
Тәкәбберлектән ҡотҡарыу өсөн;
18Йәнен ҡәбер соҡоронан,
Ғүмерен ҡылыстан йолоп ҡалыр өсөн.
19Ҡаты ауырыу түшәккә йығып һабаҡ бирә,
Һөйәктәрен һыҙландырып, аҡылға ултырта[+].
20Ундай саҡта кеше ашауҙан биҙә;
Иң яратҡан ризығынан да екһенә[+].
21Уның тәне күҙ алдында кибә,
Һөйәктәре төртөп килеп сыға.
22Йәне ҡәбер соҡорона,
Ғүмере үлем илселәренә[†] яҡынлаша.

23Әгәр янында бер фәрештә,[†]
Меңәрләгән яҡлаусының береһе булһа,
Кешегә нимә дөрөҫ икәнен әйтеп торһа,[+]
24Уға мәрхәмәт[†] күрһәтеп, Алланан:
„Уны ҡәбергә төшөүҙән ҡотҡар,
Уның өсөн түләргә йолом таптым“, – тип һорар[+].
25Шул саҡ ул кешенең тәне үҫмер сағындағылай яңырыр,
Ул ҡабаттан йәшлек дәүеренә ҡайтыр[+].
26Ул Аллаға доға итер,
Алла иһә уны ҡабул ҡылыр.
Алланың хозурына ул ҡыуанып килер.
Алла уға абруйлы исемен кире ҡайтарыр[+].
27Һуңынан ул кешеләр алдына баҫып йырлар:
„Гонаһ эшләп тоғро юлдан яҙғайным,
Әммә Алла мин лайыҡ булған язаны бирмәне.
28Йәнемде ҡәберҙән йолоп алды,
Мин йәшәйем, яҡтылыҡты күрәм“[+].

29-30Кешенең йәнен ҡәберҙән ҡотҡарыр,
Уларға тормош нуры балҡыһын өсөн,
Ҡара, Алла быларҙы кешегә
Ике, хатта өс тапҡырҙар эшләй[+].

31Диҡҡәт менән тыңла, Әйүп, ҡолаҡ һал,
Мин һөйләгәндә өндәшмә.
32Ә инде әйтергә һүҙең булһа, яуап ҡайтар.
Һөйлә, сөнки һинең аҡланыуыңды теләйем.
33Әгәр һүҙең булмаһа, өндәшмә, мине тыңла,
Һиңә аҡыл өйрәтәйем».

#### 34


Әлиһуҙың икенсе телмәре:


Һәр кем үҙенә тейеш әжерен ала

1Әлиһу былай тип дауам итте:

2«Эй аҡыл эйәләре, әйткәндәремде тыңлағыҙ;
Белдеклеләр, мине ишетегеҙ!
3Ризыҡ тәмен аңҡау тойған һымаҡ,
Һүҙҙең бәҫен ҡолаҡ һынай[+].
4Әйҙә, нимәнең дөрөҫ икәнен һайлайыҡ,
Нимә яҡшы икәнен бергәләп өйрәнәйек.

5Әйүп әйтте: „Мин – ғәйепһеҙ,
Алла[†] иһә мине хаҡ хөкөмдән мәхрүм итте[+].
6Хаҡлымын, ә алдаҡсы һаналам.
Бер ғәйебем булмаған хәлдә, мин уңалмаҫлыҡ яра алдым“.
7Әйүп һымаҡ кеше бармы?
Ул бит хаяһыҙлыҡты һыу эскәндәй һөйләй[+].
8Яуызлыҡ эшләүселәр менән бер уйҙа,
Залимдар менән бер юлдан йөрөй[+].
9Сөнки ул: „Аллаға ярарға тырышыуҙан
Әҙәм балаһына ниндәй файҙа?“ – тине[+].

10Шуға күрә, аҡылы булғандар, мине тыңлағыҙ:
Алла яуызлыҡ ҡылыуҙан алыҫ тора,
Ғәҙелһеҙлек сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе өсөн ят[+].
11Ул кешеләргә ғәмәлдәренә күрә бирә,
Һәр кем үҙенә тейеш әжерен ала[+].
12Ысынлап та, Алла яуызлыҡ эшләмәй,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе ғәҙел хөкөмдө боҙмай[+].
13Кем Уға ер йөҙөн ышанып тапшырған?
Кем Уны бөтә донъяға идара итергә ҡуйған?
14Әгәр ҙә Ул ниәт итеп
Рухы менән һулышын Үҙенә кире тартһа,
15Бөтә тереклек шунда уҡ һәләк булыр,
Кеше тупраҡҡа ҡайтыр ине[+].

16Әгәр ҙә аҡылың булһа – тыңла,
Әйткәндәремә ҡолаҡ һал.
17Ғәҙеллектең дошманы идара итә аламы?
Хаҡлыҡ[†] һәм ҡөҙрәт Эйәһен хөкөм итмәксеһеңме?
18Ул батшаға: „Һин – йүнһеҙ!“ – ти,
Затлыларҙы яуыз тип атай,
19Түрәләрҙе айырып ҡарамай,
Байҙы ярлынан өҫтөн күрмәй.
Сөнки һәммәһен дә Ул Үҙе бар ҡылды[+].
20Улар ҡапылдан, төн уртаһында үлеп китә;
Халыҡтар болғаныша ла юҡҡа сыға;
Көслөләр ҙә һис кем ҡағылмаҫтан ғәйеп була[+].

21Алла кешенең тотҡан юлынан күҙен алмай;
Уның һәр аҙымын күреп тора –[+]
22Яуызлыҡ ҡылыусы йәшенерлек
Ҡараңғы урын, дөм ҡараңғылыҡ юҡ[+].
23Хөкөм өсөн хозурына килһендәр тип,
Алла кешегә айырым ваҡыт әйтеп тормай.
24Һорап тормай, көслөләрҙе ҡырып һала,
Урындарына башҡаларҙы ултырта[+].
25Сөнки уларҙың эштәрен белеп тора,
Бер төндә емереп, һепереп түгә.
26Һәммәһең күҙ алдында
Яуызлыҡтары өсөн уларға яза бирә.
27Сөнки Уның юлынан тайпылдылар,
Уның һуҡмаҡтарын уйламанылар.
28Шуға ярлыларҙың ялбарыуы Аллаға барып етте,
Ул фәҡирҙәрҙең зарын ишетте[+].

29-30Ләкин Алла өнһөҙ торһа,
Кемдең Уны ғәйепләр өсөн баҙнаты етер?
Әгәр ҙә йөҙөн йәшерһә, кем Уны күрә алыр?
Аллаһыҙ кеше хакимлыҡ итмәһен,
Халыҡҡа тоҙаҡ ҡормаһын өсөн,
Ул ҡәүемдән дә, айырым кешенән дә өҫтөн.

31Әйтәйек, берәү Аллаға:
„Яңылышҡанмын, башҡаса яуызлыҡ ҡылмам, – тиһә, –
32Күрмәгәнемде һин миңә күрһәт,
Яманлыҡ эшләгән булһам, бүтән ҡабатламам“.
33Әммә ғәйебеңде инҡар итһәң,
Һин ниндәй әжер көтәһең?
Быны үҙең хәл итергә тейеш, ә мин түгел.
Әгәр берәй нәмә белһәң – һөйлә.

34Аҡыллылар, мине тыңлаған аңлылар әйтер:
35„Әйүп белмәгәнен һөйләй,
Һүҙҙәрендә мәғәнә юҡ“[+].
36Яуыздар һымаҡ һөйләгән өсөн,
Әйүп тулыһынса һыналырға тейеш.
37Сөнки гонаһына[†] фетнәселлеген дә өҫтәй,
Мыҫҡыл итеп, ҡул сабып ултыра,
Аллаға ҡаршы хәбәрен тағы ла арттыра»[+].

#### 35


Әлиһуҙың өсөнсө телмәре:


Алла бушҡа ҡысҡырғанды тыңламай

1Әлиһу һүҙен былай тип дауам итте:

2«Шул дөрөҫ тип уйлайһыңмы:
„Алла[†] түгел, ә мин хаҡмын“, – тиһең?
3„Гонаһ[†] ҡылмауымдан ни файҙа ла ниндәй йөй?“ – тип һораһаң,[+]
4Яуап ҡайтарам һиңә һәм дуҫтарыңа:
5Күккә ҡара ла күр, болоттарҙы күҙәт,
Улар һинән ниндәй бейек[+].
6Гонаһ ҡылһаң, уның Аллаға ниндәй зыяны тейә?
Енәйәттәреңде арттырыуҙан, Уға нимә була?
7Һинең тәҡүәлегең Уға нимә бирә?
Һинең ҡулыңдан Ул нимә ала[+]?
8Үҙең кеүек үк кешегә – яманлығың;
Тәҡүәлегең дә – әҙәм балаларына.

9Кешеләр ҡаты иҙелеү аҫтында иңрәй,
Көслөләр ҡулынан ҡотолоу өсөн ярҙам һорай[+].
10Әммә бер кем дә: „Ҡайҙа һуң мине бар ҡылған Алла?
Төндәрен беҙгә өмөт йырҙары биреүсе ҡайҙа[+]?
11Беҙгә ерҙәге йәнлектәргә ҡарағанда күберәк зиһен биргән,
Һауалағы ҡоштарға ҡарағанда аҡыллыраҡ иткән
Яратыусыбыҙ ҡайҙа?“ – тип әйтмәҫ.
12Әммә иңрәп ҡысҡырған хәлдә лә,
Ундайҙарға Алла яуап ҡайтармай,
Сөнки залимдар тәкәббер[+].
13Асылда Алла бушҡа ҡысҡырғанды тыңламай,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе быға иғтибар бирмәй.
14Ә инде Уға ҡаршы зарланаһың,
Дәғүәң Уның хозурында,
Уны хөкөмгә көтәм тиһең икән, – бигерәк тә[+].
15Тағы ла, Уның асыуы яйлай,
Ул енәйәттәргә артыҡ әһәмиәт бирмәй, тиһең.
16Әйүп буш хәбәр һөйләп ауыҙын аса,
Юҡ-бар һүҙ менән донъя тултыра»[+].

#### 36


Әлиһуҙың дүртенсе телмәре:


Ғазаптар һиңә бит бушҡа бирелмәгән

1Әлиһу былай тип дауам итте:

2«Бер аҙ сабыр ит – мин һиңә күрһәтермен,
Алланы яҡлап тағы ла әйтәһем бар.
3Фекер ебемде алыҫтан тағата башлайым,
Яратыусымдың хаҡлығын иҫбатлайым.
4Һис шөбһә юҡ, бер һүҙем дә ялған түгел;
Алдығыҙҙа тороусының белеме камил[+].

5Алла[†] – ҡөҙрәтле! Ул һис кемде ситкә типмәй;
Уның көсө һәм аҡылы бөйөк.
6Ул залимдарҙың йәшәүенә юл ҡуймаҫ,
Иҙелгәндәргә ғәҙеллек бирер[+].
7Ул тәҡүәнән күҙен ситкә алмаҫ,
Уны батшалар рәтендә тәхеткә ултыртыр,
Мәңгелеккә юғары күтәрер[+].
8Әгәр кешеләр бығауҙа булһа,
Ҡайғы-хәсрәт менән сынйырланһа,[+]
9Уларға ҡылғандарын – енәйәттәрен,
Артыҡ тәкәббер булып киткәндәрен белдерер.
10Нәсихәтен ишеттерер өсөн ҡолаҡтарын асыр,
Яуыз юлдарын ташларға бойорор[+].
11Әгәр тыңлаһалар, Уға хеҙмәт итһәләр,
Ҡалған көндәрендә муллыҡта йәшәрҙәр,
Йылдарын рәхәтлектә үткәрерҙәр.
12Тыңламаһалар, ҡылыстан һәләк булырҙар,
Аҡыл ҡаҙанмай үлеп китерҙәр[+].

13Аллаһыҙҙар асыуҙарын күңелендә һаҡлай,
Үҙҙәрен язалағанда ла Алланан ярҙам һорамай.
14Улар йәшләй генә үлеп ҡала,
Ғүмерҙәре фәхеш ирҙәрҙеке һымаҡ ҡыҫҡа була.
15Әммә Алла ғазапланғандарҙы ғазап аша ҡотҡарыр,
Иҙелгәндәрҙең ҡолағын бәлә менән асыр.

16Һине лә хәсрәт тырнағынан ҡотҡарыр,
Ҡыҫындан иркенлеккә сығарыр ине,
Өҫтәлең һый менән тулы булыр ине[+].
17Әммә һин залимдарға тәғәйен хөкөмдө эҙләйһең;
Хаҡ хөкөм яғаңдан бөрөп тотор.
18Һаҡ бул, байлыҡ башыңды әйләндермәһен,
Мул ришүәт үҙеңде юлдан яҙҙырмаһын.
19Бар байлығың менән тырышлығың
Һине бәләнән йолоп ала алырмы[+]?
20Халыҡтарҙың ер йөҙөнән
Юҡ ителәсәк төнөн теләмә.
21Боҙоҡлоҡ юлына ҡайырылыуҙан һаҡлан,
Ғазаптар һиңә бит бушҡа бирелмәгән.

22Ҡара, Алланың ҡеүәте ни ҡәҙәрле бөйөк;
Бармы тағы Уның һымаҡ остаз?
23Кем Уға нисек эшләргә кәрәклеген өйрәтер?
Кем Уға: „Дөрөҫ эшләмәйһең“, – тип әйтә алыр?
24Уның йырҙарҙа маҡталған эштәрен ҙурларға онотма,
25Уның ғәмәлдәрен бар кеше күреп тора,
Йыраҡтан ғына хайран ҡалып тамаша ҡыла.
26Эйе, Алланың бөйөклөгөн аңлап бөтөрлөк түгел,
Уның йылдарының иҫәбе-һаны юҡ[+].

27Ул һыу тамсыларын бергә йыйып,
Уларҙы ямғырға әйләндерә[+].
28Был тамсылар болоттарҙан тама,
Кешеләрҙең өҫтөнә мул булып яуа.
29Болоттарҙың нисек йәйелгәнен,
Сатырының нисек күкрәгәнен кем белә?
30Бына Ул тирәһендә йәшен йәшнәтә,
Диңгеҙҙең тәрәнлектәрен ҡаплап ҡуя.
31Шул рәүешле Ул халыҡтарға идара итә,
Уларҙы мул ризыҡ менән тәьмин итә.
32Ул йәшенде усында йәшереп тота;
Уға ҡайҙа атырға бойора[+].
33Күкрәү Уның хаҡында белдерә,
Хатта мал да Уның яҡынлашыуын һиҙә.

#### 37

1Быларҙан минең йөрәгем ҡалтырана,
Күкрәгемдән сығырҙай булып тибә.
2Тыңлағыҙ, Алланың тауышын тыңлағыҙ,
Ауыҙынан сыҡҡан күкрәүҙе ишетегеҙ!
3Күк аҫтында һәр тарафҡа ауаз һала,
Йәшендәре ерҙең сиктәрен яҡтырта[+].
4Артынса тауышын күкрәтер,
Мәғрур тауышы менән тетрәтер.
Ауазы ишетелгәндә йәшен ялҡынын туҡтатмаҫ[+].
5Хайран ҡалдырырлыҡ итеп күкрәй Алла[†],
Беҙҙең һуш-аҡыл етмәҫлек эштәр ҡыла[+].
6Ҡарға: „Ергә яу“, – тип әмер бирә.
Ямғырға: „Көслөрәк ҡой“, – тип бойора[+].
7Үҙе бар ҡылған кешеләр Уның эштәрен белһен тип,
Барыһының ҡулын тыйып тора.
8Ул саҡта хайуандар ышыҡҡа ҡаса,
Өңдәренә инеп йәшеренә[+].
9Дауыл үҙенең торлағынан сыға,
Төньяҡтан иҫкән ел һалҡын килтерә.
10Алланың һулышы һыуҙарҙы туңдыра,
Иркен һыуҙарҙың өҫтө боҙ менән ҡаплана[+].
11Ул болоттарҙы һыу менән һуғара,
Болот эсенән йәшен уттарын сәсә.
12Бөтә ер йөҙөндә нимә ҡушһа, шуны эшләр өсөн,
Болоттар Уның ихтыяры менән әйләнеп йөрөй[+].
13Йә кешеләрҙе язалар өсөн,
Йәки тупрағын һуғарып,
Рәхим-шәфҡәтен күрһәтергә ямғыр күндерә[+].

14Туҡта, тыңла мине, Әйүп,
Алланың ғәжәйеп ғәмәлдәре тураһында уйла.
15Алла болоттарға йөҙөр өсөн нисек бойорғанын,
Улар эсендә йәшендең нисек ялтлағанын беләһеңме?
16Болоттарҙың ни рәүешле эленеп тороуын,
Камил белемгә Эйә булғандың ғәжәйеп эштәрен аңлайһыңмы[+]?
17Көйҙөргөс көньяҡ еле аҫтында ер әлһерәп ятҡан саҡта
Кейемеңдә һиңә эҫе –
18Көҙгө кеүек ҡаты күк көмбәҙен
Алла һымаҡ киреп ҡуя алырһыңмы[+]?

19Уға нимә тип әйтәйек, өйрәт беҙгә?
Ҡараңғылығыбыҙ арҡаһында рәтләп һүҙ ҙә әйтә алмайбыҙ[+].
20Минең әйтергә теләгәнемде Уға берәйһе еткерерме?
Кемдең әйтеп һәләкәткә тарығыһы килһен?
21Ел болоттарҙы ҡыуып күкте таҙартҡас,
Күктә балҡыған ҡояшҡа ҡарау мөмкин түгел.
22Төньяҡтан алтын балҡыш килә,
Алла дәһшәтле ғиззәт менән килә.
23Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе беҙҙең өсөн аҡыл етмәҫлек,
Ҡеүәте һәм ғәҙеллеге менән бөйөк,
Хаҡлыҡ[†] Эйәһе һис кемде йәберләмәҫ.
24Шуға ла кешеләр Унан ҡурҡып тора,
Ул үҙен аҡыллы һанағандарға боролоп та ҡарамаҫ»[+].

#### 38


Алланың Әйүпкә яуабы

1Шул саҡ Раббы[†] ғәрәсәт эсенән Әйүпкә былай тип яуапланы:[+]

2«Белдекһеҙ һүҙҙәре менән
Минең ниәтемә ҡара яҡҡан кем ул[+]?
3Инде ирҙәрсә билеңде быу ҙа,
Мин һорайым, ә һин аңлатып бир[+].

4Мин ерҙең нигеҙен һалған саҡта ҡайҙа инең?
Белдекле һәм зиһенле икәнһең, әйтеп бир[+].
5Беләһеңдер, кем уның үлсәмен билдәләне?
Өҫтөнән кем үлсәү бауын һуҙҙы?
6-7Нимә өҫтөнә уның нигеҙҙәре ҡуйылды?
Таң йондоҙҙарының ҡыуаныслы йыры,
Илаһи заттарҙың шат гөрләшеүе аҫтында
Кем ерҙең мөйөш ташын урынлаштырҙы[+][+]?

8Диңгеҙ ҡарындан атылып сыҡҡас,
Уны ҡапҡалар[†] араһына кем бикләп ҡуйҙы[+]?
9Диңгеҙҙе мин болоттарға төрҙөм,
Ҡараңғылыҡ менән биләнем.
10Уның сиктәрен билдәләп,
Арҡыры биктәр ҡуйып, ҡапҡаһын йоҙаҡланым.
11Әйттем: „Ошонда тиклем киләһең, артабан сыҡмайһың.
Бында туҡтар ғорур тулҡындарың“.

12-13Ер йөҙөнөң мөйөштәренән тотһон да
Өҫтөнән яуыздарҙы һелкеп ташлаһын тип
Ғүмереңдә берәй таңға бойороҡ бирҙеңме,
Иртәнге шәфәҡҡә урынын күрһәттеңме?
14Ер мөһөр баҫылған балсыҡ шикелле үҙгәрә;
Сағыу кейем кейгәндәй күренә.
15Ә яуыздарҙан яҡтылыҡ тартып алына,
Күтәрелгән ҡулдары һындырыла[+].

16Диңгеҙҙең инешенә төшкәнең,
Даръяларҙың төбөнән гиҙгәнең бармы?
17Үлем ҡапҡаларының асылғаны бармы һиңә?
Дөм ҡараңғылыҡ ҡапҡаларын күргәнең бармы?
18Ер киңлектәрен тикшереп сыҡтыңмы һин?
Һөйләп бир, ошоларҙың барыһын белһәң.

19Ҡайҙа яҡтылыҡ төйәгенә алып барған юл?
Ҡараңғылыҡтың торлағы ҡайҙа?
20Уларҙы кире урындарына алып бара алырһыңмы?
Өйҙәренә илткән һуҡмаҡты һин табырһыңмы?
21Беләһеңдер инде, һин бит шул мәлдә тыуғанһың.
Ғүмерең шулай оҙондор!

22Ҡар һаҡланған келәттәргә ингәнең,
Боҙ келәттәрен күргәнең бармы[+]?
23Мин уларҙы ауыр замандар өсөн,
Һуғыш һәм алыш көндәренә һаҡлайым[+].
24Йәшен ниндәй юлдар буйлап елә?
Көнсығыш елдәре ерҙә нисек тарала?
25-27Кеше аяғы баҫмаған төбәктәрҙе,
Һис кем йәшәмәҫ сүлдәрҙе һуғарыу,
Буш ятҡан ерҙәрҙе дымға туйындырыу,
Тупраҡтан йәш үлән шытып сыҡһын өсөн
Ҡойоп яуған ямғырҙарға кем юл һала?
Күкрәүле йәшенгә кем юл аса[+][+]?

28Бармы ямғырҙың атаһы?
Ысыҡ тамсыларын кем тыуҙыра[+]?
29Боҙ кем ҡарынынан сыға?
Күктән төшкән ҡырауҙы кем тыуҙыра[+]?
30Һыуҙар таш һымаҡ ҡата ла
Даръяларҙың йөҙө туңа[+].
31Бәлки, һин Өлкәр йондоҙлоғоноң сылбырын төйнәп,
Ориондыҡын тағата алырһың[+]?
32Йондоҙҙарҙы тәғәйен ваҡыттарында сығарып,
Етегәнгә Кесеһе менән бергә юл күрһәтерһең[+]?
33Күктең ҡанундарын[†] беләһеңме?
Ерҙә тейешле тәртип урынлаштыра алырһыңмы[+]?

34Өҫтөңә мул ямғыр яуҙырһын тип
Болотҡа тауыш күтәрә алаһыңмы?
35„Беҙ әҙер!“ – тип осоп сыҡһын өсөн
Йәшендәрҙе һин оҙата алаһыңмы?
36Кем ибис ҡошона – зиһен,
Ә әтәскә аңлау ҡеүәһе биргән?
37-38Кем үҙенең аҡылы менән болоттарҙы һанай ала?
Тупраҡ ташҡа әйләнгәндә, бергә уҡмашып ҡатҡанда,
Кем күктең турһығын бушата ала?

39Инә арыҫланға табышты һин ҡыуаһыңмы,
Бала арыҫландарҙың тамағын һин туйҙыраһыңмы[+]
40Өңдәрендә аунағанда,
Боҫҡонда[*] аңдып ятҡанда[+]?
41Ҡоҙғонға емтекте кем әҙерләй,
Ҡошсоҡтары аслыҡтан бәлтерәп
Аллаға ярҙам һорап ҡысҡырған саҡта[+]?

#### 39

1Тау кәзәләренең ҡасан бәрәсләргә тейешлеген беләһеңме?
Боландарҙың быҙаулағанын күҙәткәнең бармы[+]?
2Быуаҙ йөрөгән айҙарын хисаплап сығара алаһыңмы?
Тыуҙырыр мөҙҙәттәре еткәнен,
3Теҙ сүгеп бәрәсләрҙәрен,
Йөктәренән ҡотолорҙарын,
4Бәрәстәре ҡырҙарҙа үҫеп, көсәйеп,
Уларҙы ташлап китер, кире ҡайтмаҫын беләһеңме?

5Кем ҡырағай ишәктәрҙе иреккә ебәрҙе,
Кем уларҙың тышауҙарын өҙҙө?
6Уларға төйәк итеп Мин даланы,
Торлаҡ итеп тоҙло ерҙе бирҙем.
7Ҡалаларҙағы шау-шыуҙан йыраҡ улар,
Ҡыуалаусының аҡырғанын ишетмәй.
8Аҙыҡ эҙләп тау-таш ҡыҙыралар,
Һәр бөртөк йәшел үләнде ҡалдырмай эҙләйҙәр.

9Ҡырағай үгеҙ һиңә хеҙмәт итергә теләрме?
Һинең утлыҡсаң янында төнәрме?
10Бураҙна һалһын тип уны арҡанлай алырһыңмы?
Артыңдан үҙәндәрҙә сиҙәм асып барырмы?
11Уның ҡеүәтле көсөнә таяна алырһыңмы?
Ауыр эшеңде уға йөкмәтә алырһыңмы?
12Игенеңдең уңышын ташыуына,
Ырҙыныңа илтеүенә ышанырһыңмы?

13Ҡанаттарын ҡыуанып ҡаға дөйәғош:
Ҡыҫҡа улар – әммә ниндәй мамыҡ-ҡауырый!
14Туҙанда йылынып ятһын өсөн,
Дөйәғош йомортҡаларын ергә ташлап китә;
15Аяҡ аҫтында ярылып иҙелерен,
Ҡырағай йәнлектәр тарафынан тапалырын аңламай.
16Себештәренә ҡарата аяуһыҙ ул, әйтерһең дә улар ят;
Тырышлығы бушҡа китер тип тә ҡурҡмай[+].
17Сөнки Алла[†] уға аҡылдан өлөш сығармаған,
Аңлау ҡеүәһе бирмәгән.
18Әммә тороп йүгерергә тотонһа,
Атты ла, һыбайлыны ла көлкөгә ҡалдыра!

19Атҡа көстө һин бирҙеңме,
Уның муйынына ялын таҡҡан һинһеңме?
20Саранча һымаҡ сабырға өйрәттеңме?
Ғорур кешнәүе ниндәй дәһшәтле;[+]
21Тояҡтары менән ерҙе сапсый,
Көс-ҡеүәтенә сыҙаша алмай,
Ҡурҡыу белмәй алышҡа ынтыла.
22Хәүеф-хафа уның өсөн көлкө генә,
Ҡылыс алдында ла артҡа сикмәҫ.
23Өҫтөнә тағылған һаҙаҡта уҡ сыңлай,
Һөңгө менән ҡалҡан ялтырай.
24Ажарынан ул ерҙе кимерә,
Борғо тауышына бейеп тора,[+]
25Борғо ҡысҡыртыуға – кешнәп ебәрә.
Алыҫтан уҡ алыш еҫен тоя,
Ғәскәр башлыҡтарының һөрәнен,
Яу оранын ишетә.

26Ҡарсыға күктә һинең аҡылың менән кәйеләме,
Ҡанат йәйеп, көньяҡҡа осамы?
27Һинең бойороғоң менән күтәреләме бөркөт,
Юғарыла үҙенә оя ҡорамы?[†]
28Ул ҡаяла төйәкләнә,
Ҡәлғәһе – ҡая таштар, шунда төнөн үткәрә;
29Шунан ул ҡорбанын[†] күҙләй,
Күҙҙәре алыҫ-алыҫтан күрә.
30Ҡошсоҡтарын ҡан менән туйҙыра,
Ҡайҙа үләкһә, ул шунда».

31Раббы[†] Әйүпкә былай тине:

32«Һиңәме ни, эй бәхәссе, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә өйрәтергә?
Алланы ғәйепләүсе Уға яуап ҡайтарһын!»[+]

33Шул саҡ Әйүп Раббыға былай тип яуап ҡайтарҙы:

34«Мин һиңә яуап бирергә лайыҡ түгел,
Ауыҙымды усым менән томалайым[+].
35Мин бер әйттем – башҡаса дауам итеп тормайым,
Ике әйттем, бүтән өндәшмәйем».

#### 40

1Шул саҡ Раббы[†] ғәрәсәт эсенән Әйүпкә былай тип яуапланы:[+]

2«Әйҙә, ирҙәрсә билеңде быу ҙа,
Мин һорайым, ә һин аңлатып бир[+].

3Ысынлап та Минең ғәҙеллегемде бушҡа сығараһыңмы?
Үҙеңде хаҡ тип иҫбатлар өсөн
Мине ғәйепләмәксеһеңме[+]?
4Һин дә Алла[†] һымаҡ ҡеүәтлеме?
Тауышың Уныҡылай күкрәйме[+]?
5Улай икән, үҙеңде бөйөклөк һәм мөһабәтлек менән биҙә,
Балҡышҡа һәм күркәмлеккә сорнал.
6Ташып килгән асыуыңды түк,
Ғорурҙарға ҡара ла күндәм ит.
7Бөтә тәкәбберҙәргә ҡара ла түбәнһет,
Залимдарҙы торған урынында ҡыра һуҡ.
8Барыһын да бергә тупраҡҡа күм,
Ер аҫтында йөҙҙәрен ҡапла.
9Шул сағында Мин һине маҡтармын,
Уң ҡулың үҙеңде ҡотҡара, тиермен[+].

10Бына бегемот. Уны ла һинең кеүек үк Мин бар ҡылдым.
Ул үгеҙ шикелле үлән ашай[+].
11Ҡара, боттары ниндәй ҡеүәтле,
Ҡорһағының мускулдары көслө.
12Ҡойроғо кедр ағасы кеүек,
Янбашындағы һеңерҙәре бергә үрелгән.
13Һөйәктәре баҡыр борғо һымаҡ,
Һөлдәләре тимер таяҡтай.
14Алланың тәүге ғәмәлдәре ул;
Тик Яратыусыһы ғына уға ҡылыс менән яҡынлаша алыр.
15Бөтә ҡырағай йәнлектәр уйнап йөрөгән тауҙар
Уға ашарға бирә.
16Ул сәнскәкле лотос аҫтында,
Һаҙлыҡтарҙа ҡамыш араһында боҫоп ята;
17Лотостар уларҙы күләгәһе менән ҡаплар,
Йылға талдары тирә-яҡтан уратыр.
18Йылға шарлап аҡҡандан да өркмәҫ;
Тыныс ҡалыр хатта Иордан йылғаһы
Боғаҙына эркелгән саҡта ла.
19Берәйһе уны ҡармаҡҡа эләктерә
Йәки ырғаҡ менән томшоғон аймай алырмы?

20Ливъяҫанды ҡармаҡҡа тота алаһыңмы?
Телен арҡан менән бәйләй алаһыңмы?
21Моронона дүңгәләк кейҙереп,
Яңаҡ һөйәген ырғаҡ менән тишә алаһыңмы?
22Һиңә ҡабат-ҡабат ялбарырмы?
Йомшаҡ һүҙҙәр менән өндәшерме?
23Һинең менән килешеү[†] төҙөрмө?
Һиңә мәңге ҡол булырға вәғәҙә бирерме[+]?
24Ҡош менән уйнаған кеүек, уның менән уйнарһыңмы?
Ҡыҙҙарыңа ҡыҙыҡ өсөн уға таҫма тағырһыңмы?
25Балыҡсылар уны күпмегә һатырға сауҙалашырмы?
Сауҙагәрҙәргә бүлеп бирерме?
26Уның тиреһен һөңгө менән сәнскеләй алырһыңмы?
Башын һалдау менән яра алырһыңмы?
27Ҡағылып ҡара – ҡабат бер ҙә ынтылмаҫһың,
Ул алышты һис тә онота алмаҫһың!

#### 41

1Уны тотам тип өмөтләнмә лә:
Бер күреүҙән ултыра төшөрһөң[+].
2Уны ҡуҙғатырға йөрәге еткән кеше юҡ.
Шулай булғас кем Минең ҡаршымда тора алыр?
3Кем Миңә берәй нәмә бирҙе лә
Мин уға бурыслы булып ҡалдым?
Күктәр аҫтындағы бар нәмә – Минеке[+].

4Ливъяҫандың аяҡтары, көсө,
Кәүҙәһенең мөһабәтлеге хаҡында
Өндәшмәйенсә ҡала алмайым.
5Кем уның тиреһен тунай ала?
Ике ҡат көбөн кем тишә ала?
6Кемдең ҡулынан килә ҡапҡалай[†] ауыҙын асыу?
Осло тештәренең теҙмәһе ҡот осҡос.
7Арт һаны ҡат-ҡат ҡалҡандар менән ҡаплы.
Улар мисәтләнгән кеүек бик ныҡ беркетелгән,
8Бер-береһенә терәлеп теҙелгәндәр,
Араларынан хатта һауа үтерлек түгел.
9Шул тиклем тығыҙ торалар,
Йәбешкәндәр, айырырмын тимә.
10Бышҡырһа, йәшен йәшнәгән һымаҡ;
Күҙҙәре – таң нурҙарына оҡшаш.
11Ауыҙынан ут-ялҡын бөркөлә,
Көйҙөргөс осҡондар атыла.
12Морон тишектәренән төтөн бөркөлә,
Әйтерһең, ҡамыш яҡҡан усаҡта ҡаҙан ҡайнай;
13Һулышынан күмер дөрләп китә,
Ауыҙынан ялҡын урғыла.
14Муйынында ҡеүәт йәшәй,
Уның алдында хатта дәһшәт тә бейеп тора.
15Итләс тәне ҡойоп ҡуйған һымаҡ тығыҙ;
Шул ҡәҙәрле ҡаты, һис ҡаҡшатам тимә.
16Йөрәге таштай ҡаты,
Ҡул тирмәненең аҫҡы ташылай.
17Ливъяҫан ҡуҙғалғанда, бәһлеүәндәр ҙә ҡурҡа,
Ул ташланғанда артҡа сигенә.
18Уға ҡаршы ҡылыс күтәреү файҙаһыҙ,
Һөңгө лә, уҡ та, һис бер ҡорал сыҙамаҫ.
19Тимерҙе ул һалам һымаҡ күрер,
Баҡыр уға сөрөк ағас кеүек.
20Атҡан уҡтан ҡасмаҫ,
Ә һапҡы ташын кәбәк һымаҡ та күрмәҫ.
21Суҡмарҙы һалам тип ҡабул итер,
Һөңгөнөң һыҙғырып осоуынан көлөр.

22Ҡорһаҡ аҫты сүлмәк ватыҡтары кеүек осло:
Мәтене ашлыҡ һуҡҡыс һымаҡ аҡтарып бара.
23Даръяны ҡаҙан кеүек ҡайнатыр;
Диңгеҙҙе ҡайнаған еҫле майҙай болғатыр.
24Йөҙгәндә артынан балҡып торған эҙ ҡалдырыр;
Аҡ күбектәр сал сәстәй тойолор.

25Ер йөҙөндә ундай йән эйәһе юҡ башҡаса;
Ҡурҡыуһыҙ яратылған бер мәхлүк.
26Бөтөн тәкәбберҙәргә ул өҫтән аҫҡа ҡарай;
Бөтөн мәғрур януарҙарҙың хакимы ул».

#### 42


Әйүптең Раббыға яуабы:


Әйткән һүҙҙәремдән кире ҡайтам

1Шунан Әйүп Раббыға былай тип яуап бирҙе:

2«Беләм: бөтәһе лә Һинең ихтыярҙа;
Ниәтеңдән Һине бер нәмә лә туҡтата алмай[+].
3„Белдекһеҙ һүҙҙәре менән
Минең ниәтемә ҡара яҡҡан кем ул?“ – тип һораның.
Ысынлап та, үҙем аңламаған нәмәләр хаҡында,
Башым етмәҫ ғәжәйеп ғәмәлдәр тураһында һөйләнем[+].
4„Һин тыңлап тор, Мин һөйләйем;
Мин һорайым, һин аңлатып бир“, – тинең[+].
5Быға тиклем мин Һинең хаҡта ишетеп кенә белә инем;
Әле иһә үҙ күҙҙәрем менән күрҙем.
6Шуға күрә әйткән һүҙҙәремдән кире ҡайтам,
Көл-туҙан өҫтөндә ултырған килеш тәүбә итәм»[+].


Әйүптең тулыһынса аҡланыуы һәм бәрәкәтенең ҡайтыуы

7Әйүп менән һөйләшкәндән һуң, Раббы[†] Темандан килгән Әлифазға:

– Һиңә һәм ике дуҫыңа асыуым ҡаты, – тине, – сөнки һеҙ Минең турала ҡолом Әйүп кеүек дөрөҫ һөйләмәнегеҙ[+]. 8Инде ете үгеҙ, ете һарыҡ тәкәһе алығыҙ ҙа, ҡолом Әйүп янына барып, үҙегеҙ өсөн тотош яндырыу ҡорбаны[†] салығыҙ. Ҡолом Әйүп һеҙҙең хаҡҡа доға ҡылһын. Мин, уның доғаһын ҡабул итеп, ахмаҡлығығыҙ өсөн, Минең турала ҡолом Әйүп кеүек дөрөҫ һөйләмәгәнегеҙ өсөн, һеҙгә тейешле язаны бирмәм[+].

9Шунан Темандан килгән Әлифаз, Шуах кешеһе Билдад, Нағамандан килгән Софар Раббы ҡушҡанса эшләнеләр. Раббы Әйүптең доғаһын ҡабул итте[+].

10Әйүп дуҫтары хаҡына доға ҡылғандан һуң, Раббы уға мул тормошон элеккегә ҡарағанда ике тапҡырға арттырып кире ҡайтарып бирҙе[+]. 11Әйүптең бөтә ағай-энеләре менән апай-һеңлеләре, элекке таныштарының барыһы ла уға килде һәм уның өйөндә ашаны-эсте, Раббы күндергән бәлә-ҡазалар өсөн йыуатты, һәр береһе берәр кесита көмөш һәм берәр алтын алҡа бүләк итте[+].

12Раббы Әйүптең ҡалған көндәрен элеккеләренә ҡарағанда ла бәрәкәтлерәк итте. Инде уның ун дүрт мең ваҡ малы, алты мең дөйәһе, мең пар үгеҙе һәм мең инә ишәге бар ине. 13Әйүптең ете улы менән өс ҡыҙы тыуҙы[+]. 14Тәүге ҡыҙына Емима, икенсеһенә Ҡесиға, өсөнсөһөнә Ҡәрән-Һаппух[*] тип исем ҡушты. 15Бөтә илдә Әйүптең ҡыҙҙарынан да гүзәлерәк ҡыҙҙар юҡ ине. Аталары уларға ла ағай-энеләре менән бер тигеҙ мираҫ бирҙе[+].

16Бынан һуң Әйүп йөҙ ҙә ҡырҡ йыл йәшәне, үҙенең балаларын һәм балаларының балаларын дүртенсе быуынға тиклем күрҙе[+]. 17Ул ҡартайып, тормошта бөтәһен дә татып-кисереп вафат булды.

### Зәбүр

#### Зәбүр

Зәбүр


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### Инеш һүҙ


Зәбүр

Йәһүдсә был китап «Тәһилим» («Маҡтау йырҙары») тип атала. Иҫке Ғәһедтең боронғо грек теленә тәржемәһендә ул ҡыллы уйын ҡоралы атамаһы буйынса «Псалтерион» тип йөрөтөлә, русса «Псалтирь» тип аталыуы ла шуға бәйле. Ә ислам динендә уны Ҡөрьәндәгесә (4:163) «Зәбүр» тип атағандар.

Китап 150 йырҙан тора (боронғо грек ҡулъяҙмаларында 151-се йыр ҙа бар). Беҙҙең тәржемәлә йырҙарҙың нумерацияһы, русса Синод тексындағы кеүек үк, тәржемәнең боронғо грек вариантына тап килә, әммә йәһүд текстарындағы һәм хәҙерге заман тәржемәләрендәге нумерациянан бер аҙ айырыла.

Зәбүр китабын хасил иткән өлөштәр түбәндәгеләр: беренсе өлөш – 1–40-сы йырҙар; икенсе өлөш – 41–71-се йырҙар; өсөнсө өлөш – 72–88-се йырҙар; дүртенсе өлөш – 89–105-се йырҙар; бишенсе өлөш – 106–150-се йырҙар. Исраил халҡы Вавилон (йәки Бабил) әсирлегенән ҡайтҡандан алып был биш йыр йыйынтығы бер китап итеп туплана. Ҡайһы бер йырҙар аҙ ғына үҙгәрештәр менән Зәбүрҙең төрлө өлөшөндә ҡабатлана (мәҫәлән, 13-сө һәм 52-се йырҙар), ҡайһы берҙәре Иҫке Ғәһедтең башҡа урындарында ла осрай (мәҫәлән, 17-се йыр менән ІІ Батшалар 22-се бүлек).

Был йырҙар формаһы һәм йөкмәткеһе буйынса төрлө. Улар араһында Алланан ярҙам, дошмандарҙан яҡлау һәм уларға яза биреүҙе һорап ялбарғандар бар. Алланың сикһеҙ мәрхәмәтенә һәм ауыр саҡтарҙағы ярҙамына шөкөр ҡылыу ҙа күп. Ҡайһы бер йырҙар Алла һаҡлап йөрөткән һәм еңеүҙәр яулаған Исраил батшаһын данлай. Икенселәрендә боронғо Исраил тарихынан ваҡиғалар иҫкә алына. Был китаптың төп шәхесен, Яратыусы һәм Бар ҡылыусы Алланы маҡтаған һәм данлаған йырҙар, моғайын, иң сағыуҙарылыр. Һәр кем был китапта кәйефен йә хәлен сағылдырған доғаны таба алыр – Зәбүр һәр ваҡыт төрлө халыҡтарҙа күңелендә иман йөрөткән һәр кем өсөн доға дәреслеге булып тора. Төрлө милләт шағирҙары, был китаптағы образдарҙы һәм алымдарҙы ҡулланып, туған телдәрендә мөҡәддәс йырҙар ижад иткән.

Ҡайһы бер йырҙарҙың башында ниндәй тарихи шәхескә йә ваҡиғаға бәйле булыуы аталған, Дауыт батша исеме бөтәһенән дә йышыраҡ телгә алына. Уның был йырҙарға ниндәй ҡыҫылышы булғанын әйтеүе ҡыйын: автормы ул, йә төп шәхесме, әллә ошо шиғри жанрҙы нәҡ ул сығарғанмы? Был йырҙарҙы беҙ «Дауыттың мәҙхиәһе» тип бирәбеҙ.

Бынан тыш, йырҙарҙың башында көйө һәм ниндәй уйын ҡоралында башҡарылырға тейешлеге буйынса күрһәтмәләр осрай. Был йәһүд терминдарының мәғәнәһе тулыһынса асылмаған, шуға улар яҡынса ғына тәржемә итеп бирелде.

«Села» һүҙе йыр эсендә осрай, ул йырҙы башҡарғанда пауза яһау кәрәклегенә ишаралыр, моғайын. Уны беҙ шул килеш алдыҡ.

Ҡайһы бер йырҙар (24, 33, 36, 110, 111, 118, 144) акростих ысулы менән яҙылған, йәғни һәр юл йәки строфа йәһүд алфавитының сираттағы хәрефе менән башлана. Был алым шулай уҡ Һыҡтау китабында һәм Сөләймәндең хикмәттәре китабының һуңғы бүлегендә ҡулланылған.

#### 1

1Яуыздарҙың ҡотҡоһона бирелмәгән,
Гонаһлылар[†] һуҡмағынан йөрөмәгән,
Хурлаусылар йыйынында ултырмаған –
Ниндәй бәхетле ошондай кеше![+]
2Раббының ҡанунынан[†] зауыҡланыр ул,
Көн-төн шул хаҡта уйланыр[+].
3Ағын һыу буйына ултыртылған ағасҡа оҡшар,
Миҙгелендә емеш бирер,
Япрағы шиңмәҫ-һулымаҫ.
Һәр эшендә уңышҡа өлгәшер[+].

4Ә яуыздар ундай түгел,
Ел осорған кәбәк кеүек улар[+].
5Ямандар хөкөмдә аҡлана алмаҫ,
Тәҡүәләр йыйынында гонаһлылар урын тапмаҫ.
6Сөнки Раббы[†] тәҡүәләрҙең юлын һаҡлар;
Яуыздарҙың юлы иһә һәләкәткә илтер[+].

#### 2

1Ниңә боларышалар халыҡтар,
Булмаҫтайҙы ниәт итә өммәттәр[+]?
2Донъя батшалары ҡуҙғалыша,
Хакимдар берләшә Раббыға һәм
Уның мәсихенә[†] ҡаршы[+].
3Әйтәләр: «Тышауҙарын өҙәйек,
Бығауҙарын алып ырғытайыҡ!»

4Күк тәхетендә ултырыусы көлә;
Бөйөк Хаким уларҙы мыҫҡыллап көлә![+]
5Унан асыуланып әйтер,
Ярһыуы менән ҡурҡыуға һалыр.
6Әйтер: «Мин Сионға, изге[†] тауыма,
Үҙемдең батшамды ултырттым»[+].

7Мин, батша, Раббы[†] ҡарарын иғлан итәм:
Ул миңә әйтте: «Һин – Минең улым,
Мин бөгөндән һиңә Ата[†] булдым[+].
8Һора Минән, милек итеп ҡәүемдәрҙе,
Биләмәгә ерҙең һәр тарафын бирәм.
9Халыҡтарҙы тимер таяҡ менән ҡырырһың;
Балсыҡ көршәктәй селпәрәмә ватырһың»[+].

10Эй батшалар, аҡылға килегеҙ!
Эй донъя хакимдары, ғибрәт алығыҙ!
11Раббыға ҡурҡыу һәм хөрмәт,
Тетрәнеү һәм ҡыуаныс менән хеҙмәт итегеҙ[+].
12Үбегеҙ Уның улын, юҡһа Ул асыуланыр;
Тотҡан юлығыҙҙа һәләк булырһығыҙ,
Сөнки ярһыуы тиҙ ялҡынланыр.

Уға һыйынғандар һәммәһе бәхетле![+]

#### 3


1Дауыттың мәҙхиәһе. Улы Авшаломдан ҡасҡан ваҡытта әйтелгән[*][+].

2Йә Раббы[†]!
Дошмандарым ни тиклем күбәйҙе!
Күптәр миңә ҡаршы баш күтәрҙе[+].
3«Алла[†] уны ҡотҡармаясаҡ!» – тигәндәр
Эргә-тирәмдә бихисап[+].
Села

4Ә һин, Раббы, мине уратҡан ҡалҡанһың;
Һин – даным, башымды юғары сөйҙөрөүсе[+].
5Раббыға мин ауаз һалам –
Яуап ҡайтарыр изге[†] тауынан[+].
Села

6Ятам да йоҡлайым, йәнә уянам –
Раббы мине һаҡлай[+].
7Ҡурҡыу юҡ солғаған ғәм халыҡтан,
Ҡамап алһалар ҙа һәр тарафтан[+].

8Йә Раббым, ҡалҡ!
Ҡотҡара һал, Аллам!
Ҡундыр бар дошмандарымдың яңағына;
Ҡыра һуҡ бөтә тештәрен яуыздарҙың[+].
9Ҡотолоу бары Раббынан!
Халҡың өҫтөндә булһын фатихаң![+]
Села

#### 4


1Йырсылар етәксеһенә: ҡыллы уйын ҡоралдары оҙатыуында. Дауыттың мәҙхиәһе[+].

2Саҡырған сағымда яуап ҡайтар, ғәҙел Аллам!
Тарлығымда иркенгә сығарҙың.
Әле лә бул мәрхәмәтле,[†] доғама ҡолаҡ һал[+].

3Эй әҙәм балалары, ҡасанға тиклем
Шөһрәтем[†] булыр хурлыҡҡа дусар?
Ҡасанғаса юҡҡа-барға күңел биреп,
Сабырһығыҙ ялғандың артынан?
Села
4Белегеҙ, Раббы[†] тоғро ҡолон Үҙенә айырып ала.
Ҡасан ғына саҡырһам да, Ул мине ишетә[+].

5Ҡурҡып-тетрәнегеҙ, гонаһ[†] ҡылмағыҙ,
Төндә ятҡанығыҙҙа уйланығыҙ, тынлыҡ һаҡлағыҙ.
Села
6Тейешенсә ҡорбандар[†] салығыҙ,
Раббыға инанығыҙ[+].

7«Кем беҙгә яҡшылыҡ эшләр?» – тигәндәр күп.
Йә Раббы, йөҙөңдөң нурын өҫтөбөҙгә сәс![+]
8Уларҙың мул иген һәм яңы шарапҡа
Ҡыуаныуынан ҙурыраҡ
Һөйөнөс бирҙең минең йөрәккә.

9Йән тыныслығында ятам да йоҡлайым,
Сөнки, Раббы, бары тик Һин генә
Именлектә мине йәшәтәһең![+]

#### 5


1Йырсылар етәксеһенә: тынлы уйын ҡоралдары оҙатыуында. Дауыттың мәҙхиәһе.

2Әйткәндәремә ҡолаҡ һал, Раббы[†],
Аһ-зарымды ишет!
3Ярҙам ялбарыуымды тыңла, Батшам, Аллам,
Мин Һиңә доғамды оҙатам[+].
4Йә Раббы! Таң һайын ишетәһең ауазымды.
Иртә һайын Һиңә ялбарам,
Көтөп ҡалам яуабыңды[+].

5Һин яуызлыҡтан хушһынған Алла[†] түгел,
Һинең яныңда залим төйәкләнә алмаҫ.
6Хозурыңда тора алмаҫ тәкәбберҙәр,
Бөтә яманлыҡ ҡылыусыларға нәфрәтлеһең,[+]
7Ялған һөйләгәндәрҙе Һин юҡ итәһең;
Ҡан ҡойоусы һәм мәкерлеләр Раббы өсөн ерәнгес[+].

8Ә мин тоғро мөхәббәтең[†] муллығына күрә
Йортоңа Һинең инермен.
Мөҡәддәс[†] ҡорамыңа[†] йөҙ тотоп,
Тетрәнеп сәждә ҡылырмын[+].
9Йә Раббы, дошмандарым ни тиклем күп минең!
Ғәҙеллегең менән мине Үҙеңдең һуҡмағыңдан етәклә,
Юлымды тура ит.

10Уларҙың ауыҙҙарында дөрөҫлөк юҡ;
Эстәре тулы емергес уйҙар.
Боғаҙҙары – асыҡ ҡәбер,
Телдәрендә – ялағайлыҡ[+].
11Эй Аллам, уларҙы язала!
Яман ниәттәре үҙҙәренең баштарына етһен.
Ҡыу уларҙы һанһыҙ гонаһтары[†] арҡаһында,
Улар Һине кире ҡаҡты.

12Һиндә ышыҡ тапҡандар барыһы ҡыуанһындар,
Һин уларҙы ҡурсалаған өсөн
Әйҙә мәңге шатланып гөрләшһендәр!
Исемеңде яратҡандар, әйҙә
Һиндә һөйөнөс тапһындар.
13Һин, Раббы, тоғроларҙы фатихалайһың;
Миһырбаның менән ҡалҡандай уларҙы ышыҡлайһың[+].

#### 6


1Йырсылар етәксеһенә: һигеҙ ҡыллы уйын ҡоралдары оҙатыуында. Дауыттың мәҙхиәһе[+].

2Йә Раббым, асыуланып язалама мине.
Ярһыулы мәлеңдә ғазаплама[+].
3Рәхимле бул, Раббы[†], сөнки тәҡәтем ҡалманы.
Дауалай күр, Раббы, һөйәктәрем һыҙлай.
4Ғазап сигә йәнем,
Эй Раббым, ҡасанға тиклем[+]?

5Борол миңә, Раббы, ҡотҡар мине!
Тоғро мөхәббәтең[†] хаҡына ярҙам итсе.
6Үлгәс бит бер кем дә Һине иҫкә алмай.
Кем шөкөр итер Һиңә үлеләр донъяһынан?[†][+]

7Ыңғырашып хәлдән тайҙым;
Түшәгем һыу күҙ йәшемдән һәр төн,
Күп илауҙан сыланған мендәрем.
8Күҙҙәремдең нуры һүнде хәсрәтемдән,
Зәғифләнде дошмандарым арҡаһында[+].

9Китегеҙ минән, яуызлыҡ ҡылыусылар!
Сөнки Раббы илағанымды ишетте[+].
10Ялбарыуым Раббыға олғашты,
Ул ҡабул итер доғамды.
11Дошмандарым оятҡа ҡаласаҡ,
Барыһын дәһшәт солғап аласаҡ,
Улар мәсхәрәгә ҡалып сигенәсәк[+].

#### 7


1Дауыттың хәсрәт йыры. Был йыр менән ул Раббыға Бинйәмин ырыуы кешеһе Куштың һүҙҙәре арҡаһында мөрәжәғәт иткән.

2Раббым Аллам, Һиңә һыйынамын;
Һаҡла эҙәрләүселәрҙән, ҡотҡар[+].
3Юҡһа арыҫландай ташланырҙар,
Йолҡҡосларҙар һәм һис кем яҡламаҫ[+].
4Раббым Аллам! Ошоларҙы ҡылһам:
Ғәҙелһеҙлек менән ҡул бысратһам;
5Яҡшылығына дуҫымдың яуызлыҡ менән ҡайтарһам;
Дошманымды нахаҡҡа талаһам –[+]
6Әйҙә, мине ҡыуып тотһон дошман.
Йәнемде ергә иза тапаһын,
Намыҫымды тупраҡҡа бутаһын!
Села

7Ярһып ҡалҡ, эй Раббым!
Баҫ ҡаршы дошмандарымдың нәфрәтенә.
Уян минең хаҡҡа, белдер хөкөмөңдө!
8Халыҡтар әйләнә-тирәңә йыйылһын,
Һин улар өҫтөнән юғарыға ашып ултыр![+]
9Халыҡтарға хөкөм ҡыла Раббы[†].
Раббы, минең дә дәғүәмде ҡара;
Хаҡлығыма, паклығыма күрә ҡарар сығар[+].
10Ахыр килһен яуыздарҙың хаслығына!
Тәҡүәгә таяныс бул, ғәҙел Алла[†],
Һин әҙәмдең йөрәген һәм уйҙарын һынаусы[+].
11Минең ҡалҡаным – Алланан,
Саф йөрәклеләрҙе ҡотҡарыусынан![†][+]
12Хаҡ хөкөмдар – Алла,
Хаҡһыҙлыҡҡа һәр саҡ асыу тота[+].
13Әгәр кеше яуызлығын ташламаһа,
Алла ҡылысын үткерләп ҡайрар,
Йәйәһен киреп ҡуйыр[+].
14Уның үлем ҡоралы әҙер,
Тоҫҡалған ялҡынлы уҡтар[+].
15Кем яманлыҡ менән йөккә уҙған,
Шул яуызлыҡҡа ауырлы,
Ул ялған тыуҙырыр[+].
16Кем башҡаға соҡор ҡаҙый,
Шунда үҙе барып ҡолар[+].
17Яуызлығы үҙенә әйләнеп ҡайтыр,
Залимлығы үҙ башыңа төшөр.

18Мин хаҡ Раббыны данлайым,
Юғарыларҙан Юғарының исемен йырлайым![+]

#### 8


1Йырсылар етәксеһенә: «Гиттиҫ» көйөнә. Дауыттың мәҙхиәһе[+].

2Раббы[†] Хакимыбыҙ!
Исемең ниндәй ғиззәтле бөтә ер йөҙөндә!
Асмандан юғарыраҡ Һинең шөһрәтең![†][+]
3Сабыйҙар, имсәк балаларҙың ауазы менән
Дошмандар һәм үслеләргә ҡаршы
Һин нығытма ҡорҙоң, уларға ахыр ҡуйҙың.

4Бармаҡтарың әүәләгән күккә баҡтым,
Һин урынлаштырған ай менән йондоҙҙарға ҡараным.
5Әҙәм заты нимә инде?
Ә Һин уның хаҡында уйлайһың!
Бәндә балаһы кем – уны хәстәрләйһең[+]?
6Уны Алланан саҡ ҡына түбән иттең;
Шөһрәт һәм хөрмәт тажы кейҙерҙең.
7Ҡулыңдың ижадына уны хаким ҡылдың,
Бөтә нәмәне аяғы аҫтына һалдың:[+]
8Эре һәм ваҡ малды,
Ҡырағай хайуанды,
9Күктәге ҡош, диңгеҙҙәге балыҡ,
Даръяларҙа йөҙгән һәммәһен.

10Эй Раббы Хакимыбыҙ,
Бөтөн ер йөҙөндә исемең ниндәй ғиззәтле!

#### 9


1Йырсылар етәксеһенә: «Муҫ-лаббен» көйөнә. Дауыттың мәҙхиәһе.

2Бар күңелдән шөкөр итермен, йә Раббы[†],
Бөтә ғәжәйеп ғәмәлдәреңде һөйләрмен[+].
3Һиндә булыр һөйөнөсөм һәм тантанам,
Исемеңә мәҙхиә йырлармын, эй Юғарыларҙан Юғары![+]

4Дошмандарым кире сигенгәндә
Һөрөнөп дөмөгөрҙәр алдыңда.
5Сөнки Һин хөкөм ҡылдың, дәғүәмде ҡараның;
Ғәҙел хөкөмдар булып тәхетеңдә ултырҙың[+].

6Ҡәүемдәрҙе Һин дәһшәткә һалдың,
Яуыздарҙы ҡырып ташланың,
Исемдәрен мәңгенән мәңгегә юйҙың[+].
7Башҡаса юҡ дошман –
Бары ҡалды харабалар!
Ҡалаларын һепереп түктең,
Хатта хәтирәләре ҡалманы.

8Раббы мәңге хаким булыр,
Ул тәхетен хөкөм ҡылыр өсөн ҡорған[+].
9Донъяны ғәҙеллек менән хөкөм итер;
Халыҡтарға хаҡ хөкөм сығарыр[+].

10Иҙелгәнгә һыйыныс булыр Раббы,
Бәлә килгән саҡта – ышаныслы ышыҡ[+].
11Атыңды белгәндәр Һиңә өмөт бағлар,
Сөнки, Раббы, Үҙеңде эҙләгәндәрҙе ташламайһың[+].

12Сионды төйәк иткән Раббыға маҡтау йырлағыҙ!
Ғәмәлдәрен халыҡтар араһында һөйләгеҙ!
13Сөнки түгелгән ҡандың ҡонон ҡайтарыр, иҫендә тотор,
Иҙелгәндәрҙең зарын онотмаҫ.

14Ҡыҙған мине, Раббы!
Алып кит Һин мине үлем ҡапҡаһынан,[†]
Миңә нәфрәт тотҡандарҙан
Күргән ғазабыма ҡара![+]
15Шул саҡ Йәрүсәлимдең[†] ҡапҡаларында
Һиңә маҡтау яуҙырайым,
Ҡотҡарыуыңа ҡыуанайым[+].

16Ҡәүемдәр үҙҙәре ҡаҙған соҡорға ҡоланы,
Ҡорған ауҙары аяҡтарын сорнаны[+].
17Раббы Үҙен танытты һәм хаҡ хөкөм ҡылды,
Залимдар үҙҙәре ҡуйған тоҙаҡҡа ҡапты[+].
Һиггайон[*]
Села

18Яуыздар – Алланы онотҡан бар ҡәүемдәр –
Үлеләр донъяһына[†] китер…[+]
19Әммә мохтаж бөтөнләйгә онотолмаҫ,
Фәҡирҙең өмөтө бушҡа булмаҫ.

20Ҡалҡ, Раббы! Әҙәм заты өҫтөн сыҡмаһын,
Ҡәүемдәргә хозурыңда хөкөм ҡылынһын!
21Уларға дәһшәт һал, Раббы!
Үҙҙәренең кеше генә булғандарын белһен.
Села

22Йә Раббы, ниңә Һин ситтә тораһың?
Бәлә килгәндә Үҙеңде йәшерәһең[+]?
23Тәкәббер яуыздар ярлыны эҙәрләй,
Үҙҙәре ҡорған мәкергә үҙҙәре эләкһен!

24Яуыз әҙәм нәфсеһен ҡандырыр ҙа маҡтаныр;
Ҡомһоҙ – Раббыға хур бағыр, Уны ҡарғар.
25Залим, тәкәбберләнеп, Алланы һанға һуҡмаҫ,
Ул эсенән: «Алла[†] юҡ», – тип уйлай[+].
26Уның эше һәр ваҡыт уң булыр.
Һинең хөкөмдәрең уның өсөн юғары һәм алыҫ,
Дошмандарына тик көлөп ҡарар.
27Күңеленән генә: «Мин сайҡалмам! – тиер, –
Бер ваҡытта ла бәләгә ҡалмам!»[+]
28Ауыҙы тулы ҡарғыш, мәкер, яуызлыҡ,
Тел төбөндә – золом һәм боҙоҡлоҡ[+].

29Улар ауылдарҙа боҫоп ятыр,
Аулаҡта ғәйепһеҙҙе үлтерер,
Ярҙамһыҙҙан күҙен алмай һағалар[+].
30Бахырҙы эләктереп алырға
Өңөндә боҫҡан арыҫлан һымаҡ,
Йәшеренеп аңдып ятыр,
Ауына эләктереп һөйрәкләр[+].

31Бисаралар сараһыҙҙан сүгеп,
Аяуһыҙҙың тырнағына ҡабыр.
32Залим әҙәм үҙ алдына: «Алла онотто, – тиер, –
Ул күҙен йомдо, бер ваҡытта ла күрмәҫ»[+].

33Йә Раббы, ҡалҡ, ҡулыңды күтәр, эй Алла!
Иҙелгәндәрҙе онотма!
34Ниңә яуыз бәндә Һине хурлай,
Эсенән: «Алла минән яуап таптырмаҫ!» – тип уйлай?

35Әммә Һиңә барыһы ла мәғлүм,
Хәсрәт-әрнеүҙәрҙе күрәһең;
Бисара үҙен Һиңә тапшыра,
Етемдәрҙең Һин ярҙамсыһыһың[+].

36Залимдың һәм ғәҙелһеҙҙең ҡеүәтен ҡыр,
Әйҙә, уларҙың ҡылғандары язаһыҙ ҡалмаһын,
Яуызлыҡтары эҙһеҙ юғалһын[+].

37Раббы мәңгенән мәңгегә батша,
Уның еренән ят ҡәүемдәр юҡҡа сығыр[+].

38Иҙелгәндәрҙең теләген ишетәһең, Раббы,
Уларҙың рухтарын нығыт,
Ҡолаҡ һалып тыңла.
39Үкһеҙҙең, иҙелгәндең хаҡын ҡайтарыр өсөн,
Фани әҙәм башҡаса дәһшәт сәсмәһен[+].

#### 10


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

Мин Раббыла[†] таптым һыйыныс.
Нисек инде һеҙ миңә:
«Ҡош һымаҡ тауҙарға ос, ҡасып кит![+]
2Ана күр, яуыздар йәйә киргән,
Саф күңеллеләргә ҡараңғыла атыр өсөн
Уҡтарын кереш өҫтөнә ҡуйған[+].
3Нигеҙҙәр емерелгәндә
Иманлылар[†] нимә эшләй ала?» – тип әйтәһегеҙ[+].

4Раббы[†] Үҙенең мөҡәддәс[†] ҡорамында,[†]
Раббының тәхете – күктә.
Күҙҙәре үткер: әҙәм балаларын күреп тора;
Ҡараштары уларҙы һынап баға[+].
5Раббы иманлы кешене һынай,
Яуызды, золом яратыусыны йәне һөймәй[+].
6Ул залимдар өҫтөнә утлы ҡуҙ, көкөрт яуҙырыр;
Көйҙөргөс ялҡынлы ел –
Уларҙың яҙмыш туҫтағына өлөш шул булыр[+].
7Раббы ғәҙел, Ул ғәҙеллекте һөйөр.
Намыҫлы әҙәм Уның йөҙөн күрер[+].

#### 11


1Йырсылар етәксеһенә: һигеҙ ҡыллы уйын ҡоралдары оҙатыуында. Дауыттың мәҙхиәһе.

2Ҡотҡар, Раббы[†]!
Тәҡүә бер кеше ҡалманы,
Һиңә тоғролар ҡалманы әҙәм балалары араһында[+].
3Ялған һөйләйҙәр бер-береһенә;
Телдәре шыма, күңелдәрендә – хәйлә[+].
4Ҡырҡып ташлаһын Раббы ялған телдәрҙе;
Маҡтансыҡ ауыҙҙарҙың өндәрен тыҡһын.
5Әйтер улар: «Телебеҙ менән еңәбеҙ!
Ауыҙ үҙебеҙҙеке – кем хужа беҙгә?»

6Әйтер Раббы: «Инде сара күрермен,
Йәберләнгән ярлыларға, ыңғырашҡан меҫкендәргә
Үҙҙәре теләгән именлекте бирермен».

7Раббының һүҙҙәре – пактан-пак[†]:
Усаҡта ете ҡат яндырылып
Таҙартылған иң саф көмөш һымаҡ[+].

8Йә Раббы, Һин уларҙы һаҡларһың,
Был нәҫелдән мәңге ҡурсаларһың.
9Һәр тарафта ҡәбәхәтлек – маҡтаулы,
Ямандар баҫты донъяны.

#### 12


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2Йә Раббы[†], ҡасанға саҡлы,
Мәңгегәме мине оноторһоң?
Минән йөҙ йәшерерһең ҡасанға тиклем[+]?
3Ҡасанғаса йәнем тынғы тапмаҫ,
Күңелемдә көн-төн хәсрәт булыр?
Ҡасанға тиклем дошманым өҫтөн ҡалыр?

4Ҡараһаңсы, яуап ҡайтарһаңсы, Раббым Аллам!
Күҙҙәремә нур бир, үлем йоҡоһона талмайымсы![+]
5Дошмандарым: «Еңдем уны!» – тимәһендәр,
Сайҡалғанымда ҡыуана алмаһындар[+].

6Мин Һинең мөхәббәтеңә өмөтләнәм,
Күңелем ҡотҡарыуыңа ҡыуанасаҡ.
Мин Һиңә йырлармын, Раббы:
«Ул миңә яҡшылыҡ ҡылды»[+].

#### 13


1[•]Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

Ахмаҡ эсенән генә уйлай: «Алла[†] юҡ!»
Кеше боҙолдо, әшәкелеге алдан йөрөй.
Яҡшылыҡ ҡылыусы бер кем дә юҡ[+].

2Раббы[†] күктән әҙәм балаларына күҙ һала:
Аңлылар, Алланы эҙләгәндәр бармы[+]?
3Барыһы ла юлдан яҙған, берҙәй боҙолған;
Яҡшылыҡ ҡылған әҙәм юҡ,
Исмаһам, берәү ҡалмаған![+]

4Яуызлыҡ ҡылыусылар –
Халҡымды икмәк урынына ашағандар,
Раббыны саҡырмағандар –
Бер ни ҙә аңламаймы ни[+]?
5Улар оло дәһшәткә төшәсәк,
Сөнки Алла тәҡүә быуын яҡлы.
6Һеҙ фәҡирҙең ниәтен бушҡа сығараһығыҙ,
Әммә Раббы уларҙың һыйынысы.

7Сиондан Исраилға[†] ҡотолоу килһә ине!
Раббы Үҙ халҡына муллыҡ-именлек ҡайтарғас,
Яҡуп нәҫеле шатлыҡ кисерер,
Исраил халҡы ҡыуаныр!

#### 14


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Йә Раббы[†], сатырыңда ҡунаҡ булырға кем һуң лайыҡ?
Мөҡәддәс[†] тауыңда йәшәргә кемдең хаҡы бар[+]?

2Йөрөгән юлдары камил,
Ҡылған ғәмәлдәре ғәҙел,
Йөрәктән сыҡҡан һүҙҙәре хаҡ булған,[+]
3Теле ғәйбәтте белмәгән,
Дуҫына зарар ҡылмаған,
Яҡынын хурламаған;[+]
4Аҙғынды кире ҡаҡҡан,
Раббынан ҡурҡҡанды хөрмәт иткән,
Үҙе зыян күргәндә лә,
Биргән антында ныҡ торған;[+]
5Бурысты файҙа алыр өсөн бирмәгән,
Ришүәт өсөн ғәйепһеҙгә ғәйеп ташламаған –
Шулай йәшәгән кеше мәңге ҡаҡшамаҫ![+]

#### 15


1Дауыттың шиғыры.

Һаҡла мине, эй Алла[†],
Мин Һиндә ышыҡ табамын.
2Раббыға әйтермен: «Һин – минең Хакимым.
Һинән башҡа минең бәхетем юҡ!»[+]

3Илдәге изгеләргә[†] килгәндә: улар затлы,
Бар күңелдән уларға тартылам.
4Ят илаһтарға эйәргәндәрҙең хәсрәте артыр.
Мин боттарға ҡанлы ҡорбандар[†] килтермәм,
Исемдәрен телемә лә алмам[+].

5Раббы[†] – минең өлөшөм, минең туҫтағым,
Минең йәрәбәм – Һинең ҡулыңда[+].
6Биләмәмдең ыҙандары ниндәй гүзәл ерҙәр буйлап бара –
Ниндәй хозур милек насип иттең миңә!
7Миңә нәсихәт биргән Раббыға шөкөр итәм,
Хатта төндә лә өгөт бирә булмышым.
8Мин һәр саҡ Раббыға күҙ төбәйем,
Ул уң тарафымда торған өсөн
Бер нәмә лә мине ҡаҡшата алмаҫ[+].

9Шул арҡала күңелемә шатлыҡ тула,
Рухым иһә күтәренкелектә;
Хатта тәнем именлектә булыр.
10Сөнки йәнемде үлеләр донъяһында[†] ҡалдырмаҫһың,
Тоғро бәндәңә үлем соҡорон күрһәтмәҫһең[+].

11Йәшәү юлын өйрәтерһең миңә.
Бөтмәҫ шатлыҡ Һинең хозурыңда,
Уң яғыңда мәңгелеккә – икһеҙ-сикһеҙ бәхет[+].

#### 16


1Дауыттың доғаһы.

Эй Раббы[†], хаҡ дәғүәмде тыңла,
Ялбарыуыма ҡолаҡ һал,
Хәйләһеҙ ирендәрем әйткән доғаны ишет![+]
2Һинең хозурыңдан сыҡһын миңә хөкөм;
Күҙең кем хаҡлы икәнде күрһен.

3Һин йөрәгемә текәлдең,
Төндә килеп мине һынаның,
Бер ниндәй ҙә ғәйеп таба алманың,
Ауыҙымдан гонаһ[†] һүҙ сыҡмай минең[+].
4Бәндәләр нимә генә ҡылһа ла,
Мин ауыҙыңдан сыҡҡан һүҙҙәрҙе тотам,
Залимдар юлынан йыраҡ торам.
5Аҙымдарым Һинең юлдан атлай,
Тайпылыуҙы белмәй аяҡтарым[+].

6Һине саҡырам, эй Алла[†], миңә яуап ҡайтарырһың;
Ҡолаҡ һал, әйткәндәремде ишет!
7Ғәжәйеп мөхәббәтеңде күрһәт,
Үҙеңә һыйынғандарҙы дошмандарҙан
Уң ҡулың менән һаҡла![+]
8Күҙ алмаңдай һаҡла мине;
Ҡанатың аҫтына йәшер[+]
9Миңә һөжүм иткән яуыздарҙан,
Һырып алған үлемесле дошмандарҙан.

10Уларҙың йөрәктәрен май бөргән,
Үҙҙәре оятһыҙ маҡтаналар[+].
11Улар эҙҙәремә баҫып килә,
Ҡамалайҙар мине һәр тарафтан,
Йығып һалыр өсөн һағалайҙар.
12Гүйә ҡорбанын[†] өҙгөләргә яҫҡынған йыртҡыс,
Боҫоп, табышын аңдыған йәш арыҫлан[+].

13Йә Раббы, ҡалҡ, уларҙың ҡаршыһына баҫ!
Уларҙы ергә йығып һал!
Йәнемде ҡотҡар ҡылысың менән яуыздарҙан.
14Йә Раббы, был кешеләрҙән,
Өлөштәре донъялыҡта булғандарҙан
Үҙ ҡулдарың менән ҡотҡар.
Ҡорһаҡтары хазиналарың менән тулһын,
Балалары алҡынғанса ашап туйһын,
Артҡаны ейәндәренә тороп ҡалһын!

15Мин иһә тоғролоҡ менән йөҙөңә бағырмын,
Уянғанда Һинең рәүешеңде күреүемә туҡ булырмын[+].

#### 17


1[•]Йырсылар етәксеһенә: Раббы ҡоло Дауыттың мәҙхиәһе. Раббы Дауытты бөтә дошмандарынан һәм Шаулдың ҡулынан ҡотҡарған көндө, Дауыттың Раббыға бағышлаған йыры.

2

Ул былай тине:

Һөйөүем Һиңә, йә Раббым, минең ҡеүәтем![+]
3Раббы[†] – ҡаям минең, ҡәлғәм, йолоп алыусым;[†]
Аллам – ҡаям һәм мин Унда ышыҡ табам;
Ул – ҡалҡаным, ҡотҡарыусы[†] ҡөҙрәтем, һыйынысым![+]
4Маҡтауға лайыҡ Раббымды саҡырырмын,
Дошмандарымдан мин ҡотолормон[+].

5Сорнап алды мине үлем ғазаптары,
Һәләкәт ташҡыны баштан ашты,[+]
6Үлеләр донъяһының[†] сынйырҙары сырманы мине,
Алда ҡоролған әжәлдең тоҙаҡтары[+].
7Раббыға хәсрәт уртаһынан ялбарҙым,
Алламдан ярҙам һораным.
Ҡорамынан[†] ауазыма ҡолаҡ һалды,
Зарым Уға барып етте[+].

8Раббының асыуы ялҡынланды:
Шул саҡ ер йөҙө сайҡалды ла тетрәне,
Тауҙарҙың нигеҙҙәре һелкенде[+].
9Танау тишектәренән төтөн урғылды,
Ауыҙынан ялмаусы ялҡын бөркөлдө,
Әйләнәһендә осҡон сәсрәне[+].
10Аушайтты ла күк ҡабағын, Раббы килеп төштө,
Аяҡ аҫты тома ҡараңғылыҡ ине[+].
11Ул бер кирубҡа[†] менеп осто,
Ел ҡанаттарында алға елде[+].
12Ҡараңғылыҡты Үҙенә япма итте,
Ямғырлы ҡара болоттарҙан Үҙенә сатыр ҡорҙо[+].
13Уның хозурындағы балҡыштан,
Болоттарҙы үтә тишеп,
Боҙборсаҡ һәм утлы ҡуҙҙар яуҙы[+].
14Күктәрҙә күкрәне Раббы,
Юғарыларҙан Юғары ауаз һалды,
Боҙборсаҡ һәм утлы ҡуҙ яуҙырҙы[+].
15Уҡ атып, дошмандарын туҙҙырҙы,
Йәшен йәшнәтеп, уларҙы тар-мар итте[+].
16Йә Раббы, дәһшәтле ауазыңдан,
Танауың бөркөгән һулышыңдан
Диңгеҙ тәрәнлектәре күренде,
Донъяның нигеҙҙәре асылды[+].

17Раббы юғарынан ҡул һондо ла мине тотто;
Тәрән һыуҙарҙан күтәреп алды[+].
18Ҡеүәтле дошмандан азат итте,
Минән күпкә көслө булһалар ҙа,
Күрә алмаусыларҙан ҡотҡарҙы[+].
19Бәлә көнөмдә улар ҡаршыма төшкәйне,
Әммә Раббы миңә терәк булды.
20Ул мине иркенлеккә сығарҙы,
Күңеленә хуш килгәнемә күрә ҡотҡарҙы[+].

21Тәҡүәлегемә күрә әжерен бирә Раббы,
Ғәмәлдәремдең сафлығына күрә бүләкләй[+].
22Сөнки мин Раббының юлын тотам,
Алламдан йөҙ бороп, яманлыҡ ҡылмам.
23Уның ҡарарҙарын күҙҙә тотам,
Ҡанун-ҡағиҙәләрен[†] ситкә типмәнем.
24Ҡаршыһында керһеҙ баҫып торам,
Гонаһ[†] ҡылыуҙан һаҡландым[+].
25Раббы минең тәҡүәлегемдең әжерен бирҙе,
Хозурында ғәмәлдәремдең сафлығына күрә бүләкләне.

26Тоғроларға Һин тоғролоҡ күрһәтәһең,
Камилдар менән камилһың.
27Ғәмәлдәрең пак[†] Һинең пактарға,
Мәкерлеләр менән хәйләкәрһең.
28Иҙелгән бәндәләреңде ҡотҡараһың,
Тәкәбберҙең башын түбән эйҙерәһең[+].
29Сырағымды тоҡандырыусы Һин, Раббым!
Аллам минең ҡараңғылығымды яҡтырта[+].
30Һинең менән мин ғәскәргә ҡаршы барам,
Аллам менән диуарҙарҙы ашам.

31Алланың юлы камил.
Раббының һүҙе иретеп таҙартылғандай саф.
Ул – Үҙенә һыйынғандар өсөн ҡалҡан[+].
32Раббынан башҡа тағы ла алла бармы?
Аллабыҙҙан башҡа бармы һыйыныр ҡаябыҙ[+]?
33Алла[†] ҡеүәт менән билем быуа,
Ул барыр юлымды камил ҡыла.
34Аяҡтарымды боландыҡылай етеҙ итә,
Түбәләрҙә мине тотороҡло итә[+].
35Ҡулымды һуғыш һөнәренә өйрәтә –
Беләгем баҡыр йәйәне бөгә ала[+].
36Ҡотҡарыусы ҡалҡан бирҙең миңә,
Уң ҡулың таяныс булды,
Мәрхәмәтең[†] мине мәртәбәле итә.
37Һин аҙымдарымды киңәйтәһең,
Шуға күрә хәлһеҙләнмәҫ аяҡтарым.

38Дошмандарымды эҙәрләп ҡыуып еттем,
Тар-мар итмәйенсә боролманым[+].
39Уларҙы туҡманым, бүтән ҡалҡа алманылар,
Табан аҫтында аунап ҡалдылар.
40Алыш өсөн ҡеүәт менән билем быуҙың,
Ҡаршы баш ҡалҡытҡандарҙы аяҡ аҫтыма бырғаның.
41Дошмандарҙы арҡалары менән борҙоң,
Миңә үс тотоусыларҙы тар-мар иттем[+].
42Инәлделәр, әммә ҡотҡарыусы табылманы;
Раббыны саҡырҙылар, Ул яуап ҡайтарманы[+].
43Елдәге туҙан һымаҡ уларҙы борҡоттом,
Урам бысрағы ише уларҙы тапаланым[+].

44Мине халыҡ фетнәләренән ҡотҡарҙың,
Ҡәүемдәргә башлыҡ итеп ҡуйҙың,
Үҙем белмәгән халыҡтар миңә хеҙмәт итә[+].
45Тауышымды ишетеү менән буйһоналар,
Яттар алдымда яҡшатланалар[+].
46Йөрәктәре тетрәп, ҡалтырашып,
Ҡәлғәләренән сығалар[+].

47Раббы тере!
Һыйынған ҡаям мөбәрәк булһын!
Мине ҡотҡарыусы Аллам
Күктәргә күтәрелеп ҙурланһын!
48Минең өсөн үс алыусы Аллам
Халыҡтарҙы миңә буйһондорған,[+]
49Мине дошмандарымдан ҡотҡарған.
Һөжүм итеүселәрҙән өҫтөн сығарған,
Залим әҙәмдең ҡулынан йолоп алған.
50Шуға ят ҡәүемдәр араһында
Һине данлармын, йә Раббым,
Исемеңә мәҙхиә йырлармын[+].

51Үҙе ҡуйған батшаға Ул бөйөк еңеүҙәр бирә,
Үҙенең мәсихе[†] – Дауытҡа[†] һәм тоҡомона
Мәңгелек тоғро мөхәббәтен[†] күрһәтә[+].

#### 18


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2Күктәр Алланың шөһрәтен[†] һөйләй,
Күк көмбәҙе иғлан итә ҡулдарының эшен[+].
3Көн көнгә тапшыра был һүҙҙәрҙе,
Был белемде төн төнгә еткерә.
4Телмәр ҙә юҡ бында, һөйләшеү ҙә,
Уларҙың тауышы ишетелмәй.
5Әммә ауаздары бөтөн донъяға тарала,
Хәбәрҙәре ер сиктәренә олғаша.

Раббы[†] күктә ҡояш өсөн сатыр ҡорған[+].
6Ҡояш – сымылдаҡтан сыҡҡан кейәү һымаҡ;
Шатлана, гүйә ярышҡа сыҡҡан йүгерек егет[+].
7Күктең бер осонан сыға,
Икенсе осона барып байый –
Эҫеһенән һис нәмә йәшенә алмай.

8Раббының ҡануны[†] камил – йәнде терелтә;
Раббы күрһәтмәләре ышаныслы – бер ҡатлыны зирәк итә;[+]
9Раббының нәсихәттәре дөрөҫ – күңелде һөйөндөрә;
Раббы бойороҡтары аныҡ – күҙҙе аса;[+]
10Раббынан ҡурҡыу – паклыҡ, ул мәңге дауам итә;
Раббының хөкөмдәре ышаныслы, барыһы ла ғәйәт ғәҙел[+].
11Улар алтындан, саф алтын тауҙарынан ғәзизерәк;
Улар балдан, кәрәҙҙән тамылйыған балдан, татлыраҡ[+].
12Мин, ҡолоң Һинең, уларҙан нәсихәт алам,
Уларға таянып йәшәгәндәр ҙур бүләк ала.

13Кем үҙенең хаталарын белер?
Йәшерендәренән пакла мине.
14Белә-күрә гонаһ[†] ҡылыуҙарҙан һаҡла,
Улар миңә хаким була алмаһын!
Шул сағында мин камил булырмын,
Ҙур гонаһтарҙан азат ҡалырмын[+].

15Ауыҙымдан сыҡҡан һүҙҙәр,
Башымдағы уй-ниәттәр,
Һинең күңелеңә хуш булһасы,
Эй Раббым, ҡаям һәм ҡотҡарыусым![†][+]

#### 19


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2Бәлә килгәндә яуап ҡайтарһын һиңә Раббы[†],
Яҡуп Аллаһының исеме һине һаҡлаһын![+]
3Мөҡәддәс[†] торлағынан ярҙам ебәрһен,
Сиондан Ул һиңә таяныс юллаһын[+].
4Бөтә саҙаҡаларыңды иҫкә алһын,
Тотош яндырыу ҡорбандарыңды[†] ҡабул ҡылһын!
Села
5Йәнең теләгәнде бирһен,
Һәр бер ниәтеңде ғәмәл итһен![+]
6Ә беҙ һинең еңеүеңә шатланып гөрләшербеҙ,
Аллабыҙ исеме менән байраҡ күтәрербеҙ.
Раббы бөтә үтенестәреңде ғәмәл ҡылһын.

7Инде беләм, Раббы Үҙе мәсехләгән батшаны ҡотҡарыр,
Уға мөҡәддәс күгенән яуап бирер,
Ҡөҙрәтле уң ҡулы менән еңеү бүләк итер.
8Ҡайһылар яу арбалары,
Икенселәр аттары менән маҡтаныр.
Беҙ иһә Аллабыҙ Раббының исеме менән маҡтанырбыҙ[+].
9Тегеләр сүгер һәм йығылырҙар,
Беҙ ҡалҡырбыҙ, туп-тура торорбоҙ.

10Йә Раббы, Һин батшаға еңеү бир!
Һине саҡырғанда, беҙгә яуап ҡайтар!

#### 20


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2Йә Раббы[†], Һин биргән көскә ҡыуана батша,
Һин килтергән еңеүгә сикһеҙ шатлана![+]
3Йәне нимә теләй, шуны бирҙең,
Теленән төшкән үтенесен кире ҡаҡманың[+].
Села
4Уны изге[†] фатихалар менән ҡаршы алдың,
Башына саф алтындан таж ҡуйҙың.
5Ул Һинән ғүмер һораны – бирҙең,
Көндәрен оҙон, мәңгелек иттең[+].
6Еңеү яулатып дан ҡаҙандырҙың,
Дәрәжә, бөйөклөк менән бүләкләнең.
7Һин мәңге уны фатихалайһың,
Хозурыңдағы һөйөнөскә сорнайһың.
8Сөнки батша Раббыға инана,
Юғарыларҙан Юғарының мөхәббәте арҡаһында сайҡалмаҫ[+].

9Ҡулың бар дошмандарыңа барып етер,
Уң ҡулың Һине күрә алмаусыларҙы тотор.
10Һин пәйҙә булғас, йә Раббы,
Уларҙы ҡыҙған мейестәгеләй яндырырһың;
Ярһыуың менән ялмап йоторһоң,
Ялҡыныңда яндырып бөтөрһөң[+].
11Уларҙың нәҫелен – ер йөҙөнән,
Тоҡомон кеше араһынан юҡ итерһең[+].
12Улар Һиңә ҡаршы мәкер ҡорҙо,
Яуызлыҡ ниәтләне, тик бер нәмә лә килеп сыҡмаҫ!
13Һин уларҙы кире ҡыуасаҡһың,
Йәйәң уларҙың йөҙөнә төбәлгән[+].

14Йә Раббы, ҡалҡ, күрһәт ғәйрәтеңде!
Ҡөҙрәтеңә мәҙхиәләр уҡып, дан йырларбыҙ!

#### 21


1Йырсылар етәксеһенә: «Таң боланы» көйөнә. Дауыттың мәҙхиәһе.

2Аллам, Аллам, ниңә Һин мине ташланың?
Ник алыҫһың мине ҡотҡарыуҙан,
Иңрәүемде минең ишетеүҙән[+]?
3Аллам, саҡырамын көндөҙҙәрен – яуап ҡайтармайһың.
Төнөн йәнә – тынғылыҡ тапмайым[+].
4Һин ни ҡәҙәр мөҡәддәсһең![†]
Исраилдың[†] маҡтауҙары өҫтөнә тәхет ҡорғанһың.
5Һиңә инанды аталарыбыҙ,
Ышандылар – Һин уларҙы азат ҡылдың.
6Һиңә ялбарып ҡотҡарылдылар,
Ышандылар һәм оятҡа ҡалманылар[+].

7Әммә мин кеше түгелмен, бер ер ҡорто.
Әҙәм мәсхәрәһе, халыҡ хурлығы[+].
8Күргән берәү ауыҙын ҡыйшайта,
Мыҫҡыллап баш сайҡай-сайҡай әйтә:[+]
9«Раббыға ышанған икән – Ул ҡотҡарһын,
Әгәр ҙә үҙ күрә икән – ярҙам итһен!»

10Әммә мине аналыҡтан донъяға сығарған,
Әсәм күкрәгендә мине имен һаҡлаған – Һин бит[+].
11Тыуғанымдан алып Һиңә тапшырылдым,
Әсәм ҡарынынан бирле – Аллам Һинһең.
12Йыраҡлашма минән – бәлә яҡын,
Бер кем дә юҡ ярҙам ҡулы һуҙған[+].

13Дошмандар үгеҙҙәй уратып алған,
Ажарлы Башан үгеҙҙәреләй ҡамалаған[+].
14Ырылдап ҡорбанын[†] йыртҡыслаған арыҫландай,
Миңә ҡарап ауыҙын ыржайтҡан.
15Һыуҙар ғына һымаҡ түгеләмен,
Таралыптар төштө һөйәктәрем;
Балауыҙҙай ирей эс-бауырым[+].
16Көсөм көршәк ярсығы һымаҡ ҡороно,
Телем аңҡауға йәбеште;
Һин ятҡырҙың мине үлем тупрағына.
17Эттәр мине ҡамаланы,
Яуыздар өйөрө урап алды,
Яраланы аяҡ-ҡулдарымды[+].
18Һәр һөйәгемде һанарға була.
Дошмандарым тексәйгән, тамаша ҡыла[+].
19Кейемдәремде үҙ-ара бүлешәләр,
Ябынсам өсөн йәрәбә ырғыталар[+].

20Йә Раббы[†], Һин, зинһар, йыраҡлашма,
Ҡөҙрәтем, ярҙамға ашыҡһана!
21Ҡурсаласы мине ҡылыстан,
Бөртөк йәнемде – эттәрҙең тырнағынан![+]
22Ҡотҡар арыҫландың ауыҙынан,
Ҡырағай үгеҙҙәр мөгөҙөнән.
Зинһар, миңә яуап ҡайтар![+]
23Исемеңде туғандарыма һөйләрмен,
Изге йыйында Һине данлармын:[+]
24«Эй һеҙ, Раббынан ҡурҡҡандар,
Уны маҡтағыҙ!
Яҡуп тоҡомо, Уны данла!
Тетрән Унан, эй Исраил заты![+]
25Сөнки Раббы фәҡирҙең хәсрәтенә вайымһыҙ ҡалманы,
Унан екһенеп, йөҙ йәшермәне;
Ярҙам һорап ялбарғанға яуап бирҙе».

26Бөйөк йыйында Һиңә минең маҡтауым!
Һинән ҡурҡҡандар алдында
Нәҙерҙәремде үтәрмен[+].
27Әйҙә, бар ярлылар ашап туйһын,
Раббыны эҙләгәндәр Уны данлаһын.
Көс һәм ҡаһарманлығығыҙ мәңге дауам итһен.
28Ер йөҙөнөң һәр тарафында ғүмер иткәндәр
Раббыны иҫкә алыр, Уға табан боролор.
Донъялағы барлыҡ ҡәбиләләр
Уның ҡаршыһында сәждә ҡылыр[+].
29Сөнки батшалыҡ тәхете – Раббыныҡы,
Ҡәүемдәргә Ул хакимлыҡ итә[+].

30Донъяның бар затлылары ашап туйыр,
Һәм дә Уның ҡаршыһында сәждә ҡылыр.
Тупраҡҡа төшкәндәрҙең һәммәһе –
Үҙҙәрен үлемдән һаҡлай алмағандар –
Уның хозурында теҙ сүгерҙәр.
31Нәҫелдәре Уға хеҙмәт итер,
Киләсәк быуындар бөйөк Хаким хаҡында ишетер,[+]
32Уның хаҡлығы, ғәмәлдәре хаҡында
Тыуасаҡ быуындарға хәбәр итерҙәр[+].

#### 22


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Раббы[†] – көтөүсем минең,
Мин һис тә мохтажлыҡ күрмәм[+].
2Мине хәтфә болондарҙа ял иттерер,
Тымыҡ һыуҙарға Ул алып барыр[+].
3Ул ҡабаттан мине хәлләндерер,
Исеме хаҡына дөрөҫ-хаҡ юлдан етәкләр[+].
4Үлем шәүләһе баҫҡан үҙәндән
Үткән саҡта ла хәүефтән ҡурҡмам,
Сөнки Һин бит минең менән.
Ҡулыңда көтөүсе таяғың менән суҡмарың,
Шуға күрә йәнем тыныс минең[+].

5Дошмандарымдың алдында
Һин миңә табын ҡорорһоң;
Башыма зәйтүн майы[†] һөртөрһөң,
Туҫтағымды мөлдөрәмә тултырырһың[+].
6Шулай, игелегең менән мөхәббәтең
Ғүмерем буйы оҙатып йөрөр.
Көндәремдең ахырына тиклем
Раббы йортонда төйәкләнермен.

#### 23


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Раббыныҡы ер йөҙө һәм ундағы бөтә нәмә,
Раббыныҡы йыһан һәм ундағы бар тереклек[+].
2Ул ерҙең нигеҙен диңгеҙҙәр өҫтөндә ҡорған,
Ағым һыуҙар өҫтөндә урынлаштырған[+].

3Кем сыға алыр Раббы[†] тауына?
Мөҡәддәс[†] урынында кем тора алыр[+]?
4Ҡулдары пак[†], йөрәге саф булған,
Буш-юҡҡа күңел һалмаған,
Ялған ант бирмәгән әҙәм[+].
5Ул Раббының бәрәкәтен алыр,
Ҡотҡарыусыһы[†] Аллала аҡлау[†] табыр.
6Раббыны эҙләгәндәрҙең,
Яҡуп Аллаһының хозурына килгәндәрҙең
Заты бына шундай.
Села

7Ҡалҡытығыҙ башығыҙҙы, эй ҡапҡалар![†]
Боронғо ишектәр, асылығыҙ!
Шөһрәтле[†] Батша эскә үтһен![+]
8Кем ул был шөһрәтле Батша?
Ул – көслө, ҡөҙрәтле Раббы,
Алышта ҡеүәтле Раббы[+].
9Ҡалҡытығыҙ башығыҙҙы, эй ҡапҡалар!
Боронғо ишектәр, асылығыҙ!
Шөһрәтле Батша эскә үтһен!
10Кем ул был шөһрәтле Батша?
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Ул –
Был шөһрәтле Батша![+]
Села

#### 24


1Дауыттың мәҙхиәһе.


(Алеф)

Йәнемде Һиңә тапшырам, Раббы[†]![+]


(Бейт)

2Эй Аллам, мин Һиңә өмөт тотам,
Еңелеп, мәсхәрәгә ҡалыуҙан һаҡла.
Дошмандарым, минән көлөп, тантана итә алмаһын!


(Гимел)

3Һиңә өмөт бағлағандар оятҡа ҡала күрмәһен.
Мәкерле хыянат итеүселәр үҙҙәре хурлыҡҡа төшһөн[+].


(Далеҫ)

4Раббы, юлдарыңды күрһәт миңә,
Һуҡмағыңдан нисек йөрөргә төшөндөр[+].


(Һе)

5Хаҡлыҡ[†] юлынан алып бар мине, өйрәт;
Мине ҡотҡарыусы[†] Аллам бит Һин.
Ышанысым һәр саҡ Һиндә генә[+].


(Зайн)

6Раббы, мәңгелектән килгән
Мәрхәмәтең[†] менән мөхәббәтеңде иҫкә төшөр[+].


(Хеҫ)

7Йәшлектә ҡылған гонаһтарымды[†] иҫкә алма,
Яман ҡылыҡтарым өсөн язалама.
Тоғро мөхәббәтеңә[†] күрә хәтерлә мине,
Игелегеңә күрә иҫтә тот, Раббым![+]


(Теҫ)

8Раббы игелекле, ғәҙел,
Ул гонаһлыларға юл күрһәтер.


(Йод)

9Баҫалҡыларҙы хаҡлыҡ юлынан етәкләй,
Үҙ юлдарын өйрәтә уларға.


(Каф)

10Раббы менән килешеүҙе,[†] Уның күрһәтмәләрен тотҡандар
Раббы юлында мөхәббәт һәм тоғролоҡҡа осрар.


(Ламед)

11Исемең хаҡына, Раббы, ярлыҡай күр,
Сөнки минең ғәйебем ҙур[+].


(Мем)

12Кем ул Раббынан ҡурҡҡан зат?
Шуға Раббы дөрөҫ юл һайларға өйрәтер.


(Нун)

13Ул рәхәттә ғүмер итер;
Иле тоҡомона мираҫҡа ҡалыр[+].


(Самех)

14Раббы Үҙенән ҡурҡҡандарға серен асыр,
Уларға Үҙ килешеүен аңлатыр.


(Ғайн)

15Күҙҙәрем һәр саҡ Раббыла[†] минең,
Сөнки аяҡтарымды тоҙаҡтан Ул сығара[+].


(Пе)

16Йөҙөңдө бор миңә, шәфҡәтле бул;
Сөнки яңғыҙмын, мохтажлыҡтамын.


(Саде)

17Күңелемдә хәсрәттәрем артты,
Ҡотҡарһаңсы мине бәләләрҙән!
18Күреп минең ғазап, ҡайғыларҙы,
Бар гонаһтарымдан ярлыҡасы!


(Реш)

19Ҡара дошмандарыма, ныҡ күбәйҙеләр,
Миңә аяуһыҙ нәфрәт менән бағалар!


(Син менән Шин)

20Һаҡла йәнемде, йолоп ал мине!
Һиңә һыйынам, хурлыҡҡа ҡалдырмаҫһың!


(Тау)

21Паклыҡ менән тоғролоҡ ҡурсалаһын мине,
Мин өмөтөмдө Һиңә бағлайым.

22Эй Алла[†], Исраилды[†] бөтә бәләләренән ҡотҡар![+]

#### 25


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Хаҡлығымды раҫла минең, Раббы[†],
Сөнки намыҫлы йәшәнем;
Һис икеләнеүһеҙ Раббыға ышандым[+].
2Тикшер мине, Раббы, һынап ҡара!
Иретеп паклаған һымаҡ эс-бауырымды таҙала![+]
3Һинең тоғро мөхәббәтең[†] күҙ алдымда,
Мин Һиңә һәр саҡ тоғромон[+].
4Алдаҡсы бәндәләр менән ултырманым,
Ике йөҙлөләр менән юлдаш булманым.
5Ямандарҙың йыйынына нәфрәт тотам,
Залимдар араһына инмәнем[+].
6Ғәйепһеҙлегемде раҫлап,
Ҡулымды йыуырмын, Раббы.
Ҡорбан[†] усағыңды уратып йөрөрмөн,[+]
7Яңғыратып шөкөрана ҡылыр,
Мөғжизәле эштәреңде һөйләр өсөн[+].
8Мин яратам, Раббы, торлағыңды,
Шөһрәтең[†] төйәкләнгән урынды.

9Мине гонаһлы[†] бәндәләргә,
Ҡан түгеүселәргә ҡуша һепереп түкмә[+].
10Уларҙың ҡулдары яуызлыҡ ҡыла,
Уң ҡулдары тулы ришүәт уларҙың[+].
11Ә мин намыҫлы йәшәйем,
Йолоп ал, шәфҡәтле булсы миңә!

12Аяҡтарым тигеҙ юлға баҫты.
Йыйында Раббыға маҡтау йырлайым.

#### 26


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Раббы[†] – минең яҡтылығым, ҡотҡарыусым,[†]
Кемдән ҡурҡайым мин?
Раббы – тормошом ҡәлғәһе,
Кемдән өркәйем мин[+]?
2Йотмаҡ булып ташланған яуыздар –
Күрә алмаусылар, дошмандарым – абынып ергә ауасаҡ.
3Тотош туплам[†] булып ҡалҡһалар ҙа,
Йөрәгемде ҡурҡыу алмаясаҡ.
Хатта ҡаршы һуғыш асһалар ҙа,
Ышанысым һис юғалмаясаҡ[+].

4Раббынан мин бер генә нәмә һораным,
Тик бер генә нәмә теләгәнем:
Ғүмерем буйы өйөндә төйәкләнәйем,
Раббының күркәмлегенә хайран булып,
Һәр ваҡыт ҡорамында[†] яуап көтәйем[+].
5Афәт көнөмдә мине сатырына йәшерер,
Уның иң аулаҡ ерендә һаҡлар,
Бейек ҡая башына баҫтырыр мине.
6Шул саҡ уратып алған дошмандарыма ҡаршы
Башымды юғары ҡалҡытырмын,
Шатлыҡ ауаздары менән
Сатырында ҡорбандар[†] салырмын,
Раббыны маҡтап көйләрмен,
Мәҙхиәләр йырлармын[+].

7Тауышымды ишет, Раббы, ялбарамын.
Шәфҡәтле бул, яуап ҡайтар миңә!
8Күңелемдә яңғыраны Һинең ауаз:
«Йөҙөмдө эҙләгеҙ!» – тинең.
Һинең йөҙөңдө эҙләйем, Раббы,[+]
9Минән йөҙөңдө йәшермә, зинһар,
Асыуланып ҡыума мин ҡолоңдо!
Һин һәр ваҡыт миңә ярҙам иттең,
Ташлама, ситкә тибәрмә,
Эй Илаһым, Ҡотҡарыусым!
10Атам менән әсәм ташлаһа ла,
Раббы мине һыйындырыр[+].
11Эй Раббы, юлыңды өйрәт миңә!
Ҡарап торған дошмандар алдында
Мине дөрөҫ һуҡмаҡтан алып бар[+].

12Мине улар ҡулына ҡалдырма,
Сөнки ҡаршыма ялғансы шаһиттар ҡалҡты,
Ауыҙҙарынан дәһшәт эркелә[+].

13Әммә мин Раббының яҡшылығын
Тереләр донъһында күрермен.
Быға минең бер ниндәй шөбһәм юҡ[+].
14Өмөтөңдө бағла Раббыға!
Көслө, ҡыйыу йөрәкле бул!
Өмөтөңдө бағла Раббыға![+]

#### 27


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Һиңә, Раббы[†], ялбарып өндәшәм,
Ҡаям минең, өнһөҙ ҡала күрмә.
Әгәр яуап ҡайтармаһаң,
Ҡәбергә төшкәндәргә оҡшап ҡалырмын[+].
2Һине ярҙамға саҡырып,
Мөҡәддәс[†] ҡорамыңа[†] табан ҡул һонғанымда,
Ялбарыусы тауышымды ишет[+].
3Яҡынына яҡшы һүҙҙәр һөйләй-һөйләй
Күңеленән мәкер уйлаған залимдар,
Ямандар менән бергә мине лә алып китмә[+].
4Уларға ғәмәлдәренә,
Яуыз эштәренә күрә ҡайтар,
Ҡулдары менән ҡылғандың әжерен бир,
Үҙҙәре нимәгә лайыҡ, шуны ҡыл!
5Раббының ғәмәлдәренә әһәмиәт бирмәгәнгә,
Ҡулдарының эшен һанға һуҡмағанға күрә,
Раббы уларҙы вата һуғыр, бүтән ҡоршамаҫ[+].

6Раббы мөбәрәк булһын!
Ул ялбарыуымды ишетте.
7Раббы – минең көсөм һәм ҡалҡаным.
Ихлас күңелдән Уға ышандым,
Ә Ул ярҙамынан ташламаны.
Бар булмышым менән ҡыуанам,
Йырым менән Уға шөкөрана ҡылам[+].

8Раббы – халҡының ҡөҙрәте,
Үҙе мәсехләгән батшаның һыйынысы, ҡотҡарыусыһы![†]
9Ҡотҡар халҡыңды,
Биләмәң булған халҡыңа фатиха бир.
Уларға көтөүсе бул,
Һәр саҡ ҡул осоңда йөрөт![+]

#### 28


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Эй илаһи заттар, Раббыға лайыҡ булғанды бирегеҙ –
Раббының ҡөҙрәте менән шөһрәтен[†] танығыҙ![+]
2Раббы[†] исеменең данын танығыҙ!
Мөҡәддәс[†] балҡышы хозурында
Раббыға сәждә ҡылығыҙ!

3Раббы ауазы һыуҙар өҫтөндә яңғырай,
Күкрәй шөһрәтле Алла[†].
Раббы даръя һыуҙары өҫтөндә гиҙә[+].
4Раббы ауазы ҡеүәтле,
Мәғрур Раббының ауазы.
5Ул ауаз кедр ағастарын һындыра;
Раббы Ливандың[†] кедрҙарын ауҙара[+].
6Ливан тауҙарын башмаҡтай,
Сирйон тауын ҡырағай йәш үгеҙҙәй һикертә[+].
7Раббының ауазы ут-ялҡын сығара;
8Сүллекте тетрәтә Раббының ауазы,
Ҡадеш сүлен дер һелкетә Раббы[+].
9Раббы ауазы имәндәрҙе тетрәтә,
Урмандарҙы япраҡһыҙ ҡалдыра.
Ҡорамындағы[†] һәммәһе ҡысҡыра: «Дан!»
10Раббы даръя һыуҙары өҫтөндәге тәхетендә ултыра,
Ул – мәңгелек Батша, тәхетендә ҡалыр[+].
11Раббы Үҙ халҡына ҡеүәт бирер,
Ул халҡын именлек биреп фатихалар![+]

#### 29


1Дауыттың мәҙхиәһе. Ҡорамды изгеләндереү тантанаһында башҡарылған йыр.

2Эй Раббы[†], Һине ҙурлайым!
Мине ҡәбер ауыҙынан тартып алдың,
Дошмандарыма минән көлөргә юл ҡуйманың[+].
3Эй Раббы Аллам, Һиңә ялбарҙым,
Һин миңә шифа бирҙең.
4Раббым, йәнемде гүрҙән сығарҙың,
Йәшәү бирҙең, ҡәбергә төшөрмәнең[+].

5Эй Раббының тоғро бәндәләре,
Уға мәҙхиә йырлағыҙ.
Мөҡәддәс[†] исеменә рәхмәт уҡығыҙ.
6Уның асыуы – бер мәлгә генә,
Миһырбаны ғүмер буйы ҡалыр.
Кисен күҙ йәшебеҙ аҡһа,
Таң менән бергәләп шатлыҡ тыуыр[+].

7Именлектә саҡта әйткән инем:
«Инде һис ҡасан да сайҡалмаҫмын!»[+]
8Раббы, мине хуш күргән сағыңда
Тау һымаҡ ҡаҡшамаҫ, ғорур иттең.
Әммә йөҙөңдө йәшергәс,
Мин йәнә хафаға ҡалдым.
9Йә Раббым, Һине саҡырҙым,
Бөйөк Хакимыма мәрхәмәт[†] һорап ялбарҙым:
10«Ни файҙа булыр Һиңә, түгелеп ҡаным,
Үлем соҡорона әгәр төшһәм?
Ҡәбер тупрағы Һине данлаймы?
Һинең тоғролоғоң хаҡында һөйләйме[+]?
11Ишет, Раббы, мәрхәмәт ҡыл миңә;
Йә Раббы, ярҙамсы бул!» – тинем.

12Һыҡтауымды Һин бейеүгә әйләндерҙең,
Хәсрәт кейемемде систерҙең дә
Ҡыуаныс менән сорнаның[+].
13Күңелем Һиңә һис тынмай дан йырлар.
Эй Раббым Аллам, Һиңә мәңге шөкөрана ҡылырмын.

#### 30


1[•]Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2Йә Раббы[†], Һиндә мин ышыҡ табам,
Миңә оятҡа ҡалырға бирмә мәңге,
Ғәҙеллегеңде күрһәт, йолоп ал![+]
3Ҡолаҡ һал минең тарафҡа, йәһәтерәк ҡотҡар!
Миңә һыйыныр ҡая бул,
Ныҡлы ҡәлғә бул, йәшенеп ҡотолайым![+]
4Ҡаям да Һин, ҡәлғәм дә Һин!
Етәклә, исемең хаҡына юл күрһәт миңә.
5Мин тик Һиндә генә ышыҡ табам,
Сығарһана йәшерен ҡоролған тоҙаҡтарҙан.
6Рухымды Һинең ҡулыңа тапшырам,
Ҡотҡараһың мине, Раббы, тоғро Аллам![+]

7Мәғәнәһеҙ боттарға табынғандарға нәфрәт тотам,
Мин Раббыға инанамын[+].
8Мин Һинең тоғро мөхәббәтеңә[†]
Шатланып күңел асырмын;
Сөнки хәсрәтемде күрҙең,
Йән ғазабымды беләһең.
9Мине дошман ҡулына төшөрмәнең,
Иркен ергә сығарып баҫтырҙың[+].

10Әрнейем, йә Раббы, рәхимле бул,
Ҡайғыларҙан күҙем тондо,
Йәнем дә, тәнем дә ҡороп кипте[+].
11Ғүмерем ҡайғы-хәсрәттә,
Йылдарым аһ-зар эсендә үтә.
Гонаһтарҙан[†] көсөм ҡаҡшап,
Быуын-һөйәктәрем иреп төштө.
12Дошмандарым арҡаһында мин хур булдым,
Хатта яҡындарым араһында.
Мине күреп таныштарҙың ҡото оса,
Урамда осрағандар боролоп ҡаса[+].
13Үлеп, хәтерҙән юйылған бәндә һымаҡ онотолдом,
Ватыҡ бер көршәккә оҡшап ҡалдым[+].
14Бик күптәрҙең бышылдашҡанын ишетәм:
Һәр яҡтан мине ҡурҡыныс урап алған,
Миңә ҡаршы һүҙ ҡуйышалар,
Йәнемде алыр өсөн мәкер ҡоралар[+].

15Әммә өмөт-ышанысым Һиндә, Раббым;
«Һин минең Алламһың!» – тип әйтәмен.
16Минең тормошом Һинең ҡулыңда,
Баҫтырған дошмандарҙан арала[+].
17Йөҙөңдө ҡолоң тарафына бор;
Тоғро мөхәббәтең менән ҡотҡар![+]
18Оятҡа ҡалдырмаһаңсы, Раббы,
Сөнки Һиңә һығынамын.
Әйҙә яуыздар хурлыҡҡа ҡалһын,
Үлеләр донъяһында[†] өндәре тығылһын.
19Ябылһын ул алдаҡсы ауыҙҙар;
Тәҡүә бәндәгә ҡаршы
Тәкәббер генә маһайып баҡҡан,
Түбәнһетеп һөйләгәндәр телһеҙ ҡалһын.

20Игелегең ни тиклем мул, Раббы!
Уны Үҙеңдән ҡурҡҡандарға һаҡлайһың,
Барыһының күҙ алдында
Яҡшылыҡ ҡылаһың үҙеңә һыйынғандарға.
21Уларҙы кешеләр мәкеренән
Хозурыңда йәшереп тотаһың;
Яман телдәрҙән ҡурсалап,
Ышығыңа һыйындыраһың.

22Раббы мөбәрәк булһын!
Сөнки ҡамауҙа ҡалған ҡалала
Ғәжәйеп тоғро мөхәббәтен күрһәтте[+].
23Мин хафаға ҡалып әйттем:
«Күҙ алдыңдан ситкә тибәрелдем!»
Әммә Һине ярҙамға саҡырғас,
Ялбарыуымды ишеттең.

24Яратығыҙ Раббыны, барса Уға тоғролар!
Раббы Үҙенә тоғроларҙы ҡурсалар,
Ә тәкәбберҙәргә әжерҙәрен ҡайтарыр[+].
25Эй һеҙ, кем Раббыға ышаныс бағлаған,
Булығыҙ ҡеүәтле һәм ҡаһарман![+]

#### 31


1Дауыттың уйланыуҙары.

Бәхетлелер кеше, әгәр енәйәте ярлыҡанһа,
Ҡылған гонаһы[†] юйылһа!
2Раббы[†] кемдең ғәйебен иҫәпкә алмаған, шул бәхетле,
Булмышында хәйлә булмаған кеше бәхетле![+]

3Ғәйебемде эсемә йомған сағымда,
Көндәр буйы иңрәүемдән
Ҡоро һөйәк кенә булып ҡалдым.
4Көнөн-төнөн ҡулыңдың ауырлығын тойҙом иңемдә;
Йәйге ҡоролоҡ мәлендәгеләй көйҙөм, бөттө хәлем.
Села
5Шунан Һиңә гонаһымды астым,
Ғәйебемде йәшермәнем.
«Яҙыҡ эштәрем хаҡында
Раббыға һөйләйем», – тинем.
Һәм һин гонаһымды ғәфү иттең[+].
Села

6Бына шуға күрә һәр бер тоғро ҡолоң
Бәлә килгән мәлдә Һиңә доға ҡылһын.
Шул ваҡытта һыуҙар ташҡыны
Уға барып етә алмаясаҡ.
7Һыйыныр ышығым Һинһең.
Мине ҡазаларҙан ҡурсалайһың,
Еңеү ҡыуанысына солғайһың[+].
Села

8Раббы әйтә: «Һиңә аҡыл өйрәтермен,
Барыр юлыңды Мин күрһәтермен,
Өгөт-нәсихәтемде бирермен,
Күҙем һәр саҡ һиндә булыр».
9Ат йәки ҡасыр һымаҡ ахмаҡ булмағыҙ.
Уларҙы тыңлатыу өсөн һәр саҡ
Йүгән менән теҙген мотлаҡ[+].
10Яуыздарҙың башына күп ғазап килер.
Ә Раббыға өмөт бағлағанды иһә
Уның тоғро мөхәббәте[†] солғап алыр.
11Тәҡүәләр өсөн Раббы ҡыуаныс-шатлыҡ булһын,
Бөтә саф күңеллеләр һөйөнөп тантана итһен![+]

#### 32

1Ҡыуанышып йырлағыҙ Раббыға, тәҡүә йәндәр!
Уны данлау бик килешә саф күңеллеләргә.
2Лира ауаздары менән Раббыға шөкөр итегеҙ,
Ун ҡыллы арфала Уны данлап көйләгеҙ[+].
3Уға яңы бер йыр йырлағыҙ,
Шатлыҡ ауаздары яңғыратып,
Оҫта итеп уйнағыҙ[+].
4Сөнки Раббының һүҙе хаҡ,
Уның ҡылған ғәмәлдәре тоғро.
5Ул хаҡлыҡ[†] һәм ғәҙеллек ярата,
Ер Раббының тоғро мөхәббәте[†] менән тулы[+].

6Күк Раббының һүҙенән бар булған,
Күк есемдәре Уның һулышынан яралған[+].
7Ул диңгеҙ һыуҙарын турһыҡтағы кеүек бергә йыйған,
Даръя һыуҙарын һаҡлауға һалған[+].
8Бөтөн донъя тетрәнһен Раббынан,
Ер йөҙөндә йәшәгәндәр
Уның алдында ҡалтырап торһон.
9Ул әйткәйне, әйткәне бар булды;
Ул бойорҙо, бойороғо ғәмәлгә ашты[+].
10Раббы[†] боҙа ҡәүемдәрҙең ниәттәрен,
Ул бушҡа сығара милләттәрҙең маҡсаттарын[+].
11Раббының ҡарары мәңгегә үҙгәрмәҫ,
Уның ниәттәре быуындан-быуынға күсеп барыр[+].

12Ниндәй бәхетле Аллаһы Раббы булған ҡәүем,
Раббы Үҙе өсөн һайлап алған халыҡ![+]

13Раббы күк йөҙөнән ҡараш ташлар,
Әҙәм балаларының һәммәһен күрер[+].
14Тәхетендә ултырған урындан
Ерҙә йәшәгән һәр кемде күҙләр[+].
15Ул бит һәммәһенең дә йөрәген бар ҡылған,
Эшләгән бар ғәмәлдәрен аңлап тора.

16Батшаны ишле ғәскәре ҡотҡара алмаҫ,
Баһадирҙы беләк көсө яҡлай алмаҫ[+].
17Ҡотолоу өсөн ат та ышанысһыҙ,
Ҡеүәтенә өмөт бағлап,
Мөмкин бик ныҡ отолорға[+].
18Әммә Раббының күҙе – Үҙенән ҡурҡҡандарҙа,
Тоғро мөхәббәтенә ышаныс тотҡандарҙа[+].
19Уларҙың йәндәрен үлемдән ҡотҡарыр,
Аслыҡ осоронда ғүмерҙәрен һаҡлар[+].

20Беҙҙең йәнебеҙ Раббыға мохтаж;
Ул – беҙҙең ярҙамсыбыҙ һәм ҡалҡаныбыҙ[+].
21Йөрәгебеҙ тик унда һөйөнөс таба,
Мөҡәддәс[†] исеменә арҡаланабыҙ.
22Өмөтөбөҙ Һиндә булған һымаҡ, Раббы,
Тоғро мөхәббәтең беҙҙә була күрһен!

#### 33


1Дауыттың мәҙхиәһе. Авимәләх алдында аҡылдан шашҡан булып ҡыланған һәм ҡыуылып китеп барған ваҡытында сығарылған[+].


(Алеф)

2Гел генә Раббыға маҡтау-шөкөр яуҙырамын,
Уны данлау телемдән һис төшмәй.


(Бейт)

3Бар күңелдән Раббы[†] менән маҡтанамын,
Иҙелгәндәр мине ишетеп шатланыр[+].


(Гимел)

4Ҙурлағыҙ минең менән бергә Раббыны,
Бергәләшеп Уның исемен ҙурлайыҡ.


(Далеҫ)

5Раббынан ярҙам һораным – яуап бирҙе,
Һәммә ҡурҡыуҙарҙан араланы[+].


(Һе)

6Уға баҡҡандарҙың йөҙҙәре нур сәсә,
Оятҡа ҡалып ҡыҙарынмаҫтар.


(Зайн)

7Мин фәҡирең Раббыға ялбарҙым,
Ул мине ишетте,
Бөтә бәләләрҙән әрсәләне[+].


(Хеҫ)

8Раббынан ҡурҡҡандарҙы Уның фәрештәһе[†]
Һәр яҡтан ҡамап торор һәм азат итер[+].


(Теҫ)

9Татып ҡарағыҙ, күрегеҙ – Раббы ниндәй игелекле;
Ниндәй бәхетле Уға һыйынған әҙәм![+]


(Йод)

10Раббынан ҡурҡығыҙ, Уның изге[†] бәндәләре,
Унан ҡурҡҡандар мохтажлыҡ күрмәҫ[+].


(Каф)

11Йәш арыҫландар ҙа табышһыҙ, ас ҡалыр;
Ә Раббыны эҙләгәндәр
Бер ниндәй яҡшылыҡтан да ҡоро ҡалмаҫ[+].


(Ламед)

12Эй балалар, килегеҙ, мине тыңлағыҙ:
Һеҙҙе Раббынан ҡурҡырға,
Уны хөрмәтләргә өйрәтәйем.


(Мем)

13Әгәр кеше тормошонан ләззәт табып,
Рәхәтлектә ғүмер итәм тиһә,[+]


(Нун)

14Телен яманлыҡтан тыйһын,
Ауыҙын мәкер өсөн асмаһын[+].


(Самех)

15Яуызлыҡтан тайпылһын, яҡшылыҡ ҡылһын;
Тыныслыҡ эҙләһен, шуға ынтылһын[+].


(Ғайн)

16Раббының күҙе төбәлгән тәҡүәләргә,
Ҡолағы уларҙың ялбарыуҙарына асыҡ[+].


(Пе)

17Раббының йөҙө яуызлыҡ ҡылғандарға асыулы баға –
Ерҙә уларҙан хатта иҫтәлек тә ҡалдырмай[+].


(Саде)

18Тәҡүәләр ялбарғанда Раббы ишетер,
Уларҙы бар бәләләрҙән азат итер.


(Ҡоф)

19Раббы күңеле китек булғандарға яҡын,
Ул рухы һынғандарҙы ҡотҡарыр[+].


(Реш)

20Тәҡүәләрҙең ҡайғылары күп булһа ла,
Раббы барыһынан да ҡотҡарыр[+].


(Син менән Шин)

21Уларҙың бөтә һөйәген һаҡлар,
Һис береһе һындырылмаҫ[+].


(Тау)

22Яуызға үҙ яманлығы үлем килтерер,
Тәҡүәгә нәфрәт тотҡан бәндә язаға дусар булыр.

23Раббы ҡолдарының йәнен йолоп алыр,
Уға һыйынған һәр берәү язанан ҡотолор.

#### 34


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Эй Раббы[†], миңә ҡаршы көрәшкәндәр менән
Һин Үҙең көрәш,
Миңә ҡаршы алышҡандар менән
Һин Үҙең алыш![+]
2Ал ҡоралың, ал ҡалҡаның,
Ярҙамға ҡалҡ!
3Тот һөңгөңдө, баҫтырыусыларҙың ҡый юлын;
Әйт йәнемә: «Ҡотҡарыусың[†] Мин һинең!»

4Йәнемә теш ҡайрағандар хур булһын!
Яуыз ниәт йөрөткәндәр,
Оятҡа ҡалып, кире боролһон![+]
5Елгә осҡан кәбәк кеүек булһындар,
Раббының фәрештәһенән[†] ҡыуылһындар[+].
6Юлдары ҡараңғы, тайғаҡ булһын,
Раббы фәрештәһе арттарынан баҫтырһын![+]

7Сөнки нахаҡҡа миңә тоҙаҡ ҡорҙолар;
Һис ғәйепһеҙ йәнемә соҡор ҡаҙҙылар[+].
8Баштарына көтмәгәндә афәт килһен,
Ҡорған тоҙаҡтарына үҙҙәре ҡапһын,
Улар шунда һәләкәт тапһын[+].

9Ә йәнем Раббыла[†] шатлыҡ табыр,
Уның ҡотҡарғанына ҡыуаныр[+].
10Бөтөн булмышым менән әйтермен:
«Кем Һиңә оҡшаш, эй Раббы?
Көсһөҙҙө көслөнән аралайһың,
Ярлы менән хәйерсене
Талаусынан ҡотҡараһың!»[+]

11Залимдар миңә ҡаршы шаһитлыҡ ҡыла;
Мин белмәгән нәмәләр хаҡында һорайҙар.
12Улар яҡшылығыма яуызлыҡ менән яуап ҡайтарҙы,
Япа-яңғыҙ йәтим булып ҡалдым[+].
13Ә мин улар сирләп ятҡан саҡта,
Хәсрәтләнеп ҡыл кейемгә төрөнгәйнем.
Үҙемде язалап ураҙа тотҡайным,
Улар өсөн ҡабат-ҡабат доға уҡығайным[+].
14Уларҙы дуҫым, туғаным һымаҡ яҡын күрҙем.
Әсәһе өсөн йәш түккән кеше һымаҡ,
Бөгөлдөм, башымды һәлендерҙем.
15Әммә мин абынғас, улар ҡыуандылар,
Өймәкләшеп ҡаршы тупландылар.
Юлбаҫарҙар абайламаҫтан төртөп йығып,
Туҡтауһыҙ йолҡҡоланылар.
16Иманһыҙҙар[†] һымаҡ минән мыҫҡыллап көләләр,
Мәсхәрәләп тештәрен шығырҙаттылар[+].
17Эй бөйөк Хакимым, ҡасанғаса ситтән генә күҙәтерһең?
Йәнемде – улар залимлығынан,
Ғүмеремде был йыртҡыс арыҫландарҙан ҡотҡар![+]
18Шул саҡ оло йыйында Һине данлармын,
Күмәк халыҡ алдында маҡтау йырлармын[+].

19Бинахаҡҡа мине дошман күргәндәр,
Ғәйепһеҙҙән миңә нәфрәт тотҡандар,
Бер-береһенә күҙ ҡыҫып, тантана итә алмаһын[+].
20Сөнки улар именлек өсөн тырышмай,
Илдәге тыныс кешеләргә ҡаршы мәкер туплай.
21Ауыҙҙарын йәйеп миңә ғәйеп тағалар:
«Ысын! Үҙ күҙебеҙ менән күрҙек!» – тиеп торалар[+].

22Йә Раббым, быны Һин күрҙең, өнһөҙ ҡалма!
Эй бөйөк Хакимым, зинһар, Һин минән йыраҡ торма![+]
23Уянһаңсы, Аллам, яҡлашһаңсы,
Тор, бөйөк Хакимым, дәғүәмде хаҡҡа сығар![+]
24Ғәҙеллегең менән ҡыл хөкөмөң!
Раббым Аллам, минән көлмәһендәр![+]
25Әйтмәһендәр эстән генә:
«Әһә, моратыбыҙға ирештек!»
Һөйләмәһендәр: «Башын ашаныҡ!»[+]
26Минең хәсрәтемә ҡыуанғандар
Мәсхәрәгә ҡалып хур булһындар.
Эреләнеп ҡаршыма сыҡҡандар
Оят-яманатҡа солғанһындар.

27Мин хаҡ булып сыҡҡанымды теләүселәр
Һөйөнөшөп Һиңә дан йырлаһын.
Туҡтауһыҙ былай тип ҡабатлаһын:
«Ҡолона именлек биргән Раббы бөйөк!»
28Ә мин ғәҙеллегеңде телдән төшөрмәм,
Көн һайын Һине данлармын[+].

#### 35


1Йырсылар етәксеһенә: Раббы ҡоло Дауыттың мәҙхиәһе.

2Бары гонаһ[†] яуыз әҙәм күңелендә,
Алланан ҡурҡыу юҡ булмышында[+].
3Ғәйебен таныр, уға нәфрәтләнер урында,
Күҙ алдында яҡшатланыр үҙ-үҙенә.
4Ауыҙынан яуызлыҡ һәм ялған ағыр,
Аҡыллы һәм яҡшы эштән йыраҡ йөрөр.
5Түшәктә лә тик яуызлыҡ уйлап ятыр,
Ямандан күңеле ҡайтмаҫ, боҙоҡлоҡ юлына баҫыр[+].

6Мөхәббәтең күктәргә йәйелә,
Тоғролоғоң болоттарҙан аша[+].
7Ғәҙеллегең тауҙар һымаҡ оло,
Хаҡ хөкөмөң тәрән даръяларҙан.
Кешене лә, хайуанды ла ҡурсалайһың[+].

8Ниндәй ҡиммәт мөхәббәтең, эй Алла[†]!
Бәндәләрең ҡанатың аҫтында ышыҡ таба[+].
9Йортоңдоң муллығы менән уларҙы туйындыраһың,
Ләззәт шишмәңдән сарсауҙарын ҡандыраһың.
10Сөнки йәшәү сығанағы – Һиндә,
Һинең нурыңдан беҙ яҡтылыҡ алабыҙ[+].

11Һине танығандарға – мөхәббәтеңде,
Саф йөрәклеләргә тоғролоғоңдо күрһәт[+].
12Тәкәбберҙәрҙең аяғы аҫтында ҡалмаһамсы,
Ҡыуаламаһын мине залимдар ҡулы.

13Күрҙем, яҙыҡ эш ҡылыусылар ҡоланы;
Ергә ҡолатылдылар, башҡаса тора алмаҫтар[+].

#### 36


1Дауыттың мәҙхиәһе.


(Алеф)

Яуызлыҡ ҡылғандарға йәнең көймәһен,
Яманлыҡ эшләүселәрҙән көнләшмә![+]
2Сөнки улар үлән һымаҡ тиҙ арала ҡорор,
Йәшел үҫенте шикелле һулып ҡалыр[+].


(Бейт)

3Һин Раббыға инан, яҡшылыҡ ҡыл;
Ошо ерҙә төйәкләнеп, тоғролоҡта ғүмер кисер.
4Раббы[†] һинең ҡыуанысың булһын –
Ул һиңә йәнең ни теләй, шуны бирер[+].


(Гимел)

5Тормош юлыңды Раббыға тапшыр,
Уға ышан – барыһын да ғәмәл ҡылыр[+].
6Ул тоғролоғоңдо таңдай балҡытыр,
Ғәҙеллегеңде төшлөктәге ҡояштай итер[+].


(Далеҫ)

7Шым тор Раббы хозурында, бул сабыр;
Йәнең көймәһен тормошта уңышҡа өлгәшкән,
Маҡсатына ирешкән хәйләкәр затҡа.


(Һе)

8Асыуыңдан тыйыл, ярһыуыңды ташла,
Көнсөл булма – улар әҙәмде яҡшыға илтмәй.
9Яуызлыҡ эшләүселәр ҡырҡып ташланыр,
Раббыға өмөт бағлаусы ерҙе мираҫ итеп алыр[+].


(Уау)

10Саҡ ҡына көт, яуыз юҡҡа сығыр,
Булған ерендә уны эҙләп тә таба алмаҫһың[+].
11Ә баҫалҡыларға ер мираҫ ҡалыр,
Муллыҡ-именлектә хозурланып йәшәр[+].


(Зайн)

12Яуыз әҙәм тәҡүәгә мәкер ҡорор,
Уға ҡаршы тешен шығырҙатыр[+].
13Әммә бөйөк Хаким унан бары көлөр,
Сөнки уның һуңғы көнө киләсәген белер[+].


(Хеҫ)

14Ярлы-фәҡирҙе ергә ҡолатыр,
Тоғро юлдағыны һәләк итер өсөн
Залимдар ҡылысын сығарыр, йәйә кирер.
15Тик ҡылысы үҙ йөрәгенә ҡаҙалыр,
Уҡтары һәм йәйәләре һыныр[+].


(Теҫ)

16Тәҡүәнең аҙ ғына малы ла
Залимдарҙың ҙур байлығынан артыҡ[+].
17Сөнки яуыздарҙың һеңере өҙөлөр,
Тәҡүәләргә Раббы таяныс булыр[+].


(Йод)

18Камил бәндәләрҙең һәр көнө Раббы иғтибары аҫтында,
Биләмәләре мәңге үҙҙәренең ҡулында ҡалыр[+].
19Бәлә килгәндә улар түбәнһетелмәҫ,
Аслыҡ мәлендә тамаҡтары туҡ булыр[+].


(Каф)

20Ә яуыздар һәләкәткә төшөр,
Раббының дошмандары ялан гөлөләй ҡорор,
Төтөн һымаҡ таралыр ҙа юҡҡа сығыр[+].


(Ламед)

21Яман кеше бурысҡа алыр ҙа кире бирмәҫ,
Тәҡүә әҙәм ҡыҙғанмайынса өләшер.
22Раббы фатихаһын ҡаҙанғандар илде мираҫ итеп алыр.
Ул ләғнәт иткән бәндәләр тамырынан йолҡоп ырғытылыр.


(Мем)

23Раббы кешенең юлын хуп күрһә,
Уның аҙымдарын ныҡлы итер[+].
24Ундайҙар абынһа ла йығылмаҫ,
Сөнки Раббы етәкләп алған ҡулынан[+].


(Нун)

25Мин йәш инем, инде ҡартайҙым,
Әммә тәҡүәнең ситкә тибелгәнен,
Тоҡомоноң икмәк һорап теләнгәнен һис күрмәнем[+].
26Ул һәр саҡ ихлас бурысҡа биреп торор,
Тоҡомо хәйер-фатихалы булыр[+].


(Самех)

27Яманлыҡтан ҡас һин, яҡшылыҡ ҡыл,
Шул саҡ ғүмерең буйы имен йәшәрһең[+].
28Сөнки Раббы ғәҙеллекте һөйә,
Тәҡүә бәндәләрен ташламай.
Тоғроларын мәңге ҡурсалар,
Ә яуыздарҙың тоҡомо ҡороп ҡалыр[+].
29Тәҡүәләр илде мираҫ итеп алыр,
Унда мәңгелеккә төйәкләнер.


(Пе)

30Тәҡүәнең ауыҙынан аҡыл ағылыр,
Теленән ғәҙеллек тамыр[+].
31Сөнки Алланың ҡануны[†] – йөрәгендә,
Аҙымдары юлдан һис тайпылмаҫ[+].


(Саде)

32Залим иһә тәҡүәне аңдып торор,
Уны үлтерергә форсат эҙләр[+].
33Әммә Раббы тоғроно яман ҡулына ташламаҫ,
Хөкөмдә уның ғәйепле түгеллеген раҫлар.


(Ҡоф)

34Раббыға өмөт бағла, Уның юлын тот,
Ул һине ҙурлар һәм илде мираҫҡа бирер.
Яуыздарҙың һәләкәтен үҙ күҙҙәрең менән күрерһең[+].


(Реш)

35Күргәйнем мин аяуһыҙ, залим әҙәмдең
Бай тупраҡта үҫкән ағас һымаҡ көслөлөгөн.
36Әммә үтеп китте лә юҡ булды,
Хатта эҙләһәм дә таба алманым.


(Син менән Шин)

37Керһеҙ күңелле бәндәгә күҙ һал, намыҫлыға ҡара,
Ул тыныс йәшәй, уның киләсәге бар.
38Фетнәселәр иһә барыһы ла юҡ буласаҡ,
Залимдарҙың киләсәге ҡырҡыласаҡ[+].


(Тау)

39Тоғроларға – ҡотолоу Раббынан,
Афәт мәлендә – Ул һыйыныр ышыҡ[+].
40Раббы уларға ярҙам итер, ҡотҡарыр,
Залимдарҙың ҡулынан ҡурсалап алыр,
Сөнки улар Раббыға һыйыныр[+].

#### 37


1Дауыттың мәҙхиәһе. Раббы хәтеренә төшөрһөн өсөн әйтелгән[+].

2Йә Раббы[†], асыуланып язалама мине,
Ярһыуыңда мине ғазаплама![+]
3Уҡтарың килеп ҡаҙалды,
Ҡулдарыңдың ауырлығы баҫа[+].
4Асыуыңдан тәнемдә сәләмәт урыным ҡалманы,
Гонаһым[†] арҡаһында һөйәктәремдең елеге кипте[+].
5Сөнки ғәйептәрем баштан ашты,
Күтәрмәҫлек йөк булып иңемә ятты[+].

6Алйотлоғом арҡаһында
Эренле, һаҫыҡ яраға баттым.
7Бөгөлдөм, бөкрәйеп төштөм,
Көн оҙоно ҡайғылы йәш түгәм.
8Эс-бауырым уттай яна,
Тәнемдә сәләмәт урыным юҡ.
9Тәҡәтем ҡороно, бөттө хәлем,
Йөрәгем әсенеүҙән иңрәйем.

10Эй бөйөк Хакимым, бөтә теләгәнем хозурыңда,
Көрһөнөүем Һинән йәшерен түгел.
11Йөрәк тыпырсына, көсөм ҡасты,
Хатта күҙҙәремдең нуры ҡайтты.
12Дуҫ-иштәрем ауырыуымды күреп ҡасты,
Яҡындарым минән йыраҡлашты[+].
13Ә йәнемде көҫәгәндәр тоҙаҡ ҡора,
Яманлыҡ теләүселәр һәләкәтемде юрай,
Көн оҙоно миңә ҡаршы мәкер уйлай.

14Ә мин һаңғырау шикелле ишетмәйем,
Телһеҙ әҙәмдәй ауыҙ асмайым;[+]
15Телһеҙ-яуапһыҙ бәндәгә,
Бер һаңғырауға әйләндем.
16Инде өмөтөм Һиндә, йә Раббы,
Яуап ҡайтарырһың, Хакимым Аллам![+]
17Әйттем: «Хәлемде күреп шатланмаһындар,
Аяҡтарым абынғанда, үҙҙәрен өҫтөн тотмаһындар».

18Йығылыр сигемә еттем,
Хәсрәтемдән гелән яна эсем.
19Ғәйебемде таныйым мин,
Гонаһым өсөн ҡайғырам[+].
20Дошмандарым иҫән, көсәйәләр,
Сәбәпһеҙгә нәфрәт тотоусылар күбәйәләр.
21Улар яҡшылығыма яуызлыҡ менән яуап бирә,
Игелеккә ынтылғаным өсөн дошманлаша[+].
22Йә Раббым, мине ташлама!
Эй Илаһым, минән йыраҡлашма![+]
23Тиҙерәк ярҙамға ашыҡ, эй бөйөк Хакимым!
Минең ҡотҡарыусым[†] Һинһең!

#### 38


1Йырсылар етәксеһенә: Йедуҫундың көйөнә. Дауыттың мәҙхиәһе[+].

2Ҡарар иттем: «Аҙымымды абайлап баҫайым,
Телемде гонаһ[†] һөйләүҙән тыяйым;
Яуыз әҙәм янымда булғанда,
Ауыҙымды ауыҙлыҡлап тотайым»[+].
3Шымып ҡалдым, ауыҙымдан һүҙ сыҡманы,
Хатта яҡшы хаҡында ла өндәшмәнем.
Әммә һыҙланыуым арта барҙы,
4Йөрәгем аяуһыҙ янды,
Уйҙарыма ялҡын ҡабынды,
Телемдән һүҙҙәр түгелде:[+]
5«Белдер миңә ахырымды, Раббы[†],
Һанаулы көндәрем күпме ҡалды?
Беләйем фанилыҡтағы ғүмеремде![+]
6Бына, биргән көндәрең бер ҡарыш ҡына,
Һинең хозурыңда ул бер миҙгел һымаҡ.
Аяғында ныҡ баҫып торһа ла
Әҙәм ғүмере – иҫеп киткән бер ел генә»[+].
Села

7Кеше йөрөй бары күләгәләй,
Бушҡа ғына ығы-зығы килә,
Байлыҡ йыя, кемгә ҡаласағын белмәй[+].

8Эй бөйөк Хакимым, инде миңә нимә көтөргә һуң?
Бар өмөтөм минең Һиндә генә[+].
9Мине бөтә гонаһтарымдан арындыр,
Ахмаҡтарға мәсхәрә итергә бирмә.
10Ауыҙымды асмай тынып ҡалдым;
Сөнки Һин мине был хәлгә һалдың.
11Зинһар, туҡта мине язалауҙан,
Йоҙроғоңдоң көсөнән мин бөтөп барам[+].
12Кешене ғәйебе өсөн әрләп тәрбиәләйһең,
Көйә ашағандай, ҡәҙерле әйберҙәрен юҡ итәһең.
Ысынлап та әҙәм – бары тик бер һулыш ҡына.
Села

13Ишет доғамды, йә Раббы,
Ялбарыуыма ҡолаҡ һал,
Күҙ йәштәремә битараф ҡалма!
Сөнки хозурыңда бер килмешәк,
Үткенсемен ата-бабаларым һымаҡ[+].
14Ситкә ал минән асыулы ҡарашыңды,
Бынан үтеп киткәнемә тиклем.
Тағы бер аҙ шатлыҡ татыйымсы[+].

#### 39


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2Мин сабырлыҡ менән Раббының ярҙамын көттөм;
Миңә боролдо, ялбарыуымды ишетте.
3Ул мине тәрән соҡорҙан,
Батҡаҡтан тартып сығарҙы,
Аяҡтарымды ташҡа баҫтырҙы,
Аҙымдарымды нығытты[+].
4Ауыҙыма яңы бер йыр һалды –
Аллабыҙға гүзәл маҡтау йыры.
Күптәр күреп тетрәнерҙәр әле,
Раббыбыҙға инанырҙар[+].

5Раббыға өмөт бағлаған,
Тәкәбберҙәргә йөҙ тотмаған,
Ялғанға эйәргәндәр менән ҡатнашмаған
Кеше ни тиклем бәхетле!
6Раббы[†] Аллам, Һинең тиңдәшең юҡ!
Беҙҙең өсөн мөғжизәләрең, ниәтең күп;
Уларҙы аңлатмаҡ буламын да
Әйтергә мәжбүрмен: «Иҫәбе-һаны юҡ»[+].

7Ҡорбан-саҙаҡаларға[†] һушың китмәне,
Тотош яндырыу, гонаһ[†] ҡорбандарын талап итмәнең.
Әммә минең ҡолағымды астың[+].
8Шунда әйттем: «Бына, килдем,
Төргәк китапта минең турала яҙылған.
9Эй Аллам, Һинең ихтыярыңды үтәүҙән мин зауыҡланам,
Ҡануның[†] минең күңел түремдә»[+].

10Оло йыйында һөйөнсөләнем хаҡлығыңды,
Ауыҙ йомоп торманым, беләһең, Раббы.
11Күңелемдә йәшермәнем хаҡлығыңды,
Тоғролоғоң, ҡотҡарыуың хаҡында һөйләнем,
Тоғролоҡ менән мөхәббәтеңде
Бөйөк йыйындан мин йәшермәнем.

12Раббы, мәхрүм итмә мине рәхим-шәфҡәтеңдән!
Мөхәббәтең менән тоғролоғоң һәр саҡ ҡурсалаһын!
13Сөнки иҫәпһеҙ-һанһыҙ бәләләр солғап алды,
Гонаһтарым, ҡыуып етеп, күҙ алдымды томаланы,
Башымдағы сәсемдән дә күптәр улар.
Бер ниндәй сараһыҙ тороп ҡалдым[+].

14Рәхимле бул, Раббы, ҡотҡар мине!
Ярҙамға ашыҡ, йә Раббы!
15Йәнемә ҡул һуҙыусылар
Мәсхәрәгә төшөп хур булһын!
Зыян килтерергә теләгәндәр мыҫҡыл ителеп,
Барыһы ла кире сигенһен![+]
16«Әһә, әһә!» – тиеп мине үсәгәндәр
Оятҡа ҡалып, ҡоттары осһон![+]

17Һиндә шатлыҡ-ҡыуаныс тапһындар
Барса Һиңә табан йүнәлгәндәр!
Ҡотҡарыусы,[†] Һине яратҡандар:
Һәр саҡ: «Раббы бөйөк!» – тип әйтһендәр.

18Мин иһә бисара бер фәҡирмен,
Эй бөйөк Хакимым, минең хаҡта ҡайғыртаһың.
Ярҙамсым һәм ҡотҡарыусым Һинһең,
Һуңлап ҡуйма инде, эй Аллам![+]

#### 40


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2Ниндәй бәхетле фәҡир хаҡында ҡайғыртҡандар!
Раббы[†] уны бәлә килгәндә ҡотҡарып ҡалыр[+].
3Раббы уны яҡлар, тормошон һаҡлар,
Ул ерҙә бәхетле ғүмер итер,
Раббы дошмандарының ҡулына бирмәҫ[+].
4Ауырып түшәккә йығылғанда,
Раббы уға терәк булыр,
Һауыҡтырып, аяҡҡа баҫтырыр[+].

5Әйттем: «Йә Раббы, шәфҡәтле бул миңә,
Һиңә гонаһ[†] ҡылдым, йәнемә шифа бир».
6Дошмандарым яманлыҡ теләйҙәр:
«Ҡасан дөмөгөр, исеме ҡасан юҡҡа сығыр?» – тиҙәр.
7Мине күрергә килгәндәр ялған һөйләй,
Эсенә боҙоҡлоҡ йыйып ултыра ла
Тышҡа сығыу менән ғәйбәт һата[+].
8Мине күрә алмағандар бышылдаша,
Ҡаршы яманлыҡ уйлайҙар.
9«Ул үлемесле ауырыуға дусар булды,
Түшәгенән башҡа тора алмаҫ», – тиҙәр.
10Хатта икмәгемде ашаған, ышанған дуҫым
Миңә ҡаршы баш күтәрҙе[+].

11Ә Һин, Раббым, ҡыҙғанып, мине аяҡҡа баҫтыр.
Мин быларға әжерҙәрен ҡайтарайым.
12Әгәр ҙә дошманым өҫтөн сығып тантана итмәһә,
Мине хуш күреүеңде аңлармын.
13Ихлас булғаным өсөн мине һаҡларһың,
Мәңгегә хозурыңда тоторһоң.

14Мәңгелектән мәңгелеккәсә мөбәрәк
Исраилдың[†] Аллаһы Раббы!
Амин, амин![+]

#### 41


1Йырсылар етәксеһенә: Ҡорах улдарының уйланыуҙары[+].

2Ағын һыуҙарға ашҡынған болан һымаҡ,
Күңелем Һиңә ашҡына, Аллам![+]
3Аллаға, тере Аллаға сарсаған йәнем;
Ҡасан барырмын, хозурыңда булырмын, Аллам?
4«Ҡайҙа һуң һинең Аллаң?» – тип һәр көн мине йөҙәткәндә,
Күҙ йәшем ризығым булды иртә-кисен[+].
5Йөрәк һыҙлай, иҫкә төшкән һайын,
Күмәк халыҡ араһында килгәндәрем;
Шатлыҡ ауаздары менән маҡтау йырлап
Тантана иткән халыҡтың ташҡынында
Алла[†] ҡорамына[†] атлап ингәндәрем[+].

6Ниңә өҙөләһең, йәнем, көйөнәһең?
Һин өмөтөңдө бағла Аллаға!
Мин тағы ла рәхмәттәр уҡырмын Уға,
Мине күреп торған һәм ҡотҡарасаҡ Аллама![+]

7Күңелем төшөнкө, шуға, Аллам,
Иордан һәм Хермон[†] ерҙәрендә,
Мисар тауында Һине мин иҫкә алам[+].
8Шарлауыҡтарҙың шаулауы[†] аша
Даръялар өндәшә даръяларға.
Һинең бөтә тулҡындарың, ташҡындарың
Үтеп китте минең өҫтән.

9Көндөҙ Раббы[†] Үҙенең тоғро мөхәббәтен[†] күндерер,
Төндә иһә мин йырлармын Уға,
Доға ҡылырмын тормошом Аллаһына[+].

10Таянысым – Аллама әйтермен:
«Ни өсөн мине оноттоң?
Ниңә дошмандарымдан иҙелеп
Йөрөйөм ҡайғы-хәсрәткә батып?»[+]
11«Ҡайҙа Аллаң?» – тип дошмандарымдың
Көн оҙоно мыҫҡыл итеүҙәре
Елегемә төштө минең.

12Ниңә өҙөләһең, йәнем, көйөнәһең?
Һин өмөтөңдө бағла Аллаға!
Мин тағы ла рәхмәттәр уҡырмын Уға,
Мине күреп торған һәм ҡотҡарасаҡ Аллама!

#### 42

1Эй Алла[†], хөкөм ҡыл, хаҡлы сығар
Был иманһыҙ[†] ҡәүемгә ҡаршы дәғүәмдә.
Мәкерле, боҙоҡ бәндәләрҙең ҡулынан ҡотҡар,[+]
2Сөнки Һин минең ҡәлғәмһең, Аллам;
Ниңә һуң мине ситкә тибәрҙең?
Ни өсөн дошмандарымдың иҙеүенән
Иңрәп ҡайғы-хәсрәткә баттым[+]?
3Күндер миңә нурыңды, хәҡиҡәтеңде,
Улар мине әйҙәп барһын,
Һинең мөҡәддәс[†] тауыңа, торлағыңа алып килһен[+].
4Унда мин Алланың ҡорбан[†] усағына,
Илаһыма – һөйөнөсөм, йыуанысыма – килермен;
Арфала уйнап Һине данлармын,
Эй Алла, Илаһым минең.

5Ниңә өҙөләһең, йәнем, көйөнәһең?
Һин өмөтөңдө бағла Аллаға!
Мин тағы ла рәхмәттәр уҡырмын Уға,
Мине күреп торған һәм ҡотҡарасаҡ Аллама![+]

#### 43


1Йырсылар етәксеһенә: Ҡорах улдарының уйланыуҙары.

2Эй Алла[†], үҙ ҡолағыбыҙ менән ишеттек беҙ,
Ата[†]-бабаларыбыҙ бәйән итте
Улар дәүерендә, әүәл замандарҙа
Һин эшләгән бөтә ғәмәлдәрҙе[+].
3Үҙ ҡулдарың менән ҡәүемдәрҙе ҡыуҙың,
Унда ата-бабаларыбыҙҙы төпләндерҙең;
Халыҡтарҙы ҡырҙың,
Аталарыбыҙҙы сәскә аттырҙың[+].
4Улар ҡылыстары менән түгел,
Һинең ҡеүәтең менән был ерҙе яулап алды.
Үҙ ҡулдары түгел, Һинең уң ҡулың
Уларға еңеү килтерҙе.
Уларға йөҙөңдөң нурын сәстең,
Сөнки уларҙы яраттың[+].

5Эй Аллам, Һин минең батшам,
Бойороҡ бир, Яҡуп заты еңеү ҡаҙанһын![+]
6Һинең менән бергә дошмандарҙы һөҙөрбөҙ,
Ҡаршыларҙы исемең менән тапап ташларбыҙ.
7Сөнки уҡ-һаҙағыма мин ышанмайым,
Ҡылысым да мине ҡотҡара алмаҫ[+].
8Был Һин – беҙҙе дошмандарҙан азат ҡылған,
Беҙгә асыу тотҡандарҙы хур иткән.
9Беҙ көнө буйы Аллабыҙ менән маҡтанабыҙ,
Исемеңә мәңге дан йырлайбыҙ.
Села

10Тик әле Һин беҙҙе ситкә типтең, түбәнһеттең;
Ғәскәрҙәребеҙ менән яуға сыҡмайһың[+].
11Дошмандарыбыҙ алдында сигендерҙең,
Беҙҙе күрә алмағандар таланы[+].
12Беҙҙе һарыҡ һымаҡ тамаҡлаттың,
Ҡәүемдәр араһына сәсеп тараттың[+].
13Һин Үҙ халҡыңды юҡ ҡына хаҡҡа һаттың;
Уны һатып, ниндәй табыш алдың?
14Беҙҙе күршеләр мәсхәрәһенә ҡалдырҙың,
Әйләнә-тирәбеҙҙә йәшәүселәрҙең
Хурлау һәм мыҫҡыллауына дусар иттең[+].
15Халыҡтар араһында беҙҙе көлкөгә ҡалдырҙың,
Ҡәүемдәр баш сайҡай беҙгә ҡарап[+].
16Хурлығым һәр ваҡыт күҙ алдымда,
Йөҙөмдө оят ҡаплаған
17Мыҫҡыллау һәм ғәйбәт ишетеүҙән,
Үс алырға теләгән дошмандан.

18Һине һис ҡасан онотмаһаҡ та,
Килешеүеңә[†] хыянат итмәһәк тә,
Былар барыһы ла башыбыҙға төштө.
19Шулай ҙа күңелебеҙ Һинән ҡайтманы,
Аяҡтарыбыҙ юлыңдан тайпылманы.
20Ә Һин беҙҙе иҙҙең, сүл бүреләре еренә ташланың,
Дөм ҡараңғылыҡҡа олаҡтырҙың беҙҙе[+].

21Аллабыҙҙың исемен онотҡан булһаҡ,
Ят илаһҡа ҡулыбыҙҙы һонһаҡ,
22Алла быны белмәҫ инеме ни?
Уға мәғлүм йөрәктең бар сере[+].
23Һинең хаҡыңа һәр көн үлтереләбеҙ,
Салыу һарығы һымаҡ булып ҡалғанбыҙ[+].

24Уян, нишләп Һин йоҡлайһың, бөйөк Хаким?
Торһаңсы! Мәңгелеккә ваз кисмә беҙҙән![+]
25Нишләп Һин йөҙөңдө йәшерәһең?
Ғазаптарыбыҙҙы, иҙелеүебеҙҙе онотаһың?

26Йәнебеҙ саң-туҙанға буталды,
Тәнебеҙ тупраҡҡа һылашты.
27Ҡалҡ, ярҙам итһәнә беҙгә!
Тоғро мөхәббәтең[†] хаҡына йолоп ал![+]

#### 44


1Йырсылар етәксеһенә: «Лилиә сәскәләре» көйөнә. Ҡорах улдарының уйланыуҙары. Ғишыҡ йыры[+].

2Күңелемдә таша күркәм һүҙҙәр,
Шиғырымды бағышлайым батшаға,
Маһир кәтип ҡәләмеләй булһын телем.
3Әҙәм балалары араһында иң гүзәл һин,
Иренең – миһырбан инеше,
Шулай Алла[†] мәңгегә һине фатихалаған.
4Таҡ ҡылысыңды билеңә, батыр яугир!
Дан-шөһрәтең,[†] дәрт-дарманыңа төрөнөп,[+]
5Атыңа менеп, еңеүгә табан сап.
Тыйнаҡлыҡ менән хәҡиҡәт һәм ғәҙеллек хаҡына
Уң ҡулың тетрәткес эштәр ҡылһын.
6Башаҡтары осло уҡтарыңдың.
Дошмандарыңдың йөрәгенә ҡаҙалыр,
Халыҡтар аяғың аҫтына йығылыр.
7Тәхетең, Алла тәхете һымаҡ, мәңгелек.
Батшалыҡ таяғың – ғәҙеллек таяғы[+].
8Яратаһың дөрөҫлөктө, золомға нәфрәт тотаһың.
Шуға күрә Алла, һинең Аллаң,
Шатлыҡ майы менән һине мәсехләне,
Дуҫтарыңдан һине өҫтөн ҡуйҙы.
9Кейемеңдән мирра,[†] йөҙйәшәр, кассия еҫе аңҡый;
Фил һөйәге менән биҙәлгән һарайыңда
Ҡыллы уйын ҡоралдарының моңдары күңелеңде аса![+]
10Хөрмәтле ҡунаҡтарың араһында – батша ҡыҙҙары.
Уң яғыңа баҫҡан батшабикәң,
Зиннәттәре уның Офир алтынынан[+].

11Эй батша ҡыҙы, тыңла, ҡара, ҡолаҡ һал,
Инде үҙ халҡыңды, атаң йортон онот.
12Һинең гүзәллегеңде теләп тоҡанһа батша,
Ул – хакимың, ҡаршыһында башыңды эй.
13Тир ҡыҙы бүләктәр менән килер,
Байҙар илтифатыңды ҡаҙанырға ынтылыр.

14Батша кәләше бар гүзәллегендә – үҙ бүлмәһендә,
Кейемдәре алтын менән нағышланған.
15Сигеүле кейемдәрҙә уны батша янына оҙаталар,
Тиңдәш ҡыҙҙары, әхирәттәре эйәргән[+].
16Ҡыуанышып, гөрләшеп киләләр,
Батшаның һарайына алып инәләр.
17Ата[†]-бабаң урынына улдарың булыр, эй батша;
Уларҙы бөтә ер өҫтөнә хакимдар итеп ҡуйырһың.
18Исемеңде быуындан-быуынға йәшәтермен,
Халыҡтар һине мәңге һәм мәңге данлар.

#### 45


1Йырсылар етәксеһенә: «Ғаламоҫ» көйөнә. Ҡорах улдарының йыры[+].

2Алла[†] – беҙҙең һыйыныр ышығыбыҙ һәм ҡеүәтебеҙ,
Бәләгә ҡалғанда ярҙамсыбыҙ[+].
3Шуға күрә ҡурҡмайбыҙ ер тетрәһә лә,
Тауҙар диңгеҙ ҡосағына ауғанда ла,
4Һыуҙары шаулап[†] ташҡанда ла,
Тулҡынынан тауҙар тетрәһә лә[+].
Села

5Бер йылға бар:
Һыуҙары ҡыуаныс алып килә Алла ҡалаһына,
Юғарыларҙан Юғарының мөҡәддәс[†] торлағына[+].
6Алла – ул ҡаланың уртаһында,
Шуға күрә лә ҡоламаҫ ҡала.
Таң тыуыуға Алла уға ярҙам итер[+].
7Ҡәүемдәр шаулашыр, батшалыҡтар тетрәнер,
Алла тауышын яңғыратыр ҙа ер иреп киткәндәй булыр[+].

8Күк ғәскәрҙәре Раббыһы беҙҙең менән,
Яҡуп Аллаһы – беҙҙең ҡәлғәбеҙ.
Села

9Килегеҙ, күрегеҙ Раббының эштәрен,
Ерҙе бушлыҡҡа әйләндергәнен[+].
10Ерҙең һәр тарафында һуғыштарға сик ҡуя,
Уҡ-йәйәләрҙе, һөңгөләрҙе һындырып ташлай.
Яу арбаларын утҡа яға[+].
11«Тынысланығыҙ! Белегеҙ, Мин – Алла!
Бар ҡәүемдәр өҫтөндә торормон,
Ер йөҙөндә юғары булырмын!»

12Күк ғәскәрҙәре Раббыһы беҙҙең менән,
Яҡуп Аллаһы – беҙҙең ҡәлғәбеҙ.
Села

#### 46


1Йырсылар етәксеһенә: Ҡорах улдарының мәҙхиәһе.

2Эй барса халыҡтар, ҡул сабығыҙ!
Шат ауаздар менән Алланы данлағыҙ![+]
3Сөнки дәһшәтле Юғарыларҙан Юғары Раббы[†] –
Бөтә донъяның бөйөк Батшаһы;[+]
4Халыҡтарҙы беҙгә буйһондорҙо,
Ҡәүемдәрҙе аяҡ аҫтыбыҙға һалды[+].
5Был ерҙе – яратҡан Яҡубының ғорурлығын –
Ул беҙгә биләмәгә һайланы.
Села

6Алла[†] шатлыҡ ауаздары,
Раббы борғо тауышы аҫтында ҡалҡты.
7Маҡтау йырлағыҙ Аллаға, йырлағыҙ;
Батшабыҙға маҡтау йырлағыҙ!
8Алла – бөтә донъяның батшаһы,
Уға бағышлап гүзәл йырҙар йырлағыҙ![+]

9Алла ултыра мөҡәддәс[†] тәхетендә,
Ул батшалыҡ итә бөтә милләттәргә.
10Халыҡтарҙың башлыҡтары йыйылған
Ибраһим[†] Аллаһының халҡы янына;
Сөнки ер йөҙөндәге хакимдар – Алланыҡы.
Алла бар нәмәнән юғарыраҡ![+]

#### 47


1Йыр. Ҡорах улдарының мәҙхиәһе.

2Раббы[†] бөйөк!
Аллабыҙ ҡалаһында,
Үҙенең мөҡәддәс[†] тауында
Ул оло маҡтауға лайыҡ![+]
3Гүзәл Сион тауы[†] Сафон түбәләре һымаҡ;
Ул бөтә донъяның шатлығы,
Бөйөк батшаның ҡалаһы[+].
4Уның нығытмаларында Алла[†] Үҙен
Ышаныслы һаҡлаусы итеп танытты.

5Батшалар бер ергә йыйылдылар,
Ҡалаға һөжүм итеү өсөн килделәр[+].
6Әммә күргәндәренә хайран ҡалдылар,
Ҡурҡыуға төшөп ҡастылар.
7Тулғаҡ ғазабы тотҡан ҡатындай,
Дәһшәт эсенә төштөләр[+].
8Көнсығыштан көслө елдәр иҫеп,
Таршиш караптарын емергәндәй,
Һин уларҙы ҡырып ташланың[+].

9Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ҡалаһында,
Аллабыҙҙың ҡалаһында,
Нимәне ишеткән булһаҡ, шуны күрҙек,
Раббы уны мәңгелеккә һалған.
Села

10Эй Алла, мөҡәддәс ҡорамыңда[†]
Һинең тоғро мөхәббәтең[†] хаҡында уйлайбыҙ[+].
11Исемең кеүек, эй Алла, Һинең даның
Ерҙең һәр тарафына таралһын.
Хаҡлыҡ[†] менән тулы Һинең уң ҡулың[+].
12Һинең хаҡ хөкөмдәреңә Сион тауы ҡыуанһын,
Йәһүҙә[†] ҡалалары шатланһын![+]

13Сионды тирәләй әйләнеп сығығыҙ,
Манараларын һанағыҙ,
14Диуарҙарына иғтибар йүнәлтегеҙ,
Ҡәлғәләренә диҡҡәт бирегеҙ!
Быларҙы күреп, киләсәк быуындарға һөйләрһегеҙ:
15«Ошо Алла – мәңгегә беҙҙең Аллабыҙ,
Ғүмер баҡый беҙҙең юлбашсыбыҙ!»

#### 48


1Йырсылар етәксеһенә: Ҡорах улдарының мәҙхиәһе.

2Ишетегеҙ быны бар халыҡтар!
Тыңлағыҙ, донъяла йәшәүселәр:[+]
3Затлылар ҙа, ябайҙар ҙа,
Байҙар менән ярлылар ҙа!
4Ауыҙымдан ағылыр хикмәтле һүҙҙәр;
Аңлау бирер күңелемдәге фекерҙәр.
5Ҡолағымды хикмәткә борормон,
Лира уйнап йомаҡ серен асырмын[+].

6Ниңә ҡурҡырға миңә яман көндәрҙә,
Мәкерлеләрҙең яуыз эштәре мине уратып алғанда?
7Улар мал-мөлкәттәренә өмөтләнә,
Бөткөһөҙ байлығына маҡтана[+].
8Кеше яҡынының ғүмерен йолом түләп ҡотҡара алмаҫ,
Һис кем Аллаға ғүмер өсөн етерлек түләй алмаҫ[+].
9-10Кеше йәненең баһаһы ифрат ҡиммәт –
Кеше мәңге ғүмер һөрә алһын,
Бер ваҡытта ла ҡәбергә кермәһен өсөн
Һис ҡасан түләп бөтөрлөк түгел[+].

11Күрәбеҙ бит: аңһыҙ менән алйот һымаҡ,
Аҡыл эйәһе лә мәрхүм була.
Йыйған малы башҡаларға тороп ҡала[+].
12Ерҙәренә үҙҙәренең исемдәрен ҡушһалар ҙа,
Ҡәберҙәре – улар өсөн мәңгелек йорт,
Быуындан-быуынға улар шунда ҡалыр.
13Ни тиклем генә хөрмәтле булғанда ла
Кеше ғүмере мәңгелек түгел,
Ул да хайуандар һымаҡ үлемле[+].

14Күр, ахмаҡтарса үҙенә ышанғандар яҙмышы
Һәм уларҙың һүҙҙәрен хуплағандарҙың тәҡдире шул.
Села
15Улар һарыҡ һымаҡ үлеләр донъяһына[†] ҡыуылыр;
Үлем уларға көтөүсе булыр.
Ҡупшы йорттарынан алыҫта –
Ҡәберҙә тәндәре сереп ҡалыр.
Иртәгәһен намыҫлылар уларҙың өҫтөнән тапап йөрөр.
16Әммә Алла[†] мине йолоп алыр,
Үлеләр донъяһы хакимлығынан ҡотҡарыр[+].
Села

17Ҡыҙыҡма берәйһе байып китһә,
Йортоноң даны артҡандан-артһа.
18Үлгәс, бер нәмә лә алып китә алмаҫ,
Шөһрәте[†] ҡәбергә артынан эйәреп төшмәҫ[+].
19Иҫән саҡта үҙен бәхетлегә һанаһа ла,
Уңыш ҡаҙанған, тип маҡталһа ла,
20Ул барыбер яҡтылыҡтан мәңге мәхрүм
Ата[†]-бабаларының янына күсер[+].
21Байлығы була тороп, аҡылы булмағандар
Үлемле хайуанға оҡшаш[+].

#### 49


1Асафтың мәҙхиәһе.

Аллаларҙың Аллаһы Раббы[†] һүҙ башлай;
Ҡояш сығышынан байышына саҡлы
Тотош Ер йөҙөнә ауаз һала[+].
2Күркәмлектең үрнәге булған Сиондан
Алла[†] Үҙенең нурҙарын сәсә[+].
3Аллабыҙ килә. Ул өнһөҙ ҡалмаҫ,
Алдында ялмап йотор ялҡын бар,
Әйләнәһендә уйнай дәһшәтле дауыл[+].
4Халҡын хөкөм итер өсөн
Бейек күк менән ергә өндәшә:[+]
5«Хозурыма тоғроларымды,
Ҡорбан[†] салып, Минең менән
Килешеү[†] төҙөгәндәрҙе йыйып килтерегеҙ!»
6Күктәр Уның ғәҙеллеген бәйән итер,
Сөнки хөкөм сығарыусы – Алла Үҙе[+].
Села

7«Тыңла, халҡым, Мин һөйләйем!
Һиңә ҡаршы шаһитлыҡ ҡылам, Исраил.[†]
Мин Алламын, һинең Аллаң![+]
8Ҡорбандарың өсөн асыуым юҡ,
Яндырған ҡорбандарың һәр саҡ алдымда[+].
9Ҡураңдан бер баш үгеҙ,
Аҙбарыңдан бер кәзә тәкәһе лә алмайым.
10Сөнки Минеке урмандағы бар йәнлек,
Меңәрләгән тауҙарҙағы бөтә хайуан[+].
11Тауҙарҙағы бар ҡоштарҙы танып беләм,
Ҡырҙағы йән эйәләре – Минең ҡарамаҡта.
12Асыҡһам да Мин һинән һорамаҫ инем,
Сөнки донъяға һәм ундағы бөтә нәмәгә Мин хужа[+].
13Мине үгеҙ ите ашап, кәзә ҡаны эсәлер тиһеңме?
14Һин Аллаға шөкөр ҡорбаны бир,
Юғарыларҙан Юғарыға әйткән нәҙерҙәреңде үтә[+].
15Хәсрәтле көнөңдә Мине саҡыр,
Ҡотҡарырмын, шунда һин Мине данларһың»[+].

16Ә залимдарға Алла былай ти:
«Минең ҡағиҙәләрҙе һөйләп йөрөргә,
Килешеүемде телгә алырға хаҡың бармы?
17Һин бит нәсихәтемде күрә алмайһың,
Әйткәндәремде һанға һуҡмайһың.
18Бур осраһа, дуҫлашаһың,
Зинасыларға юлдаш булаһың.
19Ауыҙың тулы яманлыҡ,
Телеңдән туҡтауһыҙ түгелә алдаҡ[+].
20Ултыраһың да туғаныңа ҡаршы һөйләйһең,
Әсәйеңдең улына ҡара яғаһың.
21Ошоларҙы эшләгәнеңдә Мин өндәшмәнем,
Һәм һин Мине үҙең һымаҡ тип уйланың.
Инде Мин һине фашлайым,
Ғәйебеңде күҙеңә ҡарап әйтәм[+].

22Эй Алланы онотҡандар!
Аңлағыҙ ошоларҙың барыһын.
Юҡһа һеҙҙе йолҡҡолап ташлармын,
Ҡотҡарып ҡалыусы булмаҫ[+].
23Кем шөкөр ҡорбаны бирә, Мине хөрмәт итеүсе шул;
Кем тоғро юлда, Мин шуның ҡотҡарыусыһы[†] булырмын».

#### 50


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2

Дауыт Баҫ-Шевағ менән булғандан һуң, уға пәйғәмбәр Наҫан килеп киткәс

[*]

[+]

.

3Мөхәббәтең хаҡына, эй Алла[†], ҡыҙған мине,
Сикһеҙ рәхим-шәфҡәтеңә күрә яҙыҡ эштәремде юйып ташла[+].
4Ғәйебемде ныҡлап йыуып ағарт,
Гонаһымдан[†] мине, зинһар, таҙарт[+].
5Мин үҙемдең боҙоҡ эштәремде беләм,
Гонаһтарым күҙем алдымда гелән[+].
6Һинең алда, бары Һинең алда гонаһ ҡылдым,
Һинең күҙеңдә яуызлыҡ булғанды эшләнем.
Ғәйепләү һүҙҙәрең хаҡлы,
Хөкөмөңдә Һин ғәҙелһең[+].
7Мин тыуғандан алып ғәйеплемен,
Әсәм ҡарынынан гонаһлымын[+].

8Һин иһә йөрәктең тоғролоғон теләйһең,
Булмышымды зирәклеккә өйрәт.
9Мине майағас[†] менән пакла, таҙа булайым;
Мине йыу, ҡарҙан да аҡ булайым[+].
10Ишеттер шатлыҡ-ҡыуаныс ауаздарын,
Һин иҙгән һөйәктәрем рәхәтлек тойһон.
11Йөҙөңдө ситкә бор, гонаһтарымды күрмә;
Барса ғәйебемде юйып ташла.

12Эй Алла, булдыр миндә саф йөрәк,
Булмышымда ҡаҡшамаҫлыҡ рух яңырт[+].
13Мине алдыңдан ситкә тибәрмә,
Үҙеңдең изге[†] Рухыңдан мәхрүм итмә.
14Ҡотҡарыуыңдың шатлығын миңә ҡайтар,
Һине тыңларға ашҡынып торған рух биреп,
Миңә таяныс бул.
15Шунан мин боҙоҡтарға юлыңды өйрәтермен,
Гонаһлылар Һиңә кире ҡайтыр.

16Ҡотҡар мине ҡан түгеүҙән, эй Алла,
Һәм телем ғәҙеллегеңде данлар,
Эй мине ҡотҡарыусы[†] Алла![+]
17Эй бөйөк Хаким, ауыҙымды ас,
Телем Һиңә маҡтау һүҙҙәре һөйләр.

18Ҡорбан[†] салыр инем – теләмәйһең,
Тотош яндырыу ҡорбандарын хушһынмайһың[+].
19Алла ҡабул итә торған ҡорбан – һынған рух ул,
Ярылған һәм селпәрәмә килгән йөрәкте кире ҡаҡмаҫһың, эй Алла![+]

20Мәрхәмәтле[†] бул, Сионға яҡшылыҡ ҡыл;
Йәрүсәлим[†] диуарҙарын торғоҙ[+].
21Шул саҡ дөрөҫ килтерелгән ҡорбандарҙан,
Тотош яндырыу һәм яндырыу ҡорбандарынан хушланырһың.
Шул саҡ ҡорбан усағыңда үгеҙҙәр ҡорбан ителер[+].

#### 51


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың уйланыуҙары.

2

Эдом кешеһе Доег Шаулға барып: «Дауыт Ахимәләхтең өйөндә», – тип хәбәр биргәндән һуң сығарылған

[*]

[+]

.

3Эй ҡаһарман! Нимә яуызлығың менән маҡтанаһың?
Алланың тоғро мөхәббәте[†] һәр даим минең менән.
4Эй мәкерле, телең һинең һәләкәт ниәтләй,
Ул үткер бысаҡҡа оҡшаш[+].
5Яҡшылыҡтан яманлыҡты,
Хаҡ һүҙҙән ялғанды нығыраҡ яратаһың.
Села
6Мәкерле тел!
Йәрәхәтләй торған һүҙҙәрҙе һин хуп күрәһең.

7Әммә Алла[†] һине тулыһынса ҡыра һуғыр,
Сатырыңдан сығарып ырғытыр,
Тамырыңдан йолҡоп ташлар тереләр донъяһынан[+].
Села
8Тәҡүәләр быны күреп ҡурҡыуға ҡалыр,
Улар, һинән көлөп, былай тиер:[+]
9«Бына был әҙәм Аллаға һыйынманы,
Байлығының күплегенә өмөтләнде;
Башҡаларға яуызлыҡ ҡылып көсәйҙе»[+].

10Ә мин Алланың йортонда[†] –
Йәшәреп үҫкән зәйтүн[†] һымаҡмын.
Ғүмерем буйы Алланың
Тоғро мөхәббәтенә ышанам[+].
11Ҡылған ғәмәлдәрең өсөн
Һиңә мәңге рәхмәт яуҙырырмын,
Тоғроларың алдында исемеңә өмөт бағлармын,
Сөнки Һин – игелек сығанағы.

#### 52


1[•]Йырсылар етәксеһенә: «Махалаҫ» көйөнә. Дауыттың уйланыуҙары.

2Ахмаҡ эсенән генә уйлай: «Алла[†] юҡ!»
Кеше боҙолдо, әшәкелеге алдан йөрөй.
Яҡшылыҡ ҡылыусы бер кем дә юҡ[+].

3Алла күктән әҙәм балаларына күҙ һала:
Аңлылар, Алланы эҙләгәндәр бармы[+]?
4Барыһы ла юлдан тайпылған, берҙәй боҙолған;
Яҡшылыҡ ҡылған әҙәм юҡ,
Исмаһам, берәү ҡалмаған![+]

5Яуызлыҡ ҡылыусылар –
Халҡымды икмәк урынына ашағандар,
Алланы саҡырмағандар –
Бер ни ҙә аңламаймы ни[+]?
6Тик улар ҡурҡмаҫ ерҙә оло дәһшәткә төшәсәк әле,
Сөнки Раббы[†] һиңә һөжүм иткәндәрҙең
Һөйәктәрен туҙҙырып ташлар.
Уларҙы оятҡа ҡалдырырһың,
Сөнки Алла уларҙы ситкә тибәсәк[+].
7Сиондан Исраилға[†] ҡотолоу килһә ине!
Алла Үҙ халҡына муллыҡ-именлек ҡайтарғас,
Яҡуп нәҫеле шатлыҡ кисерер,
Исраил халҡы ҡыуаныр!

#### 53


1Йырсылар етәксеһенә: Ҡыллы уйын ҡоралдарында. Дауыттың уйланыуҙары[+]

2

Зиф кешеләре килеп Шаулға: «Дауыт беҙҙең яҡтарҙа ҡасып ята», – тип әйткәндән һуң сығарылған

[*]

.

3Эй Алла[†], исемең хаҡына мине ҡотҡар,
Ҡөҙрәтең менән мине хаҡҡа сығар!
4Эй Алла, доғамды тыңлаһана,
Ҡолаҡ һал ауыҙымдан сыҡҡан һүҙҙәргә.
5Юҡһа яттар миңә ҡаршы ҡалҡты,
Аяуһыҙҙар мине үлтерергә теләй,
Улар һанламай Алланы[+].
Села

6Әммә Алла миңә ярҙам итер,
Бөйөк Хаким йәнемә таяныс булыр.
7Дошмандарымдың яуызлыҡтары үҙҙәренең башына төшһөн,
Тоғролоғоңдо күрһәт – Һин уларҙы юҡҡа сығар[+].

8Һиңә нәфел ҡорбандары[†] килтерермен,
Изге[†] исемеңә шөкөраналар ҡылырмын, Раббы[†].
Сөнки Һин – игелек сығанағы.
9Һин мине бөтә бәләләрҙән ҡотҡарҙың,
Тантана менән ҡарайым дошмандарға[+].

#### 54


1Йырсылар етәксеһенә: Ҡыллы уйын ҡоралдарында. Дауыттың уйланыуҙары.

2Эй Алла[†], доғамды ишет,
Йәшенмәсе ялбарыуҙарымдан!
3Илтифат ит, яуап ҡайтар, зинһар.
Хәсрәт сорнап алды, ҡайғыларға баттым[+]
4Дошмандарҙың тауышынан,
Залимдарҙың иҙеүенән.
Сөнки мине ғазапҡа һалдылар,
Ажарланып өҫтөмә ябырылдылар.

5Күкрәгемдә йөрәгем дерелдәй,
Башыма үлем дәһшәте төштө.
6Ҡурҡыу һәм тетрәнеү биләп алды,
Ҡотом осоп, ҡалтырауға ҡалдым.
7Шул саҡ үҙ-үҙемә әйттем:
«Күгәрсендәй ҡанатлы булһамсы!
Осор ҙа тынғылыҡ табыр инем;
8Алыҫ-алыҫтарға ҡасыр инем,
Ҡырға барып оя ҡорор инем[+].
Села
9Йәһәтерәк ышыҡланыр инем
Был уҫал елдәрҙән, дауылдарҙан».

10Эй бөйөк Хаким, туҙҙыр уларҙы,
Ҡуйышҡан һүҙҙәрен тарҡат,
Сөнки мин ҡалала йәбер-золом, ыҙғыш күрәм[+].
11Улар көн-төн диуарҙар өҫтөндә йөрөй,
Ә ҡала эсендә – яуызлыҡ һәм ҡаза.
12Ҡаланың уртаһында – һәләкәт,
Майҙандарынан юғалмай иҙеү, мәкер.

13Әгәр мине дошман күргән мыҫҡыллаһа, түҙер инем.
Күрә алмаған берәү кәмһетһә, ҡасып китә алыр инем.
14Әммә быны һин эшләнең – үҙем һымаҡ ишем,
Ихлас иптәшем, серҙәш дуҫым.
15Һинең менән һөйләшеп һүҙебеҙ бөтмәҫ ине,
Күмәкләшеп Алла йортона[†] барыр инек…[+]
16Дошмандарға көтмәгәндә үлем килһен,
Улар тере килеш үлеләр донъяһына[†] олаҡһын;
Сөнки өйҙәре лә, булмышы ла золом тулы[+].

17Мин иһә Аллаға ялбарырмын,
Раббы[†] мине ҡотҡарыр.
18Кис, иртән һәм төш мәлендә ялынырмын,
Инәлермен – Ул тауышымды ишетер.
19Һөжүм иткән дошмандарым,
Ни тиклем күп булһалар ҙа,
Уларҙан йәнемде йолоп алыр.
20Мәңгелектән, Үҙ тәхетендә ултырған Алла,
Ишетер ҙә уларҙы йыуашландырыр.
Села
Сөнки улар үҙгәрергә теләмәйҙәр,
Һис кенә лә Алланан ҡурҡыу белмәйҙәр[+].

21Юлдашым дуҫтарына ҡаршы ҡул күтәрҙе,
Минең менән төҙөгән килешеүгә[†] хыянат итте[+].
22Ауыҙынан бал-май тама,
Тик күңелендә – дошманлыҡ.
Һүҙҙәре зәйтүн майынан[†] йомшаҡ,
Ә асылда – яланғас ҡылыстыр[+].

23Ҡайғы йөгөңдө Раббыға тапшыр,
Ул һиңә таяныс булыр.
Һис ҡасан да тоғро бәндәһенә йығылырға ирек бирмәҫ[+].
24Эй Алла, яуыздарҙы Һин
Үлем соҡорона олаҡтырырһың.
Ҡан эскес, мәкерле бәндәләр
Ғүмерҙәренең уртаһына ла етмәҫ.
Мин иһә Һиңә өмөт бағлайым[+].

#### 55


1Йырсылар етәксеһенә: «Алыҫта ултырған өнһөҙ күгәрсен» көйөнә. Дауыттың шиғыры. Ғаҫ ҡалаһында пелештиҙәр уны тотҡас сығарылған[+].

2Рәхимле бул миңә, Алла[†]!
Кешеләр эҙәрләй мине,
Дошмандарым көнө буйы иҙә.
3Көн оҙоно дошмандар эҙәрләй мине,
Миңә күптәр һөжүм итә, эй Юғарыларҙан Юғары!
4Ҡурҡҡан сағымда Һиңә өмөт бағлайым.
5Алланың һүҙен данлайым,
Уға өмөт бағлайым,
Нимәнән ҡурҡырға миңә?
Фани әҙәм миңә нимә ҡыла алһын[+]?

6Һөйләгәндәремдең мәғәнәһен һәр саҡ боҙоп күрһәтәләр,
Уйҙарында – нисек миңә зыян ҡылыу.
7Йыйылышып боҫалар ҙа баҫҡан аҙымымды күҙәтәләр,
Йәнемде алырға ҡырсыналар[+].
8Енәйәттәре өсөн уларҙы язаһыҙ ҡалдырма!
Эй Алла, асыуың менән халыҡтарҙы ергә бырға!

9Сит ерҙә сиккән ғазаптарымды һанағанһың,
Күҙ йәштәремде турһығыңа йый!
Улар Һинең китабыңа яҙылмағанмы ни[+]?
10Мин Һине саҡырған саҡта дошмандарым артҡа сигә,
Шунан беләм – Алла минең яҡлы.

11Алланың һүҙен данлайым;
Раббының һүҙен данлайым!
12Өмөтөмдө Аллаға бағлайым,
Нимәнән ҡурҡырға миңә?
Фани әҙәм миңә нимә эшләй алһын?

13Эй Алла, әйткән нәҙерҙәремде үтәрмен,
Шөкөр ҡорбандары[†] килтерермен[+].
14Сөнки йәнемде үлемдән алып ҡалдың,
Аяҡтарыма абынырға бирмәнең;
Инде мин Алланың хозурында,
Тормош нурында йөрөрмөн[+].

#### 56


1[•]Йырсылар етәксеһенә: «Һәләк итмә» көйөнә. Дауыттың шиғыры. Шаулдан ҡасып мәмерйәгә йәшенгән сағында сығарылған[*][+].

2Рәхимле бул, Алла[†], рәхимле бул!
Минең йәнем Һиндә ышыҡ таба.
Бәлә-ҡаза үтеп киткәнгәсә,
Ҡанаттарың күләгәһендә мин урын алам[+].

3Юғарыларҙан Юғары Алланы,
Миңә игелектәр ҡылған Алланы саҡырам.
4Күктән ярҙамын ебәреп, Ул мине ҡотҡарыр,
Эҙәрләүселәрҙе рисуай итер.
Села
Миңә мөхәббәтен һәм тоғролоғон күндерер[+].

5Кеше ашаусы арыҫландар араһында мин –
Һөңгө-уҡ һымаҡ уларҙың тештәре;
Үткер ҡылыс кеүек телдәре[+].

6Йә Алла, асмандан да юғарыраҡ ҡалҡ,
Шөһрәтең[†] бар ер йөҙөн иңләһен!

7Аяҡтарыма улар ау ҡорҙо,
Күңелем төшөнкөлөккә батты;
Йөрөр юлымда соҡор ҡаҙҙылар,
Эсенә үҙҙәре ҡоланылар[+].
Села

8Эй Алла, күңелем тоғро Һиңә,
Күңелем минең тоғро!
Мин Һиңә көйләрмен, мәҙхиәләр йырлармын[+].
9Эй уян һин, рухым, уян!
Уян, лирам, уян арфам,
Таңғы шәфәҡте мин уятайым![+]
10Эй бөйөк Хаким, халыҡтар араһында
Һиңә рәхмәттәр уҡырмын;
Өммәттәр араһында Һиңә маҡтау йырлармын.
11Тоғро мөхәббәтең[†] – күктәргә тиклем,
Тоғролоғоң болоттарҙан аша[+].
12Йә Алла, асмандан да юғарыраҡ ҡалҡ,
Шөһрәтең бар ер йөҙөн иңләһен!

#### 57


1Йырсылар етәксеһенә: «Һәләк итмә» көйөнә. Дауыттың шиғыры[+].

2Эй хөкөмдарҙар, ғәҙелме һөйләгән һүҙҙәрегеҙ?
Дөрөҫ хөкөм итәһегеҙме һеҙ кешеләрҙе?
3Юҡ! Күңелегеҙ тулы ғәҙелһеҙлек,
Ҡулдарығыҙ ер йөҙөнә йәбер-золом сәсә.

4Яуыз бәндә әсә ҡарынынан алып аҙғын,
Тыуғанынан алып юлдан яҙған, һөйләй ялған[+].
5-6Уларҙың ағыуы ҡара йылан ағыуылай зәһәр.
Оҫта арбаусыны ишетмәҫ өсөн
Ҡолағын ҡаплаған ҡара йылан һымаҡ улар[+].

7Эй Аллам, ҡыр ауыҙҙарындағы тештәрен,
Һындыр, Раббым, ул йәш арыҫландарҙың яңаҡ һөйәген![+]
8Ағып киткән һыу һымаҡ юҡҡа сыҡһындар.
Йәйә киргәндә уҡтары урталай һынһын.
9Ҡабырсағында ирегән ҡусҡар һымаҡ булһындар.
Үле тыуған бала кеүек ҡояш нуры күрмәһендәр[+].
10Улар усаҡҡа яғырға әҙерләнгән,
Әле гөлтләп янып киткән,
Ҡаҙанды йылытып та өлгөрмәйенсә
Елгә осҡан сәнскәк һымаҡ булһын.

11Яуыздан үс алынғанға тәҡүә ҡыуаныр,
Уларҙың ҡанында аяғын йыуыр[+].
12Шул ваҡыт кешеләр әйтер:
«Ысынлап та, тәҡүә кеше өсөн әжере бар.
Хаҡ, донъяға хөкөм ҡылған Алла[†] бар!»[+]

#### 58


1Йырсылар етәксеһенә: «Һәләк итмә» көйөнә Дауыттың шиғыры. Шаул, Дауытты үлтертер өсөн кеше ебәреп, өйөн күҙәттергән саҡта[*] сығарылған[+].

2Ҡотҡар мине дошмандарымдан, эй Аллам,
Миңә һөжүм иткәндәрҙән һаҡла[+].
3Азат ит мине яуызлыҡ ҡылғандарҙан,

Ҡан түгеүселәрҙең ҡулынан йолоп ал.
4Ҡара, йәнемде алыр өсөн аңдыйҙар,
Көслөләр миңә ҡаршы фетнә ҡоралар,
Гәрсә енәйәт һәм гонаһ[†] ҡылмаһам да, эй Раббы[†]![+]
5Бер ниндәй ғәйепкә ҡалмаһам да,
Һөжүм итер өсөн йыйналалар.
Уян, хәлемде күр, ярҙам ит!
6Раббы, Һин – Күк ғәскәрҙәре Аллаһы,
Исраилдың[†] Аллаһы, уян
Ҡәүемдәрҙең барыһына яза бирер өсөн!
Һис ҡыҙғанма хыянатсыл залимдарҙы!
Села

7Һәр кис һайын улар эт шикелле ырылдашып
Ҡала буйлап темеҫкенеп йөрөй[+].
8Ана, күр, нимә ҡойола ауыҙҙарынан,
Ҡылыс һымаҡ телдәре, үҙҙәре:
«Кем ишетһен беҙҙе?» – тип уйлайҙар.
9Әммә Һин уларҙан көлөрһөң, йә Раббы,
Барса ҡәүемдәрҙе мыҫҡылларһың[+].
10Эй миңә ҡеүәт биреүсе, Һинән күҙемде алмайым.
Эй Алла[†], Һин – минең ҡәлғәм![+]
11Тоғро мөхәббәтең[†] менән, Аллам, мине етәкләрһең!
Дошмандарымдың тәҡдирен күрһәтерһең[+].

12Уларҙы үлтермә, юҡһа халҡым был һабаҡты онотасаҡ.
Көсөң менән уларҙы туҙҙыр, тар-мар ит.
Эй бөйөк Хаким, Һин беҙҙең ҡалҡаныбыҙ[+].
13Гонаһлы телдәре арҡаһында,
Ауыҙҙарынан сыҡҡан һүҙҙәргә күрә
Тәкәбберлектәренең ауына эләкһендәр.
Яуҙырған ҡарғыштарына күрә,
Һөйләгән ялғандарына күрә[+]
14Уларҙы асыуың менән юҡҡа сығар!
Юҡҡа сығар, хатта эҙҙәре ҡалмаһын.
Белһендәр, Алланың хакимлығы
Яҡуп нәҫеленән алып
Ер сигенә тиклем олғашҡанын.
Села

15Һәр кис һайын улар эт шикелле ырылдашып,
Ҡала буйлап темеҫкенеп йөрөй[+].
16Ашарға аҙыҡ эҙләйҙәр,
Тапмаһалар, аслыҡтан олойҙар.

17Мин иһә Һинең ҡөҙрәтеңде йырлармын,
Иртә таңдан мөхәббәтеңде данлармын.
Сөнки Һин – миңә ҡәлғәм,
Бәлә килгәндә һыйыныс булдың[+].
18Һин миңә ҡеүәт биреүсе!
Һиңә мәҙхиә йырлармын,
Эй Аллам, Һин минең ҡәлғәм,
Тоғро мөхәббәтен күрһәтеүсе Аллам Һин!

#### 59


1[•]Йырсылар етәксеһенә: «Килешеү лилиәһе» көйөнә. Дауыттың шиғыры, нәсихәт өсөн[+].

2

Дауыттың Арам-Наһараим һәм Арам-Сова кешеләре менән бәрелешкән һәм Йоавтың кире боролоп Тоҙло үҙәндә ун ике мең Эдом яугирен үлтереү уңайы менән сығарылған

[*]

[+]

.

3Эй Алла[†], ташланың беҙҙе, тар-мар иттең,
Беҙгә асыуландың!
Инде беҙҙе элекке хәлебеҙгә кире ҡайтар![+]
4Ерҙе дер һелкеттең, ярғысланың;
Ярыҡтарын бөтәштер, сөнки ул һаман сайҡала.
5Үҙ халҡыңды ҡаты һынауҙарға дусар иттең,
Илерткес шарап эсерҙең беҙгә[+].

6Үҙеңдән ҡурҡҡандар осҡан уҡтарҙан
Йәшенеп ҡалһындар тиеп,
Ишара өсөн байрағыңды күтәрҙең.
Села
7Һөйөклөләрең ҡотолһон тиһәң,
Уң ҡулың менән йолоп ал беҙҙе,
Беҙгә яуап ҡайтар!

8Алла Үҙенең мөҡәддәс[†] торлағында былай тине:
«Тантана менән Шәхәмде бүлгеләрмен,
Суккоҫ үҙәнен үлсәрмен[+].
9Ғилғәд[†] – Минеке, Менашше ла Минеке,
Әфраим – башыма кейгән тимер торҡам,
Йәһүҙә[†] – хакимлыҡ таяғым,
10Моав[†] – йыуыныр ялғашым,
Эдомға[†] ҡатамды ырғытырмын,
Пелешеҫ ерендә еңеү ораным яңғырар».

11Кем мине нығытмалы ҡалаға алып инер?
Кем миңә Эдомға тиклем юл күрһәтер?
12Эй Алла, Һин Үҙең беҙҙе ташламаныңмы ни?
Ғәскәрҙәребеҙ башында яу сапмайһың.
13Дошманды еңергә ярҙам итсе беҙгә,
Кешенең ярҙамынан файҙа юҡ[+].
14Алла менән ҡеүәтебеҙ артыр,
Ул дошмандарыбыҙҙы тапап ташлар.

#### 60


1Йырсылар етәксеһенә: Ҡыллы уйын ҡоралдары оҙатыуында. Дауыттың мәҙхиәһе.

2Эй Алла[†], ялбарыуымды ишет,
Доғама минең ҡолаҡ һал!
3Төшөнкөлөк күңелемде алды,
Ер сигенән саҡырамын Һине.
Артыла алмаҫлыҡ ҡаяға алып мен мине,
4Сөнки Һин – минең ышығым,
Дошманға ҡаршы ҡеүәтле манарамһың[+].
5Сатырыңда мәңге йәшәйемсе,
Ҡанатың аҫтына һыйынайым[+].
Села
6Һин, эй Алла, нәҙерҙәремде ишеттең,
Исемеңдән ҡурҡҡандарға тәғәйен өлөштө миңә бирҙең.

7Батшаның ғүмеренә Һин көндәр өҫтә,
Тормошо быуындан-быуынға дауам итһен![+]
8Алла хозурында мәңге тәхеттә ултырһын;
Уны мөхәббәтең менән тоғролоғоң һаҡлаһын!
9Мин иһә исемеңә мәңгелек дан йырлармын,
Көндән көнгә нәҙерҙәремде үтәрмен[+].

#### 61


1Йырсылар етәксеһенә: Йедуҫундың көйөнә. Дауыттың мәҙхиәһе[+].

2Йәнемдең тыныслығы бары Аллала,
Миңә ҡотолоу тик Унан килер.
3Тик Ул – минең ҡаям, ҡотҡарыусым,[†] ҡәлғәм.
Һәм мин бер ваҡытта ла сайҡалмам[+].

4Кеше диуар һымаҡ ауышҡанда,
Ҡойма һымаҡ ҡыйшайғанда,
Уға ҡанығыуығыҙ ҡасанға тиклем булыр?
5Уны юғарынан ҡолатырға уйлайһығыҙ,
Ялғандан тәм табаһығыҙ;
Телегеҙҙә фатиха булһа ла,
Эсегеҙҙән ҡарғыш яуҙыраһығыҙ[+].
Села

6Йәнемдең тыныслығы бары Аллала,
Сөнки өмөтөм тик Унда ғына.
7Бары тик Ул ғына ҡаям, ҡотҡарыусым,
Ул минең ҡәлғәм һәм мин сайҡалмам.
8Ҡотолоуым да, даным да тик Аллала,
Минең ышығым Ул, ҡеүәтле ҡаям.

9Эй халыҡ, һәр ваҡыт Уға өмөт бағла,
Уға бушат эс-бауырыңдағын,
Сөнки Алла[†] беҙҙең ышығыбыҙ.
Села

10Әҙәм балалары – тик бер һулыш,
Кеше балалары – тик уйҙырма.
Барыһын бергә үлсәүгә һалһаң,
Улар тындан да еңелерәк тартыр[+].
11Һис ҡасан юлбаҫарлыҡҡа ышанмағыҙ,
Талап алған малығыҙға маҡтанмағыҙ;
Байлығығыҙ артһа ла, уға арҡаланмағыҙ[+].

12Алла бер тапҡыр һөйләне,
Мин ике тапҡыр ишеттем:
Ҡеүәт – Алланан![+]
13Эй бөйөк Хаким, тоғро мөхәббәт[†] Һинән!
Һин һәр кемгә ғәмәленә күрә әжерен бирәһең![+]

#### 62


1Дауыттың мәҙхиәһе. Йәһүҙә сүлендә булғанда сығарылған[+].

2Эй Илаһым, Аллам минең, ынтыламын Һиңә,
Йәнем түҙгеһеҙ Һиңә сарсаған,
Ярғысланған ҡоро, һыуһыҙ ерҙә
Мин Һиңә сарсайым бар булмышым менән[+].
3Мөҡәддәс[†] торлаҡта төбәлдем Һиңә –
Ҡөҙрәтеңде, шөһрәтеңде[†] күрҙем.
4Тоғро мөхәббәтең[†] йәшәүҙән ҡәҙерлерәк,
Телем һине ҙурлауҙан туҡтамаҫ[+].
5Ғүмерем буйы Һиңә шөкөр ҡылырмын,
Исемең менән ялбарып, күккә ҡулымды һонормон[+].
6Затлы ризыҡ татығандай була йәнем,
Һине ҡыуана-ҡыуана данлай телем.

7Түшәгемдә ятҡанда ла онотмайым,
Төндәр буйына Һине уйлап сығам,[+]
8Сөнки Һин – минең яҡлаусым,
Ҡанаттарың ышығында һөйөнөс менән көйләйем[+].
9Минең күңелем Һиңә яғыла,
Һинең уң ҡулың мине ныҡ тота.

10Ә минең йәнемде көҫәгәндәр
Ер тәрәнлегенә төшөп юҡ булһындар![+]
11Йәндәре ҡылысҡа юлыҡһын,
Сүл бүреләренә ем булһындар.

12Батша иһә Аллала ҡыуаныс табыр,
Алла[†] менән ант иткәндәр Уны данға күмер,
Ялғансыларҙың өнө тығылыр[+].

#### 63


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2Йә Алла[†], ялбарыу ауазымды ишет;
Дошмандар дәһшәтенән йәнемде һаҡла![+]
3Йәшер мине залимдарҙың этлегенән,
Яуыз бәндәләрҙең мәкеренән[+].
4Улар телдәрен ҡылыстай үткерләйҙәр,
Ағыулы һүҙҙәрен уҡ һымаҡ сәпкә төҙәйҙәр[+].
5Ғәйепһеҙ кешегә боҫҡон ҡорған ерҙәренән
Көтмәгәндә атырҙар – ҡурҡып тормаҫтар[+].
6Бер-береһен яуызлыҡҡа ҡоторталар,
Йәшерен тоҙаҡ ҡорорға һүҙ ҡуялар,
«Уны кем күрһен?» – тип һөйләшәләр[+].
7Баштарында уларҙың – яуызлыҡ ҡылыу,
«Бик шәп хәйлә уйлап таптыҡ!» – тиҙәр.
Ысынлап та, кеше күңелендә нимә ята –
Быны һис белерлек түгел.

8Әммә Алла уларға Үҙенең уғын атыр,
Ҡапыл ғына яраланасаҡтар[+].
9Үҙ телдәре үҙҙәрен йығып һаласаҡ,
Быны күргәндәр ҡалтырап китер[+].
10Бөтә кеше ҡурҡыуға төшәсәк,
Алланың ғәмәлдәрен бәйән итәсәк,
Уның эштәренең асылына төшөнәсәк.
11Тәҡүә Раббыла[†] ҡыуаныс табыр, Уға һыйыныр,
Бөтә саф йөрәклеләр тантана итер[+].

#### 64


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе. Йыр.

2Эй Алла[†], Сионда яңғыраған маҡтау – Һиңә;
Һиңә әйтелгән нәҙерҙәр үтәләсәк[+].
3Һин доғаларҙы ишетәһең,
Бөтә кеше хозурыңа килер[+].
4Мин гонаһҡа[†] баттым,
Әммә Һин беҙҙе ғәйептәребеҙҙән пакларһың[+].
5Ниндәй бәхетле Һин һайлап алып,
Үҙеңә яҡынайтҡан,
Өйөңдөң ишек алдында йәшәткән кеше!
Йортоңдоң, мөҡәддәс[†] ҡорамыңдың,[†]
Ниғмәттәрен беҙгә насип итһәң ине![+]

6Эй Алла, беҙҙең ҡотҡарыусыбыҙ![†]
Тетрәткес ғәмәлдәр ҡылып,
Һин ғәҙеллек менән яуапларһың беҙгә.
Ер йөҙөнөң барлыҡ тарафының,
Алыҫ диңгеҙ аръяғындағы илдәрҙең өмөтөһөң![+]
7Ҡөҙрәт менән билен быуған,
Көсө менән тауҙар ҡорған;
8Диңгеҙҙәр ҡоторонғанын,
Тулҡындарҙың шаулағанын,[†]
Халыҡтарҙың ғауғаларын
Баҫылдырған Һинһең[+].
9Ер йөҙөнөң сиктәрендә йәшәгәндәр,
Илаһи билдәләреңде күреп, ҡурҡыуға ҡалыр.
Көнсығыштан көнбайышҡа тиклем бар кешеләр
Һиңә ҡыуаныслы йырҙар йырлар.

10Һин тупраҡты хәстәрләйһең,
Уның сарсауын баҫаһың, бәрәкәтен арттыраһың.
Эй Алла, йылғаларың һыу менән тулы,
Кешеләргә иген үҫтерәһең,
Сөнки Һин тупраҡты шулай әҙерләйһең:[+]
11Бураҙналарҙы туйғансы һуғараһың,
Араларын тырмап тигеҙләйһең.
Ямғыр һыуҙары менән ерҙе йомшартып,
Үҫентеләргә фатихаңды бирәһең.
12Һин мул уңыш менән йылды теүәлләйһең,
Арбаларың үткән юлдан муллыҡ аға,
13Сүллектәге көтөүлектәр йәшелләнә,
Ҡалҡыулыҡтар шатлыҡҡа сорнала,[+]
14Болондар көтөүҙәр менән сыбарлана,
Үҙәндәр иген менән ҡаплана,
Һәр тарафта – шатлыҡ ауаздары, йырҙар.

#### 65


1Йырсылар етәксеһенә: Йыр-мәҙхиә.

Эй ер йөҙөндәге бар кешеләр,
Ҡыуанышып Алланы маҡтағыҙ![+]
2Уның исемен данлап йырлағыҙ,
Шөһрәтенә[†] маҡтау яуҙырығыҙ!
3Аллаға былай тип әйтегеҙ:
«Ни ҡәҙәр дәһшәтле ғәмәлдәрең!
Һин шул тиклем ҡөҙрәтлеһең,
Дошмандарың алдыңда бөгөлөп төшөр[+].
4Бөтә донъя Һиңә сәждә ҡылыр,
Мәҙхиә уҡыр,
Исемеңде маҡтап йырлар»[+].
Села

5Эй килегеҙ, Алланың ғәмәлдәрен күрегеҙ!
Ниндәй дәһшәтле хикмәттәр ҡылды
Әҙәм улдарының күҙ алдында:[+]
6Диңгеҙҙе ҡороға әйләндерҙе,
Йылғаны халыҡ йәйәүләп кисеп сыҡты.
Уның ҡылғандарына ҡыуандыҡ шунда[+].
7Ҡөҙрәте менән мәңге хакимлыҡ итә,
Күҙе менән ҡәүемдәрҙе байҡап тора:
Фетнәселдәр Уға ҡаршы ҡалҡмаһындар!
Села

8Эй халыҡтар, Аллабыҙға шөкөрана ҡылығыҙ,
Маҡтау ауаздарығыҙ яңғырап торһон.
9Ул беҙҙең ғүмеребеҙҙе һаҡлай,
Аяғыбыҙға тайып китергә бирмәй.

10Эй Илаһым, Һин беҙҙе тикшерҙең,
Көмөштө таҙартҡан һымаҡ иретеп һынаның[+].
11Һин беҙҙе ауға төшөрҙөң,
Иңебеҙгә ғазап һалдың[+].
12Һыбайлыларҙы башыбыҙ аша үткәрттең;
Беҙҙе уттар, һыуҙар аша уҙғарҙың,
Ахырҙа иркенгә алып сыҡтың[+].

13Ҡорамыңа[†] тотош яндырыу ҡорбандары[†] менән инермен,
Әйткән нәҙерҙәремде үтәрмен –[+]
14Бәлә килгәндә телемдән төшкән,
Ауыҙымдан сыҡҡан нәҙерҙәрҙе.
15Һимеҙ малдарҙы тотош яндырыу ҡорбаны итермен,
Һарыҡ тәкәләрен хуш еҫ ҡорбанына төтәҫләрмен,
Һыйыр малы, кәзә тәкәләре килтерермен.
Села

16Эй һеҙ, Алланан ҡурҡҡандар, килегеҙ, тыңлағыҙ,
Уның миңә ниҙәр эшләгәнен һөйләп бирәм[+].
17Ауыҙым менән Уны саҡырҙым,
Телем менән ҙурлап туйманым.
18Йөрәгемдә боҙоҡлоҡҡа урын бирһәм,
Раббы[†] мине ишетмәгән булыр ине[+].
19Ә Алла[†] мине тыңланы,
Доғам ауазына ҡолаҡ һалды.
20Рәхмәттәр яуһын Аллаға!
Доғамды кире ҡаҡманы,
Тоғро мөхәббәтенән[†] мине мәхрүм итмәне.

#### 66


1Йырсылар етәксеһенә: Ҡыллы уйын ҡоралдары оҙатыуында. Йыр-мәҙхиә.

2Алла[†] беҙгә мәрхәмәтле[†] булһын, фатиха бирһен;
Беҙҙе йөҙөнөң нуры менән балҡытһын[+].
Села
3Шул саҡ ер йөҙөндә юлың мәғлүм булыр,
Бар халыҡтар араһында ҡотҡарыуың билдәле булыр[+].

4Эй Алла, халыҡтар Һиңә шөкөр итһен,
Бөтә халыҡтар рәхмәт яуҙырһын!

5Ҡәүемдәр ҡыуанып күңел асһын,
Сөнки Һин халыҡтарҙы ғәҙел хөкөм итәһең,
Ер йөҙөндәге ҡәүемдәргә юл күрһәтәһең[+].
Села

6Эй Алла, халыҡтар Һиңә шөкөр итһен,
Бөтә халыҡтар рәхмәт яуҙырһын!

7Тупраҡ уңышын бирә;
Алла, Аллабыҙ беҙгә бәрәкәт бирһен[+].
8Алла беҙгә фатихаһын бирһен,
Әйҙә, ерҙең һәр тарафындағылар
Унан ҡурҡып, Уны хөрмәт итеп торһон.

#### 67


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе. Йыр.

2Ҡалҡһын Алла[†], таралһын дошмандары,
Хозурынан ҡасһын Уға асыу тотҡандар![+]
3Яуыздарҙы төтөн һымаҡ тарат;
Ут алдында ирегән балауыҙ һымаҡ
Әйҙә улар Алла ҡаршыһында юҡ булһын![+]
4Ә тәҡүәләр ҡыуанһын,
Байрам итһендәр Алланың хозурында,
Шатланып күңел асһындар[+].

5Аллаға дан йырлағыҙ, исеменә мәҙхиәләр көйләгеҙ,
Болоттар өҫтөндә гиҙеүсене ҙурлағыҙ.
Уның исеме – Раббы[†], хозурында байрам итегеҙ![+]
6Мөҡәддәс[†] торлағындағы Алла –
Етемдәрҙең атаһы, тол ҡатындарҙың яҡлаусыһы[+].
7Алла яңғыҙаҡтарға йорт-ғаилә бирер,
Тотҡондарҙы именлеккә алып сығыр,
Фетнәселәр ҡоро сүлдә ҡала бирер[+].

8Эй Алла, Һин халҡың алдынан килгәндә,
Сүллек аша уҙғаныңда[+].
Села
9Ер сайҡалды, күктән ямғыр ҡойҙо
Синай Аллаһының ҡаршыһында,
Алла, Исраил[†] Аллаһы хозурында[+].
10Мул ямғырыңды яуҙырҙың, Алла,
Йәнләндерҙең талсыҡҡан биләмәңде.
11Халҡың унда төйәкләнде,
Үҙеңдең игелегең арҡаһында
Һин уны фәҡирҙәр өсөн әҙерләнең.

12Әмер бирҙе Раббы,
Бер өйөр ҡатын һөйөнсө таратты:
13«Ҡаса, ҡаса батшалар! Ғәскәрҙәре менән ҡасалар!»
Ҡатындар өйҙәрендә таланған мал бүлә:[+]
14Ҡанаттары көмөш менән ҡапланған,
Ҡаурыйҙары саф алтынға мансылған күгәрсен һындарын бүлешә.
Ә һеҙ һарыҡ аҙбарҙары араһында ятаһығыҙ!
15Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе батшаларҙы туҙҙырғанда,
Салмон тауы өҫтөнә ҡар яуҙы[+].

16Эй Алланың тауы, Башан тауы!
Үркәстәре бейек Башан тауы!
17Ниңә әле һин үркәстәре бейек тау –
Алла Үҙенә төйәк итеп һайлаған тауға –
Көнсөллөк менән ҡарайһың?
Хаҡтыр, Раббы унда мәңге йәшәйәсәк[+].

18Алланың яу арбалары бик күп,
Меңәрләгән, һанһыҙ-хисапһыҙ.
Раббы Хаким улар менән бергә
Синайҙан мөҡәддәс торлағына килде[+].
19Раббы Алла, бейеклеккә күтәрелдең,
Әсирҙәрҙе артыңдан эйәрттең.
Һин барлыҡ кешеләрҙән,
Хатта фетнәселәрҙән дә яһаҡ алдың.
Хаҡтыр, Раббы унда йәшәй![+]

20Көндән көнгә йөгөбөҙҙө йөкмәп барған бөйөк Хакимыбыҙ,
Ҡотҡарыусыбыҙ[†] Алла мөбәрәк булһын![+]
Села
21Беҙҙең Аллабыҙ – ҡотҡарыу алып килгән Алла.
Үлемдән ҡотҡарыу бары Хакимыбыҙ Раббының ихтыярында.

22Алла дошмандарының башын,
Гонаһ[†] эсендә йәшәгәндәрҙең ялбыр башын яра һуғыр[+].
23Раббы Хаким былай тине:
«Уларҙы Башандан кире килтерермен,
Диңгеҙ төптәренән сығарырмын[+].
24Аяғыңды дошмандар ҡанына батырырһың,
Эттәрең дә дошман ҡанын ялап өлөш алһын»[+].

25Эй Аллам, Һинең килеүең,
Аллам Батшамдың мөҡәддәс торлағына
Тантаналы аяҡ баҫыуы күҙ алдыбыҙҙа:
26Алда йырсылар, артта көй уйнаусылар,
Уртала дөңгөр ҡағыусы ҡыҙҙар килә.
27«Эй Исраил нәҫелдәре, йыйындарығыҙҙа
Аллағыҙ Раббыға шөкөрана яуҙырығыҙ».
28Уларҙың башында – иң бәләкәй Бинйәмин ырыуы,
Артынса күп һанлы Йәһүҙә[†] башлыҡтары,
Зевулун һәм Нафтали етәкселәре килә[+].

29Эй Алла, ҡөҙрәтеңде,
Беҙҙең өсөн ҡулланған ҡеүәтеңде күрһәт[+].
30Йәрүсәлимдәге[†] ҡорамың[†] хаҡына
Һиңә батшалар бүләктәр алып килер.

31Ҡамышлыҡ йыртҡысын – Мысырҙы,[†]
Үгеҙ һымаҡ ҡеүәтле сит халыҡтарҙы,
Көмөш өсөн бер-береһен тапағандарҙы буйһондор,
Һуғыш теләгән халыҡтарҙы пыран-заран килтер![+]
32Мысырҙан илселәр[†] килер,
Куш халҡы Аллаға табан ҡул һонор[+].

33Эй ер йөҙөндәге батшалыҡтар,
Аллаға дан йырлағыҙ,
Бөйөк Хакимыбыҙға мәҙхиәләр уҡығыҙ![+]
Села
34Ул, күктәрҙе, боронғо күктәрҙе иңләп,
Үҙенең ҡеүәтле тауышын яңғырата![+]
35Алланың ҡөҙрәтен танығыҙ;
Уның ғиззәте Исраилдың өҫтөндә,
Көсө болоттарҙан аша.
36Дәһшәтле Һин, Алла, Изге торлағыңда!
Исраил Аллаһы Үҙ халҡына ҡөҙрәт, ҡеүәт бирә.

Алла мөбәрәк булһын![+]

#### 68


1Йырсылар етәксеһенә: «Лилиә сәскәләре» көйөнә. Дауыттың мәҙхиәһе[+].

2Эй Илаһым, ҡотҡар мине,
Һыуҙар боғаҙыма етте[+].
3Төпһөҙ һаҙлыҡҡа убылам,
Аяғымды терәр ер тапмайым.
Тәрән һыуҙарға юлыҡтым,
Ағын инде баштан ашты[+].
4Ҡысҡыра-ҡысҡыра хәлдән тайҙым,
Тамағым ҡарлығып кипте,
Алламдың ярҙамын көтә-көтә
Күҙҙәремдең нуры бөттө[+].

5Һис бер юҡҡа мине күрә алмағандар
Башымдағы сәс бөртөгөнән дә күбәйҙеләр.
Сәбәпһеҙгә йәнемде көҫәгән дошмандар ифрат көсәйҙе.
Ә мин урламаған нәмәне нисек ҡайтарып бирәйем[+]?
6Эй Аллам, иҫәрлегемде Һин беләһең;
Ғәйептәрем дә Һинән йәшерен түгел.

7Эй бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Һиңә өмөт бағлағандар
Минең арҡала оятҡа ҡалмаһындар!
Эй Исраилдың[†] Аллаһы, Һиңә табан йөҙ тотҡандар
Минең арҡала мәсхәрә булмаһындар!
8Сөнки мин Һинең хаҡыңа хурлыҡ күрәм,
Йөҙөмә сәркеү яғылды[+].
9Ағай-энемә ят булдым,
Әсәйемдең улдары мине сит күрә[+].
10Һинең йортоң өсөн йән атып, янып-көйәм мин,
Һине яманлаусыларҙың хурлау әсеһе өҫтөмә төштө[+].
11Минең илап ураҙа тотоуым[†] –
Йәнә мәсхәрәләү өсөн сәбәп булды.
12Ҡыл туҡымаға урандым –
Тағы әҙәм көлкөһөнә ҡалдым.
13Ҡала ҡапҡаһы[†] төбөндә ултырғандар мине сәйнәй;
Иҫеректәр минең хаҡта таҡмаҡ йырлай.

14Әммә минең доғам бары Һиңә, Раббы[†]!
Эй Алла[†], мине хуш күргән мәлдә
Сикһеҙ һөйөүеңә күрә яуап ҡайтар,
Ышаныслы Ҡотҡарыусы[†] бул Һин миңә!
15Батҡаҡтан һөйрәкләп сығар мине,
Миңә батырға ихтыяр ҡуйма;
Нәфрәт тотҡан бәндәләрҙән,
Тәрән һыуҙарҙан ҡотолоп ҡалайымсы[+].
16Ташҡын һыуҙар йыуып алып китә алмаһын,
Төпһөҙ упҡын мине йотмаһын,
Өҫтөмдә ҡәбер боғаҙын япмаһын.
17Яуап ҡайтар миңә, Раббы,
Сөнки тоғро мөхәббәтең[†] изге.[†]
Оло мәрхәмәтең[†] менән йөҙөңдө бор миңә табан![+]
18Мин ҡолоңдан йөҙөңдө йәшермә,
Ауыр миңә, йәһәтерәк яуап ҡайтар!
19Яҡыныраҡ кил, йәнемде ҡотҡар,
Дошмандарымдан мине йолоп ал!

20Мине нисек хурлауҙарын,
Мыҫҡыллаған, мәсхәрә иткәндәрен беләһең;
Дошмандарымдың һәммәһе күҙ алдыңда.
21Хурлыҡ йөрәгемде яраланы, хәлдән тайҙым,
Хәсрәтемде уртаҡлашыр кеше көттөм дә, булманы.
Йыуатыусы эҙләнем, тик таба алманым.
22Ризыҡ итеп миңә ағыу ашаттылар,
Һыуһыныма һеркә эсерҙеләр[+].

23Алдарындағы табын уларға тоҙаҡ,
Дуҫтарына иһә ҡапҡан булһын![+]
24Күҙҙәре томаланһын да күрмәһендәр!
Гел генә ҡалтыранып торһондар[+].
25Ярһыуыңды өҫтәренә яуҙыр,
Асыу ялҡының уларҙы ялмап алһын!
26Торлаҡтары бушап ҡалһын,
Сатырҙарында йәшәүсе булмаһын![+]
27Сөнки Һин язалағанды һаман эҙәрләйҙәр,
Һин яра һалғандарҙың әрнеүенән көлөп һөйләйҙәр.
28Ғәйептәре өҫтөнә ғәйеп өй;
Һинең алдыңда аҡлана алмаһындар![+]
29Әйҙә исемдәре тормош китабынан һыҙылһын,
Тәҡүәләр менән йәнәшә яҙылмаһын![+]

30Мин иһә ярлы һәм әрнеүлемен,
Эй Аллам, ҡотҡарыуың мине һаҡлаһын![+]
31Аллам исеменә маҡтау йырлармын,
Уны шөкөрана ҡылып ҙурлармын.
32Был Раббыны ҡорбанлыҡ[†] үгеҙҙән,
Тояҡлы-мөгөҙлө башмаҡтан нығыраҡ хушландырыр[+].
33Фәҡирҙәр быны күреп ҡыуанһын,
Эй Алланы эҙләгәндәр, йөрәгегеҙ йәнләнһен.
34Сөнки Раббы мохтаждарҙы ишетер,
Үҙ халҡын тотҡонлоҡта ташламаҫ.

35Уға дан йырлағыҙ, ер менән күк,
Диңгеҙҙәр һәм ундағы бөтә йән эйәләре![+]
36Сөнки Алла Сионды ҡотҡарыр,
Йәһүҙә[†] ҡалаларын ҡабаттан торғоҙор;
Халыҡ унда төйәкләнеп хужа булыр[+].
37Алла ҡолдарының тоҡомо унан биләмә алыр,
Унда Алланың исемен яратҡандар йәшәр[+].

#### 69


1[•]Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе. Раббы хәтеренә төшөрһөн өсөн[+].

2Эй Алла[†], ҡотҡар мине!
Йә Раббы[†], ярҙамға ашыҡ!
3Йәнемде алырға ҡырсынғандар
Мәсхәрәгә төшөп хур булһын!
Зыян килтерергә теләгәндәр, мыҫҡыл ителеп,
Барыһы ла кире сигенһен![+]
4«Әһә, әһә!» – тиеп мине үсәгәндәр
Оятҡа ҡалып, артҡа боролһон![+]

5Һиндә шатлыҡ-ҡыуаныс тапһындар
Барса Һиңә табан йүнәлгәндәр!
Эй Ҡотҡарыусы,[†] Һине яратҡандар
Һәр саҡ: «Алла бөйөк!» – тип әйтһендәр.

6Мин иһә бисара бер фәҡирмен,
Эй Алла, ярҙамға ашыҡ!
Ярҙамсым һәм ҡотҡарыусым Һинһең,
Һуңлап ҡуйма инде, эй Раббым![+]

#### 70

1[•]Йә Раббы[†], Һиндә мин ышыҡ табам;
Миңә оятҡа ҡалырға бирмә мәңге!
2Ғәҙеллегеңде күрһәт, йолоп ал, ҡотҡар!
Ҡолаҡ һал миңә, ярҙам ит![+]
3Миңә һыйыныр ҡая бул.
Ҡаям да Һин, ҡәлғәм дә Һин,
Мине ҡотҡарырға бойор![+]

4Эй Аллам, мине яуыз бәндә ҡулынан,
Хаҡһыҙҙың, залимдың тырнағынан ҡотҡар![+]
5Һин, эй Раббы Хаким, минең өмөтөмһөң;
Йәш сағымдан Һиңә өмөт бағлағанмын[+].
6Тыуғанымдан бирле Һиңә таянамын,
Әсәм ҡарынынан мине алып сығарғанһың.
Һәр саҡ Һиңә генә маҡтауҙарым[+].
7Күптәр миңә ҡарап хайран ҡалды,
Һин минең ышаныслы ышығым.
8Һине маҡтау телемдән һис төшмәҫ,
Көндән-көнгә ғиззәтеңде бәйән итәм[+].

9Ҡартайған көнөмдә минән ваз кисмә Һин,
Көсөм бөткәс, мине ситкә типмә!
10Дошмандарым миңә ҡаршы һүҙ йөрөтә,
Йәнемде көҫәгәндәр бер-береһенә кәңәш итә[+].
11«Алла[†] уны ташлаған, ҡотҡарырға бер кеме юҡ,
Баҫтырып тотайыҡ!» – тиҙәр улар[+].

12Эй Алла, алыҫлашмасы минән,
Эй Аллам, ярҙамға ашыҡ!
13Оятҡа ҡалһын, юҡ булһын мине дошман күргән,
Мәсхәрәгә төрөнһөн, рисуай булһын
Миңә яуызлыҡ теләгән[+].
14Мин иһә һәр саҡ өмөт бағлармын Һиңә,
Маҡтау өҫтөнә маҡтауҙар яуҙырырмын.
15Телем Һинең игелекте хикәйәләр,
Көн оҙоно ҡотҡарыуың тураһында бәйән итер,
Ә бит уларҙы һанап бөткөһөҙ[+].
16Эй Хакимым Раббы, ҡөҙрәтле ғәмәлдәреңде,
Һинең, бары Һинең хаҡлығыңды һөйләрмен.

17Эй Аллам, йәш сағымдан алып өйрәтәһең,
Һинең мөғжизәләреңде әлегәсә данлайым.
18Сәстәрем салланып, ҡартайһам да,
Ташлама мине, эй Аллам!
Киләсәк быуынға ҡеүәтеңде,
Һинең ҡөҙрәтеңде аңлатырмын.

19Эй Алла, ғәҙеллегең күктәргә олғаша,
Ҡылған ғәмәлдәрең бөйөк.
Һиңә оҡшаған кем бар, эй Алла[+]?
20Мине бик күп ҡайғы, ғазаптарға дусар иттең,
Әммә ҡабаттан йәшәү дәртемде ҡайтарырһың,
Ерҙең тәрәнлектәренән сығарырһың[+].
21Мине үрләтеп, тағы ла йыуатырһың.

22Ә мин Һине лира ауаздары менән данлармын,
Һинең тоғролоғоң хаҡында йырлармын, Аллам!
Арфала Һиңә уйнармын,
Эй Исраилдың[†] Мөҡәддәсе![†][+]
23Һиңә йырлаған саҡта ирендәрем тантана итә,
Һин йолоп алған йәнем ҡыуана.
24Көн оҙоно телем Һинең ғәҙеллекте данлай,
Ә миңә зарар итергә йыйынғандар,
Мәсхәрәгә ҡалып, хур булдылар!

#### 71


1Сөләймәндең мәҙхиәһе.

Эй Алла[†], батшаға ғәҙеллегеңде бир,
Ә батша улына хаҡ хөкөмдәр сығарырға өйрәт[+].
2Һинең халҡыңа ул батша хаҡ хөкөм ҡылһын,
Фәҡирҙәрҙең дәғүәләрен ғәҙеллек менән хәл итһен![+]
3Тауҙар халыҡҡа бәрәкәт килтерһен,
Ҡалҡыулыҡтар хаҡлыҡ[†] еткерһен!
4Батша халыҡтың ярлыларына хаҡ хөкөм ҡылһын,
Фәҡирҙәрҙең балаларын ҡотҡарһын,
Залимдарҙы иһә тар-мар итһен![+]
5Батшаның ғүмере, ҡояш менән ай ғүмере һымаҡ,
Быуындан-быуынға дауам итһен[+].
6Хакимлығы яңы сабылған болонға яуған ямғыр,
Тупраҡты һуғарған көслө ямғыр һымаҡ булһын![+]
7Уның көндәрендә тәҡүәләр сәскә атһын,
Ҡасанғаса күктә ай нур сәсә,
Шуға тиклем илдә именлек, муллыҡ-бәрәкәт булһын![+]

8Хакимлығы диңгеҙҙән диңгеҙгә тиклем,
Евфрат йылғаһынан ерҙең сигенә саҡлы йәйелһен![+]
9Алдында сүлдәге ҡәбиләләр теҙ сүкһен,
Дошмандары саң-туҙан ялаһын[+].
10Таршиш һәм утрауҙарҙың батшалары Уға яһаҡ түләһен,
Шева менән Сева батшалары бүләктәр алып килһен![+]
11Бар батшалар алдында ергә ҡапланһын,
Бөтөн ҡәүемдәр уға хеҙмәт итһен![+]

12Сөнки ярҙам һорап саҡырған фәҡирҙе,
Таянысы булмаған ярлыны ҡотҡарыр[+].
13Юҡсыл менән хәйерсене ҡыҙғаныр,
Мохтаждарға ярҙам итер.
14Уларҙы йәбер-золомдан йолоп алыр,
Сөнки батшаға уларҙың йәне ғәзиз[+].

15Йәшәһен батша!
Уға Шеваның алтынын бирһендәр;
Уның өсөн туҡтауһыҙ доға ҡылһындар,
Көн оҙоно Алланан фатиха һораһындар![+]
16Илдә ашлыҡ ишелеп уңһын,
Тау итәктәрендә башаҡтар тулҡынланһын!
Башаҡтары Ливандағылай[†] тос булһын,
Ҡалаларҙа халыҡ ҡырҙағы үлән һымаҡ ишәйһен![+]
17Батшаның исеме мәңге йәшәһен,
Даны ҡояштай ғүмерле булһын,
Бар халыҡтар уның аша фатиха алһын,
Ҡәүемдәр уны бәхет эйәһе тип атаһын![+]

18Раббы[†] Алла, Исраилдың[†] Аллаһы мөбәрәк булһын!
Бары тик Ул – ғәжәйеп эштәр ҡылыусы[+].
19Данлы исеме мәңге мөбәрәк булһын,
Бар донъя Уның шөһрәте[†] менән тулһын!
Амин! Амин![+]

20Ишай улы Дауыттың[†] доғалары ошонда тамам.

#### 72


1Асафтың мәҙхиәһе.

Ысынлап та, Алла[†] Исраил[†] халҡына,
Йөрәге саф булғандарға игелекле[+].
2Ә минең саҡ аяҡтарым һөрөнмәйсә,
Табандарым таймайынса ҡалған ине.
3Яуыздарҙың муллыҡта йәшәүен күреп,
Мин ул хаяһыҙҙарға көнләшеп ҡарағайным[+].
4Сөнки улар үлгәнсе һыҙланыу белмәй,
Тәндәре сәләмәт, көслө.
5Уларҙы тормоштоң ауырлығы ситләп үтә,
Башҡаларҙай ыҙа сикмәйҙәр.
6Тәкәбберлек уларҙың муйындарында мәрйен һымаҡ,
Залимлыҡҡа кейем һымаҡ төрөнгәндәр.
7Һимеҙлектән күҙҙәре аҡшайған,
Эстәрендә яман ниәт ашып ташҡан.
8Мыҫҡыл менән, нәфрәт сәсеп һөйләшәләр,
Кешегә эреләнеп, янап ҡарайҙар.
9Улар күктәргә ҡаршы дәғүә белдерә,
Телдәре донъяны иңләп гиҙә.
10Шуға күрә халҡым уларға эйәрә,
Һөйләгәндәрен һыу һымаҡ йота.
11Әйтә ямандар: «Алла нисек белһен?
Ҡайҙан белһен Юғарыларҙан Юғары?»[+]
12Бына шулай ул залимдар –
Байлыҡтарын арттырып, рәхәт йәшәйҙәр.

13«Йөрәгемде бушҡа ғына пак[†] тотаммы,
Ғәйепһеҙлегем билдәһе итеп ҡулымды юҡҡа ғына йыуаммы[+]?
14Юҡҡа ғына һәр бер көнөм яра,
Ә һәр иртәм ғазап булдымы ни?»

15Әгәр ҙә шулай уйлаһам,
Һинең балаларыңа хыянат иткән булыр инем.
16Ни өсөн шулай икәнен аңларға теләнем,
Бының менән килешеү[†] бик ауыр ине.
17Тик Алланың Изге[†] торлағына ингәс кенә
Ахырҙары ниндәй буласағын төшөндөм[+].
18Эйе, уларҙы тайғаҡҡа баҫтыраһың,
Һәләкәткә этеп төшөрәһең[+].
19Улар ҡапыл ғына юҡҡа сығыр,
Дәһшәт эсендә һеперелеп түгелер.
20Эй бөйөк Хаким, Һинең ҡалҡыуың булыр,
Йоҡонан уянғас та онотолған төш һымаҡ,
Күләгә һымаҡ юҡҡа сығасаҡ был ямандар.

21Йәнем әрнегән,
Эс-бауырым янған саҡта,
22Мин наҙан, аңһыҙ булған икәнмен,
Ҡаршыңда аңһыҙ хайуан һымаҡ торғанмын[+].
23Ярай әле мин һәр ваҡыт Һинең менән,
Уң ҡулымдан Һин етәкләп йөрөтәһең.
24Нәсихәттәрең менән юл күрһәтәһең,
Һуңынан мине данға илтерһең.
25Һинән башҡа кемем бар минең күктәрҙә?
Ер йөҙөндә лә Һинән башҡаны теләмәйем[+].
26Тәнем менән күңелем талсыҡты,
Алла – күңелем ныҡлығы,
Ул – мәңгелеккә миңә насип өлөшөм[+].

27Һинән йыраҡлашҡандар һәләк буласаҡ,
Үҙеңә хыянат ҡылғандарҙы юҡ итәһең.
28Ә минең өсөн Аллаға яҡын булыу – бәхет;
Раббы[†] Хаким – минең һыйынысым;
Мин Уның бар ғәмәлдәрен бәйән итәм[+].

#### 73


1Асафтың уйланыуҙары.

Эй Алла[†], ниңә Һин беҙҙән мәңгелеккә ваз кистең?
Ниңә беҙгә, көтөүеңдең ҡуйҙарына, асыуың тоҡанды[+]?
2Борон уҡ Үҙең һайлап алған халҡыңды,
Үҙеңдең милкең булһын тип йолоп ҡалған ырыуҙы,
Үҙеңә төйәк иткән Сион тауын[†] иҫеңә төшөр[+].
3Мәңгелек харабаларға табан атла,
Күр, дошман Изге[†] торлағыңдағы бар нәмәне ватҡан.

4Һин беҙҙең менән осрашҡан ерҙә
Бөгөн дошмандарың ырылдаша,
Еңеү билдәһе итеп үҙ әләмдәрен күтәрҙеләр[+].
5Урман шырлығында балта тотоп
Йөрөгән бәндәгә оҡшаш улар,
6Уның ырып биҙәлгән әйберҙәрен
Балта һәм сапҡыс менән сабалар[+].
7Изге торлағыңа ут төрттөләр,
Исемең төйәкләнгән урынды
Ергә ҡолатып нәжесләнеләр.[†]
8Эстәренән: «Һәммәһен емерәйек!» – тип,
Илдә Аллаға табыныу урындарын көл иттеләр[+].

9Инде беҙ илаһи билдәләребеҙҙе күрмәйбеҙ,
Пәйғәмбәрҙәр[†] ҙә ҡалманы,
Ҡасанғаса был хәл – һис кем белмәй[+].
10Эй Алла, ҡасанға саҡлы дошман Һине хурлар?
Исемеңде мәңге мыҫҡыллармы?
11Нишләп Һин ҡулыңды кире алдың?
Уң ҡулыңды сығар ҡуйыныңдан, быға сик ҡуй![+]

12Һин, Алла, әүәлдән минең Батшам,
Ер йөҙөнә ҡотолоу алып киләһең[+].
13Һин ҡөҙрәтең менән диңгеҙҙе уртаға бүлдең,
Һыуҙарҙағы ғифриттәрҙең башын иҙҙең[+].
14Ливъяҫандың[*] баштарын емерҙең,
Сүл йыртҡыстарына уны емтек иттең.
15Инешкә юл ярып, шишмәләр ағыҙҙың,
Мул һыулы йылғаларҙы ҡороттоң[+].
16Көн дә – Һинеке, төн дә – Һинеке,
Ай менән ҡояшты Һин күккә беркеттең,[+]
17Ерҙең бөтә сиктәрен Һин билдәләнең,
Йәйҙе лә, ҡышты ла Һин бар ҡылдың[+].

18Иҫеңдә тот, Раббы[†], дошман Һине нисек хурлай,
Ахмаҡ халыҡ исемеңде нисек мыҫҡыл итә.
19Күгәрсенеңдең йәнен йыртҡыстарға бирмә,
Фәҡирҙәреңдең хәлен мәңге онотма[+].

20Беҙҙең менән төҙөгән килешеүеңә[†] иғтибар һал,
Юҡһа илдең ҡараңғы мөйөштәре
Йәбер-золом менән тулған[+].
21Иҙелгәндәр оятҡа ҡалып ҡуймаһын,
Ярлылар менән мохтаждар исемеңә дан йырлаһын.

22Күтәрел, эй Алла, дәғүәңде Һин хәл ит!
Онотма алйоттарҙың Һине көн һайын хурлағанын!
23Онотма дошмандарыңдың шаулашыуын;[†]
Һиңә ҡаршы баш күтәргәндәрҙең гөжләүе
Бер туҡтауһыҙ нығыраҡ яңғырағанын![+]

#### 74


1Йырсылар етәксеһенә: «Һәләк итмә» көйөнә. Асафтың мәҙхиәһе. Йыр[+].

2Эй Алла[†], Һиңә рәхмәт уҡыйбыҙ,
Шөкөрана ҡылабыҙ, Һин беҙгә яҡынһың,
Кешеләр мөғжизәләрең тураһында һөйләй.

3Әйтте Алла: «Үҙем билдәләгән ваҡыт еткәс,
Ғәҙел хөкөм ҡыласаҡмын[+].
4Ер һәм унда йәшәгәндәр сайҡалғанда,
Терәктәрен нығытыусы – Мин ул»[+].
Села

5Һауаланғандарға әйттем: «Башҡаса эреләнмәгеҙ»;
Яуыздарға: «Мөгөҙөгөҙҙө сөймәгеҙ,
6Күккә тиклем күтәрмәгеҙ!
Башығыҙҙы текә тотоп һөйләнмәгеҙ», – тинем.

7Дан[†]-дәрәжә көнсығыштан да, көнбайыштан да,
Сүл тарафынан да килмәҫ.
8Хөкөм ҡылыусы бары тик Алла ғына –
Түбән дә төшөрөр, үрләтер ҙә[+].
9Ғазап туҫтағы Раббы[†] ҡулында,
Ул ҡайнап торған, тәмләткестәр ҡушылған шарапҡа тулы.
Раббы шарапты ҡойор,
Ер йөҙөндәге барлыҡ залимдар
Төпрәһенә тиклем эсеп ҡуйыр[+].

10Мин иһә мәңге Яҡуп Аллаһы хаҡында һөйләрмен,
Уға маҡтау йырлармын.

11Алла әйтер: «Һындырырмын залимдарҙың мөгөҙҙәрен,
Ә тәҡүәләрҙең ҡеүәтен арттырырмын»[+].

#### 75


1Йырсылар етәксеһенә: ҡыллы уйын ҡоралдары оҙатыуында. Асафтың мәҙхиәһе. Йыр.

2Йәһүҙә[†] илендә Алла[†] мәшһүр,
Исраилда[†] Уның исеме бөйөк.
3Уның торлағы Сәлимдә[*],
Йәшәгән ере Сионда[+].
4Ошо ерҙә һындырҙы йәшен кеүек уҡтарҙы,
Ҡалҡан-ҡылыстарҙы – ҡоралдарҙы[+].
5Йә Алла, Һинән бөркөлә яҡтылыҡ,
Кейеккә бай тауҙарҙан да ғиззәтлерәк Һин!
6Ҡаһарман яугирҙәр үҙҙәре яумал булды,
Улар үлем йоҡоһона талды,
Һуғышсыларҙың ҡул күтәрер көсө ҡалманы[+].
7Эй Яҡуп Аллаһы! Һинең дәһшәтле ауазыңдан
Яу арбаларын йөрөтөүселәр,
Аттары менән бергә йығылып, мәңгегә тынды[+].
8Һин ысынлап та дәһшәтле!
Ярһығаныңда кем Һиңә ҡаршы тора алһын[+]?
9-10Һин хөкөмөңдө күктәрҙән иғлан иттең!
Эй Алла, Һин хөкөм ҡылам тип,
Донъялағы иҙелгәндәрҙе ҡотҡарам тип ҡуҙғалдың.
Шунда ер йөҙө ҡурҡыштан тынып ҡалды.
11Хатта кешеләрҙең асыуы ла Һиңә дан килтерер –
Уларҙың ҡалдыҡ ярһыуын Һин баҫырһың.
12Раббыға, Аллағыҙға, нәҙер әйтегеҙ,
Нәҙерегеҙҙе еренә еткереп үтәгеҙ!
Дәһшәтле Алланың эргә-тирәһендәгеләр
Уға бүләктәр алып килһендәр![+]
13Ул хакимдарҙың рухын Үҙенә буйһондора,
Ул ер йөҙөнөң батшаларын ҡурҡыуға һала.

#### 76


1Йырсылар етәксеһенә: Йедуҫундың көйөнә. Асафтың мәҙхиәһе[+].

2Ауазым минең – Аллаға, ялбарамын;
Ҡысҡырамын – Ул мине ишетә.
3Хәсрәт көнөмдә бөйөк Хакимымды эҙләйем,
Йәнемә йыуаныс таба алмай,
Төндәр буйы арымай-талмай,
Уға ҡулдарымды һонамын[+].
4Алланы иҫемә алып ыңғырашам,
Уйланам һәм рухым төшә бара.
Села
5Күҙ ҡабаҡтарымды яптырмайһың,
Ҡайғымдан әйтер һүҙ таба алмайым.
6Күптән үткән замандарҙы,
Әүәлгеләрҙе уйлайым[+].
7Төндә йырлаған йырҙарым иҫкә төшә,
Үҙ-үҙем менән һөйләшәм,
Күңелдәге һорауҙарыма яуап эҙләйем:
8«Мәңгелеккә ваз кистеме бөйөк Хаким?
Инде һис кенә лә хуш күрмәҫме?
9Бөтөнләйгә юғалдымы тоғро мөхәббәте?[†]
Вәғәҙәләре мәңгегә тамам булырмы?
10Алла[†] рәхимлеген оноттомо?
Асыуланып, шәфҡәтенә юл яптымы?»
Села
11Шунан үҙ-үҙемә әйттем:
«Бына нимә минең өсөн хәсрәт:
Юғарыларҙан Юғары уң ҡулы менән
Беҙгә элекке һымаҡ ярҙам күрһәтмәй».

12Раббының ғәмәлдәрен онотмам,
Боронғо хикмәттәрен иҫтә тотормон[+].
13Бөтә эштәреңде аңларға тырышырмын,
Ҡылған ғәмәлдәрең хаҡында уйлармын.

14Эй Аллам, юлың мөҡәддәс![†]
Һиндәй бөйөк берәй алла бармы[+]?
15Һин мөғжизәләр ҡылған Аллаһың,
Халыҡтар араһында ҡөҙрәтеңде таныттың.
16Көслө беләгең менән халҡыңды –
Яҡуп һәм Йософ улдарын ҡотҡарҙың.
Села

17Һыуҙар Һине күргәс, эй Алла,
Һыуҙар Һине күргәс, сайҡалдылар;
Хатта төпһөҙ даръялар тетрәне[+].
18Болоттар һыуҙарын бушатты,
Күк күкрәне,
Һәр тарафта утлы уҡтарың ялтланы[+].
19Дауылда күкрәүең яңғыраны,
Йәшен утың донъяны яҡтыртты,
Ер тетрәне һәм сайҡалды[+].
20Һин диңгеҙҙә,
Тәрән һыуҙарҙа юл һалдың,
Әммә аяҡ эҙҙәрең билдәле түгел ине[+].
21Муса[†] һәм Һарундың[†] ҡулы менән
Халҡыңды көтөү һымаҡ алға әйҙәнең[+].

#### 77


1Асафтың уйланыуҙары.

Эй халҡым, тыңла нәсихәтемде,
Ҡолаҡ һал ауыҙымдан сыҡҡан һүҙҙәргә.
2Ауыҙымды хикмәт менән асайым,
Боронғо серҙәрҙе әйтәйем[+].
3Ишеткәнде, белгәндәребеҙҙе,
Аталарыбыҙҙың һөйләгәнен[+]
4Килер быуындарҙан йәшермәбеҙ:
Раббының данға лайыҡ эштәрен,
Ҡөҙрәтен, ҡылған мөғжизәләрен
Киләсәк быуындарға иғлан итербеҙ[+].

5Раббы[†] Яҡупҡа күрһәтмәләрен күндергән,
Исраилға[†] ҡанун[†] биргән.
Был тәғлимәтте балаларына өйрәтһен тип,
Ата[†]-бабаларыбыҙға бойорған[+].
6Килер быуын, тыуыр балалар белһендәр,
Улар үҙ балаларына аңлатһындар:[+]
7Өмөттәрен Аллаға улар бағлаһын,
Алла[†] ғәмәлдәрен онотмаһын,
Бойороҡтарын бойомға ашырһын;
8Ата-бабалары һымаҡ булмаһындар:
Сөнки улар тиҫкәре, фетнәсел быуын булды;
Күңелдәре тотороҡһоҙ,
Рухтары Аллаға тоғро түгел ине[+].

9Ана, уҡ-һаҙаҡлы Әфраим улдары
Алыш көнөндә арттарына боролоп ҡасты.
10Сөнки улар Алла менән килешеүҙе[†] боҙҙо,
Уның ҡануны буйынса йәшәүҙән баш тартты.
11Оноттолар Уның ғәмәлдәрен,
Уларға күрһәткән мөғжизәләрен[+].
12Алла Мысырҙа[†] Соған тигеҙлегендә,
Ата-бабаларының күҙ алдында,
Мөғжизә-хикмәттәрен күрһәтте[+].
13Диңгеҙҙе ярып, уларҙы ҡоронан алып сыҡты;
Һыуҙарҙы диуар һымаҡ үрә торғоҙҙо[+].
14Көндөҙ болот, төндә ут яҡтыһы менән,
Уларға гел юл күрһәтеп барҙы[+].
15Сүлдә ҡая ярып һыу сығарҙы;
Төпһөҙ даръяларҙан һуғарғандай,
Уларға туйғансы һыу эсерҙе[+].
16Ҡая таштан шишмә урғылтты,
Һыу йылға һымаҡ сылтырап аҡты.

17Әммә улар гонаһ[†] ҡылыуҙарын дауам иттеләр,
Сүлдә Юғарыларҙан Юғарыға ҡаршы баш күтәрҙеләр.
18Йәндәре теләгән ризыҡ һорап,
Тиҫкәреләнеп Алланы һынанылар[+].
19«Алла сүлдә табын ҡора аламы?» – тип,
Аллаға ҡаршы бурылданылар.
20Бына Ул ҡаяға һуҡты – һыу атылды,
Гөрләүектәр ашып ташты.
«Инде Ул халҡына икмәк бирә алырмы?
Халҡына ит ашата алырмы?»

21Раббы быны ишетеп бик асыуланды,
Яҡупҡа нәфрәт уты тоҡанды,
Исраилға ҡарата ярһыны[+].
22Сөнки Аллаға инанманылар,
Ҡотҡарырына ышанманылар.
23Алла болоттарға бойороҡ бирҙе,
Күк ҡабағын киреп асты[+].
24Уларға ашар өсөн майҙә[†] яуҙырҙы,
Күктең икмәген бирҙе уларға[+].
25Әҙәм балалары фәрештәләр[†] икмәген татыны;
Тамаҡтары туйғансы шуны ашаны.
26Көнсығыш елен иҫтерҙе Ул күктәрҙә,
Ҡөҙрәте менән көньяҡ елен ҡуптарҙы.
27Саң-туҙандай ит яуҙырҙы баштарына,
Ҡош ебәрҙе диңгеҙҙәге ҡом ҡәҙәрле[+]
28Тупламдарының[†] уртаһына,
Торлаҡтарының әйләнә-тирәһенә.
29Алҡынғанса ашанылар ҙа туйҙылар;
Теләктәрен бойомға ашырҙы Алла[+].
30Әммә әле күҙҙәре туйып өлгөрмәгәйне,
Әле ауыҙҙарында ине иттәре.
31Алла ҡәһәрен ебәрҙе өҫтәренә:
Иң көслөләрен үлтерҙе,
Исраилдың егеттәрен йығып һалды[+].

32Хатта шунда ла гонаһ ҡылыуҙарын дауам иттеләр,
Алланың мөғжизәләренә ышанманылар[+].
33Алла уларҙың көндәрен мәғәнәһеҙ мәшәҡәттә,
Йылдарын ығы-зығыла һәләк итте[+].
34Алла ҡайһыларын үлтерһә,
Шунда ғына ҡалғандар Уға ынтылыр,
Йәнә Уны эҙләргә тотонор булды.
35Алла уларҙың ҡаяһы булғанын,
Юғарыларҙан Юғарының уларҙы йолоусы икәнен
Иҫтәренә төшөрәләр ине[+].
36Ауыҙҙары менән Уға ярамһаҡландылар,
Телдәре менән ялғанды һөйләнеләр[+].
37Ә йөрәктәре менән Уға берекмәнеләр,
Килешеүенә тоғролоҡ һаҡламанылар[+].
38Ул рәхимле – ғәйептәрен ғәфү итте;
Уларҙы ҡырырға теләмәне;
Күп тапҡыр асыуын йотто,
Бөтә ярһыуына юл ҡуйманы[+].
39Иҫтә тотто: улар тик тән генә,
Улар иҫеп киткән һәм кире ҡайтмаған ел һымаҡ[+].
40Нисә тапҡыр сүлдә Уға ҡаршы фетнә күтәрҙеләр,
Ҡыу далала Уны күпме көйҙөрҙөләр![+]
41Ҡабат-ҡабат һынанылар Алланы,
Исраилдың Мөҡәддәсен[†] рәнйеттеләр.
42Иҫкә алманылар көслө ҡулын,
Үҙҙәрен дошмандан ҡотҡарған көндө,
43Мысырҙа күрһәткән хикмәттәрҙе,
Соған тигеҙлегендә ҡылған мөғжизәләрҙе[+].
44Мысырҙар һыуҙарын эсә алмаһын тип,
Йылғаларын ҡанға әйләндерҙе[+].
45Уларҙы күгәүендәргә емтек итте,
Өҫтәренә тәлмәрйендәр ебәреп, юҡ итте[+].
46Игендәрен ҡарышлауыҡтарға,
Уңыштарын саранчаға бирҙе[+].
47Йөҙөмдәрен борсаҡтан һуҡтырҙы,
Ҡырағай инжир ағастарын боҙ ҡырҙы[+].
48Малдары боҙ-борсаҡтан ҡырылды,
Көтөүҙәрен йәшен һуҡты[+].
49Мысырҙарҙың өҫтәренә ялҡынлы ярһыуын,
Асыуын, нәфрәтен, бәлә-ҡазаларын түкте,
Һәләкәт фәрештәләрен ебәрҙе[+].
50Асыу-ярһыуына юл ҡуйҙы,
Йәндәрен үлемдән һаҡламаны,
Уларҙы үләткә дусар итте.
51Мысырҙарҙың беренсе булып тыуған ир балаларын,
Хам сатырҙарындағы ирлек ҡеүәтенең тәү емештәрен ҡырҙы[+].

52Үҙ халҡын иһә унан ҡуй һымаҡ алып сыҡты,
Сүлдә уларҙы көтөү һымаҡ ҡурсып йөрөттө[+].
53Хәүефһеҙ алып барҙы – һис ҡурҡманылар;
Дошмандарын иһә диңгеҙ йотто[+].
54Уларҙы мөҡәддәс тупрағына,
Уң ҡулы яулап алған тауға килтерҙе[+].
55Алдарынан башҡа ҡәүемдәрҙе ҡыуҙы,
Биләмәгә тупраҡтарын
Исраил ырыуҙарына бүлеп бирҙе.
Халҡын уларҙың сатырҙарына урынлаштырҙы[+].

56Әммә улар Юғарыларҙан Юғары
Алланы һынауҙан туҡтаманы,
Уға ҡаршы баш күтәрҙе,
Уның күрһәтмәләрен тотманы[+].
57Ата-бабалары һымаҡ хыянат итте, һатлыҡ булдылар,
Ышанысһыҙ йәйә һымаҡ бөгөлдөләр[+].
58Боттарға табынған ҡалҡыулыҡтары менән
Алланы асыуландырҙылар,
Һындары менән көнсөллөгөн уяттылар[+].
59Барыһын күреп-ишетеп торған Алла
Исраилды бөтөнләйгә ситкә типте.
60Шилолағы торлағынан,
Кешеләр араһында ҡорған сатырҙан ваз кисте[+].
61Үҙенең ҡөҙрәт-шөһрәт[†] билдәһен
Дошмандың ҡулына әсирлеккә бирҙе.
62Үҙ биләмәһе булған халҡына асыуланып,
Уны ҡылыс хөкөмөнә дусар итте[+].
63Егеттәрен ялҡын ялмап йотто,
Ҡыҙҙары туй йырҙарынан мәхрүм ҡалды.
64Ҡаһиндары[†] ҡылыстан ҡырылды,
Тол ҡалған ҡатындары матәм йолаһы үткәрә алманы[+].

65Әммә бер мәл бөйөк Хаким йоҡонан уянған һымаҡ,
Шараптан айныған батыр һымаҡ ҡалҡты[+].
66Дошмандарын тар-мар итте, ҡыуҙы,
Уларҙы мәңгелеккә мәсхәрәгә батырҙы.
67Йософтоң сатырын ситкә типте,
Әфраим ырыуын һайламаны;
68Үҙенә Йәһүҙәнең[†] тоҡомон,
Яратҡан Сион тауын[†] һайланы[+].
69Изге торлағын бейек күк кеүек ҡорҙо,
Ер йөҙө һымаҡ мәңгелек итеп һалды.
70Ҡоло Дауытты[†] һайланы,
Уны һарыҡ аҙбарынан алды[+].
71Ул Дауытты һауын һарыҡтары,
Ҡуйҙар көткән ерҙән алды;
Үҙенең халҡы Исраилға,
Биләмәһе Яҡупҡа көтөүсе итеп ҡуйҙы[+].
72Дауыт уларҙы саф йөрәк менән көттө,
Оҫта ҡул менән әйҙәп йөрөттө[+].

#### 78


1Асафтың мәҙхиәһе.

Эй Алла[†], ят ҡәүемдәр баҫып алды биләмәңде,
Мөҡәддәс[†] ҡорамыңды[†] нәжесләнеләр,[†]
Йәрүсәлимде[†] таш өйөмөнә әйләндерҙеләр[+].
2Ҡолдарыңдың мәйетен күктәге ҡоштарға,
Тоғроларыңдың тәнен ерҙәге хайуандарға ем итеп бирҙеләр[+].
3Йәрүсәлим тирәләй уларҙың ҡанын һыу һымаҡ түктеләр,
Мәйеттәрҙе ерләргә һис кем ҡалманы[+].
4Күршеләребеҙ алдында мәсхәрәгә төштөк,
Бөтә әйләнә-тирәгә көлкө һәм хур булдыҡ[+].

5Асыуың ҡасанға тиклем барыр, Раббы[†]?
Мәңге шулай һуҙылырмы?
Күпме яныр ялҡынланып көнсөллөгөң[+]?
6Асыуыңды Һине танымаған ҡәүемдәрҙең,
Исемеңде телгә алмаған батшалыҡтарҙың өҫтөнә түк[+].
7Сөнки шулар Яҡуптың башын ашаны,
Йортон харабаға әйләндерҙе[+].

8Ата[†]-бабаларыбыҙҙың гонаһтарын[†] таҡма беҙгә.
Рәхим-шәфҡәтеңде күрһәтә һал –
Беҙ бөтөнләй көсһөҙләнеп киттек[+].
9Данлы исемең хаҡына беҙгә ярҙам ит,
Йә Алла, ҡотҡарыусыбыҙ[†] беҙҙең!
Исемең хаҡына йолоп ал беҙҙе,
Гонаһтарыбыҙҙы ғәфү ит[+].
10Ниңә әле ят ҡәүемдәр:
«Ҡайҙа уларҙың Аллаһы?» – тип көлә.
Ҡолдарыңдың түгелгән ҡандары өсөн үс алыуың
Күҙ алдыбыҙҙа бар ҡәүемдәргә мәғлүм булһын[+].

11Әсирҙең иңрәүе хозурыңа ирешһен,
Ҡеүәтле беләк көсөң менән Һин
Үлемгә дусар ителгәндәрҙе ҡотҡар[+].
12Һине хурлаған күршеләребеҙгә
Ете ҡат артығыраҡ итеп ҡайтар, бөйөк Хаким![+]
13Беҙ Һинең халҡың, көтөүеңдең ҡуйҙары,
Мәңгегә Һиңә шөкөр итербеҙ,
Быуындан-быуынға маҡтау йырларбыҙ[+].

#### 79


1Йырсылар етәксеһенә: «Килешеү лилиәһе» көйөнә. Асафтың мәҙхиәһе[+].

2-3Тыңла беҙҙе, Исраилдың[†] Көтөүсеһе,
Йософ нәҫелен ҡуй көтөүсеһеләй етәкләп йөрөткән Һинһең,
Кирубтарҙың[†] өҫтөндә тәхет ҡорғанһың,
Әфраим, Бинйәмин, Менашше алдында нурыңды сәс,
Ҡөҙрәтеңде күрһәт, беҙҙе ҡотҡарырға кил![+][+]

4Беҙҙе элекке хәлебеҙгә ҡайтар, эй Алла[†]!
Йөҙөңдән нур сәсеп беҙҙе ҡотҡар![+]

5Раббы[†], Күк ғәскәрҙәре Аллаһы, ҡасанғаса
Халҡың доғаһына асыулы ҡарарһың[+]?
6Уларға икмәк урынына күҙ йәше бирҙең,
Туҫтаҡ тулы әсе йәш эсерҙең[+].
7Күршеләребеҙҙең талашына сәбәп иттең,
Дошмандарыбыҙ бот сабып көлә.

8Күк ғәскәрҙәре Аллаһы, беҙҙе элекке хәлебеҙгә ҡайтар,
Йөҙөңдән нур сәсеп беҙҙе ҡотҡар![+]

9Мысырҙан[†] бер йөҙөм ботағы алып килдең,
Ҡәүемдәрҙе ҡыуып, уны тупраҡҡа ултырттың[+].
10Уның өсөн урын әҙерләнең,
Тамыр йәйеп илгә таралды.
11Күләгәһе тауҙарҙы ҡапланы,
Ботаҡтары – ғорур кедрҙарҙы.
12Тәлгәштәре диңгеҙгә үрелде,
Тармаҡтары Евфратҡаса барып етте[+].
13Ниңә Һин уның ҡоймаларын емерҙең?
Емештәрен йолҡа һәр үткенсе,[+]
14Ҡырағай сусҡалар төбөн соҡой,
Ҡыр йәнлектәре һабаҡтарын кимерә.

15Күк ғәскәрҙәре Аллаһы, кире борол!
Ҡараһана күктән!
Күр ҙә илтифат ит йөҙөм ағасына.[†][+]
16Уң ҡулың ултыртҡан үрсемде,
Үҙең ныҡлыҡ биргән уланды ҡурсала.
17Ҡырҡып ташланған ул, яндырылған…
Быны эшләгәндәр Һинең
Асыулы ҡарашыңдан юҡҡа сыҡһындар![+]
18Ҡулың уң яғыңда тороусыны –
Үҙең ныҡлыҡ биргән әҙәм улын[†] ҡурсалаһын!
19Шул саҡта беҙ Һинән тайпылмабыҙ.
Йәшәү бир беҙгә, исемеңде әйтеп саҡырырбыҙ!

20Йә Раббы, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы,
Беҙҙе элекке хәлебеҙгә ҡайтар,
Йөҙөң беҙгә нурын сәсһен – ҡотолоу табайыҡ![+]

#### 80


1Йырсылар етәксеһенә: «Гиттиҫ» көйөнә. Асафтың мәҙхиәһе[+].

2Ҡөҙрәтебеҙ булған Аллаға ҡыуанышып йырлағыҙ,
Шатланышып ҡысҡырығыҙ Яҡуп Аллаһына!
3Көй башлағыҙ, дөңгөр ҡағығыҙ,
Моңло арфа, лира ҡылдарын сиртегеҙ.
4Яңы айҙа, ай тулғанда –
Беҙҙең байрам көндәрендә
Мөгөҙ борғо ҡысҡыртығыҙ![+]
5Сөнки был – Исраилға[†] ҡағиҙә;
Яҡуп Аллаһының ҡануны[†] был.
6Йософ нәҫеле Мысырҙан[†] ҡотолоп сыҡҡас,
Уға быны күрһәтмә итеп бирҙе.

Үҙем белмәгән телдә тауыш ишеттем:[+]
7«Яурынынан ауыр йөгөн алдым,
Ҡулдары ауыр кәрзиндәрҙән ҡотолдо[+].
8Бәләгә ҡалғас, Мине саҡырҙың –
Мин һине ҡотҡарып алып ҡалдым;
Йәшен болотонан яуап ҡайтарҙым,
Мерива һыуҙарында һине һынаным[+].
Села

9Тыңла, халҡым, Мин киҫәтәм һине!
Эй Исраил, һин Мине тыңлаһаң ине![+]
10Арағыҙҙа ят илаһ булмаһын,
Сит ерҙәрҙең илаһына табынма![+]
11Һине Мысырҙан алып сыҡҡан Аллаң Раббы[†] Мин.
Ҙур итеп ас ауыҙыңды – туйҙырырмын!»

12«Әммә халҡым әйткәнемде тыңламаны,
Исраил Миңә буйһонманы.
13Шуға уны тиҫкәре булмыштары ихтыярына бирҙем,
Үҙ белдегенә йәшәһен, тинем[+].
14Әгәр ҙә халҡым Мине тыңлаһа,
Исраил юлдарымдан йөрөһә,[+]
15Дошмандарын бик тиҙ йөгөндөрөр,
Иҙеүселәрен ҡулым менән йүгәнләр инем!
16Миңә нәфрәт тотоусылар бөгөлөп төшөр,
Язалары мәңге дауам итер ине.
17Һеҙҙе бойҙайҙың иң яҡшыһы менән һыйлар,
Ҡаянан аҡҡан бал менән туйҙырыр инем»[+].

#### 81


1Асафтың мәҙхиәһе.

Алла[†] илаһи йыйында тороп,
Хөкөмөн әйтте илаһтар араһында:[+]
2«Ҡасанғаса нахаҡ хөкөм ҡылырһығыҙ?
Яуыздарҙы аҡлап ҡалырһығыҙ[+]?
Села
3Ярлы менән етемдең дәғүәһенә ғәҙел ҡарағыҙ;
Мохтаж менән фәҡирҙең хаҡын бирегеҙ[+].
4Юҡһыл менән хәйерсене ҡотҡарығыҙ,
Яуыздарҙың ҡулынан уларҙы тартып алығыҙ[+].

5Тик белмәйҙәр, аңламайҙар!
Дөм ҡараңғыла йөрөйҙәр.

Ер йөҙөнөң нигеҙҙәре ҡаҡшаған[+].
6Әйттем Мин: „Һеҙ илаһтарһығыҙ;
Һәммәгеҙ ҙә Юғарыларҙан Юғарының улдары[+].
7Ләкин һеҙ кешеләр кеүек үк үләсәкһегеҙ,
Берәй хаким һымаҡ юғарынан ҡоларһығыҙ“»[+].

8Эй Алла, ҡалҡ, хөкөм ит ер йөҙөн!
Һәммә халыҡтар ҙа Һинеке бит!

#### 82


1Йыр. Асафтың мәҙхиәһе.

2Эй Алла[†], өндәшмәй ҡалма,
Өнһөҙ генә тик торма, Илаһым![+]
3Ҡара, дошмандарың шаулашалар,[†]
Баштарын ҡалҡыта нәфрәтлеләр.
4Халҡыңа ҡаршы мәкер ҡоралар,
Ғәзиздәреңә ҡаршы кәңәш тоталар[+].
5«Әйҙәгеҙ, был милләтте юҡ итәйек, – тиҙәр. –
Исраилдың[†] исеме лә онотолһон»[+].
6Бергәләшеп улар һүҙ ҡуйышты,
Һиңә ҡаршы килешеү[†] төҙөштө:
7Эдомдар,[†] исмәғилдәр,
Моавтар,[†] һағриҙар,[+]
8Гевал, Ғаммон, Ғәмәлек,
Пелешеҫ менән Тир халҡы[+].
9Ашшур[†] ҙа уларға ҡушылды,
Лут нәҫелдәренә терәк булды[+].
Села

10Уларға Мидйәнгә[†] эшләгәнеңде,
Ҡишон буйында Сисера менән
Явинға ҡылғандарыңды эшлә –[+]
11Һин уларҙы Ғейн-Дорҙа ҡырып һалдың;
Тупраҡҡа тиреҫ булдылар[+].
12Башлыҡтарын Ғорев менән Зеев һымаҡ,
Юлбашсыларын Зәвах менән Салмуннағ һымаҡ ит[+].
13Сөнки улар: «Әйҙәгеҙ, Алланың утлауҙарын
Үҙебеҙгә алайыҡ», – тип әйткән булған.

14Эй Илаһым, Һин уларҙы ҡойондағы туҙан,
Елгә осҡан кәбәк һымаҡ туҙҙыр![+]
15Урмандарҙы көлгә әйләндергән ут,
Тауҙарҙы ялмаған ялҡын һымаҡ,[+]
16Дауылың менән ҡыуала,
Ғәрәсәтең менән дәһшәткә һал![+]
17Йөҙҙәрен мәсхәрә менән ҡапла,
Һинең исемеңде, Раббы[†], эҙләй башлаһындар.
18Мәңге оят менән дәһшәт эсендә ҡалһындар,
Хурлыҡҡа төшөп юҡҡа сыҡһындар.
19Белһендәр: Һинең исемең – Раббы,
Ер йөҙөндә Һин Юғарыларҙан Юғары Алла![+]

#### 83


1Йырсылар етәксеһенә: «Гиттиҫ» көйөнә. Ҡорах улдарының мәҙхиәһе[+].

2Эй күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Ниндәй ғәзиз Һинең торлаҡтарың!
3Күңелем ихаталарыңа инер мәлде ашҡынып көтә,
Йәнем-тәнем, бар булмышым һөйөнөстән
Тере Алла[†] хозурында йырлай[+].
4Эй күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Батшам, Аллам,
Ҡорбан[†] усаҡтарыңдың янында
Хатта турғай ҙа үҙенә урын тапҡан,
Ҡарлуғас балаларына оя ҡорған[+].
5Ниндәй бәхетле йортоңда йәшәгәндәр;
Улар мәңге Һине маҡтар![+]
Села

6Ниндәй бәхетле Һинән көс-ҡеүәт алған,
Күңеленән Йортоңа сәйәхәт ҡылыуҙы ниәт иткән кеше![+]
7Ҡоро үҙән буйлап үткән саҡта
Унда инештәр асырҙар,
Ямғырҙар уны бәрәкәт менән һуғарыр.
8Был кешеләр атлаған һайын нығыраҡ ҡеүәт алыр,
Сионға, Алла хозурына сығырҙар.

9Йә Раббы[†], күк ғәскәрҙәре Аллаһы, тыңла,
Доғама ҡолаҡ һал, эй Яҡуп Аллаһы!
Села
10Эй Алла, беҙҙең ҡалҡаныбыҙ,
Үҙеңдең мәсихеңдең[†] йөҙөнә күҙ һал![+]

11Һинең ишек алдыңда үткәргән бер көнөм
Башҡа ерҙә уҙғарған мең көндән яҡшыраҡ;
Алла йортоноң[†] тупһаһында торғаным
Залим сатыры түрендә йәшәүҙән артығыраҡ.
12Сөнки Раббы Алла – ҡояш һәм ҡалҡан Ул;
Миһырбанлыҡ күрһәтеүсе, дан-шөһрәт[†] биреүсе;
Тоғро юлдағыларҙан бар ниғмәттәрен йәлләмәүсе[+].
13Эй күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Ниндәй бәхетле Һиңә өмөт бағлаусы![+]

#### 84


1Йырсылар етәксеһенә: Ҡорах улдарының мәҙхиәһе.

2Йә Раббы[†], илеңә миһырбанлыҡ ҡылдың,
Яҡуп нәҫеленә муллыҡ-именлек ҡайтарҙың.
3Халҡыңдың ғәйебен ярлыҡаның,
Барлыҡ гонаһтарынан[†] пакланың[+].
Села
4Бөтә асыуыңды ситкә ҡуйҙың,
Ярһыуҙарыңдан тыйылдың[+].

5Эй ҡотҡарыусыбыҙ[†] Алла[†],
Беҙҙе элекке хәлебеҙгә ҡайтар!
Беҙгә асыуыңды туҡтат.
6Мәңге шулай асыу һаҡларһыңмы?
Ярһыуың быуындан-быуынғаса һуҙылырмы[+]?
7Халҡың Һиндә ҡыуаныс тапһын тип,
Беҙҙе ҡабат терелтмәҫһеңме ни?
8Йә Раббы, тоғро мөхәббәтеңде[†] күрһәт,
Ҡотҡара күр беҙҙе!

9Раббы Алланың әйткәненә ҡолаҡ һалам.
Халҡына, тоғро ҡолдарына именлек вәғәҙә итә,
Тик мәғәнәһеҙ юлдарға ҡайтмаһындар.
10Ысынлап та, Үҙенән ҡурҡҡандарға Уның ҡотҡарыуы яҡын,
Уның шөһрәте[†] беҙҙең еребеҙҙә төйәкләнәсәк.

11Мөхәббәт менән тоғролоҡ осрашасаҡ,
Хаҡлыҡ[†] менән именлек үбешәсәк.
12Ерҙән тоғролоҡ үҫеп сығыр,
Хаҡлыҡ күктәрҙән аҫҡа эйелер.
13Раббы бәрәкәт күндерер,
Еребеҙ мул уңыш бирер[+].
14Хаҡлыҡ Раббының алдынан атлап барыр,
Уның өсөн юл әҙерләр[+].

#### 85


1Дауыттың доғаһы.

Мин бисара бер фәҡирмен,
Ҡолаҡ һал да яуап ҡайтар, Раббым![+]
2Мин Һиңә тоғромон, йәнемде һаҡла,
Эй Аллам, Һиңә өмөт бағлаған ҡолоңдо ҡотҡар!
3Көн оҙоно Һиңә ялбарамын,
Эй бөйөк Хаким, миһырбанлы бул миңә.
4Мин бәндәңдең күңелен һөйөндөр,
Йәнемде Һин Хакимыма олғаштырам[+].
5Һин игелекле, ғәфү итергә әҙерһең, бөйөк Хаким;
Үҙеңде саҡырғандарға мөхәббәтең мул[+].
6Йә Раббы[†], доғамды ишет,
Ялбарыу ауазыма ҡолаҡ һал!
7Хәсрәт көнөмдә Һине саҡырам,
Беләм, миңә яуап ҡайтарырһың[+].

8Бөйөк Хаким, илаһтар араһында Һиндәй юҡ,
Һин эшләгән һымаҡ ғәмәлдәр юҡ[+].
9Үҙең бар ҡылған халыҡтарҙың һәммәһе,
Эй бөйөк Хаким, хозурыңа килеп баш эйер,
Исемеңә дан-шөһрәт[†] килтерер[+].
10Сөнки Һин бөйөкһөң,
Мөғжизәләр ҡылыусыһың.
Яңғыҙ Һин генә Аллаһың![+]
11Йә Раббы, миңә юлыңды күрһәт –
Һинең хәҡиҡәтеңдә йәшәйем.
Йөрәгемә бары тик бер генә ынтылыш һал –
Һинең исемеңде генә ҡурҡып хөрмәтләйем[+].
12Бар күңелемдән Һиңә шөкөр итермен, Хакимым Аллам!
Мәңге Һинең исемеңде ололармын.
13Миңә булған тоғро мөхәббәтең[†] бөйөк,
Йәнемде үлеләр донъяһы[†] упҡынынан Һин ҡотҡарҙың[+].

14Эй Алла[†], хаяһыҙҙар миңә һөжүм итә,
Залимдар өйөрө йәнемде көҫәй.
Улар бит Һине һанламай[+].
15Эй бөйөк Хаким, Һин рәхимле, мәрхәмәтле,[†]
Сикһеҙ түҙемле, оло мөхәббәтле, тоғро Алла[+].
16Хәлемде күр, мәрхәмәт-шәфҡәт ҡыл,
Мин ҡолоңа көс-ҡеүәт бир,
Ҡолиәңдең улын ҡотҡар[+].
17Мине үҙ итеүеңдең берәй билдәһен күрһәт, Раббы!
Миңә ярҙам иткәнеңде, йыуатҡаныңды күргәс,
Миңә нәфрәт тотҡандар хурлыҡҡа ҡалһын[+].

#### 86


1Ҡорах улдарының йыр-мәҙхиәһе.

Ул Йәрүсәлимде[†] мөҡәддәс[†] тау өҫтөнә ҡорған!
2Раббы[†] Сион ҡапҡаларын[†]
Яҡуп нәҫеленең бар төйәктәренән нығыраҡ һөйә[+].
3Эй Алла[†] ҡалаһы, һинең хаҡта
Ниндәй ғәжәйеп һүҙҙәр һөйләйҙәр[+].
Села

4Мине танығандар араһына
Раһав[*] менән Бабилды[†] ла индерермен,
Пелешеҫ менән Тир, Куш хаҡында:
«Ул да бында тыуған», – тиерҙәр.

5Ә Сион тураһында былай әйтелер:
«Шул да унда тыуған, был да,
Юғарыларҙан Юғары Үҙе
Уны ҡаҡшамаҫ итәлер»[+].
6Раббы халыҡтар исемлегендә:
«Был да Сионда тыуған», – тип яҙыр.
Села

7Йыраусылар менән бейеүселәр:
«Тормош сығанағым – һиндә», – тип әйтер[+].

#### 87


1Ҡорах улдарының мәҙхиәһе. Йыр. Йырсылар етәксеһенә: «Махалаҫ» көйөнә. Ҡара-ҡаршы йыр. Әзрах нәҫеленән булған Һемандың уйланыуҙары[+].

2Йә Раббы[†], мине ҡотҡарған Алла[†],
Көнөн-төнөн Һиңә ялбарамын![+]
3Доғам хозурыңа барып етһен,
Ҡолаҡ һал ялбарыуыма.

4Ҡайғы-хәсрәтем боғаҙыма тығылды,
Йәнем үлеләр донъяһына[†] яҡынлашты[+].
5Ҡәбергә төшкәндәргә иш булдым,
Һис тәҡәтһеҙ тороп ҡалдым[+].
6Үлектәр араһына ташланған,
Һин башҡаса иҫеңә алмаған,
Инде бөтөнләй ҡулыңдан төшкән,
Ҡәберҙә ятҡан мәйеттәй булдым,[+]
7Мине тәрән соҡор төбөнә һалдың,
Ҡараңғылыҡҡа, упҡынға аттың[+].
8Башыма төштө асыуың,
Тулҡындарың менән иҙҙең[+].
Села

9Яҡындарымды алыҫлаштырҙың,
Улар күҙендә ерәнгес иттең.
Бикле ҡалдым да сыға алмайым[+].
10Хәсрәтемдән күҙ нурҙарым һүнде,
Һәр көн Һиңә ялбарамын, Раббы,
Ҡулдарымды Һиңә һонамын.

11Мөғжизәләреңде мәйеттәргә күрһәтәсәкһеңме?
Үлектәр тороп Һине данлармы[+]?
Села
12Тоғро мөхәббәтең[†] хаҡында ҡәберҙә,
Тоғролоғоң тураһында Һәләкәт урынында һөйләнерме?
13Ҡараңғылыҡта хикмәттәреңде кем күрер?
Ғәҙеллегеңде онотолоу донъяһында кем белер[+]?

14Мин иһә, йә Раббы, ярҙамға саҡырам Һине;
Доғам иртә таңдан Һиңә олғашыр[+].
15Ни өсөн мине ситкә тибәһең, Раббы,
Ниңә Һин минән йөҙөңдө йәшерәһең?
16Бәхетһеҙмен, үлем хәлендәмен йәшлегемдән;
Дәһшәттәрең алдында сараһыҙ ҡалдым.
17Асыуың башымдан ашты инде,
Дәһшәтеңдән рухым һынды минең[+].
18Ул көн һайын ташҡындай уратып ала,
Мине һәр тарафтан ҡамалай[+].
19Йәремдән, яҡын дуҫымдан айырҙың,
Серҙәшем булып тик ҡараңғылыҡ ҡалды[+].

#### 88


1Әзрах нәҫеленән булған Эҫандың уйланыуҙары[+].

2Раббының мөхәббәтен мәңге йырлармын,
Тоғролоғоңдо һәр бер быуынға
Телемдән төшөрмәй һөйләрмен[+].
3Әйттем: «Мөхәббәтең мәңге тотороҡло,
Тоғролоғоң күктәр һымаҡ ҡаҡшамаҫлыҡ».
4Әйттең: «Һайлаған кешем менән килешеү[†] төҙөнөм;
Ҡолом Дауытҡа[†] былай тип ант иттем:
5„Тоҡомоң һинең мәңгегә дауам итер,
Тәхетең быуындан-быуынға күсер“»[+].
Села

6Йә Раббы[†], мөғжизәләреңде күк данлаһын,
Тоғролоғоң изгеләр[†] йыйынында маҡталһын[+].
7Сөнки кем күктә Һиңә тиңләшә алыр?
Илаһи заттарҙың ҡайһыһы Раббыға оҡшаш[+]?
8Изгеләр йыйынында Алла[†] дәһшәтле,
Тирә-яғындағыларҙың һәммәһенән ҡурҡынысыраҡ.
9Йә Раббы, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы,
Кем бар һуң Һинән ҡөҙрәтле?
Тоғролоҡ Һине уратып алған[+].
10Һин Хакимһың ҡоторонған диңгеҙгә,
Шашынған тулҡындарҙы тынысландыраһың[+].
11Һин Раһавты[*] иҙгеләп юҡ иттең,
Ҡеүәтле ҡулың менән дошмандарҙы тараттың[+].
12Күк – Һинеке, ер ҙә Һинеке;
Донъяны, ундағы бөтә нәмәне Һин яраттың[+].
13Һин бар ҡылдың төньяҡ менән көньяҡты,
Тавор менән Хермон[†] тауҙары
Һинең исемеңә рәхмәт уҡый[+].
14Беләгең ниндәй ҡеүәтле,
Ҡулың көслө, уң ҡулың юғары күтәрелгән!
15Хаҡлыҡ[†] менән ғәҙеллек – тәхетеңдең нигеҙе,
Алдыңдан йөрөй тоғролоҡ һәм мөхәббәт[+].
16Ниндәй бәхетле шатлыҡ ауаздарын татыған халыҡ!
Улар Һинең йөҙөңдөң нурында йәшәй, Раббы[+].
17Көндәр буйы исемеңде телгә алып һөйөнәләр,
Хаҡлығыңа таянып күтәреләләр.
18Сөнки уларҙың көсө менән күрке Һин,
Һинең мәрхәмәтең[†] менән ҡеүәтебеҙ арта.
19Беҙҙең ҡалҡаныбыҙ – Раббыныҡы,
Беҙҙең батшабыҙ – Исраилдың[†] Изгеһенеке[+].

20Элек бер күренмеш[†] аша
Тоғро ҡолдарыңа былай тинең:
«Бер яугиргә ярҙам иттем,
Уны халыҡтан һайлап алып күтәрҙем[+].
21Дауытты – ҡоломдо – таптым,
Мөҡәддәс май менән мәсехләнем.
22Ҡулым уға таяныс булыр,
Беләгем уға ҡеүәт бирер.
23Дошман уны буйһондора,
Залим түбәнһетә алмаҫ.
24Дошмандарын алдында ҡырып һалырмын,
Уға нәфрәт тотҡандарҙы туҙҙырырмын[+].
25Тоғролоғом, мөхәббәтем[†] уның менән булыр,
Минең исемем менән мөгөҙөн өҫкә сөйөр.
26Уның ҡулын диңгеҙгәсә,
Уң ҡулын йылғаларға тиклем һуҙырмын[+].
27„Атам – Һин, – тип өндәшәсәк Миңә, –
Аллам, мине ҡотҡарыусы[†] ҡаям“[+].
28Мин уны баш балам итәм,
Ерҙәге бар батшаларҙан өҫтөн ҡуям[+].
29Тоғро мөхәббәтем мәңгелек булыр,
Уның менән төҙөгән килешеүем боҙолмаҫ[+].
30Уның тоҡомо мәңге дауам итер,
Күктәр бар сағында тәхете лә торор[+].

31Балалары ҡанунымды[†] ташлай ҡалһа,
Күрһәтмәләремә күрә йәшәмәһә,
32Ҡағиҙәләремде боҙор булһа,
Бойороҡтарымды бойомға ашырмаһа,
33Енәйәттәрен күҫәкләп,
Ғәйептәрен таяҡлап язалармын[+].
34Тик уларҙы мөхәббәтемдән айырмам,
Тоғролоғомдан баш тартмам[+].
35Килешеүемде һис боҙмам,
Ауыҙымдан сыҡҡан һүҙемде үҙгәртмәм.
36Мөҡәддәслегем менән бер ҡат ант иттем,
Дауытҡа ялған һүҙ бирмәм[+].
37Уның тоҡомо мәңге дауам итер,
Тәхете хозурымда ҡояштай торор.
38Күктәге ышаныслы шаһит булған ай һымаҡ,
Ул мәңге шулай ныҡ торор»[+].
Села

39Тик Һин ваз кистең, һыртыңды ҡуйҙың,
Мәсихеңә[†] бик ныҡ асыуландың[+].
40Ҡолоң менән килешеүеңдән баш тарттың,
Тажын саңға ырғытып бысраттың[+].
41Бөтә диуарҙарын йыҡтың,
Бар ҡәлғәләрен ҡыйраттың[+].
42Юлдан үткән һәр кем уны талай,
Күршеләре рәхәтләнеп мәсхәрәләй.
43Уның дошмандарын көсләндерҙең,
Нәфрәт тотҡандарҙы ҡыуандырҙың.
44Ҡылысының осон үҙенә табан борҙоң,
Һуғышта уға терәк булманың.
45Уның балҡышын юҡҡа сығарҙың,
Тәхетен ергә аунаттың.
46Йәшлек көндәрен ҡыҫҡарттың,
Уны мәсхәрә менән ҡапланың[+].
Села

47Йә Раббы, был ҡасанғаса дауам итер?
Үҙеңде беҙҙән мәңгегә йәшерерһеңме?
Ҡасанғаса ярһыуың ут һымаҡ ялҡынланыр[+]?
48Ғүмеремдең нисек тиҙ үткәнен иҫлә,
Әҙәм балаларын бит Һин фани ҡылдың![+]
49Бармы йәшәп тә үлем күрмәгән,
Йәнен үлеләр донъяһынан[†] ҡотҡарып ҡалған[+]?
Села

50Эй бөйөк Хаким, ҡайҙа Һинең әүәлге мөхәббәтең?
Тоғролоғоң менән Һин быны Дауытҡа вәғәҙә иткәйнең!
51Эй бөйөк Хаким, онотма ҡолдарыңдың
Нисек мәсхәрә ителеүҙәрен.
Халыҡтарҙың мыҫҡыллы һүҙҙәрен
Күңелемдә һаман йөрөтәмен.
52Дошмандарыңдың мәсхәрә итеп көлгәнен иҫеңә төшөр, Раббы,
Мәсихеңдең һәр баҫҡан эҙен хурлап торғанын.

53Мәңгегә мөбәрәк булһын Раббы!
Амин! Амин![+]

#### 89


1Алла ҡоло Мусаның доғаһы[+].

2Эй бөйөк Хаким, быуындан-быуынғаса
Һин беҙҙең һыйыныр урын булдың[+].
3Тауҙар бар булғандан әүәл,
Ер менән донъяны яратҡаныңа тиклем,
Мәңгелектән мәңгелеккә ҡәҙәр
Алла[†] – Һинһең[+].

4Кешене ҡабат тупраҡҡа ҡайтараһың,
«Эй әҙәм балалары, тупраҡҡа ҡайтығыҙ!» – тиһең[+].
5Мең йыл Һинең күҙ алдыңда
Үтеп киткән кисәге көн,
Йәки ҡыҫҡа бер төн һымаҡ[+].
6Кешеләрҙе ташҡындай йыуып ташлайһың,
Улар – тик төш; бары үлән һымаҡ:
Иртән шытып сыға, сәскә ата,
Кискә һулып төшә, ҡороп ҡата[+].
7Сөнки асыуыңдан юҡ булабыҙ,
Ярһыуыңдан ҡурҡыуға ҡалабыҙ.
8Енәйәттәребеҙҙе алдыңа һалдың,
Йәшерен гонаһтарыбыҙҙың[†] барыһын
Йөҙөңдөң яҡтыһына сығарҙың[+].

9Көндәребеҙ Һинең асыуың аҫтында үтә,
Бер һулыш һымаҡ юғала йылдарыбыҙ.
10Етмеш йыл ғүмер һөрәбеҙ,
Ныҡ булғанда һикһәнгә етәбеҙ;
Иң матур йылдар ҙа ауыр хеҙмәт, яфа менән
Елеп үтә, үҙебеҙ осоп китәбеҙ[+].

11Асыуыңдың ҡеүәтен кем белә алыр?
Ярһыуың беҙ Һинән ҡурҡҡан һымаҡ бөйөк.
12Ғүмеребеҙҙең көндәрен һанарға өйрәт,
Шунда йөрәгебеҙ зирәклеккә эйә булыр[+].
13Боролһаңсы беҙгә табан, Раббы[†]!
Ҡасанға тиклем көтөргә беҙгә?
Мәрхәмәтле[†] булсы ҡолдарыңа.
14Таң һайын мөхәббәтең менән туйындыр,
Бәхет-шатлыҡ менән ғүмер кисерәйек.
15Күпме көндәр беҙҙе интектерҙең,
Нисә йылдар буйы ғазап сиктек,
Инде шул ҡәҙәрле үк һөйөндөр.
16Беҙгә, Үҙ ҡолдарыңа, ҡөҙрәтле ғәмәлдәреңде,
Балаларыбыҙға дан-шөһрәтеңде[†] күрһәт.
17Аллабыҙ Хаким беҙҙән ҡәнәғәт ҡалһын.
Ҡулыбыҙҙың эшен емешле ит.
Эйе, ҡулдарыбыҙҙың ғәмәлен уңышлы ит[+].

#### 90

1Юғарыларҙан Юғарының ышығына һыйынған,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең күләгәһендә йәшәгән кеше[+]
2Раббы[†] хаҡында былай тип әйтер:
«Ул минең һыйындырыусым, ҡәлғәм,
Аллам, мин Уға өмөт бағлайым»[+].
3Ул һине аусының тоҙағынан,
Үлемесле сирҙәрҙән ҡотҡарыр[+].
4Ул һине ҡанат аҫтына алыр,
Ҡаурыйҙары араһына һыйынырһың;
Тоғролоғо – ҡалҡаның, ышығың булыр[+].
5Ҡурҡмаҫһың төнгө дәһшәттән,
Көн яҡтыһында атылған уҡтан,[+]
6Ҡараңғыла ябырылған ҡырғын,
Төш мәлендә килеп баҫҡан һәләкәттән.
7Тирә-яғыңда йығылып ятыр меңдәр;
Унар меңдәр уң яғыңда ҡолар,
Ә һиңә ҡағыла алмаҫ хәтәр.
8Үҙ күҙҙәрең менән ҡарарһың,
Залимдарҙың язаһын күрерһең[+].

9Һин Раббыға һыйынғаның,
Юғарыларҙан Юғарыға ышыҡланғаның өсөн[+]
10Башыңа һәләкәт килмәҫ,
Сатырыңа бәлә-ҡаза яҡынламаҫ[+].
11Алла[†] һинең хаҡта фәрештәләренә[†] бойороҡ бирер,
Улар, ҡайҙа йөрөһәң дә, һине һаҡлар,
12Аяҡтарыңды ташҡа бәрҙертмәй,
Улар һине ҡулдарына күтәреп йөрөтөр[+].
13Арыҫланға, зәһәр йыланға баҫып үтерһең,
Йәш арыҫланды, йыланды иҙә тапарһың[+].

14«Ул Мине яратҡан өсөн
Уны азат итәсәкмен, – ти Раббы, –
Исемемде танығанға күрә,
Мин уны һаҡлаясаҡмын[+].
15Саҡырғанда яуап ҡайтарырмын,
Ҡайғылы мәлендә – янында булырмын,
Йолоп алырмын, данға күмермен[+].
16Ғүмерен оҙон ҡылырмын,
Ҡотҡарыуымды бүләк итермен»[+].

#### 91


1Мәҙхиә. Шәмбе көнө өсөн йыр.

2Эй Раббы[†], Һиңә шөкөраналар ҡылыу яҡшы,
Эй Юғарыларҙан Юғары, исемеңде данлау яҡшы[+].
3Йырлау яҡшы иртәнсәк мөхәббәтеңде,
Иғлан ҡылыу яҡшы кистәрен тоғролоғоңдо.
4Яҡшылыр быларҙы һөйләү көйгә һалып,
Ун ҡыллы арфа һәм лира сиртә-сиртә!
5Сөнки, йә Раббы, ғәмәлдәрең менән ҡыуандыраһың;
Ҡулыңдың эштәренә һоҡланып йырлайым.

6Ҡылғандарың ни ҡәҙәрле бөйөк, Раббы!
Тәрәнлектән тәрән фекерҙәрең![+]
7Ахмаҡ әҙәм быны белмәҫ,
Алйоттоң аҡылы етмәҫ:
8Залимдар сүп үләнеләй үрсеһә лә,
Яуызлыҡ күкрәп сәскә атһа ла,
Улар мәңгегә юҡҡа сығасаҡ.
9Ә Һин мәңге бейек, Раббы![+]
10Йә Раббы, дошмандарың мотлаҡ ҡырыласаҡ.
Яуызлыҡ ҡылыусылар һәммәһе таралып бөтәсәк.
11Ә мине ҡырағай үгеҙ һымаҡ көслө иттең,
Башыма саф зәйтүн майы[†] һөрттөң[+].
12Дошмандарым йығылғанын күҙем күрер,
Миңә һөжүм иткән яуыздарҙың
Ҡолағанын ҡолағым ишетер[+].
13Тәҡүә кеше хөрмә һымаҡ сәскә атыр,
Ливандағы[†] кедр ағасылай ҡалҡыр[+].
14Раббы йортонда тамырланғандар,
Аллабыҙ ихатаһында сәскә атыр[+].
15Улар өлкәнәйгәс[†] тә емешле,
Һутлы һәм йәм-йәшел ҡаласаҡтар.
16Улар әйтер: «Раббы хаҡ, Ул – ҡаям минең;
Унда тамсы ла ғәҙелһеҙлек юҡ»[+].

#### 92

1Раббы[†] – батша!
Ул ҡеүәтенә бөркәнеп, ҡөҙрәт менән билен быуған,
Донъяны ҡаҡшамаҫлыҡ итеп ныҡ ҡорған[+].
2Тәхетең ҡаҡшамаҫлыҡ ҡуйылған әүәл-әүәлдәрҙән,
Һин Үҙең – мәңгелектәнһең![+]

3Йылғалар гөрләп аға, йә Раббы,
Йылға һыуҙары шаулай,[†]
Гөрһөлдәй йылға һыуҙары[+].
4Ташҡын һыуҙар гөрһөлдәүенән,
Диңгеҙҙәрҙең шашҡын тулҡынынан
Юғарылағы Раббы ҡөҙрәтлерәк[+].

5Һинең күрһәтмәләрең хаҡтан-хаҡ, Раббы;
Мөҡәддәслек[†] – йортоңдоң биҙәге мәңгелеккә.

#### 93

1Йә Раббы[†], эй үс алыусы Алла[†]!
Үс алыусы Алла, сәс нурыңды![+]
2Ҡалҡ Һин, донъяның Хөкөмдары,
Тәкәбберҙәргә бир хаҡ язаңды![+]
3Раббы, ҡасанғаса был залимдар,
Ҡасанғаса тантана итерҙәр[+]?

4Ауыҙҙарынан ағыла хаяһыҙлыҡ,
Яуызлыҡ ҡылалар ҙа маҡтаналар.
5Эй Раббы, улар халҡыңды иҙә,
Биләмәңә Һинең золом ҡыла[+].
6Тол ҡатынды, килмешәкте үлтерәләр,
Етем-еһерҙе ҡыралар[+].
7Улар әйтә: «Раббы күрмәҫ,
Яҡуп Аллаһы бер ни ҙә белмәҫ»[+].

8Эй алйоттар, аҡылығыҙға килегеҙ!
Эй наҙандар, ҡасан һеҙгә аҡыл инер?
9Ҡолаҡты бар ҡылыусы ишетмәйме ни?
Күҙҙәрҙе яратыусы күрмәйме[+]?
10Халыҡтарға өгөт-нәсихәт биреүсе,
Кешеләргә өйрәтеүсе яза сығармаҫмы[+]?
11Раббы белә кешенең уйҙарын:
Улар буп-буш, мәғәнәһеҙ.

12Йә Раббы, ниндәй бәхетле
Һинең өгөт-нәсихәтеңде алғандар,
Һинең ҡануныңды[†] өйрәнгәндәр[+].
13Залимдарға соҡор ҡаҙылғанға тиклем,
Һин уларҙы яман көндәрҙән имен һаҡлайһың.
14Сөнки Раббы халҡын Үҙенән ситкә тибәрмәҫ,
Үҙенең биләмәһен ташламаҫ[+].
15Хөкөм йәнә ғәҙел булыр,
Саф йөрәклеләр хаҡлыҡ[†] артынан барыр.

16Кем мине залимдарҙан ҡурсалар?
Кем яуыздарға ҡаршы көрәштә эргәмдә торор?
17Әгәр Раббы ярҙамсым булмаһа,
Йәнем күптән күсер ине тын донъяға[+].
18«Бына-бына аяғым тайыр!» – тигән заманда,
Йә Раббы, тоғро мөхәббәтең[†] таяныс булды.
19Эсем тулы ҡайғы-хәсрәт булған саҡта
Йыуатыуың күңелемде шатландыра.
20Ҡанундар сығарып золом ҡылған яуыз хөкөмдарҙар,
Раббы, Һиңә яҡын булырмы һуң?
21Уларҙың өйөрҙәре тәҡүәгә ташлана,
Ғәйепһеҙ йәнде үлемгә хөкөм итә[+].
22Әммә Раббы миңә ҡәлғә булды,
Ышыҡланыр ҡаям булды Алла[+].
23Залимдарҙың яуыз эшен үҙ баштарына төшөрөр,
Енәйәттәренә күрә һәләк итер,
Аллабыҙ Раббы уларҙы ҡырып ташлар.

#### 94

1Килегеҙ, Раббыға һөйөнөшөп өндәшәйек,
Беҙҙе ҡотҡарыусы[†] ҡаябыҙға
Ҡыуанышып йырлашайыҡ[+].
2Алдына баҫайыҡ шөкөрана ҡылып;
Шатлыҡлы йырыбыҙҙы бағышлайыҡ!
3Сөнки Раббы[†] – бөйөк Алла[†],
Барса илаһтар өҫтөнән бөйөк Батша[+].
4Ерҙең тәрәнлектәре Уның ҡулында,
Тау түбәләре Уның ихтыярында.
5Уныҡы Үҙе яратҡан диңгеҙ ҙә,
Ҡулы бар ҡылған ҡоро ер ҙә[+].

6Килегеҙ, сәждә ҡылайыҡ, бөгөләйек,
Беҙҙе бар ҡылған Раббы алдында теҙ сүгәйек[+].
7Сөнки Ул – беҙҙең Аллабыҙ;
Беҙ – Уның көтөүендәге халыҡ,
Ҡулының аҫтындағы ҡуйҙарбыҙ.

Әгәр ҙә бөгөн Уның тауышын ишетәһегеҙ икән,[+]
8Тиҫкәре булмағыҙ Меривалағылай,
Теге заман сүлдә, Массалағы, һымаҡ.
9Унда аталарығыҙ Мине һынап маташты,
Һынанылар ҙа ҡылған эштәремде күрҙеләр.
10Ҡырҡ йыл буйы ул быуындан йөҙ борҙом Мин.
Әйттем: «Улар – күңелдәре аҙашҡан бер халыҡ,
Юлдарымды танымайҙар».
11Шуға күрә асыуланып Мин ант иттем:
«Улар Минең тыныс-имен урыныма
Бер ҡасан да инмәйәсәк!»[+]

#### 95

1[•]Йырлағыҙ Раббыға яңы йыр!
Йырла Раббыға, бар донъя![+]
2Йырлағыҙ Раббыға, исемен данлағыҙ,
Беҙҙе нисек ҡотҡарғанын көн һайын һөйләгеҙ![+]
3Шөһрәтен[†] ҡәүемдәргә иғлан итегеҙ,
Хикмәттәрен барса халыҡтарға еткерегеҙ[+].
4Сөнки Раббы[†] – бөйөк, сикһеҙ маҡтауға лайыҡ,
Ул барса илаһтарҙан да дәһшәтлерәк[+].
5Башҡа халыҡтарҙың илаһтары – боттар,
Раббы иһә күктәрҙе бар ҡылған[+].
6Дәрәжә һәм шөһрәт Уның хозурында,
Изге[†] торлағында – ҡеүәт һәм гүзәллек.

7Эй халыҡтар, Раббыға лайыҡ хөрмәтте күрһәтегеҙ,
Ғиззәтле, ҡөҙрәтле Раббыға хөрмәт күрһәтегеҙ![+]
8Раббының данлы исемен ололағыҙ,
Саҙаҡалар алып ихатаһына инегеҙ!
9Ғәжәйеп изгелек эйәһе Раббыға сәждә ҡылығыҙ!
Эй бөтә ер йөҙө, Уның хозурында ҡалтырап тор![+]

10Ҡәүемдәргә: «Раббы – батша!» – тип иғлан итегеҙ.
Донъя ныҡ итеп ҡоролған, ул ҡаҡшамаҫ.
Раббы халыҡтарға хаҡ хөкөм ҡылыр[+].
11Һөйөнһөн күк, тантана итһен ер!
Диңгеҙ һәм ундағы йән эйәләре шаулаһын![†][+]
12Ҡырҙар һәм ҡырҙа йәшәгәндәр ҡыуанһын!
Урмандағы ағастар шатланып гөрләшһен
13Раббы хозурында.
Сөнки Ул килә,
Ер йөҙөн хөкөм итергә килә.
Ул донъяны Үҙенең хаҡлығына,
Халыҡтарҙы тоғролоғона таянып хөкөм итер[+].

#### 96

1Раббы[†] – батша! Ҡыуанһын ер йөҙө;
Шатланһын диңгеҙ буйҙарындағы илдәр![+]
2Уны болот һәм ҡараңғылыҡ солғаған;
Тәхетенең нигеҙендә – ғәҙеллек менән хаҡ хөкөм[+].
3Уның алдынан ут-ялҡын килә,
Һәр тарафтағы бөтә дошмандарын яндыра[+].
4Йәшене ғаләмде балҡыта,
Ер йөҙө быны күреп тетрәнә[+].
5Тауҙар Раббы хозурында –
Бөтөн ер йөҙөнөң Хакимы алдында –
Балауыҙҙай иреп аға[+].
6Күктәр һөйләй Уның хаҡлығы хаҡында,
Шөһрәтен[†] бөтә халыҡтар күрә[+].

7Оятҡа ҡалһын һынға табыныусылар,
Хур булһын боттарын данлаусылар!
Бөтә илаһтар, сәждә ҡылығыҙ Раббыға![+]
8Йә Раббы, Һинең хөкөмдәреңде
Сион ишетеп һөйөнә,
Йәһүҙә[†] ҡалалары ҡыуаныша[+].
9Сөнки бөтә ер йөҙөндә
Йә Раббы, иң бөйөгө Һинһең,
Һәммә илаһтарҙан Һин өҫтөнһөң![+]

10Эй һеҙ, Раббыны һөйгәндәр, яманға нәфрәт тотоғоҙ.
Раббы тоғро бәндәләренең йәнен һаҡлай,
Уларҙы залимдарҙан ҡотҡара[+].
11Тоғроларға нур һибелә,
Шатлыҡ яуа саф йөрәклеләргә[+].
12Эй тәҡүәләр, Раббы ҡыуанысығыҙ булһын,
Мөҡәддәс[†] исеменә шөкөр итегеҙ![+]

#### 97


1Мәҙхиә.

Раббыға яңы йыр йырлағыҙ,
Сөнки мөғжизәләр ҡылды;
Уң ҡулы, мөҡәддәс[†] беләге менән еңеү ҡаҙанды[+].
2Раббы[†] Үҙенең ҡотҡарыуын белдерҙе,
Ҡәүемдәргә хаҡлығын күрһәтте.
3Исраил[†] нәҫеленә булған мөхәббәтен,
Тоғролоғон онотманы;
Ер йөҙөнөң һәр тарафы
Аллабыҙҙың ҡотҡарыуын күрҙе[+].

4Бөтә донъя, сәләмлә Раббыны!
Күңел ас, шатлан һәм йырла![+]
5Лирала уйнап, йырлағыҙ Раббыға,
Уны маҡтап мәҙхиә һуҙығыҙ!
6Борғо һәм мөгөҙ ауазы яңғыратып
Раббы-Батша хозурында тантана итегеҙ[+].

7Шаулаһын[†] диңгеҙ һәм унда йәшәгәндәр,
Донъя һәм уны төйәк иткәндәр[+].
8Йылғалар алҡышлаһын,
Шатланһындар бергәләшеп тауҙар[+]
9Раббы хозурында!
Ул ер йөҙөн хөкөм итергә килә.
Ул донъяға ғәҙелдәрҙән-ғәҙел,
Халыҡтарға хаҡтан-хаҡ хөкөмөн ҡыла[+].

#### 98

1Раббы[†] – батша!
Ҡалтырап торһон халыҡтар!
Ул – кирубтар[†] өҫтөндәге тәхетендә,
Әйҙә тетрәнһен ер йөҙө![+]
2Сионда Раббы бөйөк,
Ул бөтә халыҡтарҙан да өҫтөн[+].
3Данлаһындар бөйөк һәм дәһшәтле исемеңде.
Ул мөҡәддәс![†]

4Эй ғәҙеллек һөйгән ҡөҙрәтле Батша,
Һин дөрөҫлөктө урынлаштырҙың.
Яҡуп илендә ғәҙеллеккә,
Хаҡлыҡҡа[†] нигеҙләнгән ғәмәлдәр ҡылаһың[+].
5Ололағыҙ Аллабыҙ Раббыны,
Аяғына йығылып сәждә ҡылығыҙ!
Ул мөҡәддәс!

6Ҡаһиндары[†] араһында – Муса[†] менән Һарун,[†]
Шемуил да Уны саҡырғандар менән бергә.
Улар Раббыға ялбарҙы,
Ә Раббы яуап ҡайтарҙы[+].
7Ул болот бағанаһы эсенән һөйләште.
Уның күрһәтмәләре менән йәшәнеләр,
Биргән ҡағиҙәһен һаҡланылар[+].

8Раббы, Аллабыҙ, уларға яуап ҡайтара инең;
Ғәмәлдәренә күрә яза бирһәң дә,
Ярлыҡаусы Алла[†] булдың[+].
9Ололағыҙ Аллабыҙ Раббыны!
Уға сәждә ҡылығыҙ изге тауында,
Сөнки Аллабыҙ Раббы мөҡәддәс![+]

#### 99


1Шөкөр мәҙхиәһе.

Гөрләшеп сәләмлә Раббыны, бар донъя![+]
2Раббыға ҡыуанып хеҙмәт итегеҙ,
Хозурына шатлыҡ йырҙары менән килегеҙ!

3Белегеҙ, Раббы[†] Ул – Алла[†].
Ул яратты беҙҙе. Беҙ – Уныҡы,
Уның халҡы, Уның көтөүендәге ҡуйҙар беҙ[+].

4Ҡапҡаһынан,[†] рәхмәт уҡый-уҡый,
Инегеҙ ихатаһына маҡтай-маҡтай.
Ҙурлағыҙ Уны, шөкөр итегеҙ исеменә[+].

5Раббы игелекле, Уның тоғро мөхәббәте[†] – мәңгелек,
Тоғролоғо – быуындан-быуынға күсә[+].

#### 100


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Мөхәббәтең менән ғәҙеллегеңде көйгә һалырмын,
Һиңә, Раббым, мәҙхиә йырлармын[+].
2Минең бар уйым – камил юлдар хаҡында.
Ҡасан килерһең минең яныма?
Саф күңел менән ғүмер итермен өйөмдә,[+]
3Бер ниндәй ҙә яуызлыҡҡа юл ҡуймамын,
Ҡырын эштәргә нәфрәт тотормон,
Улар миңә йоға алмаҫ һис ҡасан.
4Йыраҡ булыр минән боҙоҡ күңел,
Ә залимлыҡ – белгән-түҙгән нәмәм түгел.
5Ҡыуалармын яҡынына йәшерен яла яҡҡанды,
Түҙеп тормам тәкәббергә, өҫтән аҫҡа баҡҡанға[+].

6Күҙем булыр илдәге тоғроларҙа,
Тик шундайҙар минең янда йәшәйәсәк.
Бары дөрөҫ юлдан йөрөгәндәр
Миңә хеҙмәт күрһәтәсәк.

7Өйөмдә мәкерлегә урын булмаҫ,
Ялған ауыҙ күҙ алдымда оҙаҡ тормаҫ.
8Иртә һайын илдәге яуыздарҙы юҡ итермен,
Яман эш ҡылыусыларҙы
Раббы[†] ҡалаһынан йолҡоп ырғытырмын[+].

#### 101


1Хәсрәткә батҡан бәндәнең доғаһы. Хәлдән тайғас, Раббыға зарын түккәндә[+].

2Йә Раббым, доғамды ишет,
Ялбарыуҙарым Һиңә барып олғашһын.
3Ҡайғылы көнөмдә йөҙөңдө йәшермә минән,
Ҡолаҡ һал, саҡырғанымда йәһәтерәк яуап ҡайтар.

4Көндәрем төтөн һымаҡ юғала бара,
Елегемде өтә һыҙланыуым утлы ҡуҙҙай[+].
5Йөрәгем һулыны ҡороған үлән һымаҡ,
Тамағымдан үтмәй ҡапҡан[†] ризыҡ[+].
6Көн-төн әрнеп иңрәүемдән
Ҡоро һөйәк тә тирегә ҡалдым,
7Гүйә сүлдәге ябалаҡ,
Харабалағы өкөгә әйләнгәнмен[+].
8Күҙҙәремдән йоҡо ҡасты, ултырамын
Ҡыйыҡҡа ҡунған яңғыҙ ҡош һымаҡ.

9Көн оҙоно дошмандарым хурлай;
Мыҫҡыллаусылар исемемде ләғнәт уҡығанда ҡуллана[+].

10-11Асыу менән ярһыуыңдан
Һин мине күтәреп бәрҙең, Раббы[†].
Шуға күрә лә ашаған икмәгем – көл,
Ә эскәнем күҙ йәштәрем ҡатыш[+].
12Көндәрем киске күләгәләй ҡыҫҡарҙы;
Үлән шикелле ҡыуарҙым[+].

13Ә Һин, Раббы, мәңге тәхетеңдә ултыраһың,
Шөһрәтең[†] быуындан-быуынға күсә бара[+].
14Ҡалҡырһың да Сионға мәрхәмәт[†] күндерерһең,
Сөнки билдәләнгән ваҡыт –
Уға шәфҡәт күрһәтергә мөҙҙәт етте[+].
15Сөнки Һинең ҡолдарыңа уның таштары ла ғәзиз,
Хатта уның саң-туҙанын да йәлләйҙәр[+].
16Ҡәүемдәр – Раббының исеменән,
Ер йөҙөндәге бөтә батшалар Уның шөһрәтенән ҡурҡасаҡтар[+].
17Сөнки Раббы Сионды яңынан ҡорор,
Үҙенең бар шөһрәтендә пәйҙә булыр[+].
18Ярҙамға мохтаждарҙың доғаһына Ул ҡолаҡ һалыр,
Уларҙың ялбарыуҙарын ҡабул ҡылыр.

19Былар киләсәк быуын өсөн яҙып ҡуйылһын,
Әле тыумағандар Раббыға маҡтау йырлаһын[+].

20-23Әсирҙәрҙең ыңғырашыуын ишетер өсөн,
Үлемгә хөкөм ителгәндәрҙе азат итер өсөн,
Халыҡтар һәм батшалыҡтар йыйылып Раббыға ғибәҙәт ҡылғанда,
Раббы исеме Сионда яңғырап торһон өсөн,
Йәрүсәлимдә[†] Уға маҡтау йырланһын өсөн,
Раббы мөҡәддәс[†] юғарылығынан,
Күктән ер йөҙөнә күҙ ташланы[+][+][+].

24Тормош юлымда Раббы хәлемде алды,
Ғүмеремдең көндәрен ҡыҫҡартты.
25Әйттем: «Эй Аллам, ғүмерем уртаһында
Минең йәнемә ҡул һуҙма,
Һинең йылдар быуындан-быуынғаса һуҙыла[+].
26Ер нигеҙен әүәл-әүәлдәрҙән ҡорҙоң,
Күктәр – Һинең ҡулдарыңдың эше[+].
27Улар бөтөр, Һин мәңге ҡалырһың;
Барыһы ла кейем кеүек туҙыр,
Иҫке көпөләй уларҙы алмаштырырһың.
Шулай итеп улар юҡҡа сығыр[+].
28Ә Үҙең үҙгәрешһеҙ ҡалырһың,
Ғүмер йылдарың һис ҡасан тамамланмаҫ[+].
29Бәндәләреңдең бала-сағаһы йәшәй бирер,
Уларҙың тоҡомдары хозурыңда ныҡ торор»[+].

#### 102


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Шөкөрана ҡыл Раббыға, йәнем!
Изге[†] исемен данла, бөтә булмышым![+]
2Шөкөрана ҡыл Раббыға, йәнем!
Ҡылған яҡшылыҡтарын онотма!
3Ул бар гонаһтарыңды[†] ярлыҡай,
Бөтә сирҙәреңә шифа бирә[+].
4Йәнеңде үлем соҡоронан йолоп ала,
Тоғро мөхәббәт,[†] шәфҡәттең тажын башыңа кейҙерә[+].
5Ғүмерең буйы бәрәкәтенә туйҙыра,
Бөркөттөкөләй йәшлегеңде яңыртып тора![+]

6Раббы[†] бөтә иҙелгәндәргә
Хаҡлыҡ[†] һәм ғәҙеллек ҡыла.
7Юлдарын – Мусаға,[†]
Ғәмәлдәрен Исраил[†] халҡына күрһәтеп биргән.
8Раббы рәхимле һәм мәрхәмәтле,[†]
Сикһеҙ түҙемле һәм оло мөхәббәтле[+].
9Гелән беҙгә ғәйеп ташлап тормаҫ,
Асыуы ла мәңгелеккә бармаҫ[+].
10Беҙгә гонаһтарыбыҙға ҡарап сара күрмәҫ,
Енәйәттәребеҙҙең ҡоһорон ҡайтармаҫ[+].
11Сөнки күктәр ерҙән ни ҡәҙәрле бейек булһа,
Үҙенән ҡурҡҡандарға Раббының мөхәббәте шулай ҙур[+].
12Көнсығыш көнбайыштан ни ҡәҙәр алыҫ булһа,
Гонаһтарыбыҙҙы беҙҙән шулай йыраҡлатты[+].
13Ата[†] балаларына нисек рәхимле булһа,
Раббы Үҙенән ҡурҡҡандарға шулай шәфҡәтле[+].
14Сөнки Ул нисек яратылғаныбыҙҙы белә,
Тупраҡ булғаныбыҙ Уның хәтерендә[+].

15Әҙәм ғүмере – гүйә бер үлән;
Ялан гөлө һымаҡ сәскә атыр,[+]
16Өҫтөнән ел иҫкәндән юҡ булыр,
Үҫкән ерендә эҙе лә ҡалмаҫ[+].
17Әммә Раббының тоғро мөхәббәте
Мәңгеләрҙән мәңге Үҙенән ҡурҡҡандар менән бергә!
Тоғролоғо иһә уларҙың балаларының балаларына етә[+].
18Уның менән килешеүҙе[†] онотмаған,
Бойороҡтарын теүәл үтәгән һәр быуынға
Уның ғәмәлдәре ғәҙел[+].

19Раббы тәхетен күктәргә ҡорған,
Хакимлығы Уның һәр тарафта[+].
20Шөкөрана ҡылығыҙ Раббыға,
Эй һеҙ, Уның фәрештәләре,[†]
Уның һүҙҙәрен тыңлаған,
Әйткәндәрен ғәмәлгә ашырған ҡөҙрәт эйәләре![+]
21Шөкөрана ҡылығыҙ Раббыға,
Уның барлыҡ ғәскәрҙәре!
Уның ихтыярын ғәмәлгә ашырған хеҙмәтселәр!
22Эй Раббыбыҙ бар ҡылғандарҙың һәммәһе!
Ул хакимлыҡ иткән һәр урында
Раббыға шөкөрана ҡылығыҙ!
Шөкөрана ҡыл Раббыға, йәнем!

#### 103

1Шөкөрана ҡыл Раббыға, йәнем!

Эй Раббым, Аллам! Һин ниндәй бөйөк,
Дәрәжә менән шөһрәткә[†] сорналғанһың[+].
2Нурға кейем һымаҡ төрөнгәнһең,
Күктәрҙе сатыр кеүек киргәнһең[+].
3Йортоңдо юғарылағы һыуҙар өҫтөнә ҡорғанһың,
Болоттарҙы Үҙенә арба итәһең,
Елдең ҡанаттарында гиҙәһең[+].
4Елдәрҙе Үҙеңә – илсе,[†]
Ялҡынланған утты хеҙмәтселәрең итәһең![+]

5Ер йөҙөн ныҡлы нигеҙгә ҡуйҙың,
Бер ваҡытта ла һелкенмәҫ, тинең[+].
6Һин уны, кейемгә төргән һымаҡ,
Төпһөҙ даръя менән ҡаплағанһың,
Хатта тау түбәләрен дә һыуҙар күмгән.
7Дәһшәтле ауазыңдан һыуҙар сигенгән,
Күкрәгәнеңдән ҡурҡып ашыҡҡан[+].
8Тауҙар өҫтөнән, үҙәндәр буйлап,
Һин уларға тәғәйен иткән ергә аҡҡан.
9Һин билдәләгән сиктән үтмәҫтәр,
Инде ташып донъяны баҫмаҫтар[+].

10Яландарҙа шишмәләр урғылттың;
Уларҙы тауҙар араһынан ағыҙҙың.
11Бөтөн кейек-януарҙарҙы һуғаралар;
Ҡырағай ишәктәр һыуһын ҡандыралар.
12Ярҙарында оя ҡора ҡоштар,
Ботаҡтарға ҡунып һайрашалар.
13Юғарылағы йортоңдан тауҙарҙы Һин һуғараһың,
Эштәреңдең емештәре менән донъя тултыраһың.

14Мал-тыуарҙар өсөн – үлән,
Кешенең ихтыяжына иген үҫтерәһең,
Тупраҡтан ризыҡ алһындар, тиһең[+].
15Күңелдәрҙе күтәргән шарапты,
Йөҙҙәрҙе ялтыратҡан зәйтүн майын,[†]
Тәнгә ҡеүәт өҫтәр икмәкте бирәһең[+].

16Туйғансы һыу эсер Раббы[†] ағастары,
Ул Ливанда[†] ултыртҡан кедрҙар.
17Ҡоштар унда ояларын ҡора,
Шыршылар – ҡауҙылар өсөн төйәк.
18Бейек тауҙар – ҡыр кәзәләренә,
Таш ҡаялар – дамандарға ышыҡ[+].
19Ваҡытты билдәләү өсөн айҙы яратҡан,
Ҡояш та ҡасан байырын белә[+].
20Төн булһын тип эңер төшөрәһең,
Ҡырағай йәнлектәр ҡыҙырырға сыға[+].
21Арыҫландар ырылдап ауға йүнәлә,
Алла[†] ебәргән ризыҡты эҙләй[+].
22Ҡояш ҡалҡҡас, улар кире ҡайта,
Үҙҙәренең өңдәрендә ята[+].
23Кеше үҙенең эшенә китә,
Ҡара кискә тиклем хеҙмәт итә.

24Йә Раббы, Һинең ижад емешең төрлө-төрлө!
Барыһын аҡыллы яратҡанһың;
Ер йөҙө тулы Һин бар ҡылған менән[+].
25Бына икһеҙ-сикһеҙ тәрән диңгеҙ,
Унда ҡайнаша һанһыҙ мәхлүктәр,
Эреле-ваҡлы йәнлектәр;
26Унда караптар йөҙәләр,
Һин бар ҡылған Ливъяҫан уйнаҡлап йөрөй.

27Улар һәммәһе лә Һине көтә,
Ваҡытында ашарға бирер, тип өмөт итә[+].
28Ем бирәһең – туҡланалар,
Усыңды асһаң – рәхәтләнеп туйыналар[+].
29Йөҙ йәшерһәң, ҡурҡыуға ҡалалар;
Һин һулыштарын алһаң, үләләр,
Йәнә тупраҡҡа ҡайталар[+].
30Рухыңды ебәргәндә улар бар була,
Ер йөҙөн Һин шулай яңыртаһың[+].

31Мәңге йәшәһен Раббы шөһрәте!
Һөйөнһөн Раббы ижадының емештәренә![+]
32Ул ҡараһа, ер тетрәр
Ул ҡағылһа, тауҙар төтәр[+].
33Раббыма ғүмерем буйы мәҙхиә йырлармын,
Бар сағымда Аллама маҡтау яуҙырырмын[+].
34Уйҙарым Уның күңеленә хуш килә күрһен,
Раббым – ҡыуанысым булһын!
35Бөтһөн был донъяла гонаһлылар,[†]
Башҡаса булмаһындар залимдар!
Шөкөрана ҡыл Раббыға, йәнем!
Раббыны данлағыҙ[*]!

#### 104

1[•]Раббыға шөкөр итегеҙ, исеме менән саҡырығыҙ,
Ғәмәлдәрен халыҡтар араһында иғлан итегеҙ![+]
2Уға йырлағыҙ, көй сығарығыҙ,
Бөтә мөғжизәләрен бәйән итегеҙ![+]
3Уның мөҡәддәс[†] исеме менән маҡтанығыҙ,
Раббыны эҙләгәндәрҙең күңелдәре шат булһын!
4Раббыға, Уның ҡеүәтенә өмөт бағлағыҙ,
Бер туҡтауһыҙ Уға ынтылығыҙ![+]
5-6Эй ҡоло Ибраһимдың[†] тоҡомо,
Ул һайлап алған Яҡуп улдары,
Ул ҡылған мөғжизәләрҙе,
Ул биргән билдәләрҙе,
Теленән төшкән хөкөм һүҙҙәрен онотмағыҙ![+]

7Ул – беҙҙең Аллабыҙ Раббы[†],
Уның хөкөмө – бөтә ер йөҙөндә[+].
8-9Ул Үҙенең килешеүен,[†]
Меңдәрсә быуынға биргән һүҙен,
Ибраһим менән төҙөгән килешеүен,
Исхаҡҡа биргән антын мәңге онотмай[+][+].
10Уны Яҡупҡа ҡағиҙә итеп ҡуйҙы,
Уның Исраил[†] менән килешеүе – мәңгелек!
11Әйтте: «Һиңә Ҡәнғән[†] ерен бирәм,
Ул өлөшөгөҙгә төшкән биләмә булыр»[+].

12Ул заманда һандары аҙ, бик аҙ ине,
Был илдә улар бары килмешәк булды[+].
13Ҡыҙырҙылар бер ҡәүем араһынан икенсеһенә,
Бер батшалыҡтан башҡа халыҡҡа.
14Уларҙы Раббы һис бер йәбергә бирмәне,
Улар хаҡында батшаларҙы киҫәтеп торҙо:[+]
15«Минең мәсихтәремә[†] һеҙ ҡағылмағыҙ,
Пәйғәмбәрҙәремә[†] яманлыҡ ҡылмағыҙ»[+].

16Ул илгә ҡытлыҡ күндерҙе,
Тәғәм ризыҡ ҡалдырманы[+].
17Әммә быларҙан алда берәүҙе ебәрҙе:
Был ҡоллоҡҡа һатылған Йософ ине[+].
18Аяҡтарына уның бығау һалдылар,
Муйынына тимер ҡоршау кейҙерҙеләр.
19Әйткән һүҙе ғәмәлгә ашҡансы,
Раббының һүҙе уны һынаны[+].
20Кеше ебәртеп батша Йософто азат итте,
Халыҡтар хакимы уны иреккә сығарҙы[+].
21Уны һарайына хужа итеп ҡуйҙы,
Бар байлығын ҡулына тапшырҙы[+].
22Түрәләрҙе нисек теләй, шулай эшләтһен,
Аҡһаҡалдарға[†] аҡыл өйрәтһен, тине.

23Шул саҡ Исраил Мысырға[†] килеп төштө,
Күсеп Хам ерендә төйәкләнде Яҡуп[+].
24Раббы Үҙ халҡын бик ныҡ үрсетте,
Уны дошмандарынан ҡеүәтле итте[+].
25Дошмандарында халҡына нәфрәт уты тоҡандырҙы,
Үҙ ҡолдарына ҡаршы мәкер ҡорҙорҙо[+].

26Шунан Раббы Үҙенең ҡоло Мусаны[†] һәм
Һайлап алған Һарунды[†] ебәрҙе[+].
27Улар мысырҙар араһында, Хам ерендә,
Раббы әйткән билдәләрҙе, мөғжизәләрҙе күрһәтте[+].
28Ҡараңғылыҡ ебәреп илде сорнаны,
Һәм мысырҙар Уның һүҙенә ҡаршы тора алманы[+].
29Ҡанға әйләндерҙе һыуҙарын,
Үлтерҙе балыҡтарын[+].
30Илдә бик күп тәлмәрйендәр хасил булды,
Хатта батшаның бүлмәләренә тулды[+].
31Раббының бойороғо менән күгәүендәр мыжғыны,
Илгә себен-серәкәй өйөрө тулды[+].
32Ямғыр урынына боҙ яуҙырҙы,
Бөтә илдә йәшенен йәшнәтте[+].
33Йөҙөм, инжир баҡсаларын ҡоротто,
Бөтә ағастарҙы ҡырып бөттө.
34Әмер бирҙе: саранчалар ябырылды,
Һәр тарафты ҡорт-ҡарышлауыҡ баҫты[+].
35Улар бар үләнде ашап бөттө,
Ҡалдырманы баҫыуҙағы уңышты.
36Раббы илдәге һәр беренсе тыуған ир баланы –
Ирлек ҡеүәтенең тәүге емешен һәләк итте[+].

37Үҙ халҡын иһә алтын-көмөшкә байытып алып сыҡты,
Ырыуҙар араһында һөрлөккән һис берәү булманы[+].
38Мысырҙар Исраилдан ҡурҡып ҡалғайны,
Шуға улар китеүгә һөйөндө[+].
39Раббы болотто халҡының өҫтөнә пәрҙәләп япты,
Төндә яҡтыртып барырға бирҙе утты[+].
40Һоранылар: бүҙәнәләр ебәрҙе,
Күк икмәге менән туйындырҙы[+].
41Раббы ҡая ярҙы – һыу урғылды,
Ҡоро ерҙә йылға булып аҡты[+].
42Сөнки ҡоло Ибраһимға биргән
Мөҡәддәс вәғәҙәһен иҫендә тотто[+].

43Үҙенең халҡын ҡыуаныс менән,
Үҙе һайлап алғандарҙы шатлыҡ эсендә алып сыҡты[+].
44Уларға ят ҡәүемдәрҙең ерен бирҙе,
Ошо халыҡтарҙың байлығын Исраил мөлкәт итеп алды[+].
45Әйҙә, Уның ҡағиҙәләрен теүәл үтәһендәр,
Ҡанундарына[†] тоғро булһындар!

Раббыны данлағыҙ!

#### 105

1Раббыны данлағыҙ!

Раббыға шөкөр итегеҙ, Ул игелекле,
Уның тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек![+]
2Раббының ҡөҙрәтле эштәрен кем һөйләп бирә алыр?
Уға лайыҡлы маҡтауҙы кем ишеттерер?
3Бәхетлелер ғәҙеллеккә таянғандар,
Һәр саҡ тоғро ғәмәлдәр ҡылғандар![+]

4Хәтерлә мине лә, Раббы[†], халҡыңа хуш күңел менән ҡарағанда;
Уларҙы ҡотҡарғанда мине лә ҡайғырт.
5Үҙеңә һайлап алғандарҙың бәхетен күрәйем,
Халҡыңдың һөйөнөсөнә мин дә һөйөнәйем,
Биләмәңдең ҡыуанысын уртаҡлашайым.
6Ата[†]-бабаларыбыҙ кеүек беҙ гонаһ[†] ҡылдыҡ,
Енәйәт эшләнек, яуызлыҡҡа баттыҡ[+].
7Аталарыбыҙ Мысырҙа[†] саҡта
Ҡылған мөғжизәләреңде аңламаны,
Уның мул тоғро мөхәббәтен онотоп,
Ҡамышлы диңгеҙ[†] янында баш күтәрҙе[+].
8Әммә Раббы ҡөҙрәтен күрһәтер өсөн
Исеме хаҡына йолоп алды[+].
9Ҡамышлы диңгеҙгә янаны – һыуы ҡороно;
Тәрәнлектән сүл өҫтөндәгеләй алып сыҡты[+].
10Үҙҙәренә нәфрәт тотҡандарҙан ҡотҡарҙы,
Дошмандарының ҡулынан йолоп алды[+].
11Баҫтырыусыларын һыуҙар йотто,
Береһе лә ҡотола алманы[+].
12Шунда исраилдар[†] Раббының һүҙенә инандылар,
Уға маҡтау йырланылар[+].

13Тик Раббының эштәрен тиҙ оноттолар,
Уның кәңәштәрен көтмәнеләр[+].
14Улар сүлдә төрлө ризыҡ көҫәнеләр,
Далала Алланы һынанылар[+].
15Алла[†] уларға теләгәндәрен бирҙе,
Әммә араларына яман сир күндерҙе[+].

16Улар тупламда[†] Муса[†] менән Һарундан,[†]
Раббының изге[†] ҡаһинынан,[†] көнләштеләр,[+]
17Ер ярылды ла Даҫанды йотто,
Авирамды, уның яҡлыларҙы упты[+].
18Уларҙың араһына ут төштө,
Залимдарҙы ялҡын ялмап алды[+].

19Улар Хоревта[†] бер үгеҙ башмаҡ һыны яһанылар,
Шул ҡойолған ботҡа табындылар[+].
20Үҙҙәренең шөһрәтен[†] – Алланы –
Үлән ейгән үгеҙ һынына алмаштырҙылар[+].
21Оноттолар үҙҙәрен ҡотҡарыусы[†] Алланы,
Мысырҙа бөйөк хикмәттәр ҡылыусыны;[+]
22Уның Хам ерендәге мөғжизәләрен,
Ҡамышлы диңгеҙендәге дәһшәттәрен.
23Шул арҡала Раббы уларҙы юҡ итмәк булды,
Әммә Муса – Алла һайлаған зат,
Уның ҡаршыһына баҫып,
Һәләкәтле ярһыуынан алып ҡалды[+].

24Һуңыраҡ улар гүзәл ерҙе кире ҡаҡты,
Алланың вәғәҙәһенә ышанманы[+].
25Сатырҙарында зарланыштылар,
Раббының әйткәндәрен тыңламанылар.
26Раббы ҡулын күтәреп ант итте –
Сүллектә уларҙы ҡолатырға,
27Тоҡомдарын ҡәүемдәр араһына таратырға,
Төрлө илдәргә сәсергә ниәт тотто[+].

28Улар Пеғор Бәғеленә[†] табына башланы,
Үлеләргә килтерелгән ҡорбандарҙы[†] ашаны[+].
29Был ҡылыҡтары Раббының асыуын ҡабартты,
Араларында ҡырғын таралды.
30Әммә Пинхас тороп араға төштө,
Шунда үләттән ҡырылыш туҡтап ҡалды[+].
31Уның был яҡшылығы тәҡүәлек[†] билдәһе булып,
Быуындан-быуынға мәңге тапшырылыр[+].

32Мерива һыуҙары буйында йәнә
Улар Раббыны асыуландырҙы;
Шул арҡала Мусаның башына ҡаза килде[+].
33Улар Мусаның йәнен көйҙөрҙөләр,
Һәм ул уйламай һөйләп ташланы[+].

34Раббы бойорған халыҡтарҙы юҡ итмәнеләр,[+]
35Ят ҡәүемдәр менән аралашып,
Уларҙың ғәҙәт-ҡылыҡтарын оттолар[+].
36Уларҙың боттарына табынып,
Тоҙаҡтарына ҡаптылар[+].
37Үҙҙәренең улдары менән ҡыҙҙарын
Ендәргә ҡорбан иттеләр[+].
38Ҡәнғән[†] боттарына ҡорбан итеп,
Улдары һәм ҡыҙҙарының
Бер гонаһһыҙға ҡанын түктеләр;
Ҡан менән ерҙе нәжесләнеләр.[†][+]
39Эштәре менән үҙҙәрен бысраттылар,
Ғәмәлдәре менән аҙғынлыҡҡа баттылар.
40Шунда Раббы Үҙ халҡына асыуланды,
Үҙенең биләмәһенән ерәнә башланы.
41Уларҙы ҡәүемдәр ҡулына тапшырҙы,
Дошмандары уларға хаким булды[+].
42Уларҙы күрә алмаусылар аяуһыҙ иҙҙе,
Улар буйһонорға мәжбүр булды[+].
43Раббы уларҙы бик күп тапҡыр ҡотҡарҙы,
Әммә улар һаман башбаштаҡлыҡ күрһәтте,
Енәйәттәре арҡаһында түбәнһетелде[+].
44Шулай ҙа Раббы халҡының зарын ишетте,
Уларҙың хәсрәтен күрҙе[+].
45Улар менән килешеүен[†] иҫенә төшөрҙө,
Сикһеҙ мөхәббәте хаҡына шәфҡәт күрһәтте[+].
46Мәрхәмәт[†] һеңдерҙе уларҙы әсир иткәндәр күңеленә[+].

47Ҡотҡар беҙҙе, эй Раббы, Аллабыҙ!
Беҙ мөҡәддәс исемеңә шөкөр итһен,
Һинең шөһрәтең менән маҡтанһын өсөн,
Йыйып ал беҙҙе ҡәүемдәр араһынан.

48Раббы, Исраил Аллаһы
Мәңге-мәңгегә мөбәрәк булһын!
Барса халыҡ әйтһен: «Амин!»

Раббыны данлағыҙ![+]

#### 106

1Раббыға рәхмәт уҡығыҙ, Ул игелекле,
Уның тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек![+]
2Шулай тиһен Раббынан ҡотолоу алғандар,
Ул дошман ҡулынан тартып алынғандар;[+]
3Раббы[†] уларҙы көнсығыш, көнбайыштан,
Көньяҡ менән төньяҡтан тупланы,
Күп илдәрҙән уларҙы йыйып алды.

4Ҡайһылары һыуһыҙ сүлдә аҙашып йөрөнө,
Кеше йәшәгән ҡалаға юл тапманы.
5Улар асығып, сарсап хәлдән тайғайны,
Үлем сигенә еткәйне.
6Хәсрәт эсенән Раббыға ялбарҙылар,
Раббы уларҙы бәләләрҙән йолоп алды.
7Төйәкләнер ҡалаға барып етһендәр өсөн,
Раббы уларҙы тоғро юлдан етәкләне.
8Тоғро мөхәббәте өсөн улар Раббыға рәхмәт уҡыһын!
Әҙәм балаларына ҡылған хикмәттәре өсөн шөкөрана ҡылһын!
9Сөнки Ул сарсаған йәндәрҙе һуғара,
Астарҙы игелек менән туйындыра[+].

10Ҡайһылары әсирлектә, дәһшәтле һәм шомло ҡараңғыла,
Тимер бығауҙарҙа, хәсрәт эсендә йәшәне[+].
11Улар Алланың һүҙенә ҡаршы килде,
Юғарыларҙан Юғарының ихтыярын һанға һуҡманы[+].
12Шуға Раббы уларҙы ауыр эш менән йыуашайтты,
Улар хәлдән тайып ҡолағанда, ярҙам итеүсе булманы[+].
13Хәсрәт эсенән улар Раббыға ялбарҙылар;
Раббы уларҙы бәләләрҙән ҡотҡарҙы.
14Уларҙы ҡараңғылыҡтан,
Шомло ҡараңғылыҡтан сығарҙы,
Бығауҙарын селпәрәмә өҙҙө.
15Тоғро мөхәббәте өсөн улар Раббыға рәхмәт уҡыһын!
Әҙәм балаларына ҡылған хикмәттәре өсөн шөкөрана ҡылһын!
16Сөнки Ул баҡыр ишектәрҙе емерҙе,
Тимер биктәрен һындырҙы[+].

17Алйоттары иһә енәйәтсел юлдары,
Ғәҙелһеҙлектәре өсөн ғазап сикте.
18Уларҙың йәне ризыҡтан биҙгәйне,
Үлем ҡапҡаһына[†] килеп еткәйнеләр[+].
19Хәсрәт эсенән Раббыға ялбарҙылар,
Раббы уларҙы бәләләрҙән ҡотҡарҙы.
20Һүҙен ебәреп уларҙы һауыҡтырҙы,
Үлем соҡоронан ҡотҡарып алып ҡалды[+].
21Тоғро мөхәббәте өсөн улар Раббыға рәхмәт уҡыһын!
Әҙәм балаларына ҡылған хикмәттәре өсөн шөкөрана ҡылһын!
22Рәхмәт әйтеп ҡорбандар[†] салһындар;
Шатлана-шатлана Уның ҡылғандарын һөйләһендәр[+].

23Ҡайһылары караптарҙа диңгеҙ гиҙҙе,
Икһеҙ-сикһеҙ һыуҙарҙа юлдар ярҙы.
24Улар – Раббының ғәмәлдәренә шаһит булды,
Даръяларҙа Уның мөғжизәләрен күрҙе.
25Уның бойороуы була – дауыл ҡуба;
Бейек-бейек тулҡындар ҡалҡына[+].
26Караптар күккә аша һәм тәрәнлеккә сума,
Афәттән диңгеҙселәрҙең йәне сыға яҙа.
27Улар иҫерек кеүек сайҡала,
Оҫталыҡтарынан бармы файҙа[+]?
28Хәсрәт эсенән улар Раббыға ялбарҙылар;
Раббы уларҙы бәләләрҙән ҡотҡарҙы.
29Ул ғәрәсәтте туҡтата,
Тулҡындар шунда уҡ тыныслана[+].
30Тынлыҡҡа шатланған диңгеҙселәрҙе
Раббы теләгән ерҙәренә алып бара.
31Тоғро мөхәббәте өсөн улар Раббыға рәхмәт уҡыһын!
Әҙәм балаларына ҡылған хикмәттәре өсөн шөкөрана ҡылһын!
32Маҡтаһындар Уны халыҡ йыйынында,
Данлаһындар аҡһаҡалдарҙың[†] ҡоронда.

33Раббы йылғаларҙы сүлгә әйләндерә,
Инештәрҙе ҡорғаҡһыған тупраҡ итә[+].
34Шунда йәшәүселәрҙең золомо арҡаһында,
Уңдырышлы тупраҡты тоҙлоға әүерелдерә[+].
35Сүлде иһә Ул күл итә,
Ҡоро далала шишмәләр урғылдыра[+].
36Ас-мохтаждарҙы шунда төйәкләндерә,
Улар йәшәр өсөн ҡалалар ҡора,
37Игендәр сәсә, йөҙөм ултырта,
Ҡырҙарҙан мул уңыш ала.
38Улар Раббы фатихаһы менән бик ныҡ үрсей,
Раббы мал-тыуарҙарын ишәйтә[+].

39Иҙелеү, бәлә-ҡаза һәм ҡайғыларҙан
Улар йәнә кәмегән, түбәнһетелгән саҡта
40Аҡһөйәктәр өҫтөнә Раббы хурлыҡ яуҙыра,
Юлһыҙ ерҙәрҙә уларҙы аҙаштыра[+].
41Әммә фәҡирҙе һәләкәттән ҡотҡара,
Ғаиләһен ҡуй көтөүеләй үрсетә[+].
42Быны күреп саф йөрәклеләр шатлана,
Боҙоҡтарҙың ауыҙы ябыла[+].

43Кем аҡыллы, быны күңелендә тотһон,
Раббының сикһеҙ мөхәббәтен аңлаһын[+].

#### 107


1[•]Йыр. Дауыттың мәҙхиәһе.

2Эй Алла[†], күңелем тоғро Һиңә!
Бар булмышым менән Һиңә көйләрмен,
Мәҙхиәләр йырлармын[+].
3Уян, лирам, уян арфам,
Таңғы шәфәҡте мин уятайым![+]
4Йә Раббы[†], халыҡтар араһында
Һиңә рәхмәттәр уҡырмын;
Өммәттәр араһында Һиңә маҡтау йырлармын.
5Тоғро мөхәббәтең[†] күктәрҙән юғары,
Тоғролоғоң болоттарҙан аша[+].

6Йә Алла, асмандан да юғарыраҡ ҡалҡ,
Шөһрәтең[†] бар ер йөҙөн иңләһен!
7Һөйөклөләрең ҡотолһон тиһәң,
Уң ҡулың менән йолоп ал беҙҙе,
Миңә яуап ҡайтар!

8Алла Үҙенең мөҡәддәс[†] торлағында былай тине:
«Тантана менән Шәхәмде бүлгеләрмен,
Суккоҫ үҙәнен үлсәрмен[+].
9Ғилғәд[†] – Минеке, Менашше ла Минеке;
Әфраим – башыма кейгән тимер торҡам.
Йәһүҙә[†] – хакимлыҡ таяғым.
10Моав[†] – йыуыныр ялғашым;
Эдомға[†] ҡатамды ырғытырмын,
Пелешеҫ ерендә еңеү ораным яңғырар».

11Кем мине нығытмалы ҡалаға алып инер?
Кем миңә Эдомға тиклем юл күрһәтер?
12Эй Алла, Һин Үҙең беҙҙе ташламаныңмы ни?
Ғәскәрҙәребеҙ башында яу сапмайһың.
13Дошманды еңергә ярҙам итсе беҙгә,
Кешенең ярҙамынан файҙа юҡ[+].
14Алла менән ҡеүәтебеҙ артыр,
Ул дошмандарыбыҙҙы тапап ташлар.

#### 108


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

Эй Алла[†], Һиңә маҡтау яуҙырам!
Өнһөҙ ҡалма![+]
2Яуыздар һәм мәкерлеләр миңә ҡаршы ауыҙ асҡан,
Ялғансы телдәре менән мине яманлайҙар[+].
3Нәфрәт тулы һүҙҙәре мине ҡаманы,
Бер сәбәпһеҙгә һөжүм итәләр[+].
4Уларҙы яратыуыма ҡарамаҫтан,
Мине ғәйепләйҙәр;
Ә мин яуап итеп доға ҡылам.
5Ашыма ҡаршы улар таш ата,
Дуҫлыҡҡа нәфрәт менән яуап ҡайтара[+].

6Эй Алла, дошманымды яман әҙәм ҡулына тапшыр,
Уның уң яғына ғәйепләүсе баҫһын![+]
7Хөкөм мәлендә хаҡһыҙға сыҡһын,
Хатта доғаһы гонаһ[†] һаналһын![+]
8Әйҙә ғүмере ҡыҫҡарһын,
Уның вазифаһын башҡа берәү биләһен![+]
9Етем булһын балалары,
Тол булып ҡалһын ҡатыны![+]
10Улдары хәйер һорап теләнселәһен,
Емерек өйөнән дә ҡыуылып сыҡһын![+]
11Бар нәмәһе бурысын түләүгә китеп бөтһөн;
Эшләп тапҡан малын яттар талап китһен!
12Бер кемдә лә мәрхәмәт[†] тапмаһын,
Үкһеҙҙәренә шәфҡәт күрһәтеүсе булмаһын!
13Нәҫел-нәсәбе ҡороһон,
Исеме килер быуында юҡҡа сыҡһын![+]
14Ата[†]-бабаларының ғәйебен
Раббы[†] гел иҫендә тотһон,
Әсәһенең гонаһтарын да һис онотмаһын![+]
15Гонаһтары гел Раббының күҙ алдында торһон,
Ә үҙҙәре хаҡындағы хәтирәне
Раббы ер йөҙөнән юйып ташлаһын![+]
16Сөнки ул шәфҡәт ҡылыуҙы уйламаны,
Ярлы-мохтажды, күңеле китектәрҙе эҙәрләп,
Уларҙы һәләк итергә тырышты.
17Ул ҡарғышты яратты,
Үҙ башына ҡарғыш төшһөн!
Фатиха ҡылырға яратманы,
Үҙенән фатиха йыраҡ китһен!
18Кейем кеүек кейһен ул ҡарғышты,
Һыу кеүек эсенә тулһын,
Ҡарғыш май һымаҡ һөйәктәренә һеңһен![+]
19Өҫтөндәге күлдәге кеүек ҡаплаһын,
Һәр саҡ быуған билғау һымаҡ булһын.

20Мине ғәйепләүселәргә,
Миңә ҡаршы яманлыҡ һөйләүселәргә
Раббы шулай яза бирһен!
21Ә миңә Раббы Хакимым,
Исемең хаҡына игелек ҡыл;
Сөнки мөхәббәтең сикһеҙ, ҡотҡар![+]
22Мин иһә бисара бер фәҡирмен,
Йөрәге яралы бер әҙәммен[+].
23Киске күләгә һымаҡ юҡ булып барам,
Мине сиңерткәләй һелкеп төшөрҙөләр[+].
24Аш бармағандан тубыҡтарым тотмай;
Тире менән һөйәк ҡалды тәнем.
25Әҙәм көлкөһөнә тороп ҡалдым;
Мине күргәндәр баш сайҡай!

26Йә Раббы Аллам, ярҙам итһәнә;
Ҡотҡар тоғро мөхәббәтең[†] хаҡына!
27Белһендәр был Һинең ҡулыңдан булғанды,
Раббым, быны Һин ҡылғанды!
28Улар мине ҡарғаһын, Һин фатиха бир,
Улар баш ҡалҡытһын, мәсхәрәгә ҡалһын,
Ә мин ҡолоң иһә ҡыуанайым.
29Дошмандарым хурлыҡҡа ҡапланһын,
Оятҡа сапан кейгәндәй төрөнһөндәр![+]

30Телем Раббыға шөкөрана яуҙырыр,
Күптәр араһында мин Уны данлармын;
31Сөнки Ул ғәйепләүселәрҙән ҡотҡарыр өсөн
Ярлы-мохтаждың уң яғында тора[+].

#### 109


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Раббы[†] минең хакимыма әйтте:
«Мин дошмандарыңды баҫҡыс итеп
Аяҡ аҫтыңа һалғанға тиклем,
Уң яғымда ултыр»[+].

2Раббы һиңә Сиондан ҡөҙрәтле таяғын күндерер:
«Дошмандарың араһында баш булып тор!»[+]
3Көсөңдө күрһәткән көндө
Халҡың ихлас артыңдан эйәрер.
Мөҡәддәс[†] данға бөркәнеп,
Таңдың бәғеренән тыуған ысыҡ кеүек,
Һиңә йәшлегең килер.

4Раббы ант итте һәм ҡарарынан ҡайтмаҫ:
«Һин Мәлки-Садиҡ дәрәжәһендәге
Мәңгелек ҡаһинһың!»[†] – тине[+].

5Раббы Хаким – һинең уң яғыңда;
Яза көнөндә Ул батшаларҙы ҡырыр,[+]
6Ҡәүемдәргә хөкөм сығарыр,
Ерҙе мәйеттәр менән тултырыр,
Бөтә ер йөҙөндә башлыҡтарҙы иҙеп ташлар[+].
7Юл буйындағы шишмәнән һыу эсерһең;
Көсөң артып, башыңды текә тоторһоң.

#### 110

1Раббыны данлағыҙ!


(Алеф, Бейт)

Намыҫлыларҙың кәңәшмәһендә,
Йәмғиәт йыйында Һиңә
Ихлас күңелдән рәхмәт уҡырмын, Раббым[+].


(Гимел, Далеҫ)

2Раббы[†] ғәмәлдәре бөйөк,
Уларға һоҡланғандар төшөнә[+].


(Һе, Уау)

3Уның ғәмәлдәре дәрәжә һәм шөһрәт,[†]
Хаҡлығы иһә мәңгелек[+].


(Зайн, Хеҫ)

4Раббы онотолмаҫ мөғжизәләр ҡылды,
Ул мәрхәмәтле,[†] рәхимле[+].


(Теҫ, Йод)

5Үҙенән ҡурҡҡандарға ризыҡ бирә,
Килешеүен[†] мәңге иҫтә тота[+].


(Каф, Ламед)

6Үҙ халҡына башҡа ҡәүемдәрҙең ерен биреп,
Раббы уға эштәренең ҡеүәтен күрһәтте.


(Мем, Нун)

7Уның ҡулы эшләгән һәр нәмә – дөрөҫ һәм ғәҙел,
Уның бөтә бойороҡтары ышаныслы;


(Самех, Ғайн)

8Улар мәңгегә ныҡ булыр,
Сөнки хаҡлыҡ[†] менән тоғролоҡҡа нигеҙләнгән.


(Пе, Саде, Ҡоф)

9Ул халҡына ҡотолоу юлланы,
Килешеү мәңге булһын, тип әмер бирҙе.
Уның исеме мөҡәддәс[†] һәм дәһшәтле[+].


(Реш, Син, Тау)

10Аҡылдың башы – Раббынан ҡурҡыу,
Уның бойороҡтарын бойомға ашырған – зирәк.
Уны маҡтау мәңге яңғыраһын![+]

#### 111

1Раббыны данлағыҙ!


(Алеф, Бейт)

Ниндәй бәхетле Раббынан ҡурҡҡан,
Уның бойороҡтарына ҡыуанып буйһонған кеше![+]


(Гимел, Далеҫ)

2Тоҡомо Ер йөҙөндә ҡеүәт ҡаҙаныр,
Намыҫлыларҙың заты фатихаланыр[+].


(Һе, Уау)

3Өйөнән муллыҡ-байлыҡ өҙөлмәҫ,
Мәңге тәҡүә булып ҡалыр[+].


(Зайн, Хеҫ)

4Намыҫлыларға хатта ҡараңғылыҡта ла нур ағыла,
Мәрхәмәтле,[†] рәхимле һәм ғәҙел әҙәмдәргә яҡтылыҡ сәселә[+].


(Теҫ, Йод)

5Яҡшы кеше йомарт һәм бурысҡа бирә,
Һәр эшен ғәҙеллек менән башҡара![+]


(Каф, Ламед)

6Ул һис ҡасан да ҡаҡшамаҫ,
Тәҡүә әҙәм мәңге онотолмаҫ[+].


(Мем, Нун)

7Ул яман хәбәрҙән ҡурҡмаҫ,
Бөтә йөрәктән Раббыға өмөт бағлар[+].


(Самех, Ғайн)

8Йөрәге тотороҡло, һис ҡурҡыу белмәҫ,
Ниһайәт, тиҙҙән дошмандарының еңелгәнен күрер[+].


(Пе, Саде, Ҡоф)

9Бүләктәрен ул мохтаждарға мул өләшер;
Изгелеге[†] уның мәңгелек,
Данға күмелеп башын юғары сөйөр[+].


(Реш, Шин, Тау)

10Яуыз кеше быны күреп аҙапланыр,
Тешен шығырҙатыр, яйлап кибер.
Залимдарҙың теләктәре бушҡа сығыр[+].

#### 112

1Раббыны данлағыҙ!

Эй Раббы[†] ҡолдары, Раббыны данлағыҙ,
Раббының исемен данлағыҙ!

2Раббының исеме хәҙер ҙә,
Мәңге лә мөбәрәк булһын![+]
3Көнсығыштан көнбайышҡа тиклем
Раббының исеме данланып торһон![+]
4Раббы бар халыҡтарҙан да өҫтөн,
Шөһрәте[†] күктәрҙән юғарыраҡ[+].

5Кем беҙҙең Аллабыҙ Раббыға оҡшаш?
Ул юғарыла тәхет ҡорған[+].
6Ул күккә һәм ер йөҙөнә эйелеп ҡарай[+].
7Ул ярлыны тупраҡтан күтәрә,
Хәйерсене сүплектән ҡалҡыта,[+]
8Уға башлыҡтар янында урын бирә,
Халҡының түрәләре менән бергә ултырта.
9Түлһеҙ ҡатынды, ғаиләле,
Бала һөйгән бәхетле әсә итә.

Раббыны данлағыҙ![+]

#### 113

1Исраил[†] халҡы – Мысырҙан,[†]
Яҡуп нәҫеле ят ҡәүем араһынан сыҡҡас,[+]
2Йәһүҙә[†] – Раббының мөҡәддәс[†] ере,
Исраил Раббының биләмәһе булды.

3Диңгеҙ уларҙы күрҙе лә ҡасты,
Иордан кирегә аҡты[+].
4Тауҙар һарыҡ тәкәләре һымаҡ,
Түбәләр бәрәстәй һикереште[+].

5Эй диңгеҙ, һиңә ни булды, ниңә ҡастың?
Иордан, нишләп кирегә аҡтың?
6Эй тауҙар, ниңә тәкәләр ише,
Түбәләр бәрәстәй һикереште?

7-8Эй ер йөҙө, бөйөк Хакимың алдында,
Ҡая ташты күлгә әйләндергән,
Саҡматашты шишмә иткән Раббы[†],
Яҡуп Аллаһы алдында тетрә[+][+].
9Беҙҙе түгел, Раббы, беҙҙе түгел,
Мөхәббәтең менән тоғролоғоң хаҡына
Һин Үҙеңдең исемеңде данла!

10Ни өсөн ҡәүемдәргә:
«Ҡайҙа уларҙың Аллаһы?» – тиергә[+]?
11Беҙҙең Аллабыҙ – күктәрҙә,
Нимә теләй, шуларҙың барыһын ғәмәл ҡыла[+].
12Ә ҡәүемдәрҙең боттары – алтын-көмөш,
Кеше ҡулы менән яһалған[+].
13Ауыҙҙары бар ҙа, һөйләшмәйҙәр,
Күҙҙәре бар, әммә күрмәйҙәр;[+]
14Ҡолаҡтары бар ҙа, ишетмәйҙәр,
Танауҙары бар ҙа, еҫ һиҙмәйҙәр;
15Ҡулдары бар ҙа, тоя алмайҙар,
Аяҡтары бар, йөрөй алмайҙар;
Тамаҡтарынан тауыш сыҡмай[+].
16Кем уларҙы яһаған,
Уларға өмөт бағлаған – барыһы ла
Шул боттарға оҡшап ҡалыр![+]

17Эй Исраил, өмөтөңдө бағла Раббыға,
Ул – ярҙамсыбыҙ һәм ҡалҡаныбыҙ!
18Эй Һарун[†] нәҫеле, өмөтөңдө бағла Раббыға,
Ул – ярҙамсыбыҙ һәм ҡалҡаныбыҙ![+]
19Раббынан ҡурҡҡандар, Раббыға өмөт бағлағыҙ,
Ул – ярҙамсыбыҙ һәм ҡалҡаныбыҙ!

20Раббы беҙҙе онотмай, фатиха бирә,
Исраил халҡын,
Һарун нәҫелен фатихалай.
21Үҙенән ҡурҡҡандарҙың олоһон да, кесеһен дә,
Барыһын да фатихалай.

22Раббы һеҙҙе лә, балаларығыҙҙы ла арттырһын![+]
23Күкте лә, ерҙе лә бар ҡылған Раббы
Һеҙгә фатихаһын бирһен.

24Раббы күкте Үҙенеке иткән,
Әммә ерҙе кешеләргә биргән.
25Үлектәр, өнһөҙлөк донъяһына төшкәндәр,
Раббыны данламаҫ;[+]
26Беҙ иһә Раббыны хәҙер ҙә,
Мәңге лә данларбыҙ.

Раббыны данлағыҙ![+]

#### 114

1Мин яратам Раббыны,
Ул минең ялбарыуымды ишетә[+].
2Ул миңә ҡолаҡ һалғанға күрә,
Ғүмерем буйы Уны саҡырырмын.
3Мине әжәлдең бауҙары сырмап алды,
Үлеләр донъяһының[†] ғазаптары башыма төштө,
Бәлә-ҡазаға, ҡайғыға тарыным![+]
4Шул саҡ мин Раббыны исеме менән саҡырҙым,
«Йә Раббым, йәнемде ҡотҡар!» – тинем.

5Раббы[†] мәрхәмәтле,[†] ғәҙел,
Аллабыҙ беҙҙең рәхимле[+].
6Раббы эскерһеҙ йәндәрҙе һаҡлай;
Ауыр хәлгә ҡалғанымда, Ул мине ҡотҡарҙы.
7Йәнемә тыныслыҡ ҡайтһын йәнә,
Сөнки Раббы яҡшылығын ҡылды[+].

8Йә Раббы, Һин йәнемде үлемдән,
Күҙҙәремде йәштән,
Аяғымды һөрөнөүҙән йолоп алдың[+].
9Тереләр донъяһында,
Раббының хозурында йөрөрмөн[+].

#### 115

1-2«Әсе хәсрәттәмен», – тигәндә лә,
Йәнем көйөп: «Бөтә кеше алдаҡсы», – тиһәм дә,
Раббыға ышанысым юғалманы[+][+].

3Раббы[†] миңә ҡылған бар яҡшылыҡтарҙы
Уға нисек итеп ҡайтарайым[+]?
4Ҡотолоу туҫтағын юғары күтәрермен,
Раббының исемен ҡабатлармын.
5Раббыға нәҙерҙәремде
Бөтә халҡы алдында үтәрмен[+].
6Тоғро бәндәләренең йәне
Раббы өсөн ифрат ғәзиз[+].
7Йә Раббы, Һинең ҡолоңмон;
Мин Һинең ҡолоң, ҡолиәңдең улымын.
Һин минең бығауҙарымды өҙҙөң[+].
8Шөкөр ҡорбандары[†] килтерермен,
Раббының исемен ҡабатлармын[+].
9Раббыға нәҙеремде үтәрмен
Уның бөтә халҡы ҡаршыһында,
10Раббы ҡорамы[†] ихатаһында,
Һинең уртаңда, эй Йәрүсәлим![†]

Раббыны данлағыҙ!

#### 116

1Бар ҡәүемдәр, Раббыны маҡтағыҙ!
Бөтә өммәттәр, Уны ҙурлағыҙ![+]
2Уның беҙгә мөхәббәте бөйөк,
Тоғролоғо Уның мәңгелек.

Раббыны данлағыҙ![+]

#### 117

1Раббыға рәхмәт уҡығыҙ, Ул игелекле,
Уның тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек![+]
2Исраил[†] әйтһен:
«Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек!»
3Һарундың[†] нәҫеле әйтһен:
«Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек!»
4Раббынан ҡурҡҡандар әйтһен:
«Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек!»

5Һыҙланғанда Раббыны саҡырҙым;
Ул ишетте, рәхәткә сығарҙы[+].
6Раббы[†] минең менән, шуға ла ҡурҡмайым;
Әҙәм миңә нимә ҡыла ала[+]?
7Раббы минең менән, Ул – ярҙамсым,
Дошмандарыма тантана менән бағам[+].
8Кешегә ышаныуға ҡарағанда,
Раббыға һыйыныу яҡшыраҡ[+].
9Раббыға һыйыныу
Башлыҡтарға өмөтләнеүҙән яҡшыраҡ.

10Бөтә ҡәүемдәр мине ҡамауға алды,
Раббы исеме менән уларҙы олаҡтырҙым[+].
11Һәр тарафтан уратып алдылар,
Раббы исеме менән уларҙы олаҡтырҙым.
12Бал ҡортолай һырып алдылар ҙа
Сәнскәккә төшкән осҡон һымаҡ һүнделәр;
Раббы исеме менән уларҙы олаҡтырҙым.
13Йығылһын тип төртөп ебәрҙеләр,
Әммә Раббы мине тотоп ҡалды.
14Раббы – ҡеүәтем, Ул – минең көсөм,
Ул – минең ҡотҡарыусым.[†][+]

15Тәҡүәләр сатырында
Шатлыҡ менән еңеү ауаздары:
«Раббының уң ҡулы ҡөҙрәтен күрһәтә![+]
16Юғары Раббының уң ҡулы,
Раббының уң ҡулы ҡөҙрәтен күрһәтә!»
17Мин үлмәйем, эйе, мин йәшәрмен,
Раббының ғәмәлдәрен һөйләрмен[+].
18Раббы миңә ҡаты яза бирҙе,
Әммә үлеүемә юл ҡуйманы.

19Тәҡүәләрҙең ҡапҡаһын[†] асығыҙ миңә,
Унан инеп Раббыға шөкөрана ҡылырмын[+].

20Бына Раббының ҡапҡаһы!
Тәҡүәләр шунан инер[+].
21Шөкөрана ҡылам Һиңә,
Сөнки миңә ҡолаҡ һалдың,
Минең ҡотҡарыусым булдың.
22Төҙөүселәр яраҡһыҙ тип ташлаған таш
Иң мөһим мөйөш ташы булды[+].
23Был Раббының эше –
Күҙ алдыбыҙҙағы ғәжәйеп хәл!
24Раббы тарафынан яратылған көн был,
Әйҙә ҡыуанып күңел асайыҡ!
25Ҡотҡар беҙҙе, Раббы, ялбарабыҙ!
Йә Раббы, беҙгә уңыштар күндер!

26Раббы исеме менән килеүсе мөбәрәк булһын!
Раббы йортонан тороп беҙ һеҙҙе фатихалайбыҙ[+].
27Раббы – Алла[†], Ул беҙгә яҡтылыҡ биргән.
Байрам ҡорбанын[†] бәйләгеҙ,
Уны ҡорбан усағы мөгөҙөнә илтегеҙ![+]

28Һин – Алламһың, шөкөрана ҡылам Һиңә,
Һин минең Аллам, Һине ҙурлайым.

29Раббыға рәхмәт уҡығыҙ, Ул игелекле,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек![+]

#### 118


(Алеф)

1Бәхетле пак[†] юлдан йөрөгәндәр,
Раббының ҡануны[†] менән йәшәгәндәр[*][+].
2Бәхетле Уның күрһәтмәләрен тотҡандар,
Бар булмышы менән Уны эҙләгәндәр!
3Улар яман ғәмәл ҡылмаҫ,
Раббы[†] юлдарынан йөрөр[+].
4Һин өгөт-нәсихәт бирҙең,
Уларға тоғро булырға бойорҙоң.
5Ҡағиҙәләреңә тоғро ҡалыр өсөн
Тотҡан юлымда тәүәккәл булһам ине!
6Бөтә бойороҡтарыңдан күҙемде алмаҫ,
Шул ваҡытта һис оятҡа ҡалмаҫ инем[+].
7Ғәҙел ҡарарҙарыңды өйрәнеп,
Саф күңелдән Һиңә рәхмәттәр уҡырмын.
8Һинең ҡағиҙәләреңде тотам,
Мине һис ҡасан ташлама, Раббым![+]


(Бейт)

9Нисек юлын пак килеш һаҡлар йәш кеше?
Бары Һинең һүҙҙәреңде тотоп ҡына[+].
10Бөтөн булмышым менән Һине эҙләйем,
Бойороҡтарыңдан тайпылырға юл ҡуйма![+]
11Һинең алдыңда гонаһлы[†] булмаҫ өсөн,
Һүҙҙәреңде йөрәгемдә һаҡлайым[+].
12Йә Раббы, Һин мөбәрәкһең!
Миңә ҡағиҙәләреңде өйрәт[+].
13Ауыҙыңдан сыҡҡан һәр ҡарарҙы
Телем минең һөйләп торор[+].
14Күрһәтмәләрең буйынса йәшәгәнемә һөйөнәм,
Хазина тапҡандай булам[+].
15Нәсихәттәрең тураһында уйланам,
Юлдарыңдан күҙемде алмайым[+].
16Ҡағиҙәләрең менән йыуанам,
Әйткән һүҙҙәреңде онотмайым.


(Гимел)

17Мин ҡолоңа яҡшылыҡ ҡыл да йәшәйем,
Әйткәндәреңә тоғро ҡалайым.
18Күҙҙәремде ас, ҡануныңдың
Мөғжизәләрен күрәйем.
19Был донъяла мин мосафир ғына,
Бойороҡтарыңды беләйемсе[+].
20Хаҡ хөкөмдәреңде көҫәп,
Йәнем талсыға һәр ваҡыт[+].
21Бойороҡтарыңдан тайпылған
Ләғнәтле тәкәбберҙәрҙе ауыҙлыҡланың[+].
22Хурлыҡ һәм кәмһетеүҙәрҙе өҫтөмдән ал,
Сөнки күрһәтмәләреңде ғәмәлгә ашырам.
23Түрәләр йыйылып миңә мәкер ҡора,
Ә мин, ҡолоң, ҡағиҙәләрең хаҡында уйланам[+].
24Өгөттәрең – минең һөйөнөсөм,
Улар минең кәңәшселәрем.


(Далеҫ)

25Хәлһеҙләнеп тупраҡҡа йығылдым,
Вәғәҙәңә күрә ҡабаттан йәшәү бирһәңсе!
26Үткән юлдарымды һөйләнем, яуап ҡайтарҙың;
Миңә ҡағиҙәләреңде өйрәт!
27Нәсихәттәреңдең асылына төшөндөр,
Мөғжизәләрең хаҡында уйланайым.
28Хәсрәттән өҙөлә эс-бауырым,
Вәғәҙәңә күрә, мине нығыт![+]
29Ялған юлдан мине йыраҡлаштыр,
Илтифат менән миңә ҡануныңды өйрәт.
30Мин хәҡиҡәт юлын һайлап алдым,
Ҡарар-хөкөмдәрең – йөрәгемдә.
31Һинең күрһәтмәләреңә күңел бирҙем,
Йә Раббы, оятҡа ҡалырға юл ҡуйма!
32Һин бойорған юлдан йүгерәмен,
Йөрәгемә төшөнөү бирәһең.


(Һе)

33Ҡағиҙәләрең ҡушҡан юлдан йөрөргә өйрәт, Раббы,
Уларҙы мин һәр ваҡыт тотормон.
34Аҡыл бир миңә, ҡануныңды үтәрмен,
Ысын күңелдән уны ғәмәлгә ашырырмын[+].
35Бойороҡтарың һуҡмағынан етәклә мине,
Мин унан ләззәт табамын.
36Йөрәгем хәрәм малға әүрәмәһен,
Уны күрһәтмәләреңә табан йүнәлт[+].
37Күҙҙәремде ығы-зығыларҙан биҙҙер,
Мине Үҙ юлыңда йәшәт.
38Үҙеңдән ҡурҡҡандарға биргән һүҙеңде
Мин ҡолоң өсөн бойомға ашыр.
39Үҙем ҡурҡҡан хурлыҡтан алыҫ тот мине,
Ҡарар-хөкөмдәрең игелекле Һинең.
40Мин өгөт-нәсихәттәреңә сарсайым,
Хаҡлығың солғанышында йәшәт!


(Уау)

41Йә Раббы, мөхәббәтеңде күрһәт,
Әйткәнеңә күрә ҡотҡар мине!
42Шул саҡ мине хурлағанға
Лайыҡлы яуап табырмын,
Сөнки Һинең Һүҙеңә инанам[+].
43Хәҡиҡәт һүҙҙәрен ауыҙымдан тартып алма,
Ҡарар-хөкөмдәреңә өмөт бағлайым.
44Мин Һинең ҡануныңа һәр ваҡыт,
Мәңге-мәңге тоғролоҡ һаҡлармын.
45Иркенләп баҫып йөрөйөм,
Сөнки өгөт-нәсихәттәреңде үтәргә тырышам.
46Күрһәтмәләрең хаҡында батшаларға һөйләрмен,
Һис тә оялып тормаҫмын[+].
47Бойороҡтарың минең өсөн шатлыҡ,
Мин бит улар менән зауыҡланам[+].
48Мин яратҡан бойороҡтарыңа табан ҡул һуҙам,
Һинең ҡағиҙәләрең тураһында уйланам.


(Зайн)

49Иҫеңдә тот мин ҡолоңа әйткән вәғәҙәңде,
Уның менән миңә өмөт бирҙең.
50Ғазап сиккәндә ул йыуанысым минең,
Һинең һүҙең миңә йәшәү бирә.
51Хаяһыҙҙар мине бик хурланы,
Әммә Һинең ҡануныңдан тайпылманым[+].
52Боронғонан килгән ҡарар-хөкөмдәреңде, йә Раббы,
Хәтерләйем, уларҙан йыуаныс табам.
53Ҡануныңды ташлаған яуыздарҙы күрһәм,
Мине ярһыу биләп ала[+].
54Мин килмешәк булып ғүмер һөргән ерҙә
Ҡағиҙәләрең минең өсөн йыр кеүек[+].
55Төндәрен исемеңде ҡабатлайым, йә Раббы,
Һинең ҡануныңа тоғро ҡалам.
56Был минең ғәҙәтемә әйләнде,
Ҡағиҙә-ҡанундарыңды ғәмәл ҡылам.


(Хеҫ)

57Йә Раббы, Һин – минең насибым,
Һүҙеңдән сыҡмаҫҡа вәғәҙә бирәм[+].
58Һиңә бар булмышым менән доға ҡылам,
Вәғәҙәңә күрә ҡыҙған мине.
59Тотҡан юлым хаҡында уйландым,
Аҙымымды күрһәтмәләреңә күрә баҫам.
60Бойороҡтарыңды үтәргә ашығамын,
Оҙон-оҙаҡҡа һуҙманым.
61Залимдар мине арҡан менән сорнаны,
Әммә Һинең ҡануныңды онотмайым[+].
62Һинең ғәҙел хөкөмдәрең өсөн
Төн уртаһында тороп та шөкөр ҡылам[+].
63Һинән ҡурҡҡандар, хөрмәт иткәндәр,
Нәсихәттәреңә тоғролар менән мин дуҫмын.
64Ер йөҙө тоғро мөхәббәтең[†] менән тулы, йә Раббы,
Ҡағиҙәләреңде өйрәт миңә![+]


(Теҫ)

65Йә Раббы, биргән вәғәҙәңә тоғро ҡалып,
Мин ҡолоңа күп яҡшылыҡ ҡылдың.
66Миңә зиһен һәм белем бир, Раббы,
Һинең бойороҡтарыңа ышанам.
67Ғазапҡа тарығаныма тиклем аҙашҡанмын,
Ә хәҙер Һинең һүҙеңде ныҡ тотам.
68Һин миһырбанлы, ғәмәлең игелекле,
Мине ҡағиҙәләреңә өйрәт[+].
69Тәкәбберҙәр миңә яла яға,
Әммә мин бөтөн булмышым менән
Ҡағиҙә-ҡанундарыңды бойомға ашырам[+].
70Уларҙың йөрәктәрен май бөргән,
Ә мин иһә ҡануныңдан зауыҡ алам[+].
71Ғазап сигеүем тик яҡшыға булды,
Һинең ҡағиҙәләреңде өйрәндем[+].
72Ауыҙыңдан сыҡҡан ҡанун минең өсөн
Меңәрләгән алтын-көмөштән ҡиммәтерәк[+].


(Йод)

73Һинең ҡулдарың яратҡан мине, бар ҡылған,
Инде бойороҡтарыңды өйрәнергә зирәклек бир[+].
74Һинән ҡурҡҡандар мине күреп ҡыуанһын,
Сөнки мин Һинең һүҙеңә өмөт бағлайым[+].
75Беләм, Раббы, хөкөмдәрең ғәҙел,
Миңә яза биргәнеңдә Һин хаҡ инең.
76Мин ҡолоңа биргән вәғәҙәңә күрә,
Тоғро мөхәббәтең йыуанысым булһын.
77Миңә шәфҡәтле бул һәм йәшәйем,
Ҡануның Һинең – ләззәтем сығанағы.
78Мине сәбәпһеҙ рәнйеткән өсөн
Хаяһыҙҙар оятҡа ҡалһындар,
Ә минең уйымда Һинең өгөт-нәсихәтең булыр.
79Эргәмә Һинән ҡурҡҡандар,
Күрһәтмәләреңде белгәндәр йыйылһын.
80Мәсхәрәгә тороп ҡалмаҫ өсөн,
Йөрәгем ҡағиҙәләреңә күрә камил булһын[+].


(Каф)

81Ҡотҡарыуыңды көҫәп эсем өҙөлә,
Әйткән һүҙеңә өмөт бағлайым.
82Вәғәҙәңде көтә-көтә күҙ нурҙарым бөтә,
Ҡасан мине тынысландырырһың[+]?
83Төтөндә ҡарайып, кибеп бөткән турһыҡ һымаҡ булдым,
Шул хәлдә лә ҡағиҙәләреңде онотманым.
84Мин ҡолоңа әле оҙаҡ көтөргәме?
Йәберләүселәремде ҡасан хөкөм итерһең[+]?
85Тәкәбберҙәр миңә соҡор ҡаҙынылар,
Улар Һинең ҡануныңа буйһонмайҙар[+].
86Һинең бөтә бойороҡтарың – ышаныслы,
Мине нахаҡҡа эҙәрләйҙәр, ярҙам ит!
87Саҡ ҡалдылар мине ер йөҙөнән юҡ итмәйсә;
Әммә нәсихәттәреңде ташламаным.
88Тоғро мөхәббәтеңә күрә йәшәү бир миңә,
Ауыҙыңдан сыҡҡан күрһәтмәләреңә тоғро ҡалайым.


(Ламед)

89Йә Раббы, Һинең һүҙең мәңгелек,
Ул күктәрҙә һис ҡаҡшауһыҙ тора[+].
90Тоғролоғоң быуындан-быуынға дауам итә;
Ерҙе Һин урынлаштырҙың һәм ул ныҡ тора[+].
91Һинең ҡарарҙарыңа буйһонғанға күрә,
Бар нәмә хәҙергә тиклем тора, Һиңә хеҙмәт итә[+].
92Әгәр ҡануның миңә ләззәт булмаһа,
Күптән инде хәсрәтемдән үлер инем.
93Ҡағиҙә-ҡанундарыңды бер ваҡытта ла онотмам,
Сөнки улар менән мине йәшәтәһең.
94Мин – Һинеке, мине ҡотҡарһана,
Өгөт-нәсихәттәреңә ынтыламын.
95Залимдар мине һәләк итер өсөн һағалай,
Мин иһә күрһәтмәләрең хаҡында фекер йөрөтәм.
96Күрҙем: һәр камиллыҡтың сиге бар,
Тик ҡануның ғына икһеҙ-сикһеҙ.


(Мем)

97Нисек яратам мин ҡануныңды!
Көн оҙоно уның хаҡында уйлайым.
98Бойороҡтарың дошмандарымдан аҡыллы итә,
Улар мәңге минең менән[+].
99Күрһәтмәләрең хаҡында фекер йөрөткәнгә,
Барса остаздарымдан зирәгерәк булдым.
100Аҡһаҡалдарҙан[†] зиһенлерәкмен,
Сөнки Һинең нәсихәттәреңә таянам[+].
101Һинең һүҙҙәреңә тоғро ҡалам,
Яман юлға аяғымды баҫмам[+].
102Хөкөмдәреңдән айырылмам,
Сөнки мине Һин Үҙең өйрәттең.
103Ауыҙымда һүҙҙәреңдең тәме,
Улар минең өсөн балдан татлы![+]
104Нәсихәттәреңдән аҡыл йыям,
Шуға ла һәр төрлө ялған юлды күрә алмайым.


(Нун)

105Һинең һүҙең аҙымдарым өсөн сыраҡ,
Юлыма нур сәскән яҡтылыҡ[+].
106Ғәҙел хөкөмдәреңде һаҡларға ант иттем,
Биргән һүҙемдә торормон[+].
107Эй Раббым, мин күп ғазаптар сиктем,
Вәғәҙәңә күрә йәнемде һаҡла.
108Эй Раббым, ауыҙымдан сыҡҡан һүҙҙәремде
Ихлас ҡорбандар[†] һымаҡ ҡабул ит,
Миңә хөкөм-ҡарарҙарыңды өйрәт.
109Тормошом гел хәүеф аҫтында булһа ла,
Һинең ҡануныңды онотмайым.
110Залимдар миңә тоҙаҡ ҡорҙолар,
Әммә нәсихәттәреңдән тайпылманым[+].
111Күрһәтмәләреңде мәңгелек мираҫҡа алдым,
Улар йөрәгемдең һөйөнөсө[+].
112Ғүмеремдең һуңғы көндәренә саҡлы
Ҡағиҙәләрең буйынса йәшәргә тип,
Бар күңелемдән ынтылам.


(Самех)

113Ике йөҙлө әҙәмдәрҙе күрә алмайым,
Ә Һинең ҡануныңды яратам.
114Һин – һыйыныр ышығым, ҡалҡаным,
Һинең һүҙҙәреңә өмөт тотам[+].
115Йыраҡ тороғоҙ минән, яуыздар,
Алламдың бойороҡтарын ғәмәлгә ашырам[+].
116Вәғәҙәңә күрә миңә терәк бул – йәшәрмен,
Өмөтөм бушҡа сыҡмаһын, оятҡа ҡалдырма!
117Таяныс бул миңә, ҡотолайым,
Ҡағиҙәләреңде һәр ваҡыт күҙ уңында тотормон.
118Ҡағиҙәләреңдән тайпылғандарҙы Үҙеңдән ситкә тибәһең,
Уларҙың мәкер-хәйләһе тик бушҡа ғына.
119Донъялағы яуыздарҙы сүп-сарҙай һепереп түгәһең,
Шуға ла нәсихәттәреңде яратам.
120Бөтөн тәнем ҡалтырана дәһшәтеңдән,
Ныҡ ҡурҡам хөкөмдәреңдән[+].


(Ғайн)

121Мин ғәҙел һәм тоғро эштәр ҡылдым,
Ташлама иҙеүселәр ҡулына!
122Ҡолоңдоң именлеген тәьмин ит, Раббы,
Хаяһыҙ бәндәләр яфалай алмаһын[+].
123Күҙҙәремдең нуры һүнер инде
Ҡотҡарыуыңды, хаҡ һүҙеңдең ғәмәлгә ашыуын көтөп[+].
124Тоғро мөхәббәтеңә күрә эш ит ҡолоң менән,
Ҡағиҙәләреңде миңә өйрәт.
125Мин һинең ҡолоңмон, бирсе зиһен,
Нәсихәттәреңде аңлар өсөн.
126Эй Раббы, сара күрер ваҡыт етте,
Һинең ҡануныңды боҙҙолар.
127Ә мин Һинең бойороҡтарыңды
Алтындан, саф алтындан нығыраҡ яратам[+].
128Һинең нәсихәттәреңә күрә тура барам,
Һәр бер ялған юлға нәфрәтләнәм.


(Пе)

129Һинең күрһәтмәләрең ғәжәйеп,
Шуға күрә уларға буйһонам.
130Һүҙҙәрең асылыуҙан нурҙар тарала,
Бер ҡатлыларҙы аҡылландыра[+].
131Ауыҙымды асып ауыр һулыш алам,
Сөнки әмерҙәреңә сарсаным[+].
132Миңә борол да мәрхәмәтеңде[†] ҡыл,
Һин бит исемеңде яратҡандарға гел шәфҡәтлеһең.
133Биргән вәғәҙәңә күрә аҙымымды нығыт,
Һис бер гонаһ миңә хужа була алмаһын.
134Кешенең иҙеүенән йолоп ал мине,
Һинең нәсихәттәреңде тотайым.
135Йөҙөң мин ҡолоңа нурын сәсһен,
Ҡағиҙәләреңде өйрәт миңә[+].
136Күҙҙәремдән йылғалай йәш аға,
Сөнки кешеләр буйһонмай ҡануныңа[+].


(Саде)

137Эй Раббым, Һин – хаҡлыҡ[†] эйәһе,
Хөкөмдәрең ғәҙел Һинең.
138Тәғәйенләгән күрһәтмәләрең дөрөҫ,
Улар тулыһынса ышаныслы.
139Дошмандарым һүҙҙәреңде онотҡанға
Асыуым яндырып-өтөп бара.
140Утҡа һалып сафландырғандай пак һүҙең,
Мин ҡолоң уларҙы бик яратам[+].
141Түбәнһетелһәм дә, хурланһам да,
Нәсихәттәреңде онотмайым.
142Ғәҙеллегең мәңгегә хаҡ,
Ҡануның Һинең – хәҡиҡәт[+].
143Бәлә-ҡазаға тарыған саҡта,
Бойороҡтарыңдан мин ләззәт табам.
144Күрһәтмәләреңдең хаҡлығы мәңгелек,
Зирәклек бир миңә һәм йәшәрмен.


(Ҡоф)

145Бар булмышым менән ялбарам, яуапла, Раббы!
Ҡағиҙәләреңә буйһонормон.
146Һине саҡырамын, ҡотҡар мине,
Нәсихәттәреңә тоғро ҡалайым.
147Таң һыҙылғандан алда торам да
Ярҙам ялбарып Һине саҡырам,
Сөнки биргән һүҙеңә өмөт бағлайым[+].
148Әйткәнеңде тәрән аңлайым тип,
Таңғаса күҙемде йоҡо алмай.
149Тоғро мөхәббәтең хаҡына ауазыма ҡолаҡ һал,
Йә Раббым, ғәҙеллегең менән йәнемде һаҡла!
150Мәкер ҡороусылар миңә яҡынлашты,
Улар Һинең ҡануныңдан алыҫ тора.
151Һин иһә, йә Раббы, янымдаһың,
Бөтә бойороҡтарың – хәҡиҡәт[+].
152Күптән белдем күрһәтмәләреңдән,
Уларҙы мәңгелеккә биргәнһең.


(Реш)

153Ғазап сиккәнемде күр, мине ҡотҡар,
Мин бит Һинең ҡануныңды онотмайым.
154Дәғүәмдә мине яҡла, ҡотҡарып ал,
Вәғәҙәңә күрә, йәнемде һаҡла[+].
155Яуыздар ҡотолоуҙан йыраҡ тора,
Сөнки улар ҡағиҙәләреңә эйәрмәйҙәр.
156Рәхим-шәфҡәтең киң, йә Раббым,
Ғәҙеллегең менән йәнемде һаҡла![+]
157Мине эҙәрләүсе дошмандар күп,
Әммә мин нәсихәттәреңдән тайпылмайым[+].
158Мөртәттәргә ерәнеп ҡарайым,
Улар Һинең һүҙҙәреңде тотмай[+].
159Ҡараһаңсы, ни тиклем яратам нәсихәттәреңде,
Тоғро мөхәббәтең хаҡына һаҡла йәнемде.
160Һинең һүҙең – хәҡиҡәттең үҙе,
Һәр бер ғәҙел хөкөмөң мәңгелек[+].


(Син менән Шин)

161Түрә-хакимдар мине бер ғәйепһеҙгә эҙәрләй,
Әммә йөрәгем Һинең һүҙеңдән генә ҡалтырай[+].
162Оло хазина тапҡан кешеләй,
Һинең һүҙеңә ҡыуанам[+].
163Нәфрәтләнәм, ерәнәм ялғандан,
Һинең ҡануныңды иһә яратам.
164Һине ғәҙел хөкөм-ҡарарҙарың өсөн
Көнөнә етешәр мәртәбә данлайым.
165Ҡануныңды яратҡандар бөйөк именлеккә эйә булыр,
Һис бер нәмә уларға ҡаршылыҡ булмаҫ.
166Раббы, ҡотҡарыуыңа өмөт бағлайым,
Бойороҡтарыңды бойомға ашырам[+].
167Нәсихәттәреңде күңел түремдә һаҡлайым,
Уларҙы мин ифрат яратам.
168Нәсихәт һәм күрһәтмәләреңде тотам,
Йөрөр юлдарым Һинең күҙең алдыңда[+].


(Тау)

169Ялбарыуым хозурыңа етһен, Раббы,
Биргән вәғәҙәңә күрә аҡыл бир миңә!
170Ялбарыуҙарым һиңә олғашһын,
Биргән вәғәҙәң хаҡына ҡотҡар!
171Ауыҙымдан Һиңә маҡтауым түгелһен,
Һин бит миңә ҡағиҙәләреңде өйрәтәһең.
172Телем Һинең һүҙҙәреңде һөйләр,
Сөнки бөтә бойороҡтарың ғәҙел.
173Ҡулың ярҙамға әҙер булһын,
Мин нәсихәттәрең буйынса йәшәүҙе һайланым.
174Ҡотҡарыуыңа сарсаным, Раббым,
Ҡануныңдан Һинең ләззәт табам.
175Ғүмер бир миңә, Һиңә маҡтау яуҙырайым,
Ҡарар-хөкөмдәрең миңә ярҙам бирһен.
176Юғалған һарыҡтай аҙаштым,
Мине, Үҙеңдең ҡолоңдо, эҙләп тап,
Сөнки бойороҡтарыңды мин онотманым[+].

#### 119


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Хәсрәтле сағымда Раббыға ялбарҙым,
Ул миңә яуап ҡайтарҙы.
2Раббы[†], ҡотҡар йәнемде ялған телдәрҙән,
Алдаҡсының ауыҙынан![+]

3Эй мәкерле тел, һиңә нимә бирелер,
Уның өҫтөнә нимә өҫтәлер?
4Яугирҙең осло уҡтары!
Артыш ағасының утлы ҡуҙы![+]

5Хәлем ауыр, Мәшәхтә килмешәкмен;
Төйәгем – Ҡыдар сатырҙарында[+].
6Артыҡ оҙаҡ торҙом
Тыныслыҡты күрә алмағандар араһында.
7Мин тыныслыҡ яғындамын,
Әммә һөйләйем тип ауыҙ асһам,
Улар һуғыш хаҡында һүҙ башлай.

#### 120


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Күҙҙәремде тауҙарға төбәйем,
Ҡайҙан килер икән миңә ярҙам[+]?
2Миңә ярҙам киләсәк Раббынан,
Күк менән ерҙе Бар ҡылыусынан[+].

3Ул аяҡтарыңа абынырға бирмәҫ,
Һине ҡурсалаусы һәр саҡ уяу[+].
4Баҡ, Исраилды[†] һаҡлаусы
Ойоп та китмәҫ, йоҡламаҫ.

5Һинең һаҡлаусың – Раббы[†],
Ул уң яғыңда, һинең ышығың[+].
6Көндөҙ ҡояштың һиңә зыяны теймәҫ,
Төндә ай ҙа һиңә зарар итмәҫ.

7Раббы һине яманлыҡтан һаҡлар,
Йәнеңде һәр саҡ ҡурсалар.
8Ингәнеңде лә, сыҡҡаныңды ла
Хәҙер ҙә, мәңге лә һаҡлап торор[+].

#### 121


1Ҡорамға артылыусылар йыры. Дауыттың йыры.

«Раббының йортона барайыҡ», – тип
Әйткәндәренә бик ҡыуандым мин[+].
2Аяҡтарыбыҙ ҡапҡаларың[†] төбөндә, Йәрүсәлим![†]
3Бер бөтөн итеп төҙөлгән ҡала Йәрүсәлим!
4Ырыуҙар унда артылыр, Раббы[†] ырыуҙары,
Исраилға[†] бирелгән ҡанун[†] буйынса
Раббы исеменә шөкөр итер өсөн[+].
5Хөкөм өсөн бында тәхеттәр ҡоролған,
Дауыт[†] йортоноң тәхеттәре[+].

6Именлек һорағыҙ Йәрүсәлим өсөн:
«Һине һөйгәндәргә уңыш юлдаш булһын![+]
7Диуарҙарың эсендә тыныслыҡ,
Ҡәлғәләреңдә именлек булһын!»
8Туғандарым, дуҫтарым хаҡына
Әйтермен: «Тыныслыҡ булһын һиндә!»
9Аллабыҙ Раббы йорто хаҡына
Яҡшылыҡ теләйем һиңә[+].

#### 122


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Күҙҙәремде мин төбәйем Һиңә,
Эй күктәрҙе төйәк иткән![+]
2Хужаһының ҡулына ҡараған ҡол,
Хужабикәһенең ҡулына баҡҡан ҡол ҡатын һымаҡ
Беҙҙең күҙҙәр ҙә Аллабыҙ Раббыға текәлгән,
Уның беҙгә мәрхәмәтен[†] көтөп ҡала.

3Мәрхәмәт ҡыл, Раббы[†], ҡыҙған беҙҙе,
Сөнки түбәнһетелеүҙән ғарыҡ булдыҡ[+].
4Үҙҙәренән ҡәнәғәттәрҙең хурлауҙары туйҙырҙы,
Тәкәбберҙәрҙең кәмһетеүҙәре үҙәккә үтте[+].

#### 123


1Ҡорамға артылыусылар йыры. Дауыттың йыры.

Инде былай тиһен Исраил:[†]
Әгәр ҙә Раббы[†] беҙҙең янда булмаһа,[+]
2Әгәр ҙә Раббы беҙҙең менән булмаһа,
Кешеләр беҙгә баш күтәргән саҡта
3Беҙҙе тереләй йоторҙар ине,
Беҙгә ҡаршы асыуҙары тоҡанғанда[+].
4Һыуҙар беҙҙе йыуып ташлар ине,
Ташҡын беҙҙе баҫып китер ине,[+]
5Шашҡан һыуҙар башыбыҙҙан ашыр ине.

6Раббы мөбәрәк булһын –
Йыртҡыс тештәргә беҙҙе табыш итеп бирмәне!
7Йәнебеҙ беҙҙе аулаусыларҙың тоҙағынан
Ҡоштай ысҡынды,
Ау өҙөлдө лә ҡотолоп сыҡтыҡ[+].
8Беҙҙең өсөн ярҙам килә
Күк менән ерҙе яратҡан Раббынан[+].

#### 124


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Раббыға өмөтөн бағлағандар
Тетрәмәҫ, мәңге торор Сион тауына[†] оҡшар[+].
2Тауҙар Йәрүсәлимде[†] нисек уратһа,
Хәҙер ҙә, мәңге лә
Раббы[†] ла халҡын шулай ҡурсалар.

3Залимдың хакимлыҡ таяғы
Тоғроларҙың биләмәһендә оҙаҡҡа ҡалмаҫ,
Юҡһа тәҡүәләр ҡулдарын яман эштәргә һуҙыр.
4Йә Раббы, саф йөрәклеләргә,
Игелеклеләргә игелек ҡыл.
5Әммә ҡыйыш юлға баҫҡандарҙы
Раббы боҙоҡтар менән бергә ҡыуып ебәрер.

Исраилға[†] булһын именлек![+]

#### 125


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Раббы[†] Сиондың тотҡондарын ҡайтарған саҡта,
Беҙ төш күргән һымаҡ булдыҡ[+].
2Ауыҙыбыҙ шатлыҡтан йырылды,
Телебеҙҙән ҡыуаныс ауаздары түгелде.
Шунда башҡа ҡәүемдәр бер-береһенә әйтте:
«Раббы уларға бөйөк эш ҡылды!»[+]
3Раббы беҙгә бөйөк эштәр ҡылды,
Беҙ һөйөнөп бөтә алманыҡ[+].

4Негев сүлендә ҡороған үҙәндәрҙе ҡабат һыуға тултырған һымаҡ,
Тотҡондағыларыбыҙҙы кире ҡайтар, Раббы.
5Күҙ йәше менән орлоҡ сәскәндәр
Шатланышып уңыш урыр;
6Орлоҡ тоғон аҫып илай-илай сәсеүселәр,
Шатлана-шатлана көлтәләр күтәреп ҡайтыр[+].

#### 126


1Ҡорамға артылыусылар йыры. Сөләймәндең йыры.

Әгәр йортто Раббы[†] һалдырмаһа,
Төҙөүселәр юҡҡа тырыша.
Әгәр ҡаланы Раббы һаҡламаһа,
Һаҡсының уяу тороуы бушҡа[+].
2Юҡҡа ғына ҡара таңдан тороп
Ҡара төнгә тиклем эшләйһегеҙ.
Аҙап менән тапҡан икмәгегеҙҙе ашайһығыҙ –
Раббы Үҙе яратҡанға йоҡлап ятҡанда ла бирә[+].

3Бына Раббының биргән өлөшө – балалар,
Аналыҡтың емеше – Уның бүләге[+].
4Йәш саҡта тыуған уландар
Яугир ҡулындағы уҡтар һымаҡ.
5Ниндәй бәхетле улар менән һаҙағын тултырған кеше!
Ҡала ҡапҡаһы[†] төбөндә дошман менән сәкәләшкән саҡта
Ул мәсхәрә булып ҡалмаясаҡ.

#### 127


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Ниндәй бәхетле Раббынан ҡурҡҡан,
Уның юлында йөрөгән әҙәм![+]

2Ҡулың менән эшләп тапҡанды ашарһың,
Һин бәхетле, рәхәт булыр һиңә[+].
3Ҡатының өйөңдә мул уңыш биргән йөҙөмдәй булыр;
Балаларың зәйтүн[†] үҫентеһе һымаҡ өҫтәлеңде уратып ултырыр[+].
4Раббынан ҡурҡҡан кеше
Бына ошолай фатихаланыр.

5Раббы[†] Сиондан һиңә хәйер-фатиха бирһен!
Йәрүсәлимдең[†] хөр тормошон күрерһең
Бөтөн ғүмерең буйынса![+]
6Балаларыңдың балаларын күрерһең!

Исраилға[†] булһын именлек![+]

#### 128


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Инде былай тиһен Исраил:[†]
«Йәш сағымдан мине ныҡ иҙҙеләр, –[+]
2Эйе, йәш сағымдан мине ныҡ иҙҙеләр,
Әммә еңә алманылар.
3Һабансылар һабан һөрҙөләр һыртымда,
Оҙон бураҙналар һалдылар[+].
4Әммә Раббы[†] ғәҙел,
Яуыздар һалған бауҙарҙы ҡырҡып ташланы».

5Сионға ҡарата нәфрәт тотҡан һәр кем
Оятҡа ҡалып артҡа сигенһен[+].
6Йолҡҡанға тиклем үк ҡороп ҡалған,
Ҡыйыҡта үҫкән үлән һымаҡ булһындар улар[+].
7Ундай үлән менән ураҡсы – усын,
Көлтә бәйләүсе ҡосағын тултырмаҫ.
8Үтеп барыусылар иһә:
«Алла[†] һеҙгә фатиха бирһен,
Раббы исеме менән бәрәкәт теләйбеҙ», – тип әйтмәҫ[+].

#### 129


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Упҡын төбөнән Һиңә өндәшәм, Раббы[†]![+]
2Эй бөйөк Хакимым, тауышымды ишет,
Ялбарыуыма диҡҡәт менән ҡолаҡ һал![+]

3Раббы, ғәйептәрҙе күҙәтеп барһаң,
Кем ҡотолоп ҡалыр, бөйөк Хаким?
4Әммә ярлыҡауың Үҙең менән,
Шуға күрә лә Һинән ҡурҡабыҙ[+].

5Раббыға өмөтөмдө бағлайым,
Эйе, күңелем Уға ынтыла,
Уның һүҙенә өмөт бағлайым.
6Ҡарауылсылар таңды көткәндән,
Эйе, таңды көткәндән дә нығыраҡ
Йәнем бөйөк Хакимға ашҡына.

7Исраил,[†] Раббыға өмөт бағла!
Раббы тоғро мөхәббәтен[†] күрһәтә,
Ҡотҡарыу Уның ихтыярында![+]
8Ул Исраилды бөтә ғәйептәренән
Йолоп, ҡотҡарып аласаҡ[+].

#### 130


1Ҡорамға артылыусылар йыры. Дауыттың йыры.

Йә Раббы[†], күңелемдә тәкәбберлек юҡ минең,
Күҙҙәрем һауаланып баҡманы.
Ҡулымдан килмәҫтәй юғары,
Иҫ китерлек нәмәләргә ынтылманым[+].
2Әсә ҡуйынында тынысланған
Имсәк бала һымаҡ минең йәнем,
Эйе, йәнем имсәк бала һымаҡ.

3Эй Исраил,[†] хәҙер ҙә, мәңге лә
Раббыға өмөт бағла һин![+]

#### 131


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Иҫеңә төшөр, Раббы[†], Дауытты,[†]
Ул кисергән бөтә ғазаптарҙы;[+]
2Нисек уның Раббыға ант иткәнен,
Яҡуптың Ҡөҙрәтлеһенә нәҙер әйткәнен.
3Әйткәйне: «Сатырымдың ышығына инмәм,
Түшәгемә ятмам,[+]
4Күҙ ҡабаҡтарымды япмам,
Күҙҙәремә йоҡо бирмәм,
5Раббыға лайыҡлы урын,
Яҡуптың Ҡөҙрәтлеһенә торлаҡ тапмайынса».

6Килешеү һандығының[†] Әфраҫала булғанын ишеттек,
Беҙ уны Яғарҙың баҫыуында табып алдыҡ.
7Әйттек: «Әйҙәгеҙ Уның торлағына барайыҡ,
Аяғына йығылып сәждә ҡылайыҡ»[+].

8Сыҡ, Раббы, Үҙеңдең тыныс-имен урыныңа,
Ҡөҙрәтең билдәһе булған һандыҡ менән бергә кил[+].
9Ҡаһиндарың[†] тоғролоҡҡа төрөнһөн,
Тоғроларың кинәнешеп һөйөнһөн[+].

10Ҡолоң Дауыттың хаҡына,
Үҙеңдең мәсихеңдән[†] йөҙөңдө борма[+].
11Ышаныслы антын бирҙе Раббы Дауытҡа,
Вәғәҙәһенән ваз кисмәҫ:
«Үҙеңдең орлоғоңдоң емешен
Һинән һуң тәхеткә ултыртырмын[+].
12Әгәр балаларың килешеүгә,[†]
Биргән нәсихәттәремә тоғро булһа,
Уларҙың улдары ла мәңгегә
Һинең тәхетеңдә ултырасаҡ»[+].

13Сөнки Раббы Сионды һайланы,
Уны төйәк итергә теләне[+].
14«Тыныс-имен урыным мәңгегә ошо булыр, – тине. –
Теләнем, ошонда урынлашам.
15Бындағы ризыҡ сикһеҙ бәрәкәткә эйә булыр,
Был ерҙәге фәҡирҙәрҙе туйҙырырмын[+].
16Ҡаһиндарын еңеүгә төрөндөрөрмөн,
Тоғролары кинәнеп һөйөнөр.
17Ошонда Дауыттың ҡеүәтен үҫтерермен,
Мәсихем өсөн Мин сыраҡ әҙерләрмен[+].
18Дошмандарын мәсхәрәгә ҡалдырырмын,
Башындағы тажы иһә нурланып балҡып торор».

#### 132


1Ҡорамға артылыусылар йыры. Дауыттың йыры.

Ҡайһылай яҡшы, күңелле,
Туғандарҙың бергә татыу йәшәгәне![+]
2Был Һарундың[†] башына һөртөлгән,
Һаҡалынан ағып төшкән затлы майҙай,
Кейеменең яғаһына ағып төшкән еҫле май һымаҡ;[+]
3Хермон[†] армытына төшкән ысыҡ
Сион тауҙарына ағып төшкән һымаҡ.
Раббы[†] Сионда Үҙ фатихаһын –
Мәңгелек тормош бирҙе[+].

#### 133


1Ҡорамға артылыусылар йыры.

Эй һеҙ, Раббының барса ҡолдары,
Раббы[†] ҡорамында[†] төндәрен хеҙмәт иткәндәр,
Раббыға шөкөрана ҡылығыҙ![+]
2Ҡулығыҙҙы мөҡәддәс[†] ергә һоноп,
Раббыға ҡылығыҙ шөкөрана![+]

3Күк менән ерҙе яратҡан Раббы
Фатихалаһын һеҙҙе Сиондан[+].

#### 134

1Раббыны данлағыҙ!
Раббы[†] исемен данлағыҙ,
Эй Раббы ҡолдары, маҡтау йырлағыҙ!
2Раббы ҡорамында[†] хеҙмәт итеүселәр,
Аллабыҙ йорто ихатаһында тороусылар,
Дан[†] йырлағыҙ![+]
3Раббыны данлағыҙ – Ул игелекле.
Исеменә мәҙхиә йырлағыҙ – был шундай ләззәтле.
4Раббы Үҙенә Яҡуп нәҫелен,
Халҡы итеп Исраилды[†] һайлап алды[+].

5Мин беләмен, Раббы бөйөк,
Хакимыбыҙ бөтә илаһтарҙан өҫтөн[+].
6Күктәрҙә һәм ер йөҙөндә,
Диңгеҙҙәрҙә, даръяларҙа,
Раббы ни теләй, шуны бар ҡыла[+].
7Ер сигенән болоттар ҡалҡыта,
Йәшен йәшнәтеп ямғыр яуҙыра,
Келәттәренән елдәр сығара[+].

8Ул мысырҙарҙың[†] баш балаларын ҡырҙы,
Кешеләрҙең тәүге улын,
Малдарҙың тәүге түлен үлемгә дусар итте[+].
9Эй Мысыр, һинең уртаңа,
Фирғәүенгә[†] һәм бар ҡолдарына
Ул хикмәттәрен, мөғжизәләрен ебәрҙе[+].
10Бик күп ҡәүемдәрҙе һәләк итте,
Ҡеүәтле батшаларҙы үлтерҙе:[+]
11Әмөри батшаһы Сихонды,
Башан батшаһы Ғоғты,
Ҡәнғәндең[†] барса батшалыҡтарын ҡырҙы[+].
12Уларҙың ерҙәрен биләмә итеп,
Мөлкәт итеп халҡы Исраилға бирҙе[+].

13Йә Раббы, исемең мәңгелек Һинең!
Шөһрәтең быуындан-быуынға дауам итә[+].
14Раббы халҡының хаҡлығын раҫлар,
Үҙ ҡолдарына рәхимле булыр[+].

15Ә ҡәүемдәрҙең боттары – алтын-көмөш,
Кеше ҡулы менән яһалған[+].
16Ауыҙҙары бар ҙа, һөйләшмәйҙәр,
Күҙҙәре бар, әммә күрмәйҙәр,[+]
17Ҡолаҡтары бар ҙа, ишетмәйҙәр,
Ауыҙҙарында уларҙың һулыш-тын юҡ[+].
18Кем уларҙы яһаған,
Уларға өмөт бағлаған – барыһы ла
Шул боттарға оҡшап ҡалыр![+]

19Эй Исраил халҡы, Раббыға шөкөр ҡылығыҙ!
Һарун[†] нәҫеле, Раббыға маҡтау йырлағыҙ!
20Эй Леви нәҫеле, Раббыны данлағыҙ!
Маҡтау йырлағыҙ Раббыға, Унан ҡурҡҡандар![+]
21Йәрүсәлимдә[†] төйәк иткән Раббыға
Сиондан шөкөрана ҡылығыҙ!

Раббыны данлағыҙ![+]

#### 135

1Шөкөрана ҡылығыҙ Раббыға, Ул игелекле,
Уның тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек[+].
2Шөкөр итегеҙ аллалар Аллаһына,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
3Шөкөр итегеҙ хакимдар Хакимына,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.

4Бары Ул бөйөк мөғжизәләр ҡылыусы,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
5Ул аҡылы менән күктәрҙе яратҡан,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
6Ерҙе даръя һыуҙары өҫтөнә йәйгән,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
7Бөйөк яҡтыртҡыстарҙы яратҡан,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
8Ҡояшты көн менән идара итергә ҡуйған,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.
9Төн менән идара итер өсөн
Ай һәм йондоҙҙарҙы ҡуйған,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.

10Ул мысырҙарҙың[†] баш балаларын ҡырҙы,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
11Исраил[†] нәҫелен Мысырҙан сығарҙы,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
12Ҡөҙрәте, һуҙылған ҡулы менән,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.
13Ҡамышлы диңгеҙҙе[†] икегә айырҙы,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
14Исраилдарҙы уртаһынан сығарҙы,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.
15Фирғәүен[†] менән ғәскәрен диңгеҙгә батырҙы,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
16Халҡын сүллек аша етәкләне,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
17Бөйөк батшаларҙы тар-мар итте,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
18Көслө батшаларҙы ҡырҙы,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.
19Әмөри батшаһы Сихонды юҡ итте,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
20Башан батшаһы Ғоғты тар-мар итте,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
21Ерҙәрен биләмә итеп бирҙе,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.
22Ҡоло Исраилға милек итеп бирҙе,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.

23Меҫкен хәлебеҙҙә хәтеренә алды,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.
24Дошмандарыбыҙҙан йолоп алды,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].
25Барса йән эйәләренә ризыҡ бирә,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек[+].

26Күктәрҙең Аллаһына шөкөр итегеҙ,
Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек.

#### 136

1Бабил[†] йылғаларының буйында, унда
Ултыра ла Сионды иҫкә төшөрөп илай инек[+].
2Ошонда тал ботаҡтарына
Лирабыҙҙы аҫып ҡуя инек.
3Беҙҙе ул ерҙә әсир иткәндәр йыр һүҙҙәрен,
Иҙеүселәр уйын-көлкө талап итте:
«Йырлағыҙ беҙгә Сион йырҙарын!»

4Ни йәнебеҙ менән йырлайыҡ һуң
Ят тупраҡта Раббыбыҙҙың йырын?
5Эй Йәрүсәлим,[†] һине онотор булһам,
Ҡороп ҡына ҡатһын уң ҡулым[+].
6Һине хәтеремә төшөрмәһәм,
Һөйөнөстәремдең иң түренә Йәрүсәлимде ҡуймаһам,
Телем аңҡауыма йәбешеп ҡалһын![+]

7Йәрүсәлим ҡолатылған көндө:
«Емер уны, емер нигеҙенә тиклем!» –
Тигән Эдом[†] улдарын иҫеңә төшөр, Раббы[†]![+]

8Эй емереләсәк Бабил-ҡыҙ!
Беҙгә ҡылғаныңдың ҡонон
Ҡайтарыр зат ҡайһылай бәхетле![+]
9Ниндәй бәхетле сабыйҙарыңды тотоп,
Ҡаяға ялпаштыра һуғасаҡ кеше![+]

#### 137


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Бар булмышым менән Һиңә шөкөр итәм,
Илаһтар алдында Һиңә дан йырлайым[+].
2Мөҡәддәс[†] ҡорамыңа[†] ҡарап сәждә ҡыламын,
Мөхәббәтең һәм тоғролоғоң хаҡына,
Исемеңә шөкөрана әйтәм.
Сөнки биргән вәғәҙәңде
Һин исемеңдән дә өҫтөн ҡуйҙың[+].
3Саҡырғанымда яуап ҡайтарҙың,
Йәнемә көс биреп, рухландырҙың.

4Бөтә донъя батшалары данлар Һине, Раббы[†],
Сөнки ауыҙыңдан сыҡҡан һүҙҙе ишеттеләр.
5Раббы юлдарына мәҙхиә йырларҙар,
Сөнки Раббының шөһрәте[†] бөйөк.

6Юғарыла Раббы –
Ул түбәнһетелгәндәрҙе күрә,
Тәкәбберҙәрҙе алыҫтан танып тора.

7Бәлә-ҡаза солғап алғанда, Һин йәнемде һаҡлайһың,
Дошмандарымдың нәфрәтенән яҡлайһың,
Уң ҡулың мине ҡотҡарып ҡала[+].
8Минең туралағы ниәттәрен
Ғәмәлгә ашырыр Раббы.
Һинең тоғро мөхәббәтең[†] мәңгелек, йә Раббы,
Үҙ ҡулыңдың ижадынан ваз кисмә![+]

#### 138


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

Раббы[†], мине Үҙең күреп, һынап беләһең[+].
2Ҡасан ятып, ҡасан торғанымды беләһең,
Уйҙарымды алыҫтан аңлап тораһың[+].
3Йөрөйөммө, ял итәмме – ваҡ иләктән үткәрәһең,
Һәр бер ғәмәлемә хәбәрең бар[+].
4Һүҙем телемә килмәҫтән алда
Эй Раббы, Һин һәммәһен беләһең.
5Һәр яғымдан мине солғағанһың,
Ҡулыңды миңә һалғанһың.
6Был ғилемең хайран минең өсөн,
Аң-зиһенем етмәҫлек юғары[+].

7Ҡайҙа китәйем Рухыңдан,
Ҡайҙа ҡасып була хозурыңдан[+]?
8Асманға ҡалҡһам, Һин унда,
Үлеләр донъяһына[†] түшәк йәйһәм, унда ла Һин[+].
9Таң ҡанаттарында көнсығышҡа осһам,
Диңгеҙ аръяғына ҡунһам,
10Унда ла ҡулың етәкләп йөрөр,
Уң ҡулың мине ныҡ тотоп торор.
11«Мине ҡараңғылыҡ йәшерһен,
Яҡтылыҡ ҡара төнгә әйләнһен», – тиһәм,
12Хозурыңда ҡараңғылыҡ – ҡараңғылыҡ түгел,
Төн дә көн кеүек нур сәсер,
Көнмө, төнмө – Һинең өсөн бер үк[+].

13Эс-бауырымды Һин яратҡанһың,
Әсәм ҡарынында мине туҡығанһың[+].
14Рәхмәттәрем яуһын Һиңә,
Ниндәй ғәжәйеп, хайран яратылғанмын.
Ҡайһылай хикмәтле ғәмәлдәр ҡылаһың!
Быны бик яҡшы аңлайым.
15Ер тәрәнлегендә[*] туҡылғанымда,
Серле рәүештә ҡиәфәт алғанымда,
Һөйәктәрем Һинән йәшерен түгел ине[+].
16Яралғы ғына сағымда
Мине Үҙ күҙҙәрең менән күрҙең.
Ғүмерем башланмаҫ элек
Миңә тәғәйенләнгән һәр көн
Һинең китабыңа теркәлгән[+].
17Фекерҙәреңә иҫем-аҡылым етмәй,
Эй Алла[†], уларҙың иҫәп-хисабы юҡ![+]
18Һанай башлаһам, улар ҡом бөртөгөнән ишле.
Уянып китһәм, мин һаман Һинең менән.

19Эй Алла, яуыздарҙы юҡ итһәң ине,
Минән алыҫ йөрөгөҙ, һеҙ, ҡан эскестәр![+]
20Улар Һиңә ҡаршы яманлыҡ тарата,
Дошмандарың Һиңә ҡаршы мәкер ҡора.
21Эй Раббы, Һиңә нәфрәтләнгәндәргә
Мин нисек нәфрәт тотмайым?
Һиңә ҡаршы баш күтәргәндәрҙән нисек ерәнмәйем[+]?
22Уларға ҡаршы мин ҡаты нәфрәтләнәм,
Уларҙы үҙемә дошман итеп күрәм.

23Эй Алла, һына мине, йөрәгемдәген танып бел.
Һына мине, бөтә уйҙарымды асыҡла[+].
24Ҡара, яман юлға төшмәнемме?
Йүнәлт мине баҡыйлыҡ юлына!

#### 139


1Йырсылар етәксеһенә: Дауыттың мәҙхиәһе.

2Яман әҙәмдән арала мине, Раббы[†],
Залим бәндәнән ҡурсала[+].
3Күңелдәре яуыз ниәт менән тулған,
Һәр көн ҡуптаралар ғауға.
4Телдәре йыландыҡылай зәһәр,
Ҡара йылан ағыуы – ауыҙҙарында[+].
Села

5Һаҡла, Раббы, яуыздар ҡулынан,
Залим бәндәнән ҡурсала;
Улар миңә аяҡ салырға ниәтләй[+].
6Тәкәбберҙәр йәшерен тоҙаҡ ҡорҙо,
Юлымда ауҙарын кирҙе;
Йәтмә һалдылар алдымда[+].
Села

7Раббыға әйттем: «Һин минең Аллам.
Раббы, ялбарыуыма ҡолаҡ һал!»
8Эй Раббы Хаким, Ҡөҙрәт эйәһе, Ҡотҡарыусым,[†]
Алыш көнөндә башымды ҡаплап торҙоң.
9Яуыздарға теләгәнен бирмә, Раббы,
Яман ниәттәрен ғәмәл итмә!
Юҡһа улар эреләнер.
Села
10Мине солғап алғандарҙың үҙ башына
Төшһөн ауыҙҙарынан сыҡҡан яман һүҙ.
11Утлы ҡуҙ түгелһен өҫтәренә!
Утҡа, тәрән соҡорға бырға ла
Башҡа сыға алмаһындар[+].
12Яман телле илдә нығына алмаһын,
Залимды бәлә-ҡаза аулаһын, һәләк итһен.

13Беләм, Раббы ярлының хоҡуғын яҡлар,
Фәҡиргә хаҡ хөкөмөн ҡылыр[+].
14Шулай, тәҡүә бәндәләр исемеңә шөкөр итер,
Намыҫлылар хозурыңда төйәкләнер.

#### 140


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Йә Раббы[†], Һине саҡырам, ашыҡ миңә!
Һиңә ялбарған тауышыма ҡолаҡ һал!
2Доғаларым хозурыңда хуш еҫ төтәткән һымаҡ,
Һонолған ҡулдарым киске ҡорбан[†] һымаҡ ҡабул булһын![+]

3Йә Раббы, ауыҙыма ҡарауылсы ҡуй,
Иренемдең ҡапҡаларына[†] йоҙаҡ һал![+]
4Яманлыҡҡа күңелем ауышмаһын,
Залимдарҙың яҙыҡ эштәрендә ҡатнашырға,
Һыйҙарынан ауыҙ итергә яҙмаһын.

5Тәҡүә кеше туҡмаһа ла мин ризамын – был мәрхәмәт;[†]
Фашлаһын – инҡар итмәм,
Башыма һөрткән зәйтүн майы[†] был.
Мин ямандарҙың ғәмәлдәренә ҡаршы һәр ваҡыт доға ҡылам[+].
6Башлыҡтарын ҡаянан ырғытҡан саҡта,
Һүҙҙәремдең хаҡлығын аңларҙар[+].

7Һабан һөрөп ватҡылаған тупраҡ һымаҡ,
Һөйәктәребеҙ үлеләр донъяһының[†] ауыҙына ҡойолор[+].
8Әммә күҙҙәрем Һиндә, эй Раббы Хаким,
Һиңә һыйынам, йәнемде хәүефкә дусар итмә![+]
9Миңә ҡорған тоҙаҡтарҙан,
Залимдарҙың ауҙарынан һаҡла[+].
10Яуыздар үҙ йәтмәләренә эләкһен,
Мин иһә иҫән-аман уҙырмын[+].

#### 141


1Дауыттың уйланыуҙары, мәмерйәлә ҡылған доғаһы.

Мин Раббыға һөрән һалам,
Раббыға мәрхәмәт[†] һорап ялбарам[+].
2Хозурында аһ-зарымды түгәм,
Ҡайғыларымды бушатам[+].
3Рухым төшкән саҡтарҙа ла,
Ҡайһы юлдан йөрөгәнемде беләһең.
Һуҡмағыма йәшерен тоҙаҡ ҡоролған ине[+].
4Уң яғыма ҡара ла күр,
Бер кем дә мине һанламай.
Һыйынырлыҡ урыным ҡалманы,
Йәнемде хәстәрләгән кеше юҡ.

5Йә, Раббы[†], Һиңә ялбарып әйттем:
«Һин – минең һыйынысым,
Тереләр донъяһында насибым!»[+]
6Һыҡтауыма ҡолаҡ һал, тәҡәтем бөттө,
Мине эҙәрләүселәрҙән ҡотҡар,
Улар минән көслөрәк[+].
7Йәнемде зиндандан сығар,
Мин исемеңә рәхмәт уҡырмын.
Һин миңә игелектәр ҡылғанда,
Тәҡүәләр әйләнәмә тупланыр[+].

#### 142


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Доғамды ишет, йә Раббы[†],
Ялбарыуыма ҡолаҡ һал!
Тоғролоғоң һәм ғәҙеллегең хаҡына яуап ҡайтар!
2Ҡолоңдо хөкөмгә алып килмә,
Тереләрҙән бер кем дә алдыңда аҡлана алмаҫ[+].

3Дошман мине ҡыуып етте,
Тупраҡҡа һалып тапаны.
Гүйә мин күптән үлгәнмен –
Дөм ҡараңғылыҡҡа һалды[+].
4Шул сәбәпле рухым һынды минең,
Йөрәгем ҡурҡыуҙан өшөп ҡатты.

5Үткән дәүерҙәрҙе иҫкә алам,
Ҡылған ғәмәлдәреңде барлайым,
Ҡулдарыңдың эше хаҡында уйланам[+].
6Һиңә табан ҡулдарымды һондом,
Йәнем ҡоро тупраҡ һымаҡ,
Һиңә сарсағанмын[+].
Села
7Йәһәтерәк яуап ҡайтар, Раббы,
Тәҡәтем ҡороно минең.
Йөҙөңдө йәшермә минән,
Юғиһә, ҡәбер эйәһенә оҡшап ҡалырмын[+].
8Таңдан тоғро һөйөүеңде белдер,
Өмөтөмдө Һиңә бағлағанмын;
Йә Раббы, барыр юлымды күрһәт,
Сөнки йәнемде мин Һиңә олғаштырам[+].

9Дошмандарымдан йолоп ал, Раббы;
Мин бары Һиңә һыйынам.
10Ихтыярыңды нисек үтәргә өйрәт!
Һин бит – минең Аллам.
Игелекле Рухың мине
Тигеҙ ерҙән әйҙәп барһын![+]

11Йә Раббы, исемең хаҡына йәшәт мине,
Ғәҙеллегең хаҡына йәнемде бәләнән ҡотҡар[+].
12Тоғро мөхәббәтең[†] хаҡына
Дошмандарымды тар-мар ит,
Йәнемде иҙеүселәрҙе юҡ ит,
Сөнки мин Һинең ҡолоңмон[+].

#### 143


1Дауыттың мәҙхиәһе.

Раббы[†], һыйынған ҡаям, мөбәрәк булһын!
Ул бармаҡтарымды алышҡа,
Ҡулдарымды һуғышҡа өйрәтә[+].
2Ул тоғро ярҙамсым, ҡәлғәм,
Ышығым, Ҡотҡарыусым,[†] ҡалҡаным!
Мин Уға һыйынам;
Ул миңә халыҡтарҙы буйһондора[+].

3Йә Раббы, нимә инде ул – кеше?
Ә Һин уны ҡайғыртаһың.
Нимә һуң әҙәм балаһы?
Ә Һин уны һанға һуғаһың[+].
4Әҙәм бит ул бары тик бер һулыш,
Ғүмере – үтеп киткән күләгә һымаҡ[+].

5Һығылдыр ҙа күкте, йә Раббы, ергә төш!
Ҡағыл тауҙарға, улар төтәп китерҙәр[+].
6Йәшнәт йәшенеңде, дошмандарҙы тарат;
Уҡтарыңды яуҙыр, туҙҙырып ташла уларҙы[+].
7Юғарынан ҡулыңды һуҙ, мине азат ит,
Даръя һыуҙарҙан мине сығарып ал,
Яттарҙың ҡулынан ҡотҡар[+].
8Ауыҙҙары туҡтауһыҙ алдаҡ түгә,
Уң ҡулдарын күтәреп, ялған ант итә улар[+].

9Аллам, Һиңә яңы йыр йырлармын,
Ун ҡыллы арфала Һиңә уйнармын[+].
10Һин бит батшаларҙы еңеү ҡаҙандырған;
Ҡолоң Дауытты[†] аяуһыҙ ҡылыстан ҡотҡарған[+].
11Мине йолоп ал, ҡотҡар яттар ҡулынан.
Ауыҙҙары туҡтауһыҙ ялған сәсә,
Уң ҡулдарын күтәреп ялған ант итә улар.

12Ул сағында улдарыбыҙ йәшлегендә
Күкрәп үҫкән ағас һымаҡ булыр.
Ҡыҙҙарыбыҙ затлы һарайҙарҙың
Семәрле бағанаһылай булыр һомғол[+].
13Һәр төрлө ашлыҡтан тулып ташыр келәтебеҙ;
Көтөүҙә һарыҡтарыбыҙ
Меңәрләп, унар меңләп түлләр.
14Үгеҙҙәребеҙ беҙҙең һимеҙ булыр,
Диуарҙарыбыҙҙа тишек-ярыҡ булмаҫ,
Кешеләребеҙ әсир китмәҫ,
Урамдарҙа ишетелмәҫ илаш![+]

15Ниндәй ҡотло ошолай йәшәгән халыҡ!
Аллаһы Раббы булған халыҡ бәхетле![+]

#### 144


1Дауыттың маҡтау йыры.


(Алеф)

Эй Аллам, минең Батшам, Һине ҙурлармын,
Исемеңә мәңге маҡтау яуҙырырмын!


(Бейт)

2Һәр көн Һине мөбәрәк ҡыламын,
Исемеңде мәңгенән-мәңгегә данлайым.


(Гимел)

3Раббы[†] бөйөк, икһеҙ-сикһеҙ маҡтауға Ул лайыҡ,
Уның бөйөклөгөнә һис етмәҫ аҡыл[+].


(Далеҫ)

4Ҡылған ғәмәлдәрең быуындан-быуынға маҡталыр,
Ҡөҙрәтле эштәреңде һөйләп туя алмаҫтар.


(Һе)

5Балҡышың, даның, мөһабәтлегең,
Ҡылған хикмәттәрең хаҡында уйлайым.


(Уау)

6Тетрәткес ғәмәлдәреңдең ҡөҙрәте тураһында һөйләйҙәр,
Мин дә бөйөклөгөңдө иғлан итермен[+].


(Зайн)

7Сикһеҙ игелегеңде иҫләрҙәр,
Ғәҙеллегеңде маҡтап йырларҙар.


(Хеҫ)

8Раббы рәхимле һәм мәрхәмәтле,[†]
Сикһеҙ түҙемле һәм оло мөхәббәтле[+].


(Теҫ)

9Раббы барыһына ла игелекле,
Үҙе бар ҡылғандарға рәхимле.


(Йод)

10Һин яратҡандар Һиңә шөкөр итәләр, Раббы,
Тоғро бәндәләрең маҡтау яуҙыралар.


(Каф)

11Батшалығыңдың шөһрәтен[†] улар һөйләр,
Ҡөҙрәтең хаҡында бәйән итер;


(Ламед)

12Әйҙә һәр кем ҡөҙрәтле ғәмәлдәреңде,
Батшалығыңдың мөһабәт шөһрәтен тойһон.


(Мем)

13Батшалығың Һинең – мәңгелек батшалыҡ,
Хакимлығың – быуындан-быуынға дауам итә[+].


(Самех)

14Йығылырға торғандарға таяныс Раббы,
Ул ҡолатылғандарҙы торғоҙа[+].


(Ғайн)

15Һәр күҙ өмөт менән Һиңә баға, Раббы,
Һәр кемгә ризыҡ бирәһең ваҡытында[+].


(Пе)

16Һин усыңды асаһың да,
Һәр йән эйәһенә теләгәнен ашатаһың[+].


(Саде)

17Раббының бөтә юлдары ғәҙел,
Ҡылған ғәмәлдәре тоғро.


(Ҡоф)

18Яҡын Раббы Үҙен саҡырғандарға,
Саф күңелдән Үҙенә ялбарғандарға[+].


(Реш)

19Үҙенән ҡурҡҡандарҙы моратына ирештерер,
Ялбарыуҙарын ишетеп, уларҙы ҡотҡарыр[+].


(Син менән Шин)

20Раббы Үҙен яратҡандарҙың һәммәһен һаҡлар,
Бөтә яуыздарҙы ҡырып ташлар.


(Тау)

21Телем туҡтауһыҙ Раббыны маҡтар!
Барса йән эйәләре Уның изге[†] исемен
Мәңгенән-мәңгегә данлар!

#### 145

1Раббыны данлағыҙ!

Эй күңелем, маҡтау йырла Раббыға![+]
2Ғүмерем буйы Раббыны маҡтармын,
Йәнем бар саҡта дан йырлармын Раббыға[+].

3Өмөт бағламағыҙ түрә-башлыҡтарға,
Ҡотолоу бирә алмаған кеше затына[+].
4Улар, йән биргәс, тупраҡҡа ҡайта,
Шул көндө үк ниәттәре юҡҡа сыға[+].

5Ниндәй бәхетле Яҡуптың Аллаһынан ярҙам алған,
Үҙенең Аллаһы Раббыға өмөт бағлаған әҙәм!
6Ошо Алла[†] күкте, ерҙе һәм диңгеҙҙе,
Уларҙағы бар нәмәләрҙе яратҡан,
Тоғролоғон мәңге һаҡлап ҡалған,
7Иҙелгәндәргә хаҡ хөкөм ҡылған,
Астарҙы икмәккә туйындырған.

Раббы[†] тотҡондарҙы азат ҡылыр,[+]
8Һуҡырҙарҙың күҙен асыр,
Ергә бөгөлгәндәрҙе турайтыр,
Тәҡүәләрҙе Ул яратыр[+].
9Раббы килмешәктәрҙе һаҡлар,
Етемдәрҙе, тол ҡатындарҙы ҡурсалар,
Яуыздарҙы юлдарында аҙаштырыр[+].

10Эй Сион, Аллаң Раббы мәңгелек,
Быуындан-быуынға Ул хакимлыҡ итер.

Раббыны данлағыҙ![+]

#### 146

1Раббыны данлағыҙ!

Аллабыҙға мәҙхиәләр йырлау ниндәй күркәм,
Ҡайһылай татлы, килешле Уны маҡтау![+]
2Раббы[†] яңынан һала Йәрүсәлимде,[†]
Таралған Исраил[†] халҡын ҡабат йыя[+].
3Ул китек күңелдәрҙе бөтәйтә,
Йәрәхәттәрҙе бәйләй[+].
4Ул йондоҙҙарҙың иҫәбен белә,
Уларҙың һәр береһенә исем бирә[+].
5Хакимыбыҙ бөйөк, ҡеүәте ҙур,
Аҡылының иге-сиге юҡ[+].
6Раббы түбәнһетелгәндәрҙе күтәрә,
Яуыздарҙы ергә төшөрә.

7Раббыға шөкөрана итеп йырлағыҙ,
Аллабыҙға лира сиртеп көйләгеҙ[+].
8Ул күкте болоттар менән ҡаплай,
Ерҙе ямғыр менән туйындыра,
Үлән үҫтерә тауҙарҙа[+].
9Мал-тыуарға аҙыҡ бирә,
Ем һораған ҡарға балаларын ашата[+].
10Ул аттың көсөнә ҡарамай,
Кешенең етеҙлегенә лә илтифаты юҡ[+].
11Раббы Үҙенән ҡурҡҡандарҙы,
Тоғро мөхәббәтенә[†] өмөт бағлағандарҙы ярата[+].

#### 147

1Эй Йәрүсәлим,[†] Раббыны маҡта!
Аллаңа шөкөрана ҡыл, Сион!
2Сөнки ҡапҡаңдың[†] арҡыры биген нығыта,
Эсеңдәге халҡыңа фатиха бирә[+].
3Биләмәләреңә именлек килтерә,
Һине иң яҡшы бойҙайы менән туҡландыра[+].
4Ер йөҙөнә әмерҙәрен юллай,
Уның һүҙе ташҡындай йәйелә.
5Аҡ йөн һымаҡ ҡар яуҙыра,
Бәҫ ҡундыра гүйә көл шикелле[+].
6Борсаҡ түгер киҫәк-киҫәк,
Кем һуң сыҙар Уның һыуығына?
7Ул һүҙен әйтһә, бар нәмә ирей башлай,
Елдәрен ебәрһә, һыуҙар аға.
8Һүҙен – Яҡуп нәҫеленә;
Исраилға[†] ҡағиҙә-хөкөмдәрен күндерҙе.
9Башҡа халыҡтарға улай эшләмәне,
Һис кемгә ҡарарын белдермәне.

Раббыны данлағыҙ![+]

#### 148

1Раббыны данлағыҙ!

Күктәрҙән маҡтау йырлағыҙ Раббыға,
Юғарынан Уны күмегеҙ данға![+]
2Барса фәрештәләре,[†] Уны маҡтағыҙ,
Данлағыҙ Уны, бөтә ғәскәре![+]
3Ҡояш менән ай, Уны маҡтағыҙ!
Данлағыҙ Уны, балҡыу йондоҙҙар!
4Эй күктәрҙең асманы, Раббыны маҡта!
Күктәрҙән юғарылағы һыуҙар,
Дан[†] йырлағыҙ Уға![+]
5Раббы[†] исеменә маҡтау йырлаһындар,
Сөнки Ул бойорҙо – улар барыһы бар булды[+].
6Раббы уларҙы мәңгегә ныҡлап урынлаштырҙы,
Бының өсөн боҙолмаҫ ҡағиҙә ҡуйҙы[+].

7Ер йөҙөнән Раббыға маҡтау йырлағыҙ,
Диңгеҙ йәнлектәре, тәрәнлектәр[+].
8Уның ҡушҡанын үтәгән ут, боҙлауыҡ,
Ҡар һәм томан, дауыллы ел,[+]
9Тауҙар, ҡалҡыулыҡтар,
Емеш биреүсе ағастар, кедр,
10Хайуандар, мал-тыуар,
Һөйрәлеүселәр һәм ҡоштар,
11Ер йөҙөндәге батшалар, бар халыҡтар,
Башлыҡтар һәм бөтә хакимдар,
12Йәш егеттәр менән ҡыҙҙар,
Ҡарт-ҡоро һәм бала-саға
13Раббы исеменә маҡтау яуҙырһындар,
Сөнки бары Уның исеме юғары.
Уның шөһрәте ер һәм күктәрҙән өҫтә[+].
14Ул халҡына бөйөк ҡеүәт бирҙе,
Уға тоғро бәндәләр барыһы,
Ғәзиз халҡы Исраил[†] Уны данлаһын.

Раббыны данлағыҙ!

#### 149

1Раббыны данлағыҙ!

Раббыға яңы йыр йырлағыҙ,
Тоғролары йыйынында Уны данлағыҙ![+]
2Яратыусыһының хозурында һөйөнһөн Исраил,[†]
Батшаһын күңел түрендә тотоп ҡыуанһын Сион халҡы!
3Әйҙә улар бейей-бейей исемен данлаһын Уның,
Дөңгөр ҡағып, арфа сиртеп, Уға мәҙхиә йырлаһын!
4Сөнки Раббы[†] Үҙ халҡын хуш күрә,
Баҫалҡыларҙы еңеү менән данлай.
5Тоғролары дан-шөһрәт[†] эсендә тантана итһен,
Ҡырын ятып, һөйөнөс йырҙары йырлаһын![+]
6Ауыҙҙарында – Алланы маҡтау,
Ҡулдарында ике яҡлы үткер ҡылыс булһын:
7Шулай улар ҡәүемдәрҙән ҡон ҡайтарыр,
Халыҡтарҙы язаға тарттырыр,
8Батшаларына сынйыр һалыр,
Бейҙәренә тимер бығау кейҙерер,
9Уларға яҙылған хөкөмдө еренә еткерер.
Уның барса тоғролары өсөн намыҫ эше был.

Раббыны данлағыҙ![+]

#### 150

1Раббыны данлағыҙ!

Мөҡәддәс[†] торлағында данлағыҙ Алланы!
Данлағыҙ Уны ҡәлғәһе – күк көмбәҙендә![+]
2Мөһабәт ғәмәлдәре өсөн данлағыҙ!
Тиңһеҙ бөйөклөгөн данлағыҙ!

3Мөгөҙ борғолар ҡысҡыртып данлағыҙ Уны!
Лира, арфа ҡылдары сиртеп данлағыҙ![+]
4Дөңгөр ҡағып, бейей-бейей данлағыҙ!
Ҡыллы уйын ҡоралдарында,
Һыбыҙғыла уйнап данлағыҙ![+]
5Зыңғылдауыҡ тәрилкәләр һуғып данлағыҙ!
Яңғырауыҡ тәрилкәләр сыңлатып данлағыҙ![+]
6Барса йән эйәләре, Раббыны данлағыҙ!

Раббыны данлағыҙ!

### Хикмәттәр

#### Хикмәттәр

Хикмәттәр


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Инеш һүҙ


Сөләймәндең хикмәттәре

Сөләймәндең хикмәттәре китабы – тормоштоң төрлө яғына ҡағылышлы аҡыллы әйтемдәр һәм нәсихәттәр йыйынтығы, әммә бөтәһенән элек улар Алла менән кеше араһындағы мөнәсәбәт тураһында һөйләй. Әйтемдәрҙең күпселеге Исраилдың аҡыл эйәһе Сөләймән батша исеме менән бәйләнгән. Күп йәһәттән улар Яҡын Көнсығыштағы башҡа халыҡтарҙың әйтемдәренә оҡшаш. Ә төп айырма шунда: йәһүд әйтемдәре Алла ҡанунына һәм бер кешенең дә, тотош халыҡтың да йәшәйешенең төп мәғәнәһе булған Аллаға тоғролоҡҡа нигеҙләнгән.

Китап өс өлөштән тора. Беренсеһенә (1–9-сы бүлектәр) тормош аҡылы һәм Аллаға тоғро йәшәү рәүеше тураһындағы әйтемдәр ингән, улар атаның улына өгөт-нәсихәте кеүегерәк яңғырай. Аҡыл үҙе менән танышырға теләгәндәрҙең бөтәһен дә бер табынға йыйған игелекле ҡатын образы аша бирелә. Ә ахмаҡлыҡ тәжрибәһеҙ егет-еләнде ауына ҡармап эләктерергә тырышҡан аҙғын ҡатын итеп һүрәтләнә.

Китаптың икенсе өлөшө (10:1–22:16) – «Сөләймән хикмәттәренең ҙур йыйынтығы» – төрлө тормошсан темаларға нәсихәттәрҙән тора. Кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәргә, хужалыҡ алып барыу буйынса кәңәштәргә айырым иғтибар бирелә, сөнки аҡыл – абстракт белем түгел, ул ғаиләнең көндәлек тормош-көнкүрешендә күренә.

Китаптың өсөнсө өлөшөн (22:17–31:31) Сөләймәндең генә түгел, Исраил халҡынан булмаған аҡыл эйәләренең дә бер нисә йыйынтығы тәшкил итә. Китаптың аҙағында саф күңелле, зирәк аҡыллы ҡатынға маҡтау йыры бирелә (31:10-31), ул акростих менән яҙылған. Был ҡатын, китапта ҡат-ҡат әйтелгәнсә, донъя көткәндә аҡыллы, ире өсөн ҡыуаныс һәм таяныс булыуы менән айырылып тора.

Хикмәттәр китабы әллә нисәмә быуат элек яҙылған булһа ла, ундағы мәсьәләләр әле лә көн үҙәгендә тора. Унда Аллаға тоғролоҡтоң үҫешкә юл асыуы хаҡында бер нисә тапҡыр әйтелә. Хәйер, Әйүп китабынан белеүебеҙсә, был ҡағиҙәнән иҫкәрмәләр ҙә бар.

#### 1


Хикмәттәрҙең файҙаһы

1Исраил[†] батшаһы Сөләймән[†] Дауыт улының[†] хикмәттәре:[+]

2Аҡыл һәм нәсихәтте өйрәнмәк өсөн,
фәһемле һүҙҙәрҙең асылына төшөнмәк өсөн,
3аҡыллы күрһәтмәләрҙе,
тәҡүәлек,[†] ғәҙеллек, намыҫлылыҡты үҙләштермәк өсөн,[+]
4бер ҡатлыларға аҡыл, йәштәргә белем һәм зирәклек бирмәк өсөн;[+]
5хәйер, аҡыл эйәһе лә, ҡолаҡ һалып, белемен арттырыр,
белдекле лә кәрәкле кәңәш табыр,
6хикмәтле һәм кинәйәле һүҙҙең,
аҡыл эйәләре әйткәндәрҙең һәм йомаҡтың асылын аңлар.
7Ғилемдең башы – Раббынан ҡурҡыу.
Ахмаҡ ҡына аҡыл менән тәрбиәне һанға һуҡмай[+].


Йәштәргә нәсихәт

8Улым, ата нәсихәтен тыңла,
әсәйеңдең өгөттәрен кире ҡаҡма;[+]
9сөнки улар – башыңа гүзәл таж,
муйыныңа аҫыл биҙәк булыр[+].
10Улым, боҙоҡ әҙәмдәр аҙҙырырға маташһа,
улар артынан эйәрә күрмә,[+]
11«Әйҙә, беҙҙең менән, берәйһен һағалап тороп үлтерәйек,
ғәйепһеҙгә ҡул һалайыҡ, – тиер улар, –[+]
12үлеләр донъяһы[†] һымаҡ тереләй йоторбоҙ,
тотошлай ҡәбергә тығырбыҙ[+].
13Биниһая мал-мөлкәт йыйырбыҙ,
йортобоҙҙо яумал менән тултырырбыҙ.
14Беҙҙең менән бергә йәрәбә һалырһың,
табышыбыҙ уртаҡ булыр», – тип әйтһәләр,
15улым, аслан улар менән юлдаш булма,
улар һуҡмағына аяҡ баҫма;[+]
16сөнки улар ҡан ҡойорға ашыға,
аяҡтары яманлыҡҡа табан саба[+].
17Ҡанатлы ҡоштарҙың күҙ алдында
ау ҡороуҙан фәтүә юҡ.
18Шуның ише улар кешегә ҡорған боҫҡон[*]
үҙ ҡандары ҡойолоуға,
үҙ йәндәре ҡыйылыуға сәбәп булыр.
19Кеше байлығына ҡыҙығыусының ахыры бер:
ҡомһоҙлоғо үҙ башына етә[+].


Аҡыл бер ҡатлыларҙы фашлай

20Аҡыл – зирәк ҡатын – урамда һөрән һала,
ауазы майҙандарҙа яңғырай,[+]
21ғәм халыҡ араһында яр һала,
ҡала ҡапҡаһы[†] төбөндә телмәр тота:
22«Эй моңһоҙҙар, ҡасанғаса бер ҡатлы булып йөрөрһөгөҙ,
һеҙ, битһеҙҙәр, ҡасанғаса һөмһөҙләнерһегеҙ,
наҙандар, ҡасанға тиклем аң-белемде ек күрерһегеҙ[+]?
23Әгәр шелтәмә ҡолаҡ һалһағыҙ,
рухымды өҫтөгөҙгә түгермен,
әйтер һүҙҙәремде еткерермен.
24Мин саҡырҙым – һеҙ тыңламанығыҙ,
ҡулымды һуҙҙым – һис берәү иғтибар бирмәй[+].
25Бөтә кәңәштәремде кире ҡаҡтығыҙ,
шелтә һүҙҙәремде ҡабул итмәнегеҙ[+].
26Ярай, мин дә һеҙҙең бәхетһеҙлектән көлөрмөн,
һеҙгә афәт килгән саҡта,[+]
27дауылдай дәһшәт ябырылғанда,
ғәрәсәттәй бәлә килгән мәлдә,
ауыр ғазаптар, ыҙа-яфа иҙгәндә,
мин дә мыҫҡыллап көлөрмөн.
28Шунда мине саҡырырҙар – өндәшмәҫмен,
эҙләп-эҙләп тә таба алмаҫтар[+].
29Белемде ек күргәнгә,
Раббынан ҡурҡыуҙан баш тартҡанға,
30кәңәшемә ҡолаҡ һалмағанға,
шелтә һүҙҙәремде инҡар иткәнгә күрә –
31эштәренең әсе емешен татыр,
яман ниәттәре менән туйыныр улар[+].
32Сөнки томананы кирелеге харап итер,
аҡылһыҙҙы ғәмһеҙлеге бөлдөрөр.
33Мине тыңлағандар иһә, яуызлыҡтан ҡурҡмайынса,
имен һәм хәүефһеҙ йәшәр».

#### 2


Аҡыл – Раббынан

1Улым, минең һүҙҙәремде тыңлап,
бойороҡтарымды күңелеңдә һаҡлаһаң,[+]
2аҡылға ҡолағыңды асып,
йөрәгеңде төшөнмәккә йүнәлтһәң,
3эйе, әгәр белемгә юл асып,
зиһенде саҡырһаң,
4уны көмөш эҙләгән һымаҡ,
йәшерен хазина һымаҡ эҙләһәң, –[+]
5Раббынан ҡурҡыуҙың мәғәнәһен аңларһың,
Алланы танып-белерһең[+].
6Сөнки бәндәләргә зиһенде Раббы[†] бирә,
белем һәм аҡыл Уның ауыҙынан сыға[+].
7Раббы намыҫлыларға еңеү әҙерләй,
Ул хаҡ юлдан йөрөгәндәр өсөн – ҡалҡан[+].
8Ул ғәҙеллек юлын һаҡлай,
тоғроларының һуҡмағын ҡурсалай[+].
9Шул сағында һин тоғролоҡтоң, ғәҙеллектең,
һәр төрлө игелекле юлдың мәғәнәһенә төшөнөрһөң,[+]
10сөнки йөрәгеңә аҡыл инеп урынлашыр,
ғилем күңелеңде биләп зауыҡландырыр,
11зирәклек һине ҡурсалар,
зиһен һине һаҡлап торор.
12Улар һине яман юлдан,
әхлаҡһыҙҙың ҡотҡоһонан ҡотҡарыр.
13Ҡараңғылыҡ юлын өҫтөн күреп,
тура юлдан тайпылғандарҙан,
14яуыз эштәренә шатланған,
аҙғынлыҡтарынан тәм тапҡан,[+]
15юлдары кәкре булған,
үҙ һуҡмаҡтарында аҙашып йөрөгәндәрҙән һаҡлап торор[+].
16Зирәклек һине ят ҡатындан,
татлы телле сит ҡатындан ҡотҡарыр[+].
17Был ҡатын йәштән сыҡҡан ирен ташлап,
Алла[†] алдындағы антын онотҡан.
18Уның өйө – үлемесле тоҙаҡ,
йөрөгән юлы үлеләр донъяһына[†] илтә[+].
19Унда кергән кеше кире сыҡмай,
йәшәү юлына бүтәнсә аяҡ баҫмай.
20Шуға күрә һин яҡшылар юлынан бар,
иманлылар[†] һуҡмағынан тайпылма,
21сөнки ерҙә намыҫлылар йәшәр;
бында тик камилдар ғына тороп ҡалыр,[+]
22ә яуыздар ерҙән юҡ ителер,
мәкерле бәндә төбө-тамыры менән ҡоротолор[+].

#### 3

1Улым, мин өйрәткәнде онотма,
бойороҡтарымды йөрәгеңдә һаҡла;[+]
2сөнки улар ғүмереңде оҙонайтыр,
имен йәшәр йылдарыңды арттырыр[+].
3Мәрхәмәт[†] менән тоғролоҡ һине ташламаһын,
уларҙы мунсаҡ итеп муйыныңа таҡ,
йөрәк таҡтаташына яҙып ҡуй –[+]
4шул саҡ үҙең дә Алла[†] һәм кеше күҙендә
мәрхәмәт табып, хөрмәт ҡаҙанырһың.
5Үҙ белдегеңә таянма,
бөтөн йөрәгең менән Раббыңа инан[+].
6Ниндәй юлдан барһаң да, Раббыңды таны,
Ул һинең һуҡмағыңды турайтыр[+].
7Үҙеңде аҡыл эйәһе тип һанама,
Раббынан ҡурҡ, ямандан йыраҡ тор[+].
8Был һинең тәнеңә сихәт бирер,
һөйәгеңә ҡеүәт өҫтәр.
9Раббыны бөтә мал-мөлкәтең менән олола,
һәр эшеңдең тәүге емешен уға арна,[+]
10шулай итһәң, келәттәрең тулы булыр,
мискәләрең йәш шараптан ташып торор[+].

11Улым, Раббының һабағын кире ҡаҡма,
Уның шелтәһенә йәнең көймәһен[+].
12Атай кеше ғәзиз балаһын нисек шелтәләй,
Раббы[†] ла яратҡан бәндәһен шулай тәрбиәләй[+].
13Аҡыл туплап, зирәклеккә ирешкән –
бына кем ул бәхетле кеше!
14Аҡыл туплау көмөш йыйыуҙан яҡшыраҡ,
сөнки аҡыл алтындан затлыраҡ[+].
15Аҫылташтарҙан да ҡиммәтлерәк аҡыл,
һин теләгән бер нәмә лә уға тиң түгел[+].
16Уның уң ҡулында – оҙон ғүмер,
һул ҡулында байлыҡ менән шөһрәт[†] булыр[+].
17Уның юлдары – шатлыҡ юлдары,
һуҡмаҡтары имен-аман булыр.
18Аҡыл – уны ҡосаҡлап алғандар өсөн – тормош ағасы ул,
уға һыйынғандар – бәхетле[+].
19Раббы зирәк аҡылы менән ерҙең нигеҙен ҡорған,
зирәклеге менән күкте нығытҡан[+].
20Уның аҡылы менән упҡындар убыла,
болоттар ергә ямғыр яуҙыра[+].
21Улым, һин ошоно күҙ уңыңдан ысҡындырма:
айыҡ аҡыл, уйлап эш итеү ҡеүәһен һаҡла.
22Шулай итһәң, улар һинең йәнең өсөн – йәшәү,
муйыныңа аҫыл мунсаҡ булыр.
23Шул саҡ юлың имен-аман булыр,
аяҡтарың иһә яҙа баҫмаҫ[+].
24Ҡурҡмайынса ятып йоҡларһың,
йоҡоң һәр саҡ тыныс булыр[+].
25Көтмәгәндә килер афәттәрҙән,
яуыз бәндәләргә килгән бәләләрҙән ҡурҡма,[+]
26сөнки Раббы таянысың булыр,
аяғыңды мәкер тоҙағынан һаҡлар.
27Ҡулыңдан яҡшылыҡ килә икән,
мохтаждарға игелек ҡыл[+].
28Бөгөн бирерлек икәнһең, яҡыныңа:
«Аҙаҡ кил, иртәгә бирермен», – тип әйтмә[+].
29Һиңә ышанып, яныңда шик-шөбһәһеҙ
йәшәгән яҡыныңа ҡарата кенә тотма.
30Үҙеңә яманлыҡ ҡылмаған кеше менән сәбәпһеҙгә даулашма.
31Башҡаларға йәбер ҡылғанға ҡыҙыҡма,
уның юлын һайлама[+].
32Сөнки Раббы мәкерле әҙәмдән екһенә,
Ул намыҫлылар менән аралаша.
33Раббы яуыздарҙың йортона – ҡарғыш,
иманлылар[†] торлағына бәрәкәт бирә[+].
34Кешенән көлгәндән Раббы Үҙе көлә,
тыйнаҡтарға мәрхәмәтен бүләк итә[+].
35Аҡыллылар шөһрәт ҡаҙаныр,
ахмаҡтар мираҫҡа хурлыҡ алыр.

#### 4

1Тыңлағыҙ, уландар, атай нәсихәтен,
ҡолаҡ һалығыҙ, аҡыл туплағыҙ[+].
2Мин бит һеҙҙе яҡшылыҡҡа өйрәтәм,
һүҙҙәремде кире ҡаҡмағыҙ.
3Мин дә атайымдың улы инем,
әсәйемдең берҙән-бер ғәзизе булдым.
4Атам мине былай тип өйрәтте:
«Һүҙҙәремде йөрәгеңдә һаҡла,
бойороҡтарымды үтә – оҙаҡ йәшәрһең[+].
5Аҡыл тупла һин, белем йый,
әйткәнемде онотма, һүҙемдән сыҡма.
6Аҡылдан айырылма, ул һине һаҡлар;
уны ярат – бәләнән аралар.
7Иң мөһиме – аҡыл. Аҡыл тупла,
мал-мөлкәттән ғәйре белем йыйна.
8Аҡылдың ҡәҙерен бел, ул һине күтәрер,
әгәр ҙә уға һарылһаң, ул һине дан ҡаҙандырыр;[+]
9башыңа гүзәл сәскәләрҙән таҡыя,
күркәм бер шөһрәт[†] тажы кейҙерер»[+].

10Тыңла, улым, һүҙҙәремде ҡабул итһәң,
ғүмер йылдарыңды арттырырһың[+].
11Һиңә аҡылдың һуҡмағын күрһәтермен,
тура юлға йүнәлтермен.
12Унан барһаң, аҙымдарың яңылышмаҫ,
йүгергәндә абынмаҫһың[+].
13Ошо нәсихәтте ныҡ тот, юл яҙлыҡма,
һаҡла уны, сөнки ул – һинең тормошоң[+].
14Яуыздарҙың һуҡмағына аяҡ баҫма,
ямандарҙың юлы менән китмә[+].
15Ул юлдан ҡас, унан йөрөмә!
Ситкә тайпыл, уны урап үт!
16Сөнки залим яуызлыҡ ҡылмаһа, йоҡлай алмай,
берәйһен аяҡтан йыҡмаһа, күҙенән йоҡо ҡаса[+].
17Сөнки уларҙың ризығы – яуызлыҡ,
залимлыҡтың шарабын эсәләр.
18Иманлылар[†] юлы – таңғы шәфәҡ һымаҡ,
төшкә тиклем нурланғандан нурлана бара[+].
19Яуыздарҙың юлы – ҡуйы ҡараңғылыҡ,
нимәгә абынырҙарын үҙҙәре белмәй[+].

20Улым, һүҙҙәремә иғтибарлы бул,
әйткәндәремә ҡолаҡ һал.
21Уларҙы күҙ уңыңдан ысҡындырма,
йөрәгеңдең иң түрендә йөрөт,
22сөнки уларҙы тапҡан кешегә – йәшәү,
бөтә тәнгә сәләмәтлек бирә[+].
23Бөтәһенән дә бигерәк йөрәгеңде һаҡла,
йәшәү сығанағы ошо – шуны аңла.
24Телеңде һин ялған һөйләүҙән тый,
мәкерҙе ауыҙыңдан ҡыу;[+]
25күҙҙәрең гел тура ҡараһын,
ҡарашың һәр саҡ алға төбәлһен;
26аяҡ баҫҡанға тиклем һин ныҡлап уйла,
шул саҡ бар юлдарың ышаныслы булыр[+].
27Уңға ла, һулға ла тайпылма,
аяғыңды яманлыҡтан йыраҡ йөрөт[+].

#### 5


Уйнашҡа ҡаршы киҫәтеү

1-2Улым, айыҡ аҡыл йөрөтөр өсөн,
ирендәрең белемеңде һаҡлаһын өсөн,
мин биргән аҡылға күңел һал,
әйткән фекеремде һанла[+][+].
3Кеше ҡатынының ирененән бал тама,
теле майҙай йомшаҡ яғыла –[+]
4ләкин аҙағында – әрем әселеге,
ике яҡлы үткер ҡылыстай – хәүефе[+].
5Уның аяҡтары үлем юлына төшә,
аҙымдары үлеләр донъяһына[†] йүнәлә[+].
6Ул йәшәү юлын бар тип тә белмәй,
тайғаҡ юлдан йөрөүен үҙе лә һиҙмәй.

7Тимәк, уландар, әйткәнемә ҡолаҡ һалығыҙ,
телемдән төшкән һүҙҙәрҙән тайпылмағыҙ.
8Ундай ҡатындан йыраҡ тор,
уның тупһаһына яҡын барма.
9Юҡһа абруйыңды башҡаларға бирерһең,
ғүмереңде залимдарға исрафларһың;
10көс-ҡеүәтеңдән яттар кинәнер,
михнәт менән тапҡаның икенсе йортҡа китеп торор.
11Тәнең һулып, ҡоро һөйәк ҡалғас,
ғүмер ахырыңда ыңғырашырһың:
12«Өгөт-нәсихәтте ниңә тыңламаным,
ниңә йөрәгем шелтәләрҙе кире ҡаҡты,
13остаздарымдың өйрәткәнен алманым,
кәңәш биргәндәрҙе һанламаным?
14Бөтөн йәмғиәт алдында
хурлыҡҡа саҡ төшмәй ҡалдым».
15Һыуҙы үҙ һаҡлағысыңдан алып эс,
сарсауыңды үҙ ҡоҙоғоңдоң һыуы менән баҫ[+].
16Шишмәң урамдар буйлап аҡмаһын,
ташҡындай майҙандарға тулмаһын.
17Ул тик бары үҙеңдеке булһын,
яттар менән уны уртаҡлашма.
18Инешеңдең һыуы бәрәкәтле булһын,
йәштән алған ҡатыныңдың рәхәтен күр[+].
19Һөйкөмлө боланыңдың, гүзәл ҡоралайыңдың күкрәктәре
һәр ваҡыт кинәнескә сорнаһын, –
уның һөйөүе менән ләззәтләнеп йәшә.
20Ниңә, улым, сит ҡатындан башың юғалтырға,
кеше ҡатынының ҡуйынына һыйынырға?
21Кешенең юлы Раббының күҙ алдында,
уның һәр аҙымын үлсәй Раббы[†]![+]
22Яман кеше үҙ яуызлығының ауына эләгә,
гонаһтарының[†] тоҙағына бәйләнә,
23тәрбиәһеҙлеге арҡаһында харап була,
аҙғын ахмаҡлығы башына етә.

#### 6


Тормош өсөн кәрәк иҫкәрмәләр

1Улым, әгәр ҙә башҡа өсөн яуаплылыҡ йөкләһәң,
уны үҙеңдең иңеңә алһаң –[+]
2биргән һүҙеңдең ауына ҡаптың,
ауыҙыңдан сыҡҡан вәғәҙәңдең ҡолона әйләндең.
3Улым, үҙеңде ҡотҡарыу сараһын күр,
һин ул кешенең ҡулына төштөң:
уның янына бар, аяғына йығыл, ялбар,
4күҙҙәреңә йоҡо бирмә,
керпектәрең дә ауыраймаһын;
5үҙеңде һунарсы ҡулынан ғәзәл һымаҡ,
ау ҡороусынан ҡош һымаҡ ҡотҡар[+].

6Эй ялҡау, ана ҡырмыҫҡаға баҡ,
уның тырышлығын күреп, аҡыл ал:[+]
7уның өҫтөнән түрә лә,
күҙәтсе лә, хөкөмдар ҙа юҡ;
8әммә ул йәй буйы аҙыҡ туплай,
ураҡ мәлендә үҙҙәренә ем әҙерләй[+].
9Күпме ятырға була, эй ялҡау,
йоҡонан торор ваҡыт түгелме[+]?
10Йәнә әҙерәк йоҡлап, серем итһәң,
ҡул ҡаушырып тағы ултыра бирһәң –
11өйөңә ҡараҡ һымаҡ мохтажлыҡ инер,
ҡораллы баҫҡынсы булып нужа һөжүм итер[+].

12Йүнһеҙ әҙәм, яман кеше
ауыҙынан ялған һибә;[+]
13йә күҙ ҡыҫа, аяҡ тыпырлата,
йә бармағы менән ишаралай[+].
14Йөрәгендә уның һәр саҡ мәкер,
һәр ваҡыт боҙоҡлоҡ уйлап йөрөй,
ҡайҙа барһа ла, тауыш сығара.
15Шуға күрә һәләкәте ҡапыл булыр,
шифа тапмай, ҡотолғоһоҙ харап булыр[+].

16Раббы[†] алты нәмәгә нәфрәтләнә,
Ул ете нәмәнән ерәнә. Былар:[+]
17тәкәббер ҡараш, ялғансы тел,
ғәйепһеҙҙең ҡанын ҡойған ҡулдар,[+]
18маҡсаты яманлыҡ булған йөрәк,
яуызлыҡҡа ашығыусы аяҡ,[+]
19тын алған һайын алдашҡан ялған шаһит,
ағай-эненең араһын бутаған зат[+].

20Улым, атайыңдың бойороҡтарын тот,
әсәйеңдең өгөттәрен кире ҡаҡма![+]
21Уларҙы һәр ваҡыт йөрәгеңдә һаҡла,
мунсаҡ һымаҡ, муйыныңда тағып йөрө[+].
22Улар, юлға сыҡһаң, һине етәкләп алырҙар,
йоҡларға ятһаң, һаҡлап торорҙар,
уянғаныңда һөйләшерҙәр.
23Сөнки бойороҡ шәм һымаҡ,
өгөт-нәсихәт иһә – нур,
шелтә менән тәртип – тормошҡа юл[+].
24Улар һине яман ҡатындан аралар,
юха телле ят ҡатындан ҡурсалар[+].
25Ул ҡатындың сибәрлеге йөрәгеңде өтмәһен,
керпек ҡағыуҙары ҡол итмәһен,[+]
26сөнки аҙғын ҡатын бер һыныҡ икмәккә ҡалдыра,
сит ҡатын йәнеңдән яҙҙыра.
27Кеше ҡуйынында ут йөрөтә алырмы?
Кейгән кейеме янмаҫмы?
28Тере ҡуҙ өҫтөнән атлап йөрөп,
аяғыңды бешермәү мөмкинме?
29Күршеһенең ҡатыны менән йөрөгән кешенең дә хәле шулай;
кем ундай ҡатынға ҡағыла, язаһыҙ ҡалмай.
30Ҡараҡ аслыҡтан, тамаҡ ялғар өсөн урлаһа,
кешеләр уға артыҡ хур баҡмаҫ.
31Ә шулай ҙа тотһалар, ете ҡат арттырып түләтерҙәр,
бөтә мөлкәтен тартып алырҙар[+].
32Зина ҡылыусының аҡылы юҡ,
бындай кеше үҙ йәнен үҙе ҡыя[+].
33Өлөшөнә таяҡ менән мәсхәрә төшөр;
хурлығы юйылмаҫ булыр.
34Сөнки көнсөллөк – ирҙе ярһытҡыс бер көс ул,
үс алған сағында аяп тормай[+].
35Ул бер ниндәй хаҡ та ҡабул итмәҫ,
нимә бирһәләр ҙә, ризалашмаҫ.

#### 7

1Улым! Минең һүҙемде тот,
ҡушҡанымдан аслан сыҡма[+].
2Өгөтөмдө тотһаң, көн күрерһең;
өйрәткәндәремде күҙеңдең алмаһы һымаҡ һаҡла[+].
3Йөҙөк ише бармағыңа кей уларҙы,
йөрәк таҡтаташына яҙып ҡуй[+].
4Аҡылға әйт: «Һин – минең һеңлем!»
зирәклекте «туғаным» тип ата.
5Улар һине кеше ҡатынынан,
татлы телле ят ҡатындан аралар[+].

6Бер мәл тәҙрәнән ҡараһам,
тәҙрә рәшәткәһе аша күҙ һалһам,
7бер ҡатлы йәштәр төркөмө араһында
иҫәр бер егет күҙгә салынды[+].
8Ул урам буйлап килде лә,
ирле ҡатын өйөнә табан йүнәлде –
9эңер төшкәндә,
төн ҡараңғылығына ышыҡланып[+].
10Бына уның ҡаршыһына
фәхишәләй кейенгән хәйләкәр ҡатын сыҡты[+].
11Өйөндә ултырып сыҙамаған,
тотанаҡһыҙ, йөрөмтәл ҡатын ине ул.
12Бер урам ҡыҙыра, бер майҙанға сыға,
мөйөш һайын ҡорбанын[†] һағалап йөрөй[+].
13Бына ул теге егетте ҡосаҡлап алды,
уны үбә-үбә хаяһыҙ йөҙ менән:
14«Татыулыҡ ҡорбаны килтерҙем,
нәҙеремде бөгөн үтәнем.
15Шуға күрә һине күрергә тип ҡаршы сыҡтым,
һине эҙләгәйнем, бына, таптым.
16Түшәгемә парсалы мысыр[†] туҡымалары йәйҙем.
17Хуш еҫле баҙыян бөрктөм түшәгемә,
дәрсен[*] менән йөҙйәшәр һирптем[+].
18Кер, әйҙә, таң атҡансы мөхәббәттән илерербеҙ,
һөйөп-һөйөлөп төнөбөҙҙө үткәрербеҙ.
19Ирем өйҙә юҡ, алыҫ юлға сығып китте.
20Үҙе менән бер янсыҡ көмөш алды,
ай тулғансы ҡайтып кермәҫ әле».
21Алдап-йолдап уны ҡыҙыҡтырҙы,
тәмле теле менән үҙ ауына эләктерҙе[+].
22-23Салыуға алып барылған үгеҙ һымаҡ,
бауырын уҡ үтәнән үтә тишкәнгә тиклем,
был ахмаҡ тоҙаҡҡа баҫа,
йәненән яҙырын аңламайса,
ауға табан осҡан ҡошсоҡ һымаҡ,
уның артынан эйәрә[+].

24Эй уландарым, тыңлағыҙ мине,
һүҙҙәремә ҡолаҡ һалығыҙ,
25күңелегеҙ ул ҡатындың юлына табан боролмаһын,
уның һуҡмағына аслан аяҡ баҫмағыҙ.
26Сөнки ундай ҡатын күпме кешене ҡорбан итте,
ни ҡәҙәр әҙәмдең башына етте.
27Уның өйө – үлеләр донъяһына[†] юл,
ҡәбергә алып төшә ул[+].

#### 8


Аҡыл кешеләргә өндәшә

1Аҡыл – зирәк ҡатын – саҡырамы әллә?
Зиһен ауазын яңғырата түгелме[+]?
2Юл буйындағы ҡалҡыуҙа,
Юлдар сатында баҫып тора ул;
3ҡала ҡапҡалары[†] төбөндә һөрән һала,
ишектәр алдында яр һала:
4«Кешеләр, һеҙгә өндәшәм,
әҙәм балаларына мөрәжәғәт итәм.
5Бер ҡатлылар, аҡыл менән эш итергә өйрәнегеҙ,
эй ахмаҡтар, аҡыл туплағыҙ[+].
6Минең рухлы телмәремде тыңлағыҙ, –
ауыҙымды дөрөҫлөк һөйләр өсөн асамын.
7Минең телем хәҡиҡәтте һөйләй,
ялған – ауыҙым өсөн ерәнгес.
8Ауыҙымдан сыҡҡан һүҙҙәр гелән ғәҙел,
мәкер-алдаҡ юҡ уларҙа.
9Аңлағандар өсөн улар аңлайышлы,
ғилем эйәләре өсөн дөрөҫ.
10Нәсихәтемде көмөштән ғәйре күрегеҙ,
ғилемде саф алтындан өҫтөн ҡуйығыҙ[+].
11Сөнки аҡыл аҫылташтан ҡиммәтерәк,
һин теләгән бер нәмә лә уға тиңләшә алмаҫ[+].
12Мин аҡылмын, зирәклек минең юлдашым,
белем менән төплөлөк – эҙләгәнем.
13Раббынан ҡурҡыу – яуызлыҡты нәфрәт итеү ул;
тәкәбберлек һәм әрһеҙлек, золом юлы,
ялған һөйләү – мин күрә алмаған сифаттар[+].
14Кәңәш миндә, айыҡ аҡыл миндә,
мин зиһенмен, көс минең менән[+].
15Минең ҡөҙрәтем менән батшалар идара итә,
хакимдар ғәҙеллек урынлаштыра.
16Минең ҡөҙрәтем менән башлыҡ һәм түрәләр,
ер йөҙөнөң барлыҡ хөкөмдарҙары ғәҙел идара итә.
17Мине һөйгәндәрҙе мин дә һөйәм,
эҙләгәндәр мине тапмай ҡалмаҫ[+].
18Минең менән байлыҡ һәм дан,
бөтмәҫ муллыҡ һәм дөрөҫлөк[+].
19Емештәрем алтындан,
хатта саф алтындан яҡшыраҡтыр;
файҙам иһә саф көмөштән өҫтөнөрәк[+].
20Мин тоғролоҡ юлынан,
ғәҙеллек эҙҙәренән йөрөйөм,
21үҙемде яратҡандарға байлыҡ килтерәм,
хазиналарын арттырам.

22Раббы[†] Үҙ юлының башланғысында
һәр эшенән әүәл миңә эйә булды[+].
23Донъя бар булғандан алда,
әүәлдән үк барлыҡҡа килдем мин.
24Даръялар юҡ саҡта,
сығанаҡтар ҙа булмағанда барлыҡҡа килдем.
25Тауҙар ҡалҡмағайны әле ул саҡта.
Ҡалҡыулыҡтарҙан да алда тыуҙым[+].
26Раббы ҡырҙары менән ер өҫтөн,
ғаләмдең бөртөк ҡомон да бар итмәгәйне.
27Ул күкте бар ҡылғанда – шунда булдым,
даръя өҫтөнә офоҡто һыҙған саҡта,[+]
28күк йөҙөнә болоттар урынлаштырғанда,
ер аҫтындағы инеш юлдарын нығытҡанда,[+]
29Ул һыу ташып сыҡмаһын тип,
диңгеҙгә ярҙар ҡуйғанда,
ергә нигеҙ һалған саҡта –[+]
30мин Раббы янында оҫта булдым,
һәр көн һайын Уның һөйөнөсө инем,
гелән Уның алдында ҡыуандым.
31Ерҙәге донъяға һөйөндөм мин,
әҙәм заттарын уйлап ҡыуандым.

32Ә хәҙер мине тыңлағыҙ, балалар:
минең юлдан барыусылар бәхетле[+].
33Нәсихәтемде тыңлағыҙ – аҡыл туплағыҙ,
уны һис тә кире ҡаҡмағыҙ.
34Мине тыңлап, көн һайын
ҡапҡам төбәндә уяу торғандар,
ишегемдән күҙен алмағандар бәхетле.
35Мине тапҡан кеше йәшәү таба,
Раббының илтифатын ҡаҙана[+].
36Мине ысҡындырған үҙенә зыян ҡыла,
мине күрә алмағандар үлемде үҙ итә».

#### 9

1Аҡыл, ете бағанаһын йышып,
үҙенә йорт һалды;
2мал һуйҙы, тәмләткестәр ҡушып
шарап әҙерләне, табын ҡорҙо[+].
3Хеҙмәтсе ҡыҙҙарын ҡаланың
бейек урынына ебәреп, иғлан иттерҙе:[+]
4«Бер ҡатлылар, миңә килегеҙ!»
Аҡылһыҙҙарға ла әйтте:
5«Килегеҙ, һыйымды ашағыҙ,
әҙерләгән шараптан ауыҙ итегеҙ![+]
6Томаналыҡ менән хушлашығыҙ – йәшәрһегеҙ,
зиһен күрһәткән юлдан йөрөгөҙ», – тине.

7Мыҫҡыл итеүсене төҙәтһәң – хурланырһың,
яманды шелтәләһәң – үҙеңде мәсхәрәләр.
8Мыҫҡыл итеүсене шелтәләмә – күрә алмаҫ булыр,
аҡыллыны шелтәлә – һине яратыр[+].
9Аҡыллыға өгөт бирһәң – аҡылы артыр,
иманлыны[†] өйрәтһәң – ғилеме артыр[+].
10Раббынан ҡурҡыу – аҡылдың башы,
мөҡәддәс[†] Алланы белеү – зирәклек![+]
11Аҡыл арҡаһында көндәрең оҙайыр,
ғүмер йылдарың ишәйер[+].
12Аҡыллы булһаң – аҡылың үҙеңә хеҙмәт итер,
кеше мәсхәрәләргә яратһаң – зарары үҙеңә булыр.

13Ахмаҡлыҡ – ғауғасыл, аңһыҙ, наҙан ҡатын –[+] 14өйөнөң ишеге алдына сығып йәки ҡаланың иң ҡалҡыу ерендә ултырып, 15үҙ юлынан китеп барғандарҙы саҡырып ҡысҡыра:

16«Бер ҡатлылар, миңә килегеҙ!»
Аҡылһыҙҙарға ла әйтте:
17«Урлап эскән һыу татлыраҡ,
йәшереп ашаған икмәк тәмлерәк!»[+]
18Ә янына килгән бахыр
үҙен әруахтар янына саҡырғанды белмәй.
Уның ҡунаҡтары – үлеләр донъяһының[†] төпкөлөндә.

#### 10


Мәҡәлдәр

1Сөләймән[†] батшаның хикмәтле һүҙҙәре.

Аҡыллы улан – ата һөйөнөсө,
ахмаҡ улан – әсә көйөнөсө[+].
2Нахаҡ юл менән табылған байлыҡтан файҙа булмаҫ,
ә хаҡлыҡ[†] үлемдән ҡотҡарыр[+].
3Раббы[†] тоғро кешене ас ҡалдырмаҫ,
ямандың ҡомһоҙлоғон кире ҡағыр[+].
4Ялҡау ҡулдар бөлгөнгә төшөрөр,
тырыш ҡулдар байлыҡ килтерер[+].
5Аҡыллы ул йәй көнө иген игер,
ураҡ ваҡытында йоҡлап ятҡан ул хурлыҡ килтерер.
6Иманлының[†] башында – фатиха,
яуыздың телендә – золом.
7Иманлының иҫтәлеге мөбәрәк булыр,
яуыздың исеме тиҙ онотолор[+].
8Аҡыллы кеше өгөттө ҡабул итер,
ахмаҡты теле бәләгә илтер.
9Тура юлдан йөрөгән имен йәшәр,
кәкре юлдан киткән фаш ителер[+].
10Мәкерле күҙ ҡыҫҡан хәсрәт килтерер,
ахмаҡты теле бәләгә илтер[+].
11Иманлының теле – тормош шишмәһе,
ямандың ауыҙында золом йәшенеп ятыр[+].
12Нәфрәт талаш ҡуптарыр,
әммә мөхәббәт бөтә гонаһтарҙы[†] ҡаплар[+].
13Зирәктең ауыҙынан хикмәт сығыр,
аҡылһыҙҙың арҡаһына һуйыл төшөр[+].
14Аҡыллылар белем туплар,
ахмаҡтың теле һәләкәтте яҡынайтыр[+].
15Байға байлығы – ныҡлы ҡәлғә,
ярлыға фәҡирлеге – оло бәлә[+].
16Тәҡүәнең хеҙмәт емеше тормошҡа илтә,
яуыздың табышы – яза[+].
17Нәсихәтте үҙ итеү – тормошҡа юл,
шелтәне үҙһенмәгән – юлдан аҙашыр[+].
18Нәфрәтен йәшергән – ялған һөйләр,
ғәйбәт таратыу – ахмаҡлыҡҡа бәрәбәр.
19Күп һөйләгән гонаһтан ҡотола алмаҫ,
телен тыйған аҡыллы булыр[+].
20Тәҡүәнең теле – саф көмөш,
яуыздың йөрәге буп-буш.
21Иманлының һүҙе күптәрҙе туҡландыра,
ахмаҡты үҙ алйотлоғо һәләк итә[+].
22Раббы фатихаһы кешене байыта,
һин уның менән ҡайғы белмәҫһең.
23Ахмаҡ боҙоҡлоҡтан ләззәт таба,
зирәкте – аҡыл шатландыра[+].
24Ямандың ҡурҡыуы ғәмәлгә аша,
тәҡүә кеше моратына ирешә[+].
25Ҡупҡан ҡойон яманды һепереп түгер,
тәҡүә кешенең нигеҙе мәңге торор[+].
26Тешкә – һеркә, күҙгә төтөн нисек булһа,
йомошо төшкән кешегә ялҡау әҙәм дә шулай[+].
27Раббынан ҡурҡҡан – ғүмерен оҙайтыр,
ямандарҙың йылдары иһә ҡыҫҡара барыр[+].
28Тәҡүәнең өмөтө шатлыҡҡа илтә,
яуыздың көткәне бушҡа сыға[+].
29Камил кешегә Раббының юлы – һыйыныр урын,
яуызлыҡ ҡылыусылар өсөн – һәләкәт.
30Тәҡүә мәңге тотороҡло булыр,
яуыз иһә ерҙә ҡалмаҫ[+].
31Тәҡүә ауыҙынан хикмәт яуыр,
мәкерле тел ҡырҡып ташланыр[+].
32Тәҡүәнең теле ләззәт килтерер,
яуыздың ауыҙынан яманлыҡ сығыр.

#### 11

1Алдаҡ үлсәү – Раббы[†] өсөн ерәнгес,
ул дөрөҫ герҙәрҙе хуп күрер[+].
2Тәкәбберлек артынан хурлыҡ килер,
тыйнаҡтарға эйәреп аҡыл йөрөр[+].
3Намыҫлыны күңел сафлығы етәкләр,
мәкерлеләрҙе хәйләһе харап итер[+].
4Раббының асыу көнөндә байлыҡ ярҙам итмәҫ,
әммә тәҡүәлек[†] үлемдән алып ҡалыр[+].
5Тәҡүәлек менән әҙәп тура юлдан йөрөтөр,
яман әҙәмде үҙ боҙоҡлоғо йыға һуғыр[+].
6Намыҫлыларҙы тәҡүәлеге ҡотҡарыр,
мәкерлеләр яман ниәттәренең тоҙағына эләгер[+].
7Яман әҙәм менән бергә өмөтө лә үлер,
боҙоҡтарҙың көткәне аҡланмаҫ[+].
8Тәҡүә бәлә-ҡазанан ҡотолоп ҡалыр,
уның урынына яман әҙәм эләгер[+].
9Аллаһыҙҙың теле күршеһен һәләк итер,
тәҡүәләр белеме менән ҡотолоп ҡалыр.
10Тәҡүәгә яҡшы булһа – ҡала байрам итер,
яман бәндәләр харап булһа – тантана яһарҙар[+].
11Намыҫлының фатихаһы менән ҡала төҙөлөр,
яуыздың мәкерле теле арҡаһында емереп ташланыр[+].
12Ахмаҡ кеше яҡынын яманлар,
белекле кеше өндәшмәй ҡалыр.
13Ғәйбәтсе кешенең серен асыр,
тоғро кеше сер һаҡлай белер[+].
14Өгөт-нәсихәтһеҙ халыҡ юҡҡа сығыр,
кәңәшселәре күп халыҡ имен йәшәр[+].
15Кеше бурысын үҙ өҫтөнә алған – бәләгә тарыр,
үҙ өҫтөнә алырға ашыҡмаған – тыныс йәшәр.
16Һәйбәт күңелле ҡатын хөрмәт ҡаҙаныр,
аяуһыҙ иһә байлыҡ йыйыр.
17Миһырбанлы әҙәм үҙенә бәрәкәт килтерер,
рәхимһеҙ иһә зыянға тарыр.
18Яман әҙәмдең ҡаҙанышы – алдатҡыс,
игелек иккәндең әжере ышаныслы[+].
19Ихлас тәҡүәлек юлы тормошҡа илтә,
яуызлыҡҡа ынтылыусылар үлемгә ашыға[+].
20Раббы боҙоҡ күңеллеләрҙән ерәнә,
пак[†] юлдан барыусылар Уға ҡыуаныс[+].
21Хаҡ әйтәм, яман бәндә язаһыҙ ҡалмаҫ,
иманлылар[†] тоҡомо ҡоромаҫ[+].
22Елбәҙәк ҡатын-ҡыҙҙың сибәрлеге
сусҡа моронондағы алтын алҡа һымаҡ.
23Иманлының уй-теләге – яҡшылыҡҡа,
яуыздың өмөттәре Раббының асыуына килтерер.
24Ҡайһы берәүҙәрҙең бирергә ҡулы йомарт, әммә байлығы арта бара,
ҡайһылар һаран, әммә хәйерселектән ҡотола алмай[+].
25Йомарт кеше етеш йәшәр,
сарсағанға һыу биреүсенең үҙенә лә һыу бирерҙәр[+].
26Ашлығын ҡыҙғанғанды халыҡ ҡәһәрләр,
уны ваҡытында һатҡан фатихаланыр[+].
27Яҡшылыҡ эҙләгән илтифат табыр,
яманлыҡ артынан эйәргән башына бәлә алыр[+].
28Байлығына ғына иҫәп тотҡан шиңеп ҡалыр,
иманлылар йәшел япраҡ һымаҡ булыр[+].
29Ғаиләһенә хәсрәт килтергәндең мираҫы ел булыр,
ахмаҡ әҙәм аҡыллыға ҡол булыр.
30Тәҡүәлек емешенән тормош ағасы үҫеп сыға,
аҡыл эйәһе кеше күңелен йәлеп итә[+].
31Тәҡүә ер йөҙөндә әжерен ала икән,
яуыз менән гонаһ[†] эйәһе хаҡында әйтеп тә тораһы түгел[+].

#### 12

1Ғилем яратҡан нәсихәтте лә яратыр,
шелтәне хуп күрмәгән – аңра ҡалыр[+].
2Күңеле яҡшыны Раббы[†] хуп күрер,
мәкерле кеше Уның хөкөмөнә тарыр.
3Кеше яуызлыҡ менән нығына алмаҫ,
ә тоғроларҙың тамыры ҡоромаҫ[+].
4Әҙәпле ҡатын – ир башындағы таж,
әҙәпһеҙ ҡатын – иренең һөйәгендәге серек[+].
5Тәҡүәнең маҡсаты – ғәҙеллек,
яман әҙәмдең кәңәше – мәкер[+].
6Яуыздарҙың һүҙҙәре – ҡанлы тоҙаҡ,
намыҫлының әйткәне яманлыҡтан ҡотҡара[+].
7Залимдар йығылып юҡ булыр,
тәҡүәләрҙең йорто имен торор.
8Кеше аҡылына күрә маҡталыр,
боҙоҡ ниәтле – хурланыр.
9Эре ҡыланып та, тәғәм икмәккә тилмергәнсе,
үҙе эшләп ризыҡ тапҡан ябай кеше булыуың яҡшыраҡ.
10Игелекле әҙәм хатта малын да ҡайғырта,
яман әҙәм иһә мәрхәмәт[†] белмәҫ[+].
11Иген иккән икмәккә туйыр,
буш-юҡ артынан ҡыуған әҙәм иһә – ахмаҡ[+].
12Боҙоҡ әҙәм башҡа яуыздарҙың байлығын көҫәр,
тәҡүә әҙәмдең тамыры үҫенте бирер.
13Яман әҙәм үҙ теленең тоҙағына ҡабыр,
дөрөҫлөккә тоғро – бәләнән ҡалыр[+].
14Кеше үҙ һүҙенең емештәре менән игелек табыр,
хеҙмәте бүләк булып үҙенә әйләнеп ҡайтыр[+].
15Ахмаҡ үҙ юлын дөрөҫ тип уйлар,
аҡыллы әҙәм кәңәшкә ҡолаҡ һалыр[+].
16Ахмаҡтың асыуы йөҙөнә сығыр,
аҡыллы хурлауҙы ишетмәмешкә һалышыр[+].
17Намыҫлы шаһит дөрөҫөн һөйләр,
ялған шаһиттың ауыҙынан алдаҡ ағылыр[+].
18Мәкерле һүҙ ҡылыс ише яралай,
аҡыллының һүҙе дауалай[+].
19Хаҡ һүҙҙең ғүмере – мәңгелек,
ялғандың ғүмере – бер күҙ асып йомған ара[+].
20Ниәте ямандың күңелендә – мәкер,
татыулыҡ яҡлының күңелендә һөйөнөс булыр.
21Тәҡүә кешегә һис ниндәй зарар теймәҫ,
яуыз иһә золомға тулышҡан[+].
22Ялғансы тел Раббы өсөн ерәнгес,
намыҫлы эш иткәндәрҙе Ул күркәм күрә[+].
23Зирәк кеше белемен йәшереп һаҡлар,
ахмаҡ әҙәмдең тилелеге алға сығыр[+].
24Егәрленең ҡулы етәкселек итер,
ялҡаулығы кешене ҡол итер.
25Хәүеф кешенең йөрәген бөтөрә,
яғымлы һүҙ күңелен күтәрә.
26Тәҡүә кеше яҡынына юл күрһәтер,
яуыз иһә юлдан аҙаштырыр.
27Ялҡау ауына эләккәнде лә бешермәҫ,
егәрленең мал-мөлкәте һан белмәҫ.
28Хаҡлыҡ[†] юлы – йәшәү сығанағы,
кем был юл менән бара, унда үлем юҡ.

#### 13

1Аҡыллы улан ата өгөтөн тыңлар,
йүнһеҙ улан шелтәгә ҡолаҡ һалмаҫ[+].
2Кеше үҙ һүҙенең емештәре менән игелек табыр,
мәкерленең күңеле тик золом теләр[+].
3Кем телен тыя, шул йәнен һаҡлар,
телен тыймаған харап булыр[+].
4Ялҡау әллә нәмәләр көтөп ятҡансы,
егәрле тамағын туйҙырған[+].
5Тәҡүә әҙәм алдаҡты һөймәй,
боҙоҡ иһә хурлыҡҡа төшә, мәсхәрәгә ҡала.
6Дөрөҫлөк юлында булғанды тоғролоғо ҡотҡарыр,
яуызды ҡылған гонаһы[†] һәләк итер[+].
7Ҡайһылар хәйерсе булһа ла, бай булып ҡылана,
икенселәр бай булһа ла, хәйерсе булып күренергә тырыша[+].
8Бай әҙәм байлығы менән ғүмерен һаҡлай,
ә ярлыға һис нәмә янамай.
9Иманлының[†] шәме яҡты яна,
яуыздыҡы быҫҡып һүнә[+].
10Тәкәбберлектән тик ыҙғыш сыға,
кәңәшле эш иткәндәр аҡыл йыя[+].
11Харам юл менән табылған байлыҡ тарҡала,
бөртөкләп йыйылған байлыҡ арта бара.
12Оҙаҡ бойомға ашмаған өмөт – йөрәк әрнеүе,
ә ғәмәлгә ашҡаны – тормош ағасы[+].
13Нәсихәтте һанға һуҡмаған – зыян күргән,
бойороҡто тотҡан – бүләкләнгән.
14Аҡыл эйәһенең тәғлимәте – тормош шишмәһе,
ул үлем тоҙағынан һаҡлай[+].
15Айыҡ аҡыл илтифат ҡаҙана,
мәкер юлы һәләкәткә илтә.
16Зирәк кеше белеменә таянып эш итер,
аҡылһыҙ ахмаҡлығын күрһәтер[+].
17Яман илсе[†] бәләгә тарыр,
тоғро илсе күңелгә шифа килтерер[+].
18Нәсихәткә ҡолаҡ һалмаған малһыҙ-данһыҙ ҡалыр,
нәсихәтте үҙ иткән ҡәҙер-хөрмәт табыр[+].
19Ғәмәлгә ашҡан теләк – күңелгә дауа,
йүләргә яуызлығы менән хушлашыу – ҡот осҡос.
20Аҡыллы менән эш иткән – аҡыл йыйған,
аҡылһыҙҙы иш иткән – туңған.
21Гонаһлыны – бәлә-ҡаза,
тәҡүәне яҡшылыҡ оҙата йөрөй.
22Тәҡүә балаларының балаларына ла мираҫ ҡалдыра,
гонаһлының тапҡаны тәҡүәгә насип була[+].
23Ярлының баҫыуында уңышы мул,
тик уны ғәҙелһеҙлек харап итә.
24Сыбығын йәлләй икән, тимәк, улын яратмай,
улын яратһа, ваҡытында арт һабағын уҡытыр[+].
25Яҡшы әҙәм туйғансы ашар,
яман әҙәмдең ҡорһағы буш ҡалыр[+].

#### 14

1Аҡыллы ҡатын өй күтәрер,
ахмаҡ ҡатын уны үҙ ҡулы менән емерер.
2Тура юлдан йөрөгән кеше Раббынан ҡурҡа,
юлынан тайпылған кеше Уны һанға һуҡмай[+].
3Ахмаҡтың һөйләнгәне – арт һанына ҡамсылыр,
аҡыллының теле иһә – үҙе өсөн һаҡлыҡтыр[+].
4Үгеҙ булмаған урында утлыҡса буш,
әммә үгеҙе көслөнөң игене мул.
5Ышаныслы шаһит ялғанламаҫ,
ялған шаһиттың ауыҙынан алдаҡ ағылыр[+].
6Мыҫҡылларға яратыусы әҙәм аҡыл эҙләһә лә таба алмаҫ,
зирәккә белем анһат бирелер[+].
7Ахмаҡтан йыраҡ тор –
ауыҙынан мәғәнәле һүҙ ишетмәҫһең.
8Зирәк кешенең аҡылы – үҙ юлын белеүҙә,
Аҡылһыҙҙар ахмаҡлығы – уларҙың алдашыуында.
9Ахмаҡтар гонаһ[†] ҡорбанына[†] көлөп ҡарар,
намыҫлылар Раббының илтифатын ҡаҙаныр.
10Йөрәк үҙ һағышын үҙе белә,
шатлығын да яттар менән уртаҡлашмай.
11Ямандарҙың йорто емерелер,
намыҫлыларҙың сатыры сәскә атыр[+].
12Ҡайһы бер юл тура булып тойолһа ла,
ахыры үлемгә алып килә[+].
13Көлгәндә лә ҡай сағында йөрәк һыҙлай,
шатлыҡтың һуңында ҡайғы бар[+].
14Аҙғын әҙәм үҙенең боҙоҡ юлының,
яҡшы кеше игелегенең әжерен күрер.
15Бер ҡатлы әҙәм һәр һүҙгә ышанып бара,
зирәк кеше алдын-артын ҡарап йөрөй.
16Аҡыллы әҙәм яманлыҡтан ҡурҡып тайшана,
ә ахмаҡ, дыуамалланып, үҙенә ышана.
17Дыуамал бәндә ахмаҡлыҡ эшләр,
мәкерле әҙәм нәфрәткә дусар булыр.
18Томана мираҫҡа ахмаҡлыҡ алыр,
ә зирәктең тажы – ғилем булыр.
19Ямандар – яҡшылар ҡаршыһында,
яуыздар – тәҡүәләр алдында баш эйер[+].
20Ярлыны яҡындары ла ят күрә,
байҙың дуҫтары күп була[+].
21Яҡынын өнәмәгән – гонаһлы,
ярлыға хәстәрлекле булған – бәхетле[+].
22Яуызлыҡ ниәтләгән юлдан аҙашмаҫмы?
Ә һөйөү һәм тоғролоҡ яҡшы ниәтлеләр менән булыр.
23Һәр тырыш хеҙмәт ҡаҙаныш килтерә,
буш хәбәрҙән нужа тыуа[+].
24Аҡыл эйәләренең тажы – уларҙың байлығы,
ахмаҡтар иҫәрлеге менән танылыр.
25Тоғро шаһит йәндәрҙе ҡотҡарыр,
ялған шаһиттың ауыҙынан алдаҡ ағылыр.
26Раббынан ҡурҡыу – ныҡлы ҡалҡан,
үҙеңде лә, затыңды ла һаҡлар.
27Раббынан ҡурҡыу – тормош шишмәһе,
ул үлем тоҙағынан һаҡлай[+].
28Ишле халыҡ – батшаның шөһрәте,[†]
халҡының аҙлығы – хакимдың һәләкәте.
29Сабыр кеше – аҡылға бай,
ҡыҙыу бәндә ахмаҡлығын арттырыр[+].
30Тыныс күңел – тәнгә сихәт,
көнсөллөк һөйәктәрҙе серетә[+].
31Ярлыны рәнйеткән – уның Яратыусыһын хурлаған,
хәйерсене хәстәрләгән – Раббыны данлаған[+].
32Яуыздың яманлығы үҙ башына төшөр,
яҡшы кеше үлем сигендә лә ышыҡ табыр.
33Зирәклек аҡыл эйәһенең йөрәгендә оя ҡорор;
хатта ахмаҡтар ҙа уны күрмәй ҡалмаҫ.
34Тәҡүәлек[†] халыҡ өсөн – ҙурлыҡ,
гонаһ иһә халыҡ өсөн – хурлыҡ.
35Аҡыл менән эш иткән хеҙмәтсе батшаның рәхмәтен ҡаҙаныр;
хурлыҡлы эш ҡылыусы уның асыуына дусар булыр.

#### 15

1Йомшаҡ яуап асыуҙы баҫыр,
ҡаты һүҙ һарыуҙы ҡайнатыр[+].
2Аҡыллының теле ғилемде күркәм итә,
аҡылһыҙҙың теле ахмаҡлыҡ сәсә[+].
3Раббы[†] күҙе һәр тарафҡа барып етә:
ул яҡшыһын да, яманын да күреп тора[+].
4Шифалы һүҙ – тормош ағасы,
хәйләле һүҙ – рухты емерә[+].
5Алйот атаһының өгөт-нәсихәтен эшкә һанамаҫ;
өгөттө ҡолағына киртеп ҡуйған иһә аҡыллы.
6Тәҡүәнең өйө тулы хазиналыр,
ямандың мал-мөлкәте бәлә килтерер.
7Аҡыллының теле ғилем тарата,
ахмаҡтың күңелендә ғилемгә урын юҡ.
8Иманһыҙ[†] килтергән ҡорбан[†] – Раббы өсөн ҡәбәхәтлек,
иманлының доғаһы – Уға ҡыуаныс[+].
9Иманһыҙҙың юлы – Раббыға ҡәбәхәт,
Ул хаҡлыҡ[†] юлынан йөрөгәнде ярата.
10Тоғро юлды ташлағанды ҡаты яза көтөр,
шелтә һүҙгә нәфрәтләнгән – һәләк булыр[+].
11Үлеләр донъяһы[†] һәм Һәләкәт урыны асыҡ булған Раббыға
кешенең йөрәгендә ниндәй сер булһын![+]
12Йүнһеҙ әҙәм үҙен фашлағанды яратмаҫ,
ул аҡыл эйәһе янына яҡын юламаҫ[+].
13Күңеле көрҙөң йөҙө лә нурлы,
ә ҡайғы-хәсрәт рухты төшөрә[+].
14Зирәк йөрәк ғилем эҙләр,
ахмаҡ тилелеге менән туйыныр[+].
15Ярлының һәр көнө ҡайғылы,
бәхетленең йөрәгендә – көн дә байрам.
16Байлыҡ йыйып, хафаланып йәшәгәнсе,
әҙгә хушһынып, Раббыны ҙурлау хәйерлерәк[+].
17Һөйөү тулы урында тик йәшелсә генә ашау
нәфрәт тулы урында һимеҙ тана ите ашауҙан яҡшыраҡ[+].
18Яндырай ғауға сығара,
сабыр кеше ыҙғышты туҡтата[+].
19Ялҡауҙың юлын сәнскәк баҫыр,
намыҫлыларҙың юлы тигеҙ-киң[+].
20Аҡыллы ул – атаға һөйөнөс,
ахмаҡ ул – әсәһен хурлар[+].
21Ахмаҡ тилеләнә лә шатлана,
аҡыллы тура юлдан бара[+].
22Кәңәшһеҙ эш тарҡалыр,
кәңәшселәр күп булһа, уңыш ҡаҙаныр[+].
23Кеше дөрөҫ яуап бирһә – шатлыҡ;
һүҙҙең урынлы әйтелгәне яҡшы![+]
24Аҡыллы кеше түбәндән,
үлеләр донъяһынан тайпылыр өсөн
юғары, йәшәүгә илткән юлдан йөрөй[+].
25Раббы тәкәбберҙең йортон емерер,
тол ҡатындың биләмәһен һаҡлар[+].
26Ямандарҙың ниәте Раббыға ерәнгес,
яғымлы һүҙҙәр иһә Уның өсөн пак[†][+].
27Ҡомһоҙ бәндә йортона бәлә тартыр,
ришүәткә юл ҡуймаған кеше – имен йәшәр[+].
28Тоғро йөрәк уйлап яуап бирер,
яуыздың теленән ағыу тамыр[+].
29Раббы ямандарҙан алыҫ тора,
иманлының доғаһына ҡолаҡ һала[+].
30Нурлы ҡараш күңелде ҡыуандыра,
яҡшы хәбәр йәнгә-тәнгә аҙыҡ бирә[+].
31Тормош һабағына иғтибарлы ҡолаҡ
аҡыллылар араһында йәшәр.
32Нәсихәтте кире ҡаҡҡан – зыян күрә,
өгөттәргә ҡолаҡ һалған – аҡыл йыя[+].
33Раббынан ҡурҡыу аҡылға өйрәтә,
күндәмлек данға юл аса[+].

#### 16

1Кеше күңелендә ниәт ҡора,
әммә бөтә нәмәгә яуап – Раббынан[+].
2Кеше бөтә юлдарын да пак[†] тип һанай,
ләкин Раббы[†] күңелдәрҙе һынап ҡарай[+].
3Эшеңде Раббы ихтыярына тапшыр –
уй-ниәттәрең тормошҡа ашыр[+].
4Раббы һәр нәмәне Үҙ маҡсаты өсөн яратҡан,
хатта яуызды ла бәлә көнө өсөн һаҡлар[+].
5Барса тәкәбберҙәр Раббыға ерәнгес,
улар аслан язаһыҙ ҡалмаҫ[+].
6Мөхәббәт менән тоғролоҡ ғәйептән пакландыра,
Раббынан ҡурҡыу гонаһтан[†] тыя[+].
7Кешенең юлы Раббыға хуш булһа,
Раббы уны дошмандары менән дә яраштыра[+].
8Ғәҙел юл менән табылған әҙ нәмә
нахаҡ юл менән ҡаҙанған байлыҡтан яҡшыраҡ[+].
9Кеше үҙ юлын үҙе һайлай,
әммә аҙымдарын Раббы йүнәлтә[+].
10Батша ауыҙында – әүлиә һүҙҙәр,
хөкөм сығарғанда ла ул яңылышмаҫ[+].
11Дөрөҫ үлсәү – Раббынандыр,
үлсәүҙең герҙәрен дә Ул бар ҡылған[+].
12Батшаның яуызлыҡ ҡылыуы – ҡәбәхәтлек,
сөнки тәхет ғәҙеллек менән нығытыла[+].
13Тоғро һүҙ батша өсөн – ҡыуаныс,
ул дөрөҫ һөйләгәнде ярата[+].
14Батшаның асыуы – үлем илсеһе,[†]
әммә аҡыллы кеше уны тынысландырыр[+].
15Батшаның нурлы ҡарашында тормош бар,
уның илтифаты – яҙғы ләйсән[+].
16Зирәклек ҡаҙаныу алтынға эйә булыуҙан,
белем ҡаҙаныу саф көмөштән яҡшыраҡ[+].
17Намыҫлының юлы – боҙоҡлоҡтан ситкә тайпылыу;
аҙымын белеп баҫҡан – йәнен һаҡлар.
18Тәкәбберлек артынан һәләкәт килә,
маһайыуҙың һуңы иһә – хурлыҡ[+].
19Тәкәбберҙәр менән табыш бүлешкәнсе,
күндәм рухлы булып ярлылар менән йәшәү яҡшы.
20Өгөткә ҡолаҡ һалған – уңған,
Раббыға таянған – бәхеткә ирешкән[+].
21Күңеле зирәк кешене һиҙгер тиерҙәр,
һүҙе яғымлы кеше ғилемен арттырыр.
22Зиһене бар кеше өсөн аҡыл – тормош шишмәһе,
ахмаҡҡа иһә ахмаҡлығы – яза[+].
23Аҡыллының йөрәге теленә зирәклек бирер,
әйткәндәрен ышаныслы итер.
24Татлы һүҙ – баллы кәрәҙ:
йәнгә рәхәт, тәнгә сихәт[+].
25Ҡайһы бер юл тура булып тойолһа ла,
ахыры үлемгә алып килә[+].
26Хеҙмәт кешеһе үҙенә үҙе ял бирмәй,
сөнки уны ас ҡарыны өндәй[+].
27Йүнһеҙ әҙәм боҙоҡлоҡҡа шәп,
теле, гүйә, ялмар ялҡын[+].
28Мәкерле янъял тыуҙыра,
ғәйбәтсе дуҫтарҙы айыра[+].
29Залим дуҫын алдар,
уны яман юлға этәрер[+].
30Күҙен ҡыҫҡан – яман ниәт ҡора,
иренен ҡымтыған – яуызлыҡ ҡыла.
31Сал сәс – кешенең тоғро юлда
ҡаҙанған шөһрәт[†] тажы[+].
32Түҙем әҙәм баһадирҙан көслөрәк,
үҙ-үҙенә баш булған кеше
ҡала алған яугирҙән ҡөҙрәтлерәк[+].
33Күпме генә йәрәбә һалһаң да,
бөтә ҡарар – Раббынан[+].

#### 17

1Табыны мул булған ғауғалы йорттан,
бер тешләм икмәк ҡатыһы булған тормош хәйерлерәк[+].
2Аҡыллы хеҙмәтсе хужаһының боҙоҡ улынан өҫтөн булыр;
мираҫтан да хужаның улдары менән бер рәттән өлөш алыр[+].
3Алтын-көмөш утта һынала,
әҙәмдәрҙең күңелен Раббы[†] һынай[+].
4Яман әҙәм яуыздар һүҙенә ҡолаҡ һала,
алдаҡсы әҙәм ғәйбәтселәргә эйәрә.
5Ярлынан көлгән әҙәм Яратыусыһын да хурлай,
кеше бәхетһеҙлегенә һөйөнгән – язаһын алмай ҡалмай[+].
6Ейәндәр – өлкәндәрҙең[†] тажы,
балаларҙың даны – ата-әсәһе[+].
7Ахмаҡҡа күтәренке телмәр оҡшамаған һымаҡ,
затлы затҡа алдаҡ һүҙҙәр килешмәй[+].
8Ришүәт – уны биргән кешегә тылсымлы таш һымаҡ тойола:
гүйә, ҡайҙа боролһаң да, файҙа килтерә[+].
9Кенә тотмаған – дуҫлыҡты һаҡлаған,
үпкәһен онотмаған – дуҫын юғалтҡан.
10Белеклегә шелтә лә һабаҡ,
ахмаҡҡа йөҙ туҡмаҡтың да файҙаһы юҡ.
11Ғауғасыға янъял ғына булһын,
шуға күрә уға илсенең[†] иң аяуһыҙы күндерелер.
12Ҡоторонған ахмаҡҡа ҡарағанда,
балаһын юғалтҡан инә айыуға осрауың хәйерлерәк[+].
13Яҡшылыҡҡа яманлыҡ менән атҡандың
йортонан бәлә китмәҫ[+].
14Ыҙғыш башы быуа йырылыуға тиң,
ҡыҙып китмәҫ элек туҡтай һал[+].
15Яманды яҡлау, ғәйепһеҙгә ғәйеп ташлау –
икеһе лә Раббы күҙендә әшәкелек[+].
16Был нимә?
Ахмаҡтың ҡулында аҡса бар ҙа,
аҡыл һатып алырға башы юҡ.
17Ысын дуҫтың дуҫлығы ғүмерлек;
туған бәлә уртаҡлашыр өсөн тыуған[+].
18Ярҙам ҡулы һуҙмаҡ булып,
башҡа кеше өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөңә алыу – алйотлоҡ.
19Ыҙғыш яратҡан әҙәм – гонаһҡа[†] ла әүәҫ;
үҙ-үҙен юғары ҡуйып маҡтанған башына бәлә эҙләй[+].
20Боҙоҡ әҙәм яҡшылыҡ белмәҫ,
мәкерле тел бәләгә дусар булыр.
21Ахмаҡ баланың ата-әсәһе башына ҡайғы алыр;
алйот улдың атаһынан һөйөнөс ҡасыр[+].
22Шат күңел – иң шәп дауа,
төшөнкө күңел һөйәктәрҙе ҡорота[+].
23Хаҡ хөкөмдө боҙор өсөн
яуыз кеше йәшереп кенә ришүәт ала[+].
24Зирәктең күҙе аҡылға төбәлгән,
ахмаҡтың күҙе ерҙең һәр тарафына йүнәлгән.
25Ахмаҡ улан – атаға көйөнөс,
уны тапҡан әсәгә – әрнеү[+].
26Ғәйепһеҙ кешегә яза биреү,
хөрмәтлене тура һүҙе өсөн туҡмау – яман эш.
27Зиһенле һүҙен үлсәп әйтер,
белекле бушҡа ҡыҙып бармаҫ[+].
28Өндәшмәгән саҡта алйот та аҡыллы тойолор,
ауыҙын йомоп ултырһа, белдекле күренер[+].

#### 18

1Бүтәндәр менән иҫәпләшмәгән кеше нимә теләй, шуны эшләй;
һәр төрлө аҡыллы нәсихәткә ҡаршы килә.
2Ахмаҡ белемде яратмай,
үҙенең фекерен генә алға һөрә.
3Яуызлыҡ артынан нәфрәт килә,
намыҫһыҙлыҡҡа хурлыҡ эйәрә.
4Кеше ауыҙынан сыҡҡан һүҙҙәр – тәрән йылға һымаҡ,
аҡыл сығанағы – ташҡын һыу[+].
5Яуызды яҡлашыу,
ғәйепһеҙҙе хаҡ хөкөмдән мәхрүм итеү – енәйәт[+].
6Ахмаҡтың теле ыҙғыш ҡуптара,
ауыҙы туҡмаҡҡа сәбәп була[+].
7Ахмаҡтың теле – үҙе өсөн һәләкәт сығанағы,
әйткән һүҙе – йәненә тоҙаҡ[+].
8Ғәйбәтсенең һүҙе – тәмле тәғәм,
кешенең эс-бауырына үтеп инә[+].
9Эшендә ялҡау булған кеше –
емереүсенең туғаны.
10Раббы[†] исеме – ҡеүәтле ҡәлғә,
тәҡүә әҙәм унда ҡасып имен ҡала[+].
11Байға байлығы – ныҡлы ҡәлғә,
бейек диуар һымаҡ күренә уға[+].
12Һәләкәттән алда күңел тәкәбберлеге килә,
тыйнаҡлыҡ иһә үҙе артынан дан-шөһрәт[†] эйәртә[+].
13Тыңлап бөтмәйенсә яуап ҡайтарыу –
ахмаҡлыҡ һәм хурлыҡ.
14Кешенең рухы ауырыуға сыҙай ала,
тик рух һынһа, нимә эшләргә һуң[+]?
15Аҡыллы әҙәм ҡолағы менән белем эҙләр,
аңлы бәндә йөрәге менән аҡыл туплар.
16Бүләк биреү кешегә юл аса,
бөйөктәр алдына алып бара[+].
17Хөкөмдә беренсе һөйләгән кеше
икенсеһе бәхәскә ҡушылғанға тиклем хаҡ күренер.
18Көслө дәғүәселәр араһында
бәхәсте йәрәбә хәл итә.
19Рәнйеүле туған – нығытмалы ҡала,
ә ыҙғыш бикле ҡапҡа[†] һымаҡ айыра.
20Үҙ теленең емеше менән туя кеше,
теле нимә таба, шуға ҡәнәғәт була[+].
21Үлем менән йәшәү – телдең хөкөмөндә,
телгә оҫталар уның емеше менән туйына.
22Ҡатын тапҡан – хазина тапҡан,
Раббының илтифатын ҡаҙанған[+].
23Ярлы ялбарып һорар,
бай тупаҫ яуаплар.
24Дуҫы күптең эш-мәшәҡәте күп,
ләкин туғандан да яҡыныраҡ дуҫ була[+].

#### 19

1Ялған телле, өҫтәүенә ахмаҡ кешенән,
намыҫлы йәшәгән ярлы күпкә яҡшыраҡ[+].
2Белемһеҙ тырышлыҡ яҡшы түгел,
ашыҡҡан аяҡ абыныр[+].
3Ахмаҡлыҡ кешене юлдан яҙҙыра,
ғәйепте ул асыуланып Раббыға япһара[+].
4Барлыҡ дуҫтарҙы арттыра,
юҡлыҡ дуҫтарҙы айыра[+].
5Ялған шаһит язаһыҙ ҡалмаҫ,
алдаҡ һөйләгән ҡотола алмаҫ[+].
6Түрә алдында күптәр ҡуштанлана,
бүләк биреүсе әҙәм менән һәр кем дуҫ була[+].
7Ярлыны хатта туғаны ла яратмаҫ,
дуҫ тигәне лә унан ситләшер:
һөйләшәм тип ашығып барһа – улар юҡ![+]
8Аҡыл йыйған – үҙ йәнен дә һөйгән,
аҡыл менән эш иткән – бәхет тапҡан[+].
9Ялған шаһит язаһыҙ ҡалмаҫ,
алдаҡ һөйләгән һәләк булыр[+].
10Ахмаҡҡа муллыҡта йәшәү килешмәгән һымаҡ,
ҡолға бейҙәр өҫтөнән хаким булыу килешмәҫ[+].
11Төплө кеше асыуҙан тыйылыр,
ғәйепте кисерә белеү уға ҙурлыҡ бирер[+].
12Батшаның ярһыуы гүйә арыҫлан ырылдауы,
ә илтифаты үләндәге ысыҡ һымаҡ[+].
13Аҡылһыҙ улан – атаһына бәлә,
мыжыҡ ҡатын – туҡтауһыҙ тамған һыу кеүек[+].
14Йорт-мал – ата-әсәнән ҡалған мираҫ;
аҡыллы ҡатын – Раббы[†] бирмеше[+].
15Ялҡау йоҡоға туймаҫ,
эшлекһеҙҙең ашы булмаҫ[+].
16Бойороҡто үтәгән ғүмерен һаҡлар,
юлын ҡайғыртмаған үлемгә осрар[+].
17Хәйерсегә игелек күрһәткән – Раббыға бурысҡа биргән,
Раббы уға тулыһынса ҡайтарасаҡ[+].
18Улыңды өмөт барҙа тәрбиәлә,
ҡара уны, һәләкәтенә юл ҡуйма[+].
19Ярһыу әҙәмгә ваҡытында язаһын бирергә тейешһең;
бер аяһаң, тағы ла насарыраҡ булыр.
20Кәңәш тыңла, өгөт-нәсихәткә ҡолаҡ һал,
ахыр килеп аҡыллыраҡ булырһың.
21Кеше йөрәгендә ниәттәр күп,
әммә Раббы ихтыяр иткәне генә бойомға аша[+].
22Кешенең тоғролоғо – ҡиммәт,
алдаҡсыға ҡарағанда ярлы яҡшыраҡ.
23Раббынан ҡурҡыу кешене йәшәүгә илтә;
ундай кеше ҡәнәғәт йәшәр, тыныс йоҡлар,
уға бер ниндәй ҙә насарлыҡ яҡынламаҫ[+].
24Ялҡау әҙәм табаҡҡа ҡулын тығыр,
тик ауыҙына еткергәнсе йыбаныр[+].
25Хаяһыҙҙы шелтәләһәң, бер ҡатлылар һабаҡ алыр,
аҡыллыны тәнҡитләһәң, өгөт-нәсихәтте алыр[+].
26Атаһын бөлдөргән, әсәһен өйҙән ҡыуған улан
оят һәм хурлыҡ килтерә[+].
27Улым, өгөт-нәсихәтте тыңламаһаң,
һабаҡ биргән һүҙҙәрҙән мәхрүм ҡалырһың.
28Мәкерле шаһит хаҡ хөкөмдө мыҫҡыл итә,
яуыздың ауыҙы боҙоҡлоҡто йота[+].
29Хаяһыҙ әҙәм – хөкөмдән,
ахмаҡтың арҡаһы ҡамсынан ҡотола алмаҫ[+].

#### 20

1Шарап – мәсхәрәгә ҡалдыра, хәмер – шаштыра,
уларға алданғандар – ахмаҡ[+].
2Батшаның ярһыуы – гүйә арыҫлан ырылдауы,
ҡыҙҙырма уны – үҙеңде хәүефкә ҡуйырһың[+].
3Талаш-тартыштан йыраҡ торған кешегә хөрмәт,
ә һәр ахмаҡ ғауға сығарыр.
4Ялҡау көҙөн ерен һөрмәй,
ураҡ мәлендә буш баҫыуҙы һәрмәй[+].
5Кеше башындағы уй-ниәттәр – тәрән йылға,
аҡыллы кеше унан һоҫоп-һоҫоп алыр[+].
6«Тоғромон», – тип күптәр һөрән һала,
ләкин таянырлыҡ иптәш табырһыңмы?
7Тәҡүә кеше хәләл донъя көтә,
үҙенән һуң килгән нәҫеле лә бәхетле булыр.
8Хөкөм тәхетендә ултырған батша
үҙ күҙе менән бөтә яманлыҡты ҡыуып таратыр.
9«Күңелемдә һис бысраҡлыҡ[†] юҡ,
гонаһымдан[†] инде таҙарындым», – тип кем әйтә алыр[+]?
10Иңен-буйын, ауырлығын алдап үлсәү –
икеһе лә Раббы[†] алдында әшәкелек[+].
11Хатта йәш баланы – холҡонан,
сафлығын һәм тоғролоғон эштәренән белеп була.
12Ишетер ҡолаҡты ла, күрер күҙҙе лә
Раббы бар ҡылған[+].
13Күп йоҡлаһаң, ас ҡалырһың,
күҙ йоммаһаң, өҫтәлең һыйлы булыр[+].
14«Тауарың насар, насар», – ти һатып алыусы,
ә китеү менән – маҡтана.
15Алтын да бар, аҫылташтар ҙа,
ләкин иң ҡиммәтлеһе – белемле тел.
16Ят кеше өсөн үҙенә яуаплылыҡ йөкмәгәндең кейемен ал,
уны үҙеңә рәһен итеп ҡалдыр[+].
17Нахаҡ юл менән табылған икмәк
башта тәмле булһа ла,
аҙаҡ ауыҙы тулы таш булыр[+].
18Маҡсат ҡорғанға тиклем башҡалар менән кәңәшләш,
һуғышҡа ла кәңәшләшмәйенсә сыҡма[+].
19Ғәйбәт һөйләгән – серҙәрҙе лә асҡан,
ауыҙында һүҙ тотмаған менән аралашма[+].
20Ата[†]-әсәһенә тел тейҙергән бәндәнең сыраһы
төн ҡараңғылығында ҡапыл һүнер[+].
21Ҡомһоҙлоҡ менән тартып алынған мираҫ
ахырҙа бәрәкәт килтермәҫ[+].
22«Яуызлыҡ өсөн ҡон ҡайтарам», – тимә,
Раббыға тапшыр – Ул һине һаҡлар[+].
23Раббы алдатҡыс герҙәрҙән екһенер,
ялған үлсәүҙе Ул хупламай[+].
24Кешенең аҙымын Раббы йүнәлтә,
шулай икән, кеше үҙенең юлын
нисек аңлаһын[+]?
25Уйламай нәҙер әйтеү,
әйткәндән һуң икеләнеп йөрөү –
кешенең үҙ-үҙенә ҡорған тоҙаҡ[+].
26Аҡыллы батша залимдарҙы иләп айырыр,
өҫтәренән һуҡҡыс тәгәрмәсен тәгәрәтер.
27Әҙәмдең рухы – Раббы шәмелер,
күңеленең иң төпкөлдәрен һынар[+].
28Батшаны мәрхәмәт[†] менән хаҡлыҡ[†] һаҡлай,
тоғролоҡ уның тәхетен тотоп торор.
29Ҡеүәт – егеттәрҙең ғорурлығы,
сал сәстәр иһә – ҡарттарҙың шөһрәте.[†][+]
30Йәрәхәт-яра – яуызлыҡтан дауа,
йоҙроҡ татыу – кешенең холоҡ-фиғелен төҙәтә.

#### 21

1Батшаның йөрәге, һыу ағымы һымаҡ, Раббы[†] ҡулында:
Ул уны ҡайҙа теләй, шунда бороп ебәрә[+].
2Кеше барған юлын дөрөҫ тип һанай,
ләкин Раббы йөрәктәрҙе Үҙе үлсәй[+].
3Тәҡүәлек[†] менән ғәҙел ғәмәл ҡылыу
Раббы алдында ҡорбан килтереүҙән[†] өҫтөнөрәк[+].
4Тәкәббер ҡараш, һауалы йөрәк –
яуыздарҙың гонаһ[†] юлындағы сырағы[+].
5Тырыш кешене ниәттәре муллыҡҡа килтерер,
ашыҡ-бошоҡ эшләүсе мохтажлыҡҡа дусар булыр[+].
6Ялған юл менән табылған байлыҡ –
таралып китер томан һәм үлем тоҙағы[+].
7Залимдарҙың яуызлығы үҙ башына төшөр,
сөнки улар ғәҙеллектән баш тартты.
8Мут әҙәмдең юлы – кәкре,
ихластың ғәмәле дөрөҫ булыр.
9Холоҡһоҙ ҡатын менән бер өйҙә йәшәгәнсе,
ҡыйыҡ башында йәшәү хәйерлерәк[+].
10Яман әҙәм яуызлыҡҡа йән атыр,
хатта яҡынын да аямаҫ.
11Мыҫҡыллаусыға яза биргәндә, бер ҡатлы аҡылланыр;
аҡыллыға өгөт бирһәң, үҙенә белем алыр[+].
12Алла[†] – ғәҙел, Ул яуыздарҙың йортон күҙәтеп тора,
уларҙы бәләгә дусар итә.
13Ярлының ялбарғанына ҡолаҡ һалмаған бәндә
ярҙам һорап бер саҡ ялбарыр ҙа – яуап булмаҫ[+].
14Йәшереп бирелгән бүләк – асыуҙы,
ҡуйынға тығылған ришүәт ярһыуҙы баҫыр[+].
15Хаҡ хөкөм яҡшы кешегә – шатлыҡ,
яуызлыҡ ҡылыусыларға ҡурҡыу алып килә.
16Аҡыл юлынан тайпылған әҙәм
үлеләр донъяһында[†] урын алыр[+].
17Кәйеф-сафа һөйгән әҙәм муллыҡ белмәҫ,
ашау-эсеү, шарап һөйгән – һис етешмәҫ.
18Яуыз бәндә – тәҡүәнең,
хыянатсы бәндә намыҫлының йоломолор[+].
19Холоҡһоҙ, ғауғасыл ҡатын менән йәшәгәнсе,
сүлдә йәшәүең хәйерле[+].
20Аҡыллының йортонда хазина һәм муллыҡ;
ахмаҡ иһә нәмәһе бар, шуны ашай-туҙҙыра.
21Тәҡүәлеккә, тоғролоҡҡа ынтылғандар
имен тормош, ҡәҙер-хөрмәт ҡаҙаныр.
22Аҡыллы ныҡ һаҡланған ҡаланы алыр,
ҡаҡшамаҫлыҡ тип һаналған нығытманы ҡолатыр[+].
23Теленә ирек бирмәгән кеше
үҙен бәләләрҙән һаҡлар[+].
24Тәкәббер, эре әҙәм – исеме уның «хаяһыҙ»,
үҙен башҡаларҙан үтә өҫтөн тотор[+].
25Ялҡауҙы ҡомһоҙлоҡ бөлдөрә,
сөнки ҡулы эште һөйһөнмәй,[+]
26ә теләге һаман көсәйә.
Тәҡүә кеше иһә йәлләмәй өләшә[+].
27Яуыздар килтергән ҡорбан – ерәнгес,
боҙоҡ ниәт менән килтерелһә, айырыуса[+].
28Ялған шаһит һәләк булыр,
үҙе ишеткәнде һөйләүсенең һүҙе дөрөҫкә сығыр[+].
29Ямандың сырайы ҡырыҫ булыр,
намыҫлы иһә үҙ юлын ныҡ тотор.
30Раббыға ҡаршы торор аҡыл да,
зирәклек тә, кәңәш тә юҡ[+].
31Яу көнөнә аттарҙы алдан әҙерләйҙәр,
тик еңеүҙе бары Раббы ҡаҙандыра[+].

#### 22

1Яҡшы исем – ҙур байлыҡтан,
абруй алтын-көмөштән ҡиммәт[+].
2Бай һәм ярлы йәнәш баҫыр –
һәр ҡайһыһын Раббы[†] яратҡан[+].
3Зирәк, хәүефте алдан күрер ҙә, йәшенер,
бер ҡатлы һаман алға бара бирер ҙә, зыян күрер[+].
4Тыйнаҡлыҡ һәм Раббынан ҡурҡыуҙың нәтижәһе –
байлыҡ, хөрмәт, имен тормош[+].
5Залимдың юлын сәнскәк менән тоҙаҡ һағалай;
ғүмерен ҡайғыртҡан унан йыраҡ йөрөр[+].
6Балаңа лайыҡлы юлды йәштән өйрәт –
ҡартайғас та шул юлдан тайпылмаҫ[+].
7Бай ярлылар өҫтөнән хакимлыҡ итер,
бирәсәккә алған – биреүсегә ҡол.
8Ғәҙелһеҙлек сәскән – бәлә урған,
уның асыу ҡамсыһы юҡҡа сығыр[+].
9Миһырбанлы кеше фатихалы булыр,
сөнки ул үҙ икмәген ярлы менән бүлешә[+].
10Әҙәпһеҙҙе ҡыуып ебәр – ыҙғыш китер,
янъял менән талаш тыныр[+].
11Күңел сафлығын яратҡан,
телендә гел яғымлы һүҙ булғанды
батша ла үҙенә дуҫ һанар[+].
12Раббы күҙе ғилемде һаҡлай,
хыянатсы бәндәнең һүҙҙәрен бушҡа сығара.
13Ялҡау әҙәм: «Урамда арыҫлан!
Тышҡа сыҡһам, мине үлтерерҙәр», – тиер[+].
14Ят ҡатындың ауыҙы – төпһөҙ упҡын,
Раббы ҡәһәрләгән шунда ҡолап төшөр[+].
15Бала башындағы иҫәрлекте
тәртип сыбығы тиҙ ҡыуып сығарыр[+].
16Байлыҡ арттырыр өсөн ярлыны рәнйетеүсе,
байға ришүәт биреүсе бөлгөнлөккә төшөр[+].


Аҡыл эйәләренең кәңәштәре

17Ҡолағыңды ас та
аҡыллылар һүҙен тыңла,
минең белемемә күңел һал[+].
18Уларҙы йөрәк түреңдә һаҡлаһаң,
улар һәр саҡ ауыҙыңда булһа,
һиңә йыуаныс булыр.
19Раббыға өмөт бағлап йәшәр өсөн,
бөгөн уларҙы һиңә өйрәтәм.
20-21Ысын хәҡиҡәт һүҙҙәрен һиңә өйрәтергә,
һине ебәргәндәргә уларҙы еткермәккә
һинең өсөн утыҙ нәсихәт яҙҙым,
һин уларҙан кәңәш, ғилем табырһың.

22Былай ҙа мохтаж булған ярлыны талама,
йәберләнгәнде хөкөм алдында ҡыҫма;[+]
23сөнки уларҙың дәғүәләрен Раббы хәл итер,
уларҙы талағандарҙың йәнен ҡыйыр[+].
24Тиҙ асыуланған менән аралашма,
ҡыҙыу бәндә менән юлдаш булма.
25Юҡһа улар юлына төшөрһөң,
йәнеңде ауға эләктерерһең.
26Ҡул биреп, кеше бурысын
үҙ өҫтөңә алыусыларҙан булма.
27Юҡһа, түләр хәлең ҡалмағас,
аҫтыңдағы түшәгеңде лә алырҙар[+].
28Ата[†]-бабаң ҡуйып ҡалдырған
боронғо ыҙан ташын күсермә[+].
29Үҙ эшенең оҫтаһын күргәнең бармы?
Ул ябай кешеләргә түгел, батшаларға хеҙмәт итер.

#### 23

1Хаким менән табында ултырғанда,
кем менән ултырғаныңды онотма.
2Ашау яғына үтә шәп булһаң,
нәфсеңде тыя бел.
3Уның һыйына ымһынып, онотолма,
сөнки был – алдаҡсы ризыҡ.
4Байыйым тип үтә бөтөрөнмә,
зиһенең ундай уйҙарыңа сик ҡуя белһен[+].
5Байлыҡ күҙ асып йомғансы юҡ була,
ҡанатланып, бөркөт һымаҡ күккә осоп китер[+].
6Һаран әҙәмдең ризығын ашама,
уның тәмле-татлыһынан тыйыл,
7сөнки эстән ул үҙ файҙаһын иҫәпләй,
«Аша ла эс», – тиер һиңә,
тик күңеле менән һинең янда булмаҫ.
8Йотҡан киҫәгеңде кире сығарырһың,
яғымлы һүҙҙәрең бушҡа булыр.
9Ахмаҡҡа хәбәр һөйләмә –
ул һинең аҡыллы һүҙҙәреңдән көлөр.
10Күптән үк ҡуйылған ыҙан ташын күсермә,
етемдәр өлөшөнә һин кермә,[+]
11сөнки уларҙың Яҡлаусыһы ҡөҙрәтле,
уларҙың һиңә ҡаршы дәғүәләрендә
етемдәрҙең тарафын аласаҡ[+].
12Йөрәгеңде нәсихәткә йүнәлт,
ҡолағыңды ғилем тыңларға өйрәт.
13Балаңдың ғәйебен язаһыҙ ҡалдырма,
сыбыҡтан кеше үлмәй[+].
14Сыбыҡ менән арт һабағын уҡытһаң,
йәнен һәләкәттән ҡотҡарырһың.

15Улым, йөрәгеңдә аҡылың булһа,
минең йөрәгем дә шатланыр.
16Ауыҙыңда гел дөрөҫлөк булһа,
бар булмышым ҡыуаныр.
17Йөрәгең гонаһлыларҙан[†] көнләшмәһен,
һәр саҡ Раббынан ҡурҡыу йөрәгеңдә һаҡланһын[+].
18Сөнки алда киләсәк бар,
өмөтөң бушҡа сыҡмаҫ[+].

19Тыңла, улым, аҡыллы бул,
күңелеңде хаҡ юлға йүнәлдер,
20иҫергәнсе шарап эскән, һоғаланып ит ашаған
бәндәләрҙең араһында булма[+].
21Сөнки бирән менән эскесене хәйерселек баҫыр,
йоҡосолоҡ иҫке-моҫҡоға кейендерер.
22Яҡты донъяға килтергән атаң һүҙен тыңла,
олоғайған көнөндә әсәйеңде хурлама[+].
23Хәҡиҡәт һатып ал, уны һатма,
аҡыл, тәрбиә һәм ғилем йый.
24Тәүфиҡлы баланың атаһы ҡыуаныр,
аҡыл эйәһенә ғүмер биреүсе шатланыр.
25Әйҙә ата-әсәң тантана итһен,
ғүмер биргән әсәйең һөйөнһөн.

26Улым, йөрәгеңде миңә йүнәлт,
минең юлдарыма күҙ һал.
27Уйнашсы ҡатын ул – төпһөҙ упҡын,
кеше ҡатыны – тар ҡоҙоҡ.[†][+]
28Ул юлбаҫар һымаҡ һине аңдый,
ирҙәр араһында хыянатсылар һанын арттыра[+].

29Кемдә хәсрәт? Кемдә ҡайғы?
Кемдә ыҙғыш? Кемдә зар?
Сәбәпһеҙҙән кем туҡмалған?
Кемдең күҙҙәре аларған?
30Шарап эсеүгә һалышҡандар,
тағы ла эҙләп йөрөгәндәр икән был[+].
31Шараптың ҡыҙыллығына,
һауытта емелдәүенә,
еңел генә эселеүенә ҡарама[+].
32Аҙаҡтан ул йылан кеүек сағыр,
ҡара йылан һымаҡ ағыу сәсер.
33Күҙҙәрең сәйер нәмәләр күрер,
күңелеңә йүнһеҙ уйҙар килер.
34Үҙеңде диңгеҙ уртаһында ятҡандай,
йөҙөп барған кәмәнең мачтаһында һымаҡ тойорһоң.
35«Туҡманылар мине, һиҙмәнем,
таяҡланылар мине, тойманым,
бына йоҡонан торам да,
яңынан эсергә керешәм», – тиерһең[+].

#### 24

1Яман кешеләргә көнләшмә,
улар менән бергә булырға тырышма,[+]
2күңелдәрендә йәбер-золом ниәтләйҙәр,
телдәре яманлыҡ сәсә уларҙың[+].

3Аҡыл менән йорт һалыныр,
зиһен менән нығытылыр,
4белем иһә бүлмәләрҙе
затлы һәм күркәм әйберҙәр менән тултырыр[+].
5Аҡыллы кеше ҡеүәтле булыр,
белемле әҙәм үҙ көсөн арттырыр[+].
6Һуғышыңды һәр яҡтан уйлап алып бар,
уңыш кәңәшселәр күп урында була[+].
7Ахмаҡ өсөн зирәклек артыҡ юғары,
ҡала ҡапҡаһы[†] төбөндә ауыҙын аса алмаҫ.
8Золом ниәтләгәнде залим тиерҙәр.
9Ахмаҡлыҡ менән ҡоролған ниәт – гонаһ,[†]
башҡаларҙы мәсхәрәләүсегә ерәнеп ҡарарҙар[+].

10Бәлә килгәндә тәҡәтһеҙ ҡалаһың икән,
тимәк, көс-ҡеүәткә ярлыһың[+].
11Үлемгә дусар ителгәнде йолоп ал;
һәләкәт янаған әҙәмдән баш тартырһыңмы ни[+]?
12«Беҙ быны белмәнек бит», – тиһәң дә,
йөрәгендәген Үлсәүсе белмәҫме?
Һинең йәнеңде Күҙәткән аңламаҫмы?
Ул һәр кемгә ғәмәленә күрә әжерен бирә[+].

13Улым, бал ҡап, бик тәмле ул;
кәрәҙле бал, тамағыңа татлы булыр[+].
14Күңелеңә аҡыл тигәнең дә шулай,
уны эҙләп таптыңмы – һөҙөмтәһе лә булыр,
өмөттәрең һинең бушҡа китмәҫ[+].

15Эй залим, тәҡүәнең торлағы янында боҫҡон ҡорма,
йортон уның туҙҙыраһы булма:[+]
16тәҡүә кеше ете йығылып, ете торор,
залимдар йығылыр ҙа харап булыр[+].

17Дошманым ҡоланы, тип шатланма,
абынды тип йөрәгең һөйөнмәһен[+].
18Юҡһа, Раббы[†] күреп, был эште оҡшатмаҫ,
Үҙенең асыуын дошманың өҫтөнән алыр[+].
19Яманлыҡ эшләүсене күреп йәнең көймәһен,
яуыз бәндәләрҙән көнләшмә;[+]
20барыбер ямандарҙың киләсәге юҡ,
намыҫһыҙҙың сырағы тиҙ һүнә[+].

21Раббынан ҡурҡ, улым, батшанан ҡурҡ,
фетнәселәр менән аралашма;[+]
22сөнки уларҙан бәлә көтмәгәндә килер,
һәр икеһенең бирәсәк язаһын кем белә?


Аҡыл эйәләре әйткән һүҙҙәр

23Аҡыл эйәләре тағы ла былай ти:
хөкөмдә ғәҙелһеҙлек – яман эш;[+]
24ғәйеплегә: «Һин хаҡлыһың», – тиеүсене ил ләғнәтләр,
халыҡтар уға нәфрәтләнер,[+]
25ә ғәйеплене фашлаусылар һөйөнөр,
баштарына мул бәрәкәт яуыр.
26Ғәҙел яуап татлы –
ирендән үбеү менән бер.
27Башта тыштағы эштәреңде башҡар,
баҫыуыңдағы эште тамамла,
шунан ғына өй һалып кер.
28Яҡыныңа ҡаршы ялған шаһитлыҡ ҡылма,
ауыҙыңдан алдаҡ һүҙ сыҡмаһын[+].
29«Ул миңә нимә эшләне,
мин дә уға шуны эшләйем,
ғәмәленә күрә әжерен бирәм», – тимә[+].

30Бер саҡ мин ялҡау әҙәмдең баҫыуы,
ахмаҡ хужаның йөҙөм баҡсаһы янынан үттем.
31Күрәм, бөтә ерҙе сәнскәк баҫҡан,
ҡый үләне күкрәп үҫеп сыҡҡан,
баҡсаның таш ҡоймаһы емерелеп ята.
32Ҡараным да, үҙемә һабаҡ алдым,
күргәндәрҙән шуны аңланым мин:
33йәнә әҙерәк йоҡлап, серем итһәң,
ҡул ҡаушырып тағы ултыра бирһәң –
34өйөңә ҡараҡ һымаҡ мохтажлыҡ инер,
ҡораллы баҫҡынсы булып, нужа һөжүм итер[+].

#### 25


Сөләймәндең хикмәттәренең дауамы

1Былары ла Сөләймән[†] батшаның хикмәттәре. Уларҙы Йәһүҙә[†] батшаһы Хизкияһтың кешеләре йыйнап алып һаҡлаған[+].

2Алланың шөһрәте[†] – эш-ғәмәлдәрҙе сер итеп тотоу,
батшаларҙың даны – эштәрҙе тикшереп, асылын белеү[+].
3Күктең бейеклеген, ер тәрәнлеген,
батша күңелендәге уйҙарҙы белеп булмаҫ.
4Көмөштән ҡатнашманы айыр,
көмөшсө эшләйәсәк һауыт ҡалыр.
5Яуызды батшанан айыр,
ғәҙеллек менән тәхет нығыр[+].
6Батша хозурында үҙеңде юғары ҡуйма,
дәрәжәле түрә урынын алма;[+]
7«Түргәрәк күсеп ултыр», – тиеүҙәре
түрә алдында түбәнгәрәк күсереүҙән яҡшыраҡ.

Үҙ күҙең менән күргәнде,
8хөкөмгә сығарырға ашыҡма;
юғиһә аҙаҡтан, яҡының оятҡа ҡалдырғас, нишләрһең?
9Яҡының менән дәғүәңде үҙ-ара хәл ит,
башҡаның серен сисмә,
10юҡһа, ишеткән береһе һине хур итер,
яман атлы булып ҡалырһың.

11Урыны-еренә әйтелгән һүҙҙәр –
көмөш һауыттағы алтын алма[+].
12Иғтибарлы ҡолаҡҡа аҡыллы кешенең шелтәһе
алтын алҡа, саф алтын биҙәүес кеүек[+].
13Ураҡ эҫеһендә ҡар һалҡыны нисек булһа,
тоғро илсе[†] лә үҙен ебәргән хужаһына хәл индерер[+].
14Бүләк бирмәһә лә, бирҙем тип маҡтанған әҙәм
ямғырһыҙ болот һәм ел кеүек[+].
15Сабырлыҡ хакимды ла ышандыра,
йомшаҡ тел һөйәкте лә һындыра.
16Бал таптыңмы – туйғансы аша,
ҡоҫҡансы ашама;[+]
17дуҫың өйөнә йыш йөрөмә,
юҡһа, һинән туйыр ҙа, күрә алмай башлар.
18Яҡынына ялған шаһитлыҡ ҡылған кеше
Суҡмар, ҡылыс һәм үткер уҡ кеүек[+].
19Афәт көнөндә ышанысһыҙ кешегә өмөтләнеү
серек теш, сатан аяҡҡа өмөт бағлау һымаҡ.
20Ҡайғылы кеше алдында йыр йырлау
һыуыҡ көндә кейемен систереү,
яраға һеркә тамыҙыуға тиң.
21Дошманың ас булһа, тамағын туйҙыр,
һыуһаған булһа, һыуһынын ҡандыр[+].
22Былай эшләп, уның башына ҡуҙ өйөрһөң,
Раббы[†] һиңә әжерен Үҙе бирер[+].
23Төньяҡ еле ямғыр алып килер,
ғәйбәтсенең теле – сырайҙы боҙор.
24Холоҡһоҙ ҡатын менән бер өйҙә йәшәгәнсе,
ҡыйыҡ башында йәшәү хәйерлерәк[+].
25Йыраҡ илдән килгән яҡшы хәбәр
сарсаған кешегә һалҡын һыу һымаҡ[+].
26Залим алдында ебеп төшкән тәҡүә кеше
бысраҡ[†] шишмә, буръяҡ ҡоҙоҡ[†] төҫлө.
27Балды күп ашау яҡшы булмаған һымаҡ,
дан өҫтөнә дан ҡаҙанырға тырышыу ҙа һәйбәт түгел.
28Үҙенә баш була алмаған кеше
диуарһыҙ ҡалған емерек ҡала ише.

#### 26

1Йәй уртаһындағы ҡар, ураҡ өҫтөндәге ямғыр һымаҡ,
шөһрәт[†] тә ахмаҡҡа килешле түгел[+].
2Турғай һәм ҡарлуғас осоп киткән һымаҡ,
нахаҡ ҡарғыш та кешегә төшмәҫ[+].
3Атҡа – ҡамсы, ишәккә – нуҡта,
ахмаҡ арҡаһына һуйыл килешә[+].
4Тилегә тилеләрсә яуап бирмә,
үҙең дә шуға оҡшарһың.
5Тилегә тилеләрсә яуап бир,
үҙен аҡыллымын тип уйламаһын[+].
6Ахмаҡҡа йомош ҡушып ебәргән әҙәм
үҙенең аяғын ҡырҡып ташлағандай ғазап сигер.
7Ахмаҡ ауыҙындағы хикмәтле һүҙ
аҡһаҡтың сатан аяғы һымаҡ.
8Ахмаҡҡа хөрмәт күрһәтеү –
ташты һапҡыға бәйләп ҡуйыу менән бер[+].
9Иҫерек ҡулындағы сәнскәкле ботаҡ нисек булһа,
ахмаҡ ауыҙындағы хикмәтле һүҙ ҙә шулай.
10Үткенсе ахмаҡты эшкә алған кеше
бөтәһен дә яралаған дыуамал уҡсы менән бер.
11Үҙ ҡоҫҡолоғона әйләнеп ҡайтҡан эт һымаҡ,
ахмаҡ әҙәм дә иҫәрлеген ҡат-ҡат ҡабатлар[+].
12Үҙен аҡыллыға һанаған затты күргәнең бармы?
Ахмаҡ ул әҙәмдән күпкә өмөтлөрәк[+].

13Ялҡау әҙәм: «Юлда арыҫлан!
Урам буйлап йыртҡыс йөрөй», – тип тышҡа сыҡмаҫ[+].
14Ишек – күгәнендә,
ялҡау түшәгендә әйләнә.
15Ялҡау әҙәм табаҡҡа ҡулын тығыр,
тик ауыҙына еткергәнсе арыр[+].
16Ялҡау үҙен сәсән телле
ете кешенән дә зирәгерәк һанар.
17Талашҡандар араһына ҡыҫылыу –
урам этенең ҡолағынан тартыуға тиң.

18Аҡылдан шашҡан әҙәм
нисек утлы киҫәү ата, үлем сәсә,
19яҡынына этлек эшләп,
«Мин шаярттым ғына», – тигән кеше лә шулай булыр.

20Утын бөтһә, усаҡта ут һүнә;
ғәйбәтсе булмаған ерҙә ғауға тына[+].
21Ҡыҙыулыҡ өсөн күмер, ут өсөн утын нисек булһа,
Ыҙғышты ҡыҙҙырыу өсөн ғәйбәтсе шулай.
22Ғәйбәтсенең һүҙе – тәмле тәғәм,
кешенең эс-бауырына үтеп инә[+].
23Теле йомшаҡ, күңеле тулы яуызлыҡ булған кеше
ялтырауыҡ ялатылған балсыҡ көршәк ише[+].
24Ҡара уйлы әҙәмдең теле юха,
ләкин күңелендә мәкер ята.
25Тауышының яғымлылығына ышанма,
йөрәгендә ете ҡәбәхәтлек йәшеренгән[+].
26Нәфрәтен хәйлә аҫтында йәшерһә лә,
яуызлығы йыйын алдында асылыр.
27Кешегә соҡор ҡаҙған – үҙе төшөр,
таш тәгәрәткән – уның аҫтында ҡалыр[+].
28Ялған телле үҙ ҡорбандарын[†] яратмай,
юха телленең ауыҙында һәләкәт ята.

#### 27

1Иртәгәһе көн менән маҡтанма,
һин уның нимә килтеререн белмәйһең[+].
2Үҙеңде-үҙең түгел, башҡа кеше,
үҙ ауыҙың түгел, бүтән телдәр һине маҡтаһын.
3Таш ауыр, ҡом тос тарта,
әммә ахмаҡтың рәнйетеүе икеһенән дә ауырыраҡ[+].
4Асыу – ҡаты, ярһыу – тыйғыһыҙ,
әммә көнсөллөк алдында кем сыҙай алыр[+]?
5Асыҡтан-асыҡ әйтелгән шелтә,
йәшерен һөйөүҙән яҡшыраҡ[+].
6Дуҫың һине яҡшылыҡ өсөн яралар,
ә күрә алмаған бәндә күп үбер[+].
7Тамағы туҡ әҙәм баллы кәрәҙҙе лә тапап үтер,
тамағы асҡа әсе лә татлы күренер[+].
8Тыуған яғынан айырылған кеше
гүйә ояһын ташлап киткән ҡош.
9Еҫле май һәм хуш еҫтәр йөрәккә ләззәт бирә,
дуҫтың ихлас кәңәше күңелгә рәхәт.
10Үҙ дуҫыңды ла, атаң дуҫын да ташлама,
бәлә килһә, туғаныңа барма:
эргәләге күршең йыраҡтағы ҡәрҙәшеңдән яҡшы[+].
11Аҡыллы бул, улым, йөрәгемә шатлыҡ килтер –
мине ғәйепләгәндәргә ҡайтарып әйтер һүҙем булыр[+].
12Зирәк, хәүефте алдан күрер ҙә, йәшенер,
бер ҡатлы һаман алға бара бирер ҙә, зыян күрер[+].
13Ят кеше өсөн үҙенә яуаплылыҡ йөкмәгәндең кейемен ал,
уны үҙеңә рәһен итеп ҡалдыр[+].
14Иртә таңдан ҡысҡыра-ҡысҡыра күршене маҡтау
уға ләғнәт уҡығандай булыр.
15Мыжыҡ ҡатын
ямғырлы көндө туҡтамай тамған һыу һымаҡ[+].
16Ундай ҡатынды тыйыу –
елде – бәйҙә, зәйтүн майын[†] уста тотоу менән бер.
17Тимерҙе тимер сарлар,
кешене кеше үткерләр.
18Инжир ағасын ҡарап үҫтергән уның емешен ашар,
хужаһын хәстәрләгән – хөрмәт ҡаҙаныр[+].
19Кешенең йөҙө һыуҙа сағылғандай,
кешенең йөрәге лә йөрәктә сағыла.
20Үлеләр донъяһы[†] менән Һәләкәт урыны туймаған һымаҡ,
кешенең күҙе лә туймай[+].
21Алтын менән көмөш – утта,
кеше маҡтау менән һынала[+].
22Иҫәрҙе ашлыҡ менән бергә килегә һалып төйһәң дә,
уны иҫәрлегенән айырып алып булмай.

23Һарығыңдың хәл-әхүәлен бел,
көтөүеңде яҡшылап көт;
24сөнки байлыҡ мәңге түгел,
таж да нәҫелдән-нәҫелгә күсмәй[+].
25Үлән шиңеп, йәше ҡалҡып сыҡҡанда,
тауҙарҙа бесән йыйып алынғанда,
26бәрәстәр һине кейендерер,
кәзәләреңде һатып, баҫыу алырһың.
27Кәзәләрең мул һөт бирер,
үҙеңә лә, ғаиләңә лә ризыҡ булыр,
хеҙмәтсе ҡыҙҙарыңа ла эсергә етер.

#### 28

1Яуыз артынан һис кем баҫтырмағанда ла ҡасыр;
тәҡүә арыҫландай ҡыйыу булыр[+].
2Илдә бола сыҡҡан саҡта, хакимдар күп,
төшөнсәле һәм ғилемле хаким булһа, ил һаҡланыр[+].
3Хәйерсене рәнйеткән теләнсе –
ашлыҡты ағыҙған ҡойма ямғыр ише[+].
4Ҡанун[†] боҙғандар яуызды маҡтай,
ҡанунға тоғролар уларға ҡаршы сыға.
5Яман әҙәм ғәҙеллектең нимә икәнен белмәҫ,
ә Раббыны эҙләүселәр тулыһынса аңлай.
6Намыҫлы йәшәгән ярлы кеше
нахаҡ юлда йөрөгән байҙан яҡшы[+].
7Ҡанунға тоғро бала – аҡыллы булыр,
аҙғындарға ҡушылған атаһын хурлыҡҡа батырыр.
8Риба[*] алып байыған әҙәмдең бар малы
ярлыларға мәрхәмәт[†] күрһәтеүсенең ҡулына эләгер[+].
9Ҡанунға ҡолаҡ һалырға теләмәгән заттың
доғаһы ла Раббы[†] өсөн ерәнгес[+].
10Намыҫлыны яман юлға этәреүсе
үҙе ҡаҙған соҡорға үҙе төшөр,
кәмселекһеҙ кеше мираҫҡа яҡшылыҡ алыр[+].
11Бай кеше үҙенә үҙе аҡыллы булып күренер,
ләкин башы булған ярлы кеше уны фашлар[+].
12Тәҡүәләр еңһә, ил һөйөнә,
яуыздар өҫтөн сыҡһа, кеше йәшенә[+].
13Гонаһын[†] йәшергән кеше яҡшылыҡ көтә алмаҫ,
уны танып, ваз кискән мәрхәмәт табыр[+].
14Раббынан ҡурҡҡан бәхетле булыр,
бәғерһеҙ әҙәм бәләгә тарыр.
15Яуыз хаким ярлы халыҡҡа
гүйә ырылдаған арыҫлан, үкергән айыу[+].
16Хаким алйот булған һайын, һалым күп,
нахаҡ байлыҡты күрә алмағандың ғүмере оҙон.
17Кеше ҡанын ҡойған әҙәм
ҡәбергәсә ҡасып йөрөһөн,
тынғы белмәһен, уға һис кем ярҙам итмәһен[+].
18Намыҫлы йәшәгән хәүефһеҙ ғүмер кисерер;
ҡыя юлдан йөрөгән һөрөнөп ҡолар[+].
19Иген иккән икмәккә туйыр,
буш артынан ҡыуған хәйерселеккә ҡалыр[+].
20Тоғро әҙәм күп бәрәкәт табыр,
байлыҡҡа ашҡынған язаға тарыр[+].
21Кешене айырып ҡарау – насар эш,
бер һыныҡ икмәк тип кеше гонаһ ҡыла[+].
22Ҡомһоҙҙоң ниәте – тиҙерәк байыу,
артынса хәйерселек килерен уйламай ул[+].
23Ялағай телең өсөн түгел,
тәнҡит һүҙең өсөн аҙаҡтан рәхмәт әйтерҙәр[+].
24«Гонаһ түгел», – тип
ата-әсәһен талаған әҙәм
юлбаҫарға бәрәбәр[+].
25Ҡомһоҙ бәндә дау сығара,
Раббыға иҫәп тотҡан уңыш ҡаҙана[+].
26Үҙенә генә иҫәп тотҡан алйот була,
аҡыл юлынан барыусылар ҡотола.
27Хәйерсегә биргән – тарлыҡ белмәҫ,
уларға күҙен йомған бәндә ләғнәт ҡаҙаныр[+].
28Яуыздар артһа, кеше йәшенә,
ҡырылып бөтһә, тәҡүәләр ишәйә[+].

#### 29

1Әрләнгән һайын нығыраҡ тиҫкәреләнгән кеше –
бер көн ҡапыл һәләк булыр, шифа тапмаҫ[+].
2Тәҡүәләр күбәйгәндә – халыҡ һөйөнә,
яуыз хаким булғанда – халыҡ ыңғыраша[+].
3Аҡылды яратҡан улан атаһын шатландырыр,
фәхишәләр менән сыуалған малын юғалтыр[+].
4Батшаның хаҡ хөкөмө илде нығыта,
ришүәт яратыуы – бөлдөрә.
5Яҡынына ялағайланған –
уның аяғына тоҙаҡ һалған[+].
6Ямандың гонаһы[†] үҙенә тоҙаҡтыр,
яҡшы кеше йырлап, ҡыуанып йәшәр[+].
7Тәҡүә әҙәм ярлының дәғүәһен ентекләп тикшерер,
залим ул турала уйлап та бирмәҫ[+].
8Тотанаҡһыҙ әҙәмдәр ҡалала бола сығарыр,
аҡыллылар ярһыуҙы баҫыр[+].
9Аҡыллы әҙәм ахмаҡты хөкөмгә алып барһа,
ахмаҡ асыуланыр, мәсхәрәләп көлөр,
һис кенә лә тына белмәҫ.
10Йән ҡыйыусы ғәйепһеҙҙе күрә алмаҫ,
намыҫлыны юҡ итергә тырышыр[+].
11Ахмаҡ әҙәм асыуына ирек бирер,
аҡыллы әҙәм уны тыйып торор[+].
12Әгәр хаким ялғанға ҡолаҡ һалһа,
барлыҡ ярандары намыҫһыҙ булыр.
13Ярлы менән залимдың бер оҡшашлығы бар –
икеһенә лә Раббы[†] күҙ нурҙары бирә[+].
14Әгәр батша ярлыларҙы ғәҙел хөкөм итә икән,
уның тәхете мәңге ҡаҡшамаҫ[+].
15Сыбыҡ менән өгөт аҡылға ултыртыр,
үҙ яйына ҡуйылған бала әсәһенә хурлыҡ килтерер[+].
16Яуыздар ишәйгән ерҙә гонаһ күбәйер,
әммә тәҡүәләр уларҙың һәләкәтен күрер[+].
17Балаңды тәрбиәлә – тыныс булырһың,
ул һиңә ҡыуаныс килтерер[+].
18Алланан асылыш[†] юҡ икән – халыҡ йүгәнһеҙ;
ҡанунға[†] тоғролар мең бәхетле[+].
19Ҡоро һүҙ менән генә ҡолдо тәрбиәләп булмай,
бындай кеше аңлаһа ла, ҡолаҡ һалмаҫ.
20Уйламай һүҙ һөйләгән кешене күргәнең бармы?
Ундайҙарға ҡарағанда ахмаҡҡа өмөт күберәк[+].
21Ҡолдо йәштән уҙындырһаң,
яҡшылыҡҡа алып бармаҫ бындай аҙым.
22Асыулы әҙәм янъял сығарыр,
ҡыҙыу әҙәм золом арттырыр[+].
23Кешене тәкәбберлеге түбәнһетә,
тыйнаҡ кеше хөрмәт ҡаҙана[+].
24Ҡараҡты дуҫ иткән – үҙенә үҙе дошман;
шаһиттарҙы саҡырғанда өндәшмәй ҡалыр[+].
25Кешеләрҙән ҡурҡҡан – үҙенә тоҙаҡ ҡорған,
Раббыға һыйынған – хәүефтән араланған[+].
26Күптәр батшанан мәрхәмәт[†] эҙләй,
ләкин кеше ғәҙеллекте тик Раббынан табыр[+].
27Ялғансылар – тәҡүәләргә ерәнгес,
тура юлдан йөрөүселәр яуыздарға әшәке күренә.

#### 30


Агурҙың һүҙҙәре

1Масса ырыуынан Яҡы улы Агурҙың әйткәндәре.

Был кеше Иҫиилға, Иҫиилға һәм Ухалға бына ниҙәр тине:

2Ысынлап та, мин барлыҡ кешеләрҙән дә томанараҡмын,
кешенең аҡыл-зирәклеге миндә юҡ икән.
3Мин зирәклеккә өйрәнмәнем,
Изге[†] Затты белмәгәнмен.
4Кем күктәргә ашып, ергә төштө?
Елде кем усына йыйҙы?
Кем һыуҙы итәгенә төйнәне?
Ерҙең сиктәрен кем билдәләне?
Исеме кем? Улының исеме кем?
Әгәр белһәң, һөйлә[+].
5Алланың һәр әйткәне һыналған һәм саф:
Ул – Үҙенә һыйынғандар өсөн ҡалҡан[+].
6Һүҙҙәренә Уның бер һүҙ ҡушма,
юҡһа һине фашлар – алдаҡсы булырһың[+].

7Ике әйбер Һинән һорайым,
мин иҫән саҡта үтенесемде кире ҡаҡма:
8алдаҡ менән юҡ-бар һүҙҙе яҡын юлатма,
хәйерселек тә, байлыҡ та бирмә миңә,
миңә көндәлек икмәгемде бир[+].
9Юҡһа туйып һикереп Һинән баш тартырмын,
«Раббы[†] кем ул?» – тип әйтермен,
йә, хәйерсе хәленә төшөп, урлашырмын,
Аллам исеменә тап төшөрөрмөн[+].
10Хеҙмәтсене хужаһы алдында яманлама,
юғиһә ул һине ҡарғар ҙа,
үҙең ғәйепле булып ҡалырһың[+].

11Атаһын ҡәһәрләгән һәм
әсәһенә фатиха теләмәгән заттар була[+].
12Үҙ күҙендә таҙа булып күренгән,
ләкин нәжесенән[†] таҙармаған заттар була[+].
13Күҙҙәре шундай тәкәббер,
һауалы ҡараған заттар була[+].
14Кешеләрҙең ярлыларын тамаҡламаҡ,
мохтаждарын ер йөҙөнән юймаҡ булған,
теше – гүйә ҡылыс,
теш ҡаҙнаһы – бысаҡ һымаҡ заттар була[+].

15Һөлөктөң ике ҡыҙы бар:
«Бир, бир», – тиҙәр.
Һис ҡасан туйыу белмәҫ өс нәмә,
«Етер», – тимәгән дүрт нәмә бар:
16ул да булһа ҡәбер, түлһеҙ ҡорһаҡ,
һыуға туймаҫ ҡоро тупраҡ,
һәм «етер!» тигәнде белмәҫ ут-ялҡындыр.

17Атаһына мыҫҡыллы ҡараған,
әсәһен һанға һуҡмағандың күҙен
ялан ҡоҙғоно суҡыр,
бөркөт балалары тамаҡлар[+].

18Мине хайран ҡалдырған өс,
аҡыл етмәҫ дүрт нәмә бар:[+]
19ул да булһа, күк йөҙөндә бөркөт юлы,
ҡаҡ ҡаяла йылан юлы,
диңгеҙ уртаһында карап юлы,
ир-егеттең ҡыҙ-ҡырҡынға юлы.
20Зинасы ҡатындың да юлы шулай;
ашар ҙа ауыҙын һөртөр:
«Яман эш ҡылманым», – тиер.

21Өс нәмәнән ер һелкенә,
дүрт нәмәне күтәрә алмай:
22ул да булһа, батша булған ҡолдо,
күбенгәнсе ашаған алйотто,[+]
23хурлыҡҡа төшкән ҡатындың кейәүгә сығыуын,
хужабикәһенең урынын алған ҡол ҡатынды.

24Ер йөҙөндә кескәй дүрт зат барҙыр,
улар бик аҡыллы:
25ул да булһа, ҡырмыҫҡа – көсһөҙ халыҡ,
ләкин ашар аҙығын йәй хәстәрләй;[+]
26дамандар ҙа көслө түгел,
тик ҡая булыр торор ерҙәре;
27сиңерткәнең юҡ батшаһы,
ләкин саф-саф булып бара;[+]
28кеҫәрткене ҡулың менән тотһаң була,
ләкин батша һарайына үтеп инә.

29Ғорур һынлы өс нәмә,
ныҡлы баҫҡан дүрт нәмә бар:
30ул да булһа, йәнлектәр араһында иң көслө арыҫлан,
һис берәүгә юл бирмәҫ ул,
31ғорур әтәс, тәкә
һәм дә ғәскәр етәкләгән батша.

32Алйотланып танау сөйһәң,
ниәтеңдә золом булһа,
усың менән ауыҙыңды яп,[+]
33сөнки ҡаймаҡ болғауҙан май яҙыла,
танауға һуғыуҙан ҡан ағыла,
асыуҙы ҡыҙҙырыуҙан ыҙғыш ярала.

#### 31


Лемуил батшаның һүҙҙәре

1Массалар батшаһы Лемуилдың әсәһенән өйрәнгән аҡыллы һүҙҙәре.

2Эй улым, һиңә нимә әйтәйем?
Ҡарынымдың емеше булған улым, нимә һөйләйем?
Эй нәҙерҙәремдең улы, һиңә нимә өйрәтәйем!
3Ҡеүәтеңде ҡатындарға бирмә,
батшаларҙы бөлгөнлөккә төшөрөүселәргә юлыңды бирмә[+].
4Батшаларға, Лемуил,
батшаларға түгел шарап эсеү,
хакимдарға түгел хәмер эҙләп йөрөү;[+]
5юҡһа эсеп иҫереп, ҡанундарҙы[†] оноторҙар,
ярлыларҙы хаҡ хөкөмһөҙ ҡалдырырҙар.
6Хәмерҙе һәләк булып барыусыға,
шарапты ҡайғыға батҡанға бирегеҙ:[+]
7эсер ҙә ярлылығын онотор,
күңел ғазаптарын иҫкә алмаҫ.
8Теле зәғиф кеше өсөн,
йәберләнгәндәр хоҡуғы өсөн;[+]
9ғәҙеллекте яҡлап,
мохтаждарҙың, хәйерсенең
хәле өсөн ауыҙ асып хәбәр һөйлә[+].


Яҡшы ҡатынға маҡтау


(Алеф)

10Әҙәпле ҡатын табыуҙары ҡыйын,
аҫылташтан ғәйре баһаһы[+].


(Бейт)

11Ундай ҡатынға иренең йөрәге ныҡ ышана,
уның менән һәр саҡ бәрәкәт ҡаҙаныр.


(Гимел)

12Ул иренә яманлыҡ ҡылмаҫ,
ғүмере буйы яҡшылыҡ эшләр.


(Далеҫ)

13Йөн тетһә лә, етен эшкәртһә лә –
ҡулы тилбер, ҡулы белдекле.


(Һе)

14Сауҙа караптары һымаҡ,
алыҫтан икмәк табып килтерер.


(Уау)

15Таң һарыһынан йоҡонан торор,
ғаиләһенә ашарға хәстәрләр,
хеҙмәтсе ҡыҙҙарына эш бүлеп бирер[+].


(Зайн)

16Баҫыу хаҡында ҡайғыртып, һатып алыр,
тапҡан аҡсаһына йөҙөм баҡсаһы ултыртыр.


(Хеҫ)

17Билен ҡеүәт менән быуып,
ҡулының көсөн арттырыр.


(Теҫ)

18Эшенең файҙаһын күрә,
төндәрендә лә шәме һүнмәй;


(Йод)

19ҡулын иләүескә һуҙа,
бармағынан орсоҡ төшмәй;


(Каф)

20ярлыларға игелек күрһәтер,
мохтаждарға ярҙам ҡулы һуҙыр[+].


(Ламед)

21Ҡар яуһа ла хәүефләнмәҫ ҡатын,
сөнки бөтә ғаиләһенең икешәр ҡат кейеме бар.


(Мем)

22Үҙенә келәмдәр һуға,
кейгәндәре – нәфис етен, ҡарағусҡыл ҡыҙыл йөндән.


(Нун)

23Ире ҡала ҡапҡаһы[†] янында яҡшы таныш,
илдең аҡһаҡалдары[†] ҡоронда ултырыр.


(Самех)

24Ундай ҡатын етен кейем тегеп һата,
сауҙагәрҙәргә ҡушаҡ һуғып бирә.


(Ғайн)

25Уның өҫ кейеме – ҡеүәт һәм абруй,
Ул киләсәккә ҡарап ҡыуана.


(Пе)

26Ауыҙында уның – хикмәтле һүҙ,
мәрхәмәт[†] һәм нәсихәт булыр телендә.


(Саде)

27Өй эштәрен гел күҙәтеп тора,
ялҡаулыҡтың ни икәнен белмәй.


(Ҡоф)

28Балалары тороп уны данлай,
ире маҡтап бөтә алмай:


(Реш)

29«Лайыҡлы ҡатындар күп булғандыр,
тик һин уларҙың барыһынан арттырҙың!»


(Син менән Шин)

30Мөләйемлек – алдаҡсы, матурлыҡ – буш,
ә Раббынан ҡурҡҡан ҡатын данға лайыҡ.


(Тау)

31Хеҙмәтенә ҡарап хөрмәт күрһәтегеҙ уға,
эштәрен ҡала ҡапҡаларында маҡтағыҙ![+]

### Вәғәзсе

#### Вәғәзсе

Вәғәзсе


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Инеш һүҙ


Вәғәзсе

Боронғо йәһүд телендә был китап – «Коһелеҫ», боронғо грек телендә «Экклесиаст» тип атала. Һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә – «Вәғәзсе», моғайын, имандаштар йыйынында сығыш яһаған остаз йә вәғәзсе күҙ уңында тотолғандыр.

Был китапта Вәғәзсе данлыҡлы батша һәм аҡыл эйәһе Сөләймән исеменән һөйләй. Күпте кисергән автор донъяуи шатлыҡтарҙың ваҡытлы булыуын, әҙәм бәхетенең ғәйәт ҡыҫҡа ғүмерле икәнлеген аңлай. Вәғәзсе был китапта, тормоштоң төрлө яҡтарын барлап, йәшәүҙең мәғәнәһен йә маҡсатын табырға тырыша. Ул шундай һығымталарға килә: кешеләр йәшәүҙең мәғәнәһен аңларға һәләтле түгел, ғүмер бик ҡыҫҡа булып, ҡартлыҡ менән барып ослана, ә ҡартлыҡта кеше элекке ләззәт-кинәнестәрҙең тәмен юғалта, көс-ҡеүәтенән яҙа һәм уға фани донъяла йәшәүенең ахырын көтөүҙән башҡа бер сара ла ҡалмай. Был ахыр бөтәһе өсөн дә бер: бөйөк батша ла, теләнеп көн иткән хәйерсе лә берҙәй гүр эйәһе була.

Шулай ҙа Вәғәзсе, тормошта бер ҡиммәт бар һәм ул – иң беренсе сиратта, аҡыл, тип раҫлай. Тормош ни тиклем буш һәм алдатҡыс булһа ла, Алла кешеләргә дуҫтар менән аралашыу йә уңышлы ғаилә ҡороу кеүек нәмәләрҙә ҡыуаныс табыу мөмкинлеген һәм Алла ҡағиҙәләрен тотоп йәшәү рәхәтлеген күреү мөмкинлеген биргән. Иң мөһиме иһә – был рәхәтлектәрҙе бүләк иткән Аллаға тоғролоҡ һаҡлау.

#### 1

1Йәрүсәлимдә[†] батша булып торған Дауыт улының[†] – Вәғәзсенең әйткәндәре:[+]

2– Буш мәшәҡәт, – тине Вәғәзсе, – бөтәһе лә буш мәшәҡәт кенә![+] 3Кешегә был ҡояш аҫтындағы ауыр хеҙмәтенән ни файҙа[+]?

4Бер быуын килә, бер быуын китә,
Әммә донъя мәңге ҡала бирә[+].
5Ҡояш ҡалҡа, ҡояш бата,
Ҡалҡҡан еренә кире ашыға[+].
6Ел көньяҡҡа иҫә, төньяҡҡа борола,
Өйрөлә-өйрөлә иҫә,
Шулай үҙ юлы менән әйләнеп йөрөй.
7Барлыҡ йылғалар диңгеҙгә аға,
Диңгеҙ иһә тулып ашмай.
Йылғалар сыҡҡан еренә ҡайта,
Ҡабат йылға булып аға башлай[+].
8Бөтә нәмә лә хәлдән тайҙыра –
Уларҙы тасуирларға һүҙ етмәҫ;
Ҡарап-ҡарап та күҙ туймаҫ,
Тыңлап-тыңлап та ҡолаҡтың танһығы ҡанмаҫ[+].
9Элек нимә булған, шул йәнә булыр;
Ни эшләнгән, тағы ла эшләнер.
Был ҡояш аҫтында бер ниндәй ҙә яңы нәмә юҡ[+].

10«Ҡара, бына был яңы», – тип әйткән саҡтар була. Ләкин ул да әүәл, беҙгә тиклемге дәүерҙәрҙә булған инде. 11Әүәлгеләр хәтерҙә ҡалмаған. Киләсәктә булыр нәмәләрҙе лә унан һуң килеүселәр иҫләмәҫ[+].

12Мин, Вәғәзсе, Йәрүсәлимдә Исраил[†] батшаһы булдым. 13Күк аҫтында нимәләр эшләнеүен зиһенем аша үткәреп һәм һынап ҡарап, төшөнөргә ҡарар ҡылдым. Алла[†] әҙәм балаһына ыҙа өсөн биргән ауыр эштер былар[+]. 14Ҡояш аҫтында ҡылынған бар төр ғәмәлде күрҙем мин, былар бөтәһе лә – буш мәшәҡәт һәм ел ҡыуыу.

15Кәкрене турайтып булмаҫ,
Юҡ нәмәне һанап булмаҫ[+].

16Күңелемдән: «Бына мин Йәрүсәлимдә үҙемә тиклем хакимлыҡ иткәндәрҙең бөтәһенән күберәк шөһрәт[†] ҡаҙандым, аҡыл йыйҙым, зирәклек һәм белем тупланым», – тинем[+]. 17Мин зиһенемде ҡайҙа аҡыл, ә ҡайҙа дыуамаллыҡ һәм ахмаҡлыҡ икәнен белеүгә йүнәлттем. Әммә бының да тик ел ҡыуыу икәнен аңланым.

18Аҡыл күп булғанда, ҡайғы ла күп,
Белемен арттырған – хәсрәтен арттыра[+].

#### 2

1Күңелемдән үҙ-үҙемә: «Әйҙә, мин һине уйын-көлкө менән һынайым, яҡшылыҡтың рәхәтен күр», – тинем. Әммә был да бары буш мәшәҡәт икән. 2Көлкө хаҡында: «Ахмаҡлыҡ!», ә кәйеф-сафаны: «Ниндәй файҙаһы бар?» – тинем[+]. 3Мин, аҡылымды юймайынса һәм шул уҡ ваҡытта күңелемә ахмаҡлыҡ ҡылырға ла юл ҡуйҙым – әҙәм балаларына ҡыҫҡа ғына ғүмерҙәрендә күк аҫтында нимә кинәнес килтереүен аңлар өсөн тәнемде шарап менән һынарға булдым.

4Мин бөйөк эштәр башҡарҙым: үҙемә йорттар һалдым, йөҙөм баҡсалары ултырттым,[+] 5баҡсалар һәм урмандар, уларға һәр төрлө емеш ағастары үҫтерҙем[+]. 6Баҡсаларымдағы ағастарҙы һуғарырға быуалар төҙөттөм. 7Ир һәм ҡатын ҡолдар һатып алдым, өйөмдә тыуған ҡолдарым да бар ине. Миңә тиклем Йәрүсәлимдә[†] хакимлыҡ иткәндәрҙең һәммәһенекенән дә күберәк эре һәм ваҡ мал йыйҙым. 8Шулай уҡ үҙемә алтын-көмөш йыйҙым, бөтә өлкәләрҙән батшаларса хазиналар тупланым. Ир һәм ҡатын йырсылар, шулай уҡ ир-ат кинәнесе – кәнизәктәр аҫраным[+]. 9Йәрүсәлимдә миңә тиклем булғандарҙың барыһынан да шөһрәтлерәк[†] һәм байыраҡ инем, зирәк аҡылым да үҙемдә ҡалды[+].

10Күҙем төшкән һис нәмәнән баш тартманым,
Күңелемде бер ләззәттән дә тыйманым,
Сөнки йәнем һәр эшемдән зауыҡланды;
Был ауыр хеҙмәтем өсөн бүләк булды.

11Мин ҡулым менән башҡарған бар эшемә, хеҙмәткә һалған бөтә көсөмә боролоп баҡтым. Күрҙем, һәммәһе лә буш мәшәҡәт, тик ел ҡыуыу. Ҡояш аҫтында уларҙан һис ниндәй ҙә фәтүә юҡ икән[+].

12Аҡыл менән дыуамаллыҡтың, шулай уҡ ахмаҡлыҡтың ни икәнен белмәк булдым. Батша вариҫы юҡһа ни эшләй алһын? Элек эшләнгәнде ҡабатлай ғына ала. 13Яҡты ҡараңғылыҡтан яҡшыраҡ булғандай, аҡылдың да ахмаҡлыҡтан яҡшыраҡ икәнен күрҙем.

14Аҡыллыны аҡыл күҙле итә,
Ахмаҡ иһә ҡараңғыла ҡаңғыра.

Ләкин шуны белдем: уларҙың һәммәһен дә бер тәҡдир көтә[+]. 15Мин күңелемдән үҙемә былай тинем: «Мине лә ахмаҡтың тәҡдире көтә, шулай булғас, минең аҡыллы булыуымдан ни файҙа?» Үҙ-үҙемә: «Был да буш мәшәҡәт», – тинем. 16Ахмаҡ кешене иҫкә алмаған һымаҡ, аҡыл эйәһен дә иҫтә ҡалдырмаясаҡтар. Оҙаҡламай бөтәһе лә онотолор. Ахмаҡ һымаҡ уҡ аҡыл эйәһе лә үлмәйме ни[+]? 17Мин тормошто күрә алмаҫ булдым, сөнки ҡояш аҫтында эшләнгән бөтә нәмә миңә яман булып күренде. Бөтәһе лә буш мәшәҡәт, бөтәһе лә – ел артынан ҡыуыу.

18Ҡояш аҫтындағы хеҙмәтемде күрә алмаҫ булдым, сөнки хеҙмәтемдең бөтә емеше үҙемдән һуң киләсәк кешегә ҡаласағын аңланым[+]. 19Аҡыллы булырмы ул, әллә ахмаҡмы, кем белә? Ә бит ул минең был ҡояш аҫтында ауыр хеҙмәтем һәм аҡылым менән тапҡандарҙан файҙаланасаҡ. Был да – буш мәшәҡәт. 20Һәм мин күңелем менән был ҡояш аҫтында эшләгән барлыҡ эштәремдән төңөлдөм. 21Сөнки берәү аҡылы, белеме, оҫталығы менән эшләп тапҡанын бының өсөн бармаҡ та ҡыбырлатмаған кешегә ҡалдыра булып сыға. Был да – буш мәшәҡәт, ҙур ғәҙелһеҙлек. 22Кешенең ҡояш аҫтында көс түгеп тапҡаны, йөрәк ынтылышы нимә бирә, ул был донъяла нимә хаҡына эшләп йәшәй? 23Уның һәр көнө – әрнеү, хеҙмәттәре – михнәт, күңеле хатта төнөн дә тынғы белмәй. Был да – буш мәшәҡәт[+].

24Кеше өсөн ашап-эсеү һәм үҙ хеҙмәте менән күңелен зауыҡландырыуҙан да хозурыраҡ нәмә юҡ. Мин шуны аңланым: был – Алла[†] тарафынан кешегә бирелгән бер йыуаныс[+]. 25Алла ихтыярынан башҡа кем ашап-эсә, ләззәт таба алһын? 26Үҙенә күркәм әҙәмгә аҡылын да, белемен дә, шатлығын да бирә Алла, гонаһлыға[†] иһә, хеҙмәт емештәрен йыйып-туплап, Алла алдында күркәм әҙәмгә ҡалдырһын тип, эш өйә. Был да – буш мәшәҡәт, ел артынан ҡыуыу[+].

#### 3

1Һәр нәмәнең үҙ мәле, күк аҫтындағы һәр ғәмәлдең үҙ ваҡыты бар.

2Тыуыр ваҡыт һәм үлер ваҡыт,
Сәсер ваҡыт һәм йолҡоп алыр ваҡыт бар;[+]
3Үлтерер ваҡыт һәм шифа бирер ваҡыт,
Емерер ваҡыт һәм төҙөр ваҡыт бар;
4Илар ваҡыт һәм көлөр ваҡыт,
Көйөр ваҡыт һәм бейер ваҡыт бар;[+]
5Ташты ырғытыу ваҡыты һәм ташты йыйыр ваҡыт,
Ҡосаҡлар ваҡыт һәм ҡосаҡтан ҡасыр ваҡыт бар;
6Эҙләр ваҡыт һәм юғалтыр ваҡыт,
Һаҡлар ваҡыт һәм ташлар ваҡыт бар;
7Йыртыр ваҡыт һәм тегер ваҡыт,
Өндәшмәү ваҡыты һәм һөйләшеү ваҡыты бар;[+]
8Һөйөр ваҡыт һәм нәфрәтләнер ваҡыт,
Һуғыштың ваҡыты һәм тыныслыҡтың ваҡыты бар.

9Эшләүсегә ауыр хеҙмәтенән ни файҙа[+]? 10Алла[†] кешеләргә ыҙа сикһен тип биргән эште күрҙем мин[+]. 11Алла һәр нәмәне үҙ ваҡытында күркәм итеп яратҡан. Шулай уҡ Ул кешеләр йөрәгенә мәңгелек тойғоһон һалды, ләкин әҙәми зат Алла эштәрен барыбер башынан алып аҙағынаса аңлап бөтөрә алмай[+]. 12Мин шуны белдем: кешеләргә күңел асып, игелек ҡылып ғүмер үткәреүҙән дә яҡшыраҡ нәмә юҡ икән[+]. 13Кеше ашап-эсеүҙән һәм үҙенең һәр ғәмәленән бәхет таба икән, был – Алланың бүләге[+]. 14Алланың һәр эше мәңгелек икәнен аңланым: уға бер нәмә өҫтәп тә, алып ташлап та булмай – Алла кешеләр Үҙенән ҡурҡһын өсөн шулай эшләгән. 15Әле нимә бар, шул элек тә булған, киләсәктә буласаҡ – әүәл булған; Алла үткәнде тағы ҡайтара[+].

16Йәнә мин ҡояш аҫтында шуны күрҙем: хаҡлыҡ[†] тейеш булған урында – хаҡһыҙлыҡ, ғәҙеллек булыр урында – ғәҙелһеҙлек икән. 17Мин үҙемә күңелемдән: «Алла ғәҙел кешене лә, яуызды ла Үҙе хөкөм итә, сөнки һәр нәмәнең һәм һәр ғәмәлдең үҙ ваҡыты бар», – тинем[+]. 18Үҙемә күңелемдән: «Әҙәм балаларына килгәндә, Алла уларҙы үҙҙәренең асылда хайуан икәнлектәрен күрһендәр өсөн һынай», – тинем[+]. 19Сөнки әҙәм балаларының да, хайуандарҙың да тәҡдире бер: тегеләре лә, былары ла үлемгә дусар, тегеләренең дә, быларының да һулышы бер, әҙәм балаһының хайуандан бер ниндәй ҙә өҫтөнлөгө юҡ, сөнки былар бөтәһе лә – фани[+]. 20Барыһы ла бер урынға китә: тупраҡтан яралғандар тупраҡҡа ҡайта[+]. 21Кем белә, кеше йәне күккә ашамы ла хайуан йәне түбәнгә, ер аҫтына, төшәме? 22Шунда мин аңланым: кеше өсөн үҙ эштәренән йәм табыуҙан да яҡшыраҡ нәмә юҡ икән, сөнки был уның тәҡдире. Ә үҙенән һуң ни булырын уға кем ҡабат алып килеп күрһәтер[+]?

#### 4

1Әйләнә-тирәмә ҡарап, мин ҡояш аҫтында эшләнә торған һәр төрлө йәбер-золомдо күрҙем. Ана иҙелгәндәрҙең күҙҙәре йәшле, ләкин уларҙы йыуатыр кеше юҡ. Уларҙы иҙеүселәрҙең ҡулында көс бар, ә иҙелгәндәрҙе йыуатыусы юҡ[+]. 2Шунда мин инде мәрхүм булғандарҙы ҡотлап, улар әлегә тере булғандарҙан бәхетлерәк, тинем[+]. 3Ә бөтөнләй тыумаған, ҡояш аҫтында ҡылынған боҙоҡлоҡто күрмәгәндәр иһә быларҙың икеһенән дә бәхетлерәк[+].

4Шулай уҡ мин һәр төрлө хеҙмәт, эштәге оҫталыҡ кешеләр араһындағы көнсөллөктән булғанын да күрҙем. Былар бөтәһе лә – буш мәшәҡәт, ел артынан ҡыуыу. 5Ахмаҡ ҡул ҡаушырып ултырып, үҙен үҙе харап итер[+]. 6Ауыр хеҙмәт менән, ел артынан ҡыуып тапҡан ике усламдан, күңел тыныслығы менән тапҡан бер ус ниғмәт хәйерлерәк түгелме[+]?

7Йәнә мин ҡояш аҫтында тағы бер буш мәшәҡәтте күрҙем. 8Бына бер кеше – яңғыҙ, балаһы ла, ағай-энеһе лә юҡ. Көнө-төнө эшләй, ләкин күҙе һаман байлыҡҡа туймай. Ул: «Кем өсөн эшләйем һуң мин, ниңә үҙемде тормош ләззәтенән мәхрүм итәм?» – тип әйтә белмәй. Был да – буш мәшәҡәт, был да – яман эш[+].

9Яңғыҙ булғансы, икәү булыу яҡшыраҡ, икәү бергә эшләһәң, эшең ырай. 10Береһе йығылһа, икенсеһе уны торғоҙа. Ә яңғыҙ кеше йығылһа – ҡайғы уға – уны торғоҙоусы юҡ. 11Икәү бергә ятһа, бер-береһен йылыта, ә яңғыҙ ятҡанды кем йылытһын[+]? 12Кеше яңғыҙ булһа, уны еңеүе еңел, ә икәү ҡаршы торһа, улар бирешмәҫ. Өстән ишелгән бау анһат ҡына өҙөлмәй.

13Кәңәш тыңламаған аҡылһыҙ ҡарт батшанан ярлы, әммә аҡыллы егет яҡшыраҡ. 14Ул егет был батшалыҡта ярлы булып тыуһа ла, зиндандан сығып, тәхеткә ултырҙы[+]. 15Мин күрҙем: ҡояш аҫтындағы һәр кеше батша тәхетенә ултырған был егет артынан китте. 16Ул эйәрткән халыҡтың иҫәбе-һаны юҡ, ләкин һуңыраҡ килгән быуындар уны данламаясаҡ. Был да – буш мәшәҡәт, ел артынан ҡыуыу.

17Алла йортона[†] барғаныңда, аяғыңдың ҡайҙа баҫҡанын бел. Яманлыҡ ҡылғанын да аңламаған ахмаҡтар ише кәрәкмәгән ҡорбан[†] килтергәнсе, Алланы тыңлау хәйерлерәк[+].

#### 5

1Уйламай һөйләмә, йөрәгең дә Алла[†] алдында һүҙ әйтергә ашыҡмаһын: Алла күктә, ә һин – ерҙә, шуға күрә һүҙең аҙ булһын[+]. 2Хәстәре күптең төшө буталыусан, ахмаҡтың һүҙе кәрәгенән күп булыусан[+]. 3Аллаға нәҙер әйткәнһең икән, вәғәҙәңде тиҙ үтә, сөнки Ул ахмаҡтарға илтифат итмәй. Вәғәҙә иткәнеңде үтә[+]. 4Вәғәҙә биреп тә үтәмәгәнсе, вәғәҙә бирмәүең яҡшыраҡ[+]. 5Ауыҙыңдан сыҡҡан һүҙҙәр гонаһҡа[†] килтермәһен, Алла илсеһе[†] алдында: «Был – яңылышлыҡ булды!» – тип әйтмә. Юҡһа Алла, әйткәнеңә асыуланып, ҡулыңдың эшен юҡҡа сығарыр[+]. 6Күп төш күреүҙә, күп һүҙ һөйләгәндәге ише, файҙаһыҙ нәмәләр бар: Алланан ҡурҡ[+]. 7Ниндәйҙер төбәктә ярлының ҡыҫырыҡланыуын, хаҡлыҡ[†] һәм ғәҙеллектең юҡлығын күрһәң, быға ғәжәпләнмә; һәр бер түрәнең өҫтөнән унан юғарырағы, уларҙың өҫтөнән тағы ла юғарырағы бар[+].

8Ер бөтә кешеләргә лә ярҙам итә, хатта батша ла баҫыуҙан алынған уңыш иҫәбенә йәшәй. 9Көмөш яратҡан – көмөшкә, байлыҡ яратҡан байлыҡҡа туймаҫ. Был да – буш мәшәҡәт. 10Байлыҡ артҡан һайын уны ҡулланыусылар ҙа арта. Байлыҡ эйәһенә унан ни файҙа? Байлығына ҡарап ҡына ҡәнәғәтләнергә ҡала. 11Көн оҙоно эшләгәндең, аҙ ашағанмы ул, күп ашағанмы, йоҡоһо тыныс, ә бай байлығын хәстәрләп йоҡонан ҡала.

12Ҡояш аҫтында шундай бер яман фажиғә күрҙем мин: йыйылған байлыҡ хужаһына зыян килтерә[+]. 13Эшендәге уңышһыҙлыҡ арҡаһында ул бар байлығын юғалта, тыуған улына бер нәмә лә ҡалдыра алмай. 14Кеше әсә ҡарынынан нисек сыҡһа, үлгәс тә был донъянан шулай китә. Нисек килгән, барыһын да ҡалдырып, шулай китә, көс түгеп ирешкән хеҙмәт емешенән уның ҡулында алып китерлек бер нәмәһе лә булмаясаҡ[+]. 15Был бик яман фажиғә: кеше нисек килгән булһа, шулай китә. Елгә осҡан ауыр хеҙмәтенән уға ни файҙа[+]? 16Ғүмер буйы ҡараңғынан тороп ризыҡланып, көндәрен ҡайғы-хәсрәт, ауырыу һәм асыу эсендә үткәрергә мәжбүр. 17Мин шуны аңланым: кеше өсөн Алла биргән ҡыҫҡа ғына ғүмере дауамында ашау-эсеү һәм был ҡояш аҫтындағы ауыр хеҙмәтенән йәм табып йәшәү яҡшы икән, сөнки был – уның тәҡдире.

18Әгәр ҙә Алла берәй кешегә байлыҡ һәм мөлкәт бирһә, һәм уларҙан файҙаланыу, үҙ өлөшөн алып, ауыр хеҙмәтенән ләззәт табыу мөмкинлеген бирһә, был – Алланың бүләге[+]. 19Бындай кеше ғүмер көндәренең иҫәбе хаҡында бик уйланып бармай, сөнки Алла уның күңелен шатлыҡ-ҡыуаныс менән тултыра.

#### 6

1Был ҡояш аҫтында бер яман фажиғәне күрҙем, ул әҙәм балаһын йөк һымаҡ баҫып тора[+]. 2Алла[†] кешегә байлыҡ, мөлкәт һәм дан-шөһрәт[†] бирә. Ундай кеше теләгән бөтә нәмәһенә эйә була ала. Ләкин Алла былар менән файҙаланыу мөмкинлеген бирмәй – уның рәхәтен сит кеше күрә. Был да буш мәшәҡәт, һәм был – әсе ғазап[+]. 3Берәүҙең йөҙ балалы булыуы, оҙон ғүмер кисереүе мөмкин, ләкин ул күпме генә йәшәһә лә, шул ғүмеренең рәхәтен күрмәһә, йәки хөрмәтләп ерләнмәһә, минеңсә, үле тыуған баланың тәҡдире уныҡынан яҡшыраҡ[+]. 4Был бала бушҡа ғына килде лә ҡараңғылыҡҡа китте, уның исемен ҡараңғылыҡ йәшерҙе. 5Ул бер ҡасан да көн яҡтыһын күрмәне һәм белмәне, уға теге әҙәмгә ҡарағанда күпкә тыныс. 6Ә тегеһе, ике мең йыл йәшәп тә, тормошонан рәхәтлек тапмаһа, бынан уға ни файҙа? Ахыр сиктә, барыбыҙ ҙа бер урынға китәбеҙ түгелме?

7Кеше бер тамағы хаҡына эшләй ҙә эшләй, ләкин нәфсеһе бер ҡасан да туймай[+]. 8Аҡыллының ахмаҡтан ниндәй өҫтөнлөгө бар? Ярлыға нисек йәшәргә белеүенән ни файҙа[+]? 9Күпкә өмөт иткәнсе, булғанына ҡәнәғәт булыу хәйерлерәк. Был да – буш мәшәҡәт һәм ел артынан ҡыуыу.

10Булған һәр нәмәнең инде исеме бар, кешенең дә асылы билдәле, ул үҙенән көслөрәк менән дәғүәләшә алмай[+]. 11Буш һүҙ, буш мәшәҡәт күп – кешегә унан ни файҙа[+]? 12Буш мәшәҡәт менән күләгә һымаҡ үтеп киткән ҡыҫҡа ғына ғүмере эсендә кеше өсөн нимә яҡшы икәнен кем белһен? Үҙенән һуң ҡояш аҫтында ниҙәр булырын кешегә кем әйтеп бирә алыр[+]?

#### 7

1Яҡшы исем ҡиммәтле еҫле майҙан,
Үлем көнө тыуған көндән яҡшыраҡ[+].
2Мәжлесле өйгә барғансы,
Йыназалы өйгә барғаның хәйерле,
Сөнки һәр кемдең ахыры бер,
Тере кеше шуны башында тотһон[+].
3Хәсрәт көлөүҙән яҡшыраҡ,
Сөнки йөҙ моңһоулығы күңелде йомшарта[+].
4Аҡыллының күңеле – ҡайғылы өйҙә,
Ахмаҡтың күңеле – кәйеф-сафалы өйҙә.
5Ахмаҡтың маҡтауын тыңлағансы,
Аҡыллының битәрләүен ишетеү яҡшыраҡ[+].
6Ахмаҡтың көлөүе хас та
Ҡаҙан аҫтында янған сыбыҡтың сытырлауы.
Был да – фани.
7Башҡаларҙы йәберләү аҡыллыны ла ахмаҡлата,
Ришүәт кешенең күңелен боҙа[+].
8Һәр нәмәнең ахыры уның башынан хәйерлерәк;
Сабыр кеше һауалынан яҡшыраҡ[+].
9Асыуланырға ашыҡма,
Асыу ахмаҡтарҙың эсендә оялай.
10«Ниңә үткән көндәр бөгөнгөнән яҡшы ине?» – тип һорама,
Бындай һорау аҡылдан түгел.
11Аҡыл мираҫ кеүек үк яҡшы,
Ул ҡояш йөҙөн күргәндәр өсөн файҙалы.
12Көмөш нисек кешене һаҡлаһа,
Аҡыл да шулай уҡ һаҡлай;
Бына ғилемдең файҙаһы:
Аҡыл эйәһенең ғүмерен һаҡлай.

13Алланың ғәмәлдәренә күҙ һал: Ул кәкрәйткәнде кем турайта ала[+]? 14Бәхетле көндәреңдә ҡыуан, ҡайғылы көндәреңдә иһә шуны иҫеңдә тот: тегеһен дә, быныһын да Алла[†] бирә, һис кем киләсәктә нимә булырын белмәй.

15Фани ғүмерем дауамында төрлөһөн күрҙем: тәҡүә кеше тәҡүә булыуына[†] ҡарамаҫтан, харап була, яуыздар иһә үҙ яуызлыҡтары эсендә оҙон ғүмер һөрә[+]. 16Артыҡ тәҡүә һәм артыҡ аҡыллы булып күренергә тырышма: ниңә үҙеңде харап итергә? 17Артыҡ яуыз, дыуамал булма: ниңә ваҡытынан алда үлергә[+]? 18Был нәсихәттәрҙең береһен тотоп, икенсеһен онотма, Алланан ҡурҡыу бөтә бәләләрҙән дә һаҡлап ҡалыр.

19Аҡыл кешене ҡалалағы ун хөкөмдарҙан көслөрәк итә[+]. 20Ер йөҙөндә гел яҡшылыҡ ҡына эшләп, бер ҙә гонаһ[†] ҡылмаған тәҡүә кеше юҡ[+]. 21Хеҙмәтсеңдең һине яманлағанын ишетмәйем тиһәң, кешеләр һөйләгән бөтә һүҙгә ҡолаҡ һалып барма[+]. 22Хәйер, үҙеңдең дә башҡалар хаҡында ғәйбәт һөйләгәнең аҙ булманы бит.

23Быларҙың барыһын да аҡыл менән һынаным. «Аҡылға ирешермен», – тинем, ләкин уға етә алманым. 24Бөтә булған нәмә – алыҫта, тәрәне – тәрәндә: кем уның төбөнә төшә алыр[+]? 25Мин зиһенемде аҡыл менән зирәклекте белеү, тикшереү һәм табыуға, яуыздарҙың ахмаҡлығы, аҡылһыҙҙарҙың дыуамаллығы нимәлә икәнен төшөнөүгә йүнәлттем[+].

26Шуны белдем, әжәлдән дә әсерәге ҡатын-ҡыҙ икән: ул үҙе – тоҙаҡ, йөрәге – ау, ә ҡулдары – бығау. Аллаға күркәм булған әҙәм унан ҡасып ҡотола, гонаһлы бәндә иһә уның тоҙағына эләгә[+].

27– Бер-бер артлы һынап ҡарап, бына шундай яуапты таптым, – тине Вәғәзсе. – 28Ә бына эҙләп-эҙләп тә нимәне тапманым һуң? Мең кеше араһынан бер яҡшы ир таптым, ләкин улар араһында бер генә яҡшы ҡатын-ҡыҙ ҙа юҡ ине. 29Мин бер нәмәне генә аңланым: Алла әҙәм балаһын намыҫлы итеп яратҡан, ләкин улар һәр төрлө мәкерле ниәткә тотонған[+].

#### 8


Хикмәтле кәңәштәр

1Кем аҡыллы кеше менән тиңләшер, һәр нәмәнең асылын кем аңлатыр? Аҡыл кешенең йөҙөн нурландыра, сырайының ҡырыҫлығын юя.

2Батша бойороғон тот, сөнки был һинең Алла[†] алдында биргән антыңа бәрәбәр[+]. 3Батша хозурынан ситкә сығырға ашыҡма, яман эштәр яҡлы булма, сөнки батша үҙе нимә теләй, шуны эшләй ала[+]. 4Батшаның һүҙендә көс бар. Кем уға: «Нимә эшләйһең?» – тип әйтә ала[+]? 5Бойороҡҡа буйһонған кеше яманға тарымаҫ. Аҡыллы һәр нәмәнең мәлен һәм әмәлен белә. 6Сөнки һәр нәмәнең үҙ мәле һәм әмәле бар. Әммә кешегә күп ауыр хәлдәр кисерергә тура килә. 7Бер кем дә алда ни булырын белмәй; киләсәктә нимә булырын кем әйтһен? 8Кешенең елде туҡтатырға ҡөҙрәте етмәгәндәй, үҙенең әжәл көнө өҫтөнән хакимлығы юҡ. Был көрәштә ҡотолоу юлы юҡ, яуызлыҡ яуызды ҡотҡармаҫ. 9Ҡояш аҫтында ҡылынған эштәрҙең һәр ҡайһыһына илтифат иткәндә, мин быларҙың һәммәһен дә күрҙем. Бер кеше башҡа кеше өҫтөнән хакимлыҡ итә һәм уға зарар килтерә[+].

10Яуыз кешеләрҙе ерләгәнде күргәнем бар. Был әҙәмдәр мөҡәддәс[†] ергә килеп-китер, әммә уларҙы үҙҙәре яуызлыҡ ҡылған ҡалала оноторҙар. Был да – фани. 11Яман эштәр өсөн яза тиҙ бирелмәгән саҡта, кешеләр енәйәт ҡылыуға әүәҫләнә. 12Гонаһлы[†] әҙәм йөҙҙәрсә ҡат боҙоҡлоҡ эшләһә лә, оҙаҡ йәшәүе бар, ләкин Алланы хөрмәтләгән, Унан ҡурҡҡан кешегә генә яҡшы булыр – шуны беләм. 13Залим яҡшылыҡ күрмәҫ, Алланан ҡурҡмағанға күрә, ғүмере күләгәнекеләй ҡыҫҡа булыр[+].

14Ер йөҙөндә тағы бер мәғәнәһеҙлек бар: яманға тейеш яза тәҡүә кешенең башына төшә, ә тәҡүәгә лайыҡ игелекте ямандар үҙләштерә. Мин: «Был да фани!» – тинем[+].

15Шунан мин күңел асыуҙы өҫтөн ҡуйҙым, сөнки ҡояш аҫтында кеше өсөн ашап-эсеп, күңел асыуҙан да яҡшы нәмә юҡ. Алла биргән ғүмерендә кешегә ауыр хеҙмәтендә ошо ярҙам итер[+].

16Аҡыл өйрәнгәнемдә, зиһенемде кешеләрҙең ҡояш аҫтында ғүмер буйы, көнө-төнө, йоҡо белмәй башҡарған эштәрен төшөнөүгә йүнәлткәндә,[+] 17мин Алланың барлыҡ ғәмәлдәрен күрҙем, кешеләрҙең иһә ҡояш аҫтында башҡарылғанды тулыһынса аңлап бөтөрә алмағанына төшөндөм. Кеше күпме генә аңлайым тип тырышмаһын, барыбер төшөнмәҫ. Хатта аңлайым тигән аҡыл эйәһе лә быға ирешә алмаҫ[+].

#### 9

1Төбөнә төшөү өсөн мин быларҙың барыһын да күңелем аша үткәрҙем. Тәҡүә кешеләрҙең һәм аҡыл эйәләренең яҙмышы, уларҙың барлыҡ эштәре Алла[†] ҡулында икәнен күрҙем. Алда мөхәббәт көтәме, әллә нәфрәтме – әҙәми затҡа билдәһеҙ. 2Бөтәһенең дә аҙағы бер: тәҡүәне лә, залимды ла, игелеклене лә, яуызды ла, пакты ла, нәжесте[†] лә, ҡорбан[†] килтергәнде лә, ҡорбан килтермәгәнде лә бер тәҡдир көтә. Гонаһлыларға[†] нимә булһа, яҡшыларға ла шулай була; ант итеүсегә лә, ант итеүҙән ҡурҡҡанға ла – бер яҙмыш[+]. 3Ҡояш аҫтында эшләнгән эштәрҙең насар яғы шунда: бөтәһен дә бер үк тәҡдир көтә. Бынан тыш кешеләрҙең күңеле иҫән саҡтарында яуызлыҡ һәм дыуамаллыҡ менән тулы; ә аҙаҡ улар мәрхүмдәр янына китә. 4Тереләр араһында кешенең өмөтө бар, хатта тере эткә лә үле арыҫланға ҡарағанда яҡшыраҡ. 5Тереләр үләсәген белә, ә үлеләр бер нәмә лә белмәй, уларға башҡаса бер ниндәй әжер ҙә юҡ, сөнки улар тураһында иҫтәлек тә ҡалмай[+]. 6Улар яратҡан, нәфрәтләнгән һәм йәндәрен көйҙөргән нәмәләрҙең барыһы ла үтеп киткән. Бынан ары улар бер ҡасан да ҡояш аҫтында була торған эштәргә ҡушыла алмай.

7Әйҙә икмәгеңде шат күңел менән аша, шарабыңды ҡыуаныс менән эс: инде Алла һинең ғәмәлдәреңде хуш күрә![+] 8Һәр саҡ аҡ төҫтәге кейемдәр кей, башыңа еҫле май һөрт. 9Яратҡан ҡатының менән тормошҡа шатланып йәшә, ҡояш аҫтындағы фани ғүмереңдең һәр көнөнә ҡыуан. Был ғүмерҙе һиңә Алла бирҙе – былар һинең был донъялағы тормошоңдағы һәм ауыр хеҙмәтеңдәге өлөшөң. 10Ҡулың эшләй алғанды, көсөңдән килгәнде эшлә, сөнки һин бара торған үлеләр донъяһында[†] эш тә, уй ҙа, белем дә, аҡыл да юҡ[+].

11Был ҡояш аҫтында мин тағы ла шуны күрҙем:

Ярышта еңеү иң етеҙҙәргә,
Алышта иң ҡыйыуҙарға булмай икән.
Эшләп тапҡан икмәк – иң аҡыллыларға,
Байлыҡ – белемлеләргә,
Абруй-хөрмәт оҫталарға эләкмәй.
Быларҙың барыһын да осраҡлылыҡ һәм ваҡыт хәл итә.
12Тейешле ваҡыттың ҡасан килерен һис кем белмәй.
Ауға эләккән балыҡ, тоҙаҡҡа сырмалған ҡош ише,
Әҙәм балаһы бәлә-ҡазаға көтмәгәндә тарый[+].

13Ҡояш аҫтында мин йәнә бер аҡыл күрҙем: ул миңә мөһим тойолдо. 14Бына бәләкәй генә бер ҡала, халҡы ла күп түгел. Бер ҡөҙрәтле батша уға һуғыш аса һәм, бейек убалар ҡороп, ҡамауға ала. 15Ләкин ҡалала аҡыллы бер фәҡир булған икән, һәм ул зирәклеге менән ҡаланы ҡотҡара. Әммә һуңынан был фәҡирҙе иҫкә алыусы ла булмай. 16Шул саҡ мин әйттем: аҡыл көстән яҡшыраҡ, ләкин фәҡир кешенең аҡылын һис кем ҡәҙерләмәй, уның һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмай[+]. 17Аҡыллының тыныс әйткән һүҙе ахмаҡтарҙың хакимы аҡырғандан яҡшыраҡ ишетелә. 18Аҡыл һуғыш ҡоралынан яҡшыраҡ. Ләкин гонаһлы бер әҙәм күп яҡшылыҡты юҡҡа сығара ала[+].

#### 10


Аҡыллы иҫкәртеүҙәр

1Үле себен төшөп, хуш еҫле майҙы боҙған һәм һаҫытҡан кеүек, бәләкәй генә ахмаҡлыҡ та аҡыл менән абруйҙан ауырыраҡ тарта. 2Аҡыллының йөрәге – дөрөҫ юлдан, ахмаҡтыҡы хата юлдан йөрөтә. 3Ахмаҡ ниндәй генә юлдан йөрөмәһен, ахмаҡлығын күрһәтә, уның йөрөүендә мәғәнә юҡ.

4Түрәң һиңә асыуланһа ла, эшеңде ташлама. Күндәмлек ҙур хатаны ла ҡаплай[+]. 5Ҡояш аҫтында йәнә бер яманлыҡ күрҙем – ул да булһа ил башлығының ғәҙелһеҙлеге: 6ахмаҡтар – юғарыла, байҙар иһә аҫта ултыра. 7Мин йәнә шуны күрҙем: ҡолдар атҡа атланып бара, хакимдар, ҡол һымаҡ, йәйәү бара ине[+].

8Соҡор ҡаҙған кешенең уға үҙе йығылып төшөүе, диуарҙы ҡутарғанды иһә йылан сағыуы ихтимал[+]. 9Таш киҫеүсенең үҙенең шул таштан имгәнеүе, утын ярған кешенең утындан зыянлауы бар[+]. 10Үтмәҫ балтаны үткерләмәһәң, эшләгәндә күберәк көс китер. Аҡылдың файҙаһы – уңыш. 11Әгәр йылан арбағанға тиклем саға икән, уны арбаусының ни кәрәге бар[+].

12Аҡыллының ауыҙынан сыҡҡан һүҙҙә – бәрәкәт. Ахмаҡ теле менән үҙен һәләкәткә этәрә[+]. 13Ахмаҡ һүҙен ахмаҡлыҡтан башлай ҙа шыр тилелек менән тамамлап ҡуя. 14Ахмаҡ күп һөйләй, ләкин киләсәктә ни булырын бер кем белмәй; үҙенән һуң ни булырын уға кем әйтһен[+]? 15Ахмаҡты эш тиҙ ялҡыта, ул хатта ҡалаға ҡайтыр юлын да онота.

16Эй ил халҡы, батшаң бала булып, түрәләрең иртә таңдан табын ҡора башлаһа, ҡайғы һиңә! 17Эй ил халҡы, батшаң затлы нәҫелдән булып, түрәләрең ризыҡты кәйеф-сафа өсөн түгел, хәл алыр өсөн үҙ ваҡытында ашай торған булһа, һин бәхетле![+]

18Хужаһы ялҡау булһа, өйөнөң түшәме ишелер, ҡул ҡаушырып ултырһа, түбәһенән һыу үтер. 19Кеше табынды күңел өсөн йыя, шарап кәйефте күтәрә, әммә бөтәһе өсөн дә көмөш кәрәк[+]. 20Батша хаҡында эстән генә лә яман телләнмә, йоҡо бүлмәңдә байҙар тураһында насар һөйләмә, сөнки осар ҡош хәбәр алып барыр, ҡанатлы ҡош әйткәнеңде сәсеп йөрөр[+].

#### 11

1Икмәгеңде һыуға ағыҙ, күп көндәрҙән һуң һин уны ҡабат табырһың. 2Булғаныңды ете, хатта һигеҙ өлөшкә бүлеп тарат, сөнки илдә ниндәй бәлә булырын белмәҫһең. 3Болот тулышҡас, ергә ямғыр яуҙыра; әгәр ағас көньяҡҡа йәки төньяҡҡа ауһа, ҡайҙа ауған, шул урында ҡала. 4Ел баҫылғанын көткән кешенең ере сәселмәй ҡалыр, болоттарҙы күҙәткән әҙәм ашлығын йыя алмаҫ. 5Елдең юлын һәм әсә ҡарынында бала тумалғанын белмәгән кеүек, бар нәмәне яратҡан Алла[†] ғәмәлен дә белә алмаҫһың[+]. 6Орлоғоңдо иртән иртүк сәсә башла, кискә тиклем ҡулыңа ял бирмә, сөнки ҡайһыһы уңышлы булырын белмәҫһең, бәлки икеһе лә уңышлы булыр.

7Яҡтылыҡ – матур; ҡояшты күреү күҙҙәр өсөн ләззәтле. 8Кеше, күпме генә йәшәмәһен, ғүмере буйына шатланып йәшәһен, әммә ҡараңғы көндәрен дә иҫенән сығармаһын, сөнки улар ҙа күп булыр һәм нимә буласаҡ, барыһы ла – фани.

9Эй егет, йәш сағыңда күңел ас, шатлан да көл. Йөрәгең нимә ҡуша, шуны эшлә, күҙең ҡайҙа әйҙәй, шунда йөрө; әммә бел: быларҙың бөтәһе өсөн дә һиңә Алла алдында хисап тоторға тура килер[+]. 10Йөрәгеңдән ҡайғы-хәүефтәрҙе ҡыу; тәнеңдән сир-ғазапты алып ташла, сөнки йәшлек һәм ҡара сәстәр ел һымаҡ тиҙ үтеп китә.

#### 12

1-2Йәш сағыңда, яман көндәрең килеп еткәнсе, «Улар миңә бер ниндәй рәхәтлек килтермәй», – тип әйтер йылдарың яҡынлашҡансы, ҡояш һәм яҡтылыҡ, ай һәм йондоҙҙар тоноҡланмаҫ, ямғыр артынан йәнә болоттар әйләнеп ҡайтмаҫ элек, Бар ҡылыусыңды иҫеңдә тот[+][+]. 3Ул көндө өйҙө һаҡлағандар ҡалтырар, көслөләр хәлһеҙләнер, аҙ ҡалған тирмәнселәр тартыуҙан туҡтар, тәҙрәнән ҡарағандарҙың күҙ алдары ҡараңғыланыр, 4урамға сыға торған ишектәр томаланыр; тирмән тауышы тыныр, ҡоштарҙың һайрауы уятып ебәрер, йырлаусылар ишетелмәҫ[+]. 5Бейек урындарҙан ҡурҡырһың, юлдағы дәһшәттән хафаланырһың. Баҙам ағасы сәскә атыр; сиңерткәләрҙең кәүҙәһе ауырайыр; каперс ҡыуағы ҡойолоп төшөр. Ул көндө кеше мәңгелек йортона китер һәм һыҡтап оҙатыусылар урамдарҙа өйөрөлөр[+].

6Көмөш сылбыр өҙөлгәнсе,
Алтын кәсә йәмшәйгәнсе,
Инеш янындағы көршәк ярылғансы,
Ҡоҙоҡ[†] өҫтөндәге сығыр емерелгәнсе,
Бар ҡылыусыңды иҫтә тот[+].

7Тупраҡтан яралған тәнең ҡабат тупраҡҡа ҡайтыр. Алла[†] биргән йәнең кире Эйәһенә ҡайтыр[+].

8– Буш мәшәҡәт, – тине Вәғәзсе, – буш мәшәҡәт. Бөтәһе лә фани[+].


Йомғаҡлау

9Вәғәзсе аҡыллы кеше ине. Ул үҙенең белгәндәрен башҡаларға өйрәтте, бик күп хикмәтле нәмәләр хаҡында фекер йөрөтөп, уларҙы тупланы[+]. 10Вәғәзсе, тапҡыр һүҙҙәр табып, хәҡиҡәт һүҙҙәрен дөрөҫ итеп яҙып ҡалдырҙы.

11Аҡыл эйәләренең һүҙҙәре – мал ҡыуа торған осло таяҡ кеүек,
Әйтемдәр йыйылмаһы – ныҡ итеп ҡағылған сөй шикелле;
Улар бер көтөүсе тарафынан бирелгән[+].

12Бынан ғәйре, улым, шунан һаҡлан: китап яҙыусыларҙың иҫәбе юҡ, күп уҡыу тәнде талсыҡтыра[+]. 13Бөтә нәмә әйтелде, инде бына һығымта: Алланан ҡурҡ, Уның ҡушҡандарын үтә, сөнки был әҙәм балаһының төп бурысы[+]. 14Алла һәр бер эште, һәр йәшерен ғәмәлде – яҡшыһын да, яманын да – Үҙенең хөкөмө алдына ҡуя[+].

### Йырҙар йыры

#### Йырҙар йыры

Йырҙар йыры


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


#### Инеш һүҙ


Йырҙар йыры

Был китап боронғо йәһүдтәрҙең (йәки еврейҙарҙың) мөхәббәт поэмалары йыйынтығы булып тора. Йәһүд традицияһына ярашлы, ул Сөләймән батша исеме менән бәйләнгән. Образдар һәм сағыштырыуҙар боронғо Яҡын Көнсығыш мәҙәниәтенә һәм көнкүрешенә хас, шунлыҡтан уларҙы тәржемә итеү ҙә еңелдән түгел. Ғашиҡтар бер-береһен ғәзәл һомғоллоғо һәм нәзәкәте, батша ғәскәренең мөһабәтлеге, бешкән алманың хуш еҫе, иҫерткес йөҙөм шарабы менән сағыштыра.

Ә китап егет менән ҡыҙ араһындағы һөйөү хистәре тураһында ғына булғас, ул ни өсөн Изге Яҙмаға индерелгән? Күрәһең, ир-ат менән ҡатын-ҡыҙ араһындағы мөхәббәттең Бар ҡылыусының кеше хаҡындағы ниәтенең бер өлөшө булыуын нығытыу өсөндөр.

Бынан тыш, кинәйәләп әйтеү йәһәтенән аңлатма биреп, йәһүдтәр китапты Раббының Үҙ халҡын һөйөү образы итеп тә һанаған. Ә мәсихселәр Мәсих менән мәсихселәр берҙәмлеге араһындағы мөнәсәбәттәрҙең ситләтелгән күренеше тип ҡабул иткән. Аңлатма биреүселәр йыш ҡына ошо берлекте Алланы яратҡан күңелдең Һөйгәненә тартылыуы менән сағыштырған.

#### 1

1Сөләймәндең[†] иң гүзәл йыры.


Ҡыҙ

Үпһен мине, үпһен ирендәрең!
Һөйөүең һинең шараптан татлы[+].
2Хушбуйың һулап туйғыһыҙ,
Исемең – гүйә түгелеп киткән еҫле май,
Шуға ла ҡыҙҙар ярата һине[+].
3Үҙ артыңдан әйҙә мине – йүгерәйек!
Батшам мине бүлмәһенә алып килде!


Ҡыҙҙың әхирәттәре

Эй батшабыҙ, ҡыуанырбыҙ,
Һинең менән һоҡланырбыҙ,
Һөйөүеңде шараптан былай маҡтарбыҙ –
Ысынлап та яратыуға лайыҡһың һин![+]


Ҡыҙ

4Эй Йәрүсәлим[†] ҡыҙҙары!
Ҡара булһам да, Ҡыдар сатырҙарылай,
Сөләймәндең шаршауҙарылай матур мин[+].
5Ҡарасманлығыма ҡарамағыҙ,
Ҡояш мине шулай ҡарайтты.
Ағайҙарым миңә асыуланып,
Йөҙөм баҡсаларын ҡарауыллар өсөн ҡуйҙы,
Ә үҙемдең баҡсамды һаҡлай алманым.
6Йән һөйгәнем, әйтсе миңә:
Малдарыңды ҡайҙа утлатаһың?
Төш мәлендә ҡайҙа ятҡыраһың?
Ниңә мин дуҫтарыңдың малы янында
Бөркәнсек ябынған ҡатындай йөрөргә тейеш[+]?


Егет

7Ҡайҙалығымды белмәһәң,
Эй гүзәлдәрҙең гүзәле,
Һарыҡтарҙың эҙенән бар.
Көтөүселәрҙең сатырҙары янында
Үҙеңдең кәзә бәрәстәреңде утлат[+].

8Фирғәүен[†] арбаһына егелгән аттар араһындағы байталға
Оҡшатам һине, һөйөклөм![+]
9Бит алмаңды һырғаларың биҙәп тора,
Мунсаҡ тағылған муйының ниндәй гүзәл!
10Һиңә көмөш тамсылар менән
Алтын биҙәүестәр яһатырбыҙ[+].


Ҡыҙ

11Батшам табын янында ҡырын ятҡанда
Хушбуйымдың еҫтәре таралды[+].
12Түштәремдең араһында ятҡан
Мирра[†] һалынған янсыҡ һымаҡ һөйгәнем[+].
13Ғейн-Гедиҙең йөҙөм баҡсаларындағы
Бер шәлкем ҡына гөлөлөр йәрем[+].


Егет

14Ниндәй гүзәлһең, һөйөклөм,
Ниндәй гүзәлһең һин!
Күгәрсендәй һинең күҙҙәрең![+]


Ҡыҙ

15Эй һөйөклөм, ниндәй сибәрһең һин, һөйкөмлөһөң!
Йәшел үлән беҙҙең түшәгебеҙ.
16Өйөбөҙҙөң түшәме – кедрҙар,
Диуарҙары иһә – кипаристар[+].

#### 2


Ҡыҙ

1Мин – Шарондың нәркәс гөлө,
Үҙәндәрҙең лилиә сәскәһе[+].


Егет

2Сәнскәк араһында үҫкән лилиәләй
Минең йәрем ҡыҙҙар араһында.


Ҡыҙ

3Урман ағастары араһындағы алмағас һымаҡ
Минең һөйгәнем егеттәр араһында.
Уның күләгәһендә ултырып зауыҡланам,
Емешенең таты ауыҙымдан китмәй[+].
4Мәжлес йортона ул мине алып инде,
Баш осомда һөйөү әләмен күтәрҙе.
5Йөҙөм ҡаптырып хәл индерегеҙ,
Алмалар менән ҡеүәт өҫтәгеҙ:
Һөйөү ялҡынында янам![+]
6Йәремдең һул беләге башым аҫтында,
Уңы менән ҡыҫып ҡосаҡлаған[+].
7Ғәзәлдәр һәм боландар хаҡына
Ялбарамын һеҙгә, эй Йәрүсәлим[†] ҡыҙҙары!
Беҙҙе был һөйөүҙән уятмағыҙ, ҡуҙғатмағыҙ,
Танһығыбыҙ ҡанғанғаса ҡалһын[+].

8Был һөйгәнемдең тауышы!
Тау армыттарын артылып,
Түбәләрҙән елеп ашығып килә!
9Йәш боланға, ғәзәлгә оҡшаған йәрем.
Ҡара, диуар эргәһендә тора,
Беҙҙең тәҙрәбеҙгә ҡарай,
Рәшәткә аша күҙ һала[+].
10Миңә өндәшә һөйгәнем:
«Тор, йәрем, әйҙә, гүзәлем, минең менән!
11Ҡара, ҡыш та уҙып китте,
Ямғырҙар ҙа үтте, туҡтаны,
12Тирә-йүндә сәскәләр күренде,
Шатлыҡлы йырҙар миҙгеле килде,
Күгәрсендәр гөрләй илебеҙҙә[+].
13Инжир емеше һутҡа тулышҡан,
Гөлгә күмелгән йөҙөм ҡыуағы
Тирә-яҡҡа хуш еҫен аңҡыта.
Тор, йәрем, әйҙә, гүзәлем, минең менән!»


Егет

14Ҡаялар араһында, тарлауыҡтарҙа
Йәшенгән күгәрсенем һин!
Нурлы йөҙөңдө күрәйем,
Моңло тауышыңды ишетәйем,
Тауышың яғымлы, йөҙөң наҙлы[+].
15Төлкөләрҙе тотоғоҙ, бәләкәй төлкөләрҙе!
Улар йөҙөм баҡсаһын ҡорота –
Әле баҡсаларыбыҙ шау сәскә.


Ҡыҙ

16Һөйгәнем – минеке, мин – уныҡы,
Көтөүҙәрен лилиәләр араһында утлата[+].
17Эй һөйгәнем, көндөң еләҫендә,
Эңер төшкәнгә тиклем кире ҡайт.
Тауҙарҙа, тарлауыҡтарҙа елгән ғәзәл,
Етеҙ йәш болан һымаҡ бул![+]

#### 3


Ҡыҙ

1Төнө буйы түшәгемдә
Йән һөйгәнемде эҙләнем.
Эҙләнем, тик таба алманым[+].
2«Торайым, ҡаланы әйләнәйем,
Урамдарҙан, майҙандарҙан йөрөп
Йән һөйгәнемде эҙләйем», – тинем.
Эҙләнем, тик таба алманым.
3Ҡала буйлап йөрөгән һаҡсыларҙы осраттым,
Һораным: «Күрмәнегеҙме һөйгәнемде?»[+]
4Улар янынан китеүем булды,
Йән һөйгәнемде мин таптым.
Ҡосаҡлап алдым да ебәрмәнем;
Уны әсәйем өйөнә,
Мине тапҡан әсәм бүлмәһенә алып ҡайттым[+].
5Ғәзәлдәр һәм боландар хаҡына
Ялбарамын һеҙгә, эй Йәрүсәлим[†] ҡыҙҙары!
Беҙҙе был һөйөүҙән уятмағыҙ, ҡуҙғатмағыҙ,
Танһығыбыҙ ҡанғанғаса ҡалһын[+].


Ҡыҙҙың әхирәттәре

6Ни был сүлдән күтәрелгән
Төтөн бағанаһы һымаҡ килгән,
Сауҙагәрҙең төрлө хушбуйҙары,
Мирра-[†]ладан[†] еҫен таратҡан[+]?
7Был – Сөләймәндең[†] тәхет-түшәге!
Алтмыш баһадир уратҡан уны,
Исраилдың[†] батыр егеттәре.
8Барыһы ла ҡылыс таҡҡан,
Оҫта һуғышсылар.
Төнгө дәһшәттән һаҡланыу өсөн
Һәммәһенең ҡылысы билендә[+].
9Сөләймән батша тәхет-түшәген
Ливан[†] ағастарынан яһатҡан.
10Терәүҙәре – көмөш, һөйәнгесе – алтын.
Ултырғысы ҡуйы ҡыҙыл туҡыманан.
Йәрүсәлимдең ҡыҙҙары уның эсен
Мөхәббәт менән биҙәгән.

11Сион ҡыҙҙары, сығығыҙ,
Туй көнөндә, йөрәге шатлыҡҡа тулған көндә,
Әсәһе биргән таж кейгән Сөләймәнгә ҡарағыҙ!

#### 4


Егет

1Һин гүзәлһең, эй йәрем, шундай гүзәлһең!
Япмаң аша ҡараған күҙҙәрең – күк күгәрсен.
Сәсең гүйә Ғилғәд[†] тауын ябып,
Аҫҡа ағылған кәзә көтөүе һымаҡ[+].
2Тештәрең яңы йөнө ҡырҡылған,
Һыуҙа йыуынып сыҡҡан һарыҡ һымаҡ аҡ,
Һәр ҡайһыһының игеҙәге бар.
Араһында береһе лә юғалмаған[+].
3Ал ҡыҙыл таҫмалай ирендәрең,
Ауыҙың да гүзәл һинең!
Япмаң аҫтындағы яңаҡтарың
Уртаға бүленгән анар алмаһындай[+].
4Муйының зауыҡ менән ҡоролған
Дауыт[†] манараһы һымаҡ.
Уны гүйә мең ҡалҡан биҙәгән,
Барыһы ла ҡаһармандарҙың ҡалҡаны.
5Түштәрең ике болан балаһы һымаҡ,
Гүйә ғәзәлдең игеҙ быҙауы
Лилиәләр араһында утлай[+].
6Көндөң еләҫендә,
Күләгәләр оҙонайған саҡта,
Еҫле үләндәр тауына,
Хуш еҫ аңҡытҡан түбәгә менәйемсе[+].

7Ниндәй гүзәлһең һин, йәрем,
Бер ниндәй кәмселегең юҡ!
8Минең менән Ливандан[†] кил, эй кәләшем!
Кил минең менән Ливандан!
Амана башынан төш,
Сенир менән Хермон[†] түбәһенән,
Арыҫландарҙың өңөнән,
Ҡапландар йәшәгән тауҙарҙан төш[+].
9Эй һылыуым, кәләшем минең,
Йөрәгемде әсир иттең.
Күҙҙәреңдең бер ҡарашы менән,
Муйыныңдағы бер мәрйен менән
Минең йәнемде арбаның![+]
10Һөйөүең шундай ләззәтле,
Һылыуым, кәләшем минең,
Һинең һөйөүең шараптан татлы;
Еҫле майҙарыңдың еҫе
Барлыҡ хушбуйҙарҙан тәмлерәк![+]
11Ирендәрең солоҡ балдай татлы,
Наҙлы һүҙең – бал да май, кәләшем минең.
Кейемеңдән аңҡый Ливандың хуш еҫе![+]
12Һылыуым минең, кәләшем,
Гүйә һин бикле баҡсаһың,
Диуар менән уратылған инеш,
Ҡапҡасы[†] ябылған ҡоҙоҡ.[†]
13Һайланма емештәр биргән
Анар баҡсаһына оҡшайһың.
Был баҡсала сөмбөлдәр, ҡына гөлдәр,[+]
14Эйе, был баҡсала – нард, зәғферәндәр,
Хуш еҫле ҡамыш һәм дәрсен,
Барса ладан[†] ағастары,
Мирра[†] һәм йөҙйәшәр –
Иң затлы хуш еҫле үҫемлектәр.
15Һөйгәнем, һин – баҡсалағы шишмә,
Тере һыу инеше,
Ливан тауынан аҡҡан ағын һыу[+].


Ҡыҙ

16Эй төньяҡ еле, уян,
Һин дә иҫ, эй көньяҡ еле!
Баҡсама иҫ – хуш еҫе таралһын.
Баҡсаһына килһен һөйгәнем,
Иң татлы емештәремдән ауыҙ итһен![+]

#### 5


Егет

1Баҡсама килдем, һылыуым, кәләшем минең.
Миррам[†] менән хуш еҫле үләндәремде йыйҙым,
Кәрәҙемдән балымды ашаным,
Һөтөм менән шарабымды эстем.


Ҡыҙҙың әхирәттәре

Туйғансы ашағыҙ, дуҫтар!
Эй ғашиҡтар,
Һөйөүҙән иҫергәнсе эсегеҙ![+]


Ҡыҙ

2Үҙем йоҡлаһам да йөрәк уяу…
Ана, минең йән һөйгәнем шаҡый:
«Ас миңә, һылыуым, һөйгән йәрем,
Күгәрсенем минең, гүзәлем!
Башым сыланды төнгө ысыҡҡа,
Тамсыларҙан сәсем дымланды»[+].
3Мин инде күлдәгемде сискәнмен,
Уны нисек яңынан кейәйем?
Аяҡтарымды йыуғанмын,
Нисек уларҙы ҡабаттан бысратайым?
4Һөйгәнем ҡулын ишек ярығынан һонғайны –
Эс-бауырым ҡалтыранып китте.
5Һөйгәнемә асырға тип торҙом.
Ҡулдарымдан мирра тамды,
Бармаҡтарымдан еҫле май
Ишек тотҡаһына ағып төштө.
6Һөйгәнемә ишек астым,
Ә ул инде китеп барған!
Ул киткәнгә йөрәгем өҙөлөп төштө…
Эҙләнем мин, әммә таба алманым,
Саҡырҙым, тик яуап ҡайтарманы[+].
7Ҡала буйлап йөрөгән һаҡсыларҙы осраттым,
Улар мине туҡманы, яраланылар.
Ҡала диуарының һаҡсылары
Япмамды тартып алдылар[+].
8Ялбарамын һеҙгә, эй Йәрүсәлим[†] ҡыҙҙары!
Тапһағыҙ һөйгәнемде, әйтегеҙ уға:
Мин һөйөү утында янам![+]


Ҡыҙҙың әхирәттәре

9Эй сибәрҙәрҙең сибәре, әйтсе,
Башҡаларҙан нимәһе менән артыҡ һөйгәнең?
Уның нимәһе башҡаларҙан артыҡ булғанға,
Шул тиклем һин беҙгә ялбараһың[+]?


Ҡыҙ

10Һөйгәнем нурлы, биттәре алһыу ғына,
Ун меңдәр араһында берҙән-бер.
11Башы уның, әйтерһең, саф алтын,
Бөҙрә сәсе ҡарға һымаҡ ҡара.
12Күҙҙәре гүйә ағын һыу буйындағы күгәрсендәр,
Быуа янында ултырған,
Һөттә ҡойонған күгәрсен[+].
13Яңаҡтары – хуш еҫле сәскә түтәле,
Ирендәре – мирра тамып торған лилиә таждары,
14Беләктәре – аҫылташтар теҙелгән алтындай.
Тәне зәңгәр яҡуттар менән биҙәлгән
Фил һөйәге һымаҡ ҡатҡыл, шыма.
15Аяҡтары алтын таяуға ҡуйылған
Мәрмәр бағаналар һымаҡ көслө.
Һыны Ливан[†] тауҙарылай ғорур,
Кедр ағастарылай мөһабәт.
16Ирендәре татлы,
Үҙе иһә һәр йәһәттән килгән.
Бына шундай ул минең һөйгәнем,
Бына ниндәй минең дуҫым,
Эй Йәрүсәлим ҡыҙҙары!

#### 6


Ҡыҙҙың әхирәттәре

1Һөйгәнең ҡайҙарға китте,
Эй гүзәлдәрҙең гүзәле?
Ҡайһы тарафҡа юл алды, әйтсе?
Һинең менән бергәләп эҙләрбеҙ[+].


Ҡыҙ

2Һөйгәнем үҙенең баҡсаһына төштө,
Еҫле гөл түтәлдәре янына.
Ул шунда баҡсалар араһында йөрөр,
Көтөүен лилиәләр араһында утлатыр[+].
3Мин – һөйгәнемдеке, һөйгәнем – минеке.
Ул көтөүҙәрен лилиәләр араһында утлата[+].


Егет

4Тирса ҡалаһылай гүзәлһең һин, йәрем.
Йәрүсәлим[†] кеүек һөйкөмлөһөң,
Байраҡтарын күтәргән ғәскәрҙәй дәһшәтлеһең.
5Күҙҙәреңде ситкә алсы минән,
Улар минең баҙнатымды ала!
Сәсең гүйә Ғилғәд[†] тауын ябып,
Аҫҡа ағылған кәзә көтөүе һымаҡ[+].
6Тештәрең һыуҙа йыуынып сыҡҡан һарыҡтай аҡ,
Һәр ҡайһыһының игеҙәге бар,
Араһында береһе лә юғалмаған[+].
7Уртаға бүленгән анар алмаһылай,
Япмаң аҫтындағы яңаҡтарың[+].
8Ана, алтмыш батшабикә, һикһән йәриә,[†]
Йәш ҡыҙҙарҙың иҫәбе-һаны юҡ!
9Әммә минең күгәрсенем, гүзәлем берҙән-бер!
Әсәһенең яңғыҙ ҡыҙы,
Тапҡан әсәһенең ғәзизе.
Ҡыҙҙар уны күреп, бәхетле, ти,
Батшабикә, йәриәләр маҡтай.


Ҡыҙҙың әхирәттәре

10Кем ул таңғы шәфәҡ кеүек сихри,
Айҙай гүзәл, ҡояш кеүек балҡыу,
Байраҡтарын күтәргән ғәскәрҙәй дәһшәтле?


Ҡыҙ

11Үҙәндәге йәшеллекте күрергә тип,
Мин сәтләүек туғайына төштөм.
Йөҙөм ҡыуағы япраҡҡа тумалғанмы,
Анар ағасы сәскә атҡанмы[+]?
12Үҙем дә аңламай ҡалдым,
Арманым затлы халҡымдың
Арбаһына мине мендерҙе.

#### 7


Ҡыҙҙың әхирәттәре

1Борол, боролоп ҡайт, Шулам ҡыҙы,
Борол, һине тағы бер күрәйек.


Ҡыҙ

Шулам ҡыҙына ни өсөн ҡарайһығыҙ?
Әйтерһең дә Маханаимды бейейем?


Егет

2Ҡата кейгән аяҡтарың ниндәй матур,
Аҫыл зат ҡыҙ!
Янбаштарың йомро, әйтерһең дә,
Оҫта ҡулдар юнған аҫылташтар.
3Хуш еҫле шарапҡа мөлдөрәмә тулы
Йомро бер туҫтаҡ – кендегең.
Эсең – лилиәләр менән уратылған
Бойҙай көлтәһеләй матур.
4Түштәрең ике болан балаһы һымаҡ,
Гүйә ғәзәлдең игеҙ быҙауы[+].
5Муйының гүйә фил һөйәгенән юнылған бағана.
Күҙҙәрең Бат-Раббим ҡапҡаһы[†] янындағы
Хешбон быуаларына оҡшап мөлдөрәмә.
Танауың Дамаскка ҡараған
Ливан[†] манараһы кеүек текә.
6Башың ғорур – гүйә Кармәл тауы.
Тулҡын сәсең – балҡып торған ҡарағусҡыл ҡыҙыл,
Бөҙрәләрең тотҡонға алды батшаны.
7Ниндәй сибәрһең һөйгәнем минең!
Ниндәй ләззәт миңә һине һөйөү.
8Буйың хөрмә ағасылай зифа,
Түштәрең уның емеше кеүек тулы.
9Уйланым мин: «Үрмәләйем хөрмә ағасына,
Емешле ботаҡтарыңа тотонайым».
Күкрәктәрең – йөҙөм тәлгәшеләй,
Һулышыңдан алманың хуш еҫен тояйым.
10Ирендәрең затлы шарап һымаҡ татлы.


Ҡыҙ

Был шарап һөйгәнемә ағылһын,
Ирендәрем һәм тештәрем араһынан тамылйыһын.
11Мин – һөйгәнемдеке,
Ул бары тик мине теләй[+].
12Әйҙә, һөйгәнем, ҡырға сығайыҡ,
Ҡына гөлдәре араһында ҡунайыҡ.
13Иртүк тороп йөҙөм баҡсаларына барырбыҙ,
Ҡарарбыҙ: улар япраҡ ярғанмы,
Сәскәләре тумалғанмы,
Анарҙары сәскәләргә күмелгәнме?
Шунда мин һиңә һөйөүемде бүләк итермен[+].
14Һөйҙөргөс алмаһы хуш еҫен аңҡыта,
Ишек төбөбөҙгә һәр төрлө емештәр баулап,
Һинең өсөн һаҡлап ҡуйҙым, һөйгәнем.

#### 8


Ҡыҙ

1Бер туған ағайым булһаң икән,
Әсәйемдең һөтөн имеп үҫкән!
Урамда осратһам, һине үбеп алыр инем,
Бының өсөн һис кем ғәйеп итә алмаҫ ине.
2Мин һине әсәйемдең өйөнә
Етәкләр ҙә алып ҡайтыр инем.
Һин мине яратырға өйрәтер инең,
Мин һине хуш еҫле шарап менән,
Анарым шәрбәте менән һыйлар инем[+].
3Йәремдең һул беләге башым аҫтында,
Уңы менән ҡыҫып ҡосаҡлаған[+].
4Ялбарамын һеҙгә, эй Йәрүсәлим[†] ҡыҙҙары!
Беҙҙе был һөйөүҙән уятмағыҙ, ҡуҙғатмағыҙ,
Танһығыбыҙ ҡанғанғаса ҡалһын[+].


Ҡыҙҙың әхирәттәре

5Йән һөйгәненә һыйынып,
Кем ул сүл яғынан килгән?


Ҡыҙ

Мин алмағас аҫтында һине уяттым,
Әсәң шунда һиңә йөккә уҙған,
Шунда һине донъяға килтергән[+].
6Мөһөрҙәй баҫ мине йөрәгеңә,
Ҡулыңдағы йөҙөк ише һаҡла.
Сөнки һөйөү үлемдәй ҡөҙрәтле,
Көнсөллөк үлеләр донъяһы[†] һымаҡ аяуһыҙ.
Уның уғы – дөрләп янған ялҡын![+]
7Һөйөүҙе ташҡындар һүндерә алмай,
Йылғалар уны йыуып китә алмай.
Әгәр берәү һөйөү өсөн
Өйөндәге бөтә байлығын бирһә лә,
Тик оятҡа ғына ҡалыр ине.


Ҡыҙҙың ағалары

8Һеңлебеҙ бәләкәс әле,
Хатта күкрәктәре лә бүртмәгән.
Һоратырға тип килһәләр,
Уның өсөн ни эшләрбеҙ?
9Әгәр ул бер диуар булһа,
Өҫтөнә көмөш манара ҡорор инек.
Әгәр ҙә ул ишек булһа,
Кедр таҡта менән көпләр инек.


Ҡыҙ

10Мин диуарҙай инем,
Инде күкрәктәрем манаралай.
Бына һөйгәнемдең күҙ алдында
Ҡала кеүек хәүефһеҙлек тәҡдим итеп баҫтым.
11Сөләймәндең[†] Бәғел-Һамонда[†]
Йөҙөм баҡсаһы бар ине.
Уны йөҙөм үҫтереүселәргә бирҙе.
Уларҙың һәр береһе йөҙөм өсөн
Мең көмөш түләргә тейеш булды[+].
12Минең йөҙөм баҡсам бары үҙемдеке.
Эй Сөләймән, мең көмөшө – һиңә,
Ике йөҙө – йөҙөм үҫтереүселәргә[+].


Егет

13Эй һин, баҡсаларҙа йәшәгән ҡыҙ!
Дуҫтарым һине тыңлай –
Ҡайҙа мин дә тауышыңды ишетәйем!


Ҡыҙ

14Ашыҡ, һөйгәнем минең,
Еҫле үләндәр ҡаплаған тауҙар буйлап
Ғәзәл һымаҡ, йәш болан һымаҡ ел![+]

### Ишағыяһ

#### Ишағыяһ

Ишағыяһ


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]


#### Инеш һүҙ


Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы

Беҙҙең эраға тиклем VІІІ быуаттың икенсе яртыһында Йәһүҙә халҡына Алла һүҙен Йәрүсәлимдә хеҙмәт иткән пәйғәмбәр Ишағыяһ иғлан итеп торған. Был китап «Бөйөк пәйғәмбәрҙәр» тип йөрөтөлгән дүрт китаптың (Йермеяһ, Зөлкифел һәм Даниил китаптары менән бергә) беренсеһе булып тора. Ул бер нисә өлөшкә бүленә:

1) 1–39-сы бүлектәр беҙҙең эраға тиклемге 740–700 йылдарға ҡарай. Был осорҙа ҡеүәтле Ассирия (йәки Ашшур) империяһы күрше-тирәһендәге ваҡ дәүләттәрҙе баҫып ала. Ассирия Исраилды юҡ иткәс, Йәһүҙә батшалығы хәүеф аҫтында ҡала. Хизкияһ батша буйһоноуҙан баш тартҡас, Ассирия батшаһы Йәрүсәлимде ҡыйратырға ғәскәрен ебәрә (беҙҙең эраға тиклем 701 йыл). Был хәүефле сәйәси ваҡиғаларға Ишағыяһ әллә ни әһәмиәт бирмәй, ә ситтән һөжүм иткән дошмандарға ҡарағанда үҙ гонаһтары, Раббыға буйһонмау һәм ышанмау Йәһүҙә өсөн ҡурҡынысыраҡ булыуы тураһында вәғәз һөйләй. Үткер телмәрҙәре һәм ишаралы эш-ғәмәлдәре менән пәйғәмбәр халыҡты һәм уның башлыҡтарын яуызлыҡтан баш тартырға, Аллаға тоғро булып йәшәргә саҡыра. Раббыны тыңламауҙың юҡҡа сығыу һәм һәләкәт менән тамамланасағы тураһында иҫкәртә. Бәлә-ҡаза ябырылып килеүенә ҡарамаҫтан, Ишағыяһ пәйғәмбәр исраилдарға Дауыт батша вариҫы идара итәсәге һәм уның осоронда Алла халҡы имен һәм бәхетле йәшәйәсәге тураһында белдерә.

2) 40–55-се бүлектәрҙе «Йыуатыу китабы» тип атарға була. Был бүлектәр Йәһүҙә халҡының Вавилонда (йәки Бабилда) әсирлектә булған осорона ҡарай (беҙҙең эраға тиклем VІ быуаттың беренсе яртыһы). Пәйғәмбәр кәмһетелгән һәм ҡыуылған халыҡҡа тиҙҙән Раббы уларҙы ҡотҡарасағы һәм Йәрүсәлимгә ҡайтарасағы тураһында хәбәр итә. Был бүлектәрҙәге мөһим темаларҙың береһе – Раббының киләсәкте әйтеү һәм Үҙенең вәғәҙәләрен ғәмәлгә ашырыу ҡөҙрәте барлығын белдереү. Ә вавилондар менән башҡа халыҡтар табынған илаһтар – бер ниндәй эш-ғәмәлгә һәләте булмаған йәнһеҙ һындар ғына. Йәнә шуныһы мөһим: Раббы – йәһүдтәрҙең генә Аллаһы түгел, Ул бер заман Үҙенә инанасаҡ барлыҡ Ер халыҡтарының да Аллаһы. Тағы ла бында бер «Раббы ҡоло» тураһында дүрт мөһим өҙөк осрай (42:1-4; 49:1-6; 50:4-9; 52:13–53:12). Уны Исраил халҡы тип тә, Алла вәғәҙә иткән һәм исраилдарҙы бөтә бәләләрҙән ҡотҡарасаҡ батша – Мәсих – тип тә аңларға була (Яңы Ғәһед был әүлиәлектәрҙе Ғайса Мәсих менән бәйләй).

3) 56–66-сы бүлектәр башлыса Алла халҡы Алла биргән вәғәҙәләргә ышанысты нығытыуға мохтажлыҡ кисергән осорға ҡарай (бәлки, Вавилондан ҡайтҡастыр). Был бүлектәрҙә иғтибар йәмғиәт ғәҙеллегенә һәм Раббыға ихлас табыныуға ылыҡтырыла. Раббыға тоғро булғандарҙың һәммәһенә Ул хасил итәсәк яңы донъяла яҡты киләсәк вәғәҙә ителә. Ул донъя тик шатлыҡтан торасаҡ, йәһүдтәргә генә түгел, бөтә милләт вәкилдәренә лә асыҡ буласаҡ.

#### 1

1Йәһүҙә[†] батшалары Ғуззияһ, Йоҫам, Ахаз һәм Хизкияһ замандарында Амус улы Ишағыяһҡа Йәһүҙә менән Йәрүсәлим[†] тураһында иңдерелгән күренмеш.[†][+]


Раббының Үҙ халҡын иҫкәртеүе

2Тыңла, эй күк, ер йөҙө, ҡолаҡ һал!
Сөнки Раббы[†] былай ти:
«Балалар үҫтерҙем, ҙурайттым,
Ә улар Миңә ҡаршы баш күтәрҙе[+].
3Үгеҙ – үҙенең хужаһын,
Ишәк эйәһенең утлыҡсаһын белә.
Бары тик Исраил[†] белмәй,
Минең халҡым аңламай»[+].

4Гонаһ[†] ҡылған ҡәүемгә,
Енәйәттәре ауыр халыҡҡа,
Яуыздар тоҡомона,
Боҙоҡ балаларға ҡайғы!
Улар Раббыны ташланы,
Исраилдың Изгеһен[†] һанға һуҡманы,
Уға арҡалары менән боролдо.

5Һеҙ ни өсөн тағы туҡмалаһығыҙ һуң?
Ниңә фетнәгеҙҙе һаман дауам итәһегеҙ?
Башығыҙ тулы яра,
Йөрәгегеҙ хәлһеҙләнгән.
6Түбәгеҙҙән табанығыҙғаса
Һау урын юҡ: яра, эрен, ҡутыр –
Таҙартылмаған, май һөртөлмәгән, бәйләнмәгән[+].

7Ерегеҙ ташландыҡҡа әйләнгән,
Ҡалаларығыҙ үртәлеп көлгә ҡалған.
Яттар тупрағығыҙҙың уңышын
Үҙегеҙҙең алдығыҙҙа ашай,
Сит ҡәүемдәр бөтәһен дә аҫтын өҫкә әйләндерҙе![+]
8Сион-ҡыҙ[†][*] – йөҙөм баҡсаһындағы әүеҫлек,
Йәшелсә баҫыуындағы ҡыуыш,
Ҡамауҙағы ҡала һымаҡ ҡалды.
9Әгәр Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Ҡайһыларыбыҙҙы иҫән ҡалдырмаған булһа,
Беҙ Содом һымаҡ булыр,
Ғамораға оҡшап ҡалыр инек[+].
10Эй һеҙ, Содом хакимдары,
Ишетегеҙ Раббы һүҙен!
Аллабыҙ ҡанунын[†] тыңла,
Эй Ғамора халҡы[*]![+]
11«Нимәгә Миңә мул ҡорбандарығыҙ?[†] – ти Раббы. –
Яндырылған һарыҡ тәкәләренән,
Һимертелгән малдарығыҙҙың майынан
Ғарыҡ булдым.
Башмаҡ, һарыҡ, кәзәләрҙең ҡаны –
Улар түгел Минең теләгәнем[+].
12Хозурыма килгән сағығыҙҙа
Быларҙы һеҙҙән кем һорай?
Ҡорамымдың[†] ихатаһын ниңә тапайһығыҙ[+]?
13Ҡорбандарығыҙҙың хәжәте юҡ.
Ерәнгес Миңә төтәҫләгән хуш еҫтәрегеҙ!
Яңы ай байрамдары,[†] шәмбе көндәрегеҙгә,[†]
Изге йыйындарығыҙға –
Енәйәтсел йыйындарығыҙға түҙә алмайым![+]
14Күңелем нәфрәтле яңы ай һәм башҡа байрамдарығыҙға.
Улар Минең өсөн бер йөк булды.
Уларҙы ташып арыным.

15Ҡулығыҙҙы һоноп, Миңә ялбарғанда,
Инде һеҙҙән күҙемде йәшерәм.
Күпме доға ҡылһағыҙ ҙа тыңламайым –
Сөнки усығыҙ тулы ҡан[+].
16Йыуынығыҙ, пакланығыҙ.
Яман ғәмәлдәрегеҙҙе күҙ алымдан юҡ итегеҙ,
Яуызлыҡ ҡылыуҙан ваз кисегеҙ[+].
17Яҡшылыҡ эшләргә өйрәнегеҙ,
Ғәҙеллеккә ынтылығыҙ,
Залимдарҙы фашлағыҙ,
Етемдең хаҡлығын яҡлағыҙ,
Тол ҡатындың хаҡы өсөн көрәшегеҙ!»[+]


Раббының Йәрүсәлимде хөкөм итеүе

18«Әйҙә килегеҙ, инде бергәләп уйлашайыҡ, – ти Раббы, –
Гонаһтарығыҙ ҡан-ҡыҙыл төҫтә булһа,
Ҡар һымаҡ салт аҡ ҡалырҙар.
Әгәр улар ҡарағусҡыл ҡыҙыл икән,
Ап-аҡ йөн кеүек булырҙар[+].
19Әгәр Мине тыңларға теләһәгеҙ,
Ерҙең яҡшы ризыҡтары менән туйынырһығыҙ[+].
20Әммә, киреләнеп, баш тартһағыҙ,
Һеҙҙе ҡылыс ашап бөтөрәсәк».
Был – Раббының ауыҙынан сыҡҡан һүҙҙәр[+].


Гонаһ тулы ҡала

21Бығаса тоғро булған баш ҡала – Йәрүсәлим –
Нисек һуң фәхишәгә әйләнгән?
Ул ғәҙеллек менән тулы ине;
Ул хаҡлыҡ[†] төйәге булды,
Инде бында тик кеше үлтереүселәр ҡалды![+]
22Көмөшөң төпрәгә әүерелгән;
Шарабыңа һыу ҡушылған[+].
23Башлыҡтарың – фетнәселәр,
Бурҙар менән әшнә улар;
Барыһы ла ришүәт яраталар,
Бүләк артынан сабалар.
Етемдең хоҡуғын яҡламайҙар,
Тол ҡатындың дәғүәләрен ҡарамайҙар[+].

24Шуға күрә Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Исраилдың Ҡөҙрәтлеһе былай тип белдерә:
«Дошмандарыма асыуымды түгермен;
Уларҙан үсемде алып йыуанырмын[+].
25Ҡулымды һиңә ҡаршы күтәреп,
Юшҡыныңды һелте менән таҙартҡандай,
Бөтә бысрағыңды юҡ итермен[+].
26Элекке дәүерҙә булғандағы һымаҡ
Ғәҙел хөкөмдарҙарыңды, кәңәшселәреңде ҡайтарырмын.
Шунан һуң „Хаҡлыҡ ҡалаһы“,
„Тоғро ҡала“ тип һин аталырһың»[+].

27Сион – ғәҙеллек аша йолоп алыныр,
Тәүбәгә килгән халҡы хаҡлыҡ менән ҡотолор.
28Фетнәсе менән гонаһлылар бергә ҡырылыр,
Раббынан ваз кискәндәр юҡҡа сығыр[+].

29Хуш күргән имәндәрегеҙ арҡаһында
Һеҙ оятҡа ҡалырһығыҙ;
Ботҡа табыныр өсөн һайлаған баҡсалар хурлыҡ килтерер[+].
30Япраҡтары һулыған имәнгә,
Һыуһыҙ баҡсаға әйләнерһегеҙ[+].
31Ҡеүәтле кешеләрегеҙ – сүбәк кеүек,
Ҡылған ғәмәлдәре осҡон һымаҡ булыр ҙа
Икеһе бергә яныр, һүндереүсе булмаҫ[+].

#### 2


Раббының тауы


(Мих 4:1-3)

1[•]Амус улы Ишағыяһтың Йәһүҙә[†] менән Йәрүсәлим[†] тураһында күргәне.

2Ахырҙа шундай көндәр килер:
Раббының йорто торған тау
Бөтә тауҙарға баш булыр,
Түбәләрҙән юғарыраҡ ҡалҡып торор,
Бөтә ҡәүемдәр уға ағылыр.
3Бихисап халыҡтар килеп бер-береһенә:
«Әйҙәгеҙ, Раббы[†] тауына,
Яҡуп Аллаһының йортона[†] сығайыҡ, – тиер. –
Ул беҙгә Үҙ юлдарын өйрәтһен,
Беҙ Уның һуҡмағынан йөрөрбөҙ».
Сөнки ҡанун[†] – Сиондан,
Раббы һүҙе Йәрүсәлимдән килер[+].
4Ҡәүемдәр араһында Раббы хөкөм ҡылыр,
Күп халыҡтарҙың дәғүәһен хәл итер.
Улар ҡылыстарынан төрән,
Һөңгө башаҡтарынан ураҡ ҡойор.
Халыҡ халыҡҡа ҡылыс күтәрмәҫ,
Яу һөнәренә башҡа өйрәнмәҫ[+].

5Эй Яҡуп нәҫеле, кил!
Раббы яҡтылығының нуры аҫтында йөрөйөк[+].


Раббының көнө

6Йә Раббы, халҡыңды – Яҡуп нәҫелен ташланың.
Улар көнсығыштың күп йолаларына эйәрҙеләр.
Пелештиҙәр[†] һымаҡ күрәҙә итәләр,
Сит-яттар менән ҡул ҡыҫышалар.
7Илдәре алтын да көмөш менән тулы,
Хазиналарының юҡ иҫәбе-һаны,
Ерҙәрендә аттар тулы,
Һуғыш арбалары хисапһыҙ[+].
8Илдәрен боттар менән тултырҙылар;
Бармаҡтары әүәләгән, үҙ ҡулдары яһаған
Һындар алдында сәждә ҡылалар[+].

9Шуға күрә кәмһетелер әҙәм,
Түбәнһетелеп теҙ сүгер кеше.
Раббы, Һин уларҙы ғәфү итмә!

10Раббының дәһшәтенән,
Уның бөйөк шөһрәтенән[†] ҡурҡып,
Ҡас ҡаяларға, тупраҡ аҫтына йәшен![+]
11Әҙәмдең тәкәббер ҡарашы шиңер,
Ғорурлығы селпәрәмә килер.
Ул көндө тик Раббы ғына юғары күтәрелер[+].
12Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ул көн
Бөтә һауалы, юғары, ғорурҙарҙы түбәнһетер.
13Ливандың[†] бейек, ғорур кедр ағастарына,
Башандың бөтә имәндәренә,[+]
14Барса ҙур тауҙарға, бейек түбәләргә,
15Ҡалҡыу манараларға, нығытылған диуарҙарға,
16Таршиш караптарына, бөтә матур кәмәләргә –
Барыһына ла киләсәк ул көн![+]
17Әҙәмдәрҙең – ғорурлығы,
Бәндәнең тәкәбберлеге түбәнһетеләсәк.
Ул көндө бары тик Раббы юғары күтәреләсәк.
18Боттар тулыһынса юҡҡа сығасаҡ.

19Раббы ерҙе дер һелкетер өсөн ҡалҡҡас,
Һәр кеше Уның дәһшәте, бөйөк шөһрәтенән ҡурҡып,
Ҡаялағы мәмерйәләргә, ер ярыҡтарына инеп боҫор[+].
20-21Ул көндө кешеләр, ер йөҙөн тетрәтер өсөн ҡалҡҡан
Раббының дәһшәте һәм бөйөк шөһрәтенән ҡурҡып,
Табыныр өсөн яһаған алтын һәм көмөш боттарын
Һуҡыр сысҡан һәм ярғанаттарға ташлап,
Ҡаялағы ярыҡтарға, тарлауыҡтарға боҫасаҡ[+].

22Ғүмере танау тишегендәге һулыш ҡына булған
Әҙәм балаһына өмөт бағлауҙан төңөл.
Уның ниндәй ҡиммәте бар[+]?

#### 3


Йәрүсәлимдәге болалар

1Инде Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Йәрүсәлим[†] менән Йәһүҙәгә[†] һәр төрлө ярҙамды туҡтатасаҡ:
Икмәк менән һыуҙы,[+]
2Баһадирҙар менән яугирҙәрен,
Хөкөмдарҙар менән пәйғәмбәрҙәрен,[†]
Күрәҙәселәр менән аҡһаҡалдарын,[†]
3Илле башлыҡтарын, арҙаҡлыларын, кәңәшселәрен,
Оҫта сихырсыларын, күрәҙәселәрен тартып аласаҡ.
4«Был халыҡ өҫтөнән малай-шалайҙы хаким итеп ҡуям,
Әйҙә уларға бала-саға хакимлыҡ итһен», – ти Раббы[†].
5Халыҡ бер-беренә золом ҡылыр,
Һәр кем яҡынына дошман булыр,
Егет аҡһаҡал алдында оятһыҙ ҡыланыр,
Йүнһеҙ әҙәм абруйлыны рәнйетер[+].

6Атаһы йортонда туған туғанына сат йәбешеп:
«Һинең, исмаһам, өҫтөңдә кейемең бар.
Башлығыбыҙ бул! Был харабаларға етәкселек ит», – тип әйтәсәк.
7Шул саҡ ул кеше былай тип ҡысҡырыр:
«Мин һеҙгә шифа бирә алмайым!
Өйөмдә ашарға ла, кейергә лә юҡ.
Мине халыҡҡа башлыҡ итеп ҡуймағыҙ!»

8Йәрүсәлим сайҡалды, Йәһүҙә ҡоланы,
Сөнки һүҙҙәре лә, эштәре лә Раббыға ҡаршы.
Уның шөһрәте[†] араларында булғанды һанламанылар.
9Ҡиәфәттәре үҙҙәренә ҡаршы шаһитлыҡ итә;
Гонаһтарын[†] һис тә йәшермәйҙәр,
Содом халҡы кеүек асыҡтан-асыҡ һөйләйҙәр.
Үҙ баштарына бәлә алалар – ҡайғы уларға![+]
10Тәҡүә кешегә яҡшылыҡ күрәсәген һөйләгеҙ,
Сөнки ул ҡылған ғәмәлдәренең емешен татыр[+].
11Яуыз әҙәмдәрҙең башына ҡайғы!
Улар бәхетһеҙ.
Ҡылғандарының ҡоһорон күрерҙәр.

12Халҡымды бала-саға иҙә,
Өҫтөнән ҡатын-ҡыҙ хакимлыҡ итә.
Эй халҡым! Юлбашсыларың аҙаштыра,
Һеҙҙе юлығыҙҙан яҙлыҡтыра.

13Раббы дәғүәһен белдерер өсөн,
Халыҡтарҙы хөкөм итер өсөн әҙер тора[+].
14Раббы Үҙ халҡының аҡһаҡалдарын,
Түрәләрен яуапҡа тарттыра:
«Йөҙөм баҡсаһын һеҙ бөлдөрҙөгөҙ,
Өйөгөҙ тулы ярлыларҙан талап алған мал[+].
15Ни хаҡығыҙ менән халҡымды иҙәһегеҙ,
Фәҡирҙәрҙе ҡыйырһытаһығыҙ?»
Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы белдерә быны[+].


Йәрүсәлим ҡатындарын иҫкәртеү

16Раббы былай ти:
«Сион ҡыҙҙары һауалы,
Баштарын текә тотоп, күҙҙәрен уйнатып,
Аяҡ сылбырҙарын сылтыратып,
Ваҡ-ваҡ баҫып эре йөрөйҙәр[+].
17Шуға күрә лә бөйөк Хаким уларҙың
Баштарын ҡутырлатыр, оят ерҙәрен асыр».

18Ул көн Раббы Хаким тартып алыр уларҙың
Бөтә биҙәнеү әйберҙәрен – аяҡ божраларын,
Маңлай бәйләүестәрен,
Айлы мунсаҡтарын тартып өҙөр[+].
19Алҡаларын, беләҙектәрен, бөркәнсектәрен,
Башлыҡтарын, бәкәлдәрендәге сылбырҙарҙы,
20Таҫмаларын, хушбуй ҡаптарын,
Бетеүҙәрен, йөҙөктәрен, танау алҡаларын,
21Затлы кейемдәрен, ябынсаларын, шәлдәрен, янсыҡтарын,
22Үтә күренмәле нәфис кейемдәрен, етен күлдәктәрен,
Сәлләләрен, япмаларын тартып алыр.

23Шул саҡ хушбуй урынына һаҫыҡ еҫ, билбау урынына сүс, бөҙрә сәстәр урынына таҡыр баш, киң күлдәк урынына тар септә – матурлыҡ урынына хурлыҡ тамғаһы ҡалыр.

24Ирҙәрең, Сион, ҡылыстан үткәрелер,
Батыр яугирҙәрең яуҙа һәләк булыр.
25Йәрүсәлим ҡапҡалары[†] хәсрәтләнеп һыҡтар.
Ҡала, буп-буш булып, ерҙә ултырған
Япа-яңғыҙ ҡатынға оҡшап ҡалыр[+].

#### 4

1Ул көн ете ҡатын, бер иргә йәбешеп: «Үҙ икмәгебеҙҙе ашарбыҙ, үҙ кейемебеҙҙе кейербеҙ, тик һинең исемеңде алайыҡ, беҙҙе хурлыҡтан ҡотҡар», – тип әйтәсәк.


Йәрүсәлимдең киләсәге

2Ул көндө Раббының үҫентеһе күркәм һәм шөһрәтле[†] буласаҡ, ерҙең емеше Исраил[†] халҡының ҡотолоп иҫән ҡалғандарына ғорурлыҡ һәм гүзәллек килтерәсәк[+]. 3Сионда, Йәрүсәлимдә[†] иҫән ҡалғандар, Йәрүсәлимдә йәшәй тип теркәлгәндәр «изге»[†] тиеләсәк[+]. 4Бөйөк Хаким ғәҙеллек рухы һәм ялҡынлы рух менән Сион ҡыҙҙарының нәжесен[†] йыуыр, Йәрүсәлимде ҡандан таҙартыр[+]. 5Шунан Раббы[†] Сион тауының[†] һәм унда йыйылғандарҙың өҫтөнә көндөҙ – болот, төндә төтөнләп янып торған ут ебәрер. Раббының шөһрәте бөтә нәмәне япма һымаҡ ҡаплап торор[+]. 6Был япма көндөҙгө эҫелә күләгә бирерлек һыйыныс һәм ел-ямғырҙан һаҡлар өсөн ышыҡ булыр[+].

#### 5


Йөҙөм баҡсаһы тураһында йыр

1Йән дуҫыма уның йөҙөм баҡсаһы тураһында йырлайым әле:
Ере уңдырышлы ҡалҡыулыҡта
Йән дуҫымдың йөҙөм баҡсаһы бар ине[+].
2Тупрағын ҡаҙып, таштарынан таҙартты,
Иң һәйбәт йөҙөм ултыртты.
Уртаһына ҡарауыл манараһы ҡалҡытты,
Йөҙөм һыҡҡыс[†] өсөн ташты уйҙы.
Баҡсаһынан татлы емеш көттө,
Әммә йөҙөм әсе емеш бирҙе.

3Инде, эй Йәрүсәлимдә[†] йәшәгәндәр,
Йәһүҙәне[†] төйәк иткәндәр,
Минең менән баҡсам араһында хөкөмдар булығыҙ!
4Баҡсам өсөн тағы нимә эшләмәнем?
Татлы йөҙөм көттөм, ә ул ниңә әсе емеш бирҙе?
5Ә хәҙер һеҙгә баҡсам менән нимә ҡыласағымды белдерәм:
Ҡоймаһын алып ырғытам – уны бөткәнсе йыйып алһындар.
Диуарын емерәм – тапап бөтөрһөндәр[+].
6Уны ташландыҡ хәлгә төшөрәм:
Ботаҡтарын тәрбиәләп киҫмәҫтәр,
Ерен йомшартмаҫтар –
Әйҙә сәнскәк менән билсән баҫһын.
Болоттарға бойороҡ бирәм:
Өҫтөнә ямғыр яумаһын[+].

7Күк ғәскәрҙәре Раббыһының йөҙөм баҡсаһы – Исраил[†] халҡы ул;
Яратып ултыртҡан йөҙөм үҫентеләре – Йәһүҙә кешеләре!
Ул ғәҙеллек көткәйне – бына ҡан ҡойош.
Ул хаҡлыҡ[†] көткәйне – һыҡтау![+]


Исраил халҡының яуыз ғәмәлдәре

8Өй өҫтөнә өйҙәр алғандарҙың,
Баҫыуға баҫыу ҡушҡандарҙың башына ҡайғы!
Инде башҡаларға урын ҡалмай бара!
Әллә был илдә тик һеҙ йәшәйһегеҙме[+]?
9Күк ғәскәрҙәре Раббыһының һүҙҙәрен ишеттем мин:
«Был ҙур, күркәм йорттар буш ҡаласаҡ,
Уларҙа йәшәүсе булмаясаҡ.
10Ун пар үгеҙ бер көн һөрә торған баҡсанан
Тик бер бат шарап сығасаҡ,
Сәселгән бер хомер орлоҡ
Бер генә эфа[*] уңыш бирәсәк».

11Иртә таңдан хәмер эҙләп,
Төнгә тиклем шарап эсеп,
Ҡыҙмаса йөрөгәндәрҙең башына ҡайғы![+]
12Уларҙың мәжлестәрендә
Арфа, лира, дөңгөр, флейта тауыштары!
Шарап аға йылға булып!
Раббының ғәмәлдәрендә эштәре юҡ,
Уның ҡылғандарын күрмәйҙәр[+].
13Шуға ла халҡым, белдекһеҙлеге өсөн,
Һөргөнгә олаҡтырылыр;
Затлылары аслыҡтан ҡырылыр,
Ябайҙары һыуһыҙлыҡтан ғазапланыр[+].
14Ана, үлеләр донъяһы[†] боғаҙ кирҙе,
Ауыҙын сикһеҙ киң итеп асты:
Йәрүсәлимдең арҙаҡлылары ла, ябай халҡы ла,
Кәйеф-сафа һөйөүселәр ҙә – барыһы шунда олағыр[+].
15Әҙәм күндәмләнер,
Кеше теҙ сүгергә мәжбүр булыр,
Тәкәббер күҙҙәр ергә төбәлер[+].
16Ә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Ғәҙеллеге менән ҙурланыр,
Мөҡәддәс[†] Алла[†] хаҡ хөкөмө менән
Үҙенең изгелеген күрһәтер.

17Һарыҡтар унда үҙ көтөүлегендәге һымаҡ йөрөр.
Һимеҙ бәрәстәр харабалар араһында утлар.

18Енәйәтте – ялғанлыҡ бауҙары,
Гонаһты[†] дилбәгә менән һөйрәгәндәрҙең башына ҡайғы!
19Улар: «Тиҙерәк булһын,
Эшен йәһәтерәк ғәмәлгә ашырһын, күрәйек.
Исраил Изгеһенең ниәте үтәлһен, беләйек», – тиҙәр[+].
20Яманды – яҡшы, яҡшыны – яман тип әйткәндәргә,
Ҡараңғылыҡты – яҡтылыҡ, яҡтылыҡты – ҡараңғылыҡ тип күргәндәргә,
Әсене – татлы, татлыны – әсе тип һанағандарға ҡайғы![+]
21Үҙҙәрен белдекле тип иҫәпләгәндәргә,
Аҡыллы һанағандарға ҡайғы![+]
22Шарап һемергәндә – батыр,
Хәмерҙе бутап эскәндә ғәйрәтле булғандарға ҡайғы!
23Ундайҙар, ришүәт өсөн, яуызды хаҡлыға сығара,
Хаҡлыларҙың хаҡын тартып ала![+]

24Шуға күрә, ут һаламды көйрәткән,
Ялҡын бесәнде ялмаған кеүек,
Уларҙың тамыры серер,
Сәскәләре туҙан һымаҡ осоп китер.
Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһының ҡанунын[†] кире ҡаҡты,
Исраил Изгеһенең һүҙен һанға һуҡманы улар![+]
25Шуға күрә Раббының асыуы Үҙ халҡына ҡаршы ялҡынланды.
Ҡулын һуҙып, уларға тондорҙо!
Тауҙар тетрәне, мәйеттәр тиҙәк һымаҡ
Урамдарҙа аунап ятты.
Әммә быларҙан ғына Раббы[†] асыуы баҫылмаҫ,
Ҡулы һаман күтәрелгән килеш ҡалыр[+].

26Раббы йыраҡтағы ҡәүемдәрҙе – әләм күтәреп,
Ер сигендә йәшәгәндәрҙе һыҙғырып саҡырыр;
Улар бик тиҙ килеп етер[+].
27Араларында арыған да, абынған да булмаҫ.
Береһе бер күҙ ҙә йоммаҫ, йоҡламаҫ та.
Билдәрендәге билбауҙары сиселмәҫ,
Ҡаталарының ҡайышы өҙөлмәҫ.
28Уҡтары осланған, йәйәләре кирелгән;
Аттарының тояҡтары – саҡматаш,
Арба тәгәрмәстәре – өйөрмәләй[+].
29Уларҙың арыҫландай ырылдағаны ишетелә;
Йәш арыҫландай үкерә улар,
Табыштарын эләктереп,
Һөйрәкләп алып китәләр –
Бер кем дә ҡотҡара алмаясаҡ[+].
30Ул көндө ҡоторған диңгеҙ кеүек
Исраилға ажарланып ташланырҙар.
Ергә баҡҡан һәр кем тик ҡараңғылыҡ һәм ҡайғы күрер.
Ҡара болот яҡтылыҡты ҡаплап алыр[+].

#### 6


Раббының Ишағыяһты саҡырыуы

1Ғуззияһ батша вафат булған йылды мин юғарыла, бейек тәхеттә ултырған Раббы[†] Хакимды күрҙем; Уның кейеменең итәге тотош ҡорамды[†] тултырғайны[+]. 2Өҫтөндә серафтар[*] кәйелә; һәр береһенең алтышар ҡанаты бар: икеһе менән йөҙҙәрен, икеһе менән аяҡтарын ҡаплағандар, икеһе менән осалар[+]. 3Бер-береһенә былай тип өндәшәләр:

«Күк ғәскәрҙәре Раббыһы мөҡәддәс,[†] мөҡәддәс, мөҡәддәс!
Бөтөн ер йөҙө Уның шөһрәте[†] менән тулған!»[+]

4Уларҙың тауышынан ҡорам ишектәренең нигеҙҙәре тетрәне. Йорт хуш еҫле төтөн менән тулды[+].

5– Бөттөм, һәләк булдым! – тинем. – Сөнки ауыҙы нәжес[†] бер әҙәммен, нәжес ауыҙлы кешеләр араһында йәшәйем. Ә күҙҙәрем Батшаны – Күк ғәскәрҙәре Раббыһын күрҙе.

6Серафтарҙың береһе минең яныма осоп килде. Ҡулында ҡорбан[†] усағынан ҡыҫҡыс менән алған ҡуҙ ине. 7Уның менән иренемә ҡағылды ла:

– Бына был ҡуҙ ауыҙыңа тейҙе, инде ғәйебең алынды, гонаһың[†] ярлыҡанды, – тине[+].

8Шунда бөйөк Хакимдың тауышын ишеттем. Ул:

– Кемде ебәрәйем? Беҙҙең өсөн кем барыр? – тине.

– Бына мин! Мине ебәр! – тинем.

9Ул шунда былай тине:

– Бар, был халыҡҡа әйт:

«Тыңлап-тыңлап та, аңламаҫһығыҙ;
Ҡарап-ҡарап та, күрмәҫһегеҙ!»[+]
10Күҙҙәре күрмәһен, ҡолаҡтары ишетмәһен,
Аҡылдары аңламаһын,
Миңә боролоп, шифа тапмаһындар өсөн
Был халыҡтың аҡылын томала,
Ҡолаҡтарын һаңғыраулат,
Күҙҙәрен йомдор[+].

11Мин һораным:

– Эй бөйөк Хаким, ҡасанға тиклем?

Раббы әйтте:

«Ҡалалар, харабаға әйләнеп, йәшәүсеһеҙ,
Өйҙәр – кешеһеҙ, был ер тотош бушап ҡалғанға тиклем.
12Раббы кешеләрҙе бик йыраҡтарға һөрәсәк,
Ил буп-буш тороп ҡаласаҡ.
13Халыҡтың ундан бере ҡалһа ла,
Улары ла бөлгөнлөккә төшөр.
Әммә ҡырҡылғандан һуң төпһәһе ҡалған
Имәнде, ғорур ағасты, ҡырҡҡандан һуң төбө ҡалған һымаҡ,
Исраилдан[†] да төпһә ҡаласаҡ,
Уның төпһәһе – изге орлоҡ»[+].

#### 7


Ахаз батшаға ебәрелгән билдә:


Ғиммануил

1Ғуззияһтан тыуған Йоҫамдың улы Ахаз Йәһүҙәгә[†] батшалыҡ иткән осорҙа, Арам[†] батшаһы Ресин менән Исраил[†] батшаһы Ремалъяһ улы Пеҡах Йәрүсәлимгә[†] һөжүм иттеләр, әммә ҡаланы ҡулға төшөрә алманылар[+]. 2Дауыт[†] нәҫеленә Арам менән Әфраим ғәскәрҙәренең берләшеүе тураһында хәбәр килгәс, Ахаз батша менән халыҡтың йөрәге елдә сайҡалған урман ағастары һымаҡ һелкенде.

3Шул саҡ Раббы[†] Ишағыяһҡа былай тине:

– Улың Шеар-Яшув[*] менән Ахазды ҡаршыларға сыҡ. Ул өҫкө быуа арығының осонда Кейеҙсе баҫыуына барған юлда тора[+]. 4Уға әйт: «Абай бул, әммә борсолма, ҡурҡма! Йөрәгең был төтәп ятҡан ике торонбаш – арамиҙар батшаһы Ресин менән Ремалъяһ улының асыу утынан шөрләмәһен! 5Арамиҙар, Әфраим һәм Ремалъяһ улы менән бергә, һиңә ҡаршы яуыз ниәт йөрөтә. Әйтәләр: 6„Әйҙә, Йәһүҙәгә барайыҡ, халҡына ҡурҡыу һалайыҡ, илде ҡулыбыҙға төшөрәйек һәм Тавеил улын батша итеп ҡуяйыҡ“».

7Әммә Раббы Хаким былай ти:

«Был эш барып сыҡмаясаҡ, ғәмәлгә ашмаясаҡ[+].
8Сөнки Дамаск – бары тик Арамдың баш ҡалаһы;
Ресин да бары тик Дамасктың башлығы.
Әфраим алтмыш биш йылдан тар-мар ителер,
Ул халыҡ булыуҙан туҡтар.
9Самария[†] – бары тик Әфраимдың баш ҡалаһы,
Ремалъяһтың улы бары тик Самарияның башлығы.
Әгәр ҙә ныҡлап ышанмаһағыҙ,
Ҡаршы тора алмаҫһығыҙ».

10Раббы Ахазға тағы ла былай тине:

11– Аллаң Раббынан берәй билдә һора. Үлеләр донъяһы[†] һымаҡ тәрән йәки күк йөҙө шикелле бейек булһын.

12Әммә Ахаз:

– Һорамайым, Раббыны һынамайым, – тине.

13Шунан һуң Ишағыяһ:

– Тыңла, эй Дауыт нәҫеле! – тине. – Кешеләрҙең сабырлығын һынауың етмәгән, инде минең Алламдың сабырлығын һынайһыңмы? 14Шуға күрә бөйөк Хаким Үҙе һеҙгә бер билдә бирә: бына йәш ҡатын[*] ауырға ҡалып, бер улан табыр һәм уға Ғиммануил[*] тигән исем ҡушыр[+]. 15Бала, ямандан баш тартып, яҡшыны һайлар йәшкә еткәнсе, бал да май менән туҡланыр. 16Әммә сабый ямандан баш тартып, яҡшыны һайлар йәшкә еткәнсе, һине ҡурҡыуға һалған был ике батшаның ерҙәре ташландыҡ ҡалыр.

17Раббы һиңә, халҡыңа, атаң нәҫеленә Әфраим Йәһүҙәнән айырылғандан алып был көнгә тиклем һис күрелмәгән бәлә ебәрер, өҫтөгөҙгә Ашшур[†] батшаһын килтерер[+].

18Ул көндө Раббы Мысыр[†] йылғалары тамағындағы себенгә, Ашшур ерендәге бал ҡортона һыҙғырыр[+]. 19Улар уйһыуҙарға һәм ҡаялар араһындағы йырындарға, ҡыуаҡлыҡтарға, көтөүлектәргә осоп килеп ҡуныр. 20Был көндө бөйөк Хаким Евфраттың аръяғында ялланған бәке – Ашшур батшаһы – менән һаҡалығыҙҙы, сәсегеҙҙе, тәнегеҙҙәге бөтә төктәрегеҙҙе ҡырып ташлар[+].

21Ул көндө бер тана менән ике һарыҡ аҫыраған кеше 22улар биргән мул һөттөң эремсеген ашар. Илдә тороп ҡалғандар барыһы ла эремсек һәм бал менән туйыныр.

23Ул көндө мең шекел көмөш торорлоҡ мең йөҙөм ағасы[†] үҫкән урындар сәнскәк һәм билсән менән ҡапланыр. 24Кешеләр унда уҡ менән йәйә тотоп йөрөр, сөнки бөтә ерҙе сәнскеле ҡыуаҡ ҡаплап алыр[+]. 25Ҡасандыр кәтмән менән йомшартылған тау биттәренә инде сыҡмаҫһың, сәнскеле ҡыуаҡлыҡтарҙан ҡурҡырһың; унда һыйырҙар йөрөр, һарыҡтар тапар.

#### 8


Билдә:


Маһер-Шалал-Хаш-Баз

1Раббы[†] миңә былай тине:

– Яҙыр өсөн бер ҙур таҡта ал да унда кеше уҡырлыҡ итеп «Маһер-Шалал-Хаш-Баз»[*] тип яҙ[+].

2Урияһ ҡаһин[†] менән Йәвәрәхъяһ улы Зәкәрьяһты үҙемә ышаныслы шаһит итеп һайланым[+].

3Бынан һуң пәйғәмбәр[†] булған ҡатыным менән яҡынлыҡ ҡылдым һәм ул, ауырға ҡалып, ир бала тапты. Раббы миңә:

– Уға Маһер-Шалал-Хаш-Баз тип исем ҡуш, – тине. – 4Сөнки сабый: «Атай, әсәй», – тип әйтеп өйрәнгәнгә тиклем үк Ашшур[†] батшаһы Дамасктың байлығы менән Самарияла[†] таланған табышты үҙе менән алып китәсәк[+].

5Раббы тағы ла миңә былай тине:

6– Был халыҡ, тын ғына аҡҡан Шилоах[*] һыуҙарын һанға һуҡмайынса,
Ресин менән Ремалъяһ улына һоҡлана икән,[+]
7Мин бөйөк Хаким, Евфраттың ҡөҙрәтле ташҡын һыуҙарын –
Ашшур батшаһы менән уның ҡеүәтен –
Был халыҡтың өҫтөнә ебәрәм.
Ошо ташҡын бөтә үҙәндәрҙе тултырып,
Ярҙарынан ташып сығасаҡ,[+]
8Бөтә Йәһүҙә[†] еренә йәйелеп,
Уның боғаҙына етәсәк.
Ғәскәрҙәр, ҡанаттарын йәйеп,
Бөтөн илеңә туласаҡ, эй Ғиммануил![+]

9Эй халыҡтар, бергә тупланығыҙ ҙа ҡырылығыҙ!
Ер йөҙөндәге бар алыҫ илдәр, ҡолаҡ һалығыҙ!
Һуғышҡа әҙерләнегеҙ ҙә ҡырылырһығыҙ!
Эйе, яуға әҙерләнегеҙ, әммә һәләк булырһығыҙ!
10Ниәт ҡороғоҙ, тик ул емерелер!
Хәбәр һөйләгеҙ, әммә ул бойомға ашмаҫ.
Сөнки Алла[†] беҙҙең менән![+]


Раббының киҫәтеүе

11Раббы миңә, был халыҡ тотҡан юлдан бармаҫҡа иҫкәртеп, ҡөҙрәтле ҡулын өҫтөмә ҡуйған килеш былай тине:

12– Был халыҡтың йәшерен эш тигәнен
Һеҙ йәшерен һанамағыҙ.
Улар ҡурҡҡандан ҡурҡмағыҙ, тетрәнмәгеҙ[+].
13Күк ғәскәрҙәре Раббыһын – Уны мөҡәддәс[†] һанағыҙ.
Унан ғына ҡурҡығыҙ,
Тик Унан дәһшәтләнегеҙ.
14Ул Изге торлаҡ булыр,
Ләкин Исраилдың[†] ике батшалығы өсөн
Абындырыр таш, һөрөндөрөр ҡая,
Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәр өсөн
Боғалаҡ һәм тоҙаҡ булыр[+].
15Күптәр һөрөнөп йығылыр ҙа имгәнер,
Тоҙаҡҡа төшөп тотолор.

16Ошо һүҙҙәр яҙылған шаһитнамәне бәйләп ҡуй, өйрәткәндәремә шәкерттәрем алдында мөһөр баҫ[+].

17Яҡуп нәҫеленән йөҙөн йәшергән Раббыға ышанам мин, өмөтөм Унда[+]. 18Бына мин һәм Раббы миңә биргән балалар; беҙ – Сион тауында[†] төйәк иткән Күк ғәскәрҙәре Раббыһының Исраилдағы билдәләре һәм хикмәттәребеҙ[+].

19Әгәр һеҙгә: «Әруахтарҙың рухын саҡырыусыларға, бышылдаған һәм мығырҙаған күрәҙәселәргә мөрәжәғәт итегеҙ», – тиһәләр, «Халыҡ үҙенең аллаларынан һорарға тейеш түгелме ни? Тереләр хаҡында үлеләр менән кәңәшләшәләрме ни?» – тип әйтегеҙ[+]. 20Бары ҡанун[†] һәм шаһитнамәгә генә мөрәжәғәт итегеҙ. Әгәр ҙә уларҙың әйткәне шуларға тап килмәй икән, улар өсөн таң атмаясаҡ[+]. 21Улар ас һәм сараһыҙ килеш ил буйлап йөрөр, аслыҡтан батшаларын һәм аллаларын ҡарғар. Юғарыға ҡарарҙар,[+] 22күҙҙәре менән ергә бағырҙар – бөтә ерҙә ҡайғы һәм ҡараңғылыҡ, үлемесле ҡараңғылыҡ. Ҡуйы ҡараңғылыҡҡа бырғалған улар!

Әммә иҙелгәндәр өсөн ҡараңғылыҡ булмаҫ[+].

#### 9


Именлек Хакимы

1Элекке ваҡытта Зевулун менән Нафтали ерҙәрен түбәнһеткән Раббы[†], киләсәктә диңгеҙ юлын, Иордандың аръяғын, ят ҡәүемдәр йәшәгән Галилеяны[†] данға күмер[+].

2Ҡараңғылыҡта йөрөгән халыҡ
Бөйөк бер яҡтылыҡ күрҙе.
Дөм ҡараңғы илдә йәшәүселәр өҫтөндә нур балҡыны[+].
3Йә Раббы! Был халыҡты ишәйттең,
Уның ҡыуанысын арттырҙың.
Ураҡ ваҡытында һөйөнгәндәй,
Яумал бүлешкәндә шатланғандай,
Улар Һинең хозурыңда ҡыуаналар[+].
4Сөнки Һин уларҙың муйынындағы ҡалыпты –
Елкәләрен баҫып торған йөктө,
Уларҙы иҙеүселәрҙең таяғын
Мидйәндәрҙе[†] еңгән көндәгеләй һындырып ташланың[+].
5Яу ҡырын тапаған бөтә итектәр,
Ҡанға буялған кейемдәр яндырылыр,
Ялҡынға ем булыр[+].
6Сөнки беҙҙең өсөн сабый тыуҙы –
Беҙгә бер улан бирелде.
Хакимлыҡ уның яурынында булыр,
Уның исеме Ғәжәйеп Кәңәшсе,
Ҡөҙрәтле Алла[†], Мәңгелек Ата[†],
Именлек Хакимы тип аталыр[+].
7Тоғролоғо менән именлеге туҡтауһыҙ артыр,
Ул Дауыт[†] тәхетендә, уның батшалығында хөкөм һөрөр.
Хакимлығын ғәҙеллек менән хаҡлыҡҡа[†] ҡорор һәм нығытыр.
Был бөгөндән алып мәңге дауам итер.
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы быны
Үҙ ғәйрәте менән эшләйәсәк[+].


Раббының Исраилға асыуы

8Яҡупҡа хәбәр ебәрҙе бөйөк Хаким,
Был һүҙ Исраилдың[†] өҫтөнә төштө.
9Бөтә халыҡ –
Әфраимда, Самарияла[†] йәшәүселәр –
Был хаҡта хәбәрҙар булды.
Улар эреләнеп һәм тәкәбберләнеп әйтте:
10«Кирбес йорттар йығылған икән,
Шымартылған таштан һалырбыҙ;
Ҡырағай инжир ағастары ҡырҡылған икән,
Кедрға алмаштырырбыҙ».
11Шуға Раббы Ресиндың дошмандарын күтәрҙе,
Уға ҡаршыларҙы ҡотортто[+].
12Көнсығыштан арамиҙарҙы,[†]
Көнбайыштан пелештиҙәрҙе[†] аяҡҡа баҫтырҙы.
Улар, ауыҙҙарын киреп, Исраилды һоғондо.
Быларҙан һуң да Раббының асыуы баҫылмаҫ,
Ҡулы күтәрелгән килеш ҡалыр[+].
13Әммә халыҡ үҙен туҡмаған Раббыға боролманы,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһын эҙләмәне[+].
14Шуға күрә Раббы Исраилдың
Башын да, ҡойроғон да,
Хөрмә ботағын да, ҡамышын да
Бер көндө ҡырҡып ырғытыр[+].
15Баш тигәне – аҡһаҡал[†] менән ил ағалары,
Ҡойроғо – ялғанға өйрәткән пәйғәмбәрҙәр.[†][+]
16Сөнки әйҙәүселәре был халыҡты аҙаштырыр,
Улар артынан эйәреүселәр оятҡа ҡалыр.
17Шуға күрә бөйөк Хаким
Уларҙың егеттәре өсөн ҡыуаныс тоймаҫ,
Етемдәрен, тол ҡатындарын ҡыҙғанмаҫ.
Сөнки һәммәһе аллаһыҙ, яуыз,
Ауыҙҙары нахаҡ һөйләй.
Шул арҡала Раббының асыуы ҡайтмаҫ,
Ҡулы күтәрелгән килеш ҡалыр[+].
18Сөнки залимлыҡ ут һымаҡ
Сәнскәкте, билсәнде ялмап алыр,
Ҡара урмандарҙа ялҡынланыр,
Төтөн бағанаһы күтәрелер.
19Күк ғәскәрҙәре Раббыһының асыуы
Илде ялҡын һымаҡ өтөп алыр,
Халыҡ ялҡынға ем булыр,
Туған туғанын йәлләмәҫ[+].
20Уңын киҫерҙәр ҙә ас ҡалырҙар,
Һулын ашарҙар – туймаҫтар;
Һәр кем үҙ яҡынын ашар[+].
21Менашше Әфраимды,
Әфраим Менашшены ейер,
Шунан бергә Йәһүҙәнең[†] өҫтөнә ташланырҙар.
Шунда ла Раббының асыуы ҡайтмаҫ,
Ҡулы күтәрелгән килеш ҡалыр[+].

#### 10

1-2Ярлыларҙы ғәҙел хөкөмдән мәхрүм ҡалдырыр,
Халҡымдың көсһөҙҙәренең хоҡуҡтарын тартып алыр,
Тол ҡатындарҙы үҙенә яумал итер,
Етемдәрҙең малын талап алыр өсөн
Яуыз ҡағиҙәләр яҙған,
Хаҡһыҙ ҡанундар[†] сығарған бәндәләргә ҡайғы![+][+]
3Яза көнөндә
Алыҫтан өҫтөгөҙгә ҡаза килгәндә ни эшләрһегеҙ?
Ярҙам һорап кемгә барырһығыҙ?
Байлығығыҙҙы ҡайҙа йәшерерһегеҙ?
4Әсирҙәрҙең араһында теҙләнеүҙән,
Үлтерелгәндәр араһына йығылыуҙан
Башҡа бер сарағыҙ ҡалмаҫ.
Бының менән генә лә ҡайтмаҫ Раббының асыуы,
Ҡулы һаман күтәрелгән килеш ҡалыр[+].


Алланың Ашшурҙы хөкөм ҡылыуы

5«Ҡайғы Ашшурға[†] – асыуымдың күҫәгенә!
Ярһыуымдың таяғы – уның ҡулында![+]
6Ашшурҙы аллаһыҙ ҡәүемгә ҡаршы ебәрәм,
Асыуымды ҡабартҡан халыҡҡа һөжүм итергә,
Таларға һәм яумал итеп алырға,
Урам балсығы һымаҡ тапарға әмер бирәм[+].
7Тик Ашшурҙың уйында был түгел,
Ул был хаҡта ниәт тотмай;
Уның теләге – емереү,
Күп халыҡтарҙы юҡ итеү[+].
8„Минең ғәскәр башлыҡтарым, – ти ул, –
Һәммәһе лә батша һымаҡ түгелме ни?
9Калне Каркемиш кеүек түгелме?
Хамаҫты Арпадтай тар-мар итмәнекме?
Самарияның[†] ахыры Дамасктыҡына оҡшамағанмы[+]?
10Боттары Йәрүсәлим[†] менән Самарияныҡынан да күп булған
Һындарға табынған батшалыҡтарҙы ҡулға төшөргән мин
11Самария менән боттарына ни эшләһәм,
Шуны Йәрүсәлимгә һәм уның һындарына ҡыла алмаммы?“»[+]

12Бөйөк Хаким Сион тауында[†] һәм Йәрүсәлимдә эшен тамамлағандан һуң, былай тиер:

«Ашшур батшаһын тәкәббер йөрәге,
Текә ҡарашы өсөн язалаясаҡмын[+].
13Сөнки ул:
„Быны мин ҡулымдың көсө,
Зирәк аҡылым менән эшләнем,
Сөнки мин аҡыллымын:
Халыҡтарҙы айырған сиктәрҙе юҡ иттем,
Хазиналарын талап алдым,
Батшаларҙы үгеҙ кеүек тәхеттән һөҙөп төшөрҙөм[+].
14Халыҡтарҙың байлығын мин
Ояны туҙҙырғандай туҙҙырҙым,
Ташлап ҡалдырылған йомортҡа һымаҡ итеп,
Бөтөн донъяны үҙемә йыйҙым.
Ҡанатын ҡалҡытып, томшоғон асҡан,
Пысҡылдаған һис кем табылманы!“»

15Балта оҫтаһы алдында балта маһайырмы?
Бысҡы уны тартыусы ҡаршыһында эреләнерме?
Ҡулындағы таяғы кешенең үҙен күтәреп ырғытырмы?
Күҫәк үҙен күтәргән кешене күтәрерме?
16Шуға күрә бөйөк Хакимыбыҙ, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Ашшурҙың көслө ғәскәрҙәренә
Аҙаплы сир ебәрәсәк.
Уның шөһрәте[†] аҫтына гөлтләп янған ут һаласаҡ[+].
17Исраилдың[†] Нуры – ут,
Исраилдың Изгеһе[†] ялҡын булыр.
Ашшурҙың сәнскәк-билсәндәрен
Бер көн эсендә яндырып юҡ итер[+].
18Данлыҡлы урмандары,
Уңдырышлы ҡырҙары,
Үлемесле сиргә тарыған әҙәмдәй,
Тотошлай харап булыр.
19Урмандарында тороп ҡалған ағастар
Хатта бала һанап сығырҙай аҙ булыр.


Исраилдың иҫән ҡалғандары

20Ул көн Исраилдың иҫән ҡалғандары,
Яҡуп нәҫеленең ҡасып тере ҡалғандары
Үҙҙәренә һөжүм иткәндәргә түгел,
Ысын күңелдән Раббыға,
Исраилдың Изгеһенә, таянырҙар.
21Һау ҡалғандар,
Яҡуп нәҫеленең иҫән ҡалғандары
Ҡөҙрәтле Аллаға кире ҡайтыр[*].
22Эй Исраил, халҡың диңгеҙ ҡомо кеүек күп булһа ла,
Уның бик аҙ өлөшө генә кире ҡайтыр.
Һәләкәтең инде алдан билдәләнеп ҡуйылған,
Һәм был ғәҙел хөкөм ташҡын булып килә[+].
23Шулай бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Был алдан билдәләнгән һәләкәтте
Бөтә ер йөҙөндә ғәмәлгә ашырасаҡ[+].

24Бына бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Эй һин, Сионда йәшәгән халҡым!
Ашшурҙар, мысырҙар[†] һымаҡ,
Һине таяҡ менән туҡмап,
Өҫтөңдә күҫәк күтәргән саҡта ҡурҡма[+].
25Оҙаҡламай, бик тиҙҙән һеҙгә булған асыуым үтер,
Ярһыуым Ашшурҙы юҡ итеүгә йүнәлер.
26Шунда Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Мидйәндәрҙе[†] Ғорев ҡаяһы янында тар-мар иткәндәге һымаҡ[*],
Ашшурға ҡаршы ҡамсы күтәрер.
Ҡасандыр Мысырҙағылай,
Таяғын диңгеҙ өҫтөнә һуҙыр[+].
27Ул көн Ашшурҙың йөгө яурынығыҙҙан,
Ҡалыбы муйынығыҙҙан төшөр.
Һимергәнегеҙгә күрә ул ҡалып һынып сығыр»[+].


Баҫҡынсыларҙың Йәрүсәлимгә һөжүме

28Ғайаҫ ҡалаһына еттеләр, Мигронды уҙҙылар,
Михмаста йөктәрен бушаттылар;[+]
29Тарлауыҡты үттеләр,
«Гевағта ҡунайыҡ», – тинеләр.
Рама ҡалаһы ҡурҡыуҙан ҡалтыраны,
Шаул[†] Гивғаһында йәшәгәндәр ҡасып китте[+].
30Галлим ҡыҙы, үкереп ила!
Лайша халҡы, уны тыңла!
Яуап ҡайтар уға, Ғанаҫоҫ![+]
31Мадменаның халҡы ҡасты,
Гевимда йәшәүселәр йәшенә.
32Баҫҡынсылар бөгөн үк Нов ҡалаһында торасаҡ,
Сион тауына,
Йәрүсәлим ҡалҡыулығына йоҙроғон янаясаҡ[+].

33Бына бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Дошманды дәһшәтле көсө менән
Ағас ботағылай һындырасаҡ.
Иң оҙон ағастар ҡырҡыласаҡ,
Бейектәре йығып һалынасаҡ[+].
34Ул балта менән урман шырлығын ҡыра,
Ливан[†] Ҡөҙрәт Эйәһе алдына ҡолаясаҡ.

#### 11


Ишай тамырының үҫентеһе

1Ағас төпһәһенән яңы үрсем сыҡҡан һымаҡ,
Ишай[*] нәҫеленән бер үҫенте сығыр,
Был тамырҙан сыҡҡан үҫенте емеш бирер.

2Унда Раббының Рухы –
Аҡыл һәм зирәклек рухы,
Өгөт-нәсихәт һәм ҡөҙрәт рухы,
Раббыны белеү һәм Унан ҡурҡыу рухы булыр[+].
3Ул Раббынан ҡурҡыуынан зауыҡланыр,
Күҙҙәре күргәнгә генә ҡарап хөкөм итмәҫ,
Ишеткәндән сығып ҡына ҡарар ҡылмаҫ.
4Ярлыларҙы ғәҙеллектә хөкөм итер,
Ерҙәге мохтаждарҙың дәғүәһен хаҡлыҡ[†] менән ҡарар.
Донъяны һүҙе-таяғы менән язалар,
Залимдарҙы ауыҙының һулышы менән үлтерер[+].
5Дөрөҫлөк уның билендә билбау булыр,
Тоғролоҡ булыр билендәге ҡайышы.

6Ул саҡта бүре менән бәрәс бер ерҙә йәшәр,
Ҡаплан менән кәзә бәрәсе бергә ятыр,
Быҙау менән йәш арыҫлан бергә ашар,
Уларҙы бәләкәй генә бала көтөр[+].
7Һыйыр менән айыу бергә утлап йөрөр,
Уларҙың балалары йәнәшә ятыр;
Арыҫлан да үгеҙ һымаҡ һалам ашар.
8Сабый бала йылан ояһы янында уйнар,
Бәпес ҡара йыландың өңөнә ҡулын һуҙыр.
9Изге[†] тауымдың һәр тарафында
Һис кем яуызлыҡ һәм зыян ҡылмаҫ.
Эйе, һыуҙар диңгеҙҙе тултырған һымаҡ,
Ер йөҙө Раббыны танып-белеү менән тулыр[+].


Һөргөндәге исраилдарҙың ҡайтыуы

10Ул көн Ишай тамырынан үҫеп сыҡҡан һабаҡ
Халыҡтар өсөн байраҡ буласаҡ.
Ҡәүемдәр уны эҙләп киләсәк,
Уның торлағы данлы буласаҡ[+].
11Ул көн бөйөк Хаким ҡабат ҡулын һуҙыр,
Үҙ халҡынан иҫән ҡалғандарҙы
Ашшурҙан,[†] Мысырҙан,[†] Паҫростан, Куштан, Ғеламдан,
Шинғарҙан, Хамаҫтан,
Диңгеҙ буйындағы ерҙәрҙән кире ҡайтарыр[+].
12Ҡәүемдәр өсөн байраҡ күтәрер,
Исраилдан[†] һөрөлгәндәрҙе бергә туплар,
Ҡыуып таратылған Йәһүҙә[†] кешеләрен
Донъяның дүрт тарафынан йыйып алыр[+].
13Әфраимдың көнсөллөгө юҡҡа сығыр,
Йәһүҙәнең дошманлығы эҙһеҙ бөтөр.
Әфраим башҡаса Йәһүҙәнән көнләшмәҫ;
Йәһүҙә Әфраимды ҡыйырһытмаҫ[+].
14Бергәләп осоп ҡунырҙар
Пелештиҙәр[†] яурынына көнбайышта,
Көнсығыштағы халыҡтарҙы таларҙар,
Эдом[†] менән Моав[†] ерҙәренә ҡул һалырҙар,
Ғаммонды буйһондорорҙар[+].
15Раббы[†] Мысыр диңгеҙенең ҡултығын ҡоротор,
Евфрат йылғаһы өҫтөндә ҡулын һелтәр ҙә
Көслө еле менән уны ете шишмәгә бүлер;
Кеше уны ҡата менән кисеп йөрөр[+].
16Исраилдар Мысырҙан сыҡҡан саҡтағы һымаҡ,
Раббының Ашшурҙа иҫән ҡалған халҡы өсөн
Сығырға оло бер юл асылыр[+].

#### 12


Ҡотолғандарҙың рәхмәт йыры

1Эй Исраил,[†] ул көндө әйтерһең:
«Шөкөрана ҡылам Һиңә, Раббы[†]!
Һин миңә асыулы инең,
Инде асыуың баҫылды,
Миңә Һин йыуаныс бирәһең[+].
2Алла[†] – Ҡотҡарыусым[†] минең,
Уға өмөт бағлайым һәм ҡурҡмайым;
Сөнки Раббы Аллабыҙ – ҡеүәтем, йырым,
Ул минең ҡотҡарыусым!»[+]
3Ҡыуанышып, ҡотолоу шишмәләренән һыу алырһығыҙ.

4Ул көндө һеҙ әйтерһегеҙ:
«Раббыға шөкөр итегеҙ,
Уны исеме менән саҡырығыҙ.
Халыҡтарға Уның ғәмәлдәрен белдерегеҙ,
Исеменең бөйөклөгөн һөйләгеҙ![+]
5Раббыға мәҙхиә йырлағыҙ,
Сөнки күркәм эштәр ҡылды.
Был бөтә ер йөҙөндә билдәле булһын[+].
6Эй Сион халҡы, күңел ас, шатлыҡ ауазы яңғырап торһон –
Исраилдың Изгеһе[†] һеҙҙең арала, Ул бөйөк!»[+]

#### 13


Алланың Бабилды язалаясағы

1Амус улы Ишағыяһтың Бабилдың[†] киләсәге хаҡында күргән әүлиәлеге[+].

2«Яланғас тауҙың башында әләм күтәрегеҙ!
Һөрәнләгеҙ яугирҙәргә,
Ҡул болғағыҙ: әйҙә улар
Затлылар йөрөй торған ҡапҡанан[†] эскә инһен[+].

3Үҙем һайлап алғандарға әмер бирҙем,
Асыуымды ғәмәлгә ашырһындар өсөн
Батыр яугирҙәрҙе,
Бөйөклөгөмә ғорурланғандарҙы саҡырып алдым».

4Тауҙарҙағы шау-шыуҙы тыңлағыҙ,
Ул күмәк халыҡтың тауышына оҡшаш.
Бер ергә йыйылған ҡәүемдәрҙең,
Батшалыҡтарҙың геүләүен ишетегеҙ!
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы һуғышҡа сиреү әҙерләй.
5Улар алыҫ илдән, күк көмбәҙенең ситенән килә:
Раббы[†] һәм Уның асыуының ҡоралы
Бөтә ер йөҙөн тар-мар итәсәк[+].

6Һыҡтағыҙ! Сөнки Раббының көнө[†] яҡын!
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе ебәргән
Һәләкәт булып килә ул көн![+]
7Шуға күрә һәммәһенең ҡулдары һәленеп төшөр,
Һәр кешенең ҡурҡыуҙан йөрәге ирер[+].
8Барыһын да дәһшәт сорнап алыр,
Тартышыуҙан, һыҙланыуҙан бөгөлөп,
Тулғаҡ тотҡан ҡатындай ғазапланырҙар.
Ҡурҡышып, бер-береһенә ҡарарҙар,
Биттәре уттай янып ҡыҙарыр[+].

9Бына Раббының көнө яҡынлай – аяуһыҙ көн!
Ул көн дәһшәт, асыу-нәфрәт алып килә.
Ерҙе бушлыҡҡа әйләндерергә,
Уның гонаһлыларын[†] һәләк ҡылырға килә[+].
10Күктәге йондоҙҙар, йондоҙлоҡтар нурын һипмәҫ,
Тыуыу менән ҡараңғыға сумыр ҡояш,
Ай ҙа нурланып балҡымаҫ[+].

11Әйтер Раббы:
«Донъяны – яуызлығына күрә,
Ямандарҙы ғәйептәре өсөн язалайым.
Тәкәбберҙәрҙең ғорурлығына сик ҡуям,
Аяуһыҙҙарҙың эрелеген түбәнһетәм[+].
12Мин кешеләрҙе саф алтындан аҫылыраҡ,
Офир алтынынан да аҙыраҡ итәм[+].
13Шуға күрә күктәрҙе дер һелкетермен,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһының асыуы дөрләгән көндө,
Уның ярһыуынан ер урынынан ҡуҙғалыр![+]

14Шул сағында һәр кем аусы эҙәрләгән ғәзәл,
Көтөүсеһеҙ ҡалған һарыҡ һымаҡ,
Үҙ халҡы янына йүгерер,
Үҙенең еренә ҡасыр[+].
15Ҡасып китә алмағанына һөңгө ҡаҙалыр,
Тотолғандар ҡылыстан йығылыр.
16Күҙ алдында сабыйҙарын киҫәктәргә тураҡларҙар,
Йорттарын таларҙар,
Ҡатындарын мәсхәрә итерҙәр[+].

17Бына Мин мадайҙарҙы[†] уларға ҡаршы ҡуям,
Уларҙың көмөшкә иҫе китмәй,
Алтынды эшкә лә һанамайҙар[+].
18Уҡтары егеттәрҙе тишә атыр,
Улар сабыйҙарҙы аяп тормаҫ.
Күҙҙәре балаларға ҡыҙғанып баҡмаҫ»[+].

19Батшалыҡтар араһында иң гүзәле,
Халдейҙар[†] даны һәм ғорурлығы Бабил
Алла[†] юҡ иткән Содом һәм Ғамора[†] һымаҡ булыр[+].
20Унда башҡаса һис кем йәшәмәҫ,
Мәңгегә берәү ҙә төйәкләнмәҫ.
Ғәрәптәр үҙҙәренең сатырын ҡормаҫ,
Көтөүселәр малдарын ялға туҡтатмаҫ[+].
21Унда бары ҡырағай хайуандар ятыр,
Өйҙәргә өкөләр тулыр,
Дөйәғоштар оя ҡорор,
Тәкәләр уйнаҡлап йөрөр[+].
22Уның ҡәлғәләрендә – һыртландар,
Затлы һарайҙарында сүл бүреләре олор.
Бабилдың ахыры яҡын инде,
Көндәре һанаулы ғына ҡалды.

#### 14


Исраилдарҙың үҙ иленә ҡайтыуы

1Раббы[†], Яҡуп нәҫеленә шәфҡәт ҡылып,
Исраил[†] халҡын ҡабат Үҙенә һайлап алыр –
Уны үҙ иленә ҡайтарыр.
Килмешәктәр ҙә Яҡуп нәҫеленә ҡушылыр,
Улар менән йәнәшә көн күрә башлар[+].
2Сит халыҡтар Исраил халҡын үҙ төйәгенә ҡайтарыр.
Раббы ерендә исраилдар был халыҡтарҙы ҡол итер.
Үҙҙәрен әсир иткәндәрҙе әсир итерҙәр,
Элек үҙҙәрен иҙгәндәргә хаким булырҙар[+].


Бабил батшаһы тураһында мәсхәрәле йыр

3Раббы һеҙҙе ҡайғы-ғазаптарҙан, ҡурҡыуҙан, ауыр эштән ҡотҡарған көндө, 4Бабил[†] батшаһын мыҫҡыллап, ошо һүҙҙәрҙе әйтерһең:

«Бына иҙеүсе нисек дөмөктө,
Залимлыҡтың ахыры етте![+]
5Раббы яуыздарҙың күҫәген,
Хакимдарҙың таяғын һындырҙы!
6Ҡотороноп, ул таяҡ халыҡтарҙы туҡтауһыҙ туҡмай,
Ярһып, ҡәүемдәрҙе аяу белмәй иҙә,
Рәхимһеҙ эҙәрләй ине.
7Хәҙер иһә бөтә донъя кинәнеп ял итә,
Шатланып йырлай.
8Хатта кипаристар ҡыуана һәләкәтеңә,
Ливан[†] кедрҙары ла шатлана:
„Инде һин соҡорҙа ятаһың,
Беҙҙе бер кем дә ҡырҡырға килмәҫ“, – тиҙәр[+].
9Ер аҫтындағы үлеләр донъяһы:[†] „Хуш киләһең“, – тип,
Һине ҡаршыларға ашҡына, эй Бабил батшаһы!
Ер йөҙөндә хаким булғандарҙың әруахтарын уятты,
Ҡәүемдәргә идара иткән батшаларҙың рухтарын,
Тәхеттәренән ҡалҡытып, аяҡҡа баҫтырҙы.
10Һәммәһе һиңә өндәшеп, әйтер:
„Һин дә беҙҙең кеүек көсһөҙ хәҙер,
Хас та беҙгә оҡшап ҡалдың!“
11Шөһрәтең[†] лира ауаздары менән бергә
Үлеләр донъяһына төштө.
Селәүсендәр – аҫтыңдағы түшәк,
Өҫтөңдәге япмаң – ер ҡорттары хәҙер.

12Эй һин, балҡыу йондоҙ, таң улы,
Нисек күктән ҡолап төштөң?
Эй һин, ҡәүемдәрҙе еңеүсе,
Ергә төшөп, селпәрәмә килдең[+].
13Эсеңдән әйткән инең: „Күккә ашырмын,
Тәхетемде Алланың йондоҙҙарынан да юғарыраҡ ҡуйырмын,
Алыҫ төньяҡта, илаһтар йыйылған тауҙа ултырырмын,[+]
14Болоттарҙан да өҫкәрәк менермен,
Юғарыларҙан Юғарыға тиң булырмын“[+].
15Әммә һин үлеләр донъяһына,
Упҡындың тәрәнлегенә ырғытылдың[+].

16-17Һине күргән һәр кем, текләп ҡарап, былай уйлар:
„Ер һелкетеп, батшалыҡтарҙы дер ҡалтыратып торған,
Донъяны бушлыҡҡа әйләндереп, ҡалаларҙы ергә тигеҙләгән,
Әсирҙәрҙе өйҙәренә ҡайтармаған әҙәм ошомо инде?“[+]
18Ҡәүемдәрҙең батшалары, барыһы ла,
Ҡәҙер-хөрмәттә ерләнеп,
Һәр береһе үҙ кәшәнәһендә ята.
19Ә һин, ҡырҡып ташланған ботаҡтай,
Ҡәбереңдән тышҡа ырғытылдың.
Таш соҡорға бырғалған мәйеттәр,
Ҡылыстан тураҡланған мәйеттәр,
Һинең кәфенең булырҙар.
Мәйетең аяҡ аҫтына һалып тапалыр.
20Илеңде харап итеп, халҡыңды ҡырған өсөн
Башҡа батшалар һымаҡ ерләнмәйәсәкһең.

Яуыздар тоҡомо башҡа мәңге иҫкә алынмаһын[+].
21Аталарының енәйәтенә күрә
Уның улдарын салырға урын әҙерләгеҙ.
Улар ҡалҡып, донъяға хужа булмаһын,
Ер йөҙөн ҡалалары менән тултырмаһын».

22«Бабил батшаһына ҡаршы ҡалҡасаҡмын».
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай тип белдерә.
«Бабилдың исемен, иҫән ҡалған халҡын,
Нәҫел-нәсәбен юҡ итәсәкмен, – ти Раббы. –
23Ул урынды терпеләр төйәгенә, һаҙлыҡҡа әйләндерәм,
Ҡырғын һеперткеһе менән һепереп түгәм».
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай тип белдерә[+].


Ашшур ғәскәренең һәләк булыуы

24Ант итеп әйтә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы:
«Мин нисек ниәтләгәнмен, һис шикһеҙ шулай буласаҡ,
Ҡайһылай ҡарар ҡылғанмын, мотлаҡ ғәмәлгә ашасаҡ.
25Ашшурҙарҙы[†] Үҙ еремдә тар-мар итәм,
Тауҙарымда уларҙы тапап бөтөрәм.
Халҡым Ашшур ҡамытынан,
Яурындарындағы йөктән ҡотоласаҡ[+].
26Бар донъяға ҡарата ҡорған ниәтем,
Ҡәүемдәргә ҡаршы күтәрелгән ҡулым – ошо».
27Күк ғәскәрҙәре Раббыһының ҡарарын кем боҙа алыр?
Һуҙған ҡулын кем туҡтатып ҡалыр[+]?


Алланың пелештиҙәрҙе язалаясағы

28Ахаз батша үлгән йылды шундай әүлиәлек булды:[+]

29«Эй Пелешеҫ иле, һине туҡмаған таяҡ һынды тип ҡыуанма,
Сөнки йылан тамырынан ҡара йылан сығыр.
Уның тоҡомо оса торған ағыулы йылан булыр.
30Ул сағында ярлының иң ярлыһы ла ашап туйыр,
Хәйерселәр рәхәтләнеп йәшәр.
Әммә һеҙҙең зат-зәүерҙе аслыҡтан ҡоротасаҡмын,
Иҫән ҡалғандарығыҙ ҙа үлтерелер.
31Эй ҡапҡалар,[†] үкһеп-үкһеп илағыҙ!
Эй ҡала, буҫлығып-буҫлығып иңрә!
Эй Пелешеҫ иле, ҡурҡыштан ҡалтырап тор.
Сөнки төньяҡтан төтөн болото ағыла,
Дошман ғәскәрҙәре сафтарын боҙмай атлай».
32Ул ҡәүемдең илселәренә[†] ниндәй яуап бирелер?
«Раббы Сиондың нигеҙен нығытты,
Халҡының фәҡирҙәре шунда һыйыныр»[+].

#### 15


Моав еренең һәләк булыуы

1Моав[†] тураһында әүлиәлек.

Моавтың Ғар ҡалаһы бер төндә тар-мар ителде, юҡ булды;
Моавтың Ҡир ҡалаһы бер төндә тар-мар ителде, юҡ булды[+].
2Шуға күрә Дивон илар өсөн табыныу йортона,
Табыныу ҡалҡыулыҡтарына сыҡты.
Моав халҡы Нево һәм Медева өсөн үкһей.
Һәр береһенең сәсе алынған,
Һәммәһенең һаҡалы ҡырылған[+].
3Ҡыл туҡымаға уранып урамдарҙа,
Өй баштарында һәм майҙандарҙа һәр кем һыҡтай,
Күҙ йәштәре йылға һымаҡ аға.
4Иңрәй Хешбон һәм Әлғәле,
Үкһеүҙәре Яһасҡаса ишетелә.
Шуға ла Моав яугирҙәре илаша,
Күңелдәрен ҡурҡыу солғап алған[+].
5Йөрәгем һыҙлана Моав өсөн!
Моав кешеләре Соғарға, Ғәғләҫ-Шелишияһҡа ҡастылар.
Илай-илай Лухиҫҡа ҡалҡалар,
Үҙҙәренә ябырылған һәләкәттән
Хоронаим юлында сеңләйҙәр[+].
6Сөнки Нимрим һыуҙары ҡороған,
Кипкән болон, көйгән үлән,
Һис бер йәшеллек ҡалмаған.
7Шуға күрә халыҡ ҡалдыҡ-боҫтоҡ әйберҙәрен
Талдар үҙәненең аръяғына ташый.
8Һыҡтауҙары бөтә Моав илендә яңғырай;
Илаған тауыштар Әглаимға, Беер-Әлимгә олғашты.
9«Бына Димон һыуы ҡанға тулды,
Әммә әле Мин Димонға яңы ҡаза әҙерләнем, – ти Раббы[†]. –
Моавтан ҡасып китеп ҡотолған,
Илдә иҫән ҡалғандар өҫтөнә
Арыҫлан һөстөрәсәкмен!»

#### 16

1Селанан сүл юлы менән Сион тауына,[†]
Илдең хакимына бүләккә бәрәстәр ебәрегеҙ[+].

2Арнон йылғаһы кисеүҙәрендә
Моав[†] ҡыҙҙары ояһынан алып ырғытылған,
Асырғанып осҡан ҡошҡа оҡшаш[+].

3«Беҙгә кәңәш бир, бер ҡарар ҡыл.
Төшкөһөн дә төнгө кеүек күләгәң менән ҡапла.
Ҡыуылғандарҙы йәшер, ҡасаҡтарҙы һата күрмә.
4Иленән ҡыуылған Моав халҡы йәшәп торһон һиндә;
Ҡырғын килтереүсенән уға ышыҡ бул».

Иҙеүсе юҡ ителгәс, емереү-талауҙар туҡтағас,
Йәберләүселәр был ерҙән ғәйеп булғас,
5Мөхәббәткә нигеҙләнгән тәхет
Дауыт[†] сатырында урынлашыр.
Унда ғәҙеллек эҙләгән, дөрөҫлөккә ынтылған,
Арымай-талмай хаҡ хөкөм ҡылған хаким ултырыр[+].

6«Моавтарҙың ғорурланып шашҡандарын,
Мин-минлеген, тәкәбберләнгәндәрен ишеттек.
Әммә улар бушҡа маҡтаналар[+].
7Бына шуның өсөн Моав үҙен йәлләп, үкереп илай,
Барыһы йәш түгә.
Ҡир-Харәсәҫтең йөҙөм ҡағын һағынып
Моңайыр һәм хәсрәтләнер[+].
8Сөнки Хешбон баҫыуҙары,
Сивманың йөҙөм баҡсалары һәләк булды.
Башҡа ҡәүемдәрҙең башлыҡтары
Иң һайланма ботаҡтарҙы ҡырҡты.
Ул ботаҡтар Яғзергәсә йәйелә,
Сүлгә тарала, тарбаҡланып диңгеҙ аша үтә ине»[+].
9Шуға Сивма йөҙөмдәре өсөн
Мин Яғзер менән бергә илайым.
Һеҙҙе күҙ йәштәремә сылатам,
Эй Хешбон менән Әлғәле ҡалалары!
Сөнки һеҙҙең емеш йыйғандағы, иген урғандағы
Шатлыҡлы ауаздарығыҙ туҡтаны[+].
10Уңдырышлы баҫыуҙарҙан уйын-көлкө юҡҡа сыҡты.
Йөҙөм баҡсаларында һис кем йырламай,
Шатлыҡ тауыштары яңғырамай;
Йөҙөм һыҡҡыстарҙа[†] һис кем емеш иҙмәй,
Ҡыуаныслы ауаздар туҡталды.
11Шуға ла йөрәгем Моав өсөн арфа һымаҡ иңрәй,
Ҡир-Харәсәҫ өсөн йәнем әрней[+].
12Моав халҡы табыныу ҡалҡыулыҡтарына килеп
Арығансы ялбарһа ла,
Доға ҡылыр өсөн изге[†] урындарына барһа ла –
Тик бушҡа ғына буласаҡ.

13Раббының Моав хаҡында элек белдергәндәре ошо. 14Әле иһә Раббы[†] былай ти:

– Теп-теүәл өс йылдан Моавтың дан-шөһрәте[†] хурлыҡҡа әйләнәсәк. Ни тиклем күп һанлы булмаһындар, бик аҙҙары ғына ҡотолоп ҡалыр һәм улар көсһөҙ булыр[+].

#### 17


Арам менән Исраил тураһында пәйғәмбәрлек

1Дамаск хаҡында әүлиәлек.

«Бына, Дамаск ҡалалар иҫәбенән юйыласаҡ,
Харабалар өйөмөнә әйләнәсәк[+].
2Ғароғер ҡалалары ташландыҡ ҡалыр.
Унда көтөү-көтөү малдар ятыр,
Уларҙы өркөтөр кеше булмаҫ[+].
3Әфраимда нығытмалы ҡала ҡалмаясаҡ.
Дамасктың батшалығы юҡ буласаҡ.
Арамдың[†] иҫән ҡалған халҡы
Исраилдарҙың[†] даны һымаҡ бөтәсәк».
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай ти.

4«Ул көндө Яҡуп нәҫеленең даны һүрелер,
Һимеҙ тәне тире лә һөйәккә тороп ҡалыр.
5Игенсе баҫыуҙы нисек урһа,
Башаҡтарын ҡулы менән нисек йыйһа,
Шулай Рефалар[†] үҙәнендәураҡтан һуң башаҡтарҙынисек сүпләһә,[+]
6Зәйтүн[†] ағасын һелкеткәндән һуң
Иң башында ике-өс бөртөк ҡалған һымаҡ,
Суҡ ботаҡта дүрт-биш емеш ҡалған һымаҡ
Бик аҙ кеше иҫән ҡалыр».
Исраилдың Аллаһы Раббы[†] шулай тип белдерә[+].

7Кеше ул көндө ҡарашын үҙен Яратыусыға йүнәлтер, күҙҙәрен Исраилдың Изгеһенә[†] төбәр. 8Үҙ ҡулдары менән яһаған ҡорбан[†] усаҡтарына, Ашераның[†] ҡолғаларына, хуш еҫ төтәткән ҡорбан усаҡтарына әйләнеп тә ҡарамаясаҡ[+].

9Ул көн Исраилдың нығытылған ҡалалары, урман һәм тау баштары кеүек, буп-буш ҡалыр[+].

10Сөнки, эй Исраил, ҡотҡарыусы[†] Аллаңды оноттоң.
Һыйынысың булған Ҡаяңды иҫкә алманың.
Шуға күрә күркәм үҫемлектәр ултыртһаң да,
Ят үҫентеләр тамырландырһаң да,[+]
11Улар ултыртҡан көндө үк үҫеп сыҡһа ла,
Иртәгәһенә сәскә атһа ла,
Уңалмаҫ йәрәхәттәр алған хәсрәт көнөңдә
Уңышың юҡҡа сығасаҡ.

12Аһ, күмәк халыҡ шаулаша,[†]
Ҡоторған диңгеҙҙең олоуына оҡшаш!
Ҡәүемдәр ташҡын һыу һымаҡ шаулай,[+]
13Ҡәүемдәр ташҡын һыу ише үкерә!
Әммә Алла[†] ажарланһа, улар әллә ҡайҙа ҡасып китер.
Тауҙар буйлап ел ҡыуған ашлыҡ кәбәге,
Ҡойон өйөрөлткән саң шикелле булырҙар.
14Кистән был халыҡтар дәһшәт таратһа,
Таң атыуға юҡ булырҙар.
Беҙҙе талаусыларҙың яҙмышы,
Беҙҙе иҙгәндәрҙең өлөшө шулай.

#### 18


Раббының Кушты язалаясағы

1Куш йылғаларының аръяғына,
Бөжәк ҡанаттарының шауы яңғыраған илгә – ҡайғы!
2Диңгеҙ юлы менән, ҡамыш кәмәләрҙә,
Был ил илселәр[†] ебәрер.

Барығыҙ, етеҙ илселәр,
Йылғалар бүлгесләгән ул илгә,
Оҙон буйлы, шыма тәнле ҡәүемгә,
Һәр тарафҡа ҡурҡыу һалған,
Сәйер телдә һөйләшкән халыҡҡа,
Көслө һәм баҫҡынсыл милләткә барығыҙ!

3Эй һеҙ, донъяны төйәк иткәндәр,
Ер йөҙөндә йәшәгәндәр!
Тауҙа әләм күтәрелгәс – күрерһегеҙ!
Борғо ҡысҡыртҡас – ишетерһегеҙ![+]
4Сөнки Раббы[†] миңә былай тине:
«Ҡояш нурынан яралған эҫе,
Ураҡ мәлендәге ысыҡ болотолай,
Торлағымдан тыныс ҡына ҡарап торасаҡмын»[+].

5Йөҙөм сәскәләрен ҡойоп, емештәре тумалғас,
Уңыш өлгөргәнде көтмәйенсә,
Раббы баҡсасы бысағы менән үҫентеләрҙе ҡырҡасаҡ,
Үҫентеләр киҫеп алынасаҡ.
6Барыһы ла тауҙарҙа йыртҡыс ҡоштарға,
Ҡырағай йәнлектәргә ҡаласаҡ.
Йәйгеһен йыртҡыс ҡоштарға,
Ҡыш ҡырағай йәнлектәргә ем буласаҡ.

7Шул саҡ йылғалар бүлгесләгән ил,
Оҙон буйлы, шыма тәнле ҡәүем;
Тирә-яҡҡа ҡурҡыу һалған,
Сәйер бер телдә һөйләшкән халыҡ;
Көслө һәм баҫҡынсыл милләт
Күк ғәскәрҙәре Раббыһына бүләк килтерер.
Күк ғәскәрҙәре Раббыһының исеме төйәкләнгән урынға –
Сион тауына[†] килтерер уны.

#### 19


Раббының Мысырҙы язалаясағы

1Мысыр[†] тураһында әүлиәлек.

Бына Раббы[†], еңел болотҡа ултырып, Мысырға килер.
Мысыр боттары Уның алдында ҡалтырап торор.
Ҡурҡыштан мысырҙарҙың йөрәктәре иреп төшөр[+].
2«Мысыр халҡын бер-береһенә ҡаршы ҡотортам.
Туған – туғанына, дуҫ – дуҫына,
Ҡала ҡалаға ҡаршы сығасаҡ,
Батшалыҡ батшалыҡҡа һөжүм итәсәк[+].
3Мысырҙарҙың рухы һыныр,
Ниәттәрен бушҡа сығарырмын.
Улар боттарға, үлгәндәрҙең рухына,
Әруахтарҙы саҡырыусыларға,
Күрәҙәселәргә кәңәш һорап барыр[+].
4Мысырҙарҙы аяуһыҙ хаким ҡулына тапшырырмын.
Улар менән ҡаты бәғерле батша идара итер».
Бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай ти[+].

5Нил йылғаһының һыуҙары кәмер,
Ул һайығып, ҡороп ҡалыр,[+]
6Уның канауҙары һаҫыр,
Ҡушылдыҡтары һайығып кибер.
Ҡамыш менән күрән шиңер[+].
7Нил тамағындағы үҫемлектәр,
Нил буйындағы баҫыуҙар ҡорор,
Елгә осоп, юҡҡа сығыр.
8Балыҡсылар ҡайғыға ҡалыр,
Һыуға ҡармаҡ ташлаусылар һыҡтап илар,
Йылғаға ау һалыусылар төшөнкөлөккә бирелер.
9Етен тылҡыусылар өмөтһөҙлөккә төшөр,
Туҡыусылар ағарынып ҡатыр.
10Етен иләүселәр хәсрәткә батыр,
Ялланып эшләүселәрҙең рухы һыныр.

11Соған ҡалаһының башлыҡтары ниндәй ахмаҡ!
Фирғәүендең[†] аҡыллы кәңәшселәре тиле кәңәштәр бирә.
Улар нисек фирғәүенгә: «Беҙ – аҡыл эйәләре тоҡомо,
Боронғо батшалар нәҫеленән», – тип әйтергә баҙнат итә[+]?
12Эй фирғәүен, ҡайҙа һинең аҡыл эйәләрең?
Хәҙер инде улар һиңә әйтһен,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Мысырға ниндәй яҙмыш әҙерләгәнен белдерһен[+].
13Соған башлыҡтары ахмаҡ булды;
Ноф[*] түрәләре үҙҙәрен үҙҙәре алдай;
Мысыр ҡәбиләләренең башлыҡтары Мысырҙы юлдан яҙҙырҙы[+].
14Раббы уларҙың зиһенен томаланы.
Улар Мысырҙы юлынан яҙҙырҙы –
Мысыр, иҫерек һымаҡ сайҡалып,
Үҙ ҡоҫҡолоғонда тапана[+].
15Һәм Мысырға бер нәмә лә ярҙам итә алмаҫ:
Баш та, ҡойроҡ та, хөрмә ботағы менән ҡамыш[*] та[+].


Раббының Мысырға,


Ашшурға һәм Исраилға фатихаһы

16Ул көн Мысыр халҡы ҡатын-ҡыҙҙар кеүек ҡурҡаҡ буласаҡ. Күк ғәскәрҙәре Раббыһының үҙҙәренә ҡаршы күтәргән ҡулынан ҡурҡып, ҡалтырап торасаҡтар[+]. 17Йәһүҙә[†] ере Мысырҙы дәһшәткә төшөрәсәк. Уны иҫкә төшөргән һайын, улар Күк ғәскәрҙәре Раббыһы уларға билдәләгән яҙмыштан дер ҡалтырап торасаҡ.

18Ул көндө Мысырҙа Ҡәнғән[†] телендә[*] һөйләшкән һәм Күк ғәскәрҙәре Раббыһы исеме менән ант иткән биш ҡала буласаҡ. Уларҙың береһе Ҡояш ҡалаһы[*] тип аталасаҡ[+].

19Ул көндө Мысыр уртаһында Раббы өсөн ҡорбан[†] усағы төҙөлөр, илдең сигендә Раббы хөрмәтенә изге[†] бағана ҡуйылыр[+]. 20Былар – Мысырҙа Күк ғәскәрҙәре Раббыһы тураһында билдә һәм шаһитнамә булыр. Иҙелгән халыҡ Раббыға ялбарғас, Раббы уларға ҡотҡарыусы[†] ебәрер. Ул халыҡты яҡлар һәм азат итер. 21Раббы шулай Үҙен Мысырҙа танытр; Мысыр халҡы ла ул көн Раббыны таныр, Уға ҡорбан, саҙаҡалар килтерер, нәҙерҙәр әйтеп, уларҙы ғәмәлгә ашырыр[+].

22Раббы Мысыр халҡын ҡырғын менән язалар, һуңынан шифа бирер. Халыҡ Раббыға ялбарыр һәм Раббы уларҙы сәләмәтләндерер[+].

23Ул көн Мысырҙан Ашшурға[†] оло юл булыр. Ашшурҙар – Мысырға, мысырҙар Ашшурға йөрөр. Мысыр халҡы менән Ашшур халҡы бергәләшеп Раббыға сәждә ҡылыр[+].

24Ул көндө Исраил,[†] ошо ике ил – Мысыр менән Ашшур дәрәжәһендәге ил булып, бөтә донъя уртаһында хәйер-фатиха бирә торған ергә әүерелер[+]. 25Күк ғәскәрҙәре Раббыһы уларға фатиха биреп: «Эй халҡым – Мысыр, ҡулдарымдың ижады – Ашшур һәм Үҙемдең биләмәм Исраил, фатихалы булығыҙ!» – тип әйтер.

#### 20


Ишағыяһ – Мысыр менән Кушҡа киҫәтеүсе билдә

1Ашшур[†] батшаһы Саргон үҙенең ғәскәр башлығын Ашдод ҡалаһына ебәрҙе. Ғәскәр башлығы барып, ул ҡаланы яулап алды[+]. 2Ошо мәлдә Раббы[†] Амус улы Ишағыяһҡа:

– Бар, билеңдәге ҡыл туҡымаңды, аяғыңдағы ҡатаңды сисеп ташла, – тине. Ишағыяһ үҙенә ҡушылғанды эшләне: яланғас һәм ялан аяҡ йөрөнө[+].

3Шунан Раббы былай тине:

– Ҡолом Ишағыяһтың өс йыл яланғас һәм ялан аяҡ йөрөүе Мысыр[†] менән Куштың яҙмышын белдереүсе билдә һәм ғибрәт ул[+]. 4Ашшур батшаһы ла Мысыр әсирҙәрен һәм Куш тотҡондарын – йәшен-ҡартын яланғас һәм ялан аяҡ, хатта оят ерҙәрен дә ҡаплатмайынса ҡыуып алып китер һәм Мысыр хурлыҡҡа төшөр[+]. 5Шул сағында Кушҡа өмөт бағлаған, Мысыр менән маҡтанған кешеләрҙең ҡоттары осор һәм улар оятҡа ҡалыр. 6Ул көндә был яҡ ярҙа йәшәгәндәр: «Ашшур батшаһы ҡулынан ҡотолор өсөн беҙ ярҙам һораған, өмөт бағлағандарҙың башына нимәләр килде! Инде беҙ нисек ҡотолорбоҙ икән?» – тиерҙәр.

#### 21


Бабилдың еңелеүе тураһында пәйғәмбәрлек

1Диңгеҙ буйындағы сүллек тураһында әүлиәлек.

Негевта ҡоторонған ғәрәсәт кеүек
Сүлдән, дәһшәт иленән баҫҡынсы килер[+].
2Миңә ҡурҡыныс бер илаһи күренмеш[†] булды:
Хыянатсы хыянат итә; талаусы – талай!
«Эй Ғелам, һөжүм ит!
Мадай,[†] Бабилды[†] ҡамауға ал!
Бабил сәбәп булған барса һыҡтауҙарға сик ҡуям!»[+]
3Күргәндәремдән билемә сәнсеү ҡаҙалды,
Тулғаҡ тотҡан ҡатын һымаҡ ғазап алды.
Ишеткәндәремдән ҡалтырап төштөм,
Дәһшәткә төштөм күргәндәремдән[+].
4Йөрәгем бәлтерәне, бөтә тәнем ҡалтырай;
Элек эңерҙе көтөп ала торғайным,
Хәҙер ул ҡот осҡос мәлгә әүерелде.

5Табын ҡоролған,
Келәмдәр түшәлгән, ашап-эсәләр…
Тороғоҙ, эй ғәскәр башлыҡтары,
Ҡалҡандарығыҙҙы майлағыҙ!

6Сөнки бөйөк Хаким миңә былай тине:
«Бар, бер күҙәтсе ҡуй.
Нимә күрә, шуны һөйләп барһын[+].
7Пар ат егелгән яу арбаларын,
Аттарға, ишәк, дөйәләргә атланған кешеләрҙе күргәс,
Ныҡ иғтибарлы, бик уяу булһын!»

8Шунда күҙәтсе ҡысҡырҙы:
«Эй бөйөк Хакимым!
Мин һәр даим күҙәтсе манараһында торам;
Көнөн-төнөн урынымдан китмәйем![+]
9Бына күрәм: яу арбалары һәм һыбайлылар
Ҡушарлап-ҡушарлап килә».
Һуңынан ул:
«Бабил ҡолатылды, бәреп төшөрөлдө!
Илаһтарының һындары
Ергә төшөп, селпәрәмә килде», – тип хәбәр бирҙе[+].

10Эй халҡым!
Ырҙындағы яҫмалай туҡмалған халҡым!
Күк ғәскәрҙәре Раббыһынан,
Исраилдың[†] Аллаһынан
Ишеткәндәремде һеҙгә белдерәм[+].


Дума һәм Ғәрәбстан тураһында пәйғәмбәрлек

11Дума[*] тураһында әүлиәлек.

Берәү Сеғирҙан миңә ҡысҡыра:
«Эй һаҡсы, төн үтергә күпме ҡалды?
Ул ҡасанға тиклем һуҙыласаҡ?»
12Һаҡсы яуаплай:
«Таң атырға күп ҡалманы,
Ләкин төн йәнә буласаҡ.
Әгәр ҙә тағы һорарға теләһәгеҙ, кире килеп һорағыҙ».

13Ғәрәбстан тураһында әүлиәлек.

Ғәрәп шырлыҡтарында ҡунығыҙ,
Эй Дедан каруандары!
14Эй Тема ерендә йәшәүселәр,
Һыуһағандарға һыу килтерегеҙ,
Ҡасып ҡотолғандарға икмәк бирегеҙ[+].
15Сөнки улар ҡылыстан ҡасалар,
Ҡындан сыҡҡан яланғас ҡылыстан,
Кирелгән йәйәнән,
Һуғыш золомонан ҡаса улар.

16Бөйөк Хаким миңә былай тине:

– Теүәл бер йыл эсендә Ҡыдарҙың бөтә даны юҡҡа сығасаҡ[+]. 17Уҡсыларҙың, Ҡыдар яугирҙәренең бик аҙы ғына иҫән ҡаласаҡ.

Шулай тине Исраил Аллаһы Раббы[†].

#### 22


Йәрүсәлим тураһында пәйғәмбәрлек

1Күренмештәр[†] үҙәнлеге тураһында әүлиәлек.

Эй ҡала халҡы, ни булды,
Бөтәгеҙ ҙә өй түбәләренә менгәнһегеҙ?
2Эй шау-шыулы, гөжләп торған ҡала!
Үлтерелгәндәрегеҙ ҡылыстан да ҡырылманы,
Һуғышта ла ҡоламаны[+].
3Башлыҡтарығыҙ барыһы бергә ҡасты,
Йәйәләренән уҡ атмай ғына тотҡонлоҡҡа барып ҡапты.
Ни тиклем алыҫҡа ҡасһалар ҙа,
Бөтөнөһө лә әсирлеккә алынды.
4Шуға күрә былай тинем:
«Яңғыҙымды ғына ҡалдырығыҙ,
Әрнеп-әсенеп илайым.
Ғәзиз халҡым һәләк булған саҡта,
Мине йыуатырға маташмағыҙ»[+].

5Бөйөк Хакимдың, Күк ғәскәрҙәре Раббыһының
Күренмештәр үҙәнендә
Хафа, иҙеү, сыуалыш көнө;
Диуарҙар емереләсәк,
Аһ-зарҙар тауҙарға олғашасаҡ көн килә.
6Ғеламдар, уҡ-һаҙаҡ алып,
Һуғыш арбаларында ла, һыбайлап та килә.
Ҡыйр халҡы ҡалҡандарын күтәргән![+]
7Бына, һинең күркәм үҙәндәрең
Һуғыш арбалары менән тулған,
Һыбайлылар ҡала ҡапҡалары[†] алдына килеп теҙелгән.
8Раббы[†] Йәһүҙәне[†] яҡлаусыһыҙ ҡалдырҙы.

Ул көндө һеҙ «Ливан[†] урманы йорто» һарайындағы ҡоралға ышандығыҙ.
9Дауыт ҡалаһы[†] диуарҙарында
Ярыҡтарҙың ни тиклем күплеген күрҙегеҙ,
Аҫҡы быуаға һыу йыйҙығыҙ[+].
10Йәрүсәлимдәге[†] йорттарҙы хисапланығыҙ,
Ҡала диуарын йүнәтер өсөн ҡайһы бер өйҙәрҙе емерҙегеҙ.
11Иҫке быуанан алған һыу өсөн
Ике диуар араһында бер һаҡлағыс ҡаҙынығыҙ.
Ә быны, электән үк ниәтләп,
Бойомға ашырған Алланы иҫәпкә алманығыҙ.

12Ул көндө бөйөк Хаким,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, һеҙҙе һыҡтарға,
Сәсегеҙҙе ҡырып ташлап иларға,
Ҡыл туҡымаға уранырға өндәне[+].
13Ә һеҙ кәйеф-сафа ҡорҙоғоҙ.
«Иртәгә барыбер үләбеҙ,
Ашап-эсеп ҡалайыҡ», – тип,
Башмаҡ һуйҙығыҙ, һарыҡ салдығыҙ,
Ит ашап, шарап эстегеҙ[+].

14Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ҡолағыма төшөрҙө:
«Был ғәйебегеҙ үлгәнегеҙгә тиклем ғәфү ителмәҫ!»
Бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, әйтте быны.

15Бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, былай тине:
«Бар, һарай башлығы Шевнаға бар ҙа әйт:[+]
16Кем һин, һинең бында ни эшең бар?
Ни хаҡың бар – бында,
Юғарыла, үҙеңә ҡәбер,
Ҡаяла төрбә уяһың[+]?
17Эй һин, бәндә!
Ҡара, Раббы һине бынан алып быраҡтырыр.
Ул һине ныҡлап эләктереп алыр ҙа
18Туп кеүек әүәләр, шунан
Ике ҡуллап иркен бер илгә сойорғотор.
Һин – хужаң йортон мәсхәрә иткән бәндә,
Шунда үлерһең. Күркәм яу арбаларың унда ҡалыр!
19Һине дәрәжәле вазифаңдан бушатырмын,
Ултырған урыныңдан төшөрөрмөн.

20Ул көндө Мин ҡолом Хилҡияһ улы Әлъяҡимды саҡырып алырмын[+]. 21Уға һинең кейемеңде кейҙерермен, биленә һинең билбауыңды быуырмын, хакимлығыңды уның ҡулына тапшырырмын.

Ул Йәрүсәлимдә йәшәүселәргә һәм Йәһүҙә халҡына атай булыр. 22Дауыт[†] йортоноң асҡысын уның яурынына һалырмын. Ул асһа – бер кем дә бикләй, бикләһә, һис берәү аса алмаҫ[+]. 23Уны ҡаты ергә ҡағылған ҡаҙаҡтай нығытырмын, ул нәҫеле өсөн дан тәхете булыр. 24Бөтөн нәҫеленең шөһрәте[†] уның өҫтөндә булыр. Балаларының һәм ейәндәренең даны – сеүәтәләрҙән алып табаҡтарға тиклем барлыҡ һауыт-һаба, ҡаҙаҡҡа эленгән һымаҡ, уға эленеп торасаҡ».

25– Ә ул көндө, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, – ҡаты урынға ҡағылған ҡаҙаҡ урынынан ҡутарылып сығасаҡ, йығыласаҡ, уға аҫылған йөк тә юҡ буласаҡ.

Был – Раббы һүҙе.

#### 23


Раббының Тир ҡалаһын язалаясағы

1Тир ҡалаһы тураһында әүлиәлек.

Эй Таршиш караптары, ҡысҡырып илағыҙ!
Һеҙ Киттимдән[*] ҡайтышлай ишеткән хәбәр дөрөҫ,
Баш ҡалағыҙ емерелде, бер генә йорт та ҡалманы[+].
2Шымығыҙ, яр буйҙарында йәшәүселәр!
Диңгеҙҙә йөрөгән Сидон[*] сауҙагәрҙәре һеҙҙе байытты[+].
3Ҙур һыу буйлап Шихорҙан орлоҡ,
Нилдан иген килтерерҙәр ине.
Бөтөн ҡала ҡәүемдәргә баҙар булды[+].

4Оял, Сидон, диңгеҙ ярындағы ҡәлғә!
Сөнки диңгеҙ һиңә әйтә:
«Мин тулғаҡ ғазабы кисермәнем, бала тапманым,
Уландар тәрбиәләмәнем,
Ҡыҙҙар үҫтермәнем».
5Тир тураһындағы хәбәр Мысырға[†] барып ишетелһә,
Кешеләрҙең йөрәктәре һыҙланасаҡ.
6Таршишҡа күсеп китегеҙ,
Эй диңгеҙ яры буйында йәшәүселәр, ҡысҡырып илағыҙ!
7Борон замандарҙан уҡ нигеҙ һалынған,
Кешеләрен алыҫ илдәрҙә төйәкләнергә оҙатҡан,
Шатлыҡ-һөйөнөсө ташып торған
Ҡалағыҙға һеҙҙең нимә булған?
8Батшаларға таж кейҙергән Тирға
Бындай яҙмышты кем билдәләне?
Был ҡаланың сауҙагәрҙәре – шаһзада,
Эшҡыуарҙары донъяның иң хөрмәтлеләре ине.
9Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ҡабул ҡылды был ҡарарҙы:
Тирҙың күркәмлеге менән тәкәбберлеге хур булһын,
Бөтә донъяла хөрмәт ҡаҙанғандар түбәнһетелһен!

10Эй Таршиш-ҡыҙ, үҙ ереңдән ағын Нил һымаҡ үт,
Бүтән ҡаршылыҡ юҡ.
11Раббы[†] диңгеҙ өҫтөнә ҡул һуҙҙы,
Батшалыҡтарҙы тетрәтте,
Ҡәнғән[†] ҡәлғәләрен йығырға бойорҙо, әйтте:[+]
12«Эй мәсхәрә ителгән ғиффәтле Сидон-ҡыҙ,
Бүтән кәйеф-сафа ҡора алмаҫһың!
Тор, Киттимгә юллан,
Тик унда ла тынғылыҡ тапмаҫһың».

13Ана, халдейҙар[†] иленә ҡара:
Ул халыҡ башҡа юҡ инде!
Ашшур,[†] ҡамау манаралары ҡороп,
Уларҙың нығытмаларын емерҙе,
Илде харабаға әйләндерҙе,
Ерҙе ҡырағай хайуандарға бирҙе[+].
14Үкереп илағыҙ, эй Таршиш караптары!
Сөнки һеҙ һыйынған ҡәлғә емерелде.

15Бынан һуң Тир ҡалаһы етмеш йылға, бер батшаның ғүмере оҙонлоғона, онотолор. Етмеш йыл үткәс, Тир фәхишә ҡатынға сығарылған таҡмаҡтағы һымаҡ булыр:[+]

16«Арфаңды ал, ҡала буйлап йөрө,
Эй һәммәһе онотҡан фәхишә!
Тырыш, матурыраҡ уйна,
Йыр артынан йыр көйлә,
Бәлки, һине иҫкә төшөрөрҙәр».

17Етмеш йыл үткәс, Раббы Тир хаҡында хәстәрлек күрер: ҡала тағы сауҙаға тотонор, донъялағы бөтә батшалыҡтар менән фәхешлек итә башлар[+]. 18Әммә уның сауҙанан килгән табышы тупланмаҫ һәм йыйылмаҫ, ә Раббыға бағышланыр һәм, туйғансы ашаһындар, затлы кейенһендәр өсөн, Раббы хозурында йәшәгәндәргә тотонолор.

#### 24


Раббының донъяны хөкөм итеүе

1Бына Раббы[†], ерҙе харап итеп, бушлыҡҡа әйләндерәсәк,
Донъяның аҫтын өҫкә түңкәреп,
Унда йәшәүселәрҙе таратып ебәрәсәк[+].
2Халыҡ менән ҡаһин[†] араһында,
Ҡол менән хужаһы араһында,
Ялсы ҡатын менән хужабикә,
Һатыусы менән алыусы,
Бурыс биргән менән бурысҡа алғандың араһында
Бер ниндәй айырма ҡалмаясаҡ[+].
3Ер, тотош таланып, буп-буш ҡаласаҡ,
Сөнки Раббы шулай тине.
4Донъя һарғайып көйөр,
Ер йөҙө ҡороп һулыр;
Уның ҡеүәтле заттары хәлһеҙләнер[+].
5Ерҙе унда йәшәүселәр нәжесләне,[†]
Сөнки улар ҡанундарҙы[†] һанға һуҡманы,
Ҡағиҙәләрҙе аяҡ аҫтына һалды,
Мәңгелек килешеүҙе[†] боҙҙо[+].
6Шул сәбәптән ерҙе ҡарғыш ашай –
Унда йәшәүселәр үҙ ғәйептәренең язаһын күрә.
Юҡҡа сыға унда йәшәүселәр,
Бик аҙҙары ғына ҡотолоп ҡалыр[+].

7Яңы шарап бөттө.
Йөҙөм ботаҡтары шиңде.
Элек шат йәшәгәндәр бойоҡто[+].
8Дөңгөр ҡағып, күңел асыу тамам,
Уйын-көлкө килде ахырына,
Арфаның моңдары баҫылды[+].
9Инде шарап эсеп йырлашмайҙар,
Хәмер әсе булып тойола.
10Емерелгән ҡала ташландыҡ ҡалған,
Йорттар бикле, унда инеп булмай.
11Шарап юҡлыҡтан урамдарҙа ҡысҡырыш,
Ҡыуаныстың әҫәре лә ҡалманы,
Донъяла шатлыҡ юҡ булды[+].
12Ҡала тотош бушап ҡалған,
Ҡапҡалары[†] емерелгән.
13Зәйтүн[†] ағасынан емештәрен
Ҡойоу өсөн ағас нисек һелкетелһә,
Уңышын йыйғас, ҡыуаҡта
Нисә бөртөк йөҙөм ҡалһа,
Донъя халыҡтары шулай ҡалыр[+].
14Һау ҡалғандар, ҡысҡырышып,
Һөйөнөс йырҙары йырлар.
Көнбайышта йәшәгәндәр
Раббы бөйөклөгөн данлар.
15Шуға күрә, көнсығышта йәшәүселәр, Раббыны данлағыҙ,
Диңгеҙ буйы, утрауҙарҙағы халыҡтар,
Исраил[†] Аллаһы Раббының исемен ҙурлағыҙ.
16Ерҙең иң ситенән беҙ йыр ишетербеҙ:
«Хаҡлыҡ[†] эйәһенә дан-шөһрәт!»[†]

Тик мин: «Бөттөм! Бөттөм! Ҡайғы миңә! – тинем. –
Хыянатсылар хыянаттарын дауам итер,
Эйе, залимдар залимдарса ҡыланыр!»[+]
17Эй донъяла йәшәүселәр!
Алдығыҙҙа дәһшәт, тәрән соҡор һәм тоҙаҡ бар![+]
18Дәһшәтле тауыштан ҡасҡан соҡорға ҡолар,
Соҡорҙан сыҡҡан тоҙаҡҡа ҡабыр.
Күк ҡабаҡтары асылыр,
Ерҙең нигеҙҙәре һелкенер[+].
19Ер тотош сатнап ярылыр, тетрәр,
Донъя селпәрәмә килер.
20Иҫерек кеше һымаҡ сайҡалыр,
Аласыҡ һымаҡ һелкенер,
Гонаһтарҙың[†] ауырлығы арҡаһында сүгер,
Ҡолар ҙа башҡаса тора алмаҫ[+].

21Ул көн Раббы юғарыла – күк ғәскәрен,
Аҫта – ер йөҙөндәге батшаларҙы язалар.
22Улар барыһы ла тотҡон һымаҡ
Тәрән соҡорға тупланыр, зинданға бикләнер,
Күп дәүерҙәр үткәндән һуң, язаланыр.
23Айҙың йөҙө ҡарайыр, ҡояш оялыр,
Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Сион тауында,[†]
Йәрүсәлимдә[†] батшалыҡ итер,
Халҡының аҡһаҡалдары[†] Уның шөһрәтен күрер[+].

#### 25


Раббыға маҡтау йыры

1Йә Раббы[†]! Һин – Аллам минең!
Һине ҙурлайым, исемеңде данлайым,
Сөнки Һин әүәлдән ниәтләгән ғәжәп эштәреңде
Ифрат тоғролоҡ менән ғәмәлгә ашырҙың[+].
2Сөнки Һин ҡаланы бер таш өйөмөнә,
Нығытмалы ҡаланы харабаға әйләндерҙең.
Ул ҡәлғә яттар ҡалаһы ине, юҡҡа сыҡты,
Инде мәңге ҡабат торғоҙолмаҫ[+].
3Шуға ҡеүәтле халыҡтар Һине данлар,
Аяуһыҙ ҡәүемдәрҙең ҡалалары ҡурҡып торор.
4Һин ярлы өсөн – һыйыныс,
Ауыр ваҡытта фәҡиргә – ҡәлғә,
Ғәрәсәттә – ышыҡ, эҫелә күләгә булдың.
Сөнки залимдарҙың һулышы –
Диуарға ҡаҡлыҡҡан ҡойон һымаҡ[+].
5Ҡоролоҡтағы томраны болот күләгәһе нисек баҫа,
Сит халыҡтарҙың ярһыуын шулай баҫтың,
Яһилдарҙың маҡтансыҡ йырҙарын томаланың.


Раббы әҙерләгән тантана

6Күк ғәскәрҙәре Раббыһы был тауҙа
Бар халыҡтар өсөн затлы ризыҡтарҙан,
Затлы шараптарҙан табын ҡорор.
Унда туҡлыҡлы ризыҡтар, һөҙөлгән шарап булыр[+].
7Был тауҙа бөтә халыҡтарҙың өҫтөндәге япманы,
Бар ҡәүемдәр өҫтөнә ябылған ҡорманы алып ташлар.
8Үлемде йотоп ебәргән кеүек мәңгелеккә юҡ итәсәк.
Раббы Хаким бөтә йөҙҙәрҙән һәр тамсы күҙ йәшен һөртөп аласаҡ,
Бөтә ер йөҙөндә Үҙ халҡын хурлыҡтан ҡотҡарасаҡ,
Сөнки Раббы шулай тине[+].
9Ул көндө былай тиерҙәр:
«Был беҙҙең Аллабыҙ!
Беҙ Уға өмөт бағланыҡ –
Ул беҙҙе ҡотҡарҙы!
Ул Раббы, Уға инандыҡ!
Ҡотҡарғанына һөйөнөп шатланайыҡ!»[+]
10Раббының ҡулы был тау өҫтөндә булыр.

Моав[†] иһә тиреҫкә тапалған һалам һымаҡ ҡалыр[+].
11Ул батып барған кешеләй
Бар көсө менән сығырға маташһа ла,
Ҡулын һуҙыуҙан һис файҙа булмаҫ,
Раббы уның ғорурлығын түбәнһетер.
12Моавтың бейек диуарҙарын емереп ташлар,
Ҡолатыр ҙа саң-туҙанға әйләндерер.

#### 26


Һөйөнөс йыры

1Ул көндө Йәһүҙә[†] ерендә ошондай йыр йырланыр:

«Беҙҙең ҡалабыҙ көслө!
Раббының ҡотҡарыуы –
Уға үҙе диуар һәм нығытма.
2Асығыҙ ҡаланың ҡапҡаларын,[†]
Тоғро ҡалған ғәҙел ҡәүем эскә инһен[+].
3Һин, Раббы[†], рухы ныҡ булғандарға
Камил именлек бирерһең,
Сөнки улар Һиңә өмөт бағлай.
4Һеҙ Раббыға һәр саҡ инанығыҙ,
Сөнки Йәһүә[*]Алла[†] – мәңгелек Ҡаябыҙ[+].
5Ул бейектә йәшәгәндәрҙе йығыр,
Юғарылағы ҡаланы ҡолатыр.
Уны ер менән тигеҙләр, саңға батырыр.
6Ул ҡала аяҡ аҫтында ҡалыр,
Ярлы-фәҡирҙең аяғы,
Хәйерсенең табан аҫтында тапалыр».

7Тәҡүәнең юлы – тура,
Һин Уның юлын тигеҙ итәһең[+].
8Ысынлап та, ҡануның[†] буйынса йәшәп,
Йә Раббы, Һиңә өмөт бағлайбыҙ.
Һинең исемеңде иҫкә алыу –
Беҙҙең йөрәгебеҙҙең теләге.
9Төнөн йәнем Һиңә сарсай,
Рухым бар булмышым менән Һине эҙләй.
Сөнки ерҙә хөкөмөң бар саҡта
Донъяла йәшәүселәр ғәҙеллекте белер[+].
10Залимға мәрхәмәт[†] күрһәтелһә лә,
Ул ғәҙеллеккә өйрәнмәҫ.
Дөрөҫлөк хөкөм һөргән ерҙә яуызлыҡ ҡылыр,
Раббының бөйөклөгөн ул күрмәҫ.
11Йә Раббы! Яза өсөн ҡулың күтәрелгән,
Әммә яуыздар быны күрмәй.
Халҡың өсөн ашҡынып тороуыңды күрһәт,
Әйҙә улар оятҡа ҡалһындар.
Дошмандарыңа ҡаршы яҡҡан ут
Уларҙы ялмап юҡ итһен[+].
12Йә Раббы! Һин беҙҙе имен ҡылаһың;
Барлыҡ ҡаҙаныштарыбыҙ – Һинең эшең[+].
13Эй Раббы Аллабыҙ,
Һинән башҡа хужалар беҙгә хакимлыҡ итте,
Әммә беҙ фәҡәт Һинең исемеңде таныйбыҙ[+].
14Ул хакимдар үлде, инде терелмәҫтәр;
Әруахтары ҡабат тороп сыҡмаҫ.
Сөнки Һин уларҙы язалап юҡ иттең,
Улар хаҡында хәтирәләрҙе юйҙың[+].

15Һин халыҡты ишәйттең, йә Раббы,
Халыҡты күбәйтеп, Үҙеңде данланың,
Илдең барлыҡ сиктәрен киңәйттең[+].
16Йә Раббы, бәләгә ҡалғас, Һине эҙләнеләр;
Язаң өҫтәрендә булған саҡта
Хәсрәтләнеп доғаларын бышылданылар.
17Тулғаҡ тотҡан ҡатын нисек ғазаплана, һыҡтай,
Беҙ ҙә хозурыңда шулай булдыҡ, Раббы![+]
18Ауырға ҡалдыҡ, ғазап сиктек,
Тыуҙырғаныбыҙ ел генә булып сыҡты.
Ни донъяға еңеү килтерә алманыҡ,
Ни донъяла йәшәргә һис кемде тыуҙырманыҡ.
19Әммә Һинең үлгәндәрең тереләсәк,
Минең мәрхүмдәрем тороп аяҡҡа баҫасаҡ.
Эй һеҙ, тупраҡ аҫтында ятҡандар, уянығыҙ,
Ҡыуанышып йырлағыҙ!
Һинең ысығың – яҡтылыҡ биреүсе ысыҡ!
Ер үлеләрҙе кире ҡайтарасаҡ[+].

20Эй халҡым, өйөңә ҡас, ишегеңде биклә.
Раббының асыуы күпкә түгел,
Ул үткәнсе генә йәшенеп тор[+].
21Сөнки донъяла йәшәгәндәрҙе
Енәйәттәренә күрә язаларға
Бына, Раббы Үҙенең торлағынан сыға.
Шул саҡ ер үҙенә түгелгән ҡандарҙы күрһәтәсәк,
Үлтерелгәндәрҙе башҡаса йәшермәйәсәк[+].

#### 27


Исраилдың ҡотҡарылыуы

1Ул көн Раббы[†] Ливъяҫанды[*], ҡасып барған йыланды,
Ливъяҫанды, борғолана-борғолана шыуышҡан йыланды,
Үҙенең аяуһыҙ, бөйөк һәм ҡеүәтле ҡылысы менән язалаясаҡ;
Диңгеҙҙәге аждаһаны үлтерәсәк[+].

2Ул көндө гүзәл йөҙөм баҡсаһы өсөн йырлағыҙ[+].
3«Мин Раббы – уның ҡарауылсыһы,
Уны гел һуғарып торам.
Бер кем дә зарар итмәһен тиеп,
Уны көнө-төнө һаҡлайым.
4Миндә асыу юҡ!
Ләкин ул сәнскәк менән билсән үҫтерһә,
Уға ҡаршы яу асырмын,
Тотош утта яндырырмын[+].
5Иң яҡшыһы – Миндә һыйыныу эҙләһен,
Минең менән килешеп йәшәһен.
Эйе, Минең менән килешеп йәшәһен».

6Килер ваҡыт – Яҡуп нәҫеле тамыр йәйер,
Исраил[†] үрсем бирер һәм сәскә атыр,
Ер йөҙөн емештәре менән тултырыр[+].

7Раббы Үҙ халҡын уларҙың дошмандарын язалаған кеүек язаланымы ни?
Халҡын үлтергән ҡатилдар һымаҡ уны үлтерҙеме?
8Ул Үҙ халҡын былай язаланы:
Ҡыуып һөргөнгә ебәрҙе.
Көнсығыштан иҫкән көслө ел һымаҡ
Ҡеүәтле һулышы менән ситкә ҡыуҙы[+].
9Боттарға ҡорбан[†] килтергән усаҡтарын
Аҡташ һымаҡ онтап бөтһә,
Ашераға[†] ҡуйылған ҡолғаларҙы,
Хуш еҫ төтәтеү усаҡтарын емерһә,
Гонаһынан[†] арыныуының билдәһе шул булыр,
Яҡуп нәҫеленең ғәйебе шуның менән пакланыр[+].
10Нығытмалы ҡала бушап ҡалды,
Ташландыҡ йорттар сүлдәй кешеһеҙ.
Унда тик башмаҡтар ғына утлап йөрөй,
Шунда ята, ботаҡтарҙы мөнтәп ҡорота[+].
11Ботаҡтар ҡороғас, һынып төшә,
Ҡатындар ботап алып яндыра.
Был халыҡ бер нәмә лә аңламай,
Шуға Бар ҡылыусы уларҙы ҡыҙғанмай,
Яратыусы уларға мәрхәмәт[†] күрһәтмәй[+].

12Әммә шундай көндәр килә: Раббы Евфрат йылғаһынан алып Мысыр[†] сигендәге йылғаға тиклем ашлыҡ һуғыр һәм һеҙҙе, эй Исраил балалары, бер-бер артлы бер урынға туплар. 13Ул көндө бөйөк борғо ҡысҡыртылыр; Ашшур[†] ерендә аҙашып йөрөгәндәр, Мысырға һөрөлгәндәр, ҡайтып, Йәрүсәлимдәге[†] изге[†] тауҙа Раббыға сәждә ҡылыр[+].

#### 28


Самария тураһында пәйғәмбәрлек

1Уңдырышлы үҙән уртаһында ҡалҡып торған
Шараптан еңелгәндәрҙең ҡалаһына –
Әфраим эскеселәренең тәкәббер тажына,
Данлы гүзәллектең һулыған сәскәһенә ҡайғы!
2Бына, бөйөк Хакимдың көслө бер баһадиры бар.
Ул боҙло ҡойон, һәләкәтле ғәрәсәт кеүек,
Бар нәмәне йыуып алып киткән ташҡын һымаҡ килер.
Үҙ ҡулдары менән ул Әфраимды ергә ҡолатыр[+].
3Аһ Әфраим эскеселәренең ғорур тажы,
Ана инде аяҡ аҫтында тапала!
4Уңдырышлы үҙән уртаһында ҡалҡып торған ҡала,
Данлы гүзәллектең һулыған сәскәһе
Ваҡытынан алда өлгөргән инжир һымаҡ буласаҡ.
Уны күргән бере бик тиҙ өҙөп алып йотасаҡ.

5Ул көндө Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Үҙ халҡының иҫән ҡалғандары өсөн
Гүзәллек тажы һәм шөһрәт[†] таҡыяһы булыр.
6Хөкөм сығарыусыға Ул ғәҙеллек рухы иңдерер,
Ҡала ҡапҡалары[†] алдында
Дошманды кире борған яугиргә ҡеүәт бирер[+].


Иҫерек пәйғәмбәрҙәр тураһында пәйғәмбәрлек

7Ҡаһиндар[†] менән пәйғәмбәрҙәр[†] ҙә
Иҫерешеп тәнтерәкләп йөрөп ята.
Уларҙы шарап еңгән, хәмер аҡылдарын алған.
Улар күргән күренмештәр[†] ялған,
Хөкөмдә сығарған ҡарарҙары яңылыш[+].
8Өҫтәлдәрендә таҙа урын ҡалмаған,
Әшәке ҡоҫҡолоҡ менән тулған.
9Раббы[†] пәйғәмбәре тураһында улар:
«Был әҙәм кемде өйрәтмәксе?
Кемгә өгөт бирмәксе?
Яңы ғына күкрәк һөтө имгән,
Имсәк ташлаған бәпестәргәме?
10Нимә был?
Бойороҡ өҫтөнә бойороҡ, бойороҡ өҫтөнә бойороҡ.
Өгөт өҫтөнә өгөт, өгөт өҫтөнә өгөт,
Бер аҙ бынан, бер аҙ тегенән», – тиҙәр[+].
11Улай икән, Раббы был халыҡҡа
Ят телдә, аңлайышһыҙ һүҙҙәр менән өндәшер[+].
12Раббы уларға: «Бында рәхәт,
Әйҙә арығандар хәл алһын,
Бында тыныс урын», – ти торғайны.
Әммә улар ишетергә теләмәне.
13Шуға Раббының һүҙҙәре улар өсөн:
«Бойороҡ өҫтөнә бойороҡ, бойороҡ өҫтөнә бойороҡ.
Өгөт өҫтөнә өгөт, өгөт өҫтөнә өгөт,
Бер аҙ бынан, бер аҙ тегенән» икән,
Йөрөмәксе булырҙар ҙа салҡан йығылып яраланырҙар;
Тоҙаҡҡа төшөп, әсирлеккә китерҙәр[+].


Раббының Сионға нигеҙ ташы һалыуы

14Шуға күрә, эй һеҙ, мыҫҡыл итеп көлөүселәр,
Йәрүсәлимдә[†] был халыҡҡа хакимлыҡ ҡылыусылар,
Раббы һүҙенә ҡолаҡ һалығыҙ![+]
15Һеҙ былай тинегеҙ:
«Беҙ үлем менән килешеү[†] төҙөгәнбеҙ,
Үлеләр донъяһы[†] менән һүҙ ҡуйышҡанбыҙ.
Дәһшәтле афәт беҙгә теймәй үтәсәк,
Сөнки ялғанды үҙебеҙгә һыйыныс итеп алдыҡ,
Хәйләнең артына йәшендек».

16Шуға күрә Раббы Хаким һеҙгә былай ти:
«Бына, Мин Сионда һыналған,
Баһалап булмаҫлыҡ мөйөш ташы,
Ныҡлы нигеҙ ташы ҡуям.
Уға ышанған һис кем ҡаушап төшмәҫ[+].
17Ғәҙеллекте – үлсәм бауы,
Дөрөҫлөктө ҡурғаш аҫма итәм.
Ялғанды – һыйынысығыҙҙы – боҙ һуғыр,
Йәшенгән урынығыҙҙы һыу йыуып алып китер[+].
18Үлем менән килешеүегеҙ боҙолор,
Үлектәр донъяһы менән ҡуйышҡан һүҙегеҙ емерелер.
Һәләкәтле ташҡын аша үтер, һеҙҙе бәреп йығыр:
19Һәр көн иртән, көндөҙ ҙә, төндә лә
Был ташҡын һеҙҙе йыуып алып китер.
Был хәбәрҙе аңлағас, ҡотоғоҙ осасаҡ!»

20Түшәгегеҙ һуҙылып ятырға ҡыҫҡа,
Ураныр өсөн юрғанығыҙ тар булыр.
21Сөнки Раббы Перасим тауындағылай[*] ҡалҡыр,
Ғивғон үҙәнендәге шикелле[*] ярһыр.
Ул Үҙ эшен, сәйер эшен тормошҡа ашырыр,
Уның ғәмәле хайран ҡалдырыр[+].
22Шуға күрә хурлауҙан туҡтағыҙ,
Юғиһә бығауҙарығыҙ ауырыраҡ булыр.
Сөнки бөйөк Хакимдан – Күк ғәскәрҙәре Раббыһынан –
Бөтөн илгә янаған һәләкәт тураһында белдем[+].


Игенсе тураһында ҡисса

23Тауышыма ҡолаҡ һалығыҙ, әйткәнемде ишетегеҙ.
Һөйләгәнемде диҡҡәт менән тыңлағыҙ!
24Сәсеү мәлендә игенсе
Баҫыуҙы туҡтауһыҙ һөрә,
Тырмата, йомшарта ғынамы?
25Юҡ, ул, ерҙе тигеҙләгәс, ҡара үлән[*], аҡ әнис орлоҡтары һибә,
Бойҙай, тары сәсә, арпаны бер урынға,
Борайҙы эргәһенә ултырта.
26Ул шулай эшләргә кәрәклеген белә,
Сөнки уны Алла[†] өйрәтә.
27Ҡара үләнде ашлыҡ һуҡҡыс менән төймәйҙәр,
Әнисте арба тәгәрмәсе менән һуҡмайҙар.
Ҡара үләнде лә, әнисте лә таяҡ менән һуғалар.
28Ашлыҡты һуғалар, әммә гел генә һуғып тормайҙар.
Өҫтөнән һуҡҡыс тағылған атты йөрөтәләр, әммә иҙмәйҙәр.
29Был ғәжәйеп белем Күк ғәскәрҙәре Раббыһынан килә,
Уның кәңәштәре хайран, аҡылы бөйөк![+]

#### 29


Дауыт ҡалаһына ҡайғы!

1«Эй Ариил[*], Ариил,
Дауыт[†] туплам[†] ҡорған ҡала, башыңа – ҡайғы!
Йылға йыл өҫтәлһен,
Байрамдарың[†] ҡабатланып торһон[+].
2Әммә Ариилды ҡыҫынҡылыҡҡа төшөрәм,
Ул зар илар, үкһер-һыҡтар.
Ул Минең өсөн ҡорбан[†] усағы булыр.
3Һине һәр яҡтан ҡамап алырмын,
Әйләнәңә күҙәтеү манаралары ҡорормон,
Убалар торғоҙормон[+].
4Түбәнһетелеп ергә ауырһың, шунан һөйләшерһең,
Саң-туҙан араһынан тауышың ишетелер,
Тауышың өрәк тауышы һымаҡ ер аҫтынан,
Һүҙҙәрең бышылдау булып тупраҡ эсенән сығыр».

5Әммә һанһыҙ дошмандарың саң-туҙан,
Яуыз сиреүҙәре елгә осҡан кәбәк кеүек булыр.
Көтмәгәндә, күҙ асып йомған арала
6Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Күк күкрәтеп, ер тетрәтеп, гөрһөлдәтеп,
Дауыл һәм ҡойон уйнатып,
Ялмап йотор ялҡын менән һинең яныңа килер[+].
7Шул саҡ Ариилға ҡаршы һуғышҡан күп һанлы ҡәүем,
Уны һәм ҡәлғәһен ҡамағандарҙың һәммәһе,
Уға золом килтергәндәр бары бер төш,
Төнгө һаташыу һымаҡ юҡ булыр[+].
8Сион тауына[†] ҡаршы һуғышҡан күмәк халыҡтар өйөрө
Төшөндә ашағанын күреп, ас уянған,
Йоҡола һыуһын ҡандырғанын күреп,
Сарсап килеп торған кеше кеүек булыр.

9Шаҡ ҡатығыҙ, аптырағыҙ,
Күҙегеҙҙе һуҡырайтығыҙ, күрмәһен.
Шарап эсмәйенсә иҫерегеҙ,
Хәмер эсмәгән килеш тәнтерәкләгеҙ[+].
10Сөнки Раббы[†] һеҙгә тәрән йоҡо күндерҙе,
Күҙегеҙҙе йомдорҙо, эй пәйғәмбәрҙәр;[†]
Аңығыҙҙы томаланы, эй әүлиәләр[+].

11Бөтә күренмештәр[†] һеҙҙең өсөн
Мөһөрләнгән бер китап һүҙҙәре һымаҡ булды.
Уҡый белгән кешегә биреп: «Уҡы», – тиһәң,
«Уҡый алмайым, сөнки ул мөһөрләнгән», – тип яуаплар[+].
12Әгәр китапты наҙанға биреп: «Уҡы», – тиһәң,
«Мин уҡый белмәйем», – тип яуап ҡайтарыр.

13Бөйөк Хаким былай ти:
«Был халыҡ Мине тик теле менән хөрмәт итә,
Яныма килеүе һүҙҙә генә.
Әммә күңелдәре Минән алыҫ.
Уларҙың Минән ҡурҡыуы
Кешеләрҙән өйрәнгән ҡағиҙәләр арҡаһында ғына[+].
14Шуға күрә Мин дә был халыҡҡа
Яңы мөғжизә, шаҡ ҡатырлыҡ хикмәт ҡылырмын.
Аҡыл эйәләренең аҡылы юҡҡа сығыр,
Зиһенлеләрҙең зиһене бөтөр»[+].

15Ниәттәрен Раббыға күрһәтмәҫ өсөн
Тәрәнгә йәшеренгәндәрҙең башына ҡайғы!
Ҡараңғылыҡта эш иткән был бәндәләр:
«Беҙҙе кем күрер ҙә кем белер?» – тип әйтер[+].
16Был ни тиклем аҡылһыҙлыҡ!
Көршәксе балсыҡ менән бер булырмы?
Әйбер үҙен яһаусы хаҡында:
«Мине ул эшләмәне!» – тип әйтерме?
Сүлмәк үҙен яһаған һөнәрсе тураһында:
«Ул бер нәмә лә аңламай», – тиерме[+]?


Исраилдың өмөтлө киләсәге

17Ливан[†] тиҙ арала уңдырышлы баҫыуға,
Уңдырышлы баҫыу иһә урманға әүерелмәҫме?
18Ул көн һаңғырауҙар китап һүҙен ишетер,
Һуҡырҙар ҡуйы ҡараңғылыҡтан күрә башлар[+].
19Фәҡирҙәр Раббыла[†] ҡыуаныс табыр,
Исраилдың[†] Изгеһе[†] хаҡында уйлап,
Ярлы-мохтаждар шатланыр[+].
20Сөнки рәхимһеҙҙәрҙең ахыры килер,
Хурлаусылар юҡҡа сығыр,
Яуызлыҡ ҡылырға әҙер торғандар ҡырылыр.
21Ундайҙар кешеләргә яла яғалар,
Ҡала ҡапҡаһы[†] төбөндә хөкөмдарҙарға тоҙаҡ ҡоралар,
Ғәйепһеҙҙе ғәҙел хөкөмдән мәхрүм итәләр[+].

22Шуға күрә Ибраһимды[†] йолоп алған Раббы
Яҡуп нәҫеленә былай тиер:
«Яҡуп башҡаса оятҡа ҡалмаҫ,
Уға инде ағарынырға тура килмәҫ[+].
23Үҙ янында балаларын –
Минең ижад емешемде күргәс,
Исемемде изге тип хөрмәтләр,
Эйе, Яҡуп Изгеһенең изгелеген таныр,
Исраилдың Аллаһы алдында ҡалтырап торор.
24Рухтары аҙашҡандарға шул саҡ аҡыл керер,
Зарланғандар өгөт-нәсихәт алыр».

#### 30


Мысыр түгел, Раббы ҡотҡара

1«Был башбаштаҡ нәҫелгә ҡайғы! – тип белдерә Раббы[†], –
Минең ниәттәрҙе түгел, үҙҙәренекен тормошҡа ашыралар.
Рухыма тап килмәгән килешеүҙәр[†] төҙөйҙәр,
Гонаһ[†] өҫтөнә гонаһ өйәләр.
2Ризалығымды һорамайынса,
Фирғәүендән[†] яҡлау эҙләп,
Мысыр[†] күләгәһенә һыйынмаҡ булып, Мысырға баралар[+].
3Әммә фирғәүендең яҡлауы уларға хурлыҡ,
Мысыр күләгәһенә һыйыныу оят килтерер[+].
4Башлыҡтарының Соғанға,
Илселәренең[†] Ханесҡа[*] барып етеүенә ҡарамаҫтан,[+]
5Үҙҙәренә файҙаһы теймәгән халыҡ арҡаһында оятҡа ҡалырҙар.
Был халыҡтың ни ярҙамы, ни файҙаһы булмаҫ,
Бары оятҡа һәм мәсхәрәгә ҡаласаҡтар»[+].

6Негев хайуандары тураһында әүлиәлек.

«Инә һәм ата арыҫландар,
Ҡара йыландар һәм ҡанатлы йыландар төйәк иткән
Ҡырағай һәм ҡурҡыныс ерҙәрҙән уҙырҙар.
Байлыҡтарын – ишәктәрҙең арҡаһына,
Хазиналарын дөйәләрҙең үркәсенә йөкләп,
Үҙҙәренә ярҙам итә алмаҫ халыҡҡа алып барырҙар.
7Мысыр ярҙамынан файҙа сыҡмаҫ, бушҡа булыр.
Шуға күрә Мин Мысырҙы:
„Шым ғына ултырған Раһав[*]“ тип атаным»[+].

8Раббы миңә әйтте:

– Инде бар, әйткәндәремде
Таҡтаташҡа сүке, төргәк китапҡа яҙ.
Улар киләсәк ваҡыттар өсөн
Мәңгелеккә шаһитнамә булып ҡалһын[+].
9Улар фетнәсел халыҡ, алдаҡсы балалар!
Раббы ҡанунына[†] ҡолаҡ һалырға
Теләмәгән балалар улар.
10Улар әүлиәләргә:
«Инде күренмештәр[†] күрмәгеҙ», – тиҙәр.
Улар пәйғәмбәрҙәргә:[†]
«Беҙгә дөрөҫ күренмештәр кәрәкмәй,
Ишеткебеҙ килгәнде генә һөйләгеҙ.
Уйҙырма күренмештәр генә еткерегеҙ, – тиҙәр, –[+]
11Был юлдан ҡайырылығыҙ,
Һуҡмаҡтан ситкә сығығыҙ,
Исраилдың[†] Изгеһен[†] иҫебеҙгә төшөрмәгеҙ».

12Шуға күрә Исраилдың Изгеһе былай ти:
«Һеҙ Минең һүҙҙәремде кире ҡаҡтығыҙ,
Золомға, ялғанға өмөтләнеп, шуларға таяндығыҙ.
13Шулай булғас, был гонаһ һеҙҙең өсөн
Бейек диуарҙағы ярыҡ һымаҡ булыр.
Диуар бер мәл күҙ асып йомған арала ишелеп төшөр[+].
14Селпәрәмә ярылған балсыҡ сүлмәктән – ярсык,
Усаҡтан – ҡуҙ,
Быуанан һыу һоҫоп алырҙай киҫәк ҡалмаған һымаҡ,
Был диуар ҙа шулай онталыр»[+].

15Раббы Хаким, Исраилдың Изгеһе былай ти:
«Миңә ҡайтып тыныс йәшәһәгеҙ, ҡотолорһоғоҙ;
Һеҙҙең көсөгөҙ – тыныслыҡта һәм өмөттә.
Тик быны эшләргә теләмәйһегеҙ.
16„Юҡ, беҙ ат менеп ҡасабыҙ!“ – тинегеҙ, –
Ярай, улай булғас, ҡасырһығыҙ.
„Етеҙ аттарға менеп сабырбыҙ!“ – тинегеҙ.
Ярай, һеҙҙе баҫтырыусылар ҙа етеҙ булыр.
17Бер кеше янаһа, мең кеше ҡасыр,
Биш кеше янаһа, бөтөнөгөҙ ҡасыр;
Ә тере ҡалғандар тау башындағы ҡолға,
Түбәләстәге байраҡ һымаҡ яңғыҙ ҡалыр»[+].

18Әммә Раббы һеҙгә мәрхәмәт[†] күрһәтер өсөн көтә,
Ул тағы һеҙгә рәхимле булырға әҙер,
Сөнки Раббы – ғәҙел Алла[†]:
Уға өмөт бағлағандар ниндәй бәхетле![+]
19Эй Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәр, Сион халҡы,
Һеҙ башҡа иламаҫһығыҙ!
Һыҡтаған сағығыҙҙа Ул һеҙгә мәрхәмәтен мотлаҡ ҡылыр.
Тауышығыҙҙы ишетеү менән яуап бирер.
20Бөйөк Хаким һеҙгә хәсрәт икмәге ашатһа ла,
Ғазап һыуы эсерһә лә,
Ул – Остазығыҙ – инде һеҙҙән йәшеренмәҫ,
Остазығыҙҙы үҙ күҙегеҙ менән күрерһегеҙ.
21Уңға йәки һулға тайшанғанда артығыҙҙан:
«Юл бында, ошо юлдан барығыҙ», – тигән тауышты ишетерһегеҙ.
22Шул саҡ көмөш ялатылған боттарығыҙҙы,
Алтын йүгертелгән һындарығыҙҙы
Ерәнгес тип табырһығыҙ,
Уларҙы нәжес[†] тип ташларһығыҙ,
«Юғал күҙ алдынан!» – тиерһегеҙ[+].

23Раббы тупраҡҡа сәскән орлоғоғоҙға ямғыр бирер.
Ер уңышы мул һәм бәрәкәтле булыр.
Ул көн малдарығыҙ иркен болондарҙа утлап йөрөр[+].
24Тупраҡ эшкәрткән үгеҙ-ишәктәрегеҙ
Һәнәк-көрәк менән елгәрелгән,
Тоҙ һибелгән ем ашар.
25Ошо көндө, оло ҡырылыш, манаралар ҡолаған көндө,
Һәр тауҙан, һәр бер түбәнән
Шишмәләр, ташҡын һыуҙар ағып төшөр[+].
26Ай ҡояш һымаҡ нур сәсер,
Ә ҡояш, ете көн яҡтыһылай,
Ете тапҡырға яҡтыраҡ яныр.
Раббы Үҙ халҡының яраларын бәйләгән,
Үҙе һалған йәрәхәттәрҙе уңалтҡан көндө шулай булыр[+].


Раббының Ашшурҙы язалаясағы

27Ҡара, Раббының исеме йыраҡтан килә!
Асыуы дөрләп яна, ялҡыны көслө,
Ауыҙынан нәфрәт эркелә,
Ә теле – гүйә бар нәмәне ялмап юҡ иткән ут[+].
28Һулышы – ярҙарынан сыҡҡан ташҡын кеүек,
Һыуы кешенең боғаҙына етә.
Ул ҡәүемдәрҙе иләктән үткәрер, яраҡһыҙҙарын айырыр.
Халыҡтарҙың ауыҙына юлдан яҙҙырыусы ауыҙлыҡ кейҙерер[+].
29Ә һеҙ изге байрам кисендәге кеүек йырларһығыҙ.
Раббы тауына, Исраилдың Ҡаяһына табан,
Һыбыҙғы уйнатып сыҡҡан һымаҡ,
Бөтә йөрәктән шатланырһығыҙ[+].
30Шул сағында Раббы ҡеүәтле тауышын яңғыратыр,
Көслө асыу менән, бар нәмәне ялмар ут ялҡынында,
Дауылда, ташҡында һәм таш яуғанда
Күтәрелгән ҡулының көсөн күрһәтер[+].
31Раббы тауышынан Ашшур[†] ҡурҡып ҡалыр,
Раббының таяғынан туҡмалыр.
32Раббының уларға яза таяғы менән һәр һуҡҡаны
Дөңгөр һәм арфа ауаздары тарафынан оҙатылыр.
Шулай Ул Ашшурға ҡаршы ҡул күтәрер –
Улар менән һуғышыр.
33Тофеҫ[*] инде күптән әҙерләнгән,
Батшаны ҡабул итер өсөн ул әҙер тора.
Ул ер тәрәнәйтелде һәм киңәйтелде;
Усағында утыны менән ҡуҙы күп;
Раббының һулышы көкөрт ағымы кеүек
Уны ялҡынландырып ебәрер[+].

#### 31


Мысырға өмөтләнеүселәргә ҡайғы

1Ярҙам һорап, Мысырға[†] барғандарҙың башына ҡайғы!
Аттарға өмөтләнәләр,
Яу арбаларының күплегенә,
Һыбайлыларҙың көсөнә ышаналар.
Ә ҡараштарын Исраилдың[†] Изгеһенә[†] йүнәлтмәйҙәр,
Раббыны эҙләмәйҙәр![+]
2Әммә бит Раббы[†] камил аҡылға эйә!
Ул бәлә күндерер, Үҙ һүҙенән кире ҡайтмаҫ.
Яуызлыҡ ҡылған нәҫелгә,
Яман бәндәләргә ярҙам иткәндәргә ҡаршы күтәрелер.
3Мысырҙар бит Алла[†] түгел, бары кеше,
Аттары ла рухтан түгел, тик тән генә.
Раббы ҡулын күтәргән сағында
Ярҙамға килгән абыныр,
Ярҙам алғаны йығылыр,
Һәммәһе бер юлы һәләк булыр[+].


Раббының Йәрүсәлимде яҡлаясағы

4Раббы миңә былай тине:
«Табышы өҫтөндә ырылдаған арыҫлан, йәш арыҫлан,
Күпме генә көтөүсе йыйылһа ла,
Уларҙың тауышынан ҡурҡырмы?
Аҡырыуға иғтибар итерме?
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ла шулай булыр,
Сион тауына,[†] ошо ҡалҡыулыҡҡа
Ҡотҡарыр өсөн һуғышырға төшөр[+].
5Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Үҙ балаларын ҡайғыртып,
Улар өҫтөндә кәйелгән ҡош һымаҡ,
Йәрүсәлимде[†] ҡурсалар, һаҡлар,
Яҡлар һәм ҡотҡарып ҡалыр»[+].

6Эй Исраил халҡы,
Үҙегеҙ ныҡышып ҡарышҡан Раббыға кире ҡайтығыҙ!
7Ул көндө һәммәгеҙ ҙә, енәйәтсел ҡулығыҙ менән яһаған
Алтын-көмөш боттарығыҙҙан баш тартып, бырғаясаҡһығыҙ[+].

8«Ашшурҙар[†] ҡылыстан һәләк булыр,
Әммә кеше ҡулындағы ҡылыстан түгел.
Улар ҡылыстан үткәреләсәк,
Ләкин был кеше ҡулындағы ҡылыс булмаясаҡ.
Ашшурҙар ҡылыстан ҡасыр;
Йәш егеттәре ҡоллоҡҡа төшөр[+].
9Ашшурҙың һөйәлгән ҡаяһы[*] ҡурҡып ҡасыр,
Түрәләре байраҡтарын ташлап, хәүефкә батыр», – тип,
Уты – Сионда,
Усағы Йәрүсәлимдә булған Раббы белдерә быны[+].

#### 32


Хаҡлыҡ һәм ғәҙеллек батшалығы

1Шулай булыр: батша хаҡлыҡта[†] хакимлыҡ ҡылыр,
Түрәләр ғәҙеллек менән етәкселек итер[+].
2Һәр береһе елдән ышыҡ,
Көслө ямғырҙа ҡыуыш, сүлдәге шишмә,
Ҡороп-кипкән ерҙә күләгә булған
Бейек ҡая һымаҡ торор[+].
3Шул саҡ күргәндәрҙең күҙе томаланмаҫ,
Ишеткәндәрҙең ҡолағы тыңлар[+].
4Томаланған зиһен асылып китер,
Тотлоҡҡандар еңел һәм асыҡ һөйләшер.
5Инде ахмаҡты – арҙаҡлы,
Ҡәбәхәтте хөрмәтле тимәҫтәр.
6Сөнки ахмаҡ алйотлоҡ һөйләй,
Күңеле яуызлыҡты үҙ итә,
Иманһыҙ[†] эштәр ҡыла,
Раббы[†] хаҡында ялған тарата,
Астарҙың ризығын тартып ала,
Сарсағанды һыуһыҙ ҡалдыра[+].
7Ҡәбәхәттең ҡылған ғәмәлдәре яман:
Ярлының дәғүәһе хаҡ булһа ла,
Уны ялғанлап юҡ итер өсөн тоҙаҡ ҡорор.
8Выжданлының ниәте лә ғәҙел,
Арҙаҡлы эштәре менән ул ныҡ торор.


Хөкөм һәм ҡотҡарыу

9Эй вайымһыҙ йәшәгән ҡатындар,
Тороғоҙ, тауышыма ҡолаҡ һалығыҙ!
Эй ғәмһеҙ ҡыҙҙар, әйткән һүҙемде тыңлағыҙ![+]
10Бер йылдан саҡ ҡына күберәк үткәс,
Ҡотоғоҙ осасаҡ, ҡайғыһыҙҙар!
Сөнки йөҙөм йыйыу мәле етмәҫ,
Емеш-еләктең уңышы булмаҫ.
11Эй ғәмһеҙҙәр, тетрәнегеҙ!
Вайымһыҙҙар, дер ҡалтырап тороғоҙ!
Кейемдәрегеҙҙе сисеп ташлап,
Тупаҫ туҡымаға уранығыҙ.
12-13Гүзәл баҫыуҙарҙы,
Мул емешле йөҙөм баҡсаларын,
Халҡымдың ерен ҡыҙғанып әрнегеҙ,
Ул ерҙә сәнскәк менән билсән генә үҫәсәк,
Шат ҡаланың бәхетле өйҙәре өсөн илағыҙ![+]
14Сөнки зиннәтле һарай – ташландыҡ,
Шаулы[†] ҡала буп-буш булып ҡалыр.
Күҙәтеү манаралары торған ҡалҡыулыҡтар
Ҡырағай ишәктәр гиҙгән,
Көтөүҙәр утлаған ергә әйләнәсәк.
15Былар юғарынан өҫтөбөҙгә
Рух түгелгәнгәсә дауам итер.
Артабан сүл – емеш баҡсаһына,
Баҡса булған ерҙәр урманға әйләнер[+].
16Ул саҡта был сүлдә ғәҙеллек урынлашыр,
Хаҡлыҡ уңдырышлы тупраҡта төйәкләнер.
17Хаҡлыҡтың емеше – именлек,
Нәтижәһе мәңгелек тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек булыр.
18Халҡым именлек тулы өйҙәрҙә,
Хәүефһеҙ, рәхәт ерҙәрҙә йәшәр.
19Урмандарға боҙ-борсаҡ яуһа ла,
Ҡала ер менән тигеҙләнһә лә,[+]
20Бәхет һеҙҙе ташлап китмәҫ:
Һуғарыулы ерҙә иген игерһегеҙ,
Үгеҙ һәм ишәктәрегеҙҙе утлауға ебәрерһегеҙ.

#### 33


Афәт һәм унан ҡотолоу

1Эй әлегә емерелеү белмәгән емереүсе!
Хыянатҡа тарымаған хыянатсы!
Ҡайғы һиңә!
Һин емереүҙән туҡтағас, үҙеңде емерәсәктәр;
Хыянат ҡылып бөткәс, һиңә хыянат итерҙәр[+].

2Йә Раббы[†]! Һин беҙгә мәрхәмәтле[†] бул,
Сөнки бөтә өмөтөбөҙ Һиндә.
Һәр иртә беҙҙең ҡеүәтебеҙ бул,
Ауыр саҡта ҡотҡарыусыбыҙ[†] бул!
3Ҡөҙрәтле күкрәүеңдән халыҡтар ҡасыр;
Һин ҡалҡҡанда, ҡәүемдәр тырым-тырағай һибелер.

4Ҡарышлауыҡтар баҫыуҙы нисек талаһа,
Эй ҡәүемдәр, яумалығыҙ шулай таланыр.
Байлығығыҙ өҫтөнә саранча өйөрө һымаҡ ташланырҙар[+].

5Раббы бөтә нәмәнән дә юғарыраҡ,
Сөнки Ул күктәрҙе төйәк иткән.
Ул Сионда ғәҙеллек, хаҡлыҡ[†] урынлаштырыр[+].
6Ул – тормошоғоҙҙоң ышаныслы нигеҙе.
Ҡотҡарыусы, аҡыл һәм белемдең мул инеше;
Раббынан ҡурҡыу – һеҙҙең хазина.

7Ана, хатта ҡаһармандар урамда ярҙам һорап ҡысҡыра,
Тыныслыҡ илселәре[†] әсе йәш түгә[+].
8Оло юлдар бушап ҡалды; сәфәр ҡылыусы юҡ.
Килешеү[†] боҙолдо, шаһиттар кире ҡағылды,
Кешенең баһаһы бөттө[+].
9Ер иңрәй һәм кибә;
Ливан[†] оялышынан һулыған;
Шарон тигеҙлеге сүлгә оҡшап ҡалды,
Башан менән Кармәлдең япраҡтары ҡойолған[+].


Раббының халыҡтарҙы иҫкәртеүе

10«Хәҙер ҡуҙғалам, – ти Раббы, –
Инде урынымдан торам, юғарыға күтәреләм[+].
11Ҡороған үләнгә йөклө булып, һалам тыуҙыраһығыҙ;
Һеҙҙең һулышығыҙ – ут, үҙегеҙҙе ялмап йотор.
12Халыҡтар янып көл булыр,
Ҡырҡып ташланған сәнскәк һымаҡ, яндырылыр[+].

13Эй алыҫтағылар, ҡылған эштәремде ишетегеҙ;
Эй яҡында йәшәгәндәр, Минең көсөмдө белегеҙ!»

14Сиондағы гонаһлыларҙың[†] ҡото осто,
Аллаһыҙҙар ҡалтырауға төштө:
«Ялмап йотҡан ут эсендә кемебеҙ һуң тере ҡалыр?
Мәңге һүнмәҫ ялҡын эргәһендә кемебеҙ йәшәй алыр?»[+]
15Хаҡ юлдан йөрөп, дөрөҫ һөйләгән,
Кешеләрҙе йәберләмәгән, табыш артынан ҡыумаған,
Ҡулдарын ришүәттән йыраҡ тотҡан,
Ҡанға һыуһағандарҙы тыңламай ҡолағын тыҡҡан,
Яуыз эштәрҙән йөҙ борған –[+]
16Шул кеше бейектә йәшәр;
Ҡаяларҙағы ҡәлғәләр уның ышығы булыр;
Икмәкһеҙ ҡалмаҫ, һыуға зарыҡмаҫ.


Раббы – беҙҙең батшабыҙ

17Күҙҙәрең батшаны бөтә күркәмлегендә күрер,
Ҡарашың осһоҙ-ҡырыйһыҙ илде байҡар.
18Элекке ҡурҡыуҙарыңды хәтергә төшөрөп:
«Иҫәп-хисап алып барған кеше ҡайҙа хәҙер?
Ҡайҙа яһаҡты үлсәгән?
Манараларҙы һанаған әҙәм ҡайҙа?» – тип әйтәсәкһең.
19Аңлайышһыҙ, ят телдә һөйләшкән,
Телмәрҙәре һис ҡолаҡҡа ятмаған
Тәкәббер халыҡты башҡаса күрмәҫһең[+].
20Байрамдарыбыҙ[†] ҡалаһы Сионға баҡ!
Күҙҙәрең – Йәрүсәлимде,[†]
Именлек йортон, ҡаҡшамаҫ сатырҙы күрер.
Уның ҡаҙыҡтары һис тә ҡуптарылмаҫ,
Кирге бауҙары һис бер өҙөлмәҫ.
21Дөрөҫ, унда – киң йылғалар, инештәр илендә –
Ҡөҙрәтле Раббы беҙҙең менән булыр.
Унда ишкәкле кәмәләр инмәйәсәк,
Ҙур караптар үтә алмаясаҡ.
22Сөнки Раббы – Хөкөмдарыбыҙ;
Ҡанундарыбыҙҙы[†] биреүсе – Раббы,
Батшабыҙ – Раббы, беҙҙе Ул ҡотҡарасаҡ!

23Кәмәләреңдең бауы бушаны,
Мачталарҙы тота алманы,
Елкәндәре асылманы.
Шул саҡта бик оло яумал бүлгеләнер,
Хатта аҡһаҡтар ҙа талаусыларға ҡушылыр.
24Сионда төйәкләнгән бер кем дә:
«Мин ауырыйым!» – тип әйтмәҫ.
Унда йәшәгән халыҡтың ғәйебе ғәфү ителер.

#### 34


Раббының ҡәүемдәрҙе язалаясағы

1Эй ҡәүемдәр, яҡын килегеҙ, тыңлағыҙ!
Эй халыҡтар, ҡолаҡ һалығыҙ!
Тыңлаһын ер һәм ундағы бөтә нәмә,
Донъя һәм унда тыуғандар![+]
2Раббы[†] бөтә ҡәүемдәргә асыуланды.
Уларҙың ғәскәрҙәренә ҡаршы ажарланды.
Уларҙы тотошлай һәләк ҡылыр,
Ҡырылышҡа дусар итер.
3Үлтерелгәндәр күмелмәй ятып ҡалыр,
Мәйеттәрҙән һаҫыҡ еҫ таралыр,
Тауҙар уларҙың ҡанынан ебеп ағыр[+].
4Барлыҡ күк есемдәре сереп бөтөр,
Күк йөҙө төргәк кеүек төрөлөр;
Йондоҙҙар йөҙөм япрағы,
Шиңгән инжир япрағы һымаҡ ҡойолор[+].

5«Ҡылысым күктә ҡан эсеп туйҙы,
Инде Эдомдың[†] өҫтөнә,
Мин тотош юҡ итергә ҡарар ҡылған
Халыҡтың өҫтөнә төшә», – ти Раббы[+].
6Раббының ҡылысы – ҡанға,
Ҡуй һәм кәзә тәкәләре ҡанына туйынды.
Эс майына, һарыҡ тәкәләренең бөйөр майына буялды.
Сөнки Раббы Босрала ҡорбан[†] килтерә,
Эдомда оло ҡырылыш бара[+].
7Улар менән бергә ҡырағай үгеҙҙәр,
Башмаҡтар, көслө буғалар йығыласаҡ,
Тупраҡ ҡанға туйынасаҡ,
Ер май менән ашланасаҡ[+].
8Сөнки Раббының үс алыу көнө,
Сиондың ҡонон ҡайтарыу йылы буласаҡ[+].
9Эдом йылғалары ыҫмалаға,
Тупрағы көкөрткә әйләнәсәк,
Илдең һәр тарафы янып торған ыҫмала буласаҡ[+].
10Ул көнөн дә, төнөн дә һүнмәйәсәк,
Һәр ваҡыт төтәп торасаҡ.
Ил быуындан-быуынға буп-буш ҡалыр,
Быуаттар буйы унан бер кем дә үтмәҫ[+].
11Унда берғаҙан менән терпе хужа булыр;
Өкө менән ҡоҙғон төйәкләнер;
Раббы уның өҫтөнән бөлгөнлөк ебе һуҙыр,
Ҡыйралыш ауыртмағы менән үлсәр[+].
12Унда батша итеп иғлан итерлек
Бер генә затлы кеше лә ҡалмаҫ,
Бөтә етәкселәренең ахыры етер.
13Һарайҙарын сәнскәк ҡыуаҡ баҫыр,
Ҡәлғәләрендә дегәнәк менән кесерткән үҫер.
Унда сүл бүреләренең төйәге,
Дөйәғоштарҙың торлағы булыр[+].
14Ҡырағай бесәйҙәр менән һыртландар унда осрашыр,
Тәкәләр бер-береһенә тауыш бирер,
Төн эйәләре унда ял итеп рәхәтлек табыр[+].
15Ябалаҡтар оя ҡороп йомортҡа һалыр,
Күләгә аҫтында бала сығарыр.
Төйлөгәндәр парлашып йыйылыр[+].
16Раббының китабынан табып уҡығыҙ:
Ошоларҙың береһе лә килмәй ҡалмаҫ,
Һәр йәнлек үҙенең ишен табыр.
Сөнки был әмер Раббының ауыҙынан сыҡты,
Уның рухы уларҙы бергә йыйыр.
17Раббы Үҙе улар өсөн йәрәбә ташланы,
Үлсәү бауы менән үлсәп өлөш бүлде.
Улар был ергә мәңгегә хужа булыр,
Быуындан-быуынға шунда йәшәр.

#### 35


Сәскә атҡан сүл һәм мөҡәддәс юл

1Сүллек менән ҡоро тупраҡ һөйөнөр,
Дала шатланыр, нәркәстәй сәскәләнер.
2Һәр тирә-яҡ күкрәп сәскә атыр,
Шатланып тантана итер.
Уға Ливандың[†] даны,
Кармәл менән Шарондың күркәмлеге бирелер.
Һәммәһе Раббының шөһрәтен,[†]
Аллабыҙҙың ғиззәтен күрер[+].
3Хәлһеҙ ҡулдарға ҡеүәт бирегеҙ,
Ҡалтыранған тубыҡтарҙы нығытығыҙ[+].
4Ҡурҡаҡ йөрәклеләргә әйтегеҙ:
«Ҡыйыу булығыҙ, ҡурҡмағыҙ!
Бына һеҙҙең Аллағыҙ,
Үс алыр, ҡон ҡайтарыр өсөн килә.
Килер ҙә һеҙҙе ҡотҡарыр»[+].

5Ул саҡта һуҡырҙарҙың күҙҙәре,
Һаңғырауҙарҙың ҡолаҡтары асылыр[+].
6Аҡһаҡтар болан һымаҡ һикереп торор,
Телһеҙ шатлыҡтан йырлап ебәрер,
Сөнки сүлдә шишмәләр атылыр,
Далала йылғалар аға башлар[+].
7Ҡыҙған ҡом быуаға,
Сарсаған тупраҡ шишмәгә әйләнер.
Сүл бүреләре йәшәгән урындарҙы
Ҡамыш менән күрән баҫыр.

8Ул урындан оло бер юл үтер,
Ул юл Мөҡәддәс[†] юл тип аталыр.
Нәжес[†] әҙәм уға аяҡ баҫа алмаҫ,
Раббы[†] юлында йөрөүселәр өсөн генә булыр ул.
Унан киткәндәрҙән һис кем,
Хатта иҫәрҙәр аҙашмаҫ[+].
9Ул ерҙә арыҫлан булмаҫ,
Йыртҡыс хайуандар ул юлға сыҡмаҫ –
Бында уларҙың һис береһе күренмәҫ,
Бары тик ҡотҡарылғандар йөрөр.
10Раббы йолоп алған кешеләр кире ҡайтыр,
Ҡыуанышып, гөрләшеп, Сионға килер.
Баштары осонда шатлыҡ тажы мәңге балҡыр,
Уларҙы шатлыҡ-ҡыуаныс сорнап алыр,
Ҡайғы-хәсрәт менән аһ-зар ташлап ҡасыр[+].

#### 36


Ашшурҙарҙың Йәрүсәлимгә янауы

1[•]Хизкияһ батша хакимлығының ун дүртенсе йылында Ашшур[†] батшаһы Санхерив Йәһүҙәнең[†] бөтә нығытмалы ҡалаларына һөжүм итте һәм уларҙы ҡулға төшөрҙө. 2Шунан Ашшур батшаһы баш вәзирен бик ҙур ғәскәр менән Лахиштан Йәрүсәлимгә,[†] Хизкияһ батшаға ебәрҙе. Баш вәзир Өҫкө быуаның арығы янында Кейеҙсе баҫыуына илткән юлда туҡтаны[+]. 3Уның алдына батша һарайы башлығы Әлъяҡим Хилҡияһ улы, кәтип Шевна һәм батшалыҡтың йылъяҙмасыһы Йоах Асаф улы сыҡты[+].

4Баш вәзир уларға:

– Хизкияһҡа еткерегеҙ, – тине. – Бөйөк батша, Ашшур батшаһы, былай ти: «Һин нимәгә өмөтләнәһең? 5Минеңсә, былар барыһы ла ҡоро һүҙ генә, ә һуғыш өсөн хәрби оҫталыҡ менән көс кәрәк. Һин кемгә өмөтләнеп миңә ҡаршы баш күтәрҙең? 6Бына һин сатнаған ҡамыш таяҡҡа – Мысырға[†] таянмаҡсыһың. Белеп тор, был таяҡ үҙенә таянған кешенең ҡулына ҡаҙаласаҡ. Мысыр батшаһы фирғәүен[†] дә үҙенә ышанғандар өсөн шулай булыр[+]. 7Бәлки һин миңә: „Аллабыҙ Раббыға ышанабыҙ“, – тип әйтерһең? Әммә Аллағыҙға табыныу ҡалҡыулыҡтарын, ҡорбан[†] усаҡтарын боҙоп ташлап, Йәһүҙә халҡына һәм Йәрүсәлимдә йәшәүселәргә: „Фәҡәт ошо ҡорбан усағы алдында ғына сәждә ҡылығыҙ“, – тип Хизкияһ әйтте түгелме?»[+]

8Әйҙә минең хакимым Ашшур батшаһы менән ҡул һуғып килешегеҙ әле. Ул: «Мин һиңә ике мең баш ат бирәм – уларға һыбайлылар таба алырһыңмы икән?» – тип әйтә. 9Хакимымдың, исмаһам, иң бәләкәй хеҙмәтселәренең береһе булған сиреү башлығына нисек ҡаршы тора алырһың икән? Мысырҙың яу арбаларына һәм аттарына өмөтләнәһеңме? 10Әллә мин был илде тар-мар итергә Раббы[†] ихтыярынан тыш килгән тип уйлайһыңмы? Раббы Үҙе миңә: «Бар, ул илде ҡыйрат», – тине.

11Әлъяҡим, Шевна һәм Йоах баш вәзиргә:

– Беҙ ҡолдарың менән арами телендә[†] һөйләшһәң ине, – тинеләр. – Беҙ ул телде аңлайбыҙ. Йәһүдсә һөйләшмә, сөнки диуарҙар өҫтөндәге халыҡ беҙҙе ишетеп тора[+].

12Әммә баш вәзир:

– Хакимым мине был һүҙҙәрҙе бары тик һеҙгә һәм хакимығыҙға ғына һөйләргә ебәргән тиһегеҙме? – тине. – Диуарҙар өҫтөндә торған һәм һеҙҙең кеүек үк үҙҙәренең нәжесен[†] ашарға, һейҙеген эсергә мәжбүр буласаҡ һәр кемгә ебәрҙе.

13Баш вәзир, урынынан тороп, йәһүдсә:

– Бөйөк батша Ашшур батшаһының һүҙҙәрен тыңлағыҙ! – тип ҡысҡырҙы. – 14Батша былай ти: «Хизкияһ һеҙҙе алдамаһын, ул барыбер һеҙҙе ҡотҡара алмаясаҡ. 15Хизкияһ һеҙгә: „Раббы беҙҙе һис шикһеҙ ҡотҡарасаҡ, был ҡала Ашшур батшаһының ҡулына эләкмәйәсәк“, – тип әйтеп өмөтләндермәһен». 16Хизкияһты тыңламағыҙ, сөнки Ашшур батшаһы былай ти: «Минең менән татыулашығыҙ, минең яҡҡа сығығыҙ – һәр берегеҙ үҙенең йөҙөм тәлгәшенән, үҙенең инжир ағасынан ашар, үҙенең ҡоҙоғонан һыу эсер[+]. 17Шунан һуң мин, килеп, һеҙҙе үҙегеҙҙеке кеүек үк илгә – ашлыҡ һәм яңы шарапҡа, икмәк һәм йөҙөм баҡсаларына бай илгә алып китермен[+]. 18Хизкияһ: „Раббы беҙҙе ҡотҡарасаҡ“, – тип һеҙҙе алдамаһын. Башҡа ҡәүемдәрҙең илаһтарының береһе үҙ илен Ашшур батшаһының ҡулынан ҡотҡара алдымы? 19Хамаҫ менән Арпад илаһтары ҡайҙа? Сефарваимдың илаһтары ҡайҙа? Самарияны[†] минән ҡотҡара алдылармы ни[+]? 20Бөтә был илдәрҙең илаһтарының ҡайһыһы минән илен ҡотҡарып алып ҡалды? Шулай булғас, Раббы нисек Йәрүсәлимде минең ҡулымдан ҡотҡарһын?»[+]

21Бер кем дә өндәшмәне, өнһөҙ ҡалды, сөнки Хизкияһ: «Яуап ҡайтармағыҙ!» – тип бойорғайны. 22Шунан батша һарайы башлығы Хилҡияһ улы Әлъяҡим, кәтип Шевна һәм батшалыҡтың йылъяҙмасыһы Асаф улы Йоах, ҡайғынан кейемдәрен йыртып, Хизкияһҡа барҙылар һәм баш вәзирҙең һүҙҙәрен һөйләп бирҙеләр.

#### 37


Хизкияһ батшаның Ишағыяһтан кәңәш һорауы

1[•]Был хаҡта ишеткәс, Хизкияһ батша кейемдәрен йыртып ташланы ла, ҡыл туҡыма уранған килеш, Раббы[†] йортона йүнәлде. 2Батша һарайы башлығы Әлъяҡимды, кәтип Шевнаны, өлкән[†] ҡаһиндарҙы[†] Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәргә[†] ебәрҙе. Барыһы ла ҡыл туҡыма уранғайны[+]. 3Тегеләр барып Ишағыяһҡа:

– Хизкияһ: «Бөгөн ҡайғы, яза һәм мәсхәрә көнө. Сабый тыуымға килгән, әммә тыуҙырырға хәл ҡалмаған[+]. 4Тере Алланы мыҫҡыллар өсөн хужаһы Ашшур[†] батшаһы тарафынан ебәрелгән баш вәзирҙең һүҙҙәрен, бәлки, Аллаң Раббы ишетер ҙә уны язалар. Шуға күрә иҫән ҡалғандар өсөн доға ҡылһаңсы», тип әйтте, – тинеләр[+].

5-6Ишағыяһ, Хизкияһ батшаның ярандары килгәс, уларға былай тине:

– Хужағыҙға еткерегеҙ, Раббы әйтә: «Ашшур батшаһы ялсыларының Мине хурлаған һүҙҙәренән ҡурҡма[+]. 7Бына Мин Ашшур батшаһына бер рух күндерәм. Ул бер хәбәр алыр ҙа үҙ иленә ҡайтып китер. Шунда Мин уны ҡылыстан үткәрәсәкмен».


Ашшур батшаһының хаты

8Ул арала баш вәзир үҙенең батшаһының Лахиш ҡалаһынан китеп, әле Ливнаға һөжүм иткәнен ишетте. Уның менән осрашырға шунда йүнәлде[+]. 9Шул саҡ Ашшур батшаһы Куш батшаһы Тирһаҡаның яу менән килеүе тураһында хәбәр алды һәм Хизкияһҡа илселәр[†] ебәрҙе.

10– Йәһүҙә[†] батшаһы Хизкияһҡа әйтегеҙ, – тине ул. – Һин өмөт тотҡан Аллаң, «Йәрүсәлим[†] Ашшур батшаһының ҡулына төшмәйәсәк», тип һине алдамаһын. 11Ашшур батшаларының бөтә илдәр менән ниҙәр эшләгәнен, ҡалаларын ни рәүешле ер менән тигеҙләгәнен ишеткәнһеңдер. Әллә һин ҡотолоп ҡалырмын тип уйлайһыңмы? 12Ата[†]-бабаларым тар-мар иткән ҡәүемдәрҙең илаһтары уларҙы ҡотҡарҙымы? Гозанды, Харанды, Ресефты, Телассарҙағы Ғеден халҡын ҡотҡара алдылармы[+]? 13Хамаҫ менән Арпад батшалары, Сефарваим ҡалаһының батшаһы, Һенағ менән Ғиууа батшалары ҡайҙа хәҙер[+]?


Хизкияһтың доғаһы

14Хизкияһ батша, хатты илселәрҙең ҡулынан алып уҡығандан һуң, Раббы йортона китте. Унда килгәс, хатты Раббы хозурында йәйеп һалды ла, 15былай тип доға ҡылды:

16«Эй кирубтар[†] араһында тәхет ҡорған Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы! Ерҙәге бөтә батшалыҡтарҙың берҙән-бер Аллаһы Һин. Күк менән ерҙе Һин яраттың[+]. 17Йә Раббы, ҡолаҡ һал да тыңла, күҙҙәреңде ас та күр, йә Раббы; Һине, тере Алланы, хурларға ебәргән Санхеривтың бөтә һүҙҙәрен ишет[+]. 18Ысынлап та, эй Раббы, Ашшур батшалары бөтә илдәрҙе тар-мар итте һәм уларҙың ерҙәрен бушлыҡҡа әйләндерҙе, 19илаһтарын утҡа яҡты. Тик был илаһтар Алла[†] түгел, ә ағастан һәм таштан кеше ҡулы менән яһалған һындар ине. Шуға ла уларҙы юҡ иттеләр[+]. 20Йә Раббы Аллабыҙ, инде беҙҙе Санхеривтың ҡулынан ҡотҡарһана, бөтә донъя батшалыҡтары Һинең, йә Раббым, берҙән-бер булғаныңды белһен»[+].


Раббының Хизкияһҡа биргән яуабы

21Ишағыяһ Амус улы Хизкияһҡа ошо хәбәрҙе ебәрҙе:

– Исраил Аллаһы Раббы былай ти: «Ашшур батшаһы Санхерив хаҡында Миңә доға ҡылғайның. 22Раббы уның тураһында ошо һүҙҙәрҙе әйтте:

Ғиффәтле Сион-ҡыҙ[†] һинән мыҫҡыл итеп көлә;
Йәрүсәлим-ҡыҙ артыңдан баш сайҡап ҡала.
23Кемде мәсхәрәләнең һин, кемде хурланың?
Кемгә тауыш күтәрҙең?
Эреләнеп кемгә баҡтың? –
Исраилдың Изгеһенә![†]
24Хеҙмәтселәрең арҡылы бөйөк Хакимды хурланың,
„Иҫәпһеҙ яу арбаларым менән
Тауҙарҙың үренә мендем,
Ливан[†] арҡаларына артылдым.
Бейек кедр ағастарын,
Һайландыҡ кипаристарҙы ҡырҡтым,
Иң бейек түбәһенә, ҡуйы урмандарына олғаштым[+].
25Ҡоҙоҡ[†] ҡаҙҙым, һыуҙар эстем;
Аяҡ табандарым менән
Мысыр[†] йылғаларын ҡороттом“, – тинең.

26Быларҙың барыһын электән үк әҙерләгәнемде,
Борон замандан уҡ ниәтләгәнемде ишетмәгәйнеңме ни?
Нығытмалы ҡалаларҙы емереп,
Уларҙы харабаға әйләндереп,
Һинең аша ниәтемде әле бойомға ашырҙым[+].
27Ул ҡалаларҙа йәшәүселәр көсһөҙләнде,
Ҡурҡыуға төшөп, оятҡа ҡалдылар;
Улар ҡырҙағы үҫемлек, болондағы йәшеллек,
Өй башында тамыр ебәрмәҫ борон
Көнсығыш еленән көйгән үлән кеүек булды[+].
28Ултырғаныңды һәм торғаныңды,
Ингәнеңде-сыҡҡаныңды,
Миңә ҡаршы ярһыуыңды белеп торам[+].
29Миңә асыу тотҡаныңа күрә,
Маһайыуың килеп ишетелгәнгә,
Мороноңа ырғаҡ,
Ауыҙыңа ауыҙлығымды кейҙерәм;
Һине килгән юлыңдан кире ебәрәм[+].

30Ә һиңә, Хизкияһ, бына ниндәй билдә булыр:
Быйыл – ҡойолған игендән үҫкәнде,
Икенсе йыл – үҙе тишелеп сыҡҡанды ашарһығыҙ;
Өсөнсө йылына үҙегеҙ сәсерһегеҙ һәм урырһығыҙ,
Йөҙөм баҡсалары ултыртырһығыҙ,
Уларҙың емешен ейерһегеҙ[+].
31Йәһүҙә нәҫеленең ҡотолоп һау ҡалғандары
Яңынан төпкә тамыр ебәрер, юғарыла – емешләнер[+].
32Сөнки иҫән ҡалғандар – Йәрүсәлимдән,
Тере ҡалғандар Сион тауынан[†] сығасаҡ.
Быны Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Үҙ ғәйрәте менән тормошҡа ашырасаҡ[+].

33Шуға күрә Раббы Ашшур батшаһы тураһында былай ти:
„Ул был ҡалаға инмәҫ, уҡ атмаҫ.
Ҡалаға ҡалҡаны менән яҡынлашмаҫ,
Ҡамау өсөн әйләндереп уба ҡормаҫ[+].
34Килгән юлынан боролоп китер,
Ә был ҡалаға кермәҫ, – тип белдерә Раббы. –
35Был ҡаланы Үҙемдең хаҡыма,
Ҡолом Дауыттың[†] хаҡына
Һаҡлармын һәм ҡотҡарып ҡалырмын“».


Санхеривтың үлеме

36Раббы фәрештәһе[†] килеп, ашшурҙарҙың тупламында[†] йөҙ ҙә һикһән биш мең кешене үлтерҙе. Иртәнсәк тороп ҡараһалар, барыһы ла үлеп ята[+]. 37Ашшур батшаһы Санхерив сигенде, Ниневегә[†] ҡайтып китте һәм шунда йәшәне[+]. 38Бер көндө, үҙ илаһы Нисрохтың ҡорамында[†] табынған сағында, улдары Адраммәләх һәм Саресер уны ҡылыс менән сәнсеп үлтерҙе һәм Арарат еренә ҡасты. Санхерив урынына улы Эсар-Хаддон батша булды[+].

#### 38


Хизкияһтың ауырыуы һәм һауығыуы

1[•]Шул көндәрҙә Хизкияһ үлемесле ауырыуға тарыны. Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] уға килеп:

– Раббы[†] былай ти: «Йортоңа васыятыңды еткер, сөнки ауырыуыңдан һауыға алмаҫһың, үлерһең», – тине.

2Хизкияһ йөҙө менән диуарға боролоп ятты ла Раббыға ялбарҙы.

3– Йә Раббы! Һин хуш күргән ғәмәлдәр ҡылып, тоғролоҡ менән, ысын күңелдән Һинең юлыңдан йөрөгәнемде иҫеңә төшөрһәң ине, – тип әсенеп-әсенеп иланы[+].

4Бынан һуң Ишағыяһҡа Раббы һүҙе булды:

5– Бар, Хизкияһҡа әйт: «Атайың Дауыттың[†] Аллаһы Раббы былай ти: „Доғаңды ишеттем, күҙ йәштәреңде күрҙем. Ҡара, Мин ғүмереңде ун биш йылға оҙайтам[+]. 6Һине лә, ҡаланы ла Ашшур[†] батшаһы ҡулынан ҡотҡарырмын – был ҡаланы һаҡлап ҡалырмын[+].

7Әйткән һүҙемде бойомға ашырасағымдың билдәһе шул: 8байып барған ҡояштың Ахаз төҙөгән баҫҡыстан түбәнгә төшөп барған күләгәһен ун баҫҡысҡа кире сигендерәм“».

Шунда ҡояш байып барған еренән кире боролоп, уның күләгәһе ун баҫҡысҡа кире сигенде[+].

9Йәһүҙә[†] батшаһы Хизкияһ, сиренән арынып, сәләмәтләнгәндән һуң, былай тип яҙҙы:

10Үҙ-үҙемә әйттем: «Ғүмеремдең уртаһында
Үлеләр донъяһының[†] ҡапҡаһынан[†] үтеп,
Ҡалған йылдарымдан мәхрүм булырмынмы икән ни?»
11Мин уйланым: «Раббыны инде күрмәм,
Эйе, Раббыны тереләр ерендә күрмәм.
Был донъяла йәшәгәндәр менән бергә
Кеше йөҙөн бүтән күрмәм[+].
12Көтөүсе сатырын һүтеп алған һымаҡ,
Торлағым минән алынды;
Туҡыусы һуҡҡан туҡымаһын төрөп ҡуйғандай,
Мин дә ғүмеремде төрөп ҡуйҙым.
Раббы ғүмеремде, туҡыу станындағы еп һымаҡ, ҡырҡты.
Көнөн-төнөн Ул мине ахырыма алып бара[+].
13Сабырлыҡ һаҡланым таңға саҡлы;
Раббы, арыҫландай, һөйәктәремде онтаны;
Йә Раббы, Һин мине көнөн дә, төнөн дә
Әжәлемә алып бараһың[+].
14Ҡарлуғастай сырылданым,
Торна кеүек торҡолданым,
Күгәрсендәй ыңғыраштым,
Күккә текләп, күҙемде талдырҙым:
Эй бөйөк Хакимым, ыҙа сигәм, ярҙам ит миңә![+]

15Нимә тип әйтәйем?
Ул нисек әйтһә, шулай эшләне.
Ҡалған ғүмеремде хәсрәт эсендә үткәрермен.
16Эй бөйөк Хакимым! Бына кеше нимә менән йәшәй!
Бына нимәлә минең тормошом!
Һин мине һауыҡтырырһың һәм һаҡларһың!
17Хәйерлегә булған ғазап-әрнеүҙәрем,
Һөйөүең менән йәнемде һәләкәт соҡоронан алып ҡалдың;
Гонаһтарымды[†] артҡа бырғаның[+].
18Сөнки үлеләр донъяһы Һиңә шөкөр итмәҫ,
Үлем мәҙхиә йырламаҫ,
Ҡәбергә төшкәндәр тоғролоғоңа өмөт бағламаҫ[+].
19Тереләр, бары тереләр генә,
Бөгөн мин шөкөр иткән кеүек, һиңә рәхмәтле булыр.
Аталар Һинең ярҙамың тураһында балаларына аңлатыр[+].
20Раббы ҡотҡарҙы мине;
Ғүмеребеҙ буйы Раббы ҡорамында[†]
Моңло ҡылдар сиртеп, Уға дан йырларбыҙ».

21– Инжир ҡағы килтерегеҙ, – тине Ишағыяһ. – Хизкияһтың сиҡаны өҫтөнә ябығыҙ – һауығыр.

22Хизкияһ иһә:

– Раббының ҡорамына йөрөй алырыма ишара иткән ниндәй билдә булыр? – тип һораны.

#### 39


Бабилдан килгән илселәр

1[•]Шул осорҙа Бабил[†] батшаһы Баладан улы Меродах-Баладан Хизкияһҡа хат менән бүләктәр ебәрҙе, сөнки уның ауырығаны һәм һауыҡҡаны тураһында ишеткәйне. 2Быларға бик һөйөнгән Хизкияһ илселәргә[†] хазина йортон, алтын-көмөштө, хушбуйҙарҙы, ҡиммәтле майҙарҙы, ҡорал йортон, келәттәрендә булған бөтә нәмәләрен күрһәтте; һарайында һәм биләмәләрендә күрһәтмәгән бер генә нәмә лә ҡалманы[+].

3Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] Хизкияһ батшаға килеп:

– Был кешеләр һиңә нимә тип әйтте, ҡайҙан килгәйнеләр? – тип һораны.

– Улар миңә алыҫ бер илдән, Бабилдан килделәр, – тип яуап бирҙе уға Хизкияһ.

4– Һарайыңда нимәләр күрҙеләр? – тип һораны Ишағыяһ.

– Һарайымдағы бөтә нәмәне лә күрҙеләр. Хазиналарымдан уларға күрһәтмәгән бер нәмә лә ҡалманы, – тип яуапланы Хизкияһ.

5Шунда Ишағыяһ былай тине:

– Күк ғәскәрҙәре Раббыһының әйткәненә ҡолаҡ һал. 6Раббы[†] былай ти: «Бер көн килеп, һарайыңдағы һәр нәмә, ата-бабаларың бөгөнгә тиклем йыйған барса әйбер Бабилға алып кителер. Бер нәмә лә ҡалмаҫ[+]. 7Һинең нәҫелеңдән булған һәм һинән тыуған ҡайһы бер улдарыңды ла алып китерҙәр – улар Бабил батшаһының һарайында алашар[†] булып хеҙмәт итер»[+].

8Хизкияһ Ишағыяһҡа:

– Раббының әле һинең аша тапшырған һүҙе яҡшы, – тине лә, эсенән: «Ғүмеремдең ахырына тиклем имен-аман була икән әле», – тип уйланы.

#### 40


Раббы халҡына йыуатыу һүҙҙәре

1«Йыуатығыҙ халҡымды, – ти Аллағыҙ, –
Йыуатығыҙ![+]
2Йәрүсәлим[†] менән яғымлы һөйләшегеҙ!
Әсирлек дәүеренең бөткәнен,
Ғәйептәренең әжере түләнгәнен,
Гонаһтары[†] өсөн язаны Раббы[†] ҡулынан
Икеләтә алғанын белдерегеҙ»[+].

3Оран һалған тауыш яңғырай:
«Раббыға сүлдә юл әҙерләгеҙ,
Аллабыҙға далала туп-тура юл һалығыҙ![+]
4Уйһыу ерҙәр күтәрелһен,
Тау һәм ҡалҡыулыҡтар түбәнәйһен,
Бормалы юлдар турайһын,
Һикәлтәләр тигеҙләнһен.
5Шул саҡ Раббының шөһрәте[†] асылыр,
Бөтә йән эйәләре берлектә уны күрер.
Раббы Үҙ ауыҙы менән шулай тине»[+].

6Тауыш: «Иғлан ит!» – тине.
Һораным: «Нимә иғлан итәйем?»
«Һәр тере йән – үлән һымаҡ,
Уның бөтә матурлығы – ялан сәскәһеләй.
7Раббы һулышын өрһә,
Үлән ҡорой, сәскә һулый.
Хаҡ, кеше лә ана шул үлән шикелле.
8Үлән ҡорой, сәскә һулый,
Ә Аллабыҙҙың һүҙе мәңге буласаҡ»[+].


Раббы менән кем тиңләшә ала?

9Һөйөнсө килтергән Сион, бейек тауға сыҡ!
Яҡшы хәбәр килтергән Йәрүсәлим, ҡысҡырып иғлан ит!
Ҡурҡма, Йәһүҙә[†] ҡалаларына ҡысҡыр:
«Бына һеҙҙең Аллағыҙ!»
10Бына, Хакимыбыҙ Раббы көс-ҡеүәте менән килә,
Ул Үҙенең ҡөҙрәте менән хакимлыҡ итер.
Бүләге Үҙе менән,
Алдынан әжере килә,[+]
11Ул, көтөүсе һымаҡ, көтөүен көтөр;
Бәрәстәрен, ҡулға алып, ҡуйынында йөрөтөр,
Имеҙгән һарыҡтарҙы хәстәрләп әйҙәр[+].

12Кем һыуҙарҙы усында үлсәгән,
Ҡарыш менән күкте хисаплаған?
Ер тупрағын үлсәмгә һыйҙырған,
Тауҙарҙы бизмәнләгән,
Түбәләрҙе үлсәү табаҡтарына һалған[+]?
13Раббының Рухына кем юл күрһәткән,
Уға кәңәшсе булып кем өйрәткән[+]?
14Аҡыл алыр, хаҡлыҡҡа[†] өйрәнер өсөн
Кемдән Ул кәңәш һораған?
Кем Раббыға белем биргән,
Зирәклек юлын күрһәткән[+]?

15Раббы өсөн ҡәүемдәр – биҙрәләге тамсы һыу,
Үлсәүҙәге саң бөртөгө кеүек.
Бына, утрауҙарҙы Ул туҙан бөртөгөләй күтәрә!
16Ҡорбандарҙы[†] яндырырға Ливан[†] урмандары ла етерлек түгел,
Уға тотош яндырыу ҡорбаны килтереү өсөн
Ундағы хайуандар ҙа аҙ[+].
17Раббы алдында бөтә халыҡтар бер ни түгел,
Юҡтан да аҙ, буп-буш[+].

18Алланы кемгә оҡшатырһығыҙ?
Уны нимә менән сағыштырырһығыҙ[+]?
19Һөнәрсе ҡойған ботҡамы?
Көмөшсө уға алтын ялатыр,
Уның өсөн көмөш сылбыр ҡойор.
20Бындайға хәленән килмәгән ярлы
Серемәй торған ағас һайлап алыр,
Урынында ҡыймылдамаҫлыҡ бот яһар өсөн
Оҫта һөнәрсе эҙләр[+].

21Әллә белмәй инегеҙме? Ишетмәнегеҙме?
Һеҙгә баштан уҡ әйтелмәнеме?
Ер нигеҙе нисек ҡуйылғанын аңламанығыҙмы ни?
22Ул күк көмбәҙендә, юғарыла ултыра,
Ерҙә йәшәүселәр иһә – сиңерткә кеүек.
Ул күкте пәрҙә кеүек киргән,
Йәшәү өсөн сатыр итеп ҡорған[+].
23Түрәләрҙе Ул юҡҡа сығара,
Донъя хакимдарын бушҡа әйләндерә[+].
24Улар яңы ултыртылған, сәселгән үҫенте һымаҡ:
Ергә саҡ-саҡ тамырланыуҙары була,
Ул, тынын өрөп, уларҙы ҡорота ла,
Дауыл һалам кеүек осороп алып китә.

25«Мине кем менән сағыштырырһығыҙ?
Кем Минең менән тиңләшә ала?» – ти Изге.[†]
26Күҙегеҙҙе күккә күтәреп ҡарағыҙ:
Быларҙың барыһын кем яратты?
Йондоҙҙарҙы һанап сығарыусы,
Һәр береһен исеме менән саҡырыусы – Раббы.
Раббының бөйөк ҡөҙрәте, сикһеҙ ғәйрәте арҡаһында
Уларҙың һис береһе юғалып ҡалманы[+].

27Эй Яҡуп нәҫеле, ни өсөн һин:
«Раббы башыма төшкәнде белмәй», – тиһең?
Эй Исраил[†] халҡы, ниңә:
«Аллам минең дәғүәмде онотҡан», – тип әйтәһең[+]?
28Белмәйһеңме, ишетмәнең дәме?
Раббы – мәңгелек Алла[†],
Ерҙең бөтә тарафтарын Бар ҡылыусы.
Арыуҙы ла, талыуҙы ла белмәй!
Уның аҡылын аңлап булмаҫлыҡ[+].
29Ул арығанға көс бирер,
Хәлдән тайғандың ҡеүәтен арттырыр[+].
30Хатта йәштәр ҙә арый, талсыға;
Егеттәр ҙә абынып йығыла.
31Ә Раббыға өмөт бағлағандар иһә яңы көс алыр,
Бөркөт кеүек ҡанат йәйеп осор, күтәрелер.
Йүгерерҙәр – һис арыу белмәҫтәр,
Йөрөрҙәр һәм бер ҙә талсыҡмаҫтар[+].

#### 41


Раббының Исраилға вәғәҙәһе

1Раббы[†] былай ти:
«Тын ҡалып Мине тыңлағыҙ, яр буйҙары!
Халыҡтар яңы көс йыйһын;
Яҡын килеп һөйләһендәр:
„Хөкөм өсөн бергә тупланайыҡ“[+].

2Көнсығыштан кем ҡотҡарыусыны[†] алып килде?
Кем уға хеҙмәт итергә әмер бирҙе?
Халыҡтарҙы уның ихтыярына кем тапшыра?
Кем батшаларҙы баш эйҙерә?
Ҡылысы менән уларҙы саң-туҙанға әйләндерә,
Уҡ-йәйәһе менән ел осорған һаламдай туҙҙыра[+].
3Ҡыуалар уларҙы,
Һис кем аяҡ баҫмаған юлдан имен-аман алып барыр.
4Кем быларҙы ойошторҙо, бойомға ашырҙы?
Башланмыштан алып быуын-быуынды донъяға саҡырыусы кем?
Мин Раббы – беренсемен,
Һуңғылар менән дә Мин буласаҡмын!»[+]

5Яр буйҙары, быны күреп, ҡурҡты.
Ерҙең сиктәре тетрәнде.
Килеүселәр яҡынлашты.
6Һәр кем иптәшенә ярҙам итә,
Туғанына: «Һин ныҡ тор!» – тип әйтә.
7Һөнәрсе иретеүсене ҡеүәтләй,
Сүкеүсе һандалда тимер йәйеүсене дәртләндерә:
«Яҡшы булды!» – тип маҡтай,
Ҡыймылдамаһын өсөн ботто ҡаҙау менән нығыта[+].

8«Эй ҡолом Исраил,[†] – ти Раббы. –
Үҙем һайлап алған Яҡуп,
Дуҫым Ибраһимдың[†] тоҡомо![+]
9Мин һеҙҙе ер сиктәренән йыйып алдым,
Иң алыҫ урындарынан саҡырҙым:
„Һин Минең ҡолом, һине һайланым,
Мин һине ситкә типмәнем“, – тип әйттем.
10Ҡурҡма, сөнки Мин һинең менәнмен;
Ҡаушама, сөнки Мин һинең Аллаң.
Һиңә ҡеүәт бирермен, ярҙам итермен.
Еңеү ҡаҙанған уң ҡулым менән һиңә терәк булырмын.
11Һиңә асыу һаҡлағандар һәммәһе оятҡа ҡалыр, хур булыр.
Һиңә ҡаршы сыҡҡандар һәләк булыр, юҡҡа сығыр.
12Эҙләрһең, дошмандарыңды таба алмаҫһың,
Һинең менән көрәшкәндәр,
Һиңә дошмандар тотош юҡ булыр.
13Сөнки һинең уң ҡулыңдан тотоп:
„Ҡурҡма, һиңә ярҙам итәм“, – тигән Аллаң Раббы Мин.

14„Эй ер ҡорто булған Яҡуп нәҫеле;
Эй Исраил халҡы, ҡурҡма!
Мин һиңә ярҙам итермен, – тип белдерә Раббы, –
Мин Исраилдың Изгеһе,[†]
Һинең Ҡотҡарыусыңмын[+].
15Бына, һине яңы, осло тешле ашлыҡ һуҡҡыс иттем,
Һин тауҙарҙы сүкеп онтарһың,
Түбәләрҙе кәбәккә әйләндерерһең.
16Һин уларҙы елгәрерһең, ел уларҙы алып китер,
Дауыл тирә-яҡҡа таратыр;
Шул саҡ Раббы ҡыуанысың булыр,
Һин Исраилдың Изгеһе менән маҡтанырһың“.

17Ярлы-фәҡир менән мохтаждар,
Һыу эҙләп тапмаған саҡта,
Сарсауҙан телдәре ҡорор.
Мин, Раббы, уларға яуап ҡайтарырмын,
Мин, Исраил Аллаһы, уларҙы ташламам!
18Яланғас ҡалҡыулыҡтарҙан йылға ағыҙырмын,
Далаларҙа шишмә сығарырмын,
Сүлде – күлгә, ҡоро тупраҡты инешкә әйләндерермен[+].
19Сүлдә кедр, сәрүәр ағастары,
Мирт һәм зәйтүн[†] ултыртырмын;
Далала кипарис, ҡарағай,
Платан ағастарын бергә үҫтерермен[+].
20Кешеләр күрһен дә белһен,
Бергә уйлап аңлаһындар –
Быларҙы Раббы ҡулы эшләгән,
Исраилдың Изгеһе булдырған».


Боттарҙың бер нәмәгә лә яраҡһыҙлығы

21«Дәғүәгеҙҙе әйтегеҙ, – ти Раббы. –
Дәлилдәрегеҙҙе килтерегеҙ, – ти Яҡуптың Батшаһы. –
22Ҡайҙа, боттарығыҙҙы алып килегеҙ,
Беҙгә ниҙәр буласағын әйтеп бирһен;
Булып үткәндәрҙе һөйләһендәр,
Төшөнәйек, аҙағын беләйек,
Беҙгә киләсәк тураһында хәбәр итһендәр.
23Эй боттар, бынан һуңға буласаҡты һөйләгеҙ,
Беҙ һеҙҙең алла булғанығыҙҙы беләйек.
Әйҙә берәй яҡшылыҡ йәки яуызлыҡ эшләгеҙ ҙә,
Һәммәбеҙ ҙә ҡурҡыуға ҡалайыҡ!
24Әммә һеҙ бер ни ҙә түгел,
Бер нәмә лә эшләй алмайһығыҙ;
Һеҙҙе һайлап алған кеше ерәнгес[+].

25Мин төньяҡтан берәүҙе ҡуҙғаттым һәм ул килә;
Көнсығыштан исемем менән саҡыра.
Көршәксе балсыҡ баҫҡандай,
Хакимдарҙы аяҡ аҫтына һалып тапай[+].
26Беҙ белһен өсөн был хаҡта
Кемегеҙ алдан уҡ хәбәр итте?
Беҙ: „Ул хаҡлы булған“, – тип әйтә алһын өсөн
Был турала алдан уҡ белдерҙе?
Әйтеүсе лә, иғлан итеүсе лә,
Һүҙҙәрегеҙҙе ишетеүсе лә булманы[+].
27Сионға: „Бына нимәләр буласаҡ!“ – тип
Беренсе булып Мин әйттем;
Йәрүсәлимгә[†] һөйөнсө белдереүсе ебәрҙем[+].
28Боттарға ҡарайым,
Араларында кәңәш бирерлек береһе юҡ,
Һораным, һис яуап ала алманым.
29Ҡара, һәммәһе лә бер ни түгел,
Улар бер нәмә лә эшләй алмай.
Кешеләрҙең яһаған боттары
Ел һымаҡ, төптө буш ҡыуыҡ».

#### 42


Раббы ҡоло

1«Бына, Минең яҡлай торған ҡолом,
Уны Үҙем һайлап алдым!
Күңелем уны хуш күрә;
Уны Рухым менән һуғарҙым,
Ул ҡәүемдәргә ғәҙел хөкөм килтерер[+].
2Ул ҡысҡырмаҫ, тауышын күтәрмәҫ,
Урамдарҙа өнө-тыны ишетелмәҫ.
3Сатнаған ҡамышты ла һындырмаҫ,
Быҫҡып торған филтәне лә һүндермәҫ;
Ул тоғролоҡ менән ғәҙел хөкөм ҡылыр.
4Ер йөҙөндә ғәҙеллек урынлаштырғанға тиклем
Һүнмәҫ тә, һынмаҫ та ул.
Алыҫ ярҙар уның нәсихәтен көтә».

5Күктәрҙе бар ҡылған, киреп ҡуйған,
Бөтә емеше менән ер йөҙөн йәйеп һалған,
Донъялағы халыҡтарға һулыш,
Унда йәшәгәндәргә һулыш биргән Раббы[†] Алла[†] былай ти:[+]
6-7«Мин, Раббы, һине Үҙемдең ғәҙел ниәтем менән саҡырҙым,
Һине етәкләрмен, хәстәрләрмен.
Һуҡырҙарҙың күҙен асыр өсөн,
Зиндандағы әсирҙәрҙе,
Ҡараңғыла ултырған тотҡондарҙы сығарыр өсөн
Һине халыҡҡа – килешеүемдең[†] билдәһе,
Ҡәүемдәргә яҡтылыҡ нуры итермен[+][+].
8Мин – Раббы, был – Минең исемем!
Шөһрәтемде[†] башҡаларға,
Үҙем лайыҡ булған маҡтауҙы боттарға бирмәм[+].
9Ҡарағыҙ, әүәл әйткәндәрем ғәмәлгә ашты.
Инде хәҙер яңыларын иғлан итәм.
Тормошҡа ашып өлгөрмәҫтән белдерәм».


Раббыға маҡтау йыры

10Эй диңгеҙҙә йөрөгәндәр һәм ундағы барса нәмә,
Алыҫ ярҙар һәм уларҙың халҡы!
Раббыға яңы йыр йырлағыҙ;
Донъяның иң алыҫ ерҙәренән
Уға маҡтау яуҙырығыҙ![+]
11Сүллек һәм сүллектәге ҡалалар,
Ҡыдар халҡы йәшәгән төбәктәр геүләшһен.
Селала йәшәүселәр тантана итһен,
Тау түбәләренән ауаз һалһын[+].
12Һәммәһе лә Раббыны данлаһын,
Уны яр буйындағы илдәр ҙә маҡтаһын!
13Бәһлеүәндәй сығыр Раббы,
Яугир кеүек ғәйрәтләнер;
Ҡысҡырып һуғыш ораны һалыр,
Дошмандарына ҡөҙрәтен күрһәтер[+].

14«Күп замандар тауыш сығарманым,
Түҙҙем, сабыр иттем.
Инде тулғаҡ тотҡан ҡатын һымаҡ ҡысҡырам;
Тыным бөтөп, йотлоғоп һулыш алам[+].
15Тауҙарҙы, ҡалҡыулыҡтарҙы ҡоротормон,
Ундағы бар йәшеллек кибәсәк.
Йылғаларҙы утрауҙарға әйләндерермен,
Күлдәрҙе киптерермен[+].
16Һуҡырҙарҙы улар белмәгән юл менән алып китермен,
Уларға таныш булмаған һуҡмаҡтарҙан йөрөтөрмөн.
Алдарында ҡараңғыны яҡтылыҡҡа әйләндерәм,
Суғырмаҡты тигеҙ итәм.
Ошоларҙың барыһын да ғәмәл ҡылам,
Әйткәнемде эшләмәйсә ҡалмам[+].
17Шул саҡ боттарға өмөтләнеүселәр,
Ҡойолма илаһтарға: „Һеҙ – беҙҙең аллабыҙ“, – тиеүселәр,
Хурлыҡҡа ҡалып ҡасыр»[+].


Исраилдың һабаҡ алмауы

18«Һаңғырауҙар, ишетегеҙ!
Эй һуҡырҙар, ҡарағыҙ, күрегеҙ![+]
19Ҡолом ҡәҙәр бүтән һуҡыр бармы?
Ебәргән илсем[†] һымаҡ һаңғырау бармы?
Мин һайлағандар шикелле һуҡыр бармы?
Бармы һуҡыр Раббының ҡололай[+]?
20Күп нәмәләр күрҙең, тик иғтибарға алманың;
Ҡолағың асыҡ ине, тик ишетмәнең»[+].

21Үҙенең хаҡлығын раҫлар өсөн
Раббы Үҙ ҡанунын[†] бөйөк һәм данлы итергә теләне.
22Әммә был халыҡ таланған һәм иҙелгән,
Соҡорҙарға ырғытылған, зиндандарға бикләнгән.
Табышҡа әйләнгәндәр, ҡотҡарыусы[†] юҡ.
Таланғандар, «Кире бир!» – тип әйтеүсе юҡ[+].

23Ҡайһығыҙ ошоға ҡолаҡ һалыр,
Киләсәктә кем иғтибар менән тыңлар?
24Яҡуп нәҫелен, Исраилды[†] талаусыға,
Юлбаҫарҙар ҡулына кем тотторҙо?
Раббы Үҙе түгелме ни?
Сөнки Уға ҡаршы гонаһ[†] ҡылдыҡ;
Исраил халҡы Уның юлынан барырға теләмәне,
Ҡанунына ҡолаҡ һалманы.
25Шуға күрә Ул өҫтәренә ялҡынлы асыуын,
Һуғыш дәһшәтен түкте;
Ут уларҙы солғап алды,
Әммә улар аңламаны.
Ялҡын яндырҙы,
Тик улар төшөнөргә теләмәне[+].

#### 43


Исраилдың берҙән-бер Ҡотҡарыусыһы – Раббы

1Инде иһә, эй Яҡуп, һине яратҡан,
Эй Исраил,[†] һине бар ҡылған Раббы[†] былай ти:
«Ҡурҡма, сөнки һине йолоп алдым,
Һине исемләп саҡырҙым, һин – Минеке![+]
2Даръяларҙы аша сыҡҡаныңда – һинең менән булырмын;
Йылғаларҙы кискәнеңдә, һыуҙар һине батырмаҫ;
Ут эсенән йөрөгәндә янмаҫһың –
Ялҡын һине һәләк итмәҫ[+].
3Сөнки Мин – һинең Аллаң Раббымын,
Исраилдың Изгеһемен,[†]
Һинең Ҡотҡарыусыңмын.[†]
Һинең өсөн йолом итеп Мысырҙы[†] бирҙем;
Куш менән Севаны түләнем[+].
4Минең өсөн ғәзиз һәм ҡәҙерле булғанға,
Һине яратҡанға күрә,
Һинең урыныңа башҡа кешеләрҙе,
Йәнең өсөн бүтән өммәттәрҙе бирәсәкмен.
5Ҡурҡма, Мин һинең менән!
Тоҡомоңдо көнсығыштан алып килермен,
Һеҙҙе көнбайыштан йыйып алырмын[+].

6Төньяҡҡа: „Бир уларҙы!“
Көньяҡҡа: „Тотма уларҙы, – тип әйтермен. –
Улдарымды алыҫтан,
Ҡыҙҙарымды ерҙең сигенән килтер, – тиермен. –
7Исемем менән саҡырған һәр кешене,
Үҙ даным өсөн Үҙем яратҡан,
Үҙем бар ҡылған һәм рәүеш биргән
Һәр кешене кире килтер!“ – тиермен.

8Күҙҙәре булһа ла һуҡыр,
Ҡолаҡтары булһа ла һаңғырау, халыҡты килтер![+]
9Бөтә ҡәүемдәр бергә тупланһын,
Өмәттәр бергә йыйылһын!
Араларынан кем элек булғандарҙы әйтеп биргән?
Әле булмағандарҙы алдан белдергән?
Шаһиттарын саҡырһын, хаҡлығын иҫбатлаһын,
Аҡланһындар, уларҙы тыңлап,
Башҡалар ишетеп: „Был дөрөҫ!“ – тип әйтһен»[+].

10«Һеҙ Минең шаһиттарым, – тип белдерә Раббы, –
Үҙем һайлап алған ҡолдарым,
Һеҙ Мине танып белһен, Миңә ышанһын, тип,
Берҙән-бер Алла[†] Мин икәнлегемде белһен, тип
Һеҙҙе һайлап алдым.
Миңә тиклем бүтән аллалар булманы,
Минән һуң да булмаясаҡ![+]

11Мин, бары Мин генә – Раббы,
Минән башҡа Ҡотҡарыусы юҡ[+].
12Мин Үҙем әйттем, ҡотҡарҙым.
Шул турала иғлан иткән – Мин ул,
Арағыҙҙа башҡа аллалар юҡ ине.
Һеҙ – Минең шаһиттарым, – тип белдерә Раббы. –
Мин – Алла!
13Мин – борондан бирле Алламын,
Минең ҡулдан бер кем ҡотҡара алмаҫ!
Мин эшләгәндә, кем Миңә ҡамасаулар?»[+]


Раббының ҡотолоуға юл асыуы

14Һеҙҙе йолоп алған Раббы,
Исраилдың Изгеһе былай ти:
«Һеҙҙең хаҡҡа Мин Бабилға[†] сиреү ебәрәм,
Барыһын да ҡасаҡ итәм,
Кәмәләре менән маҡтанған халдейҙарҙы[†] иңрәтәм.
15Мин – Раббы, һеҙҙең изге Аллағыҙ,
Исраилды Бар ҡылған һеҙҙең Батшағыҙ!»

16-17Раббы диңгеҙҙә – юл,
Ташҡын һыуҙар аша һуҡмаҡ һалды,
Яу арбалары, аттары менән
Ҡаһарман яугирҙәр ғәскәрен юлға сығарҙы –
Улар йығылды ла тора алманы,
Баҫылған шәм филтәһеләй һүндерелде.
Ошоларҙың барыһын эшләгән Раббы былай ти:[+]
18«Һеҙ элек булғандарҙы иҫегеҙгә алмағыҙ,
Әүәлгеләр тураһында уйламағыҙ.
19Бына Мин яңы бер ғәмәл ҡылам!
Ул хәҙер үк башланыр.
Һеҙ шуны аңламаҫһығыҙмы?
Мин сүлдә юл һалам,
Ҡоро ерҙә йылғалар ағыҙам[+].
20Ҡырағай йәнлектәр, сүл бүреләре һәм дөйәғоштар Мине данлар,
Сөнки, һайлап алған халҡымды һуғарыр өсөн,
Сүлгә һыу, ҡыу далаға йылғалар бирәм[+].
21Был халыҡты Мин Үҙем өсөн бар ҡылдым,
Улар Миңә маҡтау йырлар.


Раббының Исраилдың гонаһтарын ғәфү итеүе

22Ә һин, Яҡуп, Мине саҡырманың,
Һин Минән ауырһындың, Исраил![+]
23Тотош яндырыу ҡорбаны[†] итеп,
Һин Миңә һарыҡтар килтермәнең,
Ҡорбандарың менән Миңә хөрмәт күрһәтмәнең.
Мин өҫтөңә ҡыйынлыҡ һалманым –
Икмәк саҙаҡалары талап итмәнем,
Хуш еҫ ҡорбандары таптырып йонсотманым.
24Минең өсөн хуш еҫле ҡамыш һатып алманың,
Ҡорбандарыңдың эс майы менән Мине һыйламаның.
Киреһенсә, Миңә гонаһтарыңды[†] йөкмәттең,
Ғәйептәрең менән йонсоттоң[+].
25Мин, Мин Үҙем, Үҙемдең хаҡыма
Енәйәттәреңде юйып ташлайым,
Гонаһтарыңды башҡаса иҫкә алмам[+].

26Дәғүәңде иҫемә төшөр, хөкөмләшәйек;
Үҙеңдең хаҡлығыңды иҫбат ит, һөйлә![+]
27Һинең тәү бабаң гонаһ ҡылды,
Аралашсыларың[*] Миңә ҡаршы баш күтәрҙе[+].
28Шуға ла Мин Изге йорттоң башлыҡтарын харам ҡылдым,
Яҡупты – һәләкәткә, Исраилды хурлыҡҡа дусар иттем.

#### 44


Берҙән-бер Алланың хәйер-фатихаһы

1Инде тыңла, ҡолом Яҡуп,
Мин һайлап алған Исраил,[†] ҡолаҡ һал![+]
2Һине яратҡан,
Әсә ҡарынында рәүеш биргән,
Һинең ярҙамсың булған Раббы[†] былай ти:
„Ҡурҡма, эй ҡолом Яҡуп,
Үҙем һайлап алған Йешурун[*]!
3Сарсаған тупраҡты һуғарырмын,
Ҡоро ерҙә шишмәләр ағыҙырмын;
Тоҡомоңа Рухымды түгермен,
Затыңа фатихамды яуҙырырмын[+].
4Улар үлән араһында,
Ағын һыу буйында үҫкән
Тирәк һымаҡ тамыр йәйер.
5Ҡайһылары: ‘Мин – Раббыныҡы’, – тип әйтер;
Икенселәр Яҡуп исеме менән аталыр;
Берәүҙәре ҡулдарына: ‘Раббыныҡы’, – тип яҙыр ҙа
Исраил исемен алыр“».

6Исраил Батшаһы Раббы, уны Йолоп алыусы,[†]
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Мин – беренсе һәм дә һуңғыһымын,
Минән башҡа алла юҡ![+]
7Минең кеүек кем бар? Әйтеп бирһен,
Боронғо халыҡты яратҡанымдан алып
Ниҙәр булғаның бәйнә-бәйнә һөйләһен,
Киләсәктә нимә булырын алдан белдерһен.
8Дәһшәткә төшмәгеҙ, ҡурҡмағыҙ:
Мин быларҙы борондан уҡ һеҙгә белдермәнемме ни?
Һеҙ – Минең шаһиттарым.
Минән башҡа алла бармы?
Башҡа Ҡая юҡ;
Мин бүтәнде белмәйем!»[+]


Боттарға табыныу – мәғәнәһеҙлек

9Бот яһаусылар – бөтәһе лә буш бәндәләр,
Яратҡан боттары һис файҙа килтермәй,
Боттар, уларҙың шаһиттары,
Бер нәмә лә күрмәй ҙә, аңламай ҙа,
Шуға күрә хурлыҡҡа ҡалырҙар[+].
10Кем бер файҙаһыҙ илаһ яһай, бот ҡоя һуң[+]?
11Һындарға табыныусылар барыһы ла оятҡа ҡаласаҡ,
Оҫталар бит үҙҙәре лә кеше;
Әйҙә бөтәһе бергә йыйылып баҫһын –
Ҡурҡыуға ҡалып, хурлыҡҡа батасаҡтар[+].
12Тимерсе, ҡыҫҡысын алып,
Тимерҙе ҡуҙҙың өҫтөндә тота,
Сүкеш менән туҡмап эшкәртә,
Көслө ҡулы менән уны яһай,
Асыға, хәлдән тая, һыу эсмәй сарсай.
13Балта оҫтаһы ағасты еп менән үлсәй,
Осло ҡорал менән һыҙып сыға,
Ырып һырлай һәм күркәм кеше ҡиәфәтендә
Изге[†] урынға ҡуйыр өсөн бер бот яһай.
14Кеше үҙенә кедр ағасы ҡырҡып ала;
Урмандағы башҡа ағастар араһынан
Кипарис йәки имәнде һайлап ҡалдыра.
Ҡарағай ултырта, ә ямғыр уны үҫтерә.
15Шунан ағасты утын итеп тотона.
Кеше уның бер өлөшөн яғып йылына, икмәк бешерә.
Икенсеһенән берәй илаһ яһап табына,
Үҙе яһаған бот ҡаршыһында
Йөҙтүбән ергә ҡаплана.
16Утындың бер өлөшөн яндыра,
Ит бешереп тамағын туйҙыра.
Йылыһына рәхәтләнеп:
«Йылындым, ялҡындың ҡыҙыуын тойҙом», – ти.
17Ҡалған ағастан үҙенә илаһ,
Уйып бот яһап ала ла,
Ергә ҡапланып, уға табына:
«Мине ҡотҡар, һин бит минең илаһым», – тип доға уҡый.
18Был кешеләр белмәй, аңламайҙар,
Сөнки күҙҙәре лә, зиһендәре лә томаланған –
Күрмәйҙәр, фекер йөрөтә белмәйҙәр[+].
19Арала береһенең дә:
«Утындың яртыһын яндырҙым,
Ҡуҙында икмәк бешерҙем, ит ҡурып ашаным.
Ҡалғанынан ерәнгес бер нәмә яһап,
Бер утын ағасына сәждә ҡылайыммы?» – тип уйларға башы етмәй.
20Был көл ашау һымаҡ буш эш.
Алданған йөрәге уны аҙаштыра,
Ул үҙен ҡотҡара алмаҫ.
«Уң ҡулымдағы был нәмә
Алдатҡыс түгелме?» – тимәҫтәр[+].

21«Эй Яҡуп, быларҙы иҫеңдә тот.
Иҫеңдә тот, Исраил, сөнки һин – Минең ҡолом!
Мин бар ҡылдым һине,
һин – Минең ҡолом;
Мин һине онотмам, Исраил![+]
22Енәйәттәреңде – томан,
Гонаһтарыңды[†] болот һымаҡ тараттым.
Миңә ҡайт, сөнки Мин һине йолоп алдым», – ти Раббы[+].


Раббы – Бар ҡылыусы һәм Ҡотҡарыусы

23Эй күктәр, шатланып гөрләшегеҙ,
Сөнки быны Раббы эшләне.
Ҡыуанығыҙ, ер тәрәнлектәре,
Тауҙар, урмандар, ундағы һәр бер ағас,
Шатланып шаулағыҙ,[†]
Сөнки Раббы Яҡуп нәҫелен йолоп алды,
Исраилда шөһрәтен[†] күрһәтте[+].

24Һине йолоп алған,
Әсә ҡарынында рәүеш биргән Раббы былай ти:
«Мин – Раббы, бөтә нәмәне Яратыусы,
Бер яңғыҙым күкте кирҙем,
Бер ярҙамсыһыҙ ерҙе түшәнем,[+]
25Ялған пәйғәмбәрҙәр[†] әйткән билдәләрҙе бушҡа сығарам,
Күрәҙәселәрҙең алйотлоғон фашлайым,
Аҡыл эйәләрен еңеп сығам,
Белемдәрен иҫәрлеккә әйләндерәм;[+]
26Үҙ ҡоломдоң һүҙҙәрен раҫлайым,
Илселәрем[†] әйткәнде бойомға ашырам,
Йәрүсәлимгә:[†] „Тиҙҙән бында халыҡ йәшәйәсәк“,
Йәһүҙә[†] ҡалаларына:
„Һеҙ яңынан төҙөләсәкһегеҙ,
Емеректәрегеҙ аяҡҡа баҫтырыласаҡ“, – тип әйтәм;[+]
27Тәрән һыуҙарға: „Кибегеҙ!
Мин йылғаларығыҙҙы ҡоротам!“ – тип бойорам[+].
28Кир хаҡында: „Ул – минең көтөүсем,
Ихтыярымды бойомға ашырыр“,
Йәрүсәлимгә: „Яңынан төҙөләсәкһең!“
Ҡорамға:[†] „Ҡабат ҡороласаҡһың!“ – тип әйтәм»[+].

#### 45


Раббының Кирҙы һайлауы

1Раббы[†] әйтә: «Мин Кирҙы уң ҡулынан тотоп торам.
Халыҡтарҙы уға буйһондорор өсөн,
Батшаларҙы ҡоралһыҙландырам.
Уның алдында ишектәр асыҡ тора,
Ҡапҡалар[†] ябылмай».
Раббы Үҙе мәсехләгән кешегә – Кирға былай ти:[+]
2«Мин Үҙем һинең алдыңдан барырмын,
Тауҙарҙы тигеҙлеккә әйләндерермен,
Баҡыр ишектәрҙе емерермен,
Тимер биктәрҙе ватырмын[+].
3Ҡараңғыла һаҡланған хазиналарҙы,
Йәшерелгән зиннәттәрҙе һиңә бирермен.
Шунда Минең, исемеңде әйтеп, һиңә өндәшкәндең – Раббы,
Исраилдың[†] Аллаһы икәнемде белерһең[+].
4Һин Мине танымаһаң да,
Ҡолом Яҡуптың нәҫеле,
Үҙем һайлап алған Исраил хаҡына,
Исемең менән саҡырып, хөрмәт күрһәттем[+].
5Мин – Раббы, башҡаһы юҡ;
Минән башҡа аллалар юҡ.
Һин Мине танымаһаң да,
Мин һине көслө итермен[+].
6Көнсығыштан көнбайышҡа тиклем
Минән башҡа юҡ икәнде һәр кем белһен.
Раббы Мин, башҡаһы юҡ[+].
7Мин яҡтылыҡты бар ҡылам, ҡараңғылыҡты яһайым;
Именлек алып киләм, афәт күндерәм –
Ошоларҙың барыһын эшләгән Раббы Мин[+].
8Эй күк, юғарынан ғәҙеллек түк –
Болоттарҙан ямғыр һымаҡ яуһын.
Ер асылһын да ҡотолоу ҡалҡып сыҡһын,
Уның менән бергә хаҡлыҡ[†] шытып үҫһен.
Ошоларҙың бөтәһен дә бар ҡылған Раббы Мин».


Раббы – берҙән-бер Хаким

9Үҙен Бар ҡылған менән әрепләшкәндең башына ҡайғы!
Көршәк ватыҡтары араһында үҙе лә көршәк ярсығы булғанға ҡайғы!
Көршәксегә балсыҡ: «Һин нимә яһайһың?» – тип әйтерме?
Үҙ ҡулыңдың эше: «Ҡайһылай килбәтһеҙһең!» – тиерме[+]?
10Атаһына: «Һин кемде донъяға килтерәһең?»,
Әсәһенә: «Һин кемде тыуҙыраһың?» – тигәнгә ҡайғы!
11Исраилдың Изгеһе,[†]
Уны бар ҡылған Раббы былай ти:
«Һеҙгәме Минең балаларымдың
Киләсәге хаҡында һорау бирергә?
Үҙ ҡулдарымдың ижады тураһында
Һеҙме Миңә күрһәтмәләр бирерһегеҙ?
12Ерҙе Мин яраттым,
Унда йәшәгән кешене лә Мин бар ҡылдым;
Минең ҡулдар күктәрҙе түшәне.
Күк йөҙөндәге барлыҡ есемдәр Минең әмеремә буйһона[+].
13Кирҙы Үҙемдең ғәҙел ниәтем менән күтәрҙем.
Мин уның бөтә юлдарын тигеҙләйәсәкмен.
Ул Минең ҡаламды төҙөйәсәк,
Һөргөндәге кешеләремде
Түләүһеҙ һәм ришүәтһеҙ азат итәсәк».
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай ти[+].

14Раббы былай ти:
«Мысырҙың[†] бөтә байлығы, Куштың табышы,
Оҙон буйлы Сева кешеләре һиңә килер, ҡолоң булыр.
Бығауланып артыңдан эйәрер,
Ҡаршыңда ергә ҡапланып:
„Алла[†] бары һинең менән генә,
Башҡа Алла юҡ“, – тип ялбарыр»[+].
15Ысынлап та, Һин Үҙеңде йәшергән Аллаһың,
Исраил Аллаһы, Ҡотҡарыусы![†]
16Бот яһағандар оятҡа ҡалыр, мәсхәрәгә батыр.
Хурлыҡҡа төшөп, бөтәһе бергә китер[+].
17Ә Исраилды Раббы ҡотҡарыр.
Был ҡотолоу мәңгелеккә булыр.
Быуаттар буйы Исраил хур булмаҫ, оятҡа ҡалмаҫ[+].

18Сөнки күктәрҙе яратҡан Раббы,
Ерҙе әүәләгән, яһаған, нығытҡан,
Буш ҡалмаһын, унда йәшәһендәр тигән Алла әйтә:
«Мин Раббы, башҡаһы юҡ!
19Мин йәшерен генә, ҡараңғы урында тороп һөйләмәнем,
Яҡуп тоҡомона: „Мине буш урындарҙа эҙләгеҙ!“ – тимәнем.
Хәҡиҡәтте һөйләгән,
Дөрөҫлөктө асҡан Раббы Мин[+].

20Ҡәүемдәрҙең иҫән ҡалғандары,
Йыйылығыҙ, яҡыныраҡ килегеҙ!
Ағас боттарын йөкмәгән,
Ҡотҡара алмаған илаһҡа доға ҡылғандар
Бер нәмә лә белмәй[+].
21Әйтегеҙ, дәлилдәр килтерегеҙ,
Бергә кәңәшләшеп һөйләгеҙ:
Быларҙы борондан уҡ кем әйтеп бирҙе,
Әллә ҡасандан уҡ кем белдерҙе?
Мин, Раббы, әйтмәнемме ни?
Минән башҡа аллалар юҡ,
Мин ғәҙел һәм ҡотҡарыусы Алла.
Минән башҡа берәү ҙә юҡ[+].

22Эй донъяның һәр тарафы,
Миңә боролоғоҙ – ҡотҡарылырһығыҙ.
Сөнки Алла Мин һәм башҡаһы юҡ!
23Мин Үҙемдең барлығым менән ант итәм,
Ауыҙымдан сыҡҡан һүҙ ғәҙел, ул бушҡа сыҡмаҫ:
„Минең алда һәр кем теҙ сүгәсәк,
Һәр тел Минең исемем менән ант итәсәк!“[+]

24Минең хаҡта былай тиерҙәр:
„Хаҡлыҡ менән ҡеүәт бары тик Раббыла[†] ғына“».

Уға ҡаршы асыу һаҡлағандар,
Алдына килеп, оятҡа ҡалып торор.
25Бөтә Исраил нәҫеле
Раббы арҡаһында аҡланыр һәм дан ҡаҙаныр!

#### 46


Исраил Аллаһы һәм Бабил боттары

1Илаһ Бел теҙ сүкте, илаһ Нево эйелде.
Уларҙың һындары үгеҙҙәргә,
Йөк ташыусы хайуандарға тейәлде;
Был әйберҙәрегеҙҙе элек үҙегеҙ күтәрһәгеҙ,
Бөгөн улар арыған малдарға йөк булды[+].
2Барыһы бергә буйһондо, теҙ сүкте,
Улар инде йөктө ҡотҡара алманы,
Үҙҙәре иһә әсирлеккә төштө[+].

3«Ҡолаҡ һал Миңә, эй Яҡуп нәҫеле,
Исраил[†] халҡының иҫән ҡалғандары!
Әсә ҡарынында сағығыҙҙан һеҙҙе ҡурсаланым,
Тыуғанығыҙҙан бирле күтәреп йөрөттөм[+].
4Һеҙ ҡартайғансы Мин шул булырмын,
Сәсегеҙ ағарғансы йөкмәп йөрөрмөн.
Үҙем яраттым, Үҙем күтәрәм,
Үҙем һине күтәрәм, Үҙем ҡотҡарам[+].

5Мине кемгә оҡшатырһығыҙ?
Кем менән сағыштырырһығыҙ?
Оҡшашлыҡ табып, кемгә тиңләрһегеҙ һуң[+]?
6Янсыҡтан алтын алалар,
Бизмәндә көмөш үлсәтеп, көмөшсө яллайҙар,
Илаһ ҡойҙоралар.
Шунан, алдына ҡапланып, табыналар[+].
7Уны яурындарында күтәреп йөрөтәләр,
Урынына илтеп ҡуялар.
Ул шунда ҡуҙғалмай баҫып тора.
Ялыналар – ул яуап ҡайтармай,
Бер бәләнән дә ҡотҡармай[+].

8Эй фетнәселәр, хәтерегеҙҙә тотоғоҙ,
Күңелдә йөрөтөгөҙ, башығыҙҙан сығармағыҙ!
9Әүәлдән, борон-борондан булғандарҙы иҫкә төшөрөгөҙ,
Алла[†] – Мин һәм башҡаһы юҡ,
Мин Алла, Минең һымаҡ юҡ.
10Баштан уҡ ахырҙа ниҙәр булырын һөйләп киләм;
Борон замандарҙан алып
Ни булырын алдан белдерәм:
„Ниәтемде ғәмәл итәм,
Нимә теләйем – бойомға ашырам“, – тип әйтеүсе Мин[+].
11Көнсығыштан йыртҡыс ҡошто,
Алыҫ илдән ниәтемде тормошҡа ашырыусыны саҡырҙым.
Мин әйттемме – һүҙемде мотлаҡ еренә еткерәм,
Ниәтләнемме – ғәмәлгә ашырам![+]

12Күңелдәре ҡаты, тоғролоҡтан алыҫ торғандар,
Тыңлағыҙ Мине!
13Бына Мин хаҡлыҡ[†] алып киләм, ул инде алыҫ түгел,
Минең ҡотҡарыуым оҙаҡламаҫ.
Сионға – ҡотолоу, Исраилға шөһрәтемде[†] бүләк итәм»[+].

#### 47


Бабилдың түбәнһетелеүе

1«Эй ғиффәтле Бабил-ҡыҙ,[†]
Урыныңдан төш, тупраҡҡа ултыр.
Халдей ҡыҙы, тәхетең юҡ, ергә ултыр!
Бынан ары һине наҙлы, нәфис тип әйтмәҫтәр[+].
2Тирмән ташы ал да он тарт;
Бөркәнсегеңде сис, итәгеңде ҡыҫтыр,
Балтырҙарыңды ас, йылғалар кис[+].
3Яланғас тәнең асылыр, оят ерҙәрең күренер.
Үс аласаҡмын, бер кемде лә ҡыҙғанмаясаҡмын»[+].

4Беҙҙең Ҡотҡарыусыбыҙ[†] – Исраилдың[†] Изгеһе,[†]
Уның исеме – Күк ғәскәрҙәре Раббыһы!
5Раббы[†] былай ти: «Халдей ҡыҙы,
Ҡараңғыға олаҡ та шым ғына ултыр.
Сөнки бынан ары һине
„Батшалыҡтар хакимәһе“ тип йөрөтмәҫтәр.
6Үҙ халҡыма асыуландым,
Уны, биләмәмде, хурлыҡҡа ҡалдырып, һиңә бирҙем.
Ә һин уларға мәрхәмәт[†] күрһәтмәнең,
Хатта ҡарттарға ҡалып кейҙерҙең[+].
7„Мин мәңге хакимә буласаҡмын“, – тип әйттең,
Әммә быларҙың нимә менән тамамланасағын
Уйлап ҡараманың, башыңа ла килтермәнең[+].

8Гел рәхәттә аман йәшәгән ҡыҙ,
Эсеңдән генә: „Мин генә, минән башҡаһы юҡ;
Бер ваҡытта ла тол ҡалмам, бала ҡайғыһы күрмәм“, – тигәйнең.
Хәҙер инде тыңла[+].
9Был ике бәлә бер көндә,
Көтмәгәндә башыңа төшәсәк:
Сихырҙарыңа, ҡеүәтле тылсымыңа ҡарамаҫтан,
Бала ҡайғыһы татырһың, тол ҡалырһың.

10Яуызлығыңа таяндың;
„Мине һис кем күрмәй“, – тинең.
Һине аҡылың менән белемең юлдан яҙҙырҙы.
„Мин генә, минән башҡа юҡ“, – тип уйланың.
11Бәлә килер – арбай алмаҫһың,
Ҡаза төшөр – ҡыуа белмәҫһең.
Ҡапыл әле уйыңда ла булмаған һәләкәткә юлығырһың[+].
12Әйҙә, йәш сағыңдан шөғөлләнгән
Сихырҙарың менән маташ,
Әпсен-төпсөндәреңде ташлама,
Бәлки берәй нәмәгә һин ирешерһең,
Бәлки берәйһен ҡурҡыта алырһың.
13Кәңәштәрҙән йонсоп бөттөң инде.
Әйҙә, күкте күҙәтеүселәр һәм йондоҙсолар,
Яңы айға ҡарап юраусылар килеп,
Башыңа төшкән ҡазаларҙан ҡотҡарһын.
14Ана, улар һалам кеүек:
Ут уларҙы яндырып юҡ итер.
Үҙҙәрен дә ялҡындан ҡотҡара алмаҫтар.
Йылынырлыҡ ҡуҙ түгел был,
Алдында ултырырлыҡ ут түгел[+].
15Кемдәр менән йәштән бергә эшләнең, сауҙа ҡорҙоң,
Һәммәһе лә үҙ юлына китер, һине ҡотҡарыусы булмаҫ».

#### 48


Раббының Исраилға яңы нәмәләр белдереүе

1Тыңлағыҙ, эй Яҡуп йорто,
Исраил[†] исеме менән аталғандар,
Йәһүҙәнең[†] орлоғонан таралғандар!
Раббы[†] исеме менән ант итәһегеҙ,
Исраил Аллаһын саҡыраһығыҙ,
Әммә тоғролоҡ һәм тәҡүәлектән[†] алыҫһығыҙ[+].
2Үҙегеҙҙе изге[†] ҡала исеме менән йөрөтәһегеҙ,
Исраил Аллаһына таянаһығыҙ.
Уның исеме – Күк ғәскәрҙәре Раббыһы!
3«Булып үткәндәр хаҡында
Мин алдан уҡ әйтеп ҡуйған инем,
Ул һүҙҙәр Минең ауыҙымдан сыҡты,
Мин иғлан иттем һәм бойомға ашырҙым,
Барыһын да ҡапыл эшләнем[+].
4Тиҫкәре икәнеңде, муйыныңдың – тимер,
Маңлайыңдың баҡыр булғанын белгәнгә күрә,[+]
5Быларҙы Мин һеҙгә алдан уҡ белдерә килдем,
Һуңынан һин: „Быларҙы минең ботом эшләне.
Ағастан яһалған, ҡойолған һындарым шулай тип бойорҙо!“ – тип
Әйтмәһен өсөн, булмаҫтан элек иғлан иттем[+].
6Был хаҡта һин ишеткәйнең – инде ҡара уларҙың барыһын!
Инде лә бының хаҡлығын танымайһыңмы?
Ошо мәлдән алып һеҙгә яңы нәмәләр,
Һин белмәгән йәшерен нәмәләр хаҡында белдерәм[+].
7Улар әллә ҡасан түгел, яңы ғына яралдылар,
Уны һин бөгөнгәсә белмәнең,
„Мин быларҙы белә инем“, – тип әйтә алмайһың.
8Һин ишетмәнең дә, белмәнең дә.
Әүәлдән ҡолағың томаланған.
Мин һинең хыянатсыл икәнеңде беләм;
Әсә ҡарынында саҡтан фетнәсе тип аталғанһың.
9Исемем хаҡына асыуымды кисектерә киләм.
Шөһрәтем[†] хаҡына һиңә сабыр булдым,
Юғиһә юҡ итер инем.
10Бына һине утта иретеп таҙарттым,
Ләкин көмөш кеүек түгел,
Ә ғазап усағында һынаным[+].
11Быны бары Үҙем өсөн,
Тик Үҙем өсөн генә эшләйем,
Сөнки ни өсөн исемем оятҡа ҡалырға тейеш?
Шөһрәтемде һис кемгә лә бирмәм[+].


Раббының Исраилды Бабилдан йолоп алыуы

12Эй Яҡуп нәҫеле, Үҙем һайлап алған Исраил, тыңла Мине!
Был – Мин! Мин – беренсеһе һәм дә һуңғыһымын![+]
13Минең ҡулым ерҙең нигеҙҙәрен ҡорҙо,
Уң ҡулым күктәрҙе киреп ҡуйҙы.
Мин саҡырыуға улар бергәләп тороп баҫыр[+].

14Һәммәгеҙ йыйылығыҙ, тыңлағыҙ!
Боттарығыҙҙың ҡайһыһы ошоларҙы алдан әйтеп бирҙе?
Раббының яратҡан кешеһе Бабилда[†]
Уның ихтыярын бойомға ашырыр,
Раббының көсөн халдейҙарға[†] ҡаршы ҡулланыр[+].
15Мин, эйе, Мин әйттем,
Уны Мин саҡырҙым.
Мин килтерҙем, уның юлы уңышлы буласаҡ[+].

16Миңә яҡынлағыҙ, быны тыңлағыҙ!
Мин баштан уҡ йәшереп һөйләмәнем,
Был башланғандан алып Мин унда булдым».

«Инде Раббы Хаким мине һәм Үҙенең Рухын ебәрҙе»[+].

17Раббы, Ҡотҡарыусың,[†] Исраилдың Изгеһе былай ти:
«Мин – Раббы, һинең Аллаң,
Һиңә файҙа булғанды өйрәтеүсемен,
Бараһы юлыңда етәкләйем.
18Бойороҡтарымды тыңлаһаң икән!
Ул саҡта именлегегеҙ – йылға,
Бәрәкәтегеҙ диңгеҙ тулҡыны һымаҡ булыр ине[+].
19Тоҡомоғоҙ – ҡом һымаҡ күп,
Балаларығыҙ ҡом бөртөгө кеүек хисапһыҙ булыр;
Исемдәре онотолмаҫ, Минең хозурымдан юҡҡа сыҡмаҫ ине»[+].

20Бабилдан сығығыҙ, халдейҙар еренән ҡасығыҙ.
Был хәбәрҙе һөйөнөс ауаздары менән иғлан итегеҙ,
Һөйләгеҙ, донъяның һәр тарафына еткерегеҙ.
«Раббы Үҙенең ҡоло Яҡупты йолоп алды», – тип әйтегеҙ[+].
21Сүллектән алып сыҡҡанда, һыуһыҙ интекмәнеләр;
Улар өсөн ҡаянан һыуҙар ағыҙҙы;
Ҡая ярҙы, унан һыу атылып сыҡты[+].

22«Залимдарға иһә именлек юҡ», – ти Раббы.

#### 49


Раббы ҡолоноң йыры

1Эй диңгеҙ ярҙары, тыңлағыҙ мине!
Алыҫ илдәрҙәге халыҡтар, яҡшылап ҡолаҡ һалығыҙ!
Раббы[†] мине әсәм ҡарынында сағымдан саҡырҙы,
Мин тыумаҫтан алда исемем менән өндәште[+].
2Телемде үткер ҡылыстай итте.
Ҡулының күләгәһе менән мине ҡапланы.
Ул мине, осло уҡ итеп, үҙ һаҙағында һаҡланы[+].
3Ул миңә: «Һин – Минең ҡолом, Исраил,[†]
Һинең аша шөһрәт[†] ҡаҙанырмын», – тине[+].

4Ә мин: «Юҡҡа ғына тырышҡанмын,
Көсөмдө бушҡа түккәнмен, – тинем. –
Әммә мин Раббы хөкөмөндәмен,
Әжерем – Раббы ҡулында».

5Яҡуп нәҫелен Үҙенә кире ҡайтарыр,
Исраилды Үҙ янында туплар өсөн,
Раббы мине әсәм ҡарынында уҡ
Үҙ ҡоло итеп яратты.
Уның күҙендә шөһрәт ҡаҙандым,
Аллам минең көс-ҡөҙрөтем булды.
6Инде Ул былай ти:
«Яҡуп ырыуҙарын аяҡҡа баҫтырыу,
Иҫән ҡалған исраилдарҙы ҡайтарыу өсөн,
Ҡолом булыуың ғына етмәгән,
Ҡотҡарыуым ер йөҙөнөң
Иң алыҫ төбәктәренә барып етһен тип,
Һине халыҡтар өсөн яҡтылыҡ сығанағы итәсәкмен»[+].
7Кешеләр тарафынан хурланған,
Ҡәүемдәрҙән ситкә тибәрелгән,
Хакимдарҙың ҡоло булған затҡа
Исраилдың Ҡотҡарыусыһы,[†]
Изге[†] Аллаһы Раббы былай ти:
«Тоғро Раббы хаҡына,
Һине һайлап алған Исраилдың Изгеһе хаҡына батшалар
Һине күреп аяғүрә баҫыр,
Түрәләр алдыңда йөҙтүбән ергә ҡапланыр»[+].


Сион балаларының кире ҡайтыуы

8Раббы былай ти:
«Хуш күргән ваҡытымда һиңә яуап ҡайтарҙым,
Ҡотҡарыу көнөндә ярҙам иттем.
Илде аяҡҡа баҫтырыу,
Ташландыҡ биләмәләрҙе хужаларына кире ҡайтарыу өсөн
Мин һине ҡурсалармын,
Һин – халҡым менән төҙөгән килешеүемдең[†] билдәһе булырһың[+].
9Тотҡондарға: „Сығығыҙ“,
Ҡараңғыла ултырғандарға:
„Күренегеҙ“, – тип әйтерһең.
Улар юл буйы туйынып килер,
Хатта яланғас ҡалҡыулыҡтарҙа утлау табыр[+].
10Улар асыҡмаҫ һәм һыуһамаҫтар,
Ҡояш һуҡмаҫ, эҫе ҡапмаҫ уларға.
Сөнки Мәрхәмәт[†] эйәһе юл күрһәтер,
Шишмәләргә алып килер[+].
11Бөтә тауҙарымды юлға әйләндерәм,
Оло юлдарымды күтәртәм.
12Бына халҡым йыраҡтарҙан,
Кем төньяҡтан, кем көнбайыштан,
Ҡайһыһы Синимдан[*] килеп етер[+].

13Һөйөн, эй күк; ҡыуан, эй ер йөҙө!
Тауҙар гөрләшеп тантана итһен!
Сөнки Раббы халҡына йыуаныс бирҙе,
Ғазап сиккәндәргә мәрхәмәт ҡылды»[+].

14Ә Сион: «Раббы мине ташланы,
Бөйөк Хакимым онотто мине!» – тине[+].
15Раббы иһә:
«Әсә имеҙгән сабыйын онотамы һуң? – тине. –
Йөрәк түренән сыҡҡан балаһын йәлләмәйме?
Хатта әсә үҙ балаһын онота ҡалһа ла,
Мин һине бер ваҡытта ла онотмам[+].
16Ҡара, исемеңде Үҙемдең усыма яҙҙым.
Диуарҙарың һәр саҡ күҙ алдымда.
17Уландарың ашығып һиңә килер,
Ә талаусылар, емереүселәр сығып ҡасыр.
18Башыңды күтәр, тирә-яғыңа ҡара:
Барыһы йыйылып һиңә килә.
Мин Раббы, барлығым менән ант итеп белдерәм:
Һин уларҙы затлы биҙәүес һымаҡ тағырһың,
Кәләш һымаҡ улар менән биҙәнерһең[+].

19Харабаға әйләнеп, бушап ҡалғайның,
Илең тотош таланғайны.
Әммә, Сион, халҡың өсөн ерҙәрең тар булыр,
Һине харап иткәндәр алыҫҡа ҡасыр[+].
20Әле ишетерһең, әсирлектә тыуған балаларың:
„Бында беҙҙең өсөн бик тар,
Иркенләп йәшәргә урын бир“, – тип әйтер[+].
21Шул ваҡыт эсеңдән генә:
„Быларҙы минең өсөн кем тыуҙырҙы?
Мин бит балаһыҙ ҡалғайным, түлһеҙ инем.
Һөргөнгә ҡыуылдым, алыҫҡа быраҡтырылдым.
Кем үҫтергән һуң уларҙы?
Япа-яңғыҙ ҡалғайным бит,
Ҡайҙан килгәндәр һуң улар?“ – тип әйтерһең».

22Раббы Хаким былай ти:
«Бына Мин ҡулымды һуҙып, ҡәүемдәргә ишара бирермен,
Халыҡтарға байрағымды күтәрермен.
Улар һинең улдарыңды – ҡосаҡтарында,
Ҡыҙҙарыңды яурындарында килтерер[+].
23Батшалар – һине аҫрауға алған ата,
Батшабикәләр һөт әсәһе булыр.
Баштары ергә тейерҙәй булып, алдыңда эйелерҙәр,
Аяғыңдың туҙанын яларҙар.
Шул саҡ Минең Раббы булғанымды аңларһың.
Миңә өмөт бағлағандар оятҡа ҡалмаҫ»[+].

24Мәгәр көслөнөң ҡулынан яумалын,
Залимдан тотҡондарҙы тартып алып буламы[+]?
25«Эйе, – ти Раббы. –
Көслөнөң ҡулындағы тотҡондар азат ителәсәк.
Залимдың ҡулынан яумалы тартып алынасаҡ.
Һинең менән алышҡандар менән Мин алышырмын,
Балаларыңды Мин ҡотҡарырмын![+]
26Һине йәберләгәндәргә
Үҙҙәренең тәнендәге итен ашатырмын.
Улар шарап эскән кеүек үҙ ҡанынан иҫерер.
Шул сағында бар кешеләргә лә мәғлүм булыр:
Мин – Раббы, һинең Ҡотҡарыусың,
Йолоп алыусың,[†] Яҡуптың ҡөҙрәтле Аллаһы Мин»[+].

#### 50

1Раббы[†] былай ти:
«Мин ҡыуып ебәргән әсәгеҙҙең айырылышыу ҡағыҙы бармы әллә?
Йәки Мин һеҙҙе берәйһенә бурысымды ҡайтарыр өсөн һатып ебәрҙемме?
Юҡ, һеҙ гонаһтарығыҙ[†] өсөн һатылдығыҙ,
Әсәйегеҙ һеҙҙең енәйәтегеҙ арҡаһында ҡыуылды[+].
2Мин килгәндә ниңә бер кем дә юҡ ине?
Мин саҡырғанда ни өсөн һис кем яуап ҡайтарманы?
Һеҙҙе йолоп алыр өсөн әллә ҡулым ҡыҫҡарҙымы?
Ҡотҡарыр өсөн көсөм етмәйме?
Минең асыуым диңгеҙ киптерә,
Йылғалар сүлгә әйләнә;
Һыу бөткәс, балыҡтар серей, һыуһыҙлыҡтан үлә[+].
3Мин күккә ҡараңғылыҡ япмаһы ябам,
Хәсрәт кейеме кейҙерәм»[+].


Раббы ҡолоноң икенсе йыры

4Хәлдән тайғанға һүҙем менән таяныс булһын тип,
Раббы Хаким миңә аҡыл эйәләренең телен бирҙе.
Мин уҡыусы һымаҡ тыңлаһын тип,
Һәр иртә һайын ҡолағымды уята[+].
5Раббы Хаким ҡолағымды асты,
Ҡаршылашманым, артҡа сикмәнем.
6Туҡмағандарға – арҡамды,
Һаҡалымды йолҡҡандарға яңағымды ҡуйҙым;
Битәрҙән һәм төкөрөктән битемде ҡапламаным[+].
7Раббы Хаким ярҙам итә миңә,
Шуға күрә хурлыҡ миңә ҡағылманы;
Йөҙөмдө саҡматаш һымаҡ иттем,
Сөнки беләм: мәсхәрәгә ҡалмам[+].
8Мине хаҡҡа сығарыусы яҡыная.
Кем минең менән дәғүәләшергә теләй?
Күҙмә-күҙ ҡарашып баҫһын.
Кем ғәйепләүсе? Яныма килһен![+]
9Раббы Хакимым Үҙе миңә ярҙам итә:
Кем мине ғәйеплегә сығара алыр?
Улар барыһы ла кейем кеүек туҙып бөтөр,
Уларҙы көйә ҡалдырмаҫ[+].

10Арағыҙҙа Раббынан ҡурҡҡан,
Уның ҡолоноң әйткәнен тыңлаған кем бар?
Ҡараңғылыҡта йөрөгән, яҡтылыҡ күрмәгән кеше
Раббының исеменә өмөт бағлаһын,
Аллаһына арҡаланһын!
11Әммә һеҙ, ут яҡҡан,
Ялҡынлы уҡ менән ҡоралланған һәр кем
Үҙегеҙҙең утығыҙҙың,
Ҡыҙған уҡтарығыҙҙың ялҡынына юлығығыҙ.
Минән аласағығыҙ шул:
Ғазап эсендә ятасаҡһығыҙ!

#### 51


Раббының Сионды йыуатыуы

1«Ғәҙеллеккә ынтылғандар,
Раббыны эҙләгәндәр, тыңлағыҙ Мине!
Үҙегеҙ уйылып алынған ҡаяға,
Үҙегеҙ соҡолоп алынған тау-ташҡа күҙ һалығыҙ.
2Атағыҙ Ибраһимға,[†] һеҙҙе тыуҙырған Сараға ҡарағыҙ.
Ибраһимды саҡырғанымда ул яңғыҙ ине,
Уға фатихамды бирҙем, нәҫелен арттырҙым[+].
3Раббы[†] Сионды йыуатыр,
Харабаларын тынысландырыр,
Уның сүлен Ғедән баҡсаһына[†] әйләндерер,
Далаһын Раббы баҡсаһына әүерелдерер.
Ул ерҙә шатлыҡ, һөйөнөс булыр,
Раббыға шөкөрана, дан йырланасаҡ[+].

4Тыңла Мине, халҡым, ҡолаҡ һал, өммәтем!
Бына Минән ҡарар-ҡанун[†] сығыр,
Ғәҙел хөкөмөмдө халыҡтарға яҡтылыҡ-нур итермен[+].
5Минең хаҡлығым яҡын,
Мин алып килгән ҡотолоу юлға сыҡты.
Мин халыҡтар араһында ҡулым менән
Ғәҙеллек урынлаштырырмын;
Диңгеҙ буйындағы илдәр Миңә өмөт бағлар,
Улар Минең ҡөҙрәтемә инаныр[+].
6Күҙегеҙҙе күтәреп күккә ҡарағыҙ,
Аҫҡа – ер йөҙөнә күҙ һалығыҙ:
Күктәр төтөн кеүек тараласаҡ,
Ер йөҙө кейем һымаҡ туҙасаҡ;
Унда йәшәгәндәр себендәй ҡырыласаҡ,
Әммә Минең ҡотҡарыуым мәңгелек буласаҡ,
Хаҡлығымдың сиге булмаясаҡ[+].

7Тыңлағыҙ Мине, хаҡлыҡты[†] белеүселәр,
Ҡарар-ҡанунымды йөрәгендә йөрөткән халыҡ!
Кешеләрҙең хурлауынан ҡурҡмағыҙ,
Мәсхәрәләренән хафаға ҡалмағыҙ[+].
8Сөнки улар көйә ашаған кейем,
Ҡорт төшкән йөн һымаҡ булыр.
Ә Минең хаҡлығым мәңге ҡалыр,
Ҡотҡарыуым быуындан-быуынға дауам итер»[+].

9Ҡалҡ, ҡалҡ, көскә тейен, эй Раббының ҡулы!
Боронғо ваҡытта, элекке замандарҙағылай күтәрел!
Раһавты[*] һин киҫәк-киҫәк тураҡламаныңмы?
Аждаһаны сәнскән Һин түгелме[+]?
10Диңгеҙҙе, даръя һыуҙарын ҡоротҡан,
Йолоп алғандарың уҙа алһын өсөн
Диңгеҙ төбөн юлға әйләндергән һин түгелме[+]?
11Раббы йолоп алған кешеләр кире ҡайтыр,
Ҡыуанышып, гөрләшеп, Сионға килер.
Баштары осонда шатлыҡ тажы мәңге балҡыр.
Уларҙы шатлыҡ-ҡыуаныс сорнап алыр,
Ҡайғы-хәсрәт менән аһ-зар ташлап ҡасыр[+].

12«Һеҙҙе йыуатыусы Мин генә, Мин! – ти Раббы. –
Ниңә һеҙ фани кешенән –
Үләндәй һулыған әҙәм балаһынан ҡурҡаһығыҙ[+]?
13Һеҙҙе яратҡан, күктәрҙе киргән,
Донъяның нигеҙен ҡорған
Раббыны нисек онотаһығыҙ?
Һеҙҙе ҡырмаҡсы булған залимдың асыуынан
Ниңә һәр ваҡыт, көнө буйы тетрәнәһегеҙ?
Әммә ҡайҙа һуң ул залимдың асыуы[+]?
14Оҙаҡламай бығауҙағы тотҡондар азат буласаҡ,
Улар үлмәҫ, ҡәбергә төшмәҫтәр,
Икмәк тип зарыҡмаҫтар.
15Мин Аллағыҙ Раббымын.
Минмен – диңгеҙҙе олотоп, тулҡындарын сайҡалдырған.
Минең исемем – Күк ғәскәрҙәре Раббыһы![+]
16Һүҙҙәремде ауыҙыңа һалдым,
Һине ҡулымдың күләгәһенә йәшерҙем,
Күкте кирҙем, донъяны нигеҙгә ҡуйҙым
Сионға: „Һин – Минең халҡым!“ – тинем».
17Уян, уян, аяҡҡа баҫ, Йәрүсәлим![†]
Һин Раббының ҡулынан асыу туҫтағын алып эстең.
Һине сайҡалдырған туҫтағыңды төбөнә тиклем бушаттың[+].
18Үҙең тыуҙырған барлыҡ улдарҙан
Һиңә юл күрһәтеүсе булманы!
Үҙең үҫтергән шунса улдарҙың араһынан
Бер кем етәкләп барманы!

19Икеләтә бәлә килде һиңә!
Кем генә һине ҡыҙғаныр икән?
Талау һәм һәләкәт, ҡытлыҡ менән ҡылыс –
Кем һине йыуата алыр[+]?
20Улдарың, хәлдән тайған ҡоралай һымаҡ,
Һәр урам сатында ята;
Раббының асыуы уларҙы шул хәлгә төшөрҙө,
Аллаңдың тауышы дәһшәтле!

21Шуға күрә, эй яралы Йәрүсәлим;
Шарапһыҙ иҫерек халыҡ, быны ишет!
22Хакимың Раббы,
Үҙ халҡының дәғүәһен яҡлаған Алла[†] былай ти:
«Бына һине сайҡалдырған туҫтаҡ,
Асыуымдың туҫтағын ҡулыңдан алдым.
Башҡаса унан эсмәҫһең[+].
23Мин уны һине ғазаплаусылар ҡулына,
Һиңә: „Ергә ят та, өҫтөңә баҫып үтәйек“, – тигән,
Арҡаңды урам тупрағы һымаҡ тапағандарға тотторам».

#### 52


Йәрүсәлимдең шатлығы

1Уян, Сион, уян, ҡөҙрәтеңә таян!
Эй мөҡәддәс[†] ҡала Йәрүсәлим,[†]
Гүзәл кейемдәреңде кей!
Сөннәтһеҙҙәр[†] һәм пак[†] булмағандар
Башҡаса һиңә инә алмаҫтар[+].
2Өҫ-башыңдағы саңды ҡаҡ,
Тороп баҫ, әсирә Йәрүсәлим!
Муйыныңдағы сынйырҙы алып ташла,
Эй әсирә Сион-ҡыҙ![†]

3Раббы[†] былай ти:
«Һеҙ бушҡа һатылғайнығыҙ,
Аҡсаһыҙ йолоп алынырһығыҙ!»
4Раббы Хаким былай ти:
«Башта халҡым Мысырға[†] барғайны.
Унда килмешәк булып йәшәне.
Унан ашшурҙар[†] уларҙы бер ғәйепһеҙгә иҙҙе.
5Инде хәҙер Миңә ни эшләргә? – тип белдерә Раббы, –
Халҡым нахаҡҡа алып кителде,
Уның хакимдары илай, – тип белдерә Раббы. –
Һәр саҡ, көндәр буйы исемем мыҫҡыл ителә[+].
6Әммә халҡым исемемде таныясаҡ,
Көнө еткәс: „Бына – Мин!“ – тигән Зат булыуымды аңлаясаҡ».


Тыныслыҡ һәм ҡотолоу хаҡында һөйөнөслө хәбәр

7Тауҙар артылып хәбәр килтереүсенең
Аяҡтары ниндәй күркәм!
Ул тыныслыҡ тураһында һөйөнсө,
Ҡотолоу хаҡында хәбәр алып килә.
Сион халҡына: «Аллағыҙ батшалыҡ итә», – тип белдерә[+].
8Тыңла: Һаҡсыларыңдың тауышы ишетелә,
Бөтәһе бергә ҡыуанып ҡысҡырыша.
Сөнки Раббының Сионға кире ҡайтҡанын
Үҙ күҙҙәре менән күреп тора.
9Эй Йәрүсәлим харабалары,
Һөйөнөгөҙ, бергәләшеп йырлағыҙ,
Сөнки Раббы Үҙенең халҡын йыуатты,
Йәрүсәлимде йолоп алды[+].
10Раббы бөтә ҡәүемдәрҙең күҙ алдында
Мөҡәддәс ҡулының ҡөҙрәтен күрһәтте;
Донъяның һәр бер тарафы
Аллабыҙҙың ҡотҡарыуын күрер[+].

11Китегеҙ, унан сығып китегеҙ!
Нәжес нәмәгә ҡағылмағыҙ.
Раббының һауытын алып барыусылар
Ул урындан сығығыҙ, пакланығыҙ![+]
12Әммә һеҙ ашыҡмай ғына сығырһығыҙ,
Ҡасып-боҫоп китмәҫһегеҙ;
Сөнки Раббы алдығыҙҙан барыр.
Исраил[†] Аллаһы артығыҙҙан да һаҡлап килер[+].


Раббының ғазап сигеүсе ҡоло

13«Бына Минең ҡолом уңыш ҡаҙаныр,
Ул ҡалҡыр, күтәрелер, бөйөк булыр[+].
14Күптәр, уны күреп, шаҡ ҡатҡан ине,
Ҡиәфәте, сырайы шундай боҙолған,
Кешегә һис оҡшашлығы ҡалмағайны.
15Ләкин ул күп халыҡтарҙы хайран ҡалдырасаҡ.
Уның алдында батшалар ауыҙ йомасаҡ.
Улар үҙҙәренә бер кем дә һөйләмәгәнде күрәсәк,
Ишетмәгән нәмәләрҙе аңлаясаҡ»[+].

#### 53

1Беҙ һөйләгән хәбәргә кем ышанды?
Раббының ҡөҙрәте кемгә асылды[+]?

2Ул Раббы[†] алдында бер үҫенте кеүек,
Ҡоро тупраҡтағы шытым һымаҡ күтәрелде.
Уның ҡиәфәтендә беҙ һоҡланырҙай
Күркәмлек тә, бөйөклөк тә,
Беҙҙе үҙенә йәлеп итә алырҙай
Һис бер нәмә юҡ ине[+].
3Кешеләр тарафынан хурланды, ситкә тибелде;
Сир-ғазаптарҙы үҙе татып белде.
Һәммәһе унан йөҙ сөйөрҙө, ситкә боролдо,
Түбәнһеттек, әҙәмгә лә һанаманыҡ[+].

4Асылда ул сирҙәребеҙҙе өҫтөнә алды,
Ғазаптарыбыҙҙы үҙенә йөкмәне.
Ә беҙ уны Алла[†] тарафынан язаланған,
Туҡмалып йәберләнгән тип иҫәпләнек[+].
5Ул иһә беҙҙең енәйәттәребеҙ арҡаһында тәненә йәрәхәт алған;
Беҙҙең ғәйептәребеҙ өсөн ул иҙелгән.
Уның язаланыуы беҙгә именлек килтергән,
Уның яралары беҙгә сихәт биргән[+].
6Бөтәбеҙ ҙә һарыҡ һымаҡ аҙашҡайныҡ;
Һәр беребеҙ үҙенең юлына боролғайны.
Ә Раббы беҙҙең гонаһтарыбыҙҙы[†] уға йөкмәтте[+].

7Уны иҙҙеләр,
Ул ғазап сикте, әммә ауыҙын асманы.
Салырға килтерелгән бәрәс шикелле,
Йөнөн ҡырҡыусы алдында өнһөҙ торған һарыҡ кеүек
Ауыҙын асманы[+].
8Тотоп алдылар, хөкөм иттеләр, алып киттеләр.
Уның яҙмышын кем уйлап торған?
Тереләр донъяһынан тартып алынды;
Халҡымдың енәйәттәре арҡаһында язаланды[+].
9Һис бер йәбер-золом ҡылмаһа ла,
Ауыҙынан ялған сыҡмаһа ла,
Ҡәберен залимдар янында бирҙеләр,
Үлгәс, байҙар янына ҡуйылды[+].

10Уның ғазапланыуы Раббыға кәрәк ине,
Был михнәттәргә Ул дусар итте.
Йәнен ғәйеп ҡорбаны[†] итеп килтерһә,
Тоҡомон күрер, ғүмерен оҙайтыр;
Раббының ихтыяры уның аша бойомға ашырыласаҡ.
11Кисергән ғазаптарҙан һуң ул яҡтылыҡ күрәсәк,
Үҙ эшенең асылына төшөнөп, ҡәнәғәтләнеү табасаҡ.
«Минең тоғро ҡолом бик күптәрҙе аҡлаясаҡ,
Сөнки уларҙың ғәйептәрен үҙ өҫтөнә аласаҡ, – ти Раббы. –[+]
12Шуға күрә уға бөйөктәр араһында өлөш бирермен,
Яумалды көслөләр менән бүлешер.
Сөнки йәнен фиҙа ҡылды,
Енәйәтселәр менән тиң һаналды.
Бик күптәрҙең гонаһын үҙенең өҫтөнә алды,
Енәйәтселәрҙең дә яҡлаусыһы булды».

#### 54


Раббының Йәрүсәлимгә тоғролоғо

1«Бала тапмаған түлһеҙ ҡатын, һөйөн!
Ҡыуаныстан ҡысҡыр!
Эй тулғаҡ ғазабы татымаған ҡатын,
Шатлыҡтан йырла!
Сөнки ташланған ҡатындың балалары
Ирле ҡатындыҡынан күберәк булыр, – ти Раббы[†], –[+]
2Сатырыңды киңәйт,
Торлаҡтарыңдың шаршауҙарын һуҙ;
Артҡа сигенмә, кирге ептәреңде оҙонайт,
Сатырыңдың ҡаҙыҡтарын нығыт.
3Сөнки уңға ла, һулға ла йәйрәйәсәкһең.
Тоҡомоң күп халыҡтарға хаким буласаҡ,
Бушап ҡалған ҡалаларҙы төйәк итәсәк.

4Ҡурҡма, оятҡа ҡалмаҫһың!
Тартынма, бүтән хурлыҡ күрмәҫһең.
Йәшлегеңдә мәсхәрәләнгәнде оноторһоң,
Тол саҡта кисергәндәреңде иҫкә алмаҫһың![+]
5Сөнки һине Бар ҡылыусы – ирең.
Уның исеме – Күк ғәскәрҙәре Раббыһы.
Һине йолоп алыусы[†] – Исраилдың[†] Изгеһе.[†]
Ул бөтә донъяның Аллаһы тип атала[+].
6Раббы һине – ташланған, рухы һынған,
Йәштән кейәүгә сығып,
Һуңынан ситкә тибелгән ҡатынды саҡырған һымаҡ саҡыра[+].
7Мин һине аҙға ғына ҡалдырып торҙом,
Ҙур мәрхәмәт[†] менән кире ҡабул итәм[+].
8Аҙға ғына, асыулы сағымда һинән йөҙ йәшереп торҙом.
Әммә мәңгелек мөхәббәт менән
Рәхимлек ҡылырмын һиңә. –
Шулай ти һине йолоп алыусы Раббы[+].

9Был Миңә Нух заманындағы һымаҡ.
Нух дәүерендәге туфандың һыуҙары
Инде бер ваҡытта ла ер йөҙөн баҫмаясағы хаҡында
Нисек ант иткән булһам,
Шулай уҡ вәғәҙә бирәм:
Башҡа Һиңә асыуланмам, битәрләмәм[+].
10Тауҙар урынынан күсһә лә,
Ҡалҡыулыҡтар тетрәһә лә,
Һине мөхәббәтемдән айырмам.
Именлек хаҡында килешеүем[†] ҡаҡшамаҫ, –
Шулай ти һиңә мәрхәмәт ҡылған Раббы[+].

11Эй дауылдарҙан туҡмалған,
Йыуатыу тапмаған бахыр ҡала!
Бына, һинең таштарыңды фирүзә өҫтөнә ҡуям,
Нигеҙеңде зәңгәр яҡуттан һалам.
12Манараларыңды ҡыҙыл яҡуттан,
Ҡапҡаларыңды[†] гәүһәрҙән,
Диуарҙарыңды аҫылташтарҙан ҡорам.[†]
13Бөтә балаларыңды Мин, Раббы, өйрәтәсәкмен,
Улар камил бер именлек эсендә йәшәр[+].
14Ғәҙеллек-хаҡлыҡта[†] нығынырһың,
Йәбер-иҙелеүҙән алыҫ торорһоң, ҡурҡмаҫһың.
Хәүеф-дәһшәт татымаҫһың, ул һиңә яҡынлашмаҫ.
15Һиңә ҡаршы ҡорал күтәрһәләр,
Һин белеп тор, улар Минән түгел.
Һиңә һөжүм иткән һәр кем
Алдыңда ергә йығылыр.

16Ҡара, күрек менән ҡуҙ өрҙөргән,
Үҙ маҡсаты өсөн ҡорал әҙерләгән
Тимерсене Мин яраттым,
Юҡ итһен тип емереүсене лә Мин бар ҡылдым.
17Һиңә ҡаршы яһалған һис бер ҡорал эшкә ашмаҫ;
Хөкөмдә һиңә яла яҡҡан һәр телде
Үҙең ғәйеплегә сығарырһың.
Раббыға ҡол булғандарҙың өлөшө шул:
Уларҙы Үҙем аҡлармын», – тип белдерә Раббы[+].

#### 55


Мәңгелек килешеү

1«Эй бөтә сарсағандар, һыуға килегеҙ!
Аҡсаһы булмағандар, килегеҙ, алығыҙ, ашағыҙ;
Килегеҙ, көмөш түләмәйенсә,
Бушлай алығыҙ шарап менән һөттө![+]
2Ризыҡ булмаған нәмәгә ни өсөн аҡса сарыф итергә?
Эшләп тапҡанығыҙҙы ни өсөн
Тамаҡ туйҙырмаған нәмәгә әрәмләргә?
Мине диҡҡәт менән тыңлағыҙ:
Иң затлы ризыҡты ауыҙ итерһегеҙ,
Һыйлы аҙыҡҡа ләззәтләнерһегеҙ[+].

3Әйткәнемә ҡолаҡ һалығыҙ, Минең яныма килегеҙ,
Тыңлағыҙ мине һәм йәшәрһегеҙ.
Һеҙҙең менән мәңгелек килешеү[†] төҙөрмөн,
Дауытҡа[†] вәғәҙә иткән тоғро һөйөүемде бирермен[+].
4Бына Мин Дауытты ҡәүемдәргә – шаһит,
Халыҡтарға юлбашсы һәм хаким итәм.
5Һин, Исраил,[†] үҙең белмәгән халыҡтарҙы саҡырырһың,
Раббың Аллаң, Исраилдың Изгеһе[†] хаҡына
Һине белмәгән ҡәүемдәр йүгереп килер.
Сөнки Ул һине данға сорнаны»[+].

6Раббыны табырға мөмкин булған саҡта, эҙләгеҙ;
Ул яҡында саҡта, саҡырығыҙ![+]
7Яман әҙәм ҡыуған юлын,
Залим яуыз уйын ташлаһын;
Раббыға әйләнеп ҡайтһын – Ул мәрхәмәтен[†] күрһәтер;
Беҙҙең Аллабыҙға килһен – Ул ярлыҡауға бик йомарт.

8«Минең уйҙар – һеҙҙең уйҙар түгел,
Һеҙҙең юлдар – Минең юлдар түгел, – тип белдерә Раббы[†]. –
9Сөнки, күктәр нисек ер йөҙөнән бейек булһа, – ти Раббы, –
Минең юлдарым – һеҙҙең юлдарҙан,
Уйҙарым һеҙҙең уйҙарҙан бейегерәк[+].
10Күктән яуған ямғыр һәм ҡар ергә төшә,
Үҫемлектәр үҫтерһен, уңдырышлы булһын,
Сәсеүсегә орлоҡ, ашаусыға икмәк бирһен өсөн
Тупраҡты һуғара, ә ҡабаттан күккә күтәрелмәй.
11Минең ауыҙымдан сыҡҡан һүҙ ҙә шулай булыр.
Миңә буп-буш кире ҡайтмаҫ,
Теләгәнемде ғәмәлгә ашырыр,
Нимәгә ебәргәнмен, шуны башҡарыр»[+].

12Һөйөнөс менән сығырһығыҙ ҙа
Иҫән-аман кире ҡайтырһығыҙ.
Тауҙар, үрҙәр алдығыҙҙа ҡыуанышып йырлар,
Ҡырҙағы бөтә ағастар алҡышлап торор[+].
13Сәнскеле ҡыуаҡ урынына – кипарис,
Кесерткән урынына мирт үҫеп сығыр.
Былар барыһы ла Раббы өсөн шөһрәт,[†]
Мәңгелек, юғалмаҫ билдә булыр[+].

#### 56


Раббының бөтә халыҡтарҙы ҡабул итеүе

1Раббы[†] былай ти:
«Ғәҙел хөкөм, тоғро ғәмәлдәр ҡылығыҙ,
Оҙаҡламай Мин ҡотолоу ебәрермен,
Хаҡ булыуым тиҙҙән асыласаҡ[+].
2Шулай эшләгән, яҡшы ғәмәлдәр ҡылған,
Шәмбе көндәрҙе[†] тотҡан, уны нәжесләмәгән,[†]
Һәр төрлө яуызлыҡтан тыйылған кеше ниндәй бәхетле!»[+]

3Раббы юлына ҡушылған сит ил кешеһе:
«Раббы мине барыбер Үҙ халҡынан айырасаҡ»,
Алашар:[†] «Мин бер кипкән ағасмын!» – тимәһен[+].
4Сөнки Раббы былай ти:
«Шәмбе көндәремде тотҡан,
Мин хуш күргәндәрҙе һайлаған,
Килешеүемә[†] тоғро ҡалған алашарҙарға
5Йортомда, диуарҙарым араһында
Уллы һәм ҡыҙлы булыуға ҡарағанда ла яҡшыраҡ нәмә –
Хәтирә һәм исем-ат бирермен.
Ул юйылмаҫ, мәңгелек исем булыр.

6Раббы юлына ҡушылған, Уға хеҙмәт иткән,
Уның исемен яратҡан,
Уның ҡолона әйләнгән сит ил кешеһен,
Шәмбе көнөн тотҡан,
Уны нәжесләнеүҙән һаҡлаған,
Килешеүемә тоғро ҡалған һәр кемде
7Изге[†] тауыма алып килермен,
Доға йортомда ҡыуандырырмын;
Тотош яндырыу ҡорбандарын,[†]
Бөтә ҡорбандарын хуш күрермен.
Минең йортом бар халыҡтар өсөн
Доға ҡылыу[†] йорто тип аталыр»[+].
8Һөргөндәге исраилдарҙы[†] туплаған
Раббы Хаким былай ти:
«Йыйылғандары янына башҡаларын да йыйырмын»[+].


Исраилдың һуҡыр көтөүселәре

9Бөтә ҡырағай йәнлектәр,
Урмандағы барса хайуандар,
Килегеҙ ҙә ашағыҙ![+]
10Исраилдың ҡарауылсылары һуҡыр,
Барыһы ла белекһеҙ.
Улар һәммәһе – өрә белмәгән телһеҙ эт,
Яталар ҙа серемгә китәләр,
Йоҡларға бик яраталар![+]
11Туя белмәгән ҡомһоҙ эттәргә оҡшаш улар;
Аҡылын юйған көтөүселәр:
Һәр кем үҙ яғын ҡайыра,
Һәр береһе үҙ файҙаһын көҫәй[+].
12Бер-береһенә әйтәләр:
«Килегеҙ, шарап ҡуйырмын,
Туйғансы хәмер эсәйек!
Иртәгәһе көн дә бөгөнгөләй үтер,
Хатта бынан да яҡшыраҡ булыр!»[+]

#### 57


Халыҡтың хыянаты

1Тәҡүә кеше үлеп китә –
Һис кем быны күңеленә яҡын алмай.
Тоғро әҙәм мәрхүм була –
Ни өсөн икәнен бер кем дә аңламай.
Яуызлыҡтан ҡотолһон тип, тоғро кешеләр алына –
2Тыныслыҡҡа ирешә.
Дөрөҫ юлда йөрөгәндәр
Мәңгелек урындарында тыныс ята[+].

3«Һеҙ иһә, эй күрәҙәсе ҡатындың балалары,
Фәхеш һәм зинасылар тоҡомо, яҡын килегеҙ![+]
4Һеҙ кемде мәсхәрә итәһегеҙ?
Кемгә ҡаршы ауыҙ асаһығыҙ?
Кемгә ҡарап тел сығараһығыҙ?
Һеҙ – енәйәт балалары, ялған орлоғо!
5Имәндәр араһында,
Суҡ япраҡлы һәр ағас аҫтында дәртегеҙ ҡотора.
Уйһыуҙарҙа, ҡаялар ышығында
Балаларығыҙҙы ҡорбанға[†] килтерәһегеҙ[+].
6Уйһыуҙағы шыма таштар – һинең өлөшөң,
Эйе, улар һинең насибың!
Уларға түкмә ҡорбандар бирҙең,
Уларға икмәк саҙаҡалары килтерҙең.
Шуны күреп, Мин ҡәнәғәт булайыммы?
7Түшәгеңде юғарыла, бейек тау башында һалдың,
Ҡорбандарыңды салырға шунда мендең.
8Ишегең артына, ишек яңаҡтарың артына
Ерәнгес тамғалар ҡуйҙың.
Мине ташлап, түшәгеңде астың,
Уны киңәйттең, уйнаштарың менән килешеү[†] беркеттең.
Бергә ятырға тип йән аттың,
Күҙ алмай уларҙың яланғаслығына баҡтың[+].
9Илаһ Мөләхкә[†] зәйтүн майы[†] ташының,
Хуш еҫле майҙарҙы[†] муллап исрафланың.
Илселәреңде[†] йыраҡҡа оҙаттың,
Үлеләр донъяһына[†] тиклем төшөрҙөң.
10Оҙон юлда талсыҡҡан хәлдә лә:
„Өмөтөм бөттө!“ – тип әйтмәнең.
Көсөңдө туплап, яңынан торҙоң.
Шуға ла арыу һиҙмәнең.

11Миңә хыянат итерлек,
Мине иҫтән сығарырлыҡ,
Күңелеңдән юйып ырғытырлыҡ итеп,
Кем ҡурҡытты, кем ҡотоңдо алды?
Мин оҙаҡ өндәшмәй торған өсөн,
Минән ҡурҡыуҙан туҡтанығыҙмы[+]?
12Һүҙҙә генә тоғро булғанығыҙҙы,
Ҡылған ғәмәлдәрегеҙҙе асасаҡмын,
Уларҙың һеҙгә файҙаһы булмаҫ.
13Ярҙам һорап ҡысҡырғанығыҙҙа,
Йыйған боттарығыҙ ҡотҡарырмы?
Һәммәһен дауыл осороп алып китәсәк,
Иҫкән ел һепереп түгәсәк.
Миңә һыйынғандар иһә илгә хужа булыр,
Мөҡәддәс[†] тауымды биләмәгә алыр»[+].


Раббының халҡына шифа бирәсәге

14Раббы[†] әйтә:
«Юл һалығыҙ, юлды тигеҙләгеҙ!
Халҡым алдындағы ҡаршылыҡтарҙы алып ташлағыҙ!»
15Мөһабәт һәм бөйөк,
Мәңге йәшәүсе, исеме Изге былай ти:
«Бейек һәм мөҡәддәс урында төйәк итһәм дә,
Хәсрәтлеләр, рухы төшөнкөләр янындамын,
Баҫалҡыларҙың рухын күтәрәм,
Хәсрәтлеләрҙең йөрәген терелтәм[+].
16Мәңге дәғүәләшеп тормам,
Һәр ваҡыт асыулы булмам.
Юҡһа Үҙем бар ҡылғандарҙың рухы һыныр,
Кеше заты хәлдән тайыр ине[+].
17Халҡымдың гонаһсыл[†] ҡомһоҙлоғо арҡаһында,
Асыуланып, уны язаланым.
Унан йөҙ йәшерҙем, асыуландым,
Әммә барыбер хыянат итеп,
Үҙ юлынан бара бирҙе[+].

18Мин уларҙың юлын күреп торҙом,
Тик шулай ҙа был халыҡты дауалармын,
Үҙем етәкләп барырмын, йыуатырмын.
Ҡайғылыларҙың теленә[+]
19Маҡтау һүҙҙәре һалырмын.
Йыраҡтағы-яҡындағыға ла тыныслыҡ-именлек булһын!
Барыһын да шифалармын», – ти Раббы[+].
20Яуыздар иһә сайҡалған диңгеҙ кеүек.
Ул диңгеҙ тын тора алмаҫ,
Тулҡындары ләм һәм бысраҡ[†] сығарыр.
21«Яуыздарға именлек юҡ!» – ти минең Аллам[+].

#### 58


Дөрөҫ ураҙа тотоу

1«Тамаҡ ярып ҡысҡыр, һис тартынма,
Тауышың борғолай яңғыраһын;
Халҡыма – енәйәттәрен,
Яҡуп нәҫеленә гонаһтарын[†] белдер![+]
2Аллаларына тоғро халыҡтай,
Улар туҡтауһыҙ Мине эҙләгән була.
Раббының ҡанунын[†] онотмаған халыҡ һымаҡ,
Юлдарымды өйрәнергә теләй.
Минән ғәҙел хөкөм һорай,
Алланың яҡын булыуын теләй.
3„Беҙ ураҙа тотабыҙ, ниңә Һин быны күрмәйһең?
Нәфсебеҙҙе тыябыҙ,
Ә Һин иғтибар бирмәйһең?“ – ти улар.

Ысынында, һеҙ ураҙа тотҡан көндө
Теләгәнегеҙҙе ҡылаһығыҙ;
Хеҙмәтселәрегеҙҙең барыһын иҙәһегеҙ[+].
4Ураҙағыҙ талаш, ғауға менән үтә,
Аяуһыҙланып йоҙроҡ күтәрәһегеҙ.
Ураҙағыҙ ошо рәүешле булғанда
Ауазығыҙ юғарыла ишетелмәҫ.
5Мин теләгән ураҙа шулай була, тип һанайһығыҙмы?
Әҙәмдең нәфсеһен тыйған көнө ошолай буламы?
Ҡамыш һымаҡ баш эйеп,
Ҡыл туҡыма йәйеп көл өҫтөндә ятыумы?
Ошоно ураҙа, Раббы[†] хуш күргән көн тип атайһығыҙмы[+]?

6Ғәҙелһеҙлек бығауҙарын өҙ,
Ҡалып бауҙарын сис,
Иҙелгәндәрҙе иреккә ебәр,
Һәр төрлө ҡалыпты емер –
Мин теләгән ураҙа ошолай була[+].
7Икмәгеңде астар менән бүлеш,
Йортһоҙ фәҡирҙәрҙе өйөңә саҡыр,
Яланғасты күрһәң, кейендер,
Туғандарыңдан ситкә боролма[+].
8Шул саҡ нурығыҙ таң һымаҡ балҡыр,
Тиҙ арала шифа табырһығыҙ.
Тоғролоғоғоҙ алдығыҙҙан йөрөр,
Артығыҙҙан Раббының шөһрәте[†] һаҡлап барыр[+].
9Ул саҡта Раббыға өндәшерһең –
Ул һиңә яуап ҡайтарыр;
Ярҙам һорап саҡырырһың,
Ул: „Мин бындамын“, – тип әйтер.

Башҡаларға кейҙергән ҡалыпты емереп ташлаһаң,
Бармаҡ төртөп яла яғыуҙан туҡтаһаң;
10Астар өсөн йәнеңде бирерҙәй булһаң,
Иҙелгәнгә нимә кәрәк, шуны бирһәң,
Нурың ҡараңғыла балҡып торор,
Дөм ҡараңғы ваҡытың да көн үҙәге һымаҡ балҡыр.
11Раббы һәр саҡ һеҙгә юл күрһәтер,
Ҡороп кипкән тупраҡтарҙа туйындырыр,
Тәнегеҙгә көс-ҡеүәт бирер;
Мул һуғарылған баҡсалай,
Мәңге ҡоромаҫ шишмәләй булырһығыҙ[+].
12Боронғо харабаларҙы ҡабат торғоҙорһоң,
Иҫке нигеҙҙәр өҫтөнә яңыларын ҡорорһоң.
Һине „емерек диуарҙарҙы төҙәтеүсе,
Йәшәү өсөн урамдарҙы яңыртыусы“ тип атарҙар[+].


Шәмбе көнөн ҙурлау

13Шәмбеләремде аяҡ аҫтына һалып тапамаһаң,
Изге[†] көнөмдә үҙ файҙаңды ҡайғыртмаһаң,
Шәмбе көнөн[†] „ҡыуаныс“ тип,
Раббының изге көнөн „хөрмәтле“ тип һанаһаң;
Көндәлек эшең менән булышмай,
Табыш артынан ҡыумай,
Буш һүҙ һөйләмәй, ихтирам итһәң,[+]
14Раббы һинең ҡыуанысың булыр.
Ул саҡта Мин һине ер йөҙөнөң
Бейек түбәләренә атландырырмын,
Атаң Яҡуптың биләмәһенән туйындырырмын».
Был – Раббының ауыҙынан сыҡҡан һүҙҙәр[+].

#### 59


Гонаһ һәм тәүбә

1Баҡ, Раббының ҡулы ҡотҡармаҫлыҡ булып ҡыҫҡарманы;
Ҡолағы ишетмәҫлек булып ҡатманы[+].
2Тик ғәйептәрегеҙ һеҙҙе Алланан айырҙы;
Гонаһтарығыҙ[†] арҡаһында
Раббы[†] һеҙҙән йөҙ сөйөрҙө,
Тауышығыҙҙы ишетмәҫ булды[+].
3Сөнки ҡулдарығыҙ – ҡанға,
Бармаҡтарығыҙ ғәйеп ғәмәлдәргә нәжесләнгән.[†]
Ауыҙығыҙ ялған һөйләй,
Телегеҙҙән алдаҡ түгелә[+].

4Һис кем хөкөм ғәҙел булһын, тимәй,
Үҙ дәғүәһен дөрөҫлөк менән яҡламай.
Буш һүҙгә ышаналар, ялған һөйләйҙәр.
Яуызлыҡҡа йөклө булып, золом тыуҙыралар[+].
5Ҡара йылан күкәйе баҫалар,
Үрмәксе ауы үрәләр.
Кем ул күкәйҙе ашай, шул үлер,
Ярылғанынан ағыулы йылан сығыр.
6Улар үргән ауҙан кейем сыҡмаҫ,
Ҡулдары туҡығанға төрөнә алмаҫтар.
Ҡылған ғәмәлдәре – тик яуызлыҡ,
Ҡулдарының эше – йәбер-золом[+].
7Аяҡтары яуызлыҡҡа табан сабыр,
Ғәйепһеҙҙең ҡанын түгер өсөн ашығырҙар.
Баштарындағы уйҙары енәйәтсел,
Юлдарында – емереклек һәм һәләкәт[+].
8Улар именлек юлын белмәйҙәр,
Йөрөгән юлдарында ғәҙеллек юҡ.
Атлаған һуҡмаҡтары кәкре,
Унан барғандар тынғылыҡ тапмаҫ.

9Шуға күрә лә ғәҙеллек беҙҙән йыраҡ,
Раббы беҙҙе ҡотҡармай.
Яҡтылыҡҡа өмөтләндек, ә әйләнәбеҙҙә ҡараңғылыҡ;
Нур эҙләйбеҙ, дөм-ҡараңғыла йөрөйбөҙ.
10Һуҡыр һымаҡ диуарға тотоноп,
Күҙһеҙ кеүек һәрмәнеп йөрөйбөҙ.
Төшлөктә эңерҙәгеләй һөрөнәбеҙ,
Һау-сәләмәттәр араһында – үлекбеҙ[+].
11Һәммәбеҙ ҙә айыу һымаҡ үкерәбеҙ,
Күгәрсен шикелле ыңғырашабыҙ.
Ғәҙеллек көтәбеҙ, әммә ул юҡ;
Ҡотҡарыу көтәбеҙ – беҙҙән йыраҡ[+].
12Сөнки Һинең алдыңда артыҡ башбаштаҡ булдыҡ,
Гонаһтарыбыҙ беҙгә ҡаршы шаһитлыҡ ҡыла,
Енәйәттәребеҙ һәр саҡ күҙ алдында,
Ғәйебебеҙҙе беләбеҙ.
13Башбаштаҡланып Раббынан ваз кистек,
Аллабыҙҙан йөҙ сөйөрҙөк, артынан эйәрмәнек.
Йәбер-золомға, хыянатҡа өндәнек,
Үҙебеҙ уйлап сығарып, ялған һөйләп йөрөнөк.
14Ғәҙеллек ҡыуылды, дөрөҫлөк йыраҡта ҡалды.
Сөнки хәҡиҡәт ҡала майҙанында абынды,
Выждан инер өсөн юл тапманы.
15Бер ерҙә лә хәҡиҡәт юҡ,
Яуызлыҡтан йыраҡ торған кеше талана.

Раббы быларҙы күрҙе һәм хәҡиҡәт юҡлығына әрнене.
16Хәлде үҙгәртерлек бер кемдең дә булмағанын күрҙе,
Яҡлаусының булмауына хайран ҡалды.
Үҙ көсө менән еңеү яуланы,
Хаҡлығы Уға таяныс булды[+].
17Ул дөрөҫлөктө һарайта итеп кейҙе,
Ҡотолоу торҡаһын башына һалды,
Үслек ябынсаһына уранды,
Ярһыуына япма һымаҡ төрөндө[+].
18Һәр кемгә ғәмәлдәренә күрә бирер.
Дошмандарына асыу менән яуап ҡайтарыр,
Уны күрә алмағандарҙы язаға тарттырасаҡ,
Диңгеҙ буйындағыларға әжерен бирәсәк[+].
19Көнбайышта Раббының исеменән,
Ҡояш сығышында Раббының шөһрәтенән[†] ҡурҡырҙар.
Сөнки ташҡын һыу һымаҡ килгәндә,
Раббының һулышы уны ҡыуыр.

20«Йолоп алыусы[†] – Сионға,
Яҡуп нәҫеленең гонаһтан ваз кискәндәренә килер!» – тип белдерә Раббы[+].

21«Миңә ҡалһа, – ти Раббы, – Улар менән төҙөшкән килешеүем[†] ошо: һеҙгә иңдергән Рухым, ауыҙығыҙға һалған һүҙҙәрем әленән алып мәңгегә һеҙҙең үҙегеҙҙән, балаларығыҙҙан һәм зат-зәүерегеҙҙең ауыҙынан китмәҫ»[+].

#### 60


Йәрүсәлимдең данлы киләсәге

1Ҡалҡ та нур сәс,
Сөнки яҡтылығың килде,
Өҫтөңдә Раббы[†] шөһрәте[†] балҡыны[+].
2Донъяны – ҡараңғылыҡ,
Халыҡтарҙы ҡуйы ҡараңғылыҡ ҡаплап алыр.
Ә һинең өҫтә Раббы нур сәсер,
Даны баш осоңда балҡыр[+].
3Ҡәүемдәр – һинең яҡтылығыңа,
Батшалар өҫтөңдә балҡыған нурға киләсәк[+].

4Раббы былай ти:
«Башыңды күтәр, тирә-яғыңа ҡара:
Барыһы йыйылып һиңә килә.
Алыҫтан улдарың ҡайтасаҡ,
Ҡыҙҙарың ҡул осонда килтереләсәк[+].
5Быны күреп йөҙөң балҡып китер,
Йөрәгең ҡыуаныстан талпыныр;
Сөнки диңгеҙ хазиналарын һиңә килтерерҙәр,
Ҡәүемдәрҙең бар байлығы һиңә булыр[+].
6Дөйә көтөүҙәре, Мидйән[†] менән Ғефаның йәш дөйәләре
Ерҙәреңә килеп тулыр.
Бөтә Шева халҡы килер,
Алтын һәм ладан[†] килтерер,
Раббыға маҡтау яуҙырыр[+].
7Ҡыдарҙың бөтә ваҡ малы һиңә йыйылыр,
Невайоҫтың һарыҡтары килтерелер,
Ҡорбан[†] усаҡтарымда күңелемә хуш ҡорбандар булыр.
Үҙемдең данлы йортома тағы ла шөһрәт өҫтәрмен[+].

8Кем һуң былар, болот һымаҡ оса,
Ояларына яҡынлашҡан күгәрсен тубылай елә[+]?
9Яр буйындағы илдәр Миңә өмөт бағлап тора,
Таршиш караптары бында беренсе булып йөҙөп килә.
Был караптар Аллаң Раббы исеме хаҡына,
Исраилдың[†] изге[†] Аллаһы хаҡына,
Алыҫтан балаларығыҙҙы алып килә,
Алтын-көмөштәре менән бергә алып килә.
Сөнки Ул һине, Йәрүсәлим,[†] данға күмде[+].

10Сит-яттар диуарҙарыңды төҙөр,
Батшалары һиңә хеҙмәт итер.
Асыуланғанымда һине язалаһам да,
Инде илтифат ҡылып, шәфҡәтемде күрһәтәм[+].
11Ҡапҡаларың[†] һәр саҡ асыҡ торор,
Көндөҙ ҙә, төндә лә ябылмаҫ;
Шул ҡапҡаларҙан ҡәүемдәр байлыҡтарын алып килер,
Уларҙы батшалары килтерер[+].
12Һиңә хеҙмәт итергә теләмәгән батшалыҡтар һәләк булыр,
Ундай халыҡтар тамам юҡ ителер[+].

13Ливандың[†] даны булған кипарис, ҡарағай, платан ағастары,
Изге торлағымды матурлар өсөн, һиңә ташылыр.
Аяҡ баҫҡан урынымды шулай данға күмәсәкмен.
14Һине иҙгәндәрҙең балалары
Килеп алдыңа эйелер;
Һиңә кәмһетеп ҡарағандарҙың һәммәһе,
Аяҡтарыңа йығылып, сәждә ҡылыр.
Улар һине Раббы ҡалаһы,
Исраилдың Изге Аллаһының Сионы тип атар[+].

15Һине ситкә типтеләр, күрә алманылар.
Яныңдан һис кем үтмәне.
Инде һине мәңгегә ғорурлыҡ,
Бөтөн быуындарҙың ҡыуанысы итәсәкмен.
16Ҡәүемдәр һәм батшалыҡтар
Әсә кеүек һине имеҙәсәк.
Шул заманда Минең Ҡотҡарыусы[†] Раббы,
Һине йолом биреп һатып алған
Яҡуптың Ҡөҙрәтлеһе икәнемде белерһең[+].

17Һиңә баҡыр урынына – алтын,
Тимер урынына – көмөш,
Ағас урынына – баҡыр,
Таштар урынына тимер килтерермен.
Именлекте – идарасың,
Дөрөҫлөктө күҙәтсең итеп ҡуйырмын.
18Башҡаса ереңдә йәбер-золом,
Биләмәңдә ҡыйралыш,
Бөлгөнлөк тураһында ишетелмәҫ.
Диуарҙарыңды „Ҡотолоу“ тип атарһың,
Ҡапҡаларыңа „Маҡтау“ тигән исем бирерһең[+].

19Инде көндөҙ яҡтылығың ҡояш булмаҫ,
Ай ҙа һиңә нурын бирмәҫ;
Раббы – һинең мәңгелек яҡтыртҡысың,
Аллаң һинең шөһрәтең буласаҡ[+].
20Һинең ҡояшың байымаҫ, айың йәшеренмәҫ,
Сөнки Раббы Үҙе һинең мәңгелек нурың буласаҡ,
Йәшле көндәрең шулай тамам булыр[+].
21Бөтөн халҡың тәҡүә булыр;
Илдең мәңгелек хужаһына әйләнер.
Улар – Мин ултыртҡан үҫенте,
Шөһрәтемде күрһәтер өсөн ҡулымдың эше[+].
22Иң бәләкәс ғаиләнән меңдәр сығыр,
Иң көсһөҙҙән ҡеүәтле халыҡ тыуыр.
Мин Раббы, быны ваҡыты еткәс, тиҙ арала башҡарырмын».

#### 61


Ҡотолоу хаҡында һөйөнөслө хәбәр

1Раббы[†] Хакимдың Рухы минең өҫтөмдә,
Сөнки Раббы мине мәсехләне;
Мохтаждарға һөйөнөслө хәбәр[†] еткерергә,
Йөрәге йәрәхәтлеләрҙең яраларын бәйләргә,
Әсирҙәргә азатлыҡ иғлан итергә,
Тотҡондарға ирек хәбәрен әйтергә тип ебәрҙе[+].
2Раббының шәфҡәт күрһәтә торған йылын,
Аллабыҙҙың үс аласаҡ көнөн белдерергә,
Хәсрәтлеләрҙе йыуатырға,[+]
3Сионда хәсрәткә батҡандарҙы хәстәрләргә –
Уларға көл урынына – баш кейеме,
Аһ-зар урынына – шатлыҡ майы,
Төшөнкө рух урынына байрам кейемдәре бирергә ебәрҙе.
Инде уларҙы Раббы Үҙе данын күрһәтеү өсөн ултыртҡан
«Тоғролоҡ имәндәре» тип йөрөтөрҙәр[+].
4Улар боронғо харабаларҙы аяҡҡа баҫтырыр,
Элекке емереклектәрҙе ҡабат төҙөр,
Әллә нисә быуындар буйы
Ташландыҡ ятҡан ҡалаларҙы яңынан ҡорор[+].
5Яттар килеп мал-тыуарығыҙҙы бағыр,
Сит ҡәүемдәр игенсе һәм баҡсасыларығыҙ булыр.
6Һеҙ иһә Раббының ҡаһиндары[†] тип аталырһығыҙ,
Аллабыҙҙың хеҙмәтселәре тип йөрөтөрҙәр һеҙҙе.
Ҡәүемдәрҙең байлығы менән файҙаланырһығыҙ,
Уларҙан килгән мал-мөлкәт менән маҡтанырһығыҙ[+].
7Кисергән мәсхәрә урынына – ике тапҡырға күберәк фатиха,
Хурлығығыҙ урынына өлөшөгөҙҙө алып ҡыуанырһығыҙ,
Шуға үҙ ерегеҙҙә ике тапҡырға мулыраҡ алырһығыҙ;
Мәңгелек шатлыҡҡа эйә булырһығыҙ[+].

8«Мин Раббы ғәҙеллек һөйәм,
Талау һәм йәбер-золомға нәфрәтләнәм;
Тоғро ҡалып, ғәмәлдәренә күрә бирермен,
Улар менән мәңгелек килешеү[†] төҙөрмөн[+].
9Тоҡомдары ҡәүемдәр араһында мәшһүр булыр,
Заттары халыҡтар араһында танылыр.
Уларҙы күргән һәммәһе аңлар:
Был – Раббы фатихалаған халыҡ»[+].

10Раббыла[†] мин бөйөк һөйөнөс табырмын,
Алламда йөрәгем шатлыҡҡа сорналыр.
Сөнки башына сәскә тажы кейгән кейәү,
Биҙәүестәр таҡҡан килен һымаҡ,
Миңә ҡотолоу кейемдәрен кейҙерҙең,
Ғәҙеллек ябынсаһына төрҙөң[+].
11Үҫентеләр – тупраҡта,
Сәселгән орлоҡтар баҡсала үҫеп сыҡҡан һымаҡ,
Раббы Хакимдың да бөтә халыҡтар алдында
Ғәҙеллек үҫтерәсәге һәм маҡтауға күмеләсәге хаҡ!

#### 62


Йәрүсәлимдең яңы исеме

1Еңеүе таң һымаҡ нурланып балҡығанға,
Ҡотолоуы ялҡын кеүек янғанға тиклем
Сионды яҡлап һүҙ әйтмәйенсә тормам,
Йәрүсәлимде[†] хәстәрләүҙән туҡтамам.
2Ҡәүемдәр һинең еңеүеңде,
Бөтә батшалар даныңды күрер.
Раббы[†] Үҙе ҡушҡан яңы исем менән аталырһың[+].
3Һин – Раббының ҡулында гүзәл бер сәллә,
Аллаңдың усында батша тажы буласаҡһың[+].
4Инде һине – «ташландыҡ»,
Ереңде «бушлыҡ» тимәҫтәр;
Уның урынына һине «һөйгәнем минең»,
Илеңде иһә «ирле ҡатын» тиерҙәр.
Сөнки Раббы һине һөйөр,
Илең дә хужалы-ирле булыр[+].

5Егет ҡыҙға өйләнгәндәй,
Улдарың да һине мәңгегә үҙенә алыр.
Кейәү кәләшенә нисек ҡыуана,
Аллаң да һиңә шулай һөйөнөр[+].

6Диуарҙарыңа, эй Йәрүсәлим,
Мин һаҡсылар ҡуйҙым.
Көнөн-төнөн уларҙың тауышы тынмаҫ.
Эй Раббының иҫенә төшөрөп тороусылар,
Һеҙ ҙә үҙегеҙгә тынғылыҡ бирмәгеҙ!
7Раббы Йәрүсәлимде аяҡҡа баҫтырғанға,
Уны ер йөҙөнөң ғорурлығына әйләндергәнгә тиклем
Раббыға тынғылыҡ бирмәгеҙ!

8Раббы Үҙенең уң ҡулын,
Көслө ҡулын, күтәреп ант итте:
«Инде ашлығыңды дошмандарға ризыҡ итеп бирмәм,
Яттар һинең михнәтләнеп
Һыҡҡан шарабыңды эсмәҫ бүтән[+].
9Ашлыҡты кем урған, шул ризыҡланыр,
Ул Раббыға маҡтау йырлар.
Йөҙөмдө йыйғандар шарапты
Изге[†] ҡорамым[†] ихатаһында эсер».

10Сығығыҙ, сыҡ ҡапҡаларҙан![†]
Халыҡҡа юл әҙерләгеҙ!
Тупраҡты тигеҙләп юл һалығыҙ,
Таштарынан таҙартығыҙ!
Халыҡтарға юл күрһәтеп, байраҡ күтәрегеҙ![+]
11Раббы ерҙең алыҫ тарафтарына белдерҙе:
«Сион-ҡыҙға[†] әйтегеҙ:
„Ана Ҡотҡарыусың[†] килә;
Әжере – Уның менән, бүләге алдынан атлай“[+].
12Сион халҡын „Раббы йолоп алған изге халыҡ“ тиерҙәр.
Ә һине, Йәрүсәлим,
„Алланың һөйөклөһө, ташланмаған ҡала“ тип атарҙар».

#### 63


Раббының ҡөҙрәте

1Эдомдан[†] килә ятҡан кем?
Ал кейемдәр кейеп Босранан килгән кем ул?
Күҙ ҡамаштырырлыҡ кейемдәрҙә
Бөйөк ҡөҙрәт менән килгән кем?

«Ул Мин – еңеү иғлан итеүсе,
Ҡотҡарырға ҡөҙрәте булған»[+].
2Кейемдәрең ниңә ҡыҙыл?
Өҫ-башың ни өсөн һут һыҡҡыста
Йөҙөм тапаған кешенекеләй?

3«Һыҡҡыста йөҙөмдө бер яңғыҙым һыҡтым;
Янымда халыҡтарҙан һис кем юҡ ине.
Асыу менән тапаным уларҙы,
Дәһшәтләнеп-ярһып тапаланым.
Ҡандары кейемемә сәсрәне;
Бөтөн өҫ-башымды бысратты[+].
4Эйе, Мин үс алыу көнөн тәғәйенләгәйнем,
Халҡымды йолоп алыр йыл килде[+].
5Баҡтым, ярҙам итер һис берәү юҡ ине,
Терәк булыр һис кем булмағанға хайран ҡалдым;
Шул сағында Үҙ ҡулым еңеү килтерҙе,
Асыуым Миңә таяныс булды[+].
6Асыу менән тапаланым халыҡтарҙы,
Ярһыу менән иҫерттем уларҙы,
Ҡандарын ергә ағыҙҙым»[+].


Раббының мәрхәмәте

7Раббының тоғро һөйөүе хаҡында һөйләрмен,
Маҡтауға лайыҡ ғәмәлдәре,
Ул беҙгә эшләгән барыһы өсөн Уны данлармын;
Үҙенең рәхим-шәфҡәте, бөйөк мөхәббәте менән
Исраил[†] халҡына күрһәткән ҙур изгелеген[†] маҡтармын!

8Раббы[†] әйтте:
«Дөрөҫ, улар – Минең халҡым,
Миңә хыянат итмәйәсәк балаларым!»
Шулай итеп, Алла[†] уларға Ҡотҡарыусы[†] булды.
9Улар ғазап сиккән саҡта Ул да ғазапланды.
Уның фәрештәһе[†] уларҙы ҡотҡара килде.
Һөйөүе һәм мәрхәмәте[†] менән Ул Үҙе йолоп алды.
Боронғо замандарҙа гел ҡулына күтәреп йөрөттө[+].

10Әммә улар баш күтәреп
Уның Изге Рухын рәнйеттеләр.
Шуға күрә Ул уларға дошман булды,
Уларға ҡаршы һуғышты[+].
11Унан халыҡ әүәлге көндәрҙе,
Муса[†] заманын иҫкә төшөрҙө.
Үҙ көтөүен һәм көтөүселәрен
Диңгеҙҙән алып сыҡҡан,
Араларына Изге Рухын ебәргән,[+]
12Үҙенең ҡеүәтле көсө менән
Мусаны уң ҡулынан етәкләп алып барған,
Үҙенә мәңгелек исем ҡаҙаныр өсөн
Алдарында һыуҙарҙы икегә айырған Зат ҡайҙа[+]?
13Раббы уларҙы диңгеҙ төбөнән алып сыҡты.
Тигеҙ ерҙә йөрөгән ат һымаҡ, улар һис абынмай үтте.
14Үҙәнгә төшөп ял иткән көтөү кеүек,
Раббы Рухы уларға тыныслыҡ бирҙе.
Эйе, Үҙ исемеңде данлар өсөн
Халҡыңа Һин шулай юл күрһәттең.


Шәфҡәт һәм ярҙам һорап ялбарыу

15Йә Раббы, күктән түбәнгә ҡара,
Мөҡәддәс һәм күркәм торлағыңдан күҙ һал!
Ҡайҙа Һинең ғәйрәтең менән ҡөҙрәтең?
Күңелеңдәге наҙың менән мәрхәмәтеңде
Беҙҙән ҡыҙғандың[+].
16Ә бит Һин – беҙҙең Атабыҙ!
Хатта Ибраһим[†] беҙҙе танымаған,
Исраил беҙҙең кемлегебеҙҙе белмәгән булһа ла,
Атабыҙ Һинһең, йә Раббы,
Әүәлдәрҙән бирле исемең Һинең –
«Йолоп алыусыбыҙ[†] беҙҙең»[+].
17Ни өсөн, йә Раббы, беҙгә
Һин юлыңдан яҙырға ихтыяр ҡуяһың?
Ниңә беҙгә Һинән ҡурҡмаған таш йөрәк биргәнһең?
Ҡолдарың хаҡына,
Биләмәң булған ырыуҙарың хаҡына кире ҡайтсы!
18Һинең халҡың аҙ ваҡытҡа ғына
Изге торлағыңа хужа булды,
Инде уны дошмандарыбыҙ
Үҙҙәренең аяҡ аҫтарына һалды.
19Гүйә әүәлдән алып Һин хакимлыҡ итмәгән,
Исемеңде йөрөтмәгән халыҡҡа оҡшап ҡалдыҡ[+].

#### 64

1-2Йә Раббы[†], әгәр күктәрҙе ярып төшһәң икән!
Ул сағында утта сыбыҡ-сабыҡ дөрләгән,
Һыу бығырҙап ҡайнағандай,
Хозурыңда тауҙар тетрәп китер ине!
Дошмандарыңа исемеңде танытыр инең,
Ҡәүемдәр алдыңда тетрәп торор ине![+]
3Беҙ көтмәгән дәһшәтле ғәмәлдәрҙе ҡылғаның,
Ергә төшкәнең, тауҙарҙы алдыңда ҡалтыратҡаның бар.
4Үҙенә өмөт бағлағандарға
Шундай эштәр ҡылған Алла[†] Һин генә.
Борондан бирле Һинән башҡаны
Һис бер күҙҙең күргәне,
Һис берәүҙең ишеткәне,
Һис бер ҡолаҡҡа ингәне булманы[+].
5Ҡыуаныс менән тәҡүә ғәмәлдәр ҡылған,
Һинең юлдарыңдан йөрөгән,
Һинең әмерҙәреңде онотмағандарҙы
Һәр йәһәттән хуплап ҡаршылайһың.
Һин асыуландың – беҙ оҙаҡ гонаһ[†] ҡылдыҡ.
Инде ҡотолоу таба алырбыҙмы[+]?
6Беҙ һәммәбеҙ нәжес[†] һымаҡ булдыҡ,
Тәҡүәлегебеҙ бысранған кейем кеүек.
Бөтәбеҙ ҙә япраҡ һымаҡ һулыныҡ,
Ғәйептәребеҙ беҙҙе ел һымаҡ алып китә[+].
7Исемеңде әйтеп саҡырған,
Һин тип йән атҡан бер кем юҡ.
Шуға күрә беҙҙән йөҙ йәшерҙең,
Беҙҙе үҙ ғәйептәребеҙҙең ихтыярына бирҙең[+].

8Тик шулай ҙа, Раббы, Һин – беҙҙең Атабыҙ!
Беҙ – балсыҡ, ә Һин – беҙҙең көршәксе.
Барыбыҙ ҙа – Һинең ҡулдарыңдың эше[+].
9Йә Раббы, самаһыҙ асыуланма,
Ғәйептәребеҙҙе гел иҫеңдә тотма.
Ҡараһаңсы: беҙ барыбыҙ ҙа – Һинең халҡың!
10Изге[†] ҡалаларың сүлгә әйләнде,
Сион – сүллек,
Йәрүсәлим[†] бушап ҡалды.
11Аталарыбыҙ Һине данлаған урын –
Мөҡәддәс һәм күркәм ҡорамыбыҙ[†] яндырылды,
Бөтә ҡәҙерле нәмәбеҙ һәләк булды[+].
12Быларҙан һуң да, йә Раббы,
Үҙеңде тыйып торорһоңмы?
Өндәшмәйенсә беҙҙе самаһыҙ ғазапларһыңмы?

#### 65


Раббы хөкөмө һәм ҡотолоу

1«Мине һорамағандарға яуап бирергә әҙер инем,
Мине эҙләмәгәндәргә табылдым.
Исемем менән саҡырмаған ҡәүемгә:
„Мин бындамын – бында!“ – тинем.
2Яман юлдан йөрөгән,
Үҙҙәре теләгәнсә ҡыланған
Фетнәсел халыҡҡа көнө буйы
Ҡулдарымды һуҙып торҙом[+].
3Ул халыҡ, баҡсаларҙа ҡорбан[†] салып,
Кирбестәр өҫтөндә хуш еҫ төтәтеп,
Күҙ алдымда даими Мине рәнйетә[+].
4Улар ҡәберлектәрҙә ултырып,
Йәшерен урындарҙа төнәйҙәр,
Сусҡа ите ашайҙар;
Ҡаҙандарында хәрәм ит ҡайнаталар[+].
5Бер-береһенә әйтәләр: „Йыраҡ тор,
Миңә яҡынлама, сөнки мин һинән изгерәкмен“.[†]
Уларҙың барыһы көнө буйы янып торған ут һымаҡ,
Төтөндәре танауымды әсеттерә.

6Былар барыһы алдымда яҙылған.
Мин өндәшмәйенсә ҡалмам – әжерен ҡайтарырмын.
Ҡылғандарын баштарына төшөрөрмөн[+].
7Уларҙы үҙҙәренең гонаһтары[†] өсөн дә,
Аталарының гонаһтары өсөн дә язалармын, – ти Раббы[†]. –
Улар тауҙарҙа хуш еҫ төтәттеләр,
Ҡалҡыулыҡтарҙа Мине хурланылар.
Шуға күрә ҡылғандарына ҡарап,
Әжерен тулыһынса бирермен».

8Раббы былай ти: «Йөҙөм тәлгәшендә һут булғанда:
„Әрәм итеп ҡуйма, унда бәрәкәт бар“, – тиҙәр.
Ҡолдарым хаҡына Мин дә шулай эшләрмен,
Уларҙың һәммәһен дә һәләк итмәм[+].
9Яҡуп нәҫеленән яңы быуын тыуҙырырмын,
Йәһүҙә[†] тоҡомонан тауҙарыма хужа сығарырмын.
Һайлап алған халҡым шул тауҙарҙы биләп алыр.
Минең ҡолдарым шунда йәшәр.
10Мине эҙләгән халҡыма
Шарон үҙәне – көтөүҙәр өсөн утлау,
Ғахор үҙәне мал-тыуарға ял урыны булыр[+].

11Ә һеҙҙе иһә, Раббыны ташлаған,
Изге тауымды онотҡан,
Бәхет илаһына табын япҡан,
Яҙмыш илаһына туҫтаҡлап шарап һонған бәндәләрҙе,
12Ҡылыс хөкөмөнә тапшырырмын:
Һәммәгеҙ теҙ сүгерһегеҙ, боғаҙланырһығыҙ.
Сөнки саҡырҙым – яуап ҡайтарманығыҙ,
Мин әйттем – тыңламанығыҙ;
Мин яман һанағанды ҡылдығыҙ,
Мин хуш күрмәгәнде һайланығыҙ»[+].

13Шуға күрә Раббы Хаким былай ти:
«Минең ҡолдарым ашар, һеҙ ас ҡалырһығыҙ.
Ҡолдарым эсер, һеҙ сарсауҙан ғазап сигерһегеҙ.
Улар шатланыр, һеҙ иһә хурлыҡҡа төшөрһөгөҙ[+].
14Ҡолдарым ҡыуанып күңел асыр,
Һеҙ йән ғазабынан иңрәрһегеҙ,
Рухығыҙ һынғандан һыҡрарһығыҙ[+].
15Исемегеҙ һайлап алған халҡымдың ауыҙында
Бары ҡарғыш өсөн тороп ҡалыр.
Раббы Хаким һеҙҙе үлемгә дусар итер,
Ә Үҙенең ҡолдарына башҡа исем бирер[+].
16Был илдә кем үҙенә фатиха һорай,
Шул Тоғро Алла[†] исеме менән доға ҡылыр.
Илдә әгәр берәйһе ант итһә,
Тоғро Алланың исеме менән ант итер.
Элекке ҡайғылар онотолор,
Хәсрәт күҙ алдымдан юҡҡа сығыр»[+].


Яңы күк һәм яңы ер

17Раббы былай ти:
«Бына ҡара! Мин яңы күк, яңы ер яратам.
Үткән эштәр инде хәтергә алынмаҫ;
Бүтәнсә башҡа ла инеп сыҡмаҫ[+].
18Ғәмәлдәремә мәңге ҡыуанып һөйөнөгөҙ;
Йәрүсәлимде[†] ҡыуаныс итеп,
Халҡын ҡыуаныс сығанағы итеп бар ҡылам!
19Мин Йәрүсәлим өсөн һөйөнөрмөн,
Халҡым өсөн шатланырмын.
Унда башҡаса илау тауышы,
Аһ-зар ишетелмәйәсәк[+].
20Инде унда яңы тыуған сабыйҙар үлмәҫ,
Өлкән[†] йәшкә етмәйенсә, һис кем вафат булмаҫ.
Берәйһе йөҙ йәштә донъя ҡуйһа,
„Йәшләй китте“ тип әйтерҙәр,
Йөҙгә етмәй киткәнде ҡарғалған тип һанарҙар.
21Улар, өйҙәр һалып, шунда йәшәр,
Баҡсалар үҫтереп, емешен ашарҙар[+].
22Инде улар һалған йорттарҙа башҡалар йәшәмәҫ,
Улар үҫтергән йөҙөм ағасының[†] емешен башҡалар ашамаҫ,
Халҡымдың ғүмере ағастар ғүмереләй оҙон булыр,
Мин һайлап алғандар үҙ хеҙмәт емешенең рәхәтен күрер[+].
23Уларҙың хеҙмәте бушҡа китмәҫ,
Тапҡан балалары бәлә-ҡаза күрмәҫ.
Сөнки үҙҙәре лә, балалары ла
Раббы фатихалаған тоҡом буласаҡ[+].
24Улар Мине саҡырғансы уҡ яуап бирермен,
Өндәшеп тә өлгөрмәҫтәр, ишетермен[+].
25Бүре менән бәрәс бергә утлар,
Арыҫлан хас үгеҙ һымаҡ һалам ашар.
Йыландың ейгәне тупраҡ булыр.
Изге тауымдың бер ерендә лә
Бер кем һис зарар килтермәҫ, зыян итмәҫ».
Раббы шулай ти[+].

#### 66


Хөкөм һәм өмөт

1Раббы[†] былай ти:
«Күк – тәхетем Минең,
Ә ер – аяҡтарым аҫтындағы баҫҡыс.
Һеҙ Миңә ниндәй йорт һалып бирә алаһығыҙ?
Ҡайһы урында Мин тынғылыҡ табырмын[+]?
2Быларҙың барыһын да Үҙ ҡулдарым менән яратҡанмын,
Һәммәһе шулай барлыҡҡа килде, – тип белдерә Раббы. –
Мин баҫалҡы күңеллегә, рухы төшөнкөгә,
Һүҙемдән тетрәнеп торғандарға бағам[+].

3Әммә кешеләр был юлды үҙҙәре һайлап ала,
Улар ерәнгес эштәренән ләззәт таба.
Шуға күрә үгеҙ ҡорбан[†] итеүсе – кеше үлтереүсегә,
Һарыҡ салыусы – эттең муйынын бороп һындырыусыға,
Икмәк саҙаҡаһы килтереүсе – ҡорбан итеп сусҡа ҡанын һоноусыға,
Иҫтәлекле хуш еҫ ҡорбаны төтәтеүсе ботҡа сәждә ҡылыусы бәндәгә тиң[+].
4Мин дә Үҙ юлымды һайлайым:
Уларҙы ғазапҡа дусар итәм,
Ниҙән ҡурҡһалар, шуны баштарына ебәрәм.
Сөнки Мин саҡырғанда яуап ҡайтарыусы булманы,
Мин һөйләгәндә тыңламанылар,
Мин яман һанағанды эшләнеләр,
Мин хуп күрмәгәнде һайланылар»[+].

5Эй Раббының һүҙен ишетеп тетрәнгәндәр,
Уның һүҙенә ҡолаҡ һалығыҙ:
«Минең исемем арҡаһында һеҙгә нәфрәт һаҡлаған,
Һеҙҙе ҡыйырһытҡан ҡәрҙәштәрегеҙ:
„Әйҙә Раббы Үҙенең шөһрәтен[†] күрһәтһен,
Беҙ шатланғанығыҙҙы күрәйек“, – тиҙәр.
Әммә улар оятҡа ҡаласаҡ».

6Ҡаланан шау-шыу,
Ҡорамдан[†] бер тауыш килә!
Дошмандарынан үс алған Раббы тауышы был.

7«Тулғаҡ тотоп өлгөрмәне, тыуҙырҙы;
Ауыртыныу тоймаҫ борон уҡ бер ул тапты![+]
8Кемдең бындай хәлде ишеткәне бар?
Быны кемдең күргәне бар?
Бер көн эсендә ил бар булырмы?
Бер юлы халыҡ тыуа алырмы?
Сион иһә тулғағы башланыр-башланмаҫтан
Балаларын тыуҙырҙы.
9Тыуымға килтереп еткерҙем дә
Тыуҙырырға ярҙам итмәмме ни? – ти Раббы. –
Тыуҙырырға ярҙам иткән Мин
Йөктән ҡотолорға ирек бирмәмме? – ти Аллаң.

10Йәрүсәлим[†] менән бергә һөйөнөгөҙ,
Эй уны яратҡандар, барығыҙ ҙа уның өсөн шатланығыҙ.
Йәрүсәлим өсөн йәш түккәндәр,
Уның менән бергә ҡыуанығыҙ.
11Һеҙ әсәйегеҙ Йәрүсәлимдең күкрәк һөтөн имерһегеҙ,
Үҙегеҙгә йыуаныс табырһығыҙ.
Мул ниғмәтен татып, зауыҡланырһығыҙ».

12Раббы былай ти:
«Бына Мин Сионға именлек-бәрәкәтте йылға һымаҡ,
Ҡәүемдәрҙең байлығын ташҡын һыу кеүек ағыҙырмын.
Сион һеҙҙе имсәк бала һымаҡ, күтәреп йөрөтөр,
Тубығына ултыртып иркәләр[+].
13Сабыйын әүрәткән әсә һымаҡ
Мин дә һеҙҙе йыуатырмын;
Йәрүсәлимдә йыуаныс табырһығыҙ[+].
14Быларҙы күреп, күңелегеҙ шатлыҡҡа тулыр;
Тәнегеҙ йәш үлән һымаҡ ҡеүәтләнер.
Һәр кем белер, Раббы Үҙ ҡолдарына ҡөҙрәтен,
Дошмандарына иһә асыуын күрһәтер».

15Бына ҡара! Раббы ут эсендә килә,
Уның яу арбалары ҡойон шикелле.
Ул ярһып асыуын түгер,
Ажарын ут һымаҡ сәсер[+].
16Сөнки Раббы бөтә кешелеккә
Ут һәм ҡылыс менән хөкөм ҡылыр –
Уның ҡулынан юҡ ителгәндәр һанһыҙ булыр[+].

17«Әйҙәүселәргә эйәреп баҡсаларға табынырға барыу өсөн үҙҙәрен паклағандар, сусҡа, сысҡан һәм башҡа ерәнгес йәнлектәрҙең итен ашағандар һәммәһе һәләк буласаҡ, – тип белдерә Раббы. –[+] 18Мин уларҙың ғәмәлдәрен дә, фекерҙәрен дә беләм. Бөтә ҡәүемдәрҙе һәм телдәрҙе бергә туплаған сағым етер. Улар килеп Минең шөһрәтемде күрәсәк[+].

19Араларына бер билдә ҡуясаҡмын. Иҫән ҡалғандарының ҡайһыларын ҡәүемдәргә – Таршишҡа, Пулға, йәйә киргәндәр иле Лудҡа, Тувалға, Яуанға, даным хаҡында ишетмәгән, шөһрәтемде күрмәгән алыҫтағы диңгеҙ буйҙарындағы халыҡтарға ебәрәсәкмен. Улар Минең шөһрәтемде был ҡәүемдәргә бәйән итәсәк. 20Шунан һуң исраилдар[†] Раббының ҡорамына икмәк саҙаҡаларын пак[†] һауыттарҙа нисек алып килһә, улар ҙа бөтә ҡәүемдәрҙән ҡәрҙәштәрегеҙҙе аттарҙа, арбаларҙа, ылауҙарҙа, ҡасырҙарҙа, етеҙ дөйәләрҙә изге[†] тауыма, Йәрүсәлимгә Раббыға бүләк итеп килтерәсәк[+]. 21Уларҙың араһынан ҡайһы берҙәрен ҡаһин[†] һәм леви итеп алырмын», – ти Раббы[+].

22«Мин бар ҡыласаҡ яңы күк менән яңы ер һәр ваҡыт хозурымда нисек торған булһа, – тип белдерә Раббы, – тоҡомоғоҙ менән исемегеҙ ҙә күҙ алдымда шулай торасаҡ[+]. 23Һәр Яңы ай байрамында, һәр Шәмбе көнөндә[†] бөтә кешеләр килеп алдымда сәждә ҡылыр, – ти Раббы. – 24Янымдан киткән саҡта улар Миңә ҡаршы баш күтәргәндәрҙең мәйеттәрен күрер. Мәйеттәрҙе кимергән ҡорттар үлмәҫ, уларҙы яндырған ут һис ҡасан һүнмәҫ. Бөтә кешеләр уларға ерәнеп ҡарар»[+].

### Йермеяһ

#### Йермеяһ

Йермеяһ


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]


#### Инеш һүҙ


Йермеяһ пәйғәмбәр китабы

Яҡын Көнсығыштағы бик күп илдәрҙе буйһондорған ҡеүәтле Ассирия (йәки Ашшур) империяһы беҙҙең эраға тиклемге VІІ быуаттың икенсе яртыһында ҡолай. Уға алмашҡа тағы бер ҡеүәтле дәүләт – Вавилон (йәки Бабил) килә. Ул саҡта был илдә халдей халҡы идара итә. Вавилон Яҡын Көнсығыштағы дәүләттәрҙе бер-бер артлы буйһондора башлай. Ҡәнғәндән көньяҡта бөйөк тарихлы Мысыр иле күтәрелеп бара. Киләсәктә Мысыр Вавилонға баш һаласаҡ, әммә ул саҡта быны бер кем белмәй, әлбиттә. Бәлки, Вавилон агрессияһынан Мысыр ҡотҡарыр?

Бәләкәй генә Йәһүҙә ошо ике ҡеүәтле дәүләт араһында бәргеләнә, әммә нығыраҡ Мысыр яғына ауыша. Йәһүҙәгә яза биреү өсөн Вавилон батшаһы Навуходоносор беҙҙең эраға тиклем 597 йылда йәш Йәһүҙә батшаһы Йеһояхинды әсирлеккә ала ла уның атаһының ҡустыһы Сидкияһты тәхеткә ултырта. Ләкин бер нисә йылдан Сидкияһ та Вавилонға ҡаршы баш күтәрергә тәүәккәлләй, һәм Навуходоносор Йәһүҙәгә һөжүм итә. Ике йыл ҡамауҙа торғандан һуң (беҙҙең эраға тиклем 589–587 йылдар), Йәрүсәлим Халдей ғәскәренә баш һала. Вавилондар баш ҡаланы тар-мар итә һәм уның күп халҡын әсирлеккә алып китә.

Ошондай ерлектә йәшәгән Йермеяһ пәйғәмбәр илле йыл буйы тиерлек (беҙҙең эраға тиклем 620–580-се йылдар) Йәһүҙә халҡына Алла һүҙен еткереп торған тарихи шәхес була. Уның пәйғәмбәрлек эшмәкәрлегенең тәүге йылдары Йошияһ батша осорона тап килә. Был батша Раббыға тоғро була һәм Йәһүҙәне гонаһтан, илаһтарға табыныуҙан арындырырға тырыша. Әммә Йошияһтың вафатынан һуң тәхетте биләгән бер нисә батша (Йеһоахаз, Йеһояхим, Йеһояхин, Сидкияһ) Алла ҡаршыһында яуыз ғәмәлдәр ҡыла. Был батшаларҙың һәм бар халыҡтың гонаһтарынан таҙарынырға һәм Раббыға ҡайтырға теләмәгәне өсөн Йермеяһ Алланың язалаясағын пәйғәмбәрлек итә.

Ғәҙәттә шиғыр юлдары менән яҙылған башҡа пәйғәмбәр китаптарынан айырмалы, был китапҡа сәсмә рәүештә яҙылған оҙон өҙөктәр (стиле буйынса Ҡабатлап әйтелгән ҡанун китабына оҡшаш) һәм Йермеяһ тормошонда булған мөһим ваҡиғалар тураһында хикәйәләүҙәр ингән, шул сәбәпле беҙ был пәйғәмбәр тураһында башҡаларға ҡарағанда күберәк беләбеҙ. Ул үҙе тураһында күп һөйләй, Аллаға әсе яҙмышына зарлана, хатта Уның менән бәхәсләшә, ни тиһәң дә, пәйғәмбәр – Алла ҡулындағы уйынсыҡ түгел, ә аңлы рәүештә Уға хеҙмәт итеү юлын һайлаған кеше. Йермеяһ миҫалында был хеҙмәттең ни тиклем ауыр булғанын күрәбеҙ, шулай ҙа ул юлынан тайпылмай.

Традицияға ярашлы, Йермеяһ шулай уҡ Һыҡтау китабының да авторы булып тора.

#### 1

1Бинйәмин ерендәге Ғанаҫоҫ ҡалаһы ҡаһиндарынан[†] булған Хилҡияһ улы Йермеяһтың әйткәндәре был[+]. 2Йәһүҙә[†] батшаһы Йошияһ Амон улы дәүерендә – уның хакимлығының ун өсөнсө йылында Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды[+]. 3Был Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡим Йошияһ улы заманында ла, Сидкияһ Йошияһ улы батшалығының ун беренсе йылының бишенсе айына хәтле – Йәрүсәлим[†] халҡы һөргөнгә ҡыуылғансы – дауам итте[+].


Йермеяһтың саҡырылыуы

4Миңә Раббы һүҙе булды:[+]

5– Әсәң ҡарынында рәүеш биргәнемә тиклем һине белә инем,
Тыуғаныңа тиклем һине Үҙем өсөн һайлап алдым,
Ҡәүемдәргә пәйғәмбәр[†] итеп тәғәйенләнем.

6Мин Уға:

– Эй Раббы Хаким, телгә оҫталығым юҡ бит әле, йәшмен, – тип яуап ҡайтарҙым[+].

7Ләкин Раббы миңә былай тине:

– Һин үҙеңде, йәшмен, тип әйтмә! Мин һине кемгә ебәрһәм, шуға барырһың, һиңә нимә бойорһам, шуны һөйләрһең. 8Һин уларҙан ҡурҡма. Мин һинең менән бергә булырмын, һине ҡотҡарырмын, – тип белдерә Раббы[+].

9Раббы, ҡулын һуҙып, иренемә ҡағылды ла былай тине:

– Бына, һүҙҙәремде ауыҙыңа һалдым[+].
10Ҡара, бөгөн һине ҡәүем һәм батшалыҡтар өҫтөнән
Йолҡоп ташлау, емереү, юҡ итеү һәм һәләк ҡылыу,
Төҙөү һәм үҫтереү өсөн ҡуям![+]

11Миңә Раббы һүҙе булды. Ул минән:

– Эй Йермеяһ, нимә күрәһең? – тип һораны.

Мин:

– Баҙам[*] ботағын күрәм, – тип яуап бирҙем[+].

12– Дөрөҫ күрәһең, – тине Раббы. – Әйткәнемдең тиҙерәк бойомға ашыуын һәр ваҡыт уяу күҙәтәм[*].

13Миңә тағы Раббы һүҙе булды:

– Нимә күрәһең?

– Төньяҡта бер ҡайнап торған ҡаҙан күрәм, ул беҙҙең яҡҡа ауышҡан, – тип яуап ҡайтарҙым[+].

14Раббы миңә былай тине:

– Был илдә йәшәүселәр өҫтөнә төньяҡтан афәт түгелер[+].
15Бына, Мин төньяҡтағы батшалыҡтарҙың
Барса ҡәүемдәрен саҡырып алам, – тип белдерә Раббы. –
Улар килер, батшалары тәхеттәрен
Йәрүсәлим ҡапҡаларының[†] алдына,
Йәрүсәлимдең диуарҙарын уратып,
Йәһүҙәнең бөтә ҡалалары ҡаршыһына ҡуйыр[+].
16Шулай итеп, Мин бөтә яуызлыҡтары өсөн
Халҡыма хөкөм ойошторам,
Сөнки Үҙ халҡым Мине ташланы,
Башҡа илаһтарға хуш еҫ төтәтеп,
Үҙ ҡулдары яһаған боттарға сәждә ҡылды.

17Ә һин билеңде быу ҙа әҙерлән!
Мин ни бойорһам, шуның һәммәһен уларға еткер.
Уларҙан ҡурҡма,
Юҡһа уларҙың алдында үҙеңде ҡурҡыуға һалырмын[+].
18Бына, Мин бөгөн һине
Нығытмалы ҡала, тимер бағана,
Баҡыр диуар итеп бөтә был илгә –
Йәһүҙәнең батшалары, түрәләренә,
Ҡаһиндарына, ил халҡына ҡаршы ҡуйҙым[+].
19Улар һиңә ҡаршы һуғышыр,
Әммә һине еңә алмаҫ,
Сөнки Мин һинең менән булырмын,
Һине ҡотҡарырмын, – тип белдерә Раббы.

#### 2


Исраилдың хыянаты

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Бар, ошоларҙы Йәрүсәлим[†] халҡына иғлан ит, Раббы былай ти:

«Йәш сағыңдағы тоғролоғоңдо,
Кәләш сағыңдағы һөйөүеңде,
Сүлдә, һис бер нәмә үҫмәй торған ерҙә,
Артымдан эйәреп йөрөгәнеңде хәтерләйем[+].
3Исраил[†] – Раббы Үҙенә һайлап алған халыҡ,
Уңышының тәүге емеше кеүек ине.
Уны ашаған һәр кем хөкөм ителде –
Баштарына бәлә-ҡаза килде», – тип белдерә Раббы[+].

4Эй Яҡуп нәҫеле,
Исраилдың бөтә нәҫелдәре,
Раббы һүҙен ишетегеҙ!
5Раббы былай ти:
«Ата[†]-бабаларығыҙ Миндә ниндәй ғәйеп таптылар?
Ниңә улар Минән алыҫлашты?
Мәғәнәһеҙ боттарға эйәрҙеләр ҙә
Үҙҙәре мәғәнәһеҙ булып ҡалдылар[+].
6Улар: „Беҙҙе Мысырҙан[†] сығарған,
Сүлдә, үлем күләгәһе хөкөм һөргән,
Кеше аяғы баҫмаған,
Һис бер әҙәм йәшәмәгән,
Ҡоролоҡтан ярғысланған ерҙә
Беҙгә юл күрһәткән Раббы ҡайҙа?“ – тип һораманылар[+].
7Мин бит һеҙҙе уңдырышлы ергә алып килдем,
Тәмле емешен ашаһын,
Байлығын файҙаланһын тигәйнем,
Әммә һеҙ килеп еремде нәжесләнегеҙ,[†]
Биләмәмде ерәнгес бер урынға әйләндерҙегеҙ[+].
8Ҡаһиндар:[†] „Раббы ҡайҙа?“ – тип һораманы.
Ҡанун[†] белгестәрегеҙ Мине белмәне;
Хакимдарығыҙ Миңә ҡаршы баш күтәрҙе;
Пәйғәмбәрҙәр,[†] Бәғел[†] исеменән пәйғәмбәрлек итеп,
Бер нәмәгә ярамаҫ боттарға күңел бирҙе[+].
9Шуға һеҙҙең менән дәғүәләшәм, – тип белдерә Раббы. –
Хатта улдарығыҙҙың улдарына ла дәғүә ҡуясаҡмын![+]
10Барығыҙ киттиҙәр йәшәгән утрауға ҡарағыҙ;
Ҡыдарға кешеләр ебәрегеҙ;
Төпсөнһөндәр, белеп килһендәр:
Бындайҙың берәй ҡасан булғаны бармы[+]?
11Ниндәйҙер халыҡ үҙенең илаһтарын, –
Асылда улар ысын булмаһа ла, – алыштырғанмы?
Минең халҡым иһә үҙенең Шөһрәтен[†]
Файҙаһыҙ боттарға алмаштырҙы![+]
12Шаҡ ҡатығыҙ, күктәр,
Ҡот осҡос был хәлгә тетрәнегеҙ, – тип белдерә Раббы. –
13Минең халҡым ике енәйәт эшләне:
Мине – тере һыу инешен – ташланы,
Үҙенә һыу йыйырға таш ҡаяла соҡор,
Һыу тота алмаҫтай ярыҡ соҡор, уйҙы[+].

14Исраил ҡолмо ни?
Ҡол булып тыуғанмы әллә?
Ниңә һуң ул яумал булды?
15Дошмандары йәш арыҫландай ырылдай, үкерә,
Илен бушлыҡҡа әйләндерҙеләр;
Ҡалалары яндырылды,
Унда йәшәргә кеше ҡалманы[+].
16Өҫтәүенә, Ноф менән Тахпанхес халҡы башыңды ярҙы!
17Үҙеңде етәкләп барған Аллаң Раббыны ташлауың менән
Үҙ башыңа быларҙы килтерҙең түгелме?
18Инде ниңә Мысырға бараһың,
Шихор[*] һыуын эсергәме?
Ни өсөн Ашшурға[†] юл тотаһың,
Евфрат һыуын эсергәме[+]?
19Һине үҙ яуызлығың үҙе язалар,
Хыянатың үҙе һине фашлар.
Аллаң Раббыны ташлауыңдың,
Минән ҡурҡа белмәүеңдең
Ниндәй яман һәм аяныс икәнен күр ҙә аңла, – тип белдерә Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –

20Мин әүәл үк ҡалыбыңды ваттым,
Тышауыңды өҙҙөм.
„Мин һиңә хеҙмәт итмәйем!“ – тинең,
Һәр бейек ҡалҡыулыҡта боттарға табынып,
Суҡ ботаҡлы һәр ағас аҫтында фәхешлек иттең[+].
21Мин һине иң тос орлоҡтан
Һайланма йөҙөм ағасы[†] итеп үҫтергәйнем.
Нисек һин әсе емешле, ҡырағай бер йөҙөм булдың[+]?
22Инде иһә һелте менән күпме йыуынһаң да,
Һабын менән ни ҡәҙәрле ышҡыһаң да,
Ғәйебеңдең табы күҙ алдымда ҡалыр, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+]
23Нисек һин: „Мин пакмын,
Бәғелдәргә эйәрмәнем“, – тип әйтә алаһың?
Һинном үҙәнендәге ҡылығыңа баҡ,
Нимә эшләгәнеңде күр –
Ата дөйә көҫәп, унда-бында сапҡан,
Ҡыҙышҡан инә дөйә һин.
24Дәртенә сыҙаша алмай
Елде еҫкәгән ҡырағай ишәкте кем тыя алһын?
Ата ишәк уны эҙләп тә йонсомаҫ:
Өйөккән айында уны табыу ҡыйын түгел[+].
25Башҡа илаһтар артынан сабып,
Аяғың сейләнмәһен, Исраил,
Тамағың сарсап кипмәһен!
Әммә һин: „Өҙ өмөтөңдө! Мин яттарҙы һөйәм,
Улар артынан эйәрәм“, – тинең[+].

26Бур тотолоп оятҡа ҡалғандай,
Исраил халҡы батшалары, башлыҡтары, ҡаһиндары,[†]
Пәйғәмбәрҙәре менән бергә хур булыр[+].
27Улар ағасҡа: „Һин – минең атам“,
Ташҡа: „Мине һин тыуҙырҙың“, – тиҙәр.
Ә Миңә йөҙҙәре түгел, арҡалары менән боролдолар.
Әммә өҫтәренә бәлә килһә:
„Килә һал, ҡотҡар!“ – тип ялынырҙар[+].
28Ҡайҙа һуң үҙеңә яһап алған илаһтарың?
Башыңа бәлә килгән сағында,
Ҡотҡара алһалар, улар тороп килһен.
Сөнки ҡалаларың нисәү булһа,
Илаһтарыңдың һаны шунса, эй Йәһүҙә![†][+]

29Ни өсөн Минең менән дәғүәләшәһегеҙ?
Һәммәгеҙ ҙә Миңә ҡаршы баш күтәрҙе, – тип белдерә Раббы. –
30Улдарығыҙҙы Мин юҡҡа язаланым –
Улар киҫәтеүҙе аңламаны.
Ҡылысығыҙ, йыртҡыс арыҫландай,
Пәйғәмбәрҙәрегеҙҙе үлтерҙе[+].
31Эй һеҙ, был быуындың балалары,
Раббының һүҙен тыңлағыҙ!
Мин Исраил өсөн бер сүл,
Дөм-ҡараңғы төбәк булдыммы ни?
Улайһа ни өсөн халҡым:
„Ҡайҙа теләһәк, шунда барабыҙ,
Башҡаса Һиңә ҡайтмайбыҙ“, – тип белдерә?
32Еткән ҡыҙ – биҙәүестәрен,
Кәләш туй кейемен онотормо?
Ә халҡым Мине күптән онотто[+].
33Аҙғынлыҡҡа ҡайһылай оҫтаһың!
Иң боҙоҡ ҡатынды ла өйрәтә алаһың[+].
34Итәктәрең бер ғәйепһеҙ үлтерелгән
Ярлы әҙәмдәрҙең ҡанына бысранған.
Ә бит һин уларҙы бурлыҡ өҫтөндә тотманың.
Әммә, шуға ҡарамаҫтан,[+]
35Әйтәһең: „Ғәйебем булмағас ни,
Раббы миңә асыуланмай“.
Ҡара: „Гонаһ[†] ҡылманым“, – тигәнең өсөн
Хөкөм итәсәкмен һине.
36Ниңә унда-бында сабыулайһың,
Юлыңды туҡтауһыҙ үҙгәртәһең?
Ашшур һине нисек оятҡа ҡалдырған,
Мысыр ҙа шулай хурлыҡҡа төшөрөр[+].
37Ҡулдарың менән башыңды аймап,
Унан да сығырһың, сөнки Раббы
Һин өмөт бағлағандарҙан ваз кисте,
Улар менән уңыш ҡаҙана алмаҫһың».

#### 3

1«Әгәр ҙә ир ҡатынын айырып ебәрһә,
Ҡатын, унан киткәс, икенсегә сыҡһа,
Ул ир ҡабаттан ҡатынына ҡайта аламы?
Ул рәүешле ил нәжескә[†] батмаймы?

Һин күп уйнаштарың менән зина ҡылдың[*].
Инде Миңә ҡайтырға йыйынаһыңмы? – тип белдерә Раббы[†]. –[+]
2Яланғас түбәләргә күтәрелеп ҡара ла күр:
Һин фәхешлек итмәгән урын ҡалдымы?
Юл ситендә уйнаштарыңды көтөп, һин
Сүлдәге юлбаҫар һымаҡ ултырҙың;
Фәхешлегең, яуызлығың менән ерҙе нәжесләнең[+].
3Шул арҡала яуындар туҡталды,
Хатта яҙғы ямғыр яуманы,
Шунда ла фәхишә һымаҡ битһеҙһең,
Оят тигәнде белмәйһең[+].
4Ә хәҙер инде һин миңә:
„Атам! – тиһең. – Һин – минең йәшлек дуҫым!
5Шулай Ул һәр ваҡыт асыулы булырмы?
Ярһыуын мәңгегә онотмаҫмы?“ – тип әйтәһең.
Үҙең иһә һаман яуызлыҡ ҡылаһың»[+].


Хыянатсыл Исраил менән Йәһүҙә

6Йошияһ батшалыҡ иткән осорҙа Раббы миңә былай тине:

– Хыянатсыл Исраилдың[†] нимәләр эшләгәнен күрҙеңме? Ул, һәр бер бейек тауға, суҡ ботаҡлы ағас аҫтына барып, уйнаш итте[+]. 7Шулай ҡыланғанынан һуң да: «Миңә кире ҡайт», – тинем. Әммә ул ҡайтманы. Хаин һеңлеһе Йәһүҙә[†] быны күреп торҙо. 8Миңә хыянат иткән Исраилды, зинаһы өсөн айырылышыу ҡағыҙы тоттороп, ҡыуып ебәрҙем. Шул саҡта ла ҡарындашы хаин Йәһүҙәнең ҡурҡмағанын, фәхешлеккә бирелгәнен күрҙем[+]. 9Йәһүҙә тыйғыһыҙ фәхешлеге менән ерҙе нәжесләне, таш менән дә, ағас менән дә зина ҡылды[+]. 10Быларҙың барыһына ҡарамаҫтан, Исраилдың хаин һеңлеһе Йәһүҙәнең дә Миңә боролоуы ысын күңелдән түгел ине, ул бары тоғро булып ҡыланды ғына, – тип белдерә Раббы[+].

11Раббы миңә:

– Хыянатсыл Исраил хаин Йәһүҙәгә ҡарағанда тоғрораҡ булып сыҡты, – тине. –[+] 12Бар, төньяҡҡа ошо һүҙҙәрҙе еткер, әйт:

«Кире ҡайт Миңә, хыянатсыл Исраил!
Һиңә асыуымды түкмәм,
Мин Үҙемдең һөйөүемә тоғромон, – тип белдерә Раббы. –
Асыуым мәңгегә бармаҫ[+].
13Тик һин ғәйебеңде таны:
Аллаң Раббыға ҡаршы баш күтәрҙең,
Һәр бер суҡ ботаҡлы ағас аҫтында
Наҙҙарыңды ят илаһтарға өләштең,
Әйткәндәремә ҡолаҡ һалманың, – тип белдерә Раббы. –[+]

14Эй мөртәт балалар, кире ҡайтығыҙ, сөнки Мин һеҙҙең Хужағыҙ, – тип белдерә Раббы. – Һәр ҡаланан берәрегеҙҙе, һәр нәҫелдән икешәрегеҙҙе алып, һеҙҙе Сионға кире ҡайтарырмын. 15Мин һеҙгә күңелем ятҡан көтөүселәрҙе бирермен, улар һеҙҙе зирәклек һәм аҡыл менән көтөр[+]. 16Һеҙ был ерҙә бик ишәйеп, үрсеп киткән көндәрҙә, – тип белдерә Раббы, – ул көндәрҙә Раббының Килешеү һандығы[†] тураһында бер кем дә һөйләмәҫ. Улар Һандыҡ тураһында уйламаҫ, уны иҫкә лә алмаҫ, һағынмаҫ һәм яңыһын яһамаҫ[+]. 17Ул ваҡытта Йәрүсәлимде[†] Раббы тәхете тип атарҙар. Бөтә халыҡтар Йәрүсәлимгә Раббы исемен хөрмәтләргә ағылыр. Бынан ары улар үҙҙәренең яуыз һәм тиҫкәре йөрәктәре ҡушҡанса эшләмәҫ. 18Ул көндәрҙә Йәһүҙә нәҫеле менән Исраил нәҫеле бергәләшеп төньяҡтағы илдән Мин аталарығыҙға биләмә итеп биргән ергә киләсәк»[+].


Раббының Исраилды тәүбәгә саҡырыуы

19«Мин, Раббы, эсемдән генә былай тигәйнем:
Ни тиклем һине Үҙ балаларым араһына ултыртырға,
Һиңә гүзәл ерҙе –
Ҡәүемдәрҙең ғәжәйеп биләмәһен бирергә теләгәйнем.
Миңә „Атай“ тиеп өндәшерһең,
Минән айырылмаҫһың, тип уйлағайным.
20Тик, эй Исраил нәҫеле, Миңә хыянат иттең!
Һин иренә хыянат иткән ҡатын һымаҡ булдың», – тип белдерә Раббы[+].

21Яланғас ҡалҡыулыҡтарҙа ыңғырашыу –
Исраил халҡының һыҡтап ялбарыуы ишетелә.
Сөнки улар тоғро юлдан яҙҙы,
Раббыны, үҙҙәренең Аллаһын, онотто[+].

22«Кире ҡайтығыҙ, мөртәт балалар:
Хыянатығыҙҙан дауалармын».

«Бына беҙ Һиңә киләбеҙ, – тиер улар. –
Сөнки Һин – Раббы, беҙҙең Аллабыҙ![+]
23Ысынлап та, ҡалҡыулыҡтарҙа – ялған,
Тауҙарҙа – тик йыйын шауы.
Ысынлап та, Исраилдың ҡотолоуы –
Беҙҙең Аллабыҙ Раббынан.
24Әүәлдән алып был әшәке Бәғел[†]
Ата[†]-бабаларыбыҙҙың хеҙмәт емешен,
Һыйырҙарын, һарыҡ-кәзәләрен,
Улдарын, ҡыҙҙарын ашап торған.
25Әйҙә, оятҡа батып ятайыҡ,
Хурлығыбыҙ беҙгә юрған булһын.
Сөнки беҙ ҙә, аталарыбыҙ ҙа
Йәш сағыбыҙҙан әлегә саҡлы
Аллабыҙ Раббыға ҡаршы гонаһ[†] ҡылдыҡ,
Аллабыҙ Раббының әйткәненә ҡолаҡ һалманыҡ»[+].

#### 4

1«Әгәр кире ҡайтһаң, эй Исраил,[†] – тип белдерә Раббы[†], –
Әгәр Миңә кире ҡайтһаң,
Ерәнгес боттарыңды хозурымдан алып бырғаһаң,
Башҡаса аҙашып йөрөмәһәң,[+]
2Ихлас, ғәҙел һәм тоғро рәүештә
„Тере Раббы шаһит!“ тип ант итһәң,
Шул сағында ҡәүемдәр Минең фатихамды алырҙар,
Минең менән маҡтанырҙар»[+].

3Раббы Йәһүҙә[†] һәм Йәрүсәлим[†] халҡына былай ти:
«Сиҙәм ерҙәр күтәрегеҙ,
Сәнскәктәр араһына орлоҡ сәсмәгеҙ[+].
4Үҙегеҙҙе Мин Раббыға бағышлағыҙ,
Йөрәгегеҙҙе сөннәткә ултыртығыҙ,
Эй Йәһүҙә халҡы һәм Йәрүсәлимдә йәшәүселәр!
Юҡһа ҡылған яуызлыҡтарығыҙ арҡаһында
Асыуым ут һымаҡ тоҡаныр,
Һис кем һүндерә алмаҫлыҡ булып дөрләр»[+].


Төньяҡтан килгән һәләкәт

5«Йәһүҙәлә иғлан итегеҙ,
Йәрүсәлимдә белдерегеҙ, әйтегеҙ:
„Бөтөн илдә мөгөҙ борғо ҡысҡыртығыҙ!“
„Йыйылығыҙ! – тип оран һалығыҙ. –
Нығытмалы ҡалаларға ҡасайыҡ!“[+]
6Сионға барған юлға билдә ҡуйығыҙ!
Тормағыҙ, тиҙерәк ҡасып ҡотолоғоҙ!
Сөнки Мин төньяҡтан бәлә,
Дәһшәтле һәләкәт ебәрәм»[+].

7Ана, шырлыҡтан сыҡҡан арыҫлан һымаҡ
Халыҡтарҙы һәләк итеүсе юлға сыҡты.
Ереңде бушлыҡҡа әйләндерер өсөн
Ятҡан урынынан ҡуҙғалды ул.
Ҡалаларың емерелер, кешеһеҙ ҡалыр[+].
8Шуға күрә ҡыл туҡыма уранығыҙ,
Илағыҙ, һыҡтағыҙ;
Сөнки Раббының дөрләп янған асыуы
Беҙҙе ситләп үтмәне[+].

9«Ул көндө, – тип белдерә Раббы, –
Батшаның да, түрәләрҙең дә йөрәге ҡалтырар;
Ҡаһиндарҙың[†] ҡото осор, пәйғәмбәрҙәр[†] дәһшәткә төшөр».

10Шунда мин:

– Эй Раббы Хаким! Был халыҡты һәм Йәрүсәлимде: «Һеҙгә тыныслыҡ булыр», – тип алданыңмы ни? Ҡылыс боғаҙыбыҙға терәлде бит, – тинем[+].

11Ул ваҡытта был халыҡҡа һәм Йәрүсәлимгә Раббы былай тип әйтер:

– Сүлдәге яланғас ҡалҡыулыҡтарҙан бисара халҡым яғына көйҙөргөс ел иҫә, әммә ашлыҡты елгәреп сүптән таҙартыу өсөн түгел. 12Минән килгән был ел ифрат көслө булыр. Инде был халыҡҡа Үҙ хөкөмөмдө әйтермен[+].

13Бына дошман болот һымаҡ күтәрелә,
Яу арбалары ғәрәсәт кеүек килә;
Аттары бөркөттән етеҙерәк.
Ҡайғы беҙгә! Һәләк булдыҡ![+]

14«Эй Йәрүсәлим, ҡотолор өсөн,
Күңелеңдән яуызлыҡты йыуып ташла.
Ҡасанғаса булмышыңда боҙоҡ ниәтте һаҡларһың[+]?
15Дан[†] ҡалаһынан һөрән яңғырай,
Әфраим тауҙарынан һәләкәт тураһында хәбәр килә.
16Ҡәүемдәргә белдерегеҙ,
Йәрүсәлимгә иғлан итегеҙ:
„Алыҫ илдән ҡамаусылар килә,
Йәһүҙә ҡалаларына ҡаршы
Уларҙың яу ораны яңғырай!“
17Баҫыу ҡарауылсылары һымаҡ
Улар Йәрүсәлимде уратып алды.
Сөнки был ҡала Миңә ҡаршы баш күтәрҙе! – тип белдерә Раббы. –[+]
18Тотҡан юлың, ҡылған ғәмәлдәрең арҡаһында
Башыңа төштө былар барыһы ла.
Ниндәй әрнеткес был язаң!
Йөрәгеңә үтеп инә»[+].


Йермеяһтың үҙ халҡы өсөн һыҙланыуы

19Эскенәйем яна! Йәнем әрней.
Ғазап талай йөрәгемде!
Өнһөҙ ҡала алмайым мин,
Дошмандың борғо тауышын,
Яу ауазын ишетеп, күңелем тетрәнә[+].
20Һәләкәт артынан һәләкәт ябырыла;
Таланды ил, ҡалды харабаға.
Көтмәгәндә сатырҙарым емерелде,
Уның шаршауҙары юҡҡа сыҡты[+].
21Ҡасанға тиклем күрермен яу әләмен?
Ҡасанғаса борғо тауышы ҡолағымда яңғырар?

22«Халҡым алйот, – ти Раббы. –
Ул Мине танымай.
Аңһыҙ балалар һымаҡ аҡылдары юҡ.
Яманлыҡҡа баштары шәп эшләй,
Яҡшылыҡ ҡылырға белмәй»[+].

23Мин ергә ҡараным:
Ана ул, рәүешһеҙ, буп-буш;
Күккә баҡтым – унда ла яҡтылыҡ юҡ[+].
24Тауҙарға төбәлдем – улар ҡалтырай,
Бөтә ҡалҡыулыҡтар дер һелкенә[+].
25Тирә-яғыма ҡараным, кеше әҫәре күренмәй,
Хатта күктәге ҡоштар ҙа осоп киткән[+].
26Ҡараным, сәскә атҡан ер сүлгә әйләнгән,
Ундағы бөтә ҡалалар хараба булған
Раббы ҡаршыһында,
Уның утлы асыу-ярһыуы алдында[+].

27Раббы былай ти:
«Бөтә ил бушлыҡҡа әйләнер,
Әммә бөтөнләй юҡ булыуына юл ҡуймам![+]
28Шуға күрә ер йәшкә күмелер,
Юғарыла күктәр ҡарайыр.
Сөнки Мин әйттем һәм ҡарар иттем,
Фекеремдән кире ҡайтмам,
Ҡарарымды үҙгәртмәм[+].

29Һыбайлы һәм уҡсылар аҡырышыуынан
Ҡалаларҙың барлыҡ халҡы ҡаса,
Улар урман шырлыҡтарына йүгерә,
Ҡаяларға үрмәләй.
Бөтә ҡалалар ташландыҡ ҡалды –
Уларҙа һис кем йәшәмәй».

30Эй һин, харабаға әйләнгән ҡала!
Ут ҡыҙылдан кейенһәң дә,
Алтын биҙәүестәр тағып,
Күҙ-ҡашыңа һөрмә тартып
Матурланыуыңдан фәтүә юҡ.
Уйнаштарың һинән ваз кистеләр,
Улар йәнеңде ҡыйырға теләй[+].
31Ана, кемдер тулғаҡ тотҡан ҡатындай ҡысҡыра,
Тәүге бәпесенән бушана алмаған ҡатын һымаҡ ыңғыраша.
Сион-ҡыҙ[†][*] интегеп ҡулын һуҙа:
«Ҡайғы миңә! Йәлләттәремдең алдында
Һис бер тәҡәтем ҡалманы!»[+]

#### 5


Йәрүсәлимдең гонаһы

1Раббы[†] былай ти:

«Йәрүсәлим[†] урамдарын ҡыҙырып сығығыҙ,
Ҡарағыҙ, тикшерегеҙ!
Майҙандарынан эҙләгеҙ:
Әгәр ғәҙел эш иткән,
Дөрөҫлөк эҙләгән кешене тапһағыҙ,
Мин ҡаланы ярлыҡайым[+].
2Улар: „Тере Раббы шаһит!“ – тип әйтһә лә,
Асылда, биргән анттары ялған»[+].

3Эй Раббы, Һинең күҙҙәрең дөрөҫлөктө күрмәйме ни?
Һин был халыҡты туҡманың, әммә улар һиҙмәне лә.
Һин уларҙы ҡырҙың, әммә улар һаман киҫәмәне.
Йөҙҙәрен таштан да нығыраҡ ҡатырып, тиҫкәреләнеп,
Һиңә ҡайтыуҙан баш тартты[+].
4Шунда мин эстән уйланым:
«Былары – ярлы, наҙан кешеләр.
Улар Раббының юлын,
Аллаларының ҡағиҙәһен белмәй[+].
5Мин затлыларына барайым,
Улар менән һөйләшәйем;
Әлбиттә, улар Раббының юлын,
Аллаларының ҡағиҙәһен белә», – тинем.
Әммә улар ҙа ҡалыптарын емергән,
Бауҙарын өҙгәндәр икән[+].
6Шуға урмандан сыҡҡан арыҫлан уларҙы үлтерер,
Сүлдән килгән бүре йыртҡыслар;
Ҡалалары янында ҡаплан һағалар,
Сыҡҡан береһен йолҡҡослар;
Сөнки енәйәттәре ишәйҙе,
Хыянаттары саманан ашты[+].
7«Нисек Мин һине ғәфү итәйем, Исраил?[†]
Балаларың Мине ташланы,
Алла[†] булмағандар менән ант итәләр.
Мин уларҙы туйҙырҙым, ә улар зина ҡылды,
Фәхишәләрҙең өйҙәренә ағылды[+].
8Әйтерһең дә, һимертелгән айғыр:
Һәр береһе күршеһенең ҡатынына кешнәй[+].
9Мин уларҙы бының өсөн язаламайыммы? – тип белдерә Раббы. –
Шундай ҡәүемдән үс алмайыммы[+]?

10Барығыҙ уның йөҙөм баҡсаларына, ҡырығыҙ,
Әммә тотош төпләмәгеҙ.
Ботаҡтарын ботарлап ташлағыҙ,
Инде улар Раббыныҡы түгел[+].
11Исраилдың һәм Йәһүҙәнең[†] халҡы
Миңә бөтөнләй хыянат итте», – тип белдерә Раббы.

12Улар Раббы тураһында ялған һөйләнеләр.
«Ул бер нәмә лә эшләмәйәсәк,
Башыбыҙға бәлә килмәйәсәк,
Һуғышты ла, аслыҡты ла белмәйәсәкбеҙ[+].
13Пәйғәмбәрҙәр[†] – тик ел генә;
Алланың һүҙе уларҙа түгел.
Юрағандары үҙ баштарына төшһөн», – тинеләр[+].

14Шуға күрә Күк ғәскәрҙәре Аллаһы Раббы былай ти:
«Шулай тип һөйләгәндәре өсөн,
Эй Йермеяһ, һүҙҙәремде һинең ауыҙыңда ялҡынға әйләндерәм,
Был халыҡ иһә утын булыр,
Ут уларҙы яндырып бөтөр[+].
15Эй Исраил халҡы,
Мин алыҫтағы бер ҡәүемде ҡуҙғатам, – тип белдерә Раббы. –
Уларҙы һеҙгә ҡаршы ебәрәм.
Улар көслө, бик боронғо ҡәүем.
Һин уларҙың телдәрен белмәйһең,
Уларҙың телмәрен аңламаҫһың[+].
16Һаҙаҡтары – гүйә асыҡ ҡәбер,
Барыһы ла батыр яугир[+].
17Улар һин үҫтергән уңышты,
Икмәгеңде ашап бөтөр;
Ул-ҡыҙҙарыңдың башына етер;
Мал-тыуарыңды тамаҡлар;
Йөҙөм һәм инжиреңде ҡалдырмаҫ;
Ышанған нығытмалы ҡалаларығыҙҙы
Ҡылысы менән емерер[+].

18Әммә хатта ул көндәрҙә лә Мин һеҙҙе бөтөнләй ҡырып бөтөрмәм, – тип белдерә Раббы. – 19Кешеләр: „Аллабыҙ Раббы ни өсөн беҙгә бөтә быларҙы эшләне?“ – тип һораған ваҡытта, былай тип яуап бирерһең, Йермеяһ: „Һеҙ Мине ташланығыҙ, үҙ ерегеҙҙә сит илаһтарға хеҙмәт иттегеҙ. Шуға күрә сит ерҙәрҙә яттарға хеҙмәт итерһегеҙ“»[+].

20Быны Яҡуп йортонда һөйләгеҙ,
Йәһүҙәлә иғлан итегеҙ:
21«Эй күҙҙәре булып та, күрмәгән,
Ҡолаҡтары булып, ишетмәгән
Мәғәнәһеҙ, аңра халыҡ, тыңла[+].
22Минәнме ҡурҡмайһығыҙ? – тип белдерә Раббы. –
Минең алдымдамы ҡалтырамайһығыҙ?
Мин диңгеҙгә ҡомдо сик итеп ҡуйҙым,
Үтеп булмаҫлыҡ мәңгелек итеп ҡылдым.
Тулҡындар ни тиклем ташланһа ла,
Шаулап[†] ажғырһа ла, үтә алмаҫ[+].
23Әммә был халыҡтың йөрәге тиҫкәре, фетнәсел;
Улар боролоп үҙ юлдары менән китте[+].
24Эстән генә:
„Үҙ мәлендә ямғырын яуҙырған,
Яҙын, көҙөн еребеҙҙе һуғарған,
Уңыш йыйырға йыл һайын ваҡыт биргән
Аллабыҙ Раббынан ҡурҡайыҡ“, – тимәне[+].
25Ҡылған енәйәттәрегеҙ ошоларҙан мәхрүм итте,
Гонаһтарығыҙ[†] ошо бәрәкәттән айырҙы.

26Халҡым араһында яман әҙәмдәр бар.
Улар ҡош аулаусылар һымаҡ тоҙаҡ ҡоралар;
Боҫоп ятып, кеше аулайҙар[+].
27Ҡоштар менән тулы ситлек кеүек
Уларҙың өйҙәре хәйлә менән тулы.
Шул арҡала үрләнеләр, байынылар,
28Һимерешеп, ялтырап киттеләр,
Яманлыҡтары саманан ашты.
Улар үкһеҙҙәрҙең дәғүәләрен
Ғәҙел хөкөм итмәй,
Фәҡирҙең хоҡуҡтарын яҡламай[+].
29Ошолар өсөн уларҙы язаһыҙ ҡалдырайыммы? – тип белдерә Раббы. –
Ошондай ҡәүемдән үс алмайыммы[+]?

30Был илдә дәһшәтле һәм ҡурҡыныс хәл бара:
31Пәйғәмбәрҙәр ялған пәйғәмбәрлек итә;
Ҡаһиндар[†] үҙҙәренсә хакимлыҡ ҡыла;
Ә Минең халҡыма быларҙың барыһы оҡшай.
Әммә ахырҙа һеҙ нимә эшләрһегеҙ икән?»[+]

#### 6


Йәрүсәлим дошман ҡамауында

1«Эй Бинйәмин нәҫеле,
Йәрүсәлимдән[†] ҡаса һалығыҙ!
Теҡоғала борғо ҡысҡыртығыҙ!
Бейт-Һаккәрәмдә ут яғып белдерегеҙ!
Ана, төньяҡтан ҡурҡыныс һәләкәт килә[+].
2Наҙлы һәм гүзәл Сион-ҡыҙҙы[†]
Мин юҡҡа сығарасаҡмын.
3Көтөүселәр үҙ малдары менән уға ҡаршы килер;
Уны ҡамап сатырҙарын ҡорор,
Һәр кем малын үҙ өлөшөнә тейгән ерҙә ашатыр».

4Дошмандар: «Йәрүсәлимгә ҡаршы һөжүмгә әҙерләнегеҙ!
Тороғоҙ, көн үҙәгендә юлланабыҙ, – тиер. –
Юҡ инде, һуңғараҡ ҡалдыҡ,
Көн кискә ауыша, күләгәләр оҙоная»[+].
5«Әйҙәгеҙ, төндә һөжүм итәйек,
Ҡәлғәләрен емерәйек!»

6Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Ағас ҡырҡығыҙ,
Йәрүсәлимде ҡамап уба ҡороғоҙ.
Был ҡала язаланырға тейеш;
Уның эсе тулы йәбер-золом[+].
7Шишмә һыуы нисек бәреп сыға,
Йәрүсәлимдә яуызлыҡ шулай бөркөлә.
Унда көсләү, емереү хөкөм һөрә,
Гелән күҙ алдымда – сир һәм йәрәхәттәр[+].
8Киҫәтеүгә ҡолаҡ һал, эй Йәрүсәлим,
Юҡһа һинән ваз кисермен,
Һине ташландыҡ ергә,
Кешеһеҙ урынға әйләндерермен».

9Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Йыйғандан һуң ҡалған йөҙөм сүпләп алынғандай,
Исраилдың[†] иҫән ҡалғандары йолҡоп алынасаҡ.
Гүйә йөҙөм йыйған кеше һымаҡ,
Ҡулыңды һуҙ, ботаҡтарҙы тикшереп сыҡ»!

10Кемгә өндәшәйем? Кемде иҫкәртәйем?
Кем әйткәндәремде тыңлар?
Уларҙың ҡолаҡтары ҡапланған[*] – бер нәмә лә ишетмәйҙәр;
Раббының һүҙен хурлайҙар,
Уның менән хушһынмайҙар[+].
11Мин Раббының асыуына тулышҡанмын,
Уны башҡаса тотоп тыя алмайым.

Раббы[†] былай ти:
«Асыуымды урамдағы балаларға түк,
Йыйылышҡан егеттәрҙең өҫтөнә ауҙар!
Ир менән ҡатын да, өлкән[†] кеше лә,
Көндәре һанаулыһы ла ҡотола алмаҫ[+].
12Өйҙәре баҫыуҙары һәм ҡатындары һымаҡ
Башҡа берәүҙәргә биреләсәк;
Мин был илдә йәшәүселәргә ҡаршы ҡул күтәрәм, – тип белдерә Раббы. –[+]
13Ябай халыҡтан алып затлыһына тиклем
Хәрәм юл менән табыш көҫәй.
Пәйғәмбәрҙән[†] алып ҡаһинға[†] тиклем
Барыһы ла ялған эш итә[+].
14„Именлек, именлек“, – тиҙәр,
Халҡымдың йәрәхәтен өҫтән-мөҫтән имләйҙәр.
Ә бит именлек юҡ[+].
15Әшәке ғәмәлдәре өсөн оялалармы?
Ҡайҙа оялыу, ҡыҙара ла белмәйҙәр!
Шуға күрә ҡолағандар араһына йығылырҙар;
Уларҙы язалаған сағымда
Һөрлөгөп барып төшөрҙәр», – ти Раббы[+].

16Раббы былай ти:
«„Юлдар сатына баҫып байҡағыҙ.
Боронғо юлдарҙы һорашығыҙ,
Иң яҡшы юлды һайлап барығыҙ,
Шунда йәнегеҙ тыныслыҡ табыр“, – тип әйттем.
Тик һеҙ: „Ул юл менән бармайбыҙ“, – тинегеҙ[+].
17Һеҙгә күҙәтселәр ҡуйҙым.
„Борғо тауышына ҡолаҡ һалығыҙ“, – тинем.
Әммә: „Ҡолаҡ һалмайбыҙ“, – тип яуап ҡайтарҙығыҙ[+].
18Шуға күрә, эй ҡәүемдәр, ишетегеҙ;
Эй йәмәғәт, белеп тороғоҙ –
Уларҙың башына ни төшәсәк!
19Тыңла, ер йөҙө!
Был халыҡҡа һәләкәт килтерәм –
Яман ниәттәренең емеше был.
Сөнки әйткәнемә ҡолаҡ һалманылар,
Ҡанун-ҡағиҙәләремдән[†] баш тарттылар[+].
20Ни хәжәтемә Шеванан килгән еҫле май?
Алыҫ илдән килтерелгән хуш еҫле ҡамыш нимәгә Миңә?
Тотош яндырыуҙарығыҙҙы ҡабул ҡылмайым,
Ҡорбандарығыҙ[†] Миңә хуш түгел»[+].

21Шуға күрә Раббы былай ти:
«Мин ул халыҡтың алдына
Абыныу таштары ҡуям, –
Уға һөрлөгөп йығыласаҡтар.
Аталар улдары менән бергә,
Күршеләр дуҫтары менән бергә һәләк буласаҡтар»[+].

22Раббы былай ти:
«Ана, төньяҡ илдән халыҡ килә,
Бөйөк ҡәүем күтәрелә ер сигенән[+].
23Ҡулдарында – йәйә, һөңгө;
Улар аяуһыҙ һәм мәрхәмәтһеҙ.[†]
Тауыштары диңгеҙ олоуындай;
Аттарҙа сабып киләләр,
Бер кешеләй яуға теҙеләләр
Һиңә ҡаршы һуғышырға, эй Сион-ҡыҙ!»

24«Улар хаҡында хәбәр ишетеп,
Ҡулыбыҙ һәленеп төштө.
Тулғаҡ тотҡан ҡатын кеүек,
Әрнеү-ғазап йәнебеҙҙе өттө[+].
25Ҡырға сыҡмағыҙ, юлда йөрөмәгеҙ!
Сөнки һәр тарафта – дошман ҡылысы,
Тирә-яҡта – дәһшәт», – ти Йәрүсәлим халҡы[+].

26Бисара халҡым, ҡыл туҡыма уран,
Көлгә ятып ауна.
Яңғыҙ улың өсөн йәш түккәндәй,
Әсенеп, әрнеп ила,
Сөнки дошман беҙгә көтмәгәндә һөжүм итер[+].

27«Йермеяһ, һине халҡыма һынаусы итеп ҡуям.
Көмөштөң сифатын билдәләгән оҫта һымаҡ,
Уларҙың тотҡан юлын күҙәтеп баһала[+].
28Уларҙың бөтәһе лә тиҫкәре һәм башбаштаҡ,
Ғәйбәт йөрөтөргә яраталар;
Баҡыр йә тимер һымаҡ ҡатылар,
Барыһы ла боҙоҡлоҡ ҡылалар.
29Ана, күрек аяуһыҙ өрҙөрә,
Ҡара ҡурғаш утта иреп бөттө,
Тик иретеүсенең эше юҡҡа булды:
Юшҡын айырылып сыҡманы.
30Уларҙы „эшкә ашмаған көмөш“ тип атарҙар,
Сөнки Раббы уларҙан баш тартты»[+].

#### 7


Йермеяһтың ҡорамда пәйғәмбәрлек итеүе

1Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды:

2– Раббы йортоноң ҡапҡаһы[†] янына баҫ та кешеләргә бына ошо һүҙҙәрҙе еткер:

«Раббыға ғибәҙәт ҡылыр өсөн был ҡапҡанан ингән барлыҡ Йәһүҙә[†] кешеләре, Раббы һүҙен тыңлағыҙ![+] 3Исраилдың[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: тормош рәүешегеҙҙе, ғәмәлдәрегеҙҙе төҙәтегеҙ, шул сағында Мин һеҙҙе был урында йәшәргә ҡалдырырмын[+]. 4„Бында Раббының ҡорамы![†] Раббының ҡорамы, Раббының ҡорамы бында!“ – тигән алдатҡыс һүҙҙәргә ышанмағыҙ[+]. 5Әгәр ҙә һеҙ ысынлап та дөрөҫ йәшәһәгеҙ, яҡшы ғәмәлдәр ҡылһағыҙ, бер-берегеҙгә ҡарата ғәҙел эш итһәгеҙ,[+] 6килмешәкте, етемде һәм тол ҡатынды йәберләмәһәгеҙ, был урында ғәйепһеҙ кешенең ҡанын түкмәһәгеҙ, башығыҙға бәлә алып, сит илаһтарға табынмаһағыҙ, 7шул саҡта һеҙҙе ата-бабаларығыҙға мәңгелеккә тип бирелгән ошо ерҙә йәшәргә ҡалдырырмын[+]. 8Әммә һеҙ ялғанға ышанаһығыҙ, ләкин бының файҙаһы юҡ.

9Урлашаһығыҙ, кеше үлтерәһегеҙ, зина ҡылаһығыҙ, ялған ант бирәһегеҙ, Бәғелгә[†] хуш еҫ төтәтәһегеҙ, үҙегеҙ элек белмәгән илаһтарға эйәрәһегеҙ[+]. 10Шунан Минең исемемә бағышланған ошо йортҡа килеп, хозурыма баҫаһығыҙ ҙа: „Беҙ ҡотолдоҡ!“ – тиһегеҙ. Бындай ерәнгес эштәрегеҙҙе дауам итер өсөнмө? 11Минең исемемә бағышланған ошо йорт һеҙҙеңсә ҡараҡтар ояһына әйләндеме ни? Мин бит быларҙың барыһын да күрә йөрөйөм, – тип белдерә Раббы. –[+] 12Барығыҙ Шилоға, Мин тәү тапҡыр исемемде төйәкләндергән урынды ҡарағыҙ! Халҡым Исраилдың яуызлығы арҡаһында уны нимә эшләткәнемде күрегеҙ. 13Һеҙ уларҙың яуызлыҡтарын ҡабатлаған саҡта, – тип белдерә Раббы, – Мин һеҙгә ҡайта-ҡайта әйттем – ишетмәнегеҙ, саҡырҙым – яуап ҡайтарманығыҙ[+]. 14Шулай икән, исемемә бағышланған, өмөтөгөҙҙө бағлаған был ҡорамды ла, һеҙгә һәм ата-бабаларығыҙға биргән урынды ла Шило хәленә ҡалдырасаҡмын. 15Әфраим тоҡомонан булған ҡәрҙәштәрегеҙҙе нисек ҡыуып ебәргән булһам, һеҙҙе лә шулай хозурымдан ҡыуам»[+].

16Ә һин, Йермеяһ, башҡаса был халыҡ өсөн доға ҡылма, улар өсөн ялбарма. Ялынма, ярлыҡау һорама – барыбер ҡолаҡ һалмаясаҡмын[+]. 17Йәһүҙә ҡалаларында һәм Йәрүсәлим[†] урамдарында уларҙың ни ҡыланғандарын күрмәйһеңме ни? 18Балалары утын йыя, аталары усаҡ яға, ҡатындар Күк алиһәһенә[*] күмәс бешерер өсөн ҡамыр баҫа. Минең асыуыма тейер өсөн башҡа илаһтарға түкмә ҡорбан[†] килтерәләр. 19Тик улар Мине кәмһетәме ни? – тип белдерә Раббы. – Үҙҙәренә зыян килтерәләр, үҙҙәрен оятҡа ҡалдыралар. – 20Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: ҡара, Мин асыу-ярһыуымды ошо урынға, кешеләргә һәм хайуандарға, ҡырҙағы ағастарға һәм ер биргән емештәргә түгәм. Асыуым һүнмәҫ ялҡын һымаҡ яныр[+].

21Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил Аллаһы былай ти:

– Тотош яндырыу ҡорбандарығыҙҙы башҡа ҡорбандарығыҙға өҫтәгеҙ ҙә итен ашағыҙ![+] 22Ата[†]-бабаларығыҙҙы Мысырҙан[†] сығарған ваҡытта, Мин тотош яндырыу һәм башҡа ҡорбандар хаҡында бойороҡ бирмәнем[+]. 23Мин уларға шундай әмер биргәйнем: «Мине тыңлағыҙ! Шунда Мин – һеҙҙең Аллағыҙ, ә һеҙ Минең халҡым булырһығыҙ. Үҙегеҙгә яҡшы булһын өсөн Мин күрһәткән юлдан йөрөгөҙ», – тинем[+]. 24Әммә улар тыңламаны, ҡолаҡтарына ла элмәне, тиҫкәре яуыз күңелдәре теләгәнсә йәшәне, алға бармай, артҡа киттеләр[+]. 25Ата-бабаларығыҙ Мысырҙан сыҡҡан ваҡыттан алып бөгөнгә тиклем Мин һеҙгә ҡабат-ҡабат Үҙемдең ҡолдарымды – пәйғәмбәрҙәрҙе[†] ебәреп торҙом[+]. 26Әммә һеҙ Мине тыңламанығыҙ, ҡолаҡ һалманығыҙ. Тиҫкәреләнеп ата-бабаларығыҙҙан да яманыраҡ ҡыландығыҙ[+].

27Һин, Йермеяһ, быларҙың бөтәһен дә уларға һөйләрһең, әммә улар һиңә ҡолаҡ һалмаясаҡ. Һин уларҙы саҡырырһың, әммә улар яуап ҡайтармаясаҡ. 28Шуның өсөн һин уларға әйт: «Үҙенең Аллаһы Раббыны тыңламаған, Уның өгөт-нәсихәтен тотмаған халыҡ – һеҙ ул! Хәҡиҡәт юҡ булды, ауыҙығыҙҙан хаҡ һүҙ сыҡмаҫ булды».

29Эй Йәрүсәлим, сәсеңде ҡырҡып ташла,
Яланғас ҡалҡыулыҡтарҙа һыҡта.
Сөнки асыуын ҡабартҡан был нәҫелдән
Раббы ваз кисте, уны ташланы.

30– Йәһүҙә халҡы күҙ алдымда яуызлыҡ ҡылды, – тип белдерә Раббы. – Минең исемемә бағышланған был ҡорамға ерәнгес боттарын ҡуйҙылар, уны нәжесләнеләр.[†][+] 31Улдарын һәм ҡыҙҙарын утта яндырыу өсөн Бен-Һинном үҙәнендәге Төфәҫтә табыныу ҡалҡыулығы[†] яһанылар. Ә Мин улай эшләргә ҡушманым, хатта уйымда ла булманы[+]. 32Шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, – был урынды Төфәҫ тип тә, Бен-Һинном үҙәне тип тә түгел, Һуйыш үҙәне тип атарҙар. Унда үлеләрҙе урын ҡалмағанға тиклем күмәсәктәр. 33Был халыҡтың мәйеттәре күктәге ҡоштарға ем, ерҙәге йәнлектәргә емтек булып аунап ятыр, уларҙы ҡыуырлыҡ та кеше ҡалмаҫ[+].

34Йәһүҙә ҡалаларында һәм Йәрүсәлим урамдарында шатлыҡ ауаздарына, күңел асыуҙарға, кейәү менән кәләштең тауыштарына сик ҡуясаҡмын. Был ил бушлыҡҡа әйләнәсәк[+].

#### 8

1– Ул ваҡытта, – тип белдерә Раббы[†], – Йәһүҙә[†] батшаларының һөйәктәре, түрәләренең, ҡаһиндарының,[†] пәйғәмбәрҙәренең[†] һәм Йәрүсәлим[†] халҡының һөйәктәре ҡәберҙәренән сығарып бырғалыр. 2Уларҙың һөйәктәре үҙҙәре яратҡан, хеҙмәт иткән һәм арттарынан эйәргән, кәңәш һораған, алдарында сәждә ҡылған ҡояштың, айҙың, башҡа күк есемдәренең аҫтында туҙрап ятыр. Ул һөйәктәрҙе бер кем дә йыйып алып ерләмәҫ, тупраҡ өҫтөндә тиреҫ булып ята бирерҙәр[+]. 3Был яуыз нәҫелдең иҫән ҡалғандары Мин уларҙы һөргән ерҙәрҙә үлемде йәшәүҙән артыҡ күрерҙәр, – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы[+].


Халыҡтың, Раббыны ташлап, үҙ юлынан барыуы

4– Әйт уларға, Раббы былай ти:

«Кеше йығылһа, торорға тырышмаймы?
Юлында аҙашһа, кире боролмаймы?
5Ни өсөн был халыҡ аҙашып йөрөй,
Ниңә Йәрүсәлим тоғро юлға ҡайтмай?
Улар ялғанға сат йәбешеп алғандар,
Кире ҡайтыуҙан баш тарталар.
6Мин иғтибар менән тыңлап торҙом:
Улар дөрөҫөн һөйләмәй.
Һис кем: „Нишләнем мин?“ – тимәй,
Яуызлыҡ ҡылғанына үкенмәй.
Күҙе тоноп, яуға йомолған ат һымаҡ
Һәр береһе үҙ юлынан саба бирә.
7Ә бит хатта күктәге ҡауҙы ла үҙ миҙгелен белә,
Алатуба ла, ҡарлуғас та, торна ла
Ваҡыт еткәс кенә ҡайта.
Ә Минең халҡым үҙ Раббыһының
Ҡанун-ҡағиҙәләрен[†] белмәй[+].

8Нисек һеҙ: „Беҙ аҡыллы,
Беҙҙә Раббы ҡануны бар“, – тип әйтәһегеҙ?
Ҡарағыҙ, кәтиптәрҙең алдаҡсы ҡәләме
Уны ла ялғанға әйләндерә![+]
9Аҡыл эйәләре оятҡа ҡалды,
Сараһыҙлыҡҡа төштө, тоҙаҡҡа эләкте.
Улар Раббы һүҙенән баш тартты –
Шунан, ҡайҙа уларҙың аҡылы?
10Шуға күрә ҡатындарын – башҡаларға,
Баҫыуҙарын бүтән хужаларға бирәм.
Ябай халыҡтан алып затлыһына тиклем
Хәрәм юл менән табыш көҫәй.
Пәйғәмбәрҙән алып ҡаһинға тиклем
Барыһы ла ялған эш итә[+].
11„Именлек, именлек“, – тиҙәр,
Бисара халҡымдың йәрәхәтен өҫтән-мөҫтән имләйҙәр.
Ә бит именлек юҡ[+].
12Әшәке ғәмәлдәре өсөн оялалармы?
Ҡайҙа оялыу, ҡыҙара ла белмәйҙәр!
Шуға күрә ҡолағандар араһына йығылырҙар;
Улар язаланған мәлдә
Һөрлөгөп барып төшөрҙәр», – ти Раббы[+].

13«Мин уларҙың бөтә уңышын тартып алырмын, – тип белдерә Раббы. –
Ботағында бөртөк йөҙөм,
Инжир ағасында өҙөп алыр емеш ҡалмаҫ;
Хатта япраҡтары һулып ҡойолор.
Уларға нимә биргәнмен, барыһы ла
Ҡулдарынан тартып алынасаҡ»[+].
14«Нишләп ултырабыҙ һаман? – ти Йәһүҙә халҡы. –
Тороғоҙ, ҡасайыҡ нығытмалы ҡалаларға,
Шунда үлемебеҙҙе көтөп алырбыҙ!
Аллабыҙ Раббы әжәлгә дусар итте,
Эсергә ағыулы һыу бирҙе,
Сөнки Уға ҡаршы гонаһ[†] ҡылдыҡ[+].
15Беҙ именлек көттөк, әммә яҡшылыҡ килмәне.
Шифа тапмаҡсы инек, ҡазаға дусар булдыҡ[+].
16Дан[†] яғынан дошман аттарының бышҡырыуы ишетелә;
Айғырҙарҙың көслө кешнәүенән ер һелкенә.
Дошман, илебеҙҙе, ундағы бөтә нәмәне,
Ҡалаларҙы тар-мар итеп, кешеләрҙе үлтермәксе»[+].

17«Бына, өҫтөгөҙгә ағыулы йыландар,
Арбап булмай торған йыландар ебәрәм,
Улар һеҙҙе сағасаҡ», – тип белдерә Раббы[+].


Йермеяһтың Йәрүсәлим өсөн ҡайғырыуы

18Шатлығым ҡалманы минең,
Ҡайғыларыма дауа юҡ, әрней йөрәк.
19Ана, алыҫ илдән бисара халҡымдың иңрәүен ишетәм:
«Раббы Сионда юҡмы ни?
Уның Батшаһы унда түгелме?»

«Нишләп улар боттары,
Бер нәмәгә яраҡһыҙ ят һындары менән
Минең асыуымды килтерҙеләр?» – тип яуап ҡайтара Раббы[+].

20«Ураҡ ваҡыты үтте, йәй ҙә тамам,
Беҙгә һаман ҡотолоу килмәне», – ти халыҡ.
21Бисара халҡым яраһы арҡаһында мин дә яраландым,
Ҡайғыға баттым, дәһшәткә төштөм[+].
22Нимә, Ғилғәдтә[†] бәлзәм юҡмы ни?
Әллә унда табип юҡмы?
Улай булғас, ниңә бисара халҡым шифа тапмай[+]?

#### 9

1Әгәр ҙә башым – инеш,
Күҙҙәрем йәш шишмәһе булһа,
Бисара халҡымдың үлтерелгәндәре өсөн
Көнө-төнө илар инем![+]
2Әгәр сүлдә бер ҡуналҡам булһа,
Улар араһынан алыҫыраҡ булыр өсөн
Мин халҡымды ташлап китер инем!
Улар барыһы ла уйнашсылар,
Хыянатсылар өйөрө[+].

3«Телдәрен йәйәләй киреп алдашалар;
Көстәрен дөрөҫлөк юлында ҡулланмайҙар,
Яуызлыҡ өҫтөнә яуызлыҡ ҡылалар,
Улар Мине танымайҙар, – тип белдерә Раббы[†]. –[+]
4Һәр берегеҙ дуҫынан һаҡланһын,
Ағай-энегеҙгә ышанмағыҙ,
Сөнки туған туғанына аяҡ сала,
Күрше күршеһенә яла яға[+].
5Һәр кем үҙенең күршеһен алдай,
Береһе лә дөрөҫөн һөйләмәй.
Телдәрен ялғанға өйрәтеп бөткәндәр;
Хәлдән тайғансы гонаһ[†] ҡылалар.
6Һин мәкер араһында йәшәйһең, Йермеяһ,
Мәкер арҡаһында улар
Мине белергә лә теләмәйҙәр», – тип белдерә Раббы.
7Шуға күрә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Инде уларҙы тимер һымаҡ иретеп һынаясаҡмын,
Бисара халҡымдың гонаһына ҡаршы
Шунан башҡа нимә эшләй алам[+]?
8Уларҙың теле – үлемесле уҡ,
Ауыҙҙарынан тик ялған һүҙҙәр сыға;
Дуҫына тыштан иҫәнлек теләй,
Ә эсенән генә тоҙаҡ ҡора[+].
9Шулай булғас, был ҡыланыштары өсөн
Уларҙы язаламайыммы? – тип белдерә Раббы. –
Шундай ҡәүемдән үс алмайыммы?»[+]

10Мин тауҙар өсөн илап йәш түгәм,
Далалағы көтөүлектәр тип һыҡтайым!
Улар барыһы ла көйөп бөткән,
Ул ерҙән һис кем йөрөмәй.
Һыйырҙарҙың мөңрәгәне ишетелмәй;
Һауалағы ҡош, януарҙар – барыһы ла ҡасып бөткән[+].

11«Йәрүсәлимде[†] таш өйөмөнә,
Сүл бүреләре төйәгенә әйләндерәм.
Йәһүҙә[†] ҡалаларын бушлыҡ итәм,
Уларҙа йәшәүсе ҡалмаҫ», – ти Раббы[+].

12Мин Раббынан:

– Был ер ниңә һәләк булды? Ни өсөн һис кем йөрөмәй торған сүл кеүек көйөп бөттө? Кем ошоно аңларҙай аҡылға эйә? Раббы һөйләшкән кеше кем, кем быларҙы халыҡҡа еткерер? – тип һораным.

13Раббы былай тине:

– Биргән ҡанунымды[†] ташланылар, Минең әйткәндәремде тыңламанылар, 14баш-баштаҡ булмыштарына буйһондолар, ата-бабалары өйрәткәнсә, Бәғелдәргә[†] эйәрҙеләр. 15Шуның өсөн күреп тороғоҙ, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил[†] Аллаһы, – Мин был халыҡҡа әрем ашатасаҡмын, ағыулы һыу эсерәсәкмен[+]. 16Мин уларҙы үҙҙәре лә, ата-бабалары ла белмәгән ҡәүемдәр араһына таратам, тотош юҡ иткәнгә тиклем арттарынан ҡылыс ебәрәм[+].


Йәрүсәлимдең һыҡтауы

17Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Ҡолаҡ һалығыҙ!
Һыҡтаусы ҡатындарҙы саҡырығыҙ,
Уларҙың иң оҫталары килһен»[+].
18«Тиҙерәк килеп, беҙҙең өсөн һыҡтаһындар,
Күҙҙәребеҙ йәш түкһен,
Керпегебеҙҙән һыуҙар ағылһын», – ти халыҡ[+].

19Ана Сиондан иңрәү тауышы ишетелә:
«Беҙ ҡыйратылдыҡ!
Мәсхәрәгә ҡалдыҡ,
Илебеҙҙе ташлап китергә мәжбүрбеҙ,
Йорттарыбыҙ емерелде».
20Эй ҡатындар, Раббы һүҙен ишетегеҙ!
Уның ауыҙынан сыҡҡан һәр һүҙгә ҡолаҡ һалығыҙ.
Ҡыҙҙарығыҙҙы – һыҡтарға,
Бер-берегеҙҙе ҡайғы йырына өйрәтегеҙ.
21«Ана, тәҙрәләребеҙҙән үлем үрмәләй,
Һарайҙарыбыҙға бәреп керә,
Урамдарҙа – балаларыбыҙҙы,
Майҙандарҙа йәштәребеҙҙе юҡ итте».

22«Уларға әйт, Раббы былай тип белдерә:
„Кеше мәйеттәре баҫыуҙағы тиреҫ,
Ураҡсы артынан ҡалған көлтә һымаҡ ятыр,
Уларҙы йыйып алыусы булмаҫ“»[+].

23Раббы былай ти:
«Аҡыллы кеше аҡылы менән маҡтанмаһын,
Көслө көсө менән маҡтанмаһын,
Бай байлығы менән маҡтанмаһын[+].
24Маҡтанмаҡсы булған кеше
Мин Раббыны аңлауы һәм белеүе менән маҡтанһын.
Донъяла мөхәббәт, хаҡ хөкөм, ғәҙеллек менән эш иткән,
Шунан зауыҡланған Минең менән маҡтанһын», – тип белдерә Раббы[+].

25– Шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, – тәне генә сөннәтләнгәндәрҙе язалаясаҡмын. 26Мысырҙы,[†] Йәһүҙәне, Эдомды,[†] Ғаммонды, Моавты,[†] сүлдә йәшәгән һәм сикә сәстәрен ҡырғандарҙы язалаясаҡмын. Асылда, был ҡәүемдәрҙең сөннәте юҡ, ә Исраил нәҫеленең йөрәге сөннәтһеҙ.[†][+]

#### 10


Раббы – берҙән-бер хаҡ Алла

1Раббының һеҙгә әйткән һүҙҙәренә ҡолаҡ һал, эй Исраил[†] халҡы!

2Раббы[†] былай ти:
«Башҡа ҡәүемдәрҙең юлын ҡыумағыҙ,
Күктәге улар өрккән билдәләрҙән ҡурҡмағыҙ.
3Ул халыҡтарҙың йолалары – буш нәмә:
Урманда ағас ҡырҡалар,
Балта оҫтаһы түмәрҙе юна.
4Шунан алтын-көмөш менән матурлайҙар,
Ҡыймылдамаһын өсөн ҡаҙаулап ҡағалар[+].
5Боттары хас та ҡыяр баҡсаһындағы ҡарасҡы –
Һөйләшә алмайҙар;
Уларҙы күтәреп йөрөтөргә кәрәк,
Сөнки үҙҙәре атлай алмай.
Ҡурҡмағыҙ уларҙан,
Зыян ҡылырға хәлдәренән килмәй уларҙың,
Әммә яҡшылыҡ та эшләй алмайҙар»[+].

6Эй Раббы, Һиңә тиңе юҡ!
Һин бөйөкһөң,
Һинең исемең оло һәм ҡөҙрәтле[+].
7Эй халыҡтар Батшаһы,
Һинән ҡурҡмаған берәйһе бармы?
Һин быға лайыҡһың.
Ҡәүемдәрҙең барса аҡыл эйәләре араһында,
Бөтә батшалыҡтарҙа Һиңә оҡшашы юҡ![+]
8Улар алйот һәм аңралар.
Мәғәнәһеҙ боттарҙан нимә өйрәнмәк кәрәк?
Улар бит ағастан яһалған!
9Таршиштан – сүкелгән көмөш,
Уфаздан алтын алып киләләр.
Балта оҫтаһы менән көмөшсө яһағанды
Зәңгәр һәм ҡарағусҡыл ҡыҙылға кейендерәләр,
Барыһы – егәрле оҫталар эше[+].
10Әммә Раббы – хаҡ Алла[†]!
Ул – тере Алла, мәңгелек Батша.
Асыуланғанында ер тетрәнә,
Халыҡтар сыҙамай ярһыуына.

11Халыҡтарға былай тип әйтегеҙ:

– Күк менән ерҙе бар ҡылмаған илаһтар ер йөҙөнән һәм күк аҫтынан юҡ буласаҡ[+].

12Раббы Үҙенең ҡөҙрәте менән ерҙе яратты,
Аҡылы менән ғаләмде ҡорҙо,
Зиһене менән күктәрҙе йәйҙе[+].
13Уның күкрәүенән күктәге һыуҙар шаулай,[†]
Ер сигенән болоттар күтәрә.
Ямғыр өсөн йәшенен йәшнәтә,
Келәттәренән елдәр сығара[+].
14Уның алдында бар әҙәм – аҡылһыҙ һәм наҙан;
Һәр көмөшсө боттары менән оятҡа ҡала,
Яһаған һындары ялған,
Уларҙың өнө-тыны юҡ[+].
15Һис файҙаһыҙ, көлкө нәмә улар,
Язаланған мәлдә юҡҡа сығасаҡтар.
16Улар кеүек түгел Яҡуптың Өлөшө,
Сөнки Ул – бөтәһен дә бар ҡылыусы,
Ә Исраил халҡы – Уның биләмәһе,
Уның исеме Күк ғәскәрҙәре Раббыһы![+]


Һөргөнгә ҡыуылыу

17Эй ҡамауҙа ултырған Йәрүсәлим[†] халҡы!
Әйберҙәреңде ерҙән йыйнап ал!
18Раббы былай ти:
«Мин был юлы ошо ерҙә йәшәүселәрҙе
Һапҡы менән алып бырғайым.
Уларға бәлә килтерәм, тойһондар,
Дошмандары уларҙы тотоп алһын».

19Ҡайғы миңә, ауыр яраларым!
Һыҙланыуым үҙәгемә үтә.
Әммә әйттем: «Был минең хәсрәтем,
Мин уға сыҙарға тейешмен»[+].
20Сатырым йығылған, бауҙары өҙөлгән;
Балаларым китте, улар юҡ булды.
Сатырымды торғоҙоусы,
Япмаларын ҡороусы ҡалманы[+].
21Халыҡтың көтөүселәре алйот,
Улар Раббынан кәңәш һорамай.
Шуға күрә эштәре уңыш ҡаҙанмай,
Бөтә көтөүҙәре таралды[+].

22Тыңлағыҙ! Бер хәбәр килә!
Төньяҡ илдән оло шау-шыу күтәрелә!
Ул Йәһүҙә[†] ҡалаларын бушлыҡҡа,
Сүл бүреләре төйәгенә әйләндерәсәк[+].

23Эй Раббы, мин беләм,
Әҙәм затының яҙмышы үҙенән тормай,
Аҙымдары үҙ ихтыярында түгел[+].
24Мине асыу менән түгел,
Ғәҙеллек менән Һин төҙәт, Раббы,
Юҡһа мине һәләк итерһең[+].
25Асыуыңды Һине танымаған ҡәүемдәргә,
Исемең менән саҡырмаған ҡәбиләләргә түк.
Сөнки улар Яҡуп нәҫеленең башын ашаны,
Уны тотош йоттолар, юҡ иттеләр,
Төйәктәрен пыран-заран килтерҙеләр[+].

#### 11


Килешеүҙең боҙолоуы

1Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды.

2– Был килешеүҙә[†] әйтелгәндәрҙе тыңлағыҙ! Һин уны Йәһүҙә[†] халҡына һәм Йәрүсәлимдә[†] йәшәгәндәргә еткер. 3Әйт уларға, Исраил[†] Аллаһы Раббы былай ти: «Был килешеүҙең шарттарын үтәмәгән һәр бер кешегә ләғнәт булһын![+] 4Мин ата-бабаларығыҙҙы Мысырҙан,[†] тимер иретә торған мейестән, алып сыҡҡан саҡта ошоларҙы бойорҙом. Мин уларға былай тинем: „Әйткәндәремде тыңлағыҙ, бөтә бойороҡтарымды еренә еткереп үтәгеҙ, шул саҡта һеҙ Минең халҡым булырһығыҙ, Мин һеҙҙең Аллағыҙ булырмын[+]. 5Шулай итһәгеҙ, Мин дә ата-бабаларығыҙға биргән антымды үтәрмен – бөгөн һеҙҙеке булған ерҙе – һөт һәм бал ағып ятҡан ерҙе – һеҙгә бирермен“».

– Амин, Раббы, – тинем[+].

6Раббы миңә былай тине:

– Бөтә был һүҙҙәрҙе Йәһүҙә ҡалаларында, Йәрүсәлим урамдарында иғлан ит. Әйт уларға: «Был килешеүҙең шарттарын тыңлағыҙ һәм уларҙы еренә еткереп үтәгеҙ. 7Ата[†]-бабаларығыҙҙы Мысырҙан сығарған көндән башлап ошоға тиклем һәр ваҡыт: „Әйткәндәремде тыңлағыҙ“, – тип киҫәтә килдем. 8Әммә тыңламанылар, һүҙҙәремә ҡолаҡ һалманылар. Һәр кем яуыз һәм тиҫкәре йөрәктәре буйынса йәшәне. Шуға күрә Мин, үтәргә бойорғандарҙы эшләмәгәндәре өсөн, килешеүҙә яҙылған бөтә ләғнәттәрҙе уларҙың башына ебәрҙем»[+].

9Шунан Раббы миңә былай тине:

– Йәһүҙә халҡы һәм Йәрүсәлимдә йәшәүселәр Миңә ҡаршы фетнә ойошторҙо[+]. 10Улар әйткәндәремде тыңлауҙан баш тартҡан ата-бабаларының гонаһтарын[†] ҡабатлай, бүтән илаһтар артынан эйәрәләр, уларға хеҙмәт итәләр. Исраил һәм Йәһүҙә нәҫелдәре ата-бабалары менән төҙөгән килешеүемде боҙҙо[+]. 11Шуға күрә Раббы былай ти: «Мин уларҙың баштарына ҡотола алмаҫлыҡ бәлә-ҡаза ебәрәм! Мине ярҙамға саҡырырҙар, әммә уларҙы ишетмәйәсәкмен[+]. 12Шул саҡта Йәһүҙә ҡалалары халҡы һәм Йәрүсәлимдә йәшәгәндәр үҙҙәре хуш еҫ төтәткән илаһтарға барып ялбарасаҡ. Әммә бәлә килгәндә был илаһтар бер нисек тә ярҙам итмәйәсәк[+]. 13Эй Йәһүҙә халҡы, нисә ҡалаң булһа, шул саҡлы уҡ илаһтарың бар һинең. Йәрүсәлим урамдары күпме булһа, әшәке Бәғелгә[†] ҡорбан[†] усаҡтарығыҙ шунса»[+].

14Һин, Йермеяһ, был халыҡ өсөн һорама, ялбарма, улар өсөн доға ҡылма. Бәләгә ҡалғас Мине саҡырғандарында, уларҙы тыңламаясаҡмын[+].

15«Һөйгән халҡым, күпме яуызлыҡтар ҡылғандан һуң
Минең йортомда булырға ни хаҡың бар?
Был ҡорбан ите һине бәләнән ҡотҡара алмаясаҡ,
Сөнки һин ҡәбәхәтлек ҡылғанда һөйөнәһең»[+].

16Раббы һине «суҡ япраҡлы,
Мул емешле зәйтүн[†] ағасы» тип атағайны.
Әммә күктәр дәһшәтле күкрәгән саҡта
Ул ағасҡа ут төртөр,
Уның ботаҡтары янып бөтөр[+].

17Һине ултыртҡан Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Үҙе башыңа бәлә килтерергә ҡарар итте, сөнки Исраил менән Йәһүҙә халҡы золом ҡылды. Бәғелгә хуш еҫ төтәҫләп, Раббыны асыуландырҙы[+].


Йермеяһҡа ҡаршы ҡоролған мәкер

18Миңә Раббы Үҙе асып бирҙе, шуға беләм:
Ул миңә дошмандарымдың яуыз эштәрен күрһәтте.
19Мин салырға илткән йыуаш бәрәс кеүек булғанмын.
Миңә ҡаршы мәкер ҡорғандарын аңламағанмын.
Ә улар былай тигән:
«Ағасын да, емешен дә юҡ итәйек,
Уны тереләр донъяһынан ҡырҡып ташлайыҡ,
Хатта исеме лә хәтерҙә ҡалмаһын»[+].
20Әммә Һин – ғәҙел хөкөм ҡылған Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Һин – күңелде һәм булмышты һынаусы,
Уларҙан үс алғаныңды күрәйемсе,
Дәғүәмде Һиңә тапшырҙым![+]

21Шунда Раббы былай тине:

– Эй Йермеяһ, Ғанаҫоҫ кешеләре йәнеңде көҫәп һиңә: «Раббы исеменән пәйғәмбәрлек[†] итмә, юҡһа беҙҙең ҡулдан үләсәкһең», – тип янай[+]. 22Шуға күрә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы әйтә: «Мин уларҙы язалаясаҡмын. Егеттәре ҡылыстан үлер, ул-ҡыҙҙары аслыҡтан ҡырылыр. 23Бер кем дә иҫән ҡалмаҫ. Яза йылында Ғанаҫоҫ халҡының башына һәләкәт ебәрәсәкмен».

#### 12


Йермеяһтың Раббыға зарланыуы

1Һинең менән дәғүәләшкәнемдә,
Һин хаҡлы булып сығаһың, Раббым.
Шулай ҙа Һинең менән йәнә һөйләшмәксемен,
Ғәҙеллек хаҡында һорау бирмәксемен.
Ниңә яуыздарҙың эше уңа?
Ни өсөн хыянатсылар рәхәт йәшәй[+]?
2Уларҙы Һин ултырттың – тамыр йәйҙеләр,
Үҫтеләр, емеш бирәләр;
Исемеңде телдән төшөрмәйҙәр,
Ләкин күңелдәре Һинән йыраҡ[+].
3Ә мине беләһең, Раббы[†], күрәһең,
Күңелемдең Һиндәлеген һынағанһың.
Уларҙы салыу һарыҡтары һымаҡ ҡыуып алып кит,
Боғаҙлау көнө өсөн айырып ҡуй[+].
4Ҡасанғаса ер ҡайғырып ятыр?
Яландарҙа бөтә үлән ҡорор?
Был ерҙә йәшәгәндәрҙең яуызлығы арҡаһында
Йәнлектәр һәм ҡоштар һәләк була.
Был әҙәмдәр иһә әйтә:
«Ул беҙҙең ахырыбыҙҙы күрмәй»[+].


Раббының яуабы

5«Йәйәүлеләр менән ярышып хәлдән таяһың икән,
Аттар менән нисек ярышырһың?
Тыныс илдә һөрлөгөп ятаһың икән,
Иордан буйындағы шырлыҡтарҙы нисек үтерһең?
6Хатта туғандарың, үҙ ғаиләң –
Улар ҙа хыянат итте һиңә,
Артыңдан ҡысҡырып оҙаталар.
Алдыңда яҡшы һөйләһәләр ҙә,
Ышана күрмә уларға»[+].

7«Мин ил-йортомдо ташланым,
Үҙ биләмәмдән баш тарттым;
Һөйгән халҡымды дошмандары ҡулына бирҙем.
8Үҙ халҡым Миңә урмандағы арыҫлан һымаҡ булды,
Ул Миңә ҡаршы тауыш күтәрҙе;
Шуға күрә уға нәфрәтләндем.
9Үҙ халҡым Миңә сыбар ҡарсыға һымаҡ булды.
Башҡа йыртҡыс ҡоштар халҡымды уратып алды!
Барығыҙ, бөтә ҡырағай хайуандарҙы йыйығыҙ,
Халҡымды тамаҡлап ташлаһындар[+].
10Көтөүселәр өйөрө йөҙөм баҡсамды харап итте,
Биләмәмде тапап бөттө,
Минең ғәзиз өлөшөмдө буш сүлгә әйләндерҙе[+].
11Уны бушлыҡҡа әйләндерҙеләр,
Ташландыҡ ерем алдымда илап ята.
Бөтөн ил емереклеккә ҡалды –
Бының өсөн бер кемдең дә эсе бошмай.
12Сүлдәге яланғас ҡалҡыулыҡтар буйлап
Баҫҡынсылар килә.
Раббының ҡылысы илде
Бер остан икенсеһенә тиклем ҡырып һалыр,
Тынғылыҡ ҡалмаҫ бөтә йән эйәһенә.
13Минең халҡым бойҙай сәсте,
Билсән урып алды,
Хәлдән тайғансы эшләне,
Әммә файҙаһын күрмәне.
Раббының ялҡынлы ярһыуы арҡаһында
Оятҡа ҡалдығыҙ – уңышығыҙҙан мәхрүм булдығыҙ»[+].


Раббының Үҙенә хеҙмәт иткән ҡәүемдәрҙе ярлыҡауы

14Раббы былай ти:

– Халҡым Исраилға[†] биләмә итеп биргән ергә ҡул һуҙған бөтә яуыз күршеләремде тупраҡтарынан йолҡоп ырғытам, араларынан Йәһүҙә[†] халҡын да йолҡоп алам[+]. 15Йолҡоп алғандан һуң, Мин уларға яңынан рәхим-шәфҡәт ҡылырмын: һәр береһен үҙ биләмәһенә, үҙ еренә кире ҡайтарырмын[+]. 16Әгәр ул сит халыҡтар Минең халҡымдың йолаларын яҡшы өйрәнһәләр, халҡымды Бәғел[†] исеме менән ант итергә өйрәткән кеүек «Тере Раббы шаһит» тип Минең исемем менән ант итһәләр, халҡым араһында урынлашып ҡалырҙар[+]. 17Ә Мине тыңламаған халыҡты төбө-тамыры менән йолҡоп юҡ итермен, – тип белдерә Раббы.

#### 13


Етен билбау

1Раббы[†] миңә былай тине:

– Бар, үҙеңә етен билбау һатып алып билеңә быу, ләкин уны һыуға тейҙермә[+].

2Мин, Раббы ҡушҡанса, билбау һатып алып, билемә быуҙым. 3Шунан миңә тағы Раббы һүҙе булды:

4– Һатып алып билеңә быуған билбауыңды ал да юлға сыҡ. Евфрат йылғаһына бар ҙа билбауҙы ундағы берәй ҡая ярығына йәшереп ҡуй.

5Мин Евфратҡа барҙым да, Раббы бойорғанса, билбауҙы йәшереп ҡуйҙым.

6Байтаҡ көндәр үткәндән һуң, Раббы миңә:

– Тор, Евфратҡа бар ҙа Мин һиңә йәшереп ҡуйырға ҡушҡан билбауҙы ал, – тине.

7Мин, шунда барып, үҙем йәшереп ҡуйған урындан билбауҙы ҡаҙып алдым. Тик ул серегән, бер нәмәгә лә ярамаҫлыҡ булып ҡалғайны.

8Шунда миңә Раббы һүҙе булды.

9– Раббы былай ти: «Йәһүҙәнең[†] ғорурлығын да, Йәрүсәлимдең[†] тәкәбберлеген дә ошолай серетәм. 10Әйткәндәремде тыңларға теләмәгән, йөрәктәренең тиҫкәрелеге буйынса йәшәгән, башҡа илаһтарға эйәргән, уларға хеҙмәт иткән, сәждә ҡылған был яман халыҡ ошо бер нәмәгә яраҡһыҙ билбау һымаҡ булып ҡалыр. 11Билбау кешенең тәненә ҡайһылай тейеп торһа, Мин дә бөтә Исраил[†] менән Йәһүҙә нәҫелен шулай итеп Үҙемә яҡынайтҡайным, – тип белдерә Раббы. – Минең халҡым булырҙар, исемемә маҡтау һәм шөһрәт[†] килтерерҙәр, тип өмөтләнгәйнем, әммә улар Мине тыңламаны».


Шарап турһыҡтары

12– Һин, Йермеяһ, уларға еткер, Исраил Аллаһы Раббы былай ти: «Һәр турһыҡҡа шарап тултырылырға тейеш». Улар һиңә: «Әллә беҙ һәр турһыҡҡа шарап тултырылғанын белмәй тиһеңме?» – тип әйтһә, 13уларға былай тип яуап ҡайтар: «Раббы әйтә: был ерҙә йәшәгән һәр кемгә – Дауыт[†] тәхетендә ултырған батшаларға, ҡаһиндарға,[†] пәйғәмбәрҙәргә,[†] Йәрүсәлимдә йәшәгәндәрҙең барыһына ла, иҫерткәнсе шарап тултырам[+]. 14Мин уларҙы бер-береһенә, ата-әсәләрҙе балаларға бәреп ватам, – тип белдерә Раббы. – Уларҙы аямай юҡ итәм – йәлләмәйем, рәхим-шәфҡәт ҡылмайым»[+].


Һөргөн ҡурҡынысы

15Тыңлағыҙ һәм ҡолағығыҙға киртегеҙ,
Тәкәббер булмағыҙ.
Сөнки Раббы шулай тине.
16Ҡараңғылыҡ баҫып алғансы,
Эңерҙә аяғығыҙ тауҙарҙа һөрөнгәнгә тиклем
Аллағыҙ Раббыны данлағыҙ!
Һеҙ яҡтылыҡ көтөрһөгөҙ,
Әммә Раббы уны үлем күләгәһенә,
Дөм-ҡараңғылыҡҡа әйләндерер[+].
17Әгәр әйткәнемә ҡолаҡ һалмаһағыҙ,
Күңелемдең иң-иң төпкөлөндә
Тәкәбберлегегеҙ өсөн илармын,
Күҙемдән әсе йәш йылға булып ағыр,
Сөнки Раббының көтөүе
Әсирлеккә алып кителә[+].

18«Батша менән батшаның әсәһенә әйт:
„Тәхетегеҙҙән аҫҡа төшөп ултырығыҙ,
Башығыҙҙан данығыҙҙың тажы төшөп китте“»[+].
19Негевтағы ҡалалар бикләнгән.
Ҡапҡаларҙы[†] асырлыҡ кеше юҡ.
Йәһүҙә халҡы әсирлеккә алып кителде,
Тотошлай һөргөнгә ебәрелде.

20Башығыҙҙы күтәреп ҡарағыҙ,
Төньяҡтан килгәндәрҙе күрегеҙ.
Ҡайҙа һиңә тапшырылған көтөү, Йәрүсәлим?
Ҡайҙа һинең иң күркәм ҡуйҙарың[+]?
21Һин үҙеңә дуҫ булырға өйрәткән әҙәмдәрҙе
Раббы һиңә хакимлыҡ итергә ҡуйһа, ни әйтерһең?
Шунда һин тулғаҡ тотҡан ҡатын һымаҡ ғазапланмаҫһыңмы[+]?
22Әгәр эстән генә үҙ-үҙеңә:
«Ниңә былар башыма төштө?» – тиһәң, –
Һин үтә күп гонаһ[†] ҡылдың,
Итәгең күтәрелде, хурлыҡҡа ҡалдың[+].

23«Куш кешеһе – тәненең төҫөн,
Ҡаплан үҙенең тиреһендәге таптарҙы үҙгәртә алырмы?
Шуның кеүек, яуызлыҡ ҡылырға ғәҙәтләнгәс,
Һеҙ ҙә яҡшылыҡ эшләй алмайһығыҙ.
24Сүлдән иҫкән ел кәбәкте туҙҙырғандай,
Мин һеҙҙе һибеп ебәрермен[+].
25Был – һиңә төшкән йәрәбә.
Мин һиңә бүлеп биргән өлөш шул, – тип белдерә Раббы. –
Сөнки һин Мине оноттоң,
Ялғанға өмөт бағланың[+].
26Шуның өсөн итәгеңде битеңә ҡаплармын,
Әйҙә оятың күренһен[+].
27Ҡырҙағы ҡалҡыулыҡтар өҫтөндә
Ҡылған әшәке ғәмәлдәреңде:
Хыянатыңды, ерәнгес кешнәүеңде,
Уйнаш итеүеңде күреп торҙом.
Ҡайғы һиңә, Йәрүсәлим!
Һин таҙарынғансы күпме ғүмер үтер?»[+]

#### 14


Ҡоролоҡ һәм ялған пәйғәмбәрҙәр

1Раббының Йермеяһҡа ҡоролоҡ тураһында һүҙе булды.

2«Йәһүҙә[†] йәш түгә,
Ҡала ҡапҡалары[†] ҡайғыға батҡан,
Ҡарайышып улар ерҙә аунай.
Йәрүсәлимдә[†] аһ-зар яңғырай![+]
3Затлылар хеҙмәтселәрен һыуға ебәрә;
Улары һыу һаҡлағыс соҡорға бара – унда һыу юҡ.
Буш һауыттарын тотоп кире ҡайталар –
Сараһыҙлыҡтан аптырап, баштарын ҡаплайҙар.
4Ямғыр булмағанға тупраҡ ярғысланып бөткән.
Игенселәр ҙә аптырап башын аймай[+].
5Ҡырҙа үлән булмағанға
Хатта болан яңы тыуған быҙауын ташлап китә.
6Ҡырағай ишәктәр, ҡаҡ түбәгә баҫып,
Сүл бүреһе кеүек йыш-йыш һулыш ала;
Уларҙың күҙҙәре тонған,
Сөнки бер ҡабым үлән ҡалмаған».

7Енәйәттәребеҙ беҙгә ҡаршы шаһитлыҡ итһә лә,
Исемең хаҡына ярҙам ит, йә Раббы[†]!
Дөрөҫ, беҙ Һиңә күп хыянат иттек,
Һиңә ҡаршы гонаһ[†] ҡылдыҡ[+].
8Эй Исраилдың[†] Өмөтө,
Ҡайғылы сәғәттә Ҡотҡарыусыбыҙ![†]
Ниңә Һин был ерҙә килмешәктәй,
Ҡунырға туҡталған үткенсе кеүекһең[+]?
9Ниңә ҡаушап ҡалған уҙамандай,
Ҡотҡарырға көсө булмаған яугир һымаҡһың?
Һин бит, Раббы, беҙҙең арабыҙҙа!
Һин беҙҙе Үҙеңдеке тип атаның,
Ташлама беҙҙе!

10Раббы был халыҡ тураһында былай ти:

– Улар тегендә-бында ҡыҙырырға шул тиклем әүәҫтәр, аяҡтарын тыя белмәйҙәр. Шул арҡала Мин Раббы уларҙы хуш күрмәйем. Инде ғәйептәрен иҫкә төшөрәм, гонаһтары өсөн язалаясаҡмын[+].

11Шунан Раббы миңә:

– Был халыҡҡа яҡшылыҡ юллап Миңә ялбарма, – тине. –[+] 12Ураҙа тотһалар ҙа, Мин уларҙың зарҙарын тыңламаясаҡмын. Тотош яндырыу ҡорбаны[†] килтерһәләр ҙә, икмәк саҙаҡаһы һонһалар ҙа, ҡабул итмәйем. Мин уларҙы ҡылыс менән, аслыҡ менән, үләт менән ҡырып ташлайым[+].

13Шунда мин Уға:

– Эй Раббы Хаким! Пәйғәмбәрҙәр[†] был халыҡҡа: «Ҡылыс йөҙө күрмәҫһегеҙ, аслыҡ кисермәҫһегеҙ, сөнки был төйәктә һеҙгә ышаныслы тыныслыҡ бирәм», – тип вәғәҙә биреүең хаҡында һөйләйҙәр бит, – тинем[+].

14– Был пәйғәмбәрҙәр Минең исемемдән ялған һөйләй, – тине Раббы. – Мин уларҙы ебәрмәнем, уларға бойороҡ бирмәнем, улар менән һөйләшмәнем. Алдаҡ күренмештәрен,[†] буш-юҡ күрәҙәлектәрен, үҙҙәренең уйҙырмаларын һеҙгә пәйғәмбәрлек тип һөйләп йөрөйҙәр[+]. 15Шуға күрә Раббы ул пәйғәмбәрҙәр тураһында былай ти:

«Уларҙы Мин ебәрмәһәм дә, Минең исемемдән: „Был ерҙә ҡылыс та, аслыҡ та булмаясаҡ“, – тип һөйләгән ул пәйғәмбәрҙәр үҙҙәре ҡылыс менән аслыҡтан үлер[+]. 16Улар пәйғәмбәрлек иткән халыҡ та ҡылыс менән аслыҡтан үлер. Мәйеттәре Йәрүсәлим урамдарында аунап ятыр. Уларҙы ла, ҡатындарын да, улдарын-ҡыҙҙарын да ерләүсе булмаҫ. Ҡылған яуызлыҡтарын Мин үҙҙәренең баштарына килтерәм»[+].

17Һин уларға шулай тип әйт:
«Күҙҙәремдән йәшем аҡһын,
Көнө-төнө туҡтамаһын,
Сөнки ғиффәтле ҡыҙ – ғәзиз халҡым
Тәрән бер йәрәхәт алды,
Ауыр тетрәнеүгә дусар булды[+].
18Ҡырға сығам – ҡылыстан ҡырылғандар ята,
Ҡалаға инәм – аслыҡтан ғазапланғандарҙы күрәм!
Пәйғәмбәрҙәр ҙә, ҡаһиндар[†] ҙа ил буйлап
Нимә эшләргә белмәй йөрөйҙәр»[+].

19Йәһүҙәнән Һин бөтөнләй баш тарттыңмы?
Күңелеңә нәфрәтлеме Сион?
Ниңә беҙгә төҙәлмәҫлек яра һалдың?
Беҙ именлек көттөк, әммә яҡшылыҡ килмәне;
Шифа тапмаҡсы инек, әммә ҡазаға дусар булдыҡ[+].
20Ҡылған енәйәттәребеҙҙе,
Ата[†]-бабаларҙың ғәйептәрен
Беҙ таныйбыҙ, Раббы, –
Һинең алда гонаһлыбыҙ![+]
21Исемең хаҡына беҙҙе инҡар итмә,
Дан[†] тәхетеңде хурлыҡҡа төшөрмә,
Беҙҙең менән төҙөгән килешеүеңде[†] иҫеңдә тот,
Зинһар, килешеүеңде боҙма[+].
22Ҡәүемдәрҙең файҙаһыҙ боттары ямғыр яуҙыра аламы?
Күк үҙенән-үҙе ямғыр ҡоямы?
Ошоларҙың барыһын да эшләгән Һин түгелме, Аллабыҙ Раббы?
Ышанысыбыҙ тик Һиндә генә – былар бары Һинең ҡөҙрәтеңдә[+].

#### 15


Йәһүҙә халҡына һәләкәт

1Раббы[†] миңә былай тине:

– Муса[†] менән Шемуил ҡаршыма баҫып ялбарһа ла, был халыҡҡа күңелем йомшармаҫ ине. Ҡыу уларҙы күҙ алдымдан, китһендәр![+] 2Әгәр һинән: «Ҡайҙа барайыҡ?» – тип һораһалар, әйт, Раббы былай ти:

«Кемгә үлемесле ауырыу яҙған – шул үлемгә.
Кемгә ҡылыс яҙған – шул ҡылысҡа.
Кемгә аслыҡ яҙған – шул аслыҡҡа,
Кемгә әсирлек яҙған – шул һөргөнгә дусар булһын»[+].

3Уларҙың башына дүрт төрлө ҡаза ебәрәм, – тип белдерә Раббы. – Ҡырыр өсөн ҡылыс, йолҡҡослар өсөн эттәр, тамаҡлап юҡ итер өсөн күк ҡоштары һәм ҡыр йәнлектәре юллайым[+]. 4Йәһүҙә[†] батшаһы Менашше Хизкияһ улының Йәрүсәлимдә[†] ҡылған ғәмәлдәре арҡаһында Мин уларҙы ер йөҙөндәге барса батшалыҡтар өсөн ҡот осҡос миҫал итәсәкмен[+].

5«Кем ҡыҙғаныр һине, Йәрүсәлим,
Кем һинең өсөн әсенер икән?
Хәлеңде һорашырға тип, юлын бүлеп,
Кем яныңа килер икән[+]?
6Һин Мине ташланың, – тип белдерә Раббы. –
Миңә һыртың менән боролдоң.
Шуға ла Мин һиңә ҡул күтәрәм, һәләк итәм;
Мин һине йәлләп арыным.
7Халҡымды һәнәк менән елгәргәндәй,
Илдең бөтә ҡалаларынан кәбәк кеүек осороп ебәрәм.
Уларҙы балаһыҙ ҡалдырам, һәләк итәм,
Сөнки яман юлдарын ҡуймайҙар.
8Тол ҡатындарын диңгеҙ ҡомонан да күберәк итермен.
Егеттәрҙең әсәләренә ҡаршы
Көпә-көндөҙ талаусылар ебәрермен.
Көтмәгәндә баштарына дәһшәт менән шом һалырмын.
9Ете бала тапҡан ҡатын
Хәлдән тайып аҡтыҡ һулыш ала.
Ҡояшы көпә-көндөҙ байыны,
Оятына батып, мәсхәрәгә ҡалды.
Иҫән ҡалғандарын ҡылысҡа бирәм –
Дошмандарына тапшырам», – тип белдерә Раббы[+].


Йермеяһтың зары

10Ҡайғы миңә!
Ни тип әсәм мине тыуҙырҙы икән?
Мин бөтә ил менән талашып, тартышып йәшәйем.
Бер кемгә лә бурысҡа бирмәнем,
Бер кемдән дә бурысҡа алманым,
Әммә барыһы миңә ҡарғыш яуҙыра[+].

11Раббы былай тине:
«Һиңә мотлаҡ игелек ҡылып, азат итермен,
Бәлә килгән хәсрәтле заманда
Дошмандарыңды һиңә ялбарырға мәжбүр итермен.
12Тимерҙе, төньяҡтан килгән тимер менән баҡырҙы
Кем һындыра ала?
13Бөтә илеңдә ҡылынған барлыҡ гонаһтар[†] өсөн
Һинең байлығың һәм хазиналарыңды
Дошмандарға еңел табыш итеп бирәм, Йәһүҙә[+].
14Үҙегеҙ белмәгән илдә
Дошмандарығыҙға хеҙмәт иттерермен.
Минең һеҙгә асыуым ҡабынды,
Ул һеҙгә ҡаршы ялҡынланып яна»[+].

15Мин Раббыға әйттем:
«Эй Раббы, Һин бөтәһен дә белеп тораһың,
Иҫеңә төшөр мине, ҡурсала.
Мине эҙәрләүселәрҙән үс ал.
Һин сабырһың – мине һәләк итә күрмә,
Һин тип хурланғанымды онотма[+].
16Һүҙҙәреңде табып, йотоп торҙом,
Улар миңә шатлыҡ бирҙе, күңелемә һөйөнөс булды.
Сөнки Һин мине Үҙеңдеке тип атаның,
Эй Күк ғәскәрҙәре Аллаһы Раббы[+].
17Кәйеф-сафа ҡорғандарҙың араһында ултырманым,
Улар менән күңел асманым;
Ҡулыңдың аҫтында яңғыҙ ултырҙым,
Сөнки мине асыу-ярһыуың менән тултырҙың[+].
18Ни өсөн минең һыҙланыуым баҫылмай?
Ниңә йәрәхәтем төҙәлмәй, уңала алмай?
Минең өсөн иң кәрәктә ҡороп ҡалыр инеш,
Ышанысһыҙ шишмә булырһың микән ни?»[+]

19Быға ҡаршы Раббы былай тип яуап бирҙе:
«Әгәр ҙә һин Миңә кире ҡайтһаң,
Һине йәнә ҡабул итеп, хеҙмәтемә алырмын.
Сүп-сарҙан аҫылды айыра белһәң,
Минең телем кеүек булырһың.
Шул ваҡыт һин халыҡ алдына бармаҫһың,
Ә улар һинең алдыңа килер.
20Мин һине был халыҡ ҡаршыһында
Ҡаҡшамаҫ баҡыр диуар итермен.
Һиңә ҡабат-ҡабат ташланырҙар,
Ләкин һине еңә алмаҫтар.
Сөнки Мин һинең менән бергә булырмын,
Һине ҡотҡарып азат итермен, – тип белдерә Раббы. –[+]
21Мин һине залимдарҙан азат итермен,
Аяуһыҙҙар ҡулынан йолоп алырмын».

#### 16


Йермеяһтың тормошо – Алла билдәһе

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Үҙеңә ҡатын алма, бында улдарың да, ҡыҙҙарың да булмаһын. 3Сөнки был илдә тыуған улдар һәм ҡыҙҙар, уларҙы донъяға килтергән ата-әсәләр тураһында Раббы былай ти: 4«Улар ғазаплы сирҙәрҙән үләсәк. Улар өсөн йәш түгеүсе лә, уларҙы күмеүсе лә булмаясаҡ, мәйеттәре ер өҫтөндә тиреҫ кеүек аунап ятасаҡ. Улар ҡылыстан һәм аслыҡтан ҡырыласаҡ, мәйеттәре күктәге ҡоштарға, ерҙәге йәнлектәргә емтек буласаҡ»[+].

5Раббы былай ти:

– Йыназалы өйгә инмә, улар менән бергә илап, ҡайғырышып ултырма, сөнки был халыҡты тыныслыҡтан мәхрүм иттем, тоғро мөхәббәтемде[†] һәм рәхим-шәфҡәтемде тартып алдым, – тип белдерә Раббы. –[+] 6Был ерҙә затлы кеше лә, ябайы ла үлер, уларҙы һис кем ерләмәҫ; һис кем улар өсөн ҡайғырып тәненә яра һалмаҫ, сәсен алдырмаҫ[+]. 7Мәрхүм өсөн йәш түгеүсене йыуатып, бер кем дә икмәк һындырмаҫ, ата-әсәһе вафат булғандарға эсергә йыуаныс көрәгәһе һоноусы булмаҫ. 8Мәжлес барған йортҡа ла инмә, улар менән бергә ултырып ашама, эсмә. 9Сөнки Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Һеҙҙең заманда, үҙегеҙҙең күҙегеҙ алдында был урында

Шатлыҡ ауаздарын,
Күңел асыуҙарҙы,
Кейәү менән кәләштең
Тауыштарын туҡтатасаҡмын»[+].

10Ошоларҙы халыҡҡа һөйләп биргәс, һинән: «Ни өсөн Раббы беҙгә бындай оло ҡазаны ебәреү менән янай? Ғәйебебеҙ ниҙә? Аллабыҙ Раббыға ҡаршы ниндәй гонаһ[†] ҡылдыҡ?» – тип һорарҙар[+]. 11Һин уларға былай тип яуап бир: «Һеҙҙең ата-бабаларығыҙ Мине ташланы, – тип белдерә Раббы. – Башҡа илаһтар артынан эйәрҙеләр, уларға хеҙмәт иттеләр һәм сәждә ҡылдылар. Минән ваз кисеп, ҡанунымды[†] тотманылар[+]. 12Ә һеҙ аталарығыҙҙан да яманыраҡ ғәмәлдәр ҡылаһығыҙ; Мине тыңламайынса, һәр берегеҙ үҙегеҙҙең яуыз һәм тиҫкәре йөрәктәрегеҙ буйынса йәшәй[+]. 13Шунлыҡтан һеҙҙе был ерҙән ҡыуып, үҙегеҙ ҙә, аталарығыҙ ҙа белмәгән бер илгә атып бәрәм. Унда көнө-төнө башҡа илаһтарға хеҙмәт итерһегеҙ – инде Мин һеҙгә мәрхәмәт[†] күрһәтмәйәсәкмен»[+].

14– Әммә шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, – кешеләр ант иткәндә: «Исраил халҡын Мысырҙан[†] алып сыҡҡан тере Раббы Үҙе шаһит!» – тип әйтмәҫ. 15Инде улар: «Исраил халҡын төньяҡтағы илдән һәм ҡайҙа ҡыуған, шул ерҙәрҙән кире алып сыҡҡан тере Раббы шаһит!» – тип ант итә башлар. Сөнки уларҙы ата-бабаларына биргән илдәренә кире ҡайтарасаҡмын[+].


Раббы һәм халыҡтар

16Ә хәҙер уларҙы тоторға бик күп балыҡсылар ебәрәм, – тип белдерә Раббы, – һәм уларҙы балыҡ һымаҡ тотасаҡтар. Шунан һуң бик күп аусылар күндерәм, уларҙы һәр тауҙан, һәр ҡалҡыулыҡтан, ҡая ярыҡтарынан ҡыуалаясаҡтар[+]. 17Мин уларҙың бөтә ҡылғандарын күреп торам. Улар Минән йәшенә алмай – енәйәттәре күҙ алдымда[+]. 18Яуыз ғәмәлдәре һәм гонаһтары өсөн икеләтә түләтәсәкмен, сөнки улар еремде йәнһеҙ илаһтарының ерәнгес һындары менән нәжесләне,[†] биләмәмде әшәкелектәре менән тултырҙы[+].

19Раббы – минең ҡеүәтем һәм ҡәлғәм,
Хәсрәт көнөмдә минең ышығым!
Ерҙең сиктәренән халыҡтар килеп:
«Аталарыбыҙ мираҫҡа ялғанды,
Бер нәмәгә лә яраҡһыҙ боттарҙы алған, – тип әйтер. –[+]
20Кеше үҙенә алла яһай аламы?
Ысынында ул аллалар бит – Алла[†] түгел!»[+]

21«Шуға күрә Мин бөгөн уларға һабаҡ бирәм,
Көс-ҡөҙрәтемде күрһәтеп ҡуям.
Шунда исемем Раббы икәнен белерҙәр!» – ти Раббы.

#### 17


Йәһүҙәнең гонаһы һәм Раббының язаһы

1«Йәһүҙәнең[†] гонаһы[†] тимер ҡәләм менән яҙылды,
Йөрәктәренең таҡтаташына,
Ҡорбан[†] усаҡтары мөгөҙөнә
Алмас осо менән уйылды[+].
2-3Уларҙың балалары ла суҡ япраҡлы ағастар аҫтында,
Бейек ҡалҡыулыҡтарҙа,
Шулай уҡ илдәге тауҙарҙа ҡоролған
Ҡорбан усаҡтарын, Ашераның[†] ҡолғаларын хәстәрләйҙәр.
Бөтә биләмәләреңдә эшләгән гонаһтарың өсөн
Мөлкәтеңде, бөтә хазиналарыңды,
Боттарға табынған ҡалҡыулыҡтарыңды таларға бирермен[+].
4Мин һиңә биргән биләмәңдән
Үҙ ғәйебең арҡаһында мәхрүм ҡаласаҡһың.
Үҙең белмәгән ерҙә дошмандарыңа
Ҡол итәсәкмен Мин һине.
Сөнки һеҙ нәфрәт утымды тоҡандырҙығыҙ,
Ул һүнмәҫ ялҡын булып янасаҡ»[+].

5Раббы[†] былай ти:
«Өмөтөн әҙәм затына бағлаған,
Фани бәндәнең көсөнә ышанған,
Йөрәге Раббынан ситкә боролған кеше ләғнәтле[+].
6Ул далалағы сәнскәк кеүек булыр,
Яҡшылыҡтың килгәнен күрмәҫ.
Сүлдәге ташлы ерҙәрҙә,
Тоҙло тупраҡта, кешеһеҙ урында ғүмер һөрөр[+].
7Раббыға өмөт бағлаған кеше фатихалы,
Раббы – уның ышанысы![+]
8Бындай кеше һыу буйына ултыртылған,
Тамырҙарын йылға яғына йәйгән ағасҡа оҡшаш.
Ул көндөң эҫелегенән ҡурҡмаҫ,
Япраҡтары һәр саҡ йәшел ҡалыр.
Ҡоролоҡ йылында хәүеф белмәҫ,
Емеш биреүҙән туҡтамаҫ[+].

9Кеше йөрәгенән дә хәйләкәре юҡ,
Уны дауалап булаһы түгел.
Уны кем һуң аңлай алыр?
10Мин, Раббы, кешенең йөрәген беләм,
Кешенең булмышын һынайым.
Һәр кемгә ҡыуған юлына күрә,
Эшенең емешенә ҡарап әжерен бирәм[+].

11Хаҡһыҙ юл менән байлыҡ туплаған әҙәм
Үҙе һалмаған йомортҡаны баҫҡан ағуна кеүек:
Ғүмер уртаһында бөтә мөлкәтенән яҙыр,
Ахырында – алйот булып ҡалыр»[+].

12Беҙҙең Изге[†] торлағыбыҙ торған урын –
Башланмыштан уҡ юғары ҡуйылған дан тәхете.

13Эй Исраилдың[†] өмөтө Раббы!
Һине инҡар иткәндәрҙең һәммәһе оятҡа ҡалыр.
Һинән йөҙ борғандар туҙандағы яҙыу кеүек юйылыр,
Сөнки улар Раббыны – тере һыу шишмәһен ташланылар[+].


Йермеяһтың доғаһы

14Йә Раббым, мине шифала – һауығайым;
Ҡотҡар мине – ҡотолайым –
Сөнки мин Һине маҡтайым.
15Ҡара, улар миңә:
«Ҡайҙа Раббының һүҙе?
Әйҙә, әйткәне ғәмәлгә ашһын!» – тиҙәр[+].
16Мин халҡыңа көтөүсе булыуҙан ҡасманым,
Һәләкәт көнө килеүен көҫәмәнем.
Ауыҙымдан сыҡҡан һәр һүҙҙе беләһең, Раббы,
Улар Һинең хозурыңда.
17Минең өсөн дәһшәт булмаһаңсы!
Афәт көнөндә Һин – минең һыйынысым[+].
18Мине эҙәрләүселәр оятҡа ҡалһын,
Мине иһә хур булыуҙан һаҡла.
Әйҙә, улар ҡурҡыуға ҡалһын,
Мине дәһшәт урап үтһен.
Уларға ебәр һәләкәт көнөн,
Икеләтә ҡеүәт менән ҡыйрат![+]


Шәмбе көнөн тотоғоҙ

19Раббы миңә былай тине:

– Йәһүҙә батшалары инеп-сығып йөрөгән Халыҡ ҡапҡаһы[†] янына барып тор, шунан Йәрүсәлимдең[†] башҡа ҡапҡалары янына бар. 20Ундағы халыҡҡа әйт: «Эй Йәһүҙә батшалары, Йәһүҙә халҡы, был ҡапҡаларҙан үтеп йөрөгән Йәрүсәлим кешеләре, Раббы һүҙен тыңлағыҙ! 21Раббы былай ти: „Йәнегеҙҙе һаҡлайбыҙ тиһәгеҙ, шәмбе көндө[†] йөк ташымағыҙ, Йәрүсәлим ҡапҡаларынан йөк күтәреп инмәгеҙ[+]. 22Шәмбе көндө өйҙәрегеҙҙән йөк алып сыҡмағыҙ, бер ниндәй эш менән дә шөғөлләнмәгеҙ – ул көндө изге тип белегеҙ. Мин ата-бабаларығыҙға шулай тип бойорғайным[+]. 23Әммә улар Мине тыңламаны, әйткәнемә ҡолаҡ һалманы; тиҫкәреләнделәр һәм өгөт-нәсихәтемде алманылар.

24Әгәр һеҙ Мине яҡшылап тыңлаһағыҙ, – тип белдерә Раббы, – шәмбе көндө ҡала ҡапҡаларынан йөк ташымаһағыҙ, был көндө изге һанап, бер нәмә лә эшләмәһәгеҙ, 25был ҡаланың ҡапҡаларынан Дауыт[†] тәхетендә ултырған батшалар, уларҙың ярандары яу арбаларында һәм һыбайлап, Йәһүҙә халҡы һәм Йәрүсәлимдә йәшәүселәр һәр саҡ инеп-сығып йөрөр. Был ҡала мәңге йәшәр[+]. 26Бында Йәһүҙә ҡалаларынан, Йәрүсәлимдең тирә-яғынан, Бинйәмин еренән, Шефеланан, таулы төбәктән, шулай ук Негевтан кешеләр ағылыр, Раббы ҡорамына[†] тотош яндырыу ҡорбандары, башҡа төрлө ҡорбандар, икмәк саҙаҡалары, хуш еҫле ыҫмала-майҙар, шөкөр саҙаҡалары килтерер[+]. 27Ә инде Мине тыңламаһағыҙ, шәмбе көндө изге һанамайынса, Йәрүсәлим ҡапҡаларынан йөк ташыһағыҙ, ҡала ҡапҡаларына үрт һалырмын. Ут Йәрүсәлимдең затлы һарайҙарын яндырып юҡ итер, уны һис кем һүндерә алмаҫ“»[+].

#### 18


Көршәксе һәм балсыҡ

1Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды:[+]

2– Тор ҙа көршәксенең өйөнә бар, һүҙемде шунда әйтермен.

3Мин көршәксенең өйөнә барҙым. Ул көршәк яһай торған түңәрәге артында эшләй ине[+]. 4Ҡулында әүәләгән һауыты боҙолғайны, көршәксе был балсыҡтан үҙе теләгән икенсе һауытты яһаны.

5Миңә Раббы һүҙе булды:

6– Эй Исраил[†] халҡы, ошо көршәксе эшләгәнде Мин дә һеҙҙең менән эшләй алмайыммы ни? – тип белдерә Раббы. – Һеҙ ҙә Минең ҡулымда көршәксе ҡулындағы балсыҡ кеүек бит, эй Исраил нәҫеле![+] 7Ҡайһы берҙә ниндәйҙер ҡәүем йәки батшалыҡ тураһында, йолҡоп ташлайым, емерәм, һәләк итәм, тип әйтәм дә,[+] 8Мин иҫкәрткән ул ҡәүем яуыз ҡылығын ташлаһа, Мин уларҙың башына һәләкәт килтереү ниәтемдән баш тартам[+]. 9Ҡайһы берҙә ниндәйҙер ҡәүем йәки батшалыҡ тураһында, нығытам һәм тамырландырам, тип әйтәм дә, 10ул халыҡ Минең алдымда яуызлыҡ ҡылһа йәки әйткәндәремә ҡолаҡ һалмаһа, Мин ниәтемдән ҡайтам, уға яҡшылыҡ ҡылыуҙан баш тартам[+].

11Инде Йәһүҙә[†] халҡына һәм Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәргә иғлан ит, Раббы былай ти: «Һеҙҙең өҫкә бәлә ебәрергә әҙерләнгән, һеҙгә ҡаршы ниәт ҡорған көршәксе Мин! Һәр берегеҙ яман юлығыҙҙы ташлағыҙ, тормошоғоҙҙо һәм ғәмәлдәрегеҙҙе төҙәтегеҙ!»[+]

12Әммә улар: «Бушты һөйләмә! Үҙебеҙ теләгәнсә йәшәйбеҙ, яуыз йөрәктәребеҙҙең тиҫкәрелеге буйынса эшләйбеҙ», – тип яуап ҡайтарыр[+].

13Шуға күрә Раббы былай ти:

«Ҡәүемдәр араһында һораштырығыҙ,
Бындай хәлде берәйһенең ишеткәне бармы?
Ғиффәтле ҡыҙ Исраил ерәнгес бер эш ҡылды.
14Ливандың[†] ҡаялы түбәләрендәге ҡар ирерме?
Һалҡын һыулы тау йылғалары киберме?
15Ә халҡым Мине онотто,
Бер яраҡһыҙ боттарға хуш еҫ төтәтә!
Был илаһтар уны абындырҙы,
Боронғо юлдарынан тайпылтып,
Һуҡмаҡтарҙан, тапалмаған юлдан алып китте[+].
16Шул арҡала илен ҡот осҡос хәлгә ҡалдырҙы,
Мәңгелек хурлыҡҡа дусар итте.
Үткән-һүткән һәр кем дәһшәткә төшөп,
Аптырап баш сайҡаясаҡ[+].
17Уларҙы көнсығыштан иҫкән ел һымаҡ
Дошмандары алдында һибеп ташлармын.
Баштарына афәт төшкән көндә
Йөҙөм түгел, һыртым менән боролормон»[+].


Йермеяһҡа ҡаршы мәкер ҡороу

18Шунан ҡайһы бер кешеләр:

– Әйҙәгеҙ, Йермеяһҡа ҡаршы мәкер ҡорайыҡ! – тинеләр. – Беҙҙә ҡанун[†] өйрәтәсәк ҡаһиндар,[†] өгөт-нәсихәт бирәсәк аҡыл эйәләре, һүҙ әйтәсәк пәйғәмбәрҙәр[†] бер ваҡытта ла бөтәһе түгел. Әйҙәгеҙ, уны телебеҙ менән еңәйек, уның бер һүҙенә лә ҡолаҡ һалмайыҡ[+].

19Тыңла мине, Раббы,
Дошмандарымдың әйткәнен ишет!
20Яҡшылыҡҡа ҡаршы яуызлыҡ эшләйҙәрме ни?
Иҫеңдәме, мин алдыңда тороп,
Улар өсөн Һиңә ялбарғайным,
Уларҙы асыуыңдан ҡурсалағайным,
Әле улар миңә соҡор ҡаҙҙы[+].
21Улай икән, балаларын аслыҡҡа дусар ит,
Ҡылыс йөҙөнә ташла.
Ҡатындары баланан яҙһын, тол ҡалһын.
Ир-аттары үләттән ҡырылһын,
Егеттәр яуҙа ҡылыстан һәләк булһын[+].
22Көтмәгәндә өҫтәренә баҫҡынсылар ебәргәнеңдә
Өйҙәрендә иңрәү яңғыраһын!
Сөнки улар мине тотмаҡ булып соҡор ҡаҙҙы,
Аяғымды тоҙаҡҡа эләктермәксе булды[+].
23Мине үлтерер өсөн мәкер ҡорҙолар,
Быны Һин беләһең, Раббы.
Уларҙың енәйәттәрен ярлыҡама,
Гонаһтарына[†] күҙ йомма.
Асыуланып язаңды бир:
Һинең алдыңда ҡолап ятһындар[+].

#### 19


Ватылған көршәк

1Раббы[†] миңә былай тине:

– Бар, көршәксенән бер балсыҡ көршәк һатып ал. Шунан халыҡтан һәм ҡаһиндарҙан[†] бер нисә аҡһаҡалды[†] саҡыр ҙа[+] 2Харсиҫ[*] ҡапҡаһы[†] ҡаршыһындағы Бен-Һинном үҙәненә сыҡ, Мин һиңә әйткән һүҙҙәрҙе иғлан ит[+]. 3Һин уларға әйт: «Эй Йәһүҙә[†] батшалары һәм Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәр, Раббы һүҙен ишетегеҙ! Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: „Ҡарағыҙ, Мин был ергә шундай бәлә ебәрәм, был хаҡта ишеткәндәрҙең бөтәһенең ҡолаҡтары сыңлар[+]. 4Сөнки Йәрүсәлим халҡы Мине ташланы, был урынды нәжесләне.[†] Үҙҙәре лә, ата-бабалары ла, Йәһүҙә батшалары ла белмәгән башҡа илаһтарға хуш еҫ төтәттеләр һәм был ерҙе ғәйепһеҙ кешеләрҙең ҡаны менән һуғарҙылар[+]. 5Үҙҙәренең улдарын һәм ҡыҙҙарын Бәғелгә[†] тотош яндырыу ҡорбаны[†] итеп утта яндырыу өсөн Бәғелгә табыныу ҡалҡыулыҡтары төҙөнөләр. Мин уларға бындай бойороҡ бирмәнем, ундай нәмә әйтмәнем, хатта уйламаным да“[+].

6Шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, – был урынды Төфәҫ тип тә, Бен-Һинном үҙәне тип тә түгел, Һуйыш үҙәне тип атарҙар. 7Бына ошо урында Йәһүҙә менән Йәрүсәлимдең ниәттәрен бушҡа сығарасаҡмын. Уларҙы дошмандарының ҡылысына тапшырам – үлемдәрен көҫәгәндәрҙең ҡулынан һәләк буласаҡтар. Мәйеттәрен һауалағы ҡоштарға һәм ерҙәге йәнлектәргә емтек итеп бирәсәкмен[+]. 8Был ҡаланы шом һала торған урынға әйләндереп, хурлыҡҡа ҡалдырасаҡмын. Уның янынан үткән-һүткән һәр кем уның яраларынан ҡото алынып, һыҙғырып ҡуйыр[+]. 9Мин уларҙы үҙҙәренең улдарының һәм ҡыҙҙарының итен ашарға мәжбүр итермен. Йәндәрен көҫәгән дошмандары ҡаланы ҡамауға алып уларҙы үлем ғазабына дусар иткәс, ҡамауҙа һәм ҡыҫымда ятҡанда улар бер-береһен ашай башлар»[+].

10Ошоларҙы әйткәндән һуң, үҙең менән килгән кешеләрҙең күҙ алдында көршәкте ват та 11уларға белдер: «Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: „Бына был көршәк нисек башҡаса ҡоршап булмаҫлыҡ итеп ватылһа, Мин дә был халыҡты һәм был ҡаланы шулай селпәрәмә килтерәм. Төфәҫтә үлеләрҙе урын ҡалмағанға тиклем күмәсәктәр[+]. 12Был ҡаланы һәм унда йәшәүселәрҙе Мин ана шул хәлгә төшөрәм, – тип белдерә Раббы. – Был ҡала Төфәҫкә оҡшап ҡалыр. 13Йәрүсәлимдең йорттары, Йәһүҙә батшаларының һарайҙары Төфәҫ кеүек нәжес булыр. Сөнки уларҙың баштарында күк есемдәренә бағышлап хуш еҫ төтәттеләр, башҡа илаһтарға түкмә ҡорбандар килтерҙеләр“»[+].

14Раббы бойороғо буйынса Төфәҫтә пәйғәмбәрлек[†] итеп ҡайтҡандан һуң, Йермеяһ, Раббы йортоноң ихатаһына баҫып, барса халыҡҡа иғлан итте:[+]

15– Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Инде Мин был ҡаланы һәм уның әйләнә-тирәһендәге ҡалаларҙы алдан әйткән бөтә ҡазаларға ла дусар итәм, сөнки улар, тиҫкәрелектәренә барып, әйткәндәремде тыңламаны».

#### 20


Йермеяһтың Пашхур менән бәхәсләшеүе

1Иммер улы Пашхур ҡаһин[†] Раббы[†] йортонда ҡарауылсылар башлығы ине. Ул, Йермеяһтың пәйғәмбәрлек[†] итеп әйткән ошо һүҙҙәрен ишетеп, 2уны һуҡтырырға һәм Раббы йортоноң Үрге Бинйәмин ҡапҡаһы[†] янында аяҡтарына ҡалып кейҙереп ултыртып ҡуйырға бойорҙо[+]. 3Икенсе көндө Пашхур Йермеяһты ҡалыптан сығартты. Шул саҡ Йермеяһ уға былай тине:

– Раббы һинең исемеңде Пашхур түгел, «Магор-Миссавив»[*] тип атаны[+]. 4Раббы былай ти: «Мин һине һәм бөтә дуҫтарыңды дәһшәткә һалам. Дуҫтарыңдың дошман ҡылысынан һәләк булғанын үҙ күҙҙәрең менән күрерһең. Мин бөтөн Йәһүҙә[†] халҡын Бабил[†] батшаһы ҡулына тапшырам. Ул ҡайһыларын Бабилға һөргөнгә ҡыуасаҡ, ҡайһыларын ҡылыстан үткәрәсәк. 5Был ҡаланың бөтә байлығын – барлыҡ ҡаҙанышын, ҡиммәтле әйберҙәрен, Йәһүҙә батшаларының хазиналарын – дошмандарының ҡулына бирәм. Уларҙы талап алып Бабилға алып китәсәктәр[+]. 6Ә һин, Пашхур, үҙең дә, ғаиләң дә – барығыҙ ҙа, Бабилға әсирлеккә китәсәкһегеҙ. Һин шунда үлерһең, шунда күмелерһең – һин дә, һинең ялған пәйғәмбәрлек һүҙҙәреңде тыңлаған бөтә дуҫтарың да»[+].


Йермеяһтың Раббыға зарланыуы

7Эй Раббым, Һин әүрәттең мине –
Мин әүрәнем.
Һин минән көслөрәк –
Мине еңдең.
Мин һәммәһе өсөн мәҙәккә әйләндем,
Көн оҙоно минән көләләр хәҙер[+].
8Ҡасан һөйләй башлаһам да,
«Йәбер-золом! Ҡыйралыш!» тип ҡысҡырырға тейешмен.
Раббы һүҙе арҡаһында көлкөгә ҡалдым,
Көн оҙоно мине мәсхәрә итәләр.
9Әгәр ҙә мин: «Башҡаса Уны иҫкә алмайым,
Инде Уның исеменән һөйләмәйем», – тиһәм,
Һинең һүҙең эсемдә ялҡындай дөрләп яна,
Елегемә үтеп өтөп ала,
Уны эстә тоторға маташып хәлдән тайҙым,
Инде әмәлем ҡалманы[+].
10Күптәрҙең янауын ишетә йөрөйөм,
Тирә-яҡта – дәһшәт!
«Ошаҡлайыҡ уны! – тиҙәр. – Фаш итәйек!»
Минең менән татыу булғандар ҙа
Абынғанымды көтәләр:
«Бәлки, ул тоҙаҡҡа төшөр,
Шунда уны еңербеҙ,
Үсебеҙҙе ҡандырырбыҙ», – тиҙәр[+].
11Әммә Раббы, ғәйрәтле яугирҙәй, минең менән.
Шуға күрә эҙәрләүселәр һөрөнөп төшөр,
Улар минән өҫтөн сыға алмаҫ.
Мәсхәрәгә ҡалырҙар, ниәттәренә ирешә алмаҫтар.
Хурлыҡтары һис ҡасан да онотолмаҫ[+].
12Эй Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Һин тоғро кешене һынайһың,
Уның эс-бауырын үтәнән-үтә күрәһең.
Дәғүәмде Һинең ҡулыңа тапшырҙым,
Инде ҡон ҡайтарғаныңды күрһәм ине![+]

13Мәҙхиә йырлағыҙ Раббыға!
Данлағыҙ Раббыны!
Ул бисара бәндәнең йәнен
Залимдар ҡулынан ҡотҡара[+].

14Ләғнәт төшһөн тыуған көнөмә!
Фатихаланмаһын әсәм мине тапҡан көн![+]
15«Улың тыуҙы!» – тип атайыма һөйөнсөләгән,
Уны ҡыуандырған әҙәмгә ҡарғыш яуһын!
16Раббы һис йәлләп тормай емергән
Ҡалалар кеүек булһын ул кеше!
Иртә таңдан һыҡтау тыңлаһын,
Төш һуғышҡа саҡырған ауаздар ишетһен![+]
17Сөнки мине әсәм ҡарынында эүлтермәне,
Әсәм миңә ҡәбер булыр,
Ҡарыны гел йөклө ҡалыр ине[+].
18Ниңә әсәм ҡарынынан сыҡтым?
Ҡайғы-хәсрәт, ғазап күрер,
Ғүмеремде хурлыҡта үткәрер өсөнмө ни[+]?

#### 21


Йәрүсәлимдең Бабил батшаһы ҡулына тапшырылыуы

1Сидкияһ батша түбәндәгеләрҙе әйтер өсөн Малкияһ улы Пашхур менән Мағасеяһ улы Сефанъяһ ҡаһинды[†] Йермеяһҡа ебәрҙе. Шунда Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды. Пашхур менән Сефанъяһ былай тинеләр:[+]

2– Үтенәбеҙ, беҙҙең өсөн Раббыға ялбар, сөнки Бабил[†] батшаһы Навуходоносор беҙгә ҡаршы һуғыш асты. Бәлки, Раббы элекке һымаҡ мөғжизә күрһәтеп, Навуходоносорҙы сигендерер[+].

3Йермеяһ уларға былай тип яуап бирҙе:

– Сидкияһҡа әйтегеҙ, 4Исраил[†] Аллаһы Раббы былай ти: «Диуарҙарығыҙҙы ҡамауға алған Бабил батшаһы һәм халдейҙарға[†] ҡаршы һуғышҡан ҡоралығыҙҙы үҙегеҙгә йүнәлтәм. Шул ҡоралдарығыҙҙы ҡала уртаһына өйөп ҡуям. 5Ҡөҙрәтле ҡулымды һуҙып, асыу, ярһыу һәм тәрән нәфрәт менән һеҙгә ҡаршы Үҙем һуғышасаҡмын[+]. 6Был ҡалала йәшәгән барлыҡ йән эйәһен: кешеләрҙе лә, мал-тыуарҙы ла үләттән һәләк итәсәкмен. 7Бынан һуң, – тип белдерә Раббы, – Йәһүҙә[†] батшаһы Сидкияһты, уның хеҙмәтселәрен, ҡалала ҡырғындан, ҡылыстан һәм аслыҡтан иҫән ҡалған барлыҡ кешеләрҙе Бабил батшаһы Навуходоносорға – уларҙың йәнен көҫәгән дошмандары ҡулына тапшырам. Батша уларҙы ҡылыс осона алыр, аямаҫ, рәхим-шәфҡәт ҡылмаҫ, йәлләп тормаҫ»[+].

8Ә был халыҡҡа әйт, Раббы былай ти: «Мин һеҙгә ике юл – йәшәү һәм үлем юлын бирәм[+]. 9Был ҡалала тороп ҡалғандар ҡылыстан, аслыҡтан һәм ҡырғындан һәләк буласаҡ. Ә ҡаланы ҡамалышта тотҡан дошмандарға бирелгән кешеләр тере ҡалыр. Уларға үҙ йәндәре яумал булыр[+]. 10Мин был ҡалаға яҡшылыҡ түгел, яманлыҡ ҡылырға ҡарар иттем, – тип белдерә Раббы. – Был ҡала Бабил батшаһы ҡулына тапшырыласаҡ, батша уны утта яндырасаҡ»[+].

11Йәһүҙә батшаһы йортона әйт: «Раббы һүҙен тыңла,[+] 12эй Дауыт[†] нәҫеле! Раббы былай ти:

„Һәр көн иртән ғәҙел хөкөмдәр ҡыл,
Таланғанды ҡыйырһытыусы ҡулынан ҡотҡар,
Юҡһа ҡылған яуызлыҡтарығыҙ өсөн
Асыуым ут кеүек тоҡаныр ҙа
Уны бер кем дә һүндерә алмаҫ.
13Мин һиңә ҡаршымын,
Үҙәндәге ҡая өҫтөндә ултырған Йәрүсәлим![†] – тип белдерә Раббы. –
‘Беҙгә кем ҡаршы сыға алһын,
Торлағыбыҙға кем инә алһын?’ – тиһегеҙ[+].
14Һеҙҙе ҡылған ғәмәлдәрегеҙгә күрә язалаясаҡмын, – тип белдерә Раббы. –
Урманығыҙға Мин ут төртөрмөн,
Ул бар тирә-яҡты яндырып юҡҡа сығарыр“»[+].

#### 22


Яуыз батшаларға хөкөм

1Раббы[†] миңә былай тине:

– Йәһүҙә[†] батшаһының һарайына бар ҙа ошоларҙы һөйлә: 2«Эй Дауыт[†] тәхетендә ултырған Йәһүҙә батшаһы, Раббы һүҙен тыңла! Һинең хеҙмәтселәрең һәм халҡың да – был ҡапҡаларҙан[†] инеп-сығып йөрөгән барыһы ла тыңлаһын! 3Раббы былай ти: „Ғәҙеллек һәм дөрөҫлөк менән эш итегеҙ, таланғанды ҡыйырһытыусы ҡулынан ҡотҡарығыҙ. Килмешәкте, етемде һәм тол ҡатынды рәнйетмәгеҙ, иҙмәгеҙ, был ерҙә ғәйепһеҙ кешенең ҡанын түкмәгеҙ[+]. 4Ошо бойороҡтарымды еренә еткереп үтәһәгеҙ, Дауыт тәхетендә ултырған батшалар яу арбаларында, аттарҙа был һарайҙың ҡапҡаларынан инәсәк, хеҙмәтселәре лә, халыҡ та улар менән керәсәк[+]. 5Ә инде был бойороҡтарымды үтәмәһәгеҙ, исемем менән ант итәм, – тип белдерә Раббы, – был һарай харабаға әйләнер“»[+].

6Йәһүҙә батшаһының һарайы тураһында Раббы былай ти:

«Һин Минең өсөн Ғилғәд[†] һымаҡһың,
Ливан[†] түбәһе кеүекһең.
Ләкин ант итеп әйтәм: Мин һине – сүлгә,
Һис кем йәшәмәгән ҡалаға әйләндерермен.
7Һиңә ҡаршы баҫҡынсылар ебәрәм,
Һәр береһенең ҡулында ҡорал булыр.
Һинең иң күркәм кедрҙарыңды киҫеп,
Уларҙы утҡа атырҙар»[+].

8Был ҡала эргәһенән бик күп ҡәүемдәр үтеп йөрөр. Бер-береһенән: «Ниңә Раббы бындай бөйөк ҡалаға быларҙы эшләне икән?» – тип һорарҙар[+]. 9Уларға: «Сөнки Аллалары Раббы менән төҙөгән килешеүҙе[†] боҙҙолар, башҡа илаһтарға сәждә ҡылдылар һәм хеҙмәт иттеләр», – тип яуап бирерҙәр[+].

10Үлгән өсөн иламағыҙ, йәш түкмәгеҙ;
Һөргөнгә алып кителгәнгә әрнеп илағыҙ,
Сөнки ул инде әйләнеп ҡайтмаҫ,
Тыуған ерен башҡаса күрмәҫ[+].

11Атаһы Йошияһ урынына Йәһүҙә батшаһы булған һәм был илдән һөргөнгә алып кителгән Шаллум[*] Йошияһ улы тураһында Раббы былай ти:

– Ул ҡабаттан бында ҡайтмаясаҡ, 12һөргөнгә ебәрелгән ерҙә үлеп ҡалыр, был илде башҡаса күрмәҫ[+].

13«Кем йортон хәрәм юл менән төҙөгән,
Өҫкө бүлмәләрен ғәҙелһеҙлек менән һалған,
Яҡындарын бушлай эшләткән,
Хеҙмәт хаҡын түләмәгән,
Шул әҙәмдең башына ҡайғы![+]
14„Үҙемә мөһабәт һарай һалдырам,
Өҫкө бүлмәләрен иркен итәм“, – тигән,
Уға тәҙрәләр уйған,
Кедр менән матурлап көпләгән,
Ҡыҙылға буятҡан кешегә – ҡайғы!
15Кедрҙы мул тотонғандан ғына
Үҙеңде шәп батша булдым тип уйлайһыңмы?
Ана, атайың туйғансы ашап-эсте,
Әммә ғәҙеллек һәм дөрөҫлөккә таянды,
Шуға күрә уның эше ыңғай барҙы[+].
16Ул ярлы менән мохтаждың да дәғүәһен яҡланы.
Шуның өсөн тормошо яҡшы булды.
Ошо Мине танып белеү түгелме ни? – тип белдерә Раббы. –[+]
17Һинең иһә күҙең дә, йөрәгең дә тик файҙаны самалай,
Ғәйепһеҙҙең ҡанын түгәһең,
Иҙеү, талау тураһында уйлайһың».

18Шуға күрә Раббы Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡим Йошияһ улы тураһында былай ти:

«Уның өсөн бер кем дә: „Аһ, туғаным!
Аһ, ҡарындашым һымаҡ яҡыным!“ – тип ҡайғырмаҫ.
Уның өсөн һис кем: „Эй хакимым!
Эй ғали йәнәп!“ – тип йәшен түкмәҫ[+].
19Уны үлгән ишәк кеүек күмәсәктәр –
Һөйрәкләп Йәрүсәлим[†] ҡапҡаһынан
Тышҡа сығарып бырғарҙар»[+].


Йәрүсәлим тураһында пәйғәмбәрлек

20«Ливан башына менеп ҡысҡыр,
Тауышың Башандан яңғыраһын;
Ғаваримда тороп иңрә,
Сөнки бар уйнаштарың юҡ булды[+].
21Имен сағыңда Мин киҫәткәйнем,
Тик һин: „Тыңламайым!“ – тинең.
Йәш сағыңдан ҡылығың шул булды,
Әйткәндәремә ҡолаҡ һалманың.
22Көтөүселәреңде елдәр алып китер,
Уйнаштарың әсирлеккә ҡыуылыр;
Ә һин ҡәбәхәт эштәрең арҡаһында
Мәсхәрәгә ҡалып хур булырһың.
23Эй Ливанда[*] төйәкләнгән,
Кедр ағасында оя ҡорған әҙәм,
Тулғаҡтан ғазапланған ҡатындай
Ҡыҙғаныс ыңғырашасаҡһың»[+].


Йеһояхин батша тураһында пәйғәмбәрлек

24– Барлығым менән ант итәм, – тип белдерә Раббы. – Эй Йәһүҙә батшаһы Конъяһ[*] Йеһояҡим улы, уң ҡулымдағы мөһөр йөҙөгө булһаң да, йолҡоп ырғытыр инем Мин һине[+]. 25Йәнеңде көҫәгәндәрҙең, үҙеңде ҡан ҡалтыратып торған кешеләрҙең ҡулына – Бабил[†] батшаһы Навуходоносор менән халдейҙарға[†] бирәм Мин һине. 26Үҙеңде лә, һине тапҡан әсәңде лә ете-ят бер илгә ҡыуам, һеҙ унда тыуманығыҙ, әммә шунда үлеп ҡалырһығыҙ[+]. 27Ҡайтам, тип йән атҡан ерегеҙгә ҡабат бер ваҡытта ла ҡайта алмаҫһығыҙ.

28Ошо әҙәм Йеһояхинмы?
Бер нимәгә эшкинмәгән ярыҡ көршәк,
Бер кемгә лә кәрәкмәгән һауыт улмы?
Ни өсөн үҙе һәм зат-зәүере
Белмәгән-күрмәгән илгә олаҡтырылды[+]?

29Эй ил, ил,
Раббы һүҙен тыңла, эй ил![+]
30Раббы былай ти:
«Был әҙәмде балаһыҙҙар исемлегенә яҙығыҙ,
Ғүмерен бушҡа уҙғарған кеше тип теркәп ҡуйығыҙ.
Уның тоҡомонан бер кем дә уңыш ҡаҙана алмаҫ,
Нәҫеленән Дауыт тәхетендә ултырыусы булмаҫ,
Йәһүҙәлә батшалыҡ итмәҫ»[+].

#### 23


Киләсәккә өмөт

1– Көтөүемдәге ҡуйҙарымды һәләк иткән һәм таратҡан көтөүселәргә – ҡайғы! – тип белдерә Раббы[†]. –[+] 2Шуға күрә Үҙенең халҡын көткән көтөүселәргә Исраил[†] Аллаһы Раббы былай ти: «Һеҙ малдарымды тарҡатып ҡыуып ебәрҙегеҙ, ҡуйҙарымды ҡараманығыҙ. Ә хәҙер Мин һеҙҙе ҡарайым, яуыз ғәмәлдәрегеҙ өсөн язалайым, – тип белдерә Раббы. – 3Унан һуң ҡуйҙарымдың ҡалғанын, Үҙем ҡыуып ебәргән бөтә илдәрҙән йыйып алып, утлауҙарына кире ҡайтарырмын. Унда үрсерҙәр һәм ишәйерҙәр[+]. 4Уларға хәстәрлекле көтөүселәр ҡуйырмын. Башҡаса улар ҡурҡмаҫ, өркмәҫ һәм юғалмаҫ, – тип белдерә Раббы»[+].

5«Бына шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, –
Дауыт[†] нәҫеленән тоғро бер Үҫенте үҫтерермен.
Ул аҡыл менән идара итер,
Ерҙә ғәҙел хөкөм һәм дөрөҫлөк урынлаштырыр батша буласаҡ[+].
6Уның дәүерендә Йәһүҙә[†] ҡотҡарылыр,
Исраил имен-аман ғүмер итер.
Уны: „Раббы – беҙҙең тоғро ҡотҡарыусыбыҙ!“[†] – тип атарҙар»[+].

7– Бына шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, – кешеләр ант иткәндә «Исраил халҡын Мысырҙан[†] алып сыҡҡан тере Раббы Үҙе шаһит!» тип әйтмәҫ. 8Инде улар: «Исраил халҡын төньяҡтағы илдән һәм ҡайҙа ҡыуған, шул ерҙәрҙән кире алып сыҡҡан тере Раббы шаһит!» – тип ант итә башлар. Ул ваҡытта улар үҙ тупраҡтарында йәшәр[+].


Ялған пәйғәмбәрҙәр тураһында

9Пәйғәмбәрҙәр[†] тураһында уйлап,
Күкрәгемдә йөрәгем өҙгөләнә!
Бөтә һөйәктәрем ҡалтырана;
Раббының арҡаһында,
Уның мөҡәддәс[†] һүҙҙәре арҡаһында
Мин, иҫерек бер кешегә оҡшап,
Шараптан еңелгән әҙәм һымаҡ ҡалдым.
10Был ер зинасылар менән тулып китте,
Ләғнәт арҡаһында ул йәш түгә,
Ҡороп ҡалған далалағы көтөүлектәр.
Бәндәләр яуызлыҡ юлына баҫҡан,
Уларҙың көстәре – ғәҙелһеҙлек.

11«Пәйғәмбәр ҙә, ҡаһин[†] да аллаһыҙ,
Хатта йортомда ла ҡәбәхәтлек ҡылғандарын күрҙем, – тип белдерә Раббы. –[+]
12Шуға йөрөгән юлдары ҡараңғы, тайғаҡ булыр.
Улар шунда ҡыуылырҙар һәм ҡоларҙар;
Сөнки яза йылында уларҙың
Баштарына ҡаза ебәрәм, – тип белдерә Раббы. –[+]
13Самария[†] пәйғәмбәрҙәре араһында
Ерәнгес бер нәмә күрҙем:
Улар Бәғел[†] исеменән пәйғәмбәрлек итте,
Халҡымды юлдан яҙҙырҙы[+].
14Әммә Йәрүсәлим[†] пәйғәмбәрҙәре араһында
Бынан да ҡурҡынысырағын күрҙем:
Улар зина ҡыла, ялған эсендә йәшәй;
Яуызлыҡты һис кем ташламаһын өсөн
Залимдарға ҡеүәт бирәләр.
Минең өсөн улар – Содом кеүек,
Йәрүсәлим халҡы Ғамора һымаҡ булды»[+].

15Шуға күрә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы пәйғәмбәрҙәр тураһында былай ти:

«Уларға әрем ашатам, ағыулы һыу эсерәм;
Сөнки Йәрүсәлим пәйғәмбәрҙәренән
Илдә аллаһыҙлыҡ таралды»[+].

16Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

«Һеҙгә пәйғәмбәрлек иткән пәйғәмбәрҙәрҙең
Әйткәндәренә ҡолаҡ һалмағыҙ.
Улар һеҙҙе юҡҡа өмөтләндерәләр.
Раббының ауыҙынан сыҡҡанды түгел,
Үҙҙәренең уйҙырмаларын һөйләйҙәр[+].
17Мине һанламағандарға бер туҡтауһыҙ:
„Раббы әйтте: ‘Бөтәһе лә яҡшы буласаҡ’“, – тиҙәр.
Тиҫкәре булмыштары буйынса эшләгәндәргә:
„Башығыҙға бәлә-ҡаза килмәйәсәк“, – тип әйтәләр[+].
18Әммә уларҙың ҡайһыһы
Раббы кәңәшмәһендә ҡатнашҡан?
Кем күргән, кем Уның һүҙен ишеткән?
Ҡайһыһы диҡҡәт менән тыңлаған?»[+]

19Бына Раббының ажарлы ғәрәсәте күтәрелде!
Ул, ҡойондай өйрөлөп,
Яуыздарҙың башына төшәсәк[+].
20Күңелендәге ниәтен ғәмәл ҡылмайынса,
Уны ахырына тиклем еткермәйенсә,
Раббының асыуы ҡайтмаясаҡ.
Киләсәк көндәрҙә һеҙ быны аңларһығыҙ[+].

21«Был пәйғәмбәрҙәрҙе Мин ебәрмәнем,
Улар үҙҙәре сабышып килгән.
Мин уларға өндәшмәнем,
Үҙҙәре пәйғәмбәрлек иттеләр[+].
22Әгәр ошо пәйғәмбәрҙәр кәңәшмәмдә ҡатнашһалар,
Һүҙҙәремде халҡыма белдерерҙәр,
Уларҙы яман юлдарынан, яуыз эштәренән тыйырҙар ине.
23Әллә Мин яҡында ғына Алламы? – тип белдерә Раббы. –
Мин алыҫта Алла[†] түгелменме[+]?
24Берәйһе Мин күрмәҫлек урынға боҫа аламы?
Күк менән ер тултырып торған Мин түгелме ни?» – тип белдерә Раббы[+].

25– Минең исемемдән ялған пәйғәмбәрлек итеүселәрҙең һөйләгәндәрен ишеткәнем бар Минең: «Мин бер төш күрҙем, мин төш күрҙем!» – тиҙәр улар[+]. 26Ҡасанға тиклем дауам итер был? Ялғанды, үҙҙәренең күңелендәге уйҙырманы таратҡан был пәйғәмбәрҙәрҙең аҡылы бармы икән? 27Бәғел арҡаһында ата-бабалары исемемде онотҡан кеүек, бер-береһенә төштәрен һөйләп, халҡымдан исемемде онотторорға теләйҙәр улар[+].

28Әгәр пәйғәмбәр төш күргән икән, уны төшө итеп һөйләһен, ә кемгә һүҙемде ебәргәнмен икән, уны тоғро итеп еткерһен, – тип белдерә Раббы. – Кәбәк менән саф бойҙайҙың ниндәй уртаҡлығы бар? 29Минең һүҙем – ялҡын, – тип белдерә Раббы. – Ҡаяларҙы селпәрәмә иткән балға ул!

30Шуға күрә һүҙҙәремде бер-береһенән урлаған пәйғәмбәрҙәргә ҡаршы Мин, – тип белдерә Раббы. –[+] 31Эйе, телдәренә нимә килә, шуны һөйләп, «Был – Раббы һүҙе!» тигән пәйғәмбәрҙәргә ҡаршы Мин! – тип белдерә Раббы. – 32Бына, Мин уйҙырма төштәрен һөйләгән пәйғәмбәрҙәргә ҡаршымын! – тип белдерә Раббы. – Улар үҙҙәренең ялғандары һәм мәғәнәһеҙлектәре менән халҡымды юлдан яҙҙыра. Уларҙы Мин ебәрмәнем, уларға бойороҡ бирмәнем. Уларҙың был халыҡҡа бер ниндәй ҙә файҙалары юҡ, – тип белдерә Раббы. –[+]

33Эй Йермеяһ, был халыҡ араһынан берәйһе, пәйғәмбәр йәки ҡаһин һинән: «Раббы беҙгә был хәбәрҙе ебәреп, нимә йөкмәтмәксе икән?» – тип һораһа: «Раббы: „Һеҙ үҙегеҙ Миңә йөк[*]. Мин һеҙҙе алып ташлаясаҡмын!“ – тип белдерә», – тиерһең. 34Әгәр пәйғәмбәр, ҡаһин йәки башҡа берәйһе «Раббының хәбәре беҙгә йөк булды» тип әйтһә, Мин ул кешене бөтә ғаиләһе менән язалаясаҡмын. 35Һеҙ бер-берегеҙгә: «Раббы нимә тип яуап бирҙе?» йәки: «Раббы нимә тип һөйләне?» – тип әйтегеҙ. 36Бынан кире «Раббының йөгө» тигән һүҙҙе ауыҙығыҙға ла алмағыҙ, сөнки һәр кемдең үҙенең һүҙе – үҙенә йөк. Бының менән һеҙ тере Алланың, Күк ғәскәрҙәре Раббыһының – үҙ Аллағыҙҙың һүҙҙәрен боҙаһығыҙ. 37Һеҙ пәйғәмбәрҙән: «Раббы һиңә нимә тип яуап ҡайтарҙы?» йәки «Раббы һиңә нимә һөйләне?» – тип һорарға тейешһегеҙ. 38Әгәр ҙә һеҙ әйткәнемә ҡарамайынса: «Раббының йөгө» тураһында һүҙ ҡуҙғатһағыҙ, Мин әйтмәҫкә ҡушҡан һүҙҙәрҙе һөйләгән өсөн 39һеҙҙе бөтөнләйгә онотормон, һеҙҙән дә, һеҙгә һәм ата-бабаларығыҙға биргән ошо ҡаланан да ваз кисермен, 40һеҙҙе мәңгелек хурлыҡҡа, мәсхәрәгә дусар итермен, һәм улар онотолмаҫ[+].

#### 24


Ике кәрзин инжир

1Бабил[†] батшаһы Навуходоносор Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһояхин Йеһояҡим улын, уның менән бергә Йәһүҙәнең дәрәжәле кешеләрен, һөнәрселәрен һәм тимерселәрен Йәрүсәлимдән[†] Бабилға һөргөнгә ҡыуып алып киткәс, Раббы миңә күренмеш[†] иңдерҙе: Раббы[†] ҡорамы[†] алдына инжир һалынған ике кәрзин тора, имеш[+]. 2Кәрзиндәрҙең береһендә – иртә өлгөргән яҡшы инжир, икенсеһендә – ашарға ярамаҫлыҡ булып серегән насар инжирҙәр[+]. 3Раббы минән:

– Нимә күрәһең, Йермеяһ? – тип һораны.

– Инжир емешен күрәм, – тип яуапланым. – Яҡшылары ныҡ матур, ә насарҙары ашарлыҡ түгел, серек.

4Шунан Миңә Раббы һүҙе булды:

5– Исраил[†] Аллаһы Раббы былай ти: «Мин был урындан Халдей еренә Үҙем һөргөнгә ебәргән Йәһүҙә кешеләрен ошо яҡшы инжиргә оҡшатам. 6Уларға иғтибарымды йүнәлтеп, яҡшылыҡ ҡылырмын, был ергә ҡабат ҡайтарырмын. Уларҙы нығытырмын, ә бөлдөрмәм; уларҙы үҫтерермен, ә йолҡоп ташламам[+]. 7Минең Раббы икәнемде аңларлыҡ йөрәк бирермен уларға. Улар Минең халҡым булыр, Мин уларҙың Аллаһы булырмын. Сөнки улар ысын күңелдән Миңә табан боролорҙар[+].

8Ә Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ менән түрәләрен, Йәрүсәлимдә иҫән ҡалып, шул илдә йәки Мысырҙа[†] йәшәгәндәрҙе ашарға ярамаҫлыҡ ошо серек инжир кеүек итәсәкмен, – тип белдерә Раббы. –[+] 9Уларҙы ерҙәге барлыҡ батшалыҡтар өсөн ҡот осҡос, ерәнгес бер хәлгә төшөрәм. Ҡайҙарға һөргәнмен, шунда хурлыҡҡа ҡалырҙар, мыҫҡылланырҙар һәм ләғнәтләнерҙәр[+]. 10Мин, улар үҙҙәренә һәм ата-бабаларына биргән ерҙән тамам юҡҡа сыҡҡансы, өҫтәренә ҡылыс, аслыҡ һәм ҡырғын ебәреп торасаҡмын»[+].

#### 25


Етмеш йыллыҡ Һөргөн

1Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһояҡим Йошияһ улы тәхеткә ултырғандың дүртенсе йылында Йермеяһҡа Йәһүҙә халҡы тураһында Раббы[†] һүҙе булды. Был Навуходоносорҙың Бабилға[†] батша булыуының тәүге йылы ине[+]. 2Йермеяһ пәйғәмбәр[†] бөтә Йәһүҙә халҡына һәм Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәргә былай тине:

3– Йәһүҙә батшаһы Йошияһ Амон улы хакимлығының ун өсөнсө йылынан алып ошо көнгә тиклем – бына инде егерме өс йыл буйы – миңә Раббы һүҙе иңеп тора. Мин уларҙы һеҙгә туҡтауһыҙ һөйләй барҙым, әммә һеҙ әйткәндәремә ҡолаҡ һалманығыҙ[+]. 4Раббы һеҙгә Үҙенең ҡолдары пәйғәмбәрҙәрҙе ҡабат-ҡабат ебәреп торҙо, әммә һеҙ тыңламанығыҙ, ҡолаҡ һалманығыҙ[+]. 5Улар һеҙгә: «Һәр берегеҙ яман юлдан, яуыз ғәмәлдәрегеҙҙән баш тартығыҙ. Шул сағында Раббы һеҙгә һәм ата-бабаларығыҙға мәңгелеккә биргән ерҙә йәшәрһегеҙ[+]. 6Ят илаһтарға эйәрмәгеҙ, уларға хеҙмәт итмәгеҙ һәм сәждә ҡылмағыҙ, үҙегеҙ яһаған боттар менән Мине асыуландырмағыҙ. Шул сағында Мин һеҙгә зыян килтермәм», – тине[+]. 7«Әммә һеҙ Мине тыңламанығыҙ, – тип белдерә Раббы. – Боттарығыҙ менән Мине асыуландырып, үҙ башығыҙға бәлә килтерҙегеҙ».

8Шуға күрә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Әйткәндәремде тыңламағанығыҙ өсөн, 9Мин бөтә төньяҡ ҡәбиләләрен һәм Бабил батшаһы ҡолом Навуходоносорҙы саҡырам, – тип белдерә Раббы. – Уларҙы был ергә, ошонда йәшәүселәргә, яҡын-тирәләге башҡа халыҡтарға ҡаршы алып киләм. Уларҙы тотош юҡ итәсәкмен, илдәрен ҡурҡыныс урынға әйләндереп, мәсхәрәгә төшөрөрмөн, мәңгелек харабаға әүерелдерермен[+]. 10Мин улар араһында

Шатлыҡ ауаздарын,
Күңел асыуҙарҙы,
Кейәү менән кәләштең тауыштарын тыйырмын,
Тирмән туҡылдауын туҡтатырмын,
Шәм яҡтыһын һүндерермен[+].

11Бөтә был ер бушлыҡ һәм дәһшәткә әйләнер. Был ҡәүемдәр етмеш йыл буйы Бабил батшаһына хеҙмәт итер[+].

12Етмеш йыл үткәндән һуң, Бабил батшаһын, уның халҡын һәм халдейҙар[†] илен ҡылған енәйәттәре өсөн язалаясаҡмын, – тип белдерә Раббы. – Мин был ерҙе мәңгелек бушлыҡҡа әйләндерәсәкмен. 13Ул ер тураһында һөйләгәндәремдең барыһын, ошо китапҡа яҙылған һүҙҙәрҙең һәммәһен, Йермеяһтың бөтә халыҡтарға пәйғәмбәрлек итеп әйткәндәрен бойомға ашырасаҡмын[+]. 14Бабилдар ҙа күп ҡәүемдәргә, бөйөк батшаларға ҡол булырҙар. Ҡылған ғәмәлдәренә күрә Мин уларға тейешле әжерен бирермен»[+].


Раббының асыу туҫтағы

15Исраил[†] Аллаһы Раббы миңә былай тине:

– Ҡулымдағы ярһыуым шарабы менән тулы туҫтаҡты ал, һине ниндәй ҡәүемдәргә ебәрһәм, шуларҙың бөтәһенә лә эсер[+]. 16Улар эсеп сайҡалырҙар һәм Мин уларға ебәргән ҡылыс ҡаршыһында аҡылдан шашырҙар[+].

17Мин Раббы ҡулынан туҫтаҡты алдым да Ул мине ебәргән бөтә ҡәүемдәргә эсерҙем:[+] 18Йәрүсәлим һәм Йәһүҙә ҡалалары әлеге кеүек емереклек һәм дәһшәт билдәһенә әйләнһен, илдең батшалары һәм түрәләре мәсхәрәгә ҡалһын, ләғнәтләнһен өсөн эсерҙем мин ул шарапты. 19Шулай уҡ мин уны Мысыр[†] батшаһы фирғәүенгә,[†] уның хеҙмәтселәренә, түрәләренә һәм бөтә халҡына,[+] 20улар араһында йәшәгән барса килмешәктәргә, Ғус еренең бөтә батшаларына, пелештиҙәр[†] иленең бөтә батшалары – Ашҡылон, Газа, Ғәҡрон ҡалалары хакимдары һәм Ашдодтың иҫән ҡалған халҡына;[+] 21Эдом,[†] Моав,[†] Ғаммон халҡына;[+] 22Тирҙың, Сидондың бөтә батшаларына; диңгеҙ буйындағы ерҙәрҙең батшаларына;[+] 23Деданға, Темаға, Бузға һәм сикә сәстәрен ҡырып йөрөгән бөтә халыҡтарға;[+] 24Ғәрәбстандың батшаларына, сүлдә йәшәгән ҡәбиләләрҙең барлыҡ батшаларына; 25Зимри, Ғелам, Мадайҙың[†] барлыҡ батшаларына;[+] 26төньяҡтағы яҡын һәм йыраҡ илдәрҙең батшаларының барыһына, ер йөҙөндәге бөтә халыҡтарҙың батшаларына бер-бер артлы эсерҙем. Ә Шешах[*] батшаһына килгәндә инде, ул иң аҙаҡтан эсер.

27– Йермеяһ, һин уларға, Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай тип әйтә тиң: «Эсегеҙ, иҫерегеҙ, ҡоҫоғоҙ, йығылығыҙ ҙа башҡа тормағыҙ, сөнки Мин һеҙҙең өҫтөгөҙгә ҡылыс ебәрәм»[+].

28Әгәр ҙә туҫтаҡты ҡулыңдан алып эсеүҙән баш тартһалар, әйт, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Мотлаҡ эсәсәкһегеҙ![+] 29Ҡарағыҙ, Минең исемем менән аталған ҡалаға һәләкәт юллайым икән, әллә һеҙ язаһыҙ ҡалырбыҙ тип уйлайһығыҙмы? Юҡ, һеҙ язаһыҙ ҡалмаясаҡһығыҙ, сөнки Мин ер йөҙөндә йәшәгәндәрҙең барыһына ҡаршы ҡылыс саҡырам», – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+]

30Уларға ошо пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен еткер, әйт:

«Юғарынан күкрәр Раббы,
Мөҡәддәс[†] торлағынан тауышын күтәрер;
Үҙенең төйәгенә дәһшәтле дөһөрләр,
Йөҙөм иҙеүсе кеүек ҡысҡырыр,
Донъяла йәшәүселәрҙең барыһына һөрәнләр[+].
31Был гөрһөлдәү ерҙең сиктәренә барып етер,
Сөнки Раббы ҡәүемдәргә дәғүә ҡуйыр;
Һәр бер йән эйәһе менән хөкөмләшер,
Яуыздарҙы ҡылыстан үткәрер», – тип белдерә Раббы.
32Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Ҡара, бәлә халыҡтан халыҡҡа күсә,
Ерҙең сиктәренән ғәрәсәт ҡуба!»[+]

33Ул көндө бөтә ер йөҙө, бер сигенән икенсе сигенә тиклем, Раббы һәләк иткән кешеләрҙең мәйете менән тулыр. Мәрхүмдәр өсөн һис кем йәш түкмәҫ, йыйып алып ерләмәҫ; улар ер өҫтөндә тиҙәк кеүек ятыр[+].

34Илағыҙ, көтөүселәр, һыҡтағыҙ!
Туҙанға ятып аунағыҙ, эй көтөү башлыҡтары!
Һеҙҙе салыу көнө килеп етте!
Мәйеттәрегеҙ ерҙә туҙрап ятыр,
Селпәрәмә килгән затлы һауыттай булыр[+].
35Көтөүселәргә – йәшенер урын,
Башлыҡтарына ҡотолоу булмаҫ.
36Көтөүселәрҙең илаған тауыштары,
Көтөү башлыҡтарының иңрәүе ишетелә!
Раббы уларҙың көтөүлектәрен юҡҡа сығарҙы.
37Раббының асыуынан иркен көтөүлектәр харап булды.
38Өңөн ташлап сыҡҡан арыҫлан һымаҡ Ул!
Баҫҡынсының ярһыуынан,
Раббының аяуһыҙ асыуынан
Уларҙың ере сүлгә әйләнде.

#### 26


Йермеяһҡа үлем янауы

1Йәһүҙәлә[†] Йеһояҡим Йошияһ улы батшалыҡ итә башлаған көндәрҙә Раббынан Йермеяһҡа ошондай һүҙ булды:[+]

2– Раббы[†] былай ти: «Раббы йортоноң ихатаһына баҫ та Йәһүҙә ҡалаларынан бында ғибәҙәт ҡылырға килеүселәрҙең барыһына ла Мин һиңә әйтергә ҡушҡандарҙы еткер, бер һүҙен дә кәметмә![+] 3Бәлки, улар ҡолаҡ һалырҙар ҙа яман юлдарынан кире ҡайтырҙар. Ул сағында Мин дә уларҙың яуыз ғәмәлдәре өсөн бирергә ниәтләгән ҡазаны ебәреүҙән тыйылырмын[+]. 4Уларға әйт, Раббы былай ти: „Әгәр ҙә Мине тыңламаһағыҙ, Мин һеҙгә биргән ҡанун[†] буйынса йәшәмәһәгеҙ,[+] 5һеҙгә бер-бер артлы ебәреп торған ҡолдарым пәйғәмбәрҙәрҙең[†] әйткәндәренә быға тиклемге кеүек ҡолаҡ һалмаһағыҙ,[+] 6Шило ҡалаһына нимә эшләһәм, был йортҡа ла шуны ҡылырмын, был ҡаланы ерҙәге барса ҡәүемдәрҙең ләғнәтенә дусар итермен“».

7Ҡаһиндар,[†] пәйғәмбәрҙәр һәм бөтә халыҡ Йермеяһтың Раббы йортонда һөйләгән был һүҙҙәрен ишетте. 8Йермеяһ Раббының халыҡҡа һөйләргә бойорғандарын әйтеп биргәс, ҡаһиндар, пәйғәмбәрҙәр һәм ундағы барса халыҡ уға ташланып:

– Үлтерегеҙ уны! – тип ҡысҡыра башланы. – 9Ни өсөн һин, был йорт Шило кеүек буласаҡ, был ҡала ла бер кешеһеҙ, буп-буш ҡаласаҡ тип, Раббы исеменән пәйғәмбәрлек итәһең?

Раббы йортонда булған бөтә халыҡ Йермеяһты уратып алды.

10Был турала ишеткән Йәһүҙә түрәләре, батша һарайынан Раббы йортона килеп, Раббы йортоноң Яңы ҡапҡаһына[†] ингән ерҙә урындарына ултырҙы[+]. 11Ҡаһиндар менән пәйғәмбәрҙәр түрәләргә һәм бөтә халыҡҡа:

– Был кеше үлем язаһына лайыҡ, уның был ҡалаға ҡаршы пәйғәмбәрлек иткәнен үҙ ҡолағығыҙ менән ишеттегеҙ, – тинеләр.

12Йермеяһ түрәләргә һәм халыҡҡа:

– Ошо йортҡа һәм ошо ҡалаға ҡаршы һеҙ ишеткән бөтә пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен әйтергә мине Раббы ебәрҙе, – тине. – 13Әгәр һеҙ, яҡшылыҡ юлына баҫып, игелекле ғәмәлдәр ҡылһағыҙ, Аллағыҙ Раббының әйткәндәренә ҡолаҡ һалһағыҙ, Раббы ниәтенән ҡайтыр, һеҙгә иғлан иткән һәләкәтте ебәрмәҫ[+]. 14Миңә килгәндә инде, бына, ихтыярығыҙҙамын. Нисек яҡшы тип табаһығыҙ, нисек дөрөҫ һанайһығыҙ, шуны эшләгеҙ[+]. 15Тик шуны белегеҙ: әгәр ҙә мине үлтерһәгеҙ, һеҙ ҙә, был ҡала ла, унда йәшәүсе кешеләр ҙә гонаһһыҙ[†] ҡанды ҡойоуҙа ғәйепле буласаҡ. Сөнки бөтә ошо һүҙҙәрҙе ҡолағығыҙға төшөрөр өсөн мине ысынлап та һеҙгә Раббы Үҙе ебәрҙе.

16Бынан һуң түрәләр менән халыҡ ҡаһиндарға һәм пәйғәмбәрҙәргә:

– Был кеше үлем язаһына лайыҡ түгел, сөнки ул беҙгә Аллабыҙ Раббы исеменән һөйләне, – тинеләр.

17Илдең аҡһаҡалдарының[†] ҡайһы берәүҙәре, тороп, халыҡ йыйынына былай тине:[+]

18– Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ заманында Морешеҫтан Миха пәйғәмбәрлек итә торғайны. Ул Йәһүҙә халҡына:

«Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
„Сион баҫыу һымаҡ һөрөләсәк,
Йәрүсәлим[†] таш өйөмөнә әйләнәсәк,
Ҡорам[†] тауын урман ҡаплаясаҡ“», –

тип һөйләгәйне[+].

19Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ йәки Йәһүҙә халҡынан берәйһе пәйғәмбәрҙе үлтергәнме ни? Киреһенсә, батша, Раббынан ҡурҡып, Унан мәрхәмәт[†] ялбарған. Раббы, ниәтенән кире ҡайтып, уларға белдергән һәләкәтте ебәреүҙән баш тартҡан. Ә беҙ үҙебеҙгә үҙебеҙ ҙур һәләкәт килтерергә торабыҙ![+]

20Раббы исеменән пәйғәмбәрлек иткән Шемағъяһ улы Урияһ тигән йәнә бер кеше булды. Ул сығышы менән Ҡыръяҫ-Еғаримдан ине. Ул да, Йермеяһ әйткәнсә һөйләп, был ҡалаға һәм илгә ҡаршы пәйғәмбәрлек итте[+]. 21Йеһояҡим батша һәм уның ғәскәр башлыҡтары, түрәләре Урияһтың һүҙҙәрен ишеткәс, батша уны үлтерергә ниәтләне. Был турала белгәс, Урияһ ҡурҡыуға ҡалды һәм Мысырға[†] ҡасып китте[+]. 22Шул саҡ Йеһояҡим батша кешеләре менән Әлнаҫан Ғахбор улын Мысырға ебәрҙе[+]. 23Урияһты, Мысырҙан алып ҡайтып, Йеһояҡим батшаға килтерҙеләр. Батша уны ҡылыс менән сабып үлтертте лә мәйетен ябай халыҡтың ҡәберлегенә ырғыттырҙы.

24Әммә Ахиҡам Шафан улы Йермеяһты яҡлап алып ҡалды, уны үлтерергә йыйынған халыҡтың ҡулына тапшырырға юл ҡуйманы[+].

#### 27


Бабил батшаһының ҡамыты

1Йәһүҙәлә[†] Сидкияһ[*] Йошияһ улы батшалыҡ итә башлаған көндәрҙә Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды[+].

2Раббы миңә былай тине:

– Үҙеңә ҡайыштары менән ҡалып яһап ал да муйыныңа кей[+]. 3Шунан Йәрүсәлимгә[†] Йәһүҙә батшаһы Сидкияһҡа килгән илселәр[†] аша Эдом,[†] Моав,[†] Ғаммон, Тир, Сидон батшаларына ла берәр ҡалып ебәр[+].

4Илселәргә бойор, улар үҙҙәренең хакимдарына ошо хәбәрҙе еткерһен: Исраилдың[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Хужаларығыҙға әйтегеҙ, 5ерҙе лә, унда йәшәгән кешеләр менән йәнлектәрҙе лә бөйөк көсөм, ҡөҙрәтле ҡулым менән Мин яраттым. Уны Үҙем хуш күргән кешегә бирәм[+]. 6Инде бөтә был ерҙәрҙе Мин Үҙемдең ҡолом Бабил[†] батшаһы Навуходоносорға тапшырам. Хатта ҡырҙағы йәнлектәрҙе лә уның ихтыярына бирәм, әйҙә, уға хеҙмәт итһендәр[+]. 7Был илдең сәғәте һуҡҡанға тиклем бөтә ҡәүемдәр уға, уның улына һәм ейәненә хеҙмәт итер. Һуңынан уның үҙен дә, ерен дә башҡа ҙур ҡәүемдәр һәм бөйөк батшалар буйһондорор[+].

8Берәй ҡәүем йәки батшалыҡ, Бабил батшаһы Навуходоносорға хеҙмәт итеп, муйынына Бабил батшаһының ҡалыбын кеймәһә, был ҡәүемде уның ҡулы менән ҡырып бөтөргәнгә тиклем ҡылыс, аслыҡ һәм ҡырғын менән язалайым, – тип белдерә Раббы. –[+] 9„Бабил батшаһына ҡол булмаясаҡһығыҙ“, – тигән пәйғәмбәрҙәрегеҙҙе,[†] күрәҙәселәрегеҙҙе, төш юраусыларығыҙҙы, сихырсыларығыҙҙы, фалсыларығыҙҙы тыңламағыҙ![+] 10Улар һеҙгә ялған пәйғәмбәрлек итә. Әгәр уларға ҡолаҡ һалһағыҙ, Мин һеҙҙе ерегеҙҙән ҡыуып ебәрермен – һеҙҙе алыҫҡа алып китерҙәр, һәм һеҙ һәләк булырһығыҙ[+]. 11Муйынына Бабил батшаһының ҡалыбын кейгән һәм уға хеҙмәт иткән ҡәүемде үҙ ерендә ҡалдырам, – тип белдерә Раббы. – Ул шул ерҙе эшкәртер, шунда йәшәр».

12Йәһүҙә батшаһы Сидкияһҡа ла ошо һүҙҙәрҙе еткерҙем:

– Муйындарығыҙҙы Бабил батшаһы ҡалыбы аҫтына ҡуйығыҙ. Уға һәм халҡына хеҙмәт итегеҙ, шул саҡта иҫән ҡалырһығыҙ, – тинем. –[+] 13Раббы, Бабил батшаһына хеҙмәт итмәгән һәр ҡәүем ҡылыстан, аслыҡтан һәм ҡырғындан үләсәк, тип киҫәтте бит. Ни өсөн һиңә һәм халҡыңа һәләк булырға[+]? 14«Бабил батшаһына ҡол булмаясаҡһығыҙ», – тигән пәйғәмбәрҙәрҙе тыңламағыҙ, сөнки улар ялған һөйләй. 15«Уларҙы Мин ебәрмәнем, – тип белдерә Раббы. – Уларҙың һеҙгә Минең исемемдән пәйғәмбәрлек итеп һөйләгәндәре ялған. Әгәр уларҙы тыңлаһағыҙ, Мин һеҙҙе лә, пәйғәмбәрлек ҡылыусыларҙы ла ҡыуып ебәрермен һәм барығыҙ ҙа һәләк булырһығыҙ».

16Шунан мин ҡаһиндарға[†] ла, бөтә халыҡҡа ла әйттем:

– Раббы былай ти: «Оҙаҡламай Раббы йортоноң әйберҙәре Бабилдан кире ҡайтарыласаҡ», – тип һөйләгән пәйғәмбәрҙәрегеҙҙе тыңламағыҙ. Улар һеҙгә ялған пәйғәмбәрлек итә, – ти Раббы. –[+] 17Тыңламағыҙ уларҙы. Бабил батшаһына хеҙмәт итегеҙ ҙә йәшәгеҙ. Ниңә был ҡаланы харабаға әйләндерергә? 18Әгәр улар пәйғәмбәр икән, уларҙа Раббы һүҙе бар икән, Күк ғәскәрҙәре Раббыһынан Раббы йортонда, Йәһүҙә батшаһының һарайында һәм Йәрүсәлимдә ҡалған әйберҙәрҙең Бабилға алып кителмәүен юллаһындар. 19-20Бабил батшаһы Навуходоносор Йәһүҙә батшаһы Йехонъяһ Йеһояҡим улын һәм Йәһүҙә менән Йәрүсәлимдең түрәләрен Йәрүсәлимдән Бабилға һөргән ваҡытта алып китмәгән бағаналар, баҡыр диңгеҙ,[†] таяуҙар һәм башҡа әйберҙәр тураһында Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти[+]. 21Раббы йортонда, Йәһүҙә батшаһы һарайында, Йәрүсәлимдә ҡалған әйберҙәр тураһында былай ти Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы: 22«Уларҙы Бабилға алып китерҙәр, һәм Мин хәстәрлек күргәнгә тиклем улар шунда ҡалыр. Мәле еткәс, Мин уларҙы алып сығып, ҡабат ошонда ҡайтарырмын», – тип белдерә Раббы[+].

#### 28


Ялған пәйғәмбәр Хананъяһ

1Шул уҡ йылдың бишенсе айында, Йәһүҙә[†] батшаһы Сидкияһ хакимлығының башында, дүртенсе йылында, Ғивғондан Ғаззур улы Хананъяһ пәйғәмбәр[†] Раббы[†] йортонда ҡаһиндар[†] һәм бөтә халыҡ алдында миңә былай тине:[+]

2– Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы әйтә: «Бабил[†] батшаһы кейҙергән ҡалыпты һындырып ташлайым[+]. 3Бабил батшаһы Навуходоносор Раббы йортонан Бабилға алып киткән бөтә әйберҙәрҙе Мин ике йыл эсендә кире был урынға ҡайтарам[+]. 4Бынан тыш Йәһүҙә батшаһы Йехонъяһ Йеһояҡим улын һәм Бабилға һөргөнгә ҡыуылған бөтә Йәһүҙә кешеләрен кире ҡайтарам, – тип белдерә Раббы. – Сөнки Бабил батшаһының ҡалыбын һындырып ташлайым».

5Йермеяһ пәйғәмбәр ҡаһиндар һәм Раббы йортонда торған халыҡ алдында, Хананъяһ пәйғәмбәргә яуап ҡайтарып, 6былай тине:

– Амин! Раббы шулай эшләй күрһен! Һин пәйғәмбәрлек иткәндәрҙе бойомға ашырһын – Раббы йортоноң барлыҡ әйберҙәрен һәм һөргөндәгеләрҙең барыһын да Бабилдан бында кире ҡайтарһын! 7Тик шулай ҙа һиңә һәм бөтә халыҡҡа әйтмәксе булған ошо һүҙҙе тыңла: 8һинән дә, минән дә алда йәшәгән пәйғәмбәрҙәр күп илдәрҙең һәм бөйөк батшалыҡтарҙың башына һуғыш, һәләкәт һәм ҡырғын киләсәк тип пәйғәмбәрлек иткәндәр. 9Әгәр ҙә пәйғәмбәр именлек киләсәген алдан хәбәр итә икән, һүҙе тормошҡа ашҡас ҡына, уның ысынлап та Раббы ебәргән пәйғәмбәр булғанын танығандар[+].

10Шунда Хананъяһ пәйғәмбәр Йермеяһ пәйғәмбәрҙең муйынындағы ҡалыпты тартып алып һындыра һуҡты ла[+] 11йыйылған халыҡҡа мөрәжәғәт итте:

– Раббы былай ти: «Ике йыл эсендә Бабил батшаһы Навуходоносорҙың бөтә халыҡтарҙың муйынына кейҙергән ҡалыбын Мин бына ошолай һындырып ташлаясаҡмын!»

Бынан һуң Йермеяһ пәйғәмбәр үҙ юлына китте.

12Хананъяһ пәйғәмбәр Йермеяһ пәйғәмбәрҙең муйынындағы ҡалыпты һындырып ташлағандан һуң, күп тә үтмәй Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды:

13– Бар, Хананъяһҡа әйт, Раббы былай ти: «Һин ағас ҡалыпты һындырҙың, уның урынына тимер ҡалып яһарһың! 14Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил Аллаһы әйтә: „Бабил батшаһы Навуходоносорға хеҙмәт итһендәр өсөн был ҡәүемдәрҙең бөтәһенең дә муйынына тимер ҡалып кейҙерәм. Барыһы ла уға ҡол буласаҡ. Хатта ҡырҙағы йәнлектәрҙе лә уның ихтыярына бирәм“»[+].

15Йермеяһ пәйғәмбәр Хананъяһ пәйғәмбәргә былай тине:

– Тыңла әле, Хананъяһ! Һине бит Раббы ебәрмәгән. Ә һин был халыҡты ялғанға ышандырҙың[+]. 16Шуға күрә Раббы әйтә: «Мин һине ер йөҙөнән юҡ итәм. Раббыға ҡаршы ҡоторттоң, шуның өсөн быйыл үләсәкһең».

17Хананъяһ пәйғәмбәр ошо йылдың етенсе айында үлде.

#### 29


Һөргөндәгеләргә хат

1Йермеяһ пәйғәмбәр[†] һөргөндә иҫән ҡалған аҡһаҡалдарға,[†] ҡаһиндарға,[†] пәйғәмбәрҙәргә һәм Навуходоносор Йәрүсәлимдән[†] Бабилға[†] ҡыуып алып киткән бөтә халыҡҡа Йәрүсәлимдән хат ебәрҙе[+]. 2Был хат Йехонъяһ батша, батшаның әсәһе, һарай әһелдәре, Йәһүҙә[†] һәм Йәрүсәлим түрәләре, һөнәрселәр, тимерселәр Йәрүсәлимдән ҡыуып алып кителгәндән һуң яҙылды[+]. 3Йермеяһ хатты Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ Бабилға Навуходоносор батша янына ебәргән Әлғаса Шафан улы менән Гемаръяһ Хилҡияһ улы аша ебәрҙе. Хатта түбәндәгеләр яҙылғайны:

4Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Йәрүсәлимдән Бабилға һөргөнгә ебәргән бөтә кешеләргә былай ти: 5«Үҙегеҙгә өйҙәр һалығыҙ һәм уларҙа йәшәгеҙ; баҡсалар үҫтереп, емешен ашағыҙ. 6Өйләнегеҙ, һәм улдарығыҙ, ҡыҙҙарығыҙ тыуһын. Улдарығыҙға кәләш алығыҙ, ҡыҙҙарығыҙҙы кейәүгә бирегеҙ. Уларҙың да улдары һәм ҡыҙҙары тыуһын. Унда ишәйегеҙ, кәмемәгеҙ. 7Мин һеҙҙе һөргөнгә ебәргән ҡалаға именлек теләгеҙ, уның өсөн Раббыға доға ҡылығыҙ. Ҡала имен булһа, һеҙ ҙә имен булырһығыҙ»[+].

8Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Арағыҙҙағы пәйғәмбәрҙәр менән күрәҙәселәр һеҙҙе алдамаһын. Улар күргән төштәрҙе тыңламағыҙ[+]. 9Уларҙың һеҙгә Минең исемемдән пәйғәмбәрлек итеп һөйләгәндәре ялған. Уларҙы Мин ебәрмәнем», – тип белдерә Раббы[†][+].

10Раббы былай ти: «Бабил өсөн етмеш йыл тамам булғас, һеҙҙе хәстәрләрмен, биргән һүҙемә тоғро ҡалып, һеҙҙе ошо ергә ҡайтарырмын[+]. 11Сөнки һеҙҙең турала нимә ниәт иткәнемде бары Үҙем генә беләм, – тип белдерә Раббы. – Ниәттәрем һеҙгә бәлә түгел, ә именлек алып килә, һеҙгә матур киләсәк менән өмөт бирә. 12Ул заман һеҙ Мине саҡырырһығыҙ, Миңә килеп доға ҡылырһығыҙ һәм Мин һеҙҙе ишетермен[+]. 13Мине эҙләрһегеҙ, әгәр ихлас күңелдән эҙләһәгеҙ, табырһығыҙ[+]. 14Мин һеҙгә табылырмын, – тип белдерә Раббы. – Элекке мул, имен тормошоғоҙҙо кире ҡайтарырмын, бөтә халыҡтар араһынан, ҡайҙа ҡыуып таратҡанмын, шул урындарҙан һеҙҙе ҡабат йыйып алырмын да төйәгегеҙгә ҡайтарырмын»[+].

15«Раббы беҙгә Бабилда ла пәйғәмбәрҙәр бирҙе», – тип әйтәһегеҙ. 16Дауыт[†] тәхетендә ултырған батша һәм Йәрүсәлимдә ҡалған халыҡ, йәғни һеҙҙең менән бергә һөргөнгә китмәгән ҡәрҙәштәрегеҙ тураһында Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:[+] 17«Уларҙың өҫтөнә ҡылыс, аслыҡ һәм ҡырғын ебәрәм. Уларҙы ашарға яраҡһыҙ серек инжир емеше һымаҡ итәм. 18Ҡылыс, аслыҡ, ҡырғын менән эҙәрләйәсәкмен. Быларҙы күргән ер йөҙөндәге барлыҡ батшалыҡтар дәһшәткә төшәсәк. Үҙем ҡыуып ебәргән барса ҡәүемдәр араһында уларҙы ҡотто ала торған ерәнгес бер хәлгә төшөрәсәкмен, ғибрәткә әйләндерәсәкмен, оятҡа ҡалдырасаҡмын, мәсхәрә итәсәкмен[+]. 19Сөнки улар әйткәндәремә ҡолаҡ һалманы, – тип белдерә Раббы. – Ҡолдарым пәйғәмбәрҙәрҙе ҡабат-ҡабат ебәрҙем, әммә уларҙы тыңларға теләмәнеләр, – тип белдерә Раббы. –[+]

20Ә һеҙ, Минең тарафтан Йәрүсәлимдән Бабилға һөргөнгә ебәрелгәндәр, Раббы һүҙен тыңлағыҙ. 21Раббы исеменән һеҙгә ялған пәйғәмбәрлек иткән Ахав Ҡолаяһ улы менән Сидкияһ Мағасеяһ улы тураһында Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил Аллаһы былай ти: „Мин уларҙы Бабил батшаһы Навуходоносор ҡулына тапшырам, һәм ул һеҙҙең күҙ алдығыҙҙа уларҙы үлтерәсәк[+]. 22Шул арҡала Йәһүҙәнән Бабилға һөргөнгә ҡыуып килтерелгәндәр араһында: Раббы һине Бабил батшаһы утта яндырған Сидкияһ менән Ахав көнөнә төшөрһөн! тигән ҡарғыш йәшәп ҡаласаҡ[+]. 23Сидкияһ менән Ахав Исраилда бик күп әшәкелектәр эшләне: яҡындарының ҡатындары менән зина ҡылдылар, Мин уларға ҡушмаған булһам да, Минең исемемдән ялған һөйләнеләр. Миңә быларҙың барыһы ла мәғлүм, Үҙем шаһитмын“», – тип белдерә Раббы[+].

24– Йермеяһ, Нехелам кешеһе Шемағъяһҡа әйт,[+] 25Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Һин Йәрүсәлим халҡына, ҡаһин Сефанъяһ Мағасеяһ улына, бөтә ҡаһиндарға үҙ белдегең менән хаттар ебәрҙең. Сефанъяһҡа һин былай тип яҙҙың:

26Раббы Үҙенең ҡорамына[†] яуаплы булараҡ Йеһоядағ урынына һине ҡаһин итеп ҡуйҙы. Үҙен пәйғәмбәр тип иғлан иткән һәр тилегә ағас бығау һәм тимер муйынса кейҙерергә тейешле күҙәтсе итте[+]. 27Ни өсөн һин үҙен пәйғәмбәр тип иғлан иткән Ғанаҫоҫ кешеһе Йермеяһты тыймайһың? 28Ул беҙ Бабилдағыларға: „Был хәл оҙаҡ буласаҡ. Шуға күрә үҙегеҙгә өйҙәр һалығыҙ һәм уларҙа йәшәгеҙ; баҡсалар үҫтерегеҙ һәм емешен ашағыҙ“, – тип хат яҙып ята».

29Сефанъяһ ҡаһин был хатты Йермеяһ пәйғәмбәргә ҡысҡырып уҡыны. 30Шунда Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды:

31– Һөргөндәгеләрҙең барыһына ла ошо хәбәрҙе юлла, Нехеламдан булған Шемағъяһ тураһында Раббы былай ти: «Мин ебәрмәгән килеш пәйғәмбәрлек итеп, Шемағъяһ һеҙҙе ялғанға ышандырҙы[+]. 32Шуға күрә, – ти Раббы, – Мин Нехелам кешеһе Шемағъяһты һәм тоҡомон язалаясаҡмын. Был халыҡ араһында нәҫеленән бер кеше лә ҡалмаҫ, улар Минең халҡыма эшләйәсәк яҡшылыҡтарымды күрмәҫ, – тип белдерә Раббы. – Сөнки Шемағъяһ халыҡты Миңә ҡаршы ҡотортто».

#### 30


Раббының Үҙ халҡына вәғәҙәһе

1Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды:

2– Исраил[†] Аллаһы Раббы былай ти: «Һиңә һөйләгәндәремдең бөтәһен дә бер төргәк китапҡа теркәп ҡуй[+]. 3Шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, – халҡым Исраил менән Йәһүҙәне[†] тағы элекке мул, имен тормошона ирештерермен. Уларҙы ата-бабаларына Үҙем биргән ергә яңынан ҡайтарырмын, һәм уға ҡабат хужа булырҙар»[+].

4Бына Раббының Исраил менән Йәһүҙә тураһында әйткәндәре.

5«Ҡот осоп ҡысҡырған тауыштарҙы ишетәбеҙ, – ти Раббы. –
Дәһшәт тауышы, именлек түгел.
6Һорашығыҙ, үҙегеҙ ҡарағыҙ:
Ир кеше бала таба аламы?
Улайһа ниңә бала тапҡан ҡатындай
Һәр береһе биленә йәбешкән?
Ниңә йөҙҙәре шулай ағарынған[+]?
7Аһ, ҡайһылай ҡурҡыныс көн!
Быға тиклем ундайҙың булғаны юҡ ине –
Был – Яҡуп нәҫеле өсөн һәләкәт осоро.
Әммә был көндән халҡым ҡотолор»[+].

8– Ул көндө, – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, – муйыныңдағы ҡалыбыңды һындырам, бауҙарыңды өҙәм. Бынан ары Яҡуп нәҫеле яттарға ҡол булмаҫ[+]. 9Үҙҙәренең Аллалары Раббыға һәм Мин тәхеткә ултыртасаҡ батшалары Дауытҡа[†] хеҙмәт итерҙәр[+].

10«Ҡурҡма, ҡолом Яҡуп,
Исраил, һин хәүефләнмә, – тип белдерә Раббы. –
Мин һине йыраҡ ерҙәрҙән,
Нәҫелеңде әсирҙә булған илдән ҡотҡарам.
Кире ҡайтыр Яҡуп, именлектә рәхәт йәшәр,
Инде уны бер кем дә ҡурҡытмаҫ[+].
11Сөнки Мин һинең менән бергә булырмын,
Мин һине ҡотҡарырмын, – тип белдерә Раббы. –
Һине ҡәүемдәр араһына таратҡан инем,
Инде уларҙың барыһын ҡырып ташлайым.
Әммә һине юҡ итмәм.
Язаһыҙ ҡалдырмам һине,
Әммә ғәҙел яза бирермен»[+].

12Раббы былай ти:
«Яраларыңды дауалап булмай,
Йәрәхәттәрең ҡот осҡос[+].
13Дәғүәңде берәү ҙә хәстәрләмәй;
Йәрәхәтеңә дауа юҡ,
Яраларың төҙәлерлек түгел.
14Уйнаштарың барыһы ла һине онотто,
Хәҙер һине эҙләмәйҙәр.
Мин һине дошман һымаҡ туҡманым,
Аяуһыҙ язаға дусар иттем,
Сөнки ауыр енәйәтең,
Гонаһтарың[†] самаһыҙ күп.
15Ниңә йән әсеһе менән ҡысҡыраһың?
Йәрәхәттәреңә дауа булмаҫ!
Енәйәтең ауыр,
Гонаһтарың күп булғанға күрә
Һине шул хәлгә төшөрҙөм.
16Ләкин һине ашаусылар үҙҙәре ем булыр.
Бөтә дошмандарың әсирлеккә китер.
Һине талағандар үҙҙәре таланыр,
Һине яумал иткәндәр үҙҙәре яумал булыр[+].
17Һине ташландыҡҡа һананылар,
„Сионды ҡайғыртыусы юҡ!“ – тигәйнеләр.
Ә мин һине тағы дауалармын,
Яраларыңды имләрмен», – тип белдерә Раббы[+].

18Раббы былай ти:
«Мин Яҡуптың сатырҙарын ҡабаттан ҡорормон,
Уларҙың торлаҡтарына рәхим-шәфҡәт ҡылырмын;
Емереклектәр өҫтөндә ҡала ҡабаттан ҡалҡыр,
Һарай ҙа үҙ урынына һалыныр.
19Улар араһында рәхмәт йырҙары яңғырар,
Шатлыҡ ауаздары ишетелер.
Мин халҡымды ишәйтермен, кәмемәҫтәр,
Уларҙы абруйлы, данлы итермен,
Һис кем уларҙы кәмһетмәҫ[+].
20Балалары әүәлгесә ғүмер итер,
Йәмғиәттәре алдымда ныҡ торор,
Уларҙы йәберләүселәрҙе Мин язалармын.
21Юлбашсылары – үҙҙәренән булыр,
Хакимдары үҙ араларынан сығыр.
Уны Үҙемә яҡынайтырмын,
Ул да Миңә яҡынлашыр.
Юҡһа, саҡырылмаған килеш кем
Миңә яҡынларға баҙнат итер? – тип белдерә Раббы. –
22Һеҙ Минең халҡым булырһығыҙ,
Ә Мин һеҙҙең Аллағыҙ булырмын»[+].

23Бына Раббының ажарлы ғәрәсәте күтәрелде!
Ул, ҡойондай ҡалҡып,
Яуыздарҙың башына төшәсәк[+].
24Күңелендәге ниәтен ғәмәлгә ашырмайынса,
Уны ахырына тиклем еткермәйенсә,
Раббының ярһыулы асыуы ҡайтмаҫ.
Киләсәк көндәрҙә һеҙ быны аңларһығыҙ[+].

#### 31


Исраил халҡының үҙ иленә ҡайтасағы

1– Шул ваҡытта, – тип белдерә Раббы[†], – Мин Исраилдың[†] бөтә ырыуҙарының Аллаһы булырмын, ә улар Минең халҡым булыр.

2Раббы былай ти:
«Ҡылыстан иҫән ҡалған Исраил халҡы
Сүлдә мәрхәмәтемде[†] ҡаҙанды.
Мин Исраилды рәхәткә сығарырмын».

3Раббы миңә алыҫтан күренеп былай тине:
«Мин һине яратам, Исраил,
Минең һөйөүем мәңгелек,
Шуға күрә һиңә тоғро булып ҡалам[+].
4Һине ҡабаттан төҙөрмөн,
Һин яңынан төҙөлөрһөң, ғиффәтле ҡыҙ Исраил!
Йәнә дөңгөрөңдө ҡулыңа алырһың,
Ҡыуанып бейеүселәргә ҡушылырһың[+].
5Самария[†] тауҙарында тағы
Йөҙөм баҡсалары ултыртырһың.
Уларҙы үҫтергән баҡсасылар
Емешен дә үҙҙәре ашап кинәнер[+].
6Шундай көн килер:
Әфраим таулығында һаҡсылар:
„Тороғоҙ, әйҙә, Сионға менәйек,
Үҙебеҙҙең Аллабыҙ Раббыға барайыҡ!“ – тип ҡысҡырыр»[+].

7Раббы былай ти:
«Яҡуп өсөн ҡыуанып йырлағыҙ!
Ҡәүемдәрҙең башлығын данлағыҙ,
Уға маҡтау яуҙырығыҙ!
„Йә Раббы, ҡотҡар Үҙ халҡыңды –
Исраилдың иҫән ҡалғандарын!“ – тип әйтегеҙ.
8Бына, Мин уларҙы төньяҡтағы илдән килтерермен;
Ерҙең иң алыҫ сиктәренән йыйып алырмын.
Араларында һуҡыры, аҡһағы,
Йөклөһө лә, тулғаҡ тотҡаны ла булыр –
Барыһы оло бер йыйын булып ҡайтыр[+].
9Улар илай-илай атлар,
Мин йыуата-йыуата әйҙәрмен.
Ағын һыу буйынан йөрөтөрмөн,
Тура юлдан етәкләрмен, һөрөнмәҫтәр;
Сөнки Мин Исраилға атаймын,
Әфраим – Минең баш балам»[+].

10Эй ҡәүемдәр, Раббы һүҙен ишетегеҙ,
Алыҫтағы яр буйҙарына иғлан итегеҙ,
Әйтегеҙ: «Исраилды кем таратҡан булһа,
Шул Үҙе ҡабаттан йыйып алыр;
Малын ҡурсалаған көтөүсе һымаҡ һаҡлар»[+].
11Сөнки Раббы Яҡупты йолоп алды,
Унан көслөрәк булғандың ҡулынан ҡотҡарҙы[+].

12«Улар Сион тауында[†] шатланып йырлар,
Раббының йомартлығына –
Ашлыҡ, шарап, зәйтүн майы[†] муллығына,
Малдарының күплегенә
Ҡыуаныстан йөҙҙәре балҡып торор:
Тормоштары һыуға туйынған баҡсалай булыр,
Улар башҡа һис ҡасан да ҡайғы күрмәҫ[+].
13Еткән ҡыҙҙар бейеп күңел асыр,
Егеттәр һәм ҡарттар уйнап-көлөр.
Мин уларҙың хәсрәтен ҡыуанысҡа әйләндерермен,
Йыуатып, ҡайғы урынына шатлыҡ бирермен[+].
14Ҡаһиндарҙы[†] затлы ризыҡ менән туйҙырырмын,
Халҡым йомартлығыма ҡәнәғәт булыр», – тип белдерә Раббы.

15Раббы былай ти:
«Рама ҡалаһында тауыш –
Иңрәү, аяныслы һыҡтау ишетелә!
Балалары өсөн Рәхилә илай был,
Һис кемдең йыуатҡанын теләмәй,
Сөнки балалары юҡтар инде»[+].

16Раббы былай ти:
«Тыйыл һыҡтауыңдан,
Күҙеңдәге йәштәреңде ҡорот;
Тырышлығыңа күрә әжере булыр, – тип белдерә Раббы. –
Балаларың дошман еренән ҡайтып килә.
17Киләсәгеңдә өмөт бар, – тип белдерә Раббы. –
Балаларың үҙ иленә ҡайтыр.

18Әфраимдың хәсрәтләнгәнен ишетәм:
„Еккегә өйрәтелмәгән башмаҡ һымаҡ инем,
Һин миңә һабаҡ бирҙең – мин аҡылға ултырҙым.
Ҡайтарһаңсы – мин ҡайтайым,
Һин – Раббы, минең Алламһың[+].
19Юлымдан тайпылғайным, тәүбәгә килдем,
Эйе, аңлағас, ҡайғыға ҡалдым.
Йәш сағымда ҡылғаным арҡаһында
Оятҡа баттым, хур булдым“.
20Әфраим ҡәҙерле улым түгелме ни?
Ғәзиз балам түгелме ни ул?
Уны бик йыш әрләһәм дә,
Бер ҡасан да онотмайым,
Шуға уның өсөн йөрәк һыҙлай.
Мин уға рәхим-шәфҡәтемде күрһәтмәй буламмы?» – тип белдерә Раббы[+].

21Үҙең өсөн юлға билдәләр ҡуй,
Йүнәлеш күрһәтеүсе бағаналар ултырт.
Барған юлыңды иҫеңдә ҡалдыр,
Кире ҡайт, ғиффәтле ҡыҙ Исраил,
Үҙеңдең ҡалаларыңа ҡайт.
22Эй юлдан яҙған ҡыҙ,
Ҡасанғаса ҡаңғырып йөрөрһөң?
Раббы донъяла яңы бер нәмә бар ҡылды:
Ҡатын ирҙе эҙләйәсәк[+].

23Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

– Мин уларға элекке мул, имен тормоштарын кире ҡайтарғас, Йәһүҙә[†] ерендә һәм уның ҡалаларында йәнә ошолай тип һөйләрҙәр:

«Раббы һиңә фатихаһын бирһен,
Эй ғәҙеллек төйәге, изге[†] тау!»[+]

24Был ерҙә Йәһүҙә менән уның ҡалалары йәшәр,
Игенселәр һәм малдары менән гиҙгән көтөүселәр көн итер.
25Мин арығандарға һыу бирермен,
Талсыҡҡандарҙы ашатырмын.

26Шул саҡ мин уянып киттем дә тирә-яғыма ҡараным, төшөм шундай татлы ине.

27– Бына шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, – Мин Исраил менән Йәһүҙәне кешеләр һәм мал-тыуар менән тултырырмын[+]. 28Элек Мин был халыҡты тамырынан йолҡоп алыр, емереп ташлар, юҡҡа сығарыр, һәләк итер һәм бәләгә төшөрөр өсөн күҙәткән булһам, инде төҙөгәндә һәм тамырландырғанда ла уларҙан күҙемде алмам, – тип белдерә Раббы. –[+] 29Ул көндәрҙә:

«Аталары бешмәгән йөҙөм ашаны,
Балаларының теше ҡамашты», – тип әйтмәҫтәр[+].

30Һәр кем үҙе ҡылған гонаһ[†] өсөн үҙе үлем язаһы алыр – кем бешмәгән йөҙөм ашаған, шуның теше ҡамашыр[+].


Яңы килешеү

31– Бына, шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, – Исраил һәм Йәһүҙә халҡы менән яңы килешеү[†] төҙөрмөн[+]. 32Был килешеү[†] Мин уларҙың ата-бабаларын Мысырҙан[†] етәкләп алып сыҡҡан саҡта төҙөгән килешеү кеүек булмаҫ. Мин уларҙың ире һымаҡ булһам да, ул килешеүемде боҙҙолар, – тип белдерә Раббы. –[+] 33Мин ул көндәрҙән һуң Исраил халҡы менән төҙөйәсәк килешеү былай булыр, – тип белдерә Раббы, – ҡанунымды[†] уларҙың зиһендәренә һалырмын, йөрәктәренә яҙып ҡуйырмын. Мин – уларҙың Аллаһы, улар Минең халҡым булыр[+]. 34Унан һуң бер кем дә үҙенең яҡынын һәм туғанын: «Раббыны танып бел!» – тип өйрәтмәҫ. Барыһы ла, олоһонан алып кесеһенә тиклем, Мине үҙҙәре танып белер, – ти Раббы, – сөнки енәйәттәрен ғәфү итермен, гонаһтарын башҡаса иҫемә төшөрмәм[+].

35Көндө балҡытырға ҡояш биргән,
Төндө нурлаһындар өсөн
Ай менән йондоҙҙарға ҡағиҙә ҡуйған,
Тулҡындарҙы үкертеп, диңгеҙҙе дауыллатҡан Раббы –
Исеме Күк ғәскәрҙәре Раббыһы булған былай ти:[+]
36«Әгәр тәбиғәттәге был тәртип боҙолһа, – тип белдерә Раббы, –
Бары шунда ғына Исраил тоҡомо мәңгелеккә
Минең ҡәүемем булыуҙан туҡтар»[+].
37Раббы былай ти:
«Юғарыла күкте үлсәп булһа,
Аҫта ерҙең нигеҙҙәре өйрәнеп бөтөлһә,
Шул саҡта ғына бөтә ҡылғандары өсөн
Мин Исраил тоҡомонан ваз кисермен», – тип белдерә Раббы[+].

38– Бына, шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, – Йәрүсәлим[†] ҡалаһы Хананил манараһынан башлап Мөйөш ҡапҡаһына[†] тиклем Минең өсөн яңынан төҙөлөр[+]. 39Үлсәү һыҙығы артабан Гарев ҡалҡыулығынан үтеп Гоғаға табан боролор. 40Үләкһәләр һәм көл ташлана торған үҙән, Ҡидрон ағымынан алып көнсығыштан Ат ҡапҡаһының мөйөшөнә тиклем йәйрәп ятҡан ҡырҙар – барыһы ла Раббы өсөн изге урын булыр. Ҡала башҡа бер ваҡытта ла емерелмәҫ, тар-мар ителмәҫ[+].

#### 32


Йермеяһтың баҫыу һатып алғаны

1Йәһүҙә[†] батшаһы Сидкияһ хакимлығының унынсы, Навуходоносорҙың ун һигеҙенсе йылында Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды[+].

2Ул осорҙа Бабил[†] батшаһының ғәскәре Йәрүсәлимде[†] ҡамауҙа тота, ә Йермеяһ пәйғәмбәр[†] Йәһүҙә батшаһы һарайындағы һаҡсылар ихатаһында тотҡонлоҡта ята ине[+]. 3Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ, уны ошонда яптырып, былай тигәйне:

– Ни өсөн һин улай пәйғәмбәрлек итәһең? Һин әйтәһең: «Раббы былай ти: „Бына, Мин был ҡаланы Бабил батшаһы ҡулына тапшырам, ул уны баҫып алыр. 4Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ халдейҙарҙан[†] ҡотола алмаҫ, Бабил батшаһының ҡулына мотлаҡ эләгер: уның менән ҡапма-ҡаршы тороп һөйләшер, күҙмә-күҙ осрашыр. 5Сидкияһ Бабилға оҙатылыр һәм Мин уны хәстәрләгәнгә тиклем шунда ҡалыр, – тип белдерә Раббы. – Һеҙ халдейҙар менән һуғышырһығыҙ, әммә еңә алмаҫһығыҙ“»[+].

6Йермеяһ былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Миңә Раббының шундай һүҙе булды: 7«Ана, атаңдың туғаны Шаллумдың улы Ханамил килә. Ул: „Минән Ғанаҫоҫтағы баҫыуымды һатып ал. Иң яҡын ҡәрҙәшем булараҡ, ул баҫыуҙы һатып алыу хоҡуғы һиндә“, – тип әйтер»[+]. 8Шунан, Раббы әйткәнсә, атайымдың туғанының улы Ханамил һаҡсылар ихатаһына килде. «Бинйәмин биләмәһендә урынлашҡан Ғанаҫоҫтағы баҫыуымды һатып ал, – тине, – сөнки биләмә хаҡы ла, иң яҡын туғанлыҡ хаҡы ла һиндә. Һатып ал уны үҙеңә». Шунда мин үҙемә ысынлап та Раббы өндәшкәнен аңланым[+]. 9Туғаным Ханамилдан Ғанаҫоҫтағы баҫыуҙы һатып алып, уға ун ете көмөш түләнем. 10Был хаҡта һатып алыу ҡағыҙы яҙып мөһөр баҫтым һәм, шаһиттар саҡырып, көмөштө үлсәп бирҙем. 11Һатыу-алыу шарттары һәм ҡағиҙәләре яҙылған ҡағыҙҙарҙы – мөһөр баҫылғанын да, асығын да – алдым. 12Туғаным Ханамилдың, был алыш-биреш ҡағыҙына имзаларын ҡуйған шаһиттарҙың һәм һаҡсылар ихатаһында ултырған бөтә Йәһүҙә кешеләренең күҙ алдында уны Махсеяһтан тыуған Нерияһ улы Барухҡа бирҙем[+]. 13Бөтәһенең күҙ алдында Барухҡа былай тип бойорҙом: 14«Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: „Был алыш-биреш ҡағыҙҙарының мөһөр баҫылғанын да, асығын да ал. Уны, оҙаҡ һаҡланһын өсөн, берәй балсыҡ һауытҡа һалып ҡуй. 15Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: Был ерҙә кешеләр йәнә өйҙәр, баҫыуҙар, йөҙөм баҡсалары һатып ала башлаясаҡ“».

16Алыш-биреш ҡағыҙын Нерияһ улы Барухҡа биргәндән һуң Раббыға доға ҡылдым: 17«Эй Раббы Хаким! Һин, ҡулыңды һуҙып, бөйөк ҡөҙрәтең менән күк үә ерҙе яраттың. Һинең өсөн мөмкин булмаған бер генә нәмә лә юҡ[+]. 18Меңдәрсә кешеләргә мөхәббәтеңде күндерәһең, әммә аталарының гонаһтары[†] өсөн аҙаҡтан балаларынан түләтәһең. Эй бөйөк һәм ҡеүәтле Алла[†]! Күк ғәскәрҙәре Раббыһылыр Һинең исем-атың![+] 19Кәңәштәрең ниндәй бөйөк, ғәмәлдәрең ни ҡәҙәр ҡөҙрәтле! Күҙҙәрең әҙәм балаларының барлыҡ эштәрен күҙәтеп тора. Һәр кемгә ҡыуған юлы һәм ҡылған ғәмәлдәренә күрә әжерен бирәһең[+]. 20Һин Мысыр[†] ерендә хикмәттәр һәм мөғжизәләр күрһәттең, уларҙы Һин әлегә тиклем Исраилда һәм бөтә кешеләр араһында эшләйһең. Һин исемеңде данлы иттең, һәм ул бөгөнгә тиклем мәшһүр![+] 21Халҡың Исраилды хикмәттәр һәм мөғжизәләр менән, ҡөҙрәтең, һуҙылған ҡулың менән, бөйөк дәһшәт сәсеп, Мысыр еренән сығарҙың[+]. 22Ата[†]-бабаларына бирәсәкмен тип ант иткән был тупраҡты, һөт менән бал ағып ятҡан ерҙе, уларға бирҙең[+]. 23Килеп, ул ергә хужа булдылар, әммә Һинең әйткәндәреңә ҡолаҡ һалманылар, ҡануныңды[†] үтәмәнеләр, улар ҡушҡандарыңдың береһен дә эшләмәнеләр, шуның өсөн Һин уларға ошо бәләләрҙе ебәрҙең[+].

24Ана, Йәрүсәлимде яулап алыр өсөн халдейҙар уның диуарҙары янына уратып уба өйҙөләр. Инде ҡала алынасаҡ, ҡылыс, аслыҡ һәм ҡырғынға дусар булып, дошмандар ҡулына төшәсәк. Әйткәндәрең тормошҡа ашты, Һин быны Үҙең дә күреп тораһың[+]. 25Ә Һин, Раббы Хаким, ҡала халдейҙар ҡулына ҡалған мәлдә миңә: „Шаһиттар алдында көмөш түләп, үҙеңә баҫыу һатып ал“, – тип әйтәһең».

26Шул саҡ Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды:[+]

27– Мин, Раббы, – бөтә йән эйәләренең Аллаһымын! Ҡөҙрәтемдән килмәгән берәй нәмә бармы Минең? 28Шуға күрә Раббы былай ти: «Ҡара, был ҡаланы халдейҙар – Бабил батшаһы Навуходоносор ҡулына бирәм, һәм ул ҡаланы баҫып алыр. 29Ҡаланы ҡамауҙа тотҡан халдейҙар, инеп, уға ут төртөрҙәр, йорттарын яндырырҙар. Шул йорттарҙың түбәләрендә Йәрүсәлим халҡы, Мине асыуландырып, Бәғел[†] хөрмәтенә хуш еҫ төтәтеп, сит илаһтарға бағышлап, шарап ҡорбандары[†] түгә ине бит![+] 30Исраил һәм Йәһүҙә халҡы йәш ваҡыттарынан алып Минең күҙ алдымда бары тик ҡәбәхәтлектәр ҡылды. Исраил халҡы үҙ ҡулдары менән эшләгән боттар менән Минең асыуыма тейҙе, – тип белдерә Раббы. –[+] 31Был ҡала төҙөлгән көнөнән алып ошоғаса Мине шул ҡәҙәрле ярһытты һәм ажарландырҙы, шуға күрә уны күҙ алдымдан алып бырғайым. 32Исраил һәм Йәһүҙә халҡының – үҙҙәренең, батшаларының, түрәләренең, ҡаһиндарының,[†] пәйғәмбәрҙәренең – Йәһүҙәлә һәм Йәрүсәлимдә йәшәгәндәрҙең, Мине асыуландырыу өсөн ҡылған золомдарының иҫәбе-һаны юҡ[+]. 33Улар Миңә йөҙҙәре менән түгел, һырттары менән боролдо. Мин уларға ҡабат-ҡабат өйрәтһәм дә, нәсихәттәремде тыңларға теләмәнеләр, һабаҡ алманылар. 34Минең исемемә бағышланған был ҡорамға[†] ерәнгес боттарын ҡуйып, уны нәжесләнеләр.[†][+] 35Улар Бен-Һинном үҙәнендә Бәғелгә табыныу ҡалҡыулыҡтары төҙөнөләр, шунда Мөләх[†] илаһына улдарын һәм ҡыҙҙарын ҡорбан иттеләр. Мин уларға бындай бойороҡ бирмәгәйнем, ундай әшәкелектәрҙе эшләрҙәр тип башыма ла килтермәгәйнем! Шуның менән улар Йәһүҙәне гонаһҡа батырҙылар»[+].

36Әле килеп һеҙ: «Ҡылыс, аслыҡ һәм ҡырғынға дусар ителеп, Бабил батшаһының ҡулына тапшырылды», – тип әйткән был ҡала тураһында иһә Исраил Аллаһы Раббы былай ти:[+] 37«Мин уларҙы асыулы, ярһыулы сағымда ҡаты нәфрәттә ҡыуып ебәргән барса илдәрҙән йыйып алырмын һәм, бында алып ҡайтып, имен-аманлыҡта йәшәтермен[+]. 38Улар Минең халҡым булыр, ә Мин уларҙың Аллаһы булырмын[+]. 39Үҙҙәренең һәм балаларының именлеге хаҡына Минән ҡурҡып йәшәһендәр, Мине мәңге хөрмәт итһендәр өсөн уларға бер йөрәк, бер юл бирермен[+]. 40Мин улар менән мәңгелек килешеү[†] төҙөрмөн, уларға игелек ҡылыуҙан туҡтамам, Минән айырылмаһындар өсөн, күңелдәренә Минән ҡурҡыу һәм хөрмәт һалырмын[+]. 41Уларға яҡшылыҡ ҡылыуҙан Мин ҡыуаныс табырмын, бөтөн йөрәгем, бар булмышым менән уларҙы был ерҙә төпләндерермен»[+].

42Раббы былай ти:

– Был халыҡтың башына әлеге бөйөк һәләкәтте нисек килтергән булһам, уларға вәғәҙә иткән барлыҡ яҡшылыҡтарҙы ла шулай уҡ бирермен[+]. 43Һеҙ: «Унда бушлыҡ, кешеләр ҙә, йәнлектәр ҙә ҡалманы, ул халдейҙар ҡулына бирелгән», – тип әйткән ерҙәге баҫыуҙар йәнә һатып алыныр. 44Бинйәмин ерҙәрендә, Йәрүсәлимдең тирә-яғында, Йәһүҙә ҡалаларында, таулыҡтағы, Шефелалағы һәм Негевтағы ҡалаларҙа, көмөш түләп, баҫыуҙар һатып алырҙар, алыш-биреш ҡағыҙҙары яҙырҙар һәм, шаһиттар саҡырып, мөһөр баҫырҙар, сөнки халҡыма элекке мул, имен тормошон ҡайтарасаҡмын, – тип белдерә Раббы[+].

#### 33


Тыуған илдәренә алып ҡайтырға вәғәҙә

1Һаҡсылар ихатаһында тотҡонда ултырған саҡта Йермеяһҡа икенсе тапҡыр Раббы[†] һүҙе булды[+].

2– Ерҙе бар ҡылған, уға рәүеш биргән, нығытҡан, исеме Раббы булған Зат былай ти: 3«Мине саҡыр, һиңә яуап ҡайтарырмын. Һин белмәгән бөйөк серҙәрҙе һиңә әйтермен»[+].

4Дошмандың ҡаланы уратып ҡорған убаларына һәм ҡылысына ҡаршы торор өсөн халыҡ, өйҙәрен һәм Йәһүҙә[†] батшаларының һарайҙарын емереп, ҡала диуарҙарын нығытҡайны. Ул турала Исраил[†] Аллаһы Раббы былай ти:[+] 5«Унда йәшәүселәр халдейҙар[†] менән һуғышырға йыйына. Әммә был йорттар мәйеттәр менән тулыр. Мин ҡала халҡын асыуланып һәм ажарланып һәләк итәсәкмен. Уларҙың бөтә яуызлыҡтары арҡаһында Мин был ҡаланан йөҙөмдө йәшерҙем. 6Шуға ҡарамаҫтан, Мин был ҡаланы имләрмен һәм шифалармын, халҡын һауыҡтырып, тыныс һәм имен тормош бирермен[+]. 7Йәһүҙә менән Исраилға әүәлге мул, имен тормошон кире ҡайтарырмын, уларҙы элекке кеүек нығытырмын[+]. 8Уларҙы Миңә ҡаршы ҡылған барлыҡ гонаһтарынан[†] таҙартырмын, бөтә енәйәттәрен, Миңә ҡаршы ойошторған фетнәләрен ғәфү итермен[+]. 9Ер йөҙөндәге бөтә ҡәүемдәр алдында был ҡала Минең өсөн шатлыҡ, маҡтау һәм шөһрәт[†] инешенә әйләнер. Йәрүсәлим[†] халҡына эшләгән бөтә яҡшылыҡтарымды һәм уларға биргән именлекте күреп, был ҡәүемдәр ҡурҡыуға ҡалып тетрәнер».

10-11Раббы былай ти:

– Был урын тураһында һеҙ: «Ул буш, унда кеше лә, януар ҙа юҡ», тип әйтәһегеҙ. Әммә ташланған, кешеләрһеҙ һәм мал-тыуарһыҙ ҡалған Йәһүҙә ҡалаларында һәм Йәрүсәлим урамдарында яңынан шатлыҡ ауаздары, кәләш менән кейәү тауыштары, Раббы йортона йырлай-йырлай шөкөр саҙаҡаһы килтереүселәрҙең:

«Күк ғәскәрҙәре Раббыһына шөкөр итегеҙ, Ул игелекле,
Уның тоғро мөхәббәте[†] мәңгелек!» –

тигән һүҙҙәре яңғырап торор. Сөнки был урынға әүәлге мул, имен тормошон кире ҡайтарырмын һәм бөтәһе лә элеккесә булыр, – ти Раббы[+][+].

12Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

– Буш, кешеһеҙ һәм януарһыҙ ҡалған был ерҙә, ундағы бөтә ҡалалар янында ҡабаттан көтөүлектәр булыр, унда көтөүселәр малдарын утлатыр. 13Таулыҡтағы, Шефелалағы һәм Негевтағы ҡалаларҙа, Бинйәмин ерендә, Йәрүсәлимдең тирә-яғында, Йәһүҙә ҡалаларында көтөүселәр йәнә һарыҡтарын һанар, – ти Раббы.

14– Исраил һәм Йәһүҙә нәҫеле тураһында әйткән игелекле вәғәҙәмде тормошҡа ашырыр көндәр килә, – тип белдерә Раббы. – 15Ул көндәрҙә, шул заманда Дауыт[†] нәҫеленән бер тоғро Үҫенте сығарырмын. Ул илдә ғәҙел хөкөм һәм дөрөҫлөк урынлаштырыр[+]. 16Ул көндәрҙә Йәһүҙә ҡотҡарылыр, Йәрүсәлим имен-аман йәшәр һәм уны: «Раббы – беҙҙең тоғро Ҡотҡарыусыбыҙ!»[†] – тип атарҙар[+].

17Раббы былай ти:

– Исраил тәхетендә Дауыттың нәҫеле мәңге ултырыр[+]. 18Леви нәҫеленән булған ҡаһиндар[†] хозурымда даими рәүештә тотош яндырыу ҡорбаны[†] тәҡдим итер, икмәк саҙаҡаһы яндырыр, ҡорбан салыр.

19Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды:[+]

20– Раббы былай ти: «Әгәр ҙә кем дә булһа көн менән төн башҡаса үҙҙәренә тейешле ваҡытта килмәһен өсөн улар менән төҙөгән килешеүемде[†] боҙа алһа, 21бары шул саҡта ғына ҡолом Дауыт менән дә килешеүем боҙолор һәм уның тәхетенә ултырып батшалыҡ иткән улы булмаҫ ине. Шулай уҡ Миңә хеҙмәт иткән Леви тоҡомонан булған ҡаһиндар менән килешеү ҙә боҙолор ине[+]. 22Ҡолом Дауыттың тоҡомон һәм Миңә хеҙмәт иткән левиҙәрҙе[†] һанап бөтмәҫлек күк есемдәре һәм үлсәп булмаҫлыҡ диңгеҙ ҡомо һымаҡ ишәйтермен»[+].

23Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды.

24– Был кешеләрҙең: «Раббы элек Үҙе һайлап алған ике ырыуҙы – Исраил менән Йәһүҙәне – кире ҡаҡты», – тип һөйләгәнен ишетмәйһеңме ни? Шунлыҡтан улар халҡымды кәмһетәләр, уны халыҡҡа ла һанамайҙар. 25Раббы былай ти: «Мин көн һәм төн менән килешеүҙе, күк менән ер өсөн урынлаштырған ҡанун-ҡағиҙәләрҙе[†] үҙгәртмәгән һымаҡ,[+] 26Яҡуп тоҡомо менән ҡолом Дауыт тоҡомон кире ҡаҡмам. Дауыт тоҡомонан Ибраһим,[†] Исхаҡ, Яҡуп тоҡомдарына батшалар ҡуйырмын, халҡыма әүәлге мул, имен тормошон ҡайтарырмын, рәхим-шәфҡәтемде күрһәтермен»[+].

#### 34


Сидкияһ батшаны киҫәтеү

1Бабил[†] батшаһы Навуходоносор үҙенең бөтә ғәскәре, хакимлығы аҫтындағы бөтә батшалыҡтар һәм халыҡтар Йәрүсәлимгә[†] һәм уның тирәһендәге ҡалаларға ҡаршы һуғышҡан саҡта, Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды[+].

2– Исраил[†] Аллаһы Раббы былай ти: «Бар, Йәһүҙә[†] батшаһы Сидкияһҡа әйт, Раббы былай ти: „Был ҡаланы Бабил батшаһы ҡулына бирәм, ул ҡалаға ут төртөр[+]. 3Һин дә, Сидкияһ, унан ҡасып ҡотола алмаҫһың, мотлаҡ тотолорһоң һәм уның ҡулына эләгерһең. Бабил батшаһы менән күҙмә-күҙ осрашырһың, ул һинең менән йөҙгә-йөҙ һөйләшер. Шунан һине Бабилға алып китерҙәр[+]. 4Шулай ҙа, эй Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ, Раббы һүҙен ишет! Раббы һинең турала былай ти: һин ҡылыстан үлмәйәсәкһең, 5донъянан тыныс ҡына китерһең. Ата[†]-бабаларың, һинән алда булған батшаларҙы дәфен ҡылғанда нисек хуш еҫ төтәтһәләр, һинең хөрмәтеңә лә шулай төтәтерҙәр, ‘Эй хакимыбыҙ!’ – тип һыҡтарҙар. Мин әйтәм быны“», – тип белдерә Раббы[+].

6Йермеяһ пәйғәмбәр[†] бөтә был һүҙҙәрҙе Йәрүсәлимдә Йәһүҙә батшаһы Сидкияһҡа һөйләп бирҙе. 7Был ваҡытта Бабил батшаһының ғәскәре Йәрүсәлимгә һәм Йәһүҙәнең бирелмәй ҡалған ҡалалары Лахиш менән Ғазыҡаға ҡаршы һуғыша ине. Йәһүҙәнең нығытмалы ҡалаларынан бары улар ғына тороп ҡалғайны[+].


Ҡолдар тураһындағы килешеүҙең боҙолоуы

8Сидкияһ батша Йәрүсәлимдәге бөтә халыҡ менән ҡолдарҙы иреккә сығарыу тураһында килешеү[†] төҙөгәндән һуң, Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды. 9Был килешеү буйынса һәр кем ғивриҙәрҙән[†] булған ир һәм ҡатын ҡолдарын азат итергә, йәһүҙи ҡәрҙәшен ҡол итеп тотмаҫҡа тейеш ине[+]. 10Был килешеүҙе төҙөшкән бөтә түрәләр һәм халыҡ ир һәм ҡатын ҡолдарҙы азат итергә, бынан һуң уларҙы ҡоллоҡта тотмаҫҡа риза булды һәм иреккә ебәрҙе. 11Әммә һуңынан, кире уйлап, азат иткән ир һәм ҡатын ҡолдарын ҡабат ҡайтарҙылар һәм ҡолға әйләндерҙеләр.

12Шунда Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды:

13– Исраил Аллаһы Раббы былай ти: «Мин ата-бабаларығыҙҙы Мысырҙан,[†] ҡоллоҡ йортонан, сығарған саҡта улар менән килешеү төҙөп әйттем:[+] 14„Үҙен һиңә һатып, алты йыл хеҙмәт иткән ғиври ҡәрҙәшеңде һәр етенсе йыл азат ит; һиңә алты йыл эшләгәс, уны иреккә ебәр“, – тинем. Әммә ата-бабаларығыҙ Мине тыңламаны, ҡолаҡ һалманы[+]. 15Әле тәүбәгә килдегеҙ һәм Минең күҙемдә дөрөҫ булғанды эшләнегеҙ: һәр берегеҙ ҡәрҙәшегеҙгә азатлыҡ иғлан иттегеҙ һәм хозурымда, Минең исемемә бағышланған йортта килешеү төҙөнөгөҙ. 16Ләкин һуңынан кире уйланығыҙ һәм Минең исемемде хурлыҡҡа ҡалдырҙығыҙ. Күңелдәре ҡайҙа теләй, шунда ебәреп азат иткән ир һәм ҡатын ҡолдарығыҙҙы кире алып, үҙегеҙгә ҡабаттан ҡол булырға мәжбүр иттегеҙ. 17Шуға күрә Раббы былай ти: „Һеҙ Мине тыңламанығыҙ, ҡәрҙәштәрегеҙгә һәм яҡындарығыҙға ирек бирмәнегеҙ. Инде хәҙер Мин һеҙгә ирек бирәм, – ти Раббы, – ҡылыстан, үләттән һәм аслыҡтан һәләк булыу ирке бирәм. Һеҙҙе донъялағы бөтә батшалыҡтарға ҡурҡыу һалып тороусы өлгө итәсәкмен[+]. 18Килешеүҙе боҙған, башмаҡты икегә бүлеп һәм киҫәктәре араһынан үтеп, Минең хозурымда антлашҡан, әммә килешеү шарттарын тотмаған был әҙәмдәрҙе Мин уртаға ҡырҡылған башмаҡ хәленә төшөрәм. 19Йәһүҙә һәм Йәрүсәлим түрәләрен, һарай әһелдәрен, ҡаһиндарҙы,[†] уртаға ҡырҡылған башмаҡ араһынан үткән бөтә ил халҡын – барыһын да язалайым, 20уларҙың йәндәрен көҫәгән дошмандары ҡулына бирәм. Мәйеттәре һауалағы ҡоштарға һәм ерҙәге йәнлектәргә емтек булыр[+].

21Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ менән уның түрәләрен йәндәрен көҫәгән дошмандары ҡулына, сигенгән Бабил батшаһы ғәскәренә тапшырам[+]. 22Бына, Мин, бойороҡ биреп, уларҙы был ҡалаға кире килтерәм, – тип белдерә Раббы. – Улар ҡалаға һөжүм итер, баҫып алыр, ут төртөр. Йәһүҙә ҡалаларын бер кем дә йәшәмәгән бушлыҡҡа әйләндерәм“»[+].

#### 35


Рехав нәҫеленең үрнәге

1Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһояҡим Йошияһ улы хакимлыҡ иткән көндәрҙә Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды:[+]

2– Рехав нәҫелдәренә бар ҙа улар менән һөйләш. Уларҙы Раббы йортондағы бүлмәләрҙең береһенә алып кил дә шарап ҡойоп бир[+].

3Мин барып, Хаваззинъяһтан тыуған Йермеяһ улы Яазанъяһты, уның бөтә ағай-энеһен, бөтә улдарын – Рехав нәҫеленең барыһын да эйәртеп, 4Алла[†] бәндәһе Игдалъяһ улы Ханандың улдарының Раббы йортондағы бүлмәһенә алып килдем. Был бүлмә түрәләр бүлмәһе янында, тупһа һаҡсыһы Мағасеяһ Шаллум улы бүлмәһенең өҫтөндә урынлашҡайны. 5Рехав нәҫеленең алдына шарап тулы көрәгә һәм туҫтаҡтар ҡуйҙым да:

– Шарап эсегеҙ, – тинем.

6Улар:

– Беҙ шарап эсмәйбеҙ, – тип яуап ҡайтарҙылар. – Сөнки атайыбыҙ Йонадав Рехав улы беҙгә: «Бер ваҡытта ла үҙегеҙ ҙә шарап эсмәгеҙ, балаларығыҙ ҙа эсмәһен, – тип бойороҡ бирҙе. –[+] 7Йорттар төҙөмәгеҙ, иген икмәгеҙ, йөҙөм баҡсалары үҫтермәгеҙ, уларҙың береһе лә булмаһын! Ғүмерегеҙ буйы сатырҙарҙа йәшәгеҙ, шул ваҡытта әле һеҙ күсмә тормош менән йәшәгән ерҙәрҙә оҙаҡ ваҡыттар көн итерһегеҙ». 8Атабыҙ Йонадав Рехав улының бойороҡ биреп әйткәндәрен һәр йәһәттән тыңлайбыҙ. Үҙебеҙ ҙә, ҡатындарыбыҙ ҙа, улдарыбыҙ ҙа, ҡыҙҙарыбыҙ ҙа бер ваҡытта ла шарап эсмәйбеҙ. 9Йәшәр өсөн йорттар төҙөмәйбеҙ. Йөҙөм баҡсаларыбыҙ, баҫыуҙарыбыҙ, сәсеүлектәребеҙ юҡ. 10Сатырҙарҙа ғүмер итәбеҙ һәм, атайыбыҙ Йонадав нимә бойорһа, барыһын да эшләйбеҙ. 11Ә был ергә Бабил[†] батшаһы Навуходоносор килгәс: «Әйҙәгеҙ, халдейҙар[†] һәм арамиҙар[†] ғәскәренән Йәрүсәлимгә[†] ҡасайыҡ», – тинек. Шуға күрә Йәрүсәлимдә йәшәйбеҙ[+].

12Бынан һуң Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды:

13– Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Бар, Йәһүҙә халҡына һәм Йәрүсәлимдә йәшәгәндәргә ошоларҙы һөйлә: „Минең һүҙҙәремде тыңлап, һис бер һабаҡ алмаҫһығыҙмы? – тип белдерә Раббы. – 14Рехав улы Йонадав үҙенең нәҫеленә шарап эсмәҫкә бойорҙо, бойороғо үтәлә. Улар ошо көнгә тиклем эсмәй, сөнки аталарының ҡушҡанын тота. Ә Мин һеҙгә ҡабат-ҡабат әйткән булһам да, һеҙ Мине тыңламанығыҙ. 15Ҡайта-ҡайта һеҙгә ҡолдарым пәйғәмбәрҙәрҙе[†] ебәрҙем. ‘Яман юлығыҙҙан кире ҡайтығыҙ, ғәмәлдәрегеҙҙе яҡшыртығыҙ, башҡа илаһтар артынан эйәрмәгеҙ, уларға хеҙмәт итмәгеҙ. Шул ваҡытта Мин ата-бабаларығыҙға һәм һеҙгә биргән ерҙә йәшәрһегеҙ’, – тинем. Әммә һеҙ ҡолаҡ һалманығыҙ, Мине тыңламанығыҙ[+]. 16Рехав улы Йонадавтың нәҫеле аталарының бойороғон тота, ә был халыҡ Мине тыңламай.

17Шуға күрә Раббы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил Аллаһы былай ти: Йәһүҙәгә һәм Йәрүсәлимдә йәшәгәндәргә алдан киҫәтеп әйткән бөтә бәлә-ҡазаларҙы ебәрәм. Сөнки Мин уларға әйтә килдем, ә улар ҡолаҡ һалманы; уларҙы саҡырҙым, әммә яуап бирмәнеләр“»[+].

18Рехав нәҫеленә иһә Йермеяһ былай тине:

– Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил Аллаһы әйтә: «Һеҙ атағыҙ Йонадавтың бойороғон тоттоғоҙ, уның бөтә нәсихәттәрен ғәмәлгә ашырҙығыҙ, ул ҡушҡандарҙың барыһын да үтәнегеҙ. 19Шуға күрә Рехав улы Йонадав нәҫеленән һәр саҡ кемдер Минең хозурымда хеҙмәт итәсәк», – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил Аллаһы.

#### 36


Йеһояҡим батшаның төргәк китапты яғыуы

1Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһояҡим Йошияһ улы хакимлығының дүртенсе йылында Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды:[+]

2– Төргәк китап ал да унда Йошияһ дәүерендә Мин һинең менән һөйләшә башлағандан алып бөгөнгә тиклем Исраил,[†] Йәһүҙә һәм башҡа барлыҡ ҡәүемдәр тураһында әйткәндәремдең бөтәһен дә яҙып ҡуй[+]. 3Бәлки, Йәһүҙә халҡы, Мин уларға ебәрергә йыйынған бөтә бәлә-ҡазалар тураһында ишеткәс, үҙенең боҙоҡ юлынан ҡайтыр. Шунда Мин уларҙың енәйәттәрен һәм гонаһтарын[†] ярлыҡармын[+].

4Йермеяһ Нерияһ улы Барухты саҡырып алды. Барух Раббының Йермеяһҡа һөйләгән бөтә һүҙҙәрен, уның ауыҙынан ишетеп, төргәк китапҡа яҙҙы[+]. 5Шунан Йермеяһ Барухҡа былай тине:

– Миңә Раббы йортона инергә рөхсәт юҡ. 6Ураҙа көнөндә һин Раббы йортона бар. Ундағы халыҡҡа мин һиңә яҙҙырған Раббы һүҙҙәрен төргәк китаптан ҡысҡырып уҡы. Ул көндө Йәһүҙә ҡалаларынан килгән кешеләр ҙә Раббы йортонда була, улар ҙа уҡығаныңды ишетһен. 7Бәлки, улар Раббыға ялбарыр, боҙоҡ юлдарынан ҡайтыр. Раббы был халыҡҡа ҡаршы Үҙенең дәһшәтле асыу-ярһыуын белдерҙе.

8Нерияһ улы Барух Йермеяһ пәйғәмбәр[†] бойорғандарҙың бөтәһен дә эшләне – Раббының төргәк китапҡа яҙылған һүҙҙәрен Раббы йортонда уҡыны.

9Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡим Йошияһ улы хакимлығының бишенсе йылында, туғыҙынсы айҙа Йәрүсәлимдә[†] йәшәгән бар халыҡҡа һәм Йәһүҙә ҡалаларынан Йәрүсәлимгә килгән һәр кешегә Раббыға бағышлап ураҙа иғлан ителде[+]. 10Шафан кәтиптең улы Гемаръяһтың өҫкө ихатала Раббы йортоноң Яңы ҡапҡаһына[†] ингән ерҙә урынлашҡан бүлмәһендә Барух Йермеяһтың төргәк китапҡа яҙылған һүҙҙәрен бөтә халыҡҡа ҡысҡырып уҡыны[+].

11Шафандан тыуған Гемаръяһ улы Михаяһ, Раббының төргәк китапҡа яҙылған һүҙҙәрен ишеткәс, 12батша һарайына, батша кәтибенең бүлмәһенә йүнәлде. Унда батша кәтибе Әлишамағ, Шемағъяһ улы Делаяһ, Ғахбор улы Әлнаҫан, Шафан улы Гемаръяһ, Хананъяһ улы Сидкияһ һәм башҡа түрәләр ултыра ине[+]. 13Михаяһ уларға Барух төргәк китаптан халыҡҡа уҡыған саҡта ишеткән бөтә һүҙҙәрҙе һөйләп бирҙе. 14Шунан һуң бөтә түрәләр: «Халыҡҡа ҡысҡырып уҡыған төргәк китабыңды тот та кил», – тип әйтергә ҡушып, Куши улы Шәләмъяһтан тыуған Неҫанъяһ улы Йәһүҙиҙе Барухҡа ебәрҙеләр. Нерияһ улы Барух, төргәк китапты алып, улар янына килде. 15Уға:

– Ҡана, ултыр, беҙгә лә уҡы, – тинеләр.

Барух уҡыны. 16Бөтә был һүҙҙәрҙе ишеткәс, түрәләр, ҡурҡышып, бер-береһенә ҡарашып алдылар ҙа Барухҡа:

– Беҙ быларҙы батшаға еткерергә тейешбеҙ, – тинеләр. 17Шунан Барухтан:

– Һин был һүҙҙәрҙе нисек яҙҙың? Йермеяһ әйтеп яҙҙырҙымы? – тип һоранылар.

18– Эйе, – тип яуапланы Барух. – Бөтә был һүҙҙәрҙе ул әйтеп торҙо. Мин һәммәһен ҡара менән төргәк китапҡа яҙҙым.

19Бынан һуң түрәләр Барухҡа:

– Бар, Йермеяһ менән йәшенегеҙ. Ҡайҙалығығыҙҙы һис кем белмәһен, – тинеләр.

20Түрәләр, төргәк китапты Әлишамағ кәтиптең бүлмәһендә ҡалдырҙылар, үҙҙәре батша ихатаһына, батшаға барып, бөтә был һүҙҙәрҙе һөйләп бирҙеләр. 21Батша Йәһүҙиҙе төргәк китапты алып килергә ебәрҙе. Йәһүҙи, төргәк китапты Әлишамағ кәтиптең бүлмәһенән алып килеп, батшаға һәм уның янындағы бөтә түрәләргә уҡыны. 22Был хәл туғыҙынсы айҙа булды. Батша ҡышҡы һарайында ултыра, алдында ҡуҙлы йылытҡыс янып тора ине[+]. 23Йәһүҙи өс-дүрт бағана уҡыу менән, батша уҡылған өлөштө кәтип бысағы менән ҡырҡып ала ла утҡа ырғыта. Шулай итеп ул бөтә төргәкте яндырып бөтөрҙө. 24Төргәк китаптағы һүҙҙәрҙе ишеткән батша ла, уның ярандары ла ҡурҡманы, кейемдәрен йыртҡыламаны[+]. 25Әлнаҫан, Делаяһ һәм Гемаръяһ төргәк китапты яҡмаҫҡа инәлһә лә, батша уларға ҡолаҡ һалманы. 26Батша үҙенең улы Йерахмеил менән Ғазриил улы Сераяһҡа, Ғавдеил улы Шәләмъяһҡа Барух кәтип менән Йермеяһ пәйғәмбәрҙе тотоп алырға бойороҡ бирҙе. Әммә Раббы уларҙы йәшергәйне инде[+].

27Батша Йермеяһ Барухҡа әйтеп яҙҙырған төргәк китапты яндырғандан һуң, Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды:

28– Икенсе төргәк ал, унда Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡим яндырған тәүге китапта булған бөтә һүҙҙәрҙе яҙ. 29Ә Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡимға, Раббы былай тип әйтә тиң: «Төргәк китапҡа: „Бабил[†] батшаһы мотлаҡ килер, илде юҡҡа сығарыр, ундағы кешеләрҙе лә, хайуандарҙы ла ҡырып бөтөр!“ – тип яҙғаны өсөн һин Йермеяһҡа янаның, төргәкте яндырырға баҙнат иттең[+]. 30Шуның өсөн Раббы Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡим тураһында былай ти: „Уның нәҫеленән Дауыт[†] тәхетендә һис кем ултырмаясаҡ. Мәйете көндөҙгө эҫелә лә, төнгө һалҡында ла ерләнмәйенсә ятасаҡ[+]. 31Мин уны, тоҡомон, хеҙмәтселәрен ҡылған гонаһтары өсөн язалайым. Мин уға ла, Йәрүсәлимдә йәшәүселәргә лә, Йәһүҙә халҡына ла ебәрәм тип киҫәткән бөтә бәлә-ҡазаларҙы юллайым, сөнки һеҙ Миңә ҡолаҡ һалманығыҙ!“»

32Йермеяһ икенсе төргәк алды ла уны Нерияһ улы Барух кәтипкә бирҙе. Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡим утҡа яҡҡан тәүге төргәк китаптағы бөтә һүҙҙәрҙе Барух Йермеяһ ауыҙынан ҡабаттан яҙҙы. Унда әле тағы ла күп кенә шуға оҡшаш һүҙҙәр өҫтәлде.

#### 37


Йермеяһ тотҡонлоҡта

1Йеһояҡим улы Йеһояхин урынына Йошияһ улы Сидкияһ батша булды. Йәһүҙә[†] тәхетенә уны Бабил[†] батшаһы Навуходоносор ултыртты[+]. 2Әммә Сидкияһ үҙе лә, ярандары ла, ил халҡы ла Раббының Йермеяһ пәйғәмбәр[†] аша әйткән һүҙҙәренә әһәмиәт бирмәне[+].

3Сидкияһ батша Шәләмъяһ улы Йеһухал менән Мағасеяһ улы Сефанъяһ ҡаһинды[†] Йермеяһ пәйғәмбәргә: «Беҙҙең өсөн Аллабыҙ Раббыға доға ҡылһаңсы», – тип әйтергә ебәрҙе[+].

4Ул осорҙа Йермеяһты зинданға бикләмәгәйнеләр әле. Ул халыҡ араһына иркенләп инеп-сығып йөрөй ала ине[+]. 5Ул арала фирғәүен[†] сиреүе Мысырҙан[†] сыҡты, һәм Йәрүсәлимде[†] ҡамауҙа тотҡан халдейҙар,[†] был турала хәбәр алып, Йәрүсәлимдән сигенде[+].

6Шул саҡ Йермеяһ пәйғәмбәргә Раббы[†] һүҙе булды:[+]

7– Исраил[†] Аллаһы Раббы былай ти: «Һеҙҙе Миңә үтенес менән ебәргән Йәһүҙә батшаһына белдерегеҙ: „Һеҙгә ярҙамға килә ятҡан фирғәүен ғәскәре үҙ иле Мысырға ҡайтып китәсәк. 8Халдейҙар иһә, кире килеп, был ҡалаға һөжүм итәсәк, уны баҫып аласаҡ һәм яндырып бөтөрәсәк“[+]. 9Раббы былай ти: „Халдейҙар беҙҙән мотлаҡ китәсәк!“ тип үҙегеҙҙе алдамағыҙ. Улар китмәйәсәк! 10Хатта һеҙ халдейҙарҙың үҙегеҙ менән һуғышҡан бөтә ғәскәрен тар-мар итеп, сатырҙарында бары тик яралылары ғына ҡалһа ла, улар, сатырҙарынан сығып, ҡаланы яндырып бөтөр ине».

11Фирғәүен ғәскәре яҡынайғас, халдейҙар Йәрүсәлимдән сигенә башланы. 12Тап шул көндәрҙә Йермеяһ пәйғәмбәр Бинйәмин ерендәге туғандары араһында үҙенә тейешле ер өлөшөн алыр өсөн Йәрүсәлимдән юлға сыҡмаҡсы булды. 13Әммә Бинйәмин ҡапҡаһында[†] Хананъяһтан тыуған Шәләмъяһ улы Йирияһ, һаҡсылар башлығы, Йермеяһ пәйғәмбәрҙе:

– Һин халдейҙар яғына ҡасып сығырға уйлайһың, – тип тотоп алды[+].

14– Ялған! – тине Йермеяһ. – Халдейҙарға ҡасып сығырға теләмәйем мин!

Әммә Йирияһ уның әйткәненә ҡолаҡ һалманы, ҡулға алып, түрәләрҙең алдына килтерҙе. 15Түрәләр Йермеяһҡа асыулы ине. Уны туҡматып, Йонаҫан кәтиптең йортона бикләп ҡуйҙылар – был йортто зинданға әйләндергәйнеләр[+].

16Йермеяһ оҙаҡ ваҡыт был зиндандың баҙында ултырҙы. 17Байтаҡ көндәрҙән һуң Сидкияһ батша уны алып килергә ҡушты. Йермеяһты һарайға алып килделәр ҙә, батша башҡаларҙан йәшереп кенә унан:

– Раббынан берәй хәбәр бармы? – тип һораны.

– Бар, – тип яуапланы Йермеяһ, – һин Бабил батшаһының ҡулына төшәһең[+].

18Шунан Сидкияһ батшаға:

– Һиңә, ярандарыңа һәм был халыҡҡа ҡаршы ниндәй гонаһ[†] ҡылдым мин? Ни өсөн мине зинданға ултырттығыҙ? – тине. – 19Бабил батшаһы һеҙгә һәм был илгә һөжүм итмәйәсәк, – тигән пәйғәмбәрҙәрегеҙ ҡайҙа[+]? 20Инде мине тыңлаһаң ине, батшам хакимым! Үтенесемде аяҡ аҫтына һалмаһаң ине: кәтип Йонаҫандың өйөнә кире ебәрмә, юҡһа мин унда үлермен!

21Сидкияһ батша Йермеяһты һаҡсылар ихатаһында тоторға бойорҙо. Ҡалала икмәк бөткәнгә тиклем, икмәк бешереүселәр урамынан көн һайын бер икмәк килтереп бирҙеләр. Шулай итеп, Йермеяһ һаҡсылар ихатаһында ҡалды[+].

#### 38


Йермеяһты һыу соҡорона ташлауҙары

1Маттан улы Шефатъяһ, Пашхур улы Гедалъяһ, Шәләмъяһ улы Йухал, Малкияһ улы Пашхур Йермеяһтың халыҡҡа түбәндәгеләрҙе һөйләгәнен ишетте:[+] 2«Раббы[†] былай ти: „Был ҡалала ҡалған кешеләр ҡылыстан, аслыҡтан һәм ҡырғындан үлер. Кем халдейҙар[†] яғына сыға, шул йәшәр – йәне үҙенә яумал булыр“[+]. 3Раббы былай ти: „Был ҡала мотлаҡ рәүештә Бабил[†] батшаһы ғәскәренә биреләсәк, батша уны баҫып аласаҡ“»[+].

4Түрәләр батшаға:

– Был кешене үлтерергә кәрәк, – тине, – сөнки ул, бындай һүҙҙәрҙе һөйләп, Йәрүсәлимдә[†] ҡалған яугирҙәрҙең һәм халыҡтың рухын төшөрә. Был әҙәм халыҡҡа яҡшылыҡ түгел, һәләкәт теләй[+].

5Сидкияһ батша уларға:

– Ул – һеҙҙең ҡулығыҙҙа, – тип яуапланы. – Батша һеҙгә ҡаршы бер нәмә лә эшләй алмай[+].

6Шунан һуң Йермеяһты, тотоп алып, батша улы Малкияһтың һаҡсылар ихатаһындағы һыу йыя торған соҡорона арҡандарға бәйләп төшөрҙөләр. Соҡорҙа һыу юҡ, бары батҡаҡ ҡына ине. Йермеяһ шул батҡаҡҡа батты[+].

7Батша һарайы әһелдәренең береһе Куш кешеһе Ғәвәд-Мәләх Йермеяһты һыу соҡорона[†] ташлағандарын ишетеп ҡалды. Был ваҡытта батша Бинйәмин ҡапҡаһы[†] янында ултыра ине[+]. 8Ғәвәд-Мәләх һарайҙан сыҡты ла батша янына килеп:

9– Батшам хакимым! Был әҙәмдәрҙең Йермеяһ пәйғәмбәргә[†] ҡылғандары бик насар. Уны һыу соҡорона ырғыттылар, унда ул астан үлә бит, ҡалала икмәк ҡалманы, – тине[+].

10Батша Куш кешеһе Ғәвәд-Мәләхкә:

– Үҙең менән утыҙ кеше ал да Йермеяһ пәйғәмбәрҙе үлеп ҡалмаҫ борон соҡорҙан сығар, – тип бойорҙо.

11Ғәвәд-Мәләх, үҙе менән кешеләр алып, батша һарайындағы келәткә барҙы, унан иҫке сепрәк-сапраҡ, алам-һөләм кейем алды ла, арҡандарға бәйләп, соҡорға төшөрҙө. 12Шунан Йермеяһҡа:

– Арҡанды ҡултыҡ аҫтыңа бәйлә лә ҡырмаһын өсөн бынау иҫке-моҫҡо сепрәк-сапраҡты тыҡ, – тине.

Йермеяһ шулай эшләне. 13Йермеяһты арҡан менән һыу соҡоронан һөйрәп сығарҙылар. Шулай итеп, Йермеяһ һаҡсылар ихатаһында ҡалды.


Сидкияһ батшаның Йермеяһтан кәңәш һорауы

14Сидкияһ батша Йермеяһ пәйғәмбәрҙе саҡыртып алды. Уны Раббы йортоноң өсөнсө ишеге эргәһенә алып килделәр.

– Һиңә бер һорауым бар, тик минән бер нәмә лә йәшермә, – тине батша.

15Йермеяһ батшанан:

– Әгәр дөрөҫөн әйтһәм, мине үлемгә дусар итмәҫһеңме? – тип һораны. – Һиңә кәңәш биреү менән, һин бит барыбер мине тыңламаясаҡһың.

16Сидкияһ Йермеяһҡа йәшерен ант итеп:

– Беҙгә йәшәү биргән тере Раббы шаһит: һине үлтертмәм, йәнеңде көҫәгән кешеләрҙең ҡулына бирмәм, – тине.

17Шунан һуң Йермеяһ Сидкияһҡа былай тине:

– Раббы, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы, Исраил[†] Аллаһы былай ти: «Әгәр һин сығып Бабил батшаһының ғәскәр башлыҡтарына бирелһәң, йәнеңде һаҡларһың, был ҡала ла яндырылмаҫ. Үҙең дә, ғаиләң дә иҫән ҡалырһығыҙ[+]. 18Әммә Бабил батшаһының ғәскәр башлыҡтарына бирелмәһәң, был ҡала халдейҙар ҡулына тапшырылыр, һәм уны яндырырҙар. Һин дә уларҙың ҡулынан ҡасып ҡотола алмаҫһың»[+].

19– Мин халдейҙар яғына сыҡҡан йәһүҙиҙәрҙән ҡурҡам, – тине Сидкияһ батша Йермеяһҡа. – Халдейҙар мине уларҙың ҡулына бирер ҙә, улар мине ғазаплар тип хәүефләнәм[+].

20– Бирмәҫтәр, – тип яуапланы Йермеяһ. – Раббының минең аша һиңә еткергән һүҙҙәрен тыңла, шул ваҡытта барыһы ла һәйбәт булыр, йәнеңде һаҡлап ҡалырһың[+]. 21Ә инде уларға бирелеүҙән баш тартһаң, тыңла – Раббы миңә бына ниндәй күренмеш[†] бирҙе: 22Йәһүҙә[†] батшаһының һарайында ҡалған бөтә ҡатындарҙы Бабил батшаһының ғәскәр башлыҡтары алдына алып сығасаҡтар. Шул саҡ ул ҡатындар һиңә:

«Ышанған дуҫтарығыҙ
Һине алдаттылар ҙа еңделәр;
Ә аяҡтарың батҡаҡҡа батҡас,
Улар һине ташлап ҡасты»,

– тиерҙәр[+].

23Бөтә ҡатындарың һәм балаларыңды халдейҙарға алып китерҙәр. Һин дә уларҙан ҡотола алмаҫһың, Бабил батшаһының ҡулына эләгерһең, ә был ҡала яндырылыр[+].

24– Беҙҙең һөйләшкәнде бер кем дә белергә тейеш түгел, юғиһә үләсәкһең, – тине Сидкияһ Йермеяһҡа. – 25Әгәр ҙә түрәләр, һинең менән һөйләшкәнем тураһында ишетеп, яныңа килһә: «Батшаға ниҙәр әйткәнеңде, уның һиңә нимә тип яуап биргәнен беҙҙән йәшермә, юғиһә беҙ һине үлтерәбеҙ», – тиһәләр, 26уларға: «Мине Йонаҫандың өйөнә кире ебәрмә, юҡһа мин унда үлермен, тип ялбарҙым», – тиерһең[+].

27Түрәләр килеп Йермеяһтан төпсөнә башланы. Пәйғәмбәр, батша нисек ҡушҡан, шулай яуап ҡайтарҙы. Улар башҡа бер нәмә лә һорамай китеп барҙы, сөнки батша менән ике арала булған һөйләшеүҙе бер кем дә белмәй ине.

28Йермеяһ Йәрүсәлим баҫып алынған көнгә тиклем һаҡсылар ихатаһында ултырҙы.

#### 39


Йәрүсәлимдең дошман ҡулына ҡалыуы

1[•]Йәһүҙә[†] батшаһы Сидкияһ хакимлығының туғыҙынсы йылында, унынсы айҙа Бабил[†] батшаһы Навуходоносор, бөтә ғәскәре менән Йәрүсәлимгә[†] килеп, ҡаланы ҡамауға алды[+]. 2Сидкияһ хакимлығының ун беренсе йылында, дүртенсе айҙың туғыҙынсы көнөндә дошман ҡаланың диуарында ярыҡ яһаны[+]. 3Ҡала ҡулға төшөрөлгәс, Бабил батшаһының бөтә түрәләре, эскә инеп, Урта ҡапҡа[†] янында урынлашты. Улар араһында Симмагирҙан Нергал-сар-эцер, һарай хеҙмәтселәре башлығы Неву-сар-сехим, юғары дәрәжәле баш түрә Нергал-сар-эцер һәм Бабил батшаһының башҡа түрәләре бар ине.

4Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ һәм уның яугирҙәре уларҙы күреп ҡастылар, төндә ҡаланан, батшаның баҡсаһы аша үтеп, ике диуар араһындағы ҡапҡанан сыҡтылар ҙа Ғарава юлынан киттеләр. 5Халдейҙар[†] ғәскәре уларҙың арттарынан төштө. Улар Сидкияһты, Йерихо тигеҙлегендә ҡыуып етеп, Хамаҫ ерендәге Ривлаға, Бабил батшаһына алып килделәр. Шунда Навуходоносор уға хөкөм сығарҙы[+]. 6Бабил батшаһы Ривлала Сидкияһтың күҙ алдында уның улдарын, Йәһүҙәнең барлыҡ дәрәжәле кешеләрен сәнсеп үлтерҙе. 7Шунан Сидкияһтың күҙен һуҡырайтты һәм Бабилға алып китер өсөн баҡыр бығау кейҙерҙе[+].

8Халдейҙар батша һарайын һәм халыҡтың йорттарын яндырҙы, Йәрүсәлимдең диуарҙарын емерҙе[+]. 9Ҡалала тере ҡалған халыҡты, халдейҙар яғына сыҡҡан кешеләрҙе – иҫән ҡалған барыһын да нөгәрҙәр башлығы Невузарадан, әсиргә алып, Бабилға алып китте[+]. 10Бер нәмәһе лә булмаған фәҡирҙәрҙең ҡайһы берҙәрен Невузарадан Йәһүҙәлә ҡалдырҙы, уларға йөҙөм баҡсалары, баҫыуҙар бирҙе.


Йермеяһтың иреккә сығарылыуы

11Йермеяһ тураһында Бабил батшаһы Навуходоносор нөгәрҙәр башлығы Невузараданға шундай әмер бирҙе:

12– Уны үҙ хәстәреңә ал, яҡшы ҡара, бер ниндәй ҙә насарлыҡ ҡылма. Үҙе нисек әйтһә, шулай эшлә.

13Нөгәрҙәр башлығы Невузарадан, һарай хеҙмәтселәре башлығы Невушазбан, юғары дәрәжәле баш түрә Нергал-сар-эцер һәм Бабил батшаһының башҡа түрәләре, 14кеше ебәреп, Йермеяһты һаҡсылар ихатаһынан килтерттеләр. Шафандан тыуған Ахиҡамдың улы Гедалъяһҡа уны өйөнә оҙатып ҡуйырға ҡуштылар. Шулай итеп, Йермеяһ халыҡ араһында ҡалды[+].

15Әле һаҡсылар ихатаһында тотҡонда ятҡан сағында уҡ Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булғайны:[+]

16– Бар, Куш кешеһе Ғәвәд-Мәләхкә әйт, «Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: „Бына, был ҡала тураһында әйткән һүҙҙәремде ғәмәлгә ашырам, уға яҡшылыҡ түгел, яманлыҡ килтерәм. Көнө еткәс, һин быларҙы үҙ күҙҙәрең менән күрерһең[+]. 17Әммә ул көндө һине ҡотҡарырмын, – тип белдерә Раббы. – Ҡурҡҡан кешеләреңдең ҡулына эләкмәҫһең[+]. 18Мин һине мотлаҡ ҡотҡарасаҡмын, һәм ҡылыстан үткәрелмәҫһең, йәнең үҙеңә яумал булыр, сөнки һин Миңә ышандың“, – тип белдерә Раббы»[+].

#### 40


Йермеяһтың Йәһүҙәлә ҡалырға ҡарар итеүе

1Нөгәрҙәр башлығы Невузарадан Йермеяһты Рамала азат иткәндән һуң, Йермеяһҡа Раббы[†] һүҙе булды. Невузарадан уны Бабилға[†] һөргөнгә ҡыуылған Йәрүсәлим[†] һәм Йәһүҙә[†] әсирҙәре араһында бығауланған килеш барған сағында табып алғайны[+]. 2Нөгәрҙәр башлығы, Йермеяһты ситкәрәк алып китеп, былай тине:

– Һинең Аллаң Раббы был урынға ошо һәләкәтте ебәрәсәген киҫәткәйне[+]. 3Инде әйткәнен эшләне, һәләкәт юлланы, сөнки һеҙ Раббыға ҡаршы гонаһ[†] ҡылдығыҙ, уның әйткәндәрен тыңламанығыҙ, шуға күрә ошо бәлә-ҡазаға юлыҡтығыҙ[+]. 4Бөгөн һине ҡулыңдағы бығауҙарҙан азат итәм. Әгәр минең менән Бабилға барғың килһә, бар, һинең хаҡта ҡайғыртырмын. Әммә минең менән Бабилға барғың килмәһә, ҡал. Бына, бөтә ер алдыңда ята, ҡайҙа теләйһең, ҡайҙа дөрөҫ тип һанайһың, шунда бар. 5Әгәр ҙә ҡалһаң, Шафандан тыуған Ахиҡамдың улы Гедалъяһҡа ҡайт һәм уның янында халыҡ араһында йәшә. Бабил батшаһы уны Йәһүҙә ҡалаларына идарасы итеп ҡуйҙы. Йәки ҡайҙа теләйһең, шунда кит, – тине.

Нөгәрҙәр башлығы Йермеяһҡа аҙыҡ-түлек һәм бүләктәр биреп ебәрҙе[+]. 6Йермеяһ Миспаға Ахиҡам улы Гедалъяһҡа барҙы һәм уның янында илдә ҡалған халыҡ араһында йәшәй башланы[+].


Гедалъяһтың үлтерелеүе

7[•]Кешеләре менән ҡырҙа ҡасып ятҡан хәрби түрәләр, Бабил батшаһының Ахиҡам улы Гедалъяһты илгә идарасы итеп ҡуйыуы, Бабилға оҙатылмаған ярлы-ябаға ирҙәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы уның ҡарамағына тапшырыуы тураһында ишеткәс,[+] 8Миспаға Гедалъяһҡа килделәр. Улар – Неҫанъяһ улы Исмәғил, Ҡареах улдары Йоханан менән Йонаҫан, Танхумәҫ улы Сераяһ, Нетофанан Ғефайҙың улдары, атаһы Мағаханан булған Язанъяһ үҙҙәренең кешеләре менән ине[+]. 9Шафандан тыуған Ахиҡамдың улы Гедалъяһ уларға һәм уларҙың кешеләренә ант итеп:

– Халдейҙарға[†] хеҙмәт итеүҙән ҡурҡмағыҙ, – тине. – Илдә ҡалып, Бабил батшаһына хеҙмәт итегеҙ, һәм һеҙгә яҡшы булыр. 10Беҙгә килгән халдейҙар алдында вәкилегеҙ булыр өсөн мин Миспала ҡалам. Ә һеҙ йәйге емештәр йыйығыҙ, шарап, зәйтүн майы[†] әҙерләп, һауыттарға һалып ҡуйығыҙ, үҙегеҙ биләгән ҡалаларҙа йәшәгеҙ.

11Шулай уҡ Моавта,[†] Ғаммонда, Эдомда[†] һәм башҡа илдәрҙә булған йәһүҙиҙәр Бабил батшаһы халыҡтың бер өлөшөн илдә ҡалдырғаны һәм Шафандан тыуған Ахиҡамдың улы Гедалъяһты уларға идарасы итеп ҡуйғаны тураһында ишетте. 12Улар, үҙҙәре ҡасып киткән ерҙәрҙән кире ҡайтып, Йәһүҙәгә Гедалъяһ янына Миспаға килделәр, мул итеп шарап һәм йәйге емештәр тупланылар.

13Ул арала Ҡареах улы Йоханан һәм ҡырҙа булған хәрби түрәләр ҙә Миспаға Гедалъяһ янына килеп:[+]

14– Ғаммон батшаһы Бағалистың һинең йәнеңде ҡыйыр өсөн Неҫанъяһ улы Исмәғилде ебәргәнен беләһеңме? – тинеләр.

Әммә Ахиҡам улы Гедалъяһ уларға ышанманы. 15Шул саҡ Ҡареах улы Йоханан Миспала йәшертен генә Гедалъяһ менән һөйләште:

– Рөхсәт ит, барып, Неҫанъяһ улы Исмәғилде үлтерәйем, – тине. – Был хаҡта бер кем дә белмәҫ! Ни өсөн уның һине үлтереүенә юл ҡуйырға? Юғиһә һинең яныңа йыйылған бөтә йәһүҙиҙәр таралып бөтөр, Йәһүҙәлә ҡалғандар һәләк булыр.

16Әммә Ахиҡам улы Гедалъяһ Ҡареах улы Йохананға:

– Улай эшләмә! Исмәғил тураһында әйткәнең ялған, – тине.

#### 41

1Шулай итеп, ошо йылдың етенсе айында Әлишамағтың ейәне, Неҫанъяһ улы Исмәғил ун кешеһе менән Миспаға Ахиҡам улы Гедалъяһ янына килде. Исмәғил, батша нәҫеленән булып, батшаның түрәләренән ине. Шунда бергәләшеп ашап ултырғанда[+] 2Неҫанъяһ улы Исмәғил һәм уның менән бергә килгән ун кеше, тороп, Шафандан тыуған Ахиҡамдың улы Гедалъяһты – Бабил[†] батшаһы тарафынан илгә идарасы итеп ҡуйылған кешене – ҡылыс менән сәнсеп үлтерҙе[+]. 3Исмәғил шулай уҡ Миспала Гедалъяһ менән бергә булған бөтә йәһүҙиҙәрҙе, халдейҙарҙың[†] унда булған ғәскәри кешеләрен дә ҡырҙы.

4Гедалъяһ үлтерелгәндең иртәгәһенә – әле был хаҡта бер кем дә белмәй ине – 5Шәхәм, Шило һәм Самария[†] ҡалаларынан һаҡалдарын ҡырған, кейемдәрен йыртҡыслаған, тәндәрен йәрәхәтләп бөткән һикһән кеше килде. Улар, Раббы[†] йортона тип, икмәк саҙаҡалары, хуш еҫле ыҫмала-майҙар алып килгәйне[+]. 6Неҫанъяһ улы Исмәғил илай-илай Миспанан уларҙы ҡаршы алырға сыҡты. Осрашҡас:

– Ахиҡам улы Гедалъяһҡа барайыҡ, – тине.

7Ҡалаға ингәс, Неҫанъяһ улы Исмәғил янындағы кешеләре менән уларҙы үлтерҙе лә мәйеттәрен һыу соҡорона[†] ырғытты. 8Шул саҡ килгәндәрҙең араһындағы ун кеше Исмәғилгә:

– Үлтермә беҙҙе! Ҡырҙа йәшереп ҡуйған бойҙай, арпа, зәйтүн майы[†] һәм балыбыҙ бар, – тип ялынды.

Исмәғил уларҙы башҡалар менән бергә үлтермәне.

9Исмәғил үҙе үлтергән бөтә кешеләрҙең мәйеттәрен ташлаған һыу соҡоро бик ҙур булып, заманында уны Аса батша Исраил[†] батшаһы Бағшанан һаҡланып ҡаҙҙырған була. Шул соҡорҙо Неҫанъяһ улы Исмәғил үлектәр менән тултырҙы[+].

10Исмәғил Неҫанъяһ улы нөгәрҙәр башлығы Невузарадан тарафынан Миспала Ахиҡам улы Гедалъяһ ҡарамағына ҡалдырылған бөтә халыҡты, шулай уҡ батша ҡыҙҙарын әсиргә алды һәм улар менән бергә ғаммондарға йүнәлде.

11Әммә Ҡареах улы Йоханан һәм уның янындағы хәрби түрәләр Неҫанъяһ улы Исмәғил ҡылған яуызлыҡтар тураһында ишеткәс,[+] 12бөтә кешеләрен алып, уның менән һуғышырға киттеләр. Улар Неҫанъяһ улы Исмәғилде Ғивғондағы ҙур быуа янында ҡыуып етте[+]. 13-14Исмәғил Миспанан әсирлеккә ҡыуып алып китеп барған бөтә халыҡ Ҡареах улы Йохананды һәм уның янындағы хәрби түрәләрҙе күреп ҡыуанды ла, боролоп, Ҡареах улы Йохананға табан йүгерә башланы. 15Әммә Неҫанъяһ улы Исмәғил, үҙенең һигеҙ кешеһе менән Йоханандан ҡасып, ғаммондарға табан юл алды[+].


Йермеяһтың халыҡты Мысырға бармаҫҡа өгөтләүе

16Ҡареах улы Йоханан һәм уның менән булған хәрби түрәләр иҫән ҡалғандарҙың һәммәһен – Ахиҡам улы Гедалъяһты үлтергән Неҫанъяһ улы Исмәғилдең Миспала әсир иткән халыҡты – яугирҙәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарҙы, балаларҙы һәм һарай әһелдәрен үҙҙәре менән Ғивғондан алып 17-18Халдейҙарҙан ҡасыр өсөн Мысырға[†] табан юлландылар. Бейт-Ләхәм эргәһендәге Геруҫ-Кимһамда туҡтанылар. Неҫанъяһ улы Исмәғил Бабил батшаһы илгә идарасы итеп ҡуйған Ахиҡам улы Гедалъяһты үлтергәнгә күрә, улар халдейҙарҙан ҡурҡалар ине.

#### 42

1Барлыҡ хәрби түрәләр, Ҡареах улы Йоханан, Һошағъяһ улы Язанъяһ һәм ябай халыҡтан алып затлыһына тиклем бөтә халыҡ килеп[+] 2Йермеяһ пәйғәмбәргә[†] былай тине:

– Зинһар өсөн ялынысыбыҙҙы тыңла! Беҙҙең өсөн – иҫән ҡалған ошо халыҡ өсөн – Аллаң Раббыға доға ҡыл. Үҙең күреп тораһың, ни тиклем күп инек, аҙ ғына тороп ҡалдыҡ[+]. 3Аллаң Раббы[†] беҙгә ҡайһы юлдан китергә, нимә эшләргә кәрәклеген белдерһен ине.

4Йермеяһ пәйғәмбәр уларға:

– Үтенесегеҙҙе ишеттем, – тине. – Аллағыҙ Раббыға һеҙ һорағанса доға ҡылырмын. Раббының әйткәнен һеҙгә белдерермен, бер һүҙен дә йәшереп ҡалдырмам.

5Улар иһә Йермеяһҡа:

– Раббы һине беҙгә нимә менән ебәрһә лә, теүәл үтәрбеҙ. Быға Раббы Үҙе ышаныслы һәм ғәҙел шаһит булһын, – тинеләр. –[+] 6Беҙ һине Аллабыҙ Раббыға күндерәбеҙ һәм Уның әйткәндәрен, беҙҙең өсөн яҡшы буламы ул, насар буламы, тайпылышһыҙ үтәрбеҙ. Сөнки Аллабыҙ Раббының әйткәндәрен тыңлаһаҡ, беҙҙең өсөн барыһы ла һәйбәт булыр[+].

7Ун көн үткәс, Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды. 8Йермеяһ Ҡареах улы Йохананды, уның менән булған барлыҡ хәрби түрәләрҙе, ябайынан алып затлыһына тиклем бөтә халыҡты саҡырып алды. 9Уларға былай тине:

– Үтенесегеҙҙе белдерер өсөн мине янына күндергән Исраил[†] Аллаһы Раббы былай ти: 10«Әгәр был илдә ҡалһағыҙ, һеҙҙе бында нығытырмын, ә емермәм, тамырландырырмын, ә йолҡмам, сөнки һеҙгә ебәргән афәт өсөн үкенәм[+]. 11Һеҙ әле Бабил[†] батшаһынан ҡурҡаһығыҙ. Тик һеҙ унан ҡурҡмағыҙ, – тип белдерә Раббы. – Сөнки Мин һеҙҙең менәнмен, һеҙҙе азат итеп, уның ҡулынан ҡотҡарырмын. 12Мин һеҙгә рәхимле булырмын, һәм ул, һеҙҙе ҡыҙғанып, үҙ ерегеҙгә кире ҡайтарыр.

13Әгәр ҙә инде: „Был илдә йәшәргә теләмәйбеҙ, – тип Аллағыҙ Раббының һүҙенә буйһонмаһағыҙ, – 14юҡ, беҙ Мысырға[†] барабыҙ. Унда һуғыш күрмәйәсәкбеҙ, борғо тауышын ишетмәйәсәкбеҙ, асыҡмаясаҡбыҙ, шунда йәшәйәсәкбеҙ“, – тиһәгеҙ,[+] 15Раббы һүҙен тыңлағыҙ, эй Йәһүҙәнең[†] иҫән ҡалған халҡы! Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: „Әгәр ҙә һеҙ ҡәтғи рәүештә Мысыр яғына боролһағыҙ, шунда йәшәргә китһәгеҙ, 16һеҙ өрккән ҡылыс унда, Мысыр ерендә, артығыҙҙан ҡыуып етәсәк! Һеҙ ҡурҡҡан аслыҡ унда, Мысырҙа, эҙәрләйәсәк, шунда үләсәкһегеҙ[+]. 17Мысырға барырға һәм шунда йәшәргә тип йөҙ борған бөтәһе лә ҡылыстан, аслыҡтан һәм ҡырғындан үлер. Бер кем дә тере ҡалмаҫ, Мин уларға ебәргән бәләнән ҡотола алмаҫ“».

18Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәргә асыуым менән ярһыуым нисек түгелгән булһа, Мысырға барғас, һеҙгә лә ажарым шулай түңкәреләсәк. Һеҙ ләғнәт һәм дәһшәт, ҡарғыш һәм мәсхәрәгә ҡаласаҡһығыҙ һәм был ерҙе башҡа күрә алмаҫһығыҙ».

19Эй Йәһүҙәнең иҫән ҡалғандары! Раббы һеҙгә: «Мысырға бармағыҙ!» – тип әйтте. Бөгөн һеҙҙе киҫәткәнемде ныҡлап белеп ҡуйығыҙ. 20Һеҙ бик ҙур хата яһайһығыҙ: «Аллабыҙ Раббыға беҙҙең турала доға ҡыл, Уның әйткәндәрен белдер. Беҙ барыһын да Ул ҡушҡанса эшләрбеҙ», – тип мине Аллағыҙ Раббыға ебәргәйнегеҙ. 21Аллағыҙ Раббының миңә әйткән бөтә һүҙҙәрен бөгөн һеҙгә әйттем, әммә һеҙ Уның минең аша бөтә еткергәндәрен тыңламанығыҙ. 22Шулай итеп, белегеҙ: барып төйәкләнергә теләгән ерҙә һеҙ ҡылыстан, аслыҡтан һәм ҡырғындан үләсәкһегеҙ!

#### 43


Йермеяһтың Мысырға алып кителеүе

1Йермеяһ Аллалары Раббының әйткәндәрен, уның уҙе аша белгерткән һүҙҙәрен бөтә халыҡҡа һөйләп биргәс, 2Һошағъяһ улы Ғазаръяһ, Ҡареах улы Йоханан һәм башҡа тәкәббер әҙәмдәр уға:

– Ялған һөйләйһең! – тине. – Аллабыҙ Раббы[†] һине: «Мысырға[†] бармағыҙ, унда төйәкләнмәгеҙ», – тип әйтергә ебәрмәгән[+]. 3Нерияһ улы Барух, беҙҙе үлтерһендәр йәки Бабилға[†] һөргөнгә алып китһендәр өсөн халдейҙарға[†] тотторорға теләп, һине беҙгә ҡаршы ҡоторта[+].

4Шулай итеп, Ҡареах улы Йоханан, бөтә хәрби түрәләр һәм халыҡ Раббының Йәһүҙәлә[†] ҡалырға бойороуын тыңламаны. 5Ҡареах улы Йоханан һәм хәрби түрәләр, төрлө илдәргә һибелеп йәшәгән һәм үҙ илдәре Йәһүҙәлә йәшәргә тип кире ҡайтҡан тере ҡалған йәһүҙиҙәрҙе, 6нөгәрҙәр башлығы Невузарадан Шафандан тыуған Ахиҡамдың улы Гедалъяһ ҡарамағына ҡалдырған ирҙәрҙе, ҡатындарҙы, балаларҙы, батша ҡыҙҙарын, шулай уҡ Йермеяһ пәйғәмбәрҙе,[†] Нерияһ улы Барухты алып,[+] 7Раббының һүҙен тыңламайынса, Мысырға юлланды һәм Тахпанхесҡа барып етте[+].

8Тахпанхеста Йермеяһҡа Раббы һүҙе булды:

9– Ҙур-ҙур таштар ал да йәһүҙиҙәрҙең күҙ алдында фирғәүендең[†] Тахпанхестағы һарайына ингән ерҙә түшәлгән балсыҡ аҫтына йәшер. 10Шунан уларға әйт: «Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: „Бына, Мин Бабил батшаһы ҡолом Навуходоносорҙы бында алып киләм. Уның тәхетен йәшерелгән ошо таштар өҫтөнә ҡуям. Ошонда ул үҙенең күркәм сатырын ҡорор[+]. 11Ул килеп Мысыр илен тар-мар итер:

Кемгә үлемесле ауырыу яҙған – шул үлемгә,
Кемгә әсирлек яҙған – шул һөргөнгә,
Кемгә ҡылыс яҙған – шул ҡылысҡа дусар булыр[+].

12Мин Мысыр илаһтарының ҡорамдарына[†] ут һаласаҡмын. Навуходоносор уларҙы яндырасаҡ, боттарын үҙе менән алып китәсәк. Бетен сүпләп сапанын таҙартҡан көтөүсе һымаҡ, ул да Мысыр ерен шулай таҙартасаҡ һәм имен-аман сығып китәсәк[+]. 13Ул Мысыр ерендәге Ҡояш йортона урынлаштырылған табыныу бағаналарын емерер, Мысыр илаһтарының ҡорамдарын яндырыр“».

#### 44


Йермеяһтың Мысырҙағы йәһүҙиҙәргә әйткәндәре

1Мысыр[†] ерендәге Мигдол, Тахпанхес, Ноф ҡалаларында, Паҫрос ерендә йәшәгән бөтә йәһүҙиҙәр тураһында Йермеяһҡа ошондай һүҙ булды[+].

2– Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Мин Йәрүсәлимгә[†] һәм Йәһүҙәнең[†] барлыҡ ҡалаларына ебәргән бөтә һәләкәттәрҙе күрҙегеҙ. Ана, улар хәҙер емерелеп ята, уларҙа бер кем дә йәшәмәй. 3Йәһүҙә кешеләре ҡылған яуызлыҡтар өсөн булды был. Улар, үҙҙәре лә, һеҙ ҙә, ата-бабаларығыҙ ҙа белмәгән ят илаһтарға хуш еҫ төтәтеп, уларға хеҙмәт итеп, Мине асыуландырҙылар[+]. 4„Мине нәфрәтләндергән был әшәкелектәрҙе ҡылмағыҙ!“ – тип әйтергә ҡолдарым пәйғәмбәрҙәрҙе[†] ебәрҙем, күп тапҡырҙар ебәрҙем[+]. 5Әммә Йәһүҙә халҡы ишетмәне, ҡолаҡ һалманы, яуыз ғәмәлдәренән баш тартманы, ят илаһтарға хуш еҫ төтәтеүҙән туҡтаманы. 6Шуға күрә асыуым түгелде, ярһыуым Йәһүҙә ҡалаларында, Йәрүсәлим урамдарында ялҡынланды. Улар, бөгөн күренгәнсә, емереклектәр өйөмө һәм бушлыҡ булып ята».

7Инде хәҙер Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Ниңә үҙ башығыҙға ҙур бәлә килтермәксеһегеҙ? Йәһүҙәнән килгән ирҙәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарҙы, үҫмерҙәрҙе һәм сабыйҙарҙы юҡ итеп, берегеҙ ҙә ҡалмай ҡырылып бөтмәксеһегеҙме? 8Ни өсөн һеҙ үҙ ҡулдарығыҙ эшләгән боттарығыҙ менән Мине асыуландыраһығыҙ, үҙегеҙ йәшәргә тип килгән Мысыр ерендә сит илаһтарға хуш еҫ төтәтәһегеҙ? Былай бит һеҙ үҙегеҙҙе һәләк итәһегеҙ. Ерҙәге бөтә ҡәүемдәрҙең ҡарғыш һәм мәсхәрәһенә дусар буласаҡһығыҙ! 9Йәһүҙәлә, Йәрүсәлим урамдарында ата-бабаларығыҙҙың, Йәһүҙә батшаларының һәм уларҙың ҡатындарының, үҙегеҙҙең һәм ҡатындарығыҙҙың ҡылған золомдарын оноттоғоҙмо ни[+]? 10Бына бөгөнгә тиклем һеҙ Миңә буйһонмайһығыҙ, Минән ҡурҡмайһығыҙ, һеҙгә һәм ата-бабаларығыҙға биргән ҡанун[†] һәм ҡағиҙәләрем буйынса йәшәмәйһегеҙ бит».

11Шуға күрә Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Бына, башығыҙға афәт ебәрергә, бөтә Йәһүҙә халҡын юҡ итергә ҡарар иттем. 12Иҫән ҡалған һәм, төйәкләнмәк булып, Мысырға юлланған йәһүҙиҙәрҙе һәләк итәсәкмен. Улар барыһы ла юҡ ителер, Мысыр тупрағына йығылыр. Ҡылыстан һәм аслыҡтан ҡырылыр. Ябай халыҡтан алып затлыһына тиклем ҡылыстан һәм аслыҡтан үлер, ҡарғышҡа һәм дәһшәткә, хурлыҡ һәм мәсхәрәгә дусар булыр[+]. 13Мысырҙа йәшәүселәрҙе, Йәрүсәлимде язалаған кеүек, ҡылыс, аслыҡ һәм ҡырғын менән язалаясаҡмын[+]. 14Иҫән ҡалған һәм Мысырҙа төйәкләнергә тип киткән йәһүҙиҙәрҙең береһе лә ҡотолоп ҡалмаҫ, Йәһүҙәгә ҡайта алмаҫ. Улар бөтөн булмыштары менән Йәһүҙәгә ҡайтырға ашҡыныр, ләкин ҡасып киткәндәрҙең бик аҙы ғына әйләнеп ҡайтыр».

15Ҡатындарының бүтән илаһтарға хуш еҫ төтәткәнен белгән ир-аттар, шунда күмәкләшеп баҫып торған ҡатындар – оло бер йыйын – һәм Мысырҙың Паҫрос ерендә йәшәгән барса халыҡ Йермеяһҡа:

16– Раббы[†] исеменән һөйләгән һүҙҙәреңде тыңламайбыҙ! – тип яуап ҡайтарҙы. –[+] 17Беҙ нәҙер иткәндәребеҙҙең барыһын да мотлаҡ эшләйәсәкбеҙ: Күк алиһәһенә хуш еҫ төтәтеүебеҙҙе, уға түкмә ҡорбан килтереүебеҙҙе[†] дауам итәсәкбеҙ. Үҙебеҙ ҙә, ата-бабаларыбыҙ ҙа, батшаларыбыҙ һәм түрәләребеҙ ҙә Йәһүҙә ҡалаларында һәм Йәрүсәлим урамдарында шулай эшләй торғайныҡ. Ул ваҡытта туҡ, бәхетле булдыҡ, бәлә-ҡаза күрмәнек[+]. 18Күк алиһәһенә хуш еҫ төтәтеүҙән, түкмә ҡорбан килтереүҙән туҡтағаны бирле юҡсыллыҡтан интегәбеҙ, ҡылыстан, аслыҡтан ҡырылабыҙ.

19– Күк алиһәһенә хуш еҫ төтәткәнебеҙҙе, түкмә ҡорбандар килтергәнебеҙҙе, уның һынына оҡшатып күмәстәр бешергәнебеҙҙе, уға бағышлап шарап түккәнебеҙҙе ирҙәребеҙ белмәй инеме ни? – тине ҡатындар.

20Йермеяһ үҙенә шулай тип ҡаршы төшкән халыҡҡа, ирҙәргә һәм ҡатындарға:

21– Һеҙҙең, ата-бабаларығыҙҙың, батшаларығыҙҙың, түрәләрегеҙҙең, ил халҡының Йәһүҙә ҡалаларында, Йәрүсәлим урамдарында хуш еҫ төтәтеүен иҫкә алманымы икән Раббы? – тип яуапланы. – Шул Уға барып етмәнеме икән? 22Раббы башҡаса яуыз ғәмәлдәрегеҙгә һәм әшәкелектәрегеҙгә түҙеп тора алманы. Шунлыҡтан, бөгөн күрәһегеҙ, илегеҙ бушлыҡҡа, ҡарғышҡа һәм дәһшәткә әйләнде. Унда йәшәүсе кеше ҡалманы[+]. 23Хуш еҫ төтәтеп, һеҙ Раббыға ҡаршы гонаһ[†] ҡылдығыҙ, Уның әйткәндәрен тыңламанығыҙ, ҡануны, ҡағиҙә һәм күрһәтмәләре буйынса йәшәмәнегеҙ, шуға күрә лә, бөгөн күргәнегеҙсә, башығыҙға был афәт килде[+].

24– Эй Мысыр ерендә булған Йәһүҙә халҡы, Раббы һүҙенә ҡолаҡ һалығыҙ, – тине Йермеяһ бөтә халыҡҡа һәм айырыуса ҡатындарға. – 25Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Үҙегеҙ ҙә, ҡатындарығыҙ ҙа, телегеҙ нимә һөйләһә, ҡулығыҙ шуны эшләне. „Күк алиһәһенә хуш еҫ төтәтербеҙ, түкмә ҡорбандар килтерербеҙ тип әйткән нәҙерҙәребеҙҙе мотлаҡ үтәйәсәкбеҙ“, – тиһегеҙ. Биргән вәғәҙәләрегеҙҙә ныҡ тороғоҙ әйҙә, әйткәндәрегеҙҙе теүәл үтәгеҙ! 26Ләкин, Мысыр ерендә йәшәгән бөтә Йәһүҙә халҡы, Раббы һүҙен тыңлағыҙ: Мин Үҙемдең бөйөк исемем менән ант итәм! – ти Раббы. – Бүтәнсә Йәһүҙәнең Мысыр ерендә йәшәгән халҡынан һис кем, исемемде ауыҙына алып, „Тере Раббы Хаким шаһит!“ тип ант итмәйәсәк. 27Мин уларҙы яҡшылыҡ өсөн түгел, яманлыҡ өсөн күҙәтәсәкмен. Мысыр ерендәге бөтә йәһүҙиҙәр, тулыһынса юҡ ителгәнгә тиклем, ҡылыстан һәм аслыҡтан ҡырыласаҡ[+]. 28Бик аҙҙар ғына, ҡылыстан ҡотолоп, Мысырҙан Йәһүҙәгә ҡайтасаҡ. Мысыр еренә йәшәргә килгән йәһүҙиҙәрҙең иҫән ҡалғандары шул ваҡытта кемдең һүҙе – Минекеме, әллә уларҙыҡымы – тормошҡа ашҡанын белер[+].

29Башығыҙға бәлә ебәреремде, әйткәндәремде ғәмәлгә ашырасағымды белеп тороғоҙ, – тип белдерә Раббы. – Һеҙҙе ошо урында язалаясағымдың дәлиле шул: 30Йәһүҙә батшаһы Сидкияһты ҡан дошманы Бабил[†] батшаһы Навуходоносорҙың ҡулына тапшырған кеүек, Мысыр фирғәүене[†] Хофрағты ла уның йәнен көҫәгән дошмандарына тотторасаҡмын»[+].

#### 45


Алланың Барухҡа вәғәҙәһе

1Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһояҡим Йошияһ улы хакимлығының дүртенсе йылында Йермеяһ пәйғәмбәр[†] әйтеп торған һүҙҙәрҙе Нерияһ улы Барух төргәк китапҡа яҙып ҡуйғандан һуң, Йермеяһ пәйғәмбәр уға әйтте:[+]

2– Эй Барух, Исраил[†] Аллаһы Раббы[†] һиңә былай ти:[+] 3«Хәсрәт төштө башыма! – тип зарланаһың. – Сөнки Раббы, әрнеүемә өҫтәп, ҡайғы бирҙе. Ыңғырашып хәлдән тайҙым, тынғылыҡ тапмайым», – тиһең.

4Шуға күрә Раббы һиңә былай тип әйтергә бойора: «Бына, Үҙем төҙөгәнде Үҙем емерермен, Үҙем ултыртҡанды Үҙем йолҡоп ырғытырмын. Бөтә ерҙә лә шулай булыр. 5Ә һин үҙең өсөн артыҡ күпте һорайһың. Һорама! Сөнки бөтә йән эйәләренә һәләкәт ебәрәсәкмен, – тип белдерә Раббы. – Әммә һин ҡайҙа ғына барһаң да, йәнеңде һаҡлап ҡалырмын, ғүмерең үҙеңә яумал булыр»[+].

#### 46


Халыҡтар хаҡында пәйғәмбәрлек

1Раббының Йермеяһ пәйғәмбәргә[†] халыҡтар тураһында әйткәндәре[+].


Мысыр тураһында

2Был һүҙҙәр Мысыр[†] хаҡында һәм Мысыр батшаһы Нехо фирғәүендең[†] Евфрат йылғаһы буйындағы Каркемиш янына килеп туҡтаған ғәскәре тураһында ине. Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһояҡим Йошияһ улы хакимлығының дүртенсе йылында Бабил[†] батшаһы Навуходоносор был ғәскәрҙе ҡыйратты[+].

3«Ҙур һәм бәләкәй ҡалҡандарығыҙҙы әҙерләгеҙ,
Алышҡа инегеҙ!
4Эйәрләп аттар менегеҙ,
Һыбайлылар, торҡа кейегеҙ ҙә теҙелегеҙ.
Һөңгө башаҡтарын үткерләгеҙ,
Һарайтағыҙҙы кейегеҙ!»

5«Тик ни күрәм: ҡаушанылар,
Артҡа боролдолар!
Иң көслөләре тар-мар ителде,
Боролоп ҡарамай ҡаса улар.
Тирә-яҡта – дәһшәт! – тип белдерә Раббы[†][+].
6Етеҙ ҡасып китә алмаҫ,
Батыр ҡотола алмаҫ;
Төньяҡта, Евфрат буйында,
Абынып йығылырҙар.

7Кем ул Нил йылғаһы һымаҡ ҡалҡҡан,
Һыуҙары ташҡын һымаҡ сайҡалған?
8Мысырҙыр Нил кеүек ташҡан,
Һыуҙары ташҡын һымаҡ сайҡалған,
„Ташам да ер йөҙөн баҫам,
Ҡалаларҙы, халыҡтарҙы һәләк итәм“, – тип ҡырсына.
9Яуға ташланығыҙ, аттар,
Елдерегеҙ, һуғыш арбалары!
Ҡалҡан тотҡан Куш, Пут яугирҙәре,
Йәйә киргән Луд һуғышсылары алышҡа инегеҙ!
10Был көн – Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы көнө,[†]
Үс алыу көнө.
Дошмандарынан ҡон ҡайтарыр көн.
Уларҙы ҡылыс туйынғансы ашаясаҡ,
Һыуһыны ҡанғансы ҡан эсәсәк.
Төньяҡ илдә, Евфрат йылғаһы буйында
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Хаким ҡорбан[†] сала[+].

11Эй һин, ғиффәтле ҡыҙ Мысыр,
Ғилғәдкә[†] барып, бәлзәм ал!
Тик бушҡа ғына дауаланаһың,
Һинең сиреңә шифа юҡ![+]
12Ҡәүемдәр мәсхәрәгә ҡалыуыңды ишетте.
Ер йөҙөн һыҡтауҙарың тултырҙы;
Сөнки яугир яугиргә абынды,
Икеһе бергә ҡоланы»[+].

13Раббының Йермеяһ пәйғәмбәргә Бабил батшаһы Навуходоносорҙың килеп Мысырға һөжүм итеүе тураһында һүҙе булды.

14«Мысырға хәбәр итегеҙ,
Мигдолға ишеттерегеҙ,
Нофта, Тахпанхеста иғлан итеп әйтегеҙ:
„Аяғүрә баҫ, әҙерлән,
Әйләнә-тирәңдәгеләрҙе ҡылыс ялмай“[+].
15Үгеҙең[*] ниңә йығылды,
Аяғында баҫып ҡала алманы?
Сөнки Раббы уны ергә йыҡты.
16Ул күптәрҙе һөрөндөрҙө,
Бер-береһенең өҫтөнә ҡоланылар,
„Тороғоҙ, иҙеүсенең ҡылысынан ҡасып,
Тыуған ергә, үҙ халҡыбыҙға ҡайтайыҡ“, – тинеләр[+].
17Унда ҡысҡырҙылар:
„Мысыр батшаһы фирғәүен – бушбоғаҙ!
Ул форсатын ҡулдан ысҡындырҙы!“»[+]

18Исеме Күк ғәскәрҙәре Раббыһы булған Батша былай тип белдерә:
«Барлығым менән ант итәм,
Башҡа тауҙар араһында ҡалҡып торған Тавор,
Диңгеҙ буйындағы Кармәл һымаҡ
Ҡеүәтле берәү киләсәк[+].
19Эй Мысырҙа йәшәүселәр,
Кәрәк-ярағығыҙҙы әҙерләгеҙ,
Һөргөнгә китәсәкһегеҙ,
Сөнки Ноф бушлыҡҡа әйләнәсәк,
Емерелеп, кешеһеҙ ҡаласаҡ»[+].

20«Мысыр ул – бик күркәм тана,
Тик төньяҡтан өҫтөнә күгәүен килә[+].
21Араларындағы ялланған яугирҙәр
Һимертелгән башмаҡ һымаҡ;
Улар ҙа боролоп сабыр, ҡаршы тора алмаҫ;
Сөнки уларҙың һәләкәт көнө, язаланыр мәле килде.
22Ана, Мысыр ҡасҡан йыландай ыҫылдай,
Сөнки ҡеүәтле көс булып,
Балта тотҡан ағас ҡырҡыусылар кеүек,
Дошманы өҫтөнә килә.
23Үтеп сыҡмаҫлыҡ ҡалын булһа ла,
Урманын ҡырҡып бөтөрҙәр, – тип белдерә Раббы. –
Улар саранчанан да күберәк,
Һанап бөтөрөрлөк түгел.
24Мысыр-ҡыҙ хурлыҡҡа ҡалыр,
Төньяҡ халҡының ҡулына төшөр»[+].

25Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

– Бына Мин Но ҡалаһының илаһы Амонды, фирғәүенде һәм Мысырҙы, уның илаһтарын һәм батшаларын, фирғәүенде һәм уға өмөтләнгәндәрҙең барыһын язалайым[+]. 26Уларҙы йәндәрен көҫәгәндәргә – Бабил батшаһы Навуходоносор һәм уның ярандары ҡулына – тапшырам. Әммә һуңынан Мысырҙа кешеләр элекке кеүек үк йәшәйәсәк, – тип белдерә Раббы[+].


Раббының киләсәктә Үҙ халҡын ҡотҡарасағы

27«Ә һин, ҡолом Яҡуп, ҡурҡма,
Төшөнкөлөккә бирелмә, Исраил.
Сөнки һине – йыраҡ илдән,
Нәҫелеңде әсирлектә булған ерҙән ҡотҡарырмын.
Яҡуп кире ҡайтыр,
Рәхәтләнеп, бер ҡайғыһыҙ йәшәр,
Башҡа уны бер кем дә ҡурҡытмаҫ[+].
28Ҡурҡма, ҡолом Яҡуп, Мин һинең менән! – тип белдерә Раббы. –
Мин һине ҡәүемдәр араһына таратҡайным,
Инде барыһын да ҡырып бөтәм,
Ә һине тотошлай юҡ итмәм.
Әммә язаһыҙ ҡалдырмам,
Язаны ғәҙел бирермен»[+].

#### 47


Пелештиҙәр тураһында

1Фирғәүен[†] Газа ҡалаһына һөжүм итер алдынан Йермеяһ пәйғәмбәргә[†] пелештиҙәр[†] тураһында Раббы[†] һүҙе булды[+].

2«Раббы былай ти:
„Бына, төньяҡтан һыуҙар урғылып килә,
Ул, ташҡан йылға һымаҡ,
Ерҙе, уның өҫтөндәге бар нәмәне,
Ҡаланы һәм уның халҡын баҫыр.
Кешеләр иңрәп ҡысҡырыр,
Илдә йәшәүселәр үкереп илар[+].
3Айғырҙарҙың тояҡ тауышынан,
Яу арбалары дөбөрҙәүенән,
Тәгәрмәс таҡылдауынан ҡурҡып,
Аталар ярҙам итергә балаларына боролоп баҡмаҫ:
Сөнки ҡулдары хәлһеҙләнеп һәленер.
4Пелештиҙәрҙең һәләкәт көнө килә,
Тирға, Сидонға ярҙам итерлек
Тере ҡалған һәр кем ҡырылыр.
Раббы пелештиҙәрҙе,
Кафтор утрауынан килгәндәрҙең иҫән ҡалғандарын юҡ итер[+].
5Газа әсе хәсрәтенән сәсен ҡырыр,
Ашҡылон өнһөҙ ҡалыр.
Эй үҙәнлектә иҫән ҡалғандар,
Ҡасанға саҡлы тәнегеҙҙе йәрәхәтләрһегеҙ?“»

6Эй Раббы ҡылысы,
Ҡасанға тиклем һин тынысланырһың?
Ҡыныңа ҡабат инеп ят,
Туҡта һин, тын![+]
7Әммә нисек тынысланһын,
Раббы Үҙе уға әмер биргән,
Ашҡылонға, диңгеҙ ярына ебәргән[+].

#### 48


Моав тураһында

1Моав[†] тураһында.

Исраил[†] Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

«Невоға ҡайғы!
Уларҙың ҡалаһы харап булды.
Ҡиръяҫаим мәсхәрәләнде,
Дошман ҡулына ҡалды.
Нығытмаһы хур булды – емерелде[+].
2Моавтың даны һүнде.
Хешбонда[*] уға ҡаршы яуызлыҡ ҡылырға ниәт ҡоралар:
„Әйҙәгеҙ, уны ҡәүемдәр араһынан юҡ итәйек“, – тиҙәр.
Эй Мадмен[*], һин дә тын ҡалырһың,
Артыңдан ҡылыс эҙәрләп килә.
3Хоронаимдан иңрәү яңғырар:
„Тар-мар булды ҡала, емерелде!“
4Моав ҡыйратылды,
Балалары ҡысҡырып илай.
5Илай-илай Лухиҫҡа күтәреләләр.
Хоронаимдан төшкән юлда
Һәләкәт арҡаһында аһ-зар яңғырай[+].
6Ҡасығыҙ! Йәнегеҙҙе ҡотҡарығыҙ!
Сүлдәге ҡыуаҡ һымаҡ булығыҙ![+]

7Эштәреңә, байлығыңа ышанғанға күрә
Һин дә ҡулға төшөрһөң, эй Моав.
Илаһың Кемош[†] үҙенең ҡаһиндары,[†]
Түрәләр менән бергә һөргөнгә китер[+].
8Раббы[†] әйтмешләй,
Емереүселәр һәр ҡалаға килер,
Бер ҡала ла ҡотолоп ҡала алмаҫ.
Үҙәнлек һәләк булыр,
Тигеҙлек бушап ҡалыр[+].
9Моавҡа тоҙ һибегеҙ,
Ул юҡҡа сығарыласаҡ!
Уның ҡалалары емереләсәк,
Уларҙа йәшәүсе ҡалмаясаҡ».

10Раббы эшен әпен-төпөн башҡарғанға ләғнәт төшһөн! Ҡылысын ҡан ҡойоуҙан тотҡарлағанға ләғнәт төшһөн!

11«Моав йәш сағынан һил йәшәне,
Шарап төпрәһеләй тондо,
Бер һауыттан икенсеһенә ҡойолманы –
Һөргөнгә оҙатылманы;
Шуға тәме боҙолманы, хуш еҫе үҙгәрмәне[+].

12Әммә уны һауыттан һауытҡа түгер кешеләрҙе ебәрер көндәрем килә, – тип белдерә Раббы. – Уны түгеп, һауыттарын бушатырҙар, көршәктәрен ватырҙар. 13Исраил халҡы үҙе ышанған Бейт-Ил арҡаһында оятҡа ҡалған кеүек, Моав та илаһы Кемош арҡаһында хур булыр[+].

14Нисек: „Беҙ батырбыҙ,
Һуғышҡа әҙер көслө яугирбеҙ“, – тип әйтә алаһығыҙ?
15Моав иле емереләсәк,
Ҡалаларына һөжүм итәсәктәр.
Аҫыл егеттәре салынасаҡ, – тип белдерә исеме Күк ғәскәрҙәре Раббыһы булған Батша. –[+]
16Моавтың һәләкәте яҡын,
Уның ҡазаһы ашығып килә.
17Эргә-тирәһендә йәшәгәндәр,
Уның исемен белгәндәр, бөтәгеҙ ҙә ҡайғырығыҙ.
Әйтегеҙ: „Аһ! Ҡөҙрәт таяғы, шөһрәт[†] билдәһе һынды!“»

18Эй Дивон ҡалаһында йәшәгән халыҡ!
Шөһрәтле урыныңдан төш,
Саң-туҙан өҫтөнә ултыр.
Сөнки Моавты һәләк итеүсе
Һинең дә өҫтөңә килер,
Ҡәлғәләреңде емерер[+].
19Эй Ғароғерҙа йәшәгән халыҡ,
Юл ситенә баҫ та ҡара!
Ҡасып барған ирҙән, йүгергән ҡатындан:
«Ни булды?» – тип һора[+].
20Оятҡа ҡалды Моав, тар-мар ителде!
Үкереп-үкереп илағыҙ!
Моавтың бушлыҡҡа әйләнгәнен
Арнон буйында иғлан итегеҙ!

21– Яҫы таулыҡтағы ҡалалар – Холон, Яһас, Мефағаҫ, 22Дивон, Нево, Бейт-Дивлаҫаим, 23Ҡиръяҫаим, Бейт-Гамул, Бейт-Меғон, 24Ҡирйоҫ, Босра – Моав ерендәге алыҫ һәм яҡын бөтә ҡалаларға хөкөм килә. 25Моавтың мөгөҙө ҡырҡылды, беләге һындырылды, – тип белдерә Раббы. –

26Иҫерткәнсе эсер Моавты, сөнки Раббы ҡаршыһында эреләнде. Әйҙә, Моав үҙ ҡоҫҡолоғонда аунаһын, әҙәм көлкөһөнә ҡалһын![+] 27Һин Исраилдан көлә инең түгелме? Бурҙар араһында тотолдомо ни ул, уның хаҡта һүҙ сыҡһа, һин баш сайҡайһың[+]?

28Эй Моавта йәшәгәндәр,
Ҡалаларығыҙҙы ташлап, ҡаяларға һыйынығыҙ.
Мәмерйә ауыҙында оя ҡорған күгәрсендәр кеүек булығыҙ[+].
29Моавтың ғорурлығы,
Самаһыҙ мәғрурлығы хаҡында ишеттек;
Текә, тәкәббер, маҡтансыҡлығын,
Үҙен артыҡ юғары ҡуйыуын ишеттек беҙ[+].

30«Уның һауалылығын белә йөрөйөм, – тип белдерә Раббы. –
Маҡтанып һөйләнеүе лә,
Эшләгәндәре лә ялған».

31Шуға күрә Моав өсөн һыҡрармын,
Бөтөн Моав өсөн иңрәрмен;
Ҡир-Харәсәҫ халҡы өсөн илармын[+].
32Эй Сивманың йөҙөм ағасы,[†] һинең өсөн
Яғзер өсөн йәш түккәндән дә нығыраҡ илармын!
Тәлгәштәрең диңгеҙ ашып,
Диңгеҙгә, Яғзергә етә ине.
Емереүсе һинең йәйге емешеңә,
Бешкән йөҙөмөңә ташланды[+].

33«Моавтың уңдырышлы еренән
Шатлыҡ-ҡыуаныс тартып алынды;
Йөҙөм һыҡҡыстарҙан[†] аҡҡан һутты туҡтаттым;
Инде геүләшеп уны иҙмәҫтәр.
Бында – тауыш, тик шатлыҡ ауазы түгел.

34Хешбон менән Әлғәленең иңрәүҙәре Яһасҡа олғашыр, Соғарҙан Хоронаимға, Ғәғләҫ-Шелишияһҡа саҡлы барып етер. Хатта Нимрим һыуҙары ҡорор[+]. 35Моавта ботҡа табыныу ҡалҡыулыҡтарында ҡорбан килтереүселәрҙе,[†] илаһтарына хуш еҫле матдәләр төтәтеүселәрҙе юҡ итермен, – тип белдерә Раббы».

36Шуға күрә Моав өсөн йөрәгем һыбыҙғы кеүек һыҡрай,
Һыбыҙғылай иңрәй күңелем Ҡир-Харәсәҫ халҡы өсөн,
Сөнки эшләп тапҡан байлыҡтары һәләк булды.
37Һәр кем сәсен, һаҡалын ҡырыр,
Ҡулдарын йәрәхәтләр, биленә ҡыл туҡыма урар[+].
38Моавтың өй баштарында,
Майҙандарында күмәкләп илашалар.

«Моавты кәрәкһеҙ бер һауыт кеүек ваттым», – тип белдерә Раббы[+].

39«Селпәрәмә килде! Ҡайһылай илашалар.
Оятҡа ҡалып артына боролдо!»
Тирә-яғындағылар өсөн
Мәсхәрә һәм дәһшәт өлгөһө булды Моав!

40Раббы былай ти:

«Ҡара, дошман, бөркөт кеүек осоп,
Моав өҫтөндә ҡанатын кирер[+].
41Ҡалалары баҫып алыныр,
Ҡәлғәләре ҡулға төшөр.
Ул көн Моав яугирҙәренең йөрәге
Тулғаҡтан ғазапланған ҡатын йөрәге һымаҡ тулар[+].
42Моав халыҡтар араһынан юҡ ителер,
Сөнки ул Раббы алдында эреләнде.
43Дәһшәт, соҡор һәм тоҙаҡ бар һеҙгә,
Эй Моав халҡы! – тип белдерә Раббы. –[+]
44Дәһшәттән ҡасҡан соҡорға төшөр,
Соҡорҙан сыҡҡан тоҙаҡҡа эләгер.
Сөнки Моавтың өҫтөнә
Яза йылы килтерәм, – тип белдерә Раббы. –[+]
45Хешбондың күләгәһендә
Хәле бөтөп туҡтаны ҡасҡындар;
Әммә Хешбондан – ут,
Сихон араһынан ялҡын сыҡты;
Моавтың сикәһен,
Башбаштаҡ кешеләрҙең түбәһен ялмар[+].
46Башыңа бәлә килде, Моав!
Илаһ Кемоштың халҡы юҡ булды,
Улдарың һөргөнгә ебәрелде,
Ҡыҙҙарың тотҡонлоҡҡа эләкте[+].
47Ләкин киләсәк көндәрҙә
Моавҡа элекке мул, имен тормошон ҡайтарырмын», – тип белдерә Раббы.

Йермеяһтың Моав тураһындағы пәйғәмбәрлек[†] һүҙҙәре ошонда тамамлана[+].

#### 49


Ғаммон тураһында

1Ғаммон халҡы тураһында.

Раббы[†] былай ти:

«Исраилдың[†] улдары юҡмы әллә?
Уның вариҫы юҡмы?
Ни өсөн илаһ Милком Ғадты биләмәһе итеп алған?
Ниңә уның халҡы Ғад ҡалаларында йәшәй[+]?
2Шул арҡала, бына, шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, –
Ғаммондарҙың Рабба ҡалаһына ҡаршы
Яу оранын яңғыратасаҡмын;
Ул хараба өйөмөнә әйләнер,
Эргәһендәге ауылдар яндырылыр;
Исраил үҙенә хужа булғандарға хужа булыр, – ти Раббы. –[+]

3Үкһе, Хешбон! Ғай ҡалаһы емерелде!
Илағыҙ, эй Рабба ҡыҙҙары, ҡыл туҡымаға уранып,
Һыҡтап, диуарҙар араһында йүгерекләгеҙ!
Сөнки илаһығыҙ Милком һөргөнгә оҙатыласаҡ,
Уның ҡаһиндары[†] һәм түрәләр әсирлеккә алып кителәсәк[+].

4Ниңә уңдырышлы үҙәнеңә маҡтанаһың?
Эй хыянатсыл Ғаммон-ҡыҙ!
Байлығыңа ышанаһың,
„Кем һуң миңә ҡаршы килһен?“ – тиһең[+].
5Ҡара, әйләнә-тирәңдән
Өҫтөңә дәһшәт килтерәсәкмен, – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Хаким. –
Һеҙҙең барығыҙҙы ҡыуаларҙар,
Ҡасҡандарҙы йыйып алыусы булмаҫ.

6Әммә һуңынан Ғаммон халҡына элекке мул, имен тормоштарын ҡайтарырмын», – тип белдерә Раббы[+].


Эдом тураһында

7[•]Эдом[†] тураһында.

Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

«Теманда аҡыл эйәләре ҡалманымы ни?
Белдеклеләр ниңә кәңәш итмәй?
Аҡылдары әллә һайыҡҡанмы[+]?
8Дедан халҡы, борол да ҡас!
Йәшенә һал!
Сөнки Ғаяз нәҫеленә яза бирер ваҡыт етте –
Уның өҫтөнә афәт ебәрәм[+].
9Йөҙөм йыйыусылар килгән хәлдә лә,
Бер аҙ йөҙөм ҡалдырмаҫ инеме ни?
Төндә ҡараҡтар инһә лә, кәрәк тиклем генә алыр ине.
10Ә Мин Ғаязды шәп-шәрә сисендерәм,
Йәшерен урындарын асып һалам:
Бер ерҙә лә боҫоп ҡала алмаҫ.
Балалары, туғандары, күршеләре һәләк булыр,
Үҙенең дә ғүмере өҙөлөр.
11Етемдәреңде ҡалдыр, эй Эдом,
Мин уларҙың ғүмерен һаҡлап ҡалырмын;
Тол ҡатындарың да Миңә өмөтләнһен».

12Раббы былай ти:

– Хатта был туҫтаҡтан эсергә тейеш булмағандар ҙа эскәндә, һиңә тейеш булып та, язаһыҙ ҡалмаҡсыһыңмы? Юҡ, һин язаһыҙ ҡалмаҫһың, ул көрәгәнән мотлаҡ эсерһең![+] 13Сөнки Үҙем менән ант итәм, – тип белдерә Раббы, – Босра ҡалаһы харабаға, ҡурҡыныс урынға әйләнер, хурлыҡҡа ҡалыр һәм ләғнәткә дусар булыр, эргә-тирәһендәге ҡалалар ҙа мәңгелек бушлыҡҡа әйләнер[+].

14Раббынан бер хәбәр алдым.
«Тупланығыҙ ҙа Эдомға ҡаршы
Һуғышҡа күтәрелегеҙ!»
Быны әйтергә ҡәүемдәр араһына илсе[†] ебәрелгән.
15«Ҡара, һине ҡәүемдәр араһында иң меҫкене итәм,
Әҙәм мәсхәрәһенә ҡалдырам.
16Эй һин, торлағын ҡая ярыҡтарында һалған,
Сәскән дәһшәтең менән йөрәгеңдең тәкәбберлеге алданы һине!
Тау түбәләрен төйәк итһәң дә,
Ояңды бөркөт кеүек юғарыға ҡорһаң да,
Унан да һине бәреп төшөрөрмөн, – тип белдерә Раббы. –[+]

17Эдом шом һала торған урынға әйләнер, уның янынан үткән-һүткән һәр кем, уның яраларынан ҡото алынып, һыҙғырып ҡуйыр[+]. 18Содом менән Ғамора һәм уларҙың тирә-яғындағы ҡалалар нисек тар-мар ителгән, – ти Раббы, – унда ла һис кем йәшәмәҫ, әҙәм балаһы ул ерҙә төйәкләнмәҫ[+].

19Ана, Иордан буйындағы шырлыҡтан
Һуғарылған көтөүлеккә сыҡҡан арыҫлан һымаҡ,
Мин эдомдарҙы тиҙ ҡыуып ебәрермен.
Уға Үҙем һайлағанды етәксе итеп ҡуйырмын.
Кем Миңә тиңләшә ала?
Миңә дәғүә ҡуйырлыҡ,
Миңә ҡаршы торорлоҡ көтөүсе бармы[+]?

20Шуға күрә Раббының Эдомға ҡаршы ниәтен тыңлағыҙ,
Теманда йәшәүселәргә ҡаршы маҡсатын ишетегеҙ.
Хаҡтыр: көтөүҙән бәрәстәрҙе һөйрәп алып китерҙәр,
Раббы кешеләре арҡаһында
Эдомдың көтөүлектәрен дә һәләк итер[+].
21Эдом гөрһөлдәп ауғандан ер тетрәп торор.
Тауыштары Ҡамышлы диңгеҙе[†] буйында ла ишетелер.

22Ҡара, дошман, бөркөт кеүек осоп,
Босра өҫтөндә ҡанаттарын кирер.
Ул көн Эдом яугирҙәренең йөрәге
Тулғаҡтан ғазапланған ҡатын йөрәге һымаҡ тулар»[+].


Дамаск тураһында

23Дамаск тураһында.

«Хамаҫ менән Арпад аптырашта ҡалды,
Сөнки яман хәбәр ишетеп, ебеп төштө.
Тыныслана алмаған диңгеҙ кеүек, борсола улар[+].
24Дамасктың ҡото осто,
Ҡасырға әҙерләнде, ҡурҡыуға бирелде,
Тулғаҡ тотҡан ҡатын һымаҡ, ғазапҡа сорналды[+].
25Ни булды, шөһрәтле[†] ҡала,
Минең шатлығым ҡалаһы ташландыҡмы ни?
26Егеттәре майҙандарҙа ҡолап ятыр,
Бөтә яугирҙәре ул көндө һәләк булыр, – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+]
27Дамаск диуарҙарына ут һалам,
Бен-Һадад һарайҙарын ут ялмар»[+].


Ҡыдар менән Хасор хаҡында

28Бабил[†] батшаһы Навуходоносор тарафынан ҡыйратылған Ҡыдар менән Хасор батшалыҡтары тураһында Раббы былай ти:

«Ҡыдарға һуғыш менән барығыҙ!
Шәреҡ халҡын юҡҡа сығарығыҙ![+]
29Уларҙың сатырҙарын һәм көтөүҙәрен,
Сатыр шаршауҙарын, барлыҡ ҡаралдыһын,
Дөйәләрен тартып аласаҡтар.
„Тирә-яҡта – дәһшәт!“ – тип ҡысҡырасаҡтар[+].
30Тиҙерәк йүгерегеҙ!
Йәшенегеҙ мәмерйәләргә, Хасорҙа йәшәүселәр! – тип белдерә Раббы. –
Сөнки Бабил батшаһы Навуходоносор
Һеҙҙең хаҡта бер фекергә килде,
Һеҙгә ҡаршы ниәт ҡорҙо.

31Тороғоҙ, ҡайғыһыҙ, вайымһыҙ йәшәгән
Ошо ҡәүемгә һөжүм итегеҙ, – тип белдерә Раббы. –
Ҡапҡалары[†] ла, арҡыры биктәре лә юҡ,
Халҡы үҙ алдына йәшәй[+].
32Дөйәләре башҡаларға табыш булыр,
Көтөү-көтөү малдары таланыр.
Был сикә сәстәрен ҡырып йөрөгән әҙәмдәрҙе
Һәр тарафҡа елгә һибәм,
Һәр яҡтан баштарына бәлә ебәрәм, – тип белдерә Раббы. –[+]
33Хасор сүл бүреләренә төйәк булыр,
Мәңгелек бушлыҡҡа әйләнер.
Унда бер кем дә йәшәмәҫ,
Ул ерҙә әҙәм балаһы төйәкләнмәҫ»[+].


Ғелам хаҡында

34Йәһүҙәнең[†] батшаһы Сидкияһ хакимлыҡ итә башлаған көндәрҙә Йермеяһ пәйғәмбәргә[†] Ғелам тураһында Раббы һүҙе булды[+].

35Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

«Бына, Мин Ғеламдың йәйәһен,
Ҡеүәтенең төп таянысын һындырам.
36Ғелам өҫтөнә күктең дүрт тарафынан дүрт ел күндерәм,
Халҡын ошо ел менән сәсеп ебәрәм.
Һөргөн киткән ғеламдар бармаған бер генә ҡәүем дә ҡалмаҫ[+].
37Дошмандарының алдында,
Йәндәрен көҫәгәндәрҙең ҡаршыһында
Ғеламды ҡурҡыуға һалам, – тип белдерә Раббы. –
Уларҙың баштарына афәт,
Ялҡынлы асыуымды күндерәм.
Уларҙы тамам ҡырып бөткәнгә тиклем,
Арттарынан ҡылыс ебәрәм[+].
38Тәхетемде Ғеламда ҡорам,[†]
Ғелам батшаһы менән түрәләрен юҡ итәм, – тип белдерә Раббы. –

39Әммә киләсәк көндәрҙә Ғеламға мул, имен тормошон кире ҡайтарам», – тип белдерә Раббы[+].

#### 50


Бабил хаҡында

1Халдейҙар[†] йәшәгән Бабил[†] иле тураһында Йермеяһ пәйғәмбәргә[†] Раббы[†] һүҙе булды[+].

2«Белдерегеҙ ҡәүемдәргә, хәбәр ебәрегеҙ!
Байраҡ күтәреп иғлан итегеҙ,
Бер нәмә лә йәшермәгеҙ, еткерегеҙ:
Бабил яулап алыныр,
Бел оятҡа ҡалыр,
Меродах[*] селпәрәмә килер –
Бабил боттары хур булыр,
Ерәнгес һындары емерелер![+]
3Бабилға ҡаршы төньяҡтан
Бер ҡәүем күтәрелде;
Илдәрен улар бушлыҡҡа әйләндерер,
Унда йәшәүселәр ҡалмаҫ,
Кешеләр ҙә, йәнлектәр ҙә ҡасып китер[+].

4Ул көндәрҙә, ул замандарҙа, – тип белдерә Раббы, – Исраил[†] халҡы һәм Йәһүҙә[†] халҡы бергәләшеп килер, илай-илай йөрөп, Аллалары Раббыны эҙләр[+].

5Йөҙҙәрен Сионға табан бороп,
Унда илткән юлды һорашырҙар.
„Әйҙәгеҙ, Раббыға ҡайтайыҡ,
Уның менән мәңгелек,
Онотолмаҫлыҡ килешеү[†] төҙөйөк“, – тиерҙәр[+].

6Халҡым Минең аҙашҡан һарыҡ кеүек ине.
Көтөүселәре уны юлдан яҙҙырҙы,
Тауҙар араһында таратып ебәрҙе.
Улар тауҙан ҡалҡыулыҡҡа китте,
Йәшәгән урындарын онотто[+].
7Уларҙы кем тапһа, шул ашаны.
Дошмандары: „Беҙ ғәйепле түгел,
Улар ғәҙеллек төйәге булған Раббы,
Ата[†]-бабаларының өмөтө булған
Раббы ҡаршыһында гонаһ[†] ҡылды“, – тине.

8Бабилдан ҡасығыҙ, Халдей еренән китегеҙ!
Көтөү алдынан барған кәзә тәкәһеләй булығыҙ![+]
9Бына, Мин төньяҡтағы илдән
Бабилға ҡаршы бөйөк ҡәүемдәрҙе йыйып килтерәм;
Улар сафҡа теҙелеп килерҙәр,
Төньяҡтан һөжүм итеп, Бабилды яулап алырҙар;
Уҡтары мәргән яугирҙеке кеүек булыр –
Һәр саҡ кәрәк ергә барып тейер[+].
10Халдей иле баҫҡынсыларҙың табышына әйләнер,
Уны талағандар тамам туйыр, – тип белдерә Раббы. –

11Эй һеҙ, биләмәмде талаусылар!
Ҡыуанып тантана итәһегеҙ,
Болондағы башмаҡтай уйнаҡлайһығыҙ,
Айғыр һымаҡ кешнәйһегеҙ.
12Әммә әсәйегеҙ оятҡа ҡалыр,
Һеҙҙе тапҡандың йөҙө ҡыҙарыр.
Халыҡтар араһында иң һуңғы,
Ҡыу дала, ҡороп кипкән ер булыр.
13Раббының нәфрәте арҡаһында
Бер кем дә йәшәмәҫ унда, буп-буш ҡалыр.
Бабил аша үткән һәр кемдең ҡото алыныр,
Уның яраларына аптырап һыҙғырып ҡуйыр[+].

14Бабилды уратып, сафҡа теҙелегеҙ,
Эй һеҙ, ян керешен тартыусылар,
Атығыҙ, уғығыҙҙы йәлләп тормағыҙ,
Сөнки ул Раббыға ҡаршы гонаһ ҡылды[+].
15Һәр яҡтан уға ҡаршы оран һалығыҙ!
Бабил ҡулға төштө:
Манаралары ҡоланы, диуарҙары емерелде.
Сөнки был – Раббының үсе:
Уның ҡонон ҡайтарығыҙ,
Үҙе нисек ҡыланһа, шулай эшләгеҙ[+].
16Бабилда сәсеүселәрҙе,
Ураҡ ваҡытында ураҡсыны үлтерегеҙ;
Баҫҡынсының ҡылысынан ҡурҡып,
Һәр килмешәк үҙ халҡына ҡайтһын,
Барыһы ла үҙ иленә ҡасһын[+].

17Исраил – таралған һарыҡ көтөүе ул;
Уны арыҫландар баҫтырҙы.
Тәүҙә уны Ашшур[†] батшаһы ашаны,
Унан Бабил батшаһы Навуходоносор һөйәктәрен кимерҙе»[+].
18Шуға күрә Исраил Аллаһы
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Бына, Ашшур батшаһын нисек язалаған булһам,
Бабил батшаһы менән илен дә шулай язалайым[+].
19Исраилды утлауына кире ҡайтарам.
Ул Кармәлдә һәм Башанда утлар,
Әфраим таулығында һәм Ғилғәдтә[†] туйғансы ашар[+].
20Ул көндәрҙә һәм ул замандарҙа, – тип белдерә Раббы, –
Исраилдың ғәйебен эҙләрҙәр, тик ул булмаҫ.
Йәһүҙәнең гонаһтарын юлларҙар, әммә ул табылмаҫ.
Сөнки Үҙем иҫән ҡалдырғандарымды ярлыҡармын»[+].

21«Мераҫайим еренә, Пеҡодта[*] йәшәгәндәргә һөжүм ит.
Уларҙы үлтер, тотошлай ҡырып бөтөр, – тип белдерә Раббы. –
Ни бойорһам, барыһын да үтә[+].
22Илдә һуғыш-ҡыйралыш ауаздары яңғырай![+]
23Бөтә донъяны емергән балға ине,
Инде үҙе ватылды, емерелде!
Бабил бар ҡәүемдәр араһында
Ҡот осорғос нәмәгә әүерелде![+]
24Мин һиңә тоҙаҡ ҡорҙом, эй Бабил!
Үҙең дә һиҙмәйенсә уға эләктең.
Раббыға ҡаршы сыҡҡаның өсөн
Һине таптылар, эләктереп алдылар».

25Раббы ҡорал келәтен асты,
Асыуының ҡоралын сығарҙы,
Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Хакимдың
Халдей ерендә ҡыласаҡ ғәмәле бар[+].
26Бабилға һәр яҡтан һөжүм итегеҙ;
Келәттәрен шар асығыҙ;
Мөлкәтен ашлыҡ һымаҡ өйөгөҙ.
Уны тулыһынса юҡҡа сығарығыҙ,
Бер нәмәһе лә ҡалмаһын.
27Бөтә үгеҙҙәрен боғаҙлағыҙ,
Салыу урынына килтерегеҙ.
Баштарына ҡайғы!
Сөнки уларҙың көнө, яза мәле етте.
28Тыңлағыҙ! Аллабыҙ Раббының үс алыуын,
Ҡорамы[†] өсөн ҡон ҡайтарыуын
Сионда иғлан итер өсөн
Бабилдан ҡасып ҡотолоусыларҙың тауышы ишетелә![+]

29«Уҡсыларҙы, ян керешен киргәндәрҙе
Һәммәһен саҡырығыҙ Бабилға ҡаршы.
Уны уратып алһындар, ҡасып ҡотолғандар булмаһын.
Ҡылғандарына күрә күрһәтегеҙ уға,
Үҙе нимә эшләгән, шуны эшләгеҙ,
Сөнки Раббыға – Исраилдың Изгеһенә[†] ҡаршы
Ул тәкәббер баш күтәрҙе[+].
30Шуға күрә егеттәре майҙандарҙа йығылып ҡалыр,
Ул көн бөтә яугирҙәре һәләк булыр», – тип белдерә Раббы[+].

31«Ҡара, Мин ҡаршымын һиңә,
Эй тәкәббер Бабил! – тип белдерә Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –
Сөнки һинең көнөң,
Һине язалар ваҡытым етте.
32Тәкәббер һөрөнөп барып төшөр,
Уны торғоҙоусы булмаҫ.
Ҡалаларына ут һалам,
Тирә-яғын үртәп юҡ итәсәк»[+].


Раббының Үҙ халҡын ҡотҡарыуы

33Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

«Исраил да, Йәһүҙә халҡы ла иҙелә.
Уларҙы тотҡонға алыусылар ҡаты тота,
Һис тә ысҡындырырға теләмәй[+].
34Әммә уларҙың Йолоп алыусыһы[†] ҡеүәтле,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы – Уның исеме.
Үҙенең халҡын Ул мотлаҡ яҡлар,
Илдәренә именлек килтерер,
Бабилда йәшәүселәрҙең тыныслығын алыр.

35Халдейҙарға ҡаршы – ҡылыс! – тип белдерә Раббы. –
Бабилда йәшәгәндәргә,
Түрәләренә, аҡыл эйәләренә – ҡылыс!
36Ҡылыс ялған пәйғәмбәрҙәренә төшһөн!
Ахмаҡлыҡтары ярылып ятһын.
Ҡылыс һуғышсыларына төшһөн!
Уларҙың ҡото алынһын.
37Ҡылыс аттарына, яу арбаларына,
Килмешәктәрҙән торған ғәскәренә төшһөн!
Уларҙы ҡурҡаҡ ҡатындар итһен!
Хазиналарына ҡаршы ҡылыс килһен!
Улар барыһы ла таланасаҡ[+].
38Һыуҙарына ҡоролоҡ килһен!
Улар тотош кибеп бөтһөн!
Сөнки Бабил – боттар иле,
Халҡы ҡурҡыныс һындар арҡаһында
Аҡылдан шашты[+].
39Шуға күрә унда ҡырағай хайуандар,
Һыртландар, дөйәғоштар йәшәр,
Быуындан-быуынға һис кем төйәкләнмәҫ[+].
40Содомды һәм Ғамораны[†]
Тирә-яғындағы ҡалалар менән
Алла[†] нисек тар-мар иткән,
Унда ла һис кем йәшәмәҫ,
Әҙәм балаһы ул ерҙә төйәкләнмәҫ, – тип белдерә Раббы[+].

41Ана, төньяҡтан бер халыҡ килә,
Бөйөк ҡәүем һәм бик күп батшалар
Ер сигенән күтәрелә[+].
42Ҡулдарында – йәйә, һөңгө;
Улар аяуһыҙ һәм мәрхәмәтһеҙ.[†]
Тауыштары диңгеҙ олоуындай;
Аттарҙа сабып киләләр,
Бер кешеләй яуға теҙеләләр
Һиңә ҡаршы һуғышырға, эй Бабил-ҡыҙ!
43Бабил батшаһы улар хаҡында хәбәр алды,
Ҡулдары һәленеп төштө;
Тулғаҡ тотҡан ҡатын кеүек,
Әрнеү-ғазап йәнен өттө[+].
44Ана, Иордан буйындағы шырлыҡтан
Һуғарылған көтөүлеккә сыҡҡан арыҫлан һымаҡ,
Мин бабилдарҙы тиҙ ҡыуып ебәрермен.
Уға Үҙем һайлағанды етәксе итеп ҡуйырмын.
Кем Миңә тиңләшә ала?
Миңә дәғүә ҡуйырлыҡ,
Миңә ҡаршы торорлоҡ көтөүсе бармы?»[+]

45Шуға күрә Раббының Бабилға ҡаршы ниәтен тыңлағыҙ.
Халдей иленә ҡаршы маҡсатын ишетегеҙ.
Хаҡтыр, көтөүҙән бәрәстәрҙе һөйрәп алып китерҙәр,
Раббы кешеләре арҡаһында
Бабилдың көтөүлектәрен дә һәләк итер[+].
46Бабил яулап алыныр, шауынан ер тетрәп торор.
Иңрәүҙәре халыҡтар араһында ишетелер.

#### 51

1Раббы[†] былай ти:

«Бына Мин Бабилда[†] һәм Лев-Ҡамайҙа[*] йәшәүселәргә ҡаршы
Һәләкәтле ғәрәсәт ҡуптарам[+].
2Ашлыҡ елгәреүселәр күндерәм Бабилға,
Уны елгәреп, ерен бушатырҙар.
Ҡаза көнөндә һәр яҡтан уға ябырылырҙар.
3Уҡсы йәйәһен кирә алмаһын,
Һарайтаһын кейеп өлгөрмәһен.
Уның егеттәрен ҡыҙғанмағыҙ;
Бар ғәскәрен ҡырып бөтөрөгөҙ.
4Үлтерелгәндәр – Халдей ерендә,
Яралылар Бабил урамдарында ергә йығылыр[+].
5Исраилдың[†] Изгеһе[†] алдында
Илдәре енәйәткә батҡан булһа ла,
Аллалары Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Исраил һәм Йәһүҙә[†] халҡын ташламаны[+].
6Бабилдан ҡасығыҙ!
Һәр кем үҙ йәнен ҡотҡарһын!
Уның гонаһы[†] арҡаһында харап булмағыҙ,
Сөнки был – Раббының үс алыу сәғәте,
Ул Бабилдың ҡылғанының әжерен ҡайтарыр![+]
7Бабил – Раббы ҡулында бер алтын туҫтаҡ ине,
Бөтә донъяны иҫертте ул
Ҡәүемдәр уның шарабын эсте,
Шул арҡала барыһы ла аҡылынан шашты[+].
8Ҡапыл төшөп селпәрәмә килде Бабил –
Йәлләп уның өсөн йәш түгегеҙ!
Яраларына бәлзәм һөртөгөҙ,
Бәлки, уға дауа табылыр»[+].

9«Дауаланыҡ беҙ Бабилды, әммә һауыҡманы.
Ташлағыҙ уны,
Һәр беребеҙ үҙ илебеҙгә ҡайтайыҡ.
Сөнки уға сығарылған хөкөм күккә етте,
Болоттарға тиклем күтәрелде».

10«Раббы беҙҙе аҡланы;
Әйҙәгеҙ, Аллабыҙ Раббының был эшен
Сионда иғлан итәйек!»

11Уҡтарығыҙҙы ослағыҙ!
Һаҙаҡтарығыҙға тултырығыҙ!
Раббы, Үҙенең ҡорамы[†] өсөн үс алырға,
Бабилды һәләк ҡылырға ниәт итеп,
Мадай[†] батшаларын Бабилға ҡаршы ҡуҙғатты[+].
12Бабил диуарҙары ҡаршыһында
Байраҡ күтәрегеҙ!
Һаҡсыларҙың һанын күбәйтегеҙ,
Ҡарауылсылар ҡуйығыҙ, боҫҡон[*] ҡороғоҙ!
Сөнки Раббы Үҙенең ниәтен –
Бабил халҡына ҡаршы әйткәнен бойомға ашырыр.

13Эй ағын һыуҙар буйында йәшәгәндәр,
Бик мул хазиналары булғандар,
Ахырығыҙ килде, ғүмер ебегеҙ өҙөлдө[+].
14Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Үҙенең барлығы менән ант итте:
«Һине саранча тубы баҫып алғандай,
Дошман сиреүе менән тултырасаҡмын.
Һиндә уларҙың еңеү ауаздары яңғырап торор»[+].


Раббыға мәҙхиә

15Раббы Үҙенең ҡөҙрәте менән ерҙе яратты,
Аҡылы менән ғаләмде ҡорҙо,
Зиһене менән күктәрҙе йәйҙе[+].
16Уның күкрәүенән күктәге һыуҙар шаулай;[†]
Ул ер сигенән болоттар күтәрә.
Ямғыр өсөн йәшенен йәшнәтә,
Келәттәренән елдәр сығара[+].
17Уның алдында бар әҙәм аҡылһыҙ һәм наҙан;
Һәр көмөшсө боттары менән оятҡа ҡала,
Яһаған һындары ялған,
Уларҙың өнө-тыны юҡ[+].
18Һис файҙаһыҙ, көлкө нәмә улар,
Язаланған мәлдә юҡҡа сығасаҡтар.
19Улар кеүек түгел Яҡуптың Өлөшө,
Сөнки Ул – бөтәһен дә бар ҡылыусы.
Ә Исраил халҡы – Уның биләмәһе,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы – Уның исеме![+]

20«Һин Бабил – суҡмарым Минең, яу ҡоралым:
Һинең менән ҡәүемдәрҙе ҡырам,
Һинең менән батшалыҡтарҙы емерәм[+].
21Һинең менән ат һәм һыбайлыны,
Яу арбаһын[†] һәм күсерен ялпаштырам;
22Һинең менән ирҙәрҙе һәм ҡатындарҙы,
Һинең менән йәшен-ҡартын,
Егеттәрҙе һәм ҡыҙҙарҙы Мин ҡыйратам;
23Һинең менән көтөүҙе һәм көтөүсене,
Үгеҙҙәре менән бергә игенсене,
Өлкә башлығын, ҡала хакимын тар-мар итәм.

24Бабилдан һәм бөтә халдейҙарҙан[†]
Сионға ҡылған бар золомдары өсөн
Күҙ алдығыҙҙа үс аласаҡмын, – тип белдерә Раббы. –
25Эй Бабил, һәләк итеүсе тау,
Мин һиңә ҡаршымын! – тип белдерә Раббы. –
Эй бар донъяны һәләк итеүсе!
Ҡулымды һиңә ҡаршы күтәреп
Ҡаяларҙан аҫҡа тәгәрләтәм,
Янып-көйгән тауға әйләндерәм.
26Һинән төҙөлөш өсөн мөйөш ташы ла,
Нигеҙ ташы ла алмаҫтар,
Һин мәңге бушлыҡ булып ҡалырһың», – тип белдерә Раббы.

27Ер йөҙөндә байраҡ күтәрегеҙ,
Ҡәүемдәр араһында борғо ҡысҡыртығыҙ;
Әҙерләгеҙ халыҡтарҙы,
Арарат, Минни, Ашкеназ батшалыҡтарын
Бабилға ҡаршы туплағыҙ.
Башлыҡ тәғәйенләгеҙ ғәскәргә,
Өҫтөнә саранча тубы кеүек аттар ебәрегеҙ[+].
28Ҡәүемдәрҙе – Мадай батшаларын,
Өлкә, ҡалаларҙың башлыҡтарын,
Уға буйһонған бөтә илдәрҙе
Бабилға ҡаршы һуғышҡа әҙерләгеҙ![+]
29Ер тетрәй һәм ҡалтырана,
Сөнки Раббының Бабилға ҡаршы ниәте –
Кеше йәшәмәҫ төйәккә, бушлыҡҡа әйләндереү ниәте
Тормошҡа аша[+].
30Бабил батырҙары һуғышыуҙан туҡтаны,
Нығытмаларында боҫто.
Көстәре бөттө уларҙың,
Ҡурҡаҡ ҡатындар кеүек булдылар.
Торлаҡтары – янғын ҡосағында,
Ҡапҡа[†] биктәре ватылды[+].
31Сапҡын артынан сапҡын елдерә,
Илсе[†] артынан илсе саба.
Хәбәр тиҙерәк Бабил батшаһына барып етһен:
«Ҡалабыҙ баҫып алынды,
32Кисеүҙәребеҙҙе ҡулға төшөрҙөләр,
Нығытмаларыбыҙ – ут эсендә,
Ягирҙәр ҡурҡыуға ҡалды!»

33Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

«Бабил-ҡыҙ көлтә һуҡҡан ырҙын табағына оҡшаған:
Бына-бына уның ураҡ ваҡыты етер»[+].

34«Бабил батшаһы Навуходоносор
Ашаны беҙҙе, кимерҙе;
Буш туҫтаҡҡа әйләндерҙе,
Аждаһалай йотто;
Рәхәтләнеп ҡорһағын тултырҙы,
Шунан беҙҙе сығарып ташланы[+].
35Беҙ кисергән йәбер-золом Бабилдың башына төшһөн!»
Шулай тиер Сион халҡы.
«Түгелгән ҡаным өсөн халдейҙар язаланһын», – тиер Йәрүсәлим.[†]

36Шуға күрә Раббы былай ти:

«Инде дәғүәңде Үҙем ҡарармын,
Һинең өсөн үс алырмын.
Диңгеҙен ҡоротормон,
Инештәрен киптерермен[+].
37Бабил таштар өйөмөнә,
Сүл бүреләренең төйәгенә,
Ҡот осорғос бер урынға,
Кеше йәшәмәҫ ергә, мәсхәрәгә әйләнер[+].

38Халҡы бергәләп арыҫландай үкерер;
Арыҫлан балаһылай ырылдар[+].
39Әммә улар ҡыҙышып киткәс,
Табын ҡорормон, иҫертермен,
Әйҙә, кәйефләнһендәр,
Мәңгелек йоҡоға талһындар ҙа
Башҡа уянмаһындар, – тип белдерә Раббы. –
40Мин уларҙы һарыҡ бәрәселәй,
Кәзә-һарыҡ тәкәләреләй салырға алып китермен.

41Шешах тар-мар ителде,
Бөтә донъяның даны яуланды!
Бабил ҡәүемдәрҙең араһында
Дәһшәткә һалыр урынға әүерелде!
42Бабилды диңгеҙ баҫты,
Шаулы тулҡындар уны ҡапланы.
43Ҡалалары харабаға,
Ҡоро тупраҡ, сүллеккә әйләнде.
Инде унда бер кем дә йәшәмәй,
Һис кемдең аяғы баҫмай[+].
44Бабил илаһы Белды язалайым,
Йотҡандарын ауыҙынан тартып алам.
Ҡәүемдәр башҡа уға ағылмаҫ,
Бабилдың диуарҙары йығылыр[+].
45Унан сыға һал, халҡым!
Раббының ялҡынлы асыуынан
Һәр берегеҙ йәнегеҙҙе ҡотҡарығыҙ![+]
46Йөрәгегеҙ ҡалтырап төшмәһен,
Ерҙә йөрөгән хәбәрҙәрҙән ҡурҡмағыҙ,
Бер йыл бер хәбәр килер, киләһе йылға – икенсе.
„Аяуһыҙлыҡ ерҙә хөкөм һөрә,
Хаким хакимға ябырыла!“

47Бына шундай көндәр етер,
Бабилдың боттарын язалармын;
Бөтә ере хурлыҡҡа ҡалыр,
Үлтерелгәндәре унда аунап ятыр[+].
48Күк, ер һәм ундағы бар нәмә ҡыуанып гөрләшер,
Сөнки Бабилдың өҫтөнә төньяҡтан емереүселәр килә, – тип белдерә Раббы. –[+]
49Эй Исраилдың үлтерелгәндәре!
Бөтөн ерҙә Бабил үлтергәндәр нисек ҡолаһа,
Бабил үҙе лә шулай уҡ ҡолар.
50Ҡылыстан ҡотолғандар, ҡасығыҙ, туҡтамағыҙ!
Алыҫ илдә лә Раббыны онотмағыҙ,
Йәрүсәлим күңел түрегеҙҙә булһын».

51«Мыҫҡыл ишетәбеҙ, оятҡа ҡалдыҡ,
Йөҙөбөҙгә сәркеү яғылды,
Сөнки яттар Раббы ҡорамының
Изге урындарына инде»[+].

52«Бына шундай көндәр килә, – тип белдерә Раббы, –
Мин Бабил боттарын язалармын.
Бөтә ерҙә яралылар ыңғырашыр[+].
53Бабил хатта күккә олғашһа ла,
Бейек ҡәлғәләрен нығытһа ла,
Минән уға ҡыйратыусылар киләсәк», – тип белдерә Раббы[+].

54Бабилдан һыҡтап илаған тауыш ишетелә,
Халдей ерендә – оло ҡыйралыш![+]
55Сөнки Раббы Бабилды һәләк ҡылыр,
Ундағы тәкәббер ауаздарҙы юҡ итер.
Дошмандары ташҡын һымаҡ шаулар,
Геүләүҙәре яңғырап торор.
56Бабилға һәләк итеүсе килер,
Һуғышсылары әсиргә төшөр, йәйәләре һыныр;
Сөнки Раббы – ҡон ҡайтарыусы Алла[†],
Әжерен ҡылғанына күрә бирер[+].

57«Бабил түрәләрен, аҡыл эйәләрен,
Өлкә, ҡала башлыҡтарын,
Һуғышсыларын иҫерткәнсе эсерәм.
Улар мәңгелек йоҡоға талыр һәм бүтән уянмаҫ», – тип белдерә исеме Күк ғәскәрҙәре Раббыһы булған Батша.

58Былай ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы:

«Бабилдың ҡалын диуарҙары нигеҙенә тиклем емерелер.
Бейек ҡапҡалары утта яндырылыр.
Бушҡа ғына көс түкте халыҡтар,
Ҡәүемдәр тик юҡҡа яфа сиккән,
Хеҙмәттәре утта янып бөткән»[+].


Йермеяһтың Бабилға хәбәр ебәреүе

59Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ, хакимлығының дүртенсе йылында, Бабилға сәфәргә йыйынды. Йермеяһ пәйғәмбәр[†] Сидкияһты оҙата барған баш хеҙмәтсе Махсеяһ улы Нерияһтан тыуған Сераяһҡа йомош ҡушты[+]. 60Йермеяһ Бабилға киләсәк барлыҡ бәләләрҙе, Бабил хаҡындағы ошо һүҙҙәрҙең барыһын да төргәк китапҡа теркәне. 61Шунан Йермеяһ Сераяһҡа:

– Ҡара уны, Бабилға барғас, ошонда яҙылғандарҙың барыһын да уҡы ла 62әйт: «Эй Раббым! Һин был ил тураһында: Уны тотош юҡ итәсәкмен. Бында кеше лә, мал-тыуар ҙа ҡалмаҫ. Ул мәңгегә бушлыҡ булыр, – тинең»[+]. 63Был төргәкте уҡып бөткәс, уға таш бәйләп Евфраттың уртаһына ырғыт[+]. 64Шунан былай тип әйт: «Бабил ошолай батыр һәм Раббы уға ебәргән һәләкәттән бүтәнсә ҡалҡа алмаҫ, бөтөнләй хәлдән тайыр».

Ошо урында Йермеяһтың һөйләгәндәре тамамлана.

#### 52


Йәрүсәлимдең ҡолатылыуы

1[•]Тәхеткә ултырғанда Сидкияһҡа егерме бер йәш ине. Ул Йәрүсәлимдә[†] ун бер йыл батшалыҡ итте. Әсәһе Хамутал Ливна ҡалаһынан Йермеяһтың ҡыҙы ине[+]. 2Сидкияһ та, Йеһояҡим кеүек үк, Раббы[†] күҙендә яман булған эштәр ҡыла. 3Раббы Йәрүсәлим менән Йәһүҙәгә[†] шул тиклем ныҡ асыулы ине, уларҙы Үҙенең хозурынан алып бырғаны.

Сидкияһ Бабил[†] батшаһына ҡаршы баш күтәрҙе[+].

4Сидкияһ хакимлығының туғыҙынсы йылында, унынсы айҙың унынсы көнөндә Бабил батшаһы Навуходоносор, бөтә ғәскәре менән килеп, Йәрүсәлимдең әйләнәһенә туплам[†] булып урынлашты һәм уратып уба ҡорҙо[+]. 5Ҡала Сидкияһ батша хакимлығының ун беренсе йылына тиклем ҡамауҙа булды. 6Дүртенсе айҙың туғыҙынсы көнөнә ҡалала аслыҡ шул тиклем көсәйҙе, халыҡтың бер тәғәм ризығы ла ҡалманы. 7Шул көндө дошман ҡала диуарының бер урынын емерҙе. Халдейҙар[†] ҡаланы һәр яҡтан ҡамауҙа тотһалар ҙа, Йәһүҙә батшаһы яугирҙәре менән бергә ҡасып китте. Улар төндә батша баҡсаһының эргәһендә ике диуар араһындағы ҡапҡанан[†] сыҡтылар ҙа Ғарава юлынан киттеләр. 8Халдейҙар ғәскәре Сидкияһ батша артынан төштө һәм уны Йерихо тигеҙлегендә ҡыуып етте. Бөтә ғәскәр батшаны ташлап ҡасып бөттө. 9Батшаны әсиргә алып, Хамаҫ ерендәге Ривлаға Бабил батшаһына килтерҙеләр һәм Навуходоносор уға хөкөм сығарҙы[+]. 10Бабил батшаһы Ривлала Сидкияһтың күҙ алдында улдарын, шулай уҡ Йәһүҙәнең бөтә түрәләрен сәнсеп үлтертте[+]. 11Сидкияһтың күҙен һуҡырайтты һәм, баҡыр бығау кейҙереп, Бабилға алып китте. Сидкияһ үлгән көнөнә тиклем зинданда тотолдо[+].

12Навуходоносор батша хакимлығының ун туғыҙынсы йылында, бишенсе айҙың унынсы көнөндә Бабил батшаһының хеҙмәтсеһе, нөгәрҙәр башлығы Невузарадан Йәрүсәлимгә инде[+]. 13Ул Раббы ҡорамын,[†] батша һарайын, Йәрүсәлимдәге йорттарҙы – бөтә ҙур биналарҙы – яндырып бөтөрҙө[+]. 14Нөгәрҙәр башлығы етәкселегендә халдейҙар ғәскәре Йәрүсәлимде уратып алған диуарҙарҙы емерҙе[+]. 15Ярлыларҙың ҡайһы берәүҙәрен, ҡалала иҫән ҡалған кешеләрҙе, Бабил батшаһы яғына күскәндәрҙе һәм ҡалған һөнәрселәрҙе Невузарадан һөргөнгә оҙатты. 16Йөҙөм баҡсаларында һәм баҫыуҙарҙа эшләр өсөн бер ни тиклем ярлыларҙы ғына ҡалдырҙы.

17Халдейҙар, Раббы ҡорамындағы баҡыр бағаналарҙы, таяуҙарҙы, баҡыр диңгеҙҙе[†] киҫәктәргә тураҡлап, барлыҡ баҡырын Бабилға оҙаттылар[+]. 18Улар ҡаҙандарҙы, көрәктәрҙе, филтә таҙартҡыстарҙы, сеүәтәләрҙе, табаҡтарҙы, ғөмүмән, ҡорамдағы ғибәҙәт хеҙмәтендә ҡулланылған барлыҡ баҡыр һауыттарҙы алды[+]. 19Тастарҙы, күмер сүлмәктәрен, сеүәтәләрҙе, ҡаҙандарҙы, шәмдәлдәрҙе, хуш еҫ төтәҫләгестәрҙе, түкмә ҡорбандар[†] өсөн һауыттарҙы, алтындан һәм көмөштән ҡойолған әйберҙәрҙе нөгәрҙәр башлығы алып китте.

20Раббы ҡорамы өсөн Сөләймән[†] батша яһатҡан ике бағана, баҡыр диңгеҙ һәм уны тотоп торған ун ике үгеҙ рәүешендәге таяуҙарға килгәндә, улар өсөн тотонолған баҡыр үлсәп бөтөрөрлөк түгел ине[+]. 21Һәр бағананың бейеклеге – ун һигеҙ, әйләнә оҙонлоғо ун ике терһәк булып, дүрт бармаҡ ҡалынлығындағы баҡырҙан эшләнгән был бағаналарҙың эстәре ҡыуыш ине[+]. 22Остарында баҡыр таж бар. Таждың бейеклеге биш терһәк ине. Таж тирәләй ҡуйылған селтәр ҙә, анар емештәре лә баҡырҙан ҡойолғайны. Анар емештәре менән биҙәлгән икенсе бағана ла беренсеһенә оҡшағайны. 23Һәр бағана тирәләй туҡһан алты анар емеше булып, селтәрҙе уратҡан анарҙарҙың бөтәһе йөҙ дана ине.

24Нөгәрҙәр башлығы баш ҡаһин[†] Сераяһты, ҡаһин[†] ярҙамсыһы Сефанъяһты, өс тупһа һаҡсыһын әсиргә алды[+]. 25Ҡалала тороп ҡалған яугирҙәрҙең башлығын, батшаның ете кәңәшсеһен, ил халҡын ғәскәри хеҙмәткә теркәгән хәрби баш кәтипте һәм ҡалала ҡалған халыҡтан алтмыш кешене үҙе менән алып китте. 26Нөгәрҙәр башлығы Невузарадан уларҙың барыһын да Ривлаға Бабил батшаһына алып барҙы. 27Бабил батшаһы уларҙы Хамаҫ ерендәге Ривлала язалап үлтерҙе. Шулай итеп, Йәһүҙә халҡы үҙ төйәгенән һөргөнгә ҡыуылды.

28Бабил батшаһы һөргөнгә ҡыуып алып киткән кешеләрҙең иҫәбе түбәндәгесә: Навуходоносор хакимлығының етенсе йылда өс мең егерме өс йәһүҙи,[+] 29ун һигеҙенсе йылында – Йәрүсәлимдән һигеҙ йөҙ утыҙ ике кеше; 30егерме өсөнсө йылында нөгәрҙәр башлығы Невузарадан тарафынан ете йөҙ ҡырҡ биш йәһүҙи һөргөнгә алып кителде. Һөргөнгә ҡыуылған халыҡ йәмғеһе дүрт мең алты йөҙ кеше ине.


Йеһояхиндың зиндандан сығарылыуы

31[•]Йәһүҙә батшаһы Йеһояхин Бабилға һөргөнгә ебәрелеүенең утыҙ етенсе йылында Бабил тәхетенә Әуил-Меродах ултырҙы. Шул йылдың ун икенсе айының егерме бишенсе көнөндә Әуил-Меродах, Йәһүҙә батшаһы Йеһояхинға мәрхәмәт[†] күрһәтеп, зиндандан азат итте[+]. 32Уның менән миһырбанлы һөйләште, Бабилда булған башҡа батшаларға ҡарағанда юғарыраҡ урынға ултыртты. 33Йеһояхин зиндан кейемдәрен алмаштырҙы, ошо көндән алып ғүмеренең аҙағына тиклем батша менән бер табындан ашаны. 34Вафат булғанға тиклем уға Бабил батшаһы тарафынан йәшәү өсөн кәрәк-яраҡ көн һайын бирелә килде.

### Һыҡтау

#### Һыҡтау

Һыҡтау


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Инеш һүҙ


Һыҡтау

Был китап шиғыр менән яҙылған биш бүлектән тора, уларҙың һәр береһе емертелгән Йәрүсәлим ҡалаһын йәлләп һыҡтай. Исраилдарҙың иҫәпһеҙ-һанһыҙ гонаһтары һәм ҡанунһыҙлыҡтары өсөн был ҡалаға ошо яза төшә. Йәһүдтәр (йәки еврейҙар) оҙаҡ ваҡыттар дауамында Алланан йыраҡлаша, Уның ҡағиҙәләрен боҙа, пәйғәмбәрҙәре аша тапшырған иҫкәртеүҙәрен ҡолаҡҡа ла элмәй. Беҙҙең эраға тиклем 586 йылда Раббы Вавилон (йәки Бабил) ғәскәрҙәренең Йәрүсәлимде алыуына һәм Алла ҡорамының емертелеүенә, күп йәһүдтәрҙең әсирлеккә алып кителеүенә юл ҡуя.

Тыуған баш ҡалаларының таланыуын күргән кешеләр бының сәбәбен аңларға, был тиклем ҙур ҡазаның ниҙән килеп сыҡҡанын белергә тырыша. Раббы Үҙенең халҡын ташланымы әллә? Китаптың авторы бәлә-ҡазаның сәбәптәрен аңлата һәм сикһеҙ мәрхәмәтле Алланың халҡына именлек биреренә өмөтөн белдерә.

Тәүге дүрт бүлек акростих рәүешендә яҙылған: строфаларҙың беренсе хәрефтәренән йәһүд алфавиты килеп сыға. (Төп нөсхәнең был үҙенсәлеген күрһәтеү маҡсатында тәржемәлә һәр строфа алдынан йәһүд хәрефенең атамаһы бирелә.) Бишенсе поэма ла йәһүд алфавитындағы хәрефтәр һанына ярашлы 22 юлдан тороуға ҡарамаҫтан, был алым унда ҡулланылмаған.

Йәрүсәлимдең ҡыйратылыуына килтергән был һәләкәтле ваҡиғаны йәһүдтәр әле лә онотмай һәм йыл һайын бер көнлөк ураҙа ваҡытында (хәҙерге календарь буйынса июль-август айҙарына тура килгән ав тигән йәһүд айының 9-сы көнөндә) был китапты уҡыйҙар.

#### 1


Беренсе һыҡтау


(Алеф)

1Хисапһыҙ күп халҡы булған ҡала
Япа-яңғыҙ ташлап ҡалдырылған!
Ҡәүемдәр араһында бөйөк һаналған
Инде тол ҡатынға оҡшаш.
Өлкәләр араһында батшабикә булған
Был ҡала ҡоллоҡҡа төшкән.


(Бейт)

2Төн оҙоно әрнеп-әрнеп илай,
Күҙ йәштәре йыуа яңаҡтарын.
Уйнаштары араһында йыуатыусы һис берәү юҡ,
Дуҫтары уға хыянат итте, дошман булды[+].


(Гимел)

3Ауыр ҡоллоҡ, ғазап сиккән Йәһүҙә[†]
Инде һөргөнгә ҡыуылды.
Ят ҡәүемдәр араһында төйәкләнде,
Тик унда ла тынғылыҡ тапманы.
Хәсрәт уртаһында уны
Эҙәрләүселәре ҡыуып тотто[+].


(Далеҫ)

4Сионға илткән юлдар йәш түгә:
Инде байрамдарға[†] килеүсе юҡ,
Бөтә ҡапҡалары[†] бушап ҡалды.
Уның ҡаһиндары[†] ыңғыраша, ҡыҙҙары – ҡайғыла,
Үҙе лә ғазап эсендә Йәрүсәлим.[†]


(Һе)

5Дошмандары уға башлыҡ булды,
Уны иҙеүселәр рәхәтләнә;
Сөнки Раббы[†] гонаһтары[†] хаттин ашҡан өсөн
Сионды ғазапҡа дусар итте,
Балаларын әсирлеккә дошман ҡыуып алып китте[+].


(Уау)

6Сион-ҡыҙҙың[†][*] барлыҡ күркәмлеге юҡҡа сыҡты.
Юлбашсылары утлау тапмаған болан һымаҡ,
Хәлдән тайып ҡаса,
Аусы уларҙы ҡыуып етә.


(Зайн)

7Афәтле, ҡаңғырып йөрөгән көндәрендә
Әүәлге байлыҡ-зиннәтен иҫкә ала Йәрүсәлим.
Халҡы дошман ҡулына эләккәс,
Уға ярҙам итеүсе булманы.
Уны күрә алмағандар тамаша ҡылып,
Еңелеүенән көлдөләр генә[+].


(Хеҫ)

8Оло гонаһ ҡылды Йәрүсәлим,
Шул арҡала үҙен нәжескә[†] батырҙы.
Элек хөрмәт иткәндәр һәммәһе
Инде уға мыҫҡыл итеп ҡарай,
Сөнки уның яланғаслығын күрҙеләр.
Ул үҙе лә ауыр һулай,
Ситкә боролоп, йөҙөн йәшерә[+].


(Теҫ)

9Итәгенә нәжес йәбешһә лә,
Киләсәге тураһында уйламаны.
Шуға күрә ҡолауы ҡурҡыныс булды,
Йыуатыусыһы юҡ. Һыҡтай:
«Йә Раббы, күр ғазабымды;
Дошманым тантана итә!»[+]


(Йод)

10Хазина-байлығын талар өсөн,
Дошман ҡулын һонған.
Ят ҡәүемдәрҙең Изге[†] торлаҡҡа,
Һин, Раббы, яттарға аяҡ баҫырға тыйған,
Йыйыныма кермәһендәр, тип бойорған,
Мөҡәддәс урынға ингәндәрен күрә[+].


(Каф)

11Илай-һыҡтай халҡы икмәк эҙләй,
Йән аҫырар тәғәм өсөн хазинаһын бирә.
«Йә Раббы, баҡ, хәлемде күр,
Ни ҡәҙәрле хурлыҡҡа төштөм мин[+].


(Ламед)

12Эй һеҙ, үтеп барыусылар, ҡарағыҙ!
Күҙ һалығыҙ ҙа күрегеҙ,
Миңә бирелгән ғазаптай бармы тағын?
Бына ниҙәр ҡылды миңә Раббы
Асыуы ялҡынлаған көнөндә.


(Мем)

13Юғарынан ут яуҙырҙы –
Елегемә тиклем үтеп инде.
Ау ташланы – аяҡтарым тышауланды;
Мине кире боролорға мәжбүр итте.
Мине көндәр буйы ғазап ҡосағында
Япа-яңғыҙ торғоҙоп ҡалдырҙы[+].


(Нун)

14Енәйәттәремде ҡалып итте,
Бер-береһенә бәйләп, муйынға һалды.
Бөйөк Хаким бөтөнләй тәҡәтемдән яҙҙырҙы,
Мин ҡаршы тора алмаҫлыҡтарҙың ҡулына тапшырҙы[+].


(Самех)

15Диуарҙарым эсендәге ҡаһармандарымды –
Һәммәһен дә бөйөк Хаким ситкә типте.
Йәш егеттәремде ҡырыр өсөн,
Миңә ҡаршы ғәскәр йыйҙы.
Бөйөк Хаким ғиффәтле ҡыҙ Йәһүҙәне
Йөҙөм иҙгән һымаҡ тапаланы.


(Ғайн)

16Шуларҙы уйлап илайым,
Күҙҙәремдән, күҙҙәремдән минең
Туҡтауһыҙ ҡан-йәшем аға;
Рухымды тергеҙер йыуатыусым алыҫ.
Балаларым ташландыҡ ҡалды,
Сөнки дошман өҫтөнлөккә сыҡты»[+].


(Пе)

17Мәрхәмәт[†] ялбарып, Сион ҡулын һуҙа,
Ләкин уның йыуатыусыһы юҡ.
Раббы бойороҡ бирҙе – дошмандары
Яҡупты уратып алды.
Йәрүсәлим улар уртаһында
Ерәнгес бер нәмә һымаҡ ҡалды[+].


(Саде)

18«Раббы хаҡлы, – ти Йәрүсәлим. –
Мин бит Уның әйткәненә ҡаршы килдем.
Инде тыңлағыҙ, халыҡтар,
Минең ғазабымды күрегеҙ –
Еткән ҡыҙҙарым, егеттәрем әсиргә китте[+].


(Ҡоф)

19Мин уйнаштарымды ярҙамға саҡырҙым –
Улар иһә алданылар.
Йәнде һаҡлар өсөн икмәк эҙләгәндә,
Ҡаһиндарым һәм аҡһаҡалдарым[†]
Ҡала эсендә үлеп ҡалдылар[+].


(Реш)

20Сиккән михнәттәремде күрһәңсе, Раббым.
Эсем яна, йөрәгем ҡанһырай,
Сөнки мин үтә фетнәсел булдым.
Ана, тышта ҡылыс ҡыра,
Өй эсендә әжәл хөкөм һөрә[+].


(Син менән Шин)

21Минең ыңғырашыуымды ишетәләр,
Әммә йыуатыусым табылманы.
Дошмандарым ишетте өҫтөмә килгән ҡазаны,
Күрә лә һөйөнә уларҙы Һин ебәргәнгә.
Бына, Һин алдан иғлан иткән көн килде!
Тик улар ҙа минең хәлгә төшһөн ине!


(Тау)

22Уларҙың бөтә был яуызлыҡтарына ҡара,
Гонаһтарым арҡаһында нисек язаланһам,
Улар ҙа шулай әрнеһен.
Ыңғырашыуҙарым ауыр минең,
Йөрәгемдән ҡан һарҡыла»[+].

#### 2


Икенсе һыҡтау


(Алеф)

1Ана бөйөк Хаким асыуынан Сион-ҡыҙҙы[†]
Һәр тарафтан болот менән ҡапланы!
Исраилдың[†] данын күктән ергә быраҡтырҙы,
Аяҡтары аҫтындағы баҫҡысты
Асыулы көнөндә хәтеренә төшөрмәне[+].


(Бейт)

2Яҡуп нәҫеле йәшәгән һәр төйәкте
Йәлләмәне бөйөк Хаким – һәләк итте.
Асыуынан Йәһүҙә-ҡыҙҙың[†] ҡәлғәләрен емерҙе,
Батшалыҡты, хакимдарын мәсхәрәләп ергә йыҡты[+].


(Гимел)

3Ярһып, Исраилдың көс-мөгөҙөн һындырҙы.
Дошман алдында уң ҡулын уларҙың өҫтөнән алды.
Тирә-яҡты ялмап йотҡан уттай,
Яҡуп нәҫелен яндырҙы[+].


(Далеҫ)

4Дошман һымаҡ Ул йәйәһен кирҙе,
Уң ҡулын атырға әҙер тотто.
Күҙҙе һөйөндөргән бар нәмәне
Дошман яуы һымаҡ һәләк итте.
Асыуын Сион-ҡыҙ сатырына ут һымаҡ түкте[+].


(Һе)

5Бөйөк Хаким, дошманға әйләнеп, Исраилды һәләк итте;
Бөтә һарайҙарын харабаға әйләндерҙе,
Барлыҡ ҡәлғәләрен емерҙе.
Йәһүҙә-ҡыҙҙың ҡайғыһын арттырҙы.


(Уау)

6Баҡсалағы ҡыуышты боҙоп ташлаған һымаҡ,
Раббы[†] Үҙенең торлағын емерҙе,
Беҙ Уға ғибәҙәт ҡылырға йыйылған урынды вайран итте.
Раббы Сионда байрам һәм шәмбеләрҙе онотторҙо;
Ярһыу менән батшаны ла, ҡаһинды[†] ла ситкә типте.


(Зайн)

7Бөйөк Хаким Үҙенең ҡорбан[†] усағынан ваз кисте,
Изге[†] торлағынан баш тартты.
Сион һарайҙарын уратҡан диуарҙарҙы
Дошман ҡулына тапшырҙы –
Улар хәҙер байрамдағы һымаҡ,
Раббы йортонда шау-гөр киләләр.


(Хеҫ)

8Раббы Сион-ҡыҙҙың диуарҙарын емерергә ҡарар ҡылды:
Үлсәү ебен һуҙҙы, емереүҙән ҡулын тыйманы.
Инде нығытма, диуарҙар һыҡтай,
Барыһы ла харап булып ята.


(Теҫ)

9Ҡапҡалары[†] ергә батып керҙе,
Раббы арҡыры биктәрен ҡырып һалды;
Батша менән түрәләрен
Ят ҡәүемдәр араһына таратты.
Ҡанун[†] өйрәтелмәй; пәйғәмбәрҙәренә[†]
Раббынан күренмеш[†] килмәй[+].


(Йод)

10Баштарына саң һипкән, ҡыл кейем кейгән
Сион ҡарттары өнһөҙ-тынһыҙ ерҙә ултыра;
Йәрүсәлим[†] ҡыҙҙары баштарын ергә эйгән[+].


(Каф)

11Илай-илай күҙҙәремдең нуры бөттө,
Ғазаптан туҡтауһыҙ эсем яна,
Ғәзиз халҡым ҡырылғанға йөрәгем ҡанһырай.
Ана, ҡаланың майҙандарында
Балалар менән имсәк сабыйҙар
Аслыҡтан һушһыҙ ята!


(Ламед)

12Ҡала урамдарында, яралыларҙай хәлһеҙләнеп,
Әсәләре ҡосағында йән биргәндә:
«Ҡайҙа ашарға, эсергә?» – тип һорайҙар[+].


(Мем)

13Һиңә нимә тип әйтәйем, эй Йәрүсәлим-ҡыҙ?
Һине нимә менән сағыштырайым?
Йыуатыр өсөн кемгә тиңләйем, ғиффәтле ҡыҙ Сион?
Йәрәхәтең диңгеҙ һымаҡ тәрән,
Кем генә һине дауалай алыр?


(Нун)

14Пәйғәмбәрҙәрең һинең өсөн буш һәм ялған күренмештәр күрҙе.
Һиңә имен тормошто ҡайтарыр өсөн,
Ғәйебеңде улар фашламаны,
Ул пәйғәмбәрҙәр һине юлдан яҙҙырҙы,
Һиңә ялған хәбәрҙәр еткерҙе[+].


(Самех)

15Яныңдан үткәндәр бот сабып аптырар,
Мыҫҡыллап һыҙғырып ҡуйыр:
«Бөтә донъяның шатлығы,
Гүзәллек өлгөһө булған ҡала ошомо?» – тип,
Йәрүсәлим-ҡыҙға ҡарап башын сайҡар[+].


(Пе)

16Бөтә дошмандарың һине мәсхәрәләп көлә,
Һыҙғыра, тештәрен шығырлата:
«Уны йоттоҡ, ошо көндө күптән көтә инек,
Ахырҙа беҙ уны күрҙек!» – тиҙәр[+].


(Ғайн)

17Раббы, ниһайәт, ниәтен ғәмәл ҡылды.
Борон замандарҙа бойорғанын бойомға ашырҙы –
Һине ҡыҙғанмай емерҙе.
Дошмандарыңды хәлеңә ҡыуандырҙы,
Һине күрә алмағандарҙың көсөн арттырҙы[+].


(Саде)

18Халыҡ бөйөк Хакимға бөтә йөрәктән ялбара!
Эй Сион-ҡыҙ диуарҙары,
Йәшең йылға булып аҡһын,
Тынма көн-төн, күҙеңә йоҡо ҡунмаһын[+].


(Ҡоф)

19Тор, төндәр буйы, һаҡ алышынған һайын инәлеп һора,
Бөйөк Хаким ҡаршыһында хәсрәт-ҡайғыңды түк;
Ҡулыңды һон, балаларыңдың иҫән ҡалыуын ялбар,
Улар урам саттарында аслыҡтан һушһыҙ йығыла[+].


(Реш)

20«Эй Раббы, ҡарап күрһәнә!
Быға тиклем кемгә шулай ҡылғаның бар?
Ҡатындар үҙҙәре тапҡан сабыйҙарын,
Үҙҙәре үҫтергән балаларын ашаһынмы?
Раббы Хакимдың Изге торлағында
Ҡаһин менән пәйғәмбәр үлтерелһенме[+]?


(Син менән Шин)

21Балалар менән ҡарттарҙың мәйеттәре
Урамдарҙа саңға батып ята;
Егет-ҡыҙҙарым ҡылыстан үткәрелгән.
Асыуланған көнөңдә уларҙы Һин үлтерҙең,
Ҡыҙғанмай салып ташланың.


(Тау)

22Байрамға ҡунаҡ саҡырған кеүек,
Мине дәһшәткә һалғандарҙы йыйнаның һәр тарафтан.
Раббының асыу көнөндә ҡасып ҡотолғандар,
Иҫән ҡалғандар булманы.
Табып үҫтергән балаларымды
Дошманым ҡырып бөтөрҙө».

#### 3


Өсөнсө һыҡтау


(Алеф)

1Раббының асыу таяғын татып,
Ғазап сиккән әҙәммен мин[+].
2Ул мине ҡыуалап алып китте,
Яҡтыла түгел, дөм ҡараңғыла йөрөттө[+].
3Эйе, Ул миңә ҡулын күтәрҙе,
Көн оҙоно, туҡтауһыҙ язалай.


(Бейт)

4Тәнем менән тиремде туҙҙырҙы,
Һөйәктәремде онтаны[+].
5Һәр яғымдан ғазап менән ҡоймаланы,
Әрнеү менән солғап алды[+].
6Мәжбүр итте дөм ҡараңғыла йәшәргә,
Оҡшап ҡалдым әллә ҡасан үлгән әҙәмгә[+].


(Гимел)

7Сыҡмаһын тип, диуар менән әйләндереп алды,
Ауыр бығауҙар кейҙерҙе.
8Ярҙам һорап күпме ялбарһам да,
Доғама ҡолаҡ һалманы[+].
9Юлымды дәү таштар менән томаланы,
Һуҡмағымдан аҙаштырҙы[+].


(Далеҫ)

10Ул мине айыу һымаҡ һағалап торҙо,
Арыҫландай аңдып ятты[+].
11Барған юлымдан һөйрәп сығарып,
Ботарлап ырғытты яңғыҙымды.
12Раббы[†] йәйәһен кирҙе,
Мине уғына сәп итеп ҡуйҙы[+].


(Һе)

13Һаҙағынан уғын алып,
Бөйөрөмдө тишә атты[+].
14Барса халҡым алдында көлкөгә ҡалдым,
Таҡмаҡ әйтеп, көн оҙоно мыҫҡыллайҙар[+].
15Алҡынғанса әсе үлән ашатты,
Зәһәр әрем һыуы эсерҙе[+].


(Уау)

16Таш кимертеп, тештәремде һындырҙы,
Ул мине көлгә һалып тапаны.
17Йәнемдән тынғылыҡ ҡасты,
Бәхет барлығын оноттом.
18Әйттем: «Инде түҙемлегем бөттө!
Раббыға өмөтөм өҙөлдө».


(Зайн)

19Кисергән ғазаптарымды,
Ҡаңғырып йөрөүҙәремде иҫеңә алһаңсы,
Улар әрем һымаҡ әсе, үттән ҡырҡыу.
20Гел шуларҙы уйлайым да,
Шуға төшөнкө күңелем.
21Әммә ошоларҙы хәтерләһәм,
Өмөтөм ҡабат яңыра:


(Хеҫ)

22Раббының тоғро мөхәббәте[†] арҡаһында, юҡҡа сыҡманыҡ,
Уның мәрхәмәте[†] бөтмәҫ-төкәнмәҫлек;
23Улар һәр иртә һайын яңыра.
Һинең тоғролоғоң бөйөк, Раббым![+]
24Үҙ-үҙемә әйтәм: «Раббы – минең насибым,
Шуға күрә Раббыға өмөт бағлайым»[+].


(Теҫ)

25Раббы Үҙенә ышанғандарға,
Уны эҙләгән йәндәргә игелекле.
26Раббының ҡотҡарыуын
Сабырлыҡ менән көтөү ул – яҡшы.
27Раббыға буйһоноу ҡалыбын
Йәштән үк кейеү ул – яҡшы.


(Йод)

28Ултырһын яңғыҙ тын ғына,
Сөнки был Раббы һалған йөк[+].
29Баш баҫып ергә ҡапланһын –
Бәлки әле өмөт барҙыр.
30Һуҡҡанға яңағын ҡуйһын,
Әйҙә туйғансы хурланһын[+].


(Каф)

31Бөйөк Хаким мәңгелеккә ташламай ул![+]
32Ҡайғы-хәсрәт биргән икән,
Тоғро мөхәббәтенә күрә мәрхәмәт бирер[+].
33Әҙәм балаларына ҡайғы-хәсрәтте
Үҙе теләгәндән бирмәй бит ул.


(Ламед)

34Ерҙәге бөтә әсирҙәрҙең
Аяҡ аҫтарында тапалғанын,
35Юғарыларҙан Юғарының күҙе алдында
Кеше хоҡуҡтары боҙолғанын,
36Ғәҙел хөкөмдән мәхрүм ҡалыуын
Бөйөк Хаким әллә күрмәй тиһегеҙме?


(Мем)

37Әгәр бөйөк Хаким бойормаһа,
Кемдең әйткәне тормошҡа ашыр[+]?
38Яҡшыһы ла, насары ла
Юғарыларҙан Юғары ихтыярында түгелме ни[+]?
39Язаны үҙ гонаһтары[†] өсөн алғас,
Әҙәм балаһына ниңә һыҡтарға?


(Нун)

40Йөрөгән юлдарыбыҙҙы һынайыҡ та,
Раббыбыҙға боролоп ҡайтайыҡ.
41Күктәге Аллаға ҡулдарыбыҙҙы һуҙғанда,
Йөрәгебеҙҙе лә һонайыҡ:[+]
42Беҙ гонаһ ҡылдыҡ һәм баш күтәрҙек,
Һин беҙҙе ғәфү итмәнең![+]


(Самех)

43Нәфрәт утыңа төрөнөп,
Беҙҙе баҫтырҙың, үлтерҙең, ҡыҙғанманың.
44Доғаларыбыҙ барып етмәһен өсөн,
Болоттар менән ҡапландың.
45Халыҡтар араһында Һин беҙҙе
Ерәнгес нәжес[†] иттең.


(Пе)

46Барлыҡ дошмандарыбыҙ
Беҙҙе йоторға боғаҙ кирҙе[+].
47Өлөшөбөҙ – дәһшәт менән соҡор,
Ҡырғын да һәләкәт хәҙер[+].
48Ҡырылған ғәзиз халҡым өсөн ҡайғырып,
Күҙҙәремдән йылға булып йәшем аға[+].


(Ғайн)

49Бер өҙлөкһөҙ йәшем аға,
Күҙҙәрем туҡтамай илар инде,[+]
50Күктән бағып
Раббы ошоларҙы күргәнгәсә.
51Ҡалам ҡыҙҙарының яҙмышын күреп,
Йөрәк-бәғерем теленә минең.


(Саде)

52Бер нахаҡҡа дошмандарым
Мине гүйә бер ҡош һымаҡ аулай[+].
53Соҡорға ташлап, йәнемде алмаҡ булды,
Өҫтөмә таштар ырғытты[+].
54Һыуҙар башымдан ашты,
Мин: «Бөттөм», – тинем[+].


(Ҡоф)

55Йә Раббы, исемең менән
Соҡор төбөнән Һине саҡырҙым[+].
56«Ярҙам һорап ялбарыуыма минең,
Ҡолағыңды томалама», – тинем.
Һин мине ишеттең.
57Саҡырған сағымда яҡын килеп,
«Ҡурҡма!» – тип тынысландырҙың.


(Реш)

58Эй бөйөк Хакимым, минең дәғүәмде яҡланың,
Ғүмеремде йолоп алдың[+].
59Миңә ҡылынған хаҡһыҙлыҡты күрҙең, Раббым,
Дәғүәмә хаҡ хөкөмөңдө сығар.
60Дошмандарымдың ни тиклем үсле булыуын,
Миңә ҡаршы мәкер ҡорғанын күрәһең[+].


(Син менән Шин)

61Уларҙың мине әрләүен,
Миңә ҡаршы насар ниәттәрен,
62Көнө буйы бышылдашҡандарын,
Яла яҡҡандарын ишетеп тораһың.
63Ҡара: улар ултырһа ла, торһа ла,
Мине мыҫҡыл итеп таҡмаҡ йырлай.


(Тау)

64Ҡылған эштәренең ҡонон ҡайтар, Раббым.
65Йөрәктәренә ауыр ҡайғы һал,
Баштарына ҡарғыш төшһөн.
66Асыуланып уларҙы ҡыуала,
Күгең аҫтынан юҡ ит, эй Раббы!

#### 4


Дүртенсе һыҡтау


(Алеф)

1Алтын нисек тоноҡланды!
Алтындың иң сафы төҫһөҙләнеп ҡалды.
Һәр бер урамдың сатында
Изге[†] аҫылташтар аунап ята[+].


(Бейт)

2Саф алтынға тиң Сион улдары
Көршәксенең ҡулы әүәләгән
Балсыҡ көршәккә бәрәбәр булды[+].


(Гимел)

3Хатта сүл бүреләре лә, имсәк ҡаптырып,
Балаларына күкрәк һөтөн имеҙә.
Ә халҡым, сүлдәге дөйәғош һымаҡ,
Балаларын йәлләмәй ташлап ҡалдыра.


(Далеҫ)

4Имсәк балаларының сарсауҙан
Теле аңҡауҙарына йәбешә;
Икмәк ялбарып иңрәй сабыйҙар,
Тик уларға ризыҡ биреүсе юҡ[+].


(Һе)

5Элек бал да май ейгәндәр
Инде урамдарҙа ятып үлә;
Затлы ҡыҙылды кейеп үҫкәндәр
Хәҙер сүплектә ҡаҙына.


(Уау)

6Ғәзиз халҡым, ҡылған гонаһтары[†] өсөн,
Кеше ҡулы теймәйенсә
Күҙ асып йомғансы юҡҡа сығарылған
Содом ҡалаһынан да ҡатыраҡ язаланды[+].


(Зайн)

7Бейҙәре ҡарҙан пак[†], һөттән аҡ ине,
Тәндәре мәрйендәй алһыу,
Үҙҙәре зәңгәр яҡутҡа тиң ине.


(Хеҫ)

8Әле йөҙҙәре ҡоромдан ҡара,
Урамда осратһаң, танымаҫһың.
Тиреләре һөйәккә йәбешеп кипкән,
Ағас ҡайырыһына оҡшап ҡалған[+].


(Теҫ)

9Баҫыуҙа уңыш булмағанлыҡтан,
Асҡа интегеп үлеүселәргә ҡарағанда,
Ҡылыстан һәләк булғандар бәхетлерәк[+].


(Йод)

10Наҙлы әсәләр үҙ ҡулы менән үҙ балаларын бешерҙе –
Һәләкәткә дусар халҡыма улар ашамлыҡ булды[+].


(Каф)

11Раббының асыуы ҡайнап ташты,
Ярһып ҡәһәрен яуҙырҙы.
Сионды Ул утҡа тотто,
Нигеҙенә тиклем яндырҙы[+].


(Ламед)

12Донъялағы батшаларҙың,
Ер йөҙөндәге кешеләрҙең һис кеме,
Ҡанһыҙ дошман Йәрүсәлим[†] ҡапҡаларынан[†]
Инер, тип башына ла килтермәй ине.


(Мем)

13Былар Йәрүсәлим пәйғәмбәрҙәренең[†] гонаһтары,
Ҡаһиндарҙың[†] енәйәттәре өсөн яза булды –
Улар ҡала диуарҙары эсендә тәҡүәләрҙең ҡанын түкте[+].


(Нун)

14Ә хәҙер урамдарҙа һуҡыр һымаҡ аҙашып йөрөйҙәр,
Кейемдәренә ҡаҡашып ҡан ҡатҡан;
Һис кем уларға тейергә баҙнат итмәй[+].


(Самех)

15Кешеләр уларға: «Китегеҙ, бысраҡтар!
Китегеҙ, кит, ҡағылмағыҙ беҙгә!» – тип ҡысҡыра.
Шуға күрә улар бынан ҡасып,
Ят ҡәүемдәр араһында ҡаңғыра.
Тик унда ла: «Улар арабыҙҙа ҡалмаһын!» – тиҙәр.


(Пе)

16Раббы[†] Үҙе ҡыуып таратты уларҙы,
Башҡаса йөҙҙәренә ҡарамаҫ.
Ҡаһиндарға – хөрмәт,
Аҡһаҡалдарға[†] ихтирам бөттө[+].


(Ғайн)

17Күҙ талдырып бушҡа ярҙам көттөк;
Беҙҙе ҡотҡара алмаҫ ҡәүемде
Манаранан күҙләп юҡҡа өмөтләндек[+].


(Саде)

18Ә дошман һәр аҙымыбыҙҙы ауланы,
Урамдарға сыға алмаҫ булдыҡ.
Ахырыбыҙ яҡын, көндәребеҙ бөттө –
Ғүмеребеҙҙең аҙағы етте[+].


(Ҡоф)

19Эҙәрләүселәр күктәге бөркөттәрҙән дә етеҙ;
Тау-таш араһынан беҙҙе баҫтырҙылар,
Боҫҡон[*] ҡороп, сүлдә һағалап торҙолар[+].


(Реш)

20Тормошобоҙҙоң һулышы –
Раббының мәсихе,[†] батшабыҙ
Уларҙың тоҙағына эләкте.
Ә беҙ: «Халыҡтар араһында
Уның күләгәһендә йәшәрбеҙ», – тигән инек[+].


(Син менән Шин)

21Эй Ғус ерендә йәшәгән Эдом-ҡыҙ![†]
Шатлан һәм күңел ас!
Тик Раббының асыу туҫтағынан һин дә эсерһең,
Иҫереп шәрә ҡалырһың[+].


(Тау)

22Эй һин, Сион-ҡыҙ,[†] енәйәтең өсөн яза тамамлана.
Раббы һине бүтәнсә һөргөнгә ҡыумаҫ.
Ә һине, эй Эдом-ҡыҙ, енәйәтең өсөн язалар;
Гонаһтарыңды фаш итер[+].

#### 5


Бишенсе һыҡтау

1Онотма, йә Раббы[†], башыбыҙға төшкәндәрҙе!
Ҡара, беҙ ниндәй хурлыҡҡа ҡалдыҡ:
2Биләмә ерҙәребеҙ яттар ҡулына күсте,
Өйҙәребеҙгә сит-яттар хужа[+].
3Атайһыҙ ҡалдыҡ, үкһеҙ етембеҙ;
Әсәйҙәребеҙ – тол ҡатын хәҙер.
4Һыуыбыҙҙы ла көмөш түләп эсәбеҙ,
Утынды ла аҡсаға һатып алабыҙ.
5Эҙебеҙгә баҫып баҫтырып киләләр беҙҙе,
Тамам хәлдән тайҙыҡ, ял күргән юҡ.
6Туйғансы ашарлыҡ икмәк һорап,
Мысыр[†] менән Ашшурға[†] ҡулыбыҙҙы һонабыҙ[+].

7Ата[†]-бабаларыбыҙ гонаһ[†] ҡылды,
Әммә хәҙер улар юҡ инде;
Ә ғәйептәренең язаһы беҙгә йөкмәлде[+].
8Ҡолдар хәҙер беҙгә хаким булды,
Улар ҡулынан ҡотҡарып алыусы юҡ.
9Йәнебеҙҙе ҡыл өҫтөнә ҡуйып ризыҡ эҙләйбеҙ,
Сөнки сүлдән ҡылыс янап тора.
10Аслыҡ ғазабынан тән тиребеҙ
Усаҡта янған һымаҡ ҡарайып көйҙө.
11Ҡатындарҙы – Сионда,
Ҡыҙҙарҙы Йәһүҙә[†] ҡалаларында мәсхәрәләйҙәр[+].
12Ҡулдарынан аҫып ҡуйылды башлыҡтарыбыҙ,
Аҡһаҡалдарға[†] ихтирам бөттө[+].
13Йәштәр тирмән ташын әйләндерә,
Үҫмерҙәр утын йөгө аҫтында иҙелә[+].
14Аҡһаҡалдар ҡала ҡапҡаһы[†] янында ултырмай,
Егеттәребеҙ көйҙәр уйнамай хәҙер.
15Йөрәгебеҙҙә шатлыҡ бөттө,
Бейеүҙәребеҙ ҡайғыға әйләнде[+].
16Башыбыҙҙан тажыбыҙ ҡоланы,
Ҡайғы беҙгә! Гонаһ ҡылдыҡ[+].
17Шуға йөрәгебеҙгә ҡан һауҙы,
Күҙҙәребеҙ томаланды.
18Бушап ҡалды Сион тауы,[†]
Унда хәҙер тик төлкөләр гиҙә.

19Әммә Һинең хакимлығың мәңгелек, йә Раббы!
Быуындар үтер, Һин һаман тәхетеңдә ултырырһың![+]
20Ниңә беҙҙе ташланың шулай оҙаҡҡа?
Ни өсөн беҙҙе бөтөнләйгә оноттоң[+]?
21Йә Раббы, беҙҙе Үҙеңә ҡайтар, беҙ ҡайтырбыҙ,
Ҡабаттан элекке көндәрҙе бир[+].
22Беҙҙән бөтөнләйгә ваз кисеүеңме?
Беҙгә булған асыуыңдың сиге юҡмы[+]?

### Зөлкифел

#### Зөлкифел

Зөлкифел


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]


#### Инеш һүҙ


Зөлкифел пәйғәмбәр китабы

Пәйғәмбәр һәм ҡаһин Зөлкифел беҙҙең эраға тиклем VІ быуаттың иң башында Вавилон (йәки Бабил) әсирлегенә алып кителгән була. Бер аҙҙан Раббы Зөлкифел аша әсирлектәге һәм Йәрүсәлимдә тороп ҡалған Исраил халҡына мөрәжәғәт итә башлай. Ул ҡабул итеп алған Алла хәбәрҙәре ҡайһы берҙә бик аныҡ булмаған күренмештән, ә ҡайһылары ап-асыҡ ғәмәлдәрҙән тора.

Зөлкифел исраилдарҙың Алла ҡаршыһында ҡылған әшәкелектәрен һәм гонаһтарын фашлай. Ул һәр кемде хаҡ юлға баҫырға һәм ҡылған ҡанунһыҙлыҡтар өсөн шәхси яуаплылыҡҡа саҡыра. Беҙҙең эраға тиклем 587–586 йылдарҙа Вавилон ғәскәрҙәре Йәрүсәлимде ҡыйратҡандан һуң Зөлкифел Раббының Үҙ халҡынан мәңгегә ваз кисмәгәненә һәм, күпмелер ваҡыт үткәс, әсирлектән ҡотҡарып, иленә ҡайтарырына өмөт белдерә. Зөлкифел вәғәздәренең төп темалары – Алла шөһрәтенең Йәрүсәлимдә генә түгел, Раббы теләгән бар ерҙә булыу мөмкинлеге һәм берәй ваҡыт ҡабат тергеҙеләсәк Раббы ҡорамы.

Китапты алты өлөшкә бүлеп ҡарарға була: 1) Алла шөһрәтенең серле күренмеше һәм Зөлкифелдең саҡырылыуы (1–3-сө бүлектәр); 2) халыҡты гонаһ ҡылыуҙа фашлау, тиҙҙән Йәрүсәлимдең ҡолатыласағы һәм емертеләсәге тураһында иҫкәртеү (4–24-се бүлектәр); 3) дошмансыл халыҡтарға киләсәктә яза ебәрелеүе тураһында пәйғәмбәрлек итеү (25–32-се бүлектәр); 4) Алланың Исраил халҡын йыуатыуы һәм именлек, муллыҡ вәғәҙә итеүе (33–37-се бүлектәр); 5) бөтә дошмансыл халыҡтарҙы кәүҙәләндергән Гог тураһында күренмеш (38–39-сы бүлектәр); 6) буласаҡ ҡорамды һәм исраилдар йәшәйәсәк замандарҙағы Исраил ерен һүрәтләү (40–48-се бүлектәр). Ҡорамдың һүрәтләнеше бирелгән һуңғы бүлектәрҙә тәржемә итеү өсөн үтә ҡатмарлы урындар күп, сөнки унда беҙ белгән тарихҡа тап килеп бөтмәгән күренмеш тасуирлана.

#### 1


Беренсе күренмеш:


Раббы тәхете

1[•]Утыҙынсы йылда, дүртенсе айҙың бишенсе көнөндә, Кевар йылғаһы буйында, һөргөндә йәшәүселәр араһында булған сағымда, күк ҡабағы асылды ла миңә Алланан күренмештәр[†] булды[+].

2Йеһояхин батшаның һөргөндәге бишенсе йылында, айҙың бишенсе көнөндә[+] 3Халдей илендә, Кевар йылғаһы буйында Бузи улы Зөлкифел ҡаһинға[†] Раббы[†] һүҙе булды. Раббының ҡулы уның өҫтөндә ине[+].

4Ҡараһам, бына, төньяҡтан дауыллы ел килә: балҡыш уратып алған олоғара болот эсендә ут ялтлай. Уттың уртаһы балҡып торған алтын һымаҡ ине[+]. 5Ут эсендә дүрт йән эйәһе күрҙем. Уларҙың күренеше былай: ҡиәфәттәре менән әҙәмгә оҡшағандар,[+] 6ләкин һәр береһенең дүрт йөҙө, дүрт ҡанаты бар. 7Аяҡтары төҙ, аяҡ остары башмаҡ тояғы һымаҡ. Улар ялтыратылған баҡыр кеүек йылҡылдап тора[+]. 8Ҡанаттары аҫтында дүрт яҡтан кешенеке һымаҡ ҡулдары бар.

Дүртеһенең дә йөҙҙәре һәм ҡанаттары былай: 9ҡанаттары бер-береһенә тейеп тора. Йөрөгәндә был йән эйәләре боролмай, йөҙҙәре ҡайһы яҡҡа ҡарай, шул яҡҡа бара.

10Йән эйәләренең йөҙҙәренә килгәндә, улар дүрт төрлө: алғы яҡта – кеше йөҙө, уң яҡта – арыҫлан, һул яҡта – үгеҙ һәм арт яҡта бөркөт йөҙө ине[+]. 11Йөҙҙәре шулай ине. Ҡанаттары юғарыға табан асылған. Һәр йән эйәһенең ике ҡанаты эргәһендәге йән эйәләренең ҡанатына тейеп тора, ә ҡалған ике ҡанат менән кәүҙәләрен ҡаплағандар[+]. 12Һәр береһе йөҙө ҡараған яҡҡа бара. Рух уларҙы ҡайҙа йүнәлтһә, улар боролмайынса шунда бара.

13Был йән эйәләренең ҡиәфәте утлы ҡуҙға оҡшаған. Ялпылдап янған ялҡын кеүек нәмә улар араһында тегеләй-былай йөрөп тора. Был ялҡындан туҡтауһыҙ йәшен ялтлай һәм балҡыш тарала[+]. 14Был мәхлүктәр йәшен йәшнәгән кеүек тегендә-бында етеҙ хәрәкәт итә.

15Йән эйәләренә ҡарап торғанымда һәр береһенең янында ерҙә берәр тәгәрмәс күрҙем. 16Тәгәрмәстәрҙең күренеше һәм төҙөлөшө былай: улар һары яҡут һымаҡ ялтырап тора һәм дүртеһе лә бер төрлө. Төҙөлөштәре менән бер-береһенең эсенә индерелгән ике тәгәрмәс кеүек ине[+]. 17Хәрәкәт иткәндә боролмайынса дүрт яҡҡа ла бара алалар. 18Тәгәрмәстәренең туғыны бейек һәм ҡурҡыныс. Дүртеһенең дә туғыны бик күп күҙҙәр менән ҡапланған[+].

19Йән эйәләре хәрәкәт иткәндә эргәләрендәге тәгәрмәстәр ҙә ҡуҙғала. Йән эйәләре ерҙән күтәрелгәндә, тәгәрмәстәр ҙә күтәрелә. 20Рух уларҙы ҡайҙа йүнәлтһә, йән эйәләре шул яҡҡа бара. Тәгәрмәстәр ҙә улар менән бергә ҡалҡа, сөнки йән эйәләренең рухы тәгәрмәстәрҙә ине. 21Йән эйәләре йөрөгәндә, тәгәрмәстәр ҙә бара. Йән эйәләре туҡтағанда, былар ҙа туҡтай. Йән эйәләре ерҙән күтәрелгәндә, тәгәрмәстәр күтәрелә, сөнки йән эйәләренең рухы тәгәрмәстәрҙә ине.

22Йән эйәләренең баш осонда көмбәҙгә оҡшаған, гәлсәр кеүек емелдәп торған хайран ҡалдырғыс бер нәмә йәйелгәйне[+]. 23Көмбәҙҙең аҫтында һәр йән эйәһе ҡанаттарын янындағыларға табан йәйгән, ә ҡалған ике ҡанаттары кәүҙәләрен ҡаплай. 24Йән эйәләре хәрәкәт иткәндә ҡанаттарының тауышын ишеттем. Ул ташҡын һыуҙарҙың шаулауы,[†] сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең тауышы, оло ғәскәрҙең ҡаты шау-шыуына оҡшағайны. Туҡтаған саҡта улар ҡанаттарын һәлендерә ине[+]. 25Йән эйәләре ҡанат ҡағыуҙан туҡтағанда, баштары осондағы көмбәҙҙән бер тауыш ишетелә.

26Баштары осондағы көмбәҙ өҫтөндә гүйә зәңгәр яҡуттан яһалған тәхет кеүек нәмә бар. Юғарыла, ул тәхет шикелле нәмәлә, кешегә оҡшаған берәү ултыра[+]. 27Күрәм: уның биленән юғары өлөшө балҡып торған алтын кеүек, ә аҫҡы яғы утҡа оҡшаған. Ул тотошлай емелдәгән нурға сорналған[+]. 28Әйләнә-тирәһендәге ул балҡыш – ямғырлы көндө болоттар араһында ҡалҡҡан йәйғор һымаҡ.

Раббының шөһрәте[†] шундай ине. Быны күреп, йөҙтүбән ергә ҡапландым һәм бер тауыш ишеттем.

#### 2


Раббының Зөлкифелде саҡырыуы

1Ул миңә:

– Эй әҙәм улы,[†] аяғыңа баҫ, Мин һинең менән һөйләшәсәкмен! – тине[+].

2Ул өндәшкән саҡта миңә рух иңде һәм аяғыма баҫтырҙы. Мин үҙем менән Һөйләшеүсене ишеттем[+].

3Ул миңә:

– Эй әҙәм улы, Мин һине Исраил[†] халҡына, Миңә ҡаршы баш күтәргән фетнәсел халыҡҡа ебәрәм. Улар үҙҙәре лә, ата-бабалары ла ошо көнгә тиклем Миңә ҡаршы гонаһ[†] ҡылып килә[+]. 4Мин һине ебәргән был халыҡ бик тиҫкәре һәм ҡаты бәғерле. Һин уларға: «Раббы[†] Хаким былай тип әйтә!» – тиерһең. 5Һине тыңларҙармы, юҡмы, сөнки улар фетнәсел нәҫел, әммә араларында пәйғәмбәр[†] барлығын белеп торһондар[+]. 6Һин иһә, эй әҙәм улы, уларҙың үҙҙәренән дә, һүҙҙәренән дә ҡурҡма! Улар һинең өсөн сәнскәк булһалар ҙа, үҙеңде саяндар араһында йәшәгән кеүек тойһаң да, уларҙың әйткәндәренән ҡурҡма, йөҙҙәрен күреп ҡаушама, сөнки улар – фетнәсел нәҫел[+]. 7Тыңлайҙармы, юҡмы, сөнки улар фетнәсел – Минең әйткәндәремде еткер. 8Һин иһә, эй әҙәм улы, Минең әйткәндәремде тыңла! Был фетнәсел нәҫел кеүек тиҫкәре булма. Ауыҙыңды ас, һиңә биргәнемде аша!

9Ҡарағайным, үҙемә табан һуҙылған бер ҡул күрҙем. Унда төргәк китап бар ине[+]. 10Ул алдымда төргәкте тағатты, уның ике яғы ла яҙыулы ине. Унда илау, һыҡтау һәм иңрәү һүҙҙәре яҙылғайны[+].

#### 3

1Ул миңә:

– Эй әҙәм улы,[†] әле үҙеңә бирелгәнде аша. Ошо төргәкте аша ла, барып, Исраил[†] нәҫеленә һөйлә, – тине[+].

2Мин ауыҙымды астым да, Ул миңә төргәкте ашарға бирҙе. 3Шунан миңә:

– Эй әҙәм улы, Мин һиңә биргән төргәк китапты аша, уның менән ҡорһағыңды тултыр, – тине.

Мин ашаным. Ауыҙымда бал һымаҡ татлы булды.

4Ул миңә былай тине:

– Эй әҙәм улы, инде Исраил нәҫеленә бар, уларға Минең һүҙҙәремде һөйлә. 5Сөнки һин телмәре ят, теле аңлашылмаҫ халыҡҡа түгел, Исраил нәҫеленә ебәреләһең. 6Телмәрҙәре билдәһеҙ, теле аңлашылмаҫ, әйткәндәре төшөнмәҫлек булған күп халыҡтар араһына ебәрелмәйһең һин. Әгәр Мин һине улар янына ебәрһәм, улар һиңә, әлбиттә, ҡолаҡ һалған булыр ине. 7Әммә Исраил нәҫеленең һине тыңлағыһы килмәйәсәк, сөнки улар Мине тыңларға теләмәй. Бөтә Исраил нәҫеле тиҫкәре һәм башбаштаҡ. 8Ҡара, Мин һине лә улар кеүек арҡыры һәм башбаштаҡ итәсәкмен[+]. 9Һинең маңлайыңды саҡматаштан да ҡатыраҡ булған таш һымаҡ итәм. Улар фетнәсел халыҡ булһа ла, һин уларҙан ҡурҡма, алдарында ҡаушап ҡалма[+].

10Ул тағы ла миңә былай тине:

– Эй әҙәм улы, Мин әйткән бөтә һүҙҙәрҙе күңелеңдә һаҡла һәм ҡолағыңа киртеп ҡуй. 11Инде һөргөндә йәшәгән яҡташтарың янына бар. Улар һине тыңлаһа ла, тыңламаһа ла: «Раббы[†] Хаким былай тип әйтә!» – тиерһең[+].

12Шунан Рух мине өҫкә күтәрҙе. Мин артымда: «Раббының шөһрәте[†] Үҙ урынында мөбәрәк булһын!» – тигән тетрәндергес мәғрур тауыш ишеттем[+]. 13Йән эйәләренең бер-береһенә ҡағылған ҡанаттарының тауышын, эргәләрендәге тәгәрмәстәрҙең тыҡылдағанын, бөйөк бер тетрәүҙең геүләгәнен ишеттем мин[+]. 14Рух мине күтәрҙе лә алып китте. Раббының көслө ҡулы өҫтөмдә булған хәлдә әсенеш һәм асыу менән киттем[+]. 15Кевар йылғаһы буйында Тел-Авивта һөргөндә йәшәүселәр янына килдем. Шунда, улар йәшәгән ерҙә, ҡалдым да араларында ете көн буйы шаңҡып ултырҙым[+].


Раббының Зөлкифелде Исраилға күҙәтсе итеп ҡуйыуы

16[•]Ете көн үткәс, миңә Раббы һүҙе булды:

17– Эй әҙәм улы, Мин һине Исраил нәҫеленә күҙәтсе итеп ҡуйҙым. Һин ауыҙымдан сыҡҡан һәр бер һүҙемде тыңлап, халҡыма әйтеп, уларҙы иҫкәртеп торорһоң[+]. 18Мин яуыз кешегә: «Һин мотлаҡ үләсәкһең!» – тип әйтһәм, ә һин уны киҫәтмәһәң, ғүмерен һаҡлап ҡалыу өсөн уны яман юлын ташларға өндәмәһәң, был яуыз кеше үҙ енәйәте арҡаһында үләсәк. Әммә уның ҡаны өсөн яуаплылыҡты Мин һинең өҫтөңә һаласаҡмын. 19Әгәр һин яуызды киҫәтһәң, ә ул яуызлығын ҡуйып, яман юлын ташламаһа, үҙ ғәйебе өсөн үлер. Һин иһә үҙ йәнеңде ҡотҡарып ҡалырһың[+].

20Әгәр тоғро кеше, тоғро юлынан тайпылып, яуызлыҡ эшләһә, Мин уның ҡаршыһына абыныу ташы ҡуйғас, ул үлер. Һин уны киҫәтмәгәнгә күрә, ул үҙ гонаһы[†] өсөн үлер, эшләгән яҡшы ғәмәлдәре иҫәпкә алынмаҫ. Әммә уның ҡаны өсөн яуаплылыҡты Мин һинең өҫтөңә һаласаҡмын[+]. 21Әммә һин гонаһ эшләмәһен өсөн тоғро кешене киҫәтһәң һәм ул гонаһ ҡылмаһа, мотлаҡ йәшәйәсәк, сөнки ул иҫкәртеүгә ҡолаҡ һалды. Һин иһә үҙ йәнеңде һаҡлап ҡалырһың.

22Унда Раббының ҡулы өҫтөмдә ине. Ул миңә:

– Тор, үҙәнгә бар. Мин һинең менән унда һөйләшермен, – тине[+].

23Мин, тороп, үҙәнгә сыҡтым. Ҡараһам, унда Кевар йылғаһында күргәндәге шөһрәт кеүек үк Раббының шөһрәте тора. Мин йөҙтүбән ергә ҡапландым[+]. 24Шунда миңә рух иңде, мине аяғөҫтө баҫтырҙы.

– Ҡайт, өйөңә инеп биклән, – тине Раббы миңә. – 25Эй әҙәм улы, һиңә бау һалырҙар, бәйләрҙәр һәм һин кеше араһына сығып йөрөй алмаҫһың[+]. 26Телеңде аңҡауыңа йәбештерермен һәм һин телһеҙ ҡалырһың, уларҙы фашлай алмаҫһың, сөнки был – фетнәсел нәҫел[+]. 27Әммә Үҙем һинең менән һөйләшкәндә, ауыҙыңды асырмын. Уларға: «Раббы Хаким былай тип әйтә!» – тиерһең. Тыңлағандары тыңлаһын, тыңламағандары тыңламаһын, сөнки улар – фетнәсел халыҡ[+].

#### 4


Йәрүсәлимдең ҡамауҙа ҡаласағы тураһында пәйғәмбәрлек

1Эй әҙәм улы,[†] бер кирбес алып, уны алдыңа ҡуй ҙа өҫтөнә Йәрүсәлим[†] ҡалаһын төшөр. 2Рәсемдәге ҡаланы ҡамап ал: нығытмалар төҙө, уба яһа, тупламдар[†] ҡор, һәр тарафтан диуар емерә торған ҡоролмалар урынлаштыр[+]. 3Шунан тимер таба ал. Уны үҙең менән ҡала араһына тимер диуар кеүек итеп ҡуй ҙа йөҙөңдө уға табан бор. Әйҙә, ҡала ҡамалышта булһын, уны һин ҡамалышта тотасаҡһың! Был Исраил[†] нәҫеле өсөн билдә булыр.

4Шунан һулаҡай ҡабырғаңа ят, Исраил халҡының гонаһын[†] йөкмә. Ошо яғыңда нисә көн ятаһың, шунса ваҡыт уларҙың гонаһтарын өҫтөңдә күтәрәсәкһең. 5Уларҙың гонаһ ҡылған йылдарының һанына күрә Мин һиңә көндәр билдәләнем. Һин өс йөҙ туҡһан көн буйы Исраил халҡының гонаһтарын өҫтөңдә күтәрәсәкһең.

6Билдәләнгән ваҡыт тулғандан һуң, уң яғыңа әйләнеп ят, Йәһүҙә[†] халҡының гонаһтарын өҫтөңдә күтәр. Һинең өсөн ҡырҡ көн – һәр йыл өсөн берәр көн билдәләнем[+]. 7Йөҙөңдө ҡамауҙағы Йәрүсәлимгә табан бор, еңеңде төр ҙә, ҡулыңды күтәреп, уға ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит. 8Бына, ҡамалыу көндәрең тамамланғанға тиклем бер ҡабырғаңдан икенсеһенә әйләнеп ята алмаһын тип, Мин һине бау менән бәйләп һалам[+].

9Бойҙай, арпа, ҡара борсаҡ, яҫмыҡ, тары, борай ал да бер һауытҡа һал. Һин уларҙан үҙеңә икмәк бешер. Бер ҡабырғаңда ятҡан өс йөҙ туҡһан көн буйы уны ашаясаҡһың. 10Бер көнлөк ризығың егерме шекел[*] булырға тейеш. Уны көн һайын бер генә ваҡытта ашарһың. 11Һыуҙы ла үлсәп кенә эс, бер һиндың алтынан бер өлөшө[*] күләмендә бер үк ваҡытта эс. 12Ризығыңды арпа көлсәһе һымаҡ ашарһың. Уларҙы кеше күҙе алдында, әҙәм тиҙәге яғып, өҫтөндә бешер.

13Раббы[†] былай тине:

– Мин Исраил халҡын башҡа ҡәүемдәр араһына һөргөнгә ебәргәс, улар шулай хәрәм икмәк ашаясаҡ[+].

14Шунда мин:

– Аһ, эй Раббы Хаким! – тип ялбарҙым. – Мин бер ваҡытта ла үҙемде бысратманым. Йәш сағымдан алып бөгөнгө көнгә тиклем үләкһә лә, йыртҡыс талап ташлаған итте лә ашаманым, ауыҙыма хәрәм ит ингәне юҡ![+]

15Ул миңә:

– Ярай, – тине. – Икмәгеңде, әҙәмдеке урынына мал тиҙәге яғып, өҫтөндә бешерергә рөхсәт итәм.

16Йәнә Ул миңә:

– Эй әҙәм улы, бына Мин Йәрүсәлимдәге ризыҡҡа сик ҡуям. Үлсәүле генә икмәкте хәүефләнеп ашарҙар, үлсәүле генә һыуҙы ҡурҡыу эсендә эсерҙәр, – тине. –[+] 17Ризыҡ менән һыу наҡыҫлығы арҡаһында кешеләр бер-береһенә ҡото осоп ҡараясаҡ, гонаһтары эсендә ҡоро һөйәккә ҡалып үләсәк.

#### 5

1Ә һин, эй әҙәм улы,[†] үткер ҡылыс ал да, сәс алыусының бәкеһе кеүек ҡулланып, башың менән һаҡалыңды ҡыр. Шунан үлсәгес ал, ҡырған сәс-һаҡалыңды өлөштәргә бүл. 2Ҡамау көндәре тамамланғас, уларҙың өстән бер өлөшөн ҡала уртаһында утта яндыр. Икенсе өстән бер өлөшөн ҡала ситендә ҡылыс менән тураҡла. Өсөнсө өлөшөн елгә осор, һәм Мин улар артынан яланғас ҡылысымды ебәрермен[+]. 3Сәстәрҙең бер аҙырағын алып, сабыуыңа төйнәп ҡуй[+]. 4Йәнә бер аҙын утҡа ташлап яндыр. Бынан бөтә Исраил[†] халҡына ут таралыр.

5Раббы[†] Хаким былай ти: «Был – Йәрүсәлим![†] Мин уны ҡәүемдәрҙең уртаһына урынлаштырҙым, башҡа илдәр Исраил тирәһендә йәшәне. 6Әммә ул Минең ҡанун-ҡағиҙәләремә[†] ҡаршы сыҡты, башҡа ҡәүемдәрҙән, тирә-яғындағы илдәрҙән дә былайыраҡ яуызлыҡ ҡылды, Минең ҡанундарымды кире ҡаҡты, ҡағиҙәләремде үтәмәне»[+]. 7Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Һеҙ тирә-яғығыҙҙағы ҡәүемдәргә ҡарағанда ла фетнәселерәк булдығыҙ, ҡағиҙәләремде үтәмәнегеҙ, хөкөмдәремде бойомға ашырманығыҙ, хатта эргә-тирәгеҙҙәге халыҡтарҙың йолаларын да тотманығыҙ». 8Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Эй Йәрүсәлим, бына, Мин Үҙем һиңә ҡаршы сығам. Башҡа ҡәүемдәрҙең күҙ алдында Үҙем Йәрүсәлим уртаһында хөкөм ҡыласаҡмын[+]. 9Бөтә ерәнгес эштәрең арҡаһында, Йәрүсәлим, быға тиклем эшләмәгән һәм артабан да эшләмәйәсәк нәмә ҡыласаҡмын[+]. 10Ата[†]-әсәләр үҙ балаларын, балалар иһә үҙ ата-әсәләрен ашаясаҡ. Мин һинең уртала хөкөм ҡыласаҡмын, ә иҫән ҡалғандарығыҙҙың һәммәһен һәр тарафҡа елдәргә таратасаҡмын[+]. 11Шуға күрә, Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким, – Изге[†] торлағымды ерәнгес боттарың, әшәкелектәрең менән нәжесләгәнең[†] өсөн, һине тап-таҡыр итеп ҡырасаҡмын, һис тә йәлләп тормаясаҡмын, мәрхәмәт[†] күрһәтмәйәсәкмен[+]. 12Һиндә йәшәүселәрҙең өстән бер өлөшө ҡала эсендә ҡырғындан үләсәк, аслыҡтан ҡырыласаҡ. Өстән бер өлөшө ҡаланың тирә-яғында ҡылыстан һәләк буласаҡ. Ҡалған өсөнсө өлөшөн төрлө тарафтарға елгә таратасаҡмын, арттарынан яланғас ҡылыс менән эҙәрләйәсәкмен[+].

13Шул сағында ғына уларға булған асыуым бөтәсәк, ярһыуымды түккәндән һуң Мин ҡәнәғәтләнермен.

Ярһыуымды өҫтәренә бушатҡас, Мин Раббы быны көнсөллөгөм арҡаһында эшләгәнемде белерҙәр[+].

14Мин һине, Йәрүсәлим, харабаға әйләндерәм, тирә-яғыңдағы ҡәүемдәр һәм эргәңдән үтеп-һүтеп йөрөүселәрҙең күҙе алдында хурлыҡҡа ҡалдырам. 15Асыуланып һәм ярһып, ҡаты язалар менән һине хөкөм иткән сағымда тирә-яғыңдағы халыҡтар араһында мәсхәрә, хурлыҡ, ғибрәт һәм дәһшәт өлгөһө буласаҡһың. Мин, Раббы, әйттем быны[+].

16Һеҙҙе һәләк итер өсөн өҫтөгөҙгә аслыҡтың аяуһыҙ уҡтарын ебәрәсәкмен. Арағыҙҙа ҡытлыҡты көсәйтәсәкмен, ризыҡ менән тәьмин итеүгә сик ҡуясаҡмын[+]. 17Өҫтөгөҙгә аслыҡ һәм йыртҡыс хайуандар ебәрермен. Улар һеҙҙе балаһыҙ ҡалдырыр. Ҡалала ҡырғын һәм үлем хөкөм һөрөр. Мин һеҙгә ҡаршы ҡылыс күндерермен. Мин, Раббы, әйттем быны»[+].

#### 6


Исраил тауҙарында боттарға табыныусылар

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] йөҙөңдө Исраил[†] тауҙарына табан бор ҙа уларға ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] итеп әйт:[+] 3«Эй Исраил тауҙары, Раббы Хакимдың һүҙен тыңлағыҙ! Раббы Хаким тауҙарға, ҡалҡыулыҡтарға, тарлауыҡтарға һәм үҙәндәргә былай ти: „Бына, Мин өҫтөгөҙгә ҡылыс ебәрәм, табыныу ҡалҡыулыҡтарығыҙҙы юҡҡа сығарам. 4Ҡорбан[†] усаҡтарығыҙ емерелер, хуш еҫ ҡорбандары төтәткән усаҡтарығыҙ ватылыр. Үлтерелгәндәрегеҙҙең мәйеттәрен боттарығыҙ алдына ырғытасаҡмын[+]. 5Исраилдарҙың мәйеттәрен боттары алдына ташлаясаҡмын, һөйәктәрегеҙҙе ҡорбан усаҡтарығыҙ тирәһенә һибеп һаласаҡмын[+]. 6Һеҙ йәшәгән бөтә урындарҙа ҡалалар харабаға әйләнер, табыныу ҡалҡыулыҡтары емерелер, шунлыҡтан ҡорбан усаҡтарығыҙ боҙолор, боттарығыҙ ватылыр һәм юҡ ителер, хуш еҫ төтәтә торған усаҡтарығыҙ ҡыйратылыр, үҙ ҡулдарығыҙ менән эшләгән бөтә нәмәләрегеҙ юҡҡа сығыр. 7Арағыҙҙа йәндәре ҡыйылғандар ергә ҡолар. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ.

8Әммә Мин ҡайһы берәүҙәрегеҙҙе иҫән ҡалдырасаҡмын. Төрлө илдәр, ҡәүемдәр араһына һибелгән ҡайһы берҙәрегеҙ ҡылыстан ҡотолор[+]. 9Иҫән ҡалғандарығыҙ үҙҙәрен әсирлеккә алған халыҡтар араһында йәшәгәндә Мине иҫтәренә төшөрөр. Минән ситкә боролған фәхеш йөрәктәренең, боттарға текләгән аҙғын күҙҙәренең Мине ҡайғыға һалғанын аңлар. Шул саҡ улар ҡылған яуызлыҡтары, әшәкелектәре өсөн үҙҙәренән үҙҙәре ерәнерҙәр һәм[+] 10Минең Раббы икәнемде белерҙәр. Уларға был ҡазаны килтерәсәкмен тип юҡҡа ғына әйтмәнем Мин“».

11Раббы Хаким былай ти: «Ҡулыңды ҡулға һуғып, аяҡ тибеп әйт: „Бөтә яман һәм ерәнгес эштәре арҡаһында Исраил халҡына – ҡайғы!“ Улар ҡылыстан, аслыҡтан һәм ҡырғындан һәләк буласаҡ[+]. 12Алыҫтағылар ҡырғындан ҡырылыр, яҡындағылар ҡылыстан йығылыр, ҡотолоп ҡалғандар аслыҡтан үлер. Уларға булған асыуымды шулай сығарасаҡмын. 13Уларҙың үлектәре боттары араһында, ҡорбан усаҡтары тирәһендә, һәр бер табыныу ҡалҡыулығында,[†] тау түбәләрендә, суҡ япраҡлы һәр ағас, тарбаҡлы һәр имән аҫтында, боттарына арнап хуш еҫ төтәткән һәр урында аунап ятыр. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ[+].

14Мин уларға ҡаршы ҡулымды күтәрәм, сүлдән Ривлаға тиклем улар йәшәгән бөтә урындарҙа илде харабаға һәм ташландыҡ ергә әйләндерәм. Шунда улар Минең Раббы икәнемде белерҙәр».

#### 7


Исраилға һәләкәт яҡынлашыуы

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] Раббы Хаким Исраил[†] тупрағына былай тип белдерә:

«Ахыры етте!
Илдең дүрт тарафының да ахыры етте[+].
3Эй Исраил, инде һинең көнөң бөттө!
Һиңә асыуымды түгәм.
Тотҡан юлың өсөн һиңә хөкөм ҡылам,
Бөтә әшәкелектәрең өсөн язалайым.
4Мин һине йәлләп тормам, шәфҡәт күрһәтмәм.
Тотҡан юлдарыңа күрә язалармын,
Ерәнгес эштәреңдең әжерен аласаҡһың.
Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ»[+].

5Раббы Хаким былай ти: «Бына, бәлә артынан бәлә! Дәһшәтле бәлә килә. 6Көнөң бөттө! Еттең ахырыңа! Бына ул һиңә яҡыная. 7Ҡаза килеп етте, эй был илдә йәшәүселәр! Ваҡыт етте! Тауҙарҙа һөйөнөс ауаздары түгел, ҡурҡыу тауыштары хөкөм һөргән көн килде![+] 8Оҙаҡламай ярһыуымды өҫтөңә түңкәрәсәкмен, асыуымды бушатасаҡмын. Ҡылғандарыңа күрә хөкөм итеп, әшәкелектәреңдең ҡоһорон ҡайтарасаҡмын. 9Һине һис тә йәлләп тормаясаҡмын, мәрхәмәт[†] күрһәтмәйәсәкмен. Тотҡан юлдарыңа күрә язалаясаҡмын, ерәнгес эштәреңдең әжерен аласаҡһың. Шунда һине язалаусының Мин Раббы икәнен белерһегеҙ[+].

10Бына ул көн етте! Килде ул һәләкәт! Хөкөм таяғы сәскә атты, тәкәбберлек сәскәләнде. 11Золом яуызлыҡ таяғына әүерелде. Уларҙан бер нәмә лә ҡалмаясаҡ: бихисап кешеләре лә, байлыҡтары ла, өҫтөнлөктәре лә юҡҡа сығасаҡ.

12Шул ваҡыт етте! Ул көн яҡынлашты! Һатып алған – һөйөнмәһен, һатҡан – көйөнмәһен, сөнки бөтә был өйөрҙөң өҫтөнә асыуым түгеләсәк. 13Хатта тере ҡалған осраҡта ла, һатыусы һатҡан еренә кире ҡайтмаясаҡ, сөнки был өйөр тураһында Алланан иңгән был күренмеш[†] үҙгәртелмәйәсәк. Енәйәттәре арҡаһында уларҙың береһе лә йәндәрен һаҡлап ҡала алмаясаҡ[+]. 14Борғолар ҡысҡыртылды, бөтә нәмә лә әҙерләнде. Әммә бер кем дә һуғышҡа китмәйәсәк, сөнки асыуым бөтә был өйөр өҫтөнә ябырыла.

15Тышта – ҡылыс, эстә – аслыҡ менән ҡырғын. Ҡырҙағылар ҡылыстан үлер, ҡалалағылар аслыҡтан һәм ҡырғындан ҡырылыр[+]. 16Иҫән ҡалғандар үҙәндәге күгәрсендәр кеүек тауҙарға ҡасыр, һәр береһе үҙ гонаһы[†] өсөн һыҡрар[+]. 17Ҡулдары һәленеп төшөр, теҙҙәре быуынһыҙланыр[+]. 18Ҡайғы кейеменә уранырҙар, ҡурҡыуға ҡалырҙар, йөҙҙәренә оялыу яғылыр, баштары ҡырылыр[+]. 19Көмөштәрен урамға сығарып ташларҙар, алтындары нәжес[†] әйбер һымаҡ булыр. Раббының асыуы түгелгән көндә уларҙы алтын менән көмөш ҡотҡара алмаҫ, тамағын туйҙырмаҫ, ҡорһаҡтарын тултырмаҫ, алтын менән көмөш уларҙы гонаһҡа һөйрәкләгән абыныу ташы булды[+]. 20Биҙәүестәренең гүзәллегенә ғорурландылар, уларҙан ерәнгес боттарының һындарын эшләнеләр. Шуға күрә лә ул әйберҙәрҙе кешеләр өсөн нәжес нәмәгә әйләндерәм. 21Мин быларҙың барыһын да табыш малы итеп – ят ҡәүемдәргә, яумал итеп донъялағы яуыз әҙәмдәрҙең ҡулына бирәм дә уларҙы нәжесләйәсәктәр. 22Мин был халыҡтан ситкә бороласаҡмын. Минең ғәзиз урыным нәжесләнер, эсенә талаусылар инеп нәжесләр уны.

23Үҙегеҙгә сынйыр әҙерләгеҙ, сөнки ил – ҡанлы енәйәттәр, ҡала яуызлыҡ менән тулды[+]. 24Йорттарын тартып алһындар өсөн ҡәүемдәрҙең иң яһилдарын килтерәсәкмен. Мин көслөләрҙең тәкәбберлегенә сик ҡуясаҡмын, уларҙың изге[†] урындары нәжесләнәсәк[+].

25Дәһшәт килгәс, улар именлек эҙләр, ләкин таба алмаҫ. 26Бәлә өҫтөнә – бәлә, яман хәбәр артынан яман хәбәр килер. Пәйғәмбәрҙәрҙән[†] Раббының күренмештәрен һорап ялбарырҙар; ҡаһин[†] ҡанун[†] өйрәтмәҫ, аҡһаҡалдар[†] кәңәш бирмәҫ[+]. 27Батша ҡайғыға батыр, хакимдар сараһыҙлыҡҡа төшөр, ил халҡының ҡурҡыштан ҡулдары ҡалтырар. Уларҙы тотҡан юлдарына күрә язалаясаҡмын, үҙҙәренең хөкөмө менән хөкөм итәсәкмен. Шунда Минең Раббы икәнемде белерҙәр».

#### 8


Раббы ҡорамында боттарға табыныу

1Был хәл һөргөндә йәшәүебеҙҙең алтынсы йылында, алтынсы айҙың бишенсе көнөндә булды. Өйөмдә ултыра инем. Йәһүҙә[†] аҡһаҡалдары[†] ла минең янда ине. Шул саҡ миңә Раббы[†] Хакимдың ҡулы ҡағылды[+].

2Ҡараһам, кешегә оҡшаған берәүҙе күрҙем. Ҡиәфәте: билдән түбән яғы – ут һымаҡ, билдән юғары өлөшө ялҡынланып-ялтырап торған алтын һымаҡ ине[+]. 3Ул, ҡулға оҡшаған бер нәмә һуҙып, башымдағы сәсемдән эләктереп алды. Рух мине ер менән күк араһына күтәрҙе лә Алланан иңгән күренмештә[†] Йәрүсәлимгә,[†] ҡорамдың[†] эске ихатаһының төньяҡҡа ҡараған ҡапҡаһы[†] төбөнә алып барҙы. Унда Алланың сикһеҙ ярһыуын ҡуҙғатҡан бот тора ине[+]. 4Теге ваҡытта үҙәндә күргәндәге кеүек, алдымда Исраил[†] Аллаһы шөһрәте[†] ине[+].

5Алла[†] миңә:

– Эй әҙәм улы,[†] төньяҡҡа ҡара, – тине.

Мин төньяҡҡа ҡараным. Раббының сикһеҙ ярһыуын ҡуҙғатҡан теге бот ҡорбан[†] усағы янындағы ҡапҡаның төньяғында, ингән ерҙә, тора ине. 6Раббы миңә:

– Эй әҙәм улы, һин уларҙың нимә эшләгәндәрен күрәһеңме? Мине Изге[†] торлағымдан алыҫлаштырыр өсөн Исраил халҡы бында күп әшәкелектәр ҡыла. Әле һин бынан да ерәнгесерәк нәмәләр күрерһең, – тине.

7Ул мине ихатаға инә торған ҡапҡа төбөнә алып килде. Ҡарағайным, диуарҙа бер тишек күрҙем.

8Ул миңә:

– Эй әҙәм улы, диуарҙағы тишекте ҙурайт, – тине.

Мин диуарҙағы тишекте ҙурайттым, шунда ниндәйҙер бер ишеккә тап булдым[+]. 9Алла миңә:

– Эскә ин дә улар бында ҡылған ерәнгес эштәрҙе күр, – тине.

10Мин эскә индем. Ҡараһам: диуарға һәр яҡлап төрлө һөйрәлеүселәрҙең, ерәнгес хайуандарҙың, Исраил йорто табынған бөтә боттарҙың һүрәттәре уйылған ине[+]. 11Улар алдында Исраил аҡһаҡалдарынан етмеш кеше тора. Шафан улы Яазанъяһ та – улар араһында. Һәр береһенең ҡулында төтәҫләгес бар; хуш еҫле төтөн болот булып өҫкә күтәрелә.

12Раббы миңә:

– Эй әҙәм улы, Исраил халҡының аҡһаҡалдары һәр береһе үҙҙәренең ҡараңғы бүлмәләрендә үҙҙәренең боттары алдында нимә эшләгәнен күрәһеңме? – тине. – Улар: «Раббы беҙҙе күрмәй. Раббы илде ташланы», – тиҙәр[+].

13Шунан Раббы миңә:

– Әле уларҙың бынан да ерәнгесерәк эштәрен күрерһең, – тине.

14Ул мине Раббы ҡорамының төньяҡтағы ҡапҡаһына ингән урынға алып килде. Унда мин Таммуз[*] өсөн илап ултырған ҡатындарҙы күрҙем.

15– Эй әҙәм улы, быны күрҙеңме? Әле бынан да ерәнгесерәк нәмәләр күрәсәкһең, – тине Ул.

16Ул мине Раббы ҡорамының эске ихатаһына алып инде. Ҡорамға ингән урында, айуан[*] менән ҡорбан усағы араһында, егерме бишләп ир Раббы ҡорамына арҡаларын ҡуйғандар ҙа, йөҙҙәре менән көнсығышҡа боролоп, ҡояшҡа сәждә ҡылалар[+]. 17Ул миңә былай тине:

– Күрәһеңме, әҙәм улы? Йәһүҙә йортоноң бында эшләгән әшәкелектәре етмәгән, улар илде йәбер-золом менән тултырҙылар һәм Минең асыуымды арттыралар. Ҡара, нисек итеп ботаҡты танауҙарына килтерәләр[*]! 18Шуға күрә Мин дә уларға ҡарата асыу менән эш итәсәкмен, һис тә йәлләп тормаясаҡмын, мәрхәмәт[†] күрһәтмәйәсәкмен. Инде Мине ни тиклем ҡысҡырып саҡырһалар ҙа, ҡолаҡ һалмаясаҡмын[+].

#### 9

1Шунан һуң Уның көслө тауыш менән:

– Ҡаланы язалаусыларҙың һәр береһе ҡулдарына емергес ҡоралдарын тотоп яҡынлашһын! – тип ҡысҡырғанын ишеттем.

2Бына төньяҡҡа ҡараған Юғары ҡапҡа[†] яғынан алты кеше килде. Һәр береһе ҡулына үлемесле ҡорал тотҡайны. Араларында етен кейем кейгән, биленә яҙыу әсбаптары таҡҡан берәү бар ине. Улар эскә инде лә баҡыр ҡорбан[†] усағы янына килеп баҫты[+].

3Исраил[†] Аллаһының шөһрәте,[†] кирубтар[†][*] өҫтөнән – быға тиклем булған урынынан – күтәрелеп, ҡорамдың[†] тупһаһында туҡтаны. Ул етен кейем кейгән, биленә яҙыу әсбаптары таҡҡан кешене саҡырып алды ла:

4– Йәрүсәлим[†] ҡалаһын урап сыҡ. Унда эшләнгән бөтә әшәкелектәрҙе күреп ҡайғырған һәм ыңғырашҡан кешеләрҙең маңлайына тамға һал, – тине[+]. 5Шунан ҡалғандарына:

– Ҡала буйлап уның артынан йөрөгөҙ ҙә кешеләрҙе үлтерегеҙ, – тигәнен ишеттем. – Һис кемде ҡыҙғанмағыҙ, мәрхәмәт[†] күрһәтмәгеҙ[+]. 6Ҡарттарҙы ла, егеттәр менән ҡыҙҙарҙы ла, балаларҙы ла, ҡатындарҙы ла үлтерегеҙ, бары тик тамғаһы булғандарға ғына ҡағылмағыҙ. Минең Изге[†] торлағымдан башлағыҙ.

Шулай итеп, улар ҡырғынды ҡорам алдында торған аҡһаҡалдарҙан[†] башланы[+]. 7Раббы[†] уларға:

– Барығыҙ! Ҡорамды нәжесләгеҙ,[†] ихаталарҙы мәйет менән тултырығыҙ! – тине.

Шунан һуң тегеләр сығып ҡалала үлтерергә тотондо. 8Улар халыҡты ҡырған арала, мин япа-яңғыҙ тороп ҡалдым. Йөҙтүбән ергә ҡапландым да:

– Эй Раббы Хаким! Йәрүсәлимгә асыуыңды түккәндә Исраилдың иҫән ҡалған барлыҡ халҡын һәләк итерһеңме? – тип ялбарҙым[+].

9– Исраил һәм Йәһүҙә[†] йортоноң гонаһы[†] ифрат ҙур, – тине Ул миңә. – Был ер ҡанға батҡан, ҡала ғәҙелһеҙлек менән тулы. Улар: «Раббы был илде ташланы, Раббы күрмәй», – тиҙәр[+]. 10Мин иһә уларҙы һис тә йәлләп тормаясаҡмын, мәрхәмәт күрһәтмәйәсәкмен, ҡылғандарын үҙҙәренең башына төшөрәсәкмен[+].

11Ул арала етен кейем кейгән, биленә яҙыу әсбаптары таҡҡан кеше кире килде һәм:

– Һин бойорғандың бөтәһен дә эшләнем, – тип хәбәр итте.

#### 10


Раббы шөһрәтенең ҡорамды ташлап китеүе

1[•]Ҡараһам, кирубтарҙың[†] баш осондағы көмбәҙ өҫтөндә гүйә зәңгәр яҡуттан яһалған тәхет кеүек нәмә пәйҙә булды. 2Раббы[†] етен кейемле кешегә:

– Кирубтар аҫтындағы түңәрәктәр араһына ин дә, кирубтар араһында баҙлап ятҡан ҡуҙҙы услап алып, ҡалаға һип, – тине.

Ул кеше күҙ алдымда инеп китте[+].

3Ул ингән саҡта, кирубтар Раббы ҡорамының[†] көньяғында тора ине. Эске ихатаны тотош болот ҡаплағайны[+]. 4Раббының шөһрәте,[†] кирубтар өҫтөнән күтәрелеп, ҡорамдың тупһаһына барып туҡтаны. Ҡорам – болот менән, ә ихата эсе Раббы шөһрәтенең балҡышы менән тулды. 5Кирубтарҙың ҡанат ҡағышы тышҡы ихатала ла ишетелә ине. Был тауыш сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алла[†] һөйләгәндәге тауышҡа оҡшағайны.

6Раббы етен кейемле кешегә:

– Кирубтарҙың һәм түңәрәктәрҙең араһынан ут ал, – тип бойорғас, ул, килеп, тәгәрмәс янына баҫты. 7Кирубтарҙың береһе араларындағы утҡа ҡулын һуҙҙы ла, ҡуҙ алып, етен кейемленең усына һалды. Был кеше уны алып сыҡты. 8Кирубтарҙың ҡанаттары аҫтында кешенекенә оҡшаған ҡулдары бар ине.

9Ҡараһам, кирубтар янында дүрт тәгәрмәс күрҙем, һәр кирубҡа – берәр тәгәрмәс. Тәгәрмәстәр һары яҡут һымаҡ ялтырап тора. 10Дүртеһе лә оҡшаған, әйтерһең дә бер-береһенең эсенә индерелгән ике тәгәрмәс. 11Хәрәкәт иткәндә боролмайынса дүрт яҡҡа ла бара алалар. Кирубтың йөҙө ҡайһы яҡҡа йүнәлгән булһа, шунда баралар, йөрөгәндә уңға-һулға боролмайҙар. 12Кирубтарҙың бөтә тәне, арҡалары, ҡулдары, ҡанаттары һәм тәгәрмәстәре – дүрт тәгәрмәс тә – күҙ менән ҡапланғайны[+]. 13Мин тәгәрмәстәрҙең «түңәрәктәр» тип аталғанын ишеттем. 14Һәр кирубтың дүрт йөҙө бар ине: беренсеһе – кируб йөҙө, икенсеһе – кеше йөҙө, өсөнсөһө – арыҫлан йөҙө һәм дүртенсе йөҙ бөркөт йөҙө ине.

15Кирубтар күтәрелде. Улар мин Кевар йылғаһы буйында күргән йән эйәләре ине[+]. 16Кирубтар хәрәкәт иткәндә, эргәләрендәге тәгәрмәстәр ҙә ҡуҙғала. Кирубтар ерҙән күтәрелер өсөн ҡанаттарын ҡаҡһа, тәгәрмәстәр ҙә айырылмай, бергә күтәрелә. 17Кирубтар туҡтағанда, тәгәрмәстәр ҙә туҡтай, күтәрелгәндә, улар ҙа күтәрелә, сөнки йән эйәләренең рухы тәгәрмәстәрҙә ине.

18Раббының шөһрәте, ҡорамдың тупһаһынан китеп, кирубтарҙың өҫтөнә торҙо. 19Кирубтар ҡанаттарын ҡаҡты ла күҙ алдымда ерҙән күтәрелде, улар хәрәкәт иткәндә тәгәрмәстәр ҙә яндарында ине. Улар Раббы ҡорамының көнсығыштағы ҡапҡаһы[†] алдында туҡтанылар. Исраил[†] Аллаһының шөһрәте уларҙың өҫтөндә ине[+].

20Улар мин Кевар йылғаһы буйында Исраил Аллаһының аҫтында күргән йән эйәләре ине. Уларҙың кирубтар икәнен аңланым. 21Һәр береһенең дүрт йөҙө, дүрт ҡанаты, ҡанаттары аҫтында әҙәмдекенә оҡшаған ҡулдары бар ине. 22Йөҙҙәре мин Кевар йылғаһы буйында күргән йөҙҙәргә оҡшағайны. Һәр береһе туп-тура йөҙө ҡараған яҡҡа бара ине.

#### 11


Йәрүсәлимдең хөкөм ителеүе

1Рух, мине күтәреп, Раббы[†] ҡорамының[†] көнсығышҡа ҡараған ҡапҡаһы[†] янына алып килде. Ҡапҡа ауыҙында егерме биш кеше тора ине. Мин улар араһында халыҡ башлыҡтары Ғаззур улы Яазанъяһ менән Бенаяһ улы Пелатъяһты күрҙем[+]. 2Раббы миңә:

– Эй әҙәм улы,[†] былар – яуыз эштәр ниәтләгән һәм ҡалаға насар кәңәш биргән кешеләр, – тине. – 3Улар: «Йорттар һалыр мәлдәр тиҙ булмай әле. Был ҡала – ҡаҙан, ә беҙ – ит», – тиҙәр. 4Шуға күрә уларға ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит, эй әҙәм улы, пәйғәмбәрлек ит.

5Шунда миңә Раббының Рухы иңде һәм:

– Әйт, Раббы былай ти: «Эй Исраил[†] халҡы! Мин һеҙҙең ниҙәр һөйләгәнегеҙҙе лә, башығыҙҙа нимә барлығын да беләм, – тине. – 6Был ҡалала күптәрҙе үлтерҙегеҙ, ҡала урамдарын мәйеттәр менән тултырҙығыҙ»[+].

7Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Был ҡала – ысынлап та ҡаҙан һымаҡ. Әммә ит – һеҙ үлтереп уға һалған кешеләрҙең мәйеттәре. Мин һеҙҙе ҡаланан ҡыуып сығарасаҡмын. 8Һеҙ ҡылыстан ҡурҡаһығыҙ – Мин һеҙгә ҡылыс ебәрәм, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+] 9Һеҙҙе ҡаланан ҡыуып сығарып, яттар ҡулына бирәм, һеҙҙең өҫтән хөкөм ҡылам. 10Һеҙ ҡылыстан ҡырылырһығыҙ. Мин һеҙҙе Исраилдың сиктәрендә язалаясаҡмын. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ. 11Был ҡала һеҙҙең өсөн ҡаҙан булмаҫ, ә һеҙ унда ит булмаҫһығыҙ. Һеҙҙе Исраилдың сиктәрендә язалаясаҡмын. 12Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ, сөнки һеҙ ҡағиҙәләремде үтәмәнегеҙ, ҡанундарымды[†] һаҡламанығыҙ, әйләнә-тирәгеҙҙәге ҡәүемдәрҙең йолалары буйынса йәшәнегеҙ».

13Мин пәйғәмбәрлек иткән мәлдә Бенаяһ улы Пелатъяһ йығылып үлде. Мин йөҙтүбән ергә ҡапланып:

– Эй Раббы Хаким! Һин иҫән ҡалған исраилдарҙың бөтәһен дә юҡ итеп бөтөрһөң микән ни? – тип ҡысҡырҙым[+].

14Миңә Раббы һүҙе булды:

15– Эй әҙәм улы, һинең ҡәрҙәштәрең, ҡан туғандарың һәм бөтә исраилдар тураһында Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәр: «Улар Раббынан алыҫ, был ер биләмә итеп беҙгә бирелде», – тиҙәр. 16Шуға күрә әйт, Раббы Хаким былай ти: «Мин халҡымды алыҫтағы ҡәүемдәр араһына һипһәм дә, төрлө илдәргә таратһам да, барған урындарында уларға Мин Үҙем ваҡытлыса Изге[†] торлаҡ булдым»[+]. 17Шуға күрә әйт, Раббы Хаким былай ти: «Мин һеҙҙе халыҡтар араһынан йыйып алырмын да Үҙем һибеп таратҡан ерҙәрҙән кире ҡайтарырмын. Исраил тупрағын яңынан һеҙгә бирермен»[+].

18Улар әйләнеп ҡайтыр ҙа был ерҙәге бөтә әшәкелектәрҙе һәм ерәнгес боттарҙы тамырынан юҡ итер. 19Мин уларға башҡа төрлө йөрәк бирермен, булмыштарына яңы рух һалырмын. Тәндәренән таш йөрәктәрен алып ташлап, уларға тере йөрәк бирермен[+]. 20Улар Минең ҡанундарым буйынса йәшәр, ҡағиҙәләремде тотор. Шул саҡта улар Минең халҡым булыр, Мин уларҙың Аллаһы булырмын[+]. 21Күңелдәре менән әшәке һәм ерәнгес боттарға береккәндәргә килгәндә инде, Мин уларҙың ғәмәлдәренең әжерен баштарына төшөрәсәкмен, – тип белдерә Раббы Хаким[+].


Раббы шөһрәтенең Йәрүсәлимде ташлап китеүе

22Кирубтар,[†] ҡанаттарын йәйеп, эргәләрендәге тәгәрмәстәр менән бергә юғарыға күтәрелде. Исраил Аллаһының шөһрәте[†] уларҙың өҫтөндә ине[+]. 23Раббының шөһрәте ҡала уртаһынан күтәрелде лә ҡаланың көнсығышындағы тау өҫтөнә барып туҡтаны[+]. 24Алланың Рухынан килгән күренмештә[†] рух мине күтәреп алды ла халдейҙар[†] еренә, һөргөндәгеләр янына, алып килде. Шунан мин күргән күренмеш юҡҡа сыҡты[+]. 25Мин һөргөндәгеләргә Раббы күрһәткәндәрҙең барыһын да һөйләп бирҙем.

#### 12


Зөлкифелдең һөргөнгә ҡыуылыусыны һүрәтләүе

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] һин фетнәсел халыҡ араһында йәшәйһең. Уларҙың күрер өсөн күҙҙәре бар, әммә күрмәйҙәр; ишетер өсөн ҡолаҡтары бар, әммә ишетмәйҙәр. Сөнки улар – фетнәсел халыҡ[+].

3Ә һин, әҙәм улы, һөргөнгә киткәндәге һымаҡ кәрәк-ярағыңды әҙерлә, уларҙың күҙ алдында көпә-көндөҙ юлға сыҡ. Һинең, өйөңдө ташлап, башҡа ергә киткәнеңде барыһы ла күрһен. Кем белә, бәлки, фетнәсел халыҡ булһалар ҙа, аңларҙар[+]. 4Һөргөнгә киткәндә кәрәк булған әйберҙәреңде тышҡа көпә-көндөҙ уларҙың күҙе алдында сығарып ҡуй. Үҙең иһә эңер төшкәндә, уларҙың күҙ алдында, һөргөнгә киткән кеше кеүек юлға сыҡ. 5Барыһының күҙ алдында өйөңдөң диуарын тишеп, әйберҙәреңде шул тишектән сығар[+]. 6Эңер төшкәс, уларҙың күҙе алдында йөгөңдө яурыныңа һал да юлға сыҡ. Ташлап киткән ереңде күрмәҫ өсөн йөҙөңдө ҡапла. Мин һине Исраил[†] халҡына бер билдә итеп ҡуйҙым.

7Миңә нисек ҡушылған булһа, шулай эшләнем. Һөргөнгә киткәндә кәрәк булған әйберҙәремде көндөҙ сығарып ҡуйҙым. Кис көнө ҡулым менән диуарҙа тишек яһаным да, әйберҙәремде ҡараңғыла сығарып, барыһының күҙ алдында яурыныма һалып алдым.

8Иртәнсәк миңә Раббы һүҙе булды:

9– Эй әҙәм улы, был фетнәсел Исраил нәҫеле һинән: «Нимә эшләйһең?» – тип һораманымы[+]? 10Әйт уларға, Раббы Хаким былай ти: «Йәрүсәлим[†] хакимы һәм унда йәшәгән бөтә Исраил халҡы тураһында әүлиәлек был»[+]. 11Уларға: «Мин һеҙҙең өсөн – билдәмен. Мин нимә эшләнем, уларға ла шулай буласаҡ: әсирлеккә төшөп, һөргөнгә китәсәктәр», – тип әйт. 12Хакимдары ҡараңғыла кәрәк-ярағын яурынында күтәреп юлға сығыр. Уны сығарыр өсөн диуарҙа тишек яһарҙар. Ташлап киткән ерен күрмәҫ өсөн ул йөҙөн ҡаплар. 13Мин уның өҫтөнә ауымды ташлармын, һәм ул Минең тоҙағыма эләгер. Мин уны Бабилға,[†] халдейҙар[†] еренә, алып барасаҡмын, ләкин ул уны күрмәйенсә шул ерҙә үлеп ҡалыр[+]. 14Мин уның эргәһендәгеләрҙе – ярандарын һәм яугирҙәрен һәр тарафҡа елгә осорасаҡмын, арттарынан яланғас ҡылыс менән эҙәрләйәсәкмен[+]. 15Уларҙы ҡәүемдәр араһына таратып, төрлө илдәргә һибеп ебәргәс, Минең Раббы икәнемде белерҙәр[+]. 16Ҡылған бөтә ерәнгес эштәре тураһында башҡа халыҡтар араһында һөргөндә булғанда үҙҙәре һөйләһендәр өсөн уларҙың бер аҙын ҡылыстан, аслыҡтан һәм ҡырғындан алып ҡалырмын. Шунда улар Минең Раббы икәнемде белер[+].


Яза кисектерелмәйәсәк

17Миңә Раббы һүҙе булды:

18– Эй әҙәм улы, икмәгеңде ҡалтырана-ҡалтырана аша, һыуыңды дерелдәй-дерелдәй хәүефләнеп эс. 19Ил халҡына әйт: Раббы Хаким Йәрүсәлимдә, Исраил ерендә йәшәгәндәр тураһында былай ти: «Улар икмәктәрен хәүеф эсендә ашар, һыуҙарын өмөтһөҙлөк менән эсер. Унда йәшәгәндәрҙең залимлығы арҡаһында ил үҙендәге муллыҡтан мәхрүм ҡалыр[+]. 20Халыҡ йәшәгән ҡалалар емерелер, ер ташландыҡ булып ҡалыр. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ».


Раббы һүҙенең ғәмәлгә ашыуы

21Миңә Раббы һүҙе булды:

22– Эй әҙәм улы, Исраил ерендә «көндәр үтә тора, һәр күренмеш[†] бушҡа сыға тора» тигән ниндәй әйтем ул[+]? 23Шуға күрә уларға әйт, Раббы Хаким былай ти: «Был әйтемде Мин юҡҡа сығарам. Бынан ары Исраилда уны ҡулланмаҫтар». Тағы ла әйт уларға: «Барлыҡ күренмештәр тормошҡа ашасаҡ көндәр яҡынлаша. 24Бынан һуң Исраил нәҫеле араһында һис бер ялған күренмеш, алдатҡыс күрәҙәлек булмаясаҡ[+]. 25Мин Раббы әйтәм икән, әйткәнем бойомға ашыр, кисектерелмәҫ. Эй фетнәсел нәҫел, әйткән һүҙҙәремде һеҙҙең көндәрҙә ғәмәлгә ашырасаҡмын», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

26Миңә Раббы һүҙе булды:

27– Эй әҙәм улы, бына Исраил нәҫеле һинең турала: «Уға килгән күренмеш оҙаҡ йылдар үткәс кенә ғәмәлгә ашасаҡ, ул алыҫ киләсәк тураһында пәйғәмбәрлек[†] итә», – тип әйтә[+]. 28Шуға күрә уларға еткер, Раббы Хаким былай ти: «Әйткән һүҙҙәремдең береһе лә кисектерелмәҫ. Нимә әйтһәм, шул ғәмәлгә ашасаҡ», – тип белдерә Раббы Хаким.

#### 13


Ялған пәйғәмбәрҙәргә ҡаршы пәйғәмбәрлек

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] Исраилдың[†] пәйғәмбәрҙәренә[†] ҡаршы пәйғәмбәрлек ит, үҙ белдектәре менән пәйғәмбәрлек иткән кешеләргә әйт: Раббы һүҙен тыңлағыҙ![+] 3Раббы Хаким былай ти: «Бер ниндәй ҙә күренмеш[†] күрмәгән, үҙҙәрең уйҙырмаларын ғына һөйләгән ахмаҡ пәйғәмбәрҙәргә ҡайғы! 4Эй Исраил, һинең пәйғәмбәрҙәрең харабаларҙағы төлкөләргә оҡшаған! 5Һеҙ ҡала диуарының емереклектәренә сығып ҡараманығыҙ, Раббы көнөндә[†] буласаҡ алышта ныҡ торор өсөн Исраил йортоноң диуарҙарын нығытманығыҙ[+]. 6Пәйғәмбәрҙәрегеҙҙең күргәндәре уйҙырма, күрәҙәлектәре ялған. Мин уларҙы ебәрмәнем, әммә улар: „Раббы шулай тип белдерә“, – тип һөйләй. Бына шулар әйткәндәре ғәмәлгә ашыр тип көтәләрме[+]? 7Һеҙҙең күргәндәрегеҙ ялған, күрәҙәлегегеҙ алдаҡ түгелме ни? Минең һеҙгә әйтмәүемә ҡарамаҫтан: „Раббы шулай белдерҙе“, – тип һөйләйһегеҙ».

8Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Юҡ-бар һөйләгәнегеҙ һәм ялғанды күргәнегеҙ өсөн, Мин һеҙгә ҡаршымын, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+] 9Минең ҡулым уйҙырма күренмештәр күргән һәм ялған күрәҙәлек иткән пәйғәмбәрҙәргә ҡаршы буласаҡ. Улар халҡым йыйынында ҡатнашмаҫ, Исраил халҡының исемлегенә индерелмәҫ, Исраил тупрағына аяҡ баҫмаҫ. Шунда һеҙ Минең Раббы Хаким икәнемде белерһегеҙ[+].

10Тыныслыҡ юҡ саҡта „тыныслыҡ“ тип халҡымды аҙаштыралар. Халҡым ышанысһыҙ диуар төҙөгәндә, пәйғәмбәрҙәр уны аҡбалсыҡ менән ағарта[+]. 11Диуарҙы аҡлаусыларға[†] әйт, ул ҡолаясаҡ. Ҡойма ямғыр булыр, таш һымаҡ боҙ яуыр, ғәрәсәтле ел диуарға ҡаршы иҫер[+]. 12Диуар ауғас: „Һеҙ аҡлаған балсыҡ ҡайҙа?“ – тип һорамаҫтармы?»

13Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Мин асыуланып дауыл күтәрермен; ярһыуымдан ямғыр ҡойор, нәфрәтемдән емергес боҙ-борсаҡтар яуыр. 14Һеҙ аҡбалсыҡ менән ағартҡан диуарҙы ҡолатып, ер менән тигеҙләрмен. Уның нигеҙҙәре күренеп ятыр. Диуар ҡолағанда, һеҙ барығыҙ ҙа уның менән бергә һәләк булырһығыҙ. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ[+]. 15-16Ярһыуымды диуарҙың һәм уны ағартыусыларҙың өҫтөнә түккәндән һуң һеҙгә: „Диуар ҙа, уны ағартыусылар – тыныслыҡ булмаған саҡта Йәрүсәлимгә[†] тыныслыҡ тураһында күренмештәр күреп пәйғәмбәрлек иткән Исраил пәйғәмбәрҙәре лә юҡ инде“, тип әйтермен», – тип белдерә Раббы Хаким. –

17Ә һин, эй әҙәм улы, халҡыңдың үҙ белдектәре менән пәйғәмбәрлек иткән ҡатын-ҡыҙҙарына йөҙөңдө бор, уларға ҡаршы пәйғәмбәрлек ит. 18Әйт, Раббы Хаким былай ти: «Кешеләрҙең йәнен аулар өсөн һәр кемгә сихырлап беләҙек бәйҙәре теккән, баштарына төрлө оҙонлоҡтағы япмалар яһаған ҡатындарға ҡайғы! Йәндәрҙе аулап, үҙ йәнегеҙҙе ҡотҡарырға йыйынаһығыҙмы ни? 19Бер нисә ус арпа, бер нисә телем икмәк өсөн һеҙ үлергә тейеш булмағандарға – үлем, йәшәргә тейеш булмағандарға ғүмер юрап, ялғанды хуш күргән кешеләрҙе алдап, халҡым алдында Мине хурлайһығыҙ»[+].

20Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Кешеләрҙе ҡош һымаҡ тоҙаҡҡа төшөрөр өсөн теккән сихыр бәйҙәрегеҙгә ҡаршымын. Мин уларҙы ҡулығыҙҙан йолҡоп алам һәм һеҙ аулаған йәндәрҙе иреккә сығарам. 21Япмаларығыҙҙы йыртып ташлайым һәм халҡымды ҡулығыҙҙан ҡотҡарам. Инде улар һеҙҙең табышығыҙ булмаҫ. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ. 22Һеҙ ялғандарығыҙ менән тоғро кешеләрҙе әрнеттегеҙ, ә Мин уларҙы әрнетергә теләмәгән инем. Яман кеше боҙоҡ юлынан боролмаһын, йәнен һаҡлап ҡалмаһын өсөн, һеҙ уны хуплап торҙоғоҙ[+]. 23Шул арҡала һеҙ башҡаса уйҙырма күренмештәр күрмәҫһегеҙ һәм күрәҙәлек итмәҫһегеҙ. Мин халҡымды һеҙҙең ҡулығыҙҙан ҡотҡарам. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ»[+].

#### 14


Раббының ботҡа табыныусыларҙы язалаясағы

1Исраил[†] аҡһаҡалдарынан[†] бер нисә кеше килеп ҡаршыма ултырҙы[+]. 2Шул саҡ миңә Раббы[†] һүҙе булды:

3– Эй әҙәм улы,[†] был бәндәләр боттарына күңел бирҙе һәм үҙҙәренең енәйәтен алдарына абыныу ташы итеп ҡуйҙы. Ошонан һуң уларға Миңә һорау бирергә рөхсәт итәйемме инде[+]? 4Шуға күрә улар менән һөйләш, уларға әйт, Раббы Хаким былай ти: «Исраил нәҫеленән кем боттарына күңел бирһә һәм гонаһын[†] алдына абыныу ташы итеп ҡуйһа, шунан пәйғәмбәргә[†] мөрәжәғәт итһә, Мин Раббы уға боттарының күплегенә күрә яуап ҡайтарырмын. 5Үҙенең боттары арҡаһында Миңә сит-ят булып киткән Исраил халҡы йөрәге менән аңлаһын өсөн эшләйем Мин быны».

6Шуға күрә Исраил халҡына әйт, Раббы Хаким былай ти: «Тәүбәгә килегеҙ, боттарығыҙҙан баш тартығыҙ, бөтә ерәнгес эштәрегеҙҙе ташлағыҙ[+].

7Әгәр Исраил нәҫеленән йәки Исраил ерендә йәшәгән килмешәктәрҙән кем дә булһа Минән ситләшһә, боттарына күңел һалып, үҙенең ҡаршыһына гонаһын абыныу ташы итеп ҡуйһа, шунан, пәйғәмбәргә килеп, Минән кәңәш һораһа, Мин, Раббы, ул әҙәмгә яуапты Үҙем бирермен. 8Мин ул кешегә ҡаршы боролормон, уны башҡаларға һабаҡ һәм ғибрәт итермен, халҡым араһынан ҡыуырмын. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ[+].

9Әгәр был пәйғәмбәр яңылыш пәйғәмбәрлек итә икән, уны Мин Раббы яңылыштырған булам. Мин уға ҡаршы ҡулымды күтәрермен, уны халҡым Исраил араһынан юҡ итермен[+]. 10Улар икеһе лә – һорашҡан кеше лә, пәйғәмбәр ҙә ғәйепле булып, бер үк язаны алыр. 11Мин быны Исраил халҡы бүтән Минең юлымдан тайпылмаһын, енәйәттәре менән үҙҙәрен нәжесләмәһен[†] өсөн эшләйем. Шунда улар Минең халҡым булыр, Мин уларҙың Аллаһы булырмын», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

12Миңә Раббы һүҙе булды:

13– Эй әҙәм улы, әгәр ҙә берәй ил, Миңә булған тоғролоғон онотоп, гонаһ ҡылһа, Мин, уға ҡаршы ҡулымды күтәреп, ризыҡҡа сик ҡуйһам, уға аслыҡ ебәрһәм һәм кешеләрен, мал-тыуарын һәләк итә башлаһам,[+] 14араларында ошо өс кеше: Нух, Даниил һәм Әйүп булһа, хатта улар ҙа тәҡүәлектәре[†] менән тик үҙ йәндәрен генә һаҡлап ҡала алыр ине, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+] 15Әгәр ҙә Мин был илгә ҡырағай хайуандар ебәрһәм һәм улар уны кешеһеҙ ҡалдырһа, ил бушлыҡҡа әйләнһә, йыртҡыстар арҡаһында бер кем үтеп-һүтеп йөрөмәҫ хәлгә төшһә, 16ошо өс кеше унда булһа, – тип белдерә Раббы Хаким, – Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, улдарын да, ҡыҙҙарын да ҡотҡара алмаҫтар, бары тик үҙ йәндәрен генә ҡотҡарырҙар, ил иһә бушлыҡҡа әйләнер ине[+]. 17Йәки Мин был илгә ҡылыс ебәрһәм һәм: «Ҡылыс, ил буйлап үт!» – тип бойорһам, кешеләрҙе һәм мал-тыуарҙы ҡыра башлаһам,[+] 18ошо өс кеше унда булһа, – тип белдерә Раббы Хаким, – Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, улдарын да, ҡыҙҙарын да ҡотҡара алмаҫтар, бары үҙ йәндәрен генә ҡотҡарырҙар ине. 19Йәки был илгә ҡырғын ебәрһәм һәм ҡан ҡойҙорғос асыуымды яуҙырһам, кешеләрҙе һәм мал-тыуарҙы юҡ итһәм, 20Нух, Даниил һәм Әйүп унда булһа, – тип белдерә Раббы Хаким, – Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, хатта улар ҙа улдарын да, ҡыҙҙарын да ҡотҡара алмаҫтар, тәҡүәлектәре менән бары үҙ йәндәрен генә ҡотҡара алырҙар ине.

21Раббы Хаким былай ти: «Бына Мин Йәрүсәлимгә[†] кешеләрен һәм мал-тыуарҙы юҡ итер өсөн дүрт ҡаты язамды: ҡылыс, аслыҡ, йыртҡыс януарҙар һәм үләт ебәрәм[+]. 22Әммә унда иҫән ҡалғандар булыр. Тере ҡалған улдар һәм ҡыҙҙарҙы ҡаланан алып сығырҙар, һәм улар һеҙҙең янға килер. Шунда һеҙ уларҙың ҡыуған юлдарын һәм ҡылған ғәмәлдәрен күрерһегеҙ һәм, Мин Йәрүсәлимгә ебәргән бәләнең, уға ебәргән бөтә нәмәнең сәбәбен аңлап, йыуаныс табырһығыҙ[+]. 23Уларҙың ҡыуған юлдарын һәм ҡылған ғәмәлдәрен күргәс, Минең ундағы эштәремдең бушҡа ғына булмағанын аңлап тынысланырһығыҙ», – тип белдерә Раббы Хаким.

#### 15


Йөҙөм ағасы тураһында ҡисса

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] йөҙөм ағасының[†] олоно урмандағы башҡа ағастарҙың ботағынан ни яғы менән яҡшыраҡ[+]? 3Уны берәй нәмә яһар өсөн ҡулланалармы? Исмаһам, берәй әйберҙе элеп ҡуйыр өсөн ҡаҙаҡ яһарға эшкинерме? 4Бына ул яндырыр өсөн утҡа ташланыр. Ут уның остарын яндырып, уртаһын көйҙөргәндән һуң ул берәй эшкә ярармы? 5Бөтөн сағында бер нәмәгә лә эшкинмәгәнде, көйгән килеш ул берәй нәмәгә яраҡлымы?

6Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Урмандағы ағастар араһынан йөҙөм олонон утҡа ташлаған кеүек Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәр менән дә шулай эшләйәсәкмен[+]. 7Мин уларға ҡаршы боролормон. Улар уттан ҡасып ҡотолһалар, ялҡынға барып юлығырҙар. Мин уларға ҡаршы сыҡҡас, Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ. 8Халҡым Миңә хыянат иткән өсөн, Мин был илде бушлыҡҡа әйләндерермен», – тип белдерә Раббы Хаким.

#### 16


Йәрүсәлим – хыянатсыл ҡатын

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] Йәрүсәлимгә[†] уның ерәнгес ғәмәлдәрен белдереп һөйлә[+]. 3Әйт, Раббы Хаким Йәрүсәлимгә былай ти: «Һинең тамырың, тыуған төйәгең – Ҡәнғән[†] ере; атаң – әмөри, әсәң – хитти ҡыҙы[+]. 4Тыуған көнөңдә һинең кендегеңде ҡырҡманылар, һыу менән йыуындырманылар, тоҙ менән ыуманылар һәм йүргәккә төрмәнеләр. 5Бер кем дә һине ҡыҙғанманы, һис кем йәлләп һиңә ошоларҙы эшләмәне. Һин тыуғанда, ерәнеп, һинән ваз кистеләр һәм ҡырға сығарып бырғанылар.

6Яныңдан уҙып барған сағымда ҡаныңа батып, тыбырсынып ятҡаныңды күрҙем дә, ҡан эсендәге һиңә: „Йәшә!“ – тинем. Эйе, ҡанға батҡан һиңә әйттем: „Йәшә!“[+] 7Һине ҡырҙағы үлән кеүек үҫтерҙем. Үҫеп буйға еттең, күркәмләндең, түштәрең йомроланды, толомдарың оҙонайҙы. Әммә һин яланғас, шәрә инең.

8Ҡабат яныңдан үтеп барған саҡта һине күреп ҡалдым. Һинең һөйөү өсөн өлгөргәнеңде күреп, сабыуым менән яланғас тәнеңде ҡапланым. Ант итеп, һинең менән килешеү[†] төҙөнөм, – тип белдерә Раббы Хаким. – Шунда һин Минеке булдың[+].

9Һине һыу менән йыуҙым, ҡандан таҙарттым, зәйтүн майы[†] менән майланым. 10Өҫтөңә – сигеүле кейемдәр, аяғыңа зәңгәр күндән тегелгән ҡата кейҙерҙем, нәфис етен билбау менән билеңде быуҙым һәм һине затлы туҡымаға төрҙөм. 11Биҙәүестәр менән матурланым, беләгеңде – беләҙектәр, муйыныңды мунсаҡ менән биҙәнем. 12Танауыңа һәм ҡолаҡтарыңа алҡа таҡтым, башыңа гүзәл таж кейҙерҙем[+]. 13Алтын-көмөш менән биҙәндең, кейемдәрең нәфис етендән, сигелгән затлы туҡыманан булды. Иң яҡшы бойҙай ононан бешерелгән икмәк, бал да май ашаның, иҫ киткес күркәм инең, батшабикәгә оҡшап ҡалдың[+]. 14Гүзәллегең хаҡында ҡәүемдәр араһында дан таралды, сөнки Мин һиңә биргән күркәмлек гүзәллегеңде камил иткәйне, – тип белдерә Раббы Хаким. –

15Әммә һин гүзәллегеңә ышандың, шөһрәтең[†] менән файҙаланып, фәхешлек юлына баҫтың, һәр үткенсе менән зина ҡылдың[+]. 16Мин һиңә биргән кейемдәреңдең бер өлөшө менән табыныу ҡалҡыулыҡтарыңды биҙәп, уларҙың өҫтөндә быға тиклем булмағанса һәм киләсәктә лә булмаҫтай фәхешлек иттең. 17Һиңә Мин биргән алтын һәм көмөш биҙәнгестәрҙән ир-ат һындары яһаның һәм улар менән зина ҡылдың[+]. 18Уларға нағышлы күлдәктәреңде кейҙерҙең, уларҙың алдына Минең зәйтүн майымды һәм хуш еҫле сайырымды ҡуйҙың. 19Мин һиңә биргән ашамлыҡтарҙы – һине туҡландырған иң яҡшы бойҙай онон, майҙы, балды – хуш еҫле төтәтеү ҡорбаны[†] итеп алдарына ҡуйҙың. Тап шулай булды, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+] 20Минең өсөн тыуҙырған улдарыңды һәм ҡыҙҙарыңды алып, уларҙы боттарыңа ризыҡ итеп ҡорбан ҡылдың. Фәхешлегең генә етмәгән, 21һин, Минең балаларымды салып, утта боттарға ҡорбан иттең[+]. 22Ошо әшәкелектәреңде эшләгәндә һәм зина ҡылғанда һин үҙеңдең йәш сағыңды – яланғас, шәп-шәрә, ҡаныңа батып, тыбырсынып ятҡан ваҡытыңды – иҫеңә төшөрмәнең.

23Эй, ҡайғы һиңә, ҡайғы! – тип белдерә Раббы Хаким. – Ҡылған ҡәбәхәтлектәрең етмәгәндәй, 24үҙеңә убалар ҡорҙоң, һәр майҙанда табыныу ҡалҡыулыҡтары төҙөнөң. 25Һәр юлдың сатында табыныу ҡалҡыулыҡтары яһап, үҙеңдең гүзәллегеңде нәжесләнең,[†] һәр үткенсе алдында тарбаңлап яттың һәм фәхешлегеңде арттырҙың[+]. 26Күршеләрең, енси дәрте ташып торған Мысыр[†] улдары менән зина ҡылдың. Үҙеңдең тыйғыһыҙ аҙғынлығың менән Мине ярһыттың[+]. 27Шунда Мин һиңә ҡаршы ҡулымды күтәрҙем. Ризығыңды кәметеп, һине дошмандарың булған пелешти ҡыҙҙары ихтыярына бирҙем. Хатта улар ҙа һинең әхлаҡһыҙ ҡылығыңдан оялды. 28Һин ашшурҙар[†] менән дә зина ҡылдың, ләкин туйманың; уйнаш иттең, әммә ҡәнәғәтләнмәнең[+]. 29Боҙоҡлоғоңдо сауҙагәрҙәр иле булған Халдей ерҙәренә тиклем йәйелдерҙең, тик бының менән дә ҡәнәғәтлек тапманың[+].

30Быларҙың барыһын да ҡылған сағыңда нәфсең шул тиклем аҙғын ине, – тип белдерә Раббы Хаким, – һин хаяһыҙ фәхишә һымаҡ ҡыландың! 31Һәр юлдың сатында фәхеш убалары ҡорҙоң, һәр майҙанға табыныу ҡалҡыулыҡтары өйҙөң. Хатта фәхишә кеүек тә булманың һин, сөнки түләү итеп бирелгән бүләктәрҙе кире ҡаҡтың.

32Зина ҡылған, ире урынына яттарҙы ҡабул иткән уйнашсы ҡатын булдың[+]. 33Фәхишәләргә хаҡ түләйҙәр. Ә һин үҙең бөтә уйнаштарыңа бүләк тараттың. Фәхешлек итергә һәр яҡтан һиңә килһендәр өсөн үҙең ришүәт бирҙең[+]. 34Фәхешлегеңдә башҡа ҡатындарға оҡшамағанһың, сөнки һис кем, уйнаш итергә өгөтләп, артыңдан баҫтырманы, һиңә бүләк бирмәнеләр, үҙең бүләк өләштең. Был йәһәттән һин башҡаларҙан шулай айырылып тораһың».

35Шуға күрә Раббы һүҙен тыңла, эй фәхишә! 36Раббы Хаким былай ти: «Аҙғынлыҡҡа бирелгәнең һәм фәхешлек иткәндә уйнаштарың алдында оятың асылған өсөн, бөтә ерәнгес боттарың һәм һин уларға биргән балаларыңдың ҡаны өсөн – 37шуларҙың барыһы өсөн, ләззәтләнгән бөтә уйнаштарыңды – һөйгәндәреңде лә, күрә алмағандарыңды ла – бергә йыям. Һәр тарафтан уларҙы туплап, алдарында шәрәлегеңде асам; улар һинең хурлыҡҡа ҡалыуыңды күрер[+]. 38Мин һиңә зина ҡылған һәм кеше ҡаны ҡойған ҡатындарға биргән язаны бирәм – һине, көнсөллөгөмдән ярһып, үлемгә дусар итәм[+]. 39Мин һине уйнаштарыңдың ҡулына тапшырам. Улар убаларыңды емерерҙәр, табыныу ҡалҡыулыҡтарыңды туҙҙырырҙар. Өҫтөңдәге кейемеңде йыртып бырғарҙар, биҙәнгестәреңде тартып алырҙар, һине яланғас, шәп-шәрә килеш ҡалдырырҙар[+]. 40Ғәм халыҡты һиңә ҡаршы күтәрерҙәр, улар һине таш бәреп үлтерер һәм ҡылыс менән тураҡлап ташлар[+]. 41Өйҙәреңде үртәрҙәр, һине бик күп ҡатындар алдында язаларҙар. Мин һинең фәхешлегеңә сик ҡуясаҡмын, башҡаса уйнаштарыңа бүләк өләшмәҫһең[+]. 42Бары шул саҡта ғына һиңә булған асыуым ҡаныр һәм көнсөллөгөм баҫылыр, тынысланырмын һәм ярһыуым үтер[+].

43Йәш сағыңды иҫеңдә тотмаған һәм ҡылған эштәрең менән асыуымды килтергән өсөн, был ғәмәлдәреңдең әжерен башыңа төшөрәсәкмен, – тип белдерә Раббы Хаким. – Бөтә был әшәкелектәреңә өҫтәп, боҙоҡлоҡҡа ла бирелмәнеңме ни? 44Кешеләр һинең хаҡта һөйләгәндә „әсәһе ниндәй булһа, ҡыҙы ла шундай“ тигән мәҡәлде иҫенә төшөрәсәк[+]. 45Ире менән балаларын һанға һуҡмаған әсәңдең ҡыҙы һин, ирҙәре менән балаларын һанға һуҡмаған ҡыҙ туғандарыңдың туғаныһың. Әсәң – хитти ҡыҙы, ә атайың әмөри ине[+]. 46Өлкән[†] апайың – ҡыҙҙары менән һинән төньяҡта йәшәгән Самария,[†] ә һеңлең – ҡыҙҙары менән һинән көньяҡта йәшәгән Содом[+]. 47Әммә һин уларҙың ғына юлын ҡыуып, уларҙың ғына әшәкелектәрен ҡылып ҡалманың, был ғына һиңә аҙ тойолдо, һин уларға ҡарағанда ла аҙғыныраҡ булдың[+]. 48Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким, – һеңлең Содом да, ҡыҙҙары ла һин ҡыҙҙарың менән ҡылғанды эшләмәне[+].

49Һеңлең Содомдың ғәйебе бына нимәнән ғибәрәт ине: үҙе лә, ҡыҙҙары ла тәкәббер булдылар, туйып шаштылар, эшһеҙлектән аҙҙылар, фәҡирҙәр менән мохтаждарға ярҙам ҡулы һуҙманылар[+]. 50Улар эреләнде, Миңең хозурымда ерәнгес эштәр ҡылды, һәм Мин, быны күреп, уларҙы юҡ иттем[+]. 51Самария һин ҡылған гонаһтарҙың[†] яртыһын да эшләмәне. Әшәкелектә һин уларҙан арттырып ебәрҙең. Ҡылған ҡәбәхәтлектәрең алдында апайың менән һеңлең тоғрораҡ булып күренде[+]. 52Һин хурлығыңды үҙең күтәр. Сөнки ҡыҙ туғандарыңды бер ни тиклем аҡланың. Ҡылған гонаһтарың уларҙыҡынан да ерәнгесерәк булғанға күрә, уларҙы тоғрораҡ итеп күрһәттең. Оятыңдан һин дә ҡыҙар, ҡыҙ туғандарыңды шул рәүешле аҡлап, мәсхәрәңде күтәр!

53Әммә, бер көн килеп, Мин Содом менән уның ҡыҙҙарын, Самария менән уның ҡыҙҙарын, улар менән бергә һине яңынан мул, имен тормошҡа ҡайтарырмын[+]. 54Эшләгәндәрең өсөн оялһын, хурлығыңды үҙең күтәрһен һәм шуның менән улар өсөн йыуаныс булып торһон тип эшләйем Мин быны. 55Ҡыҙ туғандарың Содом һәм Самария менән ҡыҙҙары ла, ҡыҙҙарың менән һин дә элекке хәлегеҙгә ҡайтасаҡһығыҙ. 56-57Яманатың фашланғанға тиклем, ғорур көндәреңдә һеңлең Содомдың исемен мыҫҡыллап телгә алманыңмы ни? Инде һин үҙең Эдом[†] ҡыҙҙары һәм уның күршеләре, пелешти ҡыҙҙары, һиңә ерәнеп ҡараған бөтә әйләнә-тирәләгеләр алдында хурлыҡҡа ҡалдың. 58Үҙеңдең аҙғынлығың һәм әшәкелектәрең өсөн язаһын күтәрәсәкһең», – тип белдерә Раббы.


Мәңгелек килешеү

59Раббы Хаким былай ти: «Һин, килешеүҙе боҙоп, антыңдан ваз кистең. Шуға күрә Мин дә һинең менән шулай итәсәкмен. 60Әммә Мин, һинең менән йәш сағыңда төҙөгән килешеүҙе иҫтә тотоп, һинең менән мәңгелек килешеүҙе тергеҙәсәкмен[+]. 61Апайҙарыңды һәм һеңлеләреңде үҙ яныңа алғас, ҡыуған юлыңды иҫеңә төшөрөрһөң, һәм һиңә оят булыр. Һинең менән төҙөгән килешеүҙә булмаһалар ҙа, уларҙы, ҡыҙҙарың булһындар тип, һиңә бирермен[+]. 62Һинең менән килешеүҙе нығытырмын, шунда Минең Раббы икәнемде белерһең[+]. 63Ҡылған ғәмәлдәреңдең бөтәһен дә Мин ғәфү иткәндән һуң, һин быларҙың барыһын да хәтереңдә тоторһоң, оятыңдан ҡыҙарырһың һәм бынан ары хурлығыңдан ауыҙыңды асырға ла баҙнат итмәҫһең», – тип белдерә Раббы Хаким.

#### 17


Бөркөт менән йөҙөм ағасы тураһында ҡисса

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] Исраил[†] нәҫеленә бер йомаҡ әйт һәм бер хикмәтле һүҙ һөйләп бир. 3Уларға әйт, Раббы Хаким былай ти: «Оҙон ҡауырһынлы, ҡабарынҡы мамыҡлы, ҙур ҡанатлы олоғара сыбар бер бөркөт Ливанға[†] осоп килде. Бер кедр ағасының осон эләктерҙе лә[+] 4уның иң өҫкө ботағын һындырып алды. Шунан уны алыш-биреш итеүселәр иленә алып китте, сауҙагәрҙәр ҡалаһына алып барып ултыртты. 5Ошо ерҙең орлоғон алып, уңдырышлы тупраҡҡа сәсте, уны тал ботағы һымаҡ ағын һыу буйына ултыртты[+]. 6Ул тамырланды, тәпәшәк кенә, әммә ҡуйы йөҙөм ағасы[†] булып үрелеп үҫте. Тәлгәштәре бөркөткә табан тартылды, тамырҙары иһә аҫта ине. Шулай итеп, үрсем биргән, ботаҡ йәйгән бер йөҙөм үҫентеһе булды[+].

7Йәнә бер оҙон ҡанатлы, ҡабарынҡы мамыҡлы ҙур бөркөт бар ине. Бына йөҙөм үҫентеһе үҙенең тамырҙарын был бөркөт яғына һуҙҙы, һуғарһын тип, ботаҡтары менән ултырған урынынан уға үрелде. 8Әммә ул былай ҙа, тәлгәшләнһен, емеш бирһен, күркәм бер йөҙөм ағасы булһын өсөн, ағыр һыу буйҙарындағы уңдырышлы тупраҡҡа ултыртылғайны бит инде».

9Һин әйт, Раббы Хаким былай ти: «Был йөҙөм имен генә үҫеп китерме? Ҡороһон тип, бөркөт уның тамырҙарын йолҡмаҫмы, емештәрен өҙмәҫме? Уның ботаҡтарындағы йәшел япраҡтары ҡорор. Тамырынан тартып алып бырғар өсөн көслө ҡул да, күп халыҡ та кәрәк булмаҫ. 10Бына, ул ултыртылған, әммә имен генә үҫә алырмы? Көнсығыш еле ҡағылыу менән ҡороп ҡалмаҫмы? Әллә үҫеп сыҡҡан урынында һулып ҡалырмы?»[+]

11Миңә Раббы һүҙе булды:

12– Был фетнәсел халыҡҡа әйт: «Ошоларҙың нимә аңлатҡанын белмәйһегеҙме ни?» Уларға әйт: «Ана, Бабил[†] батшаһы Йәрүсәлимгә[†] килде, уның батшаһы менән түрәләрен әсир итеп, Бабилға, үҙенә алып китте[+]. 13Шунан батша тоҡомонан булған берәүҙе алып, уның менән килешеү[†] төҙөнө һәм ант иттерҙе. Илдең арҙаҡлы кешеләрен дә тотҡонға алды[+]. 14Батшалыҡ күндәм булһын, күтәрелмәһен, килешеүҙе һаҡлап, ныҡ торһон өсөн шулай эшләне. 15Әммә ул кеше Бабил батшаһына ҡаршы баш күтәрҙе, үҙенә аттар һәм ҙур ғәскәр ебәрһен өсөн Мысырға[†] илселәр[†] ебәрҙе. Уңыш ҡаҙанырмы ул? Ошоларҙы эшләгән кеше ҡотолормо? Төҙөгән килешеүҙе боҙҙо – ҡотола алырмы[+]?

16Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким, – ул Бабилда үлеп ҡаласаҡ. Ул илдең батшаһы уны тәхеткә ултыртты, ә ул, биргән антынан ваз кисеп, уның менән төҙөшкән килешеүҙе боҙҙо[+]. 17Бабилдар бик күптәрҙе ҡырыр өсөн тупраҡтан ҡамау убалары өйгәндә, ҡаланы уратып нығытмалар төҙөгәндә, фирғәүен[†] ҡеүәтле ғәскәре һәм күп һанлы яугирҙәре менән һуғышта уға ярҙамсы булмаясаҡ[+]. 18Төҙөгән килешеүен боҙоп, ул антынан ваз кисте. Тоғро булырға вәғәҙә биргәйне, ә үҙе ошоларҙың барыһын да эшләне, шуға күрә ул ҡасып ҡотола алмаясаҡ».

19Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, Миңә биргән антынан ваз кискән, килешеүемде боҙған өсөн Мин был ғәмәлдәренең әжерен башына төшөрәсәкмен. 20Уның өҫтөнә ауымды ырғытырмын, тоҙағыма ҡаптырып, Бабилға килтерермен, Миңә хыянат иткән өсөн уға шунда хөкөм ҡылырмын[+]. 21Уның ҡасҡан бөтә яугирҙәре ҡылыстан ҡырылыр, иҫән ҡалғандары донъяның һәр тарафына таратылыр. Шул ваҡытта ошоларҙы Мин Раббы әйткәнен белерһегеҙ»[+].


Кедр ағасы тураһында ҡисса

22Раббы Хаким былай ти:

«Мин кедр ағасының иң башынан
Бер ботаҡ алып үҫтерәсәкмен.
Иң юғары ботаҡтарынан иң нәфисен алып,
Бөйөк һәм мөһабәт тауға ултыртасаҡмын.
23Исраилдың бейек тауына ултыртырмын уны.
Ботаҡланыр, емешләнер,
Мәғрур кедр ағасы булыр,
Аҫтына төрлө ҡоштар һыйыныр,
Ботаҡтарының күләгәһендә оя ҡорор[+].
24Ҡырҙағы бөтә ағастар
Бейек ағасты тәпәшәйткән,
Тәпәште бейегәйткән,
Йәшел ағасты ҡоротҡан,
Ҡоро ағасты сәскә аттырған
Мин Раббы икәнде аңлар.
Мин, Раббы, әйттем быны һәм
Әйткәнемде бойомға ашырасаҡмын»[+].

#### 18


Шәхси яуаплылыҡ

1[•]Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Исраил[†] ере тураһында «Аталары бешмәгән йөҙөм ашаны, балаларының теше ҡамашты», – тигән мәҡәл менән нимә әйтмәксе булаһығыҙ[+]?

3Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким, – һеҙ Исраилда был мәҡәлде башҡа әйтмәйәсәкһегеҙ[+]. 4Белеп ҡуйығыҙ: һәр кешенең йәне Минеке: атаның йәне Минеке булған һымаҡ, баланың йәне лә Минеке. Кем гонаһ[†] ҡылған, шул үләсәк![+]

5Әйтәйек, берәү тәҡүә,
Ул ғәҙел, тоғро ғәмәлдәр ҡыла,
6Тауҙарҙа боттарға килтерелгән ҡорбандарҙы[†] ашамай,
Исраил нәҫеленең боттарына табынмай,
Яҡынының ҡатынын нәжесләмәй;[†]
Күрем күргән ҡатынға яҡынламай,[+]
7Бер кемде лә ҡыйырһытмай,
Бурысҡа алғандың аманатын ҡайтара,
Кеше таламай,
Асҡа икмәк, яланғасҡа кейем бирә,[+]
8Үтескә биргән өсөн килем талап итмәй,
Яуызлыҡтан ҡулын тыя;
Ике кеше араһында ғәҙел хөкөм йөрөтә,[+]
9Минең ҡанундарыма[†] күрә эш итә,
Ҡағиҙәләремде ихлас тота –
Шул тәҡүә кеше.
Һис шикһеҙ, ул йәшәйәсәк, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+]

10Әйтәйек, ул кешенең бер улы булһа,
Һәм ул юлбаҫарлыҡ ҡылһа, ҡан түкһә,
Туғанына ҡаршы ошоларҙың береһен эшләһә,
11Атаһы ҡылмаған эштәрҙе ҡылһа:
Тауҙарҙа боттарға килтергән ҡорбанды ашаһа,
Яҡынының ҡатынын нәжесләһә,
12Фәҡир менән хәйерсене ҡыйырһытһа,
Кеше талаһа, аманатты ҡайтармаһа,
Боттарға табынһа,
Ерәнгес эштәр ҡылһа,
13Килем алыр өсөн үтескә аҡса бирһә,
Уны арттырып алһа,
Бындай кеше тере ҡалырмы?
Юҡ, ул тере ҡала алмай!
Бөтә был әшәкелектәрҙе ҡылған өсөн
Ул һис шикһеҙ үлтерелер.
Үлемендә үҙе ғәйепле булыр[+].

14Әйтәйек, был улдың да бер улы булыр.
Ул, атаһы ҡылған бөтә гонаһтарҙы күреп,
Уларҙың береһен дә ҡабатламаһа –
15Тауҙарҙа боттарға килтергән ҡорбанды ашамаһа,
Исраил нәҫеленең боттарына табынмаһа,
Яҡынының ҡатынын нәжесләмәһә,
16Кешене ҡыйырһытмаһа,
Бурыс өсөн аманат алмаһа,
Һис кемде таламаһа,
Асҡа – икмәк, яланғасҡа кейем бирһә,
17Яуызлыҡтан ҡулын тыйһа,
Үтескә аҡса биреп, арттырып түләтмәһә,
Ҡанундарым буйынса йәшәһә,
Ҡағиҙәләремде ихлас тотһа –
Ул атаһының гонаһы өсөн үлмәҫ,
Һис шикһеҙ ғүмерен һаҡлап ҡалыр.
18Ә атаһы үҙенең ғәйебе арҡаһында үлер.
Сөнки залим булды, ҡәрҙәштәрен таланы,
Халҡы араһында яманлыҡ ҡылды.

19Һеҙ: «Ни өсөн улы атаһының ғәйебе өсөн яуап бирмәй?» – тип һорайһығыҙ. Сөнки был улан ғәҙел һәм тоғро булғанды эшләй, Минең бөтә ҡағиҙәләремде үтәй, уларҙы бойомға ашыра. Әлбиттә, был кеше йәшәйәсәк[+]. 20Гонаһ ҡылған кеше үләсәк. Улы атаһының ғәйебен үҙ өҫтөнә алмаҫ, ата улының ғәйебен үҙ өҫтөнә алмаҫ. Тәҡүә кеше – тәҡүәлегенең, яуыз кеше яуызлығының әжерен алыр[+].

21Яуызлыҡ эшләгән кеше, гонаһ ҡылыуҙан баш тартһа, бөтә ҡағиҙәләремде теүәл үтәһә, ғәҙел һәм дөрөҫ ғәмәлдәр ҡылһа, мотлаҡ йәшәр, үлмәҫ. 22Эшләгән енәйәттәренең береһе лә иҫкә алынмаҫ: ҡылған ғәҙеллеге арҡаһында йәшәр. 23Әллә Мин яуыз кешенең үлеменән һөйөнөс табаммы? – тип белдерә Раббы Хаким. – Мин уның яман юлынан баш тартыуын һәм йәшәүен теләйем[+].

24Тоғро кеше, хаҡлыҡтан[†] тайпылып, яманлыҡ эшләһә, яуыз кеше ҡылған бөтә ерәнгес эштәрҙе ҡылһа, йәшәйәсәкме? Эшләгән яҡшылыҡтарының береһе лә иҫәпкә алынмаҫ. Ул хыянат ҡылған өсөн, эшләгән гонаһтары өсөн үлер[+].

25Әммә һеҙ: «Раббының юлы дөрөҫ түгел!» – тиһегеҙ. Эй Исраил нәҫеле, тыңла: Минең юлым дөрөҫ түгелме? Үҙегеҙҙең юлдарығыҙ яңылыш түгелме һуң? 26Тоғро кеше, үҙенең хаҡ юлын ташлап, енәйәт ҡылһа, шул арҡала үләсәк. Эйе, эшләгән енәйәте арҡаһында үләсәк ул. 27Әгәр яуыз кеше, ҡылған яманлығынан баш тартып, ғәҙел һәм тоғро булғанды ҡылһа, үҙенең йәнен ҡотҡарыр. 28Ҡылған бөтә енәйәттәрен танып, ихлас күңелдән ваз кискәнгә күрә, ул мотлаҡ йәшәр, үлмәҫ. 29Ә Исраил нәҫеле: «Раббының юлы дөрөҫ түгел», – ти. Эй Исраил нәҫеле, Минең юлдарым дөрөҫ түгелме? Үҙегеҙҙең юлдарығыҙ яңылыш түгелме һуң?

30Шуға күрә, эй Исраил нәҫеле, һеҙҙең һәр берегеҙҙе тотҡан юлығыҙға ҡарап хөкөм итәсәкмен, – тип белдерә Раббы Хаким. – Тәүбәгә килегеҙ! Гонаһығыҙ абыныу ташы булмаһын өсөн бөтә енәйәттәрегеҙҙән ваз кисегеҙ[+]. 31Ҡылған бөтә гонаһтарығыҙҙы ташлағыҙ. Үҙегеҙ өсөн яңы йөрәк, яңы рух булдырығыҙ! Ни өсөн һеҙгә үлергә, эй Исраил нәҫеле[+]? 32Мин бер кемдең дә үлеменә ҡыуанмайым, – тип белдерә Раббы Хаким. – Гонаһтарығыҙҙан ваз кисегеҙ ҙә йәшәгеҙ!

#### 19


Исраил хакимдары өсөн һыҡтау

1– Ә һин Исраил[†] хакимдары өсөн һыҡтау йырлап әйт:

2«Нимә ине һинең әсәң?
Арыҫландар араһында бер инә арыҫлан!
Ул йәш арыҫландар араһында ятыр,
Балаларын үҫтерер ине[+].
3Балаларының береһен ҙурайтҡайны,
Ул йәш арыҫланға әйләнде,
Ҡорбанын[†] йыртҡысларға өйрәнде –
Кешеләр ашаны.
4Ҡәүемдәр уның хаҡында ишеттеләр;
Арыҫланды үҙҙәре ҡаҙған соҡорға төшөрҙөләр.
Моронона ырғаҡ ҡаҙап
Уны Мысырға[†] һөйрәкләнеләр[+].
5Инә арыҫлан, уны көтөп, өмөтөн юйғас,
Балаһының икенсеһен алды,
Уны йәш арыҫлан итеп үҫтерҙе[+].
6Был бала йәш арыҫландар араһында йөрөнө,
Ул да йәш арыҫлан булды.
Табышын йыртҡысларға өйрәнде –
Кешеләр ашаны.
7Уларҙың ҡәлғәләрен емерҙе,
Ҡалаларын харабаға әйләндерҙе;
Илдә йәшәгән барыһы
Уның ырылдауынан ҡурҡыуға төштө.
8Шул саҡ тирә-яҡ ерҙәрҙең кешеләре
Уға ҡаршы күтәрелде.
Өҫтөнә ау ташланы,
Уны тоҙаҡтарына төшөрҙө[+].
9Уны, ырғаҡ менән эләктереп,
Ситлеккә ултырттылар,
Бабил[†] батшаһына килтерҙеләр;
Тауышы Исраил тауҙарында
Башҡаса ишетелмәһен тип,
Уны бик аҫтында тоттолар.

10Һинең әсәң һыу буйындағы баҡсала
Үҫкән бер йөҙөм ағасы[†] һымаҡ ине.
Мул һыуҙарҙан тәлгәше суҡ булды,
Емеше уңды[+].
11Ботағы батшаға хакимлыҡ таяғы
Яһарлыҡ кимәлдә көслө ине.
Ҡуйы япраҡтары араһында
Олоно болоттарға олғашты.
Бейеклеге, суҡлығы менән айырылып торҙо.
12Әммә уны, асыу менән
Йолҡоп сығарып, ергә аттылар.
Шәреҡ еле уны ҡоротто,
Емештәре йолҡоп алынды,
Көслө ботаҡтары һулыны,
Уларҙы ут ялманы[+].
13Инде сүлгә,
Һыуһыҙ ҡоро ергә күсерелде.
14Олононан ут сыҡты ла
Емештәрен ялмап алды,
Хакимлыҡ таяғы булырлыҡ
Көслө ботағы ҡалманы».

Был – һыҡтау йыры, ул һыҡтау йыры булып ҡаласаҡ.

#### 20


Исраилдың хыянатсыллығы

1Һөргөндә йәшәүебеҙҙең етенсе йылында, бишенсе айҙың унынсы көнөндә Исраил[†] аҡһаҡалдарының[†] ҡайһы берәүҙәре Раббынан кәңәш һорар өсөн килеп ҡаршыма ултырҙы[+].

2Шунда миңә Раббы[†] һүҙе булды:

3– Эй әҙәм улы,[†] Исраил аҡһаҡалдарына әйт, белдер уларға, Раббы Хаким былай ти: «Һеҙ Минән кәңәш һорарға килдегеҙме? Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, Мин һеҙҙең һорауҙарығыҙға яуап бирмәйәсәкмен», – тип белдерә Раббы Хаким. –[+] 4Хөкөм ҡылаһыңмы уларға, эй әҙәм улы, дәғүәләшәһеңме улар менән? Аталарының ерәнгес эштәрен һөйләп бир уларға[+].

5Уларға әйт, Раббы Хаким былай ти: «Исраилды һайлап алған көнөмдә, ҡулымды күтәреп, Яҡуп тоҡомона ант иттем, Мысыр[†] ерендә уларға Үҙемде таныттым: „Мин Раббы – һеҙҙең Аллағыҙ!“ – тип ант иттем[+]. 6Шул көндө уларҙы Мысырҙан алып сығырға, улар өсөн һайлаған иң гүзәл ергә – һөт һәм бал ағып ятҡан ергә алып барырға ант иттем[+]. 7Мин уларға, һәр берегеҙ бил бөккән ерәнгес һындарҙы алып быраҡтырһын, Мысырҙың боттары менән үҙен нәжесләмәһен,[†] Мин Раббы – һеҙҙең Аллағыҙ, тинем[+]. 8Әммә улар Миңә ҡаршы баш күтәрҙе, әйткәнемә ҡолаҡ һалманы. Бер кем дә үҙе бил бөккән ерәнгес боттарҙы алып ташламаны, Мысырҙың боттарын ырғытманы.

Шунда Мысырҙа ярһыуымды уларҙың өҫтөнә яуҙырасағымды, асыуымды түгәсәгемде әйттем. 9Әммә Мин Үҙемдең исемем хаҡына, улар араларында йәшәгән ҡәүемдәр алдында исемемә тап төшмәһен өсөн быны эшләмәнем, сөнки уларҙың күҙе алдында исраилдарҙы Мысырҙан алып сыҡҡан сағымда Үҙемде танытҡайным[+]. 10Шуның өсөн Мин Исраил халҡын Мысырҙан сығарҙым һәм сүллеккә алып килдем[+]. 11Уларҙы үтәгән кешегә йәшәү биргән бойороҡтарымды бирҙем, ҡанун-ҡағиҙәләремде[†] белдерҙем[+]. 12Шулай уҡ арабыҙҙағы килешеү[†] билдәһе итеп, уларға шәмбе көнө[†] бирҙем. Шул саҡта Минең уларҙы изге[†] ҡылыр өсөн Үҙемә айырып алған Раббы икәнемде беләсәктәр, тинем[+]. 13Әммә Исраил нәҫеле сүлдә Миңә ҡаршы баш күтәрҙе. Уларҙы үтәгән кешегә йәшәү биргән бойороҡтарымды тотманы, ҡанун-ҡағиҙәләремде инҡар итте, шәмбе көндәремде бөтөнләй боҙҙо. Шуға күрә ярһыуымды уларҙың өҫтөнә яуҙырасағымды һәм сүлдә уларҙы юҡ итәсәгемде әйттем[+]. 14Әммә исраилдарҙы Мысырҙан алып сыҡҡанымды күргән ҡәүемдәр күҙендә Мин Үҙемдең исемем хаҡына, исемемә тап төшмәһен өсөн улай эшләмәнем. 15Мин сүлдә уларға ҡулымды күтәреп ант иттем: уларҙы иң гүзәл ергә, һөт һәм бал ағып ятҡан ергә алып инмәйәсәкмен[+]. 16Сөнки улар ҡағиҙәләремде кире ҡаҡты, бойороҡтарымды тыңламаны, шәмбе көндәремде боҙҙо, уларҙың күңелдәре боттарына береккәйне[+]. 17Шуға ҡарамаҫтан, Мин уларҙы ҡыҙғандым, уларҙы һәләк итмәнем, сүлдә ҡырып ташламаным.

18Сүлдә уларҙың балаларына әйттем: „Аталарығыҙҙың йолалары буйынса йәшәмәгеҙ, уларҙың ҡағиҙәләрен тотмағыҙ, боттары менән үҙегеҙҙе нәжесләмәгеҙ[+]. 19Мин Раббы – һеҙҙең Аллағыҙ. Минең ҡағиҙәләрем буйынса йәшәгеҙ, бойороҡтарымды тотоғоҙ һәм уларҙы ғәмәлгә ашырығыҙ[+]. 20Шәмбеләремде изге тип белегеҙ. Улар Минең менән һеҙҙең арала килешеү билдәһе булып ҡалһын. Шунда Минең Раббы, һеҙҙең Аллағыҙ, икәнемде белерһегеҙ“[+].

21Әммә балалары ла Миңә ҡаршы баш күтәрҙе: уларҙы үтәгән кешегә йәшәү биргән бойороҡтарымды тотманы, ҡанун-ҡағиҙәләрем буйынса йәшәмәне, шәмбе көндәремде һанламаны. Шунда Мин сүлдә ярһыуымды уларҙың өҫтөнә яуҙырасағымды, асыуымды түгәсәгемде әйттем[+]. 22Әммә ҡулымды тыйҙым. Исраилдарҙы Мысырҙан алып сыҡҡанымды күргән ҡәүемдәр алдында исемем хаҡына, исемем хурлыҡҡа ҡалмаһын өсөн Мин быны эшләмәнем. 23Мин сүлдә уларҙы ҡәүемдәр араһына таратырға, төрлө ерҙәргә һибергә ант иттем,[+] 24сөнки ҡанун-ҡағиҙәләремде үтәмәнеләр, бойороҡтарымды кире ҡаҡтылар, шәмбе көндәремде боҙҙолар, ата-бабаларының боттарына күҙ төбәнеләр. 25Мин дә уларға яман ҡағиҙәләр, йәшәр өсөн яраҡһыҙ ҡанундар бирҙем[+]. 26Уларға килтергән саҙаҡалары – тәүге булып тыуған һәр ир баланы утта ҡорбан[†] итеү менән үҙҙәрен нәжесләргә ихтыяр бирҙем. Дәһшәткә төшһөндәр һәм Минең Раббы булғанымды белһендәр өсөн эшләнем быны»[+].

27Шуға күрә, эй әҙәм улы, Исраил халҡына һөйлә, әйт уларға, Раббы Хаким былай ти: «Һеҙҙең аталарығыҙ, Миңә хыянат итеп, бына тағы нисек хурланылар: 28Мин бирәм тип ант иткән илгә уларҙы алып килгәндән һуң, улар һәр бейек ҡалҡыулыҡ, суҡ япраҡлы ағас күреү менән, шунда ҡорбан сала, Мине асыуландырырлыҡ саҙаҡаларын килтерә, хуш еҫ төтәтә, шарап ҡорбандары түгә башланы[+]. 29Мин уларҙан: „Һеҙ бара торған ниндәй ҡалҡыулыҡ ул?“ – тип һораным. Шуға күрә ул урындар бөгөнгә тиклем Бама[*] тип атала».

30Шуға күрә Исраил халҡына әйт, Раббы Хаким былай ти: «Аталарығыҙ һымаҡ һеҙ ҙә үҙегеҙҙе нәжесләмәйһегеҙме? Уларҙың ерәнгес боттары артынан эйәреп зина ҡылмайһығыҙмы? 31Һеҙ, боттарға бүләктәр килтереп, балаларығыҙҙы утта яндырып, бөгөнгә тиклем бөтә боттарығыҙ менән үҙегеҙҙе нәжесләйһегеҙ. Шулай икән, нисек килеп Минән кәңәш һорарға баҙнат итәһегеҙ, эй Исраил нәҫеле? Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким, – һеҙгә һорарға рөхсәт бирмәйәсәкмен[+].

32Һеҙ: „Ағасҡа, ташҡа табынған ҡәүемдәр, ят ҡәбиләләр кеүек буласаҡбыҙ“, – тиһегеҙ. Әммә был ниәтегеҙ бер ваҡытта ла ғәмәлгә ашмаҫ[+].

33Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким, – һеҙгә ҡөҙрәтем, һуҙылған ҡулым һәм көслө асыуым менән хакимлыҡ итәсәкмен[+]. 34Ҡөҙрәтем, һуҙылған ҡулым менән, көслө асыуымды түгеп, һеҙҙе халыҡтар араһынан сығарасаҡмын, Үҙем таратҡан илдәрҙән йыйып аласаҡмын[+]. 35Һеҙҙе халыҡтарҙың сүленә алып барасаҡмын һәм шунда һеҙҙең менән йөҙмә-йөҙ хөкөмләшәсәкмен[+]. 36Аталарығыҙ менән Мысыр сүлендә нисек хөкөмләшкәнмен, һеҙҙең менән дә шулай хөкөмләшәсәкмен, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+] 37Һеҙҙе көтөүсе таяғым аҫтынан үткәрәсәкмен һәм килешеүемдең теҙгененә индерәсәкмен. 38Мин һеҙҙе фетнәселәрҙән, Миңә буйһонмаған кешеләрҙән таҙартасаҡмын. Мин уларҙы килмешәк булып йәшәгән илдән сығарып ебәрермен, әммә улар Исраил еренә аяҡ баҫмаясаҡ. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ[+].

39Эй Исраил халҡы, Раббы Хаким былай ти: „Әгәр ҙә Мине тыңламайһығыҙ икән, китеп, һәр берегеҙ үҙегеҙҙең боттарығыҙға табынығыҙ. Әммә бүләктәрегеҙ һәм боттарығыҙ менән Минең изге исемемде башҡаса бысратаһы булмағыҙ[+].

40Сөнки мөҡәддәс тауымда, Исраилдың бейек тауында, – тип белдерә Раббы Хаким, – бөтә Исраил нәҫеле, илендә күпме бар, бөтөнөһө, Миңә хеҙмәт итәсәк. Унда уларҙы рәхәтләнеп ҡабул итәсәкмен, саҙаҡаларығыҙҙы, тәүге уңыш ҡорбандарын, бөтә мөҡәддәс бүләктәрегеҙҙе ҡабул итәсәкмен[+]. 41Халыҡтар араһынан сығарып, таралған илдәрегеҙҙән йыйып алғас, һеҙҙе хуш еҫ ҡорбанылай ҡабул итәсәкмен. Ҡәүемдәрҙең күҙе алдында арағыҙҙа Үҙемдең изгелегемде күрһәтәсәкмен[+]. 42Ата[†]-бабаларығыҙға ант итеп вәғәҙә биргән Исраил еренә һеҙҙе алып ингәнемдә Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ[+]. 43Унда үҙегеҙҙе нәжесләгән ҡылыҡтарығыҙҙы, ғәмәлдәрегеҙҙе иҫегеҙгә төшөрөрһөгөҙ һәм ҡылған яуызлыҡтарығыҙ өсөн үҙегеҙҙән ерәнерһегеҙ[+]. 44Эй Исраил нәҫеле, һеҙҙең менән яуыз юлдарығыҙға, аҙғын эштәрегеҙгә күрә түгел, исемем хаҡына мөғәмәлә иткәнемдә, Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ“», – тип белдерә Раббы Хаким[+].


Негевтағы янғын

45Миңә Раббы һүҙе булды:

46– Эй әҙәм улы, йөҙөңдө көньяҡҡа табан бор, көньяҡҡа өндәш, Негев урманына ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит. 47Негев урманына әйт: «Раббы һүҙенә ҡолаҡ һал, Раббы Хаким былай ти: „Бына Мин һиңә ут төртәм. Ул бөтә ағастарҙы – йәшәреп ултырғанын да, ҡороғанын да – ялмаясаҡ. Дөрләгән ялҡын һүнмәйәсәк, һәм көньяҡтан төньяҡҡа тиклем бөтәһенең дә йөҙҙәре өтөләсәк[+]. 48Ут төртөүсенең Мин – Раббы икәнен барлыҡ йән эйәләре лә күрәсәк. Ул ялҡын һүнмәйәсәк“»[+].

49Шунда мин былай тинем:

– Эй Хакимым Раббым! Был кешеләр минең хаҡта: «Ул тик йомаҡ ҡына ҡойған бер әҙәм түгелме ни?» – тиҙәр[+].

#### 21


Раббының ҡылысы

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] йөҙөңдө Йәрүсәлимгә[†] табан бор, изге[†] урындарға ҡаршы һөйлә, Исраил[†] еренә ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит[+]. 3Исраил еренә әйт, Раббы былай ти: «Бына, Мин һиңә ҡаршы сығам! Ҡынынан ҡылысымды һурып алам да һәммәгеҙҙе – тәҡүәләрҙе лә, яуыздарҙы ла – ҡырам[+]. 4Тәҡүәне лә, яуызды ла юҡ итер өсөн ҡынынан сыҡҡан ҡылысым көньяҡтан төньяҡҡа тиклем бөтә йән эйәһенә йүнәләсәк[+]. 5Шунда һәр йән эйәһе белер: Мин Раббы ҡылысымды ҡынынан тартып сығарҙым, һәм ул урынына ҡабат кермәйәсәк».

6Ә һин, эй әҙәм улы, уларҙың күҙ алдында һыҡта, бот сабып, хәсрәтләнеп иңрә. 7Улар һинән: «Ниңә иңрәйһең?» – тип һорағанда, «Килә ятҡан ҡурҡыныс хәбәр арҡаһында, – тип яуапла. – Ул килгәс, һәр бер йөрәк хәлһеҙләнәсәк, бөтә ҡулдар һәленәсәк, рухтар төшәсәк, тубыҡтар ҡалтыраясаҡ. Бына шул яҡынлаша, һәм ул ғәмәлгә ашасаҡ. Раббы Хаким шулай тип белдерә»[+].

8Миңә Раббы һүҙе булды:

9– Эй әҙәм улы, пәйғәмбәрлек итеп әйт, Раббы Хаким былай ти:

«Ҡылыс, ҡылыс инде сарланған, ялтыратылған,[+]
10Үлтереү өсөн ҡайралған,
Йәшендәй ялтлар өсөн ялтыратылған.
Тик нимәгә шатланайыҡ?
Ул ҡылыс улымдың хакимлыҡ таяғына,
Башҡа бар ағастарға ҡараған һымаҡ,
Хурлап баға!
11Бына ҡылыс ҡулға ҡыҫып тотор өсөн
Сарланырға бирелде,
Үткерләп ялтыратылды,
Үлтереүсе ҡулы өсөн әҙерләнде.
12Үкереп ила, әҙәм улы, һыҡта!
Сөнки был ҡылыс халҡыма ҡаршы,
Исраилдың бар башлыҡтарына ҡаршы күтәрелгән.
Улар халҡым менән бергә
Ҡылыс ихтыярына бирелде.
Бының өсөн күкрәгеңде төйә-төйә ила!

13Алда – һынау.
Әгәр ҡылыс хурлап баҡҡан
Хакимлыҡ таяғы ла булмаһа, нимә булыр? –
тип белдерә Раббы Хаким. –
14Һин, эй әҙәм улы, пәйғәмбәрлек ит.
Усыңа усыңды һуҡ!
Ҡылыс ике, өс мәртәбә сапһын.
Ул – үлтереүсе ҡылыс,
Оло ҡыйралыш ҡылысы.
Кешене һәр ерҙә тапҡан ҡылыс.
15Шуға күрә йөрәктәре хәлһеҙләнер,
Абынып йығылғандар күп булыр.
Бөтә ҡапҡалар[†] янына
Дәһшәтле ҡылыс ҡуйҙым.
Ул йәшен кеүек ялтлаһын өсөн эшләнгән,
Үлтерер өсөн ҡайралған.
16Эй ҡылыс, уңға ла, һулға ла сап,
Йөҙөң ҡайҙа йүнәлә, шунда тураҡла!
17Мин дә усымды усҡа һуғырмын,
Ярһыуымды шулай баҫырмын.
Мин, Раббы, әйттем быны!»

18Миңә тағы Раббы һүҙе булды:

19– Эй әҙәм улы, Бабил[†] батшаһының ҡылысы килһен өсөн ике юл билдәлә; уларҙың икеһе лә бер ерҙән башланһын. Был ҡалаларға илткән юлдар сатына билдә ҡуй. 20Ҡылысҡа ғаммондарҙың Рабба ҡалаһына һәм Йәһүҙәгә,[†] нығытмалы Йәрүсәлимгә барыр өсөн юл билдәлә[+]. 21Сөнки Бабил батшаһы айырсала, юл сатында, күрәҙәлек итер өсөн туҡталыр: уҡтарын һелкетер, боттарынан һорашыр, ҡорбан[†] ителгән малдың бауырына бағыр. 22Уң ҡулында ҡала диуарҙарын ватырға емергес ҡорал ҡуйырға, һуғыш башларға бойороҡ биреү, яу ораны һалыу, емергес ҡоралды ҡапҡаға яҡынайтыу, тупраҡтан убалар өйөү, ҡамау нығытмалары төҙөү өсөн Йәрүсәлимде күрһәткән йәрәбә буласаҡ[+]. 23Бабил батшаһы менән ант биреп килешеү[†] төҙөшкән йәрүсәлимдәргә был юрау ялған булып тойолор. Әммә Бабил батшаһы, ғәйептәрен хәтергә төшөрөп, уларҙы әсиргә аласаҡ.

24Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Ғәйебегеҙҙе фаш ҡылып, барлыҡ эштәрегеҙҙә лә гонаһтарығыҙҙы[†] күрһәтеп, ҡылған енәйәттәрегеҙҙе үҙегеҙ хәтергә төшөргән өсөн һеҙҙе әсир итеп аласаҡтар. 25Ә һин, эй Исраилдың бысраҡ,[†] залим хакимы, һәләкәт көнөң яҡынлаша, язаланыр көнөң килә»[+].

26Раббы Хаким былай ти:

«Сәлләңде сис, тажыңды ташла!
Инде бөтә нәмә үҙгәрәсәк:
Түбәнһетелгән – күтәреләсәк,
Юғары булған – түбән төшөрөләсәк.
27Емерәм, емерәм, емерәм был ҡаланы!
Бындай емерелеүҙең быға тиклем булғаны юҡ ине.
Уның ысын хужаһы килгәнгә тиклем ул шулай ҡаласаҡ.
Мин ҡаланы уға бирәсәкмен».

28Ә һин, эй әҙәм улы, пәйғәмбәрлек итеп әйт, Ғаммон халҡы һәм уларҙың мыҫҡыллауы тураһында Раббы Хаким былай ти:

«Ҡылыс, ҡылыс!
Ҡырыр өсөн ҡынынан сығарылған,
Юҡ итер өсөн,
Йәшен кеүек ялтлаһын өсөн ҡайралған[+].
29Һинең туралағы күренмештәр[†] ялған,
Күрәҙәлектәр алдатҡыс.
Үлемдәре килгән яуыздарҙың
Муйындарына инерһең, ҡылыс!
Уларҙың һәләкәт көнө яҡынлашты,
Язаланыр көнө килде[+].
30Ҡылысыңды ҡынына тыҡ!
Мин һине яратылған ереңдә,
Тыуған тупрағыңда хөкөм итәсәкмен[+].
31Асыуымды өҫтөңә түгермен,
Утлы ярһыуым менән өтөрмөн,
Һине аяуһыҙ кешеләрҙең ҡулына тапшырырмын,
Үлтерергә оҫта бәндәләргә бирермен.
32Һин ут өсөн ем булырһың,
Ил эсендә ҡаның түгеләсәк,
Хатта хәтергә лә алынмаясаҡһың.
Мин, Раббы, әйттем быны»[+].

#### 22


Йәрүсәлимдең гонаһтары

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Ә һин, эй әҙәм улы,[†] Йәрүсәлимде[†] хөкөм итмәйәсәкһеңме ни? Ҡан түгеүсе был ҡаланы хөкөм итмәҫһеңме? Әйҙә, бөтә ерәнгес эштәрен уға белдер[+]. 3Әйт уға, Раббы Хаким былай ти: «Эй, үҙенең эсендә ҡан түгеп, һәләкәтен яҡынайтҡан, боттар яһап, үҙен нәжесләгән[†] ҡала! 4Түккән ҡаның арҡаһында ғәйепкә тарының, яһаған боттарың менән үҙеңде нәжесләнең һәм яза көнөңдө яҡынайттың, йылдарыңдың ахырына еттең. Шуға күрә һине ҡәүемдәргә мәсхәрәгә бирермен, бөтә илдәрҙең күҙ алдында көлкөгә ҡаласаҡһың[+]. 5Яманатлы, фетнә тулы ҡала, яҡындағылар ҙа, йыраҡтағылар ҙа һине мыҫҡыл итер.

6Һиндәге Исраил[†] хакимдары үҙҙәренең көсөн файҙаланып ҡан түкте. 7Һиндә ата менән әсәне хурлайҙар, килмешәкте рәнйетәләр, етем менән тол ҡатынды ҡыйырһыталар[+]. 8Һин Минең изге[†] әйберҙәремде һанға һуҡманың, шәмбе көндәремде[†] боҙҙоң[+]. 9Яла яғыусыларың кеше ҡанын түгә. Тауҙарҙағы боттарға ҡорбан[†] ителгән итте ашаусылар, әшәкелек эшләгәндәр,[+] 10аталарының ҡатындары менән ятҡандар, күрем ваҡытында ҡатындарын көсләгәндәр йәшәй һиндә[+]. 11Берәүҙәр яҡынының ҡатыны менән аҙғынлыҡ ҡыла, икенселәр киленен нәжесләй, өсөнсөһө үҙенен ҡыҙ туғанын, атаһының ҡыҙын, мәсхәрәләй[+]. 12Ришүәт өсөн кеше ҡанын түгәләр, бурысҡа аҡса биреп, уны арттырып алалар, хаҡһыҙ табыш алыр өсөн яҡындарын талайҙар, ә Мине иҫкә лә алмайҙар, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+]

13Бына, Мин һин нахаҡ юл менән табыш алған, һинең эсеңдә ҡан түгелгән өсөн асыу менән усымды усыма һуғам. 14Мин һиңә ҡаршы эш иткән көндәрҙә йөрәгең ҡалтырамаҫмы, ҡулдарыңдың хәле ҡалырмы? Мин, Раббы, әйттем быны һәм әйткәнемде бойомға ашырасаҡмын. 15Мин һинең халҡыңды ҡәүемдәр араһына таратып ташлайым, төрлө илдәргә ҡыуып ебәрәм, һиндәге әшәкелектәргә сик ҡуям[+]. 16Ҡәүемдәрҙең күҙ алдында һинең халҡыңды хурлыҡҡа ҡалдырғанда, Минең Раббы булғанымды белерһең».

17Миңә Раббы һүҙе булды:

18– Эй әҙәм улы, Исраил нәҫеле Минең өсөн көмөштө иретеп таҙартҡандан һуң тороп ҡалған төпрә кеүек булды. Һәммәһе бергә тимерлек усағында ҡалған файҙаһыҙ төпрәгә – аҡ ҡурғаш, баҡыр, тимер һәм ҡара ҡурғаш ҡатнашмаһына – әйләнде[+]. 19Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Бөтәгеҙ ҙә төпрә кеүек булғанығыҙ өсөн, һеҙҙе Йәрүсәлимдең уртаһына йыясаҡмын. 20Ут өрҙөрөп иретер өсөн көмөштө, баҡырҙы, тимерҙе, ҡара һәм аҡ ҡурғашты тимерлек усағына бергә һалған кеүек, Мин дә асыу һәм ярһыу менән һеҙҙе бергә йыям һәм иретәм. 21Һеҙҙе йыям да асыуым ялҡыны менән өрәм. Ҡаланың уртаһында ирейәсәкһегеҙ. 22Көмөш тимерлек усағында нисек ирей, һеҙ ҙә ҡала уртаһында шулай ирерһегеҙ. Шунда Мин Раббының һеҙгә асыуымды түккәнен белерһегеҙ».

23Миңә Раббы һүҙе булды:

24– Эй әҙәм улы, Исраилға әйт: «Асыу көнөндә таҙарынмаған, өҫтөнә ямғыр яумаған ер һин[+]. 25Исраил хакимдары – ырылдап ҡорбанын йыртҡыслаған арыҫлан кеүек йәндәрҙе ҡыя, малды һәм хазиналарҙы тартып ала, ҡатындарҙы тол ҡалдыра[+]. 26Ҡаһиндары[†] Минең ҡанунымды[†] боҙҙо, изге әйберҙәремде нәжесләне, хәрәм менән хәләлде айырманы, пак менән нәжес араһындағы айырманы өйрәтмәне, Минең шәмбе көндәремде һанға һуҡманы, һәм Мин улар араһында бысрандым[+]. 27Ундағы башлыҡтар табышын йыртҡыслаған бүре шикелле: хаҡһыҙ табыш алыр өсөн кешеләрҙең ҡанын ҡоялар, йәнен ҡыялар[+]. 28Пәйғәмбәрҙәре,[†] уйҙырма күренмештәр[†] күреп, ялған күрәҙәлек итеп, был ғәмәлдәрҙең өҫтөн һылап-шымартып ҡуя; Мин Раббы әйтмәгән хәлдә лә: „Раббы Хаким шулай ти“, – тип һөйләй[+]. 29Ил халҡы бер-береһен иҙә, талай; ярлы менән мохтажды ҡыйырһыта, килмешәкте хаҡһыҙ рәнйетә.

30Араларында диуарҙы ҡалҡытырлыҡ, диуарҙың емерелеп төшкән урынында тороп, был илде һәләкәттән һаҡлап ҡалыу өсөн Минең ҡаршыма баҫырлыҡ кеше эҙләнем, әммә берәүҙе лә таба алманым[+]. 31Шуға күрә өҫтәренә асыуымды түгәсәкмен, ярһыуым менән яндырып юҡ итәсәкмен, ҡылғандарын үҙҙәренең баштарына төшөрәсәкмен», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

#### 23


Апалы-һеңлеле фәхишә

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] бер әсәнән тыуған ике ҡыҙ бар ине. 3Улар Мысырҙа[†] фәхешлек иттеләр, йәш ваҡыттарынан фәхешлек юлына баҫтылар. Шунда уларҙың түштәрен тызынылар, ғиффәтле имсәктәрен һыйпанылар[+]. 4Өлкәненең[†] исеме – Оһола, һеңлеһенеке Оһолива ине. Улар Минеке булды, улдары һәм ҡыҙҙары тыуҙы. Оһола – Самария,[†] ә Оһолива Йәрүсәлим[†] ине.

5Оһола, Минеке була тороп та, фәхешлеген ташламаны, ашшурҙарға[†] – һөйәрҙәренә – йән атты[+]. 6Уларҙың барыһы ла зәңгәрҙән кейенгән түрәләр һәм башлыҡтар, сибәр егеттәр, ат менгән ғәскәриҙәр ине. 7Ашшурҙың аҫыл улдарының бөтәһенә фәхешләнеп үҙен бирҙе. Кемдәргә йән атҡан, шуларҙың барыһының да боттары менән үҙен нәжесләне.[†] 8Ул Мысырҙа башлаған фәхешлеген ташламаны. Сөнки йәш сағынан уҡ уны түш аҫтына һалдылар, саф күкрәктәрен иҙҙеләр, аҙғынлыҡтарын уның өҫтөнә түктеләр. 9Шуға күрә уны үҙе йән атҡан уйнаштары – Ашшур улдарының ҡулына бирҙем[+]. 10Улар Оһоланың оятын асты, улдарын һәм ҡыҙҙарын тартып алды, үҙен ҡылыстан үткәрҙе. Уны язаға дусар иттеләр, һәм уның ҡатындар араһында яманаты таралды.

11Һеңлеһе Оһолива быны күреп торҙо, әммә аҙғынлыҡта һәм боҙоҡлоҡта апаһынан да арттырып ебәрҙе[+]. 12Ашшур улдарына, түрәләр һәм башлыҡтарға, баштан-аяҡ ҡоралланған, атҡа атланған яугирҙәргә, барса сибәр егеттәргә йән атты[+]. 13Мин уның үҙен ни тиклем нәжесләгәнен, икеһенең дә ҡыуған юлы бер икәнен күрҙем. 14Ул аҙғынлығына тағы ла нығыраҡ батты. Диуарҙа төшөрөлгән ирҙәрҙең, ҡыҙыл буяу менән төшөрөлгән халдейҙарҙың[†] һүрәттәрен,[+] 15билдәренә билбау, баштарына күркәм сәллә кейгән, Халдей ерендә, Бабилда[†] тыуып үҫкән ғәскәр башлыҡтарын хәтерләткән һүрәттәрҙе күрҙе ул. 16Оһолива ошо һүрәттәрҙе күрҙе лә, дәрте ташып, халдейҙар иленә илселәрен[†] ебәрҙе. 17Бабилдар, Оһоливаның янына, уның һөйөү түшәгенә килеп, аҙғынлыҡтары менән нәжесләне. Оһолива улар менән нәжесләнде һәм уларҙан күңеле ҡайтты[+]. 18Күҙ алдында уйнаш итеп, оятын асҡас, уның апаһынан күңелем ҡайтҡан кеүек, унан да ваз кистем. 19Ул иһә, йәш сағында Мысырҙа уйнаш иткәндәрен иҫенә төшөрөп, тағы ла нығыраҡ аҙа бирҙе[+]. 20Ағзалары – ишәктеке, мәнейҙәре айғырҙыҡы кеүек булған һөйәрҙәрен көҫәне. 21Шулай итеп, һин, эй Оһолива, йәшлек йылдарыңдағы аҙғынлыҡтарыңды һағындың, ул заманда мысырҙар саф күкрәгеңде һәрмәгәнде, түшеңде тызығанды хәтереңә төшөрҙөң.

22Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Күңелең екһенеп ташлаған һөйәрҙәреңде һиңә ҡаршы күтәрәсәкмен. Һәр яҡтан уларҙы һиңә ҡаршы килтерәсәкмен[+]. 23Бабилдар менән бөтә халдейҙарҙы, Пеҡод, Шоағ һәм Ҡоағ халҡын, барлыҡ ашшурҙарҙы, матур егеттәрҙе – улар барыһы ла түрәләр, етәкселәр, ғәскәр башлыҡтары, мәшһүр әҙәмдәр, атлылар – һиңә ҡаршы күтәрәсәкмен[+]. 24Улар, ҡоралланып, яу арбаларында һәм ылауҙарҙа күмәк халыҡ менән килер, эреле-ваҡлы ҡалҡандарын тотоп, торҡа кейеп һине уратып алыр. Һине уларға хөкөм итергә бирәсәкмен, улар һине үҙ ҡанундарына[†] күрә язалаясаҡ[+]. 25Көнсөллөгөмдө һиңә ҡаршы йүнәлтермен. Һиңә ярһып ташланырҙар: танауың менән ҡолаҡтарыңды ҡырҡып алырҙар, ә иҫән ҡалғандарың ҡылыстан ҡырылыр. Улдарыңды һәм ҡыҙҙарыңды әсиргә алырҙар, имен ҡалғандары утта янып үлер. 26Кейемдәреңде систерерҙәр, күркәм биҙәүестәреңде тартып алырҙар[+]. 27Мысырҙан алып сыҡҡан аҙғынлығыңды һәм фәхешлегеңде туҡтатасаҡмын. Бүтән уларға күтәрелеп ҡарамаясаҡһың һәм Мысырҙы иҫеңә төшөрмәйәсәкһең»[+].

28Раббы Хаким былай ти: «Һине үҙең күрә алмаған, күңелең екһенгән бәндәләр ҡулына бирермен. 29Һинең менән аяуһыҙ мөғәмәлә итәсәктәр, көс һалып тапҡан малыңды тартып аласаҡтар, үҙеңде яланғас, шәп-шәрә ҡалдырасаҡтар. Оятың, аҙғынлығыңдың хурлығы һәм фәхешлегең асыласаҡ. 30Былар барыһы ла һиңә фәхешлегеңдә башҡа ҡәүемдәр артынан эйәргәнең һәм уларҙың боттары менән үҙеңде нәжесләгәнең өсөн эшләнәсәк[+]. 31Һин апайыңдың юлын ҡыуҙың, шуға күрә Мин ҡулыңа уның яза туҫтағын тотторам»[+].

32Раббы Хаким былай ти:

«Апайыңдың туҫтағынан эсәсәкһең,
Ул тәрән дә, ҙур ҙа.
Көләсәктәр һинән, мыҫҡыл итәсәктәр,
Ул туп-тулы туҫтаҡ.
33Иҫерерһең, хәсрәткә батырһың –
Апайың Самария туҫтағы,
Дәһшәт һәм һәләкәт туҫтағы ул.
34Уны төп күтәрә эсәсәкһең.
Уның ярсыҡтарын кимерәсәкһең,
Күкрәгеңә яра һаласаҡһың.
Быны Мин әйттем», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

35Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Һин Мине оноттоң, Миңә артың менән боролдоң, шуға күрә әхлаҡһыҙлығыңдың һәм фәхешлегеңдең язаһын күр»[+].

36Раббы миңә былай тине:

– Эй әҙәм улы, Оһола менән Оһоливаны хөкөм ҡыласаҡһыңмы? Улайһа уларға ерәнгес эштәрен иғлан ит[+]. 37Сөнки улар зина ҡылдылар, уларҙың ҡулында – ҡан. Улар боттары менән зина ҡылдылар. Хатта Минең өсөн тыуҙырған балаларын, ризыҡ итеп, боттарына һондолар[+]. 38Бынан тыш, улар Миңә тағы нимә эшләне: шул уҡ көндө Минең Изге[†] торлағымды нәжесләне, шәмбеләремде боҙҙо[+]. 39Балаларын боттарына ҡорбан[†] итеп килтергән көндө улар Изге торлағыма инделәр һәм уны нәжесләнеләр. Бына нимә эшләнеләр улар Минең йортомда![+] 40Өҫтәүенә, алыҫта йәшәгән ирҙәрҙе саҡырып, илселәр ебәрҙеләр.

Һин, Оһолива, уларҙың килеүенә йыуынып, күҙҙәреңә һөрмә тартып, биҙәүестәреңде тағып ҡаршы алдың[+]. 41Өҫтәл янына ҡуйылған матур диванға ултырып, уның янындағы өҫтәлгә Минең хуш еҫле һумала-майҙарымды, зәйтүн майымды[†] ҡуйҙың.

42Тирә яҡта кәйеф-сафа ҡороусы ирҙәрҙең тауыштары яңғырап торҙо, сүлдән улар янына эскеселәр менән бергә күмәк кеше килеп, апалы-һеңлеле был икәүгә беләҙектәр таҡты, баштарына матур таж кейҙерҙе.

43Шунда Мин: «Был ҡатын фәхешлек ҡылып хәлдән тайған булһа ла, һаман уның менән уйнаш итәләрме?» – тинем. 44Фәхишә янына ингән кеүек уның янына инделәр. Фәхишәгә барған һымаҡ был ике әхлаҡһыҙ ҡатынға, Оһола менән Оһоливаға, йөрөнөләр. 45Әммә тәҡүә кешеләр уларҙы хөкөм итәсәк. Зина иткән, ҡан түккән ҡатындарға бирелә торған яза менән хөкөм итәсәктәр уларҙы. Сөнки был ике ҡатын зина ҡылды, уларҙың ҡулдары ҡанлы[+].

46Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Өҫтәренә бер өйөр әҙәм ебәр ҙә уларҙы дәһшәткә һәм талауға дусар ит. 47Был өйөр уларҙы таш менән бәргесләһен, ҡылыс менән сапҡылаһын, улдарын һәм ҡыҙҙарын үлтерһен, йорттарына ут төртһөн[+].

48Был илдәге әхлаҡһыҙлыҡҡа шул рәүешле сик ҡуйырмын. Бөтә ҡатын-ҡыҙҙар һабаҡ алыр һәм һеҙҙең кеүек аҙғынлыҡ менән шөғөлләнмәҫ[+]. 49Әхлаҡһыҙлығығыҙға күрә яза бирелер, боттарға табынып гонаһ[†] ҡылғанығыҙҙың әжерен алырһығыҙ. Шунда Минең Раббы Хаким икәнемде белерһегеҙ»[+].

#### 24


Тутыҡҡан ҡаҙан

1Һөргөнөбөҙҙөң туғыҙынсы йылында, унынсы айҙың унынсы көнөндә миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] был көндө, бына ошо көндө яҙып ҡуй – Бабил[†] батшаһы тап ошо көндө Йәрүсәлимде[†] ҡамауға алды[+]. 3Был фетнәсел халыҡҡа мәҫәл һөйлә. Әйт уларға, Раббы Хаким былай ти:

«Ҡаҙан аҫ.
Ҡаҙан аҫ та һыу ҡой[+].
4Ит һал, иң һәйбәт өлөшөн:
Бото менән ҡалаҡ һөйәген,
Бай һөйәктәрен тултыр.
5Һарыҡтарҙың иң һимеҙен һайла.
Ҡаҙан аҫтына ут тоҡандыр;
Һөйәктәре таралғансы ҡайнат».

6Шуға күрә Раббы Хаким былай ти:

«Ҡан түккән ҡалаға ҡайғы!
Тутыҡҡан һәм тутығы бөтмәгән ҡаҙанға һәләкәт!
Йәрәбә ташлап тормай итенән бушат,
Сығарып ырғыт киҫәк-киҫәк[+].
7Ҡала эсендә ҡан ҡойолдо;
Яланғас ҡая өҫтөнә түкте ҡанды,
Туҙан менән булһа ла ҡапланырлыҡ урынға ла түкмәне[+].
8Мин дә асыуымды тоҡандырыр,
Үс алыр өсөн
Уның ҡанын яланғас ҡаяға түктем,
Әйҙә, күренеп торһон».
9Шуға күрә Раббы Хаким былай ти:
«Ҡан түккән ҡалаға ҡайғы!
Мин дә усаҡ өсөн утын йыясаҡмын[+].
10Утын өҫтә, ут тоҡандыр,
Итте яҡшы итеп бешер.
Ҡаҙанда ҡуйырғансы,
Һөйәктәр көйөп бөткәнсе ҡайнат.
11Шунан буш ҡаҙанды ҡуҙға ултырт.
Янһын, баҡыры ҡыҙһын.
Бөтөн әшәкеһе көйөп бөтһөн;
Юшҡыны юҡ булһын.
12Бөтә тырышлыҡтар бушҡа сыҡты.
Ҡаҙандың юшҡыны таҙарманы.
Хатта ут та бөтөрә алманы[+].
13Әхлаҡһыҙлығың һине нәжесләне,[†]
Ни тиклем таҙартмайым, һаман нәжесһең.
Асыуым түгелеп баҫылмайынса,
Һис таҙарына алмаясаҡһың.
14Мин, Раббы, әйттем быны.
Әйткәнемде бойомға ашырыр ваҡыт етте,
Эшләрмен, кире уйламам;
Йәлләмәм, ҡыҙғанып тормам.
Ҡыуған юлыңа, ҡылған ғәмәлдәреңә күрә хөкөм ителерһең», –
тип белдерә Раббы Хаким[+].


Зөлкифелдең ҡатынының үлеме

15Миңә Раббы һүҙе булды:

16– Эй әҙәм улы, бер ауырыу ебәреп, күҙҙәреңдең ҡыуанысын тартып аласаҡмын. Әммә һыҡтама, илама, күҙҙәреңдең йәше түгелмәһен[+]. 17Эсеңдән генә һыҡта, үлгән кешең өсөн матәм йолаһын үткәрмә. Сәлләң менән ҡатаңды кей, йөҙөңдөң аҫҡы өлөшөн ҡаплама, йыназа икмәге ашама[+].

18Мин иртәнсәк халыҡ менән һөйләштем, ә кискеһен минең ҡатыным үлде. Иртәгәһенә, миңә нисек бойоролған булһа, шулай эшләнем.

19Халыҡ минән:

– Ниңә былай эшләгәнеңдең мәғәнәһен беҙгә аңлатып бирә алмаҫһыңмы? – тип һораны[+].

20– Миңә Раббы һүҙе булды, – тип яуап бирҙем. – 21Исраил[†] халҡына әйтергә ҡушып, Раббы Хаким былай ти: «Ғорурлығығыҙҙы һәм көсөгөҙҙө, күҙҙәрегеҙҙең ҡыуанысы, күңелегеҙҙең йыуанысы булған Изге[†] торлағымды нәжесләйәсәкмен. Һеҙ ҡалала ҡалдырған улдарығыҙ менән ҡыҙҙарығыҙ ҡылыстан үткәреләсәк[+].

22Шунда әле Зөлкифел нимә эшләһә, һеҙ ҙә шуны эшләйәсәкһегеҙ: йөҙөгөҙҙөң аҫҡы өлөшөн ҡапламаясаҡһығыҙ, йыназа икмәген ашамаясаҡһығыҙ. 23Сәлләгеҙ – башығыҙҙа, ҡатағыҙ аяғығыҙҙа булыр. Йәш түкмәҫһегеҙ, иламаҫһығыҙ, бер-берегеҙ алдында ыңғырашып, ғәйебегеҙ арҡаһында һулырһығыҙ[+]. 24Зөлкифел һеҙҙең өсөн билдә буласаҡ: ул нимә эшләй, һеҙ ҙә шуны эшләйәсәкһегеҙ. Ошолар бойомға ашҡас, Минең Раббы Хаким икәнемде белерһегеҙ»[+].

25Ә һиңә килгәндә, эй әҙәм улы, уларҙың һыйынысын, һөйөнөсөн һәм данын, күҙҙәренең ҡыуанысын, күңелдәренең йыуанысын, улдарын һәм ҡыҙҙарын тартып алған көнөмдә, 26шул көндө һинең яныңа ҡасып ҡотолған берәү килер. Ул булған ваҡиғаларҙы һиңә һөйләп бирер[+]. 27Ана шул ҡасҡын янында телең асылыр. Һин уның менән һөйләшерһең, башҡаса өнһөҙ ҡалмаҫһың. Һин улар өсөн билдә булырһың. Шунда улар Минең Раббы икәнемде белер[+].

#### 25


Ғаммон халҡына ҡаршы пәйғәмбәрлек

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] йөҙөңдө Ғаммон халҡына табан бор, уларға ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит[+]. 3Ғаммон халҡына әйт: «Раббы Хакимдың һүҙен тыңлағыҙ! Раббы Хаким былай ти: Изге[†] торлағым нәжесләнгәндә,[†] Исраил[†] иле тар-мар ителгәндә, Йәһүҙә[†] халҡы һөргөнгә оҙатылғанда: „Әһә, яҡшы булды!“ – тигәйнегеҙ[+]. 4Шуға күрә Мин һине биләмә итеп көнсығыш халыҡтарына бирәм; арағыҙҙа сатырҙарын ҡороп, һинең ереңә төйәкләнерҙәр, емештәреңде ашарҙар, һөтөңдө эсерҙәр. 5Рабба ҡалаһы дөйәләр өсөн көтөүлек булыр, Ғаммон ерен ваҡ мал аҙбары итермен. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ»[+].

6Раббы Хаким былай ти: «Исраилды мыҫҡыл итеп, бар күңелдән ҡыуана-ҡыуана ҡул сапҡаның һәм аяҡ тыпырҙатҡаның өсөн, 7Мин дә һиңә ҡаршы ҡулымды күтәрәм, һине ҡәүемдәргә таларға бирәм. Һине халыҡтар иҫәбенән юҡ итәсәкмен, илдәр араһынан юйып ташлаясаҡмын, һәләк ҡыласаҡмын. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһең»[+].


Моавҡа ҡаршы пәйғәмбәрлек

8Раббы Хаким былай ти: «Моав[†] менән Сеғир халҡы: „Ҡарағыҙ, Йәһүҙә нәҫеленең башҡа ҡәүемдәрҙән бер айырмаһы ла юҡ!“ – тигән өсөн 9Моавтың бер сигенән икенсе сигенә тиклем бөтә ҡалаларын, илдең күрке булған Бейт-Йешимоҫ, Бәғел-Меғон,[†] Ҡиръяҫаимдан башлап, һаҡлауһыҙ ҡалдырасаҡмын[+]. 10Моавты ғаммондар менән бергә көнсығыш халыҡтарына биләмә итеп бирәсәкмен. Шулай итеп, Ғаммон халҡы ҡәүемдәр иҫәбендә башҡаса иҫкә алынмаҫ[+]. 11Моавты хөкөм итәсәкмен. Шунда Минең Раббы икәнемде белерҙәр».


Эдомға ҡаршы пәйғәмбәрлек

12Раббы Хаким былай ти: «Эдом,[†] Йәһүҙә халҡынан үс алып, ҙур ғәйеп эшләне[+]. 13Шуға күрә, – ти Раббы Хаким, – Мин дә ҡулымды Эдомға ҡаршы күтәрәсәкмен, кешеләрен дә, малдарын да юҡ итәсәкмен, илде бушлыҡҡа әйләндерәсәкмен. Темандан алып Деданға тиклем эдомдар ҡылыстан ҡырыласаҡ[+]. 14Эдомдан үсемде халҡым Исраилдың ҡулы менән аласаҡмын. Улар Эдомда Минең асыуым һәм нәфрәтем буйынса эш итәсәктәр. Эдом халҡы Минең үс ҡандырыуымды аңлаясаҡ», – тип белдерә Раббы Хаким.


Пелештиҙәргә ҡаршы пәйғәмбәрлек

15Раббы Хаким былай ти: «Пелештиҙәрҙең[†] үсе аяуһыҙ. Йөрәктәре нәфрәт менән тулы булғанға күрә, улар үс алдылар, сикһеҙ дошманлыҡ менән юҡ итергә маташтылар. 16Шуға күрә, – ти Раббы Хаким, – пелештиҙәргә ҡаршы ҡулымды күтәрәм, керетиҙәрҙе юҡ итәм, диңгеҙ буйында йәшәгәндәренең иҫән ҡалғандарын һәләк ҡылам[+]. 17Ҡот осҡос язалар менән уларҙан үсемде алам. Үсемде алғас, улар Минең Раббы икәнемде белер».

#### 26


Тир ҡалаһына ҡаршы пәйғәмбәрлек

1Һөргөндә булғаныбыҙҙың ун беренсе йылында, айҙың беренсе көнөндә миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы![†] Йәрүсәлим[†] тураһында Тир ҡалаһы: «Әһә, әһә! Халыҡтар ҡапҡаһы[†] булған ҡала емерелде, ҡапҡалары миңә асылды. Инде ул бушап ҡалғанда, мин байып китәсәкмен», – тигәйне[+]. 3Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Эй Тир, Мин һиңә ҡаршымын. Диңгеҙ үҙенең тулҡындарын ҡалҡытҡан һымаҡ, Мин һиңә ҡаршы бик күп халыҡтарҙы ҡалҡытасаҡмын. 4Улар Тирҙың диуарҙарын емерер, манараларын ватыр. Мин иһә хатта емереклектәренең туҙанын да һепереп түгәсәкмен һәм уны яланғас ҡаяға әйләндерәсәкмен. 5Тир диңгеҙҙең уртаһында балыҡсыларҙың ауҙарын йәйеп киптерә торған урын булыр. Мин шулай тип әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким. – Тир ҡәүемдәр өсөн яумал буласаҡ[+]. 6Тирға ҡараған ауылдарҙа йәшәгәндәр ҡылыстан үткәреләсәк. Шунда Минең Раббы икәнемде белерҙәр»[+].

7Раббы Хаким былай ти: «Батшаларҙың батшаһы Бабил[†] хакимы Навуходоносорҙы аттары, яу арбалары, һыбайлылары, бөйөк ғәскәре һәм күп һанлы халҡы менән төньяҡтан Тирға килтерәсәкмен[+]. 8Эй Тир, ул һиңә ҡараған ауылдарҙа йәшәгәндәрҙе ҡылыстан үткәрер, һине уратып, ҡамау убалары яһар, тупраҡ өйөр, ҡалҡандарын күтәрер[+]. 9Диуарҙарыңды емергес ҡоралдар менән дөмбәҫләр, манараларыңды балта менән емерер[+]. 10Иҫәпһеҙ-һанһыҙ ат тояҡтары күтәргән саң-туҙан ҡаплап алыр һине. Диуарҙарында тишек асылған ҡалаға бәреп ингәндәгеләй, ҡапҡаларыңдан кергән сағында һыбайлыларҙың, тәгәрмәстәрҙең, яу арбаларының дөбөрҙәүенән диуарҙарың дер һелкенеп торор. 11Аттарының тояҡтары менән урамдарыңды иҙә тапап бөтөр, халҡыңды ҡылыстан үткәрер һәм һинең ҡеүәтле бағаналарыңды ергә ҡолатыр. 12Байлығыңды талап алырҙар, тауарҙарыңды урларҙар, диуарҙарыңды емерерҙәр, матур йорттарыңды ватырҙар, таштарыңды, бүрәнәләреңде, хатта һинән ҡалған саң-туҙанды ла диңгеҙгә ырғытырҙар.

13Мин һиндәге йыр тауышын туҡтатырмын, арфаңдың моңдары ишетелмәҫ[+]. 14Һине яланғас ҡаяға әйләндерермен, ауҙарҙы йәйеп киптерә торған урын булып ҡалырһың, ҡабат төҙөлмәҫһең. Мин, Раббы, әйттем быны», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

15Раббы Хаким Тирға былай ти: «Һиндә ҡыйралыш барғанда, емерелеү тауышынан, яралыларҙың ыңғырашыуынан диңгеҙ буйындағы ерҙәр тетрәнмәҫме[+]? 16Диңгеҙ буйындағы илдәрҙең барса хакимдары тәхеттәренән төшөр, сапандарын, нағышлы кейемдәрен сисер – улар дәһшәткә сорналыр. Улар ҡурҡышып ергә ултырыр һәм, һинең яҙмышың хаҡында уйлап, тетрәнешеп хайран булыр[+]. 17Улар һинең хаҡта һыҡтау йырын көйләр:

„Эй даның таралған, диңгеҙселәр төйәкләнгән ҡала,
Һин һәләк булдың!
Һин һәм һиндә йәшәүселәр
Диңгеҙҙә иң ҡөҙрәтле инегеҙ,
Бар халыҡты дәһшәткә һалдығыҙ[+].
18Бөгөн, һин ҡолаған көндә,
Яр буйҙары дер һелкенә.
Диңгеҙҙәге утрауҙар
Һәләкәтеңдән ҡурҡыуға ҡалды“».

19Раббы Хаким былай ти: «Һине кешеһеҙ ҡалған ҡалалар кеүек емерек ҡалаға әйләндергәс, төпһөҙ диңгеҙҙәрҙе өҫтөңә түңкәргәс, ҡалын һыу ҡатламы аҫтында ҡалдырғас, 20Мин һине үлем соҡорона төшкәндәр менән берлектә боронғо замандарҙа йәшәгәндәр янына төшөрәм. Мин һине түбәнге донъяла, мәңгелек харабалар араһында, үлем соҡорона төшөүселәр араһында төйәкләндерәм. Башҡаса һиндә кеше йәшәмәҫ, һәм тереләр донъяһында урын таба алмаҫһың[+]. 21Ахырыңды ҡурҡыныс итәсәкмен. Һин юҡҡа сығырһың. Һине эҙләрҙәр, әммә һис ҡасан таба алмаҫтар», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

#### 27


Тир ҡалаһы өсөн һыҡтау

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Инде һин, эй әҙәм улы,[†] Тир ҡалаһы тураһында һыҡтау йыры йырла[+]. 3Диңгеҙ буйындағы илдәр, күп халыҡтар менән сауҙа иткән, диңгеҙ ҡапҡаһында[†] урынлашҡан Тир ҡалаһына әйт, Раббы Хаким былай ти:

«Эй Тир!
„Гүзәллектә мин камилмын“, – тинең.
4Диңгеҙҙәр ҡуйынында ине биләмәң.
Төҙөүселәрең күркәмлегеңде камил иткән.
5Барлыҡ таҡталарыңды
Сенир кипаристарынан яһанылар.
Мачтаңды эшләү өсөн
Ливандан[†] кедр алдылар[+].
6Ишкәктәрең – Башан имәненән;
Палубаң фил һөйәге менән биҙәлгән,
Киттим ярҙарынан килтерелгән
Кипарис ағасынан яһалған[+].
7Елкәндәрең Мысырҙың[†] нағышлы нәфис етененән ине,
Улар һиңә байраҡ булып хеҙмәт итте.
Япмаларың Әлиша ярҙарынанкилтерелгән
Зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл туҡыманан булды.
8Ишкәксене Сидон менән Аруадтан ялланың;
Үҙеңдәге оҫта әҙәмдәрең, эй Тир,
Кәмәселәрең булды[+].
9Кәмә ярыҡтарын ямар өсөн
Гевалдың тәжрибәле оҫталары бар ине.
Диңгеҙҙәге барса кәмәләр һәм диңгеҙселәр
Алыш-биреш өсөн һиңә килде[+].
10Фарсы,[†] Луд, Пут яугирҙәре
Ғәскәреңдә хеҙмәт итте.
Ҡалҡандарын, торҡаларын
Ҡабырғаларыңа аҫтылар,
Һиңә йәм өҫтәнеләр[+].

11Аруад һәм Хейлех улдары
Диуарҙарыңды һаҡланы.
Ғаммадтар манараларыңда торҙо.
Диуарҙарыңды уратып, ҡалҡандарын элде,
Күркәмлегеңә биҙәк өҫтәне.
12Һәр төрлө байлығың күп булғанға,
Таршиш һинең менән сауҙа итте.
Тауарҙарың өсөн көмөш,
Тимер, аҡ һәм ҡара ҡурғаш бирҙе[+].
13Яуан, Тувал һәм дә Мәшәх
Һинең менән сауҙа итте.
Тауарҙарыңды ҡолдарға,
Баҡыр һауыт-һабаға алмашты[+].
14Бейт-Тогарма халҡы тауарҙарың өсөн
Йылҡы малы, яу аттары һәм ҡасырҙар бирҙе[+].
15Дедандар һинең менән сауҙалашты.
Яр буйҙарының күп халыҡтары алыш-биреш итте.
Һинән алғандарға яуап итеп,
Фил һөйәге, ҡара ағас килтерҙе[+].
16Тауарҙарың күп булғанға күрә,
Арам[†] һинең менән сауҙа итте.
Әйберҙәрең өсөн ҡарағусҡыл ҡыҙыл,
Нағышлы һәм нәфис етен туҡымалар,
Фирүзә, мәрйен һәм ҡыҙыл яҡут бирҙе.
17Йәһүҙә[†] һәм Исраил[†] сауҙа итте:
Тауарҙарың өсөн Минниҫ бойҙайы,
Татлы ризыҡ менән бал,
Зәйтүн майы[†] менән бәлзәм бирҙе[+].
18Сикһеҙ байлыҡтарың, тауарҙарың мул булғанға
Һинең менән Дамаск сауҙа ҡорҙо:
Хелбон шарабы менән Сахар йөнө һатты,[+]
19Узалдың мискәле шарабы менән түләне.
Һиңә килтерелгән тауар араһында
Сүкелгән тимер, кассия,
Хуш еҫле ҡамыш бар ине[+].
20Дедан һинең тауарҙарың өсөн
Эйәр япмалары бирҙе.
21Ғәрәбстан сауҙагәрҙәре, Ҡыдар хакимдары
Һинең сауҙалашың булды:
Бәрәс, һарыҡ, кәзә тәкәләре менән алыш-биреш итте[+].
22Шева һәм Рағма сауҙагәрҙәре
Хуш еҫле матдәләрҙең иң яҡшылары,
Аҫыл таштар менән һатыу итте,
Тауарҙарың өсөн алтын бирҙе[+].
23Харан, Канне, Ғеден ҡалалары,
Шева сауҙагәрҙәре, Ашшур,[†] Килмад сауҙа итте[+].
24Улар баҙарҙарыңда
Затлы кейемдәр, сыбар келәмдәр,
Нағышлы зәңгәр туҡымалар,
Ҡаты итеп ишелгән арҡандар һатты.
25Таршиш караптары тауарҙарыңды ташыны.
Диңгеҙҙәр уртаһында байыҡтың,
Дан-шөһрәт[†] ҡаҙандың[+].

26Ишкәкселәрең һине асыҡ диңгеҙгә алып инде.
Көнсығыш елдәре иһә
Диңгеҙҙәр ҡуйынында емереп ташланы[+].
27Байлыҡтарың, тауарҙарың, мал-мөлкәтең,
Диңгеҙселәрең һәм кәмәселәрең,
Ярыҡтарыңды ямаусы оҫталар,
Сауҙагәрҙәрең, һуғышсыларың,
Һиндәге барса халыҡ
Һиңә ҡаза килгән көндә
Диңгеҙ төбөнә китәсәк.
28Кәмәселәреңдең ҡысҡырыуынан
Яр буйҙары тетрәйәсәк.
29Ишкәкселәр кәмәләрҙе ташлар;
Диңгеҙселәр, кәмәселәр ярға сығыр[+].
30Ҡысҡырышып, һыҡтап, һинең өсөн
Улар әсенешеп илар.
Баштарына тупраҡ һибеп,
Көлдә аунай-аунай ҡайғырыр[+].
31Баштарын тап-таҡыр итеп ҡырыр,
Ҡайғы кейемен кейер.
Һинең өсөн хәсрәтләнеп,
Әрнеп-әрнеп йәш түгер.
32Улар иңрәп һинең өсөн илар,
Ҡайғырышып һыҡтау йыры һуҙыр:
„Диңгеҙ уртаһында емерелгән
Тир ҡалаһы кеүек тағы бармы?“[+]
33Тауарҙарың диңгеҙҙәр аша килгәндә,
Бик күп халыҡтарҙың тамағын туйҙырҙың.
Сикһеҙ зиннәттәрең, сауҙаң менән
Донъялағы батшаларҙы байыттың[+].
34Инде һине диңгеҙ тәрәнлеге емергәс,
Тауарҙарың һәм һиндәге кешеләрең
Үҙең менән бергә һыу төбөнә китте.
35Диңгеҙ буйы халыҡтарының барыһы
Һинең тәҡдиреңә тетрәнде.
Уларҙың батшаларының ҡото осто,
Ҡурҡыштан сырайҙары боҙолдо[+].
36Халыҡтарҙың сауҙагәрҙәре һыҙғырҙы,
Ахырың ҡурҡыныс булды,
Һин мәңгегә юҡҡа сыҡтың»[+].

#### 28


Тирҙың хакимына ҡаршы пәйғәмбәрлек

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] Тирҙың хакимына әйт! Раббы Хаким былай ти:

«Һин тәкәбберләнеп киттең:
„Мин – алламын,
Диңгеҙҙәрҙең ҡуйынында
Алла[†] тәхетендә ултырам“, – тинең.
Аҡылың менән үҙеңде
Аллаға тиңмен тип һанаһаң да,
Һин алла түгел, әҙәмһең[+].
3Эйе, Даниилдан аҡыллыраҡһың;
Һинән йәшерен бер ниндәй сер юҡ[+].
4Зирәклегең һәм зиһенең менән
Үҙеңә байлыҡ тупланың,
Хазина һаҡлағысыңды
Алтын-көмөш менән тултырҙың[+].
5Сауҙаға һәләтең менән
Зиннәттәреңде арттырҙың.
Әммә байлығың арҡаһында тәкәбберләндең.

6Шуға күрә Раббы Хаким былай ти:

Аҡылың менән үҙеңде
Аллаға тиңмен тип һанаған өсөн,
7Һиңә ҡаршы Мин яттарҙы,
Ҡәүемдәрҙең яуыздарын ебәрәм;
Күркәмлегеңә, аҡылыңа ҡаршы улар
Ҡылыстарын ҡындан һурасаҡ,
Гүзәллегеңде нәжесләйәсәк.[†][+]
8Һине ҡәбергә төшөрәсәктәр,
Һин диңгеҙҙәр ҡуйынында
Ҡурҡыныс үлемдән һәләк буласаҡһың.
9Шул саҡ йәнеңде ҡыйыусы ҡаршыһында
„Мин – алла“ тип әйтерһеңме?
Һине үлтергәндәрҙең ҡулында
Һин – алла түгел, әҙәмһең.
10Һин яттарҙың ҡулынан
Сөннәтһеҙҙәр[†] әжәле менән үлерһең.
Мин, Раббы, әйттем быны», – тип белдерә Раббы Хаким[+].


Тир батшаһының ҡолаясағы тураһында

11Миңә Раббы һүҙе булды:

12– Эй әҙәм улы, Тир батшаһы тураһында һыҡтау йыры йырла. Әйт уға, Раббы Хаким былай ти:

«Һин камиллыҡтың мөһөрө,
Аҡылдың бөтөнлөгө,
Гүзәллектең тажы инең[+].
13Һин Ғедәндә – Алла баҡсаһында – инең;
Аҫыл таштар менән биҙәлгәйнең:
Ҡыҙыл яҡут, хризолит, алмас,
Һары яҡут, оникс, йәшмә,
Зәңгәр яҡут, фирүзә һәм зөбәржәт –
Барыһы ла алтын менән тирәсләнгән.
Улар яратылған көнөңдә үк әҙер ине[+].
14Һине, ҡанаттары йәйелгән кирубты,[†]
Ҡурсалаусы итеп билдәләнем,
Алланың изге[†] тауында булдың,
Янар таштар араһында гиҙҙең[+].
15Яратылған көнөңдән алып,
Яуызлығың табылғанға тиклем
Һин тоғро юлдан йөрөнөң.
16Сауҙаң арта барған һайын
Яуызлыҡҡа тулдың, гонаһ[†] ҡылдың.
Шуға күрә нәжес әйбер кеүек
Һине Алла тауынан бырғаным,
Янар таштар араһынан ҡыуҙым
Эй һин, ҡурсалаусы кируб!
17Матурлығыңа маһайып эреләндең,
Балҡышыңдан юйылды аҡылың.
Шуға күрә һине ергә бәрҙем;
Батшалар алдында хур иттем.
18Һин үҙеңдең сикһеҙ гонаһтарың,
Сауҙаңдағы күп ғәҙелһеҙлегең менән
Изге урындарыңды нәжесләнең.
Мин эсеңдән ут сығарҙым –
Ул һине яндырып юҡ итте.
Барыһының күҙ алдында
Һине көлгә әйләндерҙем.
19Һине белгән бар халыҡтар
Һәләкәтеңә тетрәнде.
Ахырың ҡурҡыныс булды,
Һин мәңгегә юҡҡа сыҡтың»[+].


Сидон ҡалаһына ҡаршы пәйғәмбәрлек

20Миңә Раббы һүҙе булды:

21– Эй әҙәм улы, йөҙөңдө Сидонға табан бор, уға ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит[+]. 22Әйт, Раббы Хаким былай ти:

«Мин һиңә, эй Сидон, ҡаршы сығам!
Һинең эсеңдә дан ҡаҙанасаҡмын:
Һиндә йәшәгәндәрҙе язалағас,
Үҙемдең мөҡәддәслегемде танытҡас,
Раббы икәнемде беләсәктәр.
23Мин һиңә ҡырғын ебәрәсәкмен,
Урамдарыңда ҡан ағыҙасаҡмын.
Һәр яҡтан эҙәрләүсе ҡылыстан ҡырылғандар
Ҡала уртаһында йығыласаҡ.
Шунда Минең Раббы икәнемде бөтәһе лә беләсәктәр»[+].


Алланың Исраил халҡына вәғәҙәһе

24– Бынан ары Исраил[†] халҡының осло сәнскәк, энәле күгән һымаҡ яралаусы, уға ерәнеп ҡараусы күршеләре булмаясаҡ. Шунда улар Минең Раббы Хаким икәнемде беләсәктәр[+].

25Раббы Хаким былай ти: «Халыҡтар араһына һибеп таратҡан Исраил халҡын йыйып алып, ҡәүемдәрҙең күҙ алдында Үҙемдең мөҡәддәслегемде танытҡас, улар Мин ҡолом Яҡупҡа биргән ерҙәрендә йәшәйәсәк[+]. 26Мин уларға ерәнеп ҡараған барлыҡ халыҡтарҙы хөкөм иткәндән һуң, унда хәүефһеҙ йәшәрҙәр, йорттар төҙөрҙәр, йөҙөм баҡсалары үҫтерерҙәр – имен-аман ғүмер итерҙәр. Шунда улар Минең Раббы, уларҙың Аллаһы икәнемде беләсәктәр»[+].

#### 29


Мысырға ҡаршы пәйғәмбәрлек

1Һөргөнөбөҙҙөң унынсы йылында, унынсы айҙың ун икенсе көнөндә миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] йөҙөңдө Мысыр[†] батшаһы фирғәүенгә[†] табан бор, уға һәм бөтә Мысыр халҡына ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит[+]. 3Уларға һөйлә, әйт, Раббы Хаким былай ти: «Эй йылға-ҡултыҡтарың эсендә ятҡан олоғара аждаһа, Мысыр батшаһы фирғәүен, Мин һиңә ҡаршымын. Һин: „Нил йылғаһы минеке, уны үҙем өсөн яһаным“, – тип әйтәһең[+]. 4Әммә Мин теш ҡаҙналарыңа ырғаҡ кейҙерәсәкмен. Йылға-ҡултыҡтарыңдағы балыҡтарҙы тәңкәләреңә йәбештерәсәкмен. Тәңкәләреңә йәбешкән балыҡтарың менән бергә һине йылғанан һөйрәп сығарасаҡмын[+]. 5Һине лә, йылғаңдағы барлыҡ балыҡтарҙы ла сүлгә олаҡтырырмын. Һин асыҡ яланда ятырһың һәм һине алып ерләгән кеше булмаҫ. Мин һине, ем итеп, ҡырағай йәнлектәргә, һауалағы ҡоштарға бирәсәкмен[+]. 6Шул саҡ Мысырҙа йәшәгән һәр кем Минең Раббы икәнемде белер.

Һин халҡым Исраил[†] өсөн ҡамыш терәү генә булдың[+]. 7Улар ҡулдары менән һиңә тотонғас, ярылдың да яурындарына сәнселдең. Улар һиңә таянғайны, һынып, уларҙы аяҡтан йыҡтың».

8Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Мин һинең өҫтөңә ҡылыс ебәрәсәкмен, кешеләреңде һәм малдарыңды ҡырасаҡмын[+]. 9Мысыр бер кешеһеҙ бушлыҡҡа әйләнер. Шунда Минең Раббы икәнемде белерҙәр.

Һин: „Нил минеке, уны мин яһаным“, – тинең. 10Шуға күрә ҡара, һиңә һәм йылға-ҡултыҡтарыңа ҡаршымын. Мысыр ерен Мигдолдан Асуанға, Куштың сигенә тиклем ташландыҡ ергә әйләндерәсәкмен[+]. 11Ул ергә кеше аяҡ баҫмаҫ, мал-тыуар йөрөмәҫ. Ҡырҡ йыл буйы унда һис кем йәшәмәҫ. 12Мысыр ерен харабаға әйләнгән илдәр араһында иң кешеһеҙ итәсәкмен. Ҡалаларын йән эйәһеҙ ҡалған ҡалалар араһында ҡырҡ йыл буйы буп-буш торғоҙасаҡмын. Мысыр халҡын ҡәүемдәр араһына таратасаҡмын, төрлө илдәргә һибәсәкмен»[+].

13Раббы Хаким былай ти: «Ҡырҡ йыл үткәндән һуң уларҙы таралған ҡәүемдәр араһынан йыйып алырмын[+]. 14Уларҙы әүәлге тормоштарына ирештереп, тыуған ерҙәре Паҫросҡа кире ҡайтарырмын. Шунда улар көсһөҙ генә бер батшалыҡ булыр[+]. 15Ул бөтә батшалыҡтарҙан да көсһөҙөрәк булыр һәм бүтән бер ҡасан да башҡа ҡәүемдәрҙән өҫтөн була алмаҫ. Башҡа халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итмәһендәр өсөн Мин уларҙы шулай зәғифләндерермен. 16Халҡым Исраил инде бер ҡасан да үҙ өмөтөн Мысырға бағламаҫ. Мысыр уларға үҙҙәренең Мысырҙан ярҙам һорап ғәйепкә тарыуҙарын хәтерләтеп торор. Шунда улар Минең Раббы Хаким икәнемде белер»[+].

17Һөргөнөбөҙҙөң егерме етенсе йылында, беренсе айҙың беренсе көнөндә миңә Раббы һүҙе булды:

18– Эй әҙәм улы, Бабил[†] батшаһы Навуходоносор үҙенең ғәскәрен Тир ҡалаһын ҡамағанда ауыр эш менән ныҡ йонсотто. Яугирҙәренең сәстәре ҡойолоп бөттө, ауыр йөк ташыуҙан яурындары иҙелде. Әммә күргән михнәттәренә ҡарамаҫтан, үҙенә лә, ғәскәренә лә Тирҙан файҙа булманы. 19Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Бына, Мин Мысырҙы Бабил батшаһы Навуходоносорға бирәм. Әйҙә, уның байлығын талаһын, талап алғандарын ғәскәренә яумал итеп таратһын[+]. 20Хеҙмәтенә яуап итеп, Мысырҙы уға бирәм, сөнки ул да, ғәскәре лә Минең өсөн эшләне, – тип белдерә Раббы Хаким. – 21Ул көндә Мин Исраил халҡын көслө итәм һәм уларҙың араһында һинең телеңде асам. Шунда улар Минең Раббы икәнемде белер».

#### 30


Раббының Мысырҙы язалаясағы

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] пәйғәмбәрлек[†] итеп әйт, Раббы Хаким былай ти:

«„Аһ ул көн!“ – тип һыҡтағыҙ.
3Сөнки ул көн яҡынлашты,
Раббының көнө[†] яҡын!
Ул көн болотло буласаҡ,
Ҡәүемдәрҙең һәләкәт көнө[+].
4Мысыр[†] өҫтөнә ҡылыс ябырыласаҡ.
Мысырҙа һәләк булғандар йығыла башлағас,
Уның байлыҡтары алып кителгәс,
Нигеҙҙәре емерелгәс,
Кушты ғазап солғаясаҡ[+].
5Куш, Пут һәм Луд,
Барлыҡ ят ҡәбиләләр,
Кув һәм килешеү[†] төҙөшкән илдең кешеләре
Мысырҙар менән бергә ҡылыстан үткәреләсәк»[+].

6Раббы былай ти:
«Мысырҙың таяныстары йығыласаҡ,
Тәкәббер ҡеүәте йөгөнәсәк;
Мигдолдан Асуанға тиклем барыһы
Ҡылыстан үткәреләсәк, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+]
7Мысыр иң хараба илгә әйләнәсәк,
Уның ҡалалары иң емерек
Ҡалалар араһында буласаҡ[+].
8Мин Мысырға ут төрткәс,
Уның бөтә терәүҙәре емерелгәс,
Минең Раббы икәнемде беләсәктәр[+].

9Ул көндө вайымһыҙ йәшәгән Куш халҡын ҡурҡытыр өсөн Мин кәмәләрҙә илселәремде[†] ебәрәсәкмен. Мысыр өҫтөнә ҡаза килгән көндө улар дәһшәткә төшәсәк. Ана килә ул көн!»

10Раббы Хаким былай ти:

«Бабил[†] батшаһы Навуходоносор ҡулы менән
Мысырҙың өйөр-өйөр халҡын кәметәм[+].

11Навуходоносор һәм уның ҡәүемдәр араһында иң рәхимһеҙ булған халҡы был илде һәләк итер өсөн килтереләсәк. Улар, ҡылыстарын ҡындарынан сығарып, Мысыр ерен мәйет менән тултырасаҡ.

12Йылға-ҡултыҡтарын ҡоротам, ерен залим әҙәмдәргә тапшырам, илде, ундағы бөтә нәмәне яттар ҡулы менән вайран итәм. Мин, Раббы, әйттем быны»[+].

13Раббы Хаким былай ти: «Мин бөтә боттарҙы емерәм, Нофтағы илаһ һындарын юҡҡа сығарам. Инде Мысырҙа хаким ҡалмаясаҡ, илгә дәһшәт һаласаҡмын[+]. 14Мин Паҫросты ташландыҡ урынға әйләндерәм, Соған ҡалаһына ут төртәм, Но ҡалаһын хөкөм итәм[+]. 15Нәфрәтемде Мысыр ҡәлғәһе Син өҫтөнә түгәм, Нолағы күмәк халыҡты ҡырам. 16Мысырға ут һалам. Син сикһеҙ ғазапҡа ҡалыр, Но ҡалаһының диуарын емерәсәктәр, Нофҡа көпә-көндөҙ дошман ябырыласаҡ. 17Он ҡалаһы һәм Пи-Бесеҫ егеттәре ҡылыстан үткәрелер; ҡатын-ҡыҙҙары әсирлеккә алып кителер[+]. 18Мин Мысыр кейҙергән ҡалыпты ватҡан саҡта, Тахпанхеста көн яҡтыһы һүнер, шунда уның тәкәббер ҡеүәте тамам булыр, уны ҡара болот ҡаплап алыр, ҡыҙҙары әсирлеккә алып кителер[+]. 19Мин Мысырҙы шулай хөкөм итәсәкмен, һәм улар Минең Раббы икәнемде белер»[+].

20Һөргөндәге ун беренсе йылдың беренсе айында, айҙың етенсе көнөндә миңә Раббы һүҙе булды:

21– Эй әҙәм улы, бына Мин Мысыр батшаһы фирғәүендең[†] ҡулын һындырҙым. Уңалһын, ҡылыс тоторлоҡ көсө булһын тип, һис кем тарафынан бәйләнмәне, шифалы бәйҙәр менән уралманы ул[+]. 22Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Бына Мин уны, Мысыр батшаһы фирғәүенде! Уның һау ҡулын да, һынғанын да иҙәсәкмен. Ҡулындағы ҡылысын төшөрәсәкмен. 23Мысыр халҡын ҡәүемдәр араһына таратасаҡмын, төрлө илдәргә һибәсәкмен[+]. 24Бабил батшаһының ҡеүәтен арттырасаҡмын, ҡылысымды уға тотторасаҡмын. Ә фирғәүендең ҡулдарын һындырасаҡмын. Ул үлемесле яраланған килеш Бабил батшаһының ҡаршыһында ыңғырашасаҡ. 25Бабил батшаһының көсөн арттырасаҡмын, ә фирғәүендең ҡулы һәленеп төшәсәк. Ҡылысымды Бабил батшаһына тотторғас һәм ул уны Мысыр иленә йүнәлткәс, улар Минең Раббы булғанымды белер. 26Мысыр халҡын ҡәүемдәр араһына таратасаҡмын, төрлө илдәргә һибәсәкмен. Шунда улар Минең Раббы икәнемде белер».

#### 31


Кедр ағасы менән сағыштырыу

1Һөргөнөбөҙҙөң ун беренсе йылында, өсөнсө айҙың беренсе көнөндә миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] Мысыр[†] батшаһы фирғәүенгә[†] һәм уның өйөр-өйөр халҡына әйт:

«Бөйөклөктә кем һиңә тиңләшер[+]?
3Баҡ Ашшурға![†] Ливандағы[†] кедр ағасына оҡшаш ине:
Суҡ япраҡлы ботаҡтары күләгәле,
Һомғол буйлы,
Башы болоттарға тейә ине[+].
4Һыу үҫтерҙе уны,
Тәрән һыуҙар уны бейегәйтте.
Йылғалар уратҡайны үҫкән урынын,
Арыҡтары һуғарҙы ҡырҙағы бар ағастарҙы.
5Шуға күрә бөтә ағастарҙан ҡалҡыу ине.
Һыу муллыҡҡа ботаҡтары оҙонайҙы, ҡуйыланды,
Тарбаҡланып үҫте.
6Ҡоштар ботағында оя ҡорҙо.
Аҫтында ҡырағай йәнлектәр балаланы,
Күп ҡәүемдәр күләгәһендә йәшәне[+].
7Һомғол буйы,
Оҙон ботаҡтары менән гүзәл ине,
Тамырҙары мул һыуҙарға төштө.
8Алла[†] баҡсаһындағы кедр ағастары ла
Буйға уның менән ярышманы.
Ҡарағайҙар уның ботаҡтары,
Чинарҙар үҫентеләре менән тиңләшмәне.
Алла баҡсаһындағы һис бер ағас
Уның һымаҡ матур түгел ине[+].
9Суҡ ботаҡтар менән уны Мин биҙәнем,
Алла баҡсаһы Ғедәндәге бөтә ағастар унан көнләште.

10Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: „Бейек булып үҫкәнгә, башы менән болоттарға тейгәнгә, бейеклеге арҡаһында тәкәбберләнгәнгә күрә,[+] 11Мин уны халыҡтар хакимының ҡулына тапшырҙым. Был хаким уның яуызлығына күрә эш итте. Мин Үҙем иһә уны ситкә типтем.

12Яттар, ҡәүемдәрҙең иң рәхимһеҙҙәре, уны ҡырҡып ерҙә ҡалдырҙы. Ботаҡтары тауҙарға, бөтә үҙәндәргә барып төштө. Япраҡлы тәлгәштәре, һынып, уйһыуҙарға сәселде. Ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар, күләгәһенән сығып, уны ташлап китте[+]. 13Барлыҡ күк ҡоштары ҡолаған олонона килеп ҡунды, ботаҡтары араһына ҡырағай йәнлектәр ояланы[+]. 14Һыу буйында үҫкән һис бер ағас бынан ары ул тиклем юғары күтәрелмәһен, остары болоттарға теймәһен! Һыуға туйған һис бер ағас ундай бейеклеккә ирешмәһен өсөн эшләнде был. Уларҙың барыһы ла, фани бәндәләр менән бергә, үлем соҡорона, түбәнге донъяға дусар ителгән“[+].

15Раббы Хаким былай ти: „Ул үлеләр донъяһына[†] төшкән көндө Мин ер аҫты һыуҙарына, уны ҡыҙғанып, йәш түгергә ҡуштым; Мин даръяны бикләнем, уның ағымдарын быуҙым, һәм оло һыуҙар туҡтаны. Уның хаҡына Мин Ливан тауҙарын ҡараңғылыҡ менән сорнаным, һәм ҡырҙағы бөтә ағастар шиңде. 16Мин уны үлеләр донъяһына, үлем соҡорона төшкәндәр янына олаҡтырғанда, ул ауған тауышҡа ҡәүемдәрҙе ҡурҡып тетрәнергә мәжбүр иттем. Шунда Ғедән баҡсаһындағы[†] бөтә ағастар, Ливандың иң һайланмыш, иң яҡшы һәм мул һыу эскән ағастары барыһы ла түбәнге донъяла тынысланып ҡалды[+]. 17Уның күләгәһендә йәшәгәндәр, ҡәүемдәр араһында уға арҡа терәгәндәр ҙә уның менән бергә үлеләр донъяһына, ҡылыстан ҡырылғандар янына төштө.

18Шунан, Ғедән ағастарының ҡайһыһы затлылығы һәм мөһабәтлеге менән һиңә тиң ине? Әммә хәҙер, Ғедән ағастары менән һин дә түбәнге донъяға төшөрөләсәкһең! Сөннәтһеҙ[†] халыҡтар араһында, ҡылыстан үткәрелгәндәр менән йәнәш ятасаҡһың. Фирғәүендең һәм уның өйөр-өйөр халҡының тәҡдире шулай“», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

#### 32


Фирғәүен өсөн һыҡтау

1Һөргөнөбөҙҙөң ун икенсе йылында, ун икенсе айҙың беренсе көнөндә миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] Мысыр[†] батшаһы фирғәүен[†] тураһында һыҡтау йыры йырла, әйт уға:

«Һин халыҡтар араһында – гүйә йәш арыҫлан;
Һин диңгеҙҙәге аждаһа кеүекһең:
Йылғаларыңды күбекләндерәһең,
Аяҡтарың менән һыуҙы болғандырып,
Йылғаларҙы бысратаһың[+].
3Раббы Хаким былай ти:
„Күп халыҡтар йыйынында
Өҫтөңә ауымды ырғытырмын,
Улар һине йәтмәм менән һөйрәп сығарасаҡ[+].
4Мин һине ергә алып бырғармын,
Асыҡ ҡырға ырғытып ҡуйырмын,
Күктә осҡан ҡоштарҙы өҫтөңә ҡундырырмын,
Ерҙәге бөтә ҡырағай йәнлектәргә
Һине ем итеп бирермен[+].
5Итеңде тауҙарға таратып ташлармын,
Үҙәндәрҙе мәйетең менән тултырырмын.
6Илде тауҙарға тиклем аҡҡан ҡаның менән һуғарырмын,
Йырындар ҙа ҡалдыҡтарың менән тулыр.
7Һине һүндереп, күкте ябырмын,
Йондоҙҙарҙы ҡараңғыға йәшерермен;
Ҡояшты болот менән ҡаплармын,
Ай ҙа яҡтылығын һипмәҫ[+].
8Баш осоңда нурын сәскән
Бөтә күк есемдәрен ҡаплармын,
Ереңде ҡараңғыға бырғармын, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+]
9Һинең һәләкәтең тураһында
Ҡәүемдәрҙең араһына,
Һин белмәгән илдәргә еткергәс,
Күптәрҙең күңеленә хәүеф һалырмын.
10Тәҡдирең менән күп халыҡтарҙың ҡотон алып,
Алдарында ҡылысымды уйнатҡанда,
Уларҙың батшалары, һинең турала уйлап,
Ҡурҡыуҙан сәстәре үрә торор.
Һин ҡолаған һәләкәт көнөндә улар
Сәғәт һайын үҙ йәндәре өсөн дер ҡалтырар“[+].

11Раббы Хаким былай ти:

„Бабил[†] батшаһының ҡылысы өҫтөңә ябырылыр[+].
12Ҡәүемдәрҙең иң рәхимһеҙ яугирҙәре
Өйөр-өйөр халҡыңды ҡылыстан үткәрер.
Мысырҙың тәкәбберлеген һындырыр,
Бөтә ғәскәрен тар-мар итер[+].
13Мул һыулы йылғалар янында утлаған
Барлыҡ мал-тыуарын бөтөрөрмөн;
Бынан ары кеше аяғы ла, мал тояҡтары ла
Ошо һыуҙарҙы болғатып бысратмаҫ.
14Шул саҡ һыуҙарын тондорасаҡмын,
Йылғаларын майҙай тын ағыҙасаҡмын, – тип белдерә Раббы Хаким. –
15Мин Мысырҙы бушлыҡҡа әйләндергәс,
Илде уны тултырған бөтә нәмәнән мәхрүм иткәс,
Унда йәшәүселәрҙең бөтәһен һәләк иткәс,
Минең Раббы икәнемде белерҙәр[+].

16Мысыр өсөн йырланасаҡ һыҡтау йыры ошо. Ҡәүемдәрҙең ҡыҙҙары йырлаясаҡ уны. Мысыр һәм уның өйөр-өйөр халҡы хаҡында йырланасаҡ ул“», – тип белдерә Раббы Хаким.


Мысырҙарҙың үлем соҡорона төшәсәге

17Һөргөнөбөҙҙөң ун икенсе йылында, айҙың ун бишенсе көнөндә миңә Раббы һүҙе булды.

18– Эй әҙәм улы, Мысырҙың өйөр-өйөр халҡы өсөн ҡайғырып ила. Уны һәм ҡеүәтле ҡәүемдәрҙең ҡыҙҙарын үлем соҡорона төшкәндәр менән бергә түбәнге донъяға оҙат[+].

19Уларға былай тип әйт:

«Һин кемдән матурыраҡ һуң?
Төш тә сөннәтһеҙҙәр[†] янына ят!»[+]

20Мысыр халҡы ҡылыстан үткәрелгәндәр араһына йығылыр. Бына ҡылыс әҙер – Мысырҙы үҙенең өйөр-өйөр халҡы менән унда һөйрәп алып китегеҙ! 21Ҡаһарман башлыҡтар үлеләр донъяһынан[†] Мысыр һәм уға терәк булғандар тураһында: «Улар төштө, ҡылыс менән үлтерелгән сөннәтһеҙҙәр инде бында ята», – тип әйтер[+].

22Ашшур[†] ҙа бөтә ғәскәре менән унда. Ҡылыстан тураҡланған яугирҙәрҙең ҡәберҙәре менән уратып алынған ул[+]. 23Уларҙың ҡәберҙәре – үлем соҡороноң иң төбөндә, Ашшурҙың ҡәберенең эргә-тирәһендә. Тереләр донъяһына ҡурҡыу һалғандарҙың һәр береһе һәләк булған, ҡылыстан үткәрелгән[+].

24Ғелам да шунда, өйөр-өйөр халҡы менән үҙ ҡәберенең әйләнәһендә тора. Һәр береһе ҡылыстан үткәрелгән, үлгән һәм сөннәтһеҙ килеш түбәнге донъяға ингән. Тереләр донъяһына ҡурҡыу һала торғайнылар, инде, мәсхәрәгә ҡалып, үлем соҡорона ингәндәр менән бергәләр[+]. 25Ғелам өсөн үлтерелгәндәр араһында бер түшәк әҙерләнде. Өйөр-өйөр халҡы ҡәберенең әйләнә-тирәһендә ята. Ҡылыстан һәләк булған был сөннәтһеҙҙәр ҡасандыр тереләр донъяһына ҡурҡыу һала торғайны, инде мәсхәрә эсендә үлем соҡорона инделәр, уларҙы үлтерелгәндәр араһына һалдылар.

26Мәшәх менән Тувал өйөр-өйөр халҡы менән үҙҙәренең ҡәберҙәре әйләнәһендә тора. Был сөннәтһеҙҙәрҙең барыһы ла ҡылыстан үткәрелгән. Ә бит улар ҡасандыр тереләр донъяһына ҡурҡыу һалалар ине[+]. 27Улар үлеләр донъяһына һуғыш ҡоралдары менән ингән, ҡылыстары баштары аҫтына һалынған, ҡалҡандары һөйәктәрен ҡаплаған, боронғо замандарҙа һәләк булған яугирҙәр менән бергә ятмай. Ә бит был яугирҙәр ҡасандыр тереләр донъяһында дәһшәт һала торғайны.

28Һин дә, эй фирғәүен, ҡырылырһың, ҡылыстан үткәрелгәндәр менән бергә сөннәтһеҙҙәр араһына йығылырһың[+].

29Эдом[†] – унда, уның батшалары, түрәләре – унда. Улар, ғәйрәтле булыуҙарына ҡарамаҫтан, ҡылыс менән үлтерелгәндәр янына ҡуйылдылар, үлем соҡорона төшкәндәрҙең, сөннәтһеҙҙәрҙең эргәһендә яталар[+].

30Бөтә төньяҡ хакимдары, бөтә Сидон халҡы – унда. Улар, ҡасандыр бөйөк ҡеүәте менән ҡурҡыуға һалып торһа ла, ҡылыс менән үлтерелгәндәр янына төштөләр. Сөннәтһеҙ килеш ҡылыстан үлтерелгәндәр менән бергә мәсхәрәгә ҡалып, үлем соҡорона ингәндәр янында яталар[+].

31Фирғәүен уларҙы күрер ҙә үҙенең бөтә ғәскәре, үҙе һәм өйөр-өйөр халҡы ҡылыстан һәләк булғанға бик үк әсенмәҫ, – тип белдерә Раббы Хаким. – 32Мин тереләр донъяһына ҡурҡыу һаласаҡмын, фирғәүен һәм күп һанлы халҡы ҡылыстан үткәрелгәндәр менән бергә сөннәтһеҙҙәр янына ятасаҡ, – тип белдерә Раббы Хаким.

#### 33


Алланың Зөлкифелде халыҡҡа күҙәтсе итеп ҡуйыуы

1[•]Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] үҙ халҡыңа һөйлә, әйт уларға: «Әгәр ҙә Мин берәй илгә ҡылыс ебәрһәм, ул ил халҡы, араларынан бер кешене алып, уны үҙҙәренә күҙәтсе итеп ҡуйыр[+]. 3Күҙәтсе, ҡылыстың илгә яҡынлашҡанын күреп, халыҡты иҫкәртер өсөн борғо ҡысҡыртыр[+]. 4Кем борғо тауышын ишетеп тә, һаҡланыу сараһын күрмәһә һәм ҡылыс килеп уның йәнен ҡыйһа, үлеме өсөн үҙе ғәйепле булыр[+]. 5Ул борғо тауышын ишетте, әммә иҫкәртеүгә иғтибар бирмәне, шуға күрә үлемендә үҙе ғәйепле. Әгәр ул иҫкәртеүгә иғтибар иткән булһа, иҫән ҡалыр ине. 6Ә инде күҙәтсе ҡылыстың яҡынлашҡанын күрә тороп та борғо ҡысҡыртмаһа, ул халыҡты иҫкәртмәгән була. Ҡылыс килеп кешеләрҙең йәнен ҡыйһа, улар үҙҙәренең енәйәте өсөн үлтерелгән булыр, әммә уларҙың үлеме өсөн Мин күҙәтсене яуаплы итәсәкмен».

7– Мин һине, эй әҙәм улы, Исраил[†] нәҫеленә күҙәтсе итеп ҡуйҙым. Һин, ауыҙымдан сыҡҡан һәр бер һүҙемде тыңлап, халҡыма әйтеп, уларҙы иҫкәртеп торорһоң[+]. 8Мин яуыз кешегә: «Һин мотлаҡ үләсәкһең!» – тип әйтһәм, ә һин уны киҫәтмәһәң, уны яман юлын ташларға өндәмәһәң, был яуыз кеше үҙ енәйәте арҡаһында үләсәк, әммә уның ҡаны өсөн Мин яуаплылыҡты һинең өҫтөңә һаласаҡмын. 9Ә инде һин яуыз кешене киҫәтһәң, ул иһә, яуызлығын ҡуйып, яман юлын ташламаһа, үҙ ғәйебе өсөн үлер, ә һин үҙ йәнеңде ҡотҡарып ҡалырһың[+].

10[•]Һин, эй әҙәм улы, Исраил халҡына былай тип әйт: «„Енәйәттәребеҙ һәм гонаһтарыбыҙ[†] – өҫтөбөҙҙә, уларҙың ауырлығынан сүгәбеҙ. Был хәлдә нисек йәшәргә һуң беҙгә?“ – тиһегеҙ»[+]. 11Уларға еткер: «Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким. – Мин яуыздың үлеменән түгел, яман юлын ташлап тере ҡалыуынан һөйөнөс табам. Яуыз юлығыҙҙан ҡайтығыҙ. Нимәгә һеҙгә үлергә, эй Исраил халҡы?»[+]

12Ә һин, эй әҙәм улы, халҡыңа әйт: «Тоғро кеше енәйәт ҡылһа, уны тоғролоғо ҡотҡармаҫ. Яуыз кеше яманлығын ташлаһа, ҡылған яманлығы өсөн язаланмаҫ. Тоғро кеше Раббыға ҡаршы гонаһ ҡылһа, тоғролоғо язанан ҡотҡармаҫ. 13Тоғроға: „Мотлаҡ йәшәйәсәкһең“, – тиһәм, ә ул үҙенең хаҡлығына өмөтләнеп яуызлыҡ ҡылһа, эшләгән яҡшылыҡтарының береһе лә иҫәпкә алынмаҫ, һәм ул ҡылған гонаһы өсөн үлер[+]. 14Яуыз кешегә: „Мотлаҡ үләсәкһең“, – тиһәм, әммә ул гонаһынан баш тартып ғәҙел һәм дөрөҫ ғәмәлдәр ҡылһа, 15аманат итеп алғанын кире бирһә, урлағаны өсөн түләһә, гонаһ ҡылмайынса, тормош ҡағиҙәләре буйынса йәшәһә, – мотлаҡ йәшәр, үлмәҫ[+]. 16Эшләгән гонаһтарының береһе лә иҫкә алынмаҫ, ғәҙел һәм тоғро булғанды эшләй икән, мотлаҡ йәшәр».

17Әммә һинең халҡың: «Раббы Хакимдың юлы дөрөҫ түгел», – ти. Ә бит уларҙың үҙҙәренең юлы дөрөҫ түгел. 18Тоғро кеше, хаҡ юлын ташлап енәйәт ҡылһа, ҡылған гонаһы арҡаһында үләсәк. 19Яуыз кеше, яман эштәренән баш тартып, ғәҙел һәм тоғро булғанды ҡылһа, ҡылған яҡшылыҡтары өсөн йәшәйәсәк. 20Әммә һеҙ: «Раббы Хакимдың юлы дөрөҫ түгел», – тиһегеҙ. Мин һәр берегеҙҙе ҡылған ғәмәлдәренә күрә хөкөм итәсәкмен, эй Исраил нәҫеле!


Йәрүсәлимдең тар-мар ителеүе тураһында хәбәр

21Һөргөнөбөҙҙөң ун икенсе йылында, унынсы айҙың бишенсе көнөндә Йәрүсәлимдән[†] ҡасып ҡотолған берәү миңә килеп: «Ҡала тар-мар ителде!» – тине. 22Бынан бер көн элек, кискеһен, ул ҡасҡын яныма килгәнгә тиклем, Раббының ҡулы өҫтөмдә ине. Иртәнсәк ул кеше яныма килмәҫтән алда Раббы телемде асты. Телем асылды, инде телһеҙ түгел инем[+].

23Шунда миңә Раббы һүҙе булды:

24– Эй әҙәм улы, Исраилдың харабалары араһында йәшәүселәр: «Ибраһим,[†] яңғыҙ була тороп та, был ергә хужа булған. Беҙ иһә күмәкбеҙ, әлбиттә, был ер беҙгә биләмә итеп бирелгән», – тиҙәр[+]. 25Шуға күрә әйт уларға, Раббы Хаким былай ти: «Итте ҡаны менән ашайһығыҙ, боттарығыҙға табынаһығыҙ, ҡан түгәһегеҙ. Шунан һуң да ерҙе биләмә итеп алырға өмөтләнәһегеҙме[+]? 26Ҡылысығыҙға арҡаланаһығыҙ, ерәнгес эштәр ҡылаһығыҙ, бер-берегеҙҙең ҡатынын нәжесләйһегеҙ.[†] Шунан һуң да был ерҙе биләмә итеп алмаҡсыһығыҙмы?»

27Уларға әйт, Раббы Хаким былай ти: «Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, ошо харабалар араһында йәшәүселәр ҡылыстан йығыласаҡ, асыҡ яландағыларҙы януарҙарға емтек итеп бирәсәкмен, ҡәлғәләрҙә һәм мәмерйәләрҙә йәшәгәндәр үләттән ҡырыласаҡ[+]. 28Илде харабаға һәм ташландыҡ ергә әйләндерәм, тәкәббер ҡеүәтен юҡҡа сығарам, Исраил тауҙары бушап ҡаласаҡ, уларҙан һис кем йөрөмәйәсәк. 29Ҡылған барлыҡ әшәкелектәре өсөн илде бушлыҡтарҙың бушлығына әүерелдергәндән һуң, улар Минең Раббы икәнемде белер»[+].

30Ә һиңә килгәндә, эй әҙәм улы, халҡың диуар эргәләрендә, өйҙәренең ишеге төбөндә һинең хаҡта һөйләшер. Бер-береһенә, ағай-энеһенә: «Әйҙәгеҙ, барып тыңлайыҡ, Раббынан ниндәй һүҙ килгән икән?» – тиер. 31Һәр ваҡыттағы һымаҡ халыҡ һинең яныңа килер, Минең халҡым булараҡ ҡаршыңа ултырыр, һүҙҙәреңде тыңлар, әммә әйтелгәндәрҙе үтәмәҫ. Телдәре менән ихласлыҡтарын күрһәтерҙәр, әммә күңелдәре хаҡһыҙ табыш артынан ынтылыр[+]. 32Һин улар өсөн уйын ҡоралында оҫта уйнаған, матур тауышлы һөйөү йырсыһы кеүекһең. Һүҙҙәреңде тыңлайҙар, әммә әйткәндәреңде үтәмәйҙәр. 33Ләкин былар барыһы ла бойомға ашҡас – ә ул мотлаҡ ашасаҡ – араларында пәйғәмбәр[†] булғанын белерҙәр[+].

#### 34


Исраил башлыҡтарына мөрәжәғәт

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] Исраилдың[†] көтөүселәренә ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит һәм уларға, был көтөүселәргә, әйт, Раббы Хаким былай ти: «Бары тик үҙ-үҙҙәрен ҡайғыртҡан Исраил көтөүселәренең башына бәлә! Көтөүселәр ҡуйҙарын көтөргә тейеш түгелме ни[+]? 3Эс майы менән туйынаһығыҙ, йөндән кейенәһегеҙ, ҡуйҙарҙың иң һимеҙен һуяһығыҙ, ә малдарҙы ҡайғыртмайһығыҙ[+]. 4Хәлһеҙҙәренә көс бирмәйһегеҙ, сирлеләрен дауаламайһығыҙ, йәрәхәтлеләренең яраһын бәйләмәйһегеҙ. Аҙашҡанын тапмайһығыҙ, юғалғанын эҙләмәйһегеҙ. Киреһенсә, уларға көс һәм аяуһыҙлыҡ менән идара итәһегеҙ. 5Улар көтөүселәре булмағанға күрә таралышты, шул арҡала ҡырағай хайуандарға ем булды[+]. 6Көтөүем бөтә тауҙарға, бейек ҡалҡыулыҡтарға, бөтә ер йөҙөнә таралды. Уларҙы юллаусы ла, эҙләүсе лә юҡ».

7Шуға күрә, эй көтөүселәр, Раббы һүҙен тыңлағыҙ: 8«Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким. – Көтөүсе булмағанлыҡтан, ҡуйҙарым табышҡа әйләнде, һарыҡтарым ҡырағай януарҙарға емтек булды. Көтөүселәрем ҡуйҙарымды ҡараманы, бары үҙ-үҙҙәрен ҡайғыртты»[+]. 9Шуға күрә, эй көтөүселәр, Раббы һүҙен тыңлағыҙ:[+] 10Раббы Хаким былай ти: «Мин ул көтөүселәргә ҡаршымын! Мин уларҙан көтөүем өсөн яуап талап итәсәкмен. Һарыҡтарымды башҡаса уларҙан көттөрмәйәсәкмен. Бүтәнсә улар үҙ-үҙҙәрен генә ҡайғыртмаҫ. Ҡуйҙарымды уларҙың ауыҙынан ҡотҡарам, башҡаса уларға ем булмаҫтар».

11Раббы Хаким былай ти: «Инде ҡуйҙарымды Үҙем эҙләрмен, Үҙем ҡарармын[+]. 12Таралған көтөүе араһында һарыҡтарын барлаған көтөүсе кеүек, Мин дә ҡуйҙарымды эҙләрмен. Болотло, ҡараңғы көндә таралған бөтә ерҙәрҙән уларҙы йыйып алырмын[+]. 13Уларҙы халыҡтар араһынан сығарырмын, илдәрҙән йыйып алырмын, үҙҙәренең йорттарына кире ҡайтарырмын. Уларҙы Исраил тауҙарында, тарлауыҡтарҙа, илдең бөтә төйәктәрендә көтөрмөн[+]. 14Уларҙы иң яҡшы болондарҙа көтөрмөн, утлауҙары Исраил тауҙарының битләүҙәрендә булыр. Улар яҡшы урындарҙа ял итер, Исраил тауҙарында үләнгә мул көтөүлектәрҙә утлар[+]. 15Ҡуйҙарымды Үҙем көтәсәкмен, уларҙы һыулауҙа Үҙем ятҡырасаҡмын, – тип белдерә Раббы Хаким. – 16Юғалғанын табырмын, аҙашҡанын ҡайтарырмын, яралыһының йәрәхәтен бәйләрмен, хәлһеҙенә көс бирермен. Әммә һимереп шашҡандарын юҡ итәсәкмен. Мин ҡуйҙарымды ғәҙел көтәсәкмен»[+].

17«Һеҙ, эй Минең көтөүем, – Раббы Хаким шулай ти, – һарыҡ менән һарыҡ араһында, һарыҡ тәкәләре менән кәзә тәкәләре араһында Үҙем хөкөм йөрөтәсәкмен[+]. 18Яҡшы көтөүлектә утлауығыҙ аҙмы ни һеҙгә? Утлауығыҙҙың ҡалғанын тояҡтарығыҙ менән тапап йөрөйһөгөҙ. Таҙа һыуҙы эсәһегеҙ, ә ҡалғанын тояҡтарығыҙ менән болғандыраһығыҙ. – 19Минең ҡуйҙарым һеҙҙең тояҡтарығыҙ тапағанды ашарға, тояҡтарығыҙ болғандырған һыуҙы эсергә тейешме ни?»

20Шуға күрә Раббы Хаким уларға былай ти: «Һимеҙ һарыҡ менән ябыҡ һарыҡ араһында Мин Үҙем хөкөм йөрөтәсәкмен. 21Бөтә хәлһеҙ ҡуйҙарҙы төрткөләп сығарғанға тиклем ҡабырғағыҙ һәм яурынығыҙ менән этеп, мөгөҙҙәрегеҙ менән төкөгәнегеҙ өсөн[+] 22Мин көтөүемде ҡотҡарырмын, башҡаса улар табыш булмаҫ. Ҡуй менән ҡуй араһында Үҙем хөкөм йөрөтөрмөн. 23Уларҙы көтөргә бер генә көтөүсене, ҡолом Дауытты[†] ҡуясаҡмын. Уларҙы көтөр, көтөүселәре ул булыр[+]. 24Мин Раббы уларҙың Аллаһы буласаҡмын. Ҡолом Дауыт уларҙың араһында хаким буласаҡ. Мин Раббы әйттем быларҙы[+].

25Улар менән именлек килешеүе[†] төҙөрмөн, илдән йыртҡыс йәнлектәрҙе юҡ итермен. Далаларҙа хәүефһеҙ йәшәһендәр, урмандарҙа ҡурҡыуһыҙ йоҡлаһындар[+]. 26Уларҙың үҙҙәренә лә, әйләнә-тирәләге ҡалҡыулыҡтарыма ла бәрәкәт күндерермен. Ямғырҙарҙы ваҡытында яуҙырырмын, улар хәйер-фатиха ямғырҙары булыр[+]. 27Ҡырҙағы ағастар – емеш, тупраҡ мул уңыш бирер. Халыҡ үҙ илендә хәүефһеҙ йәшәр. Муйындарындағы ҡалыпты ватып, уларҙы ҡол иткәндәрҙең ҡулынан ҡотҡарғас, Минең Раббы икәнемде белерҙәр[+]. 28Бүтәнсә улар ҡәүемдәргә – яумал, ҡырҙағы йәнлектәргә емтек булмаҫ. Хәүефһеҙ йәшәрҙәр, уларҙы бер кем ҡурҡытмаҫ. 29Аслыҡтан һәләк булмаһындар өсөн Мин уларға уңдырышлылығы менән дан аласаҡ ерҙәр бирермен, һәм улар башҡаса бүтән ҡәүемдәрҙең мәсхәрәһенә ҡалмаҫ. 30Шул саҡ Минең уларҙың Аллаһы Раббы булғанымды, улар, Исраил нәҫеле – Минең халҡым икәнен беләсәктәр, – тип белдерә Раббы Хаким. – 31Минең ҡуйҙарым, Минең көтөүлегемдең һарыҡтары – һеҙ кешеләрһегеҙ, ә Мин – һеҙҙең Аллағыҙ», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

#### 35


Эдомға ҡаршы пәйғәмбәрлек

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] йөҙөңдө Сеғир тауҙарына бор ҙа уға ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит[+]. 3Әйт уға, Раббы Хаким былай ти: «Эй Сеғир тауҙары, Мин һиңә ҡаршымын! Һиңә ҡаршы ҡулымды күтәреп, һине харабаға һәм ташландыҡ ергә әйләндерәм[+]. 4Ҡалаларыңды харабаға әйләндереп, һине кешеһеҙ ҡалдырасаҡмын. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһең[+].

5Һин исраилдарға[†] ғүмер баҡый дошман булдың, уларға бәлә килгәндә, яза сәғәте һуҡҡанда уларҙы ҡылысҡа бирҙең[+]. 6Шуға күрә Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, – тип белдерә Раббы Хаким, – һине ҡанға батырам. Ҡан һине эҙәрләйәсәк. Үҙеңдең ҡан түккәнеңә ытырғанмағаның өсөн, ҡан түгеү һине эҙәрләйәсәк[+]. 7Сеғир тауҙарын бушлыҡтарҙың бушлығына әйләндерермен. Унда килгән-киткән ҡалмаҫ. 8Мин тауҙарыңды үлектәр менән тултырырмын, ҡалҡыулыҡтарыңда, үҙәндәреңдә, бөтә тарлауыҡтарыңда ҡылыстан ҡырылғандар аунап ятыр. 9Һине мәңгегә бушлыҡҡа әйләндерәм, ҡалаларыңда һис кем йәшәмәҫ. Шул сағында Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ.

10Мин Раббының Йәһүҙә[†] һәм Исраилда булғаныма ҡарамай, һин: „Был ике халыҡ, был ике ил минеке буласаҡ, мин уларға хужа буласаҡмын“, – тинең. 11Шуға күрә Раббы Хаким былай тип белдерә: Үҙемдең барлығым менән ант итеп әйтәм, уларҙы күрә алмауың арҡаһында ни тиклем көнләшкән һәм нәфрәтләнгән булһаң, Мин дә һинең менән шулай ҡыланасаҡмын. Һине хөкөм иткән ваҡытта халҡыма Үҙемде танытасаҡмын[+]. 12Шул саҡта Исраил тауҙарын: „Буп-буш ҡалдылар, йоторға тип беҙгә бирелделәр!“ – тип мыҫҡыл иткәндәреңде Мин Раббының ишеткәнен белерһең[+]. 13Ауыҙығыҙ менән Миңә ҡаршы тәкәббер һөйләндегеҙ, Минең хаҡта хурлыҡлы һүҙҙәр әйттегеҙ. Мин быны ишеттем».

14Раббы Хаким былай ти: «Бөтә ер йөҙөн ҡыуандырып, һине ер менән тигеҙләйәсәкмен. 15Исраил халҡының биләмәһе бушап ҡалғанға нисек ҡыуанған булһаң, һинең менән дә шулай эшләйәсәкмен. Эй Сеғир тауҙары – бөтә Эдом[†] иле – емереклеккә әйләнеп, буп-буш ҡаласаҡһығыҙ. Шунда Минең Раббы икәнемде беләсәктәр»[+].

#### 36


Алланың Исраилға хәйер-фатихаһы

1– Эй әҙәм улы,[†] Исраил[†] тауҙарына пәйғәмбәрлек[†] ит, әйт уларға: «Эй Исраил тауҙары, Раббы[†] һүҙен тыңлағыҙ![+] 2Раббы Хаким былай ти: „Дошман һеҙҙең хаҡта: әһә, мәңгелек түбәләр беҙҙең мөлкәтебеҙ булды, тип әйтә“». 3Шуға күрә пәйғәмбәрлек итеп әйт, Раббы Хаким былай ти: «Һеҙҙе башҡа халыҡтарҙың мөлкәте булһын, уларҙың теленә ҡалһын, ғәйбәтенә тарыһын өсөн һәр яҡтан талаған һәм йолҡҡолаған өсөн, 4шуның өсөн, эй Исраил тауҙары, Раббы Хакимдың һүҙен тыңлағыҙ! Тирә-яҡтағы ҡәүемдәрҙең табышына, әҙәм мәсхәрәһенә әйләнгән тауҙарға, ҡалҡыулыҡтарға, тарлауыҡтарға һәм үҙәндәргә, буп-буш ҡалған емереклектәргә һәм ташландыҡ ҡалаларға[+] 5Раббы Хаким былай ти: „Көнсөллөк утында янып, башҡа ҡәүемдәргә, барса Эдомға[†] ҡаршы Үҙ һүҙемде белдерҙем. Улар, бөтә йөрәктән ҡыуанып, бөтә күңелдән мыҫҡыл итеп, илемә хужа булдылар һәм уның көтөүлектәрен талар өсөн үҙҙәренә яумал итеп алдылар“»[+]. 6Шул сәбәпле Исраил ере тураһында пәйғәмбәрлек ит һәм тауҙарға, ҡалҡыулыҡтарға, тарлауыҡтарға, үҙәндәргә әйт, Раббы Хаким былай ти: «Ҡәүемдәрҙең мыҫҡыл итеүҙәрен кисергәнегеҙ өсөн көнсөллөк утында янып, һүҙемде белдерәм. 7Шуға күрә, – ти Раббы Хаким, – ҡулымды күтәреп ант итәм: әйләнә-тирәгеҙҙәге ҡәүемдәр үҙҙәре мәсхәрәгә төшәсәк. 8Ә һеҙ, Исраил тауҙары, сәскә атасаҡһығыҙ һәм халҡым Исраилға емеш бирәсәкһегеҙ, сөнки халҡым Исраил тиҙҙән йортона ҡайтасаҡ. 9Сөнки Мин һеҙҙең яҡлымын, Мин һеҙҙең тарафҡа бороласаҡмын. Тупрағығыҙ эшкәртеләсәк һәм игеләсәк. 10Илегеҙҙә йәшәүселәрҙең, бөтә Исраил нәҫеленең һанын арттырасаҡмын. Ҡалаларҙа төйәкләнәсәктәр, емереклектәр ҡабаттан төҙөләсәк[+]. 11Илегеҙҙә кешеләрҙе һәм мал-тыуарҙы ишәйтәсәкмен. Улар үрсер һәм күбәйер. Элекке ваҡыттарҙағы кеүек, илегеҙҙә бик күп кеше йәшәр. Мин һеҙгә әүәлгегә ҡарағанда ла күберәк игелек ҡылырмын. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ[+]. 12Һеҙгә кешеләремде – халҡым Исраилды – килтерәсәкмен, һәм улар һиңә хужа буласаҡ, һин уларҙың биләмәһе буласаҡһың. Башҡаса уларҙы балаларынан мәхрүм итмәйәсәкһегеҙ»[+].

13Раббы Хаким былай ти: «Һинең хаҡта: „Эй ил, кешеләр һине әҙәм ашаған һәм халҡын балаһыҙ ҡалдырған ил“, – тиҙәр[+]. 14Әммә һин бынан һуң әҙәм ашамаясаҡһың, ҡәүемеңде балаларҙан мәхрүм итмәйәсәкһең, – тип белдерә Раббы Хаким. – 15Инде Мин һиңә ҡәүемдәрҙең хурлауын ишеттермәм, ят халыҡтарҙың мәсхәрәһенә дусар булмаҫһың. Халҡыңды башҡаса абындырырға юл ҡуймаясаҡмын», – тип белдерә Раббы Хаким.


Исраил халҡының яңы тормошо

16Миңә Раббы һүҙе булды:

17– Эй әҙәм улы, Исраил нәҫеле үҙ тупрағында йәшәгән саҡта тотҡан юлдары һәм ҡылған ғәмәлдәре менән уны нәжесләне.[†] Уларҙың бындай ҡылығы Минең өсөн ҡатын-ҡыҙҙың күрем ваҡытындағы нәжесе кеүек булды[+]. 18Уларға асыуымды түктем, сөнки илдә ҡан ҡойҙолар һәм уны боттары менән нәжесләнеләр[+]. 19Уларҙы ҡәүемдәр араһына тараттым, төрлө илдәргә сәселделәр. Тотҡан юлдары һәм ҡылған ғәмәлдәренә күрә хөкөм иттем уларҙы[+]. 20Барған һәр бер ерҙәрендә ҡәүемдәр араһында изге[†] исемемде бысраттылар. Сөнки улар тураһында: «Был – Раббының халҡы, әммә улар Уның иленән ҡыуылып сыҡты», – тинеләр. 21Шуға күрә Исраил халҡы үҙҙәре барған ҡәүемдәр араһында бысратҡан изге исемем өсөн ҡайғырҙым[+].

22Шуға күрә Исраил халҡына әйт, Раббы Хаким былай ти: «Эй Исраил нәҫеле, быны һеҙҙең өсөн түгел, барған ҡәүемдәр араһында һеҙ бысратҡан изге исемем хаҡына эшләрмен. 23Һеҙ ҡәүемдәр араһында хурлаған бөйөк исемемдең мөҡәддәс икәнлеген күрһәтермен. Ҡәүемдәрҙең күҙ алдында һеҙҙең аша изгелегемде ғәмәл ҡылғас, улар Минең Раббы икәнемде белер, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+] 24Мин һеҙҙе ҡәүемдәр араһынан аласаҡмын, бөтә илдәрҙән йыйып, илегеҙгә кире ҡайтарасаҡмын[+]. 25Өҫтөгөҙгә саф һыу һирпермен, бөтә әшәкелектәрегеҙҙән таҙарынырһығыҙ. Бөтә боттарығыҙҙан арындырырмын һеҙҙе[+]. 26Һеҙгә яңы йөрәк бирермен, булмышығыҙға яңы рух иңдерермен. Тәнегеҙҙән таш йөрәкте сығарып, һеҙгә тере йөрәк бирермен[+]. 27Үҙ Рухымды булмышығыҙға иңдерермен, Минең ҡағиҙәләрем буйынса йәшәрһегеҙ, ҡанундарымды[†] үтәрһегеҙ һәм уларҙы тормошҡа ашырырһығыҙ[+]. 28Ул заманда Мин аталарығыҙға биргән ерҙә йәшәрһегеҙ. Һеҙ – Минең халҡым, Мин һеҙҙең Аллағыҙ булырмын[+]. 29Һеҙҙе бөтә әшәкелектәрегеҙҙән, нәжестән ҡотҡарырмын. Бойҙайға бойороҡ бирермен һәм уңышығыҙҙы арттырырмын, башҡаса һеҙгә аслыҡ күрһәтмәм[+]. 30Аслыҡ арҡаһында һеҙҙе ҡәүемдәр араһында оятҡа ҡалдырмаҫ өсөн, ағастарҙың емешен, баҫыуҙарҙың уңышын мул итермен[+]. 31Шул саҡ яман юлдарығыҙҙы, боҙоҡ ғәмәлдәрегеҙҙе иҫегеҙгә төшөрөрһөгөҙ, енәйәттәрегеҙ һәм әшәкелектәрегеҙ өсөн үҙегеҙҙән үҙегеҙ ерәнерһегеҙ[+]. 32Белеп тороғоҙ, быны һеҙҙең хаҡығыҙға эшләмәйем, – тип белдерә Раббы Хаким. – Тотҡан юлдарығыҙ өсөн оялығыҙ, йөҙөгөҙ ҡыҙарһын, эй Исраил халҡы!»

33Раббы Хаким былай ти: «Һеҙҙе барлыҡ енәйәттәрегеҙҙән таҙартҡан көндө ҡалаларығыҙҙы төйәкләндерермен, емереклектәр ҡайтанан төҙөлөр. 34Үткән-һүткәндең күҙ алдында сүл кеүек буп-буш ятҡан тупраҡ эшкәртелер. 35„Ташландыҡ ятҡан был ерҙәр Ғедән баҡсаһындай[†] булды! Харабаға әйләнгән, бушап ҡалған, емерелгән ҡалалар әле нығытылды, унда кешеләр йәшәй башланы“, – тип әйтерҙәр[+]. 36Шул саҡ тирә-яғығыҙҙа ҡалған ҡәүемдәр Мин Раббының емерелгәнде торғоҙғанымды, ташландыҡ ерҙәрҙе ҡайтанан баҡсаға әйләндергәнемде белер. Мин, Раббы, әйттем быны һәм әйткәнемде бойомға ашырасаҡмын».

37Раббы Хаким былай ти: «Мин, тағы ла халҡым Исраилдың үтенесенә ҡолаҡ һалып, уларҙы ҡуй көтөүе кеүек күбәйтермен[+]. 38Байрамдарҙа[†] Йәрүсәлимдә[†] ҡорбанға[†] килтерелгән һарыҡтар ни тиклем күп булһа, әле бушап ҡалған ҡалалар ҙа шул тиклем кеше менән тулы буласаҡ. Шунда Минең Раббы икәнемде белерҙәр»[+].

#### 37


Кипкән һөйәктәр тураһында пәйғәмбәрлек

1Раббының ҡулы өҫтөмдә ине. Раббы[†] Рухы мине тышҡа алып сыҡты ла һөйәк тулы бер үҙән уртаһына килтереп баҫтырҙы[+]. 2Ул мине һөйәктәр тирәһендә йөрөтә башланы – был үҙәндә улар бик күп ине һәм барыһы ла кибеп бөткәйне. 3Раббы минән:

– Эй әҙәм улы,[†] был һөйәктәр терелә аламы? – тип һораны.

– Йә Раббы Хаким, быны Һин генә беләһең, – тинем[+].

4Шунан Ул миңә:

– Был һөйәктәргә пәйғәмбәрлек[†] ит, – тине. – Әйт уларға: «Эй ҡоро һөйәктәр, Раббы һүҙен тыңлағыҙ! 5Раббы Хаким был һөйәктәргә әйтә: „Бына, Мин һеҙгә һулыш[*] индерермен дә һеҙ йәнләнерһегеҙ[+]. 6Мин һеҙгә һеңер тартырмын, ит ҡундырырмын, тире менән ҡаплармын. Эсегеҙгә һулыш индерермен, һәм һеҙ йәнләнерһегеҙ. Шунда Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ“».

7Миңә нисек бойоролған булһа, шулай пәйғәмбәрлек иттем. Пәйғәмбәрлек иткән сағымда тауыш ҡупты, һөйәктәр хәрәкәткә килде һәм бер-береһенә тоташа башланы. 8Күрәм: уларға һеңер үҫте, ит үрҙе, тире ҡапланы, әммә йәндәре юҡ ине. 9Шунда Ул миңә былай тине:

– Эй әҙәм улы, һулышҡа өндәш, пәйғәмбәрлек итеп әйт, Раббы Хаким былай ти: «Эй һулыш, дүрт тарафтан ел менән кил! Был үлтерелгән әҙәмдәргә өр ҙә, улар терелер!»

10Ул миңә нисек ҡушһа, шулай пәйғәмбәрлек иттем – уларға һулыш инде һәм улар терелеп тороп баҫты. Улар сикһеҙ күмәк ине[+].

11Шунда Ул миңә былай тине:

– Эй әҙәм улы, бөтә Исраил[†] халҡы – ошо һөйәктәр ул. Ҡара, улар: «Һөйәктәребеҙ кибеп бөттө, өмөтөбөҙ үлде, киләсәгебеҙ юҡ», – тиҙәр. 12Шуға күрә пәйғәмбәрлек итеп әйт, Раббы Хаким былай ти: «Эй халҡым Минең, ҡәберҙәрегеҙҙе асып, һеҙҙе унан сығарырмын һәм Исраил еренә кире ҡайтарырмын[+]. 13Эй халҡым, ҡәберҙәрегеҙҙе асып, һеҙҙе унан сығарғас, Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ. 14Мин һеҙгә рухымды һалырмын, һәм һеҙ терелерһегеҙ. Һеҙҙе үҙ ерегеҙҙә төйәкләндерермен. Шул ваҡытта Минең Раббы икәнемде белерһегеҙ. Мин, Раббы, әйттем быны һәм әйткәнемде бойомға ашырасаҡмын. Раббы шулай тип белдерә»[+].


Ике таяҡтың берләшеүе

15Миңә Раббы һүҙе булды:

16– Эй әҙәм улы, бер таяҡ ал да уның өҫтөнә «Йәһүҙә[†] һәм уға теләктәш булған исраилдар» тип яҙ. Шунан икенсе бер таяҡ ал, уның өҫтөнә «Йософ һәм уға теләктәш булған бөтә Исраил халҡы» тип яҙ. Был – Әфраим таяғы. 17Уларҙың остарын бергә ҡуш, ҡулыңда бер таяҡтай булһын. 18Халҡыңдан ҡайһы берәүҙәр: «Бының нимә аңлатҡанын әйтмәҫһеңме?» – тип һораһа,[+] 19уларға әйт, Раббы Хаким былай ти: «Бына, Мин, Йософ һәм уға теләктәш булған Исраил ырыуҙарының әле Әфраимдың ҡулындағы таяғын алып, уны Йәһүҙәнең таяғы менән берләштерәм. Улар Минең ҡулымда бер бөтөн буласаҡ»[+].

20Үҙең яҙған ошо ике таяҡты уларҙың күҙ алдында ҡулыңда тотоп, 21уларға әйт, Раббы Хаким былай ти: «Бына, Мин, һәр яҡҡа таралған халҡым Исраилды үҙҙәре киткән ҡәүемдәр араһынан йыйып алып, үҙ ерҙәренә кире ҡайтарасаҡмын[+]. 22Уларҙы был илдә, Исраил тауҙарында, бер халыҡ итәм, улар өҫтөнән бер батша буласаҡ. Башҡаса улар бер ҡасан да ике халыҡ булмаҫ, ике батшалыҡҡа бүленмәҫ. 23Артабан боттары, ерәнгес нәмәләре һәм енәйәттәре менән үҙҙәрен нәжесләмәҫтәр.[†] Уларҙы йәшәгән һәм гонаһ[†] эшләгән барлыҡ ерҙәрҙән ҡотҡарып таҙарындырырмын. Улар Минең халҡым булыр, Мин уларҙың Аллаһы булырмын[+].

24Ҡолом Дауыт[†] уларҙың батшаһы булыр, уларҙың барыһына бер көтөүсе булыр. Улар Минең ҡанун-ҡағиҙәләрем[†] буйынса йәшәр, Минең бойороҡтарымды еренә еткереп үтәр[+]. 25Улар Мин ҡолом Яҡупҡа биргән, ата-бабаларығыҙ йәшәгән ерҙә үҙҙәре лә, балалары ла, балаларының балалары ла мәңге йәшәр, ҡолом Дауыт уларға мәңге хаким булыр[+]. 26Мин улар менән именлек килешеүе[†] төҙөшөрмөн. Был улар менән мәңгелек килешеү булыр. Мин уларҙы үҙ ерҙәрендә төйәкләндерермен, күбәйтермен, Үҙемдең Изге[†] торлағымды мәңгелеккә уларҙың араһына ҡуйырмын[+]. 27Минең торлағым улар араһында булыр. Мин уларҙың Аллаһы булырмын, улар Минең халҡым булыр[+]. 28Изге торлағым мәңгелеккә улар араһына урынлашҡас, ҡәүемдәр Исраилды изге ҡылыусының Мин, Раббы, икәнен белер»[+].

#### 38


Гогҡа ҡаршы пәйғәмбәрлек

1Миңә Раббы[†] һүҙе булды:

2– Эй әҙәм улы,[†] йөҙөңдө Магог илендәге булған Мәшәхтең һәм Тувалдың баш хакимы Гогҡа табан бор ҙа уға ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] ит[+]. 3Әйт, Раббы Хаким былай ти: «Эй Мәшәх менән Тувалдың баш хакимы Гог, Мин һиңә ҡаршымын! 4Һине килгән юлыңдан кире борасаҡмын, теш ҡаҙналарыңа ырғаҡ кейҙерәсәкмен. Һине, бөтә ғәскәреңде, аттарыңды, һыбайлыларыңды, тотош ҡоралланған, эреле-ваҡлы ҡалҡандар тотҡан, ҡылыслы бөйөк сиреүеңде ҡыуып сығарасаҡмын[+]. 5Улар менән бергә һәр береһе ҡалҡанлы, торҡалы фарсыларҙы,[†] куштарҙы, путтарҙы;[+] 6бөтә өйөрө менән Ғүмәрҙе, алыҫ төньяҡтан өйөрө менән Бейт-Тогарманы – һинең менән бик күп халыҡтарҙы ҡыуасаҡмын[+].

7Әҙерлән һәм ҡораллан! Эргәңдә тупланған бөтә өйөрөң менән бергә әҙерлән. Һин уларҙы башлап барырһың. 8Бик күп ваҡыттарҙан һуң һин саҡырылырһың. Йылдар уҙғас, һин һуғыштан арынып рәхәтлеккә сыҡҡан бер илгә һөжүм итәсәкһең. Ул илдең кешеләре, күмәк халыҡ араһынан йыйып алынып, оҙаҡ ваҡыт буш ятҡан Исраил[†] тауҙарына кире ҡайтарылған һәм барыһы ла имен-аман тормош кисергән булыр[+]. 9Әммә һин ғәрәсәт кеүек уларға ябырыласаҡһың. Һин, бөтә ғәскәрҙәрең һәм һинең менән булған бик күп халыҡтар илде болот һымаҡ ҡаплап аласаҡһығыҙ»[+].

10Раббы Хаким былай ти: «Ул көндө башыңа бик күп уйҙар килер, һәм һин яуыз ниәт ҡороп 11әйтерһең: „Диуарҙар менән уратып алынмаған ауылдары булған илгә, бер хәүефһеҙ рәхәт йәшәгән кешеләргә ҡаршы барайым. Уларҙың диуарҙары ла, ҡапҡалары[†] ла, арҡыры биктәре лә юҡ[+]. 12Ҡәүемдәр араһынан йыйып алынған, емереклектәрҙе ҡабат торғоҙған, мал-тыуары һәм мөлкәте булған, донъя кендегендә йәшәгән был халыҡҡа ҡаршы ҡул һуҙып, талармын, табыш итеп алырмын“. 13Шева һәм Дедан, Таршиш сауҙагәрҙәре һәм барлыҡ бай, һүҙе үтә торған кешеләре[*] һинән: „Талар өсөн килдеңме? Яумал тупламаҡ,[†] алтын-көмөш йыймаҡ, мал-мөлкәт тартып алмаҡ, мул табыш ҡулға төшөрмәк булып, был сиреүҙе йыйҙыңмы?“ – тип һораясаҡ»[+].

14Шуға күрә, эй әҙәм улы, пәйғәмбәрлек итеп, Гогҡа әйт, Раббы Хаким былай ти: «Минең халҡым Исраил хәүеф-хәтәрһеҙ йәшәгән көндө һин был турала беләсәкһең. 15Һин һәм һинең менән бергә бик күп халыҡтар, барыһы ла һыбайлы, олоғара өйөр, көслө ғәскәр үҙ төйәгеңдән – алыҫ төньяҡтан килерһегеҙ. 16Ерҙе ҡаплаған болот кеүек халҡым, Исраилдың өҫтөнә ябырылырһың. Эй Гог, киләсәк көндәрҙә һине Үҙ илемә килтерәсәкмен. Ҡәүемдәрҙең күҙ алдында һинең аша Үҙемдең мөҡәддәслегемде[†] күрһәтеп, Үҙемде танытасаҡмын Мин»[+].

17Раббы Хаким былай ти: «Боронғо замандарҙа уҡ ҡолдарым Исраил пәйғәмбәрҙәре аша һинең турала һөйләмәнемме ни Мин? Ул пәйғәмбәрҙәр оҙаҡ йылдар һине Исраил халҡына ҡаршы килтерәсәгем хаҡында пәйғәмбәрлек иттеләр[+]. 18Әммә Гог Исраил тупрағына һөжүм иткән көндө, – тип белдерә Раббы Хаким, – асыуым дөрләп ҡабынасаҡ. 19Көнсөллөгөм һәм нәфрәтем утында белдерәм: ул көндө Исраил ерендә дәһшәтле ер тетрәү буласаҡ[+]. 20Диңгеҙҙәге балыҡтар, күктәге ҡоштар, ҡырҙағы януарҙар һәм ерҙәге бөтә һөйрәлеүселәр, ер өҫтөндәге бөтә әҙәм Минең алдымда ҡалтырап торасаҡ. Тауҙар емерелер, ҡаялар ҡолар, бөтә диуарҙар ергә йығылыр[+]. 21Бөтә тауҙарымда Гогҡа ҡаршы ҡылыс ебәрәсәкмен, – тип белдерә Раббы Хаким. – Һәр кем бер-береһенә ҡаршы ҡылыс күтәрәсәк[+]. 22Мин уны өҫтөнә ҡырғын килтереп, ҡанын ҡойоп язалармын. Уға, ғәскәренә, уның менән бергә килгән күп халыҡтарға ҡойма ямғыр, таш һымаҡ боҙ, ут һәм көкөрт яуҙырырмын[+]. 23Үҙемдең бөйөклөгөмдө һәм мөҡәддәслегемде күрһәтермен, бик күп ҡәүемдәрҙең күҙ алдында Үҙемде танытырмын. Шунда Минең Раббы икәнемде белерҙәр»[+].

#### 39


Гогтың еңеләсәге

1Ә һин, әҙәм улы,[†] Гогҡа ҡаршы пәйғәмбәрлек[†] итеп әйт, Раббы[†] Хаким былай ти: «Эй һин, Мәшәх менән Тувалдың баш хакимы Гог, бына Мин һиңә ҡаршымын![+] 2Мин һине кире борасаҡмын, алыҫ төньяҡтан сығарып, Исраил[†] тауҙарына килтерәсәкмен[+]. 3Һул ҡулыңдағы йәйәңде бәреп төшөрөрмөн, уң ҡулыңдағы уҡтарҙы тартып алырмын[+]. 4Һин бөтә сиреүең һәм эргәңдәге күмәк халыҡтар менән бергә Исраил тауҙарында һәләк буласаҡһың. Һәр төрлө йыртҡыс ҡоштарға һәм ҡырағай януарҙарға емтек итеп бирәсәкмен һине[+]. 5Һин асыҡ ҡырҙа ятып ҡаласаҡһың. Быны Мин әйттем, – тип белдерә Раббы Хаким. – 6Магог иленә һәм диңгеҙ буйындағы ерҙәрҙә хәүефһеҙ йәшәүселәр өҫтөнә ут яуҙырасаҡмын. Шунда Минең Раббы икәнемде беләсәктәр[+].

7Халҡым Исраил араһында изге[†] исемемде танытасаҡмын. Бынан ары изге исемемде хурларға бирмәйәсәкмен. Шунда ҡәүемдәр Минең Раббы, Исраилдың Изгеһе булғанымды беләсәктәр[+].

8Ул көн яҡынлашты! Мин әйткән ул көн мотлаҡ киләсәк, – тип белдерә Раббы Хаким. – 9Шул ваҡытта Исраил халҡы ҡалаларҙан сығып усаҡ яғыр, ҡоралдарҙы, ҙур һәм бәләкәй ҡалҡандарҙы, йәйәләрҙе һәм уҡтарҙы, суҡмарҙарҙы һәм һөңгөләрҙе яндырыр. Ете йыл буйы яндырасаҡтар уларҙы[+]. 10Ҡырҙан утын ташымаҫтар, урман ҡырҡмаҫтар, сөнки яғыу өсөн тик ҡоралдарын файҙаланырҙар. Улар үҙҙәренең малдарын тартып алғандарҙың малдарын тартып алырҙар, үҙҙәрен талағандарҙы таларҙар, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+]

11Ул көндө Исраилда, диңгеҙҙән көнсығышта, Сәйәхәтселәр үҙәнендә Гогҡа бер ҡәбер урыны бирермен. Ул үтеп йөрөүселәрҙең юлына кәртә булып торор. Унда Гогты бөтөн өйөрө менән ерләрҙәр һәм Һамон-Гог үҙәне[*] тип атарҙар. 12Исраил халҡы ете ай буйы уларҙы күмеп үҙ илен таҙартыр. 13Мәйеттәрҙе ерләүҙә бөтә ил халҡы ҡатнашыр һәм Мин шөһрәтемде[†] танытҡан ошо көндә улар юғары абруйға ирешер, – тип белдерә Раббы Хаким. – 14Илде таҙартыу өсөн, ил буйлап йөрөп, ерҙә ятып ҡалған мәйеттәрҙе күмеү өсөн махсус кешеләр тәғәйенләнер. Эҙләнеү эштәрен ете ай үткәс башларҙар. 15Улар илде йөрөп сығыр һәм, кеше һөйәге күрһәләр, ерләүселәр уны Һамон-Гог үҙәненә күмгәнгә тиклем янына берәй билдә ҡуйыр. 16Унда Һамона[*] тигән бер ҡала булыр. Улар илде шулай таҙартырҙар».

17Ә һиңә, эй әҙәм улы, Раббы Хаким былай ти: «Һәр төрлө ҡоштарға һәм ҡырағай януарҙарға әйт: „Йыйылығыҙ ҙа килегеҙ, һәр яҡлап һеҙҙең өсөн әҙерләгән ҡорбаныма,[†] Исраил тауҙарындағы бөйөк ҡорбанға ағылығыҙ. Унда ит ашарһығыҙ, ҡан эсерһегеҙ[+]. 18Башанда һимертелгән малдарҙың – һарыҡ тәкәләренең, бәрәстәрҙең, кәзә тәкәләренең һәм үгеҙҙәрҙең итен ашап, ҡанын эскән һымаҡ, батырҙарҙың итен ашарһығыҙ, ер хакимдарының ҡанын эсерһегеҙ[+]. 19Мин һеҙҙең өсөн әҙерләгән ҡорбан ашында туйғансы май ашарһығыҙ, алҡынғансы ҡан эсерһегеҙ. 20Минең табынымда һеҙ ат һәм һыбайлыларҙы, ҡаһармандарҙы һәм һәр төрлө яугирҙәрҙе мул итеп ашап туйынырһығыҙ“, – тип белдерә Раббы Хаким. –

21Мин Үҙемдең шөһрәтемде ҡәүемдәр араһында танытасаҡмын. Барса ҡәүемдәр Мин ҡылған хөкөмдө һәм өҫтәренә һуҙған ҡулымды күрәсәк. 22Исраил нәҫеле, шул көндән башлап, Минең Раббы, уларҙың Аллаһы икәнемде белер[+]. 23Шунда ҡәүемдәр Исраил нәҫеле үҙе ҡылған енәйәттәр арҡаһында һөргөнгә ебәрелгәнен аңлар. Улар Миңә хыянат иткәнгә күрә, Мин уларҙан йөҙ сөйөрҙөм, уларҙы дошмандары ҡулына бирҙем, һәм улар барыһы ла ҡылыстан ҡырылды[+]. 24Уларға нәжесләнгәндәре[†] һәм енәйәттәре өсөн шулай эшләнем – уларҙан йөҙөмдө йәшерҙем».


Раббының исраилдарҙы үҙ ерҙәренә кире ҡайтарыуы

25Шуға күрә Раббы Хаким былай ти: «Инде Мин Яҡуп нәҫелен әүәлге мул, имен тормоштарына ирештерермен, Исраилдың бөтә халҡына мәрхәмәтемде[†] ҡылырмын, Үҙемдең изге исемемде фиҙаҡәрҙәрсә яҡлармын[+]. 26Үҙ ерҙәрендә имен-аман йәшәгәндә, уларҙы ҡурҡытҡан һис кем булмағанда үҙҙәренең хурлығын, Миңә ҡарата тоғро булмағандарын оноторҙар[+]. 27Уларҙы ҡәүемдәр араһынан кире ҡайтарып, дошмандарының еренән йыйып алған ваҡытымда, күмәк ҡәүемдәр алдында улар аша Үҙемдең изгелегемде күрһәтермен[+]. 28Шунда улар Минең Аллалары Раббы икәнемде белер. Гәрсә Мин уларҙы ҡәүемдәр араһына таратҡан булһам да, береһен дә ташламайынса үҙҙәренең тупраҡтарына кире ҡайтарырмын. 29Халҡым Исраил өҫтөнә Үҙемдең Рухымды яуҙырырмын, инде уларҙан йөҙ йәшермәм», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

#### 40


Яңы ҡорам тураһында күренмеш:


ҡапҡалар, ихаталар һәм бүлмәләр

1[•]Һөргөнөбөҙҙөң егерме бишенсе йылында, йыл башында, айҙың унынсы көнөндә, ҡаланың тар-мар ителеүенең ун дүртенсе йылында, тап шул көндө, Раббының ҡулы өҫтөмдә ине. Ул мине Исраилға[†] алып китте[+]. 2Күренмешемдә[†] Раббы[†] мине, Исраил еренә алып килеп, бик бейек тау башына баҫтырҙы. Тауҙың көньяғында ҡалаға оҡшаған биналар күрҙем[+]. 3Алла[†] мине шунда алып килде. Унда баҡыр һымаҡ ялтырап торған бер кеше күрҙем. Ул, ҡулына етен бау менән ҡамыштан яһалған үлсәү таяғы тотоп, ҡапҡа[†] төбөндә тора ине[+]. 4Ул миңә:

– Әҙәм улы![†] Күҙең менән күр, ҡолағың менән ишет. Үҙеңә күрһәткән бөтә нәмәгә күңел биреп баҡ, – тине. – Мин һиңә шуны күрһәтһен өсөн бында килтерелдең. Күргәндәреңдең бөтәһен дә Исраил халҡына еткер[+].


Көнсығыш ҡапҡаһы

5Мин ҡорамдың[†] әйләнәһен уратып алған диуар күрҙем. Теге кешенең ҡулындағы үлсәү таяғының оҙонлоғо алты терһәк булып, был терһәк бер ус аяһын өҫтәп һанала ине[*]. Ул кеше диуарҙы үлсәне: оҙонлоғо ла, бейеклеге лә бер таяҡ булды[+]. 6Шунан ул көнсығышҡа ҡараған ҡапҡаға табан китте лә уның баҫҡысынан менде. Ҡапҡаның тупһаһын үлсәне – киңлеге бер таяҡ булды, тимәк, бер тупһа – бер таяҡ[+]. 7Ҡапҡа диуарҙарындағы бүлмәләрҙең һәр береһенең буйы һәм иңе – бер таяҡ, ә бүлмәләрҙең араһы биш терһәк ине. Ҡорамға ҡараған айуандың ҡапҡа тупһаһы бер таяҡ оҙонлоғонда ине. 8Шунан ҡапҡаның айуанын үлсәне; 9уның киңлеге – һигеҙ терһәк, айуан бағаналарының ҡалынлығы икешәр терһәк булды. Был айуан ҡапҡаның ҡорамға ҡараған яғында ине. 10Көнсығыш ҡапҡаның диуарҙарында һәр ике яҡлап өсәр ян бүлмә эшләнгән; улар барыһы ла бер үлсәмдә. Бүлмәләр араһындағы диуарҙар ҙа бер үлсәмдә ине.

11Шунан ул ҡапҡаның уйымын үлсәне: уның киңлеге ун терһәк ине. Ә тотош ҡапҡаның киңлеге ун өс терһәк ине. 12Һәр ян бүлмәнең алдында – бер терһәклек кәртә, икенсе яҡта ла бер терһәклек кәртә бар. Ян бүлмәләрҙең һәр яғы алты терһәк тәшкил итә. 13Артабан ул бер бүлмәнең артҡы диуарынан ҡаршы яҡтағы бүлмәнең артҡы диуарына тиклем араны үлсәне – ул егерме биш терһәк булды. 14Бағаналарҙы үлсәне, алтмыш терһәк булды. Ҡапҡа әйләнәһендәге ихата бағаналарға тиклем һуҙылғайны. 15Ҡапҡаға ингән ерҙән алып айуан яғынан сығыу урынына тиклем ара илле терһәк ине. 16Ян бүлмәләрҙең артҡы диуарында, бүлмәләр араһындағы диуарҙа, айуандың һәр яғында рәшәткәле тәҙрәләр бар, ян бүлмәләр араһындағы диуарҙар хөрмә ағасы һүрәттәре менән биҙәлгәйне[+].


Тышҡы ихата

17Бынан һуң ул кеше мине тышҡы ихатаға алып инде. Ихата диуарҙары буйлап, утыҙ бүлмә урынлашҡан һәм улар алдына ихатаны уратып алған таш юл һалынған ине[+]. 18Ҡапҡаларҙың һәр ике яғындағы тәпәшерәк таш юлдың киңлеге ҡапҡаның киңлеге менән бер ине. 19Тышҡы түбәнге ҡапҡаның эске яғынан эске ихатаның ҡапҡаһына тиклем үлсәне: йөҙ терһәк булды. Көнсығыш һәм төньяҡ тарафта ла шулай ине.


Төньяҡ ҡапҡаһы

20Ул шулай уҡ тышҡы ихатаның төньяҡҡа ҡараған ҡапҡаһының оҙонлоғо менән киңлеген үлсәне. 21Уның һәр ике яғындағы өсәр ян бүлмә, улар араһындағы диуарҙар һәм айуан беренсе ҡапҡаныҡы кеүек ине. Ҡапҡа диуарҙарының оҙонлоғо – илле, ә уларҙың араһы егерме биш терһәк булып, 22ундағы тәҙрәләр, айуан, хөрмә ағасы һүрәттәре көнсығышҡа ҡараған ҡапҡаныҡы кеүек ине; ҡапҡаға ете баҫҡыс алып менә, ә арғы башта айуан урынлашҡан. 23Төньяҡҡа ҡараған ҡапҡаның ҡаршыһында ла, көнсығышҡа ҡараған ҡапҡалағы кеүек, эске ихатаға илткән ҡапҡа бар. Ул был ике ҡапҡа араһын үлсәне – йөҙ терһәк булды.


Көньяҡ ҡапҡаһы

24Был кеше мине көньяҡҡа табан алып барҙы. Унда көньяҡҡа ҡараған бер ҡапҡа күрҙем. Ул ҡапҡаның бағаналарын һәм айуанын үлсәне, улар ҙа башҡа ҡапҡаларҙыҡы һымаҡ ҙурлыҡта ине. 25Ҡапҡаның һәм айуандың диуарҙарында ла, башҡа ҡапҡаларҙағы һымаҡ, һәр яҡтан шундай уҡ тәҙрәләр бар; ҡапҡа диуарҙарының буйы – илле, ә уларҙың араһы егерме биш терһәк булып, 26уға ете баҫҡыс алып менә, ә арғы башта айуан урынлашҡан. Әлеге диуарҙар хөрмә ағасы һүрәттәре менән биҙәлгән. 27Эске ихатаның көньяғында ла ҡапҡа бар ине. Теге кеше шул ҡапҡанан көньяҡтағы тыш ҡапҡаға тиклем булған араны үлсәне – йөҙ терһәк булды.


Эске ихатаның ҡапҡалары

28Ул мине көньяҡ ҡапҡанан эске ихатаға алып инде һәм көньяҡ ҡапҡаны үлсәне – ул да башҡа ҡапҡалар кеүек ине[+]. 29Уның ян бүлмәләре, бүлмәләр араһындағы диуарҙары һәм айуаны башҡа ҡапҡаларҙыҡына оҡшаш, ҡапҡа диуарҙарында һәм айуанында һәр яҡлап тәҙрәләр бар. Ҡапҡа диуарҙарының оҙонлоғо – илле терһәк, ә уларҙың араһы – егерме биш терһәк. 30Эске ихаталағы һәр ҡапҡа айуанының киңлеге – егерме биш терһәк, ә оҙонлоғо биш терһәк ине. 31Әлеге ҡапҡаның айуаны тышҡы ихатаға ҡарай, бағаналарында хөрмә ағасы һүрәттәре бар; унда һигеҙ баҫҡыс алып менә.

32Шунан һуң ул мине көнсығыш ҡапҡа аша эске ихатаға алып инде һәм ҡапҡаны үлсәне, уныһы ла башҡа ҡапҡалар һымаҡ ине. 33Уның бүлмәләре, бүлмәләр араһындағы диуарҙары һәм айуаны башҡа ҡапҡаларҙыҡына оҡшаш, ҡапҡа диуарҙарында һәм айуанында һәр яҡлап тәҙрәләр бар. Ҡапҡа диуарҙарының оҙонлоғо – илле терһәк, ә уларҙың араһы – егерме биш терһәк. 34Әлеге ҡапҡаның айуаны тышҡы ихатаға ҡарай, яҡ-яғындағы бағаналарҙа хөрмә ағасы һүрәттәре бар, унда ла һигеҙ баҫҡыс күтәрелә.

35Шунан ул мине төньяҡ ҡапҡаға алып килде һәм уны үлсәне. Ул да башҡа ҡапҡалар һымаҡ ине. 36Уның ян бүлмәләре, бүлмәләр араһындағы диуарҙары, айуаны һәм яҡ-яҡтағы тәҙрәләре башҡа ҡапҡаларҙыҡына оҡшаш ине. Ҡапҡа диуарҙарының оҙонлоғо – илле терһәк, ә уларҙың араһы – егерме биш терһәк. 37Әлеге ҡапҡаның айуаны тышҡы ихатаға ҡарай, яҡ-яғындағы бағаналарҙа хөрмә ағасы һүрәттәре бар, унда ла һигеҙ баҫҡыс күтәрелә.


Ҡорбандарҙы әҙерләү бүлмәләре

38Ҡапҡа айуанында ишекле бүлмә булып, унда тотош яндырыу ҡорбандарын[†] йыуалар ине[+]. 39Айуандың һәр ике яғында икешәр өҫтәл тора, уларҙа тотош яндырыу ҡорбаны, гонаһ[†] ҡорбаны, ғәйеп ҡорбаны салалар[+]. 40Ҡапҡа айуанының тышҡы яғында, төньяҡ ҡапҡаға ингән юлда, ике яҡлап икешәр өҫтәл ҡуйылған. 41Ҡапҡаның эсендә-тышында һәр яҡлап дүртешәр өҫтәл булып, ҡорбан салыу өсөн бөтәһе һигеҙ өҫтәл тора ине. 42Тотош яндырыу ҡорбаны өсөн шымартылған таштан буйы һәм иңе бер терһәк ярым, бейеклеге бер терһәк булған дүрт өҫтәл бар ине. Уларҙың өҫтөнә тотош яндырыу ҡорбаны һәм бүтән ҡорбандар салыу өсөн кәрәкле ҡорамалдар ҡуйыла ине. 43Диуарҙарға һәр яҡлап ус аяһы оҙонлоғондағы ырғаҡтар беркетелгән, ә өҫтәлдәрҙең өҫтөнә ҡорбан ите һалына ине.


Ҡаһиндар өсөн билдәләнгән бүлмәләр

44Эске ихатала эске ҡапҡа эргәһендә ике бүлмә бар ине. Уларҙың төньяҡ ҡапҡа янындағыһы – көньяҡҡа, ә көньяҡ ҡапҡа янындағыһы төньяҡҡа ҡарай ине[+]. 45Теге кеше миңә:

– Көньяҡҡа ҡараған бүлмә – ҡорамда хеҙмәт иткән ҡаһиндар[†] өсөн; 46ә төньяҡҡа ҡарағаны ҡорбан усағы тирәһендә хеҙмәт иткән ҡаһиндар өсөн тәғәйенләнгән. Улар – Садоҡ улдары. Леви нәҫеленән тик улар ғына хеҙмәт итер өсөн Раббыға яҡынлаша ала, – тине[+].

47Ул эске ихатаны үлсәне: дүрт мөйөшлө булып, уның буйы – йөҙ, иңе йөҙ терһәк булды. Ҡорбан усағы иһә шунда, ҡорамдың ҡаршыһында урынлашҡайны[+].


Ҡорам

48Шунан ул мине ҡорамдың айуанына алып инде һәм тышҡы диуарының бағаналарын үлсәне – улар ике яҡтан да бишәр терһәк ҡалынлыҡта булды. Ишек уйымы – ун дүрт терһәк, ә ян-яҡтағы диуарҙар өсәр терһәк ине. 49Айуандың киңлеге егерме терһәк булып, оҙонлоғо ун ике терһәк ине. Уға ун баҫҡыс буйлап күтәрелергә. Айуанға ингән ерҙә ике яҡтан да бағаналар янында берәр колонна тора ине[+].

#### 41

1Бынан һуң ул кеше мине ҡорам[†] залына алып инде һәм ингән ерҙәге диуарҙарҙы үлсәне – һәр ике яҡтан да уларҙың ҡалынлығы алты терһәк ине. 2Ишектең уйымы ун терһәк булып, һәр ике яғындағы диуарҙарҙың оҙонлоғо бишәр терһәк ине. Шунан ул залды үлсәне – уның оҙонлоғо ҡырҡ терһәк, киңлеге егерме терһәк булды[+].

3Шунан ул эске бүлмәгә үтте, ишек янындағы бағаналарҙы үлсәне – уларҙың ҡалынлығы ике терһәк ине. Ишектең уйымы алты терһәк булып, һәр ике яғындағы диуарҙарының оҙонлоғо ете терһәк ине. 4Унан оҙонлоғо һәм киңлеге ҡорам залы һымаҡ егерме терһәк булған эске бүлмәне үлсәне һәм миңә:

– Был – Иң мөҡәддәс[†] урын, – тине[+].

5Ҡорамдың диуарын үлсәне, ҡалынлығы алты терһәк ине. Ҡорам тирәләй урынлашҡан бүлмәләрҙең киңлеге дүртешәр терһәк булды[+]. 6Ян бүлмәләр береһе өҫтөндә береһе өсәр рәт урынлашып, һәр рәттә утыҙар бүлмә ине. Ҡорам диуары буйлап яһалған сығынтылар ян бүлмәләргә терәк булараҡ хеҙмәт итә; шулай итеп, бүлмәләр ҡорам диуарына терәлеп тормай ине[+]. 7Һәр рәттәге ян бүлмәләр аҫҡыһынан киңерәк итеп эшләнгән. Ҡорамды әйләндереп алған әлеге бүлмәләр өҫкә табан киңәйә бара. Баҫҡыс буйлап түбәнге ҡаттан урталағы ҡатҡа, унан өҫкө ҡатҡа менергә.

8Мин ҡорам нигеҙенең күтәртеберәк эшләнгәнен һәм ян бүлмәләр өсөн нигеҙ булып торғанын күрҙем. Нигеҙҙең бейеклеге бер таяҡ, йәғни алты тулы терһәк тәшкил итә ине. 9-10Ян бүлмәләрҙең тышҡы диуарының ҡалынлығы биш терһәк ине. Ян бүлмәләр менән ҡаһин[†] бүлмәләре араһында ҡорам тирәләй киңлеге егерме терһәк асыҡ урын бар. 11Ян бүлмәләрҙән ул асыҡ урынға сыҡҡан ишектәре икәү: береһе – көньяҡтан, икенсеһе – төньяҡтан. Уларҙы әйләндереп алған сығынҡы өлөшө биш терһәк киңлектә ине.

12Ҡорамдың көнбайышындағы асыҡ урынға ҡараған бер бина бар ине. Уның киңлеге – етмеш, оҙонлоғо – туҡһан, ә диуарҙарының ҡалынлығы биш терһәк ине.

13Артабан ул ҡорамдың оҙонлоғон үлсәне – йөҙ терһәк булды. Көнбайыштағы асыҡ урын менән бинаның оҙонлоғо ла – диуарҙары менән бергә – шулай уҡ йөҙ терһәк ине[+]. 14Ҡорамдың көнсығышҡа ҡараған алғы яғы, шундағы асыҡ урынды ла индереп, йөҙ терһәк киңлектә ине. 15Ул кеше ҡорам артындағы асыҡ урынға ҡараған бинаны үлсәне. Әлеге бинаның оҙонлоғо йөҙ терһәк булды; уның ике яҡтан галереялары бар ине.

Ҡорамдың эске өлөшө, ихатаға сыға торған айуан, 16-18тупһалар, рәшәткәле тәҙрәләр, өс ярустың һәр береһен уратып алған коридорҙар ағас менән көпләнгән. Иҙәндән алып диуарҙың тәҙрәгә тиклемге өлөшө, ишектән юғары өлөшө, тәҙрәләрҙең әйләнәһе ағастан эшләнгән. Ҡорамдың эске һәм алғы бүлмә диуарҙары тотош кируб[†] һәм хөрмә ағасы һүрәттәре менән ырып биҙәлгән: хөрмә ағасы һәм кируб һүрәттәре сиратлашып килә. Һәр кирубтың ике йөҙө бар[+][+]. 19Бер яҡтағы хөрмәгә ҡараған йөҙө – кешенеке, ә икенсе яҡтағы хөрмәгә ҡарағаны – арыҫлан йөҙө. Ҡорам тотош шулай биҙәлгәйне[+]. 20Кируб һәм хөрмә ағасы һүрәттәре диуарҙарҙы шулай иҙәндән алып ишек өҫтөнә тиклем биҙәп тора ине.

21Ҡорам залының ишек яңаҡтары дүрткел булып, Иң мөҡәддәс урындыҡы ла нәҡ шулай ине[+]. 22Бейеклеге өс терһәк, оҙонлоғо ике терһәк булған ҡорбан[†] усағы – уның мөгөҙҙәре, нигеҙе, ян яҡтары – ағастан эшләнгән. Теге кеше миңә:

– Был – Раббы[†] хозурындағы өҫтәл, – тине.

23Ҡорам залына һәм Иң мөҡәддәс урынға инә торған ишектәр ике яҡҡа асмалы ине. 24Һәр ишек ике яҡҡа асмалы, һәр ишектә – күгәнгә эленгән ике ҡапҡас.[†][+] 25Диуарҙарҙағы кеүек үк, ҡорам залының ишектәре лә кирубтар һәм хөрмә ағасы һүрәттәре менән ырып биҙәлгән. Айуан алдында тышҡы яҡтан ағас рәшәткә-кәртә бар[+]. 26Айуандың ян-яҡтарында рәшәткәле тәҙрәләр яһалған, диуарҙарының һәр ике яғы хөрмә ағасы һүрәттәре менән ырып биҙәлгән, шулай ук ҡорамдың ян бүлмәләре алдында ла рәшәткә-кәртәләр бар ине[+].

#### 42


Тышҡы ихаталағы бүлмәләр

1Теге кеше мине, төньяҡтағы юл менән тышҡы ихатаға алып сығып, асыҡ урынға һәм бина ҡаршыһында, уларҙан төньяҡта урынлашҡан бүлмәләргә алып килде[+]. 2Был бүлмәләр урынлашҡан бинаның ишеге төньяҡҡа ҡарай һәм оҙонлоғо – йөҙ терһәк, киңлеге илле терһәк ине. 3Бина бер яғы менән – эске ихатаның иңе егерме терһәк булған асыҡ урынына, икенсе яғы менән ҡорамдың[†] тышҡы ихатаһының таш юлына ҡарап тора ине. Ул өс ҡатлы ине һәм галереялар береһе өҫтөнә береһе урынлашҡайны. 4Бүлмәләр алдында эске яҡтан инеү юлы бар; уның киңлеге – ун терһәк, ә оҙонлоғо – йөҙ терһәк; бүлмәләрҙең ишектәре төньяҡҡа ҡарай. 5Өҫкө ҡаттағы бүлмәләр түбәнге һәм урталағы ҡаттағыға ҡарағанда тарыраҡ, сөнки улар алдындағы коридорҙар түбәнге һәм урта бүлмәләрҙекенә ҡарағанда киңерәк урын алып тора. 6Өсөнсө ҡаттағы бүлмәләрҙең, ихаталағы һымаҡ, бағаналары юҡ, шуға күрә уларҙың иҙәне түбәнге һәм урта ҡаттағы бүлмәләрҙекенән аҙыраҡ урын алып тора. 7Был бүлмәләргә һәм тышҡы ихатаға параллель бер тышҡы диуар бар ине. Уның оҙонлоғо – илле терһәк. 8Шулай итеп, тышҡы ихата буйындағы бүлмәләрҙең оҙонлоғо илле терһәк кенә булып, ҡорамға ҡараған бүлмәләрҙеке йөҙ терһәк ине. 9Был бүлмәләргә аҫтан, тышҡы ихатанан, инер өсөн көнсығыш яҡта инеү урыны бар.

10Көньяҡта, тышҡы ихата диуарының буйынан-буйына, бина менән асыҡ урын эргәһендә бүлмәләр урынлашҡан, 11улар алдында ла инә торған юл бар. Бүлмәләрҙең оҙонлоғо, киңлеге, сығыр юлдары, урынлашыу тәртибе лә, ишектәре лә төньяҡтағы бүлмәләргә оҡшаған ине. 12Көньяҡтағы бүлмәләргә көнсығыштан, һаҡлаусы диуарға параллель булған инеү юлының башында урынлашҡан ҡапҡанан[†] үтергә кәрәк.

13Шунан һуң ул кеше миңә:

– Асыҡ урын ҡаршыһындағы төньяҡ һәм көньяҡ бүлмәләр – изге[†] бүлмәләр, – тине. – Раббы[†] хозурында хеҙмәт иткән ҡаһиндар[†] ҡорбан[†] итеп килтерелгән иң изге ризыҡтарҙы шунда ашарҙар. Иң изге ҡорбандарҙы: икмәк саҙаҡаһын, гонаһ[†] һәм ғәйеп ҡорбандарын – шунда ҡуясаҡтар, сөнки был урын изге[+]. 14Ҡаһиндар тышҡы ихатаға сыҡҡан саҡта Изге урында ғибәҙәт ҡылғанда кейгән кейемдәрен сисергә тейеш, сөнки был кейемдәр изге. Халыҡҡа торорға рөхсәт ителгән урынға сыҡҡанға тиклем улар башҡа кейем кейергә тейеш[+].

15Ҡорам биләмәһенең эске яғын үлсәп бөтөргәс, ул мине көнсығышҡа ҡараған ҡапҡанан алып сығып, ҡорам биләмәһен тышҡы яҡтан үлсәй башланы. 16Көнсығыш яғын үлсәү таяғы менән үлсәне, бөтәһе биш йөҙ терһәк ине. 17Төньяҡтан үлсәне: барлығы биш йөҙ терһәк булды. 18Көньяҡтан үлсәне: биш йөҙ терһәк булды. 19Шунан көнбайышҡа ҡараған яҡҡа боролдо һәм таяғы менән уны үлсәне, биш йөҙ терһәк булды. 20Шул рәүешле, ул ҡорам биләмәһен һәр дүрт яҡтан үлсәп сыҡты. Изге урынды изге булмаған урындан айырыу өсөн ихата тирәләй буйы һәм иңе бишәр йөҙ терһәк булған диуар ҡоролғайны[+].

#### 43


Раббы шөһрәтенең ҡорамға ҡайтыуы

1Теге кеше мине көнсығышҡа ҡараған ҡапҡа[†] янына алып килде[+]. 2Ҡараһам, көнсығыш яҡтан Исраил[†] Аллаһының шөһрәте[†] килә. Уның килеүенең тауышы ташҡын һыуҙарҙың шаулауы[†] кеүек ине. Ер йөҙө Уның шөһрәтенән балҡып китте[+]. 3Был күренмеш[†] Алла[†] ҡаланы һәләк итергә килгән ваҡытта һәм Кевар йылғаһы буйында иңгән күренмештәргә оҡшаш ине. Мин йөҙтүбән ергә ҡапландым[+]. 4Раббының шөһрәте көнсығыш ҡапҡа аша ҡорамға[†] инде. 5Рух мине, аяҡҡа баҫтырып, эске ихатаға алып керҙе. Бына Раббының шөһрәте ҡорамды тултырҙы[+].

6Теге кеше янымда тора ине, шул саҡ ҡорам эсенән үҙемә өндәшкәнде ишеттем. 7Ул миңә былай тине:

– Эй әҙәм улы,[†] был – Минең тәхетемдең урыны, аяҡ табандарым тейгән, халҡым Исраил араһында Мин мәңге йәшәйәсәк урын. Бынан ары Исраил халҡы – улар үҙҙәре лә, батшалары ла – фәхешлектәре һәм батшаларҙы ерләү йолаһы[*] менән Минең изге[†] исемемде нәжесләмәҫ.[†][+] 8Улар, Минең менән үҙҙәре араһында бер генә диуар ҡалдырып, тупһаларын – Минең тупһама, ишек яңаҡтарын Минең ишек яңаҡтарына терәп ҡуйҙылар, ерәнгес ҡылыҡтары менән Минең изге исемемде нәжесләнеләр. Шуға күрә Мин, асыуым ҡабарып, уларҙы һәләк иттем. 9Ә хәҙер улар аҙғынлыҡтарын, батшаларының мәйеттәрен Минең күҙ алдымдан алып китһен – шул саҡта Мин улар араһында мәңге йәшәрмен.

10Эй әҙәм улы, һин, барып, Исраил халҡына был ҡорамды тасуирлап бир, улар ҡорамдың һыҙмаһы менән танышһындар. Ҡылған гонаһтарынан[†] оялһындар[+]. 11Әгәр ҡылған ғәмәлдәренән оялһалар, уларға ҡорамдың күренешен, урынлашыуын, инеү-сығыу урындарын, бөтә рәүешен, ҡағиҙә-ҡанундарын[†] аңлатып бир. Уларҙың күҙ алдында бер урынға яҙ, уның бөтә рәүеш-күренешен, ҡағиҙәләрен һаҡлаһындар һәм шулар буйынса эш итһендәр. 12Бына ҡорамға ҡағылышлы ҡанун: тау түбәһе һәм тирә-яҡтағы бөтә урын – изгеләрҙән изге буласаҡ. Ҡорамдың ҡануны бына шул!


Ҡорбан усағы

13Терһәк менән үлсәгәндә (уның оҙонлоғо ғәҙәти терһәк һәм бер ус аяһынан ғибәрәт) ҡорбан[†] усағының ҙурлығы былай: улағының тәрәнлеге һәм киңлеге – бер терһәк; ситтәре буйлап бер ҡарыш киңлектәге ҡыҫаһы бар. Ҡорбан усағының бейеклеге иһә түбәндәгесә:[+] 14усаҡтың ерҙәге улағынан алып аҫҡы һикәлтәһенә тиклем – ике терһәк, ә һикәлтәнең киңлеге – бер терһәк, аҫҡы һикәлтәнән алып өҫкө һикәлтәгә тиклем – дүрт терһәк, өҫкө һикәлтәнең иңе – бер терһәк. 15Усаҡтың ҡорбан яғылған өҫкө бүлеменең бейеклеге – дүрт терһәк, дүрт мөйөшөнән дүрт мөгөҙ ҡалҡып тора[+]. 16Ҡорбан усағының өҫкө өлөшө дүрт мөйөшлө булып, уның иңе-буйы – ун икешәр терһәк. 17Ҡорбан усағының өҫкө һикәлтәһе лә дүрт мөйөшлө: уның оҙонлоғо һәм киңлеге – ун дүртәр терһәк; ҡыҫаһының киңлеге – ярты терһәк, ә улағының тәрәнлеге – бер терһәк. Ҡорбан усағына менә торған баҫҡыс – көнсығыш яҡтан[+].

18Теге кеше миңә әйтте:

– Эй әҙәм улы, Раббы[†] Хаким былай ти: «Ҡорбан усағын яһағандан һуң, унда тотош яндырыу ҡорбаны килтереү һәм ҡан һирпеү ҡағиҙәләре бына былай:[+] 19Минең хозурымда фәҡәт Садоҡ тоҡомонан булған леви ҡаһиндары[†] ғына хеҙмәт итер. Һин уларға гонаһ ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ бир, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+] 20Башмаҡтың бер аҙ ҡанын алып, ҡорбан усағының дүрт мөгөҙөнә, һикәлтәһенең дүрт мөйөшөнә, өҫкө һикәлтәнең дүрт мөйөшөнә, ҡорбан усағын уратып алған ҡыҫаға һөртөп сыҡ һәм шул рәүешле ҡорбан усағын таҙарт һәм пак ҡыл[+]. 21Гонаһ ҡорбаны өсөн тәғәйенләнгән башмаҡты ал да ҡорам ихатаһынан тышта, билдәле бер ерҙә, изге урындан ситтә яндыр[+].

22Икенсе көндө гонаһ ҡорбаны булараҡ кәмселекһеҙ кәзә тәкәһе килтер. Ҡорбан усағын үгеҙ башмаҡ ҡаны менән нисек таҙартҡан булһаң, тәкәнең ҡаны менән дә шулай таҙарт. 23Таҙартҡандан һуң, эре мал көтөүенән кәмселекһеҙ бер үгеҙ башмаҡ һәм ваҡ малдан бер һарыҡ тәкәһе килтер. 24Уларҙы Раббы хозурына килтер. Ҡаһиндар, уларға тоҙ һибеп, Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны булараҡ тәҡдим итһен[+].

25Ете көн буйы көн дә гонаһ ҡорбаны булараҡ бер кәзә тәкәһе килтер. Шулай уҡ эре мал көтөүенән берәр үгеҙ башмаҡ һәм һарыҡ көтөүенән берәр һарыҡ тәкәһе алып кил. Уларҙың барыһы ла кәмселекһеҙ булһын[+]. 26Ете көн буйы ҡаһиндар ҡорбан усағын паклаһын һәм таҙартып бағышлаһын. 27Ете көн үткәндән һуң, һигеҙенсе һәм артабанғы көндәрҙә, ҡаһиндар ҡорбан усағында тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандарығыҙҙы тәҡдим итер. Шул саҡ Мин һеҙҙән ҡәнәғәт буласаҡмын», – тип белдерә Раббы Хаким[+].

#### 44


Ябыҡ ҡапҡа

1Шунан һуң теге кеше мине Изге[†] торлаҡтың көнсығыш яғындағы тышҡы ҡапҡаға[†] алып килде. Ҡапҡа ябыҡ ине. 2Раббы[†] миңә:

– Был ҡапҡа һәр ваҡыт ябыҡ торасаҡ, асылмаясаҡ. Бынан бер кем дә инмәйәсәк, – тине, – сөнки унан Раббы, Исраил[†] Аллаһы, инде. Шуға күрә ул ябыҡ торасаҡ. 3Бары тик хаким – хаким булған өсөн генә – шул ҡапҡа бинаһының эсендә Раббы хозурында ултырып икмәк ашар; ул ҡапҡа айуаны аша инер һәм шул уҡ юлдан кире сығыр.


Сит ил кешеләре ҡорамға инергә тейеш түгел

4Шунан ул кеше мине төньяҡ ҡапҡа аша ҡорам[†] алдына алып барҙы. Ҡараһам, Раббының шөһрәте[†] ҡорамды тултырғанын күрҙем! Мин йөҙтүбән ергә ҡапландым[+].

5Раббы миңә былай тине:

– Эй әҙәм улы,[†] Раббы ҡорамының барлыҡ ҡағиҙәләре һәм ҡанундары[†] тураһында һөйләгәндәремә күңел һал, күҙең менән күр, ҡолағың менән ишет. Кемгә Изге торлаҡҡа инергә мөмкин, кемгә инергә мөмкин булмағанын яҡшылап хәтереңдә ҡалдыр[+]. 6Фетнәсел Исраил халҡына әйт, Раббы Хаким былай ти: «Эй Исраил халҡы! Етер һеҙгә әшәкелектәр ҡылырға![+] 7Минең ризығымды – эс майын һәм ҡан килтергән ваҡытта Изге торлағыма йөрәге һәм тәне сөннәтләнмәгән сит халыҡтарҙы индереп, ҡорамымды нәжесләнегеҙ![†] Ерәнгес эштәрегеҙ менән килешеүемде[†] боҙҙоғоҙ[+]. 8Минең мөҡәддәс әйберҙәрем янында вазифағыҙҙы тейешенсә үтәмәнегеҙ, Изге торлағымда хеҙмәт итеүҙе сит халыҡтарға йөкмәтеп ҡуйҙығыҙ». 9Раббы Хаким былай ти: «Йөрәге һәм тәне сөннәтләнмәгән сит халыҡтарҙан береһе лә, хатта улар Исраил халҡы араһында йәшәһә лә, Изге торлағыма инмәһен».


Левиҙәр һәм ҡаһиндар тураһындағы ҡағиҙәләр

10Исраил Минән ситләшкән замандарҙа Минән йыраҡлашҡан, Мине ташлап, боттарына эйәргән левиҙәр[†] гонаһтары[†] өсөн тейешле яза аласаҡ. 11Улар Изге торлағымда хеҙмәт итәсәк: ҡорамымдың ҡапҡалары төбөндә һаҡсы булырҙар, ҡорамдағы эштәрҙе башҡарырҙар, халыҡ өсөн тотош яндырыу һәм башҡа ҡорбан[†] итеп килтерелгән малдарҙы салырҙар, халыҡтың ҡаршыһында тороп, уларға хеҙмәт күрһәтерҙәр. 12Әммә улар, боттарға табынған Исраил нәҫеленә хеҙмәт итеп, халыҡты гонаһҡа батырған өсөн, Мин ҡулымды күтәреп ант итәм, – тип белдерә Раббы Хаким, – улар гонаһтары өсөн тейешле яза аласаҡ. – 13Ҡаһин[†] булараҡ хеҙмәт итер өсөн улар Миңә яҡынлашмаясаҡ, мөҡәддәс әйберҙәремә, иң мөҡәддәс ҡорбандарыма ҡағылмаясаҡ – ҡылған әшәкелектәре өсөн хурлыҡҡа ҡалһындар. 14Мин уларға ҡорамды һаҡлауҙы һәм ундағы бөтә эштәрҙе йөкмәтәм.

15Исраил Мине ташлап юлдан яҙған заманда Минең Изге торлағымда тоғро хеҙмәт иткән Садоҡ нәҫеленән булған леви ҡаһиндары хеҙмәт итер өсөн Минең хозурыма килһендәр. Ҡорбан малының эс майын һәм ҡанын Миңә һоноу өсөн ҡаршымда улар баҫып торор, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+] 16Минең Изге торлағыма бары улар ғына инер, Миңә хеҙмәт итер һәм эштәремде башҡарыр өсөн өҫтәлемә бары улар ғына яҡынлашыр[+].

17Эске ихатаның ҡапҡаһынан ингән ваҡытта ҡаһиндар етен кейем кейгән булыр. Эске ихатаның ҡапҡаһынан эстә һәм ҡорам эсендә хеҙмәт иткәндә уларҙың өҫтөндә бер ниндәй ҙә йөн кейем булмаҫҡа тейеш. 18Баштарындағы сәлләләре лә етен булһын, тәндәренә тейеп торған эске кейемдәре лә етен булырға тейеш. Тирләтә торған кейем кеймәһендәр[+]. 19Ә тышҡы ихатаға халыҡ янына сығыр алдынан, хеҙмәт иткәндәге кейемдәрен сисеп, изге бүлмәләрҙә ҡалдырһындар һәм башҡа кейем кейһендәр, сөнки изге кейемдәре менән халыҡҡа ҡағылырға тейеш түгелдәр[+].

20Ҡаһиндар баштарын ҡырмаһын, сәстәрен оҙон итеп тә үҫтермәһен, ҡырҡып тигеҙләп торһондар[+]. 21Эске ихатаға керергә кәрәк булғанда бер ҡаһин да шарап эсмәһен[+]. 22Ҡаһиндар тол ҡатынға ла, иренән айырылған ҡатынға ла өйләнмәһен. Уларға Исраил тоҡомонан булған ғиффәтле ҡыҙҙы йәки башҡа бер ҡаһиндан тол ҡалған ҡатынды ғына алырға мөмкин[+]. 23Улар халҡыма мөҡәддәс һәм ғәҙәти нәмә араһындағы айырманы, пак менән нәжесте айырырға өйрәтер[+]. 24Улар дәғүәләрҙе хәл итергә, ҡанундарыма таянып хөкөм сығарырға, Мин билдәләгән байрамдар[†] тураһында ҡанун һәм ҡағиҙәләремде үтәргә, шәмбеләремде изге итеп һаҡларға тейештәр[+].

25Ҡаһин, мәйет янына барып, үҙен нәжесләмәһен. Вафат булған кеше ҡаһиндың атаһы, әсәһе, улы йәки ҡыҙы, ағаһы йә энеһе, тормошҡа сыҡмаған апаһы йә һеңлеһе булһа ғына, ҡаһинға үҙен нәжесләргә мөмкин[+]. 26Бынан һуң ул, таҙарыныу йолаһын башҡарып, ете көн көтөргә тейеш[+]. 27Изге торлаҡта хеҙмәт итер өсөн эске ихатаға ингәндә, ул үҙе өсөн бер гонаһ ҡорбаны килтерһен, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+]

28Ҡаһиндарға Исраил халҡы араһында бер ниндәй ҙә биләмә бирмәгеҙ. Уларҙың биләмәһе һәм өлөшө – Мин Үҙем[+]. 29Икмәк саҙаҡаһы, гонаһ һәм ғәйеп ҡорбандары – уларҙың ризығы. Исраил ерендә Раббыға бағышланған бөтә нәмә уларҙыҡы булыр[+]. 30Тәүге уңыштың иң яҡшы емеше һәм башҡа төрлө саҙаҡалар ҙа ҡаһиндарҙыҡы булыр. Тәүге уңышығыҙҙың ононан бешерелгән икмәкте ҡаһинға бирегеҙ, шунда йортоғоҙҙа бәрәкәт артып торор[+]. 31Ҡаһиндарға үҙе үлгән йәки ҡырағай йәнлек ботарлаған ҡош һәм хайуандың үләкһәһен ашарға ярамай[+].

#### 45


Раббының Исраилдағы өлөшө

1Йәрәбә буйынса ерҙе биләмәләргә бүлгән саҡта, Раббыға саҙаҡа рәүешендә ерҙән өлөш итеп оҙонлоғо егерме биш мең, киңлеге егерме мең терһәк булған изге[†] бер биләмә бүлеп бирегеҙ. Был биләмә тулыһынса изге һаналһын[+]. 2Шул ерҙән Изге торлаҡ өсөн оҙонлоғо менән киңлеге биш йөҙ терһәк булған бер дүрткел урын бүлеп алынһын, уның тирә-яғында илле терһәккә тиң буш ер ҡалдырылһын[+]. 3Был бүлемдән оҙонлоғо егерме биш мең терһәк, киңлеге ун мең терһәк үлсәп алынһын. Изге торлаҡ – иң мөҡәддәс урын – ошонда буласаҡ. 4Был илдең мөҡәддәс өлөшө булыр. Был ер Изге торлаҡта Раббы[†] хозурында хеҙмәт иткән ҡаһиндарҙыҡы[†] булыр. Ҡаһиндарҙың өйҙәре лә, Изге торлаҡ өсөн мөҡәддәс урын да ошонда булыр[+]. 5Ҡорамда[†] хеҙмәт иткән левиҙәргә[†] милек итеп егерме биш мең терһәк оҙонлоҡта һәм ун мең терһәк киңлектә ер бирелер. Был ерҙәр улар йәшәйәсәк ҡалалар өсөн бирелһен[+].

6Раббыға тәғәйенләнгән изге ерҙең ҡаршыһында оҙонлоғо – егерме биш мең, киңлеге биш мең терһәк ерҙе ҡала өсөн ҡалдырығыҙ, ул бөтә Исраил[†] халҡы өсөн буласаҡ[+].

7Изге биләмәгә төшкән өлөш менән ҡалаға төшкән өлөштөң ике яғындағы ерҙәр хакимға бирелһен. Был ерҙәр көнбайыштан – көнбайышҡа, көнсығыштан көнсығышҡа табан һуҙылыр һәм көнбайыш сиктән көнсығыш сиккә тиклем оҙонлоғо бер Исраил ырыуына төшкән биләмә тиклем булыр[+]. 8Был ер Исраил иле хакимының биләмәһе булыр. Бынан ары хакимдарым Минең халҡыма золом ҡылмаҫ, Исраилдағы ырыуҙарға ҡалған ерҙе бүлеп бирер.


Хаким тураһындағы ҡағиҙәләр

9Раббы Хаким былай ти: «Етер һеҙгә, Исраил хакимдары! Яуызлыҡ ҡылыуҙы һәм иҙеүҙе ташлағыҙ, ғәҙел хөкөм һәм хаҡлыҡ[†] ҡылығыҙ. Халҡымды үҙ тупраҡтарынан ҡыҫырыҡлап сығарыуҙан туҡтағыҙ, – тип белдерә Раббы Хаким. –[+]

10Дөрөҫ үлсәүҙәр менән үлсәгеҙ. Ҡулланған эфа ла, бат[*] та дөрөҫ булһын[+]. 11Эфа менән бат бер үк үлсәмдә булһын. Бат – бер хомерҙың[*] ундан бер өлөшөн, эфа ла хомерҙың ундан бер өлөшөн тәшкил итһен. Икеһенең дә үлсәме хомерға ҡарата булһын. 12Бер шекел егерме гераға бәрәбәр булһын. Егерме шекел, егерме биш шекел, ун биш шекел[*] йәмғеһе бер мина тәшкил итергә тейеш[+].


Ҡорбандар һәм байрамдар

13Бына һеҙ килтерергә тейешле саҙаҡа: һәр хомер бойҙайҙан – эфаның алтынан бер өлөшө тиклем бойҙай, һәр хомер арпанан эфаның алтынан бер өлөшө тиклем арпа бирегеҙ. 14Зәйтүн майына[†] килгәндә: һәр кор зәйтүн майынан баттың ундан бер өлөшөн бирегеҙ. Бер кор, хомер кеүек үк, ун бат тәшкил итә. 15Исраилдың мул һыулы утлауҙарындағы көтөүҙән ике йөҙ һарыҡтан бер һарыҡ алыныр. Халыҡты гонаһтарынан[†] паклар өсөн уларҙы тотош яндырыу ҡорбаны,[†] икмәк саҙаҡаһы һәм татыулыҡ ҡорбаны итеп килтерегеҙ, – тип белдерә Раббы Хаким. – 16Илдең барлыҡ халҡы был саҙаҡаны Исраил хакимына килтерергә тейеш. 17Ә хакимдың бурысы – Яңы ай байрамдарында,[†] шәмбе көндәрендә,[†] Исраил халҡының бөтә байрамдарында тотош яндырыу ҡорбандары, икмәк саҙаҡалары һәм түкмә ҡорбандар менән тәьмин итеү. Исраил халҡын гонаһтарынан паклау өсөн килтерелгән гонаһ ҡорбаны, икмәк саҙаҡаһы, тотош яндырыу ҡорбаны һәм татыулыҡ ҡорбаны менән тәьмин итеү – хакимдың эше»[+].

18Раббы Хаким былай ти: «Беренсе айҙың беренсе көнөндә, кәмселекһеҙ бер үгеҙ башмаҡ ҡорбан итеп, Изге торлаҡты пакла[+]. 19Ҡаһин, гонаһ ҡорбанының ҡанынан алып, ҡорамдың ишек яңаҡтарына, ҡорбан усағының сығып торған өлөшөнөң дүрт мөйөшөнә, эске ихатаның ҡапҡа[†] бағаналарына һөртһөн[+]. 20Яңылышлыҡ менән йәки белмәйенсә гонаһ ҡылғандар өсөн ай һайын, айҙың етенсе көнөндә лә шулай эшлә. Ҡорамды шулай паклаясаҡһығыҙ.

21Беренсе айҙың ун дүртенсе көнөндә һеҙҙең Ҡотҡарылыу байрамы булыр. Уны ете көн байрам итегеҙ, ошо ваҡыт дауамында сөсө икмәк ашағыҙ[+]. 22Ул көндө хаким, үҙе һәм ил халҡы өсөн гонаһ ҡорбаны итеп, үгеҙ башмаҡ килтерһен. 23Байрам ваҡытында ете көн буйы ул һәр көн, Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны булараҡ, кәмселекһеҙ ете үгеҙ башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһе, гонаһ ҡорбаны булараҡ, бер кәзә тәкәһе килтерһен[+]. 24Икмәк саҙаҡаһы итеп, ул һәр үгеҙ башмаҡ һәм һарыҡ тәкәһе менән бергә берәр эфа ашлыҡ, һәр эфа өсөн бер һин зәйтүн майы килтерһен[+].

25Етенсе айҙың ун бишенсе көнөндә башланған һәм ете көн барған байрамда[*] хаким гонаһ һәм тотош яндырыу ҡорбандарын, икмәк саҙаҡаһын һәм зәйтүн майын көн һайын килтереп торһон»[+].

#### 46

1Раббы[†] Хаким былай ти: «Эске ихатаның көнсығыш ҡапҡаһы[†] – алты эш көнөндә ябыҡ, шәмбе көндәрендә[†] һәм Яңы ай байрамдарында[†] асыҡ булырға тейеш. 2Хаким тышҡы ихата яғынан, ҡапҡа айуанынан инер ҙә ҡапҡа бағанаһы янына баҫыр. Ҡаһиндар[†] уның тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандарын[†] тәҡдим итер. Хаким, ҡапҡа тупһаһында тороп, Раббыға сәждә ҡылыр, шунан килгән юлынан сығып китер. Ә ҡапҡа кискә тиклем ябылмаһын[+]. 3Һәр шәмбе көнөндә һәм Яңы ай байрамдарында ил халҡы, ошо ҡапҡа алдында тороп, Раббыға сәждә ҡылһын.

4Шәмбе көндө, хаким Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны итеп, кәмселекһеҙ алты һарыҡ бәрәсе һәм бер һарыҡ тәкәһе килтерергә тейеш[+]. 5Хаким тәкә менән бергә бер эфа он, ә бәрәстәр менән күпме теләй шул тиклем он алып килер. Һәр эфа икмәк саҙаҡаһы менән бергә бер һин зәйтүн майы[†] бирелергә тейеш. 6Яңы ай байрамында кәмселекһеҙ үгеҙ башмаҡ, кәмселекһеҙ алты һарыҡ бәрәсе һәм бер һарыҡ тәкәһе килтерһен[+]. 7Башмаҡ һәм тәкә менән бергә, икмәк саҙаҡаһы итеп, берәр эфа он, ә бәрәстәр менән бергә үҙе теләгән күләмдә он бирһен. Һәр эфа он менән бергә бер һин зәйтүн майы бирелергә тейеш. 8Хаким эскә ингәндә ҡапҡа айуаны аша керер һәм шул уҡ юлдан кире сығыр.

9Ил халҡы байрамдарҙа Раббы хозурына сәждә ҡылыр өсөн килгәндә, төньяҡ ҡапҡанан ингәндәре – көньяҡ ҡапҡанан, көньяҡ ҡапҡанан ингәндәре төньяҡ ҡапҡанан сығыр. Һис кем ингән ҡапҡаһынан сығырға тейеш түгел, ә ҡаршы яҡ ҡапҡанан сыҡһындар[+]. 10Хаким халыҡ араһында булһын. Халыҡ менән бергә инһен һәм халыҡ менән бергә сыҡһын.

11Байрамдарҙа һәм билдәләнгән тантаналарҙа бер башмаҡ һәм бер тәкә менән бергә – берәр эфа, ә бәрәстәр менән бергә теләгән тиклем икмәк саҙаҡаһы килтерелһен. Һәр эфа икмәк саҙаҡаһы менән бергә бер һин зәйтүн майы бирелһен. 12Хаким Раббыға үҙ ихтыяры менән тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандары бирергә теләһә, уға көнсығыштағы ҡапҡаны асырға тейештәр. Тотош яндырыу ҡорбанын һәм татыулыҡ ҡорбанын ул шәмбе көнөндәге кеүек тәҡдим итер. Шунан һуң хаким сығып китер һәм, ул сыҡҡандан һуң, ҡапҡаны бикләрҙәр[+].

13Һәр көн, Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны итеп, кәмселекһеҙ бер йәшлек һарыҡ бәрәсе килтер, һәр көн иртән, килтер уны[+]. 14Уның менән бергә һәр көн иртән, икмәк саҙаҡаһы булараҡ, эфаның алтынан бер өлөшөн тәшкил иткән он һәм онға бутау өсөн һиндың өстән бер өлөшөн тәшкил иткән зәйтүн майы килтер. Раббыға икмәк саҙаҡаһы килтереү тураһында мәңгелек ҡағиҙә бына шундай. 15Һәр көн иртән, тотош яндырыу ҡорбаны итеп, һарыҡ бәрәсе, икмәк саҙаҡаһы һәм зәйтүн майы килтерелергә тейеш».


Хакимдың биләмәһенә бәйле ҡанундар

16Раббы Хаким былай ти: «Әгәр ҙә хаким улдарының береһенә үҙенең мөлкәтенән биләмәгә ер бүләк итһә, был ер улының улдарына ла мираҫ булып ҡалырға тейеш. Был мөлкәт уларҙың мираҫы буласаҡ. 17Әгәр хаким хеҙмәтселәренең береһенә үҙенең мөлкәтенән биләмәгә ер бүләк итһә, был биләмә азатлыҡ йылына[*] тиклем генә хеҙмәтсенеке буласаҡ, артабан хакимдың үҙенә кире ҡайтарыласаҡ. Хакимдың ерҙәре бары тик улдарына ғына күсә, уларҙыҡы ғына була ала[+]. 18Хаким, халыҡты биләмәләренән ҡыуып сығарып, уларҙың ерҙәрен үҙенә ала алмай. Улдарына бары тик үҙенең биләмәһен генә мираҫ итеп бирә ала. Халҡымдан бер кем дә үҙ биләмәһенән ҡыуып сығарылырға тейеш түгел»[+].


Ҡорамдағы бешеренеү урыны

19Шунан һуң теге кеше мине ҡапҡа эргәһендәге инеү урынынан ҡаһиндарға тәғәйенләнгән изге[†] бүлмәләргә алып килде. Улар төньяҡҡа ҡарап тора ине. Был бүлмәләрҙән һуң көнбайышта бер урын бар ине. 20Ул миңә:

– Был – ҡаһиндарҙың ғәйеп ҡорбаны һәм гонаһ[†] ҡорбаны иттәрен, икмәк саҙаҡаларын бешерә торған урын, – тине. – Кешеләр был изге ризыҡҡа теймәһен өсөн, ул тышҡы ихатаға сығарылырға тейеш түгел.

21Шунан ул мине тышҡы ихатаға алып сыҡты, ихатаның дүрт мөйөшөнә лә йөрөтөп күрһәтте. Һәр бер мөйөшөндә бәләкәсерәк ихата бар ине. 22Тышҡы ихатаның дүрт мөйөшөндә ҡырҡ терһәк оҙонлоғонда, утыҙ терһәк киңлегендә ҡоймаланған ихаталар бар, һәм барыһы ла бер үк үлсәмдә ине. 23Дүрт ихатаны ла таш диуар уратҡан, диуарҙың эргәһендә ашарға бешерә торған урындар бар ине. 24Ул кеше миңә:

– Былар – ҡорамда[†] хеҙмәт итеүселәр халыҡ килтергән ҡорбан иттәрен бешерә торған йорттар, – тине.

#### 47


Ҡорамдан ағып сыҡҡан шишмә

1Унан теге кеше мине яңынан ҡорамға[†] инә торған урынға алып килде. Ҡараһам, ҡорамдың тупһаһы аҫтынан көнсығышҡа табан, ҡорам ҡараған яҡҡа, бер шишмә ағып сыға. Һыу, ҡорамдың уң яғынан, аҫтан ағып сығып, ҡорбан[†] усағының көньяғынан үтә ине[+]. 2Теге кеше мине төньяҡ ҡапҡаһы[†] аша сығарҙы ла тышҡы яҡлап көнсығышҡа ҡарап торған тыш ҡапҡаһына алып килде. Ә һыу ҡапҡаның көньяғынан аға ине.

3Был кеше, ҡулына үлсәй торған бау тотоп, көнсығышҡа табан атланы. Мең терһәк үлсәне лә мине һыу аша алып сыҡты. Һыу шайтанашыҡ[*] тәңгәленән ине[+]. 4Йәнә мең терһәк үлсәне лә мине һыу аша алып сыҡты. Һыу тубыҡҡа тиклем ине. Мең терһәк үлсәне лә һыу аша алып сыҡты. Һыу бил тәңгәленән ине. 5Йәнә меңде үлсәне. Бында инде мин үтә алмаҫлыҡ ағын ине. Һыу шул тиклем тәрәнәйҙе, кеше йөҙөрлөк булды, был ағымды кисеп сығырлыҡ түгел ине. 6Ул кеше минән:

– Әҙәм улы,[†] күрәһеңме быны? – тип һораны.

Шунан мине ҡабат йылғаның ярына алып килде. 7Унда барғас, йылғаның ике ярында ла бик күп ағастар күрҙем. 8Ул кеше миңә былай тине:

– Был һыу көнсығыштағы ерҙәргә табан аға, унан Ғарава тигеҙлегенә төшә һәм Тоҙло диңгеҙгә ҡоя. Ул ҡушылғас, диңгеҙ һыуы сөсөгә әйләнә[+]. 9Был ағым ҡушылған урындарҙа һәр төрлө йән эйәләре ҡайнашыр, балыҡ бик күп булыр, сөнки йылға һыуы тоҙло һыуҙарҙы сөсөләндерер: был йылға аҡҡан һәр ерҙә тормош ҡайнап торор. 10Ғейн-Гедиҙән алып Ғейн-Ғеглаимға тиклем яр буйында балыҡсылар торор, улар ауҙарын йәйеп киптерер. Төрлө балыҡтар Бөйөк диңгеҙҙәге кеүек үк бик күп булыр[+]. 11Әммә һаҙлыҡтар һәм батҡыл урындар сөсөләнмәҫ, улар тоҙ сығарыу өсөн ҡалыр. 12Йылғаның ике ярында ла һәр төрлө емеш ағастары үҫер. Изге[†] торлаҡтан ағып сыҡҡан һыу һуғарғанға күрә, уларҙың япраҡтары бер ваҡытта ла һулымаҫ, емештәре бөтмәҫ, ай һайын яңылары өлгөрөр. Емештәре ашарға, ә япраҡтары дауаға ҡулланылыр[+].


Илдең сиктәре

13[•]Раббы[†] Хаким былай ти:

– Бына ошо сиктәр буйынса һеҙ ерҙе, биләмә итеп, Исраилдың[†] ун ике ырыуына бүлерһегеҙ. Йософҡа ике өлөш ер бирелһен. 14Был ерҙе һәр ырыуға тигеҙ итеп бүлегеҙ. Мин, ҡулымды күтәреп, ата-бабаларығыҙға бирергә ант иткәнгә күрә, был ер һеҙҙең биләмәгеҙ булыр[+].

15Илдең сиктәре былай буласаҡ: төньяҡта Бөйөк диңгеҙҙән Хеҫлон юлы менән Седадҡа, 16Хамаҫ, Бероҫа һәм Дамаск менән Хамаҫ сиктәре араһында булған Сивраимға, Хауран сигендәге Хасер-Һаттихонға тиклем һуҙылыр. 17Унан һуң ул, Хамаҫты төньяҡтараҡ ҡалдырып, диңгеҙҙән Дамасктың төньяҡ сигендәге Хасар-Ғенонға етер. Төньяҡ сик ошолай булыр.

18Көнсығышта илдең сиге, Хауран менән Дамаск араһынан башланып, Ғилғәд[†] менән Исраил ерҙәре араһында Иордан йылғаһы буйлап барыр. Тоҙло диңгеҙгә, унан Тамар ҡалаһына тиклем етер. Был – көнсығыш сик.

19Көньяҡтан сик Тамарҙан Мерива-Ҡадеш һыуҙарына, Мысыр[†] сигендәге йылға буйынса Бөйөк диңгеҙгә тиклем һуҙылыр. Был – көньяҡ сик[+].

20Көнбайышта Лево-Хамаҫ ҡаршыһындағы урынға тиклем илдең сиге Бөйөк диңгеҙ буйлап үтер. Был – көнбайыштағы сик.

21Ошо ерҙәрҙе Исраил ырыуҙары араһында биләмә итеп өлөштәргә бүлегеҙ. 22Һеҙ уны биләмәләргә йәрәбә буйынса үҙегеҙгә һәм, арағыҙҙа йәшәп, балалары тыуған килмешәктәргә бүлегеҙ. Был кешеләр һеҙҙең өсөн ерле исраилдар менән тигеҙ хисапланһын, Исраил ырыуҙары араһында һеҙҙең менән бергә уларҙың да өлөшө булһын[+]. 23Килмешәктәр ҡайһы ырыуҙа йәшәһә, уларға шунда биләмәгә ер бирегеҙ, – тип белдерә Раббы Хаким.

#### 48


Ерҙең ырыуҙар араһында бүленеүе

1– Бына ырыуҙарҙың исемдәре. Илдең иң төньяғында Данға бер өлөш бирелер. Уның сиге Хеҫлон юлы буйлап Лево-Хамаҫҡа һәм артабан, Хамаҫты төньяҡтараҡ ҡалдырып, Дамасктың төньяҡ сигендәге Хасар-Ғенонға тиклем көнсығыштан көнбайышҡа һуҙылыр[+]. 2Ашерға бер өлөш бирелер. Уның биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Дандың ерҙәре менән сиктәш булыр[+]. 3Нафтали биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Ашер ерҙәре менән сиктәш булыр[+].

4Менашше биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Нафтали ерҙәре менән сиктәш булыр[+]. 5Әфраим биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Менашше ерҙәре менән сиктәш булыр[+]. 6Рәүвән биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Әфраим ерҙәре менән сиктәш булыр[+]. 7Йәһүҙә[†] биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Рәүвән ерҙәре менән сиктәш булыр, – дип белдерә Раббы[†] Хаким. –[+]

8Йәһүҙә биләмәһе менән сиктәш, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылған, һеҙҙең тарафтан айырылған махсус ер булыр. Уның иңе – егерме биш мең терһәк, ә оҙонлоғо көнсығыштан көнбайышҡа табан һәр ырыуҙың биләмә оҙонлоғона тиң. Ошо ерҙең уртаһында Изге[†] торлаҡ урынлашыр[+]. 9Раббы өсөн айырылған изге биләмәнең оҙонлоғо – егерме биш мең, иңе егерме мең терһәк булыр[+]. 10Был – ҡаһиндар[†] өсөн мөҡәддәс өлөш буласаҡ. Төньяҡҡа – оҙонлоғо егерме биш мең, көнбайышҡа – иңе ун мең, көнсығышҡа – иңе ун мең, ә көньяҡҡа оҙонлоғо егерме биш мең терһәк булыр. Уртаһында Раббының Изге торлағы урынлашыр. 11Был биләмә Садоҡ нәҫеленән булған бағышланған ҡаһиндарға булыр. Улар Миңә тоғро хеҙмәт итте. Исраил[†] халҡы юлдан яҙған саҡта левиҙәр[†] ҙа юлдан яҙҙы, әммә улар юлдан яҙманы[+]. 12Изге ерҙең бер өлөшө булған был махсус биләмә – уларҙыҡы; изгеләрҙән-изге һаналған был биләмә левиҙәр ере менән сиктәш.

13Левиҙәргә килгәндә, улар ҡаһиндарҙың биләмәһе янында биләмә алыр. Ул ерҙең оҙонлоғо – егерме биш мең терһәк, киңлеге ун мең терһәк булыр[+]. 14Левиҙәр был биләмәгә ингән ерҙәрҙе һата ла, алмаштыра ла алмаҫ. Иң яҡшы һаналған был биләмә башҡа ҡулдарға күсергә тейеш түгел, сөнки ул – Раббының изгеһе.

15Бүленгәндән ҡалған иңе биш мең терһәк, оҙонлоғо егерме биш мең терһәк ер ҡала өсөн дөйөм ҡулланыуға бирелер. Был ерҙә көтөүлектәр булыр, өйҙәр төҙөлөр һәм уртаһында ҡала урынлашыр[+]. 16Ҡаланың үлсәмдәре былай булыр: төньяғы ла, көньяғы ла, көнсығышы ла, көнбайышы ла – дүрт мең биш йөҙәр терһәк[+]. 17Ҡала өсөн бүленгән көтөүлектәрҙең үлсәме былай булыр: төньяҡтан да, көньяҡтан да, көнсығыштан да, көнбайыштан да ике йөҙ иллешәр терһәккә һуҙылыр. 18Ҡаланың көнсығыш һәм көнбайыш яғындағы ҡалған ерҙең – ул изге биләмә менән сиктәш – уңышы ҡалала эшләгән кешеләр өсөн ризыҡ булыр, ул ерҙең оҙонлоғо ла, киңлеге лә унар мең терһәк тәшкил итә. 19Ҡалала йәшәгән һәр кем, ул ҡайһы ырыуҙан булмаһын, ошо тупраҡты эшкәртер. 20Оҙонлоғо ла, киңлеге лә егерме бишәр мең терһәк булған был дүрткел биләмә, ҡаланың ерен дә индереп, изге биләмәгә төшкән өлөш булараҡ айырып алыныр.

21Изге биләмәгә төшкән өлөш менән ҡалаға төшкән өлөштөң ике яғында ҡалған ер Исраилға хаким булған кешегә тәғәйенләнә. Уның ере – егерме биш мең терһәк оҙонлоҡтағы изге биләмәнән көнсығышҡа табан, илдең көнсығыш сиктәренә тиклем, һәм егерме биш мең терһәк оҙонлоҡтағы изге биләмәнән көнбайышҡа табан, илдең көнбайыш сиктәренә тиклем һуҙылыр. Ырыуҙарҙың биләмәләре буйлап урынлашҡан ул ике төбәк хакимдыҡы булыр. Изге биләмә менән ҡорамдың[†] изге торлағы хаким ерҙәре уртаһында урынлашыр[+]. 22Левиҙәргә төшкән өлөш менән ҡалаға төшкән өлөш хакимға бирелгән ерҙәрҙең араһында ҡалыр. Хакимдың биләмәһе Йәһүҙә менән Бинйәмин ырыуы биләмәләре араһында булыр.

23Ҡалған ырыуҙарға төшкән өлөш былай: Бинйәмин биләмәһе көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылыр[+]. 24Шимғон биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Бинйәмин ерҙәренә сиктәш булыр[+]. 25Исасхар биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Шимғон ерҙәре менән сиктәш булыр[+]. 26Зевулун биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Исасхар ерҙәре менән сиктәш булыр[+]. 27Ғад биләмәһе, көнсығыштан көнбайышҡа тиклем һуҙылып, Зевулун ерҙәре менән сиктәш булыр[+]. 28Ғадтың биләмәһенең көньяҡ сиге Тамарҙан алып Мерива-Ҡадеш һыуҙарына, унан Мысыр[†] сигендәге йылға буйынса Бөйөк диңгеҙгә тиклем һуҙылыр[+]. 29Исраил ырыуҙарына һеҙ йәрәбә буйынса бүлеп бирәсәк биләмә ерҙәре ошо. Һәр ырыуҙың үҙ өлөшө булыр, – тип белдерә Раббы Хаким.


Йәрүсәлим ҡапҡалары һәм ҡаланың яңы исеме

30– Бына ҡаланан сығыу урындары: дүрт мең биш йөҙ терһәккә һуҙылған төньяҡ диуарҙа[+] 31өс ҡапҡа[†] булыр – Рәүвән, Йәһүҙә, Леви ҡапҡалары. Ҡаланың ҡапҡалары Исраил ырыуҙарының исемдәре менән аталыр. 32Дүрт мең биш йөҙ терһәк оҙонлоҡтағы көнсығыш яҡта өс ҡапҡа – Йософ, Бинйәмин, Дан[†] ҡапҡалары – булыр. 33Дүрт мең биш йөҙ терһәк оҙонлоҡтағы көньяҡ диуарҙа өс ҡапҡа – Шимғон, Исасхар, Зевулун ҡапҡалары – булыр. 34Дүрт мең биш йөҙ терһәк оҙонлоҡтағы көнбайыш яҡта өс ҡапҡа – Ғад, Ашер, Нафтали ҡапҡалары – булыр.

35Ҡаланың әйләнәһе ун һигеҙ мең терһәк булыр. Ҡала шул көндән алып «Йәһүә шамма»[*] тип аталыр[+].

### Даниил

#### Даниил

Даниил


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Инеш һүҙ


Даниил пәйғәмбәр китабы

Даниил китабының беренсе өлөшөндәге ваҡиғалар йәһүд халҡы Вавилон (йәки Бабил) әсирлегендә, сит ерҙең мәжүси батшаһы Навуходоносор иҙеүе аҫтында булғанда бара. Аҙаҡтан уның баш ҡалаһы Вавилон фарсылар һәм Мадай (йәки Мидия) ғәскәре тарафынан баҫып алынасаҡ, ә китапта һүрәтләнгән Даниил пәйғәмбәр башҡа батшаның һарайында, һәр яҡтан хәүеф янаған шарттарҙа хеҙмәт итәсәк.

Китапты ике төп өлөшкә бүлеп ҡарарға мөмкин. Беренсеһендә (1–6-сы бүлектәр) Даниил менән уның Вавилондағы дуҫтары тураһында алты хикәйә бирелә. Төрлө миҫалдар аша автор Аллаға һәм Уның ҡанунына хатта үтә хәүефле шарттарҙа ла тоғролоҡ һаҡлауҙың ни тиклем мөһим булыуын күрһәтә, сөнки Алла үҙенә тоғроларҙы ҡотҡарырлыҡ һәм уларҙың дошмандарын йүгәнләрлек ҡөҙрәткә эйә.

Икенсе өлөштә (7–12-се бүлектәр) Раббы Даниилға йәһүдтәрҙең башҡа халыҡтар араһындағы яҙмышын асыу өсөн ебәргән күренмештәр бирелә. Был күренмештәр символик рәүештә йыртҡыстарса яуыз бер дәүләт урынына шундай уҡ икенсеһе килеүен һүрәтләй, әммә уларҙың хакимлығы мәңгелек түгел. Раббы «әҙәм улына оҡшаған» батшаны ебәрер, ул мәңгелек хакимлыҡ алыр, һәм был хакимлыҡ Исраил өҫтөнән генә лә булмаҫ.

Китаптың байтаҡ өлөшө йәһүд телендә түгел, ә ул заманда Яҡын Көнсығышта төрлө халыҡтарҙың аралашыу теле булған арами телендә яҙылған. Даниил китабы шулай уҡ боронғо грек телендә лә бар. Уның 3-сө бүлегенең аҙағына һәм 12-се бүлектән һуң Даниил менән дуҫтарының тормошо тураһында өҫтәлмә хикәйәләр индерелгән.

#### 1


Даниил менән уның өс дуҫы Навуходоносор һарайында

1Йәһүҙә[†] батшаһы Йеһояҡим идара иткән дәүерҙең өсөнсө йылында Бабил[†] батшаһы Навуходоносор килеп Йәрүсәлимде[†] ҡамауға алды[+]. 2Раббы[†] Хаким Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡимды һәм Алла[†] ҡорамының[†] йыһаздарының бер өлөшөн уның ҡулына бирҙе. Навуходоносор был әйберҙәрҙе Шинғарға[*] үҙ илаһының ҡорамына алып ҡайтты һәм уның хазина һаҡлағысына урынлаштырҙы[+].

3Батша һарай хеҙмәтселәре башлығы Ашпеназға һөргөндәге исраилдар[†] араһынан батша тоҡомона һәм юғары ҡатлам кешеләренә ҡараған ғаиләләрҙән егеттәр һайлап алырға ҡушты. 4Улар ағзалары теүәл, төҫкә матур, аң-белемгә һәләтле, зирәк һәм аҡыллы, батша һарайында хеҙмәт итерлек булырға һәм Ашпеназ уларҙы халдей яҙмаһына һәм теленә өйрәтергә тейеш ине. 5Батша был үҫмерҙәргә көн һайын батша өҫтәленән ризыҡ һәм үҙе эскән шарапты бирергә бойорҙо. Өс йыл тәрбиәләгәндән һуң улар батша хозурына киләсәк ине.

6Һайлап алынғандар араһында Йәһүҙә ырыуынан Даниил, Хананъяһ, Мишаил, Ғазаръяһ тигән үҫмерҙәр бар ине[+]. 7Һарай хеҙмәтселәре башлығы уларға яңы исемдәр ҡушты: Даниилды – Белтешассар, Хананъяһты – Шадрах, Мишаилды – Мешах, Ғазаръяһты Ғавед-Него тип йөрөтә башланылар[+].

8Даниил хәрәм бер нәмәне лә – батша ризыҡтарын да, батша шарабын да – ауыҙына ла алмаҫҡа ҡарар итте. Ул хеҙмәтселәр башлығынан әлеге ризыҡтарҙы ашамаҫҡа рөхсәт итеүен һораны[+]. 9Алла Даниилға хеҙмәтселәр башлығының ыңғай ҡарашын һәм илтифатын ҡылды,[+] 10һәм тегеһе Даниилға былай тине:

– Мин хакимым батшанан ҡурҡам; ул бит һеҙгә нимә ашарға-эсергә икәнен үҙе билдәләне. Ул һеҙҙең үҙ йәшегеҙҙәге үҫмерҙәрҙән асҡағыраҡ булыуығыҙҙы абайлап ҡалһа, миңә батша алдында үҙ башым менән яуап бирергә тура килер.

11Шунан Даниил хеҙмәтселәр башлығы Хананъяһты, Мишаилды, Ғазаръяһты һәм үҙен бағырға тәғәйенләгән һаҡсыға былай тине:

12– Үтенеп һорайым, беҙҙе, ҡолдарыңды, һынап ҡара: әйҙә, беҙгә ун көн буйы йәшелсә менән һыу ғына бирһендәр[+]. 13Шунан ҡиәфәтебеҙҙе батша өҫтәленән ашаған үҫмерҙәрҙеке менән сағыштырып ҡарарһың да беҙ ҡолдарың менән үҙең теләгәнсә эш итерһең.

14Тегеһе ризалашты ла уларға һынау өсөн ун көн бирҙе. 15Ә ун көндән быларҙың ҡиәфәте батша өҫтәленән ашаған барлыҡ үҫмерҙәрҙекенән күркәмерәк, тәндәре сәләмәтерәк булып сыҡты. 16Шул көндән башлап һаҡсы, уларға тәғәйен ризыҡ менән шарапты алып ҡалып, йәшелсә генә бирер булды.

17Алла был дүрт үҫмергә – аҡыл, һәр төрлө яҙмаға, уҡыуға һәләт, зирәклек, Даниилға иһә, быларҙың барыһына өҫтәп, һәр төрлө күренмештәрҙе[†] һәм төштәрҙе юрау оҫталығы ла бирҙе[+].

18Батша билдәләгән ваҡыт етеү менән, хеҙмәтселәр башлығы үҫмерҙәрҙе Навуходоносор янына алып килде. 19Батша улар менән аралашты, үҫмерҙәрҙән берәү ҙә Даниил, Хананъяһ, Мишаил һәм Ғазаръяһҡа тиңләшә алманы. Шуға күрә был дүртәү батша хеҙмәтенә йәлеп ителде. 20Батша ниндәй генә һорау бирмәһен һәм ниндәй генә йомаҡтың яуабын һорамаһын, уларҙың аҡылы һәм белеме батшалыҡтағы барлыҡ тылсым һәм сихыр эйәләренән ун тапҡырға өҫтөнөрәк булып сыҡты[+].

21Даниил һарай хеҙмәтендә Кир батша хакимлығының беренсе йылына тиклем ҡалды[+].

#### 2


Навуходоносорҙың беренсе төшө

1Батшалыҡ итеүенең икенсе йылында Навуходоносор төш күрҙе; йән тыныслығын юғалтып, тамам йоҡоһо ҡасты[+]. 2Төшөн юратыр өсөн, батша тылсымсыларҙы, сихырсыларҙы, күрәҙәселәрҙе, халдейҙарҙың[†] аҡыл эйәләрен саҡыртырға ҡушты. Улар, килеп, батша алдына баҫты.

3Батша:

– Мин, бер төш күреп, йән тыныслығымды юғалттым, шуның нимә аңлатҡанын белгем килә, – тине.

4Халдей аҡыл эйәләре батшаға арами телендә[†][*]:

– Батшабыҙға мәңге йәшәргә яҙһын! Беҙгә, ҡолдарыңа, төшөңдө һөйлә, беҙ уны юрарбыҙ, – тине[+].

5Батша уларға:

– Һеҙгә үҙ ихтыярымды белдерәм! Әгәр ҙә һеҙ миңә ниндәй төш кергәнен һәм уның нимә аңлатҡанын әйтмәһәгеҙ, һеҙҙе киҫәктәргә тураҡлаясаҡтар, өйҙәрегеҙҙе емерәсәктәр[+]. 6Әгәр ҙә төштө һөйләп биреп, уның нимә аңлатҡанын юраһағыҙ, минән һеҙгә бүләктәр бирелеп, оло хөрмәт күрһәтеләсәк. Йә, һөйләгеҙ, миңә ниндәй төш кергән, ул нимә аңлата? – тине[+].

7Улар йәнә:

– Батша, беҙ ҡолдарыңа төшөңдө һөйлә, шунан беҙ уны юрарбыҙ, – тинеләр.

8Батша:

– Һеҙҙең юрамал ваҡытты һуҙғанығыҙға иманым[†] камил. Мин һеҙгә үҙ ихтыярымды иғлан иттем бит, 9төшөмдө һөйләп бирмәһәгеҙ, барығыҙҙы ла бер яҙмыш көтә. Һеҙ минең алдымда алдашырға һәм хәйләләшергә һүҙ ҡуйышҡанһығыҙ – йә берәй нәмә үҙгәреп китер, тип көтәһегеҙ. Йәгеҙ әле, минең төшөмдө һөйләгеҙ, шул саҡта мин уны юрай алырығыҙға ышанырмын, – тип яуапланы[+].

10Халдей аҡыл эйәләре батшаға:

– Ер йөҙөндә берәү ҙә батшаға уның һорағанын әйтә алмаҫ: быға тиклем бер генә бөйөк һәм ҡөҙрәтле батша ла тылсымсыларға, сихырсыларға, халдей аҡыл эйәләренә бындай һорау биргәне булманы. 11Батша шундай ауыр һорау бирә, уға, илаһтарҙан башҡа, бер кем дә яуап бирә алмаҫ, ә илаһтар кеше араһында йәшәмәй бит, – тине.

12Батша был һүҙҙәргә бик ныҡ асыуланды һәм Бабилдың[†] бөтә аҡыл эйәләрен ҡырып бөтөрөргә бойорҙо[+]. 13Батшаның был фарманы сыҡҡас, үлтерер өсөн Даниил менән уның дуҫтарын да эҙләй башланылар. 14Даниил Бабил аҡыл эйәләрен язаларға ебәрелгән Арйохҡа – батша нөгәрҙәре етәксеһенә – зирәклек менән ипләп кенә мөрәжәғәт итте. 15Даниил Арйохтан:

– Ни сәбәптән батша шундай ҡаты бойороҡ сығарған? – тип һораны.

Арйох Даниилға эштең ниҙә икәнен һөйләп бирҙе.

16Даниил, батша янына инеп, төштөң мәғәнәһен аңлатыу өсөн ваҡыт биреүен үтенде. 17Шунан өйөнә әйләнеп ҡайтҡас, ул дуҫтары Хананъяһ, Мишаил һәм Ғазаръяһҡа барыһын да һөйләп бирҙе[+]. 18«Бабилдың башҡа аҡыл эйәләре менән бергә үҙебеҙ ҙә үлем язаһына дусар булмаҫ өсөн, Күк Аллаһына ялбарығыҙ: мәрхәмәтен[†] күрһәтеп был серҙе асһын», – тине ул дуҫтарына.

19Төндә Даниилға бер күренмеш[†] иңде, һәм теге сер йомғағы һүтелде. Шунда Даниил Күк Аллаһына шөкөрана ҡылды. 20Былай тине:

– Алланың исеменә мәңге-мәңгегә маҡтау-шөкөрана яуһын!
Сөнки Ул – хикмәт һәм ҡөҙрәт эйәһе.
21Ул заман һәм йылдарҙы үҙгәртә,
Батшаларҙы тәхеттән төшөрөп, тәхеткә ултырта,
Аҡыллыға – аҡыл, аңлыларға белем бирә[+].
22Тәрән һәм йәшерен серҙәрҙе аса,
Ҡараңғылыҡта нимә булғанды белә,
Яҡтылыҡ – гел Уның хозурында[+].
23Һине, аталарым Аллаһын, маҡтайым һәм данлайым,
Һин миңә хикмәт һәм ҡөҙрәт бирҙең!
Бөгөн миңә үтенесебеҙҙе астың,
Батшаның һорағанын аңлаттың.

24Шунан Даниил, батша Бабилдың аҡыл эйәләрен үлтерергә тәғәйенләгән Арйох эргәһенә барып, былай тине:

– Бабил аҡыл эйәләренең йәндәрен алма. Мине батшаға алып бар, мин уның төшөн юрайым.

25Арйох шунда уҡ Даниилды батша янына алып барҙы ла:

– Мин Йәһүҙәнән[†] һөрөлгәндәр араһынан батша төшөн юрай ала торған кешене таптым, – тине.

26Батша икенсе исеме Белтешассар булған Даниилдан:

– Һин, ысынлап та, минең ниндәй төш күргәнемде һөйләп, уның нимә аңлатҡанын юрай алаһыңмы? – тип һораны.

27Даниил батшаға былай тип яуапланы:

– Батша һораған серҙе аҡыл эйәләре лә, сихырсылар ҙа, тылсымсылар ҙа, фал һалыусылар ҙа аса алмаҫ. 28Әммә күктәрҙә серҙәрҙе асыусы Алла[†] бар, һәм ахыр заманаларҙа нимә буласағын Навуходоносор батшаға Ул белдергән.

Түшәгеңдә йоҡлап ятҡанда, һиңә түбәндәге төш һәм күренмештәр иңгән[+]. 29Түшәгеңдә ятҡанда һинең уйың, батша, киләсәккә уҡталған булған – шуға Серҙәрҙе асыусы һиңә киләсәктә нимәләр буласағын күрһәткән. 30Миңә иһә был сер башҡа кешеләрҙән аҡыллыраҡ булғаным өсөн түгел, батша төшөнөң асылын һәм күңелендәге уйҙарын аңлаһын өсөн асылды[+].

31Эй батша, һин төшөңдә бына нимә күрҙең: һинең алдыңда аяуһыҙ яҡты балҡыған мөһабәт бер һәйкәл тора, имеш, уның килбәте ҡот осорғос. 32Был һәйкәлдең башы – саф алтындан, күкрәге менән ҡулдары – көмөштән, ҡорһағы менән янбаштары – баҡырҙан, 33сирағы – тимерҙән, аяҡ суғы – өлөшләтә тимерҙән, өлөшләтә балсыҡтан. 34Һин шулай ҡарап торғанда, ҡайҙандыр үҙенән-үҙе, кеше ҡулы теймәйенсә бер таш, кителеп төшөп, һәйкәлдең тимер һәм балсыҡтан булған аяҡтарына бәрелде, уларҙы селпәрәмә килтерҙе. 35Шул саҡ тимер, балсыҡ, баҡыр, көмөш, алтын, ваҡланып, йәйге ырҙындағы кәбәк һымаҡ булды. Ел уларҙың бөтәһен дә осороп алып китте, хатта эҙҙәре лә ҡалманы. Ә һәйкәлгә килеп бәрелгән таш, оло тауға әйләнеп, бөтә ер өҫтөн баҫып алды.

36Был – төштөң үҙе. Инде уның нимә аңлатҡанын һөйләп бирәйем.

37Эй батша, һин – батшаларҙың батшаһыһың, Күк Аллаһы һиңә батшалыҡ та, ҡеүәт тә, көс һәм шөһрәт[†] тә биргән,[+] 38Ул, ҡайҙа ғына йәшәмәһендәр, кешеләрҙе, ҡырағай йәнлектәрҙе, осар ҡоштарҙы һинең ҡулыңа тапшырған һәм һине уларға хаким итеп ҡуйған. Алтын баш – һин үҙең![+] 39Һинән һуң бүтән батшалыҡ килер, ул һинеке һымаҡ бөйөк булмаҫ. Шунан өсөнсө, баҡыр батшалыҡ бар ер йөҙөндә хакимлыҡ итер[+]. 40Унан һуң тимер һымаҡ ҡаты дүртенсе батшалыҡ булыр. Тимер бөтә нәмәне ватҡан-ваҡлаған шикелле, тимер бөтә нәмәне емергән шикелле, – ул да барыһын да ватыр һәм емерер[+]. 41Шунан һин яртылаш көршәк балсығынан, яртылаш тимерҙән булған аяҡ һәм аяҡ бармаҡтары күргәнһең – быныһы бүленгән батшалыҡ. Унда өлөшләтә тимер ҡатылығы ла булыр, шуға ла һин балсыҡ менән яртылаш тимер күргәнһең. 42Аяҡ бармаҡтары өлөшләтә тимерҙән, өлөшләтә балсыҡтан булған һымаҡ, батшалыҡ та өлөшләтә ныҡ, өлөшләтә мурт булыр. 43Ә инде тимер көршәк балсығы менән буталған тип күреүең был батшалыҡтарҙың никахтар аша үҙ-ара ҡатнашыуын аңлата, ләкин тимер менән балсыҡ бер бөтөн була алмаған һымаҡ, улар ҙа бер-береһе менән бөтөнләй ҡушылып китә алмаҫ. 44Был батшалар хакимлыҡ иткән осорҙа Күк Аллаһы мәңге емерелмәҫ бер батшалыҡ ҡорор һәм был батшалыҡ башҡа халыҡ ҡулына тапшырылмаҫ. Ул бөтә әүәлге батшалыҡтарҙы емереп бөтөр, үҙе мәңгелеккә ҡалыр[+]. 45Шуға ла һин тауҙан үҙенән-үҙе, кеше ҡулы теймәйенсә бер таштың, кителеп төшөп, тимер, баҡыр, балсыҡ, көмөш һәм алтынды селпәрәмә килтергәнен күргәнһең.

Ҡөҙрәтле Алла батшаға ошо рәүешле киләсәктә нимәләр булырын белдереп ҡуйған. Был төш хаҡ, уның юралышы ла дөрөҫ.

46Шул саҡ Навуходоносор батша Даниил алдына йөҙтүбән ҡапланды, уға баш эйҙе, шунан бүләктәр килтерергә һәм хуш еҫле төтәҫләгестәр көйрәтергә бойорҙо[+].

47Батша Даниилға:

– Һин был серҙе аса алғанһың икән, тимәк, ысынлап та, һеҙҙең Аллағыҙ – аллаларҙың Аллаһы, батшаларҙың Хакимы, Серҙәр асыусы, – тине[+].

48Шунан һуң батша Даниилды үрләтте, бик күп зиннәтле бүләктәр бирҙе, уны Бабил өлкәһенә хаким, Бабилдың барлыҡ аҡыл эйәләренә башлыҡ итеп тәғәйенләне. 49Даниилдың үтенесе буйынса батша Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Негоға Бабил өлкәһендәге эштәргә идара итеү бурысын йөкмәтте, ә Даниил үҙе батша һарайында хеҙмәттә ҡалды.

#### 3


Алтын һәйкәл һәм ҡыҙыу мейес

1Навуходоносор батша, буйы – алтмыш, иңе алты терһәк ҙурлығындағы алтын һәйкәл яһатып, уны Бабил[†] өлкәһендәге Дура үҙәненә ҡуйҙы[+]. 2Шунан батша бөтә һанаттарын, етәкселәрҙе, өлкә идарасыларын, кәңәшселәрҙе, ҡаҙнасыларҙы, хөкөмдарҙарҙы, вазифалы кешеләрҙе һәм барлыҡ өлкә хеҙмәткәрҙәрен ул, Навуходоносор батша, ҡуйҙырған һәйкәлде асыу тантанаһына саҡырҙы.

3Һанаттар, етәкселәр, өлкә идарасылары, кәңәшселәр, ҡаҙнасылар, хөкөмдарҙар, вазифалы кешеләр һәм барлыҡ өлкә хеҙмәткәрҙәре тантанаға йыйылып бөтөп, Навуходоносор батша ҡуйҙырған һәйкәл алдына килеп баҫҡас, 4оран һалыусы көслө тауыш менән:

– Бөтә халыҡтар, ҡәүем һәм ҡәбиләләр, тыңлағыҙ! – тип ҡысҡырҙы. – 5Мөгөҙ, һыбыҙғы, лира, көснә, арфа, һорнай һәм башҡа уйын ҡоралдары тауышын ишетеү менән, йөҙтүбән ҡапланып, Навуходоносор батша ҡуйҙырған алтын һәйкәлгә сәждә ҡылығыҙ. 6Кем дә кем йөҙтүбән ҡапланып сәждә ҡылмай, шул кисекмәҫтән янып торған мейескә ырғытыласаҡ[+].

7Бына, мөгөҙ, һыбыҙғы, лира, көснә, арфа һәм башҡа уйын ҡоралдары тауыштарын ишетеү менән, бөтә халыҡтар, ҡәүем һәм ҡәбиләләр, йөҙтүбән ҡапланып, Навуходоносор батша ҡуйҙырған алтын һәйкәлгә сәждә ҡылдылар.

8Шул саҡ ҡайһы бер халдейҙар,[†] килеп, йәһүдтәрҙе ошаҡланы[+]. 9Улар Навуходоносор батшаға:

– Мәңге йәшә, батшабыҙ![+] 10-11Һин, батша, мөгөҙ, һыбыҙғы, лира, көснә, арфа, һорнай һәм башҡа уйын ҡоралдары тауышын ишетеү менән, һәр кем йөҙтүбән ҡапланып, алтын һәйкәлгә сәждә ҡылһын, ә йөҙтүбән ҡапланып сәждә ҡылмаған кешене янып торған мейескә ырғытырға, тип бойорғайның. 12Ләкин һин Бабил өлкәһе эштәренә идара итеүҙе ышанып тапшырған йәһүдтәр – Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Него – һине, батша, тыңламай, һинең илаһтарыңа табынмай, һин ҡуйҙырған алтын һәйкәлгә баш эймәй, – тинеләр[+].

13Навуходоносор батша бик ныҡ асыуланды, Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Негоны килтерергә әмер бирҙе. Уларҙы батша янына алып килгәс,[+] 14Навуходоносор:

– Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Него, һеҙ минең илаһтарыма табынмайһығыҙ һәм мин ҡуйҙырған алтын һәйкәлгә сәждә ҡылмайһығыҙ тигән һүҙҙәр дөрөҫмө? – тип һораны. – 15Бына хәҙер мөгөҙ, һыбыҙғы, лира, көснә, арфа, һорнай һәм башҡа уйын ҡоралдары тауышын ишетеү менән, йөҙтүбән ҡапланып, мин ҡуйҙырған һәйкәлгә сәждә ҡылырға әҙер тороғоҙ, әгәр сәждә ҡылмаһағыҙ, һеҙҙе кисекмәҫтән янып торған мейескә ташларҙар – шул сағында ниндәй илаһ һеҙҙе минең ҡулымдан ҡотҡарыр икән, ҡарап ҡарарбыҙ[+].

16Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Него батшаға:

– Эй Навуходоносор, беҙгә яуап биреп тороуҙың кәрәге юҡ. 17Эй батша, табынған Аллабыҙ беҙҙе ҡотҡара алһа, Ул беҙҙе ҡыҙған мейестән дә, һинең ҡулыңдан да ҡотҡарыр. 18Ҡотҡармаған сүрәттә лә – барыбер, батша, бел: беҙ һинең илаһтарыңа табынмаясаҡбыҙ, һин ҡуйҙырған алтын һәйкәлгә сәждә ҡылмаясаҡбыҙ, – тинеләр.

19Навуходоносор бик ныҡ асыуланды, Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Негоға ҡарап, сырайы боҙолдо ла мейесте элеккенән ете тапҡырға артығыраҡ ҡыҙҙырырға бойорҙо[+]. 20Шунан ул ғәскәренең иң көслө яугирҙәренә, Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Негоны бәйләп, янып торған мейес эсенә ташларға бойорҙо. 21Яугирҙәр уларҙы бәйләне лә нисек бар, шул көйө, салбар, күлдәк һәм башлыҡ кейгән килеш, туп-тура янып торған мейес эсенә ташланы.

22Батшаның аяуһыҙ бойороғо буйынса мейесте шул тиклем ныҡ ҡыҙҙырғайнылар, хатта Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Негоға сығарылған хөкөмдө башҡарған яугирҙәр үҙҙәре ялҡындан һәләк булды. 23Ә теге өсәү – Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Него – бәйләнгән көйө янып торған мейес эсенә барып төштө.

24Әммә тиҙҙән Навуходоносор батша аптырауынан һикереп торҙо һәм ярандарынан:

– Беҙ мейескә өс кенә кешене бәйләп ташлағайныҡ түгелме? – тип һораны.

Уға:

– Эйе, эй батша, – тип яуап бирҙеләр.

25Ул:

– Ә мин ут араһында бәйләнмәгән дүрт кешенең имен-аман йөрөгәнен күрәм; дүртенсеһе ҡиәфәте менән илаһҡа оҡшағандай, – тине[+].

26Навуходоносор янып торған мейес ауыҙына килеп:

– Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Него, Юғарыларҙан юғары Алланың ҡолдары, сығығыҙ унан, килегеҙ бында! – тип ҡысҡырҙы.

Шулай тигәс, Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Него ут эсенән сыҡты[+]. 27Һанаттар, етәкселәр, өлкә идарасылары, батшаның яҡындары йыйылды һәм уттың был кешеләргә ҡағылмағанын күрҙе: уларҙың сәстәре лә өтөлмәгән, кейемдәре лә бөтөн, хатта уларҙан төтөн еҫе лә сыҡмай.

28Шул саҡ Навуходоносор былай тип иғлан итте:

– Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Негоның Аллаһына рәхмәттәр яуһын! Ул, фәрештәһен[†] ебәреп, Үҙенә башкөллө ышанған ҡолдарын ҡотҡарҙы. Улар батша ихтыярына баш бирмәне, үҙ ғүмерҙәрен ҡыҙғанманы – үҙ Аллаһынан башҡа, бүтән илаһтарға табынманы ла, сәждә лә ҡылманы. 29Бөтә халыҡтарға, ҡәүем һәм ҡәбиләләргә минең бойороғом: кем дә кем Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Него Аллаһы тураһында ихтирамһыҙ һүҙ әйтһә, шуны киҫәктәргә тураҡлаһындар һәм йортон емерһендәр. Сөнки башҡа бер илаһ та был Алла[†] һымаҡ ҡотҡара алмай[+].

30Шунан һуң батша Шадрах, Мешах һәм Ғавед-Негоны Бабил өлкәһендә бик юғары вазифаларға үрләтте.


Навуходоносорҙың икенсе төшө

31Навуходоносор батша ер йөҙөндәге бөтә халыҡтарға, ҡәүем һәм ҡәбиләләргә былай тип мөрәжәғәт итте:

– Именлек һәм муллыҡ булһын һеҙгә![+]

32Юғарыларҙан Юғары Алланың миңә күрһәткән хикмәттәре һәм мөғжизәләре тураһында һөйләү фарыздыр.

33Уның мөғжизәләре бөйөк,
Ҡылған хикмәттәре ҡөҙрәтле!
Уның батшалығы – мәңгелек батшалыҡ,
Уның хакимлығы быуындан-быуынға ҡаласаҡ![+]

#### 4

1– Мин, Навуходоносор, үҙ йортомда тыныс ҡына йәшәп ята, үҙ һарайымда хозур көн итә инем. 2Әммә йоҡомда бер төш кереп ҡурҡытты, төшөмдә күргәндәр мине хафаға һалды[+]. 3Шуға ла мин, төшөмдө юратыр өсөн, Бабилдың[†] бөтә аҡыл эйәләрен үҙ яныма саҡырырға бойорҙом. 4Тылсымсылар, сихырсылар, халдей аҡыл эйәләре, фал һалыусылар килде, мин уларға үҙ төшөмдө һөйләнем, ләкин улар уны юрай алманы[+].

5Ниһайәт, Даниил килде – уны минең илаһым хөрмәтенә Белтешассар тип йөрөтәләр – унда изге[†] илаһи рух бар. Мин уға төшөмдө һөйләнем. Мин уға былай тинем:[+]

6«Эй Белтешассар, тылсымсылар башлығы! Мин һиндә мөҡәддәс илаһи рух барлығын беләм, һинең өсөн теләһә ниндәй серҙе асыу һис ҡыйын түгел. Әйт әле, мин төшөмдә күргән күренмештәрҙең[†] нимә аңлатҡанын һөйләп бир. 7Төшөмдә, үҙ түшәгемдә йоҡлап ятҡанда, мин бына нимә күрҙем.

Донъяның тап уртаһында
Ғәжәйеп бейек ағас тора[+].
8Ул шул тиклем ҡеүәтле һәм бөйөк,
Башы күктәргә олғашҡан,
Ерҙең һәр тарафынан күренеп тора.
9Уның япраҡтары ғәжәп матур,
Мул емешенән донъя туҡлана.
Төбөндә ҡырағай януарҙар йыйыла,
Ботаҡтары араһында ҡоштар оя ҡора,
Һәр йән эйәһе шунда үҙенә ризыҡ таба.

10Йәнә түшәгемдә йоҡлап ятҡанда, төшөмдә бына ни күрҙем: күктән мөҡәддәс бер күҙәтеүсе фәрештә[†] килеп төштө лә 11яңғырауыҡлы тауыш менән былай тине:

„Был ағасты ҡырҡығыҙ,
Ботаҡтарын ботарлап ташлағыҙ,
Япраҡтарын өҙгөләгеҙ,
Емештәрен өҙөп ырғытығыҙ.
Йәнлектәр уның аҫтынан ҡасһын,
Ҡоштар ботағынан осоп китһен.
12Тупраҡта тик тамырҙары менән
Төпһә генә тороп ҡалһын,
Тимер һәм баҡыр менән ҡоршалған килеш
Ялан үләндәре араһында,
Әйҙә, уны күк ысығы йыуһын,
Януарҙар менән бергә үләндә көн күрһен.
13Кеше аҡылы унан алынһын,
Хайуан аҡылы бирелһен уға,
Ана шул хәлдә ете йыл үтһен.
14Был әмер – күҙәтеүсе фәрештәләр ҡарары,
Был хөкөм – мөҡәддәс фәрештәләр һүҙе.
Ер йөҙөндә йәшәүселәр белеп торһон:
Кешелек батшалығы өҫтөнән
Юғарыларҙан Юғары хакимлыҡ итә.
Батшалыҡты кемгә теләй, шуға бирә;
Кешенең иң түбән һаналғанын да хаким итә ала“»[+].

15Бына мин, Навуходоносор, ошондай төш күрҙем, ә һин, Белтешассар, уның ни аңлатҡанын әйт. Батшалығымдағы бер аҡыл эйәһе лә уны юрай алманы, ә һин юрай алырһың, сөнки һиндә мөҡәддәс илаһи рух бар[+].

16Шунда Белтешассар атлы Даниил ҡатып ҡалды – үҙенең уйҙарынан ҡот осҡос дәһшәткә төшкәйне ул. Батша:

– Белтешассар, был төш һәм уның мәғәнәһе һине ҡурҡытмаһын, – тине.

Быға Белтешассар:

– Эй хакимым! Бындай төш һинең дошмандарыңа керһә икән, уның мәғәнәһе һиңә ҡаршы булғандарға яҙған булһа икән, – тип яуап бирҙе. –[+]

17Һин төшөңдә күргән ҡеүәтле һәм бөйөк, башы күктәргә олғашҡан, ерҙең һәр тарафынан күренеп торған, 18япраҡтары ғәжәп матур, мул емешенән донъя туҡланған, төбөндә ҡырағай януарҙар йыйылған, ботаҡтары араһында ҡоштар оя ҡорған ағас – 19ул һин, батшам. Һин бөйөк һәм ҡеүәтле, бөйөклөгөң асмандарға аша, хакимлығың ер сигенәсә йәйелә[+].

20Батша, күктән мөҡәддәс бер күҙәтеүсе фәрештәнең төшөп: «Был ағасты ҡырҡып юҡ итегеҙ, тупраҡта бары тамырҙары менән төпһә генә тороп ҡалһын, тимер, баҡыр менән ҡоршалған килеш ялан үләндәре араһында, әйҙә, уны ысыҡ йыуһын, януарҙар менән көн күрһен, ете йыл ана шулай үтеп китһен», – тип әйткәнен күргән. 21Эй батшам, Юғарыларҙан Юғарының минең хакимым батшам тураһындағы ҡарары бына шундай. 22Һине кешеләр араһынан ҡыуырҙар; ҡырағай януарҙар араһында йәшәргә, мал ише, үлән менән туҡланырға, ысыҡ менән йыуынырға тура килер. Ана шулай ете йыл үтер – һәм һин шуны аңларһың: кешелек батшалығына Юғарыларҙан Юғары бер үҙе хаким, Ул кемгә теләй, шуға бирә. 23Әммә ағастың төпһәһе менән тамырҙарын ҡалдырырға ҡушылған – тимәк, һин бөтә хакимлыҡтың Күктәрҙән булыуын аңлағас, батшалығың һиңә ҡайтарып бирелер.

24Шуға күрә, эй батшам, минең кәңәшемә ҡолаҡ һала күр: үҙеңдең гонаһтарыңды[†] – изге эштәр менән, ғәҙелһеҙлегеңде фәҡирҙәргә рәхимлегең менән төҙәт. Шулай итһәң, бәлки, хозур тормошта көн күреүең оҙаҡ дауам итер[+].

25Навуходоносор батшаға әйтелгәндәрҙең барыһы ла ғәмәлгә ашты.

26Ун ике айҙан һуң ул Бабилдағы батша һарайының башында йөрөп ята ине.

27– Бына ул бөйөк Бабил, – тине ул, – үҙ көсөм һәм ҡеүәтем менән, үҙ даныма һәм хөрмәтемә төҙөгән батша ҡалаһы!

28Шулай тип әйтеп тә өлгөрмәне, күктән бер тауыш ишетелде:

– Был һүҙҙәр һиңә, Навуходоносор батша! Батшалығың һинән китте. 29Һин кешеләр араһынан ҡыуылырһың, ҡырағай януарҙар менән йәшәрһең; мал ише, үлән менән туҡланырһың. Ана шулай ете йыл үтер – һәм һин шуны аңларһың: кешелек батшалығына Юғарыларҙан Юғары бер үҙе баш, Ул кемгә теләй, шуға бирә.

30Навуходоносорға әйтелгәндәр шунда уҡ бойомға ашты. Уны кешеләр араһынан ҡыуҙылар, мал ише, үлән ашаны, тәне күк ысығында йыуылды. Сәстәре – бөркөт ҡанатылай, тырнаҡтары ҡоштоҡо һымаҡ оҙон булып үҫте.

31– Ваҡыт үтә торҙо, бер саҡ мин, Навуходоносор, күккә баҡтым – шунда уҡ зиһенем асылды. Мин Юғарыларҙан Юғарыға рәхмәт әйттем, Мәңге Йәшәүсене данланым һәм маҡтаным:

Уның хакимлығы – мәңгелек,
Уның батшалығы быуындан-быуынға ҡаласаҡ[+].
32Ер йөҙөндә йәшәүселәр Уға бер ни түгел;
Күк көстәре һәм ер мәхлүктәре менән
Үҙе теләгәнсә эш итә Ул.
Һис кем уның ҡулын туҡтата алмаҫ,
Бер кем Уға: «Ни эшләүең был?» – ти әйтә алмаҫ[+].

33Шул мәлдә миңә зиһенем ҡайтты; батша тигән даным, хөрмәт һәм бөйөклөгөм ҡайтты. Ярандарым һәм вәзир-бәктәр мине эҙләп тапты, һәм мин йәнә тәхеткә ултырҙым, ҡеүәтем әүәлгенән дә нығыраҡ артты[+].

34Хәҙер инде мин, Навуходоносор, Күк Батшаһына дан, хөрмәт һәм маҡтау йырлайым:

Уның ғәмәлдәре хаҡ, юлдары ғәҙел,
Ул тәкәбберҙе буйһондорорға ҡөҙрәтле.

#### 5


Белшассарҙың мәжлесе.


Серле яҙыу

1Белшассар батша үҙенең бер мең вәзир-бәге өсөн оло мәжлес ойошторҙо һәм улар менән бергә шарап эсте[+]. 2Башына шарап һуҡҡас, Белшассар атаһы Навуходоносор тарафынан Йәрүсәлим[†] ҡорамынан[†] алып ҡайтылған алтын һәм көмөш һауыттарҙы алып килергә ҡушты: батша үҙенең вәзир-бәктәре, ҡатындары һәм йәриәләре[†] менән шунан шарап эсмәксе булды[+]. 3Ҡорамдан, Йәрүсәлимдәге Алла йортонан, алып ҡайтылған алтын һауыттарҙы алып килгәс, батша үҙенең вәзир-бәктәре, ҡатындары һәм йәриәләре менән шунан шарап эсә башланы. 4Улар шарап эсә-эсә үҙҙәренең алтын һәм көмөш, баҡыр һәм тимер, ағас һәм таш илаһтарын маҡтаны[+].

5Көтмәгәндә кешенең ҡул суғы пәйҙә булды ла батша һарайының ағартылған диуарына шәмдәл ҡаршыһына ниҙер яҙа башланы. Батша яҙған ҡулды үҙ күҙҙәре менән күрҙе. 6Батша ҡурҡыуға ҡалды, йөҙө ағарып китте, тубыҡтары ҡалтырап, бер-береһенә бәрелеп туҡылдай башланы[+]. 7Батша тылсымсыларҙы, сихырсыларҙы, халдей аҡыл эйәләрен, фал һалыусыларҙы саҡырырға бойороп ҡысҡырып ебәрҙе. Ул Бабил[†] аҡыл эйәләренә:

– Кем дә кем миңә был яҙыуҙы уҡып, уның мәғәнәһен әйтеп бирә, шуны затлы ҡарағусҡыл ҡыҙыл кейемгә кейендерерҙәр, муйынына алтын сылбыр тағырҙар, һәм ул дәүләт эсендә өсөнсө кеше булыр, – тине[+].

8Батшаның аҡыл эйәләре килде, ләкин улар яҙыуҙы уҡый ҙа, уның мәғәнәһен аңлата ла алманы[+]. 9Шул саҡ Белшассар бик ҡаты ҡурҡыуға ҡалды, йөҙө ағарып китте, вәзир-бәктәренең дә күңелен шом баҫты.

10Батшаның әсәһе батшабикә, улы менән уның вәзир-бәктәренең нимә хаҡында һөйләшкәнен белеп ҡалғас, мәжлес барған бүлмәгә керҙе лә:

– Мәңге йәшә, батша! – тине. – Һин юҡҡа ҡурҡҡанһың, йөҙөң юҡҡа ағарынған[+]. 11Һинең батшалығыңда мөҡәддәс[†] аллалар рухы менән һуғарылған бер кеше бар. Һинең атайың идара иткән саҡта уҡ уның яҡты аҡылға, зиһенгә, илаһи зирәклеккә эйә булғаны билдәле ине. Һинең атайың Навуходоносор уны тылсымсылар, сихырсылар, халдей аҡыл эйәләре, фал һалыусыларҙың башлығы итеп тәғәйенләне[+]. 12Батша Даниилды Белтешассар тип йөрөттө, ул тиңдәшһеҙ рухҡа, төш юрау, төрлө серҙәрҙе аңлатыу, ҡатмарлы хәлдәрҙән сығыу юлдарын күрһәтеү өлкәһендә белемгә һәм зиһенгә эйә ине. Әйҙә, Даниилды саҡырһындар – ул яҙыуҙың мәғәнәһен аңлатып бирер[+].

13Даниилды батша янына алып килделәр. Батша унан:

– Атайым батша Йәһүҙәнән[†] алып ҡайтҡан әсирҙәрҙең берәүһе – Даниил тигән кеше һин булаһыңмы? – тип һораны. – 14Һиндә илаһи рух бар, ҙур ғилем, яҡты аҡыл һәм ғәжәйеп зирәклеккә эйәһең, тип ишеткәйнем. 15Анау яҙыуҙы уҡып, миңә уның мәғәнәһен аңлатһындар өсөн аҡыл эйәләрен һәм сихырсыларҙы саҡырғайнылар, ләкин улар аңлатып бирә алманы. 16Мин һине юрай һәм ҡатмарлы хәлдәрҙән сығыу юлдарын белә, тип ишеттем. Әгәр ҙә ошо яҙыуҙы уҡып, уның нимә аңлатҡанын миңә әйтә алһаң, һине ҡарағусҡыл ҡыҙыл кейемгә кейендерерҙәр, муйыныңа алтын сылбыр тағырҙар, һәм һин дәүләттә өсөнсө кеше булырһың.

17Даниил батшаға:

– Бүләктәреңде үҙеңдә ҡалдыр, хөрмәтеңде башҡаларға күрһәт. Ә бында яҙылғандарҙы батшама мин былай ҙа уҡып бирермен, уның нимә аңлатҡанын әйтермен, – тине[+].

18– Эй батша! Һинең атайың Навуходоносорға Юғарыларҙан Юғары Алла[†] батшалыҡ, бөйөклөк, дан һәм хөрмәт биргән. 19Алла уға биргән бөйөклөк алдында барлыҡ халыҡтар, ҡәүем һәм ҡәбиләләр ҡурҡып ҡалтырап торҙо: батша кемде теләне, шуны үлтерҙе, кемде теләне – тере ҡалдырҙы, кемде теләне – үрләтте, кемде теләне – төшөрҙө. 20Ләкин ул тәкәбберләнде, эреләнеп, һауаланып китте, шуға ла батша тәхетенән төшөрөлдө һәм үҙенең бар шөһрәтенән[†] мәхрүм ителде[+]. 21Ул кешеләр араһынан ҡыуылды, аҡылы менән януарға тиңләште, ҡырағай ишәктәр менән бергә көн күрҙе, мал ише, үлән менән туҡланды, тәне күк ысығында йыуылды – кешелек батшалығына Юғарыларҙан Юғары Алла хаким икәнен, кемде теләй, шуны батша итеп ултыртҡанын аңлағансы шулай булды[+].

22Һин дә, Белшассар, уның улы, быны белеп тә, нәфсеңде тыйманың. 23Һин, хаттин ашып, Күк Хакимына ҡаршы сыҡтың: һиңә Уның Йортонан алынған һауыттарҙы килтерәләр, һәм һин үҙеңдең вәзир-бәктәрең, ҡатындарың һәм йәриәләрең менән шунан шарап эсәһең. Үҙеңдең бер нәмә лә күрмәгән, ишетмәгән һәм аңламаған көмөш һәм алтын, баҡыр һәм тимер, ағас һәм таш илаһтарыңды маҡтайһың, ә ғүмерең һәм тәҡдирең Уның ҡулында булған Алланы данламаның[+]. 24Шуға ла был ҡул Унан ебәрелгән һәм был һүҙҙәр яҙылған.

25Бында былай тип яҙылған:

Мене Мене Текел у-Парсин.

26Бына ул нимә аңлата:

Мене – «Алла һинең батшалыҡ итеүеңде иҫәпләп сығарған һәм уға сик ҡуйған».

27Текел – «Һин үлсәүҙә үлсәндең һәм үтә еңел булып сыҡтың»[+].

28Пәрәс[*] – «Һинең батшалығың, бүлгеләнеп, мадайҙар[†] менән фарсыларға[†] бирелде».

29Шунан һуң Белшассар әмере менән Даниилды ҡарағусҡыл ҡыҙыл кейемгә кейендерҙеләр, муйынына алтын сылбыр таҡтылар һәм дәүләт эсендә өсөнсө кеше тип иғлан иттеләр.

30Шул уҡ төндө Халдей батшаһы Белшассар үлтерелде. 31Мадайҙан Дарий батшалыҡты үҙ ҡулына алды, уға был осорҙа алтмыш ике йәш ине[+].

#### 6


Даниил арыҫландар соҡоронда

1Илгә идара итер өсөн мадай[†] Дарий батшалыҡтың бөтә өлкәләренә йөҙ ҙә егерме идарасы тәғәйенләне. 2Улар өҫтөнән күҙ-ҡолаҡ булырға ул өс вәзирен ҡуйҙы. Батшаға бер ниндәй ҙә зыян-юғалтыу булмаһын өсөн идарасылар вәзирҙәргә иҫәп-хисап биреп торорға тейеш ине. Шул өс вәзирҙең береһе Даниил булды. 3Үҙенә бирелгән тиңдәшһеҙ рух менән Даниил был вәзир һәм идарасылар араһында айырылып тора ине, шуға ла батша уны бар батшалыҡҡа баш итеп ҡуйырға ниәтләне[+].

4Уның ҡарауы башҡа вәзирҙәр һәм идарасылар Даниилдың батшалыҡ менән идара итеүен күҙәтеп кенә торҙо, уның эшенән йөй табырға тырышты, ләкин бер нисек тә таба алманы: Даниил барыһын да намыҫ ҡушҡанса башҡарҙы, уның эшенән хилафлыҡ та, яңылышлыҡ та табылманы[+]. 5Ниһайәт, был вәзир һәм идарасылар:

– Үҙ Аллаһы ҡанунына[†] эйәреүендә генә ғәйепләмәһәк, беҙ Даниилдан башҡа хилафлыҡ таба алмабыҙ, – тинеләр.

6Шунан был вәзирҙәр һәм идарасылар күмәкләшеп батша янына килделәр ҙә былай тип һүҙ башланылар:

– Дарий батшаға мәңге йәшәргә яҙһын![+] 7Эй батша, батшалыҡтағы бөтә вәзирҙәр, етәкселәр һәм өлкә идарасылары, батшаның кәңәшселәре үҙ-ара фекер алышып, шуны кәрәк тип тапты, батша фарман, бер тыйыу сығарһын: кемдер берәү утыҙ көн эсендә үтенесе менән һинән башҡа берәүгә – илаһҡамы йәки кешегәме – мөрәжәғәт итһә, шуны арыҫландар янына соҡорға ташлаһындар. 8Эй батша, фарман сығарып, уға ҡулыңды ҡуй. Ул ҡарар, мадайҙар һәм фарсыларҙың[†] үҙгәрмәҫ ҡануны кеүек үк, ғәмәлдән сығарылмаҫлыҡ булһын[+].

9Дарий батша бының менән килеште һәм, ҡарар сығарып, ҡулын ҡуйҙы. 10Даниил, бындай фарман сығарылғанын белә тороп та, өйөнә ҡайтыр һәм, өҫкө ҡатындағы тәҙрәләре Йәрүсәлим[†] яғына ҡараған бүлмәгә инеп, әүәлгесә, көнөнә өс тапҡыр үҙ Аллаһы алдына теҙләнеп, Уға доға ҡылыр, Уны данлар булды[+].

11Һүҙ ҡуйышҡан теге бәндәләр, күмәкләшеп килеп, Даниилдың үҙ Аллаһына доға ҡылып ялбарған сағын тап иттеләр. 12Шунан һуң батшаға барып, ул сығарған ҡарарға ҡағылышлы былай тинеләр:

– Һин бит, батша, утыҙ көн буйы үтенесе менән һиңә түгел, ә башҡа илаһҡамы йәки кешегәме мөрәжәғәт иткән әҙәмде арыҫландар янына соҡорға ташларға, тигән фарман сығарғайның.

– Был ҡарарым ҡәтғи, ул үҙгәрмәй торған мадай һәм фарсылар ҡануны! – тип яуап ҡайтарҙы батша.

13Шул саҡ тегеләр батшаға:

– Эй батша, бында Йәһүҙәнән[†] һөргөнгә килтерелгән кешеләрҙең береһе Даниил, һинең менән дә, эй батша, һин раҫлаған ҡарар менән дә иҫәпләшмәй: ул көнөнә өс мәртәбә үҙ Аллаһына доға ҡыла, – тинеләр[+].

14Был һүҙҙәрҙе ишеткәс, батша бик ҡаты ҡайғыға ҡалды һәм Даниилды нисек тә ҡотҡарырға тырышты: эңер төшкәнсе уны йолоп алыу[†] юлын эҙләне. 15Ләкин тегеләр, батша янына күмәкләшеп килеп, былай тинеләр:

– Беләһең бит, батша, мадай һәм фарсыларҙың ҡануны буйынса, батшаның бер генә ҡарарын, бер генә фарманын да үҙгәртергә ярамай.

16Шунан батша Даниилды алып килергә һәм соҡорға арыҫландар янына ташларға бойорҙо. Ул Даниилға:

– Һине үҙең арыу-талыуһыҙ табынған Аллаң ҡотҡара күрһен! – тине.

17Таш килтереп, соҡорҙоң ауыҙын томаланылар. Даниилға ҡарата нисек ҡарар ителгән, шулай булһын өсөн батша ташҡа үҙенең һәм вәзир-бәктәренең мөһөр йөҙөктәре менән тамға һалды[+]. 18Шунан батша үҙ һарайына ҡайтып китте, ашамай-эсмәй, күңел асмай төн үткәрҙе, уны бөтөнләй йоҡо алманы.

19Иртәгәһенә батша, таң алдынан тороп, арыҫландар тотолған соҡор янына ашыҡты. 20Даниил ултырған соҡор янына килеп, батша борсоулы тауыш менән:

– Эй Даниил, тере Алланың ҡоло! Һин арыу-талыуһыҙ хеҙмәт иткән Аллаң һине арыҫландарҙан ҡотҡара алдымы? – тип өндәште.

21Шул саҡ Даниил батшаға:

– Мәңге йәшә, батшам! – тине. –[+] 22Минең Аллам Үҙенең фәрештәһен[†] ебәргән, ул арыҫландарҙың ауыҙын йомдорҙо, һәм улар миңә теймәне. Алла[†] мине Үҙенең алдында ғәйепһеҙ тип тапты, хәйер, һинең алдыңда ла, батша, бер енәйәт тә эшләгәнем юҡ.

23Батша Даниил өсөн бик шатланды һәм уны соҡорҙан сығарырға ҡушты. Даниилды соҡорҙан сығарҙылар – үҙенең Аллаһына ышанған өсөн уның бер еренә лә зыян килмәгәйне[+].

24Батша Даниилды ошаҡлаған теге кешеләрҙе, балалары һәм ҡатындары менән бергә алып килеп, арыҫландар ултырған соҡорға ташларға ҡушты. Тегеләр соҡор төбөнә төшөп етергә лә өлгөрмәне, арыҫландар уларҙы ҡармап алып, өҙгөсләп ташланы[+].

25Аҙаҡтан Дарий батша ер йөҙөндәге бөтә халыҡтарға, ҡәүемдәргә һәм ҡәбиләләргә былай тип яҙҙы:

«Именлек һәм муллыҡ һеҙгә![+] 26Бына минең фарманым: батшалығымдың бөтә өлкәләре Даниил Аллаһы алдында ҡурҡып һәм ҡалтырап торһон.

Сөнки Ул – тере Алла,
Мәңге йәшәр Алла,
Уның батшалығы емерелмәҫ,
Хакимлығының ахыры булмаҫ[+].
27Ул ҡотҡара һәм аралай,
Күктә лә, ерҙә лә
Мөғжизәләр һәм хикмәттәр ҡыла.
Даниилды ул арыҫландан ҡотҡарып алды»[+].

28Шулай итеп, Даниил Дарий, шулай уҡ фарсы Кир идара иткән йылдарҙа имен-аман көн итте[+].

#### 7


Даниилдың дүрт януар тураһындағы төшө

1Бабил[†] батшаһы Белшассар идара иткәндең беренсе йылында Даниил төндә үҙ түшәгендә йоҡлап ятҡанда төш күрҙе. Ул төшөн яҙып ҡуйҙы[+].

2Даниил былай тип бәйән итте:

– Мин төшөмә ингән күренмештә[†] дүрт күк еленең бөйөк диңгеҙҙе ҡоторондорғанын күрҙем[+]. 3Бына диңгеҙҙән бер-береһенә оҡшамаған дүрт дәү януар килеп сыҡты[+].

4Тәүгеһе арыҫланға оҡшағайны, бөркөттөкө кеүек, ҡанаттары бар ине. Шунан мин күрҙем: уның ҡанаттары йолҡондо, кеше һымаҡ ике аяғына торғоҙоп баҫтырылды һәм уға әҙәм йөрәге бирелде.

5Тағы ла күрҙем: икенсе януар айыуға оҡшағайны. Ул бер яғында ҡырын ята ине. Уның ауыҙында тештәре араһында өс ҡабырға һөйәге тарбайып күренә. Уға: «Тор ҙа күп итеп ит аша!» – тип әйтелде.

6Шунан мин тағы бер януар күрҙем – ул арҡаһында дүрт ҡош ҡанаты булған ҡапланға оҡшағайны. Өҫтәүенә ул дүрт башлы ине, уға хакимлыҡ хоҡуғы бирелгән ине[+].

7Артабан мин төнгө күренмешемдә дүртенсе януарҙы – ҡот осҡос, дәһшәтле, сағыштырғыһыҙ ҡеүәтле йән эйәһен күрҙем. Уның ауыҙында ҙур тимер тештәр булып, ул бар нәмәне ялмап ашап, емереп бара, ҡалғанын аяҡтары менән тапай. Ул әүәлге януарҙарҙың береһенә лә оҡшамағайны, башында ун мөгөҙө бар ине[+]. 8Мин был мөгөҙҙәргә текләп торған арала, улар араһында бәләкәс кенә тағы бер мөгөҙ үҫеп сыҡты ла элекке мөгөҙҙәрҙең өсәүһе уға урын бирер өсөн төбө-тамыры менән йолҡоноп алынды. Әлеге мөгөҙҙөң, кешенеке кеүек, күҙҙәре, тәкәббер һөйләшкән ауыҙы бар ине[+].

9Шунан күрҙем:

Тәхеттәр ҡуйылды,
Мәңгелек Зат тәхеткә ултырҙы.
Кейемдәре ап-аҡ ҡар ише,
Сәстәре – бәрәс йөнө һымаҡ салт.
Тәхете – утлы ялҡын,
Тәгәрмәстәре – дөрләп янған ут[+].
10Уның хозурынан ут ташҡыны йылға булып аға.
Уға хеҙмәт итеүселәр меңдәрсә,
Күптин-күптәр алдында әҙер тора.
Бына хөкөм ултырышы башланды,
Һәммә китаптар асылды[+].

11Мин, мөгөҙ ауыҙынан тәкәббер телмәрҙәр сыҡҡан мәлдән алып януар үлтерелгәнгә тиклем, уның кәүҙәһе юҡ ителеп, утҡа тотолғанға тиклем булған хәлдәрҙең барыһын да күрҙем[+]. 12Ҡалған януарҙарҙан да хакимлыҡ алынды, ләкин мөҙҙәт еткәнгә тиклем ғүмерҙәре һаҡланды.

13Төндә килгән күренмештә йәнә шуны күрҙем:

Күктәге болоттар араһында
Әҙәм улына[†] оҡшаған берәү яҡыная.
Килеп етеү менән, уны
Мәңгелек Зат хозурына килтерҙеләр[+].
14Уға хакимлыҡ, хөрмәт һәм батшалыҡ бирелде.
Бар халыҡтар, ҡәүем һәм ҡәбиләләр уға буйһондо.
Уның хакимлығы – бөтмәҫ-төкәнмәҫ, мәңгелек хакимлыҡ.
Уның батшалығы һис ҡасан емерелмәҫ[+].

15Мин, Даниил, хафаға ҡалдым – күргәндәрем мине ҡурҡытты[+]. 16Мин, шунда баҫып торған берәү эргәһенә килеп, унан был хәлдәрҙең нимә аңлатҡанын һораным. Ул, мин күргәндәрҙең асылын төшөндөрөп, былай тине:

17«Был дүрт дәү януар ерҙә күтәрелеп сығасаҡ дүрт батшалыҡты аңлата. 18Һуңынан батшалыҡты Юғарыларҙан Юғарының изгеләре[†] аласаҡ, уларҙың батшалығы мәңгенән-мәңгегә хакимлыҡ итәсәк»[+].

19Шунан мин дүртенсе януарҙың – бүтәндәренә оҡшамаған, сағыштырғыһыҙ ҡот осҡос, тимер тешле һәм баҡыр тырнаҡлы, бар нәмәне ялмап ашап, емереп, ҡалғанын аяҡтары менән тапап барған йән эйәһенең нимә аңлатҡанын белергә теләнем. 20Шулай уҡ башындағы ун мөгөҙө, йәнә өс мөгөҙө аҡтарылып төшкәндән һуң үҫеп сыҡҡан яңыһы менән ҡыҙыҡһындым; был яңы мөгөҙҙөң күҙҙәре менән тәкәббер һөйләшеүсән ауыҙы булып, үҙе башҡаларына ҡарағанда ҙурыраҡ булып күренә ине. 21-22Мин был мөгөҙҙөң изгеләр менән һуғыш башлағанын һәм уларҙы Мәңгелек Зат килгәнгә тиклем еңеп барыуын күрҙем. Ул килгәс, Юғарыларҙан Юғарының изгеләре файҙаһына хөкөм сығарылды, батшалыҡты уларға биләп алырға ваҡыт етте[+].

23Мин мөрәжәғәт иткән теге зат яуап итеп былай тине:

«Дүртенсе януар шуны аңлата: ерҙә башҡа батшалыҡтарға оҡшамаған дүртенсе батшалыҡ барлыҡҡа килер һәм донъялағы бөтә нәмәне ялмап ашап, тапап һәм емереп барыр[+]. 24Ә ун мөгөҙ түбәндәгене белдерә: был батшалыҡта ун батша күтәрелеп сығыр, шунан элеккеләренә оҡшамаған йәнә бер батша пәйҙә булып, ул тегеләр араһынан өс батшаны ҡолатыр. 25Тора-бара ул Юғарыларҙан Юғарыға ҡаршы һүҙ һөйләр һәм Юғарыларҙан Юғарының изгеләрен ҡыҫырыҡлар, байрамдарҙы[†] һәм ҡанунды[†] үҙгәртергә ниәтләр. Изгеләр бер йылға, ике йыл да йәнә ярты йылға уның ҡул аҫтына бирелер. 26Һуңынан иһә хөкөм ултырышы башланыр, һәм был батшанан хакимлыҡ тартып алыныр, ул бөтөнләй юҡ ителер. 27Күк аҫтындағы бөтә батшалыҡтарҙың көс-ҡөҙрәте, хакимлыҡ хоҡуғы һәм бөйөклөк-олпатлығы Юғарыларҙан Юғарының изге халҡына бирелер. Ул батшалыҡ мәңгелек булыр, башҡа хакимдар уға буйһонор һәм баш һалыр»[+].

28Ошо урында хикәйәт тамам. Мине, Даниилды, ҡурҡыу солғап алды, йөҙөм ҡараңғыланып китте. Мин быларҙың бөтәһен дә күңелемә һалып ҡуйҙым[+].

#### 8


Даниилдың һарыҡ һәм кәзә тәкәләре тураһындағы күренмеше

1Белшассар батша идара иткәндең өсөнсө йылында миңә, Даниилға, теге беренсеһенә өҫтәп, тағы бер күренмеш[†] керҙе[+].

2Мин Ғелам өлкәһендәге Шушан ҡәлғәһендә, Улай йылғаһы буйындамын, имеш[+]. 3Ҡараһам, яр башында бер һарыҡ тәкәһе тора, уның ике ҙур мөгөҙө бар. Һуңыраҡ үҫеп сыҡҡан мөгөҙө беренсеһенән ҡалҡыуыраҡ. 4Мин уның көнбайыш, төньяҡ һәм көньяҡ тарафтарға боролоп һөҙгәнен, уға бер ниндәй хайуандың да ҡаршы тора алмағанын күрҙем. Унан ҡотолоу юҡ; ул нимә теләй, шуны эшләй, торған һайын көсәйә бара.

5Мин был турала уйланып торған арала, көнбайыштан тотош ер йөҙөн иңләп килгән бер кәзә тәкәһе күренде. Уның тояҡтары ергә теймәй, ике күҙе араһында бик ҙур мөгөҙө бар. 6Ул мин яр буйында торғанын күргән ике мөгөҙлө һарыҡ тәкәһе яғына йүнәлде, асыу-ярһыу менән уға табан ынтылды. 7Мин уның һарыҡ тәкәһенә яҡынайғанын, ярһып уға ташланғанын һәм һөҙөп уның ике мөгөҙөн дә һындырғанын күрҙем. Һарыҡ тәкәһе уның алдында тороп сыҙай алманы: кәзә тәкәһе уны йығып тапай башланы – һарыҡ тәкәһен ҡотҡарырҙай һис кем юҡ ине[+]. 8Кәзә тәкәһе шул тиклем көсләнде, көс-ҡеүәте хаттин ашты – шул саҡ уның ҙур мөгөҙө һынды ла уның урынына ер йөҙөнөң дүрт яғына ҡарап торған дүрт мөгөҙ үҫеп сыҡты[+]. 9Уларҙың берәүһендә тағы бер мөгөҙ үҫеп сыҡты; тәүҙә ул бәләкәй генә ине, артабан үҫә-үҫә көньяҡҡа, көнсығышҡа һәм Гүзәл ил[*] яғына йәйелде[+]. 10Ул, күк көстәренә тиклем үҫеп етеп, уларҙың бер өлөшөн һәм йондоҙҙарҙың бер өлөшөн ергә ауҙарҙы һәм уларҙы тапап ташланы[+]. 11Тора-бара, тәкәбберләнеп, күк ғәскәренең Башлығына тиклем барып етте: Уны көн дә килтерелә торған ҡорбандарҙан[†] мәхрүм итте, Уның Изге[†] торлағы булған урынды емерҙе[+]. 12Көн дә килтерелә торған ҡорбандар артынса ғәскәр ҙә хурлыҡҡа дусар ителде. Ул хәҡиҡәтте ергә ауҙарҙы; үҙ ғәмәлдәрендә уңыш ҡаҙанды.

13Мин бер изгенең һөйләгәнен, ә икенсе изгенең һорағанын ишеттем:

– Күренмештәге был хәлдәр – көндәлек ҡорбандар, һәләкәт килтергән фетнә, Изге торлаҡтың һәм күк ғәскәренең тапалыуға дусар ителеүе ҡасанға тиклем барыр[+]?

14Тегеһе:

– Ике мең дә өс йөҙ тапҡыр кистәр етеп таңдар атҡансы. Шунан Изге торлаҡ үҙенең асылдағы хәленә ҡайтарыласаҡ, – тип яуап бирҙе.

15Был күренмеште күргәс, мин, Даниил, уның мәғәнәһен төшөнмәк булып, башымды ҡатырып тора инем. Ҡапыл минең алдымда кеше ҡиәфәтендәге бер зат пәйҙә булды, 16һәм шул саҡ Улай йылғаһы өҫтөндә кемдеңдер:

– Ябраил! Уға был күренмеште аңлатып бир, – тип әйткән тауышын ишеттем[+].

17Тегеһе мин торған ергә килде. Ул яҡынайғас, мин ҡурҡыуымдан йөҙтүбән ергә ҡапландым. Ул миңә:

– Бел, эй әҙәм улы,[†] был күренмеш – ахыр замандар тураһында, – тине[+].

18Ул миңә был һүҙҙәрҙе әйткәндә, мин аңымды юйып, йөҙтүбән ерҙә ята инем. Ул, миңә ҡағылып, аяғыма баҫтырҙы ла:[+]

19– Хәҙер мин һиңә асыу көндәренең ахырында, ваҡыттарҙың аҙағында ни булырын әйтәсәкмен, – тине. –[+]

20Һин күргән ике мөгөҙлө һарыҡ тәкәһе – Мадай[†] һәм Фарсы[†] батшалары. 21Ә кәзә тәкәһе – Яуан[*] батшаһы ул. Уның ике күҙе араһындағы ҙур мөгөҙ – беренсе батша[+]. 22Мөгөҙөнөң һыныуы һәм уның урынына башҡа дүрт мөгөҙ үҫеп сығыуы – ошо халыҡтан йәнә дүрт батшалыҡ барлыҡҡа киләсәгенә ишара, ләкин улар беренсе батшаныҡы һымаҡ көскә эйә булмаясаҡ.

23Был батшалыҡтарҙың ахырында,
Ҡылған золомдары хаттин ашҡас,
Оятһыҙ ҡарашлы, мәкергә оҫта батша тәхеткә ултырыр.
24Үҙ көсө менән булмаһа ла,
Ул ныҡлап аяҡҡа баҫыр,
Ҡот осҡос емереклектәр ҡылыр,
Ғәмәлдәрендә уңыш ҡаҙаныр,
Көслөләрҙе лә, мөҡәддәс халыҡты ла ҡырыр[+].

25Хәйләкәрлеге арҡаһында
Мәкерле эштәрендә уңыш ҡаҙаныр,
Үҙен бөйөктәргә тиңләр.
Көтмәгәндә ул күптәрҙе харап итер,
Хакимдарҙың Хакимына ҡаршы күтәрелер.
Ләкин ул һәләк ителер – әммә кеше ҡулынан түгел[+].

26Был кистәр һәм таңдар тураһында һиңә иңгән күренмеш хаҡ. Тик һин күргәнеңде сер итеп һаҡла; ул – алыҫ киләсәк хаҡында[+].

27Мин, Даниил, шул тиклем ҡаҡшаным, хатта бер нисә көн ауырып яттым. Шунан тороп, йәнә батшаға хеҙмәт итә башланым. Күргән төшөмдән ҡотом алынып йөрөнөм, ләкин уның асылын аңламаным.

#### 9


Даниилдың Исраил өсөн доға ҡылыуы

1Сығышы менән мадайҙарҙан[†] булған Дарий Ахашверош улының халдейҙар[†] батшаһы итеп ҡуйылыуының тәүге йылы[+]. 2Мин, Даниил, Дарий хакимлығының тәүге йылында Яҙмаларҙан шуны аңланым: Раббының Йермеяһ пәйғәмбәргә[†] әйткән һүҙенә ҡарағанда[*], Йәрүсәлим[†] етмеш йылға ташландыҡ хәлдә ҡалырға тейеш[+].

3Мин Аллаға, бөйөк Хакимыма, мөрәжәғәт иттем; Уға доға ҡылдым һәм ялбарҙым, ҡыл туҡыма уранып һәм башыма көл һипкән килеш ураҙа тоттом[+]. 4Мин, Аллам Раббыға доға ҡылып һәм гонаһтарыбыҙҙы[†] танып, былай тинем:

– Бөйөк Хакимым минең, ҡөҙрәтле һәм дәһшәтле Алла[†]! Һин Үҙеңде һөйгән һәм Һинең бойороҡтарыңды үтәгән кешеләргә ҡарата килешеүеңде[†] тоғро һаҡлайһың[+]. 5Ә беҙ гонаһҡа баттыҡ, яҙыҡ юлға баҫтыҡ, яуыз ғәмәлдәр һәм бола ҡылдыҡ, бойороҡтарыңды һәм ҡанундарыңды[†] кире ҡаҡтыҡ[+]. 6Һинең исемеңдән беҙҙең батшаларға һәм хакимдарға, беҙҙең ата-бабаларыбыҙға, илебеҙҙең барлыҡ халҡына мөрәжәғәт иткән ҡолдарың пәйғәмбәрҙәрҙе тыңламаныҡ[+]. 7Һин хаҡлыһың, бөйөк Хакимым минең, ә беҙ – Йәһүҙәнең[†] һәм Йәрүсәлимдең, тотош Исраилдың[†] халҡы Һиңә хыянат итеп гонаһ ҡылған өсөн Һин төрлө илдәргә һөргән, яҡын һәм алыҫ араларҙа йәшәгән һәммә кешеләр – оятҡа ҡалдыҡ. 8Эй Раббы[†]! Беҙ, беҙҙең батшалар ҙа, хакимдар ҙа, беҙҙең ата-бабаларыбыҙ ҙа оятҡа ҡалдыҡ, сөнки Һиңә ҡаршы гонаһ ҡылдыҡ. 9Бөйөк Хаким, Аллабыҙ, беҙ Һиңә ҡаршы баш күтәргән булһаҡ та, Һин рәхимле һәм беҙҙең гонаһтарҙы ғәфү итергә әҙер[+]. 10Аллабыҙ Раббының һүҙенә ҡолаҡ һалманыҡ, Ул Үҙенең ҡолдары пәйғәмбәрҙәр аша беҙгә биргән ҡанундарҙы үтәмәнек.

11Тотош Исраил Һинең ҡануныңды тотманы – тыңларға теләмәйенсә, Һинән йөҙ сөйөрҙө. Шуға күрә Алла ҡоло Мусаның[†] ҡанунында яҙылған ҡаты ләғнәт башыбыҙға төштө, сөнки беҙ Һинең алда гонаһ ҡылдыҡ[+]. 12Һинең беҙҙең хаҡта һәм беҙҙең хакимдар хаҡында әйткән һүҙҙәрең ысынға сыҡты: Һин беҙҙең өҫкә ҙур афәт яуҙырҙың – Йәрүсәлимдәге кеүек хәлдең күктәр аҫтында булғаны юҡ ине әле[+]. 13Беҙгә, Мусаның ҡанунында яҙылғанса, ошо бөтә бәләләр ябырылды, әммә беҙ ялбарыу менән Аллабыҙ Раббыға мөрәжәғәт итмәнек, үҙ гонаһтарыбыҙҙан ҡайтманыҡ, Уның хәҡиҡәтен таныманыҡ[+]. 14Раббы ҡаза ебәреүҙе кисектермәне, беҙгә бәлә йүнәлтте. Аллабыҙ Раббы Үҙенең барлыҡ ғәмәлдәрендә лә хаҡ, ә беҙ Уға ҡолаҡ һалманыҡ[+].

15Эй бөйөк Хаким, Аллабыҙ беҙҙең, Һин ҡеүәтле ҡулың менән Үҙ халҡыңды Мысырҙан[†] сығарҙың, Һинең исемең әлегәсә данлы, ә беҙ, гонаһ ҡылып, ғәйепкә ҡалдыҡ[+]. 16Бөйөк Хакимым минең! Һин хаҡлыһың, әммә Үҙ асыуыңды һәм ярһыуыңды Үҙеңдең ҡалаң Йәрүсәлимдән, Үҙеңдең изге[†] тауыңдан кире ҡайтарһаңсы. Беҙҙең гонаһтарыбыҙ һәм ата-бабаларыбыҙҙың ғәйептәре өсөн Йәрүсәлим менән Һинең халҡың тирә-яҡтағы бөтә халыҡтар алдында хурлыҡ кисерә[+]. 17Эй Аллабыҙ, ҡолоңдоң доғаһын һәм ялбарыуын ишет – Үҙең хаҡына, бөйөк Хакимым, тар-мар ителгән Изге торлағыңды рәхмәтең менән нурландыр[+]. 18Ҡолаҡ һал да, Аллам, ишет! Үҙ ҡарашыңды төбә – Һинең исемеңде йөрөткән ҡалабыҙҙың ни рәүешле емерелгәнен күр. Беҙ Һиңә ялбарабыҙ, үҙебеҙҙең тәҡүәлеккә[†] түгел, ә Һинең оло рәхимлегеңә иҫәп тотабыҙ[+]. 19Бөйөк Хакимым, ишет! Бөйөк Хакимым, кисер! Бөйөк Хакимым, ҡолаҡ һал! Беҙҙең үтенесебеҙҙе үтә, кисекмә – Үҙең хаҡына, Аллам минең, сөнки был – Һинең исемеңде йөрөткән Үҙеңдең ҡалаң һәм Үҙ халҡың[+].


Етмеш тапҡыр етешәр йыл

20Үҙемдең һәм халҡым Исраилдың ҡылған гонаһтарын танып һәм доға ҡылып, мин, Аллам Раббыға, Алламдың изге тауы тураһында ялбарыу менән мөрәжәғәт итеп, шулай тинем[+]. 21Шул саҡ, мин доға ҡылғанда, миңә ебәрелгән Ябраил – тәүге күренмешемдә[†] күренгән зат – яныма етеҙ генә килде. Был хәл киске ҡорбан килтереү[†] мәлендә булды[+]. 22Миңә күрһәтмә биреп, ул былай тине:

– Даниил! Мин һиңә иңгән күренмеште төшөндөрөргә килдем. 23Һин доға ҡыла башлау менән, һиңә яуап бирелде, һәм мин уны һиңә еткерер өсөн килдем, сөнки һин – Алланың һөйөклөһө. Был хәбәрҙе аңла һәм күренмештең асылына төшөн[+].

24Енәйәттәрҙе туҡтатыу,
Гонаһығыҙ юйылһын,
Ғәйебегеҙ йолонһон өсөн,
Мәңгелеккә дөрөҫлөк урынлашһын,
Күренмешең һәм пәйғәмбәрлегең
Раҫланып мисәтләнһен,
Иң мөҡәддәс урын изгеләнһен өсөн,
Һинең халҡыңа һәм изге ҡалаңа
Етмеш тапҡыр етешәр йыл ваҡыт билдәләнде[+].

25Бел һәм төшөн: Йәрүсәлимде аяҡҡа баҫтырырға һәм яңынан төҙөргә тигән хәбәрҙән алып, мәсехләнгән хаким килгәнгә тиклем ете тапҡыр етешәр йыл һәм тағы алтмыш ике тапҡыр етешәр йыл үтер – ошо ваҡыт эсендә оҙон соҡорҙары, урамдары менән ҡала аяҡҡа баҫтырылыр, ләкин былар афәтле йылдар булыр. 26Алтмыш ике тапҡыр етешәр йыл үткәс, мәсехләнгән хакимдың ғүмере киҫелер, уның менән бер кем ҡалмаҫ. Ҡала ла, Изге торлаҡ та киләһе хакимдың халҡы тарафынан тар-мар ителер. Алдан билдәләп ҡуйылған был һәләкәт туфан кеүек булыр, һуғыш бөткәнсе афәт дауам итер[+]. 27Әлеге хаким күптәр менән ете йылға ныҡлы килешеү төҙөшөр һәм килешелгән ваҡыттың яртыһы еткәнсе үк ҡорбандарҙы һәм саҙаҡа килтереүҙәрҙе туҡтатыр, был урында Изге торлаҡты ташландыҡ хәлгә килтереүсе ерәнгес бер нәмә ҡуйыр – ҡыйратыусы алдан уҡ билдәләнгән ахыр көнөнә тарығанға тиклем дауам итер был[+].

#### 10


Даниилдың фәрештә тураһындағы күренмеше

1Фарсы[†] батшаһы Кир хакимлығының өсөнсө йылында икенсе исеме Белтешассар булған Даниилға бер һүҙ асылды – оло һуғыш тураһында хаҡ хәбәр еткерелде. Даниил уның асылына үҙенә иңгән күренмеш[†] аша төшөндө[+].

2Ул мәлгә мин, Даниил, өс аҙна инде ҙур ҡайғы кисерә инем. 3Ошо өс аҙна эсендә татлы ризыҡ ашаманым, ит менән шарапҡа тотонманым, тәнемә май һөртмәнем.

4Ә беренсе айҙың егерме дүртенсе көнөндә мин бөйөк Тигр йылғаһы буйында инем[+]. 5Ҡарағайным – күрәм: етен кейем кейгән, билен Уфаз алтынынан яһалған билбау менән быуған бер зат тора[+]. 6Уның тәне – һары яҡуттай, йөҙө – ялтыраған ялағайҙай, күҙҙәре – уттай балҡып, емелдәп тора, аяҡ-ҡулдары – ялтыратылған баҡыр шикелле, тауышы – күмәк кеше шаулағандай.[†][+]

7Күренмеш мин, Даниилға ғына, иңде; ә минең янда булған кешеләр уны күрмәне. Әммә уларҙы бик ҡаты ҡурҡыу солғап алды, һәм улар ҡасып китеп йәшенеште[+]. 8Мин бер үҙем ҡалдым һәм был бөйөк күренмеште бер үҙем күрҙем. Минең хәлем бөттө, быуындарым йомшарҙы, бәлтерәп төштөм. 9Уның тауышын ишеткәйнем, аңымды юғалтып, йөҙтүбән ергә йығылғанмын[+]. 10Шул саҡ миңә бер ҡул ҡағылды һәм мине ерҙән күтәрҙе – мин, устарым менән ергә таянған килеш, тубыҡланып тора инем[+].

11Ул миңә:

– Даниил, Алланың һөйөклөһө! Мин әйткәнде төшөнөргә тырыш. Тор, мин һинең яныңа ебәрелдем, – тине.

Ул миңә шулай тине лә мин ҡалтырана-ҡалтырана аяғыма баҫтым[+].

12Ул миңә:

– Ҡурҡма, Даниил. Аллаң алдында тыңлаусан булып, бөтә нәмәне төшөнөргә ынтыла башлаған тәүге көнөңдән үк һинең һүҙҙәрең барып ишетелде. Шул һүҙҙәрең арҡаһында мин бында килдем дә инде, – тине. –[+]

13Фарсы батшалығының түрәһе егерме бер көн буйы миңә ҡаршылыҡ күрһәтте. Мин Фарсы иле батшалары менән йөҙгә-йөҙ торҙом, һәм юғары түрәләрҙең береһе Михаил миңә ярҙамға килде[+]. 14Мин һиңә ахыр көндәрҙә халҡың менән ни булырын аңлатыр өсөн килдем, сөнки был күренмеш – ана шул көндәр тураһында[+].

15Ул миңә шулай тине, ә мин, ергә ҡарап, өнһөҙ торҙом. 16Шунан килеш-килбәте менән кешегә оҡшаған берәү иренемә ҡағылды. Мин, ауыҙымды асып, алдымда торған затҡа:

– Хакимым! Күренмеш мәлендә мине тотош көҙән йыйырҙы, хәлһеҙлек солғап алды[+]. 17Мин, хакимымдың ҡоло, һин хакимым менән һөйләшә алырмынмы һуң? Минең бит бөтөнләй көсөм бөттө, саҡ-саҡ тын алам, – тинем.

18Теге кешегә оҡшаған зат миңә йәнә ҡағылып көс бирҙе. 19Ул:

– Эй Алланың һөйөклөһө, ҡурҡма! Тыныслан! Ҡыйыу бул, ҡыйыу бул! – тине.

Ул ошо һүҙҙәрен әйткәндә миңә хәл керҙе. Мин:

– Хакимым, һин миңә көс бирҙең, инде һөйлә, – тинем[+].

20Шунан ул минән:

– Һинең яныңа ниңә килгәнемде беләһеңме? – тип һораны. – Хәҙер мин кире китәм, Фарсы иле түрәһе менән алышҡа сығам, ул еңелгәндән һуң, Яуан иле түрәһе килер[+].

21Әммә мин Хәҡиҡәт Китабында яҙылғанды һиңә еткерермен.

Мине улар менән алышта бер кем дә ҡеүәтләмәй – фәҡәт хакимығыҙ Михаил ғына ярҙамлаша.

#### 11

1Мадай[†] батшаһы Дарий хакимлығының беренсе йылында иһә Михаилға мин таяныс һәм һаҡлаусы булғайным[+].

2Хәҙер мин һиңә хәҡиҡәтте хәбәр итәм.

Фарсы[†] илендә тағы өс батша идара итер, ә дүртенсеһе барыһынан да байыраҡ булыр. Байлығы ярҙамында бик тә ҡеүәтләнгәс, ул бөтәһен дә Яуан батшалығына ҡаршы күтәрер[+].

3Шунан һуң ҡеүәтле батша килер, ғәйәт ҙур ерҙәрҙә хакимлыҡ итер һәм үҙе ни теләй, шуны эшләр[+]. 4Ләкин ул килеп идара итә башлағас, уның батшалығы тарҡалыр һәм ер йөҙөнөң дүрт яғына ҡараған өлөштәргә бүленер, уның вариҫтарына эләкмәҫ һәм ул идара иткән замандағы ише көслө булмаҫ. Уның батшалығы тартып алыныр һәм ситтәргә бирелер.

5Көньяҡ батшаһы көсәйер, ләкин уның бер етәксеһе унан көслөрәк булып китер һәм тағы ла киңерәк ерҙәрҙә хакимлыҡ итер.

6Йылдар үтер, һәм килешеү[†] төҙөлөр. Был килешеүҙе нығытыр өсөн, көньяҡ батшаның ҡыҙы төньяҡ батшаға кейәүгә сығыр. Ләкин көньяҡ батшаның ҡыҙы хакимлыҡты үҙ ҡулында тота алмаҫ, хәйер, көньяҡ батша үҙе лә бирешер: шундай ваҡыт етер – ҡыҙ үҙе лә, уны оҙатып килгәндәр ҙә, уның балаһы ла, уны яҡлағандар ҙа юҡ ителер.

7Уның тамырынан үҫеп сыҡҡан үрентеләрҙең береһе тәхеткә ултырыр. Ул төньяҡ батша ғәскәренә ҡаршы сығыр һәм уның ҡәлғәһенә баҫып инер – уларға һөжүм итеп еңеү яулар. 8Ул төньяҡ батша кешеләренең илаһтарын да, ҡойолған һындарын да, затлы – алтын һәм көмөш – һауыт-һабаһын да ҡулына төшөрөр һәм Мысырға[†] алып ҡайтып китер. Шунан һуң бер нисә йыл ул төньяҡ батшаһын борсомаҫ. 9Төньяҡ батша көньяҡ батшаның ерҙәренә баҫып инер, ләкин кире үҙ иленә сигенер.

10Уның улдары иһә, ҙур ғәскәр туплап, һуғыш башлар. Улар туфан һыуылай урғылып баҫып инер, алға эркелер һәм дошмандың ҡәлғәһенә тиклем барып етер[+]. 11Көньяҡ батша, асыуы ҡабынып, төньяҡ батша менән һуғышҡа инер. Тегеһе ҙур сиреү туплар, әммә был ғәскәрҙәр дошман ҡулына тапшырылыр[+]. 12Был ғәскәр еңелгәндән һуң, көньяҡ батша һауаланып китер. Ул тиҫтәләрсә мең яугирҙе юҡ итер, ләкин уңыштары оҙаҡҡа бармаҫ, 13сөнки төньяҡ батша яңынан элеккеһенән дә ҙурыраҡ ғәскәр йыйыр. Бер нисә йылдан ул ныҡ ҡоралланған күп һанлы яугирҙәре менән һөжүм итер.

14Ул замандарҙа күптәр көньяҡ батшаға ҡаршы күтәрелер. Һинең халҡың араһынан да фетнәселәр күренмеште[†] үтәү йөҙөнән күтәрелгән булыр, ләкин уңышһыҙлыҡҡа осрар.

15Төньяҡ батша килер, уба өйөр һәм нығытылған ҡаланы баҫып алыр; көньяҡ батша ғәскәренең көсө етмәҫ, хатта иң ҡаһарман яугирҙәр ҙә түҙеп тора алмаҫ[+]. 16Ә һөжүм иткән батша үҙе теләгәнде ҡылыр, уға бер кем ҡаршы тора алмаҫ. Ул Гүзәл илдә нығыныр, һәм ил тотош уның хакимлығында ҡалыр[+]. 17Ул, тотош батшалығының бөтә ҡеүәтен туплап, көньяҡ батшалыҡҡа эйә булырға ниәтләнеп, үҙенең дошманы менән килешеү төҙөшөр һәм, уны харап итер өсөн, ҡыҙын уға кейәүгә бирер, ләкин был маҡсаты барып сыҡмаҫ, бынан уға бер ниндәй ҙә файҙа булмаҫ. 18Шул саҡ ул диңгеҙ буйы өлкәләренә йүнәлер һәм уларҙың күптәрен баҫып алыр, ләкин ундағы ғәскәр башлығы баҫҡынсының тәкәбберлегенә сик ҡуйыр, уның үҙ тәкәбберлеген үҙенә ҡаршы йүнәлтер. 19Төньяҡ батша үҙ иленең нығытмаларына табан кире боролор, ләкин еңелеүгә осрар, ҡолар һәм юҡҡа сығыр[+].

20Икенсе берәү тәхеткә ултырыр һәм, батшалыҡтың күркәмлеген һаҡлар өсөн, һалым йыйыусыны[†] ил буйлап ебәрер. Бер аҙҙан был батша ла юҡ ителер, ләкин берәүҙең асыу-ярһыуынан йәки яуҙа түгел.

21Унан һуң тәхеткә батшалыҡҡа хоҡуғы булмаған бер хөрт әҙәм ултырыр. Ул көтмәгәндә килер һәм батшалыҡты хәйлә менән баҫып алыр. 22Уның алдында ғәскәрҙәр килешеү башлығы менән бергә, туфан кеүек, йыуып алып кителер һәм ҡыйратылыр. 23Килешеү төҙөшөп, ул мәкер ҡылыр. Кешеһе уның аҙ булыр, ләкин ул көс йыйыр. 24Көтмәгәндә өлкәнең[†] иң уңдырышлы ерҙәренә барып сығыр һәм ата-бабалары ҡылмағанды ҡыла башлар. Ул талап алған табышты, байлыҡты бүлергә тотонор, нығытмаларға ҡаршы фетнә ҡорор, әммә был хәл оҙаҡ дауам итмәҫ.

25Ул үҙенең бөтә көс-дарманын көньяҡ батшаға ҡаршы йүнәлтер, уға ҙур ғәскәр менән барыр. Көньяҡ батша ҙур һәм бик көслө сиреү менән яуға сығыр, ләкин ҡаршы тора алмаҫ: уға ҡаршы мәкер ҡорорҙар. 26Батшаны уның өҫтәленән ашап-эскән кешеләр харап итер. Уның ғәскәре, туфанға тарығандай, йыуып алып кителер, күптәре һуғышта баш һалыр. 27Әлеге ике батша, мәкер уйлап, бер өҫтәл артына ултырыр һәм бер-береһенә ялған һүҙҙәр һөйләр, ләкин бер нәмә лә барып сыҡмаҫ, сөнки алдан билдәләп ҡуйылған ахыр сәғәте килеп етмәгән әле. 28Төньяҡ батша бай табыш менән ҡайтып китер һәм Изге[†] килешеүгә ҡул һуҙмаҡ булыр, бының өсөн ғәмәлдәр ҡылыр. Шунан ул иленә ҡайтыр.

29Билдәләнгән ваҡытта ул йәнә көньяҡҡа йүнәлер, ләкин хәҙер инде элеккесә булмаҫ. 30Унда киттиҙәрҙең караптары килер, ул ҡурҡып кире сигенер. Уның Изге килешеүгә ҡарата асыуы ҡабарыр, һәм ул ниәтен бойомға ашырыу өсөн эш итә башлар. Ҡайтып барғанда, Изге килешеүҙән тайпылғандарға илтифатын күрһәтер. 31Уның ғәскәрҙәре, килеп, Изге торлаҡ нығытмаһын яулап алыр, уны нәжесләр,[†] көндәлек ҡорбан килтереүҙе[†] туҡтатыр һәм Изге торлаҡты ташландыҡ хәлгә килтереүсе ерәнгес нәмә урынлаштырыр[+]. 32Килешеүгә хыянат иткәндәрҙе ул юхалап үҙенә ҡаратыр. Әммә үҙ Аллаһына тоғролар көслө булыр һәм уға ҡаршы торор. 33Аҡыл эйәләре халыҡҡа аң-белем бирер һәм бер аҙ ваҡыт ҡыҫырыҡлауға – ҡылыс һәм утҡа, әсирлек һәм талауға – дусар булыр[+]. 34Ошо мәлдә улар бер аҙ ярҙам алыр, һәм күптәр уларға ҡушылыр, уларға ҡушылғандарҙың күбеһе ике йөҙлө булып сығыр. 35Аҡыл эйәләренең ҡайһы берәүҙәре, һынауҙар аша үтеп, таҙарынып һәм сафланып, ахыр заманаларға тиклем ҡыҫырыҡлауҙар ҡорбаны булыр, сөнки ахыр сәғәте етмәгән әле.

36Ә төньяҡ батша ни теләһә, шуны ҡылыр. Һауаланып китер, үҙен бар илаһтарҙан юғары ҡуйыр, аллалар Аллаһына ҡаршы әшәке һүҙ һөйләр. Ул уңышҡа өлгәшер, асыу көндәре үтеп киткәнсе шулай булыр, сөнки алдан билдәләнгән нәмә ҡылынмай ҡалмаҫ[+]. 37Ул үҙ атайҙарының илаһтарын да, ҡатын-ҡыҙҙар яратҡан илаһты ла һанға һуҡмаҫ, башҡа бер ниндәй аллаға ла хөрмәт күрһәтмәҫ, сөнки үҙен барыһынан өҫтөн һанар. 38Улар урынына ул нығытмаларҙы ҡурсалаған илаһҡа – ата-бабалары күрмәгән-белмәгән илаһҡа – табыныр, алтын-көмөш, аҫыл таштар һәм бай саҙаҡа менән хөрмәтләр уны. 39Сит илаһ ярҙамы менән ул нығытылған ҡәлғәләрҙе емерер, ә үҙен бөйөк батша тип танығандарға оло хөрмәт күрһәтер, күптәр өҫтөнән идара итергә ҡуйыр һәм уларға бүләккә ерҙәр таратыр.

40Ахыр заманалар етер – һәм көньяҡ батша уға ҡаршы һуғыш башлар. Ләкин төньяҡ батша уға ҡаршы яу арбалары, һыбайлы яугирҙәре һәм бик күп караптары менән ҡойон һымаҡ ташланыр. Ул, туфандай, төрлө илдәр буйлап үтер 41һәм Гүзәл илгә килеп етер. Унан күптәр зыян күрер, әммә Эдом,[†] Моав,[†] шулай уҡ Ғаммон иленең байтаҡ өлөшө уның ҡулынан ҡотолоп ҡалыр[+]. 42Ул үҙ хакимлығын бүтән илдәргә лә таратыр, хатта Мысыр ҙа ҡотола алмаҫ. 43Ул Мысырҙың затлы әйберҙәрен – алтын-көмөшөн һәм бар байлығын баҫып алыр; Ливия һәм Куш халыҡтары ла уның аяҡ аҫтында ҡалыр[+].

44Уны көнсығыштан һәм төньяҡтан килгән хәбәрҙәр ҡурҡытыр, һәм ул асыу-ярһыу менән, күптәргә емереклектәр һәм һәләкәттәр килтереп, шул яҡҡа йүнәлер. 45Ул диңгеҙ менән гүзәл изге тау араһында батша сатырҙары ҡорор. Ләкин уның ахыры килер, һәм уға бер кем дә ярҙам итмәҫ.

#### 12


Ауыр заманалар һәм үлеләрҙең терелеүе

1Шул саҡ һинең халҡыңды яҡлаусы бөйөк хаким Михаил килер. Шунда кешеләр берләшеп халыҡ булғандан бирле бер кем дә татымаған афәттәр заманы башланыр. Был дәүерҙә һинең халҡыңдан исемдәре Китапҡа теркәлгән һәр бер кеше ҡотолоп ҡалыр[+].

2Ер ҡуйынында ятҡандар араһынан
Күптәр уяныр:
Берәүҙәр – мәңгелек тормош,
Икенселәр – хурлыҡ һәм мәңгелек ерәнгес өсөн[+].
3Аҡыл эйәләре – ал таң нуры,
Хаҡ юлға әйҙәүселәр йондоҙҙай,
Мәңгелеккә, ғүмер баҡый балҡыр[+].

4Ә һин, Даниил, китапты мисәтләп ҡуй, был һүҙҙәрҙе ахыр көндәргә тиклем сер итеп һаҡла. Күп кешеләр шул ауыр осорҙоң асылына төшөнмәксе булып эҙләнеп йөрөр, яуызлыҡ ишәйер[+].

5Шунда мин, Даниил, күрҙем: йәнә икәү баҫып тора: береһе – йылғаның арғы яғында, икенсеһе – биръяҡта. 6Уларҙың берәүһе йылға һыуҙары өҫтөндә торған етен кейемле заттан:

– Был ғәжәйеп хәлдәр ҡасан бөтөр икән? – тип һорай[+].

7Шунан мин йылға һыуҙары өҫтөндә торған етен кейемле заттың яуабын ишеттем. Ике ҡулын күккә күтәреп, ул Мәңге Йәшәүсе менән ант итте:

– Барыһы ла бер йылдан, ике йылдан һәм ярты йылдан, изге[†] халыҡтың көс-ҡеүәтен һындырыу туҡтағас тамамланыр.

8Мин тыңланым, ләкин аңламаным. Шуға ла:

– Хакимым, нимә менән бөтәсәк һуң былар? – тип һораным.

9Ул былай тип яуап бирҙе:

– Бар кит, Даниил, был ахыр заманаларға тиклем йәшерелгән һәм мисәтләнгән. 10Күптәр һынауҙар аша үтер һәм таҙарыныр-сафланыр, әммә яман әҙәмдәр яман ғәмәлдәрен ҡылыуын дауам итер. Яуыздарҙың береһе лә быларҙы төшөнмәҫ, аҡыл эйәләре иһә быларҙың бөтәһен дә аңлап алыр[+].

11Көндәлек ҡорбан килтереү[†] юҡҡа сығарылып, ташландыҡ хәлгә килтереүсе ерәнгес нәмәне ҡуйған замандан алып бер мең дә ике йөҙ ҙә туҡһан көн үтер[+]. 12Көтә белеп, бер мең дә өс йөҙ ҙә утыҙ биш көндөң үткәнен көтөп алғандар бәхетле булыр.

13Ә һин аҙаҡҡа тиклем үҙ юлың менән бар. Был донъянан китеп, ахыр заманаларҙа ҡабат терелгәс, насибыңды алырһың[+].

### Һошеяғ

#### Һошеяғ

Һошеяғ


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Инеш һүҙ


Һошеяғ пәйғәмбәр китабы

Һошеяғ Алла һүҙен Исраил халҡына Ғамос пәйғәмбәрҙән һуңыраҡ, беҙҙең эраға тиклем VІІІ быуаттың икенсе яртыһында, хәбәр иткән. Был осорҙа төньяҡ батшалыҡ Исраил (уны иң ҙур ырыу атамаһы буйынса Әфраим тип тә йөрөткәндәр) тарҡалыу өҫтөндә булған (ҡарағыҙ: ІV Батшалар 14:23–17:23). Йәшерен хаслыҡтар ҡылына, болалар ваҡытында батшалар үлтерелеп тора. Ассирия (йәки Ашшур) империяһы Исраил ерен торған һайын күберәк баҫып ала. Илдә ғәҙелһеҙлек хөкөм һөрә, халыҡ Ҡәнғән илаһтарына, хатта, Раббы һыны тип уйлап, алтындан ҡойолған ике үгеҙ башмаҡҡа ла табына.

Һошеяғ исраилдарҙың әхлаҡи торошон ир менән ҡатын араһындағы хыянатҡа (үҙ башынан үткән хәл) тиңләй. Раббы менән Уның Үҙенә һайлап алған халҡы араһындағы мөнәсәбәттәр бер-береһен яратҡан ир менән ҡатындыҡы һымаҡ булырға тейеш, әммә халыҡ үҙен зинасы ҡатын кеүек тота. Сит илаһтар һәм күрше дәүләттәр Исраилдың һөйәренә оҡшатыла, халыҡ улар менән үҙенең Аллаһына хыянат итә.

Һошеяғ исраилдарҙы тәүбәгә килергә, бар күңелдән Раббыға ынтылырға, Уның менән боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан яйға һалыу юлдарын эҙләргә саҡыра. Тик халыҡ уның һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмай. Һөҙөмтәлә, халыҡ һәләкәткә дусар була: Төньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы Самарияны Ассирия ҡыйрата, бик күптәр әсирлеккә алып кителә (беҙҙең эраға тиклем 722–721 йылдар).

#### 1

1Йәһүҙәлә[†] Ғуззияһ, Йоҫам, Ахаз, Хизкияһ батшалар, Исраилда[†] Йеһоаш улы Яровғам батша хакимлыҡ иткән йылдарҙа Беери улы Һошеяғҡа Раббы[†] һүҙе булды[+].


Һошеяғтың ҡатыны һәм балалары

2Бына Раббының Һошеяғҡа мөрәжәғәт итеп әйткән һүҙ башы.

Раббы Һошеяғҡа былай тине:

– Бар, үҙеңә фәхишә ҡатын һәм уның фәхештән тыуған балаларын ал, сөнки был ил, Раббыһына хыянат итеп, фәхешлеккә батты[+].

3Һошеяғ Дивлаимдың ҡыҙы Гомерҙы ҡатынлыҡҡа алды. Ҡатын ауырға ҡалып, уға бер ир бала табып бирҙе. 4Раббы Һошеяғҡа:

– Балаға Изреғил тип исем ҡуш, сөнки Мин тиҙҙән Йеһу нәҫелен Изреғил үҙәнендә ҡойолған ҡан өсөн яуапҡа тарттырам һәм Исраил нәҫеленең батшалыҡ итеүенә сик ҡуям[*][+]. 5Ул көндө Мин Изреғил үҙәнендә Исраилдың йәйәһен һындырам, – тине[+].

6Гомер, тағы ауырға ҡалып, ҡыҙ тапты. Раббы Һошеяғҡа:

– Балаға Ло-Рухама[*] тип исем ҡуш, сөнки бынан ары Исраил халҡына Минән мәрхәмәт[†] юҡ, уларҙы ярлыҡамайым[+]. 7Йәһүҙә халҡын иһә рәхмәтемдән айырмайым һәм ҡотҡарам – йәйә, ҡылыс, һуғыш менән түгел, аттар һәм һыбайлылар менән түгел, бәлки, Аллалары Раббы ҡулы менән ҡотҡарам уларҙы, – тине[+].

8Ло-Рухаманы имсәк ташлатҡандан һуң, Гомер йәнә ауырға ҡалып, ир бала тапты. 9Был юлы Раббы Һошеяғҡа:

– Балаға Ло-Ғамми[*] тип исем ҡуш, сөнки һеҙ Минең халҡым түгел, Мин дә һеҙҙең Аллағыҙ түгелмен, – тине.

10Әммә Исраил халҡы, диңгеҙ ҡомо һымаҡ, үлсәп тә, һанап та бөтөрә алмаҫлыҡ күп булыр. «Һеҙ Минең халҡым түгел», – тип әйтелгән урында уларға: «Һеҙ – тере Алланың балалары», – тиерҙәр[+]. 11Йәһүҙә халҡы менән Исраил халҡы берләшеп, үҙҙәренә бер башлыҡ ҡуйыр һәм ерҙәрендә сәскә атыр, сөнки Изреғилдең көнө бөйөк бер көн булыр![+]

#### 2

1Ир туғандарығыҙға: «Ғамми»[*], ә ҡыҙ туғандарығыҙға «Рухама»[*] тип өндәшегеҙ[+].


Исраилдың енәйәте

2«Әсәйегеҙҙе әрләгеҙ, әрләгеҙ,
Сөнки башҡаса ул Минең ҡатыным түгел,
Мин дә уның ире түгелмен.
Әйҙә, ул йөҙөнән фәхешлекте,
Ҡуйынынан хыянатты алып ташлаһын[+].
3Юҡһа Мин уны шәрә ҡалғансы сисендерермен,
Инәнән тыуғандағы һымаҡ яланғас ҡалдырырмын.
Сүллеккә, ҡоро тупраҡҡа әйләндереп,
Һыуһыҙлыҡтан үлтерермен[+].
4Балаларына ла шәфҡәт күрһәтмәҫмен,
Сөнки улар фәхештән тыуған балалар[+].
5Әсәләре зина ҡылды,
Уларҙы тапҡан әсә үҙен хурланы.
„Уйнаштарым артынан барам.
Икмәгемде, һыуымды, йөнөмдө, етенемде,
Зәйтүн майымды,[†] эсемлегемде улар бирә“, – тине.
6Шуға күрә уның барыр юлын
Сәнскәкле ҡыуаҡтар менән быуам;
Ҡайҙа барырға ла белмәһен тип,
Ҡаршыһына ҡойма ҡуям.
7Уйнаштары артынан ташланыр,
Тик уларҙы ҡыуып етә алмаҫ;
Эҙләргә тотонор, тик таба алмаҫ.
Шул саҡ: „Үҙемдең элекке иремә ҡайтайым, – тиер. –
Ул заман хәлем әлегенән яҡшыраҡ ине“[+].
8Әммә ул шуны белмәне:
Уға ашлыҡты, яңы шарапты,
Зәйтүн майын Мин биргәйнем.
Бәғел[†] илаһына сарыф иткән
Алтын-көмөштө лә муллап
Мин тотторҙом[+].
9Шуға күрә ураҡ мәле етһә,
Игенемде, шарабымды тартып алам;
Шәрә тәнен ҡаплар өсөн биргән
Йөнөмдән, етенемдән яҙҙырам.
10Инде уйнаштарының алдында
Уның оят ерен асам;
Бер кем дә уны ҡулымдан ҡотҡара алмаҫ[+].
11Күңел асыуҙарына – байрамдарына,[†]
Яңы ай байрамдары, шәмбеләренә –
Барлыҡ тантаналарына сик ҡуям[+].
12Ул йөҙөм баҡсалары, инжир ағастары хаҡында:
„Былар – уйнаштарым түләгән хаҡ“, – тип маҡтана.
Баҡсаларын ташландыҡҡа, шырлыҡҡа әйләндерәм;
Ҡырағай януарҙарға ем буласаҡтар[+].
13Бәғел боттарына хуш еҫ төтәткән көндәре өсөн
Мин уны язалаясаҡмын.
Алҡа-мунсаҡтар тағып, һөйәрҙәре артынан йөрөнө,
Ә Мине иһә онотто, – тип белдерә Раббы[†][+].


Раббы Үҙ халҡы менән килешер

14Инде Мин уны, әүрәтеп, сүлгә алып китермен дә,
Күңеленә үтерлек һүҙҙәр һөйләрмен[+].
15Шунан йөҙөм баҡсаларын ҡайтарып бирермен,
Ғахор[*] үҙәнен Өмөт ҡапҡаһына[†] әйләндерермен.
Шунда ул йәш сағындағы,
Мысырҙан[†] сыҡҡан көнөндәге һымаҡ яуап ҡайтарыр.
16Ул көндө, – тип белдерә Раббы, –
Һин Миңә „Ирем“ тип өндәшерһең,
Бынан ары Мине „Хужам“[*] тип әйтмәҫһең.
17Мин дә Бәғелдәрҙең исемдәрен
Ауыҙыңдан алып ташлармын.
Уларҙың исемдәре бүтән иҫкә алынмаҫ[+].
18Ул көндө Мин халҡым хаҡына
Ҡырағай януарҙар, күктәге ҡоштар,
Һөйрәлеүсе һәр тереклек менән килешеү[†] төҙөрмөн.
Был ерҙә йәйәне лә, ҡылысты ла,
Һәр төрлө ҡоралды ла юҡ итермен,
Халҡымды имен-аман йәшәтермен[+].
19Шул саҡта Мин һинең менән мәңгелеккә йәрәшермен:
Хаҡлыҡ,[†] ғәҙеллек, мөхәббәт һәм рәхимлектә
Мин һинең менән никахлашырмын[+].
20Тоғролоҡта һиңә өйләнермен,
Һин Раббыны танып белерһең[+].
21Ул көндө Мин яуап ҡайтарырмын, – дип белдерә Раббы, –
Мин күккә яуап бирермен,
Күк ергә яуап ҡайтарыр.
22Ер иһә ашлыҡҡа, шарапҡа һәм зәйтүн майына яуаплар,
Ә улар Изреғилгә яуап бирер.
23Халҡымды ошо ерҙә Үҙем өсөн сәсермен,
„Мәрхәмәт[†] юҡ“ҡа мәрхәмәтемде күрһәтермен;
„Халҡым түгел“ тип аталғанға:
„Һин – Минең халҡым“, – тиермен,
Ә ул Миңә: „Һин – минең Аллам“, – тип әйтер»[+].

#### 3


Һошеяғ һәм уның хыянатсыл ҡатыны

1Раббы[†] миңә:

– Башҡа бер ир менән уйнаш иткән ҡатыныңды әүәлгесә ярата бир – бүтән илаһтарға табынып, уларға саҙаҡа итеп килтерелгән йөҙөм көлсәләрен үҙ иткән Исраил[†] халҡын Раббы ла шулай ярата, – тине.

2Шулай итеп, мин ун биш шекел көмөш һәм бер ярым хомер[*] арпаға ҡатынымды һатып алдым да:[+]

3– Миндә әле оҙаҡ йәшәрһең, тик уйнаш итмә, башҡа ир менән зина ҡылма – шул саҡта мин һинеке булырмын, – тинем.

4Был Исраил халҡы оҙаҡ ваҡыт батшаһыҙ һәм башлыҡһыҙ, ҡорбанһыҙ[†] һәм табыныу бағаналарһыҙ, эфодһыҙ[†] һәм йорт илаһтарыһыҙ йәшәйәсәк тигәнде аңлата. 5Шунан Исраил халҡы боролоп үҙҙәренең Аллаһы Раббыны, батшалары Дауытты[†] эҙләйәсәк, Раббы һәм уның игелектәре алдында тетрәнеп, киләсәктә Уға әйләнеп ҡайтасаҡ[+].

#### 4


Раббының Исраил менән дәғүәләшеүе

1Эй исраилдар,[†] тыңлағыҙ Раббы[†] һүҙен:
Раббы ошо ерҙәге кешеләр менән дәғүәләшә,
Сөнки был ерҙә тоғролоҡ та, мөхәббәт тә,
Алланы танып белеү ҙә юҡ[+].
2Ант боҙоу, алдау һәм үлтереш,
Уғрылыҡ һәм аҙғынлыҡ хөкөм һөрә.
Ҡан өҫтөнә ҡан түгелә.
3Шул арҡала ер иңрәр, бөтә тереклек әлһерәр,
Ҡырағай януарҙар, күктәге ҡоштар,
Хатта диңгеҙҙәге балыҡтар ҙа һәләк булыр[+].

4«Һис кем башҡа берәүҙе хөкөм итмәһен!
Бер кем дә бүтәнгә ғәйеп ташламаһын.
Минең дәғүәм һинең менән бит, эй ҡаһин.[†]
5Һин көндөҙ абынырһың,
Төндә пәйғәмбәр[†] ҙә һинең менән бергә абыныр.
Мин һинең әсәңде харап итәм –
6Халҡым белекһеҙлектән һәләк булды.
Һин белемде кире ҡаҡҡан өсөн
Мин дә һине кире ҡағам –
Башҡа Миңә ҡаһинлыҡ итмәҫһең.
Һин Аллаңдың ҡанунын[†] оноттоң –
Мин һинең балаларыңды онотормон[+].

7Ҡаһиндар күберәк булған һайын,
Миңә ҡаршы гонаһтары[†] арта барҙы.
Шуға күрә Мин уларҙың данын
Хурлыҡҡа әйләндерәсәкмен.
8Халҡымдың гонаһтары ҡаһиндарҙың ризығы булды,
Улар кешенең яман ҡылығын теләп тора[+].
9Халыҡты ла, ҡаһиндарҙы ла бер тәҡдир көтә:
Мин уларҙы ҡылғандары өсөн язалаясаҡмын,
Ғәмәлдәренә күрә әжерен бирәсәкмен[+].
10-11Ашарҙар, ләкин туймаҫтар,
Уйнаш итерҙәр, ләкин тоҡом бирмәҫтәр,
Сөнки улар Раббынан баш тартып,
Аҙғынлыҡҡа хеҙмәт итә.
Иҫке һәм яңы шарап йөрәктәрен биләне[+][+].
12Минең халҡым ағасҡа һорау бирә,
Уға ағас таяҡ яуап ҡайтара!
Сөнки фәхешлек рухы уларҙы юлдан яҙҙырҙы:
Уйнаш итеп, үҙ Аллаһынан йыраҡлаштылар[+].
13Тау баштарында ҡорбан[†] салалар,
Ҡалҡыулыҡтарҙа – имән, тирәк, теребинҫ аҫтында
Күләгәлә рәхәтләнеп хуш еҫ төтәтәләр.
Бына ни өсөн ҡыҙҙарығыҙ фәхешлек итә,
Килендәрегеҙ зина ҡыла[+].
14Әммә Мин ҡыҙҙарығыҙҙы уйнаш өсөн,
Килендәрегеҙҙе зина өсөн язаламам –
Ирҙәрегеҙ фәхишәләргә йөрөйҙәр,
Уйнашсылар менән бергә ҡорбан килтерәләр.
Аҡылын юғалтҡан халыҡ һәләк буласаҡ![+]

15Һин, Исраил, уйнаш итһәң дә, исмаһам,
Йәһүҙә[†] ғәйепкә тарымаһа ине.
Гилгалға йөрөмәгеҙ, Бейт-Ауенға[*] сыҡмағыҙ,
Унда: „Тере Раббы шаһит!“ – тип ант итмәгеҙ[+].
16Исраил, ҡарышмал тана ише, тиҫкәре булды –
Бынан ары Раббы уларҙы, сәхрәләге бәрәс ише, көтөрмө?
17Әфраим боттарына йәбешкән – ҡалдыр уны.
18Саҡ айный башланылармы, фәхешкә тотоналар,
Уларҙың түрәләре аҙғынлыҡты ярата.
19Ел уларҙы үҙ ҡанатында өйрөлтөп алып китер.
Үҙ ҡорбанлыҡтары ҡаршыһында хурлыҡҡа ҡалырҙар[+].

#### 5


Исраилды хөкөм итеү

1Эй ҡаһиндар,[†] тыңлағыҙ быны!
Исраил[†] йәмғиәте, ҡолаҡ һал.
Эй батша йортондағылар, ишетегеҙ –
Һеҙ бит хөкөм йөрөтөргә тейеш.
Ә һеҙ Миспала – тоҙаҡ,
Тавор тауында ҡоролған ау булдығыҙ,[+]
2Шиттимдә тәрән соҡор ҡаҙҙығыҙ –
Шуға күрә Мин һеҙгә яза булырмын[+].
3Әфраимды беләм Мин,
Исраил Минең өсөн сер түгел;
Һин фәхешлек итәһең, Әфраим,
Исраил нәжесләнде.[†]

4Ҡылған ғәмәлдәре уларға үҙ Аллаһына ҡайтырға бирмәй, сөнки фәхешлек рухы уларҙың эсенә инеп оялаған, Раббыны улар бар тип тә белмәй[+]. 5Ләкин Исраилдың һауалылығы уға ҡаршы шаһит булыр: Исраил менән Әфраим үҙ намыҫһыҙлығынан һөрөнөр, Йәһүҙә[†] лә улар менән бергә абынып йығылыр[+]. 6Эре һәм ваҡ малдарын ҡыуалап, Раббыны эҙләп килерҙәр, ләкин таба алмаҫтар, сөнки Раббы[†] уларҙы ташланы[+].

7Сит ҡатындарҙан бала таптырып, улар Раббыға хыянат итте. Хәҙер, Яңы ай байрамы булғанда, улар баҫыуҙары менән бергә һәләк булыр.

8Гивғала – мөгөҙ, Рамала борғо ҡысҡыртығыҙ,
Бейт-Ауенда һөрән һалығыҙ:
„Һинең артыңдан килдек, Бинйәмин!“[+]

9Әфраим яза көнөндә бушлыҡҡа әйләнәсәк – был дөрөҫ хәбәрҙе Мин Исраил ырыуҙары араһында тараттым. 10Йәһүҙә башлыҡтары ыҙан таштарын күсергән әҙәмгә тиң – улар өҫтөнә, һыу шикелле, асыуымды яуҙырам[+]. 11Әфраим йәберләнгән, хөкөмдән тетрәнгән, сөнки ул юҡ-бар нәмәләр артынан эйәрергә тәүәккәлләне.

12Мин – Әфраим өсөн бер көйә,
Йәһүҙә йорто өсөн үңәҙ шикелле.
13Әфраим – үҙенең сирен,
Йәһүҙә эренле шешен күргәс,
Әфраим Ашшурға[†] юл тотто –
Бөйөк батшаға илселәр[†] ебәрҙе.
Әммә был батша һеҙҙе шифалай алмаҫ,
Эренле шешегеҙҙән дауаламаҫ[+].
14Сөнки Мин Әфраимға – арыҫлан,
Йәһүҙә йортона йәш арыҫлан булам;
Мин, Мин уларҙы киҫәктәргә өҙгөсләйем,
Һөйрәкләгән сағымда ҡотҡарыусы[†] табылмаҫ[+].
15Шунан китәм, Үҙемдең урыныма ҡайтам –
Ғәйептәрен танығансы,
Хәсрәткә батып Мине эҙләргә,
Ихласлап эҙләргә тотонғансы»[+].

#### 6


Исраилдарҙың тәүбәһе

1Был халыҡ шулай тиер:
«Әйҙәгеҙ, Раббыға кире ҡайтайыҡ,
Ул беҙҙе йыртҡысланы – Үҙе дауалар.
Ул беҙҙе йәрәхәтләне – Үҙе ярабыҙҙы бәйләр[+].
2Ике көндән беҙҙе терелтер,
Өсөнсө көнгә аяҡҡа баҫтырыр,
Уның алдында йәшәрбеҙ[+].
3Әйҙәгеҙ, белем-тәжрибә туплап,
Раббыны танып белергә ынтылайыҡ.
Көн һайын таң атҡан һымаҡ,
Уның килеүе ышаныслы.
Ул ерҙе һуғарған шифалы ямғыр,
Ҡойма ямғыр шикелле беҙгә килер».


Исраилдарҙың Раббы менән килешеүҙе боҙоуы

4Раббы[†] былай ти:
«Эй Әфраим, һине нимә эшләтәйем?
Йәһүҙә,[†] һинең менән ни ҡылайым?
Һеҙҙең тоғролоҡ бит – таңғы томан,
Иртән юҡҡа сыҡҡан ысыҡ һымаҡ[+].
5Шуға һеҙҙе пәйғәмбәрҙәр[†] һүҙе менән сапҡыланым.
Ауыҙымдан сыҡҡан һүҙҙәрем менән үлтерҙем.
Минең хаҡ хөкөмөм ҡояш һымаҡ балҡыр[+].
6Мин бит ҡорбан[†] түгел, мөхәббәт теләйем.
Тотош яндырыу ҡорбанынан бигерәк
Алланы таныуығыҙҙы көҫәйем[+].
7Әммә улар Адам ҡалаһы янында килешеүҙе[†] боҙҙо,
Шунда Миңә хыянат итте.
8Ғилғәд[†] – залимдар ҡалаһы,
Ҡанлы эҙҙәр менән тулы[+].
9Ҡаһиндар[†] өйөрө кешеләргә
Боҫҡон[*] ҡорған юлбаҫарҙар һымаҡ.
Улар Шәхәм юлында кеше үлтерә,
Һәр төрлө әшәкелектәр ҡыла[+].
10Исраил[†] халҡы араһында
Ҡот осҡос нәмәләр күрҙем:
Әфраим фәхешкә батҡан,
Исраил нәжесләнгән.[†]
11Йәһүҙә, һин дә әжереңде аласаҡһың әле!

Мин халҡымдың тәҡдирен үҙгәрткән саҡта,[+]

#### 7

1Исраилды[†] дауаларға теләгән сағымда,
Әфраимдың намыҫһыҙлығы,
Самарияның[†] яуызлығы асылды.
Улар мәкер менән эш итә,
Бурҙары өйҙәргә баҫып инә,
Юлбаҫарҙары урамда талай.
2Яуызлыҡтарын хәтерләгәнем тураһында уйламайҙар.
Гонаһтары[†] үҙҙәрен уратып алған –
Улар ҡасып ҡотола алмаҫ Минән.

3Батшаны – яуызлыҡтары,
Түрәләрен ялған менән ҡыуандыралар.
4Аҙғынлыҡта улар мейес ише ҡыҙыу.
Гүйә, ҡамыры күтәрелгәнен көтөп,
Икмәксе мейесенә ут өҫтәп торорға онотҡан.
5Батша байрамында улар батшаны һәм түрәләрен
Шарап ағыуын эсереп ауырыта.
Ә батша һөмһөҙҙәргә ҡул һуҙа.
6Уға яҡынайған һайын,
Мәкерле йөрәктәре мейестәй дөрләй,
Улар бөтәһе лә мейес кеүек ҡыҙыу.
Икмәксе төнө буйы йоҡлай –
Таңға табан уның мейесе
Ялҡынлы ут һымаҡ дөрләй.
7Улар барыһы, мейестәй ҡыҙып,
Хакимдарын уттай йота,
Бөтә батшалары ҡолап бөттө –
Араларынан һис кем Мине саҡырмай[+].


Исраилдың башҡа халыҡтарға буш өмөттәр бағлауы

8Әфраим башҡа халыҡтар менән буталышҡан,
Әфраим әйләндерелмәгән көлсә һымаҡ[+].
9Уның ҡеүәтен башҡалар йотҡан –
Ә ул быны һиҙмәгән дә.
Сәстәренә сал төшкән –
Ә ул быны белмәгән дә[+].
10Исраилдың тәкәбберлеге
Үҙенә ҡаршы шаһитлыҡ ҡыла.
Ләкин улар Аллалары Раббыға ҡайтманы,
Хатта Уны эҙләмәне[+].
11Әфраим аңһыҙ, алйот күгәрсен һымаҡ булып,
Йә Мысырҙы[†] саҡыра, йә Ашшурға[†] китә[+].
12Ләкин юлға сығыу менән,
Мин баштарына ау ырғытырмын,
Күктә осҡан ҡоштар кеүек уларҙы ергә төшөрәм –
Йыйындарында белдергәнемсә,
Мин уларҙы язаға тарттырам[+].
13Минән ситләштеләр – ҡайғы уларға,
Миңә ҡаршы фетнә күтәрҙеләр – һәләкәт уларға!
Мин уларҙы йолоп ала килдем,
Улар иһә Минең хаҡта ялған һөйләй.
14Бөтә йөрәктән Мине саҡырыр урынға,
Ятҡан түшәктәрендә үкереп илай.
Икмәк менән шарап хаҡына үҙҙәрен имгәтәләр.
Миңә һырттарын ҡуйҙылар[+].
15Баштарына аҡыл, ҡулдарына ҡеүәт бирҙем,
Ә улар Миңә ҡаршы мәкер ҡора.
16Һис файҙаһыҙ нәмәләргә әйләнеп ҡайттылар,
Яҙа атҡан йәйәгә оҡшап ҡалдылар.
Етәкселәре маҡтансыҡ телмәрҙәре өсөн
Яза ҡылысынан ҡыйылырҙар:
Мысыр ерендә уларҙан
Ана шулай әсе көлөрҙәр[+].

#### 8


Боттарға табынған Исраилдың хөкөмгә тарттырылыуы

1Борғо ҡысҡыртырға әҙерлән!
Раббының йорто өҫтөндә
Гүйә бөркөт өйөрөлә –
Сөнки исраилдар[†] Минең менән килешеүҙе[†] боҙҙо,
Минең ҡануныма[†] ҡаршы сыҡты[+].
2„Эй Аллам!
Беҙ, Исраил, Һине таныйбыҙ!“ – тип
Миңә ялбарырҙар[+].
3Исраил яҡшылыҡты инҡар итте –
Дошман эҙәрләр уны.
4Ризалығымдан башҡа үҙҙәренә батша ҡуйҙылар,
Миңә әйтмәй башлыҡ һайланылар.
Үҙ баштарына һәләкәт юллап,
Алтын-көмөштәренән боттар ҡойҙолар[+].
5Эй Самария,[†] башмаҡ һының инҡар ителде!
Асыу-ярһыуым уларға ҡаршы ялҡынланды –
Улар бер саҡ таҙарына алырҙармы[+]?
6Был бот – Исраилдың эше,
Уны һөнәрсе яһаған,
Ул – Алла[†] түгел!
Самарияның башмағы селпәрәмә ватылыр!

7Кем ел сәсә, шул ғәрәсәт урыр.
Башаҡта ашлыҡ булмаһа, он да булмаҫ,
Булһа ла уны яттар ашап бөтәсәк[+].
8Исраилды йоттолар!
Ул хәҙер ҡәүемдәр араһында
Бер файҙаһыҙ һауыт һымаҡ ҡалды[+].
9Башы һуҡҡан яҡҡа барған ҡырағай ишәк шикелле
Ул Ашшур[†] тарафына йүнәлде.
Әфраим үҙенә уйнаштарҙы аҡса биреп һатып алды[+].
10Сит ҡәүемдәргә аҡса-бүләктәр бирһә лә,
Мин хәҙер Үҙ халҡымды хөкөм өсөн йыйып алам.
Күп тә үтмәҫ, яһаҡтың ауырлығынан
Батша ла, түрәләр ҙә ҡалтырап төшөр.

11Әфраим гонаһ[†] ҡорбаны[†] килтерер өсөн
Бихисап ҡорбан усаҡтары эшләне.
Тик был ҡорбан усаҡтары уны гонаһҡа батырҙы.
12Мин уға бик күп ҡанундарымды яҙҙым,
Ул иһә ят нәмә һымаҡ ҡабул итте.
13Бүләк итеп Миңә ҡорбан килтерәләр,
Ҡорбан итен ашайҙар.
Раббы[†] уларҙы хуш күрмәй.
Инде уларҙың яман ҡылыҡтарын иҫкә төшөрөр,
Гонаһтарына күрә язалар,
Улар йәнә Мысырға[†] әйләнеп ҡайтыр[+].
14Бар ҡылыусыһын онотто Исраил,
Һарай өҫтөнә һарай төҙөнө.
Йәһүҙә[†] лә ҡәлғәле күп ҡалалар һалды.
Ләкин Мин уның ҡалаларына ут ебәрәм,
Ҡәлғәләрен ялҡынға ем итәм»[+].

#### 9


Исраилдың язаға тарттырылыуы

1Ҡыуанма, Исраил,[†]
Бүтән халыҡтар һымаҡ, шатланма –
Үҙ Аллаңдан ситләшеп, һин зина ҡылдың,
Игенле һәр ырҙында фәхешлек итеп, хаҡ алырға яратаһың[+].
2Ырҙын менән йөҙөм һыҡҡыс[†] халыҡты туйындырмаҫ,
Яңы шарапҡа өмөттәре аҡланмаҫ.
3Раббы[†] ерендә улар башҡаса ғүмер итмәҫ.
Әфраим Мысырға[†] ҡайтыр,
Ашшурҙа[†] нәжес[†] ризыҡтар ашар[+].
4Раббыға түкмә ҡорбан[†] ҡоймаҫтар,
Ҡорбандарын Ул хуш күрмәҫ:
Ҡорбандары хәсрәт икмәге һымаҡ булыр,
Уны ашаған һәр кем нәжесләнер.
Тәғәмдәре – тик үҙҙәре өсөн генә,
Тик Раббы йортона индерелмәҫ[+].
5Тантаналы көндә,
Раббының байрамында һеҙ нимә эшләрһегеҙ?
6Бәләнән ҡасһалар ҙа,
Уларҙы Мысыр буйһондорор,
Ноф ер ҡуйынына һалыр.
Саф көмөшөн ҡый үләне баҫыр,
Сатырҙарында сәнскәк үҫер.
7Ҡоһор көнө етте,
Яза көнө килде –
Белһен шуны Исраил!
Ғәйебеңдең сикһеҙ күплеге,
Дошманлығыңдың ҙурлығы арҡаһында,
Пәйғәмбәрҙе[†] – ахмаҡ,
Рухлы әҙәмде диуана тип һанайһың[+].
8Пәйғәмбәр – Минең Алламдың
Эфраимға ҡуйған һаҡсыһы;
Әммә пәйғәмбәр ҡайҙа ғына барһа ла,
Уның юлдарында – тоҙаҡ,
Аллаһының йортонда[†] дошманлыҡ көтә[+].
9Гивға көндәрендәге һымаҡ,
Әфраимдар ҡот осҡос боҙоҡлоҡҡа тарыны.
Раббы уларҙың ғәйептәрен иҫкә төшөрөр,
Гонаһтары[†] өсөн яза бирер[+].

10«Сүлдә йөҙөм ҡыуағы тапҡандай,
Мин Исраилды таптым,
Мин ата-бабаларығыҙҙы
Емеше иртә өлгөргән инжир ағасылай күрҙем.
Улар иһә Бәғел-Пеғорға[†] килде,
Күңелдәрен ерәнгес ботҡа бағышланы;
Үҙҙәре лә яратҡан боттары һымаҡ
Ҡәбәхәт хәлендә ҡалды[+].
11Әфраимдың күп һанлы нәҫеле – даны –
Ҡош һымаҡ осоп китер:
Тыуым да, йөккә уҙыу ҙа, яралыу ҙа булмаҫ.
12Бала табып үҫтерһәләр ҙә,
Берәүһен бер иҫән ҡалдырмаҫмын,
Уларҙы ташлап киткән сағымда
Баштарына ҡайғы килер.
13Мин Әфраимды күргәндә,
Көтөүлек ерендә ултыртылған
Йәш хөрмә ағасы кеүек ине.
Ә хәҙер Әфраим балаларын
Йән ҡыйыусы алдына алып сығырға тейеш»[+].

14Эй Раббым, уларға әжерен бир,
Бала яралмай торған түлһеҙ ҡарын,
Һөтһөҙ күкрәк бир.

15«Гилгалдағы бар залимлыҡтары өсөн
Мин уларға шунда уҡ нәфрәтләнгәйнем.
Ҡылған яуызлыҡтары өсөн
Уларҙы йортомдан ҡыуып сығарам.
Бүтәнсә уларҙы яратмайым –
Бөтә башлыҡтары фетнәсел[+].
16Әфраим юҡ ителде!
Тамырҙары ҡороно,
Бүтәнсә емеш бирмәҫтәр.
Хатта улар бала тыуҙырһа ла,
Уларҙың ҡорһағында яралған
Көтөп алған емештәрен юҡ итермен».

17Минең Аллам кире ҡағыр уларҙы,
Сөнки Уға ҡолаҡ һалманылар.
Шуға ла ҡәүемдәр араһында
Толҡа тапмай гиҙәсәктәр[+].

#### 10


Исраилдың гонаһтары өсөн һөргөнгә ҡыуылыуы

1Исраил[†] – мул тәлгәшле йөҙөм ҡыуағы,
Емештәре лә бихисап уның:
Емеше күп булған һайын, ҡорбан[†] усаҡтары күбәйҙе;
Тупрағы бәрәкәтле булғас,
Табыныу бағаналары ла матурыраҡ[+].
2Йөрәктәре шылғаяҡҡа әйләнде –
Инде ғәйептәре өсөн язаланасаҡтар:
Раббы[†] ҡорбан усаҡтарын туҙҙырып ташлар,
Табыныу бағаналарын емерер.
3Инде улар: «Беҙҙең өҫтән батша юҡ,
Раббынан беҙ ҡурҡмайбыҙ,
Батша булһа ла, ҡулынан ни килер ине?» – тиҙәр.
4Уларҙың һүҙҙәре ялған,
Килешеү[†] төҙөшкәндә, алдап ант итәләр,
Әммә баҫыу бураҙнаһындағы әрем ише,
Хөкөм шытымы үҫеп сығыр.
5Самария[†] кешеләре
Бейт-Ауендағы башмаҡ бото өсөн борсолоп-ҡурҡып торор,
Уның өсөн халыҡ йәш түгер;
Боттоң алыҫлашҡан данын уйлап,
Боттарға табынған ҡаһиндар[†] ҙа ошо хаҡта һыҡтар[+].
6Уны ла бит Ашшурға[†] алып китерҙәр,
Бөйөк батшаға бүләк итерҙәр.
Әфраим хурлыҡ кисерер,
Исраил үҙ ниәтенән оятҡа ҡалыр.
7Самария менән уның батшаһы
Һыу өҫтөндәге тапсыҡтай ағып китер.
8Исраилдың гонаһына[†] сәбәп булған
Бейт-Ауендың табыныу ҡалҡыулыҡтары юҡ ителер.
Ҡорбан усаҡтарын билсән, сәнскәк баҫыр.
Шунда тауҙарға: «Беҙҙе ҡаплағыҙ!»,
Ҡалҡыулыҡтарға: «Беҙҙең өҫтөбөҙгә ауығыҙ!» – тиерҙәр[+].


Исраилдың барлыҡ ҡәлғәләре емертелер

9«Һин, Исраил, Гивға дәүеренән һуң да
Гонаһ ҡылыуыңды дауам иттең!
Һаман шулай булып ҡалдың,
Гивғалағы һуғыш
Йүнһеҙ әҙәмдәрҙе ҡыуып етмәнеме ни[+]?
10Ә хәҙер уларҙы Үҙем теләгәнсә язалайым:
Халыҡтар уларға ҡаршы берләшер,
Ике енәйәттәре өсөн
Уларҙың аяҡ-ҡулы бәйләнер.

11Әфраим – өйрәтелгән,
Ашлыҡ һуғырға әүәҫ башмаҡҡа оҡшаш.
Мин уның зифа муйынына ҡалып кейҙерҙем.
Йәһүҙә[†] ер һөрөр,
Яҡуп тырматыр[+].
12Хаҡлыҡ[†] хаҡына сәсегеҙ, мөхәббәт урырһығыҙ.
Сиҙәм ерҙе күтәрегеҙ,
Сөнки Раббыны эҙләргә ваҡыт:
Ул килер ҙә һеҙҙең өҫкә
Ямғыр итеп хаҡлыҡ яуҙырыр[+].
13Тик һеҙ яманлыҡ иктегеҙ,
Хәҙер золом ураһығыҙ;
Ялғандың емешен ашанығыҙ –
Сөнки үҙ ниәтегеҙгә,
Бихисап яугирҙәрегеҙгә алдандығыҙ[+].
14Халҡың араһында буталыш башланыр,
Нисек Шалман яу көнөндә
Бейт-Арвелде емергән;
Әсәләр балалар менән бергә киҫәктәргә тураҡланған,
Шулай бөтә ҡәлғәләрең һәләк булыр[+].
15Эй Бейт-Ил, саманан тыш яуызлығың арҡаһында
Һине бына ниндәй хәлдәр көтә:
Таң һарыһында Исраил батшаһы юҡҡа сығасаҡ!»

#### 11


Раббының Исраилға мөхәббәте

1«Исраилды[†] бала сағынан яраттым,
Үҙ улымды Мысырҙан[†] саҡырып алдым[+].
2Әммә уларҙы саҡырыуҙары булды – Минән киттеләр,
Бәғелдәргә[†] ҡорбан[†] салдылар,
Боттарға хуш еҫ төтәттеләр.
3Мин Әфраимды атларға өйрәттем,
Уны ҡул өҫтөмдә йөрөттөм,
Әммә ул Мин дауалағанды белмәне[+].
4Рәхимле бауҙар,
Һөйөү арҡандары менән әйҙәнем –
Муйынынан ҡалыбын һалдырҙым,
Эйелеп ашарға бирҙем[+].
5Мәгәр Минән ситкә боролоғанға,
Исраил халҡы Мысырға әйләнеп ҡайтмаҫмы?
Ашшур[†] уларҙың батшаһы булмаҫмы?
6Ҡалалары өҫтөндә ҡылыс ялтырар,
Ҡаһиндарын[†] ҡыйыр, ниәттәрен йотор.
7Халҡым гел Минән ситкә тайпылыу юлын ҡыуа,
Улар һындарын „Бейек Алла[†]“ тиҙәр,
Ләкин был һын уларҙың береһен дә күтәрмәҫ.

8Нисек Мин һине ташлайым, Әфраим?
Нисек Мин һинән баш тартайым, Исраил?
Адмаға ҡаршы ҡылғанды нисек һиңә эшләйем?
Нисек һине Севоимдай итәйем?
Йөрәгем тулғана,
Ҡыҙғанам Мин һеҙҙе.
9Юҡ, Мин ярһыуыма ирек ҡуймам,
Әфраимды йәнә харап итмәм,
Сөнки Мин Алламын, кеше түгел,
Һеҙҙең арағыҙҙа Изгемен[†] –
Асыу менән өҫтөгөҙгә килмәм[+].

10Улар арыҫландай ырылдаған
Раббы[†] артынан эйәрер.
Раббының үкереп ебәреүе булыр –
Балалары көнбайыштан тетрәнеп ҡайтыр[+].
11Ҡоштар кеүек, ҡоттары осоп Мысырҙан,
Күгәрсендәй Ашшур иленән ҡайтырҙар.
Шул саҡ уларҙы өйҙәрендә төйәкләндерәм.
Раббы шулай тип белдерә[+].


Раббының Исраил менән Йәһүҙәне ғәйепләүе

12Әфраим Мине ялған менән,
Исраил нәҫеле мәкер менән уратты.
Йәһүҙә[†] генә әлегә Алла юлынан йөрөй,
Изге Аллаға ул тоғро ҡалды».

#### 12

1Әфраим ел елгәрә,
Көнө буйы көнсығыш еле артынан ҡыуа,
Ялған менән залимлыҡты ишәйтә,
Ашшур[†] менән килешеү[†] төҙөй,
Мысырға[†] зәйтүн майы[†] оҙата[+].
2Йәһүҙәгә[†] лә Раббының дәғүәһе бар;
Ҡылған ҡылыҡтары өсөн
Яҡупҡа язаһын бирер Раббы[†];
Ғәмәлдәренең әжерен бирер.
3Әсә ҡарынында туғанының үксәһенән тотто,
Ир ҡоронда Алла[†] менән алышты,[+]
4Алла фәрештәһе[†] менән көрәшеп еңде,
Йәш түгеп фатиха ялбарҙы!
Бейт-Илдә Алла менән осрашты,
Унда Алла беҙҙең менән һөйләште[+].
5Раббы – Күк ғәскәрҙәре Аллаһы –
Уның исеме – Раббы[+].
6Шуға күрә лә һин, Яҡуп нәҫеле, Аллаңа ҡайт,
Мөхәббәт һәм ғәҙеллекте һаҡла,
Һәр даим Аллаға өмөт бағла[+].

7«Ҡулына алдаҡ үлсәү тотҡан сауҙагәр
Кешене отоуҙы яҡшы күрә[+].
8Әфраим былай ти:
„Ысынлап та мин байыным, мал таптым;
Бөтә ҡаҙанышымда гонаһ[†] тип һаналырҙай
Бер ниндәй ҙә ғәйеп таба алмаҫтар“[+].
9Әммә Мин Раббы Мысыр ерендә үк
Һинең Аллаң булдым.
Яңынан Мин һине байрам көнөндәге һымаҡ,
Сатырҙарҙа йәшәтермен.
10Пәйғәмбәрҙәргә[†] әйттем,
Бик күп күренмештәр[†] бирҙем,
Пәйғәмбәрҙәр аша ғибрәтле хикәйәләр һөйләнем.
11Ғилғәд[†] – золом,
Кешеләре бер нәмәгә лә яраҡһыҙ.
Гилгалда үгеҙҙәрҙе ҡорбан[†] итеп салалар,
Ләкин уларҙың ҡорбан усаҡтары
Һөрөлгән баҫыуҙарҙың ситенә
Сығарып ташланған таштарҙай булып ҡалыр»[+].

12Яҡуп Арам[†] еренә ҡасып киткәйне,
Исраил[†] ҡатыны хаҡына эшләгәйне –
Мал көткәйне[+].
13Пәйғәмбәре аша Раббы Исраилды
Мысыр иленән сығарҙы,
Пәйғәмбәре аша уларҙы һаҡлап йөрөттө[+].
14Раббыны Әфраим бик ныҡ ярһытты:
Бөйөк Хакимы ул түккән ҡанды үҙенең башына төшөрөр,
Үҙен һанламаған өсөн әжерен бирер[+].

#### 13


Исраилға сығарылған һуңғы хөкөм

1Әфраим һөйләгән саҡта, барыһы ла тетрәп торҙо,
Исраилда[†] ул юғары дәрәжәлә ине,
Әммә Бәғелгә[†] табынып ғәйепкә батты һәм харап булды[+].
2Инде гонаһ[†] өҫтөнә гонаһ ҡылалар,
Көмөштән үҙҙәре белгәнсә бот ҡоялар.
Был боттар һәммәһе һөнәрселәр эше!
Әфраимдар тураһында:
«Ҡорбан[†] килтергән кешеләр
Башмаҡ һынын үбә!» – тиҙәр[+].
3Шуның өсөн улар таңғы томан һымаҡ булыр,
Иртәнсәк кипкән ысыҡҡа оҡшап ҡалыр,
Ырҙындан ел осорған кәбәктәй ғәйеп булыр,
Мөрйәнән сыҡҡан төтөнгә оҡшап ҡалыр[+].

4«Мин – Раббы[†], һинең Аллаңмын.
Мысыр[†] еренән һине алып сыҡтым.
Һин Минән башҡа алланы белмәҫһең,
Минән башҡа ҡотҡарыусың[†] юҡ[+].
5Мин һиңә сүлдә,
Ҡоро ерҙәрҙә күҙ-ҡолаҡ булдым[+].
6Көтөүлек булғанда – туйындығыҙ,
Тамағығыҙ туйғас, эреләнеп Мине оноттоғоҙ[+].
7Һеҙҙең өсөн Мин арыҫлан булырмын,
Ҡаплан һымаҡ юлда һағалармын[+].
8Балаларынан мәхрүм ҡалған
Инә айыу һымаҡ һөжүм итермен,
Йөрәктәрен йыртып асырмын.
Арыҫландай һоғонормон Мин уларҙы,
Ҡырағай януар ише өҙгөсләрмен[+].

9Һәләк иттең үҙеңде, Исраил –
Сөнки ярҙамсың Мин генә инем.
10Ҡайҙа һинең батшаң?
Ҡалаларыңда, әйҙә, һине ҡотҡарһын.
„Миңә батша менән башлыҡтар бир“, –
Тип таптырған хакимдарың ҡайҙа[+]?
11Асыулы сағымда Мин һиңә батша бирҙем,
Ярһығанда уны тартып алдым[+].

12Әфраимдың ғәйебе төйөнгә төйнәлгән,
Уның гонаһы хәтерҙән юйылмаған.
13Тулғаҡ мәле еткәс,
Ул – аҡылһыҙ бала! –
Тыуымға килеп етә алмайса аҙаплана[+].
14Мин әфраимдарҙы үлеләр донъяһынан[†] ҡотҡарырмынмы?
Уларҙы үлемдән йолоп алырмынмы?
Эй әжәл, ҡайҙа һинең үләттәрең?
Эй үлеләр донъяһы, емереклектәрең ҡайҙа?
Мин ҡыҙғаныуҙы белмәйем![+]

15Әфраим үҙ туғандары араһында
Иң түллеһе булһа ла,
Көнсығыш еле, сүллектән иҫкән
Раббы еле күтәрелер:
Шул саҡ инештәре кибер,
Шишмәләре ҡороп ҡалыр.
Хазинаһы юҡҡа сығыр,
Бар зиннәттәренән яҙыр»[+].

#### 14


Раббының Исраилға мөрәжәғәте

1Самария[†] ғәйебенә күрә язаһын күтәрер,
Сөнки Аллаһына ҡаршы баш күтәрҙе:
Уның халҡы ҡылыстан һәләк булыр,
Сабыйҙары киҫәктәргә тураҡланыр,
Йөклө бисәләрҙең ҡорһаҡтары бүҫелер[+].

2Исраил,[†] Аллаң Раббыға әйләнеп ҡайт –
Яуызлығың арҡаһында абындың һин[+].
3Доға һүҙҙәрен алып, Раббыға ҡайтығыҙ.
Уға: «Һәр ғәйебебеҙҙе кисерә күр –
Яҡшылығыбыҙҙы ҡабул ҡыл!
Беҙ һиңә вәғәҙә биргәнебеҙсә,
Ҡорбанға[†] тип үгеҙҙәр салырбыҙ[+].
4Ашшур[†] беҙҙе ҡотҡара алмаҫ,
Беҙ аттарға атланмаҫбыҙ,
Үҙ ҡулыбыҙ менән яһаған әйберҙәрҙе
Аллаларыбыҙ тип атамаҫбыҙ.
Етем Һинән мәрхәмәт[†] күрәсәк!» – тип әйтегеҙ[+].

5Раббы[†] былай ти:
«Мин уларҙы хыянаттан дауалармын,
Ихлас һөйөү менән яратырмын,
Сөнки уларға булған асыуым ҡайтты инде.
6Мин Исраилға ысыҡ һымаҡ булырмын,
Ул лилиә кеүек сәскә атыр,
Ливан[†] ағастары һымаҡ тамыр йәйер,[+]
7Үренделәре төрлө яҡҡа таралыр.
Ул зәйтүн[†] ағасы һымаҡ гүзәл булыр,
Ливан кедрылай хуш еҫ аңҡытыр.
8Күләгәһендә көн күргәндәр әйләнеп ҡайтыр,
Иген игер, йөҙөм ағасындай[†] сәскә атыр,
Дандары Ливан шарабыныҡы һымаҡ булыр.
9Әфраим әйтер:
„Боттарҙың миңә ни кәрәге бар?“
Мин яуап ҡайтарырмын, уға ҡарармын:
„Мин – мәңге йәшел кипарис һымаҡмын.
Һинең бөтә емештәрең – Минән“».

10Аҡылы бар – аңлап белһен шуны,
Зирәк – асылына төшөнһөн.
Раббы юлы тура, тәҡүәләр шунан йөрөй,
Ә гонаһлылар[†] унда абына[+].

### Йоил

#### Йоил

Йоил


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]


#### Инеш һүҙ


Йоил пәйғәмбәр китабы

Китаптың тәүге ике бүлегендә Йоил пәйғәмбәр бөтә илгә ҡоролоҡ килеүен һәм саранча ябырылыуын һүрәтләй. Ул саранча тураһында юлындағы бөтә нәмәне ҡырып барған, Алла тарафынан ебәрелгән дошман ғәскәре һымаҡ итеп һөйләй. Бәлки, киреһенсә, Ассирия (йәки Ашшур) йә иһә башҡа дошмандың ғәскәре бер йәшеллекте ҡалдырмай ҡырып килгән болоттай саранча өйөрө менән сағыштырылалыр? Ни генә булһа ла, пәйғәмбәр халыҡҡа Алланың тәүбәгә килергә саҡырыуын, Уның татыулыҡты тергеҙеү тураһындағы вәғәҙәһен тапшыра.

Саранча ябырылыуы – Алла хөкөмө көнөндә ни булырын күрһәтергә тырышыу ғына. Шул уҡ ваҡытта Раббы Үҙенең һайлап алған халҡына күрһәткән зыяндары өсөн бөтә халыҡтарҙы яуапҡа тарттырасаҡ. Ғәйеплеләр язаланасаҡ, ә Алла халҡы мул бәрәкәт аласаҡ.

#### 1

1Йоил Пеҫуил улына Раббы[†] һүҙе булды.


Саранчалар һөжүме һәм ҡоролоҡ

2Эй аҡһаҡалдар,[†] тыңлағыҙ,
Ошо ерҙә ғүмер итеүселәр һәр берегеҙ
Әйткәндәремә ҡолаҡ һалығыҙ!
Һеҙҙең йәки аталарығыҙҙың заманында
Ошондай хәлдең булғаны бармы?
3Был турала балаларығыҙға һөйләгеҙ;
Балаларығыҙ – үҙ балаларына,
Ул балалар килер быуындарға еткерһен[+].

4Күс-күс булып оса саранча!
Беренсе күс ашап бөтмәгәнде,
Икенсеһе, өсөнсөһө йыпыра;
Ә уларҙан нимә тороп ҡала,
Шуны дүртенсе күс ҡырып һала[+].

5Эй һеҙ, эскеселәр, уянығыҙ ҙа илағыҙ;
Эй шарап яратыусылар, зар илағыҙ:
Шарап ауыҙығыҙҙан тартып алынды[+].
6Сөнки еремә иҫәпһеҙ-һанһыҙ
Ҡеүәтле бер ҡәүем ябырылды.
Тештәре арыҫландыҡы кеүек үткер,
Инә арыҫландыҡы һымаҡ аяуһыҙ[+].
7Йөҙөмдәремде харап иттеләр,
Инжир ағасымды кимерҙеләр,
Ҡайырыһына тиклем мөнйөп бөттөләр,
Бары ҡыу ботаҡтары ағарып ҡалды.

8Йәрәшелгән йәрен юғалтып,
Хәсрәт кейеме кейгән йәш ҡыҙ һымаҡ илағыҙ.
9Раббы ҡорамына[†] икмәк саҙаҡаһы ла,
Түкмә ҡорбан[†] да килеүҙән туҡтаны.
Ҡаһиндар[†] – Раббы хеҙмәтселәре – ҡайғыра.
10Баҫыуҙар харап булды, иңрәй тупраҡ,
Сөнки иген юҡ ителде, йөҙөм һуты кипте,
Зәйтүн майы[†] ҡороно[+].
11Бойҙай менән арпа өсөн,
Эй игенселәр, көйәләнегеҙ!
Илағыҙ, баҡсасылар, йәш түгегеҙ,
Сөнки бөтә уңыш юҡҡа сыҡты[+].
12Йөҙөм һәм инжир ағастары ҡороно,
Анар, хөрмә, алма – барыһы ла кипте!
Кешеләр араһынан һөйөнөс юҡҡа сыҡты[+].


Тәүбәгә саҡырыу

13Эй ҡаһиндар, хәсрәт кейеме кейеп илағыҙ.
Һыҡтағыҙ, ҡорбан усағында хеҙмәт иткәндәр!
Алламдың хеҙмәтселәре, Алла йортона килегеҙ,
Хәсрәт кейеменә уранып, унда ҡунығыҙ!
Сөнки Аллағыҙҙың ҡорамынан
Икмәк саҙаҡаһы менән түкмә ҡорбан юҡ булды[+].
14Изге[†] ураҙа иғлан итегеҙ, йыйын саҡырығыҙ!
Аҡһаҡалдарҙы һәм илдә йәшәүселәрҙең барыһын
Аллағыҙ Раббының йортона йыйығыҙ,
Раббыға ялбарығыҙ[+].

15О, ул көн!
Раббы көнө[†] яҡын!
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе күндергән
Һәләкәт булып килә ул![+]
16Күҙ алдында ризығыбыҙ юҡ ителде,
Аллабыҙ йортонан һөйөнөс һәм шатлыҡ китте[+].
17Ҡоро тупраҡ аҫтында орлоҡтар кибеп ҡалды.
Келәттәр буш, ырҙын емерелде,
Сөнки һаҡларға ашлыҡ юҡ.
18Ҡайһылай баҡырыша мал-тыуар!
Ҡабыр үлән, утлар көтөүлекһеҙ
Темеҫкенеп йөрөй башмаҡтар,
Кәзә-һарыҡ көтөүҙәре ыҙалана.
19Йә Раббы, Һиңә ялбарам!
Далалағы көтөүлектәр көйөп бөттө,
Ҡырҙағы барлыҡ ағастарҙы ялҡын ялманы[+].
20Ҡырағай хайуандар ҙа Һине саҡыра,
Сөнки ағын һыуҙар ҡороно;
Далалағы көтөүлектәр утҡа көйҙө[+].

#### 2


Раббы көнө яҡынлаша

1Мөгөҙ ҡысҡыртығыҙ Сионда,
Изге[†] тауымда хәүеф иғлан итегеҙ.
Илдә йәшәгән һәр кем тетрәнһен!
Сөнки Раббы көнө[†] килә, ул бик яҡын[+].
2Дөм ҡараңғы бер көн,
Болотло, ҡап-ҡара көн булыр ул!
Бер ғәскәр килер
Тауҙар өҫтөнә йәйелгән таңғы нур һымаҡ;
Иҫәпһеҙ-хисапһыҙ ҡеүәтле бер сиреү.
Быға тиклем ундайҙың һис булғаны юҡ,
Бынан һуң килер быуындар ҙа ундайҙы күрмәҫ[+].
3Алдарынан – ялҡын ялмап бара,
Арттан ут көйрәтеп ҡала;
Ғедән баҡсаһылай[†] күркәм ерҙәр
Улар үткәндән һуң бушлыҡҡа әйләнә.
Һис нәмә уларҙан ҡотола алмай[+].

4Ҡиәфәттәре атҡа оҡшаған,
Һуғыш аттары кеүек сабалар[+].
5Шулай тау армыттарынан
Яу арбалары гөрһөлдәп елә;
Шулай һаламды ялмаған ут сытырҙай,
Шулай олоғара ғәскәр
Саф-саф теҙелеп алышҡа килә.
6Халыҡтар улар алдында ҡалтырап төшә,
Ҡурҡыуҙан йөҙҙәре ағарып ҡата[+].
7Улар яугир һымаҡ һөжүм итә,
Диуарға һуғышсылай тырмашып менә.
Һәр кем үҙ урынын белә,
Берәү ҙә һуҡмағынан тайпылмай[+].
8Бер-береһен этмәй-төртмәй,
Сафтарҙы боҙмай туп-тура елә,
Ҡоралдар араһынан йырып үтәләр,
Уларҙы туҡтатыу мөмкин түгел.
9Ҡалаға бәреп керәләр,
Диуар буйлап йүгерәләр,
Тәҙрәләрҙән ҡараҡ кеүек
Өйҙәргә үрмәләйҙәр[+].

10Ҡаршыларында ер ҡалтыраныр,
Дер һелкенер күктәр.
Ҡояш менән ай ҡарайыр,
Йондоҙҙарҙың нуры шиңер[+].
11Раббы[†] Үҙ ғәскәренең алдында һөрән һалыр.
Иҫәпһеҙ-һанһыҙ Уның сиреүе.
Уның һүҙен үтәүселәр ҡеүәтле.
Раббының көнө бөйөк, дәһшәтле!
Быға кем түҙә алыр[+]?


Раббыға ҡайтығыҙ

12Тик Раббы хатта ошо мәлдә лә:
«Ураҙалар тотоп, илап, йәш түгеп
Ысын йөрәктән Миңә кире ҡайтығыҙ, – тип саҡыра. –[+]
13Кейемегеҙҙе түгел,
Йөрәгегеҙҙе йыртығыҙ.
Аллағыҙ Раббыға ҡайтығыҙ.
Сөнки Ул мәрхәмәтле,[†] рәхимле;
Ул – сикһеҙ түҙемле, оло мөхәббәтле,
Ул билдәләнгән ҡазаны күндермәҫкә шат булыр[+].
14Кем белә, бәлки, һеҙҙе йәлләр ҙә ниәтенән кире ҡайтыр,
Артынса бәрәкәт бирер,
Ул саҡта Аллағыҙ Раббыға икмәк саҙаҡалары,
Түкмә ҡорбандар[†] килтерерһегеҙ[+].

15Борғо ҡысҡыртығыҙ Сионда,
Изге ураҙа иғлан итегеҙ, йыйын саҡырығыҙ![+]
16Халыҡты йыйығыҙ,
Уларҙы изге йыйынға саҡырығыҙ:
Ҡарттар ҙа, балалар ҙа йыйылһын,
Имсәк имгән сабыйҙар ҙа ҡалмаһын;
Кейәү менән кәләш тә бүлмәләренән сыҡһын[+].
17Ҡаһиндар[†] – Раббы хеҙмәтселәре – илап,
Ҡорамдың[†] айуаны[*] менән ҡорбан усағы араһында:
„Йә Раббы, халҡыңды йәллә, – тип ялбарһын. –
Үҙ биләмәңде хурлыҡҡа төшөрмә,
Сит ҡәүемдәрҙең көлкөһөнә ҡалдырма.
‘Ҡайҙа уларҙың Аллаһы?’ – тимәһендәр“»[+].


Раббының яуабы

18Шул заманда Раббы,
Үҙ ере өсөн әрнеп, халҡын ҡыҙғаныр[+].
19Раббы халҡына былай тип яуап бирер:
«Бына Мин һеҙгә ашлыҡ, яңы шарап,
Зәйтүн майы[†] бирермен.
Шуларҙы туйғансы ашап-эсерһегеҙ.
Башҡаса ҡәүемдәр араһында
Һеҙҙе оятҡа ҡалдырмам.
20Төньяҡтан ябырылған дошманды
Һеҙҙән алыҫҡа ҡыуырмын.
Уны ҡыуан ерҙәргә, сүллеккә,
Алдан килгәнен – көнсығыш диңгеҙгә,
Арттағыһын көнбайыш диңгеҙгә быраҡтырырмын.
Үләкһәләренән ҡот осҡос һаҫыҡ еҫ таралыр».
Ысынлап та Раббы бөйөк эштәр ҡыла![+]
21Эй тупраҡ, ҡурҡма, ҡыуан, рәхәтлән,
Раббы бөйөк эштәр башҡарҙы![+]
22Эй ҡыр йәнлектәре, ҡурҡмағыҙ!
Далалағы көтөүлектәр йәшелләнер,
Ағастар емеш бирер,
Инжир менән йөҙөм ишелеп уңыр[+].
23Эй Сион халҡы,
Аллағыҙ Раббыла[†] һөйөнөс-шатлыҡ табығыҙ!
Ул һеҙгә игелеккә көҙгө ямғырҙы бирҙе;
Элеккесә көҙгө ямғырҙы ла,
Яҙғы яуынды ла муллап ебәрҙе[+].
24Ырҙындарығыҙ ашлыҡҡа тулы булыр,
Һыҡҡыстарҙан шарап менән зәйтүн майы ташып ағыр.
25«Ябырылған саранчалар сиреүенең,
Күс-күс саранчалар рәүешендә
Һеҙгә ебәрелгән бөйөк ғәскәремдең
Ҡырып ашап бөткәнен артығы менән бирәм[+].
26Туйғансы рәхәтләнеп ашарһығыҙ,
Һеҙҙең өсөн мөғжизәләр ҡылған
Аллағыҙ Раббының исемен данларһығыҙ.
Халҡым башҡа бер ваҡытта ла хурлыҡҡа ҡалмаҫ.
27[•]Белерһегеҙ, Исраил[†] халҡы араһындамын,
Мин – Раббы, һеҙҙең Аллағыҙ, башҡаһы юҡ.
Халҡым башҡа бер ваҡытта ла хурлыҡҡа ҡалмаҫ![+]


Бөтәһе өҫтөнә Үҙемдең Рухымды яуҙырырмын

28Бынан һуң Мин барлыҡ кешеләргә
Үҙемдең Рухымды яуҙырырмын.
Улдарығыҙ, ҡыҙҙарығыҙ пәйғәмбәрлек[†] итер,
Ҡарттарығыҙ әүлиә төштәр күрер,
Йәштәрегеҙгә илаһи күренмештәр[†] иңер[+].
29Ул көндәрҙә Үҙ Рухымды хатта
Ир һәм ҡатын ҡолдарға ла яуҙырырмын.
30Күктә һәм ер йөҙөндә хикмәтле билдәләр күрһәтермен:
Ҡан, ут һәм төтөн бағаналары күренер[+].
31Раббының бөйөк һәм дәһшәтле көнө килерҙән алда
Ҡояш – ҡараңғылыҡҡа, ай ҡанға әйләнер![+]

32Ул заманда Раббыны исеме менән саҡырғандар барыһы ла ҡотолор, сөнки, Раббы әйткәнсә, Сион тауында[†] һәм Йәрүсәлимдә[†] ҡотолоп иҫән ҡалыусылар һәм улар араһында Раббы Үҙе саҡырғандар булыр[+].

#### 3


Раббының башҡа халыҡтарҙы хөкөм итәсәге

1Шул көндәрҙә, Йәһүҙә[†] һәм Йәрүсәлимгә[†]
Әүәлге мул, имен тормошон кире ҡайтарам[+].
2Бөтә халыҡтарҙы йыйып,
Йеһошафат[*] үҙәненә килтерәм.
Үҙемдең халҡым, биләмәм Исраилға[†] ҡаршы
Ҡылған ғәмәлдәре өсөн уларҙы хөкөмгә тарттырам.
Сөнки халҡымды башҡа ҡәүемдәр араһына тараттылар,
Еремде үҙ-ара бүлешеп алдылар[+].
3Улар халҡымды йәрәбә ташлап бүлделәр,
Ир балаларҙы фәхишәгә хаҡ итеп бирҙеләр,
Шарап өсөн ҡыҙҙарҙы һаттылар[+].

4Эй Тир һәм Сидон ҡалалары, Пелешеҫ ерендәге бөтә өлкәләр! Миңә ҡаршы нимә эшләмәк булаһығыҙ? Әллә ҡон ҡайтарырға уйлайһығыҙмы? Ул сағында, ҡара уны, ҡылғанығыҙҙы бик тиҙ, йәһәт кенә үҙ башығыҙға төшөрөрмөн[+]. 5Сөнки Минең көмөшөмдө, алтынымды алдығыҙ, иң гүзәл ҡомартҡыларымды илаһтарығыҙҙың ҡорамдарына[†] индереп ҡуйҙығыҙ[+]. 6Йәһүҙә менән Йәрүсәлим халҡын, тыуған ерҙәренән айырып, яуандарға һаттығыҙ. 7Хәҙер Мин уларҙы һеҙ һатып ебәргән ерҙәрҙән кире ҡайтарам, уларға ҡылған золомоғоҙҙо үҙ башығыҙға төшөрәм. 8Ул-ҡыҙҙарығыҙҙы Йәһүҙә халҡына һатырмын, ә улар алыҫ ҡәүемгә – шеваларға һатып ебәрер, – ти Раббы[†]. –[+]

9Халыҡтарға былай тип иғлан итегеҙ:
„Һуғышҡа әҙерләнегеҙ,
Батырҙарҙы яуға саҡырығыҙ.
Яугирҙәрегеҙ, тупланып, һөжүмгә күсһен.
10Төрәндәрегеҙҙән ҡылыс,
Урағығыҙҙан һөңгө башаҡтары ҡойоғоҙ.
Хатта иң көсһөҙө лә: ‘Мин ҡеүәтле!’ – тиһен[+].
11Эй эргә-тирәләге ҡәүемдәр,
Тиҙерәк килеп бер урынға тупланығыҙ“».

Йә Раббы, батырҙарыңды шунда ебәр.

12«Ҡәүемдәр күтәрелеп килһендәр,
Йеһошафат үҙәнендә йыйылһындар.
Мин шул ерҙә ултырырмын,
Һәммә халыҡтарға хөкөм сығарырмын»[+].
13Ураҡ алығыҙ – иген өлгөргән.
Килегеҙ, тапағыҙ – йөҙөм һыҡҡыс[†] тулған,
Һауыттар ашып түгелә.
Ҡәүемдәрҙең залимлығы шулай хаттин ашҡан[+].
14Өйөр-өйөр халыҡ – Хөкөм үҙәнендә.
Хөкөм үҙәненә Раббы көнө[†] яҡынлаша![+]
15Ҡояш менән ай ҡарайыр,
Йондоҙҙарҙың нуры һүнер[+].
16Раббы Сиондан күкрәр,
Йәрүсәлимдән гөрһөлдәр,
Күк менән ер тетрәп торор.
Әммә Раббы Үҙ халҡы өсөн – ышыҡ,
Исраилдар өсөн ҡәлғә булыр[+].


Раббының халҡына фатиха бирәсәге

17«Шунда Минең Раббы –
Мөҡәддәс[†] тауым Сионда төйәкләнгән
Аллағыҙ икәнемде белерһегеҙ.
Йәрүсәлим изге урын булыр;
Ят ҡәүемдәр бүтән уның аша үтә алмаҫ[+].

18Ул көндәрҙә былай булыр:
Тауҙарҙан татлы шарап,
Ҡалҡыулыҡтарҙан һөт ағып торор;
Йәһүҙәнең һәр йырынына һыу тулыр.
Раббы ҡорамынан ағып сыҡҡан шишмә
Шиттим үҙәнен һуғарыр[+].

19Йәһүҙәнең халҡын яфалаған,
Ғәйепһеҙ кешеләрҙең ҡанын түккәнгә күрә
Мысыр[†] харабаға әйләнер,
Эдом[†] буш далаға әүерелер[+].
20Йәһүҙә – мәңгелеккә,
Йәрүсәлим быуындан-быуынға ҡалыр[+].
21Уларҙың түгелгән ҡаны өсөн үс алырмын,
Ғәйеплене язаһыҙ ҡалдырмам.

Раббы Сионда йәшәр!»[+]

### Ғамос

#### Ғамос

Ғамос


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]


#### Инеш һүҙ


Ғамос пәйғәмбәр китабы

Ғамос – телмәре айырым китапты хасил иткән беренсе пәйғәмбәр. Ул Алла ихтыярын еткергән саҡтарҙа, йәһүд халҡы ике дәүләткә бүленеп йәшәгән була. Көньяҡта – Йәһүҙә, уның баш ҡалаһы – Йәрүсәлим. Төньяҡта – Исраил, сәйәси баш ҡалаһы – Самария, ә мөһим дини үҙәге Бейт-Ил ҡалаһы була.

Ғамос үҙе Йәһүҙәлә Бейт-Ләхәмдән алыҫ түгел Теҡоға тигән ҡасабала көтөүсе булған. Ул беҙҙең эраға тиклем VІІІ быуатта йәшәгән. Исраилдарҙан Үҙенең ни көткәнен белдерергә тип, Алла уны Төньяҡ дәүләткә ебәрә. Һүҙ бик күп гонаһтарҙан тәүбәгә килеү тураһында бара: халыҡ мәжүсилеккә тайпылған, үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙә лә ғәҙеллек һәм миһырбанлылыҡты онотҡан.

Китап тирә-йүндәге халыҡтарҙы фашлауҙан башлана һәм шунан һуң ғына Исраилдың үҙенә күсә (1–2-се бүлектәр); артабан Исраил халҡының гонаһтарын берәмләп фашлау һәм Алланың ниндәй хөкөм ебәрәсәген һүрәтләү китә (3–6-сы бүлектәр); шунан һуң Алланың Ғамосҡа Исраилды ниндәй яҙмыш көтәсәген асҡан күренмештәр ебәреүе тасуирлана (7–9-сы бүлектәр). 7-се бүлектә Амасъяһ ҡаһин менән Яровғам батшаның әйтелгәндәрҙе нисек ҡабул итеүе айырым урын алып тора: уларҙы Раббы ни әйткәне ҡыҙыҡһындырмай, уларға тик үҙҙәренең хакимлығы ғына мөһим.

Әммә исраилдар Ғамостың киҫәтеүҙәренә әһәмиәт бирмәй. Һөҙөмтәлә, беҙҙең эраға тиклем 722 йылда Ассирия (йәки Ашшур) империяһы Самарияны буйһондора, бик күп исраилдарҙы әсирлеккә ала һәм төрлө илдәргә тарата.

#### 1

1Теҡоғала һарыҡ үрсетеүселәрҙең береһе булған Ғамостың һүҙҙәре. Йәһүҙә[†] батшаһы Ғуззияһ һәм Исраил[†] батшаһы Йеһоаш улы Яровғам хакимлыҡ иткән осорҙа, ер тетрәрҙән ике йыл алда, Ғамосҡа Исраил тураһында күренмеш[†] булды[+].

2Ғамос былай тине:

«Сиондан гөрһөлдәй Раббы[†],
Йәрүсәлимдән[†] Уның тауышы күкрәй,
Көтөүлектәр тотош сатнап кибә,
Кармәл тауының түбәһе ҡорой»[+].


Раббының Дамаскты язалаясағы

3Раббы былай ти:

«Дамаск енәйәт артынан енәйәт ҡыла,
Енәйәттәре саманан ашты.
Минең ҡарарым ҡаты:
Тимер тешле ашлыҡ һуҡҡыс менән
Ғилғәдте[†] төйгәнгә күрә,[+]
4Хазаилдың һарайына ут төртәм,
Ялҡын Бен-Һадад ҡәлғәһен ялмап йотор![+]
5Дамаск ҡапҡаларының[†] биген ватам,
Авен үҙәнендәге тәхет хужаһын,
Бейт-Ғәдәндә хакимлыҡ таяғын тотҡанды юҡ итәм,
Арамиҙар[†] Ҡыйрға һөрөлөр», – ти Раббы[+].


Раббының пелештиҙәрҙе язалаясағы

6Раббы былай ти:

«Газа енәйәт артынан енәйәт ҡыла,
Енәйәттәре саманан ашты.
Минең ҡарарым ҡаты:
Халҡымды тотош ауылдары менән әсиргә алып
Эдомға[†] һатып ебәргән өсөн[+]
7Газа диуарҙарына ут төртәм,
Ҡәлғәләрен ялҡын ялмап йотор!
8Ашдодтағы тәхет хужаһын,
Ашҡылонда хакимлыҡ таяғы эйәһен юҡҡа сығарам;
Мин Ғәҡронға ҡаршы ҡул күтәрәм,
Имен ҡалған пелештиҙәр[†] юҡ булыр!» – ти Раббы Хаким[+].


Раббының Тирҙы язалаясағы

9Раббы былай ти:

«Тир енәйәт артынан енәйәт ҡыла,
Енәйәттәре саманан ашты.
Минең ҡарарым ҡаты:
Туғандарса килешеүҙе[†] онотоп,
Халҡымды тотош ауылдары менән әсиргә алып
Эдомға һатып ебәргән өсөн[+]
10Тирҙың диуарҙарына ут төртәм,
Ҡәлғәләрен ялҡын ялмап йотор!»


Раббының Эдомды язалаясағы

11Раббы былай ти:

«Эдом енәйәт артынан енәйәт ҡыла,
Енәйәттәре саманан ашты.
Минең ҡарарым ҡаты:
Ҡылыс тотоп туғанын ҡыуа төшкән,
Аяу тигән нәмәне онотоп,
Туғанына гел асыу һаҡлаған,
Ярһыуына баш булмаған өсөн,[+]
12Теманға Мин ут төртәм,
Босра ҡәлғәләрен ялҡын ялмап йотор!»


Раббының ғаммондарҙы язалаясағы

13Раббы былай ти:

«Ғаммондар енәйәт артынан енәйәт ҡыла,
Енәйәттәре саманан ашты.
Минең ҡарарым ҡаты:
Биләмәләрен киңәйткән саҡта
Ғилғәдтә ауырлы ҡатындарҙың
Ҡорһаҡтарын бүҫкән өсөн,[+]
14Рабба диуарҙарына ут төртәм,
Алыш көнөндә һуғыш ораны,
Дауыл көнөндә ғәрәсәт олоуы аҫтында
Ҡәлғәләрен ялҡын ялмап йотор![+]
15Батшалары менән түрәләре
Һәммәһе һөргөнгә китер», – ти Раббы[+].

#### 2


Раббының Моавты язалаясағы

1Раббы[†] былай ти:

«Моав[†] енәйәт артынан енәйәт ҡыла,
Енәйәттәре саманан ашты.
Минең ҡарарым ҡаты:
Эдом[†] батшаһының һөйәктәрен
Көлгә ҡалдырып мәсхәрә иткән өсөн[+]
2Моавҡа Мин ут төртәм.
Ҡирйоҫ ҡәлғәләрен ялҡын ялмап йотор –
Моав һуғыш шау-шыуы, борғо тауышы,
Яу ораны аҫтында һәләк булыр[+].
3Уларҙың араһынан хакимдарын юҡ итәм,
Бөтә башлыҡтарын ҡырып бөтәм», – ти Раббы.


Раббының Йәһүҙәне язалаясағы

4Раббы былай ти:

«Йәһүҙә[†] енәйәт артынан енәйәт ҡыла,
Енәйәттәре саманан ашты.
Минең ҡарарым ҡаты:
Раббы ҡанунынан[†] ваз кисеп,
Уның ҡағиҙәләрен тотмаған өсөн,
Мин уларҙы язаһыҙ ҡалдырмайым.
Аталары эйәргән ялған боттар
Уларҙың тура юлдан аҙаштырҙы[+].
5Мин Йәһүҙәгә ут төртәм,
Йәрүсәлим[†] ҡәлғәләрен ялҡын ялмап йотор»[+].


Раббының Исраилды язалаясағы

6Раббы былай ти:

«Исраил[†] енәйәт артынан енәйәт ҡыла,
Енәйәттәре саманан ашты.
Минең ҡарарым ҡаты:
Тәҡүә кешене – көмөш тингә,
Ярлы-ябағаны бер пар ҡатаға һатҡан өсөн
Уларҙы язаһыҙ ҡалдырмайым[+].
7Фәҡирҙәрҙе туҙанға һалып тапайҙар,
Сараһыҙҙың юлын быуалар.
Аталы-уллы бер ҡатын менән ятып,
Изге[†] исемемде хурлайҙар[+].
8Һәр ҡорбан[†] усағының янында
Аманат итеп килтерелгән кейем өҫтөндә
Рәхәтләнеп тән яҙалар;
Ғәйеп өсөн тип түләткән шарапты
Алла йортонда[†] тартынмай эсәләр.

9Ә Мин Исраил хаҡына
Кедрҙай буйсан, имәндәй мәғрур
Әмөриҙәрҙе юҡ иттем,
Осонан тамырына тиклем тураҡланым[+].
10Мин һеҙҙе Мысырҙан[†] алып сығып,
Әмөриҙәр ерен бирер өсөн,
Ҡырҡ йыл буйы сүлдә юл күрһәттем[+].
11Улдарығыҙҙы пәйғәмбәр[†] иттем,
Егеттәрегеҙҙән нәзирҙәр[†] билдәләнем.
Шулай түгелме ни, исраилдар? –
Раббы шулай тип белдерә. –[+]
12Ә һеҙ нәзирҙәргә шарап эсерҙегеҙ,
Пәйғәмбәрҙәргә пәйғәмбәрлек итмәҫкә бойорҙоғоҙ.
13Тиҙҙән һеҙгә бына нимә булыр:
Көлтә тейәлгән арба менән иҙгән һымаҡ
Мин дә һеҙҙе иҙәсәкмен.
14Етеҙҙең ҡасырға хәле ҡалмаҫ,
Көслөнө ҡеүәте ташлап китер,
Ҡаһарман үҙенең йәнен ҡотҡара алмаҫ[+].
15Уҡсы аяғында ҡала алмаҫ,
Аяғы етеҙ булған ҡасып өлгөрмәҫ,
Һыбайлы ла йәнен ҡотҡара алмаҫ.
16Хатта иң ғәййәр яугир ҙә
Ҡоралын ташлап ҡасыр», – тип белдерә Раббы.

#### 3


Исраилдың һайлап алыныуы һәм язаға тарттырылыуы

1Ошо һүҙҙе тыңлағыҙ, исраилдар![†] Раббы[†] уны һеҙҙең хаҡта, Мысыр[†] еренән алып сыҡҡан был нәҫелдең бөтәһенә әйтә[+].

2«Ерҙәге бөтә нәҫелдәр араһынан
Мин тик һеҙҙе генә һайлап алдым,
Шуға ла гонаһтарығыҙ[†] өсөн
Һеҙҙән бик ҡаты һораясаҡмын!»[+]

3Ике кеше үҙ-ара һөйләшмәйенсә
Бергәләшеп юлға сығырмы?
4Ҡорбаны[†] булмаған арыҫлан
Урманда үкерерме?
Әгәр ҙә емтек алып ҡайтмаһа,
Йәш арыҫлан ояһында ырылдармы?
5Ылыҡтырырлыҡ ем һалынмаһа,
Ерҙәге тоҙаҡҡа ҡош төшөрмө?
Бер нәмә лә эләкмәһә,
Тоҙаҡ ерҙән ҡуҙғалырмы?
6Ҡалала борғо ҡысҡыртырҙармы,
Ҡурҡырға сәбәп булмаһа?
Раббы Үҙе ебәрмәһә,
Ҡалаға афәт килерме[+]?
7Раббы Хаким ҡолдары пәйғәмбәрҙәргә[†]
Ниәтен асмайынса, һис ғәмәл ҡылмай[+].
8Арыҫлан үкергәндә
Кем ҡурҡыуға ҡалмаҫ?
Раббы Хаким һөйләй башлаһа,
Кем пәйғәмбәрлек ҡылмаҫ[+]?


Раббының Исраилды һәм Самарияны хөкөм итеүе

9Ашдод ҡәлғәләрендә иғлан итегеҙ,
Мысыр ерендәге нығытмаларҙа белдерегеҙ:
«Самарияның[†] тау баштарына артылығыҙ,
Эсендәге башбаштаҡлыҡты күрегеҙ:
Унда ҡыҫырыҡлау, иҙеү хөкөм һөрә!»[+]
10«Ғәҙел йәшәй белмәй улар, – тип белдерә Раббы. –
Улар ҡәлғәләренә залимлыҡ менән,
Талаш-тартыш менән байлыҡ йыя»[+].
11Шуға күрә Раббы Хаким былай ти:
«Дошман килеп илеңде ҡамар, Самария,
Һине ҡеүәтеңдән яҙҙырып,
Ҡәлғәләрегеҙҙе тотош талар»[+].

12Раббы былай ти:

«Ҡайсаҡ көтөүсе ике тояҡ йә ярты ҡолаҡ ҡына эләктереп өлгөрә – арыҫлан талаған малдан ни бары шулар ҡалған була. Ана шулай Самарияла йәшәгән исраилдарҙан да диван арҡаһы менән һике тояғы ғына тороп ҡалыр».

13«Тыңлағыҙ һәм Яҡуп нәҫелен иҫкәртегеҙ, –
ти Раббы Хаким, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы, –
14Исраилға енәйәте өсөн
Хисап көнө еткән саҡта,
Бейт-Илдәге ҡорбан усаҡтарын да юҡ итәм,
Мөгөҙҙәрен ҡырҡып, ергә ырғытырҙар[+].
15Ҡышҡы ла, йәйге лә һарайҙарҙы емерермен,
Фил һөйәге менән биҙәлгән затлы йорттарҙы,
Мөһабәт һарайҙарҙы харабаға әйләндерермен», –
тип белдерә Раббы[+].

#### 4

1Эй һеҙ, Самария[†] тауындағы Башан һыйырҙары[*],
Һеҙ, ярлыларҙы ҡыҫырыҡлаған,
Фәҡирҙәрҙе иҙгән, ирҙәренә:
«Ҡайҙа, эсергә алып кил!» – тигән ҡатындар,
Был һүҙҙәргә ҡолаҡ һалығыҙ![+]
2Раббы[†] Хаким Үҙенең изгелеге[†] менән ант итә:
«Оҙаҡламай һеҙгә сират етер,
Һәммәгеҙҙе ырғаҡ менән һөйрәрҙәр,
Ҡармаҡҡа эләктереп тартырҙар[+].
3Диуарҙағы тишек аша бер-бер артлы
Ҡаланан ситкә алып сығырҙар,
Һармон төбәгенә табан ырғытырҙар», –
тип белдерә Раббы[+].


Был ҡорбандарҙы Раббы хуш күрмәй

4«Инде Бейт-Илгә килеп гонаһ[†] ҡылығыҙ,
Гилгалға барып гонаһығыҙҙы арттырығыҙ!
Иртә һайын ҡорбан[†] килтерегеҙ,
Өс көн һайын ғөшөрөгөҙҙө бирегеҙ[+].
5Шөкөр саҙаҡаһы итеп әсеткеле икмәк яндырығыҙ,
Нәфел ҡорбаны хаҡында һөрәнләп йөрөгөҙ!
Һеҙ быны эшләргә яратаһығыҙ, исраилдар,[†] –
тип белдерә Раббы Хаким. –[+]
6Бөтә ҡалаларығыҙҙа тешкә элеп ҡабыр аҙыҡ,
Һәр урында тәғәм ризыҡ ҡалдырманым.
Ләкин Минең хозурыма ҡайтманығыҙ, –
тип белдерә Раббы. –[+]

7Шуның өсөн дә Мин, ураҡҡа төшөргә өс ай ҡалырҙан алда, һеҙҙе ямғырҙан мәхрүм иттем. Бер ҡалаға ямғыр яуҙырһам, икенсеһенә яуҙырманым. Бер баҫыуҙа ямғыр яуҙы, икенсеһендә – юҡ, шуға ул ҡороно[+]. 8Ике-өс ҡала халҡы бер булып күрше ҡалаға һыу эҙләп юлланды, ләкин унда ла туя эсерлек һыу тапманы. Ләкин һеҙ Минең хозурыма ҡайтманығыҙ, – тип белдерә Раббы. –

9Һеҙҙең сәсеүлектәрегеҙҙе ҡыуан ел көйҙөрҙө, онло ысыҡ бөтөрҙө. Һеҙҙең емеш баҡсаларын, йөҙөм, инжир, зәйтүн[†] ағастарын саранча баҫты. Ләкин һеҙ Минең хозурыма ҡайтманығыҙ, – тип белдерә Раббы. –[+]

10Мин һеҙгә, ҡасандыр Мысырға[†] ебәргән һымаҡ, үләт ебәрҙем. Һеҙҙең егеттәрегеҙҙе ҡылыс менән ҡырҙым, аттарығыҙҙы дошмандар ҡыуып алып китте. Мин һеҙҙе мәйеттәрҙең һаҫығын еҫкәргә мәжбүр иттем. Тик барыбер һеҙ Минең хозурыма ҡайтманығыҙ. – Раббы шулай тип белдерә. –[+]

11Нисек Содом менән Ғамораның аҫтын өҫкә әйләндерһәм, һеҙҙең ҡайһы берәүҙәрегеҙҙе лә шулай һәләк иттем. Һеҙ ут эсенән тартып алынған торонбаш хәлендә булдығыҙ. Шунда ла һеҙ Минең хозурыма ҡайтманығыҙ. – Раббы шулай тип белдерә. –[+]

12Шуның өсөн дә Мин һиңә шуны ҡылам, Исраил. Мин һиңә шулай эшләргә йыйынғас, Исраил, Аллаңды ҡаршыларға әҙерлән!»


Исеме Уның – Раббы,


Күк ғәскәрҙәре Аллаһы

13Бына Ул – тауҙарҙы ҡорған, елде бар ҡылған,
Кешеләргә Үҙ ниәттәрен белдергән,
Таң яҡтыһын ҡараңғыға әүерелдергән,
Ерҙең армыттарынан атлаған,
Исеме Уның – Раббы, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы![+]

#### 5


Исраил тураһында матәм йыры

1Эй Исраил[†] нәҫеле, ҡолаҡ һалығыҙ. Һеҙҙең хаҡта матәм йыры йырлайым.

2Ғиффәтле ҡыҙ Исраил йығылды,
Башҡаса ул тора алмаясаҡ.
Үҙ тупрағында ташландыҡ хәлдә,
Уны күтәреп торғоҙоусы юҡ[+].
3Раббы[†] Хаким былай ти:
«Исраилдың бер ҡалаһы
Мең һуғышсыһын яуға сығарһа,
Уларҙың йөҙө генә һау ҡалыр;
Әгәр ҙә йөҙҙө сығарһа,
Тиҫтәһе генә иҫән ҡалыр».


Раббыға ынтылығыҙ

4Раббы Исраил нәҫеленә былай ти:
«Миңә ынтылығыҙ, шунда иҫән ҡалырһығыҙ[+].
5Бейт-Илгә йөрөмәгеҙ,
Гилгалға юлланмағыҙ.
Беер-Шәвәғкә барыу урынһыҙ.
Гилгал мотлаҡ әсиргә төшәсәк,
Бейт-Ил бәләгә әйләнәсәк»[+].

6Раббыға ынтылығыҙ –
Шул саҡ иҫән ҡалырһығыҙ.
Юҡһа Ул, ялҡын шикелле,
Йософ йортон ялмап алыр.
Бейт-Ил дә дөрләп яныр –
Уны һүндереүсе булмаҫ[+].
7Эй һеҙ, ғәҙел хөкөмдө әремгә әйләндереүселәр,
Хаҡлыҡты[†] ергә түңкәрә бәреүселәр – ҡайғы һеҙгә!


Раббының бөйөклөгө

8Өлкәр менән Орионды бар ҡылыусы,
Дөм-ҡараңғыны яҡты таңға,
Яҡты көндө ҡара төнгә әүерелдереүсе,
Диңгеҙ һыуҙарын бергә йыйып,
Ер йөҙөнә түгеүсе –
Исеме Уның – Раббы![+]
9Ул көслөләргә һәләкәт ебәрә,
Ҡәлғәне ергә тигеҙләй.

10Ҡала ҡапҡаһы[†] янында хөкөм мәлендә фашлағанды,
Дөрөҫөн һөйләгәнде күрә алмайһығыҙ һеҙ[+].
11Игенләтә һалым алып,
Ярлы-ябағаны бөлдөргәнгә күрә,
Шымартылған таштан йорттар һалһағыҙ ҙа,
Унда йәшәү яҙмаҫ һеҙгә.
Гүзәл йөҙөм баҡсалары үҫтереп тә,
Шарабынан ләззәтләнеү насип булмаҫ[+].
12Беләм, енәйәттәрегеҙ бик күп,
Гонаһтарығыҙ[†] самаһыҙ ауыр;
Ғәйепһеҙҙе эҙәрләп, ришүәт алаһығыҙ,
Ярлыны ҡала ҡапҡаһы эргәһендә
Хөкөм иткәндә ситкәрәк этәрһегеҙ[+].
13Шуға был заман шул тиклем яман,
Хатта аҡыл эйәһе лә телен йотор.

14Яуызлыҡ түгел, яҡшылыҡ эҙләгеҙ –
Бына шунда иҫән ҡалырһығыҙ.
Шул саҡ, үҙегеҙ әйткәнсә, һеҙҙең менән
Күк ғәскәрҙәре Аллаһы Раббы булыр.
15Яуызлыҡты кире ҡағып, яҡшылыҡты үҙ итегеҙ,
Ҡала ҡапҡаһы янында хаҡ хөкөмдө тергеҙегеҙ,
Бәлки, шул саҡ Раббы, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы,
Йософ нәҫеленең иҫән ҡалғандарын аяр[+].

16Шуның өсөн Раббы, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы, Хаким былай ти:

«Бөтә майҙандарҙа – илау-һыҡтау,
Барса урамдарҙа аһ-зар яңғырар.
Игенсене ҡайғы уртаҡлашырға,
Сеңләүселәрҙе матәм көнөнә саҡырырҙар[+].
17Арағыҙҙан Мин үткәндә,
Йөҙөм баҡсаларында ла иңрәү торор», – ти Раббы[+].


Раббы көнө – ҡараңғылыҡ,


ә яҡтылыҡ түгел

18Раббы көнөн[†] көҫәүселәрҙең башына ҡайғы!
Ниңә һеҙгә Раббы көнө?
Ул яҡтылыҡ түгел, ҡараңғылыҡ[+].
19Кеше арыҫландан ҡасып,
Айыуға барып юлыҡҡан кеүек,
Өйөнә йүгереп инеп, ҡулын диуарға ҡуйыуға
Ҡара йылан саҡҡан кеүек,
20Раббы көнө лә шулай –
Яҡтылыҡ түгел, ә ҡараңғылыҡ,
Күҙгә төртһәң күренмәҫлек, унда нур юҡ.

21«Байрамдарығыҙҙы[†] күрә алмайым, кире ҡағам,
Тантаналы йыйындарығыҙҙы хуш күрмәйем, – ти Раббы. –[+]
22Тотош яндырыу ҡорбандары,[†]
Икмәк саҙаҡаларығыҙҙы килтерһәгеҙ ҙә,
Мин уларҙы хуш күрмәм.
Татыулыҡ ҡорбанына килтергән
Һимертелгән малдарығыҙға боролоп та ҡарамам.
23Шау-шыулы йырҙарыңдан арала Мине,
Лирағыҙҙың ауазын ишеткем килмәй.
24Бының урынына ғәҙеллек – йылға булып,
Хаҡлыҡ кипмәҫ ташҡын булып аҡһын.

25Эй Исраил нәҫеле, сүлдә ҡырҡ йыл буйына һеҙ Миңә ҡорбан йәки икмәк саҙаҡалары килтерҙегеҙме ни[+]? 26Һындарын үҙегеҙ яһап алған илаһ-батшағыҙ Сиккуҫ һәм Кийун[*] йондоҙо менән бергә 27Мин һеҙҙе һөргөнгә оҙатам. Дамаскка ғына түгел, унан да йыраҡҡа», – ти исеме Күк ғәскәрҙәре Аллаһы булған Раббы[+].

#### 6


Вайымһыҙ һәм тәкәббер исраилдарға ҡайғы

1Ҡайғы һеҙгә, Сиондағы вайымһыҙҙар,
Самария[†] тауында үҙен именлектә тип һанағандар,
Беренсе булып һаналған халыҡтың затлылары,
Ярҙам һорап, янығыҙға Исраил[†] нәҫеле килгән түрәләр![+]
2Барып ҡарағыҙ Калнеға,
Ул ерҙән бөйөк Хамаҫҡа үтеп,
Артабан пелешти Ғаҫына төшөгөҙ:
Һеҙ ул батшалыҡтарҙан ҡеүәтлерәкме?
Әллә биләмәгеҙ уларҙыҡынан ҙурыраҡмы[+]?
3Афәт көнөн йыраҡ һанап,
Золом тантанаһын тиҙләтәһегеҙ.
4Фил һөйәгенән эшләнгән затлы йыһаздарҙа
Ғәмһеҙ генә йәйелеп ятаһығыҙ;
Йомшаҡ түшәктәрегеҙҙә рәхәтләнеп
Көтөүҙәге бәрәстәрҙең, аҙбарҙағы башмаҡтарҙың
Һимеҙерәген ҡайыраһығыҙ;
5Лира сиртеп йыр һуҙаһығыҙ,
Гүйә, Дауыт[†] кеүек оҫта уйнайһығыҙ.
6Иң затлы хушбуйҙар һөртөнөп,
Ҡорбан[†] сеүәтәләренән шарап һемерәһегеҙ,
Ә Йософ нәҫеленең афәте һеҙҙе һис ҡайғыға һалмай.
7Шуға күрә һөргөнгә иң тәүҙә китерһегеҙ,
Унда кәйеф-сафаға урын булмаҫ.
8Раббы[†] Хаким Үҙе менән ант итә,
Раббы, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы, былай ти:
«Яҡуптың тәкәбберлегенән екһенәм,
Уның ҡәлғәләрен күрә алмайым.
Бар халҡы менән ҡалаһын
Дошман ҡулына тапшырам»[+].

9Әгәр берәй йортта ун кеше ҡалһа, улары ла үлер. 10Яндырыр өсөн мәйетте алырға килгән туғаны, уны өйҙән сығарғанда, эстә ҡалыусынан: «Унда һинең менән кем бар?» – тип һорар. Тегеһе: «Бер кем дә юҡ», – тип яуап бирер. Шул саҡ ул: «Шым! Раббы исемен телгә алма», – тиер.

11Тиҙҙән Раббы бойороҡ бирер ҙә,
Ҙур йорттар селпәрәмә килер,
Бәләкәй йорттар емерелеп төшөр.
12Аттар ҡаяла сабамы?
Үгеҙҙәр диңгеҙ һөрәме?
Ә һеҙ ғәҙел хөкөмдө – ағыуға,
Хаҡлыҡ[†] емешен әсе әремгә әйләндерҙегеҙ.
13Ло-Деварҙы[*] алдыҡ, тип һөйөнәһегеҙ,
Ҡарнаимды[*] үҙ көсөбөҙ менән яуланыҡ, тиһегеҙ.

14– Эй Исраил нәҫеле, тиҙҙән Мин
Һеҙгә ҡаршы бер ҡәүемде ҡотортам, –
Раббы, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы, шулай ти. –
Улар һеҙҙе Лево-Хамаҫтан алып
Ғарава үҙәненә тиклем иҙәсәк.

#### 7


Саранча, ут ямғыры һәм ауыртмаҡ

1Раббы[†] Хаким миңә шундай күренмеш[†] иңдерҙе: бына батша өлөшөнә төшкән иген йыйылып, баҫыуҙар ҡабат йәшелләнә башлағас, Ул саранча тубы хасил итте[+]. 2Саранча ерҙәге бар үләнде, сәсеүлектәрҙе ашап бөттө, һәм мин:

– Эй Раббы Хаким, ярлыҡаһаңсы. Яҡуп нәҫеле нисек түҙер? Ул бик аҙ һанлы бит, – тинем.

3Шунан Раббы кире уйланы:

– Был хәл булмаясаҡ, – тине[+].

4Раббы Хаким минең күҙ алдыма түбәндәге күренеште баҫтырҙы: бына Ул, халҡын хөкөм итмәк булып, ут саҡырҙы. Ут диңгеҙ һыуҙарын төбөнә тиклем ялмап йотто, ерҙең бер өлөшө лә янды. 5Һәм мин:

– Эй Раббы Хаким, туҡтаһаңсы, улайтма. Яҡуп нәҫеле нисек түҙер? Ул бик аҙ һанлы бит, – тинем.

6Раббы Хаким кире уйланы:

– Был булмаясаҡ, – тине.

7Ул миңә тағы бер нәмә күрһәтте: бына Ул, бөйөк Хаким, текә диуар өҫтөндә тора, Уның ҡулында – ҡурғаш ауыртмаҡ. 8Раббы минән:

– Нимә күрәһең, Ғамос? – тип һораны. Мин:

– Ҡурғаш ауыртмаҡ, – тип яуап бирҙем. Шунан бөйөк Хаким:

– Бына Мин ауыртмаҡты халҡым Исраил[†] араһына урынлаштырам.[*] Башҡаса Мин уларҙы ғәфү итмәйәсәкмен, – тине. –[+]

9Исхаҡ нәҫеленең табыныу ҡалҡыулыҡтары юҡҡа сығыр,
Исраилдың мөҡәддәс[†] урындары емерелер,
Яровғам батша йортона ҡаршы ҡылыс күтәрермен[+].


Ғамос менән Бейт-Ил ҡаһины Амасъяһ

10Бейт-Ил ҡаһины[†] Амасъяһ Исраил батшаһы Яровғамға:

– Ғамос исраилдар араһында һиңә ҡаршы ҡотҡо тарата. Уның һөйләгән һүҙҙәрен ер күтәрерлек түгел, – тип әйтеп ебәрҙе. –[+] 11Сөнки Ғамос былай ти:

«Яровғам ҡылыстан үләсәк,
Исраил халҡы үҙ еренән һөргөнгә ебәреләсәк»[+].

12Бына һуң Амасъяһ Ғамосҡа:

– Эй әүлиә, хәҙер үк бынан Йәһүҙәгә[†] кит, унда пәйғәмбәрлек[†] итеп, тамаҡ туйҙыр[+]. 13Инде Бейт-Илдә пәйғәмбәрлек итмә. Был батшаның изге урыны, батшалыҡтың ҡорамы![†] – тине[+].

14Ғамос Амасъяһҡа:

– Мин пәйғәмбәр ҙә, пәйғәмбәр нәҫеленән дә түгелмен. Мин мал ҡарайым һәм ҡырағай инжир ағастарын тәрбиәләйем[+]. 15Әммә Раббы, мине көтөүҙәремдән айырып: «Бар, Минең халҡым исраилдарға пәйғәмбәрлек ҡыл», – тип ҡушты. 16Ә хәҙер Раббы һүҙенә ҡолаҡ һал! Һин миңә: «Исраилға ҡаршы пәйғәмбәрлек ҡылма, Исхаҡ нәҫеленә ҡаршы һөйләмә», – тип әйтәһең[+].

17Шуға күрә Раббы былай ти:

«Ҡатының ҡалала фәхишә булыр,
Ул-ҡыҙҙарың ҡылыстан һуйылыр,
Ереңде бүлгеләп алырҙар,
Үҙең иһә хәрәм бер илдә үлерһең.
Исраил халҡы үҙ тупрағынан
Һөргөнгә ҡыуылыр, ҡыуылмай ҡалмаҫ».

#### 8


Бешкән емеш тулы кәрзин

1Раббы[†] Хаким миңә бына нимә күрһәтте: имеш, алдымда бешкән емеш тулы кәрзин тора[+]. 2Ул минән:

– Нимә күрәһең, Ғамос? – тип һораны.

Мин:

– Кәрзин тулы өлгөрөп еткән емеш күрәм, – тип яуап бирҙем.

Раббы миңә былай тине:

«Халҡым Исраил[†] хөкөм өсөн өлгөрөп етте,
Башҡаса уны ғәфү итмәйәсәкмен[+].
3Ул көн һарайҙағы йырҙар илау-һыҡтау менән алмашыныр, –
тип белдерә Раббы Хаким, –
Һәр урында мәйет тулып ятыр. Шым!»


Ҡайғы көндәре етә

4Өлөшһөҙҙәрҙе ҡыҫырыҡлаған,
Илдәге ярлыларҙың башын ашағандар, тыңлағыҙ!
5«Яңы ай байрамы ҡасан үтер инде,
Ашлыҡ һата башлар инек.
Шәмбе ҡасан уҙыр инде,
Иген сауҙаһын асыр инек.
Үлсәмде кәметеп, хаҡты арттырып,
Еткерә үлсәмәй отор инек[+].
6Хәйерсене – көмөш тингә,
Ярлыны – бер пар ҡатаға
Һатып алып булыр ине.
Кәбәген дә һата алыр инек», – тиһегеҙ һеҙ[+].

7Раббы Яҡуптың ғорурлығы менән ант итте:
«Уларҙың ҡырын эштәрен мәңге онотаһым юҡ.
8Бының өсөн нисек ер ҡалтырамаһын да
Унда йәшәгән халыҡтар ҡайғыға тарымаһын?
Бөтөн ер Нил һыуындай тулҡынланыр,
Ҡабарыр ҙа Мысыр[†] йылғаһы шикелле шиңеп ҡалыр[+].

9Шул сағында, – тип белдерә Раббы Хаким, –
Төш мәлендә ҡояшты байытам,
Яҡты көндө төнгә әйләндерәм[+].
10Байрамдарығыҙҙы[†] ҡайғыға,
Йырҙарығыҙҙы илау-һыҡтауға әүерелдерәм.
Өҫтөгөҙгә ҡыл туҡыма урандырам,
Сәсегеҙҙе ҡырҙырып ташлайым,
Яңғыҙ улына йәш түккән һымаҡ, һыҡтау торор,
Ахыры сикһеҙ әсенеш булыр»[+].

11Раббы Хаким былай тип белдерә:
«Бына шундай көндәр килә,
Был илгә ҡытлыҡ ебәрәм,
Аҙыҡҡа һәм һыуға түгел,
Раббы һүҙҙәренә ҡытлыҡ булыр[+].
12Кешеләр Раббының һүҙен эҙләр:
Диңгеҙҙән-диңгеҙгә юлланыр,
Төньяҡтан көнсығышҡа олағыр,
Ни хәтле гиҙһә лә ил буйлап,
Уны таба алмаясаҡ.
13Ул көндө гүзәл ҡыҙҙар, егеттәр,
Һыуһыҙлыҡтан сарсап ҡолар.
14Самарияның[†] боттары менән ант итеүселәр,
Йәки: „Һинең илаһың менән ант итәм, Дан[†]“,
Йә: „Беер-Шәвәғкә барған юл менән ант итәм“, – тип әйтеүселәр
Йығылыр ҙа бүтәнсә тора алмаҫ»[+].

#### 9


Раббы язаһынан ҡотолоу юҡ

1Ҡорбан[†] усағы янында торған бөйөк Хакимды күрҙем, Ул былай тине:

«Таяу бағаналарының башына ҡаты итеп һуҡ,
Тупһаларына тиклем тетрәһен;
Әйҙә, улар ишелеп, кешеләрҙең башына төшһөн!
Иҫән ҡалғандарын ҡылыс менән һуям:
Ҡасып ҡотолғандар булмаясаҡ[+].
2Үлеләр донъяһына[†] төшһәләр ҙә,
Унда ла ҡулым барып етәсәк.
Күккә менеп ҡасһалар ҙа,
Унан да һөйрәп төшөрәсәкмен[+].
3Кармәл тауының башына ҡасһалар,
Унда ла эҙләп табып тотормон.
Күҙ алдымдан йыраҡҡа, диңгеҙ төбөнә йәшенһәләр,
Йыланға бойорормон, уларҙы саҡһын[+].
4Дошманға әсиргә төшһәләр,
Ҡылысҡа әмер бирәм, уларҙы ҡырһын.
Күҙемде уларҙан алмаясаҡмын,
Әммә яҡшылыҡ өсөн түгел, бәләгә».


Алланың бөйөклөгө

5Раббы[†] Хаким, Күк ғәскәрҙәре Аллаһы,
Ергә ҡағылһа – ер ирер,
Өҫтөндә йәшәгәндәр күҙ йәшенә батыр.
Бөтөн ер йөҙө Нил һыуы кеүек ҡалҡыр ҙа,
Мысыр[†] йылғаһы һымаҡ шиңеп ҡалыр[+].
6Торлағын күктә төҙөгән,
Ер өҫтөндә көмбәҙ ҡорған,
Диңгеҙ һыуҙарын йыйып, ер йөҙөнә түккән,
Исеме Уның – Раббы[+].

7«Эй исраилдар,[†] һеҙ Минең өсөн
Куш кешеләренә бәрәбәр, – ти Раббы. –
Исраилдарҙы – Мысырҙан,
Пелештиҙәрҙе[†] – Кафторҙан,
Арамиҙарҙы[†] Ҡыйрҙан сығарған Мин түгелме?»[+]

8Раббы Хаким Үҙ ҡарашын
Гонаһлы[†] батшалыҡҡа йүнәлтте:
«Мин уны ер йөҙөнән юҡ итәм,
Ләкин Яҡуп нәҫелен тотош юҡ итмәйәсәкмен. –
Раббы шулай тип белдерә. –
9Бына Минең әмерем:
Исраилды башҡа ҡәүемдәр араһына таратырға,
Иләк аша үткәрергә,
Таш та үтерлек булмаһын[+].
10Халҡым араһынан гонаһлылар,
„Беҙгә афәт килмәй ул,
Ул беҙҙе урап үтер“, – тиеүселәр
Ҡылыстан ҡырылып бөтөр»[+].


Исраилдың яңырыуы

11«Ул көн Дауыттың[†] ҡолаған сатырын торғоҙам,
Тишеген-тошоғон һылайым,
Ҡаҡшаған ерҙәрен йүнәтәм,
Элекке көндәрҙәге хәленә ҡайтарам[+].
12Һөҙөмтәлә, Минең халҡым
Эдомдың[†] ҡалдыҡ-боҫтоҡ кешеләрен,
Хакимлығым аҫтындағы барса ҡәүемдәрҙе еңер», –
ти быларҙы эшләйәсәк Раббы.

13«Шундай көн килер, – ти Раббы, –
Һабансы һөрөргә сығыр – ә ураҡсы унан китмәгән,
Сәсеүсе баҫыуға сығыр – ә унда һаман йөҙөм һығалар,
Тауҙарҙан йылға булып татлы шарап аға,
Ҡалҡыулыҡтарҙан һарҡыла[+].
14Мин Үҙ халҡым Исраилдың
Яҙмышын яңынан үҙгәртермен:
Кешеһеҙ ҡалған ҡалаларҙа
Йорттар һалып йәшәрҙәр,
Йөҙөм ағастары ултыртып,
Шараптан өҙөлмәҫтәр,
Баҡсалар үҫтереп, емеш ашарҙар[+].
15Уларҙы үҙ ерҙәрендә төпләндерәм,
Бынан ары Мин биргән тупраҡтан
Халҡымды һис кем йолҡоп ала алмаҫ!» –
Аллаң Раббы шулай ти.

### Ғовадъяһ

#### Ғовадъяһ

Ғовадъяһ


Инеш һүҙ

[1]


#### Инеш һүҙ


Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы

Киләсәкте күҙаллау тураһындағы ҡыҫҡа ғына был китап, моғайын, беҙҙең эраға тиклем 586 йылда Вавилон (йәки Бабил) ғәскәре Йәрүсәлимде ҡыйратҡандан һуң яҙылғандыр. Ғовадъяһ Эдомды Алланың һайланма халҡына ҡаршы ҡылған гонаһтары өсөн язалаясағы тураһында иҫкәртә. Эдомдар исраилдарға ҡәрҙәш халыҡ була, улар исраилдарҙың тәүатаһы Яҡуп менән бер туған Ғаяздан таралған. Ике халыҡ күрше йәшәй. Эдомдарҙың исраилдарға бәлә-ҡаза ябырылыуына ҡыуаныуы, шунан файҙаланып, ерҙәрен һәм мөлкәтен эләктереп ҡалырға тырышыуы бик йәмһеҙ була.

Ысынлап та, исраилдар үҙ ерҙәренә кире ҡайта, ә Эдомдан Яңы Ғәһед дәүеренә Идумая тигән өлкәнең исеме генә тороп ҡала. Эдом халҡы үҙе тирә-яҡ халыҡтар, шул иҫәптән йәһүдтәр араһында таралып юҡҡа сыға.

#### 1

1[•]Ғовадъяһҡа иңдерелгән күренмеш.[†] Раббы[†] Хакимдың Эдом[†] тураһында әйткәне.


Раббының Эдомды хөкөм итеүе

Раббынан бер хәбәр ишеттек беҙ:
«Ҡуҙғалығыҙ, Эдомға һуғыш башлайыҡ!»
Быны иғлан итер өсөн,
Ҡәүемдәр араһына илсеһен[†] ебәргән[+].

2«Ҡәүемдәр араһында һине иң меҫкене итермен,
Барыһы һиңә кәмһетеп ҡарар! – ти Раббы. –
3Эй һин, ҡая[*] ярыҡтарында төйәкләнгән.
Йортоңдо юғарыла төҙөгән,
Йөрәгәңдең тәкәбберлеге алданы һине,
Һауаланып: „Кем һуң мине
Ергә атып бәрә алыр?“ – тиһең.
4Бөркөт кеүек күккә ашһаң да һин,
Йондоҙ араһында оя ҡорһаң да –
Унан да һине бәреп төшөрөрмөн!» – тип белдерә Раббы[+].

5Ҡараҡ төштөмө әллә өйөңә,
Әллә төнгө бурҙар керҙеме,
Ниңә шулай бер нәмәһеҙ ҡалдың?
Улар ҙа бит тик кәрәген генә алыр ине.
Йөҙөм йыйыусылар баҡсаңа ингән хәлдә лә,
Бер аҙ йөҙөм ҡалдырмаҫ инеме ни?

6Ғаяздың[*] бөтә нәмәһе таланған,
Йәшерен урындары туҙҙырылған!

7Һинең менән килешеү[†] төҙөгәндәр барыһы
Илдән һине ҡыуып сығарыр;
Дуҫ күреп йөрөгәндәрең һине һатыр,
Бынан ары көн күрһәтмәҫ.
Һинең менән ашап-эсеүселәр
Һиңә тоҙаҡ ҡорор:
«Уның аҡылы ҡайҙа?» – тиер.

8«Ул көндө Мин, – тип белдерә Раббы, –
Эдомдың аҡыл эйәләрен,
Ғаяз тауындағы белеклеләрҙе һәләк итәсәкмен!
9Эй Теман, ҡаһарман яугирҙәрең ҡалтырап төшөр,
Ғаяз тауындағылар барыһы ҡырылып бөтөр![+]

10Энең Яҡупҡа йәбер-золом ҡылғаның өсөн,
Хурлыҡҡа төшөрөлөрһөң,
Мәңгегә юҡ ителерһең.
11Яттар Яҡуптың мөлкәтен талағанда
Һин алыҫтан ғына ҡарап торҙоң.
Сит халыҡтар ҡапҡаһынан[†] эскә инеп,
Йәрүсәлимгә[†] йәрәбә ташлағанда,
Һин дә уларҙың берәүһе һымаҡ булдың[+].
12Туғаныңа афәт килгән көндө,
Һин үсәп тормаған булһаң икән,
Йәһүҙә[†] халҡына һәләкәт янағанда,
Ҡыуанмаған булһаң икән,
Уларға ҡайғы килгәндә,
Мыҫҡыллап ауыҙ йырмаһаң икән![+]
13Халҡым ҡазаға тарығас,
Ҡапҡаларын емереп кермәнеңме?
Баштарына бәлә килгән мәлдә,
Бәхетһеҙлегенә ҡыуанманыңмы?
Уға афәт ябырылған көндә
Малына ҡул һуҙманыңмы[+]?
14Ҡасып барғандарҙы үлтерергә
Юл сатында торманыңмы?
Ул ҡайғылы көндә иҫән ҡалғандарҙы
Дошман ҡулына һин бирмәнеңме?
15Ләкин Раббы көнө[†] яҡынлаша,
Барса ҡәүемдәргә хөкөм көнө!
Үҙең ни ҡылһаң, һиңә шул булыр,
Ғәмәлдәреңдең ҡоһоро үҙ башыңа төшөр[+].


Исраилдың ҡотолоуы

16Эй Минең халҡым, изге[†] тауымда һеҙ нисек эстегеҙ,
Барса ҡәүемдәр ҙә шулай эсерҙәр ғазап туҫтағын.
Бүккәнсе, алдарынан ҡалғансы эсә-эсә
Юҡҡа сығыр, бөтөнләй булмаған ише[+].
17Әммә ҡотолоп ҡалғандар
Сион тауында[†] йыйылыр.
Был тау мөҡәддәс булыр,
Яҡуп нәҫеле үҙ биләмәһенә тағы хужа булыр[+].
18Яҡуп нәҫеле – ут,
Йософ нәҫеле – ялҡын,
Ә Ғаяз нәҫеле һалам булыр.
Ғаяз нәҫелен ут ялмап йотор,
Бер кем дә ҡотолоп ҡалмаҫ», – ти Раббы[+].

19Негев халҡы – Ғаяз тауҙарын; Шефелала йәшәүселәр – пелештиҙәр[†] илен, Әфраим һәм Самария[†] ерҙәрен; бинйәминдәр иһә Ғилғәдте[†] үҙ биләмәһе итер. 20Әсирлектән ҡайтыусылар, исраилдар[†] ғәскәре, Сарефаҫҡа тиклем бөтә Ҡәнғән[†] ерҙәрен, Йәрүсәлимдән һөргөнгә ебәрелеп, әле Сефарадта йәшәүселәр Негев ҡалаларын биләр[+]. 21Халыҡтың ҡотолоп иҫән ҡалғандары, Сион тауына күтәрелеп, Ғаяз тауына хакимлыҡ итер. Раббы батшалығы башланыр[+].

### Юныс

#### Юныс

Юныс


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Инеш һүҙ


Юныс пәйғәмбәр китабы

Юныс китабы пәйғәмбәр булырға теләмәгән һәм Алла саҡырыуна теше-тырнағы менән ҡарышҡан пәйғәмбәр тураһында хикәйәләй. Ваҡиға беҙҙең эраға тиклем VІІІ быуатта бара. Алла Юнысҡа һәммәһен буйһондорорға яратҡан яуыз Ассирия (йәки Ашшур) империяһының баш ҡалаһы Ниневегә барып, был ҡаланың халҡын фаш итергә ҡуша. Ләкин Юныс исраилдарҙың ҡан дошманының, гонаһтары өсөн тәүбәгә килеп, Алланан ярлыҡау алыуын теләмәй. Бәлки, ул дошман араһына барып инергә ҡурҡҡандыр һәм шунлыҡтан Ниневегә ҡапма-ҡаршы яҡҡа йүнәлгәндер.

Ғәжәп ваҡиғалар теҙмәһенән һуң Юныс Раббының һүҙен тыңлай, әммә тәүбә иткән Ниневе халҡының Алла ярлыҡауын алғанына бик бошона. Ләкин Раббы Юнысҡа Үҙенең әйткәнен тыңлаған бөтә кешеләргә лә мәрхәмәтле булғанын, гонаһлыларҙың һәләкәтен түгел, ә тәүбәгә килеүен теләгәнен күрһәтә. Раббы – исраилдарҙың ғына түгел, бөтә донъяның, шул иҫәптән хайуандарҙың да, үҫемлектәрҙең дә, йәнһеҙ тәбиғәттең дә Аллаһы, улар ҙа Уға буйһона һәм Уның иғтибарына лайыҡ.

Яңы Ғәһедтә Ғайса, Үҙенең үлеп терелеүе тураһында хәбәр итеү өсөн, Юныс тураһындағы тарихты иҫкә төшөрә, гонаһлыларҙың бер шартһыҙ һәм бер һүҙһеҙ тәүбәгә килеү миҫалы итеп Ниневе халҡын килтерә.

#### 1


Юныстың Раббынан ҡасыуы

1Амиттай улы Юнысҡа Раббы[†] һүҙе булды:[+]

2– Бар, юлға сыҡ! Бөйөк Ниневе[†] ҡалаһына бар ҙа уның халҡын фашла, сөнки уларҙың яуызлыҡтары хаҡында хәбәр Миңә килеп етте[+].

3Ләкин Юныс, Раббынан Таршишҡа ҡасып китергә булып, ҡапма-ҡаршы яҡҡа йүнәлде. Яфо ҡалаһына килеп, унда Таршишҡа китә торған карапты тапты. Юл хаҡын түләне лә, Раббынан алыҫҡараҡ китеү өсөн, карапҡа менеп ултырҙы[+].

4Ләкин Раббы көслө ел ебәрҙе, диңгеҙҙә ҡеүәтле дауыл ҡупты. Карап ҡыйралыр сиккә етте[+]. 5Диңгеҙселәр ҡурҡыуға төштө. Уларҙың һәр ҡайһыһы үҙ аллаһына ялбарҙы. Карапты еңеләйтер өсөн, йөктәрҙе диңгеҙгә ташлай башланылар.

Юныс иһә, карап төбөнә төшөп ятып, ҡаты йоҡоға талғайны[+]. 6Карап башлығы уның янына килеп:

– Нишләп йоҡлап ятаһың, тор, үҙ аллаңа ялбар! Бәлки, Ул хәлебеҙгә инер ҙә беҙ харап булмабыҙ, – тине[+].

7Диңгеҙселәр бер-береһенә:

– Әйҙәгеҙ, беҙгә кем арҡаһында бәлә килгәнен белер өсөн, йәрәбә һалайыҡ, – тиеште.

Йәрәбә һалғайнылар, ул Юнысҡа төштө[+].

8Диңгеҙселәр:

– Һөйләп бир әле беҙгә, башыбыҙға килгән был бәлә кем арҡаһында? Һин нимә менән шөғөлләнәһең? Ҡайҙан киләһең? Илең ҡайҙа? Ниндәй халыҡтан булаһың? – тип һораны.

9– Мин ғивримен,[†] – тип яуап ҡайтарҙы Юныс. – Мин диңгеҙ менән ҡоро ерҙе бар иткән Күк Аллаһы Раббыға табынам[+].

10Диңгеҙселәрҙе ҡот осҡос дәһшәт солғап алды. Улар:

– Нишләп улай иттең инде? – тинеләр, сөнки, Юныс һөйләп биргәс, уның Раббы хозурынан ҡасып барғанын белгәйнеләр.

11Дауыл көсәйгәндән-көсәйә барғанға күрә, улар Юныстан:

– Диңгеҙ тынһын өсөн, һине нимә эшләтергә? – тип һоранылар.

12– Алығыҙ ҙа диңгеҙгә ташлағыҙ, шул саҡ диңгеҙ тыныр, – тип яуап ҡайтарҙы Юныс. – Мин беләм: был ғәрәсәт өҫтөгөҙгә минең арҡала ябырылды.

13Әммә диңгеҙселәр ярға табан ишә башланы, тик булдыра алманы: әйләнә-тирәләрендә дауыл көсәйә генә барҙы. 14Шул саҡ улар Раббыны саҡырып:

– Йә Раббы, ялбарабыҙ Һиңә! Ошо әҙәмдең йәне өсөн һәләк булмаһаҡ ине! Ғәйепһеҙҙең ҡаны беҙҙең өҫтөбөҙҙә булмаһын! Һин бит – Раббы, нисек теләйһең, шулай эшләйһең, – тине[+].

15Улар Юнысты алдылар ҙа диңгеҙгә ташланылар – дауыл шунда уҡ баҫылды[+]. 16Диңгеҙселәрҙе Раббы алдында оло ҡурҡыу солғап алды. Улар Раббыға ҡорбан[†] килтереп нәҙерҙәрен әйтте[+].

#### 2

1Раббы[†] Юнысты йотор өсөн ҙур балыҡ ебәрҙе. Юныс өс көн һәм өс төн буйы ошо балыҡтың ҡарынында булды[+].


Юныстың доғаһы

2Ул балыҡ ҡарынынан Раббыға, үҙ Аллаһына, ялбарҙы:

3– Бәләгә ҡалғас, Раббыға ялбарҙым –
Ул миңә яуап ҡайтарҙы,
Үлеләр донъяһы[†] эсенән ҡысҡырҙым –
Тауышыма ҡолаҡ һалдың, Раббы![+]
4Мине тәрәнгә, диңгеҙ ҡуйынына ташланың,
Ян-яғымдан ағым сорнап алды;
Ташҡын тулҡындар өҫтөмдән аҡты[+].
5Әйттем: «Күҙ алдыңдан ҡыуылдым»;
Ләкин Һинең изге[†] ҡорамыңды[†]
Күрәһеләрем әле бар икән!
6Һыуҙар алҡымымдан алды,
Әйләнә-тирәмдә – упҡын,
Башымды ылымыҡтар сорнаны[+].
7Тауҙарҙың тамырына тиклем төштөм,
Ер аҫты биктәре мәңгелеккә артымдан ябылды.
Әммә Һин, йә Раббы, Аллам минең,
Йәнемде упҡындан сығарҙың!
8Ғажиз булып, хәлем тамам бөткәс,
Мин Раббыны иҫкә төшөрҙөм,
Доғам Һиңә, изге ҡорамыңа олғашты[+].
9Ялған илаһтарҙы үҙ иткәндәр
Үҙҙәрен һөйөүеңдән мәхрүм итә[+].
10Ә мин, Һиңә шөкөр әйтеп,
Ҡорбан[†] килтерермен,
Нәҙеремде мотлаҡ үтәрмен.
Ҡотолоу Һинән килер, йә Раббы![+]

11Раббының бойороуы булды, балыҡ Юнысты ҡоро ергә ҡоҫто.

#### 3


Юныстың Раббыға буйһоноуы

1Юнысҡа икенсе тапҡыр Раббы[†] һүҙе булды:

2– Бар, юлға сыҡ! Бөйөк Ниневе[†] ҡалаһына бар ҙа уның халҡына Мин һиңә әйткәндәрҙе иғлан ит[+].

3Юныс юлға сыҡты, Раббы ҡушҡанса, Ниневегә юлланды. Ниневе Алланың шундай ҙур ҡалаһы ине: уны урап сығыр өсөн өс көн кәрәк булыр ине. 4Көнө буйы: «Тағы ҡырҡ көндән Ниневенең аҫты-өҫкә әйләнәсәк!» – тип ҡысҡырып, Юныс ҡала буйлап йөрөй башланы. 5Ниневенең бар халҡы Аллаға инанды. Улар ураҙа иғлан итте, олоһонан кесеһенә тиклем ҡыл туҡымаға уранды[+].

6Был хәбәр Ниневе батшаһына барып еткәс, ул тәхетенән тороп батша кейемен систе лә, ҡыл туҡымаға уранып, көлгә ултырҙы[+]. 7Батша үҙенең һәм вәзир-бәктәренең исеменән Ниневелә ошо фарманды халыҡҡа еткерергә ҡушты:

«Кешеләр ҙә, хайуандар: эреле-ваҡлы мал-тыуар ҙа бер нәмә лә ашамаһын, утлауҙа йөрөмәһен, һыу эсмәһен. 8Кешеләр ҙә, мал да, ҡыл туҡыма ябынып, бар көсөнә Аллаға ялбарһын. Һәр кем яман юлдан тайпылһын, золом ҡылыуҙан туҡтаһын[+]. 9Кем белә, бәлки, шул саҡ Алла[†] беҙҙе йәлләр ҙә кире уйлар, асыуын баҫыр, һәм беҙ иҫән ҡалырбыҙ»[+].

10Алла уларҙың яуызлыҡ ҡылыуҙан туҡтағандарын, яман юлдан тайпылғандарын күрҙе. Шуға күрә Алла уларҙы йәлләне һәм әүәл уларға ебәрергә янаған бәләне күндермәне[+].

#### 4


Алланың Ниневе кешеләренә мәрхәмәте

1Юнысҡа был оҡшаманы, ул бик ныҡ асыуланды һәм көйөндө. 2Ул Раббыға былай тип доға ҡылды:

– Эй Раббым! Мин үҙ илемдә саҡта уҡ, шулай булыр, тип әйтмәгәйнемме ни? Шул арҡала мин Таршишҡа ҡасҡайным. Мин Һинең мәрхәмәтле[†] һәм рәхимле, сикһеҙ түҙемле һәм оло мөхәббәтле Алла[†] булыуыңды, язалауҙан шатланып баш тартыуыңды белә инем бит[+]. 3Инде иһә, йә Раббым, минең ғүмеремде ал: йәшәгәнсе, үлгәнем артыҡ[+].

4– Асыуланып яҡшы эшләйем тиһеңме? – тип һораны Раббы[†].

5Юныс ҡаланан сыҡты ла уның көнсығыш яғына барып ултырҙы. Шунда үҙенә ҡыуыш эшләп алды, уның күләгәһенә йәшенеп, ҡала менән ни булырын күҙәтә башланы.

6Раббы Алла күләгәһе, көйөнөсөнән дауа булһын тип, Юныстың баш өҫтөнә бер үҫемлек үҫтерҙе. Юныс был үҫемлеккә бик ныҡ шатланды. 7Ләкин Алла иртәгәһенә иртәнсәк бер бөжәк ебәрҙе. Бөжәк, үҫемлекте кимереп, уны һулытты. 8Ҡояш сыҡҡас, Алла эҫе көнсығыш елен иҫтерҙе. Ҡояшҡа Юныстың башы беште. Ул хәлдән тайып, үҙенә үлем теләне: «Былай йәшәгәнсе, үлеүем артыҡ», – тип уйланы.

9– Үҫемлек арҡаһында шулай асыуландыңмы? – тип һораны Алла Юныстан.

– Эйе, – тине Юныс. – Үлем сигенә етерлек асыуландым.

10– Һиңә үҙең бер ниндәй ҙә хеҙмәт һалмаған һәм үҫтермәгән, бер төндә үҫеп сығып, бер төндә юҡҡа сыҡҡан үҫемлек йәл, – тине Раббы. 11– Ә Мин уң ҡулын һулынан айыра белмәгән йөҙ егерме меңдән ашыу кеше менән бик күп мал-тыуар йәшәгән бөйөк Ниневе[†] ҡалаһын нисек йәлләмәйем?

### Миха

#### Миха

Миха


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]


#### Инеш һүҙ


Миха пәйғәмбәр китабы

Миха Ишағыяһ пәйғәмбәрҙең замандашы, бәлки, шәкерте лә булғандыр. Ул Исраил халҡын беҙҙең эраға тиклемге VІІІ быуаттың икенсе яртыһында хаҡ юлға өндәй. Ул йылдарҙа ҡеүәтле Ассирия (йәки Ашшур) империяһының ғәскәре йәһүд (еврей) халҡының ике дәүләтенә – Исраилға ла, Йәһүҙәгә лә янай.

Миха йәһүдтәрҙең гонаһтары өсөн Йәрүсәлимдең Алланан Самария күргәнде күрәсәге – ҡаланың емертеләсәге һәм халҡының сит яҡтарға һөрөләсәге тураһында иҫкәртә. Ул хакимдарҙы – халҡын иҙгәне, ябай халыҡты – намыҫһыҙлығы, ә пәйғәмбәрҙәрҙе халыҡты ялған һүҙҙәр һөйләп йыуатҡаны өсөн битәрләй. Бөтә бәләләрҙең башы – Бер Алла урынына боттарға һәм мәжүси аллаларға табыныу.

Ләкин Алла хөкөмө тураһындағы киҫәтеүҙәр (1:1–2:11; 3:1-12; 6:1–7:7) ҡотолоуға өмөт һүҙҙәре менән (2:12-13; 4:1–5:15; 7:8-20) сиратлаша. Килер бер көн, Дауыт батшаның вариҫы халыҡты дошмандарынан тулыһынса ҡотҡарыр, ә халыҡ үҙ нәжесенән таҙарыныр (5-се бүлек).

#### 1

1Йәһүҙә[†] батшалары Йоҫам, Ахаз һәм Хизкияһ хакимлыҡ иткән осорҙарҙа Морешеҫ кешеһе Михаға Самария[†] һәм Йәрүсәлим[†] хаҡында күренмеш[†] менән Раббы[†] һүҙе булды[+].


Раббының Исраил һәм Йәһүҙә менән хөкөмләшеүе

2Бөтә халыҡтар, тыңлағыҙ,
Ер йөҙө һәм унда йәшәгәндәр, ҡолаҡ һалығыҙ!
Раббы Хаким Үҙенең изге[†] ҡорамынан[†]
Һеҙгә ҡаршы шаһитлыҡ ҡыласаҡ[+].
3Бына, Раббы урынынан сығыр,
Тау баштарына баҫып, аҫҡа төшөр[+].
4Утта ирегән балауыҙмы ни,
Аяҡ аҫтарында тауҙар ирер;
Түбәләрҙән аҡҡан һыуҙармы ни,
Үҙәнлектәр икегә йырылыр[+].
5Былар барыһы ла Яҡуптың[*] енәйәте,
Исраил[†] халҡының гонаһы[†] арҡаһында.
Яҡуп нәҫеленең фетнәһе өсөн кем яуаплы?
Самария түгелме ни?
Йәһүҙәләге табыныу ҡалҡыулыҡтары өсөн
Кем яуап бирер?
Йәрүсәлим түгелме ни?

6«Шуға күрә Мин Самарияны харабаға –
Йөҙөм ағастары үҫтерә торған урынға әйләндерәм.
Ҡала таштарын үҙәнгә быраҡтырам,
Нигеҙенә тиклем емерәм, – ти Раббы. –
7Һын-боттары ватып ырғытылыр,
Зина ҡылып алған бүләктәре яндырылыр,
Бөтә боттарын юҡҡа сығарам!
Фәхешлеге өсөн йыйған бүләктәре
Фәхишәләргә түләргә тотонолор!»[+]

8Шуға күрә мин илап һыҡтармын,
Ялан аяҡ, ялан өҫ йөрөрмөн.
Ҡайғым ҡаты – сүл бүреһеләй олойом,
Төнгө ябалаҡтай ухылдайым[+].
9Сөнки Самарияның яралары уңалмаҫ,
Уның сире Йәһүҙәгә лә килде,
Халҡым йәшәгән Йәрүсәлимдең
Ҡапҡаларынаса[†] барып етте[+].
10Быны Ғаҫта белдермәгеҙ,
Унда һыҡтамағыҙ, һыҡтамағыҙ.
Бейт-Леғафрала ҡайғынан туҙанға ятып аунағыҙ[+].
11Эй Шафир халҡы,
Шыр яланғас, мәсхәрәлә килеш китерһегеҙ.
Саананда йәшәгәндәр ҡалаларынан сыға алмаҫ,
Бейт-Әсәлдең халҡы ҡайғырып йәш түгер:
Һеҙгә ярҙам күрһәтеүсе булмаҫ.
12Мароҫ халҡы өмөтләнеп яҡшылыҡ көткәйне,
Әммә Раббынан Йәрүсәлим ҡапҡаларына афәт килде[+].
13Эй Лахишта йәшәгәндәр,
Аттарығыҙҙы яу арбаларына егегеҙ.
Сион-ҡыҙҙың[†][*] гонаһының башы һеҙ булдығыҙ,
Сөнки Исраилдың енәйәттәренә һеҙ ғәйепле[+].
14Шуның өсөн Морешеҫ-Ғаҫҡа бирнә бирерһегеҙ;
Ахзив ҡалаһы Исраил батшаларын алдаясаҡ[+].
15Эй Марешала йәшәгәндәр,
Раббы һеҙгә илбаҫарҙар алып килә.
Исраилдың затлы кешеләре
Ғадуллам мәмерйәһенә һыйынасаҡ[+].
16Эй Йәһүҙә, ғәзиз балаларыңа ҡайғырып, сәсеңде ҡыр,
Башың ҡарағош башылай ялтас ҡалһын,
Сөнки балаларың һинән һөргөн китәсәк![+]

#### 2


Ярҙамһыҙҙарға яуызлыҡ ҡылыусыларҙың яҙмышы

1Түшәктә ятҡан килеш яманлыҡ уйлап,
Яуызлыҡ ниәтләгәндәрҙең башына ҡайғы!
Таң һыҙылыу менән залимлыҡтарын ҡылырҙар,
Сөнки уларҙың быға көстәре етә[+].
2Кеше баҫыуына күҙе төшһә – баҫып ала,
Өй теләһә, хужаһын да,
Ғаиләһен дә аяп тормай – тартып ала,
Кешене мираҫ еренән мәхрүм итә[+].
3Шуның өсөн Раббы[†] былай ти:
«Был нәҫелгә бәлә әҙерләйем,
Яурынығыҙҙан һелкеп төшөрә алмаҫһығыҙ.
Залим заман килер өҫтөгөҙгә –
Башығыҙҙы текә тотоп йөрөмәҫһегеҙ.
4Ул көндө һеҙҙе ғибрәт итеп һөйләрҙәр,
Хәсрәтле йыр һүҙҙәрен ҡабатлап үсекләрҙәр:
„Таланылар беҙҙе, таланылар!
Минең халҡымдың өлөшөн һаталар!
Ҡайғы беҙгә! Еребеҙ тартып алына!
Баҫыуҙарыбыҙҙы беҙҙе әсиргә алғандарға өләшәләр“.
5Шулай икән, Раббы йыйынында
Биләмәңдең сиген үлсәргә лә кешең булмаҫ.

6Кешеләр әйтә:
„Беҙгә аҡыл өйрәтмә!
Бындай хәлдәр тураһында һөйләмә.
Беҙ хурлыҡҡа ҡалмайбыҙ“, – тиҙәр[+].
7Эй Яҡуп нәҫеле, һеҙгә әйтелмәнеме ни?
Раббының сабырлығы бөткәнме?
Шулай эшләй аламы Ул?
Дөрөҫ юлда йөрөгәндәргә
Минең һүҙҙәрем яғымлы түгелме ни?
8Ләкин һуңғы ваҡыттарҙа
Минең халҡым Үҙемә дошман булды:
Дошманлашыу уйында ла булмаған,
Тыныс ҡына йөрөп ятҡан кешеләрҙең
Кейемдәрен талап алаһығыҙ.
9Халҡымдың ҡатын-ҡыҙҙарын
Йәмле өйҙәренән сығарып ебәрәһегеҙ,
Балаларынан Минең хәйер-фатихамды
Мәңгелеккә тартып алаһығыҙ.
10Тороғоҙ ҙа ҡуҙғалығыҙ бынан,
Был илдә һеҙгә тынғылыҡ булмаясаҡ.
Был ер, нәжесләнгән[†] өсөн,
Аяуһыҙ рәүештә емереләсәк[+].
11Берәй елғыуар алдаҡсы килеп:
„Бында шарап менән хәмер мул булыр“, – тип әйтһә,
Был халыҡ уны пәйғәмбәрем,[†] тип ҡабул итер».


Исраилдың иҫән ҡалғандырын йыйып алырға вәғәҙә

12«Эй Яҡуп нәҫеле,
Мин һеҙҙе мотлаҡ бергә туплайым,
Исраилдың[†] иҫән ҡалғандарын йыйып алам.
Аҙбарҙағы һарыҡ, көтөүлектәге мал һымаҡ
Илегеҙ кешеләр менән тулыр.
13Шул саҡ ҡаршылыҡтарҙы емереүсе
Үҙенең халҡы алдынан барыр.
Улар, ҡапҡаларҙы[†] бәреп асып, азатлыҡҡа сығыр,
Батшалары Алла[†] Үҙе алдан атлар,
Раббы юл башлаусы булыр»[+].

#### 3


Хакимдарҙың һәм пәйғәмбәрҙәрҙең ғәйебе

1Мин, Миха, былай тинем:

«Тыңлағыҙ, Яҡуптың башлыҡтары,
Исраил[†] халҡының хакимдары,
Һеҙҙән башҡа тағы кем ғәҙеллекте яҡлаһын[+]?
2Ә һеҙ яҡшылыҡты кире ҡағып,
Яманды яратаһығыҙ.
Халҡымдың тиреһенә тиклем һалдыраһығыҙ,
Һөйәгенән итен айыраһығыҙ.
3Һеҙ халҡымдың итен ашайһығыҙ:
Тиреһен һыҙыраһығыҙ,
Һөйәген ватҡылайһығыҙ;
Ҡаҙанда бешерергә,
Табала ҡыҙҙырырға йыйынған һымаҡ,
Итен тураҡлайһығыҙ[+].
4Ләкин шундай көн килер –
Раббыға ялбарырһығыҙ,
Әммә Ул һеҙгә яуап ҡайтармаҫ.
Золом ҡылғанығыҙ өсөн,
Ул һеҙҙән йөҙөн йәшерер»[+].

5Халҡымды аҙҙырған пәйғәмбәрҙәргә[†] Раббы[†] былай ти:
«Һеҙҙе ашатҡандарға тыныслыҡ юрайһығыҙ,
Туйҙырмағандарға һуғыш иғлан итәһегеҙ[+].
6Шуға күрә һеҙгә күренмештәрһеҙ[†] төн килер,
Ҡараңғыла күрәҙәлек итә алмаҫһығыҙ.
Пәйғәмбәрҙәр өсөн ҡояш батыр,
Көнөгөҙҙө ҡараңғылыҡ баҫыр[+].
7Юраусылар – оятҡа,
Күрәҙәселәр хурлыҡҡа ҡалыр,
Оялыштан йөҙҙәрен ҡапларҙар,
Сөнки Алланан яуап ала алмаҫтар»[+].
8Мин иһә Яҡупҡа енәйәттәрен,
Исраилға гонаһтарын[†] әйтер өсөн,
Көс менән, Раббының Рухы менән,
Хаҡлыҡ[†] һәм батырлыҡ менән тулымын[+].
9Тыңлағыҙ, Яҡуп йортоноң башлыҡтары,
Исраил халҡының хакимдары!
Хаҡ хөкөмдө һанға һуҡмайынса,
Ғәҙеллекте нәфрәт итеп,
10Сионды – ҡан өҫтөндә,
Йәрүсәлимде[†] ғәҙелһеҙлек өҫтөндә төҙөнөгөҙ[+].
11Бында башлыҡтары ришүәт өсөн хөкөм итә,
Ҡаһиндары[†] түләмәйсә белем бирмәй,
Пәйғәмбәрҙәр аҡса өсөн күрәҙәлек итә,
Һәр ҡайһыһы Раббыға таянмаҡ:
«Раббы беҙҙең менән түгелме ни?
Башыбыҙға бәлә килмәйәсәк!»[+]
12Шуға күрә лә һеҙҙең арҡала
Сион баҫыу һымаҡ һөрөләсәк,
Йәрүсәлим таш өйөмөнә әйләнәсәк,
Ҡорам[†] тауын урман ҡаплаясаҡ[+].

#### 4


Раббының бөтә донъяла тыныслыҡ урынлаштырасағы


(Ишғ 4:1-3)

1[•]Ахырҙа шундай көндәр килер:
Раббының йорто торған тау
Бөтә тауҙарға баш булыр,
Түбәләрҙән юғарыраҡ ҡалҡып торор,
Халыҡтар уға ағылыр.
2Бихисап ҡәүемдәр килеп бер-береһенә:
«Әйҙәгеҙ, Раббы[†] тауына,
Яҡуп Аллаһының йортона[†] сығайыҡ, – тиер. –
Ул беҙгә Үҙ юлдарын өйрәтһен,
Беҙ Уның һуҡмағынан йөрөрбөҙ».
Сөнки ҡанун[†] – Сиондан,
Раббы һүҙе Йәрүсәлимдән[†] килер[+].
3Раббы бихисап халыҡтар араһында хөкөм ҡылыр,
Алыҫтағы көслө ҡәүемдәрҙең дәғүәһен хәл итер.
Улар ҡылыстарынан төрән,
Һөңгө башаҡтарынан ураҡ ҡойор.
Халыҡ халыҡҡа ҡылыс күтәрмәҫ,
Яу һөнәренә башҡа өйрәнмәҫ[+].
4Һәр кем үҙенең йөҙөм тәлгәше,
Инжир ағасы аҫтында ултырыр.
Уларҙы бер кем ҡурҡытмаҫ,
Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай тине[+].
5Һәр халыҡ үҙ аллаһының исеме менән йәшәй;
Беҙ иһә һәр ваҡыт һәм мәңге
Аллабыҙ Раббы исеме менән йәшәрбеҙ[+].

6«Ул көндө, – тип белдерә Раббы, –
Сатанын да йыйырмын, ҡыуылғанын да,
Үҙем бәләгә ҡалдырғанын да туплармын[+].
7Аҡһағын иҫән ҡалған өлөш итермен,
Аҙашҡанын ҡеүәтле халыҡҡа әйләндерермен.
Ошо көндән башлап мәңгелеккә Мин Раббығыҙ
Сион тауында[†] уларға хакимлыҡ ҡылырмын.
8Ә һин, эй көтөүҙе күҙәтә торған манара,
Сион-ҡыҙҙың[†] нығытмаһы булған Йәрүсәлим,
Хакимлығың һиңә кире ҡайтыр,
Йәрүсәлим батшалығын кире алыр».

9Әле һуң ниңә һөрән һалаһың?
Әллә яныңда һинең батшаң юҡмы?
Кәңәшселәрең һәләк булғанмы?
Тулғаҡ тотҡан ҡатын һымаҡ,
Ғазап кисерәһең түгелме[+]?
10Һыҙланыуҙан бөгөл, эй Сион-ҡыҙ,
Тулғаҡ тотҡан ҡатын шикелле;
Инде ҡаланан сығып ҡырҙа ҡунырһың,
Бабилға[†] тиклем барып етерһең,
Шунда ҡотолоу табырһың.
Дошмандарыңдың ҡулынан унда
Раббы һине йолоп алыр[+].

11Әле иһә бихисап ҡәүемдәр
Һиңә ҡаршы теш сарлайҙар:
«Әйҙә, Сион оятҡа ҡалып нәжесләнһен,[†]
Үҙ күҙебеҙ менән күрәйек!»
12Ләкин улар Раббының ниәтен белмәй,
Уның маҡсатын аңламай,
Ырҙынға йыйылған көлтә һымаҡ,
Раббы бит уларҙы һуғырға йыйып килтерҙе[+].
13«Тор, Сион-ҡыҙ, ашлыҡ һуғырға тотон, – ти Раббы, –
Һине башмаҡ шикелле тимер мөгөҙлө, баҡыр тояҡлы итәм:
Бихисап халыҡты иҙеп саң-туҙан итерһең,
Уларҙың яумалын Раббыға,
Мөлкәтен бөтә ер йөҙөнөң бөйөк Хакимына
Бағышлап харам ҡылырһың»[+].

#### 5

1Эй ғәскәрле ҡала, инде яугирҙәреңде йый!
Беҙҙе ҡамауға алдылар,
Исраил[†] хакимының битенә таяҡ менән тондоралар.

2Эй һин, Әфраҫалағы Бейт-Ләхәм,
Йәһүҙә[†] нәҫелдәренең иң бәләкәсе булһаң да,
Минең ихтыярым буйынса,
Исраилға юлбашсы буласаҡ зат һинән сығыр.
Уның тамыры әүәлдән, борон-борондан уҡ килә[+].
3Хаҡтыр: йөклө ҡатын балаһын тапҡанға тиклем
Раббы[†] исраилдарҙы дошмандарына бирәсәк.
Һуңынан бөтә туғандары исраилдарға ҡайтасаҡ.
4Шул саҡ Раббының ҡөҙрәте менән,
Аллаһы Раббының данлы исеменә сорналып көтөүсе килер,
Исраил халҡы хәүеф-хәтәрһеҙ йәшәр,
Сөнки ул заттың даны бөтә донъяға таралыр[+].
5Ул халҡына тыныслыҡ килтерер.


Исраилдың дошмандар өҫтөнән тантанаһы

Әгәр Ашшур[†] илебеҙҙе баҫһа,
Беҙҙең ҡәлғәләрҙе тапаһа,
Уға төбәп ете көтөүсе,
Һигеҙ башлыҡ ҡаршы сығыр[+].
6Ашшур ерендә – ҡылыс менән,
Нимруд илендә яланғас ҡылыс менән идара итерҙәр.
Ашшурҙар илебеҙгә бәреп инеп,
Еребеҙгә аяҡ баҫһа,
Беҙҙе хакимыбыҙ йолоп алыр.

7Яҡуп нәҫеленең иҫән ҡалғандары
Бихисап халыҡтар араһында
Раббының ысығы һымаҡ,
Һис кем уйламаған, көтмәгәндә
Килеп яуған ҡойма ямғыр кеүек булыр.
8Яҡуп нәҫеленең иҫән ҡалғандары
Ҡәүемдәр, бихисап халыҡтар араһында,
Урман кейектәре араһындағы арыҫлан,
Һарыҡ көтөүе эсендәге йәш арыҫлан булыр:
Бер ташланһа – өҙөп, тетеп ташлар,
Бер кем уға ҡаршы тора алмаҫ, ярҙам итмәҫ.
9Эй Исраил, ҡулың дошмандарыңдың өҫтөнә ҡалҡһын,
Һиңә ҡаршы булғандарҙы тар-мар итһен.
10«Ул көндө, – тип белдерә Раббы, –
Мин һинең аттарыңды юҡ итермен,
Һуғыш арбаларыңды ҡырырмын[+].
11Илеңдәге ҡалаларҙы тар-мар итеп,
Бөтә ҡәлғәләрҙе емерермен[+].
12Арағыҙҙа сихырҙы бөтөрөрмөн,
Күрәҙәселәрең юҡҡа сығыр;[+]
13Һындарыңды, табыныу бағаналарыңды юҡ итермен,
Ҡулың менән эшләгән нәмәләргә һин табынмаҫһың[+].
14Ашераның[†] ҡолғаларын ҡырҡып ташлармын,
Ҡалаларыңды ер менән тигеҙләрмен[+].
15Баш бирмәҫ халыҡтарҙан
Асыуланып-ярһып үс алырмын».

#### 6


Раббының Үҙ халҡын хөкөмгә саҡырыуы

1Раббының әйткәненә ҡолаҡ һалығыҙ:
Тороғоҙ, дәғүәгеҙҙе тауҙар алдында белдерегеҙ,
Ҡалҡыулыҡтар ишетһен тауышығыҙҙы.
2Тауҙар һәм ерҙең ҡаҡшамаҫ нигеҙҙәре,
Ишетегеҙ Раббының дәғүәһен.
Раббы[†] Үҙ халҡын хөкөмгә саҡыра,
Исраил[†] менән дәғүәләшә[+].

3«Эй халҡым, һиңә ҡаршы Мин ни эшләнем?
Һине Мин нисек йонсоттом, яуап ҡайтар, – ти Раббы. –[+]
4Һине Мысырҙан[†] сығарҙым,
Ҡоллоҡ йортонан йолоп алдым,
Муса[†] менән Һарунды,[†] Мирйәмде
Һинең алдыңдан ебәрҙем[+].
5Халҡым Минең, иҫеңә төшөр,
Моав[†] батшаһы Балаҡтың ниәттәрен,
Беғор улы Билғамдың яуаптарын,
Шиттимдән Гилгалғаса булғандарҙы
Хәтергә ал, шунда аңларһың
Раббының һиңә күпме яҡшылыҡ күрһәткәнен»[+].


Раббы кешенән нимә теләй?

6Раббы алдына нимә менән баҫырмын,
Юғарыларҙан Юғарыға нисек сәждә ҡылырмын?
Тотош яндырыу ҡорбандары,[†]
Бер йәшлек башмаҡ килтерепме[+]?
7Меңләрләгән һарыҡ тәкәләрен,
Ташҡын һымаҡ аҡҡан зәйтүн майын[†] хуш күрерме Раббы?
Енәйәтем өсөн – баш баламды килтерәйемме?
Гонаһым[†] өсөн – йөрәк ярып сыҡҡан сабыйымды[+]?
8Эй кеше, нимә яҡшы икәнен
Раббы һиңә белдерҙе:
Раббы һинән талап иткән нәмә –
Ғәҙеллек ҡыл, мөхәббәтле булыуҙан ләззәт ал,
Алла[†] хозурында күндәм йәшә[+].
9Раббынан ҡурҡыу иһә – аҡыл билдәһе.

Тыңлағыҙ! Раббы ҡалаға һөрән һала:
«Эй ҡалаға йыйылған йәмғиәт, ишет!
Ҡалала йәшәүселәр, ҡолаҡ һалығыҙ!
10Ямандарҙың өйөндәге хәрәм мал-байлыҡҡа,
Ҡәһәр төшкөр ялған үлсәүҙәргә түҙеп тораммы ни[+]?
11Боҙоҡ бизмән, ялған герҙәр менән эш итеүсене аҡлай буламмы[+]?
12Был ҡаланың байҙары кеше талай,
Ябай халыҡ алдаҡ һөйләй, ауыҙҙары мәкер сәсә[+].
13Эй ҡала, шуға күрә һине тар-мар итермен,
Гонаһтарың өсөн буш ҡалырһың.
14Ҡорһаҡ тултырып ашарһың, туймаҫһың,
Ҡарының гелән ас ҡалыр;
Байлыҡ йыйырһың, һаҡлай алмаҫһың,
Ҡалғанына ҡылыс йүнәлтермен[+].
15Сәсерһең, ләкин урмаҫһың,
Зәйтүн[†] һығырһың, май һөртөнмәҫһең;
Йөҙөм иҙерһең, шарабын эсә алмаҫһың[+].
16Ғомри батшаның ҡағиҙәләрен үтәп,
Ахав йортоноң йолаларын тоттоғоҙ;
Улар кәңәшенә тоғроһоғоҙ.
Шуға күрә һине бушлыҡҡа әйләндерәм,
Ҡала халҡын хурлыҡҡа ҡалдырам,
Ҡәүемдәр өсөн мәсхәрә булырһығыҙ»[+].

#### 7


Миханың зары

1Ҡайғы миңә!
Йәйге уңыш йыйып алынғас,
Йөҙөм ҡыуағында бер тәлгәш емеш таба алмаған,
Иртә өлгөргән инжирҙән бер бөртөк тә
Ауыҙ итә алмаған кешеләй булдым[+].
2Илдә Аллаға тоғролар ҡалманы,
Намыҫлы кешеләр бөткән.
Һәммәһе ҡан түгер өсөн боҫҡонда[*] торор,
Туған туғанына тоҙаҡ ҡорор[+].
3Яманлыҡҡа ҡулдары ҡайһылай оҫта:
Етәкселәр бүләк талап итә,
Хөкөмсөләр ришүәт ала,
Хакимдар теләгәнен таптыра.
Бөтәһе лә хәйлә менән эш итә[+].
4Уларҙың иң яҡшыһы – дегәнәк кеүек,
Иң ғәҙеле – сәнскәк ҡыуаҡ.
Ләкин бына күҙәтселәр иҫкәрткән көн –
Яза көнө килеп етте,
Ҡаушау солғап алыр уларҙы[+].
5Дуҫыңа ышанма,
Яҡыныңа таянма,
Ҡуйыныңда ятҡанға ла
Эс сереңде аслан асма[+].
6Сөнки улы атаһын хурлай,
Ҡыҙ әсәһенә, килен ҡәйнәһенә баш күтәрә,
Кешенең дошмандары – үҙ өйөндәгеләр[+].
7Ә мин Раббыға өмөт бағлайым,
Ҡотҡарыусы[†] Аллама күҙ төбәйем,
Ишетәсәк мине Аллам[+].


Ҡотолоу юлы

8Хәлемә ҡыуанма, эй дошманым!
Мин йығылһам да, торормон,
Ҡараңғылыҡта ҡалһам да,
Раббым миңә яҡтылыҡ булыр[+].
9Минең дәғүәмде хәл итеп,
Ғәйебемде аҡлағансы,
Раббының асыуына түҙермен,
Сөнки мин Раббыға ҡаршы гонаһ[†] ҡылдым.
Ә һуңынан мине яҡтыға сығарыр,
Шунда ғәҙеллеген күрермен[+].
10Быға ҡарап:
«Аллаң Раббы[†] ҡайҙа һинең?» –
Тигән дошманым хурланыр,
Шунда үҙ күҙем менән күрермен уның
Урам батҡағы ише аяҡ аҫтында тапалғанын[+].

11Эй Йәрүсәлим,[†]
Диуарҙарың ҡайтанан төҙөлөр,
Сиктәрең тағы ла киңәйер көн килә.
12Ул көн һинең халҡың
Ашшурҙан[†] Мысырға[†] тиклем,
Мысырҙан Евфратҡа ҡәҙәр,
Диңгеҙҙән – диңгеҙгәсә,
Тауҙарҙан тауҙарғаса
Йәйрәп ятҡан ерҙәрҙән һиңә ҡайтыр[+].
13Әммә унда йәшәгәндәр арҡаһында,
Уларҙың ғәмәлдәренә күрә
Был ерҙәр бушлыҡҡа әйләнер.


Раббы халҡы өсөн доға

14Йә Раббы, ҡулыңдағы таяғың менән
Үҙ халҡыңды – өлөшөң булған көтөүеңде – көт.
Тирә-яҡта уңдырышлы ерҙәр булһа ла,
Улар урман шырлығында яңғыҙ көн күрә.
Инде улар элекке дәүерҙәрҙәге һымаҡ
Башан менән Ғилғәдтә[†] утлап йөрөһөн[+].
15Беҙҙе Мысырҙан сығарған көндәрҙәге кеүек
Халҡың өсөн мөғжизәләреңде ҡыл[+].
16Ҡәүемдәр быны күрер ҙә
Ҡеүәттәре юҡлыҡҡа оялыр;
Устары менән ауыҙҙарын ҡапларҙар,
Ҡолаҡтарын томаларҙар[+].
17Йылан һымаҡ, һөйрәлеүселәр һымаҡ туҙан яларҙар,
Ҡалтыранып, үҙ өңдәренән килеп сығырҙар,
Эй Аллабыҙ Раббы, улар Һинән ҡурҡып,
Дәһшәт эсендә Һинең яғыңа боролорҙар[+].

18Һинең һымаҡ гонаһтарҙы ярлыҡаған,
Үҙ халҡының иҫән ҡалғандарының ғәйебен ғәфү ҡылған,
Мәңгелеккә асыуын тотмаған,
Тоғро һөйөүенән ләззәт алғанБашҡа алла бармы[+]?
19Ғәйре беҙгә йәнә миһырбанлы булырһың,
Ғәйептәрҙе беҙҙең юйып ташларһың,
Гонаһтарҙы диңгеҙ упҡынына ырғытырһың[+].
20Яҡупҡа, зинһар, тоғро була күр,
Ибраһимға[†] гелән яҡшылыҡ ҡыл.
Әүәл Һин бит беҙҙең ата-бабаларға
Тап шулай тип ант иткәнһең[+].

### Нахум

#### Нахум

Нахум


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]


#### Инеш һүҙ


Нахум пәйғәмбәр китабы

Был ҡыҫҡа ғына китап Ассирия (йәки Ашшур) империяһының баш ҡалаһы Ниневене юҡҡа сығарыу тураһындағы әүлиәлеккә арналған. Беҙҙең эраға тиклем ІX быуаттан башлап Ассирия Яҡын Көнсығыштың бәләкәй илдәрен буйһондора һәм ҡаты иҙә. Ул илдәр араһында Исраил менән Йәһүҙә лә була, Исраилдың халҡын Ассирия ғәскәре беҙҙең эраға тиклем VІІІ быуат аҙағында әсирлеккә алып китә, Йәһүҙәнекеләр бындай яҙмыштан саҡ ҡотолоп ҡала (ҡарағыҙ: ІV Батшалар 18–19). Ассирия үҙе беҙҙең эраға тиклем 612 йылда Вавилон (йәки Бабил) һәм Мидия (йәки Мадай) ғәскәре тарафынан ҡолатыла. Китап нәҡ ошо ваҡиғалар тураһында әүлиәлек итә.

Донъяла иң ҡеүәтле булып күренгәндәр көтмәгәндә иң көсһөҙ һәм ярҙамһыҙ булып ҡала. Нахум пәйғәмбәр өсөн был – илдәр һәм халыҡтар араһындағы сираттағы бәрелеш кенә түгел, ә башҡаларҙы иҙгән, Бар ҡылыусының бөйөклөгөн танырға теләмәгән яуыз һәм ғәҙелһеҙлек хөкөм һөргән дәүләткә бирелгән Алла язаһы.

#### 1

1Ниневе[†] тураһында әүлиәлек. Әлҡоштан Нахумдың күренмеш[†] китабы[+].


Раббының Ниневегә асыуланыуы

2Раббы[†] – көнсөл, үс алыусы Алла[†].
Үсле Алла ярһыу менән тулы,
Үҙ дошмандарынан үс ала Ул,
Ҡаршы сыҡҡандарҙы аяп тормай[+].
3Раббы асыуланмай оҙаҡ түҙә,
Әммә ҡеүәте Уның сикһеҙ;
Золомдо язаһыҙ ҡалдырмай,
Уның юлы – дауыл, ғәрәсәттер,
Ә болот – аяғы аҫтындағы туҙан[+].
4Ул янаһа, диңгеҙ ҡорор,
Бөтә йылғаларҙың һыуы кибер,
Башандың, Кармәл тауының йәшеллеге шиңер,
Ливандың[†] гөл-сәскәләре һулыр[+].
5Раббы хозурында тауҙар тетрәр,
Ҡалҡыулыҡтар ҡалтыраныр,
Унан ҡурҡып, ер йөҙө, бар донъя
Һәм унда йәшәүселәр тетрәнер[+].
6Уның асыуына кем ҡаршы торор,
Ялҡынлы ярһыуына кем сыҙар?
Ут һымаҡ түгелә Уның асыуы,
Ҡаршыһында ҡаялар ҡыйрала[+].
7Раббы игелекле – ҡайғы көнөндә һыйыныр урын,
Үҙенә өмөт бағлағанды хәстәрләй[+].
8Һыуҙан баҫтырып Ниневене юҡ итәсәк,
Дошмандарын ҡараңғыға ырғытасаҡ Раббы[+].

9Раббыға ҡаршы ниндәй мәкер ҡорһаң да,
Ул барыбер юҡҡа сығарасаҡ,
Дошман ҡабат баш күтәрә алмаясаҡ.
10Бер-береһенә сырмалған сәнскәк һымаҡ,
Лаяҡыл иҫерек эскеселәр кеүек улар,
Ҡыу һаламдай, гөлтләп янып бөтәсәктәр[+].
11Эй Ниневе, Раббыға ҡаршы золом уйлаған,
Мәкер йөрөткән кеше һинән сыҡты.


Раббы Үҙенең халҡын хуплай

12Раббы былай ти:
«Ашшурҙар[†] көслө һәм күмәк булһалар ҙа,
Ҡырҡып ташланыр һәм юҡ булырҙар.
Ә һиңә, Йәһүҙә,[†] ғазап ебәргәйнем,
Бынан ары һине яфаламам.
13Муйыныңдан дошман ҡалыбын ватырмын,
Бығауҙарыңды өҙөрмөн»[+].


Ашшур һәләкәткә дусар булыр

14Ә һинең хаҡта, Ниневе, Раббы бына ниндәй әмер бирҙе:

«Исемең юғаласаҡ, вариҫтарың булмаясаҡ.
Илаһтарың ҡорамынан[†] һындарыңды,
Ҡойма илаһтарыңды һепереп түгәм;
Ә үҙеңә ҡәбер әҙерләйем,
Сөнки һин бик әшәке затһың»[+].

15Бына, һөйөнсө килтереүсенең
Аяҡтары тауҙар артыла.
Ул тыныслыҡ иғлан итә!
– Эй Йәһүҙә, байрамсыла байрамыңды,
Биргән нәҙерҙәреңде үтә.
Бынан ары һине залимдар тапамаҫ,
Улар тулыһынса юҡ ителеп бөттө[+].

#### 2


Ниневенең тар-мар ителеүе

1Эй Ниневе,[†] һиңә ҡаршы емереүсе күтәрелә,
Нығытмаларыңды нығыт, юлдарыңды һаҡла,
Билеңде быу, бар булған көсөңдө тупла.
2Сөнки Раббы[†] Яҡуп нәҫеленең бөйөклөгөн,
Исраилдың[†] әүәлге бөйөклөгөн кире ҡайтарыр,
Дошмандары уларҙы тапап,
Йөҙөм баҡсаларын харап итһәләр ҙә[+].
3Яугирҙәрҙең ҡалҡандары ҡыҙыл,
Һуғышсылар бурҙат ҡыҙылдан кейенгән;
Алыш алдынан яу арбалары
Ут-ялҡын һымаҡ ялтырай,
Баш осонда һөңгөләр сафы сайҡала[+].
4Яу арбалары ғәрәсәт һымаҡ уҙа,
Майҙандарҙан унда-бында елә;
Улар ялҡын һымаҡ балҡый,
Йәшен ише ялт-йолт килә.
5Дошман үҙенең ғәскәр башлыҡтарын саҡыра,
Улар абына-һөрөнә ашыға;
Ҡала диуарҙарына йүгерәләр –
Унда инде ҡамау манаралары ҡоролған[+].
6Йылға ҡапҡалары[†] асыла,
Батша һарайы ҡурҡыуҙан ҡалтырана[+].
7Шулай итеп, алдан хәл ителгән:
Ҡала халҡы һөргөнгә оҙатыласаҡ;
Уның ҡол ҡыҙҙары, күкрәк төйөп,
Күгәрсендәр һымаҡ ыңғыраша[+].
8Ҡаса Ниневе халҡы
Йырылған быуанан һыу киткәндәй.
«Туҡта, туҡта!» – тип аҡырһалар ҙа,
Һис кем артына боролмай.
9Көмөшөн ал, алтын урла!
Хазинаның иҫәбе-һаны юҡ,
Зиннәтле әйберҙәр бихисап.
10Емерелде, ергә тигеҙләнде,
Бушлыҡҡа әйләнде Ниневе.
Йөрәк ҡалтырай, тубыҡ дерелдәй,
Бөтөн тән ғазаптан тетрәнә,
Йөҙҙәр ҡурҡыуҙан ағарына[+].

11Арыҫлан ояһы ҡайҙа хәҙер,
Йәш арыҫландар ашана торған урын?
Арыҫлан менән инә арыҫлан боҫҡан,
Көтөйҙәрен һис кем борсомаған ер ҡайҙа[+]?
12Балалары өсөн арыҫлан һунар сапты,
Инә арыҫлан өсөн табышын боғаҙланы;
Мәмерйәһен аулаған йәнлектәр менән,
Ояһын ҡорбандары[†] менән тултырҙы[+].

13Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Бына, һиңә ҡаршы сығам,
Яу арбаларыңды яндырам – төтөнгә әйләнерҙәр;
Һинең йәш арыҫландарыңды ҡылыс тураҡлар,
Ерҙә йыртҡыслығыңа сик ҡуям,
Илселәреңдең[†] тауышы тынып ҡалыр!»[+]

#### 3

1Ҡулдары ҡанлы ҡалаға – ҡайғы!
Ҡайҙа барма – алдаҡ унда,
Үлтереш-талауҙарҙың иге-сиге юҡ[+].
2Ҡамсы шыйылдай, тәгәрмәстәр гөрһөлдәй,
Аттар кешнәй, яу арбалары елдерә;
3Яйҙаҡтар аттарын ҡамсылай,
Ҡылыс ялтырай, һөңгө ялтылдай.
Үлтерелгәндәр бихисап,
Үле кәүҙәләр тау-тау өйөлгән,
Аҙым һайын мәйеткә абыналар[+].
4Үтә сибәр, сихри көскә эйә булған
Фәхишә Ниневенең[†] боҙоҡлоғонан килеп сыҡты былар.
Ҡәүемдәрҙе аҙғынлығы менән,
Халыҡтарҙы тылсымы менән үҙенә әсир итте[+].
5Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Бына, һиңә ҡаршы сығам,
Итәгеңде ҡайырып асып, битеңә ҡаплайым,
Халыҡтарға яланғаслығыңды,
Батшалыҡтарға оятыңды күрһәтәм[+].
6Өҫтөңә бысраҡ[†] ырғытам,
Һине хурлыҡҡа төшөрәм,
Ғәм алдында мәсхәрәгә ҡалдырам.
7Күргән һәр кем һинән тайшаныр:
„Ниневе харабаға әйләнгән“, – тиер.
Һинең өсөн бер кем дә йәш түкмәҫ,
Һине йыуатыусы табылмаҫ»[+].

8Нил буйында урынлашҡан,
Һәр тарафтан һыу уратып алған
Но-Амондан ни яғың менән өҫтөнһөң?
Уның ҡоймаһы ла диңгеҙ ине,
Диуары ла һыу булды[+].
9Куш менән Мысыр[†] уның һанһыҙ ҡеүәте ине,
Пут һәм Ливия ярҙамға ашыға торғайны[+].
10Әммә ул да әсирлеккә төштө,
Халҡы һөргөнгә ҡыуылды.
Сабыйҙары урам саттарында киҫәктәргә тураҡланды,
Аҡһөйәктәре, ҡол булып, йәрәбә аша бүленде,
Вәзир-бәктәргә бығау һалынды[+].
11Һин дә шул хәмерҙе эсерһең, эй Ниневе,
Иҫергәнсе, иҫтән яҙғансы;
Һин дә дошмандан ҡотолоу яйын эҙләрһең,
Әммә тырышлығың бушҡа булыр[+].
12Бөтә ҡәлғәләрең менән һин үҙең
Емеше өлгөргән инжир ағасына тиңһең.
Һелкетеү менән, ашарға теләгәндең
Ауыҙына өҙөлөп төшәсәкһең.
13Ғәскәрҙәреңә ҡара!
Улар бисәләр һымаҡ ҡурҡаҡ.
Ил ҡапҡаһы[†] дошмандарың алдында шар асыҡ,
Ут уның арҡыры биктәрен ялмай[+].
14Ҡамауға әҙерлән, эсергә һыу йыйып ҡуй,
Ҡәлғәләреңде нығыт,
Мәтегә инеп, балсыҡ баҫ,
Кирбес һуғыр өсөн ҡалып йүнәт.
15Барыбер утта һәләк булырһың,
Ҡылыс киҫкеләп тураҡлар,
Саранча ҡоротҡан уңыштай юҡҡа сығырһың.

Саранча шикелле, үрсе, әйҙә,
Саранчаның тубы һымаҡ күбәй.
16Сауҙагәрҙәрең күктәге йондоҙҙарҙан да күп,
Әммә дошман илеңде саранча һымаҡ талап китер.
17Түрәләрең – саранча кеүек,
Хәрби етәкселәрең – саранча тубы,
Һалҡында диуарға уҡмаша ла
Ҡояш сығыу менән осоп китә.

18Эй Ашшур[†] батшаһы,
Көтөүселәрең үлем йоҡоһона талған,
Аҡһөйәктәрең һуҙылып ятҡан,
Халҡың тауҙарға таралған,
Йыйып алыр кешең ҡалмаған.
19Яраларыңа дауа юҡ, йәрәхәтең үлемесле.
Хәлеңде ишеткәндәр ҡыуанып ҡул сабыр,
Сөнки һинең сикһеҙ вәхшәтеңдән
Зыян күрмәгән берәйһе бармы[+]?

### Хаваҡҡуҡ

#### Хаваҡҡуҡ

Хаваҡҡуҡ


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]


#### Инеш һүҙ


Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы

Донъя тарихы золом һәм йәбер менән тулған. Ниңә Алла быға Үҙенең һайлап алған халҡын да дусар итә? Уны ғәҙел тип буламы? Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр ошолар хаҡында баш вата.

Беренсе һәм икенсе бүлектәрҙә был мәсьәлә беҙҙең эраға тиклем VІІ быуат аҙағындағы ваҡиғалар ерлегендә Хаваҡҡуҡ менән Алла араһындағы әңгәмә рәүешендә асыла. Төньяҡтағы Исраил дәүләте дошмандар тарафынан ҡыйратыла, көньяҡтағы Йәһүҙә дәүләте генә һаҡланып ҡала. Әммә ул да гонаһ һәм ҡанунһыҙлыҡ менән тулған, шунлыҡтан уның халҡын һағалаған бәләләр илдең эсендә барған әшәкелектең тура эҙемтәһе булып тора.

Был осорҙа халдейҙарҙың дәүләте Вавилон (йәки Бабил) көсәйә бара. Ҡеүәтле Ассирия (йәки Ашшур) империяһын ҡыйратып, Вавилон Яҡын Көнсығышта хакимлығын киңәйтергә ынтыла һәм Йәһүҙәгә яҡынлаша. Ул саҡтағы Яҡын Көнсығыштың башҡа халыҡтары кеүек, Вавилон халҡы илаһтарға табына һәм, тәкәбберлектәренә барып, Раббыны һанға һуҡмай. Вавилондарҙың власы беҙҙең эраға тиклем 539 йылға, уларҙы фарсылар буйһондорғанға тиклем, дауам итә.

Китаптың өсөнсө бүлеге Зәбүр китабындағыға оҡшаш йырҙан тора. Быны бүлек башына ҡуйылған атамаһы менән аҙағындағы нисек башҡарылыуы тураһындағы күрһәтмәләр раҫлай. Был йырҙа Алла күктәрҙе күкрәтеп Үҙ халҡына ярҙамға килгән мәшһүр яугир рәүешендә һүрәтләнә. Ундағы образдар Раббының Синай тауында күренеүен хәтерләтә (ҡарағыҙ: «Сығыу» китабы).

#### 1

1Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәргә[†] күренмеш[†] аша бирелгән әүлиәлек[+].


Хаваҡҡуҡтың Раббыға ялбарыуы

2Ҡасанғаса, Раббы[†], ярҙам һорап ялбарырмын,
Ә Һин ишетмәйһең;
«Золом бар!» – тип Һиңә һөрәнләрмен,
Ә Һин ҡотҡармайһың![+]
3Ниңә мине яуызлыҡ күрергә мәжбүр итәһең,
Үҙең залимлыҡҡа битарафһың?
Ҡайҙа ғына ҡараһам да – талау, иҙеү,
Ыҙғыш, дошманлыҡ сигенән ашҡан,
4Шуға күрә ҡанун[†] көсһөҙләнде,
Ғәҙел хөкөм итеүсе юҡ,
Ғәйепһеҙҙе енәйәтсе еңеп сыға,
Сөнки хөкөм эше залимлашҡан[+].


Раббының яуабы

5«Ҡәүемдәргә ҡарағыҙ ҙа, күрегеҙ!
Аптырап шаҡ ҡатырһығыҙ.
Һеҙҙең көндәрҙә Мин шундай ғәмәл ҡылам,
Һөйләһәләр ҙә, ышанмаҫһығыҙ[+].
6Башҡаларҙың ил-йорттарын баҫып алыр өсөн
Донъяның дүрт тарафын айҡап сапҡан
Аяуһыҙ һәм етеҙ ҡәүем халдейҙарҙы[†] күтәрәм[+].
7Ҡурҡыныс та, шәфҡәтһеҙ ҙә улар,
Был ҡәүем – үҙенә үҙе ҡанун һәм хаким.
8Аттары уның ҡапландан етеҙ,
Төнгө бүренән дә ҡанһыҙ.
Яйҙаҡтары төрлө тарафтарҙан елә
Табышына ташланған бөркөттәй[+].
9Барыһының да уйында – золом,
Көнсығыш еле һымаҡ еләләр,
Әсирҙәрҙе ҡом һымаҡ һепереп баралар.
10Батшаларҙы мыҫҡыллайҙар,
Хакимдарҙан әсе көләләр,
Ҡәлғәләрҙе уйнап ҡына еңәләр –
Уба ҡора ла ҡулға төшөрәләр.
11Юлындағы бар нәмәне ел һымаҡ һепереп уҙа,
Ҡеүәттәрен үҙҙәренә алла иткән был әҙәмдәр
Ғәйепле, улар язанан ҡаса алмаҫтар».


Хаваҡҡуҡтың тағы Раббыға зарланыуы

12Йә Раббы, изге[†] Аллам,
Әүәл-әүәлдән бирле булған Һин түгелме ни?
Беҙ үлмәйәсәкбеҙ!
Йә Раббы, беҙҙе язалар өсөн Һин халдейҙарҙы һайланың!
Ҡаям минең, хөкөмөңдө ғәмәлгә ашырыр өсөн
Һин уларҙы көсләндерҙең![+]
13Һинең саф ҡарашың залимлыҡҡа ҡарар өсөн түгел,
Яуызлыҡҡа түҙә алмайһың Һин.
Шулай булғас, был мәкерлеләргә нисек ҡарайһың,
Яуыз ғәйепһеҙҙең башын ашағанда өндәшмәйһең[+]?
14Кешеләрҙе диңгеҙ балығына,
Башлыҡтары булмаған һөйрәлеүсегә әйләндерҙең.
15Халдейҙар уларҙы ҡармаҡҡа ҡаптыра,
Ау һала, мурҙа ҡора,
Шунан йәм таба, шатлана[+].
16Шул арҡала ауҙарына арнап ҡорбан[†] сала,
Мурҙаһына бағышлап хуш еҫ төтәтә,
Шул ҡорамалдар[†] арҡаһында мул йәшәй,
Шул арҡала тәмле ашап ләззәтләнә.
17Ауҙарын бер туҡтауһыҙ бушатып,
Ҡәүемдәрҙе аяуһыҙ ҡырыуын дауам итерме?

#### 2

1Бағауыл урынына баҫайым,
Күҙәтеү манараһында торған килеш
Раббының миңә нимә әйтерен,
Зарыма нимә тип яуап биререн көтәйем[+].


Раббының икенсе яуабы

2Раббы[†] миңә былай тип яуап бирҙе:
«Күренмеште[†] таҡтаташҡа асыҡ итеп уйып яҙ,
Хатта уны йүгереп барған кеше лә уҡырлыҡ булһын[+].
3Сөнки һиңә күренгәндәр тәғәйен ваҡытҡа ҡарай,
Ахыр хаҡында һөйләй, алдамай,
Ҡапыл ғәмәлгә ашмаһа ла, үтәлеүен көт,
Сөнки мотлаҡ тормошҡа ашасаҡ[+].
4Ҡара, был әҙәм һауалы, ниәте яҡшы түгел;
Ә тәҡүә кеше тоғро булыуы арҡаһында йәшәр[+].
5Байлыҡ алдатҡыс ул,
Уның артынан ҡыуыусы тынғы белмәй.
Ауыҙы уның үлеләр донъяһы[†] кеүек асыҡ,
Үлем һымаҡ, һаман туйыу белмәҫ.
Бөтә халыҡтарҙы үҙенә йыя,
Барлыҡ ҡәүемдәрҙе үҙенә туплай»[+].

6Ләкин әсиргә алынғандар бөтәһе бергә:
«Кеше иҫәбенә байыусыға,
Аманатты үҙләштереүсегә – ҡайғы,
Ғүмер буйы дауам итмәҫ был», – тип
Унан көлөр, мыҫҡыл итер[+].
7Бер саҡ һин талаған халыҡтар ҡапыл күтәрелмәҫ, тимә;
Уянып китеп, һинең ҡотоңдо алмаҫ,
Һинең үҙеңде табыш итмәҫ, тимә.
8Күп халыҡтарҙы һин талаған һымаҡ,
Ҡалған халыҡтар, кеше ҡанын түккән,
Илдәрен, ҡалаларын бөлдөргән өсөн,
Һинең үҙеңде талаясаҡ[+].


Залимдарға ҡайғы

9Йортона хәрәм юл менән байлыҡ йыйыусыға,
Һәләкәттән ҡасмаҡ булып
Ояһын бейек-бейектә ҡороусыға ҡайғы![+]

10Бихисап халыҡтарҙы юҡ итеп,

Үҙ йортоңдо һин хурлыҡҡа ҡалдырҙың,
Гонаһың[†] өсөн ғүмерең менән яуап бирерһең.
11Диуар таштары ҡысҡырыр,
Ағас һайғауҙар уларға ҡушылыр:[+]
12«Ҡаланы ҡан өҫтөндә төҙөгәнгә,
Ҡәлғәне яуызлыҡ менән һалғанға ҡайғы!»[+]

13Милләттәр үҙҙәрен юҡҡа йонсоталар,
Халыҡтарҙың бөтә хеҙмәт емештәре – утҡа аҙыҡ булыр.
Быны Күк ғәскәрҙәре Раббыһы хәл иткән инде[+].
14Һыу диңгеҙҙе тултырған һымаҡ,
Ер йөҙө Раббы шөһрәтен[†] танып-белеү менән тулыр[+].

15Яҡынының яланғаслығын тамаша ҡылыр өсөн,
Уға турһыҡты бушатҡансы хәмер ҡойоп,
Иҫерткәнсе эсергән әҙәмгә ҡайғы![+]
16Хөрмәт урынына оятҡа туясаҡһың һин!
Инде үҙең эс тә сөннәтһеҙлегеңде[†] күрһәт.
Раббының уң ҡулындағы яза тулы туҫтаҡ
Һине лә урап үтмәҫ,
Шөһрәтеңде һинең хурлыҡ алыштырыр[+].
17Ливанға[†] ҡылған золомоң үҙ башыңа төшөр,
Ундағы йәнлектәрҙе ҡырған өсөн
Һине дәһшәт солғап алыр.
Һин кеше ҡанын ҡойҙоң,
Илгә, ҡалаларға, уларҙа йәшәгәндәргә залимлыҡ иттең.

18Ниндәй файҙаһы бар оҫта рәүеш биргән һындың –
Ялғанға өйрәтеүсе ҡойолма боттоң?
Оҫта үҙе эшләгән әйбергә ышана ла,
Тик тегеһе бары телһеҙ бот шул[+].
19Ағас киҫәгенә: «Уян!»,
Телһеҙ ташҡа: «Тор!» – тиеүсегә ҡайғы!
Берәй нәмәгә өйрәтерме улар?
Алтын-көмөш ялатылған был нәмәлә
Тормош һулышы юҡ бит[+].

20Ә Раббы – Үҙенең изге[†] ҡорамында.[†]
Уның алдында бөтә ер йөҙө тын ҡалһын![+]

#### 3


Хаваҡҡуҡтың доғаһы

1Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәрҙең[†] доғаһы.

2Эй Раббым, Һинең шөһрәтең[†] хаҡында ишеттем,
Ғәмәлдәреңдән тетрәндем, Раббы[†]!
Беҙҙең ваҡытта ла шундай эштәр ҡыл,
Беҙҙең заманда ла уларҙы белдер!
Ярһыуыңда ла мәрхәмәтте[†] хәтерлә!
3Алла[†] – Темандан,
Изге[†] Зат Паран тауынан килде.
Села[*]
Бөйөклөгө ҡапланы күктәрҙе,
Уның шөһрәте ерҙе тултырҙы.
4Ҡояш һымаҡ балҡый,
Ҡулынан нур түгелә,
Ҡөҙрәте шунда йәшенгән[+].
5Уның алдынан үләт елә,
Эҙҙәренән эйәреп афәт килә,
6Ул туҡтағанда, ер һелкенә,
Ҡараш һалғанда, халыҡтар тетрәнә.
Мәңгелек ҡаялар тарҡала,
Боронғо тауҙар ергә шиңә,
Әммә Уның йөрөгән юлдары мәңгелек[+].
7Күрҙем: Кушан сатырҙарын хәсрәт алған,
Мидйәндең[†] сатыр япмалары дәһшәттән тетрәй[+].

8Йылғаларға ҡыҙҙыңмы ни, Раббы?
Асыуың ағын һыуғамы?
Әллә диңгеҙме ярһыуың сығанағы?
Шуның өсөн аттарыңа, еңелмәҫ яу арбаларыңа мендеңме[+]?
9Йәйәңде кирҙең,
Уҡтарыңды һаҙаҡҡа тултырҙың.
Села
Ер өҫтөн йылғалар менән ярҙың.
10Һине күреп, тауҙар дер һелкенде,
Күктән һыуҙар ҡойон булып аҡты,
Аҫта упҡын йыртҡыстай үкерҙе,
Тулҡындарын өҫкә күтәрҙе[+].
11Атҡан уҡтарыңдың яҡтыһынан,
Ялтлап киткән һөңгөләрең балҡыуынан
Ҡояш һәм ай торлағында туҡтап ҡалды[+].
12Ер өҫтөнән асыу-ярһыу менән гиҙҙең,
Асырғанып ҡәүемдәрҙе тапаланың.
13Һин Үҙ халҡыңды ҡотҡарыр өсөн,
Мәсихеңде[†] йолоп алыр өсөн сыҡтың.
Яуыз нәҫелдең башлығын иҙҙең,
Түбәһенән аяҡ тырнағынаса тунаның.
Села
14Беҙҙе һәләк итер өсөн
Ғәскәрҙәре ҡойон һымаҡ ташланғанда,
Йәшенеп ятҡан ярлыларҙы
Инде йотам тиеп ҡыуанғанда,
Улар өйөрөнөң башлығын
Үҙ һөңгөһө менән тиштең.
15Аттарыңда диңгеҙҙе тапаның,
Шашҡан һыуҙарҙы күбекләндерҙең[+].

16Ишеттем дә – йөрәк дөпөлдәне,
Тауышыңдан ирен дерелдәне,
Һөйәктәрем иреп төштө,
Тубыҡтарым ҡалтыраны.
Тик беҙгә һөжүм итеүселәргә афәт килгән көндө
Мин сабыр ғына көтөрмөн[+].
17Инжир сәскә атмаһа ла,
Йөҙөм емеш бирмәһә лә,
Зәйтүн[†] емеше уңмаһа ла,
Баҫыу ашлыҡ бирмәһә лә,
Кәртәлә һарыҡ,
Аҙбарҙа һыйыр тормаһа ла –
18Мин Раббымда ҡыуаныс табырмын.
Алла Ҡотҡарыусым[†] булғанға,
Шатлыҡ менән ҡауышырмын[+].
19Раббы Хаким – минең көсөм,
Аяҡтарымды боландыҡылай итер,
Мине бейеклектәргә аштырыр.

Йырсылар етәксеһенә: ҡыллы уйын ҡоралдары оҙатыуында[+].

### Сефанъяһ

#### Сефанъяһ

Сефанъяһ


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]


#### Инеш һүҙ


Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы

Сефанъяһ пәйғәмбәр Раббы һүҙен Йәһүҙәлә беҙҙең эраға тиклем VІІ быуаттың икенсе яртыһында, моғайын, Йошияһ батшаның дини реформаларына тиклемдер (ҡарағыҙ: ІV Батшалар 22–23), тарата. Китаптың үҙәк темаһы – Ғамос пәйғәмбәр әйткән Раббының хөкөм көнө. Сефанъяһ был дәһшәтле көн етәсәген, Раббы Үҙенә буйһонмағандарҙың бөтәһен дә, шул иҫәптән Йәһүҙә менән уға күрше халыҡтарҙы ла язалаясағын әйтә. Был көн бөтә ер тарихы тамамланасаҡ көн тип түгел, ә гонаһ ҡылыуға һәм тиҫкәрелеккә сик ҡуйылыу, Алла халҡының ысын мәғәнәһендә сафланыу көнө тип ҡарала.

Йәрүсәлим үҙендә йәшәгәндәрҙең гонаһтары өсөн яза алғандан һуң тергеҙеләсәк һәм унда Аллаға күндәм һәм тоғро халыҡ йәшәйәсәк. Ул сағында Йәрүсәлим халҡының тормошо шатлыҡ һәм сафлыҡ менән туласаҡ, улар араһында Раббы Үҙе батшалыҡ итәсәк.

#### 1

1Йәһүҙәлә[†] Амон улы Йошияһ батшалыҡ иткән осорҙа Кушиҙың улы Сефанъяһҡа Раббы[†] һүҙе булды. Куши – Гедалъяһтың, Гедалъяһ – Амаръяһтың, ә Амаръяһ иһә Хизкияһтың улы ине[+].


Раббының ер йөҙөн хөкөм итеүе

2Раббы былай тип белдерә:

«Ер йөҙөнән бар нәмәне һепереп түгәм, –
3Кешеләрҙе, хайуандарҙы,
Осар ҡоштар, диңгеҙ балыҡтарын ҡырып бөтөрәм,
Яуыз бәндәләре менән бергә
Абыныу таштарын да ышырып ташлайым,
Кешене ер йөҙөнән юҡ итәм, – тип белдерә Раббы. –[+]
4Ҡулымды Йәһүҙәгә ҡаршы,
Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәргә ҡаршы күтәрәм,
Бәғелдең[†] ҡалдығын бөтөрәм,
Боттарға табынған ҡаһиндарҙың[†]
Хатта исемен юйып ташлайым[+].
5Өй баштарында күк есемдәренә сәждә ҡылған,
Мин Раббыға сәждә ҡылып, Уға тоғролоҡҡа ант иткән,
Шулай уҡ Милкомға ла[*] табынып, вәғәҙәләр биргәндәрҙе,[+]
6Раббыға эйәреүҙән баш тартҡан,
Уны эҙләмәгән, Уға ынтылмағандарҙы юҡ итәм».

7Раббы Хаким хозурында шым бул,
Сөнки Уның көнө яҡынлаша.
Раббы ҡорбан[†] әҙерләгән инде,
Ҡунаҡтары пакланыу йолаһын атҡарҙы[+].
8«Ул ҡорбан көнөндә, – ти Раббы, –
Мин түрәләрҙе һәм батша улдарын,
Сит ҡәүемдәр һымаҡ кейенгәндәрҙең барыһын язалайым[+].
9Ул көндө Мин тупһа аша һикергән һәр кемде[*],
Шулай уҡ хужаларының йортон
Золом һәм алдаҡ менән тултырғандарҙы язалайым.
10Ул көндө, – тип белдерә Раббы, –
Балыҡ ҡапҡаһынан[†] һыҡтау,
Яңы биҫтәһенән ҡысҡырып илау,
Барлыҡ түбәләрҙә бөйөк ҡыйралыш шауы яңғырап торор[+].
11Махтеш кешеләре, илағыҙ –
Сауҙагәрҙәр тотош һәләк булыр,
Көмөш менән алыш-биреш итеүселәр юҡ ителер.
12Ул мәлдә Йәрүсәлимдең һәр тарафын
Сыраҡ тотоп урап сығам,
Төпрәһе өҫтөндә тонған шарап ише
Ғәмһеҙлеккә батҡандарҙы,
„Раббы яҡшылыҡ та, яманлыҡ та эшләмәҫ“, – тигәндәрҙе язалайым[+].
13Байлыҡ-ниғмәттәре таланасаҡ,
Йорттары харабаға әйләнәсәк.
Һалған өйҙәрендә йәшәмәҫтәр,
Үҫтергән йөҙөмдәренең шарабын эсмәҫтәр»[+].

14Раббының бөйөк көнө яҡынлаша!
Яҡынлашты, бына-бына килеп етер.
Раббы көнө[†] инде һөрән һала –
Иң ғәййәр яугирҙәр үкереп илар.
15Ул көн булыр асыу көнө,
Ҡайғы һәм ғазап көнө,
Емереклек, харабалар көнө,
Ҡараңғылыҡ, дөм ҡараңғылыҡ көнө,
Болотло һәм тома ҡараңғылыҡ көнө[+].
16Нығытмалы ҡалаларға,
Бейек-бейек ҡәлғәләргә янап,
Яуға саҡырып борғо ҡысҡыртыр,
Һуғыш орандары яңғыратыр көн был.
17«Кешеләргә бәлә күндерермен,
Һуҡыр һымаҡ ҡайҙа барғандарын белмәҫтәр,
Сөнки Миңә ҡаршы гонаһ[†] ҡылдылар, – ти Раббы. –
Шуға күрә ҡандары һыу һымаҡ ағыр,
Эсәктәре тиреҫ һымаҡ туҙрап ятыр[+].
18Раббының асыу көнөндә
Алтын-көмөш уларҙы ҡотҡара алмаҫ,
Раббының көнсөллөк уты ерҙе ялмап алыр,
Раббы ерҙә йәшәгәндәрҙең барыһын
Көтмәгәндә ҡырып һалыр»[+].

#### 2


Тәүбәгә саҡырыу

1Эй оятһыҙ халыҡ, йыйыл, туплан![+]
2Һеҙҙең өҫтән ҡарар ҡылынғансы,
Кәбәк кеүек осоп көн үткәнсе,
Раббының дәһшәтле ярһыуы,
Раббының асыу көнө
Өҫтөгөҙгә килеп ябырылғансы йыйылығыҙ!
3Раббыны эҙләгеҙ,
Илдең итәғәтле әҙәмдәре,
Раббы[†] ҡанундарын[†] үтәүселәр,
Хаҡлыҡ[†] эҙләгеҙ,
Тыйнаҡ булығыҙ –
Бәлки, Раббының асыу көнөндә
Боҫоп ҡалыу һеҙгә насип булыр[+].


Раббының пелештиҙәрҙе хөкөм итеүе

4Газа ҡалаһын ташлап китерҙәр,
Ашҡылон бушлыҡҡа әйләнер,
Ашдод төш мәлендә ҡыуылыр,
Ғәҡрон тамырынан йолҡоп алыныр.
5Диңгеҙ буйында йәшәүселәрҙең,
Керети ҡәүеменең башына бәлә!
Пелештиҙәр[†] ере Ҡәнғән,[†]
Раббының һүҙе һиңә ҡаршы:
«Мин һине ҡырам,
Бер кешеңде лә тере ҡалдырмайым!» – ти Ул[+].
6Диңгеҙ ярындағы ил – көтөүлек,
Һарыҡ көтә торған болонлоҡ
Ҡуйҙар өсөн ялан кәртә булыр[+].
7Йәһүҙә[†] нәҫеленең һау ҡалғандары
Был ерҙәрҙе төйәк итер,
Улар бында малын көтөр;
Ашҡылон өйҙәрендә кисен хәл йыйыр,
Сөнки Аллалары Раббы уларҙы хәстәрләр,
Элекке именлекте кире ҡайтарыр.


Раббының Моавҡа һәм ғаммондарға хөкөмө

8«Мин Моавтың[†] әйткән әр һүҙҙәрен,
Ғаммондарҙың хурлауын ишеттем.
Улар Минең халҡымды мәсхәрәләне,
Уның ерҙәрендә һауаланып танау сөйҙө[+].
9Шуның өсөн, барлығым менән ант итәм, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил[†] Аллаһы. –
Моав Содом һымаҡ булыр,
Ғаммон ерҙәре – Ғамора кеүек.
Уларҙы ҡый үләне баҫып китер,
Баҫыуҙары татырланыр,
Ерҙәре мәңгелек сүлгә әйләнер.
Халҡымдың тере ҡалғандары уларҙы талап,
Ерҙәрен үҙҙәренә милек итеп алыр[+].
10Тәкәбберлектәре өсөн,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы халҡын мыҫҡыл итеп түбәнһеткән,
Уларҙы хурлаған өсөн яза был[+].
11Раббы уларҙы дәһшәткә һалыр,
Ер йөҙөндәге бар илаһтарҙы юҡҡа сығарыр.
Кешеләрҙең һәр береһе үҙ иленән,
Алыҫтарҙа йәшәгән һәр халыҡ үҙ төбәгенән
Уға сәждә ҡылыр[+].


Раббының Ашшурға хөкөмө

12Эй Куш халҡы, һеҙ ҙә
Минең ҡылысымдан үлерһегеҙ»[+].

13Раббы ҡулын төньяҡ тарафына һуҙып,
Ашшурҙы[†] юҡ итер,
Ниневенән[†] тик хараба ҡалыр,
Ул сүллек һымаҡ ҡоро ергә әйләнер[+].
14Унда мал-тыуар һәм
Һәр төрлө ҡош-кейек хәл йыйыр,
Аунап ятҡан бағана баштары араһында
Ябалаҡтар менән терпе йәшәр,
Тәҙрәләрҙән ҡош тауышы ишетелер.
Кедр көплөгө айырылып төшкән
Ишек тупһаларында ҡоҙғон ҡысҡырыр[+].
15Хәүефһеҙ йәшәгән бөйөк ҡаламы был?
Маҡтанып эстән генә:
«Донъяла миңә тиңдәр юҡ», – тип әйтә ине;
Бына хәҙер инде ул хараба,
Ҡош-кейектәр өсөн оя булды!
Үткән-һүткән һәр кем мәсхәрәләп,
Һыҙғырып ебәрер, бот сабыр[+].

#### 3


Йәрүсәлимгә ҡайғы

1Фетнәсел, боҙоҡ, залим ҡалаға ҡайғы![+]
2Ул әйткәндәргә ҡолаҡ һалманы,
Һабаҡ алманы, өмөтөн Раббыға бағламаны,
Аллаһына һыйынманы.
3Башлыҡтары – ырылдаған арыҫлан,
Хөкөмсөләре төнгө бүреме ни,
Таң атыуға һис бер нәмә ҡалдырмаҫтар[+].
4Пәйғәмбәрҙәре[†] – тәкәббер, алдаҡсы әҙәм,
Ҡаһиндары[†] изге[†] урынды нәжесләй,[†]
Ҡанунды[†] аяҡ аҫтына һалып тапай[+].
5Әммә һаман ҡала эсендәге Раббы[†] ғәҙел,
Ул яуызлыҡ ҡылмай;
Һәр иртә һайын Үҙ хөкөмөн сығара,
Һәр бер таңда – һис тә кисектермәй!
Әммә залимдар оялыу белмәй[+].

6«Мин ҡәүемдәрҙе ҡырып ташланым, – ти Раббы. –
Ҡәлғәләрен ҡолаттым,
Урамдары буп-буш ҡалды,
Улар аша үтеп йөрөүсе юҡ.
Ҡалалары харабала ята,
Әҙәми зат унда ҡалмаған.
7Инде һин, Йәрүсәлим,[†] Минән ҡурҡырһың,
Ниһайәт үҙеңә һабаҡ алырһың, тип уйлағайным.
Шул сағында йәшәгән урының имен булыр,
Минең язаларым урап үтер ине.
Әммә һеҙ бары яуызлыҡ ҡына эшләнегеҙ».

8«Шуға күрә килеүемде көтөгөҙ, – ти Раббы. –
Ул көндө һеҙгә ҡаршы шәһәҙәт ҡылырмын.
Минең ҡарарым шулай:
Ярһыуымды, уттай асыуымды
Өҫтәренә ҡойоп түгер өсөн,
Бар ҡәүемдәрҙе, батшалыҡтарҙы йыям,
Көнсөллөк утым бөтөн ер йөҙөн ялмап йотор»[+].


Раббы дәһшәтенән ҡотолоу

9«Шунан Раббыны исеме менән саҡырһындар,
Бергәләшеп Уға хеҙмәт итһендәр өсөн,
Мин халыҡтарҙың ауыҙын пак ҡылырмын[+].
10Мин ҡыуып таратҡан,
Миңә ғибәҙәт ҡылған халҡым
Куштың йылғалары аръяғынан
Миңә ҡорбандар[†] килтерер.
11Ул көн һин, эй Йәрүсәлим,
Миңә ҡаршы ҡылған гонаһтарың[†] менән
Үҙ-үҙеңде улай хурламаҫһың,
Сөнки Мин һинең араңдан
Затлылығы менән маҡтанғанды
Алып ташлармын,
Инде һин Минең изге тауымда
Эреләнеп маһаймаҫһың[+].
12Араңда бары тыңлаусан, күндәмдәр ҡалыр,
Улар Раббы исеменә өмөт бағлар[+].
13Исраилдың[†] тере ҡалғандары
Ғәҙелһеҙлек ҡылмаҫ, ялған һөйләмәҫ,
Ауыҙҙарында мәкерле һүҙ булмаҫ.
Яланда утлап йөрөгән ҡуйҙар һымаҡ
Тамаҡтары туйғас, ятып ял итерҙәр,
Уларҙы һис кем ҡурҡытмаҫ»[+].


Һөйөнөс йыры

14Йырла, эй Сион-ҡыҙ[†][*],
Ҡыуан Исраил!
Бар күңелдән ҡыуан,
Күңел ас, эй Йәрүсәлим-ҡыҙ![+]
15Раббы һиңә сығарған хөкөмөн кире алды,
Дошманыңды ҡыуып таратты.
Раббы, Исраил батшаһы, һинең менән,
Хәҙер яуызлыҡтан ҡурҡма инде[+].
16Шул көндө Йәрүсәлимгә:
«Ҡурҡма, Сион!
Ҡулдарың хәлһеҙләнмәһен!» – тип әйтерҙәр.
17Һинең менән Аллаң Раббы,
Һиңә ҡотолоу алып киләсәк көслө яугир!
Ул һинең өсөн шатланыр һәм тантана итер,
Һине мөхәббәте менән яңыртыр,
Шатлыҡ йыры менән күңел асыр,[+]
18Гүйә байрам көнөндәге һымаҡ.
«Афәттәреңде һепереп түгәм, – ти Раббы. –
Хурлыҡ кисермәҫһең бүтән.
19Бына шундай ваҡыт килер:
Мин һине иҙгәндәрҙе язалармын,
Аҡһаҡтарҙы ҡотҡарырмын,
Ҡыуып таратылғандарҙы йыйырмын;
Ҡайҙа кәмһетелгәндәр, шул ерҙә
Уларға маҡтау һәм шөһрәт[†] ҡаҙандырырмын[+].
20Шул ваҡытта бөтәгеҙҙе лә туплармын,
Шул дәүерҙә һеҙҙе кире ҡайтарырмын,
Ерҙәге бөтә халыҡтар араһында
Һеҙгә маҡтау, дан ҡаҙандырырмын,
Элекке именлекте бирермен,
Быны үҙ күҙегеҙ менән күрерһегеҙ», –
Раббы шулай тип белдерә[+].

### Хаггай

#### Хаггай

Хаггай


Инеш һүҙ

[1]

[2]


#### Инеш һүҙ


Хаггай пәйғәмбәр китабы

Ҙур булмаған был китапта ике пәйғәмбәрлек бар, һәм беҙ уларҙың ҡасан һәм ниңә әйтелгәнен яҡшы беләбеҙ. Беҙҙең эраға тиклем 586 йылда Йәрүсәлимдәге Алла ҡорамы Вавилон (йәки Бабил) ғәскәре тарафынан юҡ ителә. Вавилонды фарсылар баҫып алып, Фарсы батшаһы Кир беҙҙең эраға тиклем 537 йылда йәһүдтәргә (йәки еврейҙарға) әсирлектән тыуған илдәренә ҡайтырға рөхсәт иткәндән һуң, йәһүдтәр Алла өсөн яңы ҡорам төҙөй башлай. Әммә аҡса етмәгәнлектән һәм күрше халыҡтарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеүе арҡаһында эштәре туҡтап ҡала.

Беҙҙең эраға тиклем 520 йылда, Фарсы империяһындағы сәйәси бола ваҡытында, Алла Үҙенең пәйғәмбәре, Зәкәрьяһ пәйғәмбәрҙең замандашы Хаггай аша йәһүд халҡына ҡорам төҙөлөшөн яңыртыу кәрәклеге тураһында хәбәр ебәрә. Хаггайҙың әйткәнен тыңлап, халыҡ төҙөлөшкә тотона, һәм Алла уларға фатихаһын вәғәҙә итә. Шулай уҡ Ул йәһүд батшаһы Дауыттың тоҡомонан булған Йәһүҙә хакимы Зеруббавелды был төҙөлөшкә етәкселек итергә һәм бөйөк эштәр башҡарырға тип һайлап ҡуя.

#### 1


Йәрүсәлим ҡорамын ҡайтанан төҙөү хаҡында бойороҡ

1Дарий батша тәхеткә ултырғандың икенсе йылында, алтынсы айҙың беренсе көнөндә, Йәһүҙәнең[†] өлкә башлығы Шеалтиил улы Зеруббавелға һәм баш ҡаһин[†] Йеһосадаҡ улы Йеһошуағҡа Хаггай пәйғәмбәр[†] аша Раббы[†] һүҙе булды:[+]

2– Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Был халыҡ, Раббы йортон төҙөргә ваҡыт етмәне әле, – тип әйтә».

3Бына Раббы Хаггай пәйғәмбәр аша ошондай һүҙ еткерҙе:

4– Раббы йорто емерек килеш ятҡанда, һеҙҙең үҙегеҙгә күркәм йорттарҙа йәшәргә ваҡыт еткәнме[+]?

5Шуға былай ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы:
«Ҡарағыҙ, һеҙ нисек йәшәйһегеҙ,
6Күп сәсәһегеҙ – аҙ ураһығыҙ,
Ашайһығыҙ, әммә туймайһығыҙ,
Эсәһегеҙ – һыуһынығыҙ ҡанмай,
Кейенәһегеҙ ҙә, йылынмайһығыҙ,
Эшләйһегеҙ, әммә янсығығыҙ тишек»[+].
7Былай ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы:
«Ҡарағыҙ, һеҙ нисек йәшәйһегеҙ!
8Тауға сығып ағас әҙерләгеҙ,
Минең күңелемә хуш килерлек,
Мине данларлыҡ йорт төҙөгөҙ, –
Раббы шулай тип белдерә. –
9Күп теләнегеҙ ҙә аҙ алаһығыҙ,
Аҙын да өйгә алып ҡайтһағыҙ, елгә осорам.
Нилектән? – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –
Сөнки Минең йортом емерек ята,
Һеҙ үҙ өйөгөҙҙө хәстәрләйһегеҙ.
10Шул арҡала күк һеҙгә ысығын,
Ер уңышын бирмәй[+].
11Ергә, тауҙарға, игенгә, йөҙөмгә һәм зәйтүнгә[†] –
Ерҙә үҫкән бөтә нәмәгә;
Кешегә һәм мал-тыуарға,
Ҡулығыҙҙың барса хеҙмәтенә
Мин ҡоролоҡ иғлан иттем»[+].


Ҡорамды аяҡҡа баҫтыра башлау

12Шеалтиил улы Зеруббавел менән баш ҡаһин Йеһосадаҡ улы Йеһошуағ һәм иҫән ҡалған халыҡ Аллалары Раббының әйткәненә, Уның тарафынан ебәрелгән Хаггай пәйғәмбәрҙең һүҙенә ҡолаҡ һалды. Халыҡ Раббынан ҡурҡты[+].

13Раббы илсеһе[†] Хаггай халыҡҡа Раббы һүҙен еткереп былай тине:

– Мин һеҙҙең менән, – ти Раббы[+].

14-15Раббы Йәһүҙәнең өлкә башлығы Шеалтиил улы Зеруббавелдың, баш ҡаһин Йеһосадаҡ улы Йеһошуағтың, халыҡтың иҫән ҡалғандарының бөтәһенең рухына ҡеүәт бирҙе һәм улар Дарий батша тәхеткә ултырғандың икенсе йылында, алтынсы айҙың егерме дүртенсе көнөндә, Аллалары, Күк ғәскәрҙәре Раббыһының йортонда эшкә тотондо.

#### 2


Яңы ҡорам күркәмерәк һәм данлыраҡ булыр

1Етенсе айҙың егерме беренсе көнөндә Хаггай пәйғәмбәр[†] аша Раббы[†] һүҙе булды:[+]

2– Йәһүҙәнең[†] өлкә башлығы Шеалтиил улы Зеруббавелға, баш ҡаһин[†] Йеһосадаҡ улы Йеһошуағҡа, халыҡтың иҫән ҡалғандарына әйт:[+]

3«Арағыҙҙа ҡайһығыҙ Раббы йортон әүәлге шөһрәтендә[†] күрҙе? Хәҙер һеҙ уны ниндәй хәлдә күрәһегеҙ? Ул һеҙгә юҡ-бар кеүек кенә булып күренмәйме[+]?

4Ләкин рухыңды нығыт, Зеруббавел, – ти Раббы, – рухыңды нығыт, баш ҡаһин Йеһосадаҡ улы Йеһошуағ, рухыңды нығыт, был илдең бар халҡы, – тип белдерә Раббы. – Мин һеҙҙең менән, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – Шуға ла эшләгеҙ[+]. 5Мысырҙан[†] сыҡҡан сағығыҙҙа Мин һеҙҙең менән төҙөгән килешеү[†] буйынса Рухым – һеҙҙең арала. Ҡурҡмағыҙ!»[+]

6Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

«Тағы бер аҙҙан Мин күк менән ерҙе,
Диңгеҙ менән ҡоро тупраҡты тетрәтәсәкмен[+].
7Мин бар халыҡтарҙы дер һелкетәм,
Уларҙың хазинаһы бында ағылыр,
Мин был Йортто данға күмәсәкмен».
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай ти.
8«Көмөш – Минеке, алтын – Минеке, – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+]
9Был йорт элеккенән шөһрәтлерәк булыр, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –
Мин был урынға тыныслыҡ бирәм», – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы.


Хәләл һәм хәрәм тураһында

10Дарий батша тәхеткә ултырғандың икенсе йылында, туғыҙынсы айҙың егерме дүртенсе көнөндә, Хаггай пәйғәмбәргә Раббы һүҙе булды:

11– Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Ҡаһиндарҙан[†] ошондай хәлгә баһа биреүен һора. 12Кемдер берәү хәләл итте кейеменең итәгенә төрөп алып китеп бара, ти, һәм итәге менән икмәккә, өйрәгә, шарапҡа, зәйтүн майына[†] йәки башҡа төр аҙыҡҡа ҡағылды, ти. Был ризыҡ хәләл булырмы?»

– Юҡ, – тине ҡаһиндар.

13– Әгәр ҙә был ризыҡҡа мәйеткә ҡағылып нәжесләнгән[†] кеше тейһә, был аҙыҡ хәрәм булырмы? – тип һораны Хаггай.

– Хәрәм булыр, – тине ҡаһиндар[+].

14Шул сағында Хаггай былай тине:

– Раббы: «Минең алдымда был кешеләр, был халыҡ та ана шулай, – тип белдерә, – уларҙың бар ғәмәлдәре лә, килтергән бөтә ҡорбандары[†] ла – хәрәм[+].


Раббының бәрәкәт бирәсәге

15Бөгөнгө көндән алып артабан нимә булырын күҙәтегеҙ. Раббы йортона нигеҙ ташы һалынғансы, 16эштәрегеҙ нисек бара ине? Егерме үлсәм иген алам тип келәткә барҙыниһәң – бары ун ғына, илле үлсәм шарап һоҫам тип йөҙөм һыҡҡысҡа[†] барҙыниһәң – унда бары егерме үлсәм генә була торғайны.

17Мин һеҙгә ҡыуан ел, боҙ-борсаҡ ебәрҙем, сәсеүлегегеҙҙе үңәҙ ҡырҙы, хеҙмәт емештәрегеҙҙе харап иттем, ләкин һеҙ Минең хозурыма ҡайтманығыҙ, – тип белдерә Раббы. –[+] 18Бынан ары туғыҙынсы айҙың егерме дүртенсе көнөнән, Раббы йортона нигеҙ һалынған көндән, алып, һеҙҙең менән нимә булырын күҙәтегеҙ[+].

19Келәттәрҙә орлоҡ ҡалғанмы ни? Йөҙөм дә, инжир ҙә, анар менән зәйтүн[†] ағасы ла әлегәсә емеш бирә алманы. Ләкин бынан ары Мин уларға бәрәкәт яуҙырасаҡмын»[+].


Зеруббавелға бирелгән вәғәҙә

20Айҙың егерме дүртенсе көнөндә Хаггайға йәнә Раббы һүҙе булды:

21– Йәһүҙәнең өлкә башлығы Зеруббавелға әйт:

«Мин күк менән ерҙе һелкетәсәкмен[+].
22Батша тәхеттәрен түңкәрәм,
Ҡәүемдәрҙең батшалыҡтарының көсөн ҡаҡшатам,
Яу арбаларын кешеләре менән бергә ауҙарам,
Бер-береһенә ҡаршы алышта
Һыбайлылар аттары менән бергә дөмөгөр[+].

23Ул көндө, – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, – Мин һине, ҡолом Минең Шеалтиил улы Зеруббавел, алырмын, мөһөр йөҙөгө кеүек итермен, сөнки һине һайланым». Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай тип белдерә[+].

### Зәкәрьяһ

#### Зәкәрьяһ

Зәкәрьяһ


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Инеш һүҙ


Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы

Зәкәрьяһ пәйғәмбәр беҙҙең эраға тиклем 520-518 йылдарҙа, Хаггай пәйғәмбәр менән бер үк ваҡытта, Вавилон (йәки Бабил) әсирлегенән тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡан йәһүдтәргә (йәки еврейҙарға) Алла һүҙен еткерә, әммә Зәкәрьяһ китабы күләмлерәк һәм аңлау өсөн ҡатмарлыраҡ.

Дауыт батша тоҡомонан булған Зеруббавел һәм баш ҡаһин Йеһошуағ етәкселеге аҫтында халыҡ бик тырышып Алла ҡорамын емереклектән тергеҙергә тотона. Ә Зәкәрьяһ, Хаггай пәйғәмбәр менән бергә, Алла хәстәрлеге һәм ҡурсалауы хаҡында халыҡтың иҫенә төшөрөп, дәртләндереп тора.

Китапты ике төп өлөшкә бүлеп ҡарарға мөмкин. 1) 1–8-се бүлектәрҙә Алла Зәкәрьяһҡа ебәргән һигеҙ күренмеш һәм уларға бәйләнгән нәсихәттәр менән вәғәҙәләр һүрәтләнә. Был күренмештәр нигеҙҙә Йәрүсәлим менән ҡорамды тергеҙеүгә, исраилдарҙың гонаһтарҙан пакланыуына, уның яҡты киләсәгенә ҡағыла. Был бүлектәрҙә ҡатмарлы образдар күп, уларҙа ла үткән быуаттарҙағы Алла пәйғәмбәрҙәренең һүҙҙәренә һылтанмалар осрай. 2) 9–14-се бүлектәрҙә Алланың Үҙ дошмандарын хөкөм итеүе, шулай уҡ ғәҙеллекте һәм именлекте тергеҙеү өсөн Ул һайлап ҡуйған батшаның киләсәге тураһындағы пәйғәмбәрлектәр тупланған.

#### 1


Тәүбәгә саҡырыу

1Дарий батша тәхеткә ултырғандың икенсе йылында, һигеҙенсе айҙа Ғиддонан тыуған Бәрәхъяһтың улы Зәкәрьяһ пәйғәмбәргә[†] Раббы[†] һүҙе булды:[+]

2– Раббы ата-бабаларығыҙға бик ныҡ асыуланды. 3Шуға күрә халыҡҡа әйт, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Миңә ҡайтығыҙ, Мин дә һеҙгә ҡайтырмын». Шулай ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы[+].

4– Ата[†]-бабаларығыҙ кеүек булмағыҙ! Әүәлге пәйғәмбәрҙәр уларға әйтә килде, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы: «Яман юлдарығыҙҙы һәм боҙоҡ ғәмәлдәрегеҙҙе ташлағыҙ, Миңә ҡабат ҡайтығыҙ», – тип киҫәтә, тине. Әммә улар ишетмәне, әйткәндәремә ҡолаҡ һалманы, – тип белдерә Раббы. –[+] 5Ҡайҙа хәҙер һеҙҙең ата-бабаларығыҙ? Ә ул пәйғәмбәрҙәр мәңгелекме? 6Ҡолдарым пәйғәмбәрҙәр аша бойорған һүҙҙәрем һәм ҡағиҙәләрем ата-бабаларығыҙға барып етмәнеме ни?

Улар ҙа Миңә кире ҡайтып: «Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ҡыуған юлдарыбыҙға һәм ҡылған ғәмәлдәребеҙгә күрә беҙгә нимә эшләргә ниәтләһә, шуны тормошҡа ашырҙы», – тинеләр[+].


Беренсе күренмеш:


һыбайлылар

7Дарий батша тәхеткә ултырғандың икенсе йылында, ун беренсе ай булған шеват айының егерме дүртенсе көнөндә Ғиддонан тыуған Бәрәхъяһтың улы Зәкәрьяһ пәйғәмбәргә Раббы һүҙе булды. Зәкәрьяһ былай тине:

8– Төндә күрҙем: үҙән буйындағы мирт ағастары араһында ерән атҡа атланған бер әҙәм тора. Артында ерән, туры һәм аҡ аттар бар ине[+]. 9«Хакимым, был нимәне аңлата?» – тип һораным. Минең менән һөйләшкән фәрештә:[†] «Һиңә уларҙың нимә аңлатҡанын күрһәтермен», – тип яуапланы.

10Мирт ағастары араһында торған кеше: «Былар Раббы тарафынан донъяны байҡап сығыр өсөн ебәрелгәндәр», – тине.

11Улар мирт араһында торған Раббы фәрештәһенә: «Донъяны байҡап сыҡтыҡ, – тинеләр. – Ер йөҙө тыныс һәм имен-аман».

12Шунан Раббы фәрештәһе: «Эй Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, етмеш йыл буйы асыуланған Йәрүсәлимгә[†] һәм Йәһүҙә[†] ҡалаларына тағы ла ҡасанға тиклем мәрхәмәт[†] күрһәтмәйәсәкһең?» – тине[+]. 13Раббы минең менән һөйләшкән фәрештәгә йылы, йыуатҡыс һүҙҙәр менән яуап ҡайтарҙы. 14Минең менән һөйләшкән фәрештә: «Иғлан ит! Күк ғәскәрҙәре Раббыһы: „Йәрүсәлим менән Сион өсөн йәнем әсей, – ти. –[+] 15Ә еңел йәшәгән ҡәүемдәргә бик асыулымын, сөнки Мин үтә асыулы булмаған саҡта, улар Минең халҡыма ҡарата яуыз ғәмәлдәрен арттырҙы“[+].

16Шуға күрә Раббы былай ти: „Йәрүсәлимгә мәрхәмәтемде ҡайтарам, – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – Йортом унда ҡабаттан төҙөлөр һәм үлсәү ебе йәнә Йәрүсәлим өҫтөнән һуҙылыр“[+].

17Һин тағы ла шуны иғлан ит, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: „Ҡалаларымда тағы муллыҡ тулып ташып торор. Раббы Сионды йыуатыр, Йәрүсәлимде ҡабаттан Үҙенә һайлап алыр“»[+].


Икенсе күренмеш:


дүрт мөгөҙ менән дүрт оҫта

18Күҙемде ҡалҡытып ҡараһам: дүрт мөгөҙ күрҙем. 19Үҙем менән һөйләшкән фәрештәнән:

– Был нимә? – тип һораным.

– Былар – Йәһүҙә, Исраил[†] һәм Йәрүсәлим халыҡтарын һөҙөп таратҡан мөгөҙҙәр, – тип яуап бирҙе ул[+].

20Шунан Раббы миңә дүрт тимерсене күрһәтте.

21– Былар нимә эшләргә килә ята? – тип һораным.

– Был мөгөҙҙәр Йәһүҙә халҡын шундай итеп таратты, бер кем дә башын ҡалҡыта алманы, – тип яуап ҡайтарҙы Ул. – Ә был оҫталар, Йәһүҙә халҡына мөгөҙ күтәргән ҡәүемдәрҙең мөгөҙөн һындырып, ҡоттарын алырға килә.

#### 2


Өсөнсө күренмеш:


үлсәү ебе

1Мин башымды күтәреп ҡараным да ҡулына үлсәү ебе тотҡан бер кешене күрҙем[+].

2– Ҡайҙа китеп бараһың? – тип һораным.

– Йәрүсәлимде[†] үлсәйем. Арҡырыһы, буйы күпме икәнен белергә китеп барам, – тип яуапланы был кеше[+].

3Минең менән һөйләшкән фәрештә[†] эргәмдән китә башлағайны, икенсе бер фәрештә уның ҡаршыһына сыҡты ла:

4– Йүгер, ул егеткә әйт: «Эсендә иҫәпһеҙ-һанһыҙ халыҡ һәм мал-тыуар йәшәгәнлектән, Йәрүсәлим диуарһыҙ ҡала булыр[+]. 5Мин Үҙем уның әйләнәһендә утлы диуар, эсендә шөһрәт[†] буласаҡмын, – тип белдерә Раббы[†]»[+].


Раббының һөргөндәгеләрҙе үҙ илдәренә саҡырыуы

6– Эй, әйҙәгеҙ! Төньяҡ илдән ҡасығыҙ, – Раббы шулай тип белдерә. – Сөнки Мин һеҙҙе күктең елеләй дүрт тарафҡа ебәрҙем[+]. 7Бабилда[†] йәшәгән Сион халҡы, ҡасып ҡотолоғоҙ![+]

8Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Үҙенең шөһрәте хаҡына мине һеҙҙе талаған ҡәүемдәр алдына ошо хәбәрҙе әйтергә ебәрҙе: «Һеҙгә ҡағылған кеше Минең күҙ алмама ҡағыла[+]. 9Бына Мин ул ҡәүемдәргә ҡаршы ҡулымды күтәрәм һәм улар үҙҙәренең ҡолдарына табыш булыр».

Шул сағында һеҙ мине Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ебәргәнен аңларһығыҙ[+].

10– Эй Сион-ҡыҙ[†][*], ҡыуан, күңел ас! Бына Мин киләм, арағыҙҙа төйәкләнәсәкмен, – тип белдерә Раббы. –[+] 11Ул көндө бик күп халыҡтар Миңә, Раббыға, килеп ҡушылыр һәм Минең халҡым булыр.

Шул саҡта һеҙ мине Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ебәргәнен аңларһығыҙ[+].

12Раббы Йәһүҙәне[†] изге[†] тупраҡтағы Үҙ өлөшө булараҡ биләмә итеп алыр, ә Йәрүсәлим тағы Раббының Үҙенә һайлап алған ҡалаһы булыр[+]. 13Шымығыҙ барығыҙ ҙа Раббы алдында! Раббы Үҙенең мөҡәддәс торлағынан ҡалҡа!

#### 3


Дүртенсе күренмеш:


баш ҡаһин Йеһошуағ

1Шунан Раббы[†] миңә Раббы фәрештәһе[†] алдында баҫып торған баш ҡаһин[†] Йеһошуағты күрһәтте. Йеһошуағтың уң яғында шайтан[*] уны ғәйепләп тора ине[+]. 2Әммә Раббы шайтанға:

– Эй шайтан! Әйҙә һине Раббы туҡтатһын! Эйе, Йәрүсәлимде[†] һайлаған Раббы һине туҡтатһын! Был әҙәм уттан тартып алынған торонбашҡа оҡшамағанмы ни? – тине[+].

3Йеһошуағ фәрештә ҡаршыһында бысранып бөткән кейемдә тора ине. 4Фәрештә үҙенең янындағыларға:

– Уның бысраҡ[†] кейемдәрен систерегеҙ! – тине. Шунан Йеһошуағҡа:

– Бына ҡара, ғәйебеңде алып ташланым, – тип өндәште. – Һиңә байрам кейемдәре кейҙерәм[+].

5Мин иһә:

– Башына ла таҙа сәллә кейҙерһендәр, – тинем. Башына таҙа сәллә урап, өҫтөнә кейендерҙеләр. Раббы фәрештәһе уның эргәһендә торҙо[+].

6Шунан Раббы фәрештәһе Йеһошуағҡа өгөт-нәсихәт ҡылып әйтте:

7– Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Әгәр Минең юлымдан йөрөһәң, ҡушҡандарымды теүәл үтәһәң, йортомда етәкселек итерһең, ихаталарымды ла һин ҡарарһың. Мин һиңә ошонда торғандар араһында йөрөргә хоҡуҡ бирермен.

8Эй баш ҡаһин Йеһошуағ, һин һәм ҡаршыңда ултырған хеҙмәттәштәрең, тыңлағыҙ! Сөнки һеҙ – киләсәктә буласаҡ ваҡиғаларҙың билдәләре. Мин Үҙемдең ҡоломдо – Үҫентемде[*] алып киләсәкмен. 9Бына, Мин Йеһошуағ алдына ҡуйған таштың ете ҡыры бар. Уның өҫтөнә бер яҙыу уйып яҙасаҡмын, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – Бер көн эсендә был илдең ғәйебен юйып ташлаясаҡмын[+]. 10Ул көндө һәр берегеҙ үҙенең яҡынын йөҙөм, инжир ағастары аҫтында бергәләшеп ултырырға саҡырыр», – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы[+].

#### 4


Бишенсе күренмеш:


шәмдәл һәм зәйтүн ағастары

1Минең менән һөйләшкән фәрештә[†] тағы килде лә мине йоҡонан уятҡан һымаҡ уятты[+].

2– Нимә күрәһең? – тип һораны.

– Саф алтындан бер шәмдәл күрәм, – тип яуапланым. – Уның башында зәйтүн майы[†] өсөн бер һауыт, һауыт өҫтөндә ете шәм, шәмдәрҙә етешәр көпшә[+]. 3Шәмдәлдең янында, береһе майлы һауыттың уң, икенсеһе һул яғында, ике зәйтүн[†] ағасы бар[+].

4Үҙем менән һөйләшкән фәрештәнән:

– Былар нимә ул, хакимым? – тип ҡыҙыҡһындым.

5– Уларҙың нимә аңлатҡанын белмәйһеңме ни? – тип һораны фәрештә.

– Юҡ, хакимым, – тип яуап ҡайтарҙым. Шунан ул миңә:

6– Раббының Зеруббавелға һүҙе былай: «Көс менән дә түгел, ҡеүәт менән дә түгел, бары Минең Рухым менән уңыш ҡаҙанырһың. Шулай ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы[+]. 7Эй бейек тау, Зеруббавел алдында нимәһең һин? Һин бер тигеҙлек кенә булып ҡалырһың! „Ниндәй күркәм! Ниндәй күркәм!“ – тигән тауыштар аҫтында Зеруббавел ҡорамдың[†] башын ослап ҡуйыр ташты алып сығасаҡ»[+].

8Миңә тағы Раббы[†] һүҙе булды:

9– Был ҡорамға Зеруббавелдың ҡулдары нигеҙ һалды һәм уның ҡулдары ҡорамды төҙөп бөтәсәк.

Шул ваҡытта мине һеҙгә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ебәргәнен аңларһығыҙ[+]. 10Кем был көндө башланған эште әһәмиәтһеҙ тип хисаплай алыр? Был көндө кешеләр Зеруббавелдың ҡулында ауыртмаҡ күреп шатланыр.

Был ете шәм иһә – Раббының бөтә ер йөҙөн байҡаған ете күҙе ул[+].

11Мин фәрештәнән:

– Шәмдәлдең уң һәм һул яғындағы зәйтүн ағастары нимәне аңлата? – тип һораным. 12Шунан тағы:

– Алтын кеүек май ағыҙған ике алтын көпшә янындағы ике зәйтүн ботағы нимә аңлата? – тип өҫтәнем.

13– Уларҙың нимә аңлатҡанын белмәйһеңме? – тип һораны фәрештә.

– Белмәйем, хакимым, – тип яуапланым.

14– Былар – бөтә донъяның Хакимына хеҙмәт иткән, зәйтүн майы менән мәсехләнгән ике кеше, – тине фәрештә[+].

#### 5


Алтынсы күренмеш:


осоп йөрөгән төргәк китап

1Күҙҙәремде күтәреп ҡараһам: бер төргәк китап осоп йөрөй[+].

2Фәрештә[†] минән:

– Нимә күрәһең? – тип һораны.

– Осоп йөрөгән бер төргәк китап күрәм. Оҙонлоғо егерме терһәк, киңлеге ун терһәк, – тип яуапланым.

3– Бөтә ер йөҙөнә яуасаҡ ләғнәт был, – тине фәрештә. – Уның бер яғында яҙылғанса, урлашҡан һәр кеше язаһыҙ ҡалмаясаҡ. Икенсе яғында яҙылғанса, ялған ант иткәндәр ҡыуыласаҡ[+]. 4«Был ләғнәтте Мин ебәрҙем, – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – Ул бурҙың һәм Минең исемем менән ялған ант итеүсенең өйөнә инәсәк. Ул был өйҙә ундағы һәр бер ағас киҫәге, һәр бер таш онталып юҡҡа сыҡҡанға тиклем ҡаласаҡ»[+].


Етенсе күренмеш:


үлсәм һауыты эсендәге ҡатын

5Минең менән һөйләшкән фәрештә килеп:

– Күтәрелеп ҡара әле, – тине. – Нимә сығып килгәнен күрәһең?

6– Был нимә ул? – тип һораным.

– Үлсәм һауыты[*], – тине һәм: – Ул бөтә ил халҡының ғәйептәре менән тулы, – тип өҫтәне.

7Бына һауыттың ҡурғаш ҡапҡасы[†] ҡалҡытылды. Һауыт эсендә бер ҡатын ултыра ине. 8Фәрештә:

– Ә был яманлыҡтың үҙе, – тине лә, ҡатынды һауыт эсенә ҡабат тығып, ҡурғаш ҡапҡас менән ҡаплап ҡуйҙы.

9Башымды күтәреп ҡарағайным, ел сығарып төшөп килгән ике ҡатынды күрҙем. Уларҙың ҡауҙыныҡына оҡшаған ҡанаттары бар ине. Улар һауытты ер менән күк араһына күтәрҙе.

10Минең менән һөйләшкән фәрештәнән:

– Һауытты ҡайҙа алып баралар? – тип һораным.

11– Шинғар[*] еренә, – тип яуап ҡайтарҙы фәрештә. – Унда һауыт өсөн бер йорт төҙөләсәк һәм ул шунда, үҙ таяуына, ҡуйыласаҡ.

#### 6


Һигеҙенсе күренмеш:


дүрт яу арбаһы

1Тағы күтәрелеп ҡараным: ике баҡыр тау араһындағы тарлауыҡтан сығып килгән дүрт яу арбаһы[†] күрҙем[+]. 2Яу арбаларының беренсеһенә – ерән, икенсеһенә – ҡара, 3өсөнсөһөнә – аҡ, дүртенсеһенә алмасыуар аттар егелгәйне һәм барыһы ла көслө ине[+]. 4Минең менән һөйләшкән фәрештәнән:[†]

– Былар нимә, хакимым? – тип һораным.

5– Былар – күктең бөтә ер йөҙөнөң Хакимының хозурында торған урындан сығып килгән дүрт рухы[*], – тип яуап бирҙе фәрештә. –[+] 6Ҡара аттар егелгән яу арбалары төньяҡ, аҡ аттар егелгән арбалар көнбайыш, алмасыуар аттар егелгән арбалар көньяҡ тарафҡа китеп бара.

7Был ҡеүәтле аттар ер йөҙөн байҡап, тикшереп сығырға ашҡынды. Фәрештә уларға:

– Барығыҙ, ер йөҙөн урап килегеҙ, – тине.

Улар бөтә ер йөҙөн байҡарға алға ынтылды. 8Фәрештә миңә былай тип ҡысҡырҙы:

– Ҡара, төньяҡ илгә киткәндәр төньяҡта Раббы[†] рухын тынысландырҙы.


Йеһошуағҡа бирелгән таж

9Миңә Раббы һүҙе булды:

10– Бабилдан[†] һөргөндән ҡайтҡан Хелдайҙан, Товияһтан, Йедағъяһтан саҙаҡалар ал да шул уҡ көндө Сефанъяһ улы Йошияһтың өйөнә бар. 11Уларҙан алған алтын менән көмөштән таж яһат та баш ҡаһин[†] Йеһошуағ Йеһосадаҡ улының башына кейҙер[+]. 12Уға әйт, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Бына был Үҫенте исемле уҙаман. Ул булған урынынан үҫеп сығыр һәм Раббының ҡорамын[†] төҙөр[+]. 13Эйе, Раббының ҡорамын ул һалдырыр, шөһрәт[†] ҡаҙаныр, тәхетендә ултырып хакимлыҡ ҡылыр. Тәхете янында ҡаһин[†] торор. Улар араһында именлек-берҙәмлек[†] булыр. 14Ә таж Хелдай, Товияһ, Йедағъяһ һәм Сефанъяһ улы Йошияһтың хәтирәһе булып Раббы ҡорамында торор.

15Алыҫтағылар ҙа килеп Раббы ҡорамын төҙөүҙә ҡатнашыр».

Шунда мине һеҙгә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ебәргәнен аңларһығыҙ. Әгәр ҙә Аллағыҙ Раббының әйткәндәрен диҡҡәт менән тыңлаһағыҙ, быларҙың барыһы ла ғәмәлгә ашыр[+].

#### 7

1Дарий батша тәхеткә ултырғандың дүртенсе йылында, туғыҙынсы ай булған кислеү айының дүртенсе көнөндә Зәкәрьяһҡа Раббы[†] һүҙе булды[+]. 2-3Бейт-Ил халҡы Раббының илтифатын ҡаҙаныр өсөн Саресерҙы, Рәгәм-Мәләхте һәм уларҙың кешеләрен Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ҡорамындағы[†] ҡаһиндарҙан[†] һәм пәйғәмбәрҙәрҙән:[†] «Оҙаҡ йылдар беҙ бишенсе айҙа хәсрәткә сорналып ураҙа тотабыҙ. Артабан да шулай итәйекме?» – тип һорарға ебәргәйне.

4Миңә Күк ғәскәрҙәре Раббыһының һүҙе булды. Ул былай тине:

5– Бөтә ил халҡына һәм ҡаһиндарға әйт: «Етмеш йыл буйы бишенсе һәм етенсе айҙарҙа ураҙа тотҡанда һәм ҡайғырғанда һеҙ Минең өсөн ураҙа тоттоғоҙмо ни[+]? 6Ашағанда һәм эскәндә һеҙ үҙегеҙ өсөн ашап-эсмәйһегеҙме ни? 7Йәрүсәлим[†] менән уның эргәһендәге ҡалалар муллыҡта ғүмер иткән, Негевта һәм Шефелала кешеләр күпләп йәшәгән осорҙарҙа уҡ Раббы элекке пәйғәмбәрҙәре аша ошоларҙы әйтмәй инеме ни?»

8Зәкәрьяһҡа Раббы һүҙе булды:

9– Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Үҙ халҡына: «Тоғролоҡ һәм ғәҙеллек менән хөкөм итегеҙ, бер-берегеҙгә миһырбанлы һәм рәхимле булығыҙ[+]. 10Тол ҡатынды, етемде, килмешәкте һәм фәҡирҙе рәнйетмәгеҙ. Күңелегеҙҙә бер-берегеҙгә ҡарата яуызлыҡ йөрөтмәгеҙ», – тип әйтә килде[+].

11Әммә улар тыңларға теләмәне, Раббыға һырттарын ҡуйҙы, ишетмәҫ өсөн ҡолаҡтарын ҡапланы, 12Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Үҙ Рухы менән элекке пәйғәмбәрҙәр аша ебәргән ҡанунды[†] һәм уның һүҙҙәрен ишетмәҫ өсөн йөрәктәрен таш кеүек ҡатырҙылар. Шул арҡала Күк ғәскәрҙәре Раббыһы уларға бик ныҡ асыуланды[+].

13Раббы уларҙы саҡырғанда, тыңламанылар. «Улар саҡырғанда Мин дә уларҙы тыңламаным, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+] 14Уларҙы ғәрәсәт кеүек үҙҙәре белмәгән-күрмәгән ҡәүемдәр араһына тараттым».

Уларҙан һуң ер бушап ҡалды, килгән-киткән кеше бөттө. Ниндәй күркәм ерҙәр бушлыҡҡа әйләнде[+].

#### 8


Йәрүсәлимдең ҡайтанан ҡороласағы тураһында

1Күк ғәскәрҙәре Раббыһының һүҙе булды:

2– Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Сион өсөн йәнем әсей Минең, шуға күрә уның дошмандарына ҡарата асыуым уғата көслө»[+].

3Раббы[†] былай ти: «Сионға ҡайтам, Йәрүсәлимдә[†] төйәкләнәм. Йәрүсәлим – тоғро ҡала, Күк ғәскәрҙәре Раббыһының тауы Мөҡәддәс[†] тау тип аталасаҡ»[+].

4Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Бик өлкән[†] йәштә булғанлыҡтан, ҡулдарына таяҡ тотҡан бабайҙар һәм әбейҙәр йәнә Йәрүсәлим майҙандарында ултырыр, 5ҡала майҙандары унда уйнаған малайҙар һәм ҡыҙҙар менән тулыр».

6Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Ул көндәр был халыҡтың тере ҡалғандарының күҙендә мөмкин булмаған бер нәмә булып күренһә, Минең өсөн дә мөмкин түгел булып күренерме?» Шулай тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы.

7Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Бына, Мин Үҙ халҡымды ҡояш сыҡҡан һәм ҡояш байыған яҡтағы илдәрҙән ҡотҡарасаҡмын[+]. 8Мин уларҙы алып ҡайтырмын да Йәрүсәлимдә төйәкләнерҙәр. Улар Минең халҡым булыр, Мин дә уларҙың тоғро һәм ғәҙел Аллаһы булырмын»[+].

9Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Күк ғәскәрҙәре Раббыһының ҡорамының[†] нигеҙе һалынған көндә унда пәйғәмбәрҙәрҙең[†] һүҙҙәрен ишеткәндәр, ҡулығыҙға ҡеүәт өҫтәлһен![+] 10Ул көндәргә тиклем кешенең һәм малдың эше өсөн хеҙмәт хаҡы түләнмәй ине. Килгәнгә лә, киткәнгә лә дошмандарҙан тынғылыҡ булманы. Сөнки Мин кешеләрҙе бер-береһенә ҡаршы ҡуйғайным. 11Әммә хәҙер был халыҡтың иҫән ҡалғандарына бөтөнләй башҡа мөнәсәбәттә булырмын, – тип белдерә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – 12Именлектә сәсерҙәр, йөҙөмдәре емеш, ерҙәре уңыш бирер, күктән ысыҡ төшөп торор. Быларҙың барыһын да һөргөндән әйләнеп ҡайтҡан халыҡҡа мөлкәт итеп тапшырырмын[+]. 13Һеҙҙе ҡотҡарырмын, эй Йәһүҙә[†] һәм Исраил[†] халҡы! Һеҙ нисек ҡәүемдәр араһында ләғнәт өлгөһө булһағыҙ, хәҙер фатиха-бәрәкәт үрнәге булырһығыҙ. Ҡурҡмағыҙ, ҡулдарығыҙ көслө булһын!»

14Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Ата[†]-бабаларығыҙ Мине асыуландырғас, башығыҙға бәлә-ҡаза ебәрергә ниәтләнем, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, – һәм уйымдан кире ҡайтманым. 15Инде Йәрүсәлим һәм Йәһүҙә халҡына яҡшылыҡ эшләргә ҡарар иттем. Һеҙ ҡурҡмағыҙ![+] 16Былай итегеҙ: һәр кем үҙ яҡынына дөрөҫөн һөйләһен. Ҡала ҡапҡаһы[†] янындағы майҙанда[*] хөкөм ҡылғанда ғәҙеллеккә һәм именлеккә ынтылығыҙ[+]. 17Күңелегеҙҙә бер-берегеҙгә ҡарата яуызлыҡ йөрөтмәгеҙ, ялған ант итеүҙән баш тартығыҙ. Сөнки Мин быларҙың барыһын да күрә алмайым». Раббы шулай тип белдерә[+].


Ураҙа көндәре шатлыҡ һәм ҡыуаныс көндәре булыр

18Миңә Күк ғәскәрҙәре Раббыһының һүҙе булды:

19– Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Дүртенсе, бишенсе, етенсе, унынсы айҙарҙың ураҙалары Йәһүҙә халҡы өсөн ҡыуаныс һәм шатлыҡ тулы байрамға әүерелер. Шуға күрә ғәҙеллек менән именлекте яратығыҙ».

20Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Тағы ла халыҡтар, бик күп ҡалаларҙа йәшәүселәр килер. 21Бер ҡалала йәшәгәндәр икенсе ҡалала йәшәгәндәргә барып: „Әйҙәгеҙ, Раббының илтифатын ҡаҙанырға барайыҡ, Күк ғәскәрҙәре Раббыһын эҙләйек!“ – тиер. Тегеләре: „Мин дә барам!“ – тип яуап ҡайтарыр[+]. 22Бик күп халыҡтар, көслө милләттәр Күк ғәскәрҙәре Раббыһын эҙләп, Уның илтифатын ҡаҙаныр өсөн, Йәрүсәлимгә килерҙәр»[+].

23Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти: «Ул көндәрҙә һәр тел һәм милләттә ун кеше бер йәһүҙиҙең итәгенә йәбешеп: „Һеҙҙең менән барайыҡсы, сөнки Алланың һеҙҙең менән булғанын ишеттек“, – тип әйтер»[+].

#### 9


Исраилдың дошмандарына яза

1Әүлиәлек.

Раббы[†] һүҙе Хадрах еренә һәм Дамаскка йүнәлтелгән.
Ысынлап та кешелектең,
Бөтә Исраил[†] ырыуҙарының күҙе
Раббыға төбәлгән[+].
2Был һүҙ Хадрах менән сиктәш Хамаҫ ҡалаһына,
Халыҡтары үҙҙәрен аҡыллыға һанаған
Тир менән Сидон ҡалаларына ла ҡағыла.
3Тир үҙенә бер ҡәлғә төҙөнө;
Саң-туҙан ҡәҙәрле көмөш,
Урамдағы балсыҡ саҡлы саф алтын йыйҙы[+].
4Бына бөйөк Хаким уның байлығын тартып алыр,
Мал-мөлкәтен диңгеҙгә ырғытыр;
Ә үҙен ут тотош ялмап йотор[+].

5Быны күреп Ашҡылондың ҡото осор;
Газа ла ҡалтырап төшөр;
Ғәҡрон ҡурҡыр, сөнки өмөтө аҡланмаҫ;
Газа батшаһыҙ ҡалыр;
Ашҡылонды бер кем төйәк итмәҫ.
6Ашдодта ҡатнаш ҡанлылар төйәкләнер.
«Пелештиҙәрҙең[†] ғорурлығын ҡырырмын Мин.
7Ауыҙҙарынан ҡанлы итте алып ташлармын,
Теш араһынан хәрәм ризыҡтарын тартып алырмын.
Иҫән ҡалғандары Йәһүҙәләге[†] һәр нәҫел һымаҡ
Аллабыҙҙыҡы булып һаналыр.
Ғәҡрон йевусиҙәр кеүек йәшәр[+].
8Мин Үҙемдең ҡорамым[†] янында һаҡта торам:
Инде һис кем унда-бында үтеп йөрөмәҫ,
Бер кем халҡымды йәберләй алмаҫ,
Инде Үҙемдең күҙҙәрем унда булыр».


Вәғәҙә ителгән батша

9Шатлан, шатлан, эй Сион-ҡыҙ![†]
Йәрүсәлим-ҡыҙ,[†] ҡыуаныслы ауаздар һал!
Ҡара, батшаң килә һиңә табан;
Ул – тәҡүә, еңеүсе, тыйнаҡ-күндәм,
Ишәккә менгән, бала ишәккә[+].
10«Әфраимдың яу арбаларын,
Йәрүсәлимдең аттарын юҡ итермен.
Һуғыш йәйәләре һыныр.
Батша халыҡтарға тыныслыҡ иғлан итер;
Хакимлығы бер диңгеҙҙән икенсе диңгеҙгә,
Евфраттан ер сигенә тиклем йәйрәп ятыр[+].

11Ә һеҙгә килгәндә,
Арабыҙҙа ҡорбан[†] ҡаны менән беркетелгән килешеү[†] хаҡына
Һөргөндәге халҡығыҙҙы
Һыуһыҙ соҡорҙан сығарып азат ҡылам[+].
12Ҡәлғәләрегеҙгә ҡайтығыҙ,
Эй һеҙ, өмөтө тере әсирҙәр!
Күргән ғазаптарың өсөн бөгөн,
Сион, һиңә икеләтә фатиха иғлан итәм[+].
13Йәһүҙәне йәйәмде киргәндәй кирәм;
Ә Әфраимды уҡ итеп уға терәйем.
Улдарыңды, Сион, Яуан[*] улдарына ҡаршы аяҡҡа баҫтырам,
Һине яугирҙең ҡылысы итәм»[+].

14Раббы халҡы өҫтөндә пәйҙә булыр;
Уғы йәшен кеүек осоп сығыр.
Раббы Хаким борғоһон ҡысҡыртыр,
Көньяҡтан ғәрәсәт булып килер[+].
15Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Үҙ халҡын яҡлар.
Улар дошмандарын тар-мар итер,
Һапҡысыларҙы юҡҡа сығарыр,
Шарап эсеп иҫергән һымаҡ геүләшер,
Ҡорбан ҡаны тулған сеүәтәләр кеүек булыр,
Ҡорбан усағының мөйөштәреләй ҡанға мансылыр.
16Ул көн Аллалары Раббы Үҙенең халҡын ҡотҡарыр,
Һарыҡ көткәндәй уларҙы әйҙәп йөрөр.
Уның ерендә таждағы ҡаш һымаҡ балҡырҙар[+].
17Ниндәй күркәм һәм мул буласаҡ ил!
Йәш егеттәр менән ҡыҙҙар туйғансы икмәк ашап,
Яңы шарап эсеп, һау-сәләмәт үҫер.

#### 10


Раббының Үҙ халҡына илтифат бирәсәге

1Яҙғы мәлдә Раббынан ямғыр теләгеҙ.
Йәшен болоттарын бар ҡылған,
Кешеләргә мул итеп ямғыр биргән,
Һәр кемдең баҫыуын йәшеллеккә күмгән Раббынан[+].
2Йорт илаһтары алдаша;
Күрәҙәселәр юҡ-барҙы күрә;
Юраусылар ялған төштәр һөйләй.
Шуға ла халыҡ аҙашҡан һарыҡ һымаҡ
Көтөүсе юҡлыҡтан михнәт сигә[+].
3«Көтөүселәргә ҡаршы асыуым ялҡынланды.
Әйҙәп барған тәкәләрен язалаясаҡмын, – ти Раббы[†]. –
Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Көтөүен – Йәһүҙә[†] халҡын – Үҙеҡайғыртыр;
Уны ғорур һуғыш аты итер[+].
4Мөйөш ташы, сатыр ҡаҙығы,
Яу йәйәһе Йәһүҙәнән булыр;
Халыҡтың бөтә башлыҡтары ла унан сығыр[+].
5Бергә улар һуғыштағы ҡаһармандар һымаҡ,
Дошмандарын урам балсығында һалып тапар.
Раббы улар менән булған өсөн һуғышырҙар,
Дошман һыбайлыларын оятҡа ҡалдырырҙар[+].

6Йәһүҙә халҡына көс бирәм,
Йософ нәҫелен ҡотҡарам.
Һөргөндән кире ҡайтарам,
Сөнки уларҙы ҡыҙғанам.
Мин уларҙан ваз кисмәгән кеүек булырҙар,
Сөнки Мин уларҙың Аллаһы Раббымын;
Ялбарыуҙарына яуап ҡайтарырмын.
7Әфраимдар батыр яугир кеүек булыр,
Шарап эскән кеүек күңелдәре күтәрелер.
Улдары быны күреп шатланыр;
Йөрәктәре Раббыла[†] ҡыуаныс табыр[+].

8Мин һыҙғырып уларҙы йыйырмын,
Сөнки йолом биреп алдым.
Улар йәнә элеккеләй күмәк булыр[+].
9Уларҙы халыҡтар араһына таратһам да
Йыраҡ илдәрҙә лә Мине онотмаҫтар;
Балалары менән бергә тере ҡалып, кире ҡайтырҙар.
10Мин уларҙы йәнә Мысырҙан[†] алып ҡайтырмын,
Ашшурҙан[†] йыйып алырмын.
Ғилғәд[†] еренә, Ливанға[†] килтерермен,
Күп булырҙар – хатта торор урын етмәҫ[+].
11Улар хәсрәт диңгеҙен кискәндә,
Шашҡын тулҡындар баҫылыр.
Нил йылғаһының тәрәнлектәре ҡорор.
Ашшурҙың тәкәбберлеге шиңер,
Мысырҙың батшалыҡ таяғы ҡулынан төшөр[+].
12Халҡымды Үҙ көсөм менән ҡеүәтле итермен,
Исемемә лайыҡ тормошта йәшәрҙәр».
Раббы шулай тип белдерә.

#### 11


Ливан менән Башандың бушлыҡҡа әйләнәсәге

1Эй Ливан,[†] ҡапҡаларыңды[†] ас,
Ут кедр ағастарыңды ялмап йотһон![+]
2Эй кипарис, ҡысҡырып ила,
Сөнки кедр ағасы йығылды,
Мәғрур ағастар юҡ булды.
Илағыҙ, эй Башан имәндәре,
Ҡара урмандар ҡырылды[+].
3Көтөүселәрҙең һыҡтауҙарын ишет,
Сөнки иркен болондар тапалды.
Йәш арыҫландар үкерә,
Сөнки Иордан туғайҙары юҡ булды[+].


Ике көтөүсе

4Аллам Раббы[†] былай ти:

– Салыр өсөн айырған көтөүемде һин утлат. 5Ул көтөүҙең ҡуйҙарын алғандар, уларҙы салһа ла, язаһыҙ ҡалыр. Уларҙы һатҡандар иһә: «Аллаға шөкөр, байыным!» – тип ҡыуаныр. Көтөүселәре уларҙы ҡыҙғанмаҫ[+]. 6Мин дә башҡаса был илдә йәшәгән халыҡты ҡыҙғанмайым. – Раббы шулай тип белдерә. – Һәр кемде үҙенең яҡынының һәм батшаһының ҡулына тапшырам. Улар илде бушлыҡҡа әйләндерер. Ә Мин бер кемде лә уларҙың ҡулынан ҡотҡармаясаҡмын[+].

7Мине һарыҡ һатыусы сауҙагәрҙәр ялланы – уларҙың салырға тәғәйенләнгән һарыҡтарын көтә башланым. Ҡулыма ике таяҡ алдым. Уларҙың береһен «миһырбан», икенсеһен «берҙәмлек»[†] тип атаным һәм улар менән малдарҙы көттөм. 8Бер ай эсендә өс көтөүсене ҡыуып ебәрҙем, сөнки минең улар менән түҙемлегем ҡалманы. Улар ҙа мине күрә алмаҫ булды. 9Шунан көтөүгә:

– Башҡа һеҙҙе көтмәйем. Үлгәне үлһен, юҡҡа сыҡҡаны юҡҡа сыҡһын, иҫән ҡалғандары бер-береһенең итен ашаһын, – тинем[+].

10Шунан «миһырбан» тигән таяғымды алдым да, бөтә халыҡтар менән төҙөшкән килешеүемде[†] юҡ итер өсөн, уны һындырҙым. 11Шулай итеп, ул көндө килешеү ғәмәлдән сығарылды. Мине күҙәткән һарыҡ һатыусы сауҙагәрҙәр бының Раббы һүҙе булғанын аңланы.

12Уларға:

– Кәрәк тапһағыҙ, хеҙмәт хаҡымды бирегеҙ, тапмаһағыҙ, бирмәгеҙ, – тинем.

Улар миңә утыҙ көмөш үлсәп бирҙе[+].

13Раббы миңә:

– Уларҙы көмөш иретеүсегә бырға, – тине.

Ниндәй юғары баһаланылар мине! Мин ул утыҙ көмөштө алып, Раббы ҡорамындағы[†] көмөш иретеүсегә ташланым[+].

14Шунан, Йәһүҙә[†] менән Исраил[†] араһындағы туғанлыҡты боҙор өсөн, «берҙәмлек» тип аталған таяғымды һындырҙым.

15Раббы миңә:

– Тағы бер тапҡыр көтөүсе булып яллан, тик был юлы эшкә ашмаған көтөүсе, – тине. – 16Ҡара, Мин илгә бер көтөүсе ҡуям: ул бәлә-ҡазаға юлыҡҡандарға ярҙам итмәҫ, аҙашҡандарҙы эҙләмәҫ, имгәнгәндәрҙе дауаламаҫ, һауҙарҙың тамағын ҡайғыртмаҫ. Һимеҙҙәренең итен ашар, хатта тояҡтарына тиклем ҡуптарып алыр[+].

17Көтөүен ташлаған йүнһеҙ көтөүсегә ҡайғы!
Ҡулына һәм уң күҙенә ҡылыс ҡаҙалһын!
Ҡулы тотош ҡороп ҡатһын!
Уң күҙе һуҡырайһын![+]

#### 12


Йәрүсәлим дошмандарының юҡҡа сығасағы

1Әүлиәлек.

Раббының Исраил[†] тураһында әйткән һүҙҙәре. Күктәрҙе киргән, ергә нигеҙ һалған, кешегә рух биргән Раббы[†] былай ти:[+]

2– Ҡара, Йәрүсәлимде[†] әйләнә-тирәләге бөтә халыҡтарҙы иҫертер шарап тулы туҫтаҡҡа әүерелдерәм. Йәрүсәлим ҡамап алынғас һәм Йәһүҙә[†] бәләгә ҡалғас,[+] 3Йәрүсәлимде бөтә халыҡтар өсөн ауыр бер таш итәм. Уны күтәрергә маташҡан һәр береһе имгәнер. Ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар Йәрүсәлимгә ҡаршы берләшер. 4Ул көндө, – тип белдерә Раббы, – һәр бер атты ҡурҡыуға һалырмын, ә һыбайлыһын аҡылдан яҙҙырырмын. Йәһүҙә халҡын күҙәтеп торормон, ә башҡа халыҡтарҙың бөтә аттарын һуҡырайтырмын[+]. 5Ул ваҡытта Йәһүҙә башлыҡтары үҙ-үҙҙәренә: «Йәрүсәлим халҡы Аллалары Күк ғәскәрҙәре Раббыһы арҡаһында ҡеүәтле», – тип әйтер.

6Ул көндө Мин Йәһүҙә башлыҡтарын утын араһында ултырған ҡуҙлы көршәк, көлтәләр араһында янған сыра кеүек итермен. Улар уңда ла, һулда ла, эргә-тирәләге бөтә халыҡтарҙы яндырып юҡ итер. Йәрүсәлим халҡы иһә тағы үҙ ҡалаһында, Йәрүсәлимдә, йәшәр[+].

7Раббы иң тәүҙә Йәһүҙә сатырҙарын ҡотҡарыр. Сөнки Дауыт[†] нәҫеленән булғандарҙың һәм Йәрүсәлимдә йәшәгәндәрҙең даны Йәһүҙәнекенән артыҡ булмаһын. 8Раббы ул көндө Йәрүсәлимдә йәшәүселәрҙе яҡлар. Уларҙың араһындағы иң көсһөҙ әҙәм Дауыт кеүек, Дауыт нәҫеле иһә Алла[†] кеүек, алдарынан барған Раббының фәрештәһе[†] шикелле булыр. 9Ул көндө Раббы Йәрүсәлимгә һөжүм итергә маташҡан бөтә ҡәүемдәрҙе юҡ итә башлар.


«Үҙҙәре сәнскән затҡа ҡарарҙар»

10Раббы былай ти:

– Дауыт нәҫеленә һәм Йәрүсәлимдә йәшәүселәргә мәрхәмәт[†] һәм доға рухын яуҙырырмын. Улар Миңә – үҙҙәре сәнскән затҡа ҡарарҙар ҙа, берҙән-бер балалары үлгәндәге һымаҡ ҡайғырырҙар, баш балаһы өсөн хәсрәтләнгән кеше һымаҡ әсенерҙәр[+]. 11Ул көндө Йәрүсәлимдә түгелгән йәш, Мегиддо тигеҙлегендәге Һадад-Риммонда түгелгән йәш кеүек күп булыр[+]. 12Ер илар, һәр нәҫел айырым илар: Дауыт нәҫеле, уларҙың ҡатындары айырым йәш түгер; Наҫандың нәҫеле, уларҙың ҡатындары айырым йәш түгер; 13Левиҙең нәҫеле, уларҙың ҡатындары айырым, Шимғи нәҫеле, уларҙың ҡатындары айырым йәш түгер. 14Ҡалған һәр нәҫелдең ирҙәре айырым, ҡатындары айырым йәш түгер.

#### 13


Йәрүсәлимдең боттарҙан һәм ялған пәйғәмбәрҙәрҙән таҙартыласағы

1Ул көндө, Дауыт[†] нәҫелен һәм Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәрҙе гонаһтан[†] һәм бысраҡлыҡтан[†] паклау өсөн, бер шишмә урғылып сығыр[+].

2– Ул көндө, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, – был илдә боттарҙың исемдәрен дә ҡалдырмаясаҡмын һәм уларҙы башҡаса хәтергә алыусы булмаҫ. Шулай уҡ ялған пәйғәмбәрҙәрҙе[†] лә, бысраҡ рухты ла был ерҙән ҡыуып сығарасаҡмын[+]. 3Әгәр берәйһе йәнә пәйғәмбәрлек итә башлаһа, уға үҙен тыуҙырған ата-әсәһе: «Һин йәшәргә тейеш түгелһең, сөнки һин Раббы[†] исеменән ялған һөйләнең», – тип әйтер. Пәйғәмбәрлек иткәнендә уны үҙ әсәһе менән үҙ атаһы сәнсеп үлтерер[+].

4Ул көндө һәр пәйғәмбәр пәйғәмбәрлек иткән сағында күргән күренмеше[†] өсөн оялыр; инде уларҙың береһе лә башҡаларҙы алдар өсөн пәйғәмбәрҙәрҙең ҡыл ябынсаһын кеймәҫ[+]. 5«Мин пәйғәмбәр түгелмен, ер эшкәртеүсемен. Йәшлегемдә бер кеше мине үҙенә ҡол булараҡ һатып алды», – тип әйтер. 6«Ҡулдарыңда ниндәй яралар ул?» – тип һорағандарға: «Былар минең дуҫтарымдың өйөндә алған йәрәхәттәр», – тип яуап ҡайтарыр.


Көтөүсенең һәләкәте, ҡуйҙарҙың таралыуы

7«Эй ҡылыс, уян!
Миңә яҡын булғанға,
Миңә хеҙмәт иткән көтөүсегә ҡаршы күтәрел! –
Шулай ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –
Көтөүсене һәләк ит, һарыҡтар таралһын!
Шунда Мин ҡулымды бәрәстәргә ҡаршы күтәрермен[+].
8Бөтә илдә, – тип белдерә Раббы, –
Халыҡтың өстән ике өлөшө үлеп бөтөр,
Өстән бере иҫән ҡалыр.
9Ҡалған өстән берен утҡа һалырмын,
Уларҙы көмөштө таҙартҡан кеүек иретермен;
Алтынды һынаған һымаҡ һынармын:
Исемемде әйтеп Мине саҡырырҙар,
Мин дә уларға яуап бирермен,
„Улар – Минең халҡым“, – тиермен.
Улар иһә: „Раббы – минең Аллам!“ – тип әйтер»[+].

#### 14


Алла батшалығы

1Бына Раббы көнө[†] килә!

Эй Йәрүсәлим[†] халҡы,
Һинән талап алынған малды
Күҙ алдыңда бүлешерҙәр[+].

2– Мин, Йәрүсәлимгә ҡаршы һуғышыр өсөн, бөтә халыҡтарҙы туплаясаҡмын, – тип белдерә Раббы[†]. – Ҡала ҡулға төшөр, йорттар таланыр, ҡатын-ҡыҙҙар мәсхәрәләнер. Ҡалала йәшәгәндәрҙең яртыһы һөргөнгә оҙатылыр, әммә ҡалғандарының тамыры ҡаланан ҡырҡылмаҫ[+].

3Унан Раббы һуғыш ваҡытындағы кеүек был ҡәүемдәргә ҡаршы сығып һуғышыр. 4Был көндө Уның аяҡтары Йәрүсәлимдең көнсығышындағы Зәйтүн тауында[†] торор. Зәйтүн тауы, көнсығыштан көнбайышҡа уртаға ярылып, бик ҙур үҙән хасил булыр. Тауҙың бер яртыһы төньяҡҡа, икенсе яртыһы көньяҡҡа күсер[+]. 5Ярылған тауҙың уртаһындағы үҙән буйлап ҡасырһығыҙ, сөнки үҙән Азалға тиклем һуҙылыр. Һеҙ Йәһүҙә[†] батшаһы Ғуззияһ заманында булған ер тетрәүҙән ҡасҡан шикелле йүгерерһегеҙ. Ул көндө Раббы, Аллам минең, Үҙенең бөтә изгеләре[†] менән бергә килер[+].

6Ул көндө яҡтылыҡ булмаҫ. Яҡтылыҡ биргән есемдәр юғалыр. 7Берҙән-бер көн, бары Раббы ғына белгән бер көн булыр был. Төн дә, көн дә булмаҫ, тик кискеһен генә яҡтылыҡ пәйҙә булыр[+].

8Ул көн Йәрүсәлимдән йәшәү биргән һыуҙар ағыр. Һыуҙарҙың бер яртыһы көнсығыш диңгеҙгә, икенсе яртыһы көнбайыш диңгеҙгә ағыр. Йәйен-ҡышын шулай булыр[+].

9Раббы иһә бөтә ер йөҙөнөң батшаһы булыр. Ошо көндө тик Раббы ғына булыр, бары Уның исеме берҙән-бер исем булып ҡалыр[+].

10Тотош ил, Гевағтан Йәрүсәлимдең көньяғындағы Риммонға тиклем, Ғарава тигеҙлеге кеүек булыр. Әммә Йәрүсәлим Бинйәмин ҡапҡаһынан[†] элекке ҡапҡа – Мөйөш ҡапҡаһына, Хананил манараһынан батшаның йөҙөм һыҡҡыс[†] соҡорҙарына тиклем үҙенең урынында ҡалҡыу булып торор[+]. 11Унда кешеләр йәшәр, уны башҡа бер ваҡытта ла харам ҡылмаҫтар һәм Йәрүсәлим имен-аман ғүмер итер.

12Йәрүсәлимгә ҡаршы һуғышҡан бөтә халыҡтарҙы Раббы бына нисек язалар: үҙ аяҡтарында йөрөгән саҡтарында уҡ тәндәре серер, күҙ соҡорҙарында – күҙҙәре, ауыҙҙарында телдәре серер. 13Ул көндө Раббы кешеләргә ҡот осҡос дәһшәт күндерер. Һәр кем үҙенең янындағы әҙәмгә йәбешеп, бер-береһенә ҡаршы ҡул күтәрерҙәр[+]. 14Хатта Йәһүҙә халҡы ла Йәрүсәлимдәге һуғышҡа ҡушылыр. Уның әйләнә-тирәһендәге барса ҡәүемдәрҙең бөтә байлығы: бик күп алтын-көмөш, кейем-һалым яумал булып алыныр. 15Ошондай уҡ үләт дошман ғәскәрҙәренең тупламдарындағы[†] бөтә мал-тыуарға: аттар, ҡасырҙар, дөйәләр һәм ишәктәргә лә төшөр.

16Йәрүсәлимгә һөжүм иткән ҡәүемдәрҙең иҫән ҡалғандары Батшаға – Күк ғәскәрҙәре Раббыһына – ғибәҙәт ҡылыр һәм, Ҡыуыш байрамын билдәләр өсөн, йыл һайын Йәрүсәлимгә килер[+]. 17Ер йөҙөндәге халыҡтарҙың ҡайһыларылыр Батшаға – Күк ғәскәрҙәре Раббыһына – ғибәҙәт ҡылыр өсөн Йәрүсәлимгә бармаһа, уларҙа ямғыр яумаҫ[+]. 18Әгәр мысырҙар[†] ҙа юлға сығырға һәм бында килергә баш тартһа, уларҙа ла ямғыр яумаҫ. Раббы уларға ла, Ҡыуыш байрамы менән ҡотларға Йәрүсәлимгә килмәгән башҡа ҡәүемдәргә күндергән кеүек, ҡырғын ебәрер. 19Мысырҙарҙың гонаһы[†] һәм Ҡыуыш байрамы менән ҡотларға килмәгән башҡа ҡәүемдәрҙең гонаһы өсөн бына шундай яза булыр.

20Ул көндө аттарҙың ҡыңғырауында ла «Раббыға бағышлана» тип яҙылыр. Раббы ҡорамындағы[†] ҡаҙандар ҙа, ҡорбан[†] усағы алдындағы сеүәтәләр кеүек, изге булыр[+]. 21Йәрүсәлим менән Йәһүҙәләге һәр бер ҡаҙан Күк ғәскәрҙәре Раббыһына арналыр. Ҡорбан салырға килеүселәр был ҡаҙандарҙы ҡорбан итен бешереү өсөн файҙаланыр. Ул көн Күк ғәскәрҙәре Раббыһының ҡорамында башҡаса бер сауҙагәр ҙә булмаҫ[+].

### Малахи

#### Малахи

Малахи


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Инеш һүҙ


Малахи пәйғәмбәр китабы

Малахи тигән исем «хәбәрсем, фәрештәм» тигәнде аңлата. Бәлки, был исем дә түгел, ә псевдоним кеүегерәк нәмәлер. Китаптың ҡасан яҙылғаны теүәл генә билдәле түгел, ул, моғайын, пәйғәмбәрҙәрҙең ун ике бәләкәй китабы араһында иң һуңғыһылыр.

Исраил халҡының бер өлөшө Вавилон (йәки Бабил) әсирлегенән әйләнеп ҡайтһа ла һәм Йәрүсәлимдә ҡорам тергеҙелһә лә, исраилдарҙың тормошо һаман яҡшырмай. Аллаға хеҙмәт итеү йә исем өсөн генә, йә нисек етте, шулай башҡарыла, халыҡ үҙен Алланың ҡурсалап тороуында шикләнә һәм ҡанунды үтәүгә ҡарағанда донъяуи эштәре менән ихласыраҡ ҡыҙыҡһына.

Малахиҙың төп маҡсаты – Раббының бөйөк мөхәббәте тураһында халыҡтың иҫенә төшөрөү һәм кешеләрҙе Алла менән Исраил араһында төҙөлгән килешеүгә тоғролоҡто яңыртырға саҡырыу. Ул шулай уҡ Үҙенә юл һалыу өсөн Раббынан илсе ебәреләсәген вәғәҙә итә. Был килеү ниндәй булыр – күҙ алдына ла килтереп булмай, әммә ул бөтә донъяны үҙгәрергә мәжбүр итәсәк. Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгәнсә, Ғайса Мәсихтең Үҙ халҡына килеүен әҙерләгән Сумдырыусы Яхъя хеҙмәте нәҡ Малахиҙың әүлиәлектәре менән бәйләнгән.

#### 1


Раббының Исраилға мөхәббәте

1Әүлиәлек. Раббының Малахи аша Исраилға[†] әйткәндәре.

2– Мин яраттым һеҙҙе, – ти Раббы[†]. – Ә һеҙ: «Һинең яратыуың нимәлә һуң?» – тип һорайһығыҙ. Ғаяз Яҡуптың ағаһы түгелме ни? – тип белдерә Раббы. – Мин Яҡупты яраттым,[+] 3Ғаязды иһә күрә алманым. Уның тауҙарын бушлыҡҡа әйләндерҙем, биләмәһен сүл бүреләренә бирҙем[+].

4Эдомдар:[†] «Беҙ емерелдек, ләкин харабаларҙы ҡабаттан торғоҙасаҡбыҙ», – тиһәләр ҙә, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы быға ҡаршы: «Улар төҙөр, Мин емерермен. Илдәре – яуызлыҡ иле, үҙҙәре мәңгелеккә Раббыны асыуландырған халыҡ, тип аталасаҡ», – тине[+]. 5Үҙ күҙегеҙ менән күрерһегеҙ быны, «Раббы Исраилдан ситтә лә бөйөк!» – тиерһегеҙ.


Ҡаһиндарҙың гонаһы һәм яуаплылығы

6– Ул – атаһын, ҡол хужаһын хөрмәтләй. Әгәр Мин Атаймын икән, ҡайҙа Миңә хөрмәт? Әгәр Мин Хужамын икән, ҡайҙа Минән ҡурҡыуығыҙ? – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – Һеҙ, ҡаһиндар,[†] Минең исемемде хурлайһығыҙ, ә үҙегеҙ: «Нисек итеп Һинең исемеңде хурлайбыҙ?» – тип һорайһығыҙ[+]. 7Минең ҡорбан[†] усағыма хәрәм ризыҡ алып киләһегеҙ ҙә: «Һине нисек нәжесләнек[†] һуң?» – тиһегеҙ. «Раббы өҫтәлен һанға һуҡмаҫҡа ла ярай», – тигән һүҙҙәрегеҙ менән нәжесләйһегеҙ[+].

8Ҡорбанға тип һуҡыр мал килтереү золом түгелме ни? Ҡорбанға тип аҡһаҡ, ауырыу мал килтереү яҡшы эшме ни? Алып барып ҡара әле ошондайҙы түрәңә – мөрхәтһенерме ул? Илтифат күрһәтерме һиңә? – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+] 9Бына хәҙер: «Беҙгә ҡарата мәрхәмәтле[†] булһын Алла[†]!» – тип Алланан яҡшы мөнәсәбәт һорап ҡара. Һеҙ шундай ҡорбандар килтергәндән һуң, Ул һеҙгә нисек яҡшы мөнәсәбәттә була алһын? – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – 10Исмаһам, арағыҙҙан берәү Алла йорто[†] ҡапҡаһын[†] бикләп ҡуйһа икән, ҡорбан усағымда бушҡа утын яндырмаҫтар ине! Мин һеҙҙән риза түгелмен, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – Килтергән ҡорбандарығыҙҙы ҡабул итмәйем[+].

11Гәрсә көнсығыштан алып көнбайышҡа тиклем Минең исемем халыҡтарҙа данлы булыр. Һәр ерҙә Миңә арнап хуш еҫ төтәтерҙәр, хәләл саҙаҡалар бирерҙәр. Сөнки исемем халыҡтар араһында данлы булыр, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+] 12Ә һеҙ Минең исемемде хурлайһығыҙ, һеҙҙеңсә, бөйөк Хакимдың өҫтәле лә бысраҡ, ниғмәттәре лә хөрмәткә лайыҡ түгел.

13«Күпме мәшәҡәт», – тип, уны һанға һуҡмайһығыҙ, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – Шунан урланған, аҡһаҡ, ауырыу малды килтерәһегеҙ. Ни өсөн Мин шундай ҡорбанды ҡабул итеп алырға тейешмен? – ти Раббы. – 14Көтөүендә кәмселекһеҙ иркәк мал була тороп та, нәҙер ҡорбаны итеп бөйөк Хакимға зәғиф мал килтергән алдаҡсыға ләғнәт. Мин – бөйөк батша, исемем халыҡтарҙың ҡотон ала! – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы[+].

#### 2

1– Инде, эй ҡаһиндар,[†] был әмер һеҙгә[+]. 2Әгәр ҙә һеҙ Минең һүҙемде тыңламаһағыҙ һәм ихлас йөрәктән исемемде данламаһағыҙ, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, – Мин өҫтөгөҙгә ҡәһәр юллайым, фатихамды ләғнәткә әйләндерәм. Эйе, Мин ҡәһәрләнем дә инде, сөнки исемемде данлағанда ихлас түгелһегеҙ[+].

3Затығыҙҙы һеҙҙең язалайым, байрамдарығыҙҙа[†] ҡорбан[†] иткән малдарығыҙҙың тиҙәген йөҙөгөҙгә ырғытам, һеҙ үҙегеҙ ҙә уның менән бергә ырғытыласаҡһығыҙ[+].

4Шул саҡта һеҙ аңларһығыҙ: Леви менән төҙөгән килешеү[†] дауам итһен өсөн, һеҙгә шундай әмер бирҙем, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+] 5Уның менән Мин йәшәү һәм именлек биргән килешеү төҙөнөм, һәм, Мине хөрмәт иткән тәҡдирҙә, уға икеһен дә бирҙем. Ул да Минән ҡурҡып, исемем алдында тетрәнеп торҙо.

6Телендә гел хаҡ ҡануным[†] булды,
Ауыҙынан алдаҡ һүҙ сыҡманы,
Хозурымда иман[†] менән имен ғүмер итте,
Күптәрҙе гонаһ[†] ҡылыуҙан араланы[+].
7Ҡаһиндың ауыҙы Алла[†] тураһында ғилем һаҡлай,
Кеше уның теленән ҡанун эҙләй,
Сөнки ҡаһин – Күк ғәскәрҙәре Раббыһының хәбәрсеһе[+].
8Ләкин һеҙ тура юлдан ҡайырылдығыҙ,
Күптәрҙең ҡанун боҙоуына сәбәпсе булдығыҙ.
Минең Леви менән төҙөгән килешеүемде боҙҙоғоҙ, –

ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+] 9Шуның өсөн Мин бөтә халыҡ алдында һеҙҙе меҫкен итәм, кәмһетәм, сөнки һеҙ Минең юлымдан ситләштегеҙ, ҡанунға ҡағылышлы мәсьәләләрҙә ике йөҙлөлөк күрһәтәһегеҙ[+].


Ҡатнаш никахтарға һәм айырылышыуҙарға ҡаршы

10Беҙҙең бөтәбеҙҙең дә атаһы берәү түгелме ни? Бөтәбеҙҙе бер үк Алла яратманымы ни? Шулай булғас ни өсөн беҙ, ата-бабаларыбыҙҙың төҙөгән килешеүен боҙоп, үҙебеҙҙең ҡәрҙәштәребеҙгә хыянат итәбеҙ[+]? 11Йәһүҙә халҡы хыянат итте. Исраилда[†] һәм Йәрүсәлимдә[†] ерәнгес ғәмәлдәр ҡылына; Йәһүҙә[†] кешеләре ят илаһтарға табынған ҡыҙҙарға өйләнеп, Раббы[†] һөйгән Изге[†] торлаҡты нәжесләне.[†][+] 12Күк ғәскәрҙәре Раббыһына ҡорбан килтереп тә, ошо залимлыҡты ҡылған кешене, уның кем булыуына ҡарамаҫтан, Раббы Яҡуп сатырҙарынан ҡыуып ебәрһен.

13Йәнә бына ни эшләйһегеҙ һеҙ: илай-һыҡтай Раббының ҡорбан усағын күҙ йәшенә мансыйһығыҙ, сөнки Раббы ҡорбанығыҙға диҡҡәт итмәй, һеҙҙән уны хуш күреп ҡабул итмәй. 14Һеҙ: «Ни өсөн һуң?» – тип аптырайһығыҙ. Сөнки Раббы – һинең менән һәм һин йәшләй өйләнгән ҡатының араһында шаһит ине. Ул ҡатын һинең юлдашың һәм никах килешеүе менән хәләлең булған хәлдә, һин уға хыянат иттең.

15Раббы һеҙҙең тәнегеҙҙе лә, йәнегеҙҙе лә бер бөтөн итеп уҡмаштырманымы ни? Был бер бөтөндөң тәғәйенләнеше ниҙә? Ул Үҙе өсөн шәхсән бер тоҡом теләр ине. Шуға ла үҙегеҙҙе һаҡлағыҙ, берегеҙ ҙә йәшлектә өйләнгән ҡатынына хыянат итмәһен. 16Ҡатыныңды ҡыуыу, уға нәфрәтләнеү, – ти Исраил Аллаһы Раббы, – үҙ-үҙеңде йәбер-золом менән таплауға тиң, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. – Күңелегеҙҙе һаҡлағыҙ, хыянатсы булмағыҙ[+].


Вәғәҙә ителгән хәбәрсе

17Һүҙҙәрегеҙ менән Раббыны йонсотһағыҙ ҙа: «Нимә менән беҙ Уны йонсотабыҙ?» – тиһегеҙ. «Золом ҡылған һәр кем Раббы өсөн яҡшы, Раббы ундайҙар менән риза», – тигән һүҙҙәрегеҙ, «Ҡайҙа икән ул хаҡ хөкөмлө Алла?» – тип әйтеүегеҙ менән йонсотаһығыҙ[+].

#### 3


Вәғәҙә ителгән хәбәрсенең киләсәге

1«Бына, Минең алдан юл әҙерләһен тип,
Үҙемдең хәбәрсемде ебәрәм.
Һеҙ эҙләгән бөйөк Хаким ҡапылғара
Үҙ ҡорамына[†] килер;
Һеҙ көҫәгән Килешеү[†] хәбәрсеһе –
Бына ул килә лә инде! – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+]
2Әммә уның килгән көнөнә кем сыҙай алыр?
Пәйҙә булһа, кем уның алдында баҫып ҡала алыр?
Сөнки ул көмөш иретеү мейесендәге ялҡындай,
Бар нәмәне таҙартҡан һелте шикелле[+].
3Ул көмөш иретеп таҙартыусы һымаҡ булыр:
Леви улдарын иретеп,
Алтын һәм көмөш кеүек таҙартыр.
Шунан улар Раббыға тоғролоҡ менән
Хәйер-саҙаҡалар бирә башлар[+].
4Борон замандарҙағы, әүәлге ваҡыттарҙағы һымаҡ,
Йәһүҙә[†] менән Йәрүсәлимдең[†] саҙаҡалары
Раббыға хуш булыр.

5Хөкөм итер өсөн һеҙгә килермен,
Сихырсыға, уйнашсыға, ялғанлап ант иткәндәргә,
Эшләгәндең хеҙмәт хаҡын бирмәй йонсотҡанға,
Тол ҡатынды һәм етемде иҙеүсегә,
Килмешәкте йәбер итеүсегә –
Минән ҡурҡмағандарға – ҡаршы
Арымай-талмай ғәйепләүсе булырмын, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+]
6Мин – Раббы[†], һүҙемә тоғромон,
Шуға ла, Яҡуп нәҫеле, һеҙ иҫән ҡалдығыҙ[+].
7Ләкин атайҙарығыҙ заманынан алып
Ҡағиҙәләремдән тайпылдығыҙ,
Уларҙы ғәмәлгә ашырманығыҙ.
Миңә кире ҡайтығыҙ –
Мин дә һеҙгә ҡайтырмын, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –
Әммә һеҙ: „Нисек беҙгә кире ҡайтырға?“ – тинегеҙ.
8Кеше Алланыҡын урлай аламы һуң?
Һеҙ иһә Мине таламаҡ булаһығыҙ.
Үҙегеҙ: „Һине нисек талайыҡ инде?“ – тиһегеҙ.
Ғөшөр һәм хәйер-саҙаҡаларҙы урлайһығыҙ.
9Башығыҙға ҡәһәр төшкән,
Сөнки һеҙ – бөтөн халыҡ бер булып
Мине талайһығыҙ[+].
10Ҡорамымда ризыҡ булһын –
Бөтә ғөшөрҙө келәткә килтерегеҙ.
Мине шуның менән һынағыҙ:
Һеҙҙең өсөн күк ҡабағын асмаҫмынмы,
Фатиханы самаһыҙҙан ҡоймаҫмынмы? – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –[+]
11Уңышығыҙ харап булмаһын тип,
Йөҙөм ағасы[†] емешһеҙ ҡалмаһын тип,
Һеҙҙең хаҡҡа ҡомһоҙ ҡоротҡостарҙы туҡтатам, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –
12Бар ҡәүемдәр бәхетле тип һанар һеҙҙе,
Сөнки хайран ерҙә йәшәйһегеҙ», – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы.


Раббының тоғроларҙы бүләкләйәсәге

13«Миңә ҡаршы уҫал һүҙҙәр һөйләнегеҙ, – ти Раббы. –
Ә үҙегеҙ: „Һиңә ҡаршы нимә әйттек һуң беҙ?“ –
тип һорайһығыҙ.
14„Аллаға хеҙмәт итеү – файҙаһыҙ,
Уның бойороҡтарын үтәүҙән,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы хозурына
Хәсрәтле йөҙ менән инеүҙән ни файҙа күрҙек[+]?
15Ана, тәкәбберҙәрҙе бәхетле тип һанайбыҙ.
Золом ҡылыусылар уңыш ҡаҙана,
Улар Алланы һынап торһа ла,
Зыян, ҡаза күрмәй йәшәй бирә“, – тинегеҙ һеҙ»[+].

16Әммә Раббынан ҡурҡҡандар бер-береһе менән һөйләште. Раббы был һүҙҙәргә ҡолаҡ һалып тыңланы. Уның алдында – хәтер китабы, шуға Раббынан ҡурҡҡандар, Раббы исемен ҙурлағандар яҙып ҡуйылды[+].

17– Улар Минеке булыр, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, – Мин билдәләгән көндө уларҙы Үҙ хазинам итермен, үҙенә ярҙамлашҡан улына ҡарата рәхимле булған ата кеүек, Мин дә уларға рәхимле булырмын[+]. 18Шул саҡ һеҙ яңынан тәҡүә кешене залимдан, Аллаға хеҙмәт иткәнде Уға хеҙмәт итмәгәндән айыра башларһығыҙ[+].

#### 4

1– Бына тиҙҙән ҡыҙыу мейес кеүек көйҙөрөр көн килеп етер. Бөтә тәкәбберҙәр һәм яуызлыҡ ҡылыусылар һалам булыр, киләһе ул көн һәр береһен үртәп бөтөр, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, – уларҙан тамыр ҙа, ботаҡ та ҡалмаҫ[+]. 2Һеҙҙең өсөн иһә, Минең исемемдән ҡурҡҡандар, ғәҙеллек ҡояшы ҡалҡыр. Уның нурҙарынан шифа алырһығыҙ. Шул сағында һеҙ аҙбарҙан сыҡҡан башмаҡтар шикелле һикерә-һикерә уйнаҡларһығыҙ[+]. 3Залим әҙәмдәрҙе тапарһығыҙ. Мин тәғәйен иткән көндә улар һеҙҙең аяҡ аҫтығыҙҙа тупраҡ булыр, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы. –


Иҫкәртеү һәм вәғәҙә

4Тотош Исраил[†] өсөн Хорев[†] тауында ҡолом Муса[†] аша биргән ҡанунды,[†] Минең ҡағиҙә һәм ҡарарҙарымды иҫегеҙҙән сығармағыҙ[+]. 5Бына Мин Раббының бөйөк һәм дәһшәтле көнө килер алдынан һеҙгә Ильяс пәйғәмбәрҙе[†] ебәрермен[+]. 6Мин килгән саҡта, ерҙе харам ҡылмаҫ өсөн, ул атайҙарҙың йөрәген балаларына, балаларыныҡын атайҙарына табан борор[+].

## Яңы Ғәһед

### Яңы Ғәһед

Яңы Ғәһед


Маҫҫайос

Маркус

Лукас

Яхъя

Ғәмәлдәр

Яҡуп

І Петрус

ІІ Петрус

І Яхъя

ІІ Яхъя

ІІІ Яхъя

Йәһүҙә

Римдарға

І Коринҫостарға

ІІ Коринҫостарға

Галаттарға

Эфестарға

Филиппойҙарға

Колоссайҙарға

І Тессалоникеларға

ІІ Тессалоникеларға

І Тимоҫеусҡа

ІІ Тимоҫеусҡа

Титусҡа

Филемонға

Ғивриҙәргә

Асылыш


### Маҫҫайос

#### Маҫҫайос

Маҫҫайос


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Инеш һүҙ


Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр

Мәсих иманы традицияһына ярашлы, был Һөйөнөслө Хәбәрҙең авторы һалым йыйыусы Маҫҫайос Леви була, уны Ғайса Мәсих Үҙе артынан эйәрткән һәм ун ике илсеһенең береһе иткән.

Маҫҫайос үҙенең Һөйөнөслө Хәбәрен башлыса Ғайса Мәсихкә инанған йәһүдтәр өсөн яҙа. Китабын ул назаралы Ғайсаның шәжәрәһенән башлай. Был шәжәрәлә Ғайсаның тәүатаһы Ибраһимдың һәм Исраил батшаһы Дауыттың тура тоҡомо икәне күренеп тора. Йыш ҡына Иҫке Ғәһедтән өҙөктәр килтереп, Маҫҫайос Ғайсаның килерен Исраил пәйғәмбәрҙәре алдан уҡ әйткәнен, Уның Алла тарафынан һайлап алынған Батша һәм Ҡотҡарыусы икәнен һыҙыҡ өҫтөнә ала.

Маҫҫайос Ғайса Мәсихтең һөйләгәндәрен һәм биргән өгөт-нәсихәттәрен иғтибар үҙәгенә ҡуя (сама менән китаптың сирек өлөшө). Бында Ғайсаның башҡа Һөйөнөслө Хәбәрҙәрҙә осрамаған ун ҡиссаһы ла ингән. Маҫҫайос Ғайса Мәсихтең Алла ҡанунын нисек аңлатҡанын һәм Уның Батшалығы тураһында нисек өйрәткәнен күрһәтә. Ғайсаның Алла ҡанунын һәм пәйғәмбәрҙәрҙең әйткәндәрен ғәмәлгә ашырыуы һәм Унда Исраил халҡы тарихының иң бейек нөктәһенә еткәне айырыуса мөһим.

Бәйән ителгән текстар араһында Ғайсаның әйткәндәрен туплаған биш тематик йыйынтыҡ айырылып тора:

Күктәр Батшалығы тураһында Тауҙағы вәғәзе (5–7-се бүлектәр);
ун ике илсегә бирелгән нәсихәттәр (10-сы бүлек);
Күктәр Батшалығы тураһында ҡиссалар (13-сө бүлек);
Ғайса шәкерте булырға өйрәткән нәсихәттәр (18-се бүлек);
киләсәктә донъяла ни буласағы тураһында пәйғәмбәрлек итеү (24–25-се бүлектәр).

#### 1


Ғайсаның шәжәрәһе


(Лк 3:23-38)

1[+][•]Ибраһим[†] һәм Дауыт[†] тоҡомонан булған Ғайса Мәсихтең[†] нәҫел шәжәрәһе.[+] 2Ибраһим – Исхаҡтың, Исхаҡ – Яҡуптың, Яҡуп Йәһүҙәнең[†] һәм уның ағай-энеләренең атаһы;[+] 3Йәһүҙә Тамарҙан тыуған Пәрәс һәм Зерахтың атаһы; Пәрәс – Хесрондың, Хесрон – Арамдың,[†][+] 4Арам – Ғамминадавтың, Ғамминадав – Нахшондың, Нахшон – Салманың,[+] 5Салма – Рахавтан тыуған Боғаздың, Боғаз – Руттан тыуған Ғоведтың, Ғовед – Ишайҙың,[+] 6Ишай Дауыт батшаның атаһы ине.

Дауыт Урияһтың ҡатынынан тыуған Сөләймәндең,[†][+] 7Сөләймән – Рехавғамдың, Рехавғам – Авияһтың, Авияһ – Асаның,[+] 8Аса – Йеһошафаттың, Йеһошафат – Йеһорамдың, Йеһорам – Ғуззияһтың,[+] 9Ғуззияһ – Йоҫамдың, Йоҫам – Ахаздың, Ахаз – Хизкияһтың, 10Хизкияһ – Менашшеның, Менашше – Амондың, Амон Йошияһтың атаһы ине; 11[+]Исраил[†] халҡы көсләп Бабилға[†] күсерелгән дәүерҙә Йошияһтың улы Йехонъяһ һәм уның ағай-энеләре тыуҙы[+].

12Бабилға көсләп күсерелгәндән һуң Йехонъяһтың улы Шеалтиил тыуҙы. Шеалтиил – Зеруббавелдың,[+] 13Зеруббавел – Авиһудтың, Авиһуд – Әлъяҡимдың, Әлъяҡим – Азорҙың, 14Азор – Садоҡтың, Садоҡ – Ахимдың, Ахим – Әлиудтың, 15Әлиуд – Әлғазарҙың, Әлғазар – Матҫандың, Матҫан – Яҡуптың, 16Яҡуп Мәрйәмдең ире Йософтоң атаһы ине. Мәрйәмдән Мәсих тип аталған Ғайса тыуҙы[+].

17Шулай итеп, Ибраһимдан Дауытҡа тиклем бөтәһе ун дүрт быуын, Дауыттан алып Бабилға көсләп күсерелгән ваҡытҡа тиклем ун дүрт быуын һәм, Бабилға күсерелеп, Мәсих тыуғанға тиклем ун дүрт быуын булды.


Ғайсаның тыуыуы


(Лк 2:1-7)

18[•]Ғайса Мәсихтең тыуыуы былай: әсәһе Мәрйәм Йософ менән йәрәшелгән була, әммә улар өйләнешкәнсе үк Мәрйәмдең Изге[†] Рухтан балаға ҡалғаны асыҡлана[+]. 19Ире Йософ иһә, тәҡүә[*] кеше булараҡ, Мәрйәмде оятҡа ҡалдырмаҫ өсөн, йәрәшеүҙе йәшерен генә өҙөргә ниәтләй[+]. 20Ошо турала уйлағандан һуң, төшөнә Раббы[†] фәрештәһе[†] инә.

– Йософ, Дауыт улы![†] Мәрйәмде кәләш итеп алыуҙан ҡурҡма, – ти ул. – Уның ҡарынындағы Бала Изге Рухтан яралды. 21Мәрйәм Ир Бала табыр һәм һин Уға Ғайса[*] тип исем ҡушырһың, сөнки Ул Үҙенең халҡын гонаһтарҙан[†] ҡотҡарасаҡ[+].

22Былар барыһы ла Раббының пәйғәмбәр[†] аша:[+]

23[+]«Бына, ғиффәтле ҡыҙ ауырға ҡалып бер улан табыр.
Уға Ғиммануил тип исем ҡушырҙар», –

тигән һүҙҙәре ғәмәлгә ашһын өсөн булды.

«Ғиммануил» «Алла[†] беҙҙең менән» тигәнде аңлата.

24Йософ, йоҡоһонан уянғас, Раббы фәрештәһе ҡушҡанды үтәй: ул Мәрйәмгә өйләнә. 25Әммә, Мәрйәм Улын тыуҙырғансы, Йософ уның менән яҡынлыҡ ҡылмай. Балаға ул Ғайса тип исем ҡуша.

#### 2


Аҡыл эйәләренең килеүе

1Ғайса Йәһүҙиә ерендәге Бейт-Ләхәм[*] ҡалаһында Һируд[†] батша идара иткән заманда тыуҙы. Ошо мәлдәрҙә көнсығыштан Йәрүсәлимгә[†] аҡыл эйәләре килде[+].

2– Йәһүдтәрҙең яңы тыуған Батшаһы ҡайҙа? – тип һораны улар халыҡтан. – Беҙ көнсығышта Уның йондоҙо ҡалҡҡанын күрҙек, әле Уға сәждә ҡылып хөрмәт күрһәтергә килдек[+].

3Был хаҡта ишеткәс, Һируд батша һәм уның менән бергә бөтә Йәрүсәлим халҡы хафаға ҡалды. 4Һируд, халыҡтың бөтә баш ҡаһиндарын[†] һәм ҡанун[†] белгестәрен йыйып алып, уларҙан Мәсихтең[†] ҡайҙа тыуырға тейешлеген һораны.

5– Йәһүҙиә ерендәге Бейт-Ләхәм ҡалаһында, – тине улар. – Сөнки пәйғәмбәр[†] аша Алла[†] былай тигән:

6[+]«Эй Йәһүҙәләге[†] Бейт-Ләхәм,
һин Йәһүҙә хакимдары араһында
һис тә иң бәләкәсе түгел,
сөнки һинән Юлбашсы сығасаҡ.
Ул Минең халҡым Исраилдың[†] Көтөүсеһе буласаҡ»[+].

7Шунан һуң Һируд, аҡыл эйәләрен йәшерен рәүештә саҡыртып алып, йондоҙҙоң теүәл ҡалҡҡан ваҡытын белеште лә:

8– Барығыҙ, Бала тураһында барыһын да ентекләп һорашығыҙ. Тапҡас, миңә хәбәр итерһегеҙ. Мин дә барып Уға сәждә ҡылайым, – тип уларҙы Бейт-Ләхәмгә ебәрҙе.

9Батшаны тыңлағандан һуң, аҡыл эйәләре юлға сыҡты. Улар көнсығышта күргән йондоҙ алдарынан барҙы һәм, Бала булған урынға килеп еткәс, туҡтап ҡалды. 10Йондоҙҙо күреп, аҡыл эйәләре ҡыуанып бөтә алманы.

11Өйгә ингәс, улар Баланы һәм Уның әсәһе Мәрйәмде күрҙе. Балаға сәждә ҡылып, Уға хөрмәт күрһәттеләр. Шунан, хазина ҡумталарын асып, Уға алтын, шулай уҡ ладан[†][*] һәм мирра[†] тигән хуш еҫле ыҫмалалар бүләк иттеләр[+]. 12Төштәрендә, Һируд янына ҡабат бармаҫҡа, тигән киҫәтеү алғас, улар башҡа юл менән үҙ илдәренә ҡайтып киттеләр[+].


Мысырға ҡасыу

13Аҡыл эйәләре ҡайтып киткәс, Йософтоң төшөнә Раббы[†] фәрештәһе[†] инде.

– Тор, Бала менән Уның әсәһен ал да Мысырға[†] ҡас. Мин һиңә хәбәр биргәнгә тиклем шунда булып тор, сөнки Һируд, Баланы эҙләп табып, үлтерергә ниәтләй, – тине ул.

14Йософ, тороп, Бала менән Уның әсәһен алды ла төн йөҙөндә Мысырға юлланды. 15[+]Һируд үлгәнгә тиклем ул шунда ҡалды. Был иһә Раббының пәйғәмбәр аша: «Мин Улымды Мысырҙан саҡырып алдым», – тигәне ғәмәлгә ашһын өсөн булды[+].


Сабыйҙарҙы үлтертеү

16Һируд, үҙенең аҡыл эйәләре тарафынан алданғанын аңлап, бик ныҡ ярһыны. Ул, аҡыл эйәләренең һүҙенә таянып, Баланың йәшен билдәләне лә, Бейт-Ләхәмдәге һәм уның тирәһендәге ике йәшкә тиклемге бөтә ир балаларҙы үлтерергә бойороп, үҙенең кешеләрен ебәрҙе. 17Йермеяһ пәйғәмбәр аша әйтелгәндәр шулай ғәмәлгә ашты:[+]

18[+]«Рама ҡалаһында көслө бер тауыш –
иңрәп, һыҡтап илау ишетелә:
балалары өсөн Рәхилә илай был.
Үҙен йыуатыуҙарын һис теләмәй,
сөнки балалары юҡтар инде»[+].


Мысырҙан ҡайтыу

19Һируд үлгәндән һуң, Мысырҙа Раббы фәрештәһе Йософтоң төшөнә инде. Ул:

20– Тор, Бала менән Уның әсәһен алып, Исраил еренә ҡайт. Баланың ғүмеренә ҡул һуҙыусылар үлде инде, – тине.

21Йософ торҙо ла, Бала менән Уның әсәһен алып, Исраилға ҡайтты. 22Әммә, Йәһүҙиәлә Һируд урынында улы Архелайос батша идара итеүен ишетеп, Йософ унда барырға ҡурҡты. Төшөндә йәнә бер иҫкәртеү алғас, ул Галилея[†] өлкәһенә китте. 23Унда Назара тигән ҡалаға барып урынлашты. Был пәйғәмбәрҙәр аша белдерелгән: «Уны „Назаралы“ тип атарҙар», – тигән һүҙҙәр ғәмәлгә ашһын өсөн булды[+].

#### 3


Сумдырыусы Яхъяның вәғәзләүе


(Мрк 1:2-8; Лк 3:1-18; Ях 1:19-28)

1[•]Шул көндәрҙә Йәһүҙиә сүллегенә Сумдырыусы[*] Яхъя килеп вәғәзләй башланы[+].

2– Тәүбәгә килегеҙ, – тине ул вәғәзендә. – Күктәр Батшалығы яҡынлашты[+].

3[+]Ишағыяһ пәйғәмбәр:[†]

«Сүлдә тауыш яңғырай:
„Раббыға юл әҙерләгеҙ,
Уның барыр һуҡмаҡтарын турайтығыҙ!“» –

тип Яхъя тураһында әйткәйне[+].

4Яхъя дөйә йөнөнән кейем кейеп, биленә күн ҡайыш быуып йөрөнө. Сиңерткә һәм солоҡ балы уға ризыҡ булды[+]. 5Уның янына Йәрүсәлимдә,[†] бөтә Йәһүҙиә һәм Иордан буйы төбәгендә йәшәгән халыҡ килде. 6Килгән кешеләр үҙҙәренең гонаһтарын[†] асыҡтан-асыҡ таныны һәм Яхъя уларҙы Иордан йылғаһында сумдырҙы[+].

7Ул, күп кенә фарисейҙарҙың[†] һәм саддукейҙарҙың[†][*] һыуға сумдырылырға тип килгәнен күреп, уларға былай тине:

– Эй һеҙ, ағыулы йылан тоҡомо! Кем һеҙгә Алланың яҡынлашып килгән асыуынан ҡасып ҡала алырһығыҙ тип әйтте[+]? 8Ихлас тәүбә итеүегеҙҙе[†] эш менән күрһәтегеҙ! 9«Беҙҙең атабыҙ бит Ибраһим»,[†] – тип уйламағыҙ. Һеҙгә әйтәм: Алла[†] ошо таштарҙан да Ибраһимға балалар булдыра ала[+]. 10Балта ағас төбөндә әҙер ята инде: һәйбәт емеш бирмәгән һәр ағас ҡырҡылып утҡа ташланыр[+]. 11[+]Мин, тәүбә итеүегеҙҙе раҫлап, һеҙҙе һыуға сумдырам. Әммә минән һуң Килгән Зат күпкә ҡөҙрәтлерәк. Мин Уның аяҡ кейемен күтәреп йөрөргә лә лайыҡ түгелмен. Ул һеҙҙе Изге[†] Рухҡа һәм утҡа сумдырыр[+]. 12Ул ҡулындағы елгәргес көрәге менән ырҙында елгәрер. Бойҙайын, айырып, бураға һалыр, ә кәбәген һүнмәҫ утта яндырыр[+].


Ғайсаның һыуға сумдырылыуы


(Мрк 1:9-11; Лк 3:21-22; Ях 1:32-34)

13[•]Шул мәлдә, Яхъя тарафынан һыуға сумдырылырға тип, Ғайса Галилеянан[†] Иордан йылғаһына килде. 14Яхъя:

– Һыуға мине Һин Үҙең сумдырырға тейешһең, ә Һин миңә килгәнһең, – тип Уны туҡтатырға тырышты.

15– Әлегә ошолай булһын, сөнки беҙ Алланың ғәҙел ихтыярын үтәргә тейешбеҙ, – тип яуапланы Ғайса.

Яхъя быға риза булды. 16Ғайса һыуға сумдырылып сыҡты. Шул саҡ күк ҡабағы асылып китте лә Ул Үҙенең өҫтөнә күгәрсен сүрәтендә Алла Рухы төшкәнен күрҙе[+]. 17[+]Күктән: «Был – Минең һөйөклө Улым. Ул – Минең ҡыуанысым!» – тигән ауаз ишетелде[+].

#### 4


Ғайсаның сүлдә һынау үтеүе


(Мрк 1:12-13; Лк 4:1-13)

1[•]Шунан һуң, Иблистән[†] һынатыр өсөн, Алла[†] Рухы Ғайсаны сүлгә алып китте. 2[+]Тәғәм ризыҡ ҡапмайынса ҡырҡ көн һәм ҡырҡ төн үткәргәндән һуң, Ғайса бик ныҡ асыҡты[+]. 3Шул саҡ ҡотҡосо Иблис, Уның янына килеп:

– Әгәр ҙә Һин Алла Улы[†] булһаң, бынау таштарға икмәккә әйләнергә бойор, – тине[+].

4[+]– «Кеше икмәк менән генә түгел, Алла әйткән һәр бер һүҙ менән дә йәшәр». Шулай тип яҙылған Изге Яҙмала,[†] – тип яуапланы Ғайса[+].

5Шунан һуң Иблис Уны Йәрүсәлимгә[†] – изге[†] ҡалаға алып килеп, Алла йортоноң[†] иң бейек урынына баҫтырҙы[+].

6[+]– Әгәр ҙә Һин Алла Улы булһаң, түбәнгә ташлан, – тине ул Ғайсаға. – Сөнки Изге Яҙмала:

«Алла Үҙенең фәрештәләренә[†]
Һинең турала бойороҡ бирер:
аяҡтарыңды ташҡа бәрҙертмәй,
улар Һине ҡулдарына күтәреп йөрөр», –

тип яҙылған бит[+].

7[+]– Унда: «Аллаң Раббыны һынама», – тип тә яҙылған, – тип яуапланы уға Ғайса[+].

8Бынан һуң Иблис Уны бик бейек тауға алып менде. Донъялағы барлыҡ батшалыҡтарҙы уларҙың бөтә гүзәллегендә күрһәтте лә:

9– Әгәр алдыма йөҙтүбән ятып миңә табынһаң, быларҙың барыһын да Һиңә бирәм, – тине.

10[+]– Кит, Иблис, – тине Ғайса. – «Аллаң Раббыға табын һәм бары Уға ғына хеҙмәт ит», – тип яҙылған[+].

11Бынан һуң Иблис Ғайсаны ҡалдырып китеп барҙы. Фәрештәләр килеп Ғайсаға хеҙмәт итте[+].


Ғайсаның хеҙмәт итә башлауы


(Мрк 1:14-15; Лк 4:14-15)

12[•]Яхъяның ҡулға алыныуы тураһында ишеткәс, Ғайса Галилеяға[†] юлланды[+]. 13Назаранан китеп, Ул Галилея күле буйындағы Зевулун һәм Нафтали ерҙәренә ҡараған Капернаум ҡалаһына барып урынлашты[+]. 14Был иһә Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] аша әйтелгәндәр ғәмәлгә ашһын өсөн булды:[+]

15[+]«Эй Зевулун ере, Нафтали ере,
диңгеҙ юлы һәм Иордан аръяғындағы ерҙәр!
Эй һин, сит ҡәүемдәр иле Галилея!
16Ҡараңғылыҡта йәшәгән халыҡ бөйөк бер яҡтылыҡты күрҙе.
Үлем күләгәһендә йәшәгән кешеләр өсөн нур балҡыны»[+].

17Шул ваҡыттан алып Ғайса:

– Тәүбәгә килегеҙ, сөнки Күктәр Батшалығы яҡынлашты! – тип иғлан итеп йөрөй башланы.


Ғайсаның беренсе шәкерттәре


(Мрк 1:16-20; Лк 5:2-11; Ях 1:35-42)

18[•]Галилея күле буйлап китеп барғанда Ғайса ау һалып йөрөгән ағалы-ҡустылы ике балыҡсыны – Петрус тип аталған Шимғон менән Әндриасты күрҙе[+].

19– Миңә эйәрегеҙ! Мин һеҙҙе кеше аулаусылар[*] итермен, – тине Ғайса уларға[+].

20Ике туған шунда уҡ, ауҙарын ташлап, Уға эйәрҙе[+]. 21Арыраҡ киткәс, Ғайса тағын ағалы-ҡустылы икәүҙе – Зәбәҙәйос улдары Яҡуп менән Яхъяны күрҙе. Улар аталары Зәбәҙәйос менән бергә кәмәлә ауҙарын ямайҙар ине. Ғайса уларҙы Үҙенә эйәрергә саҡырҙы. 22Туғандар шунда уҡ, кәмәләрен һәм аталарын ҡалдырып, Уның артынан эйәрҙе.


Ғайсаның Галилеяла вәғәзләп,


һауыҡтырып йөрөүе


(Мрк 3:7-12; Лк 6:17-19)

23[•]Ғайса, ғибәҙәтханаларҙа[†] өйрәтеп һәм Күктәр Батшалығы хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләп, халыҡты һәр төрлө ауырыу-зәхмәттәрҙән һауыҡтырып, бар Галилеяны йөрөп сыҡты[+]. 24Уның тураһындағы хәбәр бөтә Сүриә буйлап таралды. Янына төрлө сирҙәрҙән, интектергес ауыртыныуҙарҙан яфаланған, ен[†] эйәләшкән, илергән һәм фалиж[*] һуҡҡан кешеләрҙе алып килделәр. Ғайса уларҙы һауыҡтырҙы[+]. 25Уның артынан Галилеянан, Ун Ҡаланан[*], Йәрүсәлимдән, Йәһүҙиәнән һәм Иордан аръяғынан килгән ҙур халыҡ төркөмдәре эйәреп йөрөнө[+].

#### 5


Тауҙағы вәғәз

1Халыҡ төркөмөн күреп, Ғайса тауға менде. Ултырғас, Уның янына шәкерттәре килде.


«Кем бәхетле?»


(Лк 6:20-23)

2Ғайса уларға аң-белем бирә башланы:

3[+][•]– Рухи яҡтан ярлылар бәхетле,
сөнки Күктәр Батшалығы уларҙыҡы[+].
4[+]Хәсрәтлеләр бәхетле,
сөнки улар йыуаныс табыр[+].
5[+]Баҫалҡылар бәхетле,
сөнки улар ерҙе мираҫ итеп алыр[+].
6[+]Дөрөҫлөккә сарсаған һәм асыҡҡандар бәхетле,
сөнки улар туйыныр[+].
7[+]Шәфҡәтлеләр бәхетле,
сөнки уларға шәфҡәт күрһәтелер[+].
8[+]Саф күңеллеләр бәхетле,
сөнки улар Алланы күрер[+].
9Татыулыҡ урынлаштырыусылар бәхетле,
сөнки улар Алла[†] балалары тип аталыр[+].
10Дөрөҫлөк хаҡына эҙәрләнеүселәр бәхетле,
сөнки Күктәр Батшалығы уларҙыҡы.

11Минең арҡала кешеләр һеҙҙе хурлағанда, эҙәрләгәндә һәм һеҙгә ҡаршы төрлө ялған һүҙ һөйләгәндә, һеҙ бәхетле[+]. 12Шатланығыҙ һәм ҡыуанығыҙ, сөнки күктәрҙә әжерегеҙ ҙур буласаҡ. Һеҙгә тиклем йәшәгән пәйғәмбәрҙәрҙе[†] лә шулай уҡ эҙәрләнеләр[+].


Тоҙ һәм яҡтылыҡ


(Мрк 9:50; Лк 11:33; 14:34-35)

13[•]Һеҙ – ерҙең тоҙо. Әгәр тоҙ үҙенең тәмен юғалтһа, уны ҡабат нисек тоҙло итерһегеҙ? Ул инде аяҡ аҫтына сығарып ташлауҙан башҡаға ярамаҫ.

14Һеҙ – донъя өсөн яҡтылыҡ. Тау башында төҙөлгән ҡаланы йәшереп булмай[+]. 15Шулай уҡ, шәмде тоҡандырғас, бер кем дә уны һауыт аҫтына ҡуймай, киреһенсә, уны шәмдәлгә ултырталар һәм ул өйҙәгеләрҙең бөтәһе өсөн дә яҡтырта[+]. 16Һеҙҙең яҡтылығығыҙ ҙа кешеләр алдында шулай балҡыһын, һәм шул мәлдә улар яҡшы ғәмәлдәрегеҙҙе күрер ҙә күктәге Атағыҙҙы данлар[+].


Ҡанун һәм пәйғәмбәрҙәр


(Лк 16:17)

17Минең хаҡта, ҡанунда[†] һәм пәйғәмбәрҙәрҙең китаптарында яҙылғандарҙы юҡҡа сығарырға килгән, тип уйламағыҙ. Мин юҡҡа сығарырға түгел, ғәмәлгә ашырырға килдем[+]. 18Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: күк менән ер юҡҡа сыҡһа ла, яҙылғандың барыһы ла ғәмәлгә ашмайынса, ҡанундың бәләкәй генә хәрефе лә, хәрефтең бер генә һыҙығы ла юҡҡа сыҡмаҫ[+]. 19Шулай итеп, кем дә кем был бойороҡтарҙың бәләкәй генәһен дә ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан итеп, башҡаларҙы ла шуға өйрәтә, ул Күктәр Батшалығында иң түбән кеше тип аталыр. Ә уларҙы үтәп, башҡаларҙы ла үтәргә өйрәтеүсе иһә Күктәр Батшалығында бөйөк булып һаналыр[+]. 20Һеҙгә шуны әйтәм: әгәр ҙә тәҡүә булыуығыҙ[†] ҡанун белгестәренең һәм фарисейҙарҙың[†] тәҡүәлегенән артығыраҡ булмаһа, Күктәр Батшалығына инмәйәсәкһегеҙ[+].


Үлтереш һәм асыу тотоу


(Лк 12:58-59)

21[+]Ата[†]-бабаларығыҙға: «Кеше үлтермә! Кеше үлтереүсене хөкөм көтә», – тип әйтелгәнде ишеткәнегеҙ бар[+]. 22Ә Мин һеҙгә әйтәм: туғанына асыу тотҡан кешене лә хөкөм көтә. Туғанына «мәғәнәһеҙ» тип әйтеүсе Юғары кәңәшмә[†] алдында яуап тоторға, ә «ахмаҡ» тиеүсе йәһәннәм[†] утына тарттырылырға тейеш[+]. 23Шуға күрә, әгәр һин Аллаға бүләккә үҙ ҡорбаныңды[†] алып килһәң һәм ҡорбан усағы алдында туғаныңдың һиңә ҡарата ниндәйҙер дәғүәһе барлығы иҫеңә төшһә, 24бүләгеңде шунда ҡалдыр ҙа тәүҙә ҡайтып туғаның менән яраш, унан һуң ғына кире килеп, бүләгеңде бир. 25Дәғүәсең менән хөкөм юлында уҡ килеш. Юғиһә ул һине хөкөмдарға алып барыр, ә хөкөмдар һаҡсыға тапшырыр һәм үҙеңде төрмәгә ябырҙар[+]. 26Һиңә хаҡ һүҙ әйтәм: бурысыңды аҙаҡҡы тиненә[*] тиклем түләп бөтөрмәйенсә, унан сыҡмаясаҡһың.


Зина ҡылыу һәм айырылышыу


(Маҫ 18:8-9; 19:9; Мрк 9:43-48; 10:11-12; Лк 16:18)

27[+]«Зина ҡылма», – тип әйтелгәнде һеҙҙең ишеткәнегеҙ бар[+]. 28Ә Мин һеҙгә әйтәм: ҡатын-ҡыҙға енси теләк менән ҡараған кеше күңелендә уның менән инде зина ҡылған була[+]. 29Әгәр һине уң күҙең гонаһҡа[†] ҡотортһа, уны соҡоп алып ташла! Бөтөн тәнең менән йәһәннәмгә ырғытылыуға ҡарағанда, бер ағзаңды юғалтыу һинең өсөн хәйерлерәк. 30Ә инде уң ҡулың гонаһҡа ҡотортһа, уны ҡырҡып алып ташла! Бөтөн тәнең менән йәһәннәмгә барыуға ҡарағанда, бер ағзаңды юғалтыу һинең өсөн хәйерлерәк[+].

31[+][•]Шулай уҡ: «Берәйһе ҡатынын айыра икән, уға айырылышыу ҡағыҙы бирһен», – тип әйтелгәйне[+]. 32Ә Мин һеҙгә әйтәм: әгәр ир кеше зина ҡылмаған ҡатыны менән айырылышһа, ул ҡатынын зина ҡылыуға этәрә. Айырылған ҡатынға өйләнгән кеше лә зина ҡыла[+].


Ант итеү

33[+]Ата-бабаларға: «Ялған ант бирмә! Раббы[†] алдында биргән антыңды үтә», – тип әйтелгәнде лә һеҙҙең ишеткәнегеҙ бар[+]. 34[+]Ә Мин һеҙгә әйтәм: бөтөнләй ант итмә! Күк менән дә ант итмә, сөнки ул – Алланың тәхете,[+] 35[+]ер менән дә ант итмә, сөнки ул – Алла аяғын терәгән баҫҡыс, Йәрүсәлим[†] менән дә ант итмә, сөнки ул – бөйөк Батшаның ҡалаһы[+]. 36Башың менән дә ант итмә, сөнки сәсеңдең бер бөртөгөн генә лә үҙең ағарта йәки ҡарайта алмайһың. 37Һеҙҙең «эйе» тигән һүҙегеҙ – «эйе», «юҡ» тигәнегеҙ «юҡ» булһын. Шунан артығы – Иблистән.[†][+]


Үс алырға ярамау


(Лк 6:29-30)

38[+][•]Һеҙҙең «Күҙ өсөн – күҙ, теш өсөн – теш» тигәнде ишеткәнегеҙ бар[+]. 39[+]Ә Мин һеҙгә әйтәм: үҙеңә яуызлыҡ ҡылған кешегә ҡаршылыҡ күрһәтмә. Әгәр кемдер уң яңағыңа һуҡһа, һул яңағыңды ла ҡуй[+]. 40Берәйһе һине хөкөмгә тарттырып, күлдәгеңде алырға теләһә, уға өҫкө кейемеңде лә бир. 41Берәйһе һине бер ара ер үтергә мәжбүр итһә, уның менән ике ара үт. 42Һинән нимәлер һорайҙар икән, бир, бурысҡа алырға теләүсене лә буш итмә[+].


Дошмандарҙы яратыу


(Лк 6:27-28, 32-36)

43[+]«Яҡыныңды ярат, дошманыңа нәфрәтле бул!» – тип әйтелгәнде ишеткәнегеҙ бар[+]. 44Ә Мин һеҙгә әйтәм: дошмандарығыҙҙы яратығыҙ һәм үҙегеҙҙе эҙәрләгән кешеләр өсөн доға ҡылығыҙ[+]. 45Шулай эшләп, һеҙ күктәге Атағыҙҙың балалары булыуығыҙҙы күрһәтәһегеҙ, сөнки Алла Үҙенең ҡояшын яуыздар өсөн дә, яҡшылар өсөн дә ҡалҡыта; ямғырын тәҡүә кешеләргә лә, тәҡүә булмағандарға ла яуҙыра[+]. 46Әгәр һеҙ үҙегеҙҙе яратҡандарҙы ғына яратһағыҙ, ул саҡта Алла һеҙгә ни өсөн әжер бирер? Һалым йыйыусылар[†] ҙа шулай эшләмәйме ни? 47Әгәр һеҙ дуҫтарығыҙҙы ғына сәләмләһәгеҙ, бының иҫ китерлек нимәһе бар? Мәжүсиҙәр[†] ҙә шулай эшләмәйме ни? 48[+]Шуға күрә, күктәге Атағыҙ камил булған кеүек, һеҙ ҙә камил булығыҙ[+].

#### 6


Хәйер-саҙаҡа биреү

1Хаҡ эштәрегеҙҙе кешеләргә күрһәтеү маҡсатында башҡарыуҙан һаҡланығыҙ. Юғиһә күктәге Атағыҙҙан һеҙгә әжер булмаҫ[+].

2Шуға күрә, саҙаҡа биргәндә, ул хаҡта боғаҙ ярып ҡысҡырма. Кешеләр маҡтау яуҙырһын тип, ғибәҙәтханаларҙа[†] һәм урамдарҙа ике йөҙлөләр шулай итә. Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: улар үҙҙәренең әжерен алды инде[+]. 3Әгәр ҙә хәйер бирәһең икән, уң ҡулыңдың нимә эшләгәнен һул ҡулың белмәһен. 4Хәйерең йәшерен бирелһен. Шул мәлдә йәшерен ҡылынған һәммә эште күреп торған Атаң һиңә әжереңде бирер.


Ғайсаның доға ҡылырға өйрәтеүе


(Мрк 11:25-26; Лк 11:2-4)

5[•]Доға ҡылғанда ике йөҙлө әҙәмдәр һымаҡ булмағыҙ. Улар, кешеләр күрһен тип, ғибәҙәтханаларҙа һәм урам саттарында баҫып доға ҡылырға ярата. Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: улар үҙҙәренең әжерен алды инде[+]. 6Ә һин, доға ҡылғанда, бүлмәңә инеп ишегеңде яп та күҙгә күренмәҫ Атаңа доға ҡыл. Шул мәлдә йәшерен ҡылынған һәммә эште күреп торған Атаң һиңә әжереңде бирер[+].

7Доға ҡылғанда мәжүсиҙәр[†] кеүек буш һүҙ һөйләмәгеҙ. Улар, күберәк һөйләһәк, илаһтарыбыҙ беҙҙе ишетер, тип уйлай[+]. 8Улар һымаҡ булмағыҙ. Һеҙ һорамаҫ борон уҡ Атағыҙ һеҙҙең нимәгә мохтаж икәнлегегеҙҙе белеп тора. 9[+]Һеҙ ошолай тип доға ҡылығыҙ:

Күктәге Атабыҙ!
Исемең мөҡәддәс[†] булып танылһын.
10Һинең Батшалығың килһен.
Күктәге кеүек, ерҙә лә
Һинең ихтыярың үтәлһен[+].
11[+]Көндәлек икмәгебеҙҙе беҙгә бөгөн бир[+].
12Беҙ үҙебеҙгә яҙыҡ эш ҡылғандарҙы ғәфү иткән кеүек,
Һин дә беҙҙең яҙыҡ эштәребеҙҙе ярлыҡа.
13Беҙҙе һынауға дусар итмә,
ә Иблистән[†][*] һаҡла[*][+].

14Һеҙ кешеләрҙең насар ғәмәлдәрен ғәфү итһәгеҙ, күктәге Атағыҙ һеҙҙекен дә ярлыҡар[+]. 15Әммә башҡаларҙың насар ғәмәлдәрен ғәфү итмәһәгеҙ инде, күктәге Атағыҙ һеҙҙекен дә ярлыҡамаҫ[+].


Ураҙа тотоу

16[+]Ураҙа тотҡанда ике йөҙлөләр кеүек ҡараңғы сырайлы булмағыҙ. Ураҙа тотҡандарын кешеләр күрһен тип, улар шулай моңһоу йөҙ менән йөрөй. Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: улар үҙҙәренең әжерен алды инде[+]. 17Ә һин ураҙа тотҡанда сәсеңде майла һәм битеңде йыу. 18Шунда һинең ураҙа тотоуыңды[†] кешеләр түгел, ә күҙгә күренмәҫ Атаң күрер. Йәшерен булғанды ла күргән Атаң һиңә әжереңде бирер.


Ысын хазина


(Лк 12:33-34; 16:13)

19[•]Был донъяла үҙегеҙгә байлыҡ йыймағыҙ. Бында уны көйә ҡырҡа, тут баҫа, ҡараҡтар төшөп урлай[+]. 20Һеҙ хазинаны күктә йыйығыҙ: унда көйә лә ҡырҡмай, тут та баҫмай, ҡараҡтар ҙа төшөп урламай[+]. 21Хазинаң ҡайҙа була, күңелең дә шунда була бит.

22Тәндең яҡтыртҡысы – күҙ. Күҙең һау булһа, бөтә тәнең нурлы булыр. 23Ә инде күҙең зәғиф булһа, бөтөн тәнең ҡараңғыла булыр. Әгәр һиндәге яҡтылыҡ – ҡараңғылыҡ икән, ул ҡараңғылыҡ ни тиклем ҡуйы!


Алла һәм байлыҡ

24Бер кем дә ике хужаға хеҙмәт итә алмай: ул йә береһенә нәфрәт тотор, икенсеһен яратыр; йә береһенә тоғро булыр, икенсеһен һанға һуҡмаҫ. Аллаға ла, байлыҡҡа[*] ла бер юлы хеҙмәт итә алмаҫһығыҙ[+].


Алла Батшалығы һәм донъя мәшәҡәттәре


(Лк 12:22-31)

25Шуға күрә, Мин һеҙгә әйтәм: нимә ашарбыҙ, нимә эсербеҙ, тип – йәнегеҙ; нимә кейербеҙ, тип тәнегеҙ өсөн борсолмағыҙ. Йән – ризыҡтан, тән кейемдән мөһимерәк түгелме ни[+]? 26[+]Ҡоштарға ҡарағыҙ: улар сәсмәй ҙә, урмай ҙа, бураларға ашлыҡ та һалмай, шулай ҙа уларҙы күктәге Атағыҙ туйындыра. Һеҙ ҡоштарҙан ҡәҙерлерәк түгелме ни[+]? 27Арағыҙҙан кем, борсолоп, үҙ ғүмерен бер сәғәткә булһа ла оҙонайта ала? 28Ниңә кейем тип ҡайғыраһығыҙ? Яландағы ләләләрҙең нисек үҫкәнен ҡарағыҙ: улар эшләмәй ҙә, еп тә иләмәй. 29[+]Әммә һеҙгә шуны әйтәм: хатта ни тиклем данлы Сөләймән[†] батша ла ул дәрәжәлә затлы кейенмәгән[+]. 30Әгәр Алла[†] бөгөн яланда үҫеп ултырған, ә иртәгә мейескә ташланасаҡ үләнде шулай кейендерә икән, һеҙҙе нисек кейендермәһен ти инде, эй иманы[†] аҙҙар[+]?

31Шулай булғас, нимә ашарбыҙ, нимә эсербеҙ, нимә кейербеҙ, тип хафаланмағыҙ. 32Был хаҡта мәжүсиҙәр баш ҡатыра. Ә күктәге Атағыҙ быларҙың барыһына ла мохтаж икәнегеҙҙе белә. 33Иң тәүҙә Алла Батшалығын[†] эҙләгеҙ һәм Уның хаҡ ихтыяры үтәлеүенә ынтылығыҙ, шул саҡта һеҙгә быларҙың барыһы ла бирелер[+]. 34Шулай булғас, иртәгә өсөн борсолмағыҙ. Иртәгәһе көн үҙе хаҡында үҙе ҡайғыртыр. Һәр көндөң үҙ мәшәҡәте үҙенә етерлек.

#### 7


Кешеләргә булған мөнәсәбәт


(Лк 6:37-38, 41-42)

1[•]Хөкөм итмәгеҙ, үҙегеҙ ҙә хөкөм ителмәҫһегеҙ,[+] 2сөнки хөкөм итһәгеҙ, һеҙҙе лә шулай хөкөм итерҙәр; ниндәй үлсәм менән үлсәһәгеҙ, һеҙгә лә шундай үлсәм менән үлсәп бирелер[+]. 3Нисек һин туғаныңдың күҙендәге сүпте күрәһең, ә үҙ күҙеңдәге бүрәнәне тоймайһың? 4Үҙ күҙеңдә бүрәнә булғанда, туғаныңа: «Күҙеңдәге сүпте алайым әле», – тип нисек әйтә алаһың? 5Эй, ике йөҙлө! Тәүҙә үҙ күҙеңдәге бүрәнәне сығар, унан һуң асыҡ күрерһең һәм туғаныңдың күҙендәге сүпте ала алырһың. 6Изге[†] нәмәне эттәргә бирмәгеҙ: улар боролоп үҙегеҙҙе ботарлар. Ынйыларығыҙҙы сусҡалар алдына һипмәгеҙ: уларҙы аяҡтары менән тапап бөтөрҙәр[+].


«Һорағыҙ, эҙләгеҙ, шаҡығыҙ»


(Лк 11:9-13; 6:31)

7[•]Һорағыҙ – һеҙгә бирелер; эҙләгеҙ – табырһығыҙ; шаҡығыҙ – һеҙгә асырҙар. 8Сөнки һәр һораған кеше ала, эҙләгән таба һәм шаҡығанға асалар[+]. 9Арағыҙҙан кемегеҙ икмәк һораған улына таш тотторор? 10Йәки ул балыҡ һорағанда, ҡайһығыҙ йылан бирер? 11Шулай булғас, һеҙ үҙегеҙ яман була тороп та, балаларығыҙға яҡшылыҡ өләшә беләһегеҙ икән, күктәге Атағыҙ Үҙенән һорағандарға яҡшы нәмәләрҙе һис шикһеҙ бирәсәк[+].


Алтын ҡағиҙә

12Бүтәндәрҙең һеҙгә нимә эшләүен теләһәгеҙ, үҙегеҙ ҙә уларға шуны эшләгеҙ. Ҡанундың[†] һәм пәйғәмбәрҙәр[†] яҙмаларының асылы шул[+].


Тар ҡапҡа


(Лк 13:24)

13[•]Тар ҡапҡанан[†] инегеҙ! Һәләкәткә алып барған ҡапҡа киң һәм юлы иркен. Күптәр шул ҡапҡанан инә лә инде. 14Ә тормош ҡапҡаһы тар һәм унда илтеүсе юл ҡыҫынҡы. Уны аҙҙар ғына таба[+].


Ағастың емешенән танылыуы


(Лк 6:43-44)

15[+][•]Ялған пәйғәмбәрҙәрҙән һаҡланығыҙ: улар янығыҙға һарыҡ тиреһе ябынып килер, ә асылда йыртҡыс бүреләр улар[+]. 16Һеҙ уларҙы ҡылған ғәмәлдәренә ҡарап танырһығыҙ. Сәнскәктән – йөҙөм, билсәндән инжир йыялармы ни[+]? 17Бына шулай, яҡшы ағас яҡшы емеш бирә, ә насар ағас насар емеш бирә[+]. 18Яҡшы ағас насар емеш бирмәй, насар ағас яҡшы емеш бирмәй. 19Яҡшы емеш бирмәй торған һәр ағасты ҡырҡып утҡа ташлайҙар[+]. 20Шулай итеп, ялған пәйғәмбәрҙәрҙе ҡылған ғәмәлдәренә ҡарап танырһығыҙ.


Яуызлыҡ ҡылыусыларҙы иҫкәртеү

21Күктәр Батшалығына Миңә: «Хакимым! Раббым!» – тип әйткән һәр кем түгел, ә күктәге Атамдың ихтыярын үтәгән кеше генә инәсәк[+]. 22Ҡиәмәт көнөндә Миңә күптәр: «Хакимым! Раббым! Беҙ Һинең исемеңдән пәйғәмбәрлек итмәнекме ни? Һинең исемеңде әйтеп ендәрҙе ҡыуып сығарманыҡмы ни? Һинең исемең менән ҡөҙрәтле күп эштәр ҡылманыҡмы ни?» – тип әйтерҙәр[+]. 23Ана шул ваҡытта Мин уларға: «Мин һеҙҙе бер ҡасан да белмәнем, китегеҙ янымдан, яуызлыҡ ҡылыусылар!» – тиермен[+].


Ике төҙөүсе


(Лк 6:47-49)

24[•]Шуға күрә был һүҙҙәремде ишетеп, уларҙы үтәгән һәр кем үҙенең йортон таш өҫтөндә төҙөгән аҡыллы кешегә оҡшар. 25Ямғыр яуып, йылғалар ташып, көслө елдәр иҫеп, шул йортҡа ябырылған, әммә ул емерелмәгән. Сөнки ул йорт таш нигеҙ өҫтөнә һалынған булған. 26Ә инде был һүҙҙәремде ишетеп тә, уларҙы үтәмәгән һәр кем үҙенең йортон ҡом өҫтөнә төҙөгән аҡылһыҙ кешегә оҡшар. 27Ямғыр яуып, йылғалар ташып, көслө елдәр иҫеп, шул йортҡа ябырылған. Ул йорт ауған һәм тулыһынса емерелгән[+].

28Ғайса һүҙен тамамлағас, халыҡ Уның өйрәткәндәренә хайран ҡалды, 29сөнки Ул ҡанун белгестәре һымаҡ түгел, ә хакимлыҡҡа эйә булған кеше кеүек һөйләне[+].

#### 8


Махаулыны һауыҡтырыу


(Мрк 1:40-44; Лк 5:12-14)

1[•]Ғайса тауҙан төшкәс, артынан күмәк халыҡ эйәрҙе. 2Бына Уның янына махау[†][*] сирле кеше килде лә алдына тубыҡланып:

– Әфәндем! Әгәр теләһәң, мине таҙарта алаһың бит, – тине[+].

3Ғайса ҡулын һуҙып уға ҡағылды ла:

– Эйе, теләйем, таҙарын! – тине.

Был кеше шунда уҡ махауҙан таҙарынды. 4[+]Ғайса уны:

– Ҡара уны, был турала бер кемгә лә һөйләмә! – тип киҫәтте. – Әммә ҡаһинға[†] барып күрен дә, Муса[†] ҡушҡанса, ҡорбан[†] килтер. Был кешеләргә һауығыуыңды раҫлау билдәһе булыр[+].


Йөҙ башының ышанысы


(Лк 7:1-10; 13:28-29)

5[•]Ғайса Капернаумға барғас, Уға бер йөҙ башы ярҙам һорап килде.

6– Әфәндем! – тине ул. – Хеҙмәтсемде фалиж һуҡты, әле минең өйөмдә ята, бик ныҡ интегә.

7– Ярар, барып уны һауыҡтырырмын, – тине Ғайса.

8– Әфәндем! Мин Һине үҙ өйөмдә ҡабул итергә лайыҡ түгелмен, – тип яуап бирҙе Уға йөҙ башы. – Бер һүҙ генә әйт – хеҙмәтсем һауығыр[+]. 9Мин бит үҙем дә башҡа берәүгә буйһонам, үҙемдең дә ҡул аҫтымда ғәскәриҙәр бар. Уларҙың берәйһенә «кит» тиһәм, китә, икенсеһенә «кил» тиһәм, килә. Хеҙмәтсемә «ошоно эшлә» тиһәм, эшләй.

10Быны ишетеп, Ғайса бик ғәжәпләнде. Артынан эйәреп килгән кешеләргә:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Минең Исраил[†] халҡы араһында был тиклем көслө иманға[†] эйә булған берәүҙе лә осратҡаным юҡ[+]. 11[+]Әммә һеҙгә шуны әйтәм: көнсығыштан һәм көнбайыштан күптәр килер, улар Күктәр Батшалығында Ибраһим,[†] Исхаҡ һәм Яҡуп менән бергә табын артында ултырыр[+]. 12Ә Батшалыҡҡа эйә булырға тейеш кешеләр тышҡа, ҡараңғылыҡҡа ҡыуылыр, унда илау һәм теш шығырҙатыу булыр, – тине[+].

13Йөҙ башына Ғайса:

– Бар, ҡайт, ышаныуыңа күрә булһын, – тине.

Хеҙмәтсе шул сәғәттә үк һауыҡты[+].


Ғайсаның күптәрҙе һауыҡтырыуы


(Мрк 1:29-34; Лк 4:38-41)

14[•]Ғайса, Петрустың өйөнә килгәс, уның ҡәйнәһенең бөтөн тәне янып ауырып ятҡанын күрҙе[+]. 15Ғайса уның ҡулына тейеү менән, тәненең яныуы туҡтаны. Ҡатын, тороп, Ғайсаға табын әҙерләй башланы[+]. 16Ә инде кискеһен Ғайса янына ен эйәләшкән күп кешеләрҙе алып килделәр. Ул Үҙенең һүҙе менән яуыз рухтарҙы[†] ҡыуып сығарҙы һәм бөтә сирлеләрҙе һауыҡтырҙы. 17[+]Был – Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] аша: «Ул беҙҙең ауырыуҙарыбыҙҙы өҫтөнә алды һәм сирҙәребеҙҙе Үҙенә йөкмәне», – тип әйтелгәндәр ғәмәлгә ашһын өсөн булды[+].


Ғайсаға эйәреү


(Лк 9:57-60)

18[•]Ғайса, эргә-тирәһенә йыйылған күмәк халыҡты күреп, шәкерттәренә күлдең теге ярына сығырға ҡушты[+]. 19Шул саҡ Уның янына бер ҡанун белгесе[†] килеп:

– Остаз, ҡайҙа ғына йөрөһәң дә, мин Һинең артыңдан барырмын, – тине.

20– Төлкөләрҙең – өңдәре, ҡоштарҙың оялары бар, ә Әҙәм Улының[†][*] башын терәр урыны юҡ, – тип яуап бирҙе Ғайса.

21Ә икенсе берәү, шәкерттәренең береһе:

– Хакимым! Тәүҙә өйөмә ҡайтып, атайымды ерләп килергә рөхсәт ит, – тине.

22Ләкин Ғайса:

– Миңә эйәр! Үлеләр үҙ үлеләрен үҙҙәре ерләһен, – тип яуапланы.


Ғайсаның дауылды туҡтатыуы


(Мрк 4:36-41; Лк 8:22-25)

23[•]Ғайса кәмәгә инеп ултырҙы. Уның артынан шәкерттәре лә урын алды. 24Ҡапыл күл өҫтөндә көслө дауыл ҡупты. Тулҡындар килеп бәрелеп, кәмә эсенә һыу тулды. Был мәлдә Ғайса йоҡлай ине. 25Шәкерттәре Уны уятып:

– Хакимыбыҙ! Ҡотҡар, батабыҙ бит! – тип ҡысҡырҙылар.

26[+]– Эй, иманы аҙҙар, ниңә улай ҡотоғоҙ осто? – тине Ғайса уларға.

Ул тороп елде лә, күлде лә тыйҙы. Тәрән тынлыҡ урынлашты[+]. 27Барыһы ла хайран ҡалып:

– Кем һуң Ул? Ел дә, тулҡындар ҙа Уға буйһона! – тиеште.


Ен эйәләшкән ике кеше


(Мрк 5:1-17; Лк 8:26-37)

28[•]Ғайса арғы яҡ ярҙағы Гадара еренә килгәс, ен эйәләшкән ике кеше ҡәбер мәмерйәләренән[*] Уға ҡаршы килеп сыҡты. Улар шул тиклем ҡоторған булғанлыҡтан, был юлдан һис кем үтә алмаған.

29– Эй Алла Улы,[†] Һиңә беҙҙән нимә кәрәк? Бында беҙҙе ваҡытынан алда яфаларға килдеңме? – тип ҡысҡырҙы улар[+].

30Ә алыҫ түгел ерҙә ҙур сусҡа көтөүе утлап йөрөй ине. 31Ендәр:

– Беҙҙе бынан ҡыуып сығарһаң, сусҡа көтөүенә ебәр, – тип ялбарҙы.

32– Барығыҙ, – тине Ғайса уларға.

Ендәр, кешеләрҙән сығып, сусҡалар эсенә барып инделәр. Бөтә көтөү сабып китеп текә ярҙан күлгә ташланды ла һыуға батып үлде. 33Сусҡа ҡараусылар иһә ҡалаға йүгерҙеләр һәм унда, ен эйәләшкән кешеләр менән ни булғанын да ҡушып, барыһын да һөйләп бирҙеләр. 34Бөтә ҡала халҡы Ғайсаны ҡаршыларға сыҡты. Уны күргәс, үҙҙәренең ерҙәренән китеүен ялбарҙылар[+].

#### 9


Фалиж һуҡҡан кешене һауыҡтырыу


(Мрк 2:3-12; Лк 5:18-26)

1[•]Ғайса, кәмәгә ултырып, күл аша сыҡты ла, Үҙе йәшәгән ҡалаға[*] килде[+]. 2Бына бер нисә кеше фалиж һуҡҡан берәүҙе, ятҡан түшәге менән күтәреп, Уға килтерҙе. Ғайса, уларҙың ышаныуҙарын күреп, ауырыуға:

– Ныҡ бул, улым! Һинең гонаһтарың[†] ғәфү ителде! – тине[+].

3Шунда ҡайһы бер ҡанун[†] белгестәре эстән генә: «Был Кеше көфөр һүҙ һөйләй!» – тип уйланы[+]. 4Уларҙың нимә уйлағанын белгән Ғайса:

– Ниңә һеҙ шулай насар уйлайһығыҙ? – тип һораны. 5– Нимә тип әйтеү еңелерәк: «Гонаһтарың ғәфү ителде», – типме, әллә «Тор ҙа атлап кит», – типме? 6Ләкин шуны белегеҙ: Әҙәм Улының[†] ерҙә гонаһтарҙы ярлыҡарға хакимлығы бар. – Шунан Ул фалиж һуҡҡан кешегә өндәште: – Тор, түшәгеңде ал да өйөңә ҡайт!

7Теге торҙо ла ҡайтып китте. 8Быны күргән халыҡ ҡурҡыуға ҡалды һәм кешеләргә ошондай вәкәләт биргән Алланы данланы.


Ғайсаның Маҫҫайосты саҡырыуы


(Мрк 2:14-17; Лк 5:27-32)

9[•]Бынан китеп барған Ғайса, һалым йыйыу урынында ултырған берәүҙе күреп ҡалды. Был кешенең исеме Маҫҫайос ине. Ғайса уға:

– Миңә эйәр, – тине.

Маҫҫайос торҙо ла Уның артынан эйәрҙе.

10Ғайса уның өйөнә ашҡа килгәс, күп кенә һалым йыйыусылар,[†] башҡа гонаһлылар йыйылып, Ғайса һәм Уның шәкерттәре менән бер табында ултырҙылар. 11Быны күргән фарисейҙар[†] шәкерттәрҙән:

– Ни өсөн һеҙҙең Остазығыҙ һалым йыйыусылар һәм башҡа гонаһлылар менән бергә ашап ултыра? – тип һораны[+].

12Ғайса, быны ишетеп, уларға:

– Табип сәләмәт кешеләргә түгел, ә ауырыуҙарға кәрәк. 13[+]Барығыҙ, «Мин ҡорбан[†] түгел, мәрхәмәт[†] теләйем», – тигән һүҙҙәрҙең мәғәнәһен аңларға тырышығыҙ. Мин бит тәҡүә кешеләрҙе түгел, гонаһлыларҙы саҡырырға килдем, – тине[+].


Ураҙа хаҡында һорау


(Мрк 2:18-22; Лк 5:33-39)

14[•]Шунан һуң Яхъяның шәкерттәре килеп Ғайсанан:

– Ни өсөн беҙ һәм фарисейҙар ураҙаны йыш тотабыҙ, ә Һинең шәкерттәрең ураҙа тотмай? – тип һораны[+].

15Ғайса уларға былай тип яуап бирҙе:

– Кейәү яндарында булғанда, туйҙағы ҡунаҡтар ҡайғырамы ни? Әммә килер бер көн: кейәү яндарынан алыныр, һәм шул ваҡытта улар ураҙа тотасаҡ[+]. 16Бер кем дә иҫке кейемгә яңы туҡыманан ямау һалмай, сөнки ул ямаулыҡ, ултырып, кейемде йыртып ебәрер ҙә, тишек тағы ла нығыраҡ ҙурайыр. 17Шуның һымаҡ, яңы шарапты иҫке турһыҡҡа һалмайҙар. Юғиһә, иҫке турһыҡ йыртылыр ҙа, шарап ағып бөтөр, турһыҡ та әрәм булыр. Яңы шарапты яңы турһыҡтарға тултыралар. Шул ваҡытта шарап та, турһыҡ та һаҡланып ҡалыр.


Үлгән ҡыҙ һәм ауырыу ҡатын


(Мрк 5:22-43; Лк 8:41-56)

18[•]Ғайса шулай һөйләп торғанда, Уның янына урындағы башлыҡтарҙың береһе килде. Ул Ғайсаның алдына килеп тубыҡланды:

– Әле генә ҡыҙым үлеп ҡалды. Ә Һин, янына барып, өҫтөнә ҡулдарыңды ҡуйһаң, ул терелеп китер.

19Ғайса торҙо ла шәкерттәре менән бергә был кешенең артынан китте. 20Шул мәлдә ун ике йыл буйы ҡан китеүҙән интеккән бер ҡатын, Ғайсаның артынан килеп, Уның кейеменең салғыйына ҡағылды[+]. 21Ул эстән генә: «Кейеменә бер ҡағылһам, һауығырмын», – тип уйлағайны[+]. 22Ғайса артына боролдо. Ҡатынды күреп:

– Ҡыйыу бул, ҡыҙым! Ышаныуың һине һауыҡтырҙы, – тине.

Ҡатын шунда уҡ сәләмәтләнде[+].

23Башлыҡтың өйөнә ингәс, Ғайса матәм көйө уйнаусыларҙы һәм ығы-зығы килгән халыҡ төркөмөн күрҙе.

24– Бынан сығығыҙ! – тине Ул. – Ҡыҙыҡай үлмәгән, ул йоҡлай ғына.

Унан көлөргә тотондолар[+]. 25Кешеләр өйҙән сығарылғас, Ғайса бүлмәгә инеп ҡыҙҙың ҡулынан тотҡайны, ҡыҙ урынынан торҙо[+]. 26Был хәбәр бөтә тирә-яҡҡа таралды.


Ғайсаның йәнә күптәрҙе һауыҡтырыуы

27Бынан киткән саҡта Ғайсаның артынан:

– Дауыт Улы,[†] беҙҙе йәллә инде! – тип ҡысҡырып, ике һуҡыр эйәрҙе[+].

28Ғайса өйгә ингәс, һуҡырҙар Уның янына килде.

– Һеҙҙе һауыҡтыра аласағыма ышанаһығыҙмы? – тип һораны Ғайса.

– Эйе, Әфәндем! – тип яуап бирҙе тегеләр. 29Ғайса уларҙың күҙҙәренә ҡағылды ла:

– Ышаныуығыҙға күрә булһын, – тине[+]. 30Шунда уларҙың күҙҙәре асылды. Ғайса уларҙы:

– Ҡарағыҙ уны, был хаҡта һис кем белмәһен, – тип ҡаты киҫәтеп ҡуйҙы[+].

31Улар иһә сығыу менән Ғайса тураһында бар тирә-яҡта һөйләп йөрөй башланы[+].

32Улар киткәндән һуң Ғайса янына ен[†] эйәләшкән телһеҙ кешене алып килделәр. 33Ғайса енде ҡыуып сығарғас, был кешенең теле асылды. Халыҡ быға хайран ҡалып:

– Исраилда[†] бындай хәлдең бер ҡасан да булғаны юҡ ине, – тине.

34Ләкин фарисейҙар:

– Ул ендәрҙе ендәр башлығының көсө менән ҡыуып сығара, – тип һөйләнә башланы[+].

35Ғайса, бөтә ҡалалар һәм ауылдар буйлап йөрөп, ғибәҙәтханаларҙа[†] өйрәтеп, Күктәр Батшалығы хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләне, кешеләрҙе һәр төрлө ауырыу-зәхмәттәрҙән һауыҡтырҙы. 36[+]Ғайса, күмәк халыҡты күреп, уларҙы бик йәлләне, сөнки улар көтөүсеһеҙ ҡалған һарыҡтар һымаҡ йонсоу һәм ярҙамға мохтаж ине[+]. 37Шул саҡ Ғайса шәкерттәренә:

– Ура торған ашлыҡ күп, ә ураҡсылар аҙ. 38Шуға күрә ашлыҡтың Хужаһына ялбарығыҙ: Үҙенең уңышын урып алырға эшселәр ебәрһен, – тине[+].

#### 10


Ғайсаның ун ике илсеһе


(Мрк 3:15-19; Лк 6:14-16; Ғмл 1:13)

1[•]Ғайса, Үҙенең ун ике шәкертен янына саҡырып, уларға кешеләрҙең эсенән яуыз рухтарҙы[†] ҡыуып сығарыу, бөтә сир һәм сырхауҙарҙан һауыҡтырыу вәкәләтен бирҙе. 2Бына ул ун ике илсенең[†] исеме: беренсеһе – Петрус тип тә аталған Шимғон һәм уның ҡустыһы Әндриас, Зәбәҙәйос улы Яҡуп һәм уның ҡустыһы Яхъя, 3Филиппус һәм Барҫоломай, Томас һәм һалым йыйыусы[†] Маҫҫайос, Алфай улы Яҡуп, Таддай, 4Көрәшсе Шимғон[*] һәм Ғайсаға аҙаҡ хыянат итәсәк Йәһүҙә[†] Искариот.


Ғайсаның ун ике шәкертен хеҙмәткә ебәреүе


(Мрк 6:7-11; Лк 9:2-5; 10:4-12)

5Ғайса ошо ун ике илсене нәсихәт биреп юлға оҙатты:

– Башҡа ҡәүемдәргә бармағыҙ һәм Самария[†] ҡалаларына инмәгеҙ. 6Бының урынына Исраил[†] халҡының аҙашҡан һарыҡтарына барығыҙ[+]. 7Барған ерҙәрегеҙҙә: «Күктәр Батшалығы яҡынлашты!» – тип иғлан итегеҙ[+]. 8Ауырыуҙарҙы һауыҡтырығыҙ, үлгәндәрҙе терелтегеҙ, махаулыларҙы[†] таҙарындырығыҙ, ендәрҙе ҡыуып сығарығыҙ. Бушлай алдығыҙ – бушлай бирегеҙ[+]. 9Билбауығыҙға алтын да, көмөш тә, баҡыр аҡса ла төйнәмәгеҙ. 10Сәфәргә үҙегеҙ менән биштәр ҙә, алмаш күлдәк тә, аяҡ кейеме лә, юл таяғы ла алмағыҙ – эшләгән кешенең тейешле ризығын алырға хаҡы бар[+].

11Ниндәй ҡалаға йәки ауылға барһағыҙ ҙа, унда һеҙҙе ҡабул итергә лайыҡлы кешене табығыҙ. Киткәнгә тиклем шуның өйөндә ҡалығыҙ. 12Өйгә ингәндә, унда йәшәүселәргә именлек теләгеҙ. 13Әгәр өйҙәгеләр быға лайыҡлы булһа, һеҙ теләгән именлек улар менән ҡалһын, лайыҡһыҙ икән, именлегегеҙ үҙегеҙгә кире әйләнеп ҡайтһын. 14Ә берәй йорт йәки ҡала һеҙҙе ҡабул итмәһә, һүҙҙәрегеҙгә ҡолаҡ һалмаһа, унан киткәндә аяҡтарығыҙҙағы туҙанды ҡағып төшөрөгөҙ[*][+]. 15Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: ҡиәмәт көнөндә Содом менән Ғамораның хәле ул ҡаланың хәленән еңелерәк булыр[+].


Киләсәк эҙәрлекләүҙәр


(Мрк 13:11-13; Лк 21:12-19)

16[•]Бына Мин һеҙҙе бүреләр араһына һарыҡтар кеүек ебәрәм. Шуға күрә, йылан һымаҡ зирәк һәм күгәрсендәй эскерһеҙ булығыҙ[+]. 17Кешеләрҙән һаҡланығыҙ. Улар һеҙҙе хөкөмгә тапшырыр һәм ғибәҙәтханаларҙа[†] ҡамсылар. 18Минең арҡала һеҙҙе идарасылар, батшалар алдына алып барырҙар. Был уларға һәм башҡа ҡәүемдәргә Минең хаҡта шаһитлыҡ ҡылыуығыҙ өсөн эшләнер[+]. 19Хөкөмгә алып килгән саҡтарында, нимә һәм нисек һөйләргә, тип борсолмағыҙ: һеҙгә шул мәлдә нимә әйтергә кәрәклеге белдерелер. 20Сөнки әйткән һүҙҙәрегеҙ һеҙҙеке булмаҫ, ә һеҙҙең аша Атағыҙҙың Рухы һөйләр[+].

21[+]Туған – туғанын, ата балаһын үлемгә тапшырыр. Балалар, ата-әсәләренә ҡаршы сығып, уларға үлем килтерер[+]. 22Минең арҡала бөтәһе лә һеҙгә нәфрәт менән ҡарар. Ләкин аҙаҡҡа тиклем сыҙаған кеше ҡотоласаҡ[+]. 23Бер ҡалала эҙәрләһәләр, башҡаһына ҡасығыҙ. Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: һеҙ Исраилдың бөтә ҡалаларын әйләнеп сығып та өлгөрмәҫһегеҙ, Әҙәм Улы[†] килер[+].

24Шәкерт – үҙенең остазынан, хеҙмәтсе хужаһынан өҫтөн булмай[+]. 25Шәкерт – остазы кеүек, ә хеҙмәтсе хужаһы кеүек булһа, шул етә. Йорт хужаһын Бәғел-Зевул[†][*] тип атағандар икән, өйҙәгеләрҙе инде бигерәк тә шулай тип атарҙар[+].


Кемдән ҡурҡырға кәрәк?


(Лк 12:2-9)

26Шуға күрә ундай кешеләрҙән ҡурҡмағыҙ! Асылмайса ҡалыр йәшерен нәмә һәм беленмәйсә ҡалыр һис бер сер юҡ[+]. 27Мин һеҙгә ҡараңғыла һөйләгәндәрҙе көн яҡтыһында һөйләгеҙ, ҡолағығыҙға шыбырлап әйткәнде ҡыйыҡтарҙан иғлан итегеҙ. 28Тәнде үлтереп тә, йәнде үлтерә алмағандарҙан ҡурҡмағыҙ. Йәһәннәмдә[†] тәнде лә, йәнде лә һәләк итә алған Алланан ҡурҡығыҙ![+]

29Ике турғай бер баҡыр тәңкәгә[*] һатыла түгелме ни? Ләкин Атағыҙҙың рөхсәтенән башҡа уларҙың береһе лә ергә ҡолап төшмәҫ. 30Ә һеҙҙең хатта башығыҙҙағы һәр бер сәс бөртөгө лә һанаулы. 31Шуға күрә ҡурҡмағыҙ: һеҙ бик күп турғайҙарға ҡарағанда ҡәҙерлерәкһегеҙ[+].


Мәсихте ҡабул итеү


(Лк 12:51-53; 14:26-27; 17:33)

32Шулай итеп, Мине кешеләр алдында ҡабул иткән һәр кемде Мин дә күктәге Атам алдында ҡабул итермен[+]. 33Ә инде кем кешеләр алдында Минән ваз кисә, Мин дә күктәге Атам алдында унан ваз кисермен[+].

34[•]Мине ергә тыныслыҡ килтерергә килде тип уйламағыҙ. Мин тыныслыҡ түгел, ә ҡылыс килтерергә тип килдем[+]. 35[+]Улы менән атаһын, ҡыҙы менән әсәһен, килене менән ҡәйнәһен айырырға тип килдем. 36Кеше өсөн үҙ өйөндәгеләре дошман булыр[+].

37Кем атаһын йәки әсәһен Миңә ҡарағанда нығыраҡ ярата, шул Миңә лайыҡ түгел. Кем улын йәки ҡыҙын Миңә ҡарағанда нығыраҡ ярата, шул Миңә лайыҡ түгел. 38Үҙенең арҡысағын[*] күтәреп, Миңә эйәреп бармаған кеше Миңә лайыҡ түгел[+]. 39Йәнен үҙе өсөн һаҡлап ҡалырға тырышыусы уны юғалтыр; әммә Минең хаҡыма йәнен юғалтҡан уны алып ҡалыр[+].

40Һеҙҙе ҡабул иткән кеше Мине ҡабул итә. Ә Мине ҡабул иткән Мине Ебәргәнде ҡабул итә[+]. 41Пәйғәмбәрҙе[†] пәйғәмбәр булғаны өсөн ҡабул иткән кеше пәйғәмбәргә лайыҡ әжер алыр. Тәҡүә кешене тәҡүә булғаны өсөн ҡабул итеүсе тәҡүә кешегә лайыҡ әжер алыр[+]. 42Кем шәкерттәремдең иң кесеһенә ул Минең шәкертем булған өсөн бер сеүәтә һалҡын һыу эсерә, һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: ул үҙ әжеренән мәхрүм ҡалмаясаҡ[+].

#### 11


Сумдырыусы Яхъяның һорауы һәм Ғайсаның яуабы


(Лк 7:18-30; 7:4-35; 16:6)

1[•]Ғайса ун ике шәкертенә нәсихәтен биргәндән һуң, башҡа ҡалаларҙа өйрәтеп һәм вәғәзләп йөрөү ниәте менән, юлын дауам итте.

2-3[+]Төрмәлә ултырған Яхъя Мәсих[†] ҡылған ғәмәлдәр хаҡында ишеткәс, үҙенең шәкерттәрен: «Килергә тейеш булған Ҡотҡарыусы[†] Һинме, әллә башҡа берәүҙе көтәйекме?» – тип һорарға ебәрҙе[+].

4– Барығыҙ, ишеткән һәм күргәндәрегеҙҙе Яхъяға ҡайтып һөйләгеҙ: 5[+]һуҡырҙар йәнә күрә, аҡһаҡтар йөрөй, махаулылар[†] таҙарына, һаңғырауҙар ишетә, үлгәндәр терелеп тора һәм фәҡирҙәргә Һөйөнөслө Хәбәр[†] иғлан ителә[+]. 6Кем Мине кире ҡаҡмай, шул бәхетле, – тип яуапланы уларға Ғайса[+].

7Яхъяның шәкерттәре киткәс, Ғайса халыҡҡа Яхъя тураһында һөйләй башланы:

– Һеҙ сүлгә нимә ҡарарға барҙығыҙ? Елгә тирбәлеп ултырған ҡамыштымы[+]? 8Юҡ? Улай булғас, нимә күрергә теләнегеҙ һуң? Ҡупшы кейем кейгән кешенеме әллә? Ә бит ҡупшы кейем кейгәндәр батша һарайҙарында йәшәй. 9Улайһа, нимә ҡарарға барҙығыҙ? Пәйғәмбәрҙеме?[†] Эйе! Мин һеҙгә әйтәм: Яхъя пәйғәмбәрҙән дә бөйөгөрәк[+]. 10[+]Уның тураһында Изге Яҙмала:[†]

«Бына, Мин Һинең алдыңдан хәбәрсемде ебәрәм,
Ул Һинең алдыңдан юл әҙерләр», –

тип яҙылған[+]. 11Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: ҡасан да булһа тыуған кешеләр араһында Сумдырыусы Яхъянан бөйөгөрәк һис кем юҡ. Әммә Күктәр Батшалығында иң кесе тип һаналғаны ла унан бөйөгөрәк[+]. 12Сумдырыусы Яхъя вәғәзләгән көндәрҙән алып бөгөнгәсә ҡайһы берәүҙәр Күктәр Батшалығына аяуһыҙ һөжүм итәләр һәм уны яулап алырға тырышалар[+]. 13Яхъя килгәнгә тиклем үк бөтә пәйғәмбәрҙәр ҙә, ҡанун[†] да буласаҡ ваҡиғалар тураһында алдан белдерҙе. 14[+]Әгәр ҡабул итергә теләйһегеҙ икән, белегеҙ: ул – килергә тейеш булған Ильяс[+]. 15Ҡолаҡтары барҙар ишетһен![+]

16-17Был быуын кешеләрен кем менән сағыштырайым икән? Улар:

«Беҙ һеҙгә күңелле көйҙәр уйнаныҡ,
ә һеҙ бейемәнегеҙ.
Беҙ һеҙгә моңһоу йырҙар йырланыҡ,
ә һеҙ ҡайғырып иламанығыҙ», –

тип баҙар майҙанында бер-береһенә ҡысҡырып ултырған балаларға оҡшаған.

18Яхъя килде, икмәк тә ашамай, шарап та эсмәй, кешеләр иһә: «Уға ен[†] эйәләшкән», – тиҙәр[+]. 19[+]Әҙәм Улы[†] килде, һәр береһе кеүек ашай ҙа, эсә лә, ә улар: «Бына ҡарағыҙ, Ул ашамһаҡ, эскесе, һалым йыйыусылар[†] менән гонаһ[†] ҡылыусыларҙың дуҫы!» – ти. Әммә Алла[†] аҡылының хаҡлығы ҡылған эштәренән[*] күренә[+].


Тәүбәгә килмәгән ҡалаларға ҡайғы


(Лк 10:13-15)

20[•]Унан һуң Ғайса мөғжизәләренең күбеһе ҡылынған ҡалаларҙы тәүбәгә килмәгәндәре өсөн шелтәләй башланы:

21[+]– Ҡайғы һиңә, Хоразин! Ҡайғы һиңә, Бейт-Сайда! Әгәр ҙә һеҙҙә ҡылынған мөғжизәләр Тир һәм Сидон ҡалаларында күрһәтелгән булһа, ундағы кешеләр күптән инде ҡыл туҡымаға уранып, баштарына көл һибеп тәүбәгә килерҙәр ине[+]. 22Ләкин һеҙгә әйтәм: ҡиәмәт көнөндә Тир менән Сидондың хәле һеҙҙекенән еңелерәк булыр[+]. 23[+]Эй Капернаум, әллә һине күккә тиклем күтәрерҙәр тип уйлайһыңмы? Юҡ, үлеләр донъяһына[†] тиклем түбән ырғытылырһың. Әгәр һиндә ҡылынған мөғжизәләр Содомда күрһәтелһә, ул хәҙерге көнгәсә торор ине[+]. 24Ләкин һеҙгә әйтәм: ҡиәмәт көнөндә Содомдың хәле һинекенән еңелерәк булыр[+].


«Миңә килегеҙ»


(Лк 10:21-22)

25[•]Бынан һуң Ғайса:

– Эй Атам, күк менән ерҙең Хужаһы! – тине. – Быларҙы зирәктәрҙән һәм аҡыл эйәләренән йәшереп, сабыйҙарға асып биргәнең өсөн Һиңә шөкөрана ҡылам![+] 26Эйе, Атам, был һинең игелекле ихтыярың ине! 27Атам барыһын да Миңә тапшырҙы. Улды Атанан башҡа һис кем белмәй, шулай уҡ Атаны ла Улынан һәм Улы Уның тураһында белдерергә теләгән кешенән башҡа һис кем белмәй[+].

28Эй хәлдән тайғандар, ауыр йөктән интеккәндәр, барығыҙ ҙа Миңә килегеҙ. Мин һеҙҙе тынысландырырмын[+]. 29Минең ҡамытымды үҙегеҙгә кейегеҙ ҙә Минән өйрәнегеҙ, сөнки Мин – йыуаш һәм баҫалҡымын. Шул мәлдә йәнегеҙ тыныслыҡ табыр[+]. 30Минең ҡамытым уңайлы, йөгөм еңел![+]

#### 12


Шәмбе хаҡында һорау


(Мрк 2:23-28; Лк 6:1-5)

1[+][•]Бер мәл, шәмбе көндө,[†] Ғайса иген баҫыуҙары аша үтеп бара ине. Асыҡҡан шәкерттәре башаҡ өҙөп ашай башланы[+]. 2Фарисейҙар[†] быны күреп Ғайсаға:

– Ҡара, Һинең шәкерттәрең шәмбе көнө эшләргә тыйылғанды эшләй, – тинеләр[+].

3-4[+]– Дауыт[†] менән уның юлдаштары асыҡҡас, Дауыттың нимә эшләгәне тураһында уҡығанығыҙ юҡмы ни? Ул, Алла йортона[†] инеп, үҙенең кешеләре менән Аллаға бағышланған икмәктәрҙе ашаған. Ә ҡанун[†] буйынса, уларҙы ҡаһиндарҙан[†] башҡа һис кемгә ашарға рөхсәт ителмәй, – тине Ғайса. –[+][+] 5Йәки Алла йортонда ҡаһиндарҙың, шәмбе көндө хеҙмәт итеп, ул көндө боҙоуҙары, әммә бының улар өсөн ғәйепкә һаналмауы хаҡында ҡанунда яҙылғанды уҡыманығыҙмы[+]? 6Һеҙгә әйтәм: бында Алла йортона ҡарағанда бөйөгөрәге бар[+]. 7[+]Әгәр ҙә һеҙ: «Мин ҡорбан[†] түгел, мәрхәмәт[†] теләйем», – тигән һүҙҙәрҙең мәғәнәһен аңлаған булһағыҙ, ғәйепһеҙҙәрҙе хөкөм итмәҫ инегеҙ[+]. 8Сөнки Әҙәм Улы[†] – шәмбе көнөнөң хужаһы.


Ҡулы ҡороған кеше


(Мрк 3:1-6; Лк 6:6-11)

9[•]Унан киткәс, Ғайса ғибәҙәтханаға[†] инде. 10Унда ҡулы ҡороған берәү бар ине. Ҡайһы берәүҙәр, Ғайсаны ғәйепләргә һылтау эҙләп:

– Шәмбе көндө һауыҡтырыу рөхсәт ителәме? – тип һораны[+].

11– Әгәр берәйегеҙҙең берҙән-бер һарығы булһа, шул һарыҡ шәмбе көндө соҡорға төшөп китһә, ул уны сығармаҫ инеме? – тине Ғайса. – 12Кеше һарыҡтан күпкә ҡәҙерлерәк бит! Шулай булғас, шәмбе көнөндә яҡшылыҡ эшләргә рөхсәт ителә[+].

13Шунан Ул ауырыуға:

– Ҡулыңды һуҙ! – тине.

Уныһы ҡулын һуҙҙы һәм ҡулы икенсеһе кеүек үк сәләмәт булды[+]. 14Ә фарисейҙар ғибәҙәтхананан сығып киттеләр ҙә, Ғайсаны нисек һәләк итеү тураһында кәңәшләштеләр.


Алланың һайланған ҡоло


(Мрк 3:7-12; Лк 6:17-19)

15Был хаҡта белгәс, Ғайса унан китте. Артынан күмәк халыҡ эйәрҙе. Ул ауырыуҙарҙың бөтәһен дә һауыҡтырҙы, 16әммә Үҙенең кем булыуы хаҡында һөйләп йөрөмәҫкә ҡушты[+]. 17Был Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] аша әйтелгәндәр ғәмәлгә ашһын өсөн булды:[+]

18[+]«Бына – Үҙем һайлап алған Ҡолом,
Минең ҡәҙерлем, йәнемдең ҡыуанысы.
Мин Уны Рухым менән һуғарырмын,
Ул ҡәүемдәргә ғәҙел хөкөмдө иғлан итер.
19Ул бәхәсләшмәҫ, ҡысҡырмаҫ,
урамдарҙа Уның тауышын һис кем ишетмәҫ.
20Ғәҙеллекте еңеүгә килтергәнгә тиклем,
Ул сатнаған ҡамышты ла һындырмаҫ,
быҫҡып торған филтәне лә һүндермәҫ.
21Ҡәүемдәр Уның исеменә өмөт бағлар».


Ғайса һәм Бәғел-Зевул


(Мрк 3:22-29; Лк 11:14-23; 12:10)

22[•]Шул ваҡыт Ғайса янына ен[†] эйәләшкән, һуҡыр һәм телһеҙ кешене алып килделәр. Ғайса уны һауыҡтырғас, ул һөйләшә һәм күрә башланы. 23Бөтөн халыҡ шаҡ ҡатып бер-береһенән:

– Дауыт Улы[†] түгелме Ул? – тип һораштылар[+].

24Быны ишетеп фарисейҙар:

– Был кеше ендәрҙе ендәр башлығы Бәғел-Зевулдың[†] көсө менән генә ҡыуып сығара, – тинеләр[+].

25Ғайса, уларҙың нимә уйлағанын белеп, былай тине:

– Халҡы үҙ-үҙенә ҡаршы һуғышҡан һәр батшалыҡ емерелер, шулай уҡ эсендә дошманлыҡ булған һәр ҡала йәки ғаилә лә имен тороп ҡала алмаҫ. 26Иблис[†] Иблисте ҡыуып сығара икән, тимәк, үҙ-үҙенә ҡаршы һуғыша. Был осраҡта уның батшалығы нисек имен тороп ҡала алыр һуң? 27Әгәр Мин ендәрҙе Бәғел-Зевул көсө менән ҡыуып сығарам икән, һеҙҙең кешеләрегеҙ кемдең көсө менән ҡыуып сығара һуң? Шуға күрә әйҙә улар һеҙҙе хөкөм итһен[+]. 28Әгәр ҙә Мин Алла[†] Рухы менән ендәрҙе ҡыуып сығарам икән, тимәк, һеҙгә Алла Батшалығы[†] килеп етте.

29Кем көслө кешенең өйөнә баҫып инеп, уның мал-мөлкәтен талап сыға алыр икән? Тәүҙә ул өйҙөң хужаһын бәйләп ҡуйырға тейеш, шунан ғына уның өйөн талай алыр[+].

30Кем Минең менән түгел, шул Миңә ҡаршы. Кем Минең менән бергә йыймай, шул тарҡата[+]. 31Шуға күрә һеҙгә әйтәм: кешеләрҙең һәр гонаһы,[†] һәр көфөр һүҙе ғәфү ителер, әммә Алла Рухына ҡарата көфөр ҡылыу ғәфү ителмәҫ[+]. 32Әҙәм Улына ҡаршы һүҙ әйткән кеше ғәфү ителер, әммә Изге[†] Рухҡа ҡаршы һүҙ әйткәне хәҙерге заманда ла, киләсәктә лә ғәфү ителмәҫ.


Ағас һәм уның емештәре

33Яҡшы емеш бирһен өсөн, ағастың яҡшы булыуы кәрәк. Әгәр ағас насар икән, емеше лә насар булыр. Ағас емешенә ҡарап беленә[+]. 34Эй һеҙ, ағыулы йылан тоҡомо! Яуыз була тороп, һеҙ нисек яҡшы һүҙ һөйләй алаһығыҙ? Кеше күңелендә нимә йөрөтә, телендә лә шул була[+]. 35Яҡшы кеше үҙ күңелендәге яҡшылыҡ һандығынан яҡшылыҡ сығара, ә яман кеше үҙ күңелендәге яманлыҡ һандығынан яманлыҡ сығара[+]. 36Һеҙгә әйтәм: әйтелгән һәр буш һүҙе өсөн кешеләр ҡиәмәт көнөндә яуап тотасаҡ[+]. 37Әйткән һүҙҙәреңә ҡарап аҡланырһың, әйткән һүҙҙәреңә ҡарап хөкөм ителерһең[+].


Юныс пәйғәмбәрҙең билдәһе


(Лк 11:29-32; Маҫ 16:4)

38[•]Шунда ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар араһынан ҡайһы берәүҙәр Ғайсаға:

– Остаз, беҙ һинең берәй илаһи билдә күрһәтеүеңде теләйбеҙ, – тине[+].

39Ғайса уларға былай тип яуап бирҙе:

– Был замандың яуыз һәм Аллаға иманы[†] булмаған кешеләре илаһи билдә талап итә, әммә уларға Юныс пәйғәмбәрҙең билдәһенән башҡа билдә бирелмәйәсәк[+]. 40[+]Сөнки, Юныс ҙур бер балыҡтың ҡарынында өс көн һәм өс төн үткәргән кеүек, Әҙәм Улы ла ер ҡуйынында өс көн һәм өс төн үткәрер[+]. 41[+]Ниневе[†] кешеләре, ҡиәмәт көнөндә тороп, был заман кешеләрен хөкөм итер. Сөнки ниневеләр Юныс пәйғәмбәрҙең вәғәзен тыңлағандан һуң тәүбәгә килгән. Ә Бындағы – Юныстан да бөйөгөрәк[+]. 42[+]Көньяҡ батшабикәһе, ҡиәмәт көнөндә тороп, был заман кешеләрен хөкөм итер. Сөнки ул Сөләймән[†] батшаның аҡыллы һүҙҙәрен тыңлау өсөн ер сигенән килгән булған. Ә Бындағы – Сөләймәндән дә бөйөгөрәк[+].


Яуыз рухтың кире ҡайтыуы


(Лк 11:24-26)

43[•]Яуыз рух, кешенең эсенән сыҡҡандан һуң, һыуһыҙ ерҙәрҙә үҙенә һыйыныр урын эҙләп йөрөй, ләкин таба алмай. 44Шунан: «Элекке өйөмә әйләнеп ҡайтайым әле», – тип уйлай. Кире ҡайтҡас, өйөн аулаҡ, һеперелгән һәм йыйыштырылған хәлдә таба. 45Бынан һуң ул үҙенән дә яуызыраҡ ете рухты эйәртеп ҡайтып, шунда йәшәй башлайҙар. Ахырҙа, әлеге кешенең хәле баштағыға ҡарағанда ла нығыраҡ насарая. Был яуыз быуын менән дә шулай булыр[+].


Ғайсаның әсәһе һәм туғандары


(Мрк 3:31-35; Лк 8:19-21)

46[•]Ғайса халыҡҡа һөйләгән саҡта Уның әсәһе һәм ҡустылары килде. Ғайса менән һөйләшергә теләп, улар тышта тора ине[+]. 47Кемдер берәү Ғайсаға:

– Ана, әсәйең менән ҡустыларың тышта тора. Улар Һинең менән һөйләшергә теләй, – тине.

48Ғайса был кешенән:

– Кем Минең әсәйем һәм кем Минең туғандарым? – тип һораны ла 49ҡулы менән шәкерттәренә күрһәтте: – Бына Минең әсәйем менән туғандарым! 50Кем күктәге Атамдың ихтыярын үтәй, шул Минең ағай-энем дә, апай-һеңлем дә, әсәйем дә була[+].

#### 13


Сәсеүсе хаҡында ҡисса


(Мрк 4:1-9; Лк 8:4-8)

1[•]Шул көндө Ғайса, өйҙән сығып, күл буйына барып ултырҙы. 2Уның тирәһенә күмәк халыҡ йыйылды. Шул арҡала Ул кәмәгә инеп ултырҙы, ә бөтә халыҡ яр буйында баҫып торҙо. 3Ғайса уларға кинәйәле ҡиссалар аша күп нәмәләр һөйләне:

– Бына бер кеше сәсеүгә сыҡҡан. 4Сәскән сағында орлоҡтарҙың бер өлөшө юл буйына төшкән. Ҡоштар осоп килеп, уларҙы сүпләп бөткән. 5Ҡайһы береһе тупрағы аҙ булған ташлы ергә төшкән. Ерҙә тәрән ятмағанлыҡтан, орлоҡ тиҙ арала шытып сыҡҡан. 6Әммә ҡояш сығып ҡыҙҙыра башлағас, тамыры тәрәнгә китеп өлгөрмәгәнлектән, үҫентеләр ҡороған. 7Башҡа орлоҡтар сәнскәк араһына төшкән. Сәнскәк үҫеп, үҫентеләрҙе баҫып киткән[+]. 8Ә бәғзеләре иһә уңдырышлы ергә төшкән һәм йөҙләтә, алтмышлата йә утыҙлата күберәк уңыш биргән. 9Ҡолаҡтары барҙар ишетһен![+]


Кинәйәле ҡиссалар һөйләүҙең маҡсаты


(Мрк 4:10-20; Лк 8:9-15; 10:23-24)

10[•]Шәкерттәре Уның янына килеп:

– Ни өсөн Һин халыҡҡа ҡиссалар менән һөйләйһең? – тип һораны.

11– Һеҙгә Күктәр Батшалығының серҙәрен белеү бирелгән, ә уларға бирелмәгән, – тип яуап ҡайтарҙы Ғайса. –[+] 12Сөнки кемдеке бар, шуға тағы ла күберәк бирелер, һәм унда артығы менән булыр. Ә кемдеке юҡ, унан булғаны ла тартып алыныр[+]. 13Шуға күрә Мин уларға ҡиссалар менән һөйләйем. Улар бит ҡарайҙар, ләкин күрмәйҙәр, тыңлайҙар, ләкин ишетмәйҙәр ҙә, аңламайҙар ҙа[+]. 14[+]Бына шулай Ишағыяһтың пәйғәмбәрлек[†] ҡылған һүҙҙәре уларҙа тормошҡа ашты:

«Тыңлап-тыңлап та, аңламаҫһығыҙ,
ҡарап-ҡарап та, күрмәҫһегеҙ.
15Сөнки был халыҡтың йөрәген май баҫҡан,
ҡолаҡтары көскә ишетә,
улар күҙҙәрен дә йомған.
Күҙҙәре менән бер ни ҙә күрергә,
ҡолаҡтары менән бер ни ҙә ишетергә,
йөрәктәре менән бер ни ҙә аңларға теләмәйҙәр.
Шулай булмаһа, Миңә табан боролорҙар –
Мин уларҙы һауыҡтырыр инем»[+].

16Ә һеҙ бәхетле, сөнки күҙҙәрегеҙ күрә, ҡолаҡтарығыҙ ишетә[+]. 17Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: күп пәйғәмбәрҙәр һәм тәҡүә кешеләр һеҙ күргәндәрҙе күрергә теләне, ләкин күрмәне; һеҙ ишеткәндәрҙе ишетергә теләне, ләкин ишетмәне[+].


Сәсеүсе хаҡындағы ҡиссаның мәғәнәһе

18[•]Ә хәҙер сәсеүсе хаҡындағы ҡиссаның нимә аңлатҡанын тыңлағыҙ. 19Батшалыҡ хаҡындағы һүҙҙе ишетеп тә, уны аңламаған һәр кемдең йөрәгенә сәселгәнде мәкерле Иблис[†] килеп алып китә. Был – юл буйына сәселгән орлоҡ. 20Ташлы урынға сәселгәне шуны аңлата: һүҙҙе ишетеү менән, кеше уны шунда уҡ шатланып ҡабул итә, 21әммә, үҙендә тамыры булмағанлыҡтан, ваҡытлыса ғына тота. Һүҙ арҡаһында бәләгә тарыһа йәки эҙәрләүгә юлыҡһа, ул тиҙ үк сигенә[+]. 22Сәнскәк араһына сәселгәне шуны аңлата: кеше һүҙҙе ишетә, әммә донъя мәшәҡәттәре, байлыҡҡа ҡыҙығыу һүҙҙе баҫып китә һәм ул уңыш бирмәй[+]. 23Уңдырышлы тупраҡҡа сәселгәне иһә шуны аңлата: кеше, һүҙҙе ишетеп, уны аңлай; тап ана шул емеш бирә лә инде. Уның уңышы йөҙләтә, алтмышлата йә утыҙлата була[+].


Ҡый үләне хаҡында ҡисса

24Ғайса уларға тағы бер ҡисса һөйләне:

– Күктәр Батшалығы үҙ баҫыуына яҡшы орлоҡ сәскән кешегә оҡшаған. 25Әммә төндә, барыһы ла йоҡлаған саҡта, уның дошманы килеп, иген араһына ҡый үләне сәсеп киткән. 26Үҫентеләр күтәрелеп баш ебәргән ваҡытта, ҡый үләне лә күренә башлаған. 27Хеҙмәтселәре ҡайтып йорт хужаһынан: «Әфәндем, һин баҫыуыңа яҡшы орлоҡ сәскәйнең түгелме һуң? Унда ҡый үләне ҡайҙан килеп сыҡҡан икән?» – тип һораған. 28«Был – дошман эше», – тип яуап биргән хужа. «Теләһәң, беҙ хәҙер барып уларҙы утайбыҙ?» – тигән хеҙмәтселәр. 29Ләкин ул былай тигән: «Кәрәкмәй, юғиһә утаған ваҡытта ҡый үләне менән бергә игенде лә йолҡоп ҡуйыуығыҙ бар. 30Уныһы ла, быныһы ла ураҡҡа тиклем бергә үҫһен. Уңыш йыйғанда инде мин ураҡсыларға: „Иң элек ҡый үләнен йыйып, яндырыу өсөн бәйләмдәргә бәйләгеҙ, унан һуң бойҙайҙы келәтемә һалығыҙ“, – тип әйтермен»[+].


Гәрсис орлоғо һәм әсетке хаҡында ҡисса


(Мрк 4:30-34; Лк 13:18-21)

31[•]Ғайса уларға тағы бер ҡисса һөйләне:

– Күктәр Батшалығы берәүҙең үҙ баҫыуына сәскән гәрсис орлоғона оҡшаған. 32Ул бөтә орлоҡтарҙан да вағыраҡ, әммә үҫкәс, баҡсалағы һәммә үҫемлектәрҙән дә бейегерәк ағасҡа әүерелә. Ҡоштар, осоп килеп, уның ботаҡтарында оя ҡора[+].

33Йәнә бер ҡисса һөйләне Ғайса:

– Күктәр Батшалығы ҡатын кеше бөтә ҡамырҙы ҡабартырға тип бер ҡапсыҡ онға[*] болғаған әсеткегә оҡшаған[+].

34Быларҙың бөтәһен дә Ғайса халыҡҡа кинәйәле ҡисса итеп бәйән итте. Уларға кинәйәле ҡиссаһыҙ бер нәмә лә һөйләмәне. 35[+]Был пәйғәмбәр аша әйтелгәндәр ғәмәлгә ашһын өсөн булды:

«Ауыҙымды кинәйәле ҡиссалар менән асырмын,
донъя яратылған көндәрҙән бирле
йәшерен булғанды һөйләрмен»[+].


Ҡый үләне хаҡындағы ҡиссаның мәғәнәһе

36Бынан һуң Ғайса халыҡты ебәрҙе лә өйгә инде. Шәкерттәре Уның янына килеп:

– Баҫыуҙағы ҡый үләне хаҡындағы ҡиссаның мәғәнәһен беҙгә аңлатып бир әле, – тип үтенде.

37– Яҡшы орлоҡ сәсеүсе – ул Әҙәм Улы,[†] – тине Ғайса. – 38Баҫыу – донъя ул, яҡшы орлоҡтар – Батшалыҡ улдары, ҡый үләне – Иблис балалары,[+] 39һәм уны сәсеүсе дошман – Иблис. Ураҡ өҫтө – донъяның ахыры ул, ә ураҡсылар – фәрештәләр.[†][+] 40Ҡый үләнен йыйып утта яндырған кеүек, донъя бөткәндә лә шулай буласаҡ: 41Әҙәм Улы Үҙенең фәрештәләрен ебәрер, улар, Уның Батшалығынан гонаһҡа[†] этәреүселәрҙең һәм яуызлыҡ ҡылыусыларҙың бөтәһен айырып алып,[+] 42янып ятҡан мейескә ырғытыр. Унда илау һәм теш шығырҙатыу булыр[+]. 43[+]Ә тәҡүә кешеләр Аталарының Батшалығында ҡояштай балҡып торор. Ҡолаҡтары барҙар ишетһен![+]


Йәнә өс ҡисса

44Күктәр Батшалығы яланда күмелгән хазинаға оҡшаған. Берәү уны табып алған да ҡабат күмеп ҡуйған. Шунан, шатлығынан бар мөлкәтен һатып, шул яланды һатып алған.

45Күктәр Батшалығы йәнә гүзәл ынйылар эҙләгән сауҙагәргә оҡшаған. 46Ул, иң затлы ынйыны тапҡас, ҡайтып бар мөлкәтен һатҡан да шул ынйыны алған.

47Йәнә Күктәр Батшалығы балыҡсылар диңгеҙгә ырғытҡан һәм күп төрлө балыҡ тулып сыҡҡан йылымға оҡшаған[+]. 48Йылым балыҡ менән тулғас, уны ярға тартып сығарғандар ҙа ултырып балыҡтарҙы айырғандар. Яҡшыларын кәрзингә һалғандар, ашарға яраҡһыҙҙарын иһә ситкә ырғытҡандар[+]. 49Донъя бөткәндә лә шулай буласаҡ: фәрештәләр килеп тәҡүә кешеләрҙән ямандарҙы айырыр ҙа[+] 50янып ятҡан мейескә ташлар. Унда илау һәм теш шығырҙатыу булыр[+].

51Һеҙ быларҙың бөтәһен дә аңланығыҙмы?

– Эйе, – тип яуап бирҙе шәкерттәре.

52– Бына шуға күрә, – тине уларға Ғайса, – Күктәр Батшалығын өйрәнгән һәр ҡанун белгесе[†] келәтенән яңы әйберҙәрҙе лә, иҫкеләрен дә сығарған йорт хужаһына оҡшаған.


Назарала Ғайсаны инҡар итеү


(Мрк 6:1-6; Лк 4:16-30)

53[•]Ошо ҡиссаларҙы һөйләгәндән һуң, Ғайса ул ерҙән китте. 54Ул Үҙенең ҡалаһына ҡайтҡас, кешеләргә ғибәҙәтханаларҙа[†] аң-белем бирҙе. Тыңлаусылар таң ҡалып:

– Шундай тәрән аҡыл һәм мөғжизәләр ҡылыу ҡөҙрәте Уға ҡайҙан килгән икән? – тине. –[+] 55Ул балта оҫтаһының улы түгелме ни? Уның әсәһе – Мәрйәм, ҡустылары – Яҡуп, Йософ, Шимғон һәм Йәһүҙә[†] лә баһа[+]? 56Уның бөтә һеңлеләре лә беҙҙең арабыҙҙа түгелме ни? Шулай булғас, бының барыһы Уға ҡайҙан килгән?

57Шулай тип, Уны инҡар иттеләр. Ғайса уларға:

– Пәйғәмбәрҙе бөтә ерҙә лә хөрмәт итәләр, уға үҙенең ҡалаһында һәм үҙ ғаиләһендә генә һан юҡ, – тине[+].

58Кешеләрҙең ышанмауы арҡаһында, Ул бында мөғжизәләрҙе күп ҡылманы.

#### 14


Сумдырыусы Яхъяның үлеме


(Мрк 6:14-29; Лк 9:7-9)

1[•]Шул арала Ғайса тураһындағы хәбәрҙәр өлкә идарасыһы Һирудҡа[†] барып ишетелде. 2Ул үҙенең кешеләренә: «Был – Сумдырыусы Яхъя. Ул үленән терелеп торған. Шуға күрә Уның ҡөҙрәтле эштәр ҡылырға ҡеүәте бар», – тине[+].

3Ошо Һируд, ағаһы Филиппустың ҡатыны Һирудиас арҡаһында Яхъяны ҡулға алып, бығаулап, төрмәгә ултыртҡайны[+]. 4Сөнки Яхъя Һирудҡа: «Һиңә уға өйләнергә ярамай», – тигәйне[+]. 5Һируд Яхъяны үлтергән булыр ине, тик халыҡтан ҡурҡҡайны. Сөнки кешеләр Яхъяны пәйғәмбәр[†] тип иҫәпләй ине[+].

6Һирудтың тыуған көнөндә Һирудиастың ҡыҙы ҡунаҡтар алдында бейене. Был Һирудҡа шул тиклем оҡшаны, 7ҡыҙ нимә генә һорамаһын, бөтәһен дә бирергә ант итте[+]. 8Ҡыҙ иһә, әсәһе өйрәткәнсә:

– Хәҙер үк Сумдырыусы Яхъяның башын ҡоштабаҡҡа һалып алып кил, – тине.

9Батша ҡайғыға ҡалды, ләкин ҡунаҡтар алдында әйтелгән анты хаҡына ҡыҙҙың теләген үтәргә 10һәм төрмәлә Яхъяның башын ҡырҡтырырға әмер бирҙе. 11Ҡырҡылған башты ҡоштабаҡҡа һалып килтерҙеләр ҙә ҡыҙға бирҙеләр, ә ул әсәһенә тапшырҙы. 12Яхъяның шәкерттәре килеп остаздарының кәүҙәһен алып китте. Уны ҡәбергә һалғас, был хаҡта Ғайсаға барып һөйләнеләр[+].


Биш мең кешене туйҙырыу


(Мрк 6:32-44; Лк 9:10-17; Ях 6:1-13)

13[•]Был хаҡта ишеткәндән һуң, Ғайса яңғыҙы ғына кәмәгә ултырып аулаҡ урынға китте. Быны белеп ҡалған халыҡ, ҡалаларынан сығып, Уның артынан йәйәүләп китте. 14Ярға сыҡҡас, Ғайса ҙур халыҡ төркөмөн күрҙе. Уларҙы йәлләп, араларындағы ауырыу кешеләрҙе һауыҡтырҙы. 15Көн кисләгәс, Уның янына шәкерттәре килде:

– Бында ҡола ялан, ваҡыт та һуң инде. Халыҡты ебәр, ауылдарға барып, үҙҙәренә ризыҡ һатып алһындар.

16– Китеүҙең кәрәге юҡ. Һеҙ уларҙы үҙегеҙ ашатығыҙ, – тине Ғайса[+].

17Шәкерттәре Ғайсаға:

– Беҙҙең бында биш икмәктән һәм ике балыҡтан башҡа бер нәмәбеҙ ҙә юҡ, – тинеләр.

18– Уларҙы Миңә бирегеҙ әле, – тине Ғайса.

19Ул кешеләргә сиҙәмгә ултырырға ҡушты, биш икмәкте һәм ике балыҡты алды ла күккә ҡарап шөкөрана ҡылды һәм, икмәктәрҙе бүлгеләп, шәкерттәренә бирҙе, ә улар халыҡҡа өләште. 20[+]Бөтәһе лә туйғансы ашаны. Ҡалған һыныҡтарҙы йыйып, ун ике кәрзингә тултырып ҡуйҙылар. 21Ә ашаусыларҙың һаны, ҡатындарҙы һәм балаларҙы иҫәпкә алмағанда, биш мең самаһы ир кеше ине[+].


Ғайсаның күл өҫтөнән атлап килеүе


(Мрк 6:45-56; Ях 6:16-21)

22[•]Шунда уҡ Ғайса шәкерттәренә кәмә менән аръяҡҡа сыға торорға ҡушты, ә Үҙе халыҡты таратҡансы шунда ҡалды. 23Халыҡты оҙатҡандан һуң, Ул яңғыҙ ғына доға ҡылырға тип тауға менде. Кис еткәндә лә Ул бында бер үҙе булды[+]. 24Ә кәмә ярҙан алыҫ[*] киткәйне инде. Ел ҡаршы булғанлыҡтан, кәмәгә көслө тулҡындар килеп бәрелде. 25Таң атып килгән мәлдә[*] Ғайса күл өҫтөнән атлап шәкерттәре янына китте. 26Улар, Ғайсаның күл өҫтөнән атлап килгәнен күреп, ҡурҡып киттеләр.

– Был өрәк! – тип ҡоттары осоп ҡысҡырып ебәрҙеләр[+].

27– Тынысланығыҙ, был – Мин, ҡурҡмағыҙ! – тине уларға Ғайса.

28Шунан Петрус:

– Хакимым! Әгәр был Һин булһаң, миңә һыу өҫтөнән атлап Үҙеңдең яныңа барырға бойорсо, – тип өндәште.

29– Кил, – тине Ғайса.

Петрус кәмәнән төштө лә һыу өҫтөнән Ғайсаға табан атланы. 30Ләкин, елдең көслө булыуын тойоп, ҡапыл ҡото осто һәм бата башланы.

– Хакимым, ҡотҡар мине! – тип ҡысҡырып ебәрҙе ул.

31Ғайса, шунда уҡ ҡулын һуҙып, уны эләктереп алды:

– Эй, иманы[†] аҙ! Ниңә икеләнеп ҡалдың[+]?

32Улар кәмәгә ултырғас, ел баҫылды. 33Кәмәләгеләр Ғайсаға баш эйеп:

– Һин ысынлап та Алла Улы![†] – тинеләр[+].

34Улар, күлде аша үтеп, Геннисаретта ярға сыҡтылар[+]. 35Урындағы халыҡ, Ғайсаны танып, был хаҡта бөтә әйләнә-тирәгә хәбәр таратты һәм Уға барса ауырыуҙарҙы алып килделәр. 36Улар Ғайсанан кейеменең сабыуына ғына булһа ла ҡағылырға рөхсәт итеүен үтенде. Кем генә ҡағылмаһын, барыһы ла һауыҡты.

#### 15


Алла бойороғо һәм ата-бабаларҙан килгән йолалар


(Мрк 7:1-23)

1[•]Шул ваҡыт Ғайса янына Йәрүсәлимдән[†] фарисейҙар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре килеп:

2– Ни өсөн Һинең шәкерттәрең ата-бабаларҙан күсә килгән йолаларҙы боҙа: ашар алдынан ҡулын йыумай? – тип һоранылар[+].

3– Ә һеҙ ни өсөн үҙегеҙҙең йолаларығыҙ хаҡына Алла[†] бойороғон боҙаһығыҙ? – тине Ғайса. –[+] 4[+][+]Алла: «Атайың менән әсәйеңде хөрмәт ит» һәм «Атаһын йәки әсәһен хурлаған кешегә үлем язаһы бирелһен», – тигән бит[+]. 5Ә һеҙ: «Кем атаһына йәки әсәһенә: „Мин һиңә бирергә тейеш булған бүләкте Аллаға вәғәҙә иттем“, – ти, 6уға инде ата-әсәһен хөрмәт итмәһә лә ярай», – тип әйтәһегеҙ. Бының менән һеҙ үҙегеҙҙең йолағыҙ хаҡына Алла һүҙен юҡҡа сығараһығыҙ. 7Ике йөҙлөләр! Ишағыяһ пәйғәмбәрлек[†] иткән ваҡытында һеҙҙең хаҡта ҡайһылай дөрөҫ әйткән:[+]

8[+]«Был халыҡ Мине тик теле менән хөрмәт итә,
әммә күңелдәре Минән алыҫ.
9Уларҙың Миңә табыныуы бушҡа:
улар кеше уйлап сығарған ҡағиҙәләргә өйрәтә»[+].

10Ғайса халыҡты янына саҡырып алып:

– Тыңлағыҙ һәм аңларға тырышығыҙ. 11Кешене ауыҙына ингән нәмә түгел, ауыҙынан сыҡҡаны бысрата, – тине[+].

12Шунан һуң шәкерттәре Уның янына килеп:

– Һинең һүҙҙәреңде ишетеп, фарисейҙарҙың рәнйеүен беләһеңме? – тип һоранылар.

13– Күктәге Атам ултыртмаған һәр үҫенте тамыры менән йолҡоп алынасаҡ, – тине Ул[+]. 14– Ҡалдырығыҙ шуларҙы! Һуҡырҙарҙы етәкләп йөрөүсе һуҡырҙар улар. Һуҡыр һуҡырҙы етәкләп бара икән, икеһе лә соҡорға ҡолап төшәсәк[+].

15Шунда Петрус Унан:

– Беҙгә теге ҡиссаны аңлатып бирһәңсе, – тип үтенде.

16– Әллә һеҙ ҙә һаман төшөнмәйһегеҙме? – тине Ғайса. 17– Ауыҙға ингән нәмәнең ҡарынға үтеүе, ә унан тышҡа сығарып ташланыуы аңлашылмаймы ни? 18Кешенең ауыҙынан сыҡҡаны – күңеленән сыға. Уны шул бысрата ла[+]. 19[+]Сөнки яуыз уйҙар, кеше үлтереү, зина ҡылыу, фәхешлек итеү, урлашыу, ялған шаһитлыҡ биреү, яла яғыу – бөтәһе лә кешенең күңеленән сыға[+]. 20Кешене ана шулар бысрата, ә йыуылмаған ҡул менән ашау түгел.


Ҡәнғәни ҡатындың иманы


(Мрк 7:24-30)

21[•]Шунан Ғайса Тир һәм Сидон төбәгенә китте[+]. 22Шул төбәктә йәшәгән ҡәнғәни[†] халҡынан булған бер ҡатын Уның ҡаршыһына сығып:

– Әфәндем, Дауыт Улы![†] Миңә мәрхәмәтле[†] булһаңсы: ҡыҙыма ен[†] эйәләшкән, ул бик ныҡ ғазаплана! – тип ҡысҡырҙы[+].

23Әммә Ғайса бер ауыҙ һүҙ әйтмәне. Шәкерттәре килеп:

– Әйт әле, китһен. Юғиһә ул ҡысҡырып беҙҙең арттан килә, – тип инәлде.

24– Мин бары тик Исраил[†] халҡының юғалған һарыҡтарына ғына ебәрелгәнмен, – тип яуап ҡайтарҙы Ғайса[+].

25Ҡатын иһә килеп Уның алдына йөҙтүбән ҡапланды:

– Әфәндем, миңә ярҙам итһәңсе!

26– Икмәкте балаларҙан алып, көсөктәргә ырғытыу яҡшы түгел, – тип яуап бирҙе Ғайса[+].

27– Эйе, Әфәндем. Тик көсөктәр ҙә бит хужаһының өҫтәленән ҡойолған валсыҡтарҙы ашай, – тине ҡатын.

28Ғайса уға:

– Эй апай! Һинең иманың[†] ныҡ! Әйҙә, теләгәнеңсә булһын, – тине.

Ҡатындың ҡыҙы шунда уҡ һауыҡты.


Дүрт мең кешене туйҙырыу


(Мрк 8:1-10)

29[•]Унан китеп, Ғайса Галилея[†] күле буйына килде, тауға күтәрелеп, шунда ултырҙы. 30Аҡһаҡтарҙы, һуҡырҙарҙы, ғәриптәрҙе, телһеҙҙәрҙе һәм байтаҡ бүтән сирлеләрҙе алып, Уның янына күмәк халыҡ йыйылып килде. Улар ауырыуҙарҙы Уның аяғы янына һалдылар, Ғайса уларҙы һауыҡтырҙы[+]. 31Телһеҙҙәрҙең һөйләшеүен, ғәриптәрҙең һауығыуын, аҡһаҡтарҙың атлап китеүен һәм һуҡырҙарҙың күҙҙәре асылыуын күреп, халыҡ таң ҡалды һәм Исраил Аллаһын данланы.

32Ғайса шәкерттәрен саҡырып алды:

– Кешеләрҙе йәлләйем. Улар өс көн буйы Минең янымда, ә ашарҙарына бер нәмәләре лә юҡ. Уларҙы ас килеш ҡайтарып ебәргем килмәй: юлда хәлдәре бөтөр[+].

33– Был тиклем халыҡты туйҙырырлыҡ икмәкте бынау ҡола ялан ерҙә ҡайҙан табайыҡ? – тине Уға шәкерттәре[+].

34– Һеҙҙең нисә икмәгегеҙ бар?

– Ете икмәк һәм бер нисә ваҡ балыҡ.

35Ғайса халыҡҡа ергә ултырырға ҡушты ла, 36ете икмәкте һәм балыҡтарҙы алып Аллаға шөкөрана ҡылғас, бүлгеләп шәкерттәренә бирҙе, ә улар халыҡҡа өләште. 37Бөтәһе лә ашап туйҙы. Ҡалған һыныҡтарҙы йыйып, ете кәрзингә тултырып ҡуйҙылар. 38Ә ашаусылар, ҡатындарҙы һәм балаларҙы иҫәпкә алмағанда, дүрт мең ир кеше ине[+]. 39Халыҡты ҡайтарып ебәргәс, Ғайса, кәмәгә ултырып, Магадан ерҙәренә юл тотто.

#### 16


Ғайсанан илаһи билдә күрһәтеүен талап итеүҙәре


(Мрк 8:11-13; Лк 12:54-56)

1[•]Ғайса янына фарисейҙар[†] менән саддукейҙар[†] килде. Уны һынарға теләп, күктән илаһи билдә күрһәтеүен һоранылар[+].

2Ә Ул:

– Кис көнө һеҙ: «Аяҙ булыр, күк йөҙө ҡыҙыл», – тиһегеҙ. 3Ә иртәнсәк күк йөҙөндә ҡарағусҡыл ҡыҙыл болоттар күрәһегеҙ ҙә: «Бөгөн дауыл булыр», – тиһегеҙ. Күккә ҡарап һауа торошон билдәләйһегеҙ, ә заман билдәләрен аңлай алмайһығыҙ. 4[+]Был замандың яуыз һәм Аллаға иманы[†] булмаған кешеләре илаһи билдә талап итә, әммә уларға Юныс пәйғәмбәрҙең[†] билдәһенән башҡа билдә бирелмәйәсәк, – тип яуап ҡайтарҙы.

Шунан һуң Ғайса уларҙы ҡалдырып китеп барҙы[+].


Фарисейҙар һәм саддукейҙар әсеткеһе


(Мрк 8:14-21)

5[•]Икенсе ярға сыҡтылар. Шәкерттәре үҙҙәре менән икмәк алырға онотҡайны.

6– Ҡарағыҙ уны, фарисейҙар һәм саддукейҙар әсеткеһенән һаҡ булығыҙ! – тине Ғайса уларға[+].

7Шәкерттәре үҙ-ара: «Беҙ икмәк алмаған өсөн шулай тип әйтә», – тиеште. 8Ғайса быны белеп:

– Имандары аҙҙар! Ни өсөн һеҙ икмәгегеҙ юҡлығы тураһында һөйләшәһегеҙ[+]? 9Һаман бер ни ҙә аңламайһығыҙмы ни? Биш икмәктең биш мең кешегә еткәнен иҫләмәйһегеҙме? Ҡалғанын нисә кәрзин йыйып алдығыҙ[+]? 10Ете икмәкте дүрт мең кешегә өләшкәнегеҙҙе, уны нисә кәрзин итеп йыйып алғанығыҙҙы ла оноттоғоҙмо[+]? 11Мин Һеҙгә икмәк тураһында түгел, фарисейҙар һәм саддукейҙар әсеткеһенән һаҡ булығыҙ, тинем! Был һеҙгә аңлашылмаймы ни? – тине.

12Шунда улар Ғайсаның икмәк әсеткеһенән түгел, ә фарисейҙар һәм саддукейҙар тәғлимәтенән һаҡланырға ҡушҡанын аңланылар.


Петрустың Ғайсаны Мәсих тип таныуы


(Мрк 8:27-30; Лк 9:18-21)

13[•]Филиппус Ҡайсареяһы ерҙәренә килгәс, Ғайса Үҙенең шәкерттәренән:

– Кешеләр Әҙәм Улын[†] кем тип иҫәпләй? – тип һораны.

14– Берәүҙәр Уны Сумдырыусы Яхъя ти, икенселәре – Ильяс, ә ҡайһы берҙәре Йермеяһ йәки башҡа пәйғәмбәрҙәрҙең береһе тип уйлай, – тине шәкерттәре[+].

15– Ә һеҙ Мине кем тип иҫәпләйһегеҙ?

16– Һин – Мәсих,[†] тере Алланың Улы,[†] – тип яуап бирҙе Шимғон Петрус[+].

17– Йона улы Шимғон, һин бәхетле, сөнки быны һиңә кеше түгел, ә Минең күктәге Атам асып бирҙе, – тине Ғайса. –[+] 18Шуға күрә Мин һиңә әйтәм: һин – Петрус[*] һәм Мин был ҡаяла Үҙемдең имандаштар берҙәмлеген[†][*] төҙөйәсәкмен. Уны үлеләр донъяһының[†] көстәре еңә алмаҫ[+]. 19Мин һиңә Күктәр Батшалығының асҡыстарын бирермен. Ерҙә һин нимәне тыйһаң, шуны күктә Алла[†] тыясаҡ. Ерҙә һин нимәне рөхсәт итһәң, шуны күктә Алла рөхсәт итәсәк[+].

20Бынан һуң Ул шәкерттәренә Үҙенең Мәсих икәнлеген бер кемгә лә әйтмәҫкә ҡушты[+].


Ғайсаның үлеп тереләсәге хаҡында әйтеүе


(Мрк 8:31–9:1; Лк 9:22-27)

21[•]Шул ваҡыттан алып Ғайса шәкерттәренә Үҙенең Йәрүсәлимгә[†] барасағы, унда аҡһаҡалдар,[†] баш ҡаһиндар[†] менән ҡанун[†] белгестәре тарафынан күп ғазаптарға дусар ителәсәге һәм үлтереләсәге, әммә өсөнсө көндә терелеп торасағы тураһында һөйләй башланы[+].

22Петрус иһә Уны ситкәрәк алып китеп:

– Үҙеңде Алла һаҡлаһын, Хакимым! Һинең менән ундай хәл була күрмәһен! – тип ҡаршы төштө.

23Әммә Ғайса Петрусҡа боролоп:

– Кит янымдан, Иблис![†] Һин Мине юлдан яҙҙырырға маташаһың, һин Алла уйлағанса түгел, әҙәмсә фекерләйһең, – тине[+].

24Шунан Ул шәкерттәренә былай тине:

– Әгәр берәй кеше Минең артымдан барырға теләһә, шул үҙ-үҙенән ваз кисһен һәм, арҡысағын йөкмәп, Миңә эйәрһен[+]. 25Кем үҙенең йәнен һаҡлап ҡалырға теләй, уны юғалтыр. Кем Минең хаҡыма үҙенең йәнен юғалта, ул уны алып ҡалыр[+]. 26Әгәр кеше бөтөн донъяны ҡаҙанып та, йәнен һәләк итһә, бынан уға ни файҙа? Йәнен ҡайтарып алыр өсөн ул нимә түләй ала[+]? 27[+]Әҙәм Улы Үҙенең фәрештәләре[†] менән Атаһының балҡып торған шөһрәтендә[†] килер һәм һәр кемгә ғәмәленә ҡарап әжерен бирер[+]. 28Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: бында баҫып торған кешеләрҙең ҡайһы берәүҙәре Әҙәм Улының Батша булып килгәнен күргәнсе үлем татымаҫ[+].

#### 17


Ғайсаның йөҙ-ҡиәфәте үҙгәреүе


(Мрк 9:2-13; Лк 9:28-36)

1[•]Алты көндән һуң Ғайса, Үҙе менән Петрусты, Яҡупты һәм уның ҡустыһы Яхъяны алып, бейек тауға менде. Улар унда үҙҙәре генә ине[+]. 2Шунда Ғайсаның ҡиәфәте күҙ алдарында үҙгәрҙе: йөҙө ҡояштай балҡып китте, ә кейеме күҙҙе ҡамаштырырлыҡ ап-аҡ төҫкә инде[+]. 3Ҡараһалар, ҡаршыларында Муса[†] менән Ильяс пәйғәмбәрҙәр[†] пәйҙә булды һәм Ғайса менән һөйләшә башланы[+]. 4Петрус Ғайсаға:

– Хакимыбыҙ, беҙҙең бында булғаныбыҙ ҡайһылай яҡшы! Әгәр теләһәң, өс сатыр ҡорам:[†] береһен – Һиңә, береһен – Мусаға, береһен – Ильясҡа, – тине.

5[+]Петрус һөйләгән арала, балҡып торған болот килеп сығып, уларҙы күләгәһе менән ҡапланы. Болот эсенән: «Был – Минең һөйөклө Улым, Ул Минең ҡыуанысым. Уны тыңлағыҙ!» – тигән тауыш ишетелде[+].

6Был тауышты ишетеп, шәкерттәр йөҙтүбән ергә ҡапланды, сөнки ҡоттары осҡайны.

7Ғайса килеп уларға ҡағылды ла:

– Тороғоҙ, ҡурҡмағыҙ! – тине.

8Улар, баштарын күтәреп, Ғайсанан башҡа бер кемде лә күрмәне.

9Тауҙан төшкәндә Ғайса уларға:

– Әҙәм Улы[†] үлеп терелгәнгә тиклем, күргәнегеҙ хаҡында бер кемгә лә һөйләмәгеҙ, – тип бойорҙо[+].

10Шәкерттәре Унан:

– Ә ниңә һуң ҡанун[†] белгестәре, тәүҙә Ильяс килергә тейеш, тиҙәр? – тип һораны.

11[+]– Ысынлап та, Ильяс килеп, һәр нәмәне үҙ урынына ҡуясаҡ, – тип яуап бирҙе Ғайса[+]. 12– Әммә Мин һеҙгә шуны әйтәм: Ильяс килде инде, тик уны таныманылар һәм уның менән нимә теләһәләр, шуны ҡылдылар. Әҙәм Улы ла улар ҡулында күп ғазаптар сигәсәк[+].

13Шунда инде шәкерттәре Ғайсаның Сумдырыусы Яхъя тураһында һөйләгәнен аңланылар[+].


Ен эйәләшкән малайҙы һауыҡтырыу


(Мрк 9:14-29; Лк 9:37-42)

14[•]Улар халыҡ төркөмө янына әйләнеп ҡайтҡас, бер кеше Ғайса алдына килеп тубыҡланды:

15– Әфәндем, улымды ҡыҙған! Ул өйәнәк ауырыуынан яфалана. Йыш ҡына әле утҡа, әле һыуға ташлана. 16Мин уны шәкерттәреңә алып килгәйнем, тик улар һауыҡтыра алманы.

17– Эй, иманһыҙ[†] һәм боҙоҡ быуын! Миңә һеҙҙең менән тағы күпме булырға ла күпме түҙергә? Малайҙы Минең яныма алып килегеҙ! – тине Ғайса.

18Ул енгә сығырға бойорҙо. Ен[†] сығыу менән малай һауыҡты[+].

19Шәкерттәр Ғайса менән үҙҙәре генә ҡалғас:

– Ни өсөн беҙ уны ҡыуып сығара алманыҡ икән? – тип һоранылар.

20-21– Иманығыҙ аҙ булған өсөн, – тип яуапланы Ғайса. – Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: әгәр ҙә һеҙҙең гәрсис орлоғо хәтлем генә иманығыҙ булып, бынау тауға: «Бынан тегендә күс», – тип әйтһәгеҙ, тау күсәсәк. Һеҙҙең өсөн мөмкин булмаған бер нәмә лә булмаҫ ине[*][+].


Ғайсаның үлеп тереләсәге тураһында ҡабат әйтеүе


(Мрк 9:30-32; Лк 9:43-45)

22[•]Галилеяла[†] бергә йыйылғас, Ғайса шәкерттәренә:

– Әҙәм Улы кешеләр ҡулына тотоп биреләсәк. 23Уны үлтерәсәктәр, әммә өсөнсө көндә Ул терелеп торасаҡ, – тине.

Шәкерттәр оло ҡайғыға төштө[+].


Алла йортона бирелә торған саҙаҡа

24Улар Капернаумға килеп еткәс, Алла йорто өсөн ике драхмалыҡ[*] һалымды йыйыусылар[†] Петрус янына килеп:

– Остазығыҙ һалым түләмәйме? – тип һораны[+].

25– Түләй, – тип яуап бирҙе Петрус.

Петрус өйгә ингәс, беренсе булып һүҙҙе Ғайса башланы:

– Шимғон, нисек уйлайһың: ерҙәге батшалар һалымды һәм яһаҡты кемдән түләтә? Үҙ улдарынанмы, әллә башҡа кешеләрҙәнме?

26– Башҡа кешеләрҙән, – тип яуап бирҙе Петрус.

– Тимәк, үҙ улдары түләүҙән азат, – тине Ғайса. 27– Әммә береһен дә рәнйетмәйек. Күлгә барып ҡармаҡ һал. Беренсе эләккән балыҡтың ауыҙын ас һәм унда көмөш тәңкә[*] табырһың. Уны алып, һалым йыйыусыларға Минең өсөн дә, үҙең өсөн дә бир[+].

#### 18


Күктәр Батшалығында иң бөйөгө кем?


(Мрк 9:33-37; Лк 9:46-48; 17:1-2)

1[•]Шул ваҡыт Ғайса янына шәкерттәре килеп:

– Күктәр Батшалығында иң бөйөгө кем? – тип һораны.

2Ғайса, бер баланы саҡырып алып, уларҙың уртаһына баҫтырҙы 3ла:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: әгәр һеҙ, үҙгәреп, балалар кеүек булмаһағыҙ, Күктәр Батшалығына бер ҡасан да инмәйәсәкһегеҙ, – тине[+]. 4– Шулай итеп, кем ошо бала кеүек үҙен түбәнселек менән тота, шул Күктәр Батшалығында иң бөйөгө булыр. 5Кем Минең хаҡыма ошондай бер баланы ҡабул итә, шул Мине лә ҡабул итә[+].


Ҡотҡо тураһында


(Мрк 9:43-47)

6Әммә Миңә ышанған бынау кесе йәндәрҙең берәйһен дөрөҫ юлдан яҙҙырған кешене, муйынына тирмән ташы аҫып, диңгеҙ упҡынына батырһалар, уның өсөн хәйерлерәк булыр ине.

7Кешеләрҙе гонаһҡа[†] этәргән нәмәләр арҡаһында был донъяға ҡайғы! Аҙҙырыусы нәмәләрҙең килеүе ҡотолғоһоҙ, ләкин улар кем аша килә, шул кешегә ҡайғы![+]

8Әгәр ҙә ҡулың йәки аяғың һине гонаһҡа ҡотортһа, уны ҡырҡып алып ташла! Ике ҡуллы, ике аяҡлы булып мәңгелек утҡа ырғытылғанға ҡарағанда, мәңгелек тормошҡа сулаҡ йәки аҡһаҡ килеш инеүең хәйерлерәк[+]. 9Әгәр ҙә күҙең гонаһҡа ҡотортһа, уны соҡоп алып ташла! Ике күҙең менән йәһәннәм[†] утына ырғытылғанға ҡарағанда, мәңгелек тормошҡа һыңар күҙле инеүең хәйерлерәк[+].


Аҙашып ҡалған һарыҡ хаҡында ҡисса


(Лк 15:4-7)

10-11[•]Һаҡ булығыҙ, был кесе йәндәрҙең береһенә лә кәмһетеп ҡарамағыҙ. Һеҙгә әйтәм: уларҙың фәрештәләре[†] һәр ваҡыт күктәге Атамдың йөҙөнә ҡарай ала[*].

12Нисек уйлайһығыҙ: әгәр ҙә бер кешенең йөҙ һарығы булһа, шуларҙың береһе аҙашып ҡалһа, ул, туҡһан туғыҙ һарығын тауҙа ҡалдырып, аҙашҡанын эҙләп китмәҫ инеме? 13Уны табып алһа, һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм, юғалмаған туҡһан туғыҙына ҡарағанда, табылғанына ул нығыраҡ ҡыуаныр. 14Һеҙҙең күктәге Атағыҙ ҙа шулай: кесе йәндәрҙең береһенең дә һәләк булыуын теләмәй[+].


Әгәр имандашың гонаһ ҡылһа


(Лк 17:3)

15[•]Әгәр имандашың[†] һиңә ҡаршы гонаһ ҡылһа, барып, ғәйебен үҙенә генә әйт. Тыңлаһа, һин имандашыңды үҙеңә ҡайтарып алған булырһың[+]. 16[+]Тыңламаһа инде, үҙең менән бер йәки ике кешене алып бар, сөнки «һәр эш ике йәки өс шаһиттың күрһәтмәһе менән раҫланһын»[+]. 17Уларҙы ла тыңламаһа, имандаштар берҙәмлегенә[†][*] һөйлә, ә инде берҙәмлек ағзаларына ла ҡолаҡ һалмаһа, ул саҡта уның менән мөғәмәләң, мәжүси йәки һалым йыйыусы[†] менән нисек, шулай булһын[+].

18Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: һеҙ ерҙә нимәне тыяһығыҙ, шуны күктә Алла[†] ла тыясаҡ, ә ерҙә рөхсәт иткәнегеҙҙе, күктә Алла ла рөхсәт итәсәк.

19Һеҙгә тағы әйтәм: арағыҙҙан икәүегеҙ ерҙә, үҙ-ара һөйләшеп-килешеп, нимә генә һораһағыҙ ҙа, күктәге Атам уны үтәйәсәк[+]. 20Ҡайһы ерҙә ике йәки өс кеше Минең хаҡыма йыйыла, Мин шунда улар араһында буласаҡмын.


Мәрхәмәтһеҙ хеҙмәтсе хаҡында ҡисса


(Лк 17:4)

21Шунан һуң Уның янына Петрус килеп:

– Хакимым, туғанымды, әгәр ул миңә ҡаршы гонаһ ҡылһа, нисә тапҡыр ғәфү итергә тейешмен? Етегә тиклемме? – тип һораны[+].

22– Юҡ, етегә түгел, ә етмеш тапҡыр етегә тиклем, – тип яуап бирҙе Ғайса. – 23Күктәр Батшалығы бына нимәгә оҡшаш: бер батша хеҙмәтселәре менән хисаплашып ҡуйырға ниәтләгән. 24Аҡса хисабын асыҡлай башлағас, уның янына ун мең талант[*] бурысы булған бер кешене алып килгәндәр. 25Уның түләрлек аҡсаһы булмағас, бурысын ҡайтарыр өсөн, батша уның үҙен дә, ҡатынын да, балаларын да, бөтә мөлкәтен дә һатырға әмер биргән[+]. 26Был хеҙмәтсе батша алдында йөҙтүбән ҡапланып: «Аҙ ғына сабыр итеп тор инде, мин уны тулыһынса ҡайтарып бирермен», – тип ялбарған. 27Батша, хеҙмәтсене йәлләп, бурысын бәхилләгән һәм уны ебәргән.

28Хеҙмәтсе иһә, киткәс, үҙенә йөҙ динар[*] бурысы булған бер хеҙмәттәшен осратҡан. Ул уны боғаҙынан алып быуа башлаған. «Бурысыңды түлә!» – тип талап иткән. 29Тегеһе уның аяғына йығылып: «Аҙ ғына сабыр итеп тор инде, мин уны ҡайтарып бирермен», – тип ялбарған. 30Әммә тегеһе, риза булмайынса, бурысын түләгәнгә тиклем уны төрмәгә ултыртҡан[+]. 31Батшаның бүтән хеҙмәтселәре быны күреп бик ҡайғырған һәм хәлде хужаларына барып һөйләп биргән. 32Шунан һуң батша теге хеҙмәтсеһен саҡыртып алып былай тигән: «Яуыз хеҙмәтсе! Һин ялбарып һорағас, бөтә бурысыңды бәхилләнем. 33Мин шәфҡәт күрһәткән кеүек, һин дә хеҙмәттәшеңә шәфҡәт күрһәтергә тейеш инең түгелме ни?» 34Асыуланған батша хеҙмәтсене, бөтә бурысын түләп бөткәнгә тиклем, ғазаплаусылар ҡулына тапшырған.

35Әгәр туғанығыҙҙы ихлас күңелдән ғәфү итмәһәгеҙ, күктәге Атам да һеҙгә ҡарата шулай эшләйәсәк[+].

#### 19


Өйләнешеү һәм айырылышыу тураһында


(Мрк 10:1-12)

1[•]Ғайса, һүҙен тамамлағас, Галилеянан[†] китеп, Йәһүҙиәгә һәм Иордан аръяғындағы ерҙәргә йүнәлде. 2Уның артынан күмәк халыҡ эйәреп барҙы, һәм Ул ауырыуҙарҙы һауыҡтырҙы. 3Ҡайһы бер фарисейҙар,[†] Ғайсаға килеп, Уны һынар өсөн:

– Ир кешегә ниндәйҙер сәбәп менән ҡатынын айырырға рөхсәт ителәме? – тип һоранылар.

4[+]– Бар ҡылыусы тәүҙән үк «уларҙы ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ итеп яратты» тигәнде уҡыманығыҙмы ни? – тип яуап бирҙе Ғайса. –[+] 5[+]Алла[†] шулай уҡ: «Шуға күрә ир кеше, атаһы менән әсәһен ҡалдырып, ҡатынына ҡушылыр һәм икеһе бер тән булырҙар», – тигән[+]. 6[+]Тимәк, улар инде икәү түгел, ә бер бөтөн. Шулай булғас, Алла бергә ҡушҡанды кеше айырмаһын[+].

7[+]Фарисейҙар иһә:

– Улайһа, ни өсөн Муса[†] ир кешегә, ҡатынына айырылышыу ҡағыҙы биреп, айырып ебәрергә рөхсәт иткән? – тинеләр[+].

8– Һеҙ таш йөрәкле булғанға күрә, Муса ҡатындарығыҙ менән айырылышырға рөхсәт биргән. Башланғыста улай түгел ине, – тип яуапланы Ғайса. 9– Һеҙгә әйтәм: ҡатынының зина ҡылыуынан башҡа сәбәп арҡаһында уның менән айырылышҡан һәм башҡаға өйләнгән ир зина ҡыла[+].

10Шәкерттәре Уға:

– Ир менән уның ҡатыны араһындағы мөнәсәбәттәр улай икән, ул саҡта өйләнмәү хәйерлерәк, – тинеләр.

11– Был һүҙҙәрҙе бөтәһе лә ҡабул итә алмай, кемгә Алла тарафынан бирелгән, шулар ғына ҡабул итер, – тип яуап бирҙе Ғайса. –[+] 12Кешеләрҙең өйләнә алмауына төрлө сәбәптәр бар: берәүҙәре инә ҡарынынан шундай булып тыуа, икенселәренә кешеләр сәбәпсе була, өсөнсөләре, ғүмерҙәрен тотошлай Күктәр Батшалығына арнау өсөн, үҙҙәре өйләнмәй. Быны кем ҡабул итә ала, шул ҡабул итһен!


Ғайсаның балаларға биргән фатихаһы


(Мрк 10:13-16; Лк 18:15-17)

13[•]Шунан һуң Ғайса янына, баштарына ҡулын ҡуйып доға ҡылһын өсөн, балаларын алып килделәр. Шәкерттәре иһә, уларҙы шелтәләп, үткәрмәне. 14Әммә Ғайса:

– Үткәрегеҙ балаларҙы, уларға Минең яныма килергә ҡамасауламағыҙ! Күктәр Батшалығы – ошондайҙарҙыҡы, – тине[+].

15Балаларға ҡулдарын ҡуйып фатихаһын биргәндән һуң Үҙ юлына китте.


Бай егет


(Мрк 10:17-31; Лк 18:18-30)

16[•]Бер ваҡыт Ғайса янына бер кеше килеп:

– Остаз, мәңгелек тормошҡа эйә булыр өсөн, миңә ниндәй игелек эшләргә кәрәк? – тип һораны[+].

17– Ниңә һин Минән игелек тураһында һорайһың? Бары Берәү генә игелекле. Ә мәңгелек тормошҡа инергә теләһәң, Уның бойороҡтарын үтә, – тине Ғайса[+].

18[+]– Ҡайһыларын? – тип һораны теге егет.

– «Кеше үлтермә, зина ҡылма, урлашма, ялған шаһитлыҡ итмә, 19[+]атайың менән әсәйеңде хөрмәт ит» һәм «Яҡыныңды үҙеңде яратҡан кеүек ярат», – тип яуап бирҙе Ғайса[+].

20– Мин быларҙың бөтәһен дә үтәп килдем. Миңә тағы нимә етмәй? – тип һораны егет[+].

21– Камил булырға теләһәң, бар, бөтә мөлкәтеңде һат та фәҡирҙәргә өләш. Шулай эшләһәң, күктәге хазинаға эйә булырһың. Шунан кил дә Миңә эйәр, – тине Ғайса[+].

22Егет иһә, был һүҙҙәрҙе ишеткәс, ҡайғыға төшөп китеп барҙы: ул бик бай ине. 23Ғайса Үҙенең шәкерттәренә былай тине:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: бай кешегә Күктәр Батшалығына инеү ҡыйын[+]. 24Һеҙгә тағы шуны әйтәм: бай кешегә Алла Батшалығына[†] инеүгә ҡарағанда, дөйәгә энә күҙәүе аша үтеү еңелерәк.

25Быны ишеткәс, шәкерттәре бик ныҡ аптыраны.

– Улай булғас, кем генә ҡотола алыр һуң? – тип һоранылар.

26[+]Ғайса уларға ҡарап:

– Кешеләр өсөн был мөмкин түгел, ләкин Алла өсөн бөтәһе лә мөмкин, – тине[+].

27Шунда Петрус Ғайсаға:

– Бына беҙ, бөтә нәмәбеҙҙе ҡалдырып, Һиңә эйәрҙек, – тине. – Бының өсөн беҙгә нимә булыр[+]?

28– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм, – тине Ғайса. – Донъя яңырғас, Әҙәм Улы[†] Үҙенең дан тәхетенә ултырғандан һуң, һеҙ ҙә, Миңә эйәреүселәр, ун ике тәхеткә ултырып, Исраилдың[†] ун ике ырыуына идара итерһегеҙ[+]. 29Өйҙәрен, ағай-энеләрен, апай-һеңлеләрен, ата-әсәһен, балаларын йә баҫыуҙарын Минең хаҡыма ҡалдырып киткән һәр кемгә йөҙ тапҡыр күберәк биреләсәк һәм ул мәңгелек тормош аласаҡ[+]. 30Әммә беренсе булғандарҙың күбеһе – һуңғы, ә һуңғылар иһә беренсе булыр[+].

#### 20


Йөҙөм баҡсаһында эшләүселәр хаҡында ҡисса

1Күктәр Батшалығы иртән иртүк үҙенең йөҙөм баҡсаһына эшселәр ялларға сыҡҡан хужа кешегә оҡшаш. 2Ялсылар менән көнөнә бер динарҙан килешкәс, хужа уларҙы йөҙөм баҡсаһына ебәргән. 3Иртәнге сәғәт туғыҙ тирәһендә өйөнән сығып, баҙар майҙанына барғас, ул бында эшһеҙ торған башҡа кешеләрҙе күреп: 4«Һеҙ ҙә минең йөҙөм баҡсаһына барығыҙ. Мин һеҙгә тейешенсә түләрмен», – тигән. 5Улар киткән. Хужа сәғәт ун икелә лә, көндөҙгө өстә лә шулай эшләгән. 6Сәғәт биштәр тирәһендә тағы сыҡҡас, баҫып торған кешеләрҙе күреп, уларҙан: «Һеҙ ниңә бында көнө буйы эшһеҙ тораһығыҙ?» – тип һораған. 7«Беҙҙе бер кем дә ялламаны», – тип яуаплаған тегеләр. Хужа уларға ла: «Һеҙ ҙә йөҙөм баҡсаһына барығыҙ», – тигән.

8[+]Кис еткәс, хужа идарасыһына: «Эшселәрҙе саҡырып, эш хаҡын түлә. Аҙаҡ ялланғандарынан башлап, беренселәре менән тамамла», – тигән[+]. 9Киске биштә ялланғандар килеп, һәр ҡайһыһы берәр динар аҡса алған. 10Беренсе ялланған эшселәрҙең сираты еткәс: «Күберәк алырбыҙ», – тип өмөтләнгән. Ләкин улар ҙа берәр динар алған. 11Аҡсаларын алғас, хужаға зарлана башлағандар: 12«Аҙаҡ килгәндәр бер сәғәт кенә эшләне, ә һин уларҙы беҙҙең менән тиңләнең. Беҙ бит көнө буйы эҫе ҡояш аҫтында ауыр эш башҡарҙыҡ».

13Хужа уларҙың береһенә былай тигән: «Дуҫым, мин һиңә ҡарата ғәҙелһеҙлек ҡылманым. Һинең менән бер динарға килештек түгелме һуң? 14Үҙеңә тейешлеһен ал да кит. Ә мин бынау аҙаҡҡыға ла һиңә биргән хәтле бирергә теләйем. 15Үҙ мөлкәтемде үҙем теләгәнсә тотонорға хаҡым юҡмы ни? Әллә йомартлығымдан көнләшәһеңме?»

16– Бына шулай: һуңғылар беренсе булыр, ә беренселәр һуңғы булыр[*], – тине Ғайса[+].


Ғайсаның үлеп тереләсәге хаҡында өсөнсө тапҡыр әйтеүе


(Мрк 10:32-34; Лк 18:31-33)

17[•]Йәрүсәлимгә[†] барышлай Ғайса, ун ике шәкертен ситкә алып китеп, уларҙың үҙҙәренә генә былай тине:

18– Әле беҙ Йәрүсәлимгә китеп барабыҙ. Унда Әҙәм Улы[†] баш ҡаһиндар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре ҡулына тотоп биреләсәк. Улар Уны үлемгә хөкөм итәсәк, 19мыҫҡыллау, ҡамсылау һәм арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡлатыу өсөн, мәжүсиҙәр[†] ҡулына тапшырасаҡ. Ләкин өсөнсө көндә Ул терелеп торор[+].


Ғайса һәм Зәбәҙәйостың улдары


(Мрк 10:35-45; Лк 22:24-27)

20[•]Шунан Зәбәҙәйостың ҡатыны, улдары менән Ғайса янына килеп, Уның алдында тубыҡланды. Уның ниҙер һорағыһы килә ине[+].

21– Һин нимә теләйһең? – тине Ғайса.

– Батшалығыңда минең ошо ике улымдың береһе – Һинең уң яғыңа, икенсеһе һул яғыңа ултырасаҡ, тип вәғәҙә бирһәң ине, – тине ҡатын[+].

22– Һеҙ нимә һорағанығыҙҙы аңламайһығыҙ, – тип яуап бирҙе Ғайса. – Мин эсәсәк ғазап туҫтағынан һеҙ ҙә эсә алырһығыҙмы һуң?

– Алырбыҙ, – тине улар[+].

23– Һеҙ, ысынлап та, Минең туҫтағымдан эсерһегеҙ, ә уң яғымда йәки һул яғымда ултырырға рөхсәт биреү Минең ихтыярымда түгел. Ул урындар Атам тарафынан кемдәргә әҙерләнгән, шулар ултырасаҡ, – тине Ғайса.

24Был һөйләшеүҙе ишеткәс, ҡалған ун шәкерттең был икәүгә асыуы килде. 25Ғайса уларҙы янына саҡырып:

– Беләһегеҙ бит: хакимдар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итә, башлыҡтар ҙа уларға баш була. 26Ә һеҙҙең арала улай булмаһын! Арағыҙҙа кем бөйөк булырға теләй, шул башҡаларға хеҙмәтсе булһын[+]. 27Арағыҙҙа кем беренсе булырға теләй, шул башҡаларға ҡол булһын. 28Әҙәм Улы ла бит Үҙенә хеҙмәт иттерер өсөн килмәне. Үҙе хеҙмәт итергә һәм, Үҙенең йәнен фиҙа ҡылып, күптәрҙе азат итергә килде, – тине[+].


Ике һуҡырҙы һауыҡтырыу


(Мрк 10:46-52; Лк 18:35-43)

29[•]Ғайса шәкерттәре менән Йерихо ҡалаһынан киткәндә, Уның артынан күмәк халыҡ эйәрҙе[+]. 30Юл ситендә ике һуҡыр ултыра ине. Улар Ғайсаның үтеп барғанын ишетеп:

– Әфәндем, Дауыт Улы,[†] беҙҙе йәллә инде! – тип ҡысҡырҙылар[+].

31Халыҡ, уларҙы әрләп, тыйырға тырышты, әммә улар тағы ла көслөрәк итеп:

– Әфәндем, Дауыт Улы, беҙҙе йәллә инде! – тип ҡабатланы.

32Ғайса туҡтап, уларҙы саҡырып алды ла:

– Һеҙҙең өсөн нимә эшләүемде теләйһегеҙ? – тип һораны.

33– Әфәндем, күҙҙәребеҙ күрһен ине! – тине улар.

34Ғайса, уларҙы йәлләп, күҙҙәренә ҡулы менән ҡағылды. Һуҡырҙар шунда уҡ күрә башланылар һәм Уға эйәреп киттеләр[+].

#### 21


Ғайсаның тантаналы рәүештә Йәрүсәлимгә инеүе


(Мрк 11:1-10; Лк 19:28-38; Ях 12:12-15)

1[•]Йәрүсәлимгә[†] яҡынлашып, Зәйтүн тауына,[†] Бейт-Фаге ауылына еткәс, Ғайса ике шәкертен алдан ебәрҙе[+].

2– Ҡаршылағы ауылға барығыҙ. Барып етеү менән бәйләп ҡуйылған инә ишәк менән йәш ишәкте күрерһегеҙ. Уларҙы ысҡындырып, Миңә алып килегеҙ. 3Әгәр берәйһе ни ҙә булһа әйтһә, уға: «Улар Хужаға кәрәк», – тип яуап бирегеҙ. Ишәктәрҙе шунда уҡ биреп ебәрерҙәр, – тине Ул.

4Был иһә пәйғәмбәр[†] аша әйтелгән һүҙҙәр ғәмәлгә ашһын өсөн булды:[+]

5[+]«Сион-ҡыҙға[†][*] әйтегеҙ:
бына, һиңә Батшаң килә.
Ул йыуаш; ишәккә һәм йәш ишәккә,
йөк йөрөтә торған хайуан балаһына, менгән».

6Шәкерттәре барып, бөтәһен дә Ғайса ҡушҡанса эшләне. 7Ишәк менән балаһын алып килеп, өҫ кейемдәрен һырттарына һалғас, Ғайса ишәккә атланды. 8Бик ҙур халыҡ төркөмө өҫ кейемдәрен сисеп юлға түшәне, башҡалары иһә ағастарҙың ботаҡтарын киҫеп һалды[+]. 9[+]Ғайсаның алдынан барған һәм артынан эйәреп килгән халыҡ:

– Дауыт Улына[†] һосанна![*]
Раббы[†] исеме менән Килеүсе мөбәрәк булһын!
Бейек күктәрҙә һосанна! –

тип ҡысҡырҙылар[+].

10Ғайса Йәрүсәлимгә килеп ингәс, бөтә ҡала хәрәкәткә килде.

– Был кем? – тип һораштылар.

11– Был – Ғайса, Галилеялағы[†] Назаранан килгән пәйғәмбәр, – тип яуап бирҙе халыҡ[+].


Алла йортон таҙартыу


(Мрк 11:15-19; Лк 19:45-47; Ях 2:13-16)

12[•]Ғайса, Алла йортона[†] инеп, ундағы бөтә һатыусыларҙы һәм һатып алыусыларҙы ҡыуа башланы, аҡса алмаштырыусыларҙың өҫтәлдәрен, күгәрсен һатыусыларҙың ултырғыстарын ауҙарып ташланы[+]. 13[+][+]Ғайса уларға:

– Изге Яҙмала:[†] «Минең Йортом доға ҡылыу[†] йорто тип аталыр», – тип яҙылған, ә һеҙ уны юлбаҫарҙар ояһына әйләндерәһегеҙ! – тине[+].

14Алла йортонда Уның янына һуҡырҙар һәм аҡһаҡтар килде, Ғайса уларҙы һауыҡтырҙы. 15Ләкин Ул ҡылған ғәжәйеп эштәрҙе күреүҙән һәм Алла йортондағы балаларҙың: «Дауыт Улына һосанна!» – тип ҡысҡырыуынан баш ҡаһиндарҙың[†] һәм ҡанун[†] белгестәренең асыуы ҡабарҙы[+].

16[+]– Быларҙың нимә тигәндәрен ишетәһеңме? – тине улар.

– Эйе! – тип яуапланы Ғайса. – Һеҙ: «Сабыйҙар һәм имсәк балалар ауыҙынан Һин Үҙеңә маҡтау һүҙҙәре әйттерҙең», – тип яҙылғанды бер ҡасан да уҡыманығыҙмы ни[+]?

17Ғайса, уларҙы ҡалдырып, ҡаланан Бейт-Әниәгә китте һәм шунда ҡунды[+].


Инжир ағасын ҡарғау


(Мрк 11:12-14, 20-24)

18[•]Иртәгәһенә Йәрүсәлимгә китеп барышлай Ғайса асыҡҡанын тойҙо[+]. 19Юл буйындағы инжир ағасын күреп, уның янына барҙы. Япраҡтан башҡа бер нәмә лә тапмағас:

– Бынан һуң бер ҡасан да емешең булмаһын! – тине. Инжир ағасы шунда уҡ ҡороно[+].

20Быны күреп, шәкерттәренең иҫе китте.

– Инжир ағасы нисек улай ҡапыл ғына ҡороно һуң? – тип һоранылар.

21– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: әгәр ҙә икеләнмәй ышанһағыҙ, һеҙ Мин инжир ағасы менән ҡылғанды ғына эшләп ҡалмаҫһығыҙ, хатта бынау тауға: «Күтәрелеп, диңгеҙгә ташлан!» – тип әйтһәгеҙ, шулай булыр[+]. 22Доға ҡылғанда нимә һораһағыҙ ҙа, ышанһағыҙ, ҡабул булыр, – тип яуапланы Ғайса[+].


Ғайсаның вәкәләте хаҡында һорау


(Мрк 11:27-33; Лк 20:1-8)

23[•]Ғайса Алла йортона инеп аң-белем биргәндә, янына баш ҡаһиндар һәм халыҡ аҡһаҡалдары[†] килде. Улар:

– Быларҙы Һин ниндәй вәкәләт менән эшләйһең? Был вәкәләтте Һиңә кем бирҙе? – тип һораны[+].

24– Мин дә һеҙгә бер һорау бирәм, – тине Ғайса. – Әгәр ҙә яуап ҡайтарһағыҙ, Мин дә быларҙы ниндәй вәкәләт менән башҡарыуымды әйтермен. 25Яхъяның һыуға сумдырыу хоҡуғы ҡайҙан бирелгән? Күктәнме, әллә кешеләрҙәнме?

Тегеләр үҙ-ара:

– Әгәр: «Күктән», – тиһәк, Ул: «Ниңә һуң һеҙ уға ышанманығыҙ?» – тип һораясаҡ[+]. 26«Кешеләрҙән», – тиһәк, халыҡтан ҡурҡабыҙ. Бөтөнөһө лә Яхъяны пәйғәмбәр тип иҫәпләй бит, – тиештеләр[+].

27Шуға күрә Ғайсаға:

– Белмәйбеҙ, – тип яуап ҡайтарҙылар.

– Улай булғас, Мин дә һеҙгә быларҙы ниндәй вәкәләт менән башҡарғанымды әйтмәйем, – тине Ғайса.


Атаның ике улы хаҡында ҡисса

28– Ә бына был хаҡта ни әйтерһегеҙ? Бер кешенең ике улы булған. Беренсеһенең янына килеп, ул: «Улым, бөгөн йөҙөм баҡсаһына барып эшләп ҡайт әле», – тигән. 29Уныһы иһә: «Эшләгем килмәй», – тигән, ләкин бер аҙҙан кире уйлап, киткән. 30Атай кеше, икенсе улы янына килеп, шуны уҡ ҡабатлаған. Уныһы: «Барам, атай», – тигән, әммә бармаған. 31Аталарының ихтыярын ҡайһыһы үтәгән?

– Беренсеһе, – тип яуап бирҙе тегеләр.

Ғайса уларға былай тине:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Алла Батшалығына[†] һалым йыйыусылар[†] һәм фәхишәләр һеҙҙән алда инәсәк. 32Сөнки Яхъя һеҙгә тәҡүә булыу[†] юлын күрһәтергә тип килгәйне, һеҙ уға ышанманығыҙ. Ә һалым йыйыусылар һәм фәхишәләр ышанды. Һеҙ, быны күреп тә, барыбер уйығыҙҙан кире ҡайтманығыҙ һәм уға ышанманығыҙ[+].


Йөҙөм үҫтереүселәр хаҡында ҡисса


(Мрк 12:1-12; Лк 20:9-19)

33[+][•]Хәҙер икенсе ҡиссаны тыңлағыҙ. Ер биләүсе бер кеше булған. Ул йөҙөм баҡсаһы ултыртҡан, уны ҡойма менән уратып алған, йөҙөм иҙеү өсөн һыҡҡыс ҡаҙыған, ҡарауыл манараһы төҙөп ҡуйған да, баҡсаны йөҙөм үҫтереүселәргә ҡуртымға[*] биреп, ситкә сығып киткән[+]. 34Емеш йыйыр ваҡыт еткәс, уңышынан үҙ өлөшөн алырға тип хеҙмәтселәрен ебәргән. 35Йөҙөм үҫтереүселәр уның хеҙмәтселәрен тотоп, ҡайһыһын туҡмап, ҡайһыһын үлтереп, ҡайһыларын таш менән бәргесләгәндәр[+]. 36Хужа тағы ла күберәк хеҙмәтселәрен ебәргән, әммә улар менән дә шундай уҡ хәл ҡабатланған. 37Ахырҙа: «Улыма хөрмәт күрһәтерҙәр», – тип уйлап, улын ебәргән[+]. 38Әммә йөҙөм үҫтереүселәр, уның улын күргәс, бер-береһенә: «Был – вариҫ бит. Әйҙәгеҙ, уны үлтерәйек тә, уға ҡала торған мираҫ беҙҙеке булыр», – тиешкәндәр[+]. 39Уны тотоп, йөҙөм баҡсаһынан тышҡа сығарып үлтергәндәр[+]. 40Инде баҡса хужаһы, әйләнеп ҡайтҡас, был йөҙөм үҫтереүселәрҙе нимә эшләтер?

41– Уларҙы яуызлыҡтары өсөн ҡот осҡос үлемгә дусар итер һәм баҡсаны башҡа йөҙөм үҫтереүселәргә ҡуртымға бирер. Улары хужаға тейешле өлөштө ваҡытында биреп барыр, – тип яуап ҡайтарҙы баш ҡаһиндар һәм аҡһаҡалдар[+].

42[+]– Ә һеҙ Изге Яҙмала:

«Төҙөүселәр яраҡһыҙ тип ташлаған таш
иң мөһим мөйөш ташы булды.
Был Раббы тарафынан эшләнде –
күҙ алдыбыҙҙағы ғәжәйеп хәл», –

тигәнде бер ваҡытта ла уҡыманығыҙмы ни? – тине Ғайса. –[+] 43Шуға күрә һеҙгә әйтәм: Алла Батшалығы, һеҙҙән тартып алынып, уның емешен килтергән халыҡҡа биреләсәк. 44[+]Был таш өҫтөнә йығылған һәр кем селпәрәмә киләсәк, ә инде таш кемдең өҫтөнә төшә, шуны иҙәсәк[+].

45Баш ҡаһиндар һәм фарисейҙар,[†] Ғайсаның ҡиссаларын тыңлап, Уның үҙҙәре тураһында һөйләгәнен аңланы. 46Улар Ғайсаны ҡулға алырға теләне, әммә халыҡтан ҡурҡты, сөнки халыҡ Ғайсаны пәйғәмбәр тип һанай ине[+].

#### 22


Туй мәжлесе хаҡында ҡисса


(Лк 14:16-24)

1[•]Ғайса, уларға мөрәжәғәт итеп, тағы ҡиссалар һөйләне:[+]

2[+]– Күктәр Батшалығы бер батшаның улына туй мәжлесе уҙғарыуына оҡшаған[+]. 3Ул, мәжлескә саҡырылған ҡунаҡтарҙы йыйырға ниәтләп, хеҙмәтселәрен ебәргән, ләкин ҡунаҡтарҙың килгеһе килмәгән. 4«„Табыным әҙер инде: үгеҙҙәрем һәм һимертелгән малым һуйылған, бөтә нәмә етеш. Туй мәжлесенә килегеҙ“, – тигән һүҙҙәремде саҡырылған кешеләргә тапшырығыҙ», – тип ул бүтән хеҙмәтселәрен тағы ебәргән. 5Ләкин теге кешеләр, саҡырыуҙы һанға һуҡмайынса, үҙ эштәре буйынса таралышҡан: берәүҙәр баҫыуҙарына, икенселәр сауҙа эштәре менән сығып киткән. 6Ә башҡалары хеҙмәтселәрҙе тотоп хурлаған һәм үлтергән[+]. 7Батша, ярһып, үлтереүселәрҙе юҡ итергә, ҡалаларын яндырырға әмер биреп, ғәскәрен ебәргән[+]. 8Бынан һуң ул хеҙмәтселәренә: «Туй табыны әҙер, ләкин саҡырылған ҡунаҡтар быға лайыҡ булмай сыҡты[+]. 9Юл саттарына сығып, кемде күрәһегеҙ, барыһын да туй мәжлесенә саҡырығыҙ», – тигән. 10Хеҙмәтселәр, юлға сығып, осраған бөтә кешене – яманын да, яҡшыһын да алып килгән. Мәжлес бүлмәһе ҡунаҡтар менән тулған. 11Батша, уларҙы күрергә ингәс, унда байрам кейеме кеймәгән бер кешегә иғтибар иткән 12һәм унан: «Дуҫ, нисек һин бында байрамса кейенмәй килдең?» – тип һораған. Теге өндәшмәгән. 13Батша хеҙмәтселәренә: «Быны, аяҡ-ҡулын бәйләп, тышҡы ҡараңғылыҡҡа сығарып ташлағыҙ. Унда илаған, теш шығырҙатҡан тауыштар ишетелер», – тигән[+]. 14Сөнки саҡырылғандар күп, ләкин һайлап алырлыҡтары аҙ.


Ҡайсарға һалым түләү хаҡында һорау


(Мрк 12:13-17; Лк 20:20-26)

15[•]Шунан һуң фарисейҙар[†] йыйылып, Ғайсаны нисек итеп һүҙҙә эләктерергә, тип мәкер ҡорҙо[+]. 16Улар үҙҙәренең шәкерттәрен Һируд[†] батша яҡлылар менән бергә Ғайса янына ебәрҙе.

– Остаз, – тине улар, – беҙ Һинең тура һүҙле булғаныңды һәм, дөрөҫлөктән ситкә тайпылмайынса, Алла[†] юлына өйрәтеүеңде беләбеҙ. Һин бер кемдән дә ҡурҡмайһың, бер кемгә лә ярарға тырышмайһың[+]. 17Шулай булғас, әйт әле беҙгә: нисек уйлайһың, ҡайсарға[*] һалым түләү дөрөҫмө, әллә юҡмы[+]?

18Ғайса уларҙың яуыз ниәтен аңлап:

– Эй ике йөҙлөләр, ниңә һеҙ Миңә тоҙаҡ ҡораһығыҙ? – тине[+]. 19– Һалымды ниндәй аҡса менән түләйһегеҙ, шуны Миңә күрһәтегеҙ!

Уға динар килтереп бирҙеләр.

20– Бында кемдең һүрәте төшөрөлгән һәм исеме яҙылған? – тип һораны Ғайса.

21– Ҡайсарҙыҡы, – тинеләр.

– Улайһа, ҡайсарҙыҡын – ҡайсарға, ә Алланыҡын Аллаға бирегеҙ, – тине Ғайса[+].

22Улар, быны ишетеп, хайран ҡалдылар. Шунан Уны ҡалдырып киттеләр.


Үленән терелеү хаҡында һорау


(Мрк 12:18-27; Лк 20:27-40)

23[•]Саддукейҙар[†] үленән терелеүҙе инҡар итә ине. Уларҙың ҡайһы берәүҙәре шул көндө Ғайса янына килеп ошондай һорау бирҙе:[+]

24[+]– Остаз, Муса[†] ҡанунда:[†] «Әгәр ҙә балаһы булмаған ир үлеп китһә, уның тол ҡалған ҡатынына туғаны өйләнеп, үлгән туғанының нәҫелен дауам итһен», – тигән[+]. 25Беҙҙең арабыҙҙа ағалы-ҡустылы ете бер туған бар ине. Беренсеһе, өйләнгәс, нәҫел ҡалдырмайынса үлеп китте, ҡатыны ҡустыһына ҡалды. 26Икенсеһе менән дә, өсөнсөһөнән етенсеһенә тиклем бүтәндәре менән дә шундай хәл ҡабатланды. 27Аҙаҡ ҡатын да вафат булып ҡуйҙы. 28Шулай булғас, үлеләр терелгән ваҡытта ул был ете туғандың ҡайһыһының ҡатыны буласаҡ? Бөтәһе лә уның ире булған бит!

29– Һеҙ Изге Яҙманы[†] ла, Алланың ҡөҙрәтен дә белмәйһегеҙ, шуға күрә яңылышаһығыҙ, – тип яуап бирҙе Ғайса. 30– Терелгәс, улар өйләнмәҫтәр ҙә, кейәүгә лә сыҡмаҫтар. Улар күктәге фәрештәләр[†] һымаҡ булырҙар. 31Ә үлгәндәрҙең терелеп тороуына килгәндә, был хаҡта Алланың һеҙгә нимә тигәнен уҡыманығыҙмы ни? 32[+]«Мин – Ибраһим[†] Аллаһы, Исхаҡ Аллаһы һәм Яҡуп Аллаһы», – тигән Ул. Алла – үлеләрҙең түгел, ә тереләрҙең Аллаһы[+].

33Ғайсаны тыңлаған халыҡ Уның өйрәтеүҙәренә таң ҡалды.


Иң бөйөк бойороҡ хаҡында һорау


(Мрк 12:28-31; Лк 10:25-28)

34[•]Ғайсаның саддукейҙарҙың ауыҙын япҡанын ишеткәс, фарисейҙар бергә йыйылды. 35Улар араһындағы бер ҡанун белгесе[†] Ғайсаны һынарға теләп:

36– Остаз, ҡанундағы бойороҡтарҙың ҡайһыһы иң мөһиме? – тип һораны.

37[+]– «Аллаң Раббыны бөтә йөрәгең, бөтә йәнең һәм бөтә аҡылың менән ярат», – тине Ғайса. –[+] 38Был беренсе һәм иң мөһим бойороҡ. 39[+]Икенсеһе лә шундай уҡ: «Яҡыныңды үҙеңде яратҡан кеүек ярат»[+]. 40Бөтә ҡанун һәм пәйғәмбәрҙәрҙең[†] һүҙҙәре ошо ике бойороҡҡа нигеҙләнгән[+].


Мәсих кемдең Улы?


(Мрк 12:35-37; Лк 20:41-44)

41[•]Бергә йыйылған фарисейҙарҙан Ғайса:

42– Һеҙ Мәсих[†] хаҡында нимә уйлайһығыҙ? Ул кемдең Улы? – тип һораны.

– Дауыт Улы,[†] – тип яуап бирҙе улар[+].

43– Ә нисек Дауыт,[†] Изге[†] Рух тәьҫире аҫтында булып, Мәсихте Хакимым тип атай ала? – тип һораны Ғайса. – Ул бит әйтә:

44[+]«Раббы[†] минең Хакимыма:
„Мин дошмандарыңды
аяҡтарың аҫтына һалғанға тиклем,
уң яғымда ултыр“, – тигән»[+].

45Әгәр Дауыт Уны Хакимым тип атай икән, нисек инде Мәсих Дауыттың Улы була ала?

46Бер кем дә Уға яуап ҡайтара алманы. Шул көндән алып берәү ҙә Ғайсаға һорау бирергә баҙнат итмәне[+].

#### 23


Ғайсаның ҡанун белгестәрен һәм фарисейҙарҙы фаш итеүе


(Мрк 12:38-39; Лк 11:39-52; 20:45-46)

1[•]Бынан һуң Ғайса халыҡҡа һәм Үҙенең шәкерттәренә мөрәжәғәт итте:

2– Муса[†] урынын фарисейҙар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре биләп алды. 3Шуға күрә уларҙы тыңлағыҙ һәм ҡушҡандарын үтәгеҙ, ләкин ҡылғандарын ҡабатламағыҙ, сөнки улар бер төрлө һөйләй, икенсе төрлө эшләй[+]. 4Улар, күтәргеһеҙ ауыр йөктәрҙе бәйләп, кешеләрҙең иңенә һала, ә үҙҙәре уны ҡуҙғатып ебәрер өсөн бармаҡ та ҡыбырлатмай. 5Ни генә башҡарһалар ҙа, кешеләр күрһен, тип эшләйҙәр. Улар маңлайҙарындағы һәм ҡулдарындағы доға ҡабын[*] киңәйтә, өҫ кейемдәренең суҡтарын оҙонайта[+]. 6Табындың түрендә һәм ғибәҙәтханаларҙа[†] дәрәжәле урындарҙа ултырырға яраталар[+]. 7Баҙар майҙандарында кешеләрҙең башлап сәләм биргәндәрен һәм үҙҙәренә «остаз» тип мөрәжәғәт иткәндәрен хуш күрә. 8Ә һеҙ үҙегеҙҙе «остаз» тип атарға рөхсәт итмәгеҙ, сөнки һеҙҙең бер генә Остазығыҙ бар, ә һеҙ – бер-берегеҙгә туған[+]. 9Ерҙә бер кемде лә «ата» тип исемләмәгеҙ, сөнки һеҙҙең бер генә – күктәге Атағыҙ ғына бар[+]. 10Һеҙҙе «уҡытыусы» тип тә атамаһындар, сөнки һеҙҙең берҙән-бер Уҡытыусығыҙ – Мәсих.[†] 11Арағыҙҙа иң бөйөгө кем, шул һеҙҙең хеҙмәтсегеҙ булһын[+]. 12[+]Кем үҙен-үҙе күтәрә, шул түбәнһетелер, ә кем үҙен түбәнһетә, шул күтәрелер[+].

13-14– Ҡайғы һеҙгә, ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар! Ике йөҙлөләр! Һеҙ кешеләрҙән Күктәр Батшалығын бикләп тотаһығыҙ, үҙегеҙ ҙә инмәйһегеҙ, инергә теләүселәрҙе лә индермәйһегеҙ![*][+]

15Ҡайғы һеҙгә, ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар! Ике йөҙлөләр! Үҙегеҙ тотҡан иманға[†] тик берәүҙе генә булһа ла килтерер өсөн, диңгеҙҙәр һәм ҡоро ерҙәр аша үтәһегеҙ. Ә инде маҡсатығыҙға өлгәшкәс, уны үҙегеҙгә ҡарағанда йәһәннәмгә[†] икеләтә лайыҡлыраҡ итәһегеҙ.

16Ҡайғы һеҙгә, һуҡыр юлбашсылар! Һеҙ: «Алла йорто[†] менән ант иткән кешенең анты бер ни ҙә тормай, әммә кемдер Алла йортоноң алтыны менән ант итә икән, ул уны үтәргә тейеш», – тип өйрәтәһегеҙ[+]. 17Алйоттар, һуҡырҙар! Ҡайһыһы мөһимерәк: алтынмы әллә алтынды изге[†] итеүсе Алла йортомо[+]? 18Һәм тағы: «Ҡорбан[†] усағы менән ант иткән кешенең анты бер ни ҙә тормай, ҡорбан усағындағы бүләк менән ант итһә инде, ул уны үтәргә тейеш», – тиһегеҙ. 19Һуҡырҙар! Ҡайһыһы мөһимерәк: бүләкме, әллә бүләкте изге итеүсе ҡорбан усағымы[+]? 20Шуға күрә ҡорбан усағы менән ант иткән кеше уның менән дә, уның өҫтөндәге бөтә нәмә менән дә ант иткән була. 21Алла йорто менән ант иткән кеше уның менән дә, уның эсендә Йәшәүсе менән дә ант иткән була[+]. 22[+]Ә күк менән ант иткән кеше Алла[†] тәхете һәм унда Ултырыусы менән ант иткән була[+].

23Ҡайғы һеҙгә, ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар! Ике йөҙлөләр! Һеҙ бөтнөктөң, укроптың һәм аҡ әнистең ундан бер өлөшөн ғөшөр саҙаҡаһы итеп бирәһегеҙ, ә ҡанундағы иң мөһим талаптарҙы – ғәҙеллекте, шәфҡәтте һәм Аллаға тоғролоҡто – инҡар итәһегеҙ. Бына шуныһын эшләргә, шунан башҡаһын да онотмаҫҡа кәрәк ине[+]. 24Һуҡыр юлбашсылар! Һеҙ серәкәйҙе һөҙөп алаһығыҙ, ә дөйәне йотоп ебәрәһегеҙ!

25Ҡайғы һеҙгә, ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар! Ике йөҙлөләр! Һеҙ һауыт-һабаның тышҡы яғын таҙартаһығыҙ, ә эстә улар ҡомһоҙлоҡ һәм тыйнаҡһыҙлыҡ менән тулы. 26Һуҡыр фарисей, һин тәүҙә һауыттың эсен таҙарт, шунда уның тышы ла таҙа булыр!

27Ҡайғы һеҙгә, ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар! Ике йөҙлөләр! Һеҙ ағартылған ҡәбер мәмерйәләре кеүекһегеҙ: тыштан улар матур булып күренә, ә эсе мәйет һөйәктәре һәм төрлө шаҡшы нәмә менән тулы[+]. 28Һеҙ ҙә шундай уҡ: тыштан кешеләргә тәҡүә булып күренәһегеҙ, ә эсегеҙ тулы ике йөҙлөлөк һәм ҡанунһыҙлыҡ.

29Ҡайғы һеҙгә, ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар! Ике йөҙлөләр! Һеҙ пәйғәмбәрҙәр[†] өсөн төрбәләр төҙөйһөгөҙ һәм тәҡүә кешеләрҙең ҡәберҙәрендәге һәйкәлдәрҙе биҙәйһегеҙ. 30«Әгәр ҙә беҙ ата-бабаларыбыҙ заманында йәшәгән булһаҡ, улар менән бергә пәйғәмбәрҙәрҙең ҡанын түгеүҙә ҡатнашмаған булыр инек», – тиһегеҙ[+]. 31Бының менән һеҙ үҙегеҙҙе пәйғәмбәрҙәрҙе үлтереүсе ата-бабаларығыҙҙың улдары икәнлегегеҙҙе күрһәтәһегеҙ.

32Йә, әйҙәгеҙ, ата-бабаларығыҙ башлағанды тамамлап ҡуйығыҙ! 33Һеҙ – йыландар һәм йылан тоҡомо! Йәһәннәмгә хөкөм ителеүҙән нисек ҡасырға уйлайһығыҙ[+]? 34Шуға күрә Мин һеҙгә пәйғәмбәрҙәрҙе, аҡыл эйәләрен һәм ысын ҡанун белгестәрен ебәрәм. Һеҙ уларҙың берәүҙәрен үлтерерһегеҙ, арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡларһығыҙ, бүтәндәрен ғибәҙәтханаларҙа ҡамсылатып, ҡаланан ҡалаға ҡыуып йөрөтөрһөгөҙ[+]. 35[+]Шулай итеп, тәҡүә Һабил ҡанынан алып, һеҙ ҡорбан усағы менән Изге йорт араһында үлтергән Бәрәхъяһ улы Зәкәрьяһтың ҡанына тиклем, ер йөҙөндә түгелгән бөтә тәҡүә кешеләрҙең ҡаны һеҙҙең башығыҙға төшәсәк[+]. 36Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: быларҙың һәммәһе ошо быуын кешеләренә төшәсәк!


Ғайсаның Йәрүсәлим хаҡында көйөнөүе


(Лк 13:34-35)

37[+][•]Эй Йәрүсәлим![†] Пәйғәмбәрҙәрҙе үлтереүсе, Алла тарафынан үҙенә ебәрелгәндәрҙе таш бәреп һәләк итеүсе Йәрүсәлим! Ҡош үҙенең ҡошсоҡтарын ҡанат аҫтына йыйған кеүек, Мин дә һинең балаларыңды нисә тапҡыр шулай бергә йыйырға теләнем, ләкин һеҙ килергә теләмәнегеҙ![+] 38Инде хәҙер Изге йортоғоҙҙо ташлап китәсәктәр, ул ташландыҡ хәлдә ҡаласаҡ. 39[+]Һеҙгә әйтәм, ошо мәлдән башлап: «Раббы[†] исеме менән Килеүсе мөбәрәк!» – тип әйтер ваҡытығыҙ етмәй тороп, Мине күрмәйәсәкһегеҙ![+]

#### 24


Ахырызаман билдәләре


(Мрк 13:1-31; Лк 21:5-33)

1[•]Ғайса Алла йортонан[†] сығып барғанда, Уға Алла йортоноң биналарын күрһәтер өсөн, янына шәкерттәре килде.

2Ғайса:

– Быларҙың һәммәһен дә күрәһегеҙме? – тип һораны. – Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: улар барыһы ла ҡыйраласаҡ! Бында таш өҫтөндә таш ҡалмаясаҡ[+].

3Ул Зәйтүн тауында[†] ултырған саҡта, эргәһенә шәкерттәре үҙҙәре генә килеп:

– Әйт әле беҙгә, һөйләгәндәрең ҡасан булыр? Һинең килеүеңде һәм был донъяның бөтәсәген ниндәй билдәләр күрһәтер? – тип һоранылар.

4Ғайса былай тип яуап бирҙе:

– Һаҡ булығыҙ, берәйһе һеҙҙе алдап ҡуймаһын![+] 5Күптәр: «Мин – Мәсих»,[†] – тип Минең исемем менән килеп, бик күптәрҙе юлдан яҙҙырыр[+]. 6Һеҙ яҡындағы һуғыш тауыштарын һәм алыҫтағы яу хәбәрҙәрен ишетерһегеҙ. Ҡарағыҙ уны, ҡурҡмағыҙ! Шулай булырға тейеш, ләкин был ахыры түгел әле[+]. 7Халыҡ – халыҡҡа һәм батшалыҡ батшалыҡҡа ҡаршы күтәрелер, урыны-урыны менән аслыҡ һәм ер тетрәүҙәр булыр,[+] 8әммә быларҙың барыһы ла – тулғаҡ тотоу ғазаптарының башы ғына. 9Ул ваҡытта һеҙҙе ғазапҡа һалырҙар, үлтерерҙәр, бөтә халыҡтар ҙа Минең арҡала һеҙгә нәфрәт менән ҡарар[+]. 10Шул саҡта күптәр имандан[†] ваз кисер, бер-береһенә хыянат итер һәм бер-береһен дошман күрер[+]. 11Күп ялған пәйғәмбәрҙәр[†] баш ҡалҡытып, күптәрҙе юлдан яҙҙырыр[+]. 12Яуызлыҡ артыу арҡаһында, байтаҡтарҙың мөхәббәте һыуыныр. 13Ләкин аҙаҡҡа тиклем сыҙаған кеше ҡотоласаҡ[+]. 14Барса халыҡтар Алла Батшалығы[†] хаҡындағы ошо Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] ишетһен өсөн, ул бөтә донъяла иғлан ителер. Ана шунан һуң аҙағы килер[+].

15[+][•]Ә инде Даниил пәйғәмбәр әйткән «ташландыҡ хәлгә килтереүсе ерәнгес бер нәмәнең» Изге[†] урында тороуын үҙегеҙ күргәс (был һүҙҙәрҙе уҡыған кеше аңлаһын!),[+] 16Йәһүҙиәлә булғандар тауҙарға ҡасһын. 17Өй ҡыйығында булғандар, әйберҙәрен алыр өсөн аҫҡа төшөп, ваҡытын әрәм итмәһен;[+] 18баҫыуҙа булғандар иһә өҫ кейемен алырға тип өйөнә ҡайтмаһын. 19Ул көндәрҙә йөклө булған йәки имсәк балалы ҡатындарға ҡайғы![+] 20Ҡасыуығыҙ ҡышҡа йәки шәмбе көнгә[†] тап килмәһен тип доға ҡылығыҙ. 21[+]Ул ваҡытта донъя яратылғандан бирле бөгөнгө көнгә тиклем булмаған һәм бер ҡасан да булмаясаҡ ҙур афәт килер[+]. 22Әгәр ул көндәр ҡыҫҡартылмаһа, бер кем дә иҫән ҡала алмаҫ ине. Ләкин һайланғандар хаҡына ул көндәр ҡыҫҡартыласаҡ[+].

23Әгәр һеҙгә шул ваҡытта кемдер: «Ҡара, Мәсих бында!» йәки «Ул тегендә!» – тиһә, ышанмағыҙ[+]. 24Сөнки ялған мәсихтәр[†] һәм ялған пәйғәмбәрҙәр баш ҡалҡытыр. Улар, әгәр булдыра алһалар, хатта һайлап алынғандарҙы юлдан яҙҙырыу өсөн, иҫ киткес хикмәттәр һәм мөғжизәләр күрһәтер[+]. 25Бына ошолар хаҡында Мин һеҙгә алдан әйттем[+].

26Шулай итеп, әгәр һеҙгә: «Ҡарағыҙ, Ул сүлдә», – тиһәләр, унда бармағыҙ, йәки: «Бына Ул, эске бүлмәлә», – тиһәләр, ышанмағыҙ. 27Әҙәм Улының[†] килеүе күктә көнсығыштан көнбайышҡа тиклем йәшен ялтлап киткән кеүек булыр[+]. 28Мәйет ҡайҙа булһа, ҡоҙғондар шунда йыйылыр[+].

29[+][•]Шунда уҡ, ул көндәрҙәге афәттән һуң,

«Ҡояш ҡарайыр, ай нурын сәсмәҫ,
күктән йондоҙҙар ҡойолор һәм
күк көстәре тетрәр»[+].

30[+]Шул мәлдә күктә Әҙәм Улының билдәһе күренер һәм, Уның күктәге болоттар өҫтөндә ҡөҙрәт һәм бөйөк балҡыш менән килгәнен күреп, ерҙәге бөтә халыҡтар ҡайғырып илашыр[+]. 31Көслө борғо тауышы аҫтында Әҙәм Улы Үҙенең фәрештәләрен[†] ебәрер. Улар ерҙең дүрт тарафынан һәм күктең бер сигенән алып икенсе сигенә тиклем Уның һайланғандарын йыйыр[+].

32[•]Инжир ағасынан ғибрәт алығыҙ. Уның ботаҡтары бөрөләнеп япраҡ ярған саҡта, һеҙ йәй яҡынлашҡанын беләһегеҙ. 33Шуның кеүек, быларҙың ғәмәлгә ашҡанын күргәс, Әҙәм Улының яҡында, ишек төбөндә генә булғанын белерһегеҙ. 34Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: быларҙың барыһы ла әлеге быуын алмашынып өлгөрмәҫ элек ғәмәлгә ашыр[+]. 35[+]Күк менән ер юҡҡа сығыр, әммә Минең һүҙҙәрем бер ваҡытта ла юҡҡа сыҡмаясаҡ[+].


Уяу булырға саҡырыу


(Мрк 13:32-37; Лк 21:34-36; 17:26-27, 34-35; 12:39-46)

36[•]Ул көндөң һәм ул сәғәттең ҡасан килерен һис кем белмәй: күктәге фәрештәләр ҙә, Атаның Улы ла. Был хаҡта бары тик Ата[†] ғына белә[+]. 37[+]Нух заманында нисек булһа, Әҙәм Улы килгән мәлдә лә шулай буласаҡ[+]. 38Туфан алдынан кешеләр ашағандар, эскәндәр, өйләнгәндәр һәм кейәүгә сыҡҡандар. Нух кәмәгә ингән көнгә тиклем шулай булған. 39Туфан күтәрелеп, бөтөнөһөн ағыҙып алып киткәнсе, улар бер ни ҙә аңламаған. Әҙәм Улы килгән мәлдә лә шулай буласаҡ[+]. 40Ул ваҡытта баҫыуҙағы ике кешенең береһе алыныр, икенсеһе ҡалдырылыр[+]. 41Ашлыҡ тартыусы ике ҡатындың береһе алыныр, икенсеһе ҡалдырылыр.

42Шуға күрә уяу булығыҙ! Хакимығыҙҙың ҡайһы көндә ҡайтыры һеҙгә билдәһеҙ бит[+]. 43Әммә шуны белегеҙ: әгәр ҙә өй хужаһына төндөң ҡайһы мәлендә ҡараҡтың килере мәғлүм булһа, ул йоҡламаҫ, уғрыға өйөнә инергә юл ҡуймаҫ ине[+]. 44Шуның кеүек, һеҙ ҙә әҙер булығыҙ: Әҙәм Улы һеҙ көтмәгән сәғәттә килер[+].


Ышаныслы һәм ышанысһыҙ хеҙмәтселәр хаҡында ҡисса

45[•]Ә ышаныслы һәм аҡыллы хеҙмәтсе ниндәй була? Әйтәйек, ризыҡты ваҡытында өләшер өсөн, хужа хеҙмәтселәренең береһен башҡалары өҫтөнән ҡуя. 46Хужаһы ҡайтып, эштең үҙе әйткәнсә үтәлгәнен күрһә, ул хеҙмәтсе ниндәй бәхетле![+] 47Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: хужаһы уны бөтә мөлкәте өҫтөнән идара итергә ҡуясаҡ. 48Ләкин ул хеҙмәтсе яман кеше булһа һәм: «Хужам тиҙ генә ҡайтмаҫ әле», – тип уйлап,[+] 49башҡа хеҙмәтселәрҙе туҡмарға тотонһа һәм эскеселәр менән ашап-эсеп йөрөһә, 50хужаһы ул көтмәгән көндә һәм уйламаған сәғәттә ҡайтып төшөр. 51Ул хеҙмәтсене ҡаты язаға тарттырыр һәм ике йөҙлөләр менән бер яҙмышҡа дусар итер: унда илаған, теш шығырҙатҡан тауыштар ишетелер[+].

#### 25


Ун ҡыҙ тураһында ҡисса

1Ул ваҡытта Күктәр Батшалығы, ҡулдарына яҡтыртҡыс тотоп, кейәү ҡаршыларға сыҡҡан ун ҡыҙға оҡшаш булыр[+]. 2Ҡыҙҙарҙың бишеһе – алйот, бишеһе иһә аҡыллы булған. 3Алйоттары яҡтыртҡыстар алған, ә улар өсөн май алмаған. 4Аҡыллылары иһә яҡтыртҡыстар менән бергә һауыттарҙа май ҙа алған. 5Кейәү тотҡарланыу арҡаһында, ҡыҙҙар ойоп киткән һәм йоҡоға талған[+].

6Төн уртаһында: «Кейәү килә, уны ҡаршыларға сығығыҙ!» – тип ҡысҡырған тауыш ишетелгән. 7Шунда бөтә ҡыҙҙар уянып, яҡтыртҡыстарын рәтләргә тотонған. 8Алйоттары аҡыллы ҡыҙҙарға: «Беҙҙең яҡтыртҡыстарыбыҙ һүнә, әҙерәк май бирегеҙсе», – тип үтенгән. 9Ә аҡыллылары: «Юҡ, беҙҙең май бөтәбеҙгә лә етмәҫ. Иң яҡшыһы, һатыусыларға барығыҙ ҙа үҙегеҙгә май һатып алығыҙ», – тип яуап биргән.

10Тегеләр май һатып алып йөрөгән арала, кейәү килеп еткән. Уны ҡаршыларға әҙер торған ҡыҙҙар иһә кейәү менән бергә туй мәжлесенә инеп киткән һәм артынан ишек ябылған[+].

11Бынан һуң бүтән ҡыҙҙар ҙа килеп етеп: «Әфәнде, әфәнде, беҙгә ишек ас!» – тип үтенгән[+]. 12Ләкин ул: «Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: мин һеҙҙе белмәйем», – тип яуап ҡайтарған[+].

13Шуға күрә уяу булығыҙ: һеҙ бит көнөн дә, сәғәтен дә белмәйһегеҙ[+].


Таланттар хаҡында ҡисса


(Лк 19:12-27)

14[•]Күктәр Батшалығы ул ваҡытта шулай булыр: бер кеше, сәфәргә сығып китер алдынан, хеҙмәтселәрен саҡырып, үҙенең мал-мөлкәтен уларға ышанып тапшырған. 15Һәр ҡайһыһының һәләтенә ҡарап, береһенә ул биш талант, икенсеһенә ике талант, өсөнсөһөнә бер талант күләмендә аҡса биргән дә үҙе юлға сыҡҡан. 16Биш талант алғаны уны шунда уҡ эшкә файҙаланған һәм өҫтәмә биш талант алған. 17Ике талант алғаны ла шулай уҡ тағы ике талант эшләп алыуға өлгәшкән. 18Ә бер талант алғаны иһә, хужаһының аҡсаһын ергә күмеп, йәшереп ҡуйған.

19Күп ваҡыт уҙғас, хеҙмәтселәрҙең хужаһы әйләнеп ҡайтҡан һәм уларҙан хисап талап иткән[+]. 20Биш талант алғаны тағы биште килтергән. «Хужам, – тигән ул, – һин миңә биш талант биргәйнең. Бына, мин тағы биште эшләп алдым». 21Хужаһы уға: «Яҡшы иткәнһең, һин – һәйбәт һәм ышаныслы хеҙмәтсе. Кескәй эштә ышаныслы булдың, хәҙер инде мин һиңә ҙурырағын йөкмәтермен. Килеп, хужаңдың шатлығын уртаҡлаш», – тигән[+].

22Ике талант алғаны ла килеп еткән: «Хужам, һин миңә ике талант биргәйнең. Бына, мин тағы ике талант эшләп алдым». 23Хужаһы уға: «Яҡшы иткәнһең, һин – һәйбәт һәм ышаныслы хеҙмәтсе. Кескәй эштә ышаныслы булдың, хәҙер инде мин һиңә ҙурырағын йөкмәтермен. Килеп, хужаңдың шатлығын уртаҡлаш», – тигән.

24Ниһайәт, бер талант алғаны килгән: «Хужам, һинең аяуһыҙ икәнеңде беләм: үҙең сәсмәгән ерҙә ураһың, үҙең һипмәгән ерҙә йыяһың. 25Мин һинән ҡурҡтым да талантыңды ергә күмеп торҙом. Бына аҡсаң, ал үҙеңә», – тигән.

26Хужаһы иһә уға былай тип яуап ҡайтарған: «Булдыҡһыҙ, ялҡау хеҙмәтсе! Сәсмәгән ерҙә урыуымды, һипмәгән ерҙә йыйыуымды белгәс,[+] 27аҡсаларымды әйләнешкә индерергә кәрәк ине. Ҡайтҡас, мин үҙемдекен табышы менән алған булыр инем». 28Шунан хужа: «Ундағы бер талантты алығыҙ ҙа ун таланты булғанына бирегеҙ. 29Сөнки кемдә бар, шуға бирелер, һәм унда артығы менән булыр. Кемдең юҡ, унан булғаны ла тартып алыныр[+]. 30Ә был булдыҡһыҙ хеҙмәтсене тышҡа, ҡараңғылыҡҡа сығарып ташлағыҙ: унда илаған, теш шығырҙатҡан тауыштар ишетелер», – тине[+].


Киләсәк ҡиәмәт көнө

31Әҙәм Улы,[†] Үҙенең фәрештәләре[†] менән балҡып торған шөһрәтендә[†] килгәс, батша тәхетенә ултырасаҡ[+]. 32Уның ҡаршыһына барлыҡ халыҡтар килтереләсәк. Ул, һарыҡтарҙы кәзәләрҙән айырған көтөүсе һымаҡ, кешеләрҙе икегә айырыр[+]. 33Һарыҡтарҙы Үҙенең уң яғына, ә кәзә тәкәләрен һул яғына баҫтырыр.

34Шунда, уң яғында тороусыларға Батша: «Килегеҙ, Минең Атам тарафынан фатиха алғандар! Донъя яратылған саҡта уҡ һеҙҙең өсөн әҙерләп ҡуйылған Батшалыҡты алығыҙ[+]. 35Сөнки ас инем, Мине ашаттығыҙ; һыуһаған инем, эсергә бирҙегеҙ; мосафир инем, өйөгөҙҙә ҡабул иттегеҙ;[+] 36яланғас инем, кейендерҙегеҙ; ауырыу инем, хәстәрләнегеҙ; төрмәлә инем, хәлемде белергә килдегеҙ», – тип әйтер[+].

37Шунда тәҡүә кешеләр: «Хакимыбыҙ! Ҡасан беҙ, ас йөрөгәнеңде күреп, Һине ашаттыҡ; һыуһағаныңды күреп, эсерҙек? 38Ҡасан беҙ, мосафир икәнеңде күреп, Һине өйөбөҙҙә ҡабул иттек; яланғас булыуыңды күреп, кейендерҙек? 39Ҡасан беҙ, ауырығаныңды һәм төрмәлә ултырғаныңды күреп, хәлеңде белергә барҙыҡ?» – тип һорарҙар. 40[+]Батша уларға яуабында: «Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Минең иң кесе туғандарымдың береһенә генә лә нимә эшләгән булһағыҙ, шуны Миңә эшләгәнһегеҙ», – тиер[+].

41Унан һуң Ул Үҙенең һул яғында тороусыларға әйтер: «Китегеҙ Минең янымдан, ләғнәт төшкәндәр! Иблискә[†] һәм уның фәрештәләренә әҙерләп ҡуйылған мәңгелек утҡа барығыҙ![+] 42Сөнки ас инем, һеҙ Мине ашатманығыҙ; һыуһаған инем, эсергә бирмәнегеҙ, 43мосафир инем, өйөгөҙҙә ҡабул итмәнегеҙ; яланғас инем, кейендермәнегеҙ; ауырыу сағымда һәм төрмәлә ултырғанда хәлемде белергә килмәнегеҙ».

44Шунда былары ла: «Хакимыбыҙ! Ҡасан беҙ Һинең ас йөрөгәнеңде, һыуһағаныңды, мосафирлығыңды, яланғас, ауырыу булғаныңды, төрмәлә ултырғаныңды күреп тә, Һиңә ярҙам итмәнек?» – тип һорарҙар. 45Шул саҡта Ул: «Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: һеҙ бынау иң кесе йәндәрҙең береһенә эшләмәгән нәмәне Миңә лә эшләмәнегеҙ», – тиер[+]. 46[+]Улар мәңгелек язаға, ә тәҡүә булғандар мәңгелек тормошҡа китер[+].

#### 26


Ғайсаға ҡаршы мәкер ҡороу


(Мрк 14:1-2; Лк 22:1-2; Ях 11:45-53)

1[•]Ғайса был һүҙҙәрен тамамлағас, шәкерттәренә:

2[+]– Ике көндән Ҡотҡарылыу байрамы[*] булғанын беләһегеҙ. Шунда Әҙәм Улын[†] арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡларға тапшырасаҡтар, – тине[+].

3Ошо ваҡытта баш ҡаһиндар һәм халыҡ аҡһаҡалдары[†] Ҡаяфас исемле иң баш ҡаһиндың[†] һарайында йыйылғайны. 4Улар, Ғайсаны хәйлә менән ҡулға алып, үлтерергә һүҙ беркетте. 5«Тик быны байрам осоронда эшләмәйек, халыҡ араһында фетнә килеп сыҡмаһын», – тинеләр.


Ғайсаны майлау


(Мрк 14:3-9; Лк 7:37-38; Ях 12:1-8)

6[•]Ғайса Бейт-Әниәлә махаулы[†] Шимғондың өйөндә ине[+]. 7Ашап ултырған сағында Уның янына, бик ҡиммәтле хуш еҫле май һалынған алебастр[*] һауыт тотоп, бер ҡатын килеп инде һәм майҙы Ғайсаның башына ҡойҙо. 8Быны күргән шәкерттәре асыуланды:

– Был майҙы ниңә шулай әрәм итергә? 9Уны ҡиммәт хаҡҡа һатып, аҡсаһын фәҡирҙәргә өләшергә булыр ине бит!

10Ғайса, шәкерттәренең ризаһыҙлығын белеп, уларға:

– Ниңә һеҙ был ҡатындың хәтерен ҡалдыраһығыҙ? – тине. – Миңә яҡшылыҡ ҡылды бит ул. 11[+]Фәҡирҙәр һәр ваҡыт янығыҙҙа, Мин иһә һеҙҙең менән гел булмам[+]. 12Был ҡатын, тәнемә май ҡойоп, Мине ерләргә әҙерләне[+]. 13Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Һөйөнөслө Хәбәр[†] донъяның ҡайһы ғына мөйөшөндә вәғәзләнмәһен, был ҡатынды ла иҫкә алып, уның ҡылған эше хаҡында һөйләйәсәктәр[+].


Йәһүҙәнең хыянаты


(Мрк 14:10-11; Лк 22:3-6)

14[•]Шунан һуң ун ике шәкерттең береһе, Йәһүҙә[†] Искариот исемлеһе, баш ҡаһиндар янына барып:[+]

15[+]– Әгәр һеҙгә Ғайсаны тотторһам, миңә нимә бирерһегеҙ? – тип һораны.

Улар Йәһүҙәгә утыҙ көмөш тәңкә һанап бирҙе[+]. 16Ошо ваҡыттан алып ул Ғайсаны ҡаһиндар[†] ҡулына тапшырыр өсөн уңайлы мәл эҙләне.


Ҡотҡарылыу байрамы ашы


(Мрк 14:12-25; Лк 22:7-23; 1 Кор 11:23-25)

17[+][•]Сөсө икмәк байрамының тәүге көнөндә шәкерттәре Ғайса янына килеп:

– Ҡотҡарылыу байрамы ашын ҡайҙа әҙерләүебеҙҙе теләйһең? – тип һоранылар.

18Ғайса уларға:

– Ҡалала йәшәгән шул-шул кешегә барып, уға: «Остазыбыҙ: „Билдәләнгән сәғәтем етеп килә. Мин Үҙемдең шәкерттәрем менән бергә Ҡотҡарылыу байрамы ашын һиндә ашармын“, – тине», – тип әйтегеҙ.

19Шәкерттәре, Ул ҡушҡанса эшләп, байрам ашы әҙерләне.

20Кис еткәс, Ғайса ун ике шәкерте менән бергә табынға ултырҙы. 21Ашап ултырғанда Ул:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: арағыҙҙан берегеҙ Миңә хыянат итәсәк, – тине[+].

22Улар, ауыр хәсрәткә төшөп, бер-бер артлы:

– Хакимым, мин түгелдер бит? – тип һораша башланылар.

23[+]Ул шәкерттәренә былай тине:

– Икмәген минең менән бер һауытҡа манып ашағандарҙың береһе Миңә хыянат итәсәк. 24Әҙәм Улы Изге Яҙмала[†] яҙылғандағыса китә. Әммә Әҙәм Улына хыянат итәсәк кешегә ҡайғы! Әгәр ҙә тыумаған булһа, уның өсөн яҡшыраҡ булыр ине[+].

25Уға хыянат итәсәк Йәһүҙә:

– Остаз, мин түгелдер бит? – тип һораны.

– Быны һин үҙең әйттең, – тип яуапланы Ғайса.

26[•]Ашаған саҡта Ғайса ҡулына икмәк алып шөкөр итте лә, уны һындырып, шәкерттәренә өләште.

– Алығыҙ, ашағыҙ, был – Минең тәнем, – тине Ул[+].

27Шунан Ул кәсә алды ла, шөкөр иткәндән һуң, уны шәкерттәренә биреп:

– Бөтәгеҙ ҙә ошонан эсегеҙ, – тине. 28[+]– Был – гонаһтарҙың[†] ғәфү ителеүе хаҡына күптәр өсөн түгелә торған ҡаным. Ул – Алланың кешеләр менән килешеүен[†] раҫлаусы ҡан[+]. 29Һеҙгә әйтәм: бөгөндән алып, Атам Батшалығында һеҙҙең менән бергә яңы шарап эсер көн етмәй тороп, Мин инде йөҙөм шарабы эсмәйәсәкмен.

30Шөкөр мәҙхиәһен йырлағандан һуң, улар Зәйтүн тауына[†] йүнәлде[+].


Петрустың ваз кисәсәге хаҡында киҫәтеү


(Мрк 14:26-31; Лк 22:33-34; Ях 13:37-38)

31[+][•]Юл ыңғайы Ғайса уларға:

– Ошо төндә һеҙ бөтәгеҙ ҙә Мине ташлаясаҡһығыҙ. Изге Яҙмала:

«Көтөүсене һәләк итермен,
шунда көтөүҙәге һарыҡтар таралышып бөтөр», –

тип яҙылған[+]. 32Ләкин, үленән терелеп торғандан һуң, Мин Галилеяға[†] һеҙҙән алда барып етермен, – тине[+].

33Петрус иһә:

– Бөтәһе лә Һине ташлап киткән хәлдә лә, мин бер ҡасан да ташламам! – тине.

34Ләкин Ғайса:

– Һиңә хаҡ һүҙ әйтәм: ошо төндә, таң әтәсе ҡысҡырғанға тиклем, һин Мине өс тапҡыр инҡар итәсәкһең, – тип яуапланы.

35– Һинең менән бергә үлергә тура килһә лә, мин Һинән ваз кисмәйәсәкмен, – тине Петрус. Шәкерттәренең бөтәһе лә шулай тине[+].


Ғайсаның Геҫшемани баҡсаһында доға ҡылыуы


(Мрк 14:32-42; Лк 22:39-46)

36[•]Ғайса шәкерттәре менән Геҫшемани тип аталған урынға килде. Шунда уларға:

– Һеҙ ошонда ултырып тороғоҙ. Мин арыраҡ китеп доға ҡылайым, – тине.

37Ул Үҙе менән Петрусты һәм Зәбәҙәйостың ике улын алды. Ғайсаны һағыш һәм хәүеф солғап алды[+]. 38Ул шәкерттәренә:

– Күңелемде үлемесле ҡайғы баҫты. Һеҙ ошонда тороп тороғоҙ, Минең менән бергә уяу булығыҙ! – тине[+].

39Ул ситкәрәк китте лә ергә йөҙтүбән ятып доға ҡылды:

– Атам! Мөмкин булһа, был ғазап туҫтағы Мине урап үтһен ине! Шулай ҙа Мин түгел, Һин теләгәнсә булһын[+].

40Ғайса, шәкерттәре янына килеп, уларҙың йоҡлап ятҡанын күрҙе.

– Минең менән бергә бер генә сәғәт тә уяу ултыра алманығыҙмы ни? – тине Ул Петрусҡа. 41– Уяу булығыҙ, һынауға дусар булмаҫ өсөн, доға ҡылығыҙ. Рух ҡеүәтле, ә тән көсһөҙ![+]

42Ғайса тағы, икенсе тапҡыр ситкә китеп, доға ҡылды:

– Атам! Әгәр Миңә был туҫтаҡты эсмәйенсә үткәреү мөмкин түгел икән, Һинең ихтыярың буйынса булһын![+]

43Ул, әйләнеп килеп, шәкерттәренең тағы йоҡлап ятҡанын күрҙе. Уларҙың күҙҙәрен йоҡо баҫҡайны. 44Уларҙы ҡалдырып, Ғайса йәнә ситкәрәк китте һәм шул уҡ һүҙҙәрҙе әйтеп өсөнсө тапҡыр доға ҡылды. 45Шунан, шәкерттәре янына әйләнеп килеп, уларға:

– Һеҙ һаман йоҡлап ятаһығыҙмы, ял итәһегеҙме? – тине. – Бына, ваҡыт килде. Әҙәм Улы гонаһлылар ҡулына тотоп биреләсәк[+]. 46Тороғоҙ, китәйек! Ана, Миңә хыянат итеүсе килә.


Ғайсаны ҡулға алыу


(Мрк 14:43-50; Лк 22:47-53; Ях 18:3-11)

47[•]Ғайса һүҙен әйтеп тә бөтөрмәне, ун ике шәкерттең береһе – Йәһүҙә килеп сыҡты. Уның менән бергә, ҡылыс-суҡмарҙар күтәреп, баш ҡаһиндар һәм халыҡ аҡһаҡалдары ебәргән күп һанлы кешеләр төркөмө күренде[+]. 48Хыянатсы: «Мин кемде үбәм, шул Ғайса булыр. Уны тотоғоҙ», – тип улар менән алдан уҡ һүҙ беркетеп ҡуйғайны.

49Йәһүҙә йәһәт кенә Ғайса янына килде лә:

– Һаумы, Остаз! – тип Уны үбеп алды.

50Ғайса уға:

– Ниндәй ниәт менән килгән булһаң, шуны ҡыл, дуҫым![*] – тине.

Бынан һуң Йәһүҙә менән булған кешеләр килделәр ҙә, Ғайсаны тотоп, һаҡ аҫтына алдылар. 51Ғайса менән булғандарҙың береһе ҡынынан ҡылысын һурып сығарҙы ла, иң баш ҡаһиндың хеҙмәтсеһенә һелтәнеп, уның ҡолағын сабып өҙҙө[+].

52Ғайса уға:

– Ҡылысыңды ҡыныңа тыҡ! Ҡулына ҡылыс алған һәр кем ҡылыстан һәләк булыр! – тине[+]. 53– Әллә Мин Атама мөрәжәғәт итә алмам, тип уйлайһыңмы? Һораһам, Ул шунда уҡ Миңә ун ике легиондан[*] да артыҡ фәрештәләр[†] ғәскәрен ебәргән булыр ине! 54Әммә ул ваҡытта Изге Яҙмаларҙа, ошолай булырға тейеш, тип яҙылғандар нисек ғәмәлгә ашһын?

55Шунда Ғайса кешеләр төркөмөнә:

– Һеҙ ни өсөн Мине тоторға ҡылыс һәм суҡмарҙар күтәреп киләһегеҙ? Юлбаҫармы ни Мин? Көн һайын Алла йортонда[†] һеҙҙе өйрәтеп ултырҙым. Һеҙ шунда Мине тотманығыҙ[+]. 56Әммә быларҙың бөтәһе лә пәйғәмбәрҙәрҙең[†] яҙғандары ғәмәлгә ашһын өсөн булды, – тине.

Шунда бөтә шәкерттәре Уны ташлап ҡасып китте[+].


Юғары кәңәшмә алдында


(Мрк 14:53-65; Лк 22:54-55, 63-71; Ях 18:12-13, 19-24)

57[•]Ғайсаны ҡулға алған кешеләр Уны иң баш ҡаһин Ҡаяфасҡа алып килделәр. Унда ҡанун[†] белгестәре һәм аҡһаҡалдар йыйылғайны. 58Петрус иһә, арттараҡ ҡалып, иң баш ҡаһиндың ихатаһына тиклем Ғайсаға эйәреп барҙы. Ихатаға ингәс, ахыры нимә менән бөтөрөн күрер өсөн, һаҡсылар эргәһенә барып ултырҙы. 59Баш ҡаһиндар һәм бөтә Юғары кәңәшмә,[†] Ғайсаны үлем язаһына тарттырыу өсөн, Уға ҡаршы ялған шаһитлыҡ эҙләне. 60Ләкин күп ялған шаһиттар килеп һөйләһә лә, Уның бер ғәйебен дә таба алманылар. Ниһайәт, шаһитлыҡ итергә ике кеше сыҡты[+]. 61Улар:

– Был кеше: «Мин Алла йортон емереп, уны өс көн эсендә яңынан төҙөй алам», – тип әйтте, – тинеләр[+].

62Иң баш ҡаһин урынынан тороп, Ғайсаға:

– Һин быларҙың ғәйепләүенә бер нисек тә яуап ҡайтармайһыңмы ни? – тине[+].

63Ғайса бер нәмә лә өндәшмәне. Иң баш ҡаһин Унан:

– Тере Алла[†] алдында ант итеп әйтеүеңде талап итәм: Һин Алла Улы[†] Мәсихме?[†] – тип һораны[+].

64[+]Ғайса уға:

– Быны һин үҙең әйттең, – тип яуап бирҙе. – Ә Мин һеҙгә шуны әйтәм: ошо мәлдән башлап Әҙәм Улының ҡөҙрәт Эйәһенең уң яғында ултырғанын һәм күктәге болоттар өҫтөндә килгәнен күрерһегеҙ![+]

65[+]Шунда иң баш ҡаһин үҙенең өҫ кейемен йыртып:

– Ул көфөр һөйләне! Беҙгә башҡа шаһиттарҙың нимәгә кәрәге бар? Уның Алланы хурлаған һүҙҙәрен әле генә үҙегеҙ ишеттегеҙ![+] 66Ниндәй ҡарар сығараһығыҙ? – тип һораны.

– Ул ғәйепле һәм үлергә тейеш, – тине улар[+].

67Шунан Ғайсаның йөҙөнә төкөрөп, йоҙроҡлап туҡмай башланылар. Ҡайһылары:[+]

68– Эй, Мәсих, пәйғәмбәрлек итеп әйт беҙгә: Һиңә кем һуҡты? – тип Уның яңағына һуҡтылар.


Петрустың Ғайсаны инҡар итеүе


(Мрк 14:66-72; Лк 22:54-62; Ях 18:16-18, 25-27)

69[•]Был ваҡытта Петрус ихатала ултыра ине. Бер хеҙмәтсе ҡыҙ уның эргәһенә килеп:

– Һин дә галилеялы Ғайса менән булдың бит, – тине.

70Әммә Петрус бөтәһе алдында быны инҡар итеп:

– Һинең нимә һөйләгәнеңде аңламайым, – тине.

71Ул ҡапҡа[†] яғына ыңғайлағайны, уны икенсе хеҙмәтсе ҡыҙ күреп, шунда тороусыларға:

– Бына был да назаралы Ғайса менән булды, – тине.

72Петрус тағы ант менән:

– Мин ул Әҙәмде белмәйем! – тип инҡар итте.

73Бер аҙҙан шунда торғандар уның янына килеп:

– Һин ысынлап та шуларҙың береһе. Һөйләшеүеңдән үк күренеп тора, – тинеләр.

74Шунда Петрус:

– Мин ул Кешене белмәйем! – тип ныҡышып ант итә башланы.

Тап шул ваҡытта әтәс ҡысҡырҙы. 75Шунда Петрус Ғайсаның: «Әтәс ҡысҡырғансы, һин Мине өс тапҡыр инҡар итәсәкһең», – тигән һүҙҙәрен иҫенә төшөрҙө. Ул, урам яҡҡа сығып, әрнеп-әрнеп иланы[+].

#### 27


Ғайсаны Пилатосҡа тапшырыу


(Мрк 15:1; Лк 23:1; Ях 18:28)

1[•]Иртән иртүк бөтә баш ҡаһиндар[†] һәм халыҡ аҡһаҡалдары[†] кәңәшкә йыйылып, Ғайса үлтерелергә тейеш, тигән ҡарар сығарҙы. 2Улар Ғайсаны бәйләп, өлкә идарасыһы Пилатосҡа алып барып тапшырҙылар[+].


Йәһүҙәнең үлеме


(Ғмл 1:16-20)

3[•]Хыянатсы Йәһүҙә,[†] Ғайсаның үлемгә хөкөм ителгәнен белгәс, ҡылған эшенә үкенеп, баш ҡаһиндарға һәм аҡһаҡалдарға утыҙ көмөш тәңкәне ҡайтарып бирҙе лә:

4– Ғәйепһеҙ кешегә хыянат итеп, гонаһ[†] ҡылдым, – тине.

– Беҙгә нимә? Был һинең эшең, – тинеләр уға.

5Ул тәңкәләрҙе Алла йортонда[†] атып бәрҙе лә сығып китеп аҫылынды[+].

6Баш ҡаһиндар тәңкәләрҙе йыйып алып:

– Быларҙы Алла йорто ҡаҙнаһына һалырға ярамай, сөнки улар ҡан өсөн түләнгән хаҡ, – тинеләр[+].

7Кәңәшләшкәндән һуң, улар был аҡсаға сит ил кешеләрен ерләү өсөн көршәксенең ерен һатып алырға ҡарар сығарҙы. 8Шунлыҡтан ул ер Ҡан яланы тип атала башланы һәм әлеге көнгәсә шулай йөрөтөлә. 9[+]Шулай итеп, Йермеяһ пәйғәмбәр[†] аша әйтелгән һүҙҙәр ғәмәлгә ашты: «Улар Исраил[†] кешеләре тарафынан Уның өсөн билдәләнгән хаҡты – утыҙ көмөш тәңкәне алды,[+] 10һәм, Раббы[†] миңә ҡушҡанса, уға көршәксенең ерен һатып алды»[+].


Ғайса Пилатос алдында


(Мрк 15:2-5; Лк 23:2-5; Ях 18:29-38)

11[•]Ғайсаны идарасы ҡаршыһына баҫтырҙылар. Пилатос Унан:

– Һин йәһүдтәр Батшаһымы? – тип һораны.

– Быны һин үҙең әйттең, – тип яуапланы Ғайса[+].

12Баш ҡаһиндарҙың һәм аҡһаҡалдарҙың ғәйепләүенә иһә Ул яуап ҡайтарманы.

13Шунда Пилатос:

– Үҙеңә ҡаршы әйтелгән был тиклем ғәйепләүҙәрҙе әллә Һин ишетмәйһеңме? – тип һораны[+].

14Ғайса бер һүҙ ҙә өндәшмәне. Идарасы быға бик ғәжәпләнде.


Ғайсаны үлемгә хөкөм итеү


(Мрк 15:6-15; Лк 23:13-25; Ях 18:39–19:16)

15[•]Идарасының бер ғәҙәте бар ине: ул һәр Ҡотҡарылыу байрамында халыҡтың теләге буйынса бер тотҡондо азат итә торғайны. 16Ул дәүерҙә яманаты киң таралған Бараббас исемле бер тотҡон бар ине. 17Халыҡ йыйылғас, Пилатос уларҙан:

– Кемде азат итеүемде теләйһегеҙ: Бараббастымы, әллә Мәсих[†] тип аталған Ғайсанымы? – тип һораны.

18Пилатос йәһүд башлыҡтарының Ғайсаны көнсөллөк арҡаһында тотоп биргәнен белә ине[+]. 19Ул хөкөм итеү урынында ултырған саҡта, ҡатыны уға: «Был Кешегә ҡаршы бер ни ҙә эшләмә! Ул ғәйепһеҙ. Бөгөн төшөмдә Уның арҡаһында бик ғазапландым», – тип хәбәр иттерҙе.

20Баш ҡаһиндар һәм аҡһаҡалдар иһә, Бараббасты иреккә сығарыуҙы, ә Ғайсаны үлем язаһына тарттырыуҙы талап итергә тип, халыҡты ҡотортоп ҡуйғайны[+]. 21Идарасы халыҡтан тағы:

– Һеҙгә был икәүҙең ҡайһыһы кәрәк? Кемеһен азат итәйем? – тип һораны.

– Бараббасты, – тинеләр.

22– Ә Мәсих тип аталған Ғайсаны нимә эшләтәйем? – тип һораны Пилатос.

– Уны арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡлат! – тип яуап бирҙеләр бер ауыҙҙан.

23– Ул ниндәй яуызлыҡ ҡылған һуң? – тип һораны ул.

– Уны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлат! – тип тағы ла нығыраҡ аҡырҙылар[+].

24Пилатос, бер нимә лә ярҙам итмәгәнен, киреһенсә, сыуалыш башланыу ихтималын күреп, һыу килтерергә ҡушты һәм халыҡ алдында ҡулдарын йыуҙы ла:

– Был Кешенең түгелгән ҡаны өсөн мин ғәйепле түгелмен, быға һеҙ яуаплы! – тине[+].

25– Уның ҡаны беҙҙең һәм беҙҙең балаларыбыҙҙың өҫтөндә булһын! – тип яуап бирҙе бөтәһе лә[+].

26Шунан һуң Пилатос Бараббасты азат итте. Ә Ғайсаны, ҡамсылатҡандан һуң, арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлатыр өсөн тапшырҙы[+].


Ғәскәриҙәрҙең Ғайсаны мыҫҡыллауы


(Мрк 15:16-20; Ях 19:2-3)

27[•]Бынан һуң ғәскәриҙәр Ғайсаны идарасы һарайына алып китте. Унда Ғайсаны бөтә ғәскәри төркөм уратып алды. 28Улар Ғайсаның кейемдәрен систереп, ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ябынса кейҙерҙеләр. 29Сәнскәктән таж үреп башына һалдылар, уң ҡулына таяҡ тотторҙолар ҙа алдында тубыҡланып:

– Йәшәһен йәһүдтәр Батшаһы! – тип мыҫҡыллап көлдөләр.

30Өҫтөнә төкөрҙөләр, таяҡ алып башына һуҡтылар[+]. 31Шулай мыҫҡыллағандан һуң, Ғайсаның өҫтөндәге ябынсаны систереп, Үҙенең кейемдәрен кейҙерҙеләр ҙә арҡысаҡҡа ҡаҙаҡларға алып киттеләр.


Ғайсаны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлау


(Мрк 15:21-23; Лк 23:26-31; Ях 19:17)

32[•]Юлда улар Шимғон исемле Курене кешеһен осраттылар һәм уны Ғайсаның арҡысағын күтәреп барырға мәжбүр иттеләр. 33Голгоҫа, йәғни «Баш һөйәге урыны» тип аталған ергә барып еткәс, 34[+]Ғайсаға үт ҡатыш шарап бирҙеләр. Ғайса уны тәмләп ҡараны, әммә эсергә теләмәне[+]. 35[+]Ғайсаны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағас, йәрәбә һалып, үҙ-ара Уның кейемдәрен бүлешеп алдылар[+] 36һәм шунда Уны һаҡлап ултырҙылар. 37Ғайсаның баш осона ғәйебен күрһәткән «Был – Ғайса, йәһүдтәр Батшаһы» тигән яҙыу ҡағып ҡуйҙылар. 38Ғайса менән бергә ике юлбаҫарҙы ла – береһен Уның уң яғына, икенсеһен һул яғына – арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланылар. 39[+]Үтеп-һүтеп йөрөүселәр, баштарын сайҡап, Уны мыҫҡыл иттеләр:[+]

40– Алла йортон емереп, уны өс көндә яңынан Төҙөүсе, ҡотҡар Үҙеңде! Алла Улы[†] булһаң, төш арҡысаҡтан![+]

41Шулай уҡ ҡанун[†] белгестәре, аҡһаҡалдар һәм баш ҡаһиндар ҙа Ғайсаны мыҫҡылланы:

42– Башҡаларҙы ҡотҡарҙы, ә Үҙен ҡотҡара алмай! Үҙе, имеш, Исраил Батшаһы! Хәҙер үк арҡысаҡтан төшһөн – ана шунда беҙ Уға ышанырбыҙ![+] 43[+]Ул Аллаға ышана ине. Әгәр ҙә Алла[†] Уны хуш күрһә, хәҙер Уны ҡотҡарһын! Ул Үҙен Алланың Улы тип атаны бит.

44Ғайса менән бергә ҡаҙаҡланған юлбаҫарҙар ҙа Уны шулай мәсхәрә итте.


Ғайсаның үлеме


(Мрк 15:33-41; Лк 23:44-49; Ях 19:28-30)

45[+][•]Көн үҙәгендә бөтә ер йөҙөн ҡараңғылыҡ ҡаплап алды һәм ул көндөҙгө сәғәт өскә тиклем дауам итте. 46[+]Сәғәт өстәр тирәһендә Ғайса көслө тауыш менән:

– Эли, Эли, лема сабахҫани? – тип ҡысҡырып ебәрҙе. Был «Аллам, Аллам! Ниңә Һин Мине ташланың!» тигәнде аңлата[+].

47Яҡында тороусыларҙың ҡайһы берҙәре Уның һүҙҙәрен ишетеп:

– Ильясты саҡыра, – тинеләр.

48Шунда уҡ уларҙың береһе йүгереп килеп һыу һеңдергесте әсе шарапҡа манды ла, уны таяҡҡа элеп, Ғайсаға эсергә бирҙе[+]. 49Бүтән кешеләр быға:

– Туҡта! Ҡарайыҡ әле: Ильяс Уны ҡотҡарырға килерме икән? – тинеләр.

50Ә Ғайса тағы бер тапҡыр көслө тауыш менән ҡысҡырҙы ла йән бирҙе.

51[+]Шул саҡ Алла йортондағы пәрҙә өҫтән аҫҡа тиклем урталай йыртылып төштө. Ер тетрәне, ҡаялар ярылды,[+] 52ҡәберҙәр асылып, үлгән изгеләрҙең[†] күбеһе терелеп торҙо[+]. 53Улар ҡәберҙәренән сыҡты, ә Ғайса терелгәс, изге Йәрүсәлим[†] ҡалаһына инделәр, унда уларҙы күптәр күрҙе[+].

54Йөҙ башы һәм уның менән бергә Ғайсаны һаҡлаған ғәскәриҙәр, ер тетрәүҙе һәм башҡа хәлдәрҙе күргәс:

– Ул ысынлап та Алла Улы булған икән! – тип ҡурҡыуға төштө.

55Унда булған хәлдәрҙе йыраҡтан ҡарап торған бик күп ҡатын-ҡыҙ ҙа бар ине. Улар Ғайсаға хеҙмәт итеү өсөн Галилеянан[†] алып эйәреп йөрөгәйне. 56Араларында Магдала ҡалаһынан Мәрйәм, Яҡуп менән Йософтоң әсәһе Мәрйәм һәм Зәбәҙәйос улдарының әсәһе бар ине[+].


Ғайсаны ҡәбергә һалыу


(Мрк 15:42-47; Лк 23:50-56; Ях 19:38-42)

57[•]Кис еткәс, Аримаҫаянан Йософ исемле бай кеше килде; ул да Ғайсаның шәкерте ине. 58Пилатос янына барып, ул Ғайсаның кәүҙәһен алырға рөхсәт һораны. Пилатос бирергә ҡушты. 59Йософ мәйетте таҙа етен туҡымаға ураны ла 60үҙенә тип ҡаяны өңөп яһаған яңы ҡәбергә алып барып һалды. Ҡәбер ауыҙына ҙур бер таш терәп китте[+]. 61Магдалалы Мәрйәм менән икенсе Мәрйәм ҡәбер ҡаршыһында ултыра инеләр.


Ҡәбер һаҡсылары

62Иртәгәһенә – ул шәмбе көн[†] ине – Пилатос янында баш ҡаһиндар һәм фарисейҙар[†] йыйылды. Улар:

63– Әфәндебеҙ, теге ялғансының иҫән сағында: «Мин өс көндән һуң терелеп торасаҡмын», – тип әйткәне иҫебеҙгә төштө, – тинеләр[+]. 64– Өсөнсө көнгәсә ҡәберҙе һаҡларға бойороҡ бир, юғиһә, шәкерттәре килеп, Уның кәүҙәһен урлап алып китеүҙәре һәм халыҡҡа: «Ул үленән терелеп торҙо», – тип әйтеүҙәре мөмкин. Был һуңғы ялған беренсеһенән дә яманыраҡ булыр.

65– Һаҡсыларҙы алығыҙ ҙа, барып, ҡәберҙе үҙегеҙ белгәнсә һаҡлағыҙ, – тине Пилатос.

66Улар, ҡәбер янына барып, ауыҙына терәп ҡуйылған ташҡа мисәт баҫтылар һәм һаҡсылар ҡуйҙылар[+].

#### 28


Ғайсаның үленән терелеүе


(Мрк 16:1-8; Лк 24:1-12; Ях 20:1-18)

1[•]Шәмбе үтеп, аҙнаның беренсе көнөнөң таңында магдалалы Мәрйәм менән башҡа Мәрйәм ҡәберҙе ҡарарға барҙы[+]. 2Ҡапыл бик ныҡ ер тетрәне, Раббы[†] фәрештәһе[†] күктән төштө, ҡәбер янына килеп ташты шылдырҙы һәм шул таш өҫтөнә ултырҙы[+]. 3Ул йәшен утылай ялтырай, ә кейеме ҡар төҫлө аҡ ине[+]. 4Һаҡсылар, ҡурҡыштарынан ҡалтыранып, үлек кеүек ҡатып ҡалды[+]. 5Фәрештә ҡатындарға былай тине:

– Ҡурҡмағыҙ! Һеҙҙең арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланған Ғайсаны эҙләгәнегеҙҙе беләм. 6Әммә Ул бында юҡ. Үҙе әйткәненсә, Ул терелде. Килегеҙ, Уның ятҡан урынын ҡарағыҙ. 7Тиҙерәк барып, шәкерттәренә: «Ғайса терелеп торҙо! Ул һеҙҙән алда Галилеяға[†] бара. Һеҙ Уны шунда күрерһегеҙ», – тип әйтегеҙ. Һеҙгә һүҙем шул[+].

8Ҡатындар, ҡурҡып, шул уҡ ваҡытта бик ныҡ шатланып, ҡәбер янынан тиҙ генә китә һалдылар һәм Уның шәкерттәренә хәбәр итергә йүгерҙеләр. 9Ҡапыл улар алдына Ғайса Үҙе килеп сыҡты:

– Именлек һеҙгә! – тине.

Улар Ғайсаға яҡын килде, Уның алдында тубыҡланып, аяҡтарын ҡосаҡлап алдылар[+].

10Шунан Ғайса уларға:

– Ҡурҡмағыҙ! – тине. – Барығыҙ, туғандарыма әйтегеҙ, Галилеяға китһендәр. Улар Мине шунда күрер[+].


Һаҡсылар ҡаһиндар һәм аҡһаҡалдар янында

11Ҡатындар киткәс, ҡайһы бер һаҡсылар, ҡалаға ҡайтып, баш ҡаһиндарға[†] бөтә булған хәлде һөйләп бирҙе. 12Баш ҡаһиндар менән аҡһаҡалдар[†] йыйылып кәңәшләшкәс, ғәскәриҙәргә күп итеп аҡса бирҙеләр, 13уларға:

– «Төндә, беҙ йоҡлаған саҡта, шәкерттәре килеп Уның кәүҙәһен урлап алып киткән», – тип әйтегеҙ. 14Был хәбәр идарасыға мәғлүм була ҡалһа, беҙ уны һеҙҙең ғәйебегеҙ юҡлыҡҡа күндерербеҙ, һеҙгә ауырлыҡ төшмәҫ, – тинеләр.

15Һаҡсылар, аҡсаны алып, нисек ҡушылған булһа, шулай эшләнеләр. Был хәбәр, йәһүдтәр араһында киң таралып, хәҙерге көнгәсә йөрөй.


Шәкерттәр нимә эшләргә тейеш

16[•]Ун бер шәкерт иһә Галилеяға, Ғайса барырға ҡушҡан тауға китте. 17Ғайсаны күргәс, Уға сәждә ҡылдылар, әммә ҡайһы берәүҙәре шикләнде[+]. 18[+]Ғайса уларҙың янына килеп былай тине:

– Күктә лә, ерҙә лә бөтөн хакимлыҡ Миңә бирелде[+]. 19Шуға күрә барса халыҡтарға барығыҙ һәм уларҙы Минең шәкерттәрем итегеҙ, уларҙы Ата[†], Улы һәм Изге[†] Рух исеме менән һыуға сумдырығыҙ,[+] 20һеҙгә ҡушҡандарымдың барыһын да үтәргә өйрәтегеҙ. Шуны белегеҙ: Мин донъя бөткәнгәсә һәр ваҡыт һеҙҙең менән бергә булам[+].

### Маркус

#### Маркус

Маркус


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Инеш һүҙ


Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр

Традицияға ярашлы, был китаптың авторы – Яхъя Маркус, илсе Барнабастың ике туғаны. Маркус төп илселәр иҫәбенә инмәй, ләкин Ғайса тураһында тәүҙә Паулус менән, һуңынан Римда Петрус менән дә ғилем таратып йөрөй.

Был Һөйөнөслө Хәбәр дүрт Хәбәр араһында иң ҡыҫҡаһы булып тора. Хәҙерге заман тикшеренеүселәренең күбеһенең фекеренсә, иң тәүҙә ошо Һөйөнөслө Хәбәр яҙылған һәм Маҫҫайос менән Лукас уны үҙҙәренекендә файҙаланған. Был китапта ниндәй ҙә булһа өлөштө айырып ҡарау ауыр, әммә төп өлөшөн Ғайса Мәсихтең Үҙе кисерәсәк ғазаптар тураһында әйтеүе тәшкил итә, былар тураһында 8-се бүлектә һүҙ бара.

Маркус төп иғтибарҙы Ғайса Мәсих һөйләгән һүҙҙәргә түгел, ә Уның эш-ғәмәлдәренә йүнәлтә, айырыуса – Ғайсаның фани донъялағы тормошоноң Йәрүсәлимдә үткән һуңғы аҙнаһына. Маркус Ғайсаның ерҙәге сир-сырхауҙарҙы, ғазаптарҙы һәм үлемде Үҙенең үлеменә тиклем үк еңгәнлеген һүрәтләй. Быларҙың барыһы ла Уның ысынлап та Алла Улы булыуын иҫбат итә. Автор үҙенең китабында Ғайса Мәсихтең тыуыуын да, Уның үлеп терелгәненән һуңғы ваҡиғаларҙың ағышын да тасуирлап тормай.

Маркус төрлө халыҡтар араһынан сыҡҡан уҡыусыларға өндәшкәндә үҙенең грек теленә ул ваҡытта Фәләстиндә һөйләшкән арами телендәге һүҙбәйләнештәрҙе (ғәҙәттә уларҙы тәржемә итә) һәм Рим түрәләре менән ғәскәриҙәренән отоп алған латин һүҙҙәрен дә ҡыҫтырып ебәрә.

#### 1


Сумдырыусы Яхъяның вәғәзләүе


(Маҫ 3:1-12; Лк 3:2-16; Ях 1:19-28)

1[•]Алла Улы[†] Ғайса Мәсих[†] хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙең[†] башы[+].

2[+]Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] китабында яҙылғанса:

«Бына, Мин Һинең алдыңдан хәбәрсемде ебәрәм,
ул Һиңә юл әҙерләр[+].
3Сүлдә тауыш яңғырай:
Раббыға юл әҙерләгеҙ,
Уның барыр һуҡмаҡтарын турайтығыҙ!»[+]

4Сүлгә Сумдырыусы Яхъя килгәс, был һүҙҙәр бойомға ашты. Ул кешеләрҙе, гонаһтары[†] ғәфү ителһен өсөн, тәүбә итеп һыуға сумдырылырға[*] өндәп йөрөнө[+]. 5Бөтә Йәһүҙиә халҡы һәм Йәрүсәлимдә[†] йәшәүселәр уға килде һәм, гонаһтарын асыҡтан-асыҡ танып, уның тарафынан Иордан йылғаһында сумдырылды[+]. 6Яхъя дөйә йөнөнән кейем кейеп, биленә күн ҡайыш быуып йөрөнө. Сиңерткә һәм солоҡ балы менән туҡланды[+]. 7Вәғәзендә ул былай тине:

– Минән һуң ҡөҙрәтлерәк Берәү килә. Мин эйелеп Уның аяҡ кейеменең ҡайышын сисергә лә лайыҡ түгелмен. 8Мин һеҙҙе һыуға сумдырҙым, ә Ул һеҙҙе Изге[†] Рухҡа сумдырыр[+].


Ғайсаның һыуға сумдырылыуы һәм һынау үтеүе


(Маҫ 3:13–4:22; Лк 3:21-22; 4:1-15; Ях 1:32-34)

9[•]Шул көндәрҙә Галилея[†] өлкәһендәге Назара ҡалаһынан Ғайса килде, һәм Яхъя Уны Иордан йылғаһында һыуға сумдырҙы[+]. 10Һыуҙан сығыу менән Ғайса күк ҡабағының ярылып китеүен һәм Үҙенә күгәрсен сүрәтендә Изге Рух төшкәнен күрҙе[+]. 11[+]Күктән: «Һин – Минең һөйөклө Улым. Һин – Минең ҡыуанысым!» – тигән ауаз ишетелде[+].

12Шул мәлдә үк Рух Ғайсаны сүлгә алып китте. 13Ғайса сүлдә ҡырҡ көн булды һәм шул ваҡыт эсендә Иблис[†] тарафынан һынау үтте. Ул ҡырағай йәнлектәр араһында йәшәне, ә фәрештәләр[†] Уға хеҙмәт итте[+].


Ғайсаның хеҙмәт итә башлауы


(Маҫ 4:12-22; Лк 4:14-15; 5:2-11)

14[•]Яхъя ҡулға алынғандан һуң, Алланың Һөйөнөслө Хәбәрен вәғәзләй-вәғәзләй, Ғайса Галилеяға килде[+].

15– Ваҡыт етте, – тине Ул. – Алла Батшалығы[†] яҡынлаша! Тәүбәгә килегеҙ һәм Һөйөнөслө Хәбәргә ышанығыҙ![+]


Ғайсаның беренсе шәкерттәре


(Маҫ 4:18-22; Лк 5:2-11; Ях 1:35-42)

16Галилея күле буйлап китеп барғанда, Ғайса ау һалып йөрөгән ике балыҡсыны – Шимғон менән уның ҡустыһы Әндриасты күрҙе[+].

17– Миңә эйәрегеҙ! Мин һеҙҙе кеше аулаусылар[*] итермен, – тине Ғайса уларға[+].

18Тегеләр шунда уҡ, ауҙарын ташлап, Уға эйәрҙе[+]. 19Ғайса, бер аҙ барғас, Зәбәҙәйостың улдары Яҡуп менән уның ҡустыһы Яхъяны күрҙе – улар кәмәлә ауҙарын ямай ине. 20Шунда уҡ уларҙы янына саҡырып алды. Улар иһә, аталары Зәбәҙәйосты ялсылары менән бергә кәмәлә ҡалдырып, Ғайса артынан эйәрҙе.


Ен эйәләшкән кешене һауыҡтырыу


(Лк 4:31-37)

21[•]Улар Капернаумға килде. Шәмбе көн[†] тыуғас та Ғайса, ғибәҙәтханаға[†] инеп, йыйылған халыҡҡа аң-белем бирә башланы[+]. 22Уның өйрәтеүҙәренә барыһы ла хайран ҡалды, сөнки Ул ҡанун[†] белгестәре һымаҡ түгел, ә хакимлыҡҡа эйә булған кеше кеүек һөйләне[+]. 23Тап шул ваҡыт ғибәҙәтханаға яуыз рух[†] эйәләшкән берәү килеп инде. Ул:

24– Назаралы Ғайса, һиңә беҙҙән нимә кәрәк? Беҙҙе һәләк итергә килдеңме? Һинең кем икәнлегеңде беләм. Һин Алла[†] тарафынан һайланған изге Әҙәмһең! – тип ҡысҡырҙы[+].

25Ғайса рухты:

– Шым! – тип тыйҙы. – Был кешенән сыҡ!

26Яуыз рух, әлеге әҙәмде дер һелкетеп, көслө тауыш менән ҡысҡырып, эсенән сығып китте[+]. 27Һәммәһе лә шаҡ ҡатты. Бер-береһенән:

– Нимә булды был? – тип һораша башланылар. – Ниндәйҙер өр-яңы ғилем… Уның яуыз рухтарға ла бойороҡ бирерлек хакимлығы бар, ә тегеләре Уға буйһона![+]

28Ғайса хаҡындағы хәбәр шунда уҡ Галилеяның тирә-яғындағы ерҙәргә таралды.


Ауырыуҙарҙы һауыҡтырыу


(Маҫ 8:14-16; Лк 4:38-44)

29Ғибәҙәтхананан Ғайса, Яҡуп һәм Яхъя тура Шимғон менән Әндриастың өйөнә киттеләр. 30Шимғондың ҡәйнәһе, тотош тәне ҡыҙып, ауырып ята ине. Был хаҡта шунда уҡ Ғайсаға хәбәр иттеләр[+]. 31Ғайса сирле янына килде, ҡулынан тотоп, торорға ярҙам итте. Ҡатындың тәне яныуҙан туҡтаны. Ул уларға табын әҙерләй башланы[+]. 32Ә инде кискеһен, ҡояш байығас, Ғайса янына бөтә ауырыуҙарҙы, ен эйәләшкән кешеләрҙе килтерә башланылар. 33Бөтөн ҡала халҡы ишек алдына йыйылды. 34Ғайса күптәрҙе төрлө сирҙәренән һауыҡтырҙы, ен эйәләшкән кешеләрҙең эсенән ендәрҙе ҡыуып сығарҙы. Ендәргә һөйләнергә рөхсәт итмәне, сөнки ендәр Ғайсаның кем икәнен белә ине[+].

35[•]Иртәгеһен Ғайса яҡтырғансы уҡ тороп ҡаланан сығып китте лә аулаҡ урынға барып доға ҡылды[+]. 36Шимғон иптәштәре менән Уның артынан ашыҡты. 37Килеп тапҡас:

– Бөтә кеше Һине эҙләй, – тинеләр.

38– Башҡа урындарға, яҡындағы бүтән ауылдарға барайыҡ. Миңә унда ла Һөйөнөслө Хәбәрҙе таратырға кәрәк. Мин бит шуның өсөн килдем, – тине Ғайса[+].

39Ул, ғибәҙәтханаларҙа вәғәздәр һөйләп, кешеләрҙең эсенән ендәрен ҡыуып сығарып, бөтә Галилея буйлап йөрөнө.


Махаулыны һауыҡтырыу


(Маҫ 8:2-4; Лк 5:12-16)

40[•]Бер көндө махау[†] сирле[*] кеше Ғайса янына килде лә алдына тубыҡланып:

– Теләһәң, мине таҙарта алаһың бит, – тип ялбарҙы[+].

41Ғайса уны йәлләне, ҡулын һуҙып уға ҡағылды ла:

– Эйе, теләйем, таҙарын! – тине.

42Сирленең махауы шунда уҡ бөттө, тәне таҙарҙы[+]. 43-44[+]Ғайса уны:

– Ҡара уны, был турала бер кемгә лә һөйләмә! – тип киҫәтте. – Әммә ҡаһинға[†] барып күрен дә һауығыуың өсөн, Муса[†] ҡушҡанса, ҡорбан[†] килтер. Был кешеләргә һауығыуыңды раҫлау билдәһе булыр, – тип уны ҡайтарып ебәрҙе[+][+].

45Әммә теге кеше, Ғайса янынан киткәс тә, булған хәл тураһында бөтә ерҙә һөйләп йөрөй башланы. Шунлыҡтан Ғайса инде ҡалаларға асыҡтан-асыҡ инә алманы, ҡалаларҙан ситтә, аулаҡ урындарҙа булды. Шулай ҙа унда ла янына һәр тарафтан халыҡ ағылды[+].

#### 2


Фалиж һуҡҡан кешене һауыҡтырыу


(Маҫ 9:2-8; Лк 5:18-26)

1[•]Бер нисә көндән Ғайса ҡабат Капернаумға килде. Уның өйҙә булыуы хаҡында хәбәр таралды[+]. 2Шул тиклем күп кеше йыйылды, хатта ишек алдында ла урын ҡалманы. Ғайса халыҡҡа Алла[†] һүҙен вәғәзләне. 3Шул ваҡыт дүрт кеше Уға фалиж[*] һуҡҡан берәүҙе күтәреп алып килде. 4Халыҡ араһынан үтә алмағанлыҡтан, улар, Ғайса булған өйҙөң ҡыйығын һүтеп, фалиж һуҡҡан кешене ятҡан түшәге менән шул тишектән төшөрҙөләр[+]. 5Ғайса, уларҙың ышаныуҙарын күреп, ауырыуға:

– Улым, һинең гонаһтарың[†] ғәфү ителде! – тине[+].

6Унда бер нисә ҡанун белгесе[†] ултыра ине. Улар эстән генә: 7«Нимә һөйләй Ул? Был бит көфөр һүҙ! Гонаһтарҙы бер Алланан башҡа кем ярлыҡай ала?» – тип уйланы[+].

8Ғайса шунда уҡ күңеле менән уларҙың уйын һиҙеп былай тине:

– Ниңә һеҙ шулай уйлайһығыҙ? 9Фалиж һуҡҡан кешегә: «Гонаһтарың ғәфү ителде», – тип әйтеү еңелерәкме, әллә: «Тор, түшәгеңде ал да атлап кит», – типме? 10Ләкин шуны белегеҙ: Әҙәм Улының[†][*] ерҙә гонаһтарҙы ярлыҡарға хакимлығы бар.

11Шунан Ғайса фалиж һуҡҡан кешегә өндәште:

– Һиңә әйтәм, тор, түшәгеңде ал да өйөңә ҡайт!

12Теге барыһының күҙ алдында йәһәт кенә торҙо ла, түшәген алып, сығып китте. Быға бөтәһе лә хайран ҡалды һәм Алланы данлап:

– Беҙҙең бындайҙы бер ҡасан да күргәнебеҙ юҡ ине, – тиештеләр.


Ғайсаның Левиҙе Үҙ артынан саҡырыуы


(Маҫ 9:9-13; Лк 5:27-32)

13[•]Ғайса тағы күл буйына сыҡты. Бөтә кеше Уның янына килде, һәм Ғайса уларҙы аң-белемгә өйрәтте. 14Үтеп барышлай Ул, һалым йыйыу урынында ултырған Алфай улы Левиҙе күреп:

– Миңә эйәр! – тине. Леви, тороп, Уның артынан эйәрҙе.

15Бынан һуң, Ғайса Левиҙең өйөндә табында ултырған саҡта, Ғайса һәм Уның шәкерттәре эргәһендә күп кенә һалым йыйыусылар[†] менән башҡа гонаһлылар ҙа бар ине. Улар күмәкләп Ғайсаға эйәреп йөрөй ине. 16Фарисейҙарға[†][*] ҡараған ҡанун[†] белгестәре, Ғайсаның шундай кешеләр менән бергә ашап ултырғанын күреп, Уның шәкерттәренә:

– Нисек Ул һалым йыйыусылар һәм башҡа гонаһлылар менән бер табында ашай ала? – тинеләр[+].

17Ғайса, быны ишетеп, уларға:

– Табип сәләмәт кешеләргә түгел, ә ауырыуҙарға кәрәк. Мин тәҡүә кешеләрҙе түгел, ә гонаһлыларҙы саҡырырға килдем, – тине[+].


Ураҙа тотоу һәм шәмбе көн тураһында һорауҙар


(Маҫ 9:14-17; 12:1-8; Лк 5:33–6:5)

18[•]Бер көндө, Яхъяның шәкерттәре һәм фарисейҙар ураҙа тотҡанда, ҡайһы берәүҙәр Ғайсаға килеп:

– Ни өсөн Яхъяның да, фарисейҙарҙың да шәкерттәре ураҙа тота, ә Һинекеләр тотмай? – тип һоранылар[+].

19Ғайса уларға былай тип яуап бирҙе:

– Кейәү яндарында булғанда, туйҙағы ҡунаҡтар ураҙа тотормо? Кейәү араларында икән, әлбиттә, ураҙа тотмаҫтар[+]. 20Әммә килер бер көн: кейәү яндарынан алыныр, шул ваҡытта улар ураҙа тотасаҡ[+].

21Бер кем дә иҫке кейемгә яңы туҡыманан ямау һалмай. Юғиһә, яңы ямаулыҡ ултырып, иҫке кейемде йыртып ебәрер ҙә, тишек тағы ла нығыраҡ ҙурайыр. 22Шулай уҡ бер кем дә яңы шарапты иҫке турһыҡҡа һалмай. Юғиһә, шарап турһыҡты йыртыр ҙа, шарап та, турһыҡ та әрәм булыр. Яңы шарапты яңы турһыҡтарға тултыралар.

23[+]Бер мәл, шәмбе көндө,[†] Ғайса иген баҫыуҙары аша үтеп бара ине. Шәкерттәре юл ыңғайында башаҡ өҙә башланы[+]. 24Фарисейҙар Ғайсанан:

– Ҡара, ни өсөн улар шәмбе көнө эшләргә тыйылғанды эшләй? – тип һораны[+].

25[+]Ғайса уларҙан:

– Мохтаж сағында, үҙе һәм уның юлдаштары асыҡҡас, Дауыттың[†] нимә эшләгәне тураһында бер ваҡытта ла уҡығанығыҙ юҡмы ни? – тип һораны. –[+] 26Әвйәҫәр баш ҡаһин[†] булған заманда ул Алла йортона[†] ингән. Ҡаһиндарҙан[†] башҡа һис кемгә ашарға рөхсәт ителмәй торған, Аллаға бағышланған икмәктәрҙе ашаған, юлдаштарына ла биргән[+].

27Шунан Ғайса уларға:

– Кеше шәмбе көн өсөн түгел, ә шәмбе көн кеше өсөн яратылған, – тине. –[+] 28Шуға күрә Әҙәм Улы – шәмбе көнөнөң дә хужаһы.

#### 3


Ҡулы ҡороған кешене һауыҡтырыу


(Маҫ 12:9-14; Лк 6:6-11)

1[•]Ғайса тағы ғибәҙәтханаға[†] инде. Унда ҡулы ҡороған берәү бар ине[+]. 2Ғайсаны ғәйепләргә һылтау эҙләгән фарисейҙар,[†] шәмбе көндө[†] Ул был кешене һауыҡтырмаҫмы икән тип, күҙәтеп торҙолар[+]. 3Ғайса ҡулы ҡороған кешегә:

– Уртаға сығып баҫ! – тине. 4Ә тегеләрҙән:

– Шәмбе көндө яҡшылыҡ эшләү дөрөҫмө, әллә яманлыҡмы? Кешенең ғүмерен ҡотҡарыумы, әллә һәләк итеүме? – тип һораны.

Тегеләр өндәшмәне[+]. 5Ҡаты бәғерле булыуҙарына көйөнөп, Ғайса уларға асыулы ҡарап алды ла әлеге кешегә:

– Ҡулыңды һуҙ! – тине.

Ауырыу ҡулын һуҙғайны, ҡулы һауыҡты[+]. 6Фарисейҙар ғибәҙәтхананан сыҡты ла Һируд[†] батша яҡлылар менән бергә Ғайсаны нисек һәләк итеү тураһында кәңәшләшә башланы.

7Ғайса шәкерттәре менән күлгә табан йүнәлде. Уға Галилеянан[†] бик күп кеше эйәрҙе. Шулай уҡ Йәһүҙиәнән,[+] 8Йәрүсәлимдән,[†] Идумаянан, Иордан аръяғынан, Тир һәм Сидон тирәләренән дә, Уның ҡылған эштәре тураһында ишетеп, әллә күпме халыҡ килгәйне. 9Ғайса, күмәк халыҡ араһында ҡыҫылып ҡалмаҫ өсөн, шәкерттәренә берәй кәмәне әҙер тоторға ҡушты. 10Ул күптәрҙе һауыҡтырғанлыҡтан, барлыҡ сирлеләр этешеп-төртөшөп Уға ҡағылырға уҡталды[+]. 11Эстәренә ен[†] эйәләшкән кешеләр ҙә Уны күреү менән алдына йығылып:

– Һин – Алла Улы![†] – тип ҡысҡырҙы[+].

12Әммә Ғайса уларға ҡәтғи рәүештә Үҙенең кем булыуы хаҡында һөйләп йөрөмәҫкә ҡушты[+].


Ғайсаның Үҙенә шәкерттәр һайлап алыуы


(Маҫ 10:2-4; Лк 6:14-16; Ғмл 1:13)

13[•]Ғайса, тауға менеп, Үҙе теләгән кешеләрҙе янына саҡырҙы. Улар килгәс, 14араларынан һәр ваҡыт янында булырлыҡ һәм Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] халыҡ араһында тарата алырлыҡ ун икеһен һайлап алып, илселәр[†] тип атаны. 15Уларға шулай уҡ ендәрҙе ҡыуып сығарырға вәкәләт бирҙе. 16Бына Ғайса тәғәйенләгән ун ике шәкерт: Ғайса Петрус тип атаған Шимғон,[+] 17Зәбәҙәйос улы Яҡуп һәм уның ҡустыһы Яхъя – Ғайса уларҙы Боанергес, йәғни «Күк күкрәү улдары» тип атаны,[+] 18Әндриас, Филиппус, Барҫоломай, Маҫҫайос, Томас, Алфай улы Яҡуп, Таддай, Көрәшсе Шимғон[*][+] 19һәм аҙаҡ Ғайсаға хыянат иткән Йәһүҙә[†] Искариот[+].


Ғайса һәм Бәғел-Зевул


(Маҫ 12:22-29; Лк 11:14-23; 12:10)

20[•]Ғайса өйөнә ҡайтты. Унда шул тиклем күп кеше йыйылғайны, хатта Ғайса менән шәкерттәренең тамаҡ ялғарлыҡ та ваҡыты булманы[+]. 21Был хәлдәрҙе ишеткән туғандары, Ул аҡылдан яҙған икән, тип уйлап, Ғайсаны көс менән алып китергә килделәр[+]. 22Йәрүсәлимдән килгән ҡанун[†] белгестәре:

– Уның эсендә Бәғел-Зевул[†][*] бар! Ендәрҙе ендәр башлығының көсө менән ҡыуып сығара, – тинеләр[+].

23Ғайса уларҙы Үҙенең янына саҡырып алды ла кинәйәле һүҙҙәр менән ошоларҙы һөйләне:

– Нисек итеп Иблис[†] Иблисте ҡыуып сығарһын? 24Халҡы үҙ-үҙенә ҡаршы һуғышҡан батшалыҡ имен ҡала алмай, 25эсендә дошманлыҡ булған ғаилә лә тарҡалыр. 26Үҙ-үҙенә ҡаршы һуғышып, Иблис Иблисте ҡыуып сығара икән, тимәк, уның ахыры тиҙ етер. 27Һис кем көслө кешенең өйөнә баҫып инеп, уның мал-мөлкәтен талап сыға алмаҫ. Тәүҙә ул өйҙөң хужаһын бәйләп ҡуйырға тейеш, шунан ғына өйөн талай алыр[+]. 28Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: кешеләрҙең гонаһтары[†] ла, көфөр һүҙҙәре лә – бөтәһе лә ғәфү ителер. 29Әммә кемдер Изге[†] Рухҡа ҡаршы көфөр әйтһә, мәңге ғәфү ителмәҫ, был гонаһ өсөн ул мәңге ғәйепле булыр[+].

30Ғайса быларҙы тегеләрҙең, Уға яуыз рух эйәләшкән, тип әйткәненә күрә һөйләне.


Ғайсаның әсәһе һәм туғандары


(Маҫ 12:46-50; Лк 8:19-21)

31[•]Шул ваҡыт Ғайсаның әсәһе менән ҡустылары килде һәм, тышта торған килеш, Уны саҡырттылар[+]. 32Ғайсаның эргәһендә күп кеше ултыра ине, улар:

– Ана, тышта һине әсәйең менән ҡустыларың[*] көтә, – тинеләр.

33– Минең әсәйем менән туғандарым кем? – тине Ғайса, уларға яуап итеп. 34Шунан эргә-тирәһендә ултырғандарға ҡарап былай тине:

– Бына былар – Минең әсәйем менән туғандарым! 35Кем Алла[†] ихтыярын үтәй, шул Минең ағай-энем дә, апай-һеңлем дә, әсәйем дә була[+].

#### 4


Сәсеүсе хаҡында ҡисса


(Маҫ 13:1-9; Лк 8:4-8)

1[•]Ғайса тағы Галилея[†] күле буйында кешеләргә аң-белем бирә башланы. Уның янына бик күп халыҡ йыйылды. Шул арҡала Ул күлдәге кәмәгә инеп ултырҙы, ә бөтә халыҡ яр буйында баҫып торҙо. 2Ғайса уларға кинәйәле ҡиссалар аша күп нәмәләрҙе аңлатты:

3– Тыңлағыҙ, бына бер кеше сәсеүгә сыҡҡан. 4Сәскән сағында орлоҡтарҙың бер өлөшө юл буйына төшкән һәм, ҡоштар осоп килеп, уларҙы сүпләп бөткән. 5Ҡайһы береһе тупрағы аҙ булған ташлы ергә төшкән. Ерҙә тәрән ятмағанлыҡтан, орлоҡ тиҙ арала шытып сыҡҡан. 6Әммә ҡояш сығып ҡыҙҙыра башлағас, тамыры тәрәнгә китеп өлгөрмәгәнлектән, үҫентеләр ҡороған. 7Орлоҡтарҙың башҡалары сәнскәк араһына төшкән. Сәнскәк үҫеп, шытып килгән үҫентеләрҙе баҫып киткәнлектән, улар башаҡланмаған[+]. 8Ә бүтән орлоҡтар уңдырышлы ергә төшкән. Орлоҡтар шытып, үҫеп киткән һәм утыҙлата, алтмышлата, йөҙләтә күберәк уңыш биргән.

9Ғайса былай тип өҫтәне:

– Ҡолаҡтары барҙар ишетһен![+]


Сәсеүсе хаҡындағы ҡиссаның мәғәнәһе


(Маҫ 13:10-23; Лк 8:9-15)

10[•]Үҙҙәре генә ҡалғас, Ғайсаның ун ике шәкерте менән башҡа эйәреүселәре Унан ҡиссаларҙың мәғәнәһен һораны.

11-12[+]– Һеҙгә Алла Батшалығының[†] сере асылған, тыштағыларға иһә ҡиссалар аша еткерелә. Шулай итеп улар:

«Ҡарауын-ҡарап та, күрмәйҙәр,
ишетеүен-ишетеп тә, аңламайҙар;
әгәр Аллаға табан боролһалар,
ярлыҡау алырҙар ине»[+][+].

13– Һеҙ был ҡиссаның мәғәнәһен аңламанығыҙмы ни? – тип һораны Ғайса уларҙан. – Улайһа башҡа ҡиссаларҙы нисек аңларһығыҙ һуң? 14Сәсеүсе Алла[†] һүҙен сәсә[+]. 15Юл буйына төшкән орлоҡ шуны аңлата: кешеләр һүҙҙе ишетә, әммә шунда уҡ Иблис[†] килеп, уларҙың күңелдәренә сәселгән һүҙҙе алып китә. 16Ташлы урынға сәселгән орлоҡ шуны аңлата: һүҙҙе ишетеү менән, кешеләр уны шунда уҡ шатланып ҡабул итә, 17әммә, үҙендә тамырҙары булмағанлыҡтан, һүҙҙе ваҡытлыса ғына тота. Аҙаҡ, һүҙ арҡаһында бәләгә тарыһа йәки эҙәрләүгә юлыҡһа, улар тиҙ үк сигенә[+]. 18Сәнскәк араһына сәселгән орлоҡ иһә шуны аңлата: 19кешеләр һүҙҙе ишетә, әммә донъя мәшәҡәттәре, байлыҡҡа ҡыҙығыу һәм бүтән теләктәр кешеләрҙең күңелен биләп, һүҙҙе баҫып ала, һәм ул уңыш бирмәй[+]. 20Ә уңдырышлы тупраҡҡа сәселгәне шуны аңлата: кешеләр, һүҙҙе ишетеп, уны ҡабул итә. Ул утыҙлата, алтмышлата йә йөҙләтә уңыш килтерә[+].


Шәм хаҡында ҡисса


(Лк 8:16-18)

21[•]Ғайса уларға былай тине:

– Шәмде һауыт менән ҡаплар йәки һике аҫтына ҡуйыр өсөн индерәләрме ни? Шәмдәлгә ултыртып ҡуйыу өсөн түгелме[+]? 22Фаш ителмәҫ йәшерен бер нәмә лә һәм асылмайынса ҡалыр һис бер сер ҙә юҡ[+]. 23Ҡолаҡтары барҙар ишетһен![+]

24Ғайса һүҙен дауам итте:

– Әйткәнемде иғтибарға алығыҙ: ниндәй үлсәм менән үлсәһәгеҙ, һеҙгә лә шундай үлсәм менән үлсәп бирелер һәм тағы өҫтәлер[+]. 25Кемдеке бар, шуға тағы ла күберәк бирелер, ә кемдеке юҡ, унан булғаны ла тартып алыныр[+].


Шытып сыҡҡан орлоҡ хаҡында ҡисса

26Ғайса тағы ла былай тине:

– Алла Батшалығы бына нимәгә оҡшаған: әйтәйек, кеше ергә орлоҡ сәсә. 27Төндәрен йоҡлап, көндөҙөн уяу йөрөп, көн һәм төндәре уҙа, ә ул арала орлоҡ шытып сыға, үргә тартыла. Кеше бының нисек булғанын белмәй ҙә. 28Ер үҙенән-үҙе уңыш бирә: тәүҙә һабаҡ, унан башаҡ үҫтерә, аҙаҡ башаҡ тулы орлоҡ ярала. 29Ә инде ашлыҡ өлгөрөү менән, кеше урағын эшкә егә, сөнки иген урыр саҡ еткән була[+].


Гәрсис орлоғо хаҡында ҡисса


(Маҫ 13:31-32; Лк 13:18-19)

30[•]– Алла Батшалығын беҙгә нимә менән сағыштырырға һәм нисек итеп тасуирларға? – тине Ғайса. – 31Ул гәрсис орлоғона оҡшаған. Ергә сәскән ваҡытта ул ер йөҙөндәге бөтә орлоҡтарҙан да вағыраҡ[+]. 32Ә инде сәскәс, шытып сыға, баҡсалағы һәммә үҫемлектәрҙән дә бейегерәк булып үҫә, дәү ботаҡтар ебәрә һәм уның күләгәһендә ҡоштар оя ҡора[+].

33Ғайса халыҡҡа Алла һүҙен ошоға оҡшаш бик күп ҡиссалар ярҙамында, тик улар аңларлыҡ ҡына итеп һөйләне. 34Ул кинәйәле ҡисса менән генә һөйләне, ә шәкерттәре менән яңғыҙ ҡалғанда, уларға бөтәһен дә аңлатып бирҙе.


Ғайсаның дауылды туҡтатыуы


(Маҫ 8:18, 23-27; Лк 8:22-25)

35[•]Шул көндө кисен Ғайса шәкерттәренә:

– Әйҙәгеҙ, теге яҡ ярға сығайыҡ, – тине[+].

36Халыҡты ҡалдырып, шәкерттәр Уның янына кәмәгә инеп ултырҙы. Башҡа кәмәләр Уға эйәрҙе. 37Ҡапыл көслө дауыл күтәрелде, һәм тулҡындар бәрелеүҙән кәмә эсенә һыу тула башланы[+]. 38Ғайса иһә кәмәнең артҡы осонда башын яҫтыҡҡа терәп йоҡлай ине. Шәкерттәре Уны уятып:

– Остаз, батабыҙ бит! Был һине борсомаймы ни? – тинеләр.

39Ул тороп елде тыйҙы, күлгә лә:

– Шаулама,[†] баҫыл! – тине.

Ел туҡтаны, тәрән тынлыҡ урынлашты[+].

40– Ниңә улай ҡотоғоҙ осто? Әле һаман иманығыҙ[†] юҡмы ни? – тине Ғайса.

41Шәкерттәр иһә, бик ныҡ ҡурҡып, бер-береһенә:

– Кем һуң Ул? Уға ел дә, тулҡындар ҙа буйһона! – тиештеләр.

#### 5


Ен эйәләшкән кешене һауыҡтырыу


(Маҫ 8:28-34; Лк 8:26-37)

1[•]Улар Галилея[†] күле аръяғындағы Гераса еренә килде. 2Ғайса кәмәнән төшөү менән, яуыз рух[†] эйәләшкән бер кеше, ҡәбер мәмерйәләренән[*] сығып, Уға ҡаршы килде. 3Был кеше ҡәберҙәр эсендә йәшәй һәм уны һис кем хатта сынйырҙар менән дә бәйләп тота алмай ине. 4Уны әллә нисәмә тапҡыр тотоп, аяҡ-ҡулын бығаулап, сынйыр һалғандар, ә ул сынйырҙарҙы өҙгән, бығауҙарҙы ватҡан. Бер кемдең дә уға көсө етмәгән. 5Ҡәбер мәмерйәләре араһында һәм тауҙарҙа бер туҡтауһыҙ, көнө-төнө ҡысҡырып йөрөгән, үҙ-үҙен таш менән туҡмап яралар булған. 6Ул Ғайсаны алыҫтан уҡ күреп, йүгереп килде лә аяғына йығылды.

7– Эй Ғайса, Юғарыларҙан Юғары Алланың Улы![†] Минән Һиңә нимә кәрәк? Алла[†] хаҡы өсөн ялбарам, яфалама мине! – тип йән көсөнә ҡысҡырып ебәрҙе[+].

8Сөнки Ғайса яуыз рухҡа ул кешенән сығырға бойорғайны.

9– Исемең кем? – тип һораны унан Ғайса.

– Исемем Ғәскәр[*], сөнки беҙ күмәк, – тип яуапланы теге 10һәм уларҙы был ерҙән ҡыуып ебәрмәүен ялбарҙы.

11Шул тирәләге тау битендә ҙур сусҡа көтөүе утлап йөрөй ине.

12– Беҙҙе сусҡалар араһына ебәр, уларҙың эсенә инербеҙ, – тип ялбарҙы ендәр.

13Ғайса рөхсәт иткәс, яуыз рухтар, кешенән сығып, сусҡаларҙың эсенә барып инделәр. Ике меңгә яҡын сусҡанан торған көтөү текә ярға сабып барып, күлгә ташланып батты. 14Сусҡа ҡараусылар йүгереп йөрөп был хәбәрҙе ҡалала һәм ауылдарҙа таратты. Унда йәшәүселәр ни булғанын күрер өсөн 15Ғайса янына килделәр һәм, эсендә ендәр ғәскәре булған кешенең кейенгән һәм аҡылына килгән хәлдә ултырыуын күреп, ҡурҡыуға ҡалдылар. 16Ен эйәләшкән ир һәм сусҡалар менән ни булғанын күргән кешеләр уларға барыһы тураһында ла һөйләп бирҙе. 17Шунан һуң улар Ғайсаның үҙҙәренең ерҙәренән китеүен ялбара башланы[+]. 18Ғайса кәмәгә ултырған саҡта, ендән ҡотолған кеше Уның менән бергә барырға рөхсәт итеүен һораны. 19Әммә Ғайса риза булманы.

– Бар, өйөңә, туғандарың янына ҡайт. Раббының һиңә ниҙәр эшләгәнен, ниндәй мәрхәмәт[†] күрһәткәнен һөйлә, – тине Ғайса[+].

20Теге кеше китеп, Ғайсаның уға нимәләр эшләгәнлеген Ун Ҡалала[*] һөйләп йөрөнө. Быға бөтәһе лә хайран ҡалды[+].


Һауыҡҡан ҡатын һәм терелгән ҡыҙ


(Маҫ 9:18-26; Лк 8:41-56)

21[•]Ғайса кәмәлә икенсе ярға кире сыҡҡас, Уның янына күмәк халыҡ йыйылды. Ул күл буйында саҡта, 22ғибәҙәтхана[†] башлыҡтарынан булған Яйрос исемле кеше килде. Ғайсаны күреү менән Уның аяғына йығылды:[+]

23– Минең бәләкәс ҡыҙым үлем хәлендә ята. Килеп, уға ҡулдарыңды ғына ҡуйһаң, ул һауығыр ҙа иҫән ҡалыр ине! – тип ялбарҙы.

24Ғайса уның менән китте.

Уға, һәр яҡтан ҡыҫырыҡлап, күмәк халыҡ эйәрҙе. 25Араларында ун ике йыл буйы ҡан китеүҙән яфаланған бер ҡатын бар ине[+]. 26Ул, бар мөлкәтен исрафлап бөтөп, мең ғазап сигеп, күп табиптарҙа дауаланып ҡараһа ла, бер файҙаһын да күрмәгән, хәле насарлана ғына барған. 27Ғайса хаҡында ишеткәс, ул халыҡ араһына инде лә, артынан килеп, ҡулы менән Уның кейеменә тейҙе. 28Эсенән генә: «Кейеменә бер ҡағылһам, һауығырмын», – тип уйлағайны[+]. 29Ҡан ағыуы шунда уҡ туҡтаны, ҡатын һауыҡҡанын тойҙо. 30Ғайса, шул мәлдә Үҙенән көс сыҡҡанын һиҙеп, халыҡҡа боролдо.

– Минең кейемемә кем ҡағылды? – тип һораны Ул[+].

31– Кешеләрҙең Һине нисек ҡыҫырыҡлағанын күреп тораһың бит! Ни өсөн: «Миңә кем ҡағылды?» – тип һорайһың, – тине шәкерттәре.

32Әммә Ул, тирә-яғына ҡарап, Үҙенә ҡағылған кешене эҙләй ине. 33Ҡурҡыуынан ҡалтырап төшкән ҡатын, үҙе менән ни булғанын аңлап, Ғайсаның янына килде лә, аяғына йығылып, Уға дөрөҫөн һөйләп бирҙе.

34– Ҡыҙым! Һине ышаныуың һауыҡтырҙы. Бар, имен йөрө, сиреңдән ҡотолдоң, – тине уға Ғайса[+].

35Ул ошо һүҙҙәрҙе әйткән саҡта, ғибәҙәтхана башлығы Яйростың өйөнән килеүселәр башлыҡҡа:

– Ҡыҙың үлде. Ниңә Остазды мәшәҡәтләп торорға? – тинеләр.

36Әммә Ғайса был һүҙҙәрҙе ишетеү менән башлыҡҡа:

– Ҡурҡма, бары ышан ғына! – тине.

37Ғайса Петрустан, Яҡуптан һәм Яҡуптың ҡустыһы Яхъянан башҡа бер кемгә лә Үҙе менән бергә барырға рөхсәт итмәне[+]. 38Ғибәҙәтхана башлығының өйө янында Ғайса ығы-зығы килгән, сеңләп-сеңләп илашҡан кешеләрҙе күрҙе.

39– Һеҙ ниңә ығы-зығы киләһегеҙ, ниңә илашаһығыҙ? Бала үлмәгән, йоҡлай ғына, – тине Ғайса уларға, өйгә ингәс[+].

40Унан көлөргә тотондолар. Ғайса уларҙы сығарып ебәрҙе лә, ҡыҙҙың атаһын, әсәһен, Үҙенең юлдаштарын алып, ҡыҙ ятҡан бүлмәгә инде. 41Баланың ҡулынан тотоп:

– Талиҫа, кум! – тине. Бының тәржемәһе: «Ҡыҙыҡай, һиңә әйтәм, тор!»[+]

42Ҡыҙыҡай шунда уҡ урынынан торҙо ла йөрөй башланы. Ул ун ике йәштәрҙә ине. Барыһы ла хайран ҡалды. 43Ғайса был хаҡта һис кем белергә тейеш түгеллеген ҡәтғи рәүештә киҫәтте, ә ҡыҙ балаға ашарға бирергә ҡушты[+].

#### 6


Назара халҡының Ғайсаны кире ҡағыуы


(Маҫ 13:54-58; Лк 4:16-30)

1[•]Ғайса, унан киткәс, Үҙенең ҡалаһына ҡайтты. Шәкерттәре лә Уға эйәрҙе[+]. 2Шәмбе көн[†] еткәс, Ғайса ғибәҙәтханала[†] аң-белем бирә башланы. Күптәр Уны таң ҡалып тыңланы.

– Был тиклемде Ул ҡайҙан белә? Ниндәй тәрән аҡыл бирелгән Уға! Уның ҡулдары менән шундай мөғжизәләр ҡылына бит! – тиештеләр. Шунан: –[+] 3Ул балта оҫтаһы түгелме һуң? Мәрйәмдең улы, Яҡуптың, Йосестың, Йәһүҙәнең[†] һәм Шимғондоң ағаһы түгелме? Уның һеңлеләре лә бында, беҙҙең арабыҙҙа түгелме ни? – тиешеп, Уны инҡар иттеләр[+].

4– Пәйғәмбәрҙе[†] бөтә ерҙә лә хөрмәт итәләр, уға үҙенең ҡалаһында, үҙ туғандары араһында һәм үҙ ғаиләһендә генә һан юҡ, – тине Ғайса уларға[+].

5Шунлыҡтан Ул бында бер ниндәй ҙә мөғжизә ҡыла алманы, ҡулдарын ҡуйып, ҡайһы бер сирлеләрҙе генә һауыҡтырҙы. 6Халыҡтың ышанмауы Уны ныҡ ғәжәпләндерҙе.


Ғайсаның ун ике шәкертен хеҙмәткә ебәреүе


(Маҫ 10:1, 9-14; Лк 9:1-6)

Ғайса, тирә-яҡтағы ауылдарҙы ҡыҙырып, аң-белемгә өйрәтеп йөрөнө. 7[•]Ул ун ике шәкертен янына саҡырып алды ла, уларға яуыз рухтар[†] өҫтөнән вәкәләт биреп, икешәрләп-икешәрләп кешеләр араһына сығарып ебәрҙе[+]. 8Сәфәргә үҙҙәре менән юл таяғынан башҡа бер нәмә лә: икмәк тә, биштәр ҙә алмаҫҡа, билбауҙарына аҡса ла төйнәмәҫкә ҡушты. 9Бары тик аяҡтарына кейергә рөхсәт итте, ә алмаш күлдәк алмаҫҡа ҡушты.

10– Ҡайһы өйҙә туҡталһағыҙ ҙа, киткәнгә тиклем шунда ҡалығыҙ, – тип һүҙен дауам итте Ул. – 11Әгәр һеҙҙе берәй ерҙә ҡабул итмәһәләр, әйткәнегеҙҙе тыңлап та тормаһалар, киткән саҡта, уларға ҡаршы шаһитлыҡ билдәһе итеп, аяҡтарығыҙҙағы туҙанды ҡағып төшөрөгөҙ[*][+].

12Шулай итеп, шәкерттәр юлға сығып китте һәм кешеләрҙе тәүбәгә килергә өндәп йөрөнөләр,[+] 13күп ендәрҙе ҡыуып сығарҙылар һәм, зәйтүн майы[†] һөртөп, байтаҡ ауырыуҙарҙы һауыҡтырҙылар[+].


Сумдырыусы Яхъяның үлеме


(Маҫ 14:1-12; Лк 9:7-9)

14[•]Ул арала Ғайсаның исеме киң таралыу алды һәм Һируд[†] батшаға ла барып ишетелде. Берәүҙәр: «Сумдырыусы Яхъя үленән терелеп торған, шунлыҡтан Уның ҡөҙрәтле эштәр ҡылырға ҡеүәте бар», – ти ине[+]. 15Икенселәре: «Ул – Ильяс», – тине, бүтәндәре иһә: «Борон булған пәйғәмбәрҙәргә оҡшаған бер пәйғәмбәр Ул», – тип һөйләне[+]. 16Ә Һируд, быларҙы ишетеп:

– Мин башын ҡырҡтырған Сумдырыусы Яхъя был! – тине. – Ул терелеп торған.

17-18Һируд, ағаһы Филиппустың ҡатыны Һирудиас арҡаһында Яхъяны ҡулға алдырып, төрмәгә яптыртҡайны, сөнки Һируд был ҡатынға өйләнгәндә Яхъя уға: «Һиңә туғаныңдың ҡатынын алырға ярамай», – тигәйне[+]. 19Һирудиас, кенә тотоп, Яхъяны үлтерергә теләне, тик ҡулынан ғына килмәй ине, сөнки 20Яхъяның тәҡүә һәм изге[†] кеше булғанын белгәнгә күрә, Һируд унан ҡурҡа һәм ҡурсалай торғайны. Яхъяның һүҙҙәренән ҙур хафаға төшһә лә, уны бик теләп тыңлай ине.

21Әммә бына Һирудиас өсөн уңайлы көн килде. Һируд үҙенең тыуған көнө айҡанлы юғары дәрәжәле түрәләрҙе, ғәскәриҙәр башлыҡтарын һәм Галилеяның[†] мәртәбәле кешеләрен мәжлескә саҡырҙы[+]. 22Шул ваҡыт Һирудиастың ҡыҙы инеп бейене. Уның бейеүе Һирудҡа ла, ҡунаҡтарына ла бик оҡшаны. Батша уға:

– Минән нимә теләһәң, шуны һора. Һорағаныңды бирермен, – тине. 23– Һораһаң, хатта батшалығымдың яртыһын бирәм, – тип ант итте[+].

24Ҡыҙ әсәһе янына сыҡты:

– Нимә һорайым икән? – тине.

– Сумдырыусы Яхъяның башын һора, – тине әсәһе.

25Ҡыҙы шунда уҡ йәһәт кенә батша янына инде лә:

– Сумдырыусы Яхъяның башын ҡоштабаҡҡа һалып, хәҙер үк миңә алып килеүеңде теләйем! – тине.

26Батша ҙур ҡайғыға ҡалды, ләкин ҡунаҡтар алдында әйтелгән ант хаҡына ҡыҙҙың үтенесен кире ҡағырға ҡыйманы. 27Ул шунда уҡ ҡатилға Яхъяның башын килтерергә бойорҙо. Ҡатил, төрмәгә барып, Яхъяның башын ҡырҡты. 28Уны, ҡоштабаҡҡа һалып, ҡыҙға килтереп бирҙе, ә уныһы әсәһенә тапшырҙы. 29Яхъяның шәкерттәре, был хаҡта ишетеп, остаздарының кәүҙәһен килеп алдылар һәм ҡәбергә илтеп һалдылар[+].


Биш мең кешене туйҙырыу


(Маҫ 14:13-21; Лк 9:10-17; Ях 6:1-13)

30[•]Ғайса янына әйләнеп ҡайтҡас, илселәр[†] үҙҙәренең ҡылған эштәре һәм халыҡты ниҙәргә өйрәтеүҙәре хаҡында һөйләп бирҙе[+].

31– Ә хәҙер, әйҙәгеҙ, үҙегеҙ генә Минең менән берәй аулаҡ ергә барып, бер аҙ ял итеп алығыҙ, – тине Ғайса уларға.

Сөнки халыҡ килеп-китеп торғанлыҡтан, уларҙың хатта тамаҡ ялғарға ла ваҡыттары юҡ ине[+]. 32Улар, кәмәгә ултырып, үҙҙәре генә аулаҡ урынға китте. 33Шулай ҙа кешеләрҙең күбеһе, ҡуҙғалып киткәндәрен күреп, уларҙы таныны. Һөҙөмтәлә, эргә-тирәләге ҡалаларҙан килгән кешеләр улар бараһы урынға йүгерә-йүгерә алдан уҡ барып еттеләр. 34Ярға сыҡҡас, Ғайса ҙур халыҡ төркөмөн күрҙе, уларҙы, көтөүсеһеҙ һарыҡтарға оҡшатып, бик йәлләне һәм күп нәмәләргә өйрәтә башланы[+]. 35Ваҡыт һуң ине инде, шәкерттәре Ғайса янына килде:

– Бында бит ҡола ялан, ваҡыт та һуң инде. 36Уларҙы ебәр, тирә-йүндәге утарҙарға, ауылдарға барып, үҙҙәренә ашарға һатып алһындар.

37– Һеҙ уларҙы үҙегеҙ ашатығыҙ, – тип яуап бирҙе Ғайса.

Шәкерттәр:

– Уларҙы ашатыр өсөн үҙебеҙ барып ике йөҙ динарлыҡ[*] икмәк һатып алайыҡмы ни? – тип һораны[+].

38– Һеҙҙең нисә икмәгегеҙ бар? Барып ҡарағыҙ әле, – тине Ул.

– Биш икмәк менән ике балыҡ, – тип яуапланы шәкерттәр, ҡарап килгәс. 39Ғайса уларға халыҡты төркөм-төркөм итеп йәшел сиҙәмгә ултыртырға бойорҙо.

40Тегеләр йөҙәр, иллешәр кешелек төркөмдәргә бүленеп, теҙелешеп ултырҙы.

41Ғайса биш икмәк менән ике балыҡты алды ла күккә ҡарап шөкөрана ҡылды. Шунан икмәктәрҙе бүлгеләп, халыҡҡа өләшер өсөн шәкерттәренә бирҙе. Ике балыҡты ла һәммәһенә бүлде. 42[+]Бөтәһе лә туйғансы ашаны. 43Икмәк һыныҡтарын һәм ҡалған балыҡты ун ике кәрзингә тултырып алдылар. 44Ә ашаусыларҙан ирҙәр генә лә биш мең кеше ине.


Ғайсаның күл өҫтөнән атлап килеүе


(Маҫ 14:22-33; Ях 6:16-21)

45[•]Ул арала Ғайса шәкерттәренә кәмә менән аръяҡтағы Бейт-Сайдаға бара торорға ҡушты, Үҙе халыҡты таратҡансы шунда ҡалды[+]. 46Халыҡ менән хушлашҡас, Ул доға ҡылыр өсөн тауға менде[+]. 47Кис еткәндә кәмә – күл уртаһында, ә Ул яңғыҙы яр буйында ине. 48Шәкерттәрҙең елгә ҡаршы көс-хәл менән ишеүҙәрен күреп, Ғайса таң атып килгән мәлдә[*] күл өҫтөнән атлап улар янына китте. Уларҙы уҙып китергә теләгәйне, 49шәкерттәре, Уның күл өҫтөнән атлап килгәнен күреп, өрәктер был, тип уйлап ҡысҡырып ебәрҙеләр[+]. 50Уны күреп, барыһының да ҡото алынды.

– Тынысланығыҙ, был – Мин, ҡурҡмағыҙ! – тине уларға Ғайса. 51Яндарына кәмәгә инеп ултырҙы. Ел шунда уҡ баҫылды. Шәкерттәр быға тағы ла нығыраҡ ғәжәпләнде. 52Улар икмәк менән булған хәлде лә аңламағайны – күңелдәре һаман ҡатып ҡалған ине[+].

53Күлде аша сығып, Геннисаретҡа еттеләр ҙә яр буйына килеп туҡтанылар[+]. 54Кәмәнән төшөүҙәре булды, кешеләр Ғайсаны шунда уҡ танып та алды. 55Уның килеүен хәбәр итеп, бөтә әйләнә-тирәне йөрөп сыҡтылар. Шунан Ғайса туҡтаған урынға ауырыуҙарҙы түшәктәре менән алып килә башланылар[+]. 56Ғайса ҡайҙа ғына бармаһын – берәй ауылғамы, ҡалаға йәки утарҙарғамы, ауырыуҙарҙы майҙандарға килтереп һалыр булдылар. Унан һис юғы кейеменең сабыуына булһа ла ҡағылырға рөхсәт итеүен үтенделәр. Уға кем генә ҡағылмаһын, бөтәһе лә һауыҡты[+].

#### 7


Ата-баба йолалары һәм Алла бойороғо


(Маҫ 15:1-20)

1[•]Йәрүсәлимдән[†] килгән фарисейҙар[†] һәм ҡайһы бер ҡанун[†] белгестәре Ғайса янына йыйылды. 2Улар Ғайсаның ҡайһы бер шәкерттәренең икмәкте бысраҡ,[†] йәғни йола буйынса йыуылмаған ҡул менән тотоп ашауын күргәйне. 3Барлыҡ йәһүдтәр кеүек фарисейҙар ҙа, ата-бабаларҙан килгән дини йолаға таянып, ҡулдарын шартына килтереп йыумайынса ашарға ултырмайҙар ине[+]. 4Баҙарҙан ҡайтҡас та, тейешенсә йыуынмайынса ашамайҙар. Тағы күп ҡағиҙәләрҙе, мәҫәлән, кәсәләрҙе, көршәктәрҙе һәм баҡыр һауыттарҙы йыуыу тәртибен дә теүәл үтәйҙәр[+].

5Фарисейҙар һәм ҡанун белгестәре Ғайсанан:

– Ниңә Һинең шәкерттәрең ата-бабаларҙан килгән йолаларҙы үтәмәй, ризыҡты бысраҡ ҡул менән тотоп ашай? – тип һоранылар[+].

6[+]Ғайса уларға:

– Ишағыяһ пәйғәмбәрлек[†] иткән ваҡытында һеҙ ике йөҙлөләр хаҡында бик дөрөҫ әйткән, – тип яуапланы. – Изге Яҙмала[†] яҙылғанса:

«Был халыҡ Мине тик теле менән хөрмәт итә,
әммә күңелдәре Минән алыҫ[+].
7Уларҙың Миңә табыныуы бушҡа:
улар кеше уйлап сығарған ҡағиҙәләргә өйрәтә»[+].

8Алла[†] бойороғон ситтә ҡалдырып, һеҙ кеше урынлаштырған йолаларҙы үтәйһегеҙ. 9Үҙ йолағыҙҙы тотор өсөн, ҡайһылай оҫта итеп Алла бойороғон кире ҡағаһығыҙ! – тип һүҙен дауам итте Ғайса. – 10[+][+]Муса:[†] «Атайың менән әсәйеңде хөрмәт ит» һәм: «Атаһын йәки әсәһен хурлаған кешегә үлем язаһы бирелһен», – тип әйткән бит[+]. 11Ә һеҙ, әгәр ҙә кеше атаһына йәки әсәһенә: «Мин һиңә бирергә тейеш булғанды Аллаға ҡорбан,[†] йәғни Аллаға бүләк, итеп вәғәҙә иттем», – тип әйтә икән, 12ул кешегә атаһы йәки әсәһе өсөн башҡа бер ни ҙә эшләмәһә лә ярай, тип өйрәтәһегеҙ. 13Үҙегеҙ үк өйрәткән йолағыҙ менән Алла һүҙен юҡҡа сығараһығыҙ. Бына шуға оҡшаған күп эштәр ҡылаһығыҙ.

14Ул халыҡты ҡабат янына саҡырып алып:

– Бөтәгеҙ ҙә Мине тыңлағыҙ һәм аңларға тырышығыҙ! 15-16Кешене тыштан ингән һис нәмә бысрата алмай, әммә уны эсенән сыҡҡаны бысрата[*], – тине[+].

17Ғайса халыҡты ҡалдырып өйгә ингәс, шәкерттәре Унан был һүҙҙәрҙе аңлатыуын һораны.

18– Әллә һеҙ ҙә төшөнмәйһегеҙме? – тине Ул. – Кеше эсенә тыштан ингән бер нәмәнең дә уны бысрата алмауын аңламайһығыҙмы? 19Был нәмәләр уның йөрәгенә түгел, ә ҡарынына инә һәм сығарып ташлана! (Бының менән Ғайса бөтә ризыҡтың да хәләл булғанын белдерҙе.)[+]

20[+]Ул һүҙен дауам итте:

– Кешенең эсенән нимә сыға, шул уны бысрата;[+] 21яуыз уйҙар – фәхешлек итеү, урлашыу, кеше үлтереү,[+] 22зина ҡылыу, ҡомһоҙлоҡ, ҡәбәхәтлек, мәкер-ялған, аҙғынлыҡ, көнсөллөк, яла яғыу, тәкәбберлек, ахмаҡлыҡ – кешенең эсенән, күңеленән сыға. 23Бөтөн был яманлыҡтар кешенең эсенән сығып уны бысрата ла инде.


Мәжүси ҡатындың ышанысы


(Маҫ 15:21-28)

24[•]Бынан ары Ғайса Тир төбәгенә юл тотто. Унда бер өйгә инде. Килеүе хаҡында бер кемдең дә белеүен теләмәгәйне, тик йәшенеп ҡала алманы[+]. 25Бәләкәс ҡыҙының эсенә яуыз рух[†] эйәләшкән бер ҡатын Ғайса тураһында ишетеп ҡалды ла килеп аяғына йығылды. 26Тыумышы менән Сүриә Фойникәһенән булған был ҡатын мәжүси ине. Ул Ғайсанан ҡыҙының эсендәге енде ҡыуып сығарыуын ялбарҙы[+].

27– Тәүҙә балалар ашап туйһын, – тине уға Ғайса. – Икмәкте балаларҙан алып көсөктәргә ырғытыу яҡшы түгел[+].

28– Әфәндем, – тине ҡатын. – Көсөктәр ҙә бит өҫтәл аҫтында балалар ҡойған валсыҡтарҙы ашай.

29– Бына шулай яуап биргәнеңә күрә, – тине Ғайса, – бар, өйөңә ҡайт: ҡыҙыңдың эсендәге ен сыҡты.

30Ҡатын өйөнә әйләнеп ҡайтҡас, ҡыҙының иҫән-һау килеш түшәктә ятҡанын күрҙе. Ен уның эсенән сыҡҡайны инде.


Һаңғырау һәм тотлоҡҡан кешене һауыҡтырыу


(Маҫ 15:29-31)

31Ғайса, Тир яҡтарынан ҡайтышлай, Сидон һәм Ун Ҡала төбәге аша үтеп, Галилея[†] күленә сыҡты[+]. 32Уның янына тотлоғоп һөйләшкән һаңғырау кешене алып килделәр, Ғайсаның уға ҡулдарын ҡуйыуын үтенделәр[+].

33Ғайса уны халыҡ төркөмөнән ситкә алып китте. Икәүҙән-икәү ҡалғас, бармаҡтарын уның ҡолаҡтарына тыҡты ла, төкөрөп, теленә ҡағылды[+]. 34Күккә ҡарап көрһөндө лә:

– Эффата! (Йәғни «Асыл!») – тине.

35[+]Шунда уҡ теге кешенең ҡолаҡтары асылды, теле сиселде, һәм ул асыҡ итеп һөйләшә башланы. 36Ғайса ундағыларға был хаҡта ла бер кемгә лә һөйләп йөрөмәҫкә ҡушты. Әммә Ул тыйған һайын, улар тағы ла күберәк һөйләне[+]. 37Кешеләрҙең ғәжәпләнеүҙәренең сиге юҡ ине.

– Ул барыһын да яҡшы итеп эшләй: һаңғырауҙарҙы ишеттерә, телһеҙҙәрҙе һөйләштерә! – тине улар.

#### 8


Дүрт мең кешене туйҙырыу


(Маҫ 15:32-39)

1[•]Ул көндәрҙә тағы күп кеше йыйылды, уларҙың ашар ризыҡтары юҡ ине. Ғайса шәкерттәрен саҡырып:

2– Кешеләрҙе йәлләйем. Улар өс көн буйы Минең янымда, ә ашарҙарына бер нәмәләре лә юҡ[+]. 3Әгәр Мин уларҙы ас килеш өйҙәренә ҡайтарып ебәрһәм, юлда хәлдәре бөтөр. Ҡайһы берҙәре алыҫтан килгән бит, – тине.

4– Бынау ҡола ялан ерҙә барыһын да туйҙырырлыҡ икмәкте ҡайҙан алмаҡ кәрәк инде? – тип яуап бирҙе шәкерттәре[+].

5– Һеҙҙең нисә икмәгегеҙ бар? – тип һораны Ғайса.

– Ете, – тине улар.

6Ғайса халыҡҡа ергә ултырырға ҡушты ла, ете икмәкте алып Аллаға шөкөрана ҡылғас, бүлгеләп, халыҡҡа өләшер өсөн шәкерттәренә бирҙе, улары халыҡҡа таратты. 7Бер аҙ балыҡтары ла бар ине. Ғайса, шөкөрана ҡылғас, уларҙы ла өләшергә ҡушты. 8Кешеләр ашап туйҙы. Ҡалған һыныҡтарҙы ете кәрзин итеп йыйып алдылар. 9Ә ашаусылар дүрт мең самаһы кеше ине. Ғайса уларҙы өйҙәренә ҡайтарып ебәрҙе. 10Үҙе шунда уҡ, шәкерттәре менән кәмәгә ултырып, Далмануҫа ерҙәренә китте.


Фарисейҙарҙың билдә талап итеүе


(Маҫ 16:1-4)

11[•]Фарисейҙар[†] килеп, Ғайса менән бәхәсләшә башланы. Уны һынарға теләп, күктән илаһи билдә күрһәтеүен талап иттеләр[+]. 12Ғайса ауыр көрһөндө:

– Ниңә был заман кешеләре илаһи билдә талап итә икән? Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: бөгөнгө быуынға илаһи билдә бирелмәйәсәк, – тине.

13Ғайса улар янынан китте, тағы кәмәгә ултырып, аръяҡҡа сыҡты.


Фарисейҙарҙың һәм Һирудтың әсеткеһе


(Маҫ 16:5-12)

14[•]Шәкерттәр үҙҙәре менән икмәк алырға онотҡайны, кәмәлә бер генә икмәктәре бар ине. 15Ғайса шәкерттәрен:

– Ҡарағыҙ уны, фарисейҙар әсеткеһенән дә, Һируд[†] әсеткеһенән дә һаҡ булығыҙ! – тип киҫәтте[+].

16Шәкерттәр үҙ-ара: «Икмәгебеҙ булмағанға шулай тип әйтәлер», – тип һөйләшә ине. 17Ғайса, быны белеп, уларға:

– Ни өсөн һеҙ икмәгегеҙ юҡлығы тураһында һөйләшәһегеҙ? – тине. – Һаман аңығыҙға барып етмәйме, бер нимә лә аңламайһығыҙмы? Күңелдәрегеҙ бөтөнләйгә ҡатып ҡалғанмы ни[+]? 18Күҙҙәрегеҙ булып та, күрмәйһегеҙме? Ҡолаҡтарығыҙ булып та, ишетмәйһегеҙме? Хәтерләмәйһегеҙме ни:[+] 19Мин биш икмәкте биш мең кешегә бүлгеләп биргәндә, ҡалған һыныҡтарҙан һеҙ нисә тулы кәрзин йыйып алдығыҙ?

– Ун ике, – тинеләр Уға[+].

20– Ә инде ете икмәкте дүрт меңгә бүлгәндә, ҡалған һыныҡтарҙан һеҙ нисә тулы кәрзин йыйып алдығыҙ?

– Ете, – тип яуапланы тегеләр[+].

21– Әле һаман да аңламайһығыҙмы? – тине Ғайса.


Ғайсаның Бейт-Сайдала һуҡырҙы һауыҡтырыуы

22Бына улар Бейт-Сайдаға килде. Кешеләр бер һуҡырҙы алып килделәр ҙә Ғайсаның уға ҡул тейҙереүен үтенделәр[+]. 23Ғайса һуҡырҙы етәкләп ауылдан алып сыҡты, күҙҙәренә төкөрөгөн бөркөп, ҡулдарын ҡуйҙы.

– Берәй нимә күрәһеңме? – тип һораны[+].

24– Кешеләрҙе күрәм, – тине теге өҫкә ҡарап. – Ағастарға оҡшағандар, тик йөрөйҙәр.

25Ғайса ҡулдарын уның күҙҙәренә ҡабат ҡуйып алғас, ул текләп ҡараны ла, һауығып, бөтә нәмәне асыҡ итеп күрҙе.

26Ғайса:

– Бар, ауылға инеп торма, – тип уны өйөнә ҡайтарып ебәрҙе.


Петрустың Ғайсаны Мәсих тип таныуы


(Маҫ 16:13-20; Лк 9:18-21)

27[•]Ғайса шәкерттәре менән Филиппус Ҡайсареяһы тирәһендә урынлашҡан ауылдарға китте. Юлда барғанда Ул шәкерттәренән:

– Кешеләр Мине кем тип иҫәпләй? – тип һораны.

28– Берәүҙәр Һине Сумдырыусы Яхъя ти, икенселәре – Ильяс, ә ҡайһылары пәйғәмбәрҙәрҙең[†] береһе тип уйлай, – тип яуап ҡайтарҙылар[+].

29– Ә һеҙ Мине кем тип иҫәпләйһегеҙ? – тип һораны Ғайса.

– Һин – Мәсих,[†] – тине Петрус[+].

30Ғайса Үҙе тураһында бер кемгә лә һөйләмәҫкә ҡушты[+].


Ғайсаның үлеп тереләсәге хаҡында әйтеүе


(Маҫ 16:21-23; Лк 9:22)

31[•]Ғайса шәкерттәренә Әҙәм Улының[†] күп ғазаптар кисерәсәге, аҡһаҡалдар,[†] баш ҡаһиндар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре тарафынан кире ҡағыласағы һәм үлтереләсәге, ә өс көндән һуң тереләсәге тураһында аңлата башланы[+]. 32Был хаҡта Ул асыҡтан-асыҡ һөйләне. Шул ваҡыт Петрус, Ғайсаны ситкәрәк алып китеп, Уға ҡаршы төштө[+]. 33Әммә Ғайса шәкерттәренә боролоп ҡараны ла Петрусты:

– Кит янымдан, Иблис![†] Һин Алла[†] уйлағанса түгел, әҙәмсә фекерләйһең, – тип тыйып ҡуйҙы[+].

34Шәкерттәрен һәм халыҡты саҡырып, Ғайса былай тине:

– Әгәр берәй кеше Минең артымдан барырға теләһә, шул үҙ-үҙенән ваз кисһен һәм, үҙенең арҡысағын[*] йөкмәп, Миңә эйәрһен[+]. 35Кем үҙенең йәнен һаҡлап ҡалырға теләй, уны юғалтыр; әммә кем үҙенең йәнен Минең хаҡыма һәм Һөйөнөслө Хәбәр[†] хаҡына юғалта, уны һаҡлап ҡалыр[+]. 36Әгәр кеше бөтөн донъяны ҡаҙанып та, йәнен һәләк итһә, бынан уға ни файҙа[+]? 37Йәнен ҡайтарып алыр өсөн ул нимә түләй ала[+]? 38Иманһыҙ[†] һәм гонаһлы[†] был быуын алдында кем дә булһа Минән һәм Минең һүҙҙәремдән ояла икән, Әҙәм Улы ла, Атаһының балҡып торған шөһрәте[†] эсендә изге[†] фәрештәләре[†] менән килгәндә, ул кешенән оялыр[+].

#### 9

1– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм, – тине Ғайса. – Бында баҫып торған кешеләрҙең ҡайһы берәүҙәре, Алла Батшалығының[†] ҡөҙрәт менән килеүен күргәнсе, үлем татымаҫ[+].


Ғайсаның йөҙ-ҡиәфәте үҙгәреүе


(Маҫ 17:1-13; Лк 9:28-36)

2[•]Алты көндән һуң Ғайса, Петрусты, Яҡупты һәм Яхъяны алып, бейек тауға менде. Улар унда үҙҙәре генә ине. Ғайсаның ҡиәфәте шәкерттәренең күҙ алдында үҙгәрҙе:[+] 3кейемдәре балҡып, ер йөҙөндә һис кем был тиклем ағарта алмаҫлыҡ ап-аҡ төҫкә инде[+]. 4Уларҙың ҡаршыһында Ильяс менән Муса[†] пәйғәмбәрҙәр[†] пәйҙә булды. Улар Ғайса менән һөйләшә ине[+]. 5Петрус Ғайсаға:

– Остаз, беҙҙең бында булыуыбыҙ ҡайһылай яҡшы! Өс сатыр ҡорайыҡ: береһен – Һиңә, береһен – Мусаға, береһен – Ильясҡа, – тине.

6Был һүҙҙәрҙе ул нимә тип әйтергә белмәгәнлектән әйтте, сөнки улар өсөһө лә бик ҡурҡҡайны. 7[+]Шул мәлдә болот килеп сығып, уларҙы күләгәһе менән ҡаплап алды. Болот эсенән: «Был – Минең һөйөклө Улым, Уны тыңлағыҙ!» – тигән тауыш ишетелде[+]. 8Шәкерттәр ҡапыл тирә-яҡтарына ҡарап алдылар, әммә яндарында Ғайсанан башҡа бер кемде лә күрмәнеләр.

9Тауҙан төшкәндә Ғайса уларға, Әҙәм Улы[†] үленән терелеп торғанға тиклем, әле күргәндәрен берәүгә лә һөйләмәҫкә ҡушты[+]. 10Улар был һүҙҙәрҙе күңелдәренә һалып ҡуйҙы, ләкин үҙ-ара: «Уның „үленән терелеп тороу“ тигәне нимә аңлата икән?» – тип һөйләштеләр. 11Ғайсанан иһә:

– Ниңә ҡанун[†] белгестәре, тәүҙә Ильяс килергә тейеш, тиҙәр? – тип һоранылар.

12[+]– Ысынлап та, тәүҙә Ильяс килеп, һәр нәмәне үҙ урынына ҡуясаҡ, – тине Ғайса. – Ни өсөн Изге Яҙмала,[†] Әҙәм Улына күп ғазаптар күрергә, кәмһетелергә тура киләсәк, тип яҙылған һуң[+]? 13Ләкин Мин һеҙгә шуны әйтәм: Ильяс килде инде һәм, уның тураһында яҙылғанса, уға ҡарата нимә теләһәләр, шуны ҡылдылар[+].


Ен эйәләшкән малайҙы һауыҡтырыу


(Маҫ 17:14-19; Лк 9:37-42)

14[•]Бүтән шәкерттәр янына әйләнеп ҡайтҡас, бында күп халыҡ йыйылғанын һәм ҡанун белгестәренең улар менән бәхәсләшеп торғанын күрҙеләр. 15Ғайсаны күреү менән, бөтә халыҡтың иҫе китте, йүгереп килеп, Уны сәләмләнеләр. 16Ғайса шәкерттәренән:

– Улар менән нимә хаҡында бәхәсләшәһегеҙ? – тип һораны.

17Халыҡ араһынан берәү:

– Остаз! Мин Һиңә үҙемдең улымды алып килгәйнем. Эсенә яуыз рух[†] эйәләшеп, баламды телһеҙ итте[+]. 18Ен уны теләһә ҡайҙа эләктереп ала ла ергә бәрә. Малай, ауыҙынан күбек ағыҙып, тештәрен шығырҙатып, тәне тартышып ҡата. Шәкерттәреңдән енде ҡыуып сығарыуҙарын үтенгәйнем, булдыра алманылар, – тине.

19– Эй, иманһыҙ[†] быуын! – тине Ғайса уларға. – Миңә һеҙҙең менән тағы күпме булырға ла күпме түҙергә? Килтерегеҙ малайҙы Минең яныма!

20Баланы алып килделәр. Ғайсаны күреү менән, яуыз рух малайҙың тәнен дер һелкетә башланы. Бала, ергә йығылып, ауыҙынан күбек ағыҙа-ағыҙа тәгәрләй башланы[+]. 21Ғайса малайҙың атаһынан:

– Ул был хәлгә күптән тарынымы? – тип һораны.

– Бала сағынан шулай, – тип яуап бирҙе атаһы. – 22Яуыз рух, уны һәләк итергә тырышып, йыш ҡына әле утҡа, әле һыуға ташланы. Ҡулыңдан килһә, ярҙам ит, ҡыҙған беҙҙе![+]

23– «Ҡулыңдан килһә»? Был ни тигән һүҙ ул? Ышанысы булған кешегә барыһы ла мөмкин, – тине Ғайса[+].

24Малайҙың атаһы шунда уҡ ҡысҡырып ебәрҙе:

– Ышанам! Әммә ышанысым аҙ, уны нығытырға ярҙам ит миңә!

25Халыҡтың йүгерә-атлай йыйылыуын күргән Ғайса яуыз рухҡа:

– Телһеҙлек һәм һаңғыраулыҡ рухы! Мин һиңә бойорам: баланың эсенән сыҡ та бүтән инмә! – тине.

26Яуыз рух, малайҙың тәнен бик ныҡ тартыштырып, һөрәнләп килеп сыҡты. Малай үлгәндәй булды. Шунлыҡтан күптәр уны «үлде» тине[+]. 27Ғайса ҡулынан тотоп торғоҙғас, малай аяғына баҫты[+].

28Ғайса өйгә инде. Шәкерттәре Уның менән үҙҙәре генә ҡалғас:

– Ни өсөн беҙ уны ҡыуып сығара алманыҡ икән? – тип һоранылар.

29– Бындай ендәрҙе бары тик доға менән[*] генә ҡыуып сығарып була, бүтән төрлө юлы юҡ, – тине Ғайса.


Ғайсаның үлеп тереләсәге тураһында ҡабат әйтеүе


(Маҫ 17:22-23; Лк 9:43-45)

30[•]Бынан киткәс, улар Галилея[†] ере аша үтте. Ғайса был хаҡта бер кемдең дә белеүен теләмәне, 31сөнки Үҙенең шәкерттәрен аң-белемгә өйрәтеү менән мәшғүл ине.

– Әҙәм Улы кешеләр ҡулына тотоп биреләсәк һәм үлтереләсәк. Әммә үлтерелгәндән һуң өс көн үткәс, терелеп торасаҡ, – тине Ул[+].

32Шәкерттәре был һүҙҙәрҙең айышына төшөнмәне, әммә Унан һорарға ҡурҡтылар[+].


Кем иң бөйөгө?


(Маҫ 18:1-5; Лк 9:46-48)

33[•]Улар Капернаумға әйләнеп килде. Өйгә ингәс, Ғайса шәкерттәренән:

– Юлда саҡта һеҙ нимә тураһында һөйләштегеҙ? – тип һораны[+].

34Тегеләр өндәшмәне, сөнки юл буйына араларында кем иң бөйөгө тип бәхәсләшеп килгәйнеләр. 35Ғайса, ултырғас, ун ике шәкертен янына саҡырып:

– Кем беренсе булырға теләй, шул иң һуңғыһы булһын һәм бөтәһенә лә хеҙмәт итһен, – тине[+].

36Ул бер баланы алып уларҙың уртаһына баҫтырҙы ла, уны ҡосаҡлап, шәкерттәренә:[+]

37– Ошондай балаларҙың береһен кем Минең хаҡыма ҡабул итә, шул Мине лә ҡабул итә. Ә Мине ҡабул иткән кеше Мине түгел, ә Мине Ебәргәнде ҡабул итә, – тине[+].


«Кем беҙгә ҡаршы түгел, шул беҙҙең яҡлы»


(Маҫ 10:42; 18:8-9; Лк 9:49-50; 17:1-2)

38– Остаз, – тине Яхъя, – беҙ бер кешенең Һинең исемең менән ендәрҙе ҡыуып сығарғанын күрҙек. Беҙҙең менән йөрөмәгәнгә, беҙ уны тыйҙыҡ[+].

39Ғайса былай яуап бирҙе:

– Тыймағыҙ уны. Минең исемем менән мөғжизәле эш ҡыла алған кеше Минең хаҡта яман һүҙ һөйләмәҫ. 40Кем беҙгә ҡаршы түгел, шул беҙҙең яҡлы[+]. 41Кем Мәсихтеке[†] булғанығыҙ өсөн һеҙгә бер сеүәтә һыу эсерә, хаҡ һүҙ әйтәм: шул үҙ әжеренән мәхрүм ҡалмаясаҡ[+].

42Әммә Миңә ышанған бынау кесе йәндәрҙең берәйһен юлдан яҙҙырған кешене, муйынына тирмән ташы аҫып диңгеҙгә ташлаһалар, уның өсөн хәйерлерәк булыр ине[+]. 43-44Әгәр ҙә ҡулың һине гонаһҡа[†] ҡотортһа, уны ҡырҡып ташла! Ике ҡуллы булып йәһәннәмгә,[†] һүнмәҫ утҡа барыуға ҡарағанда, мәңгелек тормошҡа сулаҡ килеш инеүең хәйерлерәк[*][+]. 45-46Әгәр ҙә аяғың һине гонаһҡа ҡотортһа, уны ҡырҡып ташла! Ике аяҡлы булып йәһәннәмгә ырғытылғанға ҡарағанда, мәңгелек тормошҡа аҡһаҡ килеш инеүең хәйерлерәк[*]. 47[+]Әгәр ҙә күҙең гонаһҡа ҡотортһа, уны һурып алып ташла! Ике күҙең менән йәһәннәмгә ырғытылыуға ҡарағанда, һыңар күҙле килеш Алла Батшалығына инеүең хәйерлерәк[+]. 48Йәһәннәмдә кешеләрҙе кимереүсе ҡорттар үлмәй һәм ут һүнмәй. 49Һәр кем ут менән «тоҙланыр»[*].

50Тоҙ – яҡшы нәмә, ә тоҙ тоҙһоҙланһа, уның тәмен нисек ҡайтарырһығыҙ? Тоҙ һеҙҙең үҙегеҙҙә булһын һәм бер-берегеҙ менән татыу булығыҙ[+].

#### 10


Ир менән ҡатындың айырылышыуы тураһында


(Маҫ 19:1-9)

1[•]Ғайса, бынан киткәс, Йәһүҙиәгә һәм Иордан аръяғындағы ерҙәргә йүнәлде. Йәнә янына халыҡ йыйылды һәм Ул, ғәҙәттәгесә, уларға аң-белем бирҙе. 2Фарисейҙар[†] килеп, Уны һынар өсөн:

– Ир кешегә ҡатынын айырырға рөхсәт ителәме? – тип һоранылар.

3– Муса[†] һеҙгә нимә ҡушҡан һуң? – тине Ғайса.

4– Муса ир кешегә, айырылышыу ҡағыҙы яҙып, ҡатынын айырырға рөхсәт иткән, – тине фарисейҙар[+].

5– Ул был бойороҡто таш йөрәкле булғанығыҙға күрә яҙған, – тине Ғайса. – 6[+]Тәүҙән үк, бөтә нәмәне бар иткәндә, Алла[†] «уларҙы ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ итеп яратты»[+]. 7[+]«Шуға күрә ир кеше, атаһы менән әсәһен ҡалдырып, ҡатынына ҡушылыр[+] 8һәм икеһе бер тән булырҙар». Тимәк, улар инде икәү түгел, ә бер бөтөн. 9Шулай булғас, Алла бергә ҡушҡанды кеше айырмаһын[+].

10Өйҙә саҡта шәкерттәре был хаҡта Ғайсанан ҡабат һораны.

11– Ҡатынын айырып, башҡаға өйләнгән ир ҡатынына ҡарата зина ҡыла, – тине Ғайса. – 12Иренән айырылып, башҡаға кейәүгә сыҡҡан ҡатын да зина ҡыла[+].


Ғайсаның балаларға биргән фатихаһы


(Маҫ 19:13-15; Лк 18:15-17)

13[•]Ҡағылып, Үҙ фатихаһын бирһен өсөн, Ғайса янына балаларын алып килделәр, шәкерттәре иһә, уларҙы шелтәләп, үткәрмәне. 14Быны күргән Ғайса асыуланды:

– Балаларҙы Минең яныма үткәрегеҙ, уларға ҡамасауламағыҙ! Алла Батшалығы[†] – ошондайҙарҙыҡы. 15Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: кем Алла Батшалығын балалар һымаҡ ҡабул итмәй, шул унда инмәйәсәк[+].

16Ул балаларҙы ҡосаҡланы ла, ҡулдарын ҡуйып, фатихаһын бирҙе[+].


Байлыҡ һәм ҡотҡарылыу


(Маҫ 19:16-30; Лк 18:18-30)

17[•]Ғайса юлға сыҡҡанда янына бер кеше йүгереп килде лә, Уның алдында тубыҡланып:

– Игелекле Остаз, мәңгелек тормошто мираҫ итеп алыр өсөн миңә нимә эшләргә кәрәк? – тип һораны[+].

18– Ниңә һин Мине игелекле тип атайһың? – тине Ғайса. – Алланан башҡа бер кем дә игелекле түгел[+]. 19[+]Һин Уның бойороҡтарын беләһең: «Кеше үлтермә, зина ҡылма, урлашма, ялған шаһитлыҡ итмә, алдашма, атайың менән әсәйеңде хөрмәт ит»[+].

20– Остаз, мин быларҙың бөтәһен дә йәш сағымдан уҡ үтәп киләм, – тине теге[+].

21Ғайса уға яратып ҡараны ла:

– Һиңә бер генә нәмә етмәй. Бар, булған мөлкәтеңде һат та фәҡирҙәргә өләш. Шулай эшләһәң, күктәге хазинаға эйә булырһың. Шунан кил дә Миңә эйәр, – тине[+].

22Теге кеше, был һүҙҙәрҙән ҡайғыға төшөп, китеп барҙы: ул бик бай ине.

23Ғайса тирә-яғына ҡараш ташланы ла шәкерттәренә:

– Байлығы булған кешеләргә Алла Батшалығына инеү ни тиклем ҡыйын! – тине[+].

24Уның был һүҙҙәренә шәкерттәр бик ныҡ ғәжәпләнде.

– Эй, балаларым, Алла Батшалығына инеү шул тиклем ҡыйын! – тип ҡабатланы Ғайса. – 25Бай кешегә Алла Батшалығына инеүгә ҡарағанда, дөйәгә энә күҙәүе аша үтеү еңелерәк.

26Улар, бик ныҡ аптырап, үҙ-ара:

– Улай булғас, кем генә ҡотола алыр һуң? – тип һөйләштеләр.

27[+]Ғайса уларға ҡарап:

– Кешеләр өсөн был мөмкин түгел, ләкин Алла өсөн бөтәһе лә мөмкин, – тине[+].

28Шунда Петрус:

– Бына беҙ, бөтә нәмәбеҙҙе ҡалдырып, Һиңә эйәрҙек, – тине[+].

29– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм, – тип яуапланы Ғайса. – Йортон, ағай-энеләрен, апай-һеңлеләрен, ата-әсәһен, балаларын йә баҫыуҙарын Минең хаҡыма һәм Һөйөнөслө Хәбәр[†] хаҡына ҡалдырып киткәндәр[+] 30был тормошта йөҙ тапҡырға күберәк йорттар, ағай-эне, апай-һеңле, әсәйҙәр, балалар, баҫыуҙар алыр, тик быға өҫтәп эҙәрлекләүҙәр ҙә алыр. Ә киләсәк донъяла мәңгелек тормошҡа эйә булырҙар[+]. 31Әммә беренсе булғандарҙың күбеһе – һуңғы, һуңғылар беренсе булыр[+].


Ғайсаның үлеп тереләсәге хаҡында өсөнсө тапҡыр әйтеүе


(Маҫ 20:17-19; Лк 18:31-33)

32[•]Улар Йәрүсәлимгә[†] китеп бара ине. Ғайса шом баҫҡан шәкерттәренең алдынан атланы, уларҙың артынан ғәжәпкә ҡалған халыҡ эйәрҙе. Ғайса, ун ике шәкертен ҡабаттан ситкә алып китеп, Үҙенең башына төшәсәк хәлдәр хаҡында һөйләй башланы:

33– Әле беҙ Йәрүсәлимгә китеп барабыҙ. Унда Әҙәм Улы[†] баш ҡаһиндар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре ҡулына тотоп биреләсәк. Уны, үлемгә хөкөм итеп, мәжүсиҙәр[†] ҡулына тапшырырҙар. 34Тегеләр Әҙәм Улын мыҫҡыллар, өҫтөнә төкөрөр, ҡамсылар һәм үлтерер. Ләкин өс көндән Ул терелеп торор[+].


Яҡуп менән Яхъяның үтенесе


(Маҫ 20:20-28; Лк 22:24-27)

35[•]Уның янына Зәбәҙәйостың улдары Яҡуп менән Яхъя килде.

– Остаз, теләгебеҙҙе үтәһәң ине, – тине улар[+].

36– Һеҙҙең өсөн нимә эшләүемде теләйһегеҙ?

37Улар былай тип яуап бирҙе:

– Һин шөһрәткә[†] өлгәшкәс, беҙҙе Үҙең менән йәнәшә ултыртһаң ине: беребеҙҙе – уң яғыңа, икенсебеҙҙе – һул яғыңа[+].

38– Һеҙ нимә һорағанығыҙҙы аңламайһығыҙ, – тине Ғайса. – Мин эсәсәк ғазап туҫтағынан һеҙ ҙә эсә алырһығыҙмы йәки Мин сумдырылған кеүек сумдырыла алырһығыҙмы[+]?

39– Алырбыҙ, – тип яуап бирҙе улар.

– Мин эсәсәк туҫтаҡтан эсерһегеҙ, Мин сумдырылған кеүек һеҙ ҙә сумдырылырһығыҙ[+]. 40Ә инде уң яғымда йәки һул яғымда ултырырға рөхсәт биреү Минең ихтыярымда түгел. Был урындар кемдәргә әҙерләнгән, шулар ултырасаҡ, – тине Ғайса уларға.

41Был һөйләшеүҙе ишеткәс, ҡалған ун шәкерттең Яҡуп менән Яхъяға асыуҙары килде. 42Ә Ғайса уларҙы саҡырып былай тине:

– Беләһегеҙ бит: халыҡтарҙың етәкселәре тип һаналғандар улар өҫтөнән хакимлыҡ итә, башлыҡтар ҙа уларға баш була. 43Ә һеҙҙең арала улай булмаһын! Арағыҙҙа кем бөйөк булырға теләй, шул башҡаларға хеҙмәтсе булһын[+]. 44Арағыҙҙа кем беренсе булырға теләй, шул һәммәгеҙгә ҡол булһын. 45Әҙәм Улы ла бит Үҙенә хеҙмәт иттерер өсөн килмәне. Үҙе хеҙмәт итергә һәм, Үҙенең йәнен фиҙа ҡылып, күптәрҙе азат итергә килде[+].


Ғайсаның һуҡыр Бартимайҙы һауыҡтырыуы


(Маҫ 20:29-34; Лк 18:35-43)

46[•]Улар Йерихо ҡалаһына килде. Ғайса шәкерттәре һәм күп һанлы халыҡ менән Йерихонан сығып барғанда, юл ситендә Бартимай (йәки Тимай улы) тигән һуҡыр хәйерсе ултыра ине[+]. 47Үтеп барыусының назаралы Ғайса икәнен ишетеп, ул ҡысҡыра башланы:

– Дауыт Улы[†] Ғайса, мине йәллә инде![+]

48Күптәре уны әрләп, тыйырға тырышты, ләкин ул тағы ла көслөрәк итеп:

– Дауыт Улы, мине йәллә инде! – тип ҡабатланы.

49Ғайса туҡтап:

– Саҡырығыҙ уны! – тине.

– Ҡурҡма, тор, Ул һине саҡыра, – тип һуҡырға килеп әйттеләр.

50Бартимай, өҫ кейемен сисеп ташлап, һикереп торҙо ла Ғайса янына килде.

51– Һинең өсөн нимә эшләүемде теләйһең? – тип һораны Ғайса.

– Остаз, күҙҙәрем күрһен ине! – тине һуҡыр.

52Ғайса уға:

– Бар, һине ышаныуың һауыҡтырҙы, – тине.

Был кеше шунда уҡ күрә башланы һәм юл буйлап Ғайсаға эйәреп китте[+].

#### 11


Тантаналы рәүештә Йәрүсәлимгә инеү


(Маҫ 21:1-9; Лк 19:28-38; Ях 12:12-15)

1[•]Йәрүсәлимгә[†] яҡынлашып, Зәйтүн тауына,[†] Бейт-Фаге һәм Бейт-Әниә ауылдарына етеп килгәндә, Ғайса ике шәкертен алдан ебәрҙе[+].

2Уларға:

– Ҡаршылағы ауылға барығыҙ, – тине. – Унда инеү менән бәйҙә торған, бығаса һис кем менмәгән йәш ишәкте күрерһегеҙ. Уны ысҡындырып, бында алып килегеҙ. 3Әгәр ҙә берәйһе: «Һеҙ нимә эшләйһегеҙ?» – тип һораһа, «Ул Хужаға кәрәк, Хужа уны тиҙ арала ҡайтарып бирер», – тип әйтегеҙ.

4Шәкерттәре, урамда ишек төбөнә бәйләп ҡуйылған йәш ишәкте табып, уны бауҙан ысҡындыра башланылар. 5Шунда торған кешеләрҙең ҡайһы берәүҙәре уларҙан:

– Нимә эшләйһегеҙ? Ишәкте ниңә бауҙан ысҡындыраһығыҙ? – тип һораны.

6Шәкерттәр Ғайса ҡушҡанса яуап ҡайтарғас, тегеләр уларҙы тотҡарламаны. 7Ишәкте Ғайса янына алып килеп, өҫ кейемдәрен уның өҫтөнә һалдылар. Ғайса ишәккә атланды. 8Кешеләрҙең күбеһе өҫ кейемдәрен сисеп юлға түшәне, башҡалары иһә яландағы ағастарҙың ботаҡтарын киҫеп һалды[+]. 9[+]Алдан барыусылар ҙа, Уның артынан килеүселәр ҙә:

– Һосанна![*]
Раббы[†] исеме менән Килеүсе мөбәрәк булһын!
10Атабыҙ Дауыттың[†] яҡынлашып килгән батшалығы мөбәрәк булһын!
Бейек күктәрҙә һосанна! –

тип ҡысҡырҙылар[+].

11Ғайса, Йәрүсәлимгә инеп, Алла йортона[†] йүнәлде. Барыһын да ҡарап сыҡҡас, ваҡыт инде һуң булғанлыҡтан, ун ике шәкерте менән Бейт-Әниәгә китте.


Ғайсаның инжир ағасын ҡарғауы


(Маҫ 21:18-22)

12[•]Иртәгәһе көндө, Бейт-Әниәнән сыҡҡан мәлдәрендә, Ғайса асыҡҡанын тойҙо[+]. 13Алыҫта япраҡҡа күмелеп ултырған инжир ағасын күреп, емеше булмаҫмы, тип уның янына килде, әммә япраҡтан башҡа бер нәмә лә тапманы: инжир ваҡыты етмәгәйне әле[+]. 14Ғайса ағасҡа:

– Бынан ары емешеңде мәңге һис кем ашамаһын! – тине.

Шәкерттәре быны ишетеп торҙо.


Алла йортон таҙартыу


(Маҫ 21:12-16; Лк 19:45-47; Ях 2:13-16)

15[•]Улар Йәрүсәлимгә килеп етте. Алла йортона инеү менән, Ғайса ундағы һатыусылар менән һатып алыусыларҙы ҡыуып сығарырға кереште, аҡса алмаштырыусыларҙың өҫтәлдәрен, күгәрсен һатыусыларҙың ултырғыстарын ауҙарып ташланы[+]. 16Алла йорто аша бер нәмә лә алып үтергә рөхсәт итмәне. 17[+][+]Ғайса уларҙы аң-белемгә өйрәтеп:

– Изге Яҙмала:[†] «Минең Йортом бар халыҡтар өсөн доға ҡылыу[†] йорто тип аталыр», – тип әйтелмәгәнме ни? Ә һеҙ уны юлбаҫарҙар ояһына әйләндергәнһегеҙ! – тине[+].

18Быны ишеткәс, баш ҡаһиндар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре Ғайсаны һәләк итеү әмәлен эҙләне. Бөтә халыҡ Уның өйрәткәндәрен таң ҡалып тыңлағанға күрә, Унан ҡурҡтылар[+].

19Кис еткәс, Ғайса шәкерттәре менән ҡаланан сығып китте[+].


Ҡороған инжир ағасынан алынған үрнәк


(Маҫ 21:20-22; 6:14)

20[•]Икенсе көндө иртән инжир ағасы янынан үтеп барғанда, уның тамырына тиклем ҡороғанын күрҙеләр. 21Петрус иһә, кисәге хәлде хәтерләп, Ғайсаға:

– Остаз! Ҡара әле, Һин ҡарғаған инжир ағасы ҡороған, – тине.

22Ғайса уларға былай яуап бирҙе:

– Аллаға ышанысығыҙ булһын! 23Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: әгәр ҙә кемдер бынау тауға: «Күтәрелеп, диңгеҙгә ташлан!» – тип әйтһә һәм күңеленән һүҙенең үтәләсәгенә икеләнеүһеҙ ышанһа, теләге бойомға ашасаҡ[+]. 24Шуға күрә һеҙгә әйтәм: доға ҡылғанда ни һораһағыҙ ҙа, алдым, тип ышанығыҙ – һәм һеҙгә бирелер[+]. 25-26Доға ҡылып торған саҡта, берәйһенә ҡарата үпкәгеҙ булһа, уны ғәфү итегеҙ. Шул ваҡытта күктәге Атағыҙ ҙа һеҙҙең насар ғәмәлдәрегеҙҙе ярлыҡар[*][+].


Ғайсаның вәкәләте тураһында һорау


(Маҫ 21:23-27; Лк 20:1-8)

27[•]Улар тағы Йәрүсәлимгә килделәр. Алла йортонда йөрөгән сағында, Ғайса янына баш ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм аҡһаҡалдар[†] килеп:

28– Быларҙы Һин ниндәй вәкәләт менән эшләйһең? Быларҙы башҡарырға кем Һиңә вәкәләт бирҙе? – тип һораны[+].

29– Мин һеҙгә бер һорау бирәм, – тине Ғайса. – Әгәр ҙә яуап ҡайтарһағыҙ, Мин дә быларҙы ниндәй вәкәләт менән башҡарыуымды әйтермен. 30Яхъяның һыуға сумдырыу хоҡуғы күктән инеме, әллә кешеләрҙәнме? Яуап бирегеҙ әле Миңә![+]

31Тегеләр үҙ-ара:

– Әгәр: «Күктән», – тиһәк, Ул: «Ниңә һуң һеҙ уға ышанманығыҙ», – тип һораясаҡ;[+] 32«Кешеләрҙән», – тип әйтергәме әллә? – тиештеләр.

Ләкин халыҡтан ҡурҡтылар, сөнки барыһы ла Яхъяны ысынлап та пәйғәмбәр[†] тип иҫәпләй ине[+].

33Шуға күрә Ғайсаға:

– Белмәйбеҙ, – тип яуап ҡайтарҙылар.

– Улай булғас, Мин дә һеҙгә быларҙы ниндәй вәкәләт менән башҡарғанымды әйтмәйем, – тине Ғайса.

#### 12


Йөҙөм үҫтереүселәр хаҡында ҡисса


(Маҫ 21:33-46; Лк 20:9-19)

1[+][•]Ғайса уларға ҡиссалар менән һөйләй башланы:

– Бер кеше йөҙөм баҡсаһы ултыртҡан. Уны ҡойма менән уратып алған, йөҙөм иҙеү өсөн һыҡҡыс ҡаҙыған, ҡарауыл манараһы төҙөп ҡуйған да, баҡсаны йөҙөм үҫтереүселәргә ҡуртымға биреп, ситкә сығып киткән[+]. 2Емеш йыйыр ваҡыт еткәс, уңышынан үҙ өлөшөн алдырыр өсөн, хеҙмәтсеһен ебәргән. 3Ә йөҙөм үҫтереүселәр, хеҙмәтсене тотоп туҡмап, буш ҡул менән ҡайтарған. 4Хужа икенсе хеҙмәтсеһен ебәргән. Әммә быныһының башын йәрәхәтләгәндәр, мыҫҡыл иткәндәр. 5Тағы береһен ебәргән – уныһын үлтергәндәр. Ул ебәргән башҡалар менән дә шулай эшләгәндәр: ҡайһыһын туҡмағандар, ҡайһыһын үлтергәндәр[+]. 6Хужа ахыр сиктә: «Улыма хөрмәт күрһәтерҙәр», – тип уйлап, ғәзиз улын ебәргән[+]. 7Әммә йөҙөм үҫтереүселәр үҙ-ара: «Был – вариҫ бит. Әйҙәгеҙ, уны үлтерәйек тә, уға ҡала торған мираҫ беҙҙеке булыр», – тиешкәндәр[+]. 8Уны тотоп үлтергәндәр ҙә йөҙөм баҡсаһынан тышҡа сығарып ташлағандар[+].

9Инде баҡса хужаһы нимә эшләр? Ул, килеп, йөҙөм үҫтереүселәрҙе үлтерер, ә баҡсаны башҡаларға бирер[+]. 10[+]Изге Яҙмала:[†]

«Төҙөүселәр яраҡһыҙ тип ташлаған таш
иң мөһим мөйөш ташы булды.
11Был Раббы[†] тарафынан эшләнде –
күҙ алдыбыҙҙағы ғәжәйеп хәл», –

тигәнде лә уҡыманығыҙмы әллә[+]?

12Ҡиссаның үҙҙәре тураһында икәнен аңлап, йәһүд башлыҡтары Ғайсаны ҡулға алырға теләне, әммә халыҡтан ҡурҡты. Шунлыҡтан Уны ҡалдырып, китеп барҙылар[+].


Ҡайсарҙыҡы – ҡайсарға,


Алланыҡы – Аллаға


(Маҫ 22:15-22; Лк 20:20-26)

13[•]Бәйләнерлек һүҙ әйтмәҫме тип, бер нисә фарисейҙы һәм Һируд[†] батша яҡлыларҙы Ғайса янына ебәрҙеләр[+]. 14Улар килеп:

– Остаз, Һинең тура һүҙле булыуыңды һәм бер кемдән дә ҡурҡмауыңды беләбеҙ. Һин бер кемгә лә ярарға тырышмайһың, әммә, дөрөҫлөктән ситкә китмәйенсә, Алла[†] юлына өйрәтәһең. Әйтсе, ҡайсарға[*] һалым түләү дөрөҫмө, әллә юҡмы? Беҙгә түләргәме, юҡмы? – тинеләр[+].

15Уларҙың ике йөҙлөлөгөн белеп, Ғайса:

– Һеҙ ниңә Миңә тоҙаҡ ҡораһығыҙ? Миңә динар алып килеп күрһәтегеҙ әле! – тине[+].

16Уға динар бирҙеләр. Ғайса уларҙан:

– Бында кемдең һүрәте төшөрөлгән һәм кемдең исеме яҙылған? – тип һораны.

– Ҡайсарҙыҡы, – тине тегеләр.

17– Ҡайсарҙыҡын – ҡайсарға, ә Алланыҡын Аллаға бирегеҙ, – тине Ғайса.

Ғайсаның яуабына уларҙың һушы китте[+].


Үленән терелеү хаҡында һорау


(Маҫ 22:23-33; Лк 20:27-40)

18[•]Саддукейҙар[†][*] үленән терелеүҙе инҡар итә ине. Уларҙың ҡайһы берәүҙәре, Ғайса янына килеп, һорау бирҙеләр:[+]

19[+]– Остаз, Муса[†] ҡанунда[†] беҙгә: «Әгәр ҙә берәүҙең туғаны балаһы булмайынса үлеп китеп, ҡатыны яңғыҙ ҡалһа, башҡа туғаны был тол ҡатынды алһын, үлгән туғанының нәҫелен дауам итһен», – тип яҙып ҡалдырған[+]. 20Ете бер туған булған. Беренсеһе өйләнгән һәм нәҫел ҡалдырмайынса үлеп киткән. 21Уның ҡатынына икенсе туғаны өйләнгән һәм ул да бала күрмәйенсә үлгән. Өсөнсөһө менән дә тап шулай булған. 22Ете бер туғандың береһе лә нәҫел ҡалдыра алмаған. Бөтәһенән аҙаҡ ҡатын да вафат булған. 23Үлеләр терелгән ваҡытта ул ҡайһыһының ҡатыны буласаҡ? Етеһе лә уның ире булған бит!

24– Яңылышаһығыҙ, – тине уларға Ғайса. – Беләһегеҙме ни өсөн? Сөнки һеҙ Изге Яҙманы ла, Алланың ҡөҙрәтен дә белмәйһегеҙ. 25Үлгәндәр терелгәс, өйләнмәҫ тә, кейәүгә лә сыҡмаҫ. Улар күктәге фәрештәләр[†] кеүек булыр. 26[+]Ә үлгәндәрҙең терелеүенә килгәндә, Муса китабының янып торған күгән ҡыуағы тураһындағы өҙөгөндә Алланың уға: «Мин – Ибраһим[†] Аллаһы, Исхаҡ Аллаһы һәм Яҡуп Аллаһы», тигәнен уҡыманығыҙмы ни[+]? 27Алла – үлеләрҙең түгел, тереләрҙең Аллаһы. Һеҙ бик ныҡ яңылышаһығыҙ.


Иң мөһим бойороҡ


(Маҫ 22:34-40; Лк 10:25-28)

28[•]Уларҙың бәхәсләшкәнен ишеткән һәм Ғайсаның саддукейҙарға яҡшы итеп яуап биргәнен күргән бер ҡанун белгесе[†] Уның янына килеп:

– Бөтә бойороҡтарҙың ҡайһыһы иң мөһиме? – тип һораны.

29[+]– Беренсе бойороҡ, – тип яуапланы Ғайса, – «Тыңла, Исраил![†] Раббы, Аллабыҙ беҙҙең – берҙән-бер Раббы! 30Аллаң Раббыны бөтә йөрәгең, бөтә йәнең, бөтә аҡылың һәм бөтә көсөң менән ярат»[+]. 31[+]Ә икенсеһе былай: «Яҡыныңды үҙеңде яратҡан кеүек ярат». Быларҙан да бөйөгөрәк бойороҡ юҡ[+].

32[+]– Яҡшы әйттең, Остаз, – тине ҡанун белгесе. – «Алла берҙән-бер һәм Унан башҡа Алла юҡ», – тип дөрөҫ әйтәһең[+]. 33«Уны бөтә йөрәгең, бөтә аҡылың һәм бөтә көсөң менән яратыу» һәм «Яҡыныңды үҙеңде яратҡан кеүек яратыу» тотош яндырылған һәм башҡа ҡорбандарҙың[†] барыһынан да мөһимерәк[+].

34Ҡанун белгесенең аҡыллы яуабына Ғайса:

– Һин Алла Батшалығынан[†] йыраҡ түгел, – тине.

Бынан һуң бер кем дә Ғайсаға һорау бирергә баҙнат итмәне[+].


Мәсих кемдең Улы?


(Маҫ 22:41-46; Лк 20:41-44)

35[•]Ул, Алла йортонда[†] аң-белем биреүен дауам итеп, былай тип һораны:

– Ни өсөн ҡанун белгестәре Мәсихте[†] Дауыт Улы[†] тип әйтә[+]? 36[+]Изге[†] Рух тәьҫире аҫтында булып, Дауыт[†] үҙе үк:

«Раббы Хакимыма әйтте:
„Мин дошмандарыңды
аяҡтарың аҫтына һалғанға тиклем,
уң яғымда ултыр“», –

тигән бит[+]. 37Дауыт үҙе Мәсихте Хакимым тип исемләй. Шулай булғас, Ул нисек Дауыттың Улы була ала?


Ике йөҙлөлөктән киҫәтеү


(Маҫ 23:1-7; Лк 11:43-46; 20:45-47)

Күмәк халыҡ төркөмө Ғайсаны рәхәтләнеп тыңланы[+].

38[•]Ул Үҙенең нәсихәтендә:

– Ҡанун белгестәренән һаҡ булығыҙ. Улар оҙон кейемдәр кейеп йөрөүҙе, баҙар майҙандарында башлап сәләм биргәнде, 39ғибәҙәтханаларҙа[†] дәрәжәле урындарҙа һәм табын түрендә ултырыуҙы ярата[+]. 40Улар тол ҡатындарҙың йорттарын үҙҙәренә ала, кешеләр күрһен тип, оҙаҡ итеп доға ҡыла. Ундайҙарҙы айырыуса ҡаты хөкөм көтә, – тине.


Ярлы тол ҡатындың саҙаҡаһы


(Лк 21:1-4)

41[•]Ғайса, саҙаҡа һандығы алдында ултырған килеш, халыҡтың аҡса һалыуын күҙәтте. Байҙарҙың күбеһе мул итеп һалды[+]. 42Бына ярлы ғына бер тол ҡатын килеп, ике ваҡ аҡса (бер кодрант[*]) һалды.

43Ғайса, шәкерттәрен саҡырып, уларға:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: был ярлы тол ҡатын саҙаҡа һандығына бөтәһенән дә күберәк һалды. 44Тегеләрҙең барыһы ла үҙҙәренән артҡанды һалды, ә ул, ярлы булыуына ҡарамаҫтан, үҙендә булғандың бөтәһен – йәшәү өсөн кәрәк булғанын һалды, – тине[+].

#### 13


Ахырызаман билдәләре


(Маҫ 24:1-22; Лк 21:5-24)

1[•]Ғайса Алла йортонан[†] сығып барғанда, шәкерттәренең береһе:

– Остаз! Ҡара әле, ниндәй таштар, ниндәй күркәм биналар! – тип өндәште.

2– Бына был мөһабәт биналарҙы күрәһеңме? – тине Ғайса. – Улар барыһы ла ҡыйраласаҡ! Бында таш өҫтөндә таш ҡалмаясаҡ[+].

3Ул Зәйтүн тауында,[†] Алла йорто ҡаршыһында ултырған саҡта, Петрус, Яҡуп, Яхъя, Әндриас Уның менән айырым ғына ҡалғас:

4– Әйт әле беҙгә, һөйләгәндәрең ҡасан булыр? Уларҙың тиҙҙән ғәмәлгә ашасағын ниндәй билдәләр күрһәтер? – тип һоранылар.

5Ғайса һөйләй башланы:

– Һаҡ булығыҙ, берәйһе һеҙҙе алдап ҡуймаһын![+] 6Күптәр: «Мин – Улмын», – тип Минең исемем менән килеп, бик күптәрҙе юлдан яҙҙырыр[+]. 7Яҡындағы һуғыш тауыштарын һәм алыҫтағы яу хәбәрҙәрен ишеткәндә ҡурҡмағыҙ! Шулай булырға тейеш, ләкин был әле ахыры түгел[+]. 8Халыҡ – халыҡҡа һәм батшалыҡ батшалыҡҡа ҡаршы күтәрелер, урыны-урыны менән ер тетрәп торор, аслыҡ та булыр. Былар – тулғаҡ тотоу ғазаптарының башы ғына[+].

9Һеҙ иһә һаҡ булығыҙ: һеҙҙе хөкөмгә тапшырырҙар һәм ғибәҙәтханаларҙа[†] туҡмарҙар. Шаһитлыҡ ҡылыу өсөн, Минең арҡала һеҙҙе идарасылар, батшалар алдына баҫтырырҙар[+]. 10Әммә уға тиклем бөтә халыҡтарға Һөйөнөслө Хәбәр[†] еткерелергә тейеш[+]. 11Һеҙҙе хөкөмгә алып барғанда, нимә һөйләргә, тип алдан борсолмағыҙ: шул мәлдә телегеҙгә ни бирелһә, шуны һөйләгеҙ. Сөнки һеҙ түгел, һеҙҙең урынға Изге[†] Рух һөйләр[+].

12[+]Туған – туғанын, ата балаһын үлемгә тапшырыр. Балалар, ата-әсәләренә ҡаршы сығып, уларға үлем килтерер[+]. 13Минең арҡала бөтәһе лә һеҙгә нәфрәт менән ҡарар. Ләкин аҙаҡҡа тиклем сыҙаған кеше ҡотоласаҡ[+].

14[+][•]Ә инде «ташландыҡ хәлгә килтереүсе ерәнгес бер нәмәнең» тейеш булмаған урында тороуын үҙегеҙ күргәс (был һүҙҙәрҙе уҡыған кеше аңлаһын!), Йәһүҙиәлә булғандар тауҙарға ҡасһын[+]. 15Өй ҡыйығында булғандар, берәй нәмә алыр өсөн аҫҡа төшөп, ваҡытын әрәм итмәһен;[+] 16баҫыуҙа булғандар иһә өҫ кейемен алырға тип өйөнә ҡайтмаһын. 17Ул көндәрҙә йөклө булған йәки имсәк балалы ҡатындарға ҡайғы![+] 18Былар ҡышҡа тап килмәһен, тип доға ҡылығыҙ. 19[+]Сөнки ул көндәрҙә, Алла[†] донъяны яратҡандан алып бөгөнгө көнгә тиклем булмаған һәм бер ҡасан да булмаясаҡ афәт килер[+]. 20Әгәр ҙә Раббы[†] ул көндәрҙе ҡыҫҡартмаһа, һис кем иҫән ҡала алмаҫ ине. Ләкин Раббы Үҙе һайлап алғандар хаҡына ул көндәрҙе ҡыҫҡартты[+].

21Әгәр һеҙгә шул ваҡытта кемдер: «Ҡара, Мәсих[†] бында!» йәки: «Ул ана унда!» – тиһә, ышанмағыҙ![+] 22Сөнки ялған мәсихтәр[†] һәм ялған пәйғәмбәрҙәр[†] баш ҡалҡытыр. Улар, әгәр булдыра алһалар, һайлап алынғандарҙы юлдан яҙҙырыу өсөн төрлө хикмәттәр һәм мөғжизәләр күрһәтер[+]. 23Шуға күрә һаҡ булығыҙ – барыһын да Мин һеҙгә алдан әйттем[+].


Әҙәм Улының килеүе


(Маҫ 24:27-31; Лк 21:25-28)

24[+][•]Ләкин ул көндәрҙә, афәттән һуң,

«ҡояш ҡарайыр, ай нурын сәсмәҫ,[+]
25күктән йондоҙҙар ҡойолор,
күк көстәре тетрәр»[+].

26[+]Шул мәлдә Әҙәм Улының[†] болоттарҙа бөйөк ҡөҙрәт һәм балҡыш менән килгәнен күрерҙәр[+]. 27Шул ваҡыт Ул, фәрештәләрҙе[†] ебәреп, ерҙең дүрт тарафынан – ер ситенән алып күк ситенә тиклем – Үҙе һайлағандарҙы йыйыр[+].


Инжир ағасынан ғибрәт алыу


(Маҫ 24:32-35; Лк 21:29-33)

28[•]Инжир ағасынан ғибрәт алығыҙ. Уның ботаҡтары бөрөләнеп япраҡ ярған саҡта, һеҙ йәй яҡынлашҡанын беләһегеҙ. 29Шуның кеүек, быларҙың ғәмәлгә ашҡанын күргәндә, Әҙәм Улының яҡында, ишек төбөндә генә булғанын белерһегеҙ. 30Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: быларҙың барыһы ла әлеге быуын алмашынып өлгөрмәҫ элек ғәмәлгә ашыр[+]. 31[+]Күк менән ер юҡҡа сығыр, әммә Минең һүҙҙәрем бер ваҡытта ла юҡҡа сыҡмаясаҡ[+].

32[•]Ул көндөң һәм ул сәғәттең ҡасан килерен бер кем белмәй: күктәге фәрештәләр ҙә, Атаның Улы ла. Был хаҡта бары тик Ата[†] ғына белә[+]. 33Һаҡ булығыҙ, уяу булығыҙ[*]! Һеҙ бит ул ваҡыттың ҡасан етәсәген белмәйһегеҙ[+]. 34Был сәфәргә сыҡҡан кешегә оҡшаш. Ул үҙ өйөн хеҙмәтселәренә ҡалдырып, уларҙың һәр ҡайһыһына тәғәйен эш ҡушып, ҡапҡа[†] һаҡсыһына уяу торорға бойора[+]. 35Шуға күрә, уяу булығыҙ! Өй хужаһының ҡасан ҡайтырын белмәйһегеҙ бит: кисме, төн уртаһындамы, тәүге әтәс ҡысҡырғандамы, йәиһә иртәнсәкме[+]. 36Көтмәгәндә ҡайтып инеп, үҙегеҙҙе йоҡлап ятҡан килеш күреп ҡалмаһын![+] 37Һеҙгә әйткәндәремде бөтәһенә лә әйтәм: уяу булығыҙ!

#### 14


Бейт-Әниәлә Ғайсаға май һөртөү


(Маҫ 26:2-5; Лк 22:1-2; Ях 11:45-53)

1[+][•]Ике көндән һуң Ҡотҡарылыу һәм Сөсө икмәк байрамы булырға тейеш ине. Баш ҡаһиндар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре, Ғайсаны хәйлә менән ҡулға алып, үлтереү әмәлен эҙләне[+]. 2«Тик быны байрам ваҡытында эшләмәйек, халыҡ араһында фетнә килеп сыҡмаһын», – тине улар.

3[•]Ғайса Бейт-Әниәлә махаулы[†] Шимғонда ашта саҡта, бик ҡиммәтле хуш еҫле саф нард[*] майы һалынған алебастр[*] һауыт тотоп, бер ҡатын килеп инде. Ул, һауытты ватып, майҙы Ғайсаның башына ҡойҙо[+]. 4Ҡайһы берәүҙәр, асыуланып, бер-береһенә:

– Ниңә был майҙы шулай әрәм итергә? 5Уны өс йөҙҙән ашыу динарға һатып, аҡсаһын фәҡирҙәргә өләшергә булыр ине бит, – тиешеп, ҡатынды әрләй башланы.

6– Теймәгеҙ уға, – тине Ғайса. – Ниңә уның хәтерен ҡалдыраһығыҙ? Минең өсөн яҡшылыҡ ҡылды бит ул. 7[+]Фәҡирҙәр һәр ваҡыт һеҙҙең менән, теләгән мәлегеҙҙә уларға яҡшылыҡ күрһәтә алаһығыҙ, Мин иһә янығыҙҙа гел булмам[+]. 8Ул хәленән килгәнде эшләне: Минең тәнемде алдан уҡ майлап, ерләргә әҙерләне[+]. 9Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Һөйөнөслө Хәбәр[†] донъяның ҡайһы ғына мөйөшөндә вәғәзләнмәһен, был ҡатынды ла иҫкә алып, уның ҡылған эше хаҡында һөйләйәсәктәр[+].


Йәһүҙәнең хыянаты


(Маҫ 26:14-16; Лк 22:3-6)

10[•]Шул осорҙа Йәһүҙә[†] Искариот, ун ике шәкерттең береһе, Ғайсаны баш ҡаһиндар ҡулына тапшырырға ниәтләп, улар янына китте[+]. 11Тегеләр быны ишетеп шатланды, уға аҡса бирергә вәғәҙә итте. Йәһүҙә, Ғайсаны уларҙың ҡулына тапшырыр өсөн, уңайлы мәл эҙләй башланы.


Ҡотҡарылыу байрамы ашы


(Маҫ 26:17-30; Лк 22:7-23)

12[+][•]Сөсө икмәк байрамының Ҡотҡарылыу байрамы[*] бәрәсе салынған тәүге көнөндә шәкерттәре Ғайсанан:

– Ҡотҡарылыу байрамы ашын ҡайҙа ашағың килә? Беҙ барып әҙерләйек, – тип һоранылар[+].

13– Ҡалаға барығыҙ, – тине Ул ике шәкертенә. – Унда һеҙгә һыулы көршәк күтәргән кеше осрар, шуның артынан эйәрегеҙ. 14Ул ингән өйҙөң хужаһына: «Остазыбыҙ һинән: „Шәкерттәрем менән Ҡотҡарылыу байрамы ашын ҡайһы бүлмәлә ашармын икән?“ – тип һорарға ҡушты», – тип әйтегеҙ. 15Ул һеҙгә өҫкө ҡатта йыһазландырылған, әҙерләнгән ҙур бүлмәне күрһәтер, беҙгә ашты шунда яраштырығыҙ.

16Шәкерттәр ҡалаға китте һәм, бөтәһен дә Ғайса әйткәнсә табып, байрам ашы әҙерләне.

17Кис еткәс, Ғайса ун ике шәкерте менән килде. 18Ашап ултырғанда Ул:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: арағыҙҙан Минең менән бергә ашап ултырған берегеҙ Миңә хыянат итәсәк, – тине[+].

19Шәкерттәре, хәсрәткә төшөп, бер-бер артлы:

– Мин түгелдер бит? – тип һорай башланы.

20Ғайса уларға былай яуап бирҙе:

– Ул ун икегеҙҙең береһе – икмәген Минең менән бер һауытҡа манып ашаусы. 21Әҙәм Улы[†] Изге Яҙмала[†] яҙылғандағыса китә, әммә Әҙәм Улына хыянат итәсәк кешегә ҡайғы! Әгәр ҙә тыумаған булһа, уның өсөн яҡшыраҡ булыр ине[+].

22[•]Ашаған саҡта Ғайса ҡулына икмәк алып шөкөр итте лә, һындырып, шәкерттәренә өләште.

– Алығыҙ, был – Минең тәнем, – тине Ул[+].

23Шунан кәсә алды ла, шөкөр иткәндән һуң, уны шәкерттәренә бирҙе. Барыһы ла шул кәсәнән эсте.

24[+]– Был – Минең күптәр өсөн түгелә торған ҡаным. Ул – Алланың кешеләр менән килешеүен[†] раҫлаусы ҡан[+]. 25Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Алла Батшалығында[†] яңы шарап эсер көн етмәй тороп, Мин инде йөҙөм шарабы эсмәйәсәкмен, – тине Ғайса.

26Шөкөр мәҙхиәһен йырлағандан һуң, улар Зәйтүн тауына[†] йүнәлде[+].

27[+][•]– Һеҙ бөтәгеҙ ҙә Мине ташлаясаҡһығыҙ. Изге Яҙмала:

«Көтөүсене һәләк итермен,
шунда һарыҡтар таралышып бөтөр», –

тип яҙылған[+]. 28Ләкин, үленән терелеп торғандан һуң, Мин Галилеяға[†] һеҙҙән алда барып етермен, – тине Ғайса[+].

29– Бөтәһе лә Һине ташлаһа ла, мин ташламаясаҡмын! – тине Петрус.

30– Һиңә хаҡ һүҙ әйтәм: бөгөн төндә таң әтәсе ике тапҡыр ҡысҡырғансы, һин Мине өс тапҡыр инҡар итәсәкһең, – тине уға Ғайса.

31Ләкин Петрус үҙ һүҙендә ныҡ тороп:

– Һинең менән бергә үлергә тура килһә лә, мин һинән ваз кисмәйәсәкмен! – тине.

Шәкерттәренең бөтәһе лә шулай тине.


Ғайсаның Геҫшемани баҡсаһында доға ҡылыуы


(Маҫ 26:36-46; Лк 22:39-46)

32[•]Улар Геҫшемани тигән урынға килде. Унда Ғайса шәкерттәренә:

– Мин доға ҡылғансы, һеҙ ошонда ултырып тороғоҙ, – тине.

33Ул Үҙе менән Петрусты, Яҡупты һәм Яхъяны алды. Уны дәһшәт һәм хәүеф солғап алды[+]. 34Ғайса шәкерттәренә былай тине:

– Күңелемде үлемесле ҡайғы баҫты. Һеҙ ошонда тороп тороғоҙ. Уяу булығыҙ![+]

35Ул ситкәрәк китте лә, ергә йөҙтүбән ятып, был ғазаплы сәғәт, мөмкин булһа, Мине урап үтһен ине, тип доға ҡыла башланы:[+]

36– Абба[*], Атам! Һинең өсөн мөмкин булмаған бер нәмә лә юҡ, был ғазап туҫтағын Минән үткәреп ебәрсе! Шулай ҙа Мин түгел, Һин теләгәнсә булһын[+].

37Ғайса, әйләнеп килеп, уларҙың йоҡлап ятҡанын күрҙе.

– Шимғон, йоҡлап ятаһыңмы? Бер генә сәғәт тә уяу ултыра алманыңмы ни? – тине Ул Петрусҡа. – 38Уяу булығыҙ, һынауға дусар булмаҫ өсөн, доға ҡылығыҙ. Рух ҡеүәтле, ә тән көсһөҙ![+]

39Ғайса тағы ситкә китте, шул уҡ һүҙҙәрҙе әйтеп, доға ҡылды. 40Ул, әйләнеп килеп, шәкерттәренең тағы йоҡлап ятҡанын күрҙе. Уларҙың күҙҙәрен йоҡо баҫҡайны. Улар Ғайсаға ни әйтергә лә белмәне. 41Өсөнсө тапҡыр әйләнеп килгәс, уларға:

– Һеҙ һаман йоҡлап ятаһығыҙмы, ял итәһегеҙме? Етте! Ваҡыт килде: бына Әҙәм Улы гонаһлылар[†] ҡулына тотоп биреләсәк[+]. 42Тороғоҙ, китәйек! Ана, Миңә хыянат итеүсе килә, – тине.


Ғайсаны ҡулға алыу


(Маҫ 26:47-56; Лк 22:47-50; Ях 18:3-11)

43[•]Ул һүҙен әйтеп тә бөтөрмәне, ун ике шәкерттең береһе – Йәһүҙә килеп сыҡты. Уның менән бергә, ҡылыс-суҡмарҙар күтәреп, баш ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм аҡһаҡалдар[†] ебәргән кешеләр бар ине[+]. 44Хыянатсы: «Мин кемде үбәм, шул Ғайса булыр. Уны тотоғоҙ ҙа ышаныслы һаҡ аҫтында алып китегеҙ», – тип әйтеп, улар менән алдан уҡ һүҙ ҡуйышҡайны. 45Йәһүҙә йәһәт кенә Ғайса янына килде лә:

– Остаз! – тип Уны үбеп алды.

46Ғайсаны шунда уҡ тотоп, һаҡ аҫтына алдылар. 47Ғайса эргәһендәгеләрҙең береһе ҡылысын һурып сығарҙы ла, иң баш ҡаһиндың хеҙмәтсеһенә һелтәнеп, уның ҡолағын сабып өҙҙө[+].

48– Һеҙ ни өсөн Мине тоторға ҡылыс һәм суҡмарҙар күтәреп киләһегеҙ? Юлбаҫармы ни Мин? 49Көн һайын Алла йортонда[†] арағыҙҙа булдым, аң-белем бирҙем, ә һеҙ Мине тотманығыҙ. Әммә әйҙә Изге Яҙмаларҙа әйтелгәндәр ғәмәлгә ашһын! – тине Ғайса[+].

50Шул саҡ шәкерттәренең барыһы ла Уны ташлап ҡасып бөттө[+].

51Яланғас тәненә япма бөркәнгән бер егет Ғайса артынан эйәрҙе. Уны тотоп алдылар, 52ләкин ул, япмаһын тегеләрҙең ҡулында ҡалдырып, яланғас хәлдә ҡасып китте.


Ғайса Юғары кәңәшмә алдында


(Маҫ 26:57-68; Лк 22:54-55, 63-71; Ях 18:12-13, 19-24)

53[•]Ғайсаны иң баш ҡаһин алдына алып килделәр. Унда бөтә баш ҡаһиндар, аҡһаҡалдар һәм ҡанун белгестәре йыйылды. 54Петрус иһә, арттараҡ ҡалып, иң баш ҡаһиндың ихатаһына тиклем Ғайсаға эйәреп барҙы. Ул унда һаҡсылар менән бергә усаҡ янына ултырып йылына башланы. 55Баш ҡаһиндар һәм бөтә Юғары кәңәшмә,[†] Ғайсаны үлем язаһына тарттырыу өсөн, Уға ҡаршы шаһитлыҡ эҙләне, ләкин таба алманы. 56Күптәр Уға ҡаршы ялған шаһитлыҡ ҡылды, әммә уларҙың дәлилдәре бер-береһенә тап килмәне[+]. 57Ҡайһы берәүҙәр, Уға ҡаршы ялған шаһитлыҡ биреп:

58– Беҙ Уның: «Мин кеше ҡулы менән һалынған ошо Алла йортон емереп, өс көн эсендә кеше ҡулы менән һалынмаған башҡаһын төҙөрмөн», – тигәнен ишеттек, – тинеләр[+].

59Ләкин уларҙың был дәлилдәре лә бер-береһенә тап килмәне.

60Шул мәлдә иң баш ҡаһин уртаға сығып Ғайсанан:

– Һин быларҙың ғәйепләүенә бер нисек тә яуап ҡайтармайһыңмы ни? – тип һораны[+].

61Әммә Ғайса өндәшмәне, бер ни тип тә яуап ҡайтарманы. Иң баш ҡаһин Унан тағы:

– Һин мөбәрәк Алланың Улы[†] Мәсихме?[†] – тип һораны[+].

62[+]– Эйе, Мин, – тине Ғайса. – Һеҙ Әҙәм Улының ҡөҙрәт Эйәһенең уң яғында ултырғанын һәм күктәге болоттар араһында килгәнен күрерһегеҙ![+]

63Иң баш ҡаһин кейемен йыртып ебәрҙе:

– Беҙгә башҡа шаһиттарҙың нимәгә кәрәге бар[+]? 64[+]Уның Алланы хурлаған һүҙҙәрен үҙегеҙ ишеттегеҙ! Нимә уйлайһығыҙ был хаҡта?

Бөтәһе лә, Ул ғәйепле һәм үлергә тейеш, тигән фекер менән килеште[+]. 65Ҡайһы берәүҙәр Уға төкөрә, йөҙөн ҡаплап: «Әйҙә пәйғәмбәрлек[†] ит инде!» – тип йоҙроҡлай башланы. Шунан Уны һаҡсылар туҡмарға тотондо[+].


Петрустың Ғайсаны инҡар итеүе


(Маҫ 26:69-75; Лк 22:54-62; Ях 18:15-18, 25-27)

66[•]Был ваҡытта Петрус аҫта, ихатала ине. Иң баш ҡаһиндың хеҙмәтсе ҡыҙҙарының береһе килде лә, 67усаҡ янында йылынып ултырған Петрусты күреп, уға текләп ҡараны:

– Һин дә назаралы Ғайса менән булдың бит, – тине.

68Әммә Петрус:

– Мин бер ни ҙә белмәйем, һинең нимә һөйләгәнеңде аңламайым, – тип инҡар итте лә ихатанан тышҡа уҡ сығып китте. Ошо мәлдә әтәс ҡысҡырып ебәрҙе.

69Хеҙмәтсе ҡыҙ уны тағы күреп ҡалды һәм үҙ янында торғандарға:

– Был кеше – уларҙың береһе, – тине.

70Петрус тағы ваз кисте. Бер аҙҙан шунда торғандар уға:

– Һин ысынлап та шуларҙың береһе. Һин дә Галилеянан бит! – тинеләр.

71Ә Петрус:

– Мин һеҙ һөйләгән ул Кешене белмәйем! – тип ныҡышып ант итә башланы.

72Тап ошо ваҡытта әтәс икенсе тапҡыр ҡысҡырҙы. Петрус, Ғайсаның: «Әтәс ике тапҡыр ҡысҡырғансы, һин Мине өс тапҡыр инҡар итәсәкһең», – тигән һүҙҙәрен иҫенә төшөрөп, илап ебәрҙе[+].

#### 15


Ғайса Пилатос алдында


(Маҫ 27:1-2, 11-14; Лк 23:1-5; Ях 18:28-38)

1[•]Иртән үк баш ҡаһиндар[†] менән аҡһаҡалдар,[†] ҡанун[†] белгестәре һәм бөтә Юғары кәңәшмә[†] бергә йыйылышып кәңәш ҡорҙолар ҙа, Ғайсаны бәйләп, Пилатосҡа алып барып тапшырҙылар[+].

2– Һин йәһүдтәр Батшаһымы? – тип һораны Унан Пилатос.

– Быны һин үҙең әйттең, – тип яуапланы Ғайса[+].

3Баш ҡаһиндар Уны күп нәмәләрҙә ғәйепләне. 4Пилатос Унан тағы:

– Бер нисек тә яуап ҡайтармайһыңмы ни? – тип һораны. – Ҡара, нисек ғәйепләйҙәр Һине![+]

5Ләкин Ғайса яуап итеп бер ни ҙә өндәшмәне. Быға Пилатос бик ныҡ ғәжәпләнде[+].


Ғайсаны үлемгә хөкөм итеү


(Маҫ 27:15-26; Лк 23:13-25; Ях 18:39–19:16)

6[•]Пилатос байрам айҡанлы, халыҡ һорауы буйынса, бер тотҡондо азат итә торғайны. 7Ул саҡта ихтилал ваҡытында кеше үлтергән фетнәселәр төрмәгә ябылғайны. Тотҡондар араһында Бараббас тигән берәү бар ине. 8Халыҡ төркөмө, Пилатос янына килеп, уның ғәҙәттәгесә эш итеүен һорай башланы.

9– Һеҙ йәһүдтәр Батшаһын азат итеүемде теләйһегеҙме? – тип һораны Пилатос уларҙан, 10сөнки ул баш ҡаһиндарҙың Ғайсаны көнсөллөк арҡаһында тотоп биргәнен белә ине[+]. 11Әммә баш ҡаһиндар, Ғайсаны түгел, Бараббасты азат итеүен талап итегеҙ, тип халыҡты ҡотортоп ҡуйғайны[+].

12– Ә һеҙ йәһүдтәр Батшаһы тип атаған кешене нимә эшләтәйем? – тип һораны Пилатос йәнә.

13– Уны арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡлат! – тип ҡысҡырҙылар.

14– Ул ниндәй яуызлыҡ эшләгән һуң? – тип һораны Пилатос.

Әммә улар тағы ла нығыраҡ ҡысҡырышты:

– Уны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлат![+]

15Пилатос, халыҡҡа ярарға тырышып, Бараббасты азат итте, ә Ғайсаны, ҡамсылатҡандан һуң, арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлатыр өсөн тапшырҙы[+].


Ғайсаны мыҫҡыллау


(Маҫ 27:27-31; Ях 19:2-3)

16[•]Ғәскәриҙәр, Ғайсаны идарасы һарайының, йәғни преториумдың ихатаһына индереп, барлыҡ ғәскәрҙе шунда саҡырҙы. 17Улар, Ғайсаның өҫтөнә ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ябынса, башына сәнскәк ботаҡтарынан үрелгән таж кейҙерҙеләр ҙә:

18– Йәшәһен йәһүдтәр Батшаһы! – тип сәләмләргә керештеләр.

19Уның башына таяҡ менән һуғып, өҫтөнә төкөрҙөләр, алдына тубыҡланып, Уға баш эйҙеләр[+]. 20Шулай мыҫҡыллағандан һуң, Ғайсаның өҫтөндәге ҡуйы ҡыҙыл ябынсаны систереп, Үҙенең кейемдәрен кейҙерҙеләр ҙә арҡысаҡҡа ҡаҙаҡларға алып киттеләр.


Ғайсаны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлау


(Маҫ 27:32-34; Лк 23:26-31; Ях 19:17)

21[•]Улар баҫыуҙан ҡайтып килгән Курене кешеһе Шимғонды – Искәндәр менән Руфостың атаһын – Ғайсаның арҡысағын күтәреп барырға мәжбүр иттеләр[+]. 22Ғайсаны Голгоҫа тип аталған урынға алып килделәр. Голгоҫа «Баш һөйәге урыны» тип тәржемә ителә. 23Уға мирра[†][*] ҡатыш шарап бирҙеләр, ләкин Ул эсмәне. 24[+]Унан һуң Ғайсаны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланылар һәм, кемгә нимә тейер, тип йәрәбә һалып, үҙ-ара Уның кейемдәрен бүлештеләр[+].

25Уны ҡаҙаҡлағанда иртәнге сәғәт туғыҙ ине. 26Ғайсаның ғәйебен күрһәткән был яҙыуҙа «Йәһүдтәр Батшаһы» тип яҙылғайны. 27-28Ғайса менән бергә ике юлбаҫарҙы ла – береһен Уның уң яғына, икенсеһен һул яғына ҡаҙаҡланылар[*].

29Үтеп-һүтеп йөрөүселәр, баштарын сайҡап, Уны мыҫҡыл итеп:

– Эй Һин, Алла йортон[†] емереп, уны өс көндә яңынан Төҙөүсе![+] 30Үҙеңде Үҙең ҡотҡар, арҡысаҡтан төш! – тинеләр.

31Шулай уҡ ҡанун белгестәре менән баш ҡаһиндар ҙа, Ғайсаны мыҫҡыллап, бер-береһенә:

– Башҡаларҙы ҡотҡарҙы, ә Үҙен ҡотҡара алмай[+]. 32Мәсих,[†] имеш, Исраил[†] Батшаһы! Хәҙер күҙ алдыбыҙҙа арҡысаҡтан төшһөн, ана шунда ғына беҙ Уға ышанырбыҙ! – тинеләр.

Хатта Уның менән бергә ҡаҙаҡланғандар ҙа Уны мәсхәрә итте[+].


Ғайсаның үлеме


(Маҫ 27:45-56; Лк 23:44-49; Ях 19:28-30)

33[•]Көн үҙәгендә бөтә ер йөҙөн ҡараңғылыҡ ҡаплап алды һәм ул көндөҙгө сәғәт өскә тиклем дауам итте. 34[+]Ә сәғәт өстә Ғайса көслө тауыш менән:

– Элои, Элои, лема сабахҫани? – тип ҡысҡырып ебәрҙе. Был «Аллам, Аллам! Ниңә Һин Мине ташланың?» тигәнде аңлата[+].

35Бында тороусыларҙың ҡайһы берҙәре, Уның һүҙҙәрен ишетеп:

– Ана, Ильясты саҡыра! – тиеште. 36Ә береһе, йүгереп килеп, һыу һеңдергесте әсе шарапҡа манды ла, уны таяҡҡа элеп, Ғайсаға эсергә бирҙе.

– Туҡтағыҙ! Әйҙә ҡарайыҡ: Ильяс Уны арҡысаҡтан төшөрөргә килерме икән? – тине[+].

37Ғайса көслө тауыш менән ҡысҡырып ебәрҙе лә йән бирҙе. 38[+]Алла йортондағы пәрҙә өҫтән аҫҡа тиклем урталай йыртылып төштө[+]. 39Арҡысаҡ ҡаршыһында торған йөҙ башы, Ғайсаның шулай йән биреүен күргәс:

– Был Кеше ысынлап та Алла Улы[†] булған икән! – тине.

40Был хәлдәргә йыраҡтан ғына ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡарап торҙо. Улар араһында Магдала ҡалаһынан Мәрйәм, шулай уҡ кесе Яҡуп менән Йосестың әсәһе Мәрйәм һәм Саломе ла бар ине[+]. 41Ғайса Галилеяла[†] булған саҡта, был ҡатындар Уға эйәреп йөрөгәйне һәм хеҙмәт иткәйне. Уның менән бергә Йәрүсәлимгә[†] килгән күп кенә бүтән ҡатын-ҡыҙ ҙа унда ине.


Ғайсаны ҡәбергә һалыу


(Маҫ 27:57-61; Лк 23:50-56; Ях 19:38-42)

42-43[•]Байрамға әҙерлек көнө, йәғни шәмбе көнө[†] алды ине. Кис етеп килгәндә Юғары кәңәшмәнең арҙаҡлы ағзаһы, сығышы менән Аримаҫаянан булған Йософ – ул да Алла Батшалығы[†] килеүен көтә ине – Пилатос янына баҙнат итеп инеп, Ғайсаның кәүҙәһен алырға рөхсәт һораны. 44Пилатос Ғайсаның шулай тиҙ үлгәненә аптыраны. Йөҙ башын саҡырып:

– Күптән үлдеме? – тип һораны. 45Йөҙ башы быны раҫлағас, Пилатос Йософҡа Ғайсаның кәүҙәһен алырға рөхсәт итте. 46Йософ етен туҡыма һатып алды, кәүҙәне, арҡысаҡтан төшөрөп, уға ураны һәм таш ҡаяла өңөп яһалған ҡәбергә алып барып һалды. Шунан ул ҡәбер ауыҙына бер таш терәп ҡуйҙы[+]. 47Ә магдалалы Мәрйәм менән Йосестың әсәһе Мәрйәм Ғайсаның ҡайҙа һалынғанын күҙәтеп торҙо.

#### 16


Ғайсаның терелеүе


(Маҫ 28:1-8; Лк 24:1-10; Ях 20:1-18)

1[•]Шәмбе көнө[†] уҙғас, магдалалы Мәрйәм, Яҡуптың әсәһе Мәрйәм һәм Саломе, Ғайсаның кәүҙәһен майлау өсөн хуш еҫле майҙар[†] һатып алды[+]. 2Аҙнаның беренсе көнөндә иртән иртүк, ҡояш сығыу менән, улар ҡәбер янына килде. 3Юлда бер-береһенә:

– Ҡәбер ауыҙына терәп ҡуйылған ташты беҙгә кем шылдырып бирер икән? – тиештеләр[+].

4Килеп еткәс, ҡараһалар – таш ситкә ауҙарылған. Ә ул таш бик ҙур ине. 5Ҡәбер эсенә инеү менән, уң яҡта ултырған аҡ кейемле бер егетте күреп, ҡоттары осто.

6– Ҡурҡмағыҙ! – тине егет уларға. – Һеҙ арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланған назаралы Ғайсаны эҙләйһегеҙ. Ул терелде, Ул бында юҡ. Бына Ул ятҡан урын. 7Һеҙ Уның шәкерттәренә һәм Петрусҡа барып: «Ул һеҙҙән алда Галилеяға[†] бара. Үҙе әйткәнсә, Уны шунда күрерһегеҙ», – тип әйтегеҙ[+].

8Ҡатындар, ҡәбер эсенән сыҡҡас, аптырауҙан ҡалтырана-ҡалтырана тороп йүгерҙеләр, һис кемгә бер ни әйтмәнеләр, сөнки улар бик ныҡ ҡурҡҡайны[*].


Ғайсаның магдалалы Мәрйәмгә күренеүе

9[•]Аҙнаның беренсе көнөндә, иртән иртүк, терелеп торғас, Ғайса иң тәүҙә магдалалы Мәрйәмгә күренде. Ул был ҡатындың эсенән ете енде ҡыуып сығарғайны[+]. 10Мәрйәм Ғайсаны күреүе тураһында элек Уның менән бергә булғандарға хәбәр итте. Улар, хәсрәткә төшөп, илайҙар ине, 11Ғайсаның тере булыуын һәм Мәрйәмдең Уны күреүен ишетһәләр ҙә, ышанманылар[+].

12Бынан һуң Ғайса ауылға китеп барған ике шәкертенә башҡа ҡиәфәттә күренде. 13Улар, кире ҡайтып, был турала бүтәндәргә хәбәр итте, ләкин уларға ла ышанманылар.

14Ниһайәт, Ғайса ашап ултырған ун бер шәкертенә күренде. Уларҙы ышанмағандары, таш йөрәкле булғандары өсөн шелтәләне, сөнки улар үленән терелеп торған Ғайсаны күргән кешеләргә ышанмағайны.


Ғайсаның шәкерттәренә йомошо


(Маҫ 28:18-20; Лк 24:36-53; Ях 20:19-23; Ғмл 1:7-12)

15Ғайса уларға:

– Барығыҙ, донъяның һәр тарафына юлланығыҙ, бөтә йән эйәләренә лә Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләгеҙ[+]. 16Иманға[†] килеп, һыуға сумдырылыу йолаһын үтәгән кеше ҡотҡарыласаҡ, ә ышанмағандар хөкөм ителәсәк[+]. 17Иманға килгәндәрҙе ошо билдәләр оҙатып йөрөр: улар, Минең исемемде әйтеп, ендәрҙе ҡыуып сығарыр, яңы телдәрҙә һөйләшер,[+] 18ҡулдарына йылан алһалар ҙа, ағыулы нәмә эсһәләр ҙә, зарар күрмәҫтәр; ауырыу кешеләргә ҡулдарын ҡуйһалар, улар һауығыр[+].

19Шулай тигәндән һуң, Раббы[†] Ғайса күккә алынып, Алланың уң яғына ултырҙы[+]. 20Ә шәкерттәре, юлға сығып, бөтә ерҙә Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләп йөрөнө. Раббы уларға ярҙам итеп торҙо, һөйләгәндәрен илаһи билдәләр менән раҫланы[+].

### Лукас

#### Лукас

Лукас


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Инеш һүҙ


Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр

Традицияға ярашлы, был китаптың авторы – Лукас, илсе Паулустың юлдаштарының береһе, һөнәре буйынса табип. Ул Ғайсаға бәйле төп ваҡиғаларға шаһит булмаған, хатта Исраил халҡы вәкиле лә түгел. Әммә ул шаһиттарҙан Ғайса Мәсихтең тормошо һәм эш-ғәмәлдәре тураһында айырыуса төпсөрләп һораша, бик күп мәғлүмәт туплай. Үҙенең Һөйөнөслө Хәбәрен ул, Маҫҫайос кеүек, Маркустан һуң яҙа. Ғайсаның тормошон шул замандағы тарихи ваҡиғалар менән бәйләп, мәсихселәр диненең ныҡлы тарихи нигеҙен билдәләй.

Лукас әҙәби грек телен аңлаған төрлө милләт кешеләренә мөрәжәғәт итә, үҙе был телде үтә лә яҡшы белә. Ул Иҫке Ғәһедтәге Зәбүр йырҙарына оҡшаш илһамлы дан йырҙарын бирә (1-се бүлектә), улар, Иҫке Ғәһедтән алынған өҙөмтәләрҙе һанамағанда, Һөйөнөслө Хәбәр китаптарындағы берҙән-бер шиғри текст булып тора. Ғайса һөйләгән ҡиссаларҙы тәфсирләп һәм ентекләп һөйләүгә Лукас айырыуса иғтибар бүлә, уның китабында ҡиссалар киң әҙәби хикәйәгә әүерелә (айырыуса 14–16-сы бүлектәр), Ғайсаның Йәрүсәлимгә барған юлы тураһында ла был китаптың ун бүлегендә хикәйәләй (9:51–19:27).

Лукас шулай уҡ Алланың фәҡирҙәр һәм кәмһетелгәндәр тураһындағы хәстәрлегенә, Ғайса Мәсихкә хеҙмәт иткән ҡатын-ҡыҙҙарға, Алла Батшалығына бөтә халыҡтарҙың да инеү мөмкинлегенә айырым иғтибар бирә.

«Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабының авторы ла Лукас. Был китабында ул Ғайсаның күккә олғашҡанынан һуң мәсихселекте таратыу, тәүге имандаштар берҙәмлектәренең тормошо тураһында бәйән итә.

#### 1

1Арабыҙҙа булып уҙған ваҡиғаларҙы күптәр хикәйәләй башланы. 2Был хәлдәрҙе улар тәүге көндәрҙән үк үҙ күҙҙәре менән күргән һәм Алланың һүҙен иғлан итеп йөрөгән һүҙ хеҙмәтселәренең һөйләгәндәренә таянып яҙҙы. 3Шуға күрә мин дә, хөрмәтле Теофилос, бөтәһен дә баштан алып ентекләп өйрәнгәндән һуң, эҙмә-эҙлекле итеп бәйән итергә булдым[+]. 4Был һиңә өйрәтелгән белемдең дөрөҫлөгөн күрһәтер.


Сумдырыусы Яхъяның тыуасағы тураһындағы хәбәр

5[+]Йәһүҙиәлә, Һируд[†] батша заманында, ҡаһиндарҙың[†] Авияһ төркөмөнән Зәкәрьяһ исемле бер ҡаһин йәшәй ине. Уның Әлисабет исемле ҡатыны ла шулай уҡ Һарун[†] ҡаһиндың нәҫеленән булды[+]. 6Улар икеһе лә, Раббының бойороҡтарын да, Ул ҡушҡан башҡа күрһәтмәләрҙең барыһын да теүәл үтәп, Алла[†] алдында тәҡүә һаналды[+]. 7Әлисабеттың түлһеҙлеге арҡаһында уларҙың балалары булманы. Улар икеһе лә оло йәштә ине инде[+].

8Бер ваҡыт, Зәкәрьяһ үҙ төркөмөнөң сираты буйынса Алла йортонда[†] ҡаһин хеҙмәтен башҡарғанда,[+] 9[+]ҡаһиндар араһындағы ғәҙәткә таянып, йәрәбә һалынды. Раббы[†] йортона инеп, хуш еҫле сайыр яндырыу йолаһын башҡарыу Зәкәрьяһҡа төштө[+]. 10Ул хуш еҫле сайыр яндырған саҡта, халыҡ Алла йортоноң тыш яғында тороп доға ҡылды[+]. 11Шул ваҡыт Зәкәрьяһ алдында, хуш еҫ төтәҫләгес ҡорбан[†] усағының уң яғында, Раббының фәрештәһе[†] пәйҙә булды[+]. 12Уны күргәс, Зәкәрьяһ ҡаушап ҡалды һәм уны ҡурҡыу солғап алды. 13Фәрештә уға былай тине:

– Ҡурҡма, Зәкәрьяһ! Һинең доғаң ишетелде, ҡатының Әлисабет һиңә ир бала табыр, уға Яхъя тип исем ҡуш[+]. 14Йөрәгең һөйөнөс һәм шатлыҡ менән тулыр, күптәр уның тыуыуына ҡыуаныр. 15Ул Раббы алдында бөйөк булыр, шарап һәм иҫерткес эсемлектәр эсмәҫ, әсәһенең ҡарынында ятҡанда уҡ Изге[†] Рух менән һуғарылыр[+]. 16Ул Исраил[†] халҡының күбеһен Раббыға, үҙҙәренең Аллаһына, кире ҡайтарыр. 17[+][+][+]Ильястыҡы кеүек үк рухҡа һәм ҡөҙрәткә эйә булып, Раббының алдынан барыр. Атайҙарҙың йөрәген балаларына табан борор, Аллаға буйһонмаусыларҙы, фекерҙәрен үҙгәрттереп, тәҡүә кешеләрҙең юлына борор һәм, шулай итеп, халыҡты Раббының килеүенә әҙерләр[+].

18Зәкәрьяһ фәрештәнән:

– Мин бының шулай булырын нисек белә алам? – тип һораны. – Ҡартмын бит инде, ҡатыным да оло йәштә[+].

19[+]Фәрештә уға:

– Мин – Алла тәхете алдында тороусы Ябраил. Һиңә ошо ҡыуаныслы хәбәрҙе белдереү өсөн ебәрелдем[+]. 20Әйткәндәрем үҙ мәлендә тормошҡа ашасаҡ, ә бына миңә ышанмағаның өсөн, һүҙҙәрем бойомға ашҡанға тиклем, һин телдән яҙырһың һәм һөйләшә алмаҫһың, – тип яуапланы.

21Халыҡ, Зәкәрьяһтың Алла йортонда оҙаҡлауына аптырап, тышта көтөп торҙо. 22Ул иһә, Алла йортонан сыҡҡас, улар менән һөйләшә алманы. Халыҡ уның Алла йортонда илаһи күренмешкә[†] тап булыуын аңланы. Зәкәрьяһ, телдән яҙып торғанлыҡтан, улар менән ым-ишара аша ғына аңлашырға мәжбүр булды.

23Хеҙмәт итеү көндәре тамамланғас, ул өйөнә ҡайтты. 24Күпмелер ваҡыттан һуң ҡатыны Әлисабет ауырға ҡалды, биш ай буйы өйөнән сыҡманы.

25– Раббы быны минең турала хәстәрлек күреп эшләне, кешеләр алдындағы хурлығымды юйҙы, – тине ул[+].


Ғайса Мәсихтең тыуасағы тураһындағы хәбәр

26Әлисабеттың ауырға ҡалыуына алтынсы ай киткәс, Алла Ябраил фәрештәне Галилея[†] өлкәһендәге Назара ҡалаһына,[+] 27Мәрйәм исемле ҡыҙ янына ебәрҙе. Мәрйәм Дауыт[†] нәҫеленән булған Йософ атлы ир менән йәрәшелгәйне. 28Фәрештә Мәрйәм янына килеп:

– Именлек һиңә, Алланың мәрхәмәтен[†] алыусы! Раббы һинең менән! – тип өндәште[+].

29Мәрйәм, был һүҙҙәрҙе ишеткәс, аптырап ҡалды һәм уларҙың мәғәнәһенә төшөнөргә тырышты. 30Фәрештә һүҙен дауам итте:

– Ҡурҡма, Мәрйәм! Алла һиңә мәрхәмәт күрһәтте. 31[+]Ауырға ҡалырһың һәм Ул табырһың. Уға Ғайса[*] тип исем ҡуш[+]. 32[+]Ул бик бөйөк булыр һәм Юғарыларҙан Юғарының Улы тип аталыр. Раббы Алла Уға боронғо бабаһы Дауыттың тәхетен бирер[+]. 33[+]Ул Яҡуп нәҫеле өҫтөнән мәңгелек батшалыҡ итер һәм Уның батшалығының аҙағы булмаҫ[+].

34– Нисек инде, минең ирҙәр менән яҡын мөнәсәбәттә булғаным да юҡ бит? – тине Мәрйәм.

35– Һиңә Изге Рух төшөр һәм Юғарыларҙан Юғары һине ҡөҙрәтенең күләгәһе менән солғап алыр, шуның өсөн дә һин тыуҙырыр Бала изге булыр һәм Алла Улы[†] тип аталыр, – тип яуап бирҙе уға фәрештә. –[+] 36Бына Әлисабет туғаның да, ауырға ҡала алмай тип әйтһәләр ҙә, ҡарт көнөндә ир балаға ауырға уҙҙы, хәҙер алтынсы айға китте. 37Сөнки Алла булдыра алмаҫлыҡ бер нәмә лә юҡ[+].

38– Мин – Раббының хеҙмәтсеһе, нисек әйтһәң, шулай булһын! – тине Мәрйәм.

Шунан һуң фәрештә уның янынан китеп барҙы.


Мәрйәмдең Әлисабет менән осрашыуы

39Күп тә үтмәне, Мәрйәм ашығыс рәүештә таулы Йәһүҙиәлә урынлашҡан бер ҡалаға китте. 40Унда Зәкәрьяһ йәшәй ине. Мәрйәм, уның өйөнә инеп, Әлисабет менән иҫәнләште. 41Мәрйәмдең сәләмләүен ишеткәс, Әлисабеттың ҡарынындағы балаһы тулғанып ҡуйҙы. Әлисабет Изге Рух менән һуғарылды.

42– Ҡатын-ҡыҙҙар араһында һин иң фатихалыһы, һинең тыуасаҡ балаң да фатихалы! – тип өндәште Әлисабет көслө тауыш менән. – 43Ҡайҙан килә миңә бындай хөрмәт – Хакимымдың әсәһе үҙе яныма килгән! 44Һинең сәләмләүеңде ишетеүгә, ҡарынымдағы балам да шатлығынан тулғанып ҡуйҙы. 45Һин бәхетле ҡатын, сөнки Раббы тарафынан һиңә әйтелгән һүҙҙәрҙең бойомға ашасағына ышанғанһың!


Мәрйәмдең мәҙхиә һүҙҙәре

46[+]Мәрйәм былай тине:

– Күңелем минең Раббыны данлай,[+]
47рухым Алланы, Ҡотҡарыусымды[†] уйлап шатлана,[+]
48Ул Үҙенең күндәм ҡолона күҙ һалды.
Бынан һуң барлыҡ быуындар ҙа мине бәхетле тип атар,[+]
49сөнки ҡөҙрәт Эйәһе минең өсөн бөйөк эштәр ҡылды –
Уның исеме мөҡәддәс[+].
50[+]Ул Үҙенән ҡурҡҡандарға
быуындан-быуынға шәфҡәтен күрһәтә[+].
51Ул Үҙенең ҡулы менән бөйөк эштәр башҡарҙы,
тәкәббер уйлыларҙы ҡыуып таратты[+].
52Ул хакимдарҙы тәхеттәренән төшөрҙө,
түбәнһетелгәндәрҙе күтәрҙе[+].
53[+]Астарҙы ниғмәттәр менән туйындырҙы,
байҙарҙы буш ҡул ебәрҙе[+].
54-55[+]Ата[†]-бабаларыбыҙға биргән вәғәҙәһе буйынса,
Ибраһимға,[†] уның нәҫеленә мәңгелеккә
мәрхәмәтен күрһәтергә онотмайса
Үҙенең хеҙмәтсеһе Исраилға ярҙам итте[+].

56Мәрйәм, өс айға яҡын Әлисабет янында булғандан һуң, өйөнә ҡайтты.


Сумдырыусы Яхъяның тыуыуы

57Әлисабеттың бала табыр ваҡыты етте, һәм ул ир бала тыуҙырҙы. 58Күршеләре менән туғандары, Раббының Әлисабетҡа оло шәфҡәт күрһәткәнен ишетеп, уның менән бергә ҡыуанды. 59[+]Һигеҙенсе көндә улар баланы сөннәткә ултыртырға килде һәм атаһының исеме менән Зәкәрьяһ тип атарға ниәтләне[+]. 60Әммә баланың әсәһе:

– Юҡ, уның исеме Яхъя булырға тейеш, – тине.

61– Туғандарың араһында ундай исемле бер кем дә юҡ бит, – тине улар Әлисабетҡа.

62Ым-ишара менән баланың атаһынан ниндәй исем ҡушырға теләүен һоранылар. 63Зәкәрьяһ яҙыу таҡтаһы һорап алды ла: «Уның исеме – Яхъя» тип яҙҙы. Быға барыһы ла аптырашта ҡалды. 64Шул мәлдә үк Зәкәрьяһтың теле асылды һәм ул Алланы данлап һөйләй башланы. 65Зәкәрьяһ менән Әлисабеттың бар күрше-күләне ҡурҡыуға төштө, ә Йәһүҙиәнең таулы ерҙәре буйлап ошо ваҡиғаларҙың барыһы тураһында хәбәр таралды. 66Был хаҡта ишеткән һәр береһе: «Был бала кем булыр икән?» – тигән уйға килде.

Сөнки Раббының ҡөҙрәте бала менән ине.


Зәкәрьяһтың пәйғәмбәрлеге

67Яхъяның атаһы Зәкәрьяһ, Изге Рух менән һуғарылып, былай тип пәйғәмбәрлек[†] ҡылды:

68[+]– Раббыны, Исраилдың Аллаһын данлайыҡ!
Ул халҡына ярҙамға килде һәм уға ҡотолоу бирҙе,[+]
69[+]Үҙенә хеҙмәт итеүсе Дауыт нәҫеленән булған
Ҡеүәтле Ҡотҡарыусыны ебәрҙе[+].
70Был турала Ул бик күп йылдар элек
Үҙенең изге пәйғәмбәрҙәре аша әйткәйне.
71Хәҙер беҙҙе дошмандарыбыҙҙан,
беҙгә нәфрәт тотоусыларҙан ҡотҡарасаҡ[+].
72[+]Шулай Алла ата-бабаларыбыҙға шәфҡәт күрһәтә,
Үҙе төҙөгән изге килешеүҙе[†] –[+]
73атабыҙ Ибраһимға биргән антын – иҫендә тота:[+]
74Ул беҙҙе дошмандарыбыҙ ҡулынан ҡотҡарғас,
бер кемдән дә ҡурҡмайынса,
75ғүмеребеҙҙең бар көндәрендә
Уның алдында изге һәм тәҡүә булып,
Уға хеҙмәт итә аласаҡбыҙ.
76Ә һин, сабый,
Юғарыларҙан Юғарының пәйғәмбәре тип аталырһың,
Раббыға юл әҙерләп, Уның алдынан барырһың[+].
77Һин Уның халҡына гонаһтары[†] ярлыҡаныуы,
ҡотолоуҙары хаҡында белдерерһең[+].
78[+]Алланың мәрхәмәт-шәфҡәте мул –
беҙгә юғарынан таң ҡояшы ҡалҡасаҡ[+].
79[+]Был ут ҡараңғыла һәм үлем күләгәһендә ултырғандарға
яҡтылыҡ нуры һибәсәк, беҙҙе тыныслыҡ юлына йүнәлтәсәк[+].

80Бала иһә үҫте һәм рухи яҡтан нығына барҙы. Исраил халҡына күренер ваҡыты еткәнгә тиклем, ул сүлдә йәшәне[+].

#### 2


Ғайсаның тыуыуы


(Маҫ 1:18-25)

1[•]Ул көндәрҙә Август ҡайсарҙың[*] тотош Рим[†] империяһында халыҡ иҫәбен алырға тигән бойороғо сыға[+]. 2Сүриәгә Курениос идара иткән заманда был тәүләп үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу була. 3Иҫәпкә алыныр өсөн һәр кем үҙ ҡалаһына ҡайтты.

4Йософ та Галилеялағы[†] Назара ҡалаһынан Йәһүҙиәләге Бейт-Ләхәмгә – Дауыттың[†] тыуған ҡалаһына юлланды, сөнки Дауыт нәҫеленән ине[+]. 5Ул исемлеккә теркәлергә үҙенә йәрәшелгән Мәрйәм менән бергә барҙы. Мәрйәм ауырлы ине. 6Улар Бейт-Ләхәмдә саҡта Мәрйәмдең бала табыр мәле етте. 7Мәрйәм үҙенең баш балаһын – Улын тыуҙырҙы һәм, йүргәккә төрөп, Уны мал утлыҡсаһына һалды, сөнки ҡунаҡ йортонда уларға урын юҡ ине.


Көтөүселәр һәм фәрештәләр

8Яҡындағы яланда көтөүселәр төнөн үҙҙәренең һарыҡ көтөүен һаҡлап ята ине. 9Ҡапыл улар алдында Раббы[†] фәрештәһе[†] пәйҙә булды, һәм уларҙы Раббының данлы балҡышы солғап алды. Көтөүселәр бик ныҡ ҡурҡты[+].

10– Ҡурҡмағыҙ! – тине уларға фәрештә. – Мин һеҙгә бөтә халыҡ өсөн ҙур шатлыҡ булырлыҡ ҡыуаныслы хәбәр килтерҙем: 11Бөгөн Дауыттың ҡалаһында[†] һеҙҙең өсөн Ҡотҡарыусы[†] тыуҙы, Ул – Мәсих,[†] Хаким[+]. 12Бына ошо билдә аша һеҙ Баланы танырһығыҙ: Ул мал утлыҡсаһында биләүле ятыр[+].

13Ҡапыл фәрештә янында күк ғәскәре – күп һанлы фәрештәләр пәйҙә булды, улар Алланы данланы:[+]

14[+]– Бейек күктәрҙәге Аллаға дан!
Алла[†] Үҙе һайлап алған һәм яратҡан кешеләргә
ерҙә именлек булһын![+]

15Фәрештәләр күккә күтәрелгәндән һуң, көтөүселәр бер-береһенә:

– Әйҙәгеҙ, Бейт-Ләхәмгә барайыҡ, Раббы әйткән урында булып, был хәлде күрәйек, – тинеләр.

16Улар ашығып Бейт-Ләхәмгә килде, унда Мәрйәм менән Йософто һәм мал утлыҡсаһында ятҡан Баланы тапты. 17Сабыйҙы күргәс, Уның тураһында үҙҙәренә хәбәр ителгәнде һөйләп бирҙеләр. 18Көтөүселәрҙең һөйләгәнен барыһы ла хайран ҡалып тыңланы. 19Мәрйәм иһә быларҙы йөрәгенә һалып ҡуйҙы һәм уйланып йөрөнө[+].

20Көтөүселәр, ишеткән-күргәндәренең бөтәһе өсөн дә Алланы данлап һәм маҡтап, көтөүҙәре янына ҡайтты. Барыһы ла фәрештә әйткәнсә булды.


Ғайсаны Раббы алдына килтереү

21Һигеҙенсе көндө, Баланы сөннәткә ултыртыу[†] ваҡыты еткәс, уға Ғайса тип исем ҡуштылар. Мәрйәм балаға уҙғанға тиклем үк фәрештә Уға ошо исемде биргәйне[+].

22Муса[†] ҡануны[†] буйынса таҙарыныу йолаһын үтәү ваҡыты еткәс, Раббы алдына килтереү өсөн, Мәрйәм менән Йософ Баланы Йәрүсәлимгә[†] алып барҙы,[+] 23[+]сөнки Раббының ҡанунында: «Һәр беренсе тыуған ир бала Раббыға бағышланырға тейеш», – тип яҙылғайны[+]. 24[+]Шулай уҡ, Раббы ҡанунында әйтелгәнсә, улар ике алатубаны йәки ике күгәрсен балаһын ҡорбан[†] итеп килтерергә тейеш ине[+].


Шимғондың фатихаһы һәм вәғәзе

25[+]Ошо ваҡытта Йәрүсәлимдә Шимғон исемле тәҡүә һәм Алланы ололап йәшәгән бер кеше бар ине. Ул Исраилға[†] йыуаныс килерен көтөп ғүмер итте, Изге[†] Рух менән һуғарылғайны[+]. 26Изге Рух уға: «Раббы тарафынан ебәрелгән Мәсихте күрмәйенсә үлмәйәсәкһең», – тип әйткән була. 27Шимғон Изге Рухтың ҡушыуы буйынса Алла йортона[†] килде. Атаһы менән әсәһе Муса ҡанунында билдәләнгән йоланы үтәргә тип бәпес Ғайсаны Алла йортона алып килгәс, Шимғон 28Уны ҡулдарына алды ла, Алланы данлап, былай тине:

29– Хәҙер инде, бөйөк Хаким, ҡолоң был донъянан тыныс китә ала, сөнки вәғәҙәңде үтәнең.

30-31[+]Бөтә халыҡтар алдындаҺин әҙерләгән ҡотолоуҙы
үҙ күҙҙәрем менән күрҙем[+].
32[+]Ул – мәжүсиҙәргә[†] асылыш[†] алып килеүсе яҡтылыҡ,
халҡың Исраилдың Даны.

33Ғайсаның атаһы менән әсәһе Шимғондың Бала тураһында әйткән һүҙҙәренән ғәжәпкә ҡалды. 34Шимғон, уларҙы фатихалап, Баланың әсәһе Мәрйәмгә:

– Был Бала Исраилда күптәрҙең түбән төшөүенә һәм күтәрелеүенә сәбәп булыр һәм Алланан бирелгән илаһи билдә булып торор. Был билдәне күптәр кире ҡағыр, 35шул сәбәпле күптәрҙең йөрәктәрендәге уй-фекерҙәре асылыр. Ә һинең үҙеңдең йөрәгеңде ҡылыс сәнсеп үтер, – тине[+].

36Унда Ашер нәҫеленән Ханна пәйғәмбәр[†] – Пенуилдың ҡыҙы ла бар ине. Инде өлкән[†] йәштәге был ҡатын, кейәүгә сыҡҡас, ире менән ете йыл ғына йәшәп 37тол ҡалған, һәм әле ул һикһән дүрт йәштә ине. Ханна һәр ваҡыт ураҙа тотоп, доға ҡылып, Алла йортонда көнө-төнө Аллаға хеҙмәт итте[+]. 38[+]Ошо ваҡытта Ханна, улар янына килеп, Алланы данлап, Йәрүсәлимдең ҡотҡарылыуын көткән кешеләрҙең бөтәһенә лә Бала тураһында һөйләп бирҙе.

39Мәрйәм менән Йософ, Раббы ҡануны талаптарының бөтәһен дә үтәгәс, Галилеялағы үҙҙәре йәшәгән Назара ҡалаһына ҡайтып китте[+]. 40Бала иһә үҫте, быуынын нығытты, зирәк аҡыл тупланы һәм Алла фатихаһында булды.


Ун ике йәшлек Ғайса Алла йортонда

41[+]Ғайсаның атаһы менән әсәһе йыл һайын Йәрүсәлимгә Ҡотҡарылыу байрамына[*] бара торғайны[+]. 42Ғайсаға ун ике йәш булғанда улар, ғәҙәттәгесә, байрамға китте. 43Байрам көндәре тамамланғас, Йософ менән Мәрйәм ҡайтыр юлға сыҡты, ә үҫмер Ғайса Йәрүсәлимдә торҙо ла ҡалды. Атаһы менән әсәһе быны һиҙмәне,[+] 44башҡалар менән бергә ҡайтып киләлер, тип уйланы. Бер көнлөк юлды үткәндән һуң, Уны туғандары һәм таныш-белештәре араһынан эҙләй башланылар. 45Таба алмағас, Ғайсаны эҙләп, Йәрүсәлимгә кире килделәр. 46Өс көндән һуң Уны Алла йортонда килеп таптылар. Ул ҡанун уҡытыусылары араһында, уларҙы тыңлап, һорауҙарын биреп ултыра ине. 47Ғайсаны ишеткәндәрҙең бөтәһе лә Уның аҡыллы яуаптарына хайран ҡалды. 48Атаһы менән әсәһе Уны күреп бик аптыраны.

– Улым! – тине әсәһе. – Ни өсөн беҙҙең менән улай иттең? Атайың менән борсолоп, һине эҙләп бөттөк.

49– Мине ниңә эҙләнегеҙ? Атайым Йортонда булырға тейешлегемде белмәнегеҙме ни? – тип яуап бирҙе Ғайса.

50Ләкин атаһы менән әсәһе Уның әйткән һүҙҙәрен аңламаны[+].

51Ғайса улар менән бергә Назараға ҡайтты һәм бар нәмәлә уларҙы тыңланы. Ә Мәрйәм быларҙың бөтәһен дә йөрәгендә һаҡланы[+]. 52Ғайса иһә үҫте, аҡыл тупланы, Алланың да, кешеләрҙең дә ихтирамын ҡаҙанды[+].

#### 3


Сумдырыусы Яхъяның вәғәзләүе


(Маҫ 3:1-12; Мрк 1:2-8; Ях 1:19-28)

1[•]Тибериос ҡайсар хакимлығының ун бишенсе йылында, Йәһүҙиәлә Понтиос Пилатос[†] идара иткәндә, Галилеяның[†] башлығы – Һируд,[†] уның ир туғаны Филиппус – Итуреа һәм Трахонитис өлкәләренең башлығы, ә Лусаниас Әбиләнә өлкәһе башлығы булғанда,[+] 2Ханнас менән Ҡаяфас иң баш ҡаһиндар[†] булған осорҙа, сүллектә көн күргән Яхъяға – Зәкәрьяһтың улына, Алланан хәбәр килде[+]. 3Шунан һуң Яхъя Иордан йылғаһының тирә-яғындағы ерҙәрҙе йөрөп сыҡты. Ул кешеләрҙе, гонаһтары[†] ғәфү ителһен өсөн, тәүбә итеп һыуға сумдырылырға өндәп йөрөнө. 4[+]Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] китабында яҙылғанса:

«Сүлдә тауыш яңғырай:
„Раббыға юл әҙерләгеҙ,
Уның барыр һуҡмаҡтарын турайтығыҙ,
5һәр йырын тулһын,
һәр тау, һәр ҡалҡыулыҡ түбәнәйһен;
борма юлдар турайһын,
һикәлтәле юлдар тигеҙләнһен;
6шунда йән эйәләренең бөтәһе лә Алла[†] ҡотҡарыуын күрер“»[+].

7Үҙенең янына һыуға сумдырылырға[*] тип килгән халыҡҡа Яхъя:

– Эй һеҙ, ағыулы йылан тоҡомо! Кем һеҙгә, Алланың яҡынлашып килгән асыуынан ҡасып ҡала алырһығыҙ, тине[+]? 8Ихлас тәүбә итеүегеҙҙе[†] эш менән күрһәтегеҙ! «Беҙҙең атабыҙ бит Ибраһим!»[†] – тип уйлай башламағыҙ. Һеҙгә әйтәм: Алла ошо таштарҙан да Ибраһимға балалар булдыра ала[+]. 9Балта ағас төбөндә әҙер ята инде: һәйбәт емеш бирмәгән һәр ағас ҡырҡылып утҡа ташланыр, – тине[+].

10Халыҡ унан:

– Беҙ нимә эшләйек һуң? – тип һораны[+].

11Яхъя:

– Ике күлдәге булған кеше береһен күлдәге бөтөнләй булмағанына бирһен. Ризығы булғаны ашарына булмаған кеше менән ризығын уртаҡлашһын, – тип яуапланы[+].

12Һыуға сумдырылыр өсөн һалым йыйыусылар[†] ҙа килгәйне:

– Остаз! Ә беҙгә нимә эшләргә? – тинеләр.

13Яхъя уларға:

– Тейешенән артығын талап итмәгеҙ, – тине.

14Ғәскәриҙәр ҙә унан:

– Ә беҙгә нимә эшләргә? – тип һораны.

– Бер кемдән дә көсләп, ялған шаһитлыҡ ҡылып әйбер алмағыҙ. Хеҙмәт хаҡы менән ҡәнәғәт булығыҙ, – тине Яхъя[+].

15Халыҡ көсөргәнеш менән көттө, һәм барыһы ла уның тураһында эстән генә: «Был Мәсих[†] түгелме икән?» – тип уйланы[+]. 16Яхъя уларҙың бөтәһенә лә былай тип яуап бирҙе:

– Мин һеҙҙе һыуға сумдырам, әммә минән һуң ҡөҙрәтлерәк Берәү килә. Мин Уның аяҡ кейеменең ҡайышын сисергә лә лайыҡ түгелмен. Ул һеҙҙе Изге[†] Рухҡа һәм утҡа сумдырыр[+]. 17Ырҙында ашлыҡ елгәрер өсөн, Ул ҡулына көрәк тотҡан. Бойҙайын, айырып, Үҙенең бураһына һалыр, ә кәбәген һүнмәҫ утта яндырыр[+].

18Яхъя, халыҡҡа башҡа күп төрлө өгөт-нәсихәттәр биреп, Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләп йөрөнө. 19Яхъя өлкә идарасыһы Һирудты үҙенең ағаһының ҡатыны Һирудиасҡа өйләнгәне һәм башҡа енәйәттәре өсөн фашлағайны. 20Шуға күрә Һируд, бығаса ҡылған яуызлыҡтарына тағы берәүҙе өҫтәп, Яхъяны төрмәгә япты[+].


Ғайсаның һыуға сумдырылыуы


(Маҫ 3:13-17; Мрк 1:9-11; Ях 1:32-34)

21[•]Бик күп халыҡ һыуға сумдырылды, улар менән бергә Ғайса ла сумдырылды. Ул доға ҡылған ваҡытта күк ҡабағы асылып китте лә[+] 22[+]Уға күгәрсен сүрәтендә Изге Рух төштө. Күктән: «Һин – Минең һөйөклө Улым. Һин – Минең ҡыуанысым!» – тигән ауаз ишетелде[+].


Ғайсаның шәжәрәһе


(Маҫ 1:1-17)

23[•]Үҙенең хеҙмәтен башлағанда, Ғайсаға утыҙ йәштәр самаһы ине. Кешеләр Уны Йософ улы тип уйланы. Ә Йософ – Ғәли улы,[+] 24Ғәли – Маҫҫат улы, Маҫҫат – Леви улы, Леви – Мәлки улы, Мәлки – Яннай улы, Яннай – Йософ улы, 25Йософ – Маттаҫиас улы, Маттаҫиас – Амус улы, Амус – Нахум улы, Нахум – Һесли улы, Һесли – Нағғай улы, 26Нағғай – Мааҫ улы, Мааҫ – Маттаҫиас улы, Маттаҫиас – Сәмәйн улы, Сәмәйн – Йосих улы, Йосих – Йода улы, 27Йода – Йоханан улы, Йоханан – Рәса улы, Рәса – Зеруббавел улы, Зеруббавел – Шеалтиил улы, Шеалтиил – Нәри улы,[+] 28Нәри – Мәлки улы, Мәлки – Адди улы, Адди – Косам улы, Косам – Әлмәдам улы, Әлмәдам – Эр улы, 29Эр – Йеһошуағ улы, Йеһошуағ – Әлиғәзәр улы, Әлиғәзәр – Йорим улы, Йорим – Маҫҫат улы, Маҫҫат – Леви улы, 30Леви – Шимғон улы, Шимғон – Йәһүҙә[†] улы, Йәһүҙә – Йософ улы, Йософ – Йонам улы, Йонам – Әлъяҡим улы, 31[+]Әлъяҡим – Мелеа улы, Мелеа – Менна улы, Менна – Маттаҫа улы, Маттаҫа – Наҫан улы, Наҫан – Дауыт улы,[†][+] 32Дауыт[†] – Ишай улы, Ишай – Ғовед улы, Ғовед – Боғаз улы, Боғаз – Салма улы, Салма – Нахшон улы,[+] 33Нахшон – Ғамминадав улы, Ғамминадав – Админ улы, Админ – Арни улы, Арни – Хесрон улы, Хесрон – Пәрәс улы, Пәрәс – Йәһүҙә улы,[+] 34[+]Йәһүҙә – Яҡуп улы, Яҡуп – Исхаҡ улы, Исхаҡ – Ибраһим улы, Ибраһим – Терах улы, Терах – Нахор улы,[+] 35Нахор – Серуг улы, Серуг – Реғу улы, Реғу – Пәләг улы, Пәләг – Ғевәр улы, Ғевәр – Шелах улы, 36[+]Шелах – Ҡынан улы, Ҡынан – Арпахшад улы, Арпахшад – Шем улы, Шем – Нух улы, Нух – Ләмәх улы, 37Ләмәх – Меҫушелах улы, Меҫушелах – Ханох улы, Ханох – Йәрәд улы, Йәрәд – Маһалалил улы, Маһалалил – Ҡынан улы, 38Ҡынан – Әнош улы, Әнош – Шеҫ улы, Шеҫ – Әҙәм улы,[†] Әҙәм – Алланан[+].

#### 4


Ғайсаның сүлдә һынау үтеүе


(Маҫ 4:1-11; Мрк 1:12-13)

1[•]Изге[†] Рух менән һуғарылған Ғайса Иордан йылғаһы буйынан ҡайтҡас, Рух Уны сүлгә алып китте. 2[+]Ғайса унда ҡырҡ көн буйы Иблис[†] тарафынан һынау үтте, был көндәрҙә Ул бер нәмә лә ашаманы һәм ахырҙа бик ныҡ асыҡты[+].

3– Әгәр ҙә Һин Алла Улы[†] булһаң, бынау ташҡа икмәккә әйләнергә бойор, – тине Уға Иблис.

4[+]Ғайса:

– «Кеше икмәк менән генә йәшәмәҫ», – тип яҙылған Изге Яҙмала,[†] – тип яуапланы[+].

5Шунан һуң Иблис Ғайсаны бейек тауға алып менде лә донъялағы бөтөн батшалыҡтарҙы күҙ асып йомғансы күрһәтеп сыҡты.

6– Ошо батшалыҡтарҙың бөтәһе өҫтөнән хакимлыҡты ла, уларҙың данын да Һиңә бирермен. Уларҙың барыһы ла миңә бирелгән һәм мин кемгә теләйем, шуға бирә алам[+]. 7Шулай итеп, әгәр Һин миңә табынһаң, барыһы ла Һинеке булыр, – тине ул.

8[+]– Изге Яҙмала: «Аллаң Раббыға табын һәм бары Уға ғына хеҙмәт ит», – тип яҙылған, – тип яуапланы Ғайса[+].

9Шунан һуң Иблис Ғайсаны Йәрүсәлимгә[†] алып килеп Алла йортоноң[†] иң бейек урынына баҫтырҙы ла:

– Әгәр ҙә Һин Алла Улы булһаң, ошо урындан түбәнгә ташлан, – тине. – 10[+]Изге Яҙмала әйтелгән бит:

«Алла[†] Үҙенең фәрештәләренә[†]
Һинең турала хәстәрләп,
Һине һаҡларға бойороҡ бирер[+].
11Аяҡтарыңды ташҡа бәрҙертмәй,
улар Һине ҡулдарына күтәреп йөрөр».

12[+]Ғайса уға:

– Изге Яҙмала: «Аллаң Раббыны һынама», – тип әйтелгән, – тип яуапланы[+].

13Иблис Ғайсаны һынауҙан туҡтаны ла икенсе берәй уңайлы мәлгә тиклем Уны ҡалдырып китте.


Ғайсаның хеҙмәт итә башлауы


(Маҫ 4:12-17; Мрк 1:14-15)

14[•]Рух ҡөҙрәте менән һуғарылған Ғайса Галилеяға[†] ҡайтты. Уның хаҡындағы хәбәр бөтә тирә-яҡҡа таралды. 15Ул ғибәҙәтханаларҙа,[†] аң-белем биреп, халыҡты өйрәтте, һәм барыһы ла Уға дан йырланы[+].


Назара халҡының Ғайсаны кире ҡағыуы


(Маҫ 13:54-58; Мрк 6:1-6)

16Ғайса Үҙе үҫкән ҡалаға – Назараға килде һәм, ғәҙәте буйынса, шәмбе көнө[†] ғибәҙәтханаға инде. Изге Яҙманы уҡырға тип урынынан торғас,[+] 17Уға Ишағыяһ пәйғәмбәрҙең[†] китабын бирҙеләр. Ғайса ҡулъяҙма төргәген һүтеп, ошондай һүҙҙәр яҙылған урынды тапты:

18[+]«Раббының Рухы Минең өҫтөмдә,
сөнки Ул Мине фәҡирҙәргә
Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] еткереү өсөн мәсехләне.
Ул Мине[*] әсирҙәргә – ирек,
һуҡырҙарға – күрә башлауҙарын иғлан итергә,
йәберләнгәндәрҙе азат итергә[+]
19һәм Раббының шәфҡәт күрһәтә торған йылын хәбәр итергә ебәрҙе».

20Ғайса ҡулъяҙманы төрөп хеҙмәтсегә кире бирҙе лә урынына ултырҙы. Ғибәҙәтханала һәммәһенең ҡарашы Уға төбәлгәйне.

21– Бөгөн, һеҙ быларҙы тыңлаған саҡта, Яҙмалағы ошо һүҙҙәр тормошҡа ашты, – тип һөйләй башланы уларға Ғайса.

22Барыһы ла Уны маҡтаны һәм Уның мәрхәмәтле[†] һүҙҙәренә таң ҡалып:

– Был Йософтоң Улы түгелме һуң? – тиештеләр.

23Ғайса:

– Әлбиттә, һеҙ Миңә: «Табип! Үҙеңде Үҙең дауала», – тигән әйтем менән яуап бирерһегеҙ һәм: «Капернаумдағы эштәрең тураһында ишеттек, бында ла, Үҙең йәшәгән ҡалала, шуларҙы уҡ башҡар», – тип әйтерһегеҙ, – тине[+].

24Шунан һүҙен дауам итте:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: бер пәйғәмбәр ҙә үҙ ерендә ҡабул ителмәй[+]. 25[+]Һеҙҙе ышандырып әйтә алам: Ильяс пәйғәмбәр көндәрендә өс йыл һәм алты ай буйы, күк йөҙө ябылып, ямғыр яуманы, бөтә Исраил[†] иле ҡот осҡос аслыҡтан интекте. Исраилда тол ҡатындар күп ине,[+] 26ләкин Ильяс Алла тарафынан уларҙың береһенә лә түгел, ә Сидон илендәге Сарефаҫ ҡалаһында йәшәгән тол ҡатын янына ғына ебәрелде[+]. 27[+]Ильясиғин пәйғәмбәр ваҡытында Исраилда махау[†] сире[*] менән ауырығандар күп булды, әммә Сүриә кешеһе Нағамандан башҡа берәү ҙә был сирҙән таҙарынманы[+].

28Был һүҙҙәрҙе ишеткәс, ғибәҙәтханалағы кешеләрҙең бөтәһе лә асыуҙан ярһыны. 29Урындарынан тороп, Ғайсаны ҡаланан ҡыуып алып сыҡтылар ҙа, түбәнгә ырғытырға тип, ҡала урынлашҡан тауҙың башына алып менделәр. 30Әммә Ғайса, халыҡ араһынан үтеп, үҙ юлы менән китеп барҙы[+].


Яуыз рухты ҡыуып сығарыу


(Мрк 1:21-28)

31[•]Ул Галилеяның Капернаум ҡалаһына килде һәм шәмбе көнө халыҡты аң-белемгә өйрәтте[+]. 32Уның өйрәтеүҙәренә бөтәһе лә хайран ҡалды, сөнки Ул хакимдарса һөйләй ине[+].

33Ғибәҙәтханала яуыз рух[†] эйәләгән бер кеше бар ине. Ул көслө тауыш менән:

34– Эй, назаралы Ғайса, һиңә беҙҙән нимә кәрәк? Беҙҙе һәләк итергә килдеңме? Һинең кем икәнлегеңде беләм. Һин Алла тарафынан һайланған изге Әҙәмһең! – тип ҡысҡырҙы[+].

35Ғайса рухты:

– Шым! – тип тыйҙы. – Был кешенән сыҡ!

Ен, әлеге әҙәмде халыҡ алдында ҡолатып, уға бер зыян да килтермәйенсә, эсенән сығып китте[+]. 36Был хәлгә бөтәһе лә таң ҡалып:

– Был ни хәл? Ул хакимлыҡ һәм ҡөҙрәт менән яуыз рухтарға бойороҡ бирә, һәм улар кешенән сыға, – тип һөйләнделәр.

37Уның хаҡында хәбәр бөтә тирә-яҡҡа таралды.


Ғайса Шимғон өйөндә


(Маҫ 8:14-16; Мрк 1:29-38)

38[•]Ғайса, ғибәҙәтхананан сыҡҡас, Шимғондың өйөнә килде. Шимғондың ҡәйнәһе, бөтә тәне янып, тапма менән ауырып ята ине. Ғайсанан уға ярҙам итеүен һоранылар[+]. 39Ул, ҡатын өҫтөнә эйелеп, сиргә туҡтарға ҡушты. Тән яныуы туҡтаны. Ҡатын шунда уҡ торҙо ла уларға табын әҙерләй башланы.

40Ҡояш байыған мәлдә бөтәһе лә төрлө сирҙәрҙән ғазапланыусы яҡындарын Ғайса янына алып килде. Ғайса, һәр береһенә ҡулдарын ҡуйып, уларҙы һауыҡтырҙы. 41«Һин – Алла Улы!» – тип ҡысҡырышып, күптәрҙең эсенән ен сыҡты. Ә Ғайса, ҡаты киҫәтеп, ендәрҙе һүҙ һөйләүҙән тыйҙы, сөнки улар Уның Мәсих[†] икәнлеген белә ине[+].

42[•]Яңы көн тыуғас, Ул ҡаланан сығып аулаҡ урынға китте. Халыҡ Уны эҙләргә кереште, тапҡас, үҙҙәре янында ҡалырға өгөтләне[+]. 43Әммә Ғайса уларға:

– Алла Батшалығы[†] тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе башҡа ҡалаларға ла еткерергә тейешмен. Мин шуның өсөн ебәрелдем бит, – тине[+].

44Ул Йәһүҙиәләге ғибәҙәтханаларҙа вәғәз һөйләүен дауам итте.

#### 5


Ғайсаның беренсе шәкерттәре


(Маҫ 4:18-22; Мрк 1:16-20; Ях 1:40-42)

1[•]Бер ваҡыт, Геннисарет күле[*] буйында, Алла[†] һүҙен тыңларға тип йыйылған халыҡ Ғайсаны төрлө яҡлап ҡыҫырыҡлай башланы[+]. 2Шул ваҡыт Ғайса күл ярына килеп туҡтаған ике кәмәне күреп ҡалды. Балыҡсылар, кәмәләрҙән төшөп, ауҙарын йыуып йөрөйҙәр ине. 3Ғайса уларҙың береһенә ултырҙы ла, ә ул кәмә Шимғондыҡы ине, ярҙан бер аҙ китергә һораны һәм кәмәлә ултырған көйө халыҡты аң-белемгә өйрәтә башланы. 4Һүҙен тамамлағас, Шимғонға:

– Тәрәнгәрәк барып, иптәштәрең менән ау һалығыҙ! – тине[+].

5– Остаз! Беҙ төнө буйы йөрөнөк, әммә бер нәмә лә тота алманыҡ. Шулай ҙа, Һин ҡушаһың икән, ау һалам, – тип яуап ҡайтарҙы Шимғон.

6Шулай эшләнеләр, һәм уларға бик күп балыҡ эләкте, хатта ауҙары бүҫелә башланы. 7Ҡул болғап, балыҡсылар иптәштәрен ярҙамға саҡырҙы. Иптәштәре килеп, ике кәмәне лә балыҡ менән тултырғас, кәмәләр бата яҙҙы. 8Шимғон Петрус был хәлде күреп:

– Хакимым, кит минең янымдан! Мин гонаһлы,[†] – тип Ғайсаның тубығына йығылды[+]. 9Балыҡтың күп эләгеүе Шимғон Петрусты ла, уның менән булғандарҙы ла ҡурҡыуға һалды. 10Шулай уҡ Шимғондың иптәштәре – Зәбәҙәйостың улдары Яҡуп менән Яхъяның да ҡото алынды.

Ғайса Шимғонға:

– Ҡурҡма, ошо ваҡыттан башлап кешеләр ауларһың, – тине[+].

11Балыҡсылар кәмәләрен ярға сығарҙы ла, бөтә нәмәләрен шунда ҡалдырып, Ғайсаға эйәреп китте.


Махаулыны һауыҡтырыу


(Маҫ 8:2-4; Мрк 1:40-44)

12[•]Ғайса бер ҡалала булған саҡта, Уның эргәһенә тотош тәнен махау[†] баҫҡан бер кеше килде. Ғайсаны күргәс, алдына йығылып:

– Әфәндем! Әгәр теләһәң, мине таҙарта алаһың бит, – тип ялбарҙы[+].

13Ғайса ҡулын һуҙып уға ҡағылды:

– Эйе, теләйем, таҙарын!

Был кешенең махауы шунда уҡ юҡҡа сыҡты.

14[+]Ғайса был турала берәүгә лә һөйләмәҫкә ҡушты:

– Ҡаһинға[†] барып күрен һәм һауығыуың өсөн, Муса[†] ҡушҡанса, ҡорбан[†] килтер. Был кешеләргә һауығыуыңды раҫлау билдәһе булыр[+].

15Ғайса тураһындағы хәбәр тағы ла нығыраҡ таралды. Уны тыңлау һәм ауырыуҙарынан һауығыу өсөн янына бик күп кеше ағылды. 16Ғайса иһә аулаҡ урындарға барып доға ҡылыр булды[+].


Фалиж һуҡҡан кешене һауыҡтырыу


(Маҫ 9:2-8; Мрк 2:3-12)

17[•]Бер тапҡыр, Ғайса халыҡҡа аң-белем биргән саҡта, тыңлаусылар араһында Галилеяның[†] һәм Йәһүҙиәнең барлыҡ ауылдарынан, шулай уҡ Йәрүсәлимдән[†] килгән фарисейҙар[†][*] менән ҡанун[†] өйрәтеүселәр ҙә ултыра ине. Раббы[†] ҡөҙрәте Ғайса менән ине, һәм Ул ауырыуҙарҙы һауыҡтырҙы[+].

18Бына бер нисә кеше фалиж[*] һуҡҡан берәүҙе ятҡан түшәге менән бергә күтәреп алып килде һәм уны, Ғайса алдына һалыр өсөн, өйгә алып инергә тырышты. 19Ләкин халыҡ араһынан үтергә юл таба алмағанлыҡтан, өй башына менеп, ҡыйығын һүтеп, ауырыуҙы түшәге менән бергә төркөм уртаһына, Ғайсаның алдына төшөрҙөләр. 20Ғайса, уларҙың ышаныуҙарын күреп, ауырыуға:

– Дуҫым, һинең гонаһтарың ғәфү ителде! – тине[+].

21Ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар үҙ-ара фекер алыша башланы:

– Көфөр һүҙ һөйләүсе был Кеше кем һуң? Гонаһтарҙы бер Алланан башҡа кем ярлыҡай ала[+]?

22Ғайса, уларҙың уй-фекерҙәрен белеп:

– Ни өсөн һеҙ шулай уйлайһығыҙ? – тип һораны. – 23Нимә тип әйтеү еңелерәк? «Гонаһтарың ғәфү ителде», – типме, әллә: «Тор ҙа атлап кит», – типме? 24Ләкин шуны белегеҙ: Әҙәм Улының[†][*] ерҙә гонаһтарҙы ярлыҡарға хакимлығы бар. – Ул фалиж һуҡҡан кешегә өндәште: – Мин һиңә бойорам: тор ҙа, түшәгеңде алып, өйөңә ҡайт!

25Теге барыһының күҙ алдында йәһәт кенә торҙо ла, ятҡан түшәген алып, Алланы данлап, ҡайтып китте.

26Таң ҡалып, барыһы ла Алланы данланы. Ҡоттары осоуҙан:

– Беҙ бөгөн иҫ киткес нәмәләр күрҙек, – тинеләр.


Ғайсаның Левиҙе Үҙ артынан саҡырыуы


(Маҫ 9:9-13; Мрк 2:14-17)

27[•]Ошонан һуң Ғайса был урындан китеп барҙы. Һалым йыйыу урынында ултырған Леви исемле һалым йыйыусыны[†] күреп, уға:

– Миңә эйәр, – тине.

28Леви торҙо ла, бөтә нәмәһен ҡалдырып, Уның артынан эйәрҙе.

29Үҙенең өйөндә Леви Ғайса хөрмәтенә оло табын ҡорҙо. Табынға һалым йыйыусылар һәм башҡа кешеләр ҙә күп килде[+]. 30Фарисейҙар һәм уларға ҡараған ҡанун белгестәре, асыуланып, Ғайсаның шәкерттәренә ризаһыҙлыҡ белдерҙе:

– Ни өсөн һеҙ һалым йыйыусылар һәм башҡа гонаһлы әҙәмдәр менән бергә ашап-эсеп ултыраһығыҙ[+]?

31– Табип сәләмәт кешеләргә түгел, ә ауырыуҙарға кәрәк, – тип яуап бирҙе Ғайса уларға. – 32Мин тәҡүә кешеләрҙе түгел, ә гонаһлыларҙы тәүбәгә саҡырырға килдем[+].


Ураҙа тотоу тураһында һорау


(Маҫ 9:14-17; Мрк 2:18-22)

33[•]Ҡайһы бер кешеләр Ғайсаға:

– Яхъяның шәкерттәре лә, фарисейҙыҡылар ҙа ураҙаны йыш тота һәм доға ҡыла, ә Һинең шәкерттәрең ашай һәм эсә! – тине[+].

34– Кейәү яндарында булғанда, туйҙағы ҡунаҡтарҙы ураҙа тоторға мәжбүр итеү мөмкинме[+]? 35Әммә килер бер көн: кейәү яндарынан алыныр һәм шул ваҡытта улар ураҙа тотасаҡ, – тине Ғайса һәм[+] 36кинәйә менән һүҙен дауам итте:

– Бер кем дә иҫке кейемгә яңы кейемдән йыртып алынған ямаулыҡ һалмай, юғиһә яңыһы ла әрәм була, иҫкеһенә лә яңы туҡыманан ямаулыҡ бармай. 37Шулай уҡ бер кем дә яңы шарапты иҫке турһыҡҡа һалмай. Юғиһә яңы шарап турһыҡты йыртыр ҙа шарап ағып бөтөр, турһыҡ әрәм булыр. 38Яңы шарап яңы турһыҡҡа тултырылырға тейеш. 39Бер кемдең дә, иҫке шарапты эскәндән һуң, яңыһын эскеһе килмәҫ. «Иҫкеһе яҡшыраҡ шул», – тип әйтер.

#### 6


Шәмбе көнө тураһында


(Маҫ 12:1-8; Мрк 2:23-28)

1[+][•]Бер тапҡыр, шәмбе көндө,[†] Ғайса иген баҫыуҙары аша үткәндә, шәкерттәре башаҡ өҙөп ала ла, устарында ыуып, бойҙай ашап бара ине[+]. 2Фарисейҙарҙың[†] ҡайһы берәүҙәре уларҙан:

– Ни өсөн һеҙ шәмбе көндө тыйылғанды эшләйһегеҙ? – тип һораны[+].

3– Дауыт[†] менән уның юлдаштары асыҡҡас, Дауыттың нимә эшләгәне тураһында уҡығанығыҙ юҡмы ни[+]? 4[+]Ул, Алла йортона[†] инеп, Аллаға бағышланған икмәктәрҙе алған: үҙе лә ашаған, юлдаштарына ла биргән, ә ҡанун[†] буйынса уларҙы ҡаһиндарҙан[†] башҡа һис кемгә ашарға рөхсәт ителмәй, – тип яуапланы Ғайса[+] 5һәм:

– Әҙәм Улы[†] – шәмбе көнөнөң хужаһы, – тип өҫтәп ҡуйҙы.


Ҡулы ҡороған кешене һауыҡтырыу


(Маҫ 12:9-14; Мрк 3:1-6)

6Икенсе бер шәмбелә Ғайса ғибәҙәтханаға[†] инеп халыҡты өйрәтте. Унда уң ҡулы ҡороған берәү бар ине[+]. 7Ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар, Ғайсаны ғәйепләргә һылтау эҙләп, шәмбе көндө берәйһен һауыҡтырмаҫмы икән тип, Уны күҙәтте[+]. 8Әммә Ғайса, уларҙың уйҙарын белеп, ҡулы ҡороған кешегә:

– Уртаға сығып баҫ! – тине.

Теге кеше сығып баҫты.

9Шул саҡ Ғайса ҡанун белгестәре менән фарисейҙарҙан:

– Мин һеҙгә шундай һорау бирәм: шәмбе көндө яҡшылыҡ эшләү дөрөҫмө, әллә яманлыҡмы? Кешенең ғүмерен ҡотҡарыумы, әллә һәләк итеүме? – тип һораны[+].

10Ғайса бөтөнөһөнә күҙ йөрөтөп сыҡты ла теге кешегә:

– Ҡулыңды һуҙ! – тип бойорҙо.

Теге кеше ҡушылғанды үтәне, һәм ҡулы һауыҡты[+]. 11Ҡанун белгестәре менән фарисейҙарҙың асыуы ҡабарҙы, улар, Ғайсаға ҡаршы ни эшләргә икән, тип кәңәш ҡорҙо.


Ун ике илсене һайлап алыу


(Маҫ 10:2-4; Мрк 3:13-19; Ғмл 1:13)

12[•]Шул көндәрҙә Ғайса доға ҡылырға тип тауға артылды һәм төнө буйы Аллаға доға ҡылып сыҡты. 13Иртәгеһен шәкерттәрен Үҙе янына саҡырҙы, араларынан ун икеһен һайлап алып, уларҙы илселәр[†] тип атаны. 14Улар – Ғайса Петрус тип атаған Шимғон, уның ҡустыһы Әндриас, Яҡуп һәм Яхъя, Филиппус һәм Барҫоломай,[+] 15Маҫҫайос һәм Томас, Алфай улы Яҡуп һәм Көрәшсе ҡушаматлы Шимғон[*][+] 16Яҡуп улы Йәһүҙә[†] һәм аҙаҡ хыянат итәсәк Йәһүҙә Искариот[+].


Ғайсаның ауырыуҙарҙы һауыҡтырыуы


(Маҫ 5:3-12)

17[•]Ғайса илселәр менән бергә тауҙан тигеҙлеккә төштө. Унда Уның күп кенә шәкерттәре һәм бөтә Йәһүҙиәнән дә, Йәрүсәлимдән[†] дә, диңгеҙ буйындағы Тир һәм Сидон яҡтарынан да бик күп халыҡ йыйылды. 18Улар Ғайсаны тыңларға, ауырыуҙарынан арынырға килгәйне. Яуыз рухтарҙан[†] ғазап сиккән кешеләр ҙә һауыҡты. 19Бөтә халыҡ Ғайсаға ҡағылырға тырышты, сөнки Унан сыҡҡан ҡөҙрәт һәммәһен дә һауыҡтыра ине[+].


«Кем бәхетле?»


(Маҫ 5:2-12)

20Ғайса шәкерттәренә ҡарап былай тине:

– Ярлылар, һеҙ бәхетле,
сөнки Алла батшалығы[†] һеҙҙеке;[+]
21[+][+]әле ас кешеләр, һеҙ бәхетле,
сөнки туясаҡһығыҙ;
әле илаусылар, һеҙ бәхетле,
сөнки көләсәкһегеҙ[+].

22Әҙәм Улы өсөн кешеләр һеҙгә нәфрәтләнгәндә лә, һеҙҙе ҡыуып ебәргәндә, хурлағанда, исемегеҙгә ҡара яҡҡанда ла һеҙ бәхетле[+]. 23Шул көндә шатланығыҙ һәм ҡыуаныстан һикерегеҙ, сөнки күктә әжерегеҙ ҙур буласаҡ. Ул кешеләрҙең ата-бабалары ла пәйғәмбәрҙәр[†] менән шулай эшләгән[+].

24Байҙар, һеҙгә ҡайғы,
сөнки етерлек йыуандығыҙ[+].
25Әлеге мәлдә туҡ булғандар, һеҙгә ҡайғы,
сөнки асығырһығыҙ.
Әлеге мәлдә көлөүселәр, һеҙгә ҡайғы,
сөнки хәсрәтләнерһегеҙ һәм иларһығыҙ[+].

26Бар кешеләр ҙә һеҙҙе маҡтай икән, һеҙгә ҡайғы! Ул кешеләрҙең ата-бабалары ла ялған пәйғәмбәрҙәрҙе шулай маҡтаған![+]


«Дошмандарығыҙҙы яратығыҙ»


(Маҫ 5:38-48; 7:12)

27[+][•]Һеҙгә, Мине тыңлаусыларға, әйтәм: дошмандарығыҙҙы яратығыҙ, һеҙҙе күрә алмаусыларға яҡшылыҡ ҡылығыҙ, 28үҙегеҙҙе ҡарғаған кешеләргә фатихағыҙҙы бирегеҙ һәм рәнйетеүселәр өсөн доға ҡылығыҙ[+]. 29Бер яңағыңа һуҡҡан кешегә икенсе яңағыңды ла ҡуй, өҫкө кейемеңде тартып алыусыға күлдәгеңде лә тартып алырға ҡамасаулама[+]. 30[+]Һораған һәр кешегә һорағанын бир, үҙеңдекен алған кешенән кире һорама[+].

31Башҡаларҙың һеҙгә нимә эшләүен теләһәгеҙ, уларға шуны уҡ эшләгеҙ[+]. 32Үҙегеҙҙе яратҡандарҙы ғына яратһағыҙ, һеҙгә нимә өсөн рәхмәт әйтергә һуң? Гонаһлылар[†] ҙа үҙҙәрен яратҡан кешеләрҙе ярата. 33Үҙегеҙгә яҡшылыҡ эшләүселәргә генә яҡшылыҡ ҡылһағыҙ, һеҙгә ни өсөн рәхмәт әйтергә? Гонаһлылар ҙа шулай эшләй. 34Бурысҡа биргәндә, кире алырмын, тип уйлап бирһәгеҙ, һеҙгә ни өсөн рәхмәт әйтергә? Гонаһлылар ҙа бер-береһенә бурысҡа биргәндә шул уҡ кимәлдә кире ҡайтарыуға иҫәп тота. 35Ә һеҙ дошмандарығыҙҙы яратығыҙ, кешеләргә яҡшылыҡ эшләгеҙ, кире алырға өмөт итмәйенсә, бурысҡа бирегеҙ. Шулай итһәгеҙ, һеҙгә әжер мул төшөр һәм Юғарыларҙан Юғарының балалары булырһығыҙ. Сөнки Ул яҡшылыҡтың ҡәҙерен белмәгәндәргә лә, яуыздарға ла миһырбанлы[+]. 36[+]Атағыҙ шәфҡәтле булған кеүек, һеҙ ҙә шәфҡәтле булығыҙ[+].


Кешеләргә булған мөнәсәбәт тураһында


(Маҫ 7:1-5)

37[•]Хөкөм итмәгеҙ, үҙегеҙ ҙә хөкөм ителмәҫһегеҙ. Ғәйепләмәгеҙ, үҙегеҙ ҙә ғәйепләнмәҫһегеҙ. Ғәфү итегеҙ, үҙегеҙ ҙә ғәфү ителерһегеҙ[+]. 38[+]Бирегеҙ, һеҙгә лә бирелер. Итәктәрегеҙгә һәм салғыйҙарығыҙға мул итеп, үлсәү һауытын һелкетеп, тығыҙлап, өймәләмә тултырып һалып бирерҙәр. Ниндәй үлсәм менән үлсәп бирһәгеҙ, һеҙгә лә шундай уҡ үлсәм менән үлсәп ҡайтарырҙар[+].

39Ғайса Үҙен тыңлаусыларға кинәйәләп һөйләне:

– Һуҡыр һуҡырҙы етәкләп бара аламы? Икеһе лә соҡорға ҡолап төшмәҫме[+]? 40Шәкерт үҙенең остазынан өҫтөн булмай, ләкин, өйрәнеп алғандан һуң, һәр береһе остазы кеүек була[+].

41Нисек һин туғаныңдың күҙендәге сүпте күрәһең, ә үҙ күҙеңдәге бүрәнәне тоймайһың? 42Үҙ күҙеңдәге бүрәнәне күрмәй тороп, туғаныңа: «Ағай, күҙеңдәге сүпте алайым әле!» – тип нисек әйтә алаһың? Эй, ике йөҙлө! Тәүҙә үҙ күҙеңдәге бүрәнәне сығар, унан һуң асыҡ күрерһең һәм туғаныңдың күҙендәге сүпте ала алырһың.


Ағас һәм уның емештәре


(Маҫ 7:16-20; 12:33-35)

43[•]Бер яҡшы ағас та насар емеш бирмәй, һәм, киреһенсә, бер насар ағас та яҡшы емеш бирмәй. 44Һәр ағас емешенә ҡарап беленә. Билсәндән – инжир, ә сәнскәктән йөҙөм йыймайҙар. 45Яҡшы кеше үҙ күңелендәге яҡшылыҡ һандығынан яҡшылыҡ сығара, ә яман кеше үҙ күңелендәге яманлыҡ һандығынан яманлыҡ сығара. Сөнки кеше күңелендә ни йөрөй, телендә лә шул була[+].


Ике төҙөүсе


(Маҫ 7:24-27)

46[•]Ни өсөн һеҙ Миңә: «Хакимым, Хакимым», – тип өндәшәһегеҙ, ә үҙегеҙ әйткәндәремде үтәмәйһегеҙ[+]? 47Минең яныма килеп, һүҙҙәремде ишетеп, уларҙы үтәүсене кемгә тиңләп була? Һеҙгә әйтәм: 48ул, өй төҙөгән саҡта, ерҙе тәрән итеп ҡаҙып, өйөн таш нигеҙ өҫтөнә һалған кеше һымаҡ. Ташҡын ваҡытында ярҙарынан сыҡҡан һыу, шул өйгә килеп бәрелеп тә, уны ҡаҡшата алмай, сөнки ныҡ итеп төҙөлгән[+]. 49Ә инде Мине ишетеп тә, һүҙҙәремде үтәмәгән кеше – нигеҙ ҡормайынса ғына ер өҫтөнә өй һалған кеше һымаҡ. Ташҡын һыу өйгә килеп бәрелгән, өй шунда уҡ ауған һәм тулыһынса емерелгән.

#### 7


Йөҙ башының ышанысы


(Маҫ 8:5-13)

1[•]Халыҡҡа әйтә торған һүҙҙәрен һөйләп бөткәндән һуң, Ғайса Капернаумға килде. 2Бер йөҙ башының бик ихтирам иткән хеҙмәтсеһе, ауырып, үлем хәлендә ята ине. 3Йөҙ башы, Ғайса тураһында ишетеп, хеҙмәтсеһен ҡотҡарыу үтенесе менән йәһүд аҡһаҡалдарын[†] Уға ебәрҙе. 4Улар, Ғайса янына килеп, ихлас үтенеп һораны:

– Йөҙ башы Һинең ярҙамыңа лайыҡ,[+] 5сөнки ул халҡыбыҙҙы ярата һәм беҙгә ғибәҙәтхана[†] һалдырҙы.

6Ғайса аҡһаҡалдар менән китте. Өйөнә етеп килгән саҡтарында, йөҙ башы Ғайсаға үҙенең дуҫтарын ебәрҙе һәм:

– Мәшәҡәтләнмә, Әфәндем! Мин Һине үҙ өйөмдә ҡабул итергә лайыҡ түгелмен, – тип әйтергә ҡушты. – 7Шуға күрә ҡаршыңа барырға үҙемде лайыҡлы һанаманым. Бер һүҙ генә әйт – хеҙмәтсем һауығасаҡ[+]. 8Мин бит үҙем дә башҡа берәүгә буйһонам, үҙемдең дә ҡул аҫтымда ғәскәриҙәр бар. Уларҙың берәйһенә «кит» тиһәм, китә; икенсеһенә «кил» тиһәм, килә; хеҙмәтсемә «ошоно эшлә» тиһәм, эшләй.

9Быны ишетеп, Ғайса бик ғәжәпләнде һәм Үҙе артынан килгән халыҡҡа боролоп:

– Һеҙгә шуны әйтәм: хатта Исраил[†] халҡында ла был тиклем ышаныуҙы күрмәгәйнем, – тине.

10Ебәрелгән кешеләр, әйләнеп ҡайтҡас, ауырыу хеҙмәтсенең һауыҡҡанын күрҙеләр.


Тол ҡатындың үлгән улын терелтеү

11Күп тә үтмәҫтән Ғайса Наин тип аталған ҡалаға китте. Шәкерттәре һәм бик күп халыҡ Уға эйәреп барҙы. 12Ғайса ҡала ҡапҡаһына[†] яҡынлашҡанда, ҡаланан мәйет күтәреп сығып киләләр ине. Бер тол ҡатындың берҙән-бер улы үлгән икән. Уны ҡаланан бик күп кеше оҙатып бара ине. 13Раббы[†] Ғайса, ҡатынды күргәс, уны йәлләп:

– Илама, – тине[+].

14Шунан Ғайса, эргәләренә барып, табутҡа ҡулы менән ҡағылды. Табутты күтәреп барыусылар туҡтаны.

– Егет! Һиңә әйтәм, тор! – тип бойорҙо Ғайса[+].

15Үлгән егет тороп ултырҙы, һөйләшә башланы. Ғайса әсәһенә улын ҡайтарып бирҙе[+]. 16Бөтәһе лә ҡурҡып ҡалды һәм:

– Арабыҙҙан бөйөк пәйғәмбәр[†] сыҡты. Алла[†] Үҙ халҡына ярҙамға килде, – тип Алланы данланы[+].

17Ғайса тураһындағы бындай хәбәр бөтөн Йәһүҙиәгә һәм тирә-яҡҡа таралды.


Ғайса һәм Сумдырыусы Яхъя


(Маҫ 11:2-19)

18[•]Яхъяның шәкерттәре был хәлдәрҙең барыһы тураһында ла остаздарына һөйләп бирҙе. Яхъя ике шәкертен саҡырып алды ла 19[+]уларҙы Раббы Ғайсаға ебәрҙе:

– Килергә тейеш булған Ҡотҡарыусы[†] Һинме, әллә башҡа берәүҙе көтәйекме? – тип һорарға ҡушты[+].

20Улар Ғайса янына килгәс:

– Сумдырыусы Яхъя Һинән: «Килергә тейеш Ҡотҡарыусы Һинме, әллә башҡа берәүҙе көтәйекме?» – тип һорарға ебәрҙе, – тинеләр.

21Тап шул ваҡытта Ғайса күптәрҙе сирҙәренән, ҡаты зәхмәттәрҙән, яуыз рухтарҙан[†] һауыҡтырғайны һәм байтаҡ ҡына һуҡырҙарҙы күҙле иткәйне. 22[+]Ғайса Яхъяның шәкерттәренә:

– Барығыҙ, күргән һәм ишеткәндәрегеҙҙе Яхъяға ҡайтып һөйләгеҙ: һуҡырҙар йәнә күрә, аҡһаҡтар йөрөй, махаулылар[†] таҙарына, һаңғырауҙар ишетә, үлгәндәр терелеп тора, фәҡирҙәргә Һөйөнөслө Хәбәр[†] иғлан ителә[+]. 23Кем Мине кире ҡаҡмай, шул бәхетле, – тип яуап бирҙе[+].

24Килгән кешеләр киткәс, Ғайса халыҡҡа Яхъя тураһында һөйләй башланы:

– Һеҙ сүлгә нимә ҡарарға барҙығыҙ? Елгә тирбәлеп ултырған ҡамыштымы[+]? 25Юҡ? Улай булғас, нимә күрергә теләнегеҙ һуң? Ҡупшы кейем кейгән кешенеме? Ә бит затлы кейенеп йөрөгән һәм зиннәттә йәшәгән кешеләр батша һарайҙарында була. 26Улайһа, нимә ҡарарға барҙығыҙ? Пәйғәмбәрҙеме? Эйе, Мин һеҙгә әйтәм, Яхъя пәйғәмбәрҙән дә бөйөгөрәк[+]. 27[+]Уның тураһында Изге Яҙмала:[†]

«Бына, Мин Һинең алдыңдан хәбәрсемде ебәрәм,
ул Һинең алдыңдан юл әҙерләр», –

тип яҙылған[+]. 28Мин һеҙгә шуны әйтәм: ҡасан да булһа тыуған кешеләр араһында Яхъянан бөйөгөрәк берәү ҙә юҡ. Әммә Алла батшалығында[†] иң кесе тип һаналғаны ла унан бөйөгөрәк[+].

29Был һүҙҙәрҙе ишеткән бөтә халыҡ, хатта һалым йыйыусылар[†] ҙа, Алланың хаҡ икәнен таныны, сөнки улар Яхъя тарафынан һыуға сумдырылғайны[+]. 30Фарисейҙар[†] менән ҡанун[†] белгестәре иһә Яхъяның һыуға сумдырыуынан баш тартты. Бының менән улар Алла ихтыярын кире ҡаҡты.

31Ғайса тағы былай тине:

– Шулай итеп, был быуын кешеләрен кем менән сағыштырайым икән? Уларҙы нимәгә тиңләп була? 32Улар:

«Беҙ һеҙгә күңелле көйҙәр уйнаныҡ,
ә һеҙ бейемәнегеҙ.
Беҙ һеҙгә моңһоу йырҙар йырланыҡ,
ә һеҙ иламанығыҙ», –

тип баҙар майҙанында бер-береһенә ҡысҡырып ултырған балаларға оҡшаған. 33Сумдырыусы Яхъя килде, икмәк тә ашамай, шарап та эсмәй, ә һеҙ: «Уға ен эйәләшкән», – тиһегеҙ[+]. 34Әҙәм Улы[†] килде, һәр береһе кеүек ашай ҙа, эсә лә, ә һеҙ: «Бына, ҡарағыҙ, Ул ашамһаҡ, эскесе, һалым йыйыусылар менән гонаһ[†] ҡылыусыларҙың дуҫы!» – тиһегеҙ[+].

35[+]Әммә Алла аҡылы уны ҡабул иткән бөтә кешеләр тарафынан хаҡ тип раҫлана.


Ғайса фарисей Шимғондың өйөндә


(Маҫ 26:6-13; Мрк 14:3-9; Ях 12:1-8)

36[•]Фарисейҙарҙың береһе Ғайсаны ашҡа саҡырҙы. Ғайса, фарисейҙың өйөнә инеп, табынға ултырҙы. 37Шул ҡалала йәшәгән әхлаҡһыҙ бер ҡатын, Ғайсаның фарисей өйөндә ашап ултырғанын белеп ҡалып, хуш еҫле май һалынған алебастр[*] һауыт тотоп килеп инде. 38Ул илай-илай Ғайсаның артында баҫып торҙо, күҙ йәштәре Уның аяҡтарына тамды[*]. Ҡатын Ғайсаның аяҡтарына тамған күҙ йәштәрен сәстәре менән һөртөп, аяҡтарын үбә-үбә майланы.

39Ғайсаны ашҡа саҡырған фарисей быны күреп: «Әгәр Ул пәйғәмбәр булһа, Үҙенә ҡағылған ҡатындың ниндәй икәнлеген белер ине. Ул бит әхлаҡһыҙ ҡатын», – тип уйланы[+].

40Ғайса уға:

– Шимғон, Минең һиңә әйтергә теләгән бер һүҙем бар, – тине.

– Әйт, Остаз, – тине фарисей.

41– Ике кеше бер әҙәмгә бурыслы икән: береһенең бирәсәге биш йөҙ динар[*], ә икенсеһенеке – илле динар[+]. 42Тегеләр түләй алмағас, ул икеһен дә ғәфү итә. Нисек уйлайһың, уларҙың ҡайһыныһы уны нығыраҡ яратыр[+]?

43– Күберәк бурысы ғәфү ителгәнелер, тип фараз итәм, – тип яуап бирҙе Шимғон.

Ғайса уға:

– Һин дөрөҫ уйлайһың, – тине.

44Унан, ҡатынға табан борола биреп, һүҙен дауам итте:

– Был ҡатынды күрәһеңме? Мин һинең өйөңә килдем, һин аяҡ йыуырға һыу ҙа бирмәнең. Ә ул аяҡтарымды күҙ йәштәре менән сылатты, сәстәре менән һөртөп алды. 45Һин Мине үпмәнең, ә ул Мин бында килгәндән бирле аяҡтарымды үбеүҙән туҡтамай. 46[+]Һин Минең башыма хатта ябай май ҙа һөртмәнең, ә ул Минең аяҡтарымды хуш еҫле май менән майланы[*][+]. 47Һиңә ни өсөн икәнлеген әйтәм: уның күп гонаһтары ғәфү ителде, шуның өсөн Миңә ҡарата уның мөхәббәте ҙур. Аҙ ғәфү ителгән кешенең мөхәббәте лә аҙ.

48Ә ҡатынға иһә:

– Гонаһтарың ғәфү ителде, – тине[+].

49Табын артындағылар бер-береһенә:

– Кем Ул? Ул хатта гонаһтарҙы ғәфү итә, – тиештеләр.

50Ғайса ҡатынға тағы ла:

– Һине ышаныуың ҡотҡарҙы, имен йөрө, – тине[+].

#### 8


Ғайса менән бергә йөрөгән ҡатын-ҡыҙҙар

1Шунан һуң Ғайса ҡалалар һәм ауылдар буйлап Алла Батшалығы[†] тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләп йөрөнө. Ун ике шәкерте Уның менән булды[+]. 2Ғайса яуыз рухтарҙан[†] һәм ауырыуҙарҙан һауыҡтырған ҡатын-ҡыҙҙарҙың бер нисәүһе: эсенән ете яуыз рух ҡыуып сығарылған магдалалы тип йөрөтөлгән Мәрйәм,[+] 3Һируд[†] йортонда идара итеүсе Хузастың ҡатыны Йоанна, Сусанна һәм байтаҡ башҡа ҡатындар ҙа Уның менән бергә булды. Был ҡатындар үҙ иҫәптәренән Ғайсаға һәм Уның шәкерттәренә ярҙам итәләр ине[+].


Сәсеүсе хаҡында ҡисса


(Маҫ 13:1-23; Мрк 4:1-20)

4[•]Төрлө ҡалаларҙан Үҙенең янына бик күп халыҡ йыйылғас, Ғайса уларға кинәйәле ҡисса һөйләне:

5– Бер кеше сәсеүгә сыҡҡан. Сәскән сағында орлоҡтарҙың бер өлөшө юл буйына ҡойолоп тапалған, уларҙы ҡоштар сүпләп бөткән. 6Ҡайһы береһе ташлы ергә төшкән һәм, шытып сыҡһалар ҙа, дым булмағанлыҡтан, ҡороған. 7Ҡайһы бер орлоҡтар сәнскәк араһына төшкән. Улар, сәнскәк менән бергә үҫеп, баҫылып ҡалған[+]. 8Ә инде башҡа орлоҡтар уңдырышлы ергә төшөп шытҡан һәм йөҙләтә күберәк уңыш биргән.

Ошоларҙы һөйләп бөткәс, Ғайса:

– Ҡолаҡтары барҙар ишетһен! – тип ҡысҡырҙы[+].

9[•]Шәкерттәре Унан:

– Был кинәйәле ҡисса нимә аңлата? – тип һораны.

10[+]Ғайса былай тип яуап бирҙе:

– Һеҙгә Алла Батшалығының серҙәрен белеү бирелгән, ә башҡаларға, улар, «ҡарап та, күрмәһендәр, тыңлап та, аңламаһындар» өсөн, ул ҡиссалар аша еткерелә[+].

11Был ҡиссаның асылы шунда: орлоҡ – Алла[†] һүҙе[+]. 12Юл буйына төшкән орлоҡтар шуны аңлата: кешеләр һүҙҙе ишетә, әммә Иблис[†] килеп, улар иманға[†] килеп ҡотолмаһын өсөн, йөрәктәрендәге һүҙҙе алып китә. 13Ташлы урынға сәселгән орлоҡтар шуны аңлата: кешеләр һүҙҙе ишетә, уны шатланып ҡабул итә, әммә, тамырҙары булмағанлыҡтан, ышаныстары ла ваҡытлыса ғына була һәм улар һынау ваҡытында сигенә[+]. 14Сәнскәк араһына төшкән орлоҡтар шуны аңлата: кешеләр һүҙҙе ишетә, ләкин тормош мәшәҡәттәре, байлыҡ һәм ләззәт, ваҡыт үтеү менән, һүҙҙе баҫып ала. Ундай кешеләрҙең емештәре өлгөрмәй[+]. 15Ә уңдырышлы тупраҡҡа төшкән орлоҡ шуны аңлата: кешеләр һүҙҙе ишетеп, уны ихлас һәм саф күңел менән һаҡлай. Ундайҙар, сабырлыҡ күрһәтеп, уңыш килтерә[+].


Шәм һәм яҡтылыҡ хаҡында ҡисса


(Мрк 4:21-25)

16Бер кем дә шәм тоҡандырып, уны көршәк менән ҡапламай, һике аҫтына ла ҡуймай. Киреһенсә, өйгә килеп ингәндәр яҡтыны күрһен өсөн, шәмдәлгә ултырталар[+]. 17Сөнки фаш ителмәҫ йәшерен бер нәмә лә, беленмәҫ һәм асылмаҫ бер сер ҙә булмаясаҡ[+]. 18Шулай итеп, нисек тыңлауығыҙға иғтибар итегеҙ: кемдеке бар, шуға тағы ла күберәк бирелер, ә кемдеке юҡ, уның бар тип уйлағаны ла тартып алыныр[+].


Ғайсаның әсәһе һәм туғандары


(Маҫ 12:46-50; Мрк 3:31-35)

19[•]Ғайсаның әсәһе һәм ҡустылары килгәс, халыҡ күп булғанлыҡтан, Уның эргәһенә үтә алманы[+]. 20Ғайсаға:

– Әсәйең менән ҡустыларың тышта тора. Улар һине күрергә теләй, – тип хәбәр еткерҙеләр.

21Ғайса уларға:

– Минең әсәйем менән туғандарым – Алла һүҙен тыңлаусылар һәм уны үтәүселәр, – тип яуап бирҙе[+].


Дауылды туҡтатыу


(Маҫ 8:23-27; Мрк 4:35-41)

22[•]Бер көндө Ғайса шәкерттәре менән кәмәгә инеп ултырҙы ла:

– Әйҙәгеҙ, күлдең теге ярына сығайыҡ, – тине.

Улар ҡуҙғалды[+]. 23Кәмәлә барған саҡта Ғайса йоҡлап китте. Күл өҫтөндә көслө дауыл күтәрелде, һәм кәмә эсенә һыу тула башланы, кәмәләгеләргә хәүеф янай ине. 24Шәкерттәре Ғайса янына килеп:

– Остаз, Остаз! Батабыҙ бит! – тип ҡысҡырып Уны уяттылар.

Ғайса иһә тороп елде лә, ҡоторонған тулҡындарҙы ла тыйҙы һәм, улар туҡтағас, тынлыҡ урынлашты[+]. 25Ул шәкерттәренән:

– Ышанысығыҙ ҡайҙа һуң һеҙҙең? – тип һораны.

Ҡурҡыуға төшкән шәкерттәр хайран ҡалып бер-береһенә:

– Кем һуң Ул? Елгә лә, һыуға ла бойора, ә улары буйһона, – тиеште.


Ен эйәләшкән кешене һауыҡтырыу


(Маҫ 8:28-34; Мрк 5:1-20)

26[•]Улар күлдең аръяғына, Галилеяға[†] ҡаршы урынлашҡан Гераса еренә килеп етте. 27Ғайса ярға сыҡҡас, шундағы ҡаланың ен эйәләшкән бер кешеһе Уға ҡаршы килде. Ул байтаҡтан бирле кейем кеймәй ине һәм өйөндә түгел, ә ҡәбер мәмерйәһендә[*] йәшәп йөрөнө. 28Был кеше, Ғайсаны күреп, ҡапыл ҡысҡырып ебәрҙе, Уның алдына йығылып, көслө тауыш менән:

– Эй, Ғайса, Юғарыларҙан Юғары Алланың Улы![†] Минән Һиңә нимә кәрәк? Үтенеп һорайым, яфалама мине, – тип ҡысҡырҙы[+].

29Сөнки Ғайса яуыз рухҡа ул кешенән сығырға бойорғайны. Яуыз рух был әҙәмде күптән яфалаған. Сынйырҙар һәм бығауҙар менән бәйләп тотҡанда ла, ул бығауҙарҙы өҙгән һәм эйәләшкән ене уны сүлдәргә ҡыуып алып китә торған булған. 30Ғайса унан:

– Исемең кем? – тип һораны.

– Ғәскәр[*], – тип яуап бирҙе ул, сөнки был кешенең эсенә эйәләшкән ендәр бик күп ине. 31Ендәр Ғайсанан үҙҙәрен төпһөҙ упҡынға ебәрмәүен ялбара башланы.

32Шул тирәләге тау битендә ҙур сусҡа көтөүе утлап йөрөй ине. Ендәр Ғайсанан шул сусҡалар эсенә инергә рөхсәт һораны. Ғайса рөхсәт итте. 33Теге кешенән сыҡҡан ендәр сусҡаларҙың эсенә барып ингәс, көтөү сабып китте лә, текә ярҙан күлгә ташланып, батып үлде.

34Барыһын да күреп торған сусҡа ҡараусылар ҡалаға йүгерҙеләр, унда ла, ауылдарҙа ла барыһын да һөйләп бирҙеләр. 35Нимә булғанын күрергә теләп, кешеләр Ғайса янына килде. Эсенән ендәре сыҡҡан әҙәмдең кейенгән һәм аҡылына килгән хәлдә Ғайсаның аяҡ осонда ултырғанын күреп, ҡурҡыуға ҡалдылар[+]. 36Быларҙың барыһын да күреп торған кешеләр ен эйәләшкән ирҙең нисек һауыҡҡанын уларға һөйләп бирҙе. 37Гераса төбәгендәге бөтә халыҡты ҡурҡыу солғап алды, шуның өсөн улар Ғайсаның был ерҙәрҙән китеүен һораны. Ул кәмәгә ултырып ҡайтырға ҡуҙғалғанда,[+] 38эсенән ендәре сыҡҡан кеше уны ла Үҙе менән алыуын һорап ялбарҙы. Әммә Ғайса:

39– Өйөңә ҡайт та Алла һинең өсөн нимә эшләгәнде һөйлә, – тип уны ҡайтарып ебәрҙе.

Был әҙәм Ғайсаның уға нимәләр эшләгәнен ҡала буйлап һөйләп йөрөнө[+].


Яйростың ҡыҙы һәм Ғайсаның кейеменә ҡағылған ҡатын


(Маҫ 9:18-26; Мрк 5:21-43)

40[•]Ғайса әйләнеп ҡайтҡас, халыҡ Уны шатланып ҡаршы алды. Уны бөтәһе лә көтә ине. 41Шул саҡ Яйрос исемле ғибәҙәтхана[†] башлығы Ғайса янына килде лә, аяҡтарына йығылып, өйөнә барырға ялынды[+]. 42Яйростың ун ике йәштәр тирәһендәге берҙән-бер ҡыҙы үлем хәлендә ята ине.

Яйростың өйөнә тиклем Ғайса төрлө яҡлап ҡыҫырыҡлаған халыҡ уртаһында барҙы.

43Улар араһында ун ике йыл буйы ҡан китеүҙән яфаланған бер ҡатын бар ине. Бар мөлкәтен табиптарға сарыф итеп бөтөрһә лә, береһе лә уны һауыҡтыра алмағайны[+]. 44Шул ҡатын, артынан килеп, Ғайсаның кейеменең салғыйына ҡағылғайны, ҡан ағыуы шунда уҡ туҡтаны[+].

45– Миңә кем ҡағылды? – тип һораны Ғайса.

Бөтәһе лә баш тартҡас, Петрус:

– Остаз, халыҡ Һине уратып алған һәм төрлө яҡтан ҡыҫырыҡлай, – тине.

46– Миңә кемдер ҡағылды. Мин Үҙемдән көс сыҡҡанын тойҙом, – тине Ғайса[+].

47Теге ҡатын, йәшеренеп ҡала алмаясағын аңлағас, ҡалтырана-ҡалтырана Ғайса янына килде лә Уның аяғына йығылды. Ни өсөн ҡағылыуы һәм ҡағылғас та һауығыуы тураһында бөтә халыҡ алдында һөйләп бирҙе. 48Ғайса уға:

– Ҡыҙым! Һине ышаныуың һауыҡтырҙы. Бар, имен йөрө, – тине[+].

49Ғайса ошо һүҙҙәрҙе әйткән саҡта, ғибәҙәтхана башлығының өйөнән кемдер килеп башлыҡҡа:

– Ҡыҙың вафат булды, Остазды бүтән мәшәҡәтләмә, – тип әйтте.

50Ғайса иһә был һүҙҙәрҙе ишетеү менән башлыҡҡа:

– Ҡурҡма, бары ышан ғына һәм ҡыҙың һауығасаҡ, – тине.

51Яйростың өйөнә килеп еткәс, Ғайса Петрустан, Яхъянан һәм Яҡуптан, ҡыҙҙың атаһынан һәм әсәһенән башҡа бер кемгә лә Үҙе менән инергә рөхсәт итмәне[+]. 52Бөтәһе лә үкһеп иланы. Әммә Ғайса уларға:

– Иламағыҙ, ул үлмәгән, йоҡлай ғына, – тине[+].

53Ҡыҙҙың үлгәнлеген белгәс, барыһы ла Ғайсанан көлә башланы. 54Ғайса иһә ҡыҙҙың ҡулынан тотто ла:

– Балам, тор! – тип өндәште[+].

55Ҡыҙға йән ҡайтты, һәм ул шунда уҡ урынынан торҙо. Ғайса уға ашарға бирергә ҡушты. 56Ҡыҙҙың атаһы менән әсәһе таң ҡалды. Ғайса иһә уларға был хаҡта бер кемгә лә һөйләмәҫкә ҡушты[+].

#### 9


Ғайсаның ун ике илсеһен хеҙмәткә ебәреүе


(Маҫ 10:5-15; Мрк 6:7-13)

1[•]Ғайса, ун ике шәкертен саҡырып алып, уларға бөтә ендәрҙе ҡыуып сығарырлыҡ, ауырыуҙарҙы дауаларлыҡ ҡеүәт һәм вәкәләт биреп,[+] 2Алла Батшалығы[†] хаҡында вәғәз һөйләргә һәм ауырыу кешеләрҙе һауыҡтырырға сығарып ебәрҙе. 3Ул шәкерттәренә:

– Сәфәргә үҙегеҙ менән бер нәмә лә: юл таяғы ла, биштәр ҙә, икмәк тә, аҡса ла, алмаш күлдәк тә алмағыҙ, – тине. – 4Ҡайһы өйҙә туҡталһағыҙ, шунда ҡалығыҙ, шул өйҙән сығып ары китерһегеҙ. 5Әгәр ҡабул итмәһәләр, был ҡаланан киткән саҡта, уларға ҡаршы шаһитлыҡ билдәһе итеп, аяҡтарығыҙҙағы туҙанды ҡағып төшөрөгөҙ[+].

6Шәкерттәр юлға сыҡты, һәр ерҙә Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләп, ауырыуҙарҙы һауыҡтырып, ауылдан-ауылға йөрөнө[+].


Һирудтың аптырашта ҡалыуы


(Маҫ 14:1-2; Мрк 6:14-16)

7[•]Быларҙың барыһы тураһында ишетеп, өлкә идарасыһы Һируд[†] аптырашта ҡалды, сөнки ҡайһы берәүҙәр: «Яхъя үленән терелеп торған»,[+] 8икенселәре: «Ильяс ергә ҡайтҡан», башҡалары иһә: «Боронғо пәйғәмбәрҙәрҙең[†] береһе терелгән», – тип һөйләне[+]. 9Ә Һируд:

– Яхъяның башын мин үҙем ҡырҡтырғайным, шулай булғас, Уның тураһында бындай хәбәрҙәр ишетергә тура килгән был Кеше кем һуң? – тип һораны.

Һируд Уны күреү мөмкинлеген эҙләне[+].


Биш мең кешене туйҙырыу


(Маҫ 14:13-21; Мрк 6:32-44; Ях 6:1-13)

10[•]Әйләнеп ҡайтҡас, илселәр[†] ҡылған эштәре тураһында Ғайсаға һөйләп бирҙе. Ғайса уларҙы Үҙе менән Бейт-Сайда тигән ҡала эргәһендәге аулаҡ урынға алып китте[+]. 11Ләкин халыҡ, Уның ҡайҙа киткәнен белеп, артынан эйәрҙе. Ғайса, халыҡты ҡабул итеп, уларға Алла Батшалығы тураһында һөйләне һәм һауығыуға мохтаждарҙы һауыҡтырҙы. 12Көн кискә ауышҡас, ун ике шәкерт Уның янына килде:

– Халыҡты ебәр, эргә-тирәләге ауылдарға, утарҙарға барып, үҙҙәренә йоҡларға урын тапһындар һәм ашау яғын хәстәрләһендәр. Бында бит ҡола ялан.

13– Һеҙ уларҙы үҙегеҙ ашатығыҙ, – тине Ғайса.

– Беҙҙең биш икмәк менән ике балыҡтан башҡа бер нәмәбеҙ ҙә юҡ. Бындағы кешеләрҙең бөтәһе өсөн дә ризыҡты беҙ һатып алайыҡмы ни? – тип һораны шәкерттәр[+].

14Унда ирҙәр генә лә биш меңләп ине. Ғайса шәкерттәренә:

– Уларҙы иллешәр кешелек төркөмдәргә бүлеп ултыртығыҙ, – тине.

15Шәкерттәр шулай эшләне. Бөтәһен дә ултыртып сыҡҡас, 16Ғайса биш икмәкте һәм ике балыҡты алды ла күккә ҡарап улар өсөн шөкөрана ҡылды, унан, икмәк менән балыҡтарҙы бүлгеләп, халыҡҡа өләшер өсөн шәкерттәренә бирҙе. 17Бөтәһе лә туйғансы ашаны. Ҡалған һыныҡтарҙы ун ике кәрзингә йыйып алдылар.


Петрустың Ғайсаны Мәсих тип таныуы


(Маҫ 16:13-16; Мрк 8:27-29)

18[•]Бер ваҡыт, Ғайса аулаҡ ҡалып доға ҡылғанда, шәкерттәре Уның янында ине. Ғайса уларҙан:

– Халыҡ Мине кем тип иҫәпләй? – тип һораны.

19– Берәүҙәр Һине Сумдырыусы Яхъя ти, икенселәре – Ильяс, ә ҡайһылары боронғо пәйғәмбәрҙәрҙең береһе терелеп торған тип уйлай, – тип яуап бирҙеләр Уға[+].

20– Ә һеҙ Мине кем тип иҫәпләйһегеҙ? – тип һораны Ул шәкерттәренән.

– Һин – Алла[†] Мәсихе,[†] – тип яуапланы Петрус[+].


Ғайсаның үлеп тереләсәге хаҡында әйтеүе

21[•]Ғайса ҡәтғи рәүештә быны бер кемгә лә һөйләмәҫкә ҡушты һәм:

22– Әҙәм Улы[†] күп ғазаптар кисерәсәк, аҡһаҡалдар,[†] баш ҡаһиндар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре тарафынан кире ҡағыласаҡ һәм үлтереләсәк, әммә өсөнсө көндә Ул терелеп торасаҡ, – тине[+].

23Шунан Ғайса уларға былай тине:

– Әгәр берәй кеше Минең артымдан барырға теләһә, шул үҙ-үҙенән ваз кисһен һәм, арҡысағын[*] йөкмәп, көн һайын Миңә эйәрһен[+]. 24Кем үҙенең йәнен һаҡлап ҡалырға теләй, уны юғалтыр; әммә кем үҙенең йәнен Минең хаҡыма юғалта, уны һаҡлап ҡалыр. 25Әгәр кеше бөтөн донъяны ҡаҙанып та, үҙен юғалтһа йәки үҙен һәләк итһә, бынан уға ни файҙа[+]? 26Кем Минән һәм Минең һүҙҙәремдән ояла, Үҙенең, Атаның һәм изге[†] фәрештәләрҙең[†] балҡып торған шөһрәте[†] эсендә килгән саҡта Әҙәм Улы ла унан оялыр[+]. 27Һеҙгә ысынын әйтәм: бында баҫып торған кешеләрҙең ҡайһы берәүҙәре, Алла Батшалығын күргәнсе, үлем татымаҫ[+].


Ғайсаның йөҙ-ҡиәфәте үҙгәреүе


(Маҫ 17:1-13; Мрк 9:2-13)

28[•]Ошо һүҙҙәрҙән һуң һигеҙ көн самаһы үткәс, Ғайса Петрусты, Яхъяны һәм Яҡупты Үҙе менән алып, доға ҡылырға тауға менде[+]. 29Доға ҡылған саҡта Ғайсаның йөҙ-ҡиәфәте үҙгәреп китте, кейеме ялтырап торған аҡ төҫкә инде[+]. 30-31Ҡапыл шөһрәт балҡышында ике кеше пәйҙә булып, Уның менән һөйләшә башланы. Был кешеләр Муса[†] менән Ильяс пәйғәмбәрҙәр ине. Улар Ғайсаның донъянан китәсәге һәм был эштең Йәрүсәлимдә[†] ғәмәлгә ашырылырға тейешлеге хаҡында һөйләште[+].

32Петрусты һәм уның менән бергә булған башҡа шәкерттәрҙе йоҡо баҫҡайны. Улар, уянғас, Ғайсаның шөһрәтен һәм Уның эргәһендә ике ир кешене күрҙе. 33Был кешеләр Ғайса эргәһенән китергә торғанда Петрус:

– Остаз, беҙҙең бында булыуыбыҙ ҡайһылай яҡшы! Өс сатыр ҡорайыҡ: береһен – Һиңә, береһен – Мусаға, береһен – Ильясҡа, – тине. Тик ул ни әйткәнен үҙе лә белмәй ине.

34Петрус был һүҙҙәрҙе әйткән саҡта болот килеп сығып, күләгәһе менән уларҙы ҡаплап алды. Болот эсендә ҡалғас, шәкерттәр ҡурҡып китте. 35[+]Болот эсенән: «Был – Минең Улым, һайлап алған Улым, Уны тыңлағыҙ»! – тигән тауыш ишетелде[+]. 36Был тауыш тынғанда Ғайса яңғыҙы ғына ҡалғайны. Шәкерттәр ул көндәрҙә нимә күргәндәре тураһында бер кемгә лә һөйләп йөрөмәне.


Яуыз рух эйәләшкән малайҙы һауыҡтырыу


(Маҫ 17:14-19; Мрк 9:14-29)

37[•]Икенсе көн шәкерттәре менән тауҙан төшкән Ғайсаны күмәк халыҡ ҡаршы алды. 38Шул саҡ халыҡ араһынан берәү:

– Остаз, үтенеп һорайым, улымды килеп ҡара! Ул минең берҙән-бер улым, – тип ҡысҡырҙы. – 39Яуыз рух[†] уны баҫып ала ла, бала ҡапыл ҡысҡыра башлай, тәне тартыша, ауыҙынан күбек сыға. Яуыз рух, уны ныҡ итеп интектергәндән һуң, көскә сигенә. 40Шәкерттәреңдән уны ҡыуып сығарыуҙарын үтенгәйнем, булдыра алманылар.

41– Эй, иманһыҙ[†] һәм боҙоҡ быуын! Миңә һеҙҙең менән тағы күпме булырға ла күпме түҙергә? Улыңды бында алып кил, – тине Ғайса.

42Малай килеп етеп килгәндә, ен уны ергә атып бәрҙе лә, баланың тәне ҡороша башланы. Ғайса иһә яуыз рухты тыйҙы һәм, малайҙы һауыҡтырып, атаһына тапшырҙы[+]. 43[•]Алланың бөйөклөгөн күреп, барыһы ла хайран ҡалды.


Ғайсаның үлеп тереләсәге тураһында ҡабат әйтеүе


(Маҫ 17:22-23; Мрк 9:30-32)

Халыҡ Ғайса ҡылған эштәргә ғәжәпләнеп торған арала, Ул шәкерттәренә:

44– Ошо һүҙҙәрҙе хәтерегеҙҙә ҡалдырығыҙ: Әҙәм Улы кешеләр ҡулына тотоп биреләсәк, – тине[+].

45Әммә шәкерттәре Уны аңламаны. Был һүҙҙәрҙең мәғәнәһе уларҙан йәшерелгәйне, шуның өсөн дә төшөнмәнеләр. Ә Ғайсанан һорарға ҡурҡтылар[+].


Кем иң бөйөгө?


(Маҫ 18:1-5; Мрк 9:33-37)

46[•]Шәкерттәр үҙҙәренең араһында кем иң бөйөгө тип бәхәсләшә башланы. 47Ғайса, уларҙың уйын белеп, бер баланы эргәһенә баҫтырҙы ла:

48– Был баланы кем Минең хаҡыма ҡабул итә, шул Мине лә ҡабул итә, ә Мине ҡабул иткән кеше Мине Ебәргәнде ҡабул итә. Арағыҙҙағы иң кесеһе – иң бөйөгө, – тине[+].


«Кем һеҙгә ҡаршы түгел, шул һеҙҙең яҡлы»


(Мрк 9:38-40)

49Яхъя:

– Остаз, беҙ бер кешенең Һинең исемең менән ендәрҙе ҡыуып сығарғанын күрҙек. Беҙҙең менән бергә йөрөмәгәнгә, беҙ уны тыйҙыҡ, – тип әйтте[+].

50– Тыймағыҙ, сөнки кем һеҙгә ҡаршы түгел, шул һеҙҙең яҡлы, – тине Ғайса[+].

51Күккә алыныр ваҡыты яҡынайғас, Ғайса Йәрүсәлимгә барырға ниәтләп юлға сыҡты[+]. 52Ул Үҙенең алдынан хәбәрселәрен ебәрҙе. Улар, Ғайса килеүгә бар нәмәне әҙерләп ҡуйыр өсөн, Самария[†] ерендәге бер ауылға килделәр[+]. 53Әммә, Йәрүсәлимгә юл тотҡанлыҡтан, бында Ғайсаны ҡабул итмәнеләр[*]. 54[+]Был хәлде күреп, шәкерттәре Яҡуп менән Яхъя:

– Хакимыбыҙ! Күктән ут төшөп[*], уларҙы юҡҡа сығарһын, тип бойороуыбыҙҙы теләйһеңме? – тинеләр[+].

55Ләкин Ғайса әйләнеп ҡараны ла уларҙы тыйҙы[*]. 56Улар икенсе ауылға юл тотто.


Ғайсаға эйәреү


(Маҫ 8:19-22)

57[•]Юлда барғанда кемдер берәү Ғайсаға:

– Ҡайҙа ғына йөрөһәң дә, мин Һинең артыңдан барырмын, – тип өндәште.

58– Төлкөләрҙең – өңдәре, ҡоштарҙың оялары бар, ә Әҙәм Улының башын терәр урыны юҡ, – тип яуап бирҙе Ғайса.

59Ә икенсеһенә:

– Миңә эйәр! – тине.

Уныһы:

– Әфәндем! Өйөмә ҡайтып, тәүҙә атайымды ерләп килергә рөхсәт ит, – тип һораны.

60Әммә Ғайса уға:

– Үлеләр үҙ үлеләрен үҙҙәре ерләһен, ә һин бар, Алла Батшалығы тураһындағы Хәбәрҙе иғлан ит, – тине.

61Тағы берәүһе:

– Мин Һинең менән барам, Әфәндем! Ләкин тәүҙә өйҙәгеләр менән хушлашып килергә рөхсәт ит, – тип үтенде[+].

62Ләкин Ғайса уға:

– Ер һөрөргә тип һуҡаға тотонғас, артына боролоп ҡараған кеше Алла батшалығы өсөн яраҡлы түгел, – тине.

#### 10


Етмеш ике шәкертте хеҙмәткә ебәреү


(Маҫ 11:21-24)

1[•]Шунан һуң Раббы[†] Ғайса, тағы етмеш ике шәкертте һайлап алып, барырға ниәтләгән һәр ҡала һәм ауылға уларҙы Үҙенең алдынан икешәрләп сығарып ебәрҙе. 2Шәкерттәренә Ул былай тине:

– Ура торған ашлыҡ күп, ә ураҡсылар аҙ. Шуға күрә ашлыҡтың Хужаһына ялбарығыҙ: Үҙенең уңышын урып алырға эшселәр ебәрһен[+]. 3Барығыҙ! Мин һеҙҙе бүреләр араһына бәрәстәр кеүек ебәрәм[+]. 4Үҙегеҙ менән бер нәмә лә: аҡса янсығы ла, артмаҡ та, аяҡ кейеме лә алмағыҙ, юлда туҡтап берәүҙе лә сәләмләмәгеҙ[+]. 5Ингән һәр өйөгөҙҙә иң тәүҙә: «Был йортҡа именлек булһын», – тип әйтегеҙ. 6Унда именлеккә лайыҡлы кеше йәшәһә, әйткән теләгегеҙ тормошҡа ашыр, әгәр лайыҡлы булмаһа – тормошҡа ашмаҫ. 7Үҙегеҙҙе ҡабул иткән өйҙә ҡалығыҙ, ни бирһәләр, шуны ашағыҙ һәм эсегеҙ, сөнки эшсенең үҙенең хеҙмәтенә күрә әжерен алырға хаҡы бар. Ул төбәктә булған саҡта өйҙән-өйгә күсеп йөрөмәгеҙ[+].

8Берәй ҡалаға килгәс, унда һеҙҙе ҡабул итһәләр, алдығыҙға нимә ҡуйыла, шуны ашағыҙ[+]. 9Ундағы ауырыуҙарҙы һауыҡтырығыҙ һәм ҡалала йәшәүселәргә: «Һеҙгә Алла Батшалығы[†] яҡынлаша», – тип әйтегеҙ[+]. 10Әммә, берәй ҡалаға килеп, унда һеҙҙе ҡабул итмәһәләр, урамға сығып: 11«Ҡалағыҙҙың аяҡтарыбыҙға ҡунған туҙанын да һеҙгә ҡағып ҡалдырабыҙ. Шулай ҙа белегеҙ, Алла Батшалығы яҡынлаша», – тиерһегеҙ[+]. 12Һеҙгә әйтәм: ҡиәмәт көнөндә Содомдың хәле ул ҡаланыҡынан еңелерәк булыр[+].


«Ҡайғы һеҙгә»

13[+][•]Ҡайғы һиңә, Хоразин! Ҡайғы һиңә, Бейт-Сайда! Әгәр ҙә һеҙҙә ҡылынған мөғжизәләр Тир һәм Сидон ҡалаларында күрһәтелгән булһа, ундағы кешеләр, ҡыл туҡымаға уранып һәм көлгә ултырып, күптән инде тәүбәгә килерҙәр ине[+]. 14Әммә ҡиәмәт көнөндә Тир менән Сидондың хәле һеҙҙекенән еңелерәк булыр[+]. 15[+]Эй, Капернаум, әллә һине күккә тиклем күтәрерҙәр тип уйлайһыңмы? Юҡ, үлеләр донъяһына[†] тиклем түбән ырғытылырһың![+]

16Һеҙҙе тыңлаған кеше Мине тыңлай, һеҙҙе кире ҡаҡҡан кеше Мине кире ҡаға; Мине кире ҡаҡҡан иһә Мине Ебәргәнде кире ҡаға[+].


Етмеш ике шәкерттең ҡайтыуы


(Маҫ 11:25-27; 13:16-17)

17Етмеш ике шәкерт ҡыуана-ҡыуана Ғайса янына ҡайтты:

– Хакимыбыҙ! Һинең исемең менән эш иткәндә, беҙгә хатта ендәр ҙә буйһона![+]

18– Мин Иблистең[†] күктән йәшендәй йығылып төшкәнен күрҙем, – тип яуап бирҙе уларға Ғайса. –[+] 19Эйе, Мин һеҙгә йыландарҙың, саяндарҙың өҫтөнә баҫыу һәм дошмандарҙың көсөн еңеп сығыу өсөн хакимлыҡ бирҙем. Һеҙгә бер нәмә лә зыян килтерә алмаҫ[+]. 20[+]Әммә яуыз рухтарҙың[†] һеҙгә буйһоноуына түгел, ә исемдәрегеҙҙең күктә яҙылыуына шатланығыҙ[+].


«Атам барыһын да Миңә тапшырҙы»

21[•]Ошо ваҡыт Ғайса, Изге[†] Рух тарафынан шатлыҡ менән һуғарылып, былай тине:

– Эй Атам, күк менән ерҙең Хужаһы! Быларҙы зирәктәрҙән һәм аҡыл эйәләренән йәшереп, сабыйҙарға асып биргәнең өсөн Һиңә шөкөрана ҡылам! Эйе, Атам, был Һинең игелекле ихтыярың ине![+] 22Атам барыһын да Миңә тапшырҙы. Улының кем икәнен Атанан башҡа һис кем белмәй, Атаның кем икәнлеген дә Улынан һәм Улы Уның тураһында белдерергә теләгән кешенән башҡа һис кем белмәй[+].

23Шунан Ғайса, шәкерттәренә боролоп, былай тине:

– Һеҙ күргәндәрҙе күргәндәр бәхетле![+] 24Һеҙгә әйтәм: күп пәйғәмбәрҙәр[†] һәм батшалар һеҙ күргәндәрҙе күрергә теләне, ләкин күрмәне; һеҙ ишеткәндәрҙе ишетергә теләне, ләкин ишетмәне[+].


Изге күңелле Самария кешеһе хаҡында ҡисса


(Маҫ 22:34-40; Мрк 12:28-31)

25Бына бер ҡанун белгесе[†] урынынан торҙо ла, Ғайсаны һынарға теләп:

– Остаз, мәңгелек тормошто мираҫ итеп алыр өсөн миңә нимә эшләргә? – тине[+].

26– Ҡанунда[†] нимә тип яҙылған? Һин унан нимә уҡыйһың? – тип һораны Ғайса.

27[+][+]– «Аллаң Раббыны бөтә йөрәгең, бөтә йәнең, бөтә көсөң һәм бөтә аҡылың менән ярат» һәм «Яҡыныңды үҙеңде яратҡан кеүек ярат», – тип яуапланы ҡанун белгесе[+].

28[+]– Дөрөҫ яуап бирҙең, шулай эшлә һәм йәшәрһең, – тине Ғайса[+].

29Ҡанун белгесе, үҙен аҡларға теләп, артабан:

– Ә минең яҡыным кем? – тип һораны.

30Ғайса уға былай тип яуап бирҙе:

– Берәү Йәрүсәлимдән[†] Йерихоға китеп барғанда юлбаҫарҙар ҡулына эләккән. Юлбаҫарҙар уның кейемен систереп алған һәм, туҡмап, үлем хәлендә ҡалдырып киткән. 31Шулай тура килгән: шул уҡ юлдан бер ҡаһин[†] китеп барған, тик, әлеге кешене күргәс, уны урап үткән. 32Шулай уҡ бер леви[*] ошо ерҙән үтеп барышлай был кешене күргән, әммә ул да урап үткән[+].

33Бер Самария[†] кешеһе лә уҙып барышлай был әҙәмгә тап булған; уны күреп, йәлләгән[+]. 34Эргәһенә килеп, яраһын шарап менән йыуған, май һөртөп бәйләгән. Шунан һуң ишәгенә ултыртып, ҡунаҡханаға алып килгән, тәрбиәләгән[+]. 35Ә икенсе көнөнә, юлға сығырға йыйынғанда, ҡунаҡхана хужаһына ике динар аҡса сығарып биргән дә: «Был кеше тураһында хәстәрлек күр, аҡсаны күберәк тотонорға тура килһә, ҡайтышлай түләрмен», – тигән.

36Был өсәүҙең ҡайһыныһы юлбаҫарҙар ҡулына эләккән әҙәмдең яҡыны була тип уйлайһың? – тип һораны Ғайса.

37– Уға шәфҡәт күрһәткәне, – тип яуапланы ҡанун белгесе.

– Бар, һин дә шулай эшлә, – тине уға Ғайса.


Ғайса Марта менән Мәрйәм янында

38Ғайса, юлын дауам итеп, шәкерттәре менән бер ауылға килде. Марта исемле бер ҡатын Уны үҙ өйөндә ҡабул итте[+]. 39Уның Мәрйәм исемле һеңлеһе бар ине. Ул Раббы Ғайсаның аяҡ осона ултырып, Уның һүҙҙәрен тыңланы[+]. 40Марта иһә ашарға бешереүҙе хәстәрләне һәм Ғайса янына килеп:

– Хакимым! Һеңлемдең бөтөн эште миңә генә ҡалдырып ҡуйыуына бошонмайһыңмы? Уға әйт әле, миңә ярҙам итһен, – тип үтенде.

41– Эй Марта, Марта! Һин күп нәмә тураһында хәстәрләп, ығы-зығы килеп йөрөйһөң, – тине уға Ғайса Раббы, –[+] 42ә бит бары бер генә нәмә кәрәк. Мәрйәм һәйбәт өлөштө һайлаған һәм ул унан тартып алынмаҫ[+].

#### 11


Ғайсаның доға ҡылырға өйрәтеүе


(Маҫ 6:9-13; 7:7-11)

1[•]Ғайса бер урында доға ҡылып тора ине. Ул доға ҡылып бөткәндән һуң, шәкерттәренең береһе:

– Хакимым, Яхъя үҙенең шәкерттәрен өйрәткән кеүек, беҙҙе лә доға ҡылырға өйрәт әле, – тип һораны[+].

2Ғайса уларға:

– Доға ҡылғанда былай тип әйтегеҙ:

Атабыҙ!
Исемең мөҡәддәс[†] булып танылһын,
Һинең Батшалығың килһен.
3[+]Көндәлек икмәгебеҙҙе беҙгә һәр көн бир[+].
4Гонаһтарыбыҙҙы[†] ярлыҡа,
беҙ ҙә бит үҙебеҙгә яуызлыҡ ҡылған һәр кемде ғәфү итәбеҙ.
Беҙҙе һынауға дусар итмә, – тине[+].

5Ғайса һүҙен дауам итте:

– Әйтәйек, һеҙҙең берегеҙ төн уртаһында дуҫына барып, унан: «Дуҫ! Миңә бурысҡа өс икмәк биреп тор әле, 6үтеп барышлай бер дуҫым ингәйне, табынға ҡуйырға бер нәмәм дә юҡ», – тип һорай. 7Ә өй эсенән былай тип яуаплайҙар: «Мине борсоп йөрөмә, ишегем бикле, янымда балаларым йоҡлап ята, тороп, һин һорағанды бирә алмайым». 8Мин һеҙгә шуны әйтәм: ул кеше тороп икмәкте дуҫлыҡ хаҡына бирмәһә лә, тегеһе өҙмәй ҙә ҡуймай ныҡышҡас, күпме кәрәк, шулай барыбер биреп ебәрер.

9Шулай булғас, һеҙгә әйтәм: һорағыҙ – һеҙгә бирелер; эҙләгеҙ – табырһығыҙ; шаҡығыҙ – һеҙгә асырҙар. 10Сөнки һәр һораған кеше ала, эҙләгән таба һәм шаҡығанға асалар[+]. 11Арағыҙҙан ҡайһы атай балыҡ һораған улына йылан тотторор? 12Йәки йомортҡа һораһа, саян бирер? 13Шулай булғас, һеҙ үҙегеҙ яман була тороп та, балаларығыҙға яҡшылыҡ өләшә беләһегеҙ икән, күктәге Атағыҙ Үҙенән һорағандарға Изге Рухты һис шикһеҙ бирәсәк[+].


Ғайса һәм Бәғел-Зевул


(Маҫ 12:22-30; Мрк 3:22-27)

14[•]Ғайса телһеҙ берәүҙең эсенән енде ҡыуып сығарҙы. Ен[†] сыҡҡандан һуң, был кешенең теле асылды. Халыҡ быға хайран ҡалды. 15Уларҙың ҡайһы берҙәре:

– Ул ендәрҙе ендәр башлығы Бәғел-Зевулдың[†][*] көсө менән ҡыуып сығара, – тине[+].

16Ә бәғзеләре, Ғайсаны һынап ҡарарға теләп, Уның күктән илаһи билдә күрһәтеүен талап итте[+]. 17Әммә Ғайса, уларҙың уйҙарын белеп, халыҡҡа былай тине:

– Халҡы үҙ-үҙенә ҡаршы һуғышҡан батшалыҡ емерелер, эсендә дошманлыҡ булған һәр ғаилә тарҡалыр. 18Иблис[†] Иблисте ҡыуып сығарып, үҙ-үҙенә ҡаршы һөжүмгә барһа, уның батшалығы нисек имен тороп ҡала алыр? Ә һеҙ миңә: «Ендәрҙе Бәғел-Зевул көсө менән ҡыуып сығараһың», – тиһегеҙ! 19Әгәр Мин ендәрҙе Бәғел-Зевул көсө менән ҡыуып сығарам икән, һеҙҙең кешеләрегеҙ кемдең көсө менән ҡыуып сығара һуң? Шуға күрә, әйҙә, улар һеҙҙе хөкөм итһен[+]. 20Ә инде Мин ендәрҙе Алла[†] көсө менән ҡыуып сығарам икән, тимәк, һеҙгә Алла Батшалығы[†] килеп етте.

21Көслө кеше үҙ өйөн ҡорал менән һаҡлаған саҡта, уның милке хәүефһеҙлектә булыр. 22Ә инде көслөрәк берәү, һөжүм итеп, был кешене еңә ҡалһа, уның таянысы булған бөтә ҡоралын тартып алыр, табышын бүлгеләр[+]. 23Кем Минең менән түгел, шул Миңә ҡаршы. Кем Минең менән бергә йыймай, шул тарҡата[+].


Яуыз рухтың ҡайтыуы


(Маҫ 12:43-45)

24– Яуыз рух, кешенең эсенән сыҡҡандан һуң, һыуһыҙ ерҙәрҙә үҙенә һыйыныр урын эҙләп йөрөй, ләкин таба алмай. Шунан: «Элекке өйөмә әйләнеп ҡайтайым әле», – тип уйлай. 25Кире ҡайтҡас, ул уны һеперелгән һәм йыйыштырылған хәлдә таба. 26Бынан һуң ул үҙенән дә яуызыраҡ ете рухты эйәртеп ҡайтып, шунда йәшәй башлайҙар. Ахырҙа, был кешенең хәле баштағыға ҡарағанда ла нығыраҡ насарая[+].

27Ғайса быны һөйләгән саҡта халыҡ араһынан бер ҡатын:

– Һине ҡарынында йөрөткән, Һине имеҙгән әсәйең бәхетле! – тип ҡысҡырҙы[+].

28Ә Ғайса уға:

– Дөрөҫ, ләкин Алла һүҙен тыңлап, уны үтәгән кешеләр бәхетлерәк, – тип яуапланы[+].


Илаһи билдә тураһында


(Маҫ 12:39-42)

29[•]Эргә-тирәһенә кешеләр тағы күберәк йыйылғас, Ғайса һөйләй башланы:

– Был замандың кешеләре яуыз, илаһи билдә талап итәләр, әммә уларға Юныс пәйғәмбәрҙең[†] билдәһенән башҡа билдә бирелмәйәсәк. 30[+]Юныс Ниневе[†] кешеләренә илаһи билдә булған кеүек, Әҙәм Улы[†] ла был заман кешеләре өсөн билдә булыр. 31[+]Көньяҡ батшабикәһе, ҡиәмәт көнөндә тороп, был заман кешеләрен хөкөм итер. Сөнки ул Сөләймән[†] батшаның аҡыллы һүҙҙәрен тыңлау өсөн ер сигенән килгән булған. Ә Бындағы – Сөләймәндән дә бөйөгөрәк[+]. 32[+]Ниневе кешеләре, ҡиәмәт көнөндә тороп, был заман кешеләрен хөкөм итер. Сөнки ниневеләр Юныс пәйғәмбәрҙең вәғәзен тыңлағандан һуң тәүбәгә килгән. Ә Бындағы – Юныстан да бөйөгөрәк[+].


Тән һәм яҡтыртҡыс хаҡында


(Маҫ 6:22-23)

33[•]Шәмде тоҡандырып, бер кем дә уны аҫҡа тығып[*] ҡуймай, киреһенсә, өйгә килеп ингәндәр яҡтыны күрһен өсөн, уны шәмдәлгә ултырталар[+]. 34Тәндең яҡтыртҡысы – күҙ. Күҙең һау булғанда, бөтә тәнең нурлы була, ә инде күҙең насар булғанда, тәнең дә ҡараңғы була. 35Шуға күрә һаҡ бул: үҙеңдәге яҡтылыҡ ҡараңғылыҡ булмаһын. 36Ә инде бөтә тәнең нурлы һәм унда бер генә ҡараңғы урын да юҡ икән, шәм нуры һине яҡтыртҡан кеүек, тәнең дә яҡты булыр.


Фарисейҙар менән ҡанун белгестәрен киҫәтеү


(Маҫ 23:1-36)

37[•]Ғайса һүҙен тамамлағас, фарисейҙарҙың[†] берәүһе Уны ашҡа саҡырҙы. Ғайса, өйгә инеп, табын артына ултырҙы. 38Фарисей, Уның ашар алдынан йола буйынса ҡулын йыумауын күреп, ғәжәпкә ҡалды[+]. 39Әммә Раббы[†] Ғайса уға былай тине:

– Бына һеҙ, фарисейҙар, һауыт-һабаның тышын таҙартаһығыҙ, ә эсегеҙ ҡомһоҙлоҡ һәм яуызлыҡ менән тулы. 40Аңһыҙҙар! Тышҡы яҡты бар иткән Алла эске яҡты ла бар итмәгәнме ни? 41Һауыт-һабағыҙҙың эсендәген фәҡирҙәргә өләшегеҙ, шул саҡта һеҙҙең өсөн бөтә нәмә пак[†] булыр.

42Ҡайғы һеҙгә, фарисейҙар! Һеҙ бөтнөктөң, рутаның һәм бөтөн баҡса йәшелсәһенең ундан бер өлөшөн ғөшөр саҙаҡаһы итеп бирәһегеҙ, ә ғәҙеллеккә, Алланы яратыуға иғтибар итмәйһегеҙ. Бына шуныһын эшләргә, шунан башҡаһын да онотмаҫҡа кәрәк ине[+]. 43Ҡайғы һеҙгә, фарисейҙар! Һеҙ ғибәҙәтханаларҙың[†] түрендә ултырырға, баҙар майҙандарында кешеләрҙең башлап сәләм биргәндәрен яратаһығыҙ[+]. 44Ҡайғы һеҙгә! Һеҙ билдә ҡуйылмаған ҡәбер һымаҡһығыҙ. Кешеләр белмәйенсә ошо ҡәберҙәрҙе тапап йөрөй[+].

45Ғайсаның был һүҙҙәренә ҡарата ҡанун[†] белгестәренең берәүһе:

– Остаз! Был һүҙҙәрең менән Һин беҙҙе лә рәнйетәһең, – тине.

46Ғайса былай тип яуапланы:

– Һеҙгә лә, ҡанун белгестәре, ҡайғы! Һеҙ кеше елкәһенә күтәргеһеҙ ауыр йөктәр һалаһығыҙ, ә үҙегеҙ ул йөктәргә бармаҡ менән дә теймәйһегеҙ. 47Ҡайғы һеҙгә! Һеҙ пәйғәмбәрҙәр ҡәберенә һәйкәлдәр ҡуяһығыҙ, ә уларҙы ата-бабаларығыҙ үлтергән бит! 48Бының менән һеҙ ата-бабаларығыҙ ҡылған эштәр менән риза булыуығыҙҙы күрһәтәһегеҙ, сөнки улар пәйғәмбәрҙәрҙе үлтергән, ә һеҙ уларға ҡәбер һәйкәлдәре төҙөйһөгөҙ[+]. 49[+]Шуның өсөн Алла аҡылы былай тигән: «Мин уларға пәйғәмбәрҙәр һәм илселәр[†] ебәрәм, уларҙың ҡайһы берҙәрен үлтерерҙәр, ә ҡайһыларын эҙәрлекләрҙәр»[+]. 50Шуға күрә, донъя яратылғандан алып, бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең түгелгән ҡаны өсөн ошо быуын яуап тотасаҡ, –[+] 51[+]Һабил ҡанынан алып, ҡорбан[†] усағы менән Изге йорт араһында үлтерелгән Зәкәрьяһ ҡанына тиклем. Эйе, һеҙгә әйтәм: ошо быуын быларҙың барыһы өсөн дә яуап тотасаҡ.

52Ҡайғы һеҙгә, ҡанун белгестәре! Һеҙ белем асҡысын үҙ ҡулығыҙға алдығыҙ: үҙегеҙ ҙә инмәнегеҙ, инергә теләгәндәргә лә юл бирмәнегеҙ.

53Ғайса фарисейҙың өйөнән сыҡҡас, ҡанун белгестәре менән фарисейҙар, Уны тәнҡитләп, күп һорауҙарға яуап бирергә мәжбүр итә башланы. 54Улар, Ғайсаға тоҙаҡ ҡороп, Уның һүҙҙәренән ғәйеп табырға тырышты[+].

#### 12


Ике йөҙлөлөк тураһында иҫкәртеү


(Маҫ 10:26-27)

1Шул арала меңәрләгән кеше йыйылды, улар бер-береһен ҡыҫырыҡланы. Ғайса иң тәүҙә Үҙенең шәкерттәренә ҡарап һүҙ башланы:

– Фарисейҙар[†] әсеткеһенән, йәғни ике йөҙлөлөктән һаҡ булығыҙ[+]. 2Асылмайса ҡалыр йәшерен бер нәмә лә һәм беленмәйсә ҡалыр бер сер ҙә юҡ[+]. 3Шуға күрә ҡараңғыла һөйләгәнегеҙ көн яҡтыһында ишетелер, өй эсендә ҡолаҡҡа шыбырлап әйткәнегеҙ ҡыйыҡтарҙан хәбәр ителер.


Кемдән ҡурҡырға кәрәк?


(Маҫ 10:28-33)

4[•]Һеҙгә иһә, дуҫтарыма, шуны әйтәм: тәнде үлтереүҙән башҡа бер нәмә лә ҡыла алмаған әҙәмдәрҙән ҡурҡмағыҙ[+]. 5Һеҙгә кемдән ҡурҡырға кәрәклеген әйтәм. Йәнегеҙҙе алғандан һуң йәһәннәмгә[†] ташларға хакимлығы булған Алланан ҡурҡығыҙ: эйе, һеҙгә әйтәм, Унан ҡурҡығыҙ[+]. 6Биш турғай ике баҡыр тәңкәгә[*] һатыла түгелме ни? Ләкин уларҙың береһе лә Алланың иғтибарынан ситтә ҡалмаған. 7Һеҙҙең иһә башығыҙҙағы һәр бер сәс бөртөгө лә һанаулы. Ҡурҡмағыҙ, һеҙ бик күп турғайҙарға ҡарағанда ҡәҙерлерәкһегеҙ[+].

8Һеҙгә әйтәм: Мине кешеләр алдында ҡабул иткән һәр кемде Әҙәм Улы[†] ла Алла[†] фәрештәләре[†] алдында ҡабул итер[+]. 9Ә кем кешеләр алдында Минән ваз кисә, унан Алла фәрештәләре алдында ваз кисерҙәр[+]. 10Әҙәм Улына ҡаршы һүҙ әйткән һәр кем ғәфү ителер, әммә Изге[†] Рухҡа ҡаршы көфөр һүҙ һөйләүсе ғәфү ителмәҫ[+].

11Ғибәҙәтханаларға,[†] башлыҡтар йәки хакимиәт кешеләре алдына килтерелгән ваҡытта, үҙебеҙҙе нисек яҡларға, нимә тип яуап бирергә, тип борсолмағыҙ. 12Нимә һөйләргә икәнен һеҙгә шул сәғәттә Изге Рух өйрәтер[+].


Аҡылһыҙ бай хаҡында ҡисса

13[•]Халыҡ араһынан берәү Ғайсаға:

– Остаз, ағайыма әйт әле, атайҙан ҡалған мираҫты минең менән бүлешһен, – тине.

14Ғайса теге кешенән:

– Һеҙҙең бәхәстәрегеҙҙе хәл итеүсе йәки мөлкәтегеҙҙе бүлеүсе итеп Мине кем билдәләне? – тип һораны. 15[+]Шунан барыһына ла былай тине:

– Ҡомһоҙлоҡтан һаҡланығыҙ, кеше нисек кенә бай булмаһын, ғүмере байлыҡҡа бәйле түгел[+].

16Бынан һуң Ғайса ҡисса һөйләне:

– Бер байҙың баҫыуҙа игене бик уңған. 17Бай эстән генә: «Нимә эшләйем икән? Ашлығымды ҡайҙа һаҡларға?» – тип уйлаған. 18Ул шундай ҡарарға килгән: «Келәттәрҙе һүтеп, ҙурырағын һалайым да бөтә ашлығымды, бөтә байлығымды шунда йыяйым. 19Шунан инде үҙемә: „Минең күп йылдарға етерлек байлығым бар, йәнем ял итһен, ашаһын, эсһен, күңел асһын“, – тип әйтермен»[+]. 20[+]Әммә Алла уға: «Аҡылһыҙ! Ошо төндә йәнеңде кире аласаҡтар, йыйған байлығың кемгә ҡалыр һуң?» – тигән[+].

21Үҙе өсөн байлыҡ йыйған, әммә Алла алдында бай булмаған һәр кем менән шулай булыр[+].


Алла Батшалығы һәм донъя мәшәҡәттәре


(Маҫ 6:25-34)

22Ғайса шәкерттәренә былай тине:

– Шуға күрә, Мин һеҙгә әйтәм: нимә ашарбыҙ, нимә эсербеҙ, тип – йәнегеҙ; нимә кейербеҙ, тип тәнегеҙ өсөн борсолмағыҙ[+]. 23Йән – ризыҡтан, тән кейемдән мөһимерәк бит. 24[+]Ҡарғаларға ҡарағыҙ: улар сәсмәй ҙә, урмай ҙа; уларҙың келәттәре лә, буралары ла юҡ. Шулай ҙа Алла уларҙы туйындыра. Ә һеҙ ҡоштарға ҡарағанда әллә күпмегә ҡәҙерлерәк бит[+]. 25Арағыҙҙан кем, борсолоп, үҙ ғүмерен бер сәғәткә булһа ла оҙонайта ала? 26Шулай булғас, хатта бәләкәй генә нәмәне лә эшләй алмайһығыҙ икән, ни эшләп башҡа нәмә тураһында ҡайғырырға?

27[+]Ләләләрҙең нисек үҫкәнен ҡарағыҙ: улар эшләмәй ҙә, еп тә иләмәй. Әммә һеҙгә шуны әйтәм: хатта ни тиклем данлы Сөләймән[†] батша ла ул дәрәжәлә затлы кейенмәгән[+]. 28Әгәр Алла бөгөн яланда үҫеп ултырған, ә иртәгә мейескә ташланасаҡ үләнде шулай кейендерә икән, һеҙҙе бигерәк тә кейендерер, эй иманы[†] аҙҙар[+].

29Шулай булғас, нимә ашарбыҙ, нимә эсербеҙ, тип ҡайғырмағыҙ. Бының өсөн хафаланмағыҙ. 30Ул турала был донъя кешеләре баш ҡатыра. Ә Атағыҙ һеҙҙең был нәмәләргә мохтаж икәнегеҙҙе белә. 31Һеҙ, киреһенсә, Алла Батшалығын[†] эҙләгеҙ, шунда ҡалғаны ла бирелер[+].


Күктәге хазина тураһында

32[+]Эй бәләкәй көтөү, ҡурҡма! Батшалыҡты һеҙгә биреүҙе Атағыҙ яҡшы тип тапты[+]. 33Мөлкәтегеҙҙе һатығыҙ ҙа ярлыларға өләшегеҙ. Үҙегеҙгә мәңге туҙмай торған янсыҡтар әҙерләгеҙ, күктәрҙә һис кәмемәҫ хазина туплағыҙ: унда ҡараҡ та теймәҫ, көйә лә төшмәҫ[+]. 34Хазинағыҙ ҡайҙа була, күңелегеҙ ҙә шунда була бит.


Ышаныслы һәм ышанысһыҙ хеҙмәтселәр


(Маҫ 25:1-13; 24:43-51; Мрк 13:33-37)

35[•]Билдәрегеҙ быуылған, яҡтыртҡыстарығыҙ тоҡандырылған булһын. 36Хужаһының туй мәжлесенән ҡайтҡанын көткән хеҙмәтсе кеүек булығыҙ. Хужа килеп шаҡыу менән ишекте асырға әҙер тороғоҙ[+]. 37Хужа ҡайтҡанда уяу торған хеҙмәтселәр бәхетле! Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: хужа, билен быуып, хеҙмәтселәрен өҫтәл янына ултыртыр һәм уларға үҙе хеҙмәт итер. 38Ихтимал, хужа төн уртаһында йәки таң атҡас ҡайтып инер. Әгәр ул хеҙмәтселәрен уяу хәлдә күрһә, шул хеҙмәтселәр бәхетле!

39Әммә шуны белегеҙ: әгәр ҙә өй хужаһына ҡараҡтың ҡайһы ваҡытта килере мәғлүм булһа, уғрыға өйөнә инергә юл ҡуймаҫ ине[+]. 40Шуның һымаҡ, һеҙ ҙә әҙер булығыҙ: Әҙәм Улы һеҙ көтмәгән сәғәттә килер.

41Шул саҡ Петрус:

– Хакимым, был ҡиссаны һин беҙҙең өсөн генә һөйләнеңме, әллә башҡалар өсөн дәме? – тип һораны.

42Раббы[†] Ғайса иһә былай тине:

– Ә өйҙөң ышаныслы һәм аҡыллы идарасыһы ниндәй була? Әйтәйек, ризыҡты ваҡытында өләшер өсөн, хужа бер хеҙмәтсеһен башҡалары өҫтөнән ҡуя. 43Хужаһы ҡайтып, эштең үҙе әйткәнсә үтәлгәнен күрһә, ул хеҙмәтсе ниндәй бәхетле![+] 44Һеҙгә ысынын әйтәм: хужаһы уны бөтә мөлкәте өҫтөнән идара итергә ҡуясаҡ.

45Ләкин ул хеҙмәтсе: «Хужам тиҙ генә ҡайтмаҫ әле», – тип уйлап, ир һәм ҡатын-ҡыҙ хеҙмәтселәрҙе туҡмарға тотонһа һәм ашап-эсеп, иҫереп йөрөһә,[+] 46хужаһы ул көтмәгән көндә һәм уйламаған сәғәттә ҡайтып төшөр ҙә уны ҡаты язаға тарттырыр, иманһыҙҙар көнөнә төшөрөр.

47Хужаһының ихтыярын белеп тә, әҙер тормаған һәм ул ҡушҡанса эшләмәгән хеҙмәтсе ҡаты туҡмалыр. 48Ә инде хужаһының ихтыярын белмәйенсә язаға лайыҡ эш ҡылған хеҙмәтсе аҙыраҡ туҡмалыр. Кемгә күп бирелә, унан күп талап ителер. Кемгә күберәк ышанып тапшырыла, унан күберәк һоралыр[+].


Тыныслыҡ түгел, ә бүленеш


(Маҫ 10:34-35)

49[•]Мин ергә ут алып килдем һәм ул уттың тиҙерәк янып китеүен теләйем! 50Мин ғазап күленә сумдырылырға тейешмен. Шул һынауҙарҙың үткәнен ни тиклем интегеп көтәм![+] 51Мине ергә тыныслыҡ килтерергә килде тип уйлайһығыҙмы? Юҡ, һеҙгә әйтәм, Мин бүлергә килдем[+]. 52Ошо мәлдән башлап, бер өйҙә биш кеше йәшәһә, өсөһө – икәүһенә һәм икәүһе өсөһөнә ҡаршы булыр. 53[+]Атаһы – улына, улы – атаһына; әсәһе – ҡыҙына, ҡыҙы – әсәһенә; ҡәйнәһе – килененә, килене ҡәйнәһенә ҡаршы булыр[+].


Заман билдәләре


(Маҫ 16:2-3; 5:25-26)

54[•]Ғайса йәнә халыҡҡа өндәште:

– Һеҙ көнбайышта болот күтәрелгәнен күргәс тә: «Ямғыр яуыр», – тиһегеҙ, һәм шулай була. 55Көньяҡтан ел иҫһә: «Эҫе булыр», – тиһегеҙ, һәм шулай була. 56Ике йөҙлөләр! Ерҙе һәм күк йөҙөн күҙәтеп, һауа торошон билдәләйһегеҙ, ә ни өсөн был заманды төшөндөрөп бирә алмайһығыҙ?

57Ни эшләп һеҙ нимәнең дөрөҫ икәнен үҙегеҙ билдәләй алмайһығыҙ? 58Дәғүәсең менән хөкөм юлында уҡ килешергә тырыш. Юғиһә ул һине хөкөмдарға алып барыр, ә хөкөмдар һаҡсыға тапшырыр. Һаҡсы иһә төрмәгә ябыр[+]. 59Һиңә шуны әйтәм: бурысыңды аҙаҡҡы тәңкәһенә тиклем түләп бөтөрмәйенсә, унан сыҡмаясаҡһың.

#### 13


«Тәүбәгә килмәһәгеҙ, һәләк булырһығыҙ»

1Шул саҡ ҡайһы берәүҙәр, Ғайса янына килеп, Пилатос үлтерткән Галилея[†] кешеләре тураһында һөйләне. Ҡорбан[†] килтергән ваҡытта үлтерелгән ул кешеләрҙең ҡаны ҡорбан малының ҡаны менән буталған[+]. 2Ғайса ул хәлгә ҡарата былай тине:

– Был хәлгә тарыған галилеялылар башҡа галилеялыларға ҡарағанда гонаһлыраҡ[†] тип уйлайһығыҙмы[+]? 3Һеҙгә әйтәм: юҡ! Әммә, тәүбәгә килмәһәгеҙ, бөтәгеҙ ҙә улар кеүек һәләк булырһығыҙ. 4Йәки Шилоах манараһы ауғанда уның аҫтында ҡалып һәләк булған ун һигеҙ кеше Йәрүсәлимдә[†] йәшәгән бөтәһенән дә ғәйеплерәк ине тип уйлайһығыҙмы[+]? 5Һеҙгә әйтәм: юҡ! Әммә, тәүбәгә килмәһәгеҙ, бөтәгеҙ ҙә улар кеүек һәләк булырһығыҙ.


Емешһеҙ инжир ағасы хаҡында ҡисса

6Ғайса ошондай ҡисса һөйләне:

– Берәүҙең йөҙөм баҡсаһында инжир ағасы үҫкән. Бер ваҡыт был кеше баҡсаға килгән дә ағастан емеш эҙләй башлаған, ләкин таба алмаған[+]. 7Шунан һуң баҡсасыға: «Бына мин өс йыл инде ошо инжир ағасының емешен йыйырға тип киләм, тик таба алмайым. Һин уны ҡырҡып ташла. Ни эшләп ул урын биләп тора?» – тигән[+]. 8Баҡсасы былай тип яуаплаған: «Хужам, һин уны тағы бер йылға ҡалдырып тор. Мин уның тирә-яғын ҡаҙып йомшартайым, тиреҫ һалайым. 9Алдағы йылда емеш бирмәҫме икән? Бирмәһә, ул саҡта ҡырҡып ташларһың».


Шәмбе көндө ауырыу ҡатынды һауыҡтырыу

10Ғайса шәмбе көндө[†] бер ғибәҙәтханала[†] өйрәтте[+]. 11Унда ун һигеҙ йыл буйы яуыз рухтан[†] интеккән, бөкрәйеп бөткән, бөтөнләй турая алмаған бер ҡатын бар ине. 12Ғайса, уны күреп, Үҙенең янына саҡырып алды ла:

– Апай! Һин сиреңдән ҡотолдоң! – тине.

13Ғайса был ҡатынға ҡулдарын ҡуйҙы, ҡатын шунда уҡ турайып баҫты һәм Алланы данлай башланы[+]. 14Ғибәҙәтхана башлығы, Ғайсаның шәмбе көндө һауыҡтырыуына асыуланып, халыҡҡа:

– Эшләү өсөн аҙнаның алты көнө бар, сирҙәрегеҙҙән һауығырға шәмбе түгел, ә шул ҡалған көндәрҙең береһендә килегеҙ, – тине[+].

15Раббы[†] Ғайса:

– Ике йөҙлөләр! Һеҙҙең ҡайһығыҙ шәмбе көнө үгеҙен йәки ишәген утлыҡсанан айырып, һыу эсерергә алып бармай[+]? 16Ибраһим[†] нәҫеленән булған был ҡатынды Иблис[†] ун һигеҙ йыл буйына бәйҙә тотҡан. Уны шәмбе көндә тышауҙан азат итергә ярамаймы ни? – тип яуапланы.

17Ғайса был һүҙҙәрҙе әйткәс, Уға ҡаршы төшөүселәрҙең барыһы ла оялды, ә халыҡ иһә Ул ҡылған бөтә данлы эштәргә шатланды[+].


Гәрсис орлоғо һәм әсетке


(Маҫ 13:31-32; Мрк 4:30-32)

18[•]Шунан һуң Ғайса былай тине:

– Алла Батшалығы[†] нимәгә оҡшаған һәм Уны нимә менән сағыштырайым?

19Ул кешенең баҡсаһына ултыртҡан гәрсис орлоғона оҡшаған. Орлоҡ үҫеп еткәс, ағасҡа әүерелә һәм уның ботаҡтарында ҡоштар оя ҡора[+].

20Ғайса һүҙен дауам итте:

– Алла Батшалығын йәнә нимә менән сағыштырайым? 21Ул ҡатын кеше бөтә ҡамырҙы ҡабартырға тип бер ҡапсыҡ[*] онға болғаған әсеткегә оҡшаған[+].


Тар ишек тураһында ҡисса


(Маҫ 7:13-14, 22-23; 8:11-12)

22[•]Ғайса, ҡалалар һәм ауылдар буйлап вәғәзләп, Йәрүсәлимгә юл тотто. 23Кемдер Унан:

– Әфәндем, аҙҙар ғына ҡотолоп ҡалырмы икән ни? – тип һораны.

Ғайса иһә ундағы кешеләргә былай тине:

24– Бөтә көсөгөҙҙө һалып, тар ишектән инергә тырышығыҙ, сөнки, һеҙгә әйтәм: күптәр тырышыр, тик үтә алмаҫ. 25Өй хужаһы тороп ишекте бикләгәндән һуң, һеҙ, тышҡы яҡта ҡалып, ишек ҡаға башларһығыҙ һәм: «Әфәндем, беҙгә ас әле!» – тип үтенерһегеҙ. Ә Ул һеҙгә: «Мин һеҙҙең кем икәнегеҙҙе лә, ҡайҙан икәнегеҙҙе лә белмәйем», – тип яуаплар[+]. 26Шул саҡ һеҙ: «Беҙ Һинең менән бергә ашаныҡ, эстек, Һин урамдарыбыҙҙа беҙҙе өйрәттең», – тип әйтерһегеҙ. 27Әммә Ул: «Һеҙҙең ҡайҙан икәнегеҙҙе белмәйем, яуызлыҡ ҡылыусылар, бөтәгеҙ ҙә Минең янымдан китегеҙ», – тиер[+].

28Һеҙ Алла Батшалығында Ибраһимды, Исхаҡты, Яҡупты һәм бөтә пәйғәмбәрҙәрҙе[†] күрерһегеҙ, ә үҙегеҙ унан ҡыуылып сығып, иларһығыҙ һәм тештәрегеҙҙе шығырҙатырһығыҙ[+]. 29[+]Көнсығыштан һәм көнбайыштан, төньяҡтан һәм көньяҡтан килерҙәр һәм Алла Батшалығында табын артында ултырырҙар[+]. 30Әлеге ваҡытта һуңғы булғандарҙың ҡайһы берҙәре – беренсе, беренселәрҙең ҡайһы берҙәре һуңғы булыр[+].


Ғайсаның Йәрүсәлим хаҡында көйөнөүе


(Маҫ 23:37-39)

31[•]Шул ваҡыт ҡайһы бер фарисейҙар[†] килеп Ғайсаға:

– Бынан кит, Һируд[†] Һине үлтерергә теләй, – тине[+].

32Ғайса уларға былай тип яуапланы:

– Барығыҙ, ул төлкөгә: «Бөгөн һәм иртәгә ендәрҙе ҡыуырмын, ауырыуҙарҙы һауыҡтырырмын, өсөнсө көнгә эшемде тамамлармын», – тип әйткәнемде еткерегеҙ. 33Хәйер, Мин бөгөн дә, иртәгә лә, өсөнсө көндә лә Үҙ юлымды дауам итергә тейешмен, сөнки пәйғәмбәрҙең Йәрүсәлимдән ситтә үлтерелеүе мөмкин түгел.

34Эй Йәрүсәлим! Пәйғәмбәрҙәрҙе үлтереүсе, Алла[†] тарафынан үҙенә ебәрелгәндәрҙе таш бәреп һәләк итеүсе Йәрүсәлим! Ҡош үҙенең ҡошсоҡтарын ҡанат аҫтына йыйған кеүек, Мин дә һинең балаларыңды нисәмә тапҡыр бергә йыйырға теләнем, ләкин һеҙ килергә теләмәнегеҙ![+] 35[+]Хәҙер һеҙҙең Изге[†] йортоғоҙ буш ҡаласаҡ. Һеҙгә әйтәм: «Раббы исеме менән Килеүсе мөбәрәк!» – тип әйтер ваҡытығыҙ етмәй тороп, Мине күрмәйәсәкһегеҙ![+]

#### 14


Ғайсаның шәмбе көнө тураһында яуабы

1Шәмбе көнө[†] Ғайса фарисей башлыҡтарының береһенең өйөнә ашҡа барҙы. Ундағыларҙың барыһы ла Ғайсаны диҡҡәт менән күҙәтте[+]. 2Уның алдына һары һыу ауырыуынан яфа сиккән бер кеше килеп баҫты.

3– Ҡанун[†] буйынса, шәмбе көндө дауаларға яраймы? – тип һораны Ғайса ҡанун белгестәре менән фарисейҙарҙан.[†][+]

4Тегеләре өндәшмәне. Ә Ғайса ауырыу кешене ҡосаҡлап алып һауыҡтырҙы ла өйөнә ҡайтарып ебәрҙе. 5Шунан тегеләрҙән:

– Берегеҙҙең улы йәки үгеҙе ҡоҙоҡҡа[†] ҡолап төшһә, шәмбе көн булһа ла, шунда уҡ тартып сығармаҫ инегеҙме ни? – тип һораны[+].

6Тегеләр Ғайсаның был һорауына яуап бирә алманы.


Саҡырылған ҡунаҡтар хаҡында ҡисса

7Саҡырылған ҡунаҡтарҙың түрҙән урын һайлағанын күреп, Ғайса уларға бер ҡисса һөйләне:[+]

8[+]– Берәү һине мәжлескә саҡырһа, иң түрҙәге урынға ултырма, һиңә ҡарағанда хөрмәтлерәк кешенең саҡырылған булыуы ихтимал бит[+]. 9Һине лә, уны ла саҡырған хужа, эргәңә килеп: «Урыныңды был кешегә бир», – тип әйтер. Шул саҡта һин, оятҡа ҡалып, ишек төбөндәге урынға барып ултырырға мәжбүр булырһың. 10Киреһенсә, мәжлескә саҡырылһаң, килгәс, ишек янынан урын ал, шунда хужа, эргәңә килеп: «Дуҫ, түргәрәк күсеп ултыр», – тип әйтер. Шунда башҡа ҡунаҡтар алдында баһаң артыр. 11Үҙен-үҙе күтәргән әҙәм түбәнһетелер, үҙен түбәнһеткән – күтәрелер[+].

12Ғайса Үҙен ашҡа саҡырған кешегә лә өндәште:

– Төшкө йәки киске ашҡа дуҫтарыңды ла, ағай-энеңде лә, туғандарыңды ла, бай күршеләреңде лә саҡырма. Юҡһа улар ҙа һине үҙҙәренә ашҡа саҡырыр һәм шуның менән яҡшылығың кире ҡайтарылыр. 13Табын йыяһың икән, фәҡирҙәрҙе, ғәриптәрҙе, аҡһаҡтарҙы, һуҡырҙарҙы саҡыр, 14ул саҡта инде һин бәхетле булырһың, сөнки улар һиңә ҡайтарып түләй алмай, ә тәҡүә кешеләр үленән тереләсәк көндө һиңә әжере ҡайтарылыр[+].

15[•]Ғайсаның был һүҙҙәрен ишеткәс, Уның менән ултырғандарҙың береһе:

– Алла Батшалығындағы[†] табындан ашаясаҡ кеше бәхетле! – тине[+].

16Ғайса иһә уға былай тине:

– Бер кеше, мул табын әҙерләп, күп ҡунаҡ саҡырған. 17Ашар мәл еткәс, ҡунаҡтарға: «Килегеҙ, табын әҙер инде», – тип әйтергә үҙенең хеҙмәтсеһен ебәргән. 18Бөтәһе лә, һүҙ ҡуйышҡан кеүек, ғәфү үтенә башлаған. Беренсеһе: «Ер һатып алғайным, шуны барып ҡарарға кәрәк, зинһар, мине ғәфү ит», – тигән. 19Икенсеһе: «Биш пар эш үгеҙе һатып алғайным, уларҙы һынап ҡарарға кәрәк, зинһар, мине ғәфү ит», – тигән. 20Өсөнсөһө: «Мин өйләндем, шуның өсөн бара алмайым», – тигән[+]. 21Хеҙмәтсе, ҡайтҡас, был хаҡта хужаһына һөйләп биргән. Хужа асыуланған да: «Бар, йәһәт кенә ҡала майҙандарынан һәм тыҡрыҡтарҙан фәҡирҙәрҙе, ғәриптәрҙе, һуҡырҙарҙы һәм аҡһаҡтарҙы йыйып алып ҡайт», – тип хеҙмәтсеһен сығарып ебәргән. 22Хеҙмәтсе әйләнеп ҡайтҡас: «Хужам, һинең әмерең үтәлде, әммә буш урындар ҡалды әле», – тигән. 23Хужа хеҙмәтсеһенә: «Бар, ҡала ситендәге юлдарға, һуҡмаҡтарға сыҡ, кешеләрҙе бында килергә күндер, өйөм тулы булһын, – тип бойорған. – 24Һеҙгә шуны әйтәм: тәүге саҡырылғандарҙың береһе лә минең табынымдағы ризыҡты ауыҙ итә алмаҫ»[*].


Ғайсаға эйәреү хаҡы


(Маҫ 10:37-38; 5:13; Мрк 9:50)

25[•]Ғайса артынан күмәк халыҡ эйәрҙе, Ул боролдо ла былай тине:

26– Яныма килгән кеше атаһы менән әсәһен, ҡатыны менән балаларын, ағай-энеһе һәм апай-һеңлеләрен, хатта үҙ йәнен Минән нығыраҡ ярата икән, ул шәкертем була алмай[+]. 27Үҙенең арҡысағын күтәреп, артымдан эйәреп бармаған кеше шәкертем була алмай[+]. 28Әйтәйек, арағыҙҙан берәйһе манара төҙөргә теләй, ти. Ул, иң элек, ултырып, уның күпмегә төшәсәген хисаплап, төҙөлөштө аҙағына тиклем еткерә алыу-алмауын самаламаймы ни? 29Юғиһә, нигеҙен һалып та, уны төҙөп бөтөрә алмаһа, быны күргән һәр кем: 30«Был кеше төҙөй башланы ла тамамлап ҡуя алманы», – тип көлөр.

31Йәки берәй батша икенсе бер батшаға ҡаршы һуғышҡа әҙерләнгән саҡта, ултырып, кәңәш ҡороп, ун меңлек ғәскәре менән егерме меңлек ғәскәргә ҡаршы торорлоҡ көскә эйәме, түгелме икәнлеге тураһында уйлап ҡарамаҫ инеме? 32Көсө етмәҫлек булһа, теге батша алыҫта саҡта уҡ солох шарттары хаҡында килешер өсөн, илселәрен[†] ебәрер ине.

33Шуның кеүек, һеҙҙең берегеҙ ҙә, бөтә нәмәһенән баш тартмаһа, Минең шәкертем була алмаясаҡ.


Тәмен юғалтҡан тоҙ

34Тоҙ – яҡшы нәмә. Әммә тәмен юғалтһа, уны нисек ҡайтарырһың[+]? 35Ул баҫыу өсөн дә, тиреҫ өсөн дә яраҡһыҙға әйләнер һәм уны сығарып ташларҙар. Ҡолаҡтары барҙар ишетһен![+]

#### 15


Аҙашҡан һарыҡ хаҡында ҡисса


(Маҫ 18:12-14)

1[•]Ғайсаны тыңларға тип барлыҡ һалым йыйыусылар[†] һәм башҡа гонаһлы[†] әҙәмдәр йыйылды. 2Фарисейҙар[†] менән ҡанун[†] белгестәре иһә:

– Был Кеше гонаһлыларҙы ҡабул итә, хатта улар менән бер табындан ашай, – тип һуҡранды[+].

3Ғайса уларға ошо ҡиссаны һөйләне:

4[+]– Әйтәйек, берегеҙҙең йөҙ һарығы булып, шуларҙың береһен юғалтты, ти. Ул, туҡһан туғыҙын көтөүлектә ҡалдырып, юғалтҡан бер һарығын тапҡансы эҙләмәҫме ни[+]? 5[+]Ә инде тапҡас, ҡыуанып, уны елкәһенә һалып алып ҡайтыр. 6Өйөнә ҡайтҡас, дуҫтары менән күршеләрен саҡырып: «Шатлығымды уртаҡлашығыҙ, мин юғалған һарығымды таптым», – тиер[+]. 7Һеҙгә шуны әйтәм: шул рәүешле, тәүбә итеүгә[†] мохтаж булмаған туҡһан туғыҙ тәҡүә кеше өсөн шатланыуға ҡарағанда, тәүбә иткән гонаһлы бер кеше өсөн күктә шатлыҡ ҙурыраҡ булыр[+].


Көмөш тәңкә хаҡында ҡисса

8Әгәр берәй ҡатындың ун көмөш тәңкәһе[*] булып, береһен юғалтһа, майшәм яндырып, өйҙө һепереп, уны тапҡансы ентекләп эҙләмәҫме ни? 9Ә инде тапҡас, әхирәттәре менән күршеләрен саҡырып: «Шатлығымды уртаҡлашығыҙ, юғалтҡан тәңкәмде таптым», – тиер. 10Һеҙгә шуны әйтәм: тәүбә иткән бер гонаһлы өсөн Алла[†] фәрештәләре[†] лә шулай уҡ шатланыр.


Юғалған улдың кире ҡайтыуы хаҡында ҡисса

11Ғайса һүҙен дауам итте:

– Бер кешенең ике улы булған. 12Кинйәһе: «Атай, мөлкәттең миңә тейешле өлөшөн бүлеп бир», – тигән. Атаһы мөлкәтен улдарына бүлеп биргән[+]. 13Бер нисә көн үткәс, кинйә улы үҙ өлөшөн һатып, бөтә аҡсаһын алып, алыҫ илгә сығып киткән һәм, унда аҙып-туҙып, булған байлығын бөтөргән. 14Ул бер нәмәһеҙ ҡалған, шунда был илгә ҡаты аслыҡ килгән һәм егет мохтажлыҡ кисерә башлаған. 15Ул ошо илдең бер кешеһенә эшкә ялланған, был кеше уны яланға сусҡа көтөргә ебәргән. 16Егет шул тиклем асыҡҡан, хатта сусҡаларҙың аҙығын ашарға ла риза булыр кимәлгә еткән, әммә уға уныһын да бирмәгәндәр.

17Ниһайәт, ул аҡылына килеп: «Атайымдың нисәмә ялсыһы бар, уларҙың бөтәһе лә туйғансы ашай, хатта артып та ҡала, ә мин бында астан үлеп барам. 18[+]Хәҙер үк ҡайтайым да: „Атай, мин күктәге Алла ҡаршыһында һәм һинең алдыңда гонаһ ҡылдым[+]. 19Инде һинең улың тип аталырға лайыҡ түгелмен, мине ялсы итеп эшкә ал“, – тип әйтәйем», – тип уйлаған. 20[+]Шунан һуң атаһы янына ҡайтып киткән. Алыҫта килә ятҡанында уҡ атаһы уны күреп ҡалған, бик йәлләгән, ҡаршыһына йүгереп барып, ҡосаҡлап үбеп алған. 21Улы уға: «Атай, мин күктәге Алла ҡаршыһында һәм һинең алдыңда гонаһ ҡылдым: инде һинең улың тип аталырға лайыҡ түгелмен», – тигән. 22Ә атаһы үҙенең хеҙмәтселәренә: «Иң һәйбәт кейемдәр алып килеп уны кейендерегеҙ, бармағына йөҙөк кейҙерегеҙ, аяғына ҡата бирегеҙ,[+] 23һимертелгән берәй быҙауҙы салығыҙ, ашап-эсеп, күңел асайыҡ! 24Минең улым үлгәйне – хәҙер терелде, юғалғайны – табылды», – тигән. Шунан улар күңел аса башлаған[+].

25Атаның өлкән[†] улы иһә был мәлдә ҡырҙа булған. Өйөнә ҡайтып етеп килгәндә, йыр-бейеү тауыштары ишеткән. 26Хеҙмәтселәрҙең береһен саҡырып: «Бында нимә бара?» – тип һораған. 27«Һинең ҡустың ҡайтты, һау-сәләмәт әйләнеп ҡайтыуына ҡыуанып, атайың һимертелгән быҙау салдырҙы», – тигән уға хеҙмәтсе. 28Өлкән улдың быға асыуы килгән, хатта өйгә инергә теләмәгән. Атаһы сығып саҡырғас: 29«Бына мин һиңә нисә йылдар инде хеҙмәт итәм. Бойороғоңдо бер тапҡыр ҙа үтәмәй ҡалғаным юҡ. Шулай булһа ла, дуҫтарым менән күңел асыр өсөн һин миңә берәй тапҡыр кәзә бәрәсе лә биргәнең юҡ. 30Ә мал-мөлкәтеңде аҙғын ҡатындар менән туҙҙырған был улың ҡайтҡас, уның өсөн хатта һимертелгән быҙау салғанһың!» – тигән[+]. 31Атаһы уға: «Улым, һин һәр ваҡыт янымдаһың, минең булған бөтә нәмәм – һинеке. 32Әммә бөгөн ҡыуаныстан нисек күңел асмайһың инде: ҡустың үлгәйне – терелде, юғалғайны – табылды», – тигән.

#### 16


Намыҫһыҙ идарасы хаҡында ҡисса

1Ғайса Үҙенең шәкерттәренә былай тине:

– Бер бай хужалығында идарасы тотҡан. Байға был кешенең мөлкәтен туҙҙырыуы тураһында еткерәләр. 2Бай идарасыһын саҡырып ала ла уға: «Һинең турала нимәләр генә ишетмәйем! Үҙеңдең идаралыҡ эшмәкәрлегеңә иҫәп-хисап яһа, сөнки артабан хужалығымда идарасы була алмайһың», – ти. 3Идарасы үҙ алдына: «Нимә эшләйем икән? Хужам мине идаралыҡ эшенән ҡыуа, ер ҡаҙырға көсөм юҡ, хәйер һорарға оялам… 4Әһә, таптым! Хужалыҡ менән идаралыҡ итеү эшенән сығарылғас, кешеләр мине үҙ йорттарына ҡабул итһендәр өсөн, нимә эшләргә кәрәклеген беләм», – тип уйлаған. 5Шунан ул хужаһына бурысы булған кешеләрҙе берәм-берәм саҡырып алған. Тәүгеһенән: «Минең хужама күпме бурысың бар?» – тип һораған. 6Тегеһе уға: «Йөҙ мискә[*] май тейешмен», – тигән. Идарасы: «Бына бурыс тураһындағы ҡағыҙың. Уны ал да, ултырып, тиҙ генә „илле мискә“ тип яҙ», – тигән. 7Шунан икенсеһен саҡырып: «Ә һинең бурысың күпме?» – тип һораған. «Йөҙ тоҡ[*] бойҙай». Идарасы: «Бына бурыс тураһындағы ҡағыҙың. Уны ал да „һикһән тоҡ“ тип яҙ», – тигән. 8Хужа намыҫһыҙ идарасыны отҡорлоғо өсөн маҡтаған. Сөнки был донъя кешеләре үҙ-ара эш иткәндә яҡтылыҡ кешеләренә ҡарағанда отҡорораҡ[+].

9Һеҙгә әйтәм: был донъяның байлығын, изгелек[†] итеп, үҙегеҙгә дуҫтар булдырыу өсөн файҙаланығыҙ. Шулай эшләһәгеҙ, байлыҡ бөткәс, мәңгелек йәшәү йорттарына ҡабул ителерһегеҙ.

10Бәләкәй нәмәлә ышаныслы кеше ҙур нәмәлә лә ышаныслы булыр, бәләкәй нәмәлә ышанысһыҙ кеше ҙурында ла ышанысһыҙ булыр[+]. 11Әгәр һеҙ был донъяның байлығы менән хаҡ эш итә алмайһығыҙ икән, кем һеҙгә ысын байлыҡты ышанып тапшырыр[+]? 12Әгәр башҡаларҙың һеҙгә тапшырылған мөлкәте менән ышаныслы эш итмәйһегеҙ икән, үҙегеҙгә тәғәйенләнгәнен һеҙгә кем бирер? 13Бер хеҙмәтсе лә ике хужаға хеҙмәт итә алмай: ул йә береһенә нәфрәт тотор, икенсеһен яратыр, йә береһенә тоғро булыр, икенсеһен һанға һуҡмаҫ. Аллаға ла, байлыҡҡа ла бер юлы хеҙмәт итә алмаҫһығыҙ[+].


Фарисейҙар һәм ҡанун

14[•]Аҡса яратҡан фарисейҙар,[†] быларҙы ишетеп, Ғайсанан мыҫҡыллап көлдөләр[+]. 15Ғайса уларға былай тине:

– Һеҙ кешеләр алдында үҙегеҙҙе хаҡ итеп күрһәтәһегеҙ, әммә Алла[†] һеҙҙең күңелегеҙҙе белә. Кешеләр юғары баһалаған нәмә – Алла өсөн ерәнгес[+].

16Ҡанун[†] һәм пәйғәмбәрҙәр[†] дәүере Яхъя килгәнгә тиклем дауам итте. Хәҙер иһә Алла Батшалығы[†] тураһында Һөйөнөслө Хәбәр[†] вәғәз ителә, һәм һәр кем унда инергә ҙур тырышлыҡ һала[+]. 17[+]Әммә, күк менән ер юҡҡа сыҡҡан осраҡта ла, ҡанундың бер генә һыҙығы ла юҡҡа сыҡмаясаҡ[+].

18Ҡатынын айырып, башҡаға өйләнгән ир зина ҡыла; ире айырған ҡатынға өйләнгән кеше лә зина ҡыла[+].


Бай һәм Әлғазар хаҡында ҡисса

19Ҡасандыр бер бай кеше йәшәгән. Ул иң ҡиммәтле һәм зиннәтле кейемдәр генә кейгән, көн һайын ҙур-ҙур мәжлестәр үткәргән. 20Ә уның ҡапҡаһы[†] төбөндә бөтә тәне һыҙлауыҡтар менән ҡапланған Әлғазар исемле фәҡир ятҡан. 21Ул байҙың табынынан төшкән һыныҡ-мыныҡ менән булһа ла туҡланырға ымһынған. Эттәр килеп, уның яраларын ялап киткән.

22Бер көн Әлғазар үлгән, һәм фәрештәләр[†] уны Ибраһим[†] янындағы түрҙәге урынға алып барған. Бай ҙа үлгән. Уны ерләгәндәр[+]. 23Бай үлеләр донъяһында[†] ғазап сиккән ваҡытта башын күтәреп өҫкә ҡараһа, алыҫта Ибраһимды, уның эргәһендә Әлғазарҙы күргән[+]. 24Шул саҡ бай: «Эй атабыҙ Ибраһим! Миңә мәрхәмәтле[†] булып, Әлғазарҙы яныма ебәр әле, ул бармаҡ осон һыуға манып, телемде сылатып һалҡынайтһын. Мин был ялҡында шул тиклем ғазапланам», – тип ҡысҡырған[+]. 25Әммә Ибраһим уға: «Улым! Иҫеңә төшөр, һин үҙ ғүмереңдә бар рәхәтлекте татының, ә Әлғазар михнәт сикте. Хәҙер иһә ул бында йыуаныс күрә, ә һин ғазап сигәһең, – тигән. – 26Өҫтәүенә, беҙҙең менән һеҙҙең арала ҙур упҡын ята, шунлыҡтан бынан һеҙҙең яҡҡа сығырға теләүсе лә, ул яҡтан был яҡҡа сығырға теләүсе лә үтә алмаҫ». 27Шул саҡ бай: «Эй ата, улай булғас, зинһар өсөн, Әлғазарҙы атайымдың өйөнә ебәр. 28Минең биш туғаным бар, был ғазап сигеү урынына эләкмәһендәр өсөн, уларҙы иҫкәртһен», – тигән. 29Ибраһим уға: «Уларҙа Муса[†] һәм башҡа пәйғәмбәрҙәрҙең яҙмалары бар. Унда яҙылғандарға ҡолаҡ һалһындар», – тип әйткән[+]. 30Бай иһә: «Юҡ, Ибраһим атам. Үлгәндәрҙең береһе терелеп улар янына барһа, шул мәлдә тәүбәгә килерҙәр ине», – тигән. 31Ибраһим байға: «Улар Мусаны һәм башҡа пәйғәмбәрҙәрҙе тыңламайҙар икән, үлектәрҙең береһе терелеп барһа ла, ышанмаясаҡтар», – тип яуап биргән[+].

#### 17


Иман һәм гонаһ


(Маҫ 18:6-7, 15, 21-22; Мрк 9:42)

1[•]Ғайса Үҙенең шәкерттәренә былай тине:

– Гонаһҡа[†] этәргән нәмәләр ҡотолғоһоҙ, әммә бүтәндәрҙе гонаһҡа этәреүсегә – ҡайғы[+]. 2Был кесе йәндәрҙең берәйһен дөрөҫ юлдан яҙҙырған кешене муйынына тирмән ташы аҫып диңгеҙгә ташлаһалар, уның өсөн хәйерлерәк булыр ине[+]. 3Ҡылған эштәрегеҙгә иғтибарлы булығыҙ. Туғаның һиңә ҡаршы гонаһ ҡылһа, уны шелтәлә, ә инде тәүбәгә килһә, ғәфү ит[+]. 4Көнөнә ете тапҡыр һиңә ҡаршы гонаһ ҡылып һәм ете тапҡыр яныңа килеп: «Ҡылғаныма үкенәм!» – тиһә, уны ғәфү ит[+].

5Илселәр[†] Раббы[†] Ғайсаға:

– Иманыбыҙҙы[†] арттыр, – тинеләр[+].

6Раббы Ғайса былай тине:

– Әгәр һеҙҙең гәрсис орлоғо хәтлем генә иманығыҙ булып, ошо тут ағасына: «Тамырың менән ҡуптарылып сыҡ та үҙеңде диңгеҙгә күсереп ултырт», – тиһәгеҙ, ул шулай эшләр ине[+].

7Ер һөрөп йәки көтөү көтөп ҡырҙан ҡайтҡан хеҙмәтсеһенә ҡайһығыҙ: «Әйҙә, тиҙерәк өҫтәл янына ултыр», – тип әйтер икән? 8Киреһенсә, уға: «Миңә киске аш әҙерлә, унан, билеңде быуып, ашап-эскән ваҡытымда миңә хеҙмәт күрһәтеп тор, шунан һуң үҙең ашап-эсерһең», – тип әйтмәҫһегеҙме? 9Ҡушылғанды үтәгәне өсөн хеҙмәтсегеҙгә рәхмәт әйтерһегеҙме икән? 10Шулай итеп, һеҙ ҙә ҡушылғандарҙың барыһы ла үтәлгәндән һуң: «Беҙ – бары хеҙмәтселәр генә, эшләргә тейеш булғанды башҡарҙыҡ», – тип әйтегеҙ.


Махау сирле ун кешене һауыҡтырыу

11Ғайса, Йәрүсәлимгә[†] барышлай, Самария[†] һәм Галилея[†] сиге буйлап үтте. 12[+]Бер ауылға ингәндә, Уны махау[†] сирле ун кеше ҡаршыланы. Улар алыҫта уҡ туҡтап,[+] 13көслө тауыш менән:

– Ғайса Остаз! Беҙгә мәрхәмәтле[†] булсы! – тип ҡысҡырҙы.

14[+]Ғайса уларҙы күргәс:

– Барығыҙ, ҡаһиндарға[†] күренегеҙ, – тине.

Махау сирлеләр унда китеп барышлай уҡ таҙарынды[+]. 15Уларҙың береһе, һауыҡҡанын тойғас та кире килеп, ҡысҡырып Алланы данланы, 16Ғайсаның аяғына йығылып, Уға рәхмәт әйтте. Был Самария кешеһе ине[+]. 17Шул саҡ Ғайса:

– Ун кеше таҙарынғайнығыҙ түгелме һуң? Туғыҙығыҙ ҡайҙа? 18Аллаға рәхмәт белдереү өсөн, сит ер кешеһенән башҡалары кире килмәнеме ни? – тип һораны. 19Ә теге әҙәмгә:

– Тор, юлыңда бул, һине ышаныуың һауыҡтырҙы, – тине[+].


Алла Батшалығы киләсәк мәл тураһында


(Маҫ 24:23-51)

20[•]Фарисейҙар[†] Ғайсанан Алла Батшалығының[†] ҡасан киләсәге тураһында һораны.

– Алла Батшалығы күҙгә күренеп килмәҫ, – тине Ғайса. –[+] 21«Бына, бында ул», йәки: «Ана, тегендә», – тип тә әйтмәҫтәр. Алла Батшалығы – һеҙҙең арағыҙҙа.

22Ғайса шәкерттәренә былай тине:

– Әҙәм Улының[†] көндәренең береһен генә булһа ла күргегеҙ килгән ваҡыт етер, әммә күрә алмаҫһығыҙ[+]. 23Һеҙгә: «Ул бына бында», йәки: «Ул тегендә», – тип әйтерҙәр. Әммә һеҙ улар әйткән ергә бармағыҙ, улар артынан йүгермәгеҙ[+]. 24Нисек йәшен йәшнәп, күктең бер ситенән икенсе ситенә саҡлы ут ялтлап китә, Әҙәм Улы Үҙенең көнөндә шулай булыр. 25Әммә тәүҙә Уға күп ғазаптар кисерергә һәм ошо быуын кешеләре тарафынан кире ҡағылырға тура килер[+].

26[+]Нух заманында нисек булһа, Әҙәм Улы көндәрендә лә шулай буласаҡ[+]. 27Нух кәмәгә ингән көнгә тиклем кешеләр ашаған, эскән, өйләнгән, кейәүгә сыҡҡан. Шунан һуң туфан ҡалҡып, барыһын да һәләк иткән[+]. 28Лут көндәрендә лә шулай булған: кешеләр ашаған, эскән, һатып алған һәм һатып ебәргән, сәскән, төҙөгән. 29Әммә Лут Содом ҡалаһынан сыҡҡан көндә күктән ут менән көкөрт ямғыры яуған һәм барыһын да һәләк иткән[+].

30Әҙәм Улы килеп күренгән көндә лә шулай буласаҡ. 31Ул көндө үҙе өй ҡыйығында булып, әйберҙәре аҫта ҡалған кеше уларҙы алырға тип төшмәһен, шулай уҡ баҫыуҙа булған кеше лә өйөнә ҡайтмаһын[+]. 32[+]Луттың ҡатынын иҫегеҙҙә тотоғоҙ[+]. 33Кем үҙенең йәнен һаҡлап ҡалырға тырыша, ул уны юғалтыр; ә кем йәнен юғалта, уны һаҡлап алып ҡалыр[+]. 34Һеҙгә әйтәм: ул төндә бер түшәктә ятҡан ике кешенең береһе алыныр, икенсеһе ҡалдырылыр. 35-36Бергә ашлыҡ тартыусы ике ҡатындың береһе алыныр, икенсеһе ҡалдырылыр[*].

37Ғайсаның был һүҙҙәренән һуң шәкерттәре:

– Хакимыбыҙ, был хәл ҡайҙа булыр? – тип һораны.

– Мәйет ҡайҙа булһа, ҡоҙғондар шунда йыйылыр, – тине Ғайса.

#### 18


Тол ҡатын һәм хөкөмдар

1Төшөнкөлөккә бирелмәҫкә, һәр ваҡыт доға ҡылырға кәрәклеген белһендәр өсөн, Ғайса Үҙенең шәкерттәренә ошондай ҡисса һөйләне:[+]

2– Бер ҡалала Алланан да ҡурҡмаған, кешеләрҙән дә тартынмаған хөкөмдар йәшәгән. 3Ошо уҡ ҡалала бер тол ҡатын да ғүмер иткән, һәм ул хөкөмдар янына килеп: «Мине дошманымдан яҡла», – тип ялбарған. 4Әммә хөкөмдар дәғүәне оҙаҡ ваҡыт хәл итергә теләмәгән. Аҙаҡ, ниһайәт: «Алланан ҡурҡмаһам да, кешеләрҙән тартынмаһам да, 5ошо тол ҡатын миңә тынғылыҡ бирмәгәнлектән, уның дәғүәһен хәл итәйем, башҡаса аптыратып килеп йөрөмәһен», – тип уйлаған.

6Раббы[†] Ғайса һүҙен былай тип тамамланы:

– Намыҫһыҙ хөкөмдарҙың нимә уйлағанына иғтибар иттегеҙме? 7Шулай икән, нисек Алла[†] көнө-төнө Үҙен ярҙамға саҡырғандарҙы, Үҙе һайлап алған кешеләрен яҡламаһын? Нисек Ул ярҙамын оҙаҡлатһын[+]? 8Һеҙгә әйтәм: Ул оҙаҡҡа һуҙмаҫ, яҡлар. Әммә Әҙәм Улы[†] килгән сағында ерҙә иман[†] табырмы икән[+]?


Фарисей менән һалым йыйыусы

9Үҙҙәренең тәҡүәлегенә ышанып, башҡаларға түбәнһетеп ҡараған ҡайһы бер кешеләргә Ғайса ошондай ҡисса һөйләне:[+]

10– Ике кеше доға ҡылыр өсөн Алла йортона[†] ингән: береһе – фарисей, икенсеһе – һалым йыйыусы[†] икән[+]. 11[+]Фарисей, тороп, былай тип доға ҡылған: «Аллам! Мин һиңә башҡалар кеүек талаусы ла, алдаҡсы ла, зина ҡылыусы ла йәки бына ошо һалым йыйыусы кеүек тә булмағаным өсөн рәхмәтлемен[+]. 12Аҙнаһына ике тапҡыр ураҙа тотам, табышымдың[*] ундан бер өлөшөн Һиңә бирәм»[+]. 13[+]Һалым йыйыусы иһә ситтәрәк баҫып торған һәм күккә күтәрелеп ҡарарға ла ҡыймаған, күкрәген төйә-төйә: «Аллам, миңә, гонаһлыға,[†] мәрхәмәтле[†] булһаңсы!» – тигән[+]. 14Һеҙгә әйтәм, фарисей түгел, ә быныһы Алла алдында аҡланып үҙ өйөнә ҡайтып киткән. Сөнки үҙен-үҙе күтәргән әҙәм түбәнһетелер, үҙен түбәнһеткән – күтәрелер[+].


Ғайсаның балаларға биргән фатихаһы


(Маҫ 19:13-15; Мрк 10:13-16)

15[•]Ғайса ҡағылып Үҙенең фатихаһын бирһен өсөн, Уның янына бәләкәй балаларын да алып килделәр. Шәкерттәре иһә быны күреп, уларҙы шелтәләне, үткәрмәне. 16Ғайса иһә балаларҙы янына саҡырып:

– Балаларҙы Минең яныма үткәрегеҙ, уларға ҡамасауламағыҙ! Алла Батшалығы[†] – ошондайҙарҙыҡы. 17Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: кем Алла Батшалығын балалар һымаҡ ҡабул итмәй, шул унда инмәйәсәк, – тине[+].


Ғайса һәм бай


(Маҫ 19:16-29; Мрк 10:17-30)

18[•]Башлыҡтарҙың береһе Ғайсанан:

– Игелекле Остаз, мәңгелек тормошто мираҫ итеп алыр өсөн миңә нимә эшләргә кәрәк? – тип һораны[+].

19– Ниңә һин Мине игелекле тип атайһың? – тине Ғайса. – Алланан башҡа бер кем дә игелекле түгел[+]. 20[+]Уның бойороҡтарын беләһең: «Зина ҡылма, кеше үлтермә, урлашма, ялған шаһитлыҡ бирмә, атайың менән әсәйеңде хөрмәт ит»[+].

21Ә башлыҡ Уға:

– Мин быларҙың бөтәһен дә йәш сағымдан уҡ үтәп киләм, – тине[+].

22Быны ишеткәс, Ғайса былай тине:

– Һиңә тағы бер нәмә етмәй: ниндәй мөлкәтең бар, бөтәһен дә һатып, фәҡирҙәргә өләш. Шулай эшләһәң, күктәге хазинаға эйә булырһың. Шунан кил дә Миңә эйәр[+].

23Башлыҡ иһә, быны ишеткәс, ҡайғыға төштө: ул бик бай ине.

24Ғайса, уның ҡайғырғанын күреп, былай тине:

– Байлығы булған кешеләргә Алла Батшалығына инеү ни тиклем ҡыйын![+] 25Бай кешегә Алла Батшалығына инеүгә ҡарағанда, дөйәгә энә күҙәүе аша үтеү еңелерәк.

26Быны ишетеүселәр:

– Улай булғас, кем генә ҡотола алыр һуң? – тип һораны.

27– Кешеләр өсөн мөмкин булмаған нәмә Алла өсөн мөмкин, – тине Ғайса[+].

28Петрус иһә:

– Бына, бөтә булған нәмәбеҙҙе ҡалдырып, беҙ Һиңә эйәрҙек, – тине[+].

29Ғайса тыңлаусыларға өндәште:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: өйөн, ҡатынын, ағай-энеһен, ата-әсәһен йәки балаларын Алла Батшалығы хаҡына ҡалдырған һәр кем[+] 30был донъяла күп тапҡырға артығыраҡ алыр, ә инде киләсәк донъяла ул мәңгелек тормошҡа эйә булыр.


Ғайсаның үлеп тереләсәге хаҡында өсөнсө тапҡыр әйтеүе


(Маҫ 20:17-19; Мрк 10:32-34)

31[•]Ғайса ун ике шәкертен ситкә алып китеп:

– Әле беҙ Йәрүсәлимгә[†] китеп барабыҙ. Унда Әҙәм Улы хаҡында пәйғәмбәрҙәр[†] яҙғандың бөтөнөһө лә ғәмәлгә ашасаҡ. 32Ул мәжүсиҙәр[†] ҡулына тотоп биреләсәк, улар Уны мыҫҡыллар, хурлар һәм өҫтөнә төкөрөр, 33Уны ҡамсыларҙар һәм үлтерерҙәр. Ләкин өсөнсө көндә Ул терелеп торор, – тине[+].

34Әммә шәкерттәр был һүҙҙәрҙән бер нәмә лә аңламаны, һүҙҙәрҙең мәғәнәһе улар өсөн йәшерен ҡалғанлыҡтан, Ғайсаның әйткәндәренә төшөнмәнеләр[+].


Һуҡыр хәйерсене һауыҡтырыу


(Маҫ 20:29-34; Мрк 10:46-52)

35[•]Ғайса Йерихоға яҡынлашып килгәндә, юл ситендә бер һуҡыр хәйер һорашып ултыра ине[+]. 36Эргәһенән күмәк кеше үтеп барғанын ишетеп:

– Нимә булды? – тип һораны.

37– Назаралы Ғайса үтеп бара, – тинеләр уға.

38Шунда ул:

– Дауыт Улы[†] Ғайса, мине йәллә инде! – тип ҡысҡырып ебәрҙе[+].

39Алда барғандар, уны әрләп, тыйырға тырышты, әммә ул:

– Дауыт Улы, мине йәллә инде! – тип ҡысҡырыбыраҡ ҡабатланы.

40Ғайса, туҡтап, уны Үҙенең янына килтерергә ҡушты. Һуҡыр килгәс:

41– Һинең өсөн нимә эшләүемде теләйһең? – тип һораны.

– Әфәндем! Күҙҙәрем күрһен ине, – тине һуҡыр.

42Ғайса уға:

– Күҙҙәрең күрһен! Һине ышаныуың һауыҡтырҙы, – тине[+].

43Һуҡыр шунда уҡ күрә башланы һәм, Алланы данлап, Ғайсаға эйәреп китте. Быны күреп торған кешеләрҙең бөтәһе лә Аллаға маҡтау яуҙырҙы.

#### 19


Ғайса һәм Зәкхәйос

1Ғайса, Йерихоға инеп, уның аша үтеп бара ине[+]. 2Бында һалым йыйыусыларҙың[†] башлығы Зәкхәйос исемле бай кеше йәшәй ине. 3Ул Ғайсаны нисек булһа ла күреп ҡалырға тырышты, ләкин, буйға тәпәш булғанлыҡтан, халыҡ араһынан Уны күрә алманы. 4Шунлыҡтан, Ғайсаны күрергә тип, алға йүгереп сыҡты ла ҡырағай инжир ағасына менеп ултырҙы. Ғайса ошо урындан үтергә тейеш ине. 5Ғайса унда килеп еткәс, күтәрелеп ҡараны ла:

– Зәкхәйос! Төш тиҙерәк, Мин бөгөн һиндә ҡунаҡ булырға тейешмен, – тине.

6Зәкхәйос тиҙ генә төштө лә Ғайсаны шатланып өйөнә алып ҡайтты. 7Был хәлде күреп торған барыһы ла:

– Был тиклем дә гонаһлы[†] кешегә нисек итеп ҡунаҡҡа бармаҡ кәрәк! – тип һуҡранды[+].

8[+]Зәкхәйос иһә, тороп, Раббы[†] Ғайсаға:

– Хужам! Мөлкәтемдең яртыһын фәҡирҙәргә өләшермен, әгәр ҙә берәйһен алдаған булһам, дүртләтә ҡайтарып бирермен, – тине[+].

9– Бөгөн был өйгә ҡотолоу килде, – тине Ғайса, – был кеше лә Ибраһим[†] нәҫеленән бит[+]. 10Әҙәм Улы[†] юғалғанды эҙләп табырға һәм ҡотҡарырға тип килде.


Хеҙмәтселәргә бирелгән аҡсалар хаҡында ҡисса


(Маҫ 25:14-30)

11[•]Быны тыңлап торған кешеләргә Ғайса, һүҙен дауам итеп, тағы ла бер ҡисса һөйләне. Ул Йәрүсәлимгә[†] яҡынлашҡайны, ә халыҡ, оҙаҡламай Алла Батшалығы[†] етергә тейеш, тип уйлай ине[+]. 12Ғайса былай тине:

– Затлы нәҫелдән булған бер кеше, үҙ иле өҫтөнән батшалыҡ ҡабул итергә лә әйләнеп ҡайтырға тип, алыҫ юлға сыҡҡан. 13Юлға сығыр алдынан ун хеҙмәтсеһен саҡырып алған да берәр көмөш тәңкә[*] биреп: «Мин ҡайтҡансы быларҙы файҙаланып табыш алығыҙ», – тигән. 14Халыҡ иһә уны яратмаған һәм: «Беҙ уның батшалыҡ итеүен теләмәйбеҙ», – тип, артынса уҡ илселәр[†] ебәргән[+].

15Теге кеше, батшалыҡты ҡабул итеп ҡайтыу менән, аҡса биргән хеҙмәтселәренең күпме табыш алғанын белешер өсөн, уларҙы үҙенең янына саҡырырға ҡушҡан. 16Беренсе хеҙмәтсе килеп: «Хужам, һинең көмөш тәңкәң ун тәңкә килтерҙе», – тигән. 17Хужа уға: «Яҡшы эшләгәнһең, һин – һәйбәт хеҙмәтсе. Бәләкәй эштә ышаныслы булғаның өсөн, ун ҡала менән идара итеүҙе һиңә тапшырам», – тигән[+]. 18Икенсе хеҙмәтсе килеп: «Хужам, һинең көмөш тәңкәң биш тәңкә килтерҙе», – тигән. 19Хужа уға: «Һин биш ҡала менән идара ит», – тигән. 20Ә өсөнсө хеҙмәтсе килеп: «Хужам, бына тәңкәң, һинән ҡурҡҡанға күрә, уны мин яулыҡҡа төрөп һаҡлап тоттом. 21Һин бит аяу белмәҫ кеше – һалмағаныңды алаһың, сәсмәгәнеңде ураһың», – тигән. 22Хужа иһә уға: «Мин һине үҙ һүҙҙәрең менән хөкөм итәм, булдыҡһыҙ хеҙмәтсе! Минең аяу белмәҫ булғанымды, һалмағанды алғанымды, сәсмәгәнде урғанымды белә инең бит![+] 23Шулай булғас, ни өсөн мин биргән тәңкәне әйләнешкә индермәнең? Ҡайтҡас та уны табышы менән бергә алған булыр инем», – тигән.

24Шунан янындағыларға: «Унан тәңкәне алығыҙ ҙа ун көмөшө булғанына бирегеҙ», – тип ҡушҡан. 25Ярҙамсылары уға: «Хужабыҙ! Ул хеҙмәтсенең ун тәңкәһе бар бит инде», – тигән. 26Хужа уларға: «Һеҙгә әйтәм: кемдеке бар, шуға тағы ла күберәк бирелер, ә кемдеке юҡ, уның булғаны ла тартып алыныр[+]. 27Ә инде үҙҙәренә батша булыуымды теләмәгән дошмандарымды бында алып килегеҙ һәм күҙ алдымда үлтерегеҙ», – тип яуаплаған[+].


Ғайсаның тантаналы рәүештә Йәрүсәлимгә инеүе


(Маҫ 21:1-9; Мрк 11:1-10; Ях 12:12-19)

28[•]Ғайса, был ҡиссаны һөйләгәндән һуң, Йәрүсәлимгә табан юл тотто. 29Зәйтүн тауына,[†] Бейт-Фаге менән Бейт-Әниә ауылдарына яҡынлашҡас, ике шәкертен алдан ебәрҙе:[+]

30– Ҡаршылағы ауылға барығыҙ, унда ингәс, бәйҙә торған һәм бығаса һис кем менмәгән йәш ишәкте күрерһегеҙ. Уны ысҡындырып, бында алып килегеҙ. 31Әгәр берәйһе: «Ниңә уны бәйҙән ысҡындыраһығыҙ?» – тип һораһа: «Ул Хужаға кәрәк», – тип әйтегеҙ.

32Шәкерттәре Ғайса әйткән ишәкте барып тапты. 33Улар йәш ишәкте бауҙан ысҡындырған саҡта ишәктең хужалары:

– Ишәкте ниңә бауҙан ысҡындыраһығыҙ? – тип һораны.

34Шәкерттәр:

– Ул Хужабыҙға кәрәк, – тинеләр.

35Ишәкте Ғайса янына алып килделәр ҙә, өҫ кейемдәрен ишәк өҫтөнә һалып, Ғайсаны уға атландырҙылар. 36Ғайса ишәк өҫтөндә барған саҡта, кешеләр өҫ кейемдәрен сисеп юлға түшәне[+].

37Ғайса Зәйтүн тауынан Йәрүсәлимгә табан төшә торған юлға яҡынлашҡас, күп һанлы шәкерттәр төркөмө, үҙҙәре күргән бөтөн мөғжизәләр өсөн ҡыуанышып, көслө тауыштар менән Алланы данлай башланылар:

38[+]– Раббы исеме менән килеүсе Батша мөбәрәк булһын!
Күктә – именлек, бейек күктәрҙә – дан![+]

39Шунда халыҡ араһындағы ҡайһы бер фарисейҙар[†] Ғайсаға:

– Остаз, шәкерттәреңде тый! – тине[+].

40Ғайса иһә:

– Һеҙгә шуны әйтәм: улар тымһа, таштар ҡысҡыра башлаясаҡ, – тип яуапланы[+].


Ғайсаның Йәрүсәлим өсөн илауы

41Ғайса, Йәрүсәлимгә яҡынайғас, ҡаланы күреп, уның яҙмышы өсөн иланы:[+]

42– Һин дә ошо көндә үҙ именлегең өсөн нимә кәрәклеген белһәң ине! Әммә был әле күҙҙәреңдән йәшерелгән[+]. 43Һиңә шундай көндәр килер: дошмандарың тирә-яғыңа тупраҡ өйөп, һине ҡамап алыр һәм һәр яҡлап ҡыҫырыҡлар[+]. 44Һине емерерҙәр, һиндә йәшәүселәрҙе ҡырырҙар, таш өҫтөндә таш ҡалдырмаҫтар, сөнки һин яныңа Алла[†] килеп ҡотҡарған ваҡытты белмәнең[+].


Алла йортон таҙартыу


(Маҫ 21:12-16; Мрк 11:15-18; Ях 2:13-22)

45[•]Ғайса, Алла йортона[†] инеп, ундағы һатыусыларҙы[*] ҡыуып сығарырға кереште.

46[+][+]– Изге Яҙмала:[†] «Минең Йортом доға ҡылыу[†] йорто булыр», – тип яҙылған, ә һеҙ уны юлбаҫарҙар ояһына әйләндергәнһегеҙ! – тине[+].

47Ғайса көн һайын Алла йортонда аң-белемгә өйрәтте. Баш ҡаһиндар,[†] ҡанун[†] белгестәре һәм халыҡ башлыҡтары иһә Уны һәләк итергә әмәл эҙләне. 48Әммә быны нисек атҡарырға белмәнеләр, сөнки Ғайсаның һәр һүҙен йотлоғоп тыңлаған халыҡ Уның менән ине.

#### 20


Ғайсаның вәкәләте кемдән?


(Маҫ 21:23-27; Мрк 11:27-33)

1[•]Бер көндө, халыҡты Алла йортонда[†] аң-белемгә өйрәтеп, Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] иғлан иткән сағында, Ғайса янына аҡһаҡалдар[†] менән баш ҡаһиндар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре килде. 2Улар Ғайсанан:

– Әйт әле, быларҙы Һин ниндәй вәкәләт менән эшләйһең? Ул вәкәләтте Һиңә кем бирҙе? – тип һораны[+].

3– Мин дә һеҙгә бер һорау бирәм, – тине Ғайса уларға. – Әйтегеҙ әле: 4Яхъяның һыуға сумдырыу хоҡуғы күктән инеме, әллә кешеләрҙәнме[+]?

5Тегеләр үҙ-ара фекер алышты:

– Әгәр: «Күктән», – тиһәк, Ул: «Ниңә һуң һеҙ уға ышанманығыҙ?» – тип һораясаҡ[+]. 6Ә инде: «Кешеләрҙән», – тиһәк, бөтә халыҡ беҙҙе таш менән бәргесләр, сөнки барыһы ла Яхъяның пәйғәмбәр[†] булыуына ышана[+].

7Ахырҙа:

– Ҡайҙан икәнен белмәйбеҙ, – тип яуап ҡайтарҙылар.

8– Улай булғас, Мин дә һеҙгә быларҙы ниндәй вәкәләт менән башҡарғанымды әйтмәйем, – тине Ғайса.


Йөҙөм үҫтереүселәр хаҡында ҡисса


(Маҫ 21:33-46; Мрк 12:1-12)

9[+][•]Ғайса халыҡҡа ошондай ҡисса һөйләне:

– Бер кеше йөҙөм баҡсаһы ултыртҡан да, уны йөҙөм үҫтереүселәргә ҡуртымға биреп, оҙайлы ваҡытҡа ситкә сығып киткән[+]. 10Емеш йыйыр мәл еткәс, уңышынан үҙ өлөшөн алдырырға хеҙмәтсеһен ебәргән. Ә йөҙөм үҫтереүселәр, хеҙмәтсене туҡмап, буш ҡул менән ҡайтарып ебәргән. 11Хужа икенсе хеҙмәтсеһен ебәргән, әммә улар быныһын да туҡмап, мыҫҡыл итеп, бер нәмәһеҙ кире ҡайтарып ебәргән. 12Хужа өсөнсө хеҙмәтсеһен ебәргән – уныһын да яралап, ҡыуып ҡайтарғандар[+].

13Йөҙөм баҡсаһының хужаһы: «Нимә эшләйем икән? Ғәзиз улымды ебәрәйем әле, бәлки, уға хөрмәт күрһәтерҙәр», – тип уйлаған[+]. 14Әммә йөҙөм үҫтереүселәр, уның улын күргәс, үҙ-ара: «Был – вариҫ бит. Әйҙәгеҙ, уны үлтерәйек, шунда уға ҡала торған мираҫ беҙҙеке булыр», – тип һөйләшкәндәр[+]. 15Шунан уны йөҙөм баҡсаһынан тышҡа сығарып үлтергәндәр. Инде баҡса хужаһы уларҙы нимә эшләтер[+]? 16Ул килеп йөҙөм үҫтереүселәрҙе үлтерер, ә баҡсаны башҡаларға бирер.

Быны ишеткәндәр:

– Улай булып ҡуймаһын инде! – тиештеләр[+].

17[+]Ғайса уларға текләп ҡараны ла былай тине:

– Изге Яҙмалағы:[†]

«Төҙөүселәр яраҡһыҙ тип ташлаған таш
иң мөһим мөйөш ташы булды», –

тип яҙылған һүҙҙәр нимә аңлата һуң[+]? 18[+]Был таш өҫтөнә йығылған һәр кем селпәрәмә киләсәк, ә инде таш кемдең өҫтөнә төшә, шуны иҙәсәк[+].

19[•]Баш ҡаһиндар менән ҡанун белгестәре, был ҡиссаның үҙҙәре тураһында икәнен аңлап, шунда уҡ Ғайсаны ҡулға алырға теләне, әммә халыҡтан ҡурҡты.


Ҡайсарға – ҡайсарҙыҡы,


Аллаға – Алланыҡы


(Маҫ 22:15-22; Мрк 12:13-17)

20Улар Ғайса артынан ныҡлап күҙәтергә үҙҙәренең кешеләрен ебәрҙе. Былары иһә, үҙҙәрен эскерһеҙ итеп күрһәткән булып, Ғайсанан бәйләнерлек һүҙ әйттереп, идарасы ҡулына хөкөмгә тотоп бирергә ниәтләне[+].

21Шуның өсөн улар Ғайсанан:

– Остаз, беҙ Һинең хаҡ һүҙ һөйләүеңде һәм өйрәтеүеңде беләбеҙ. Кешеләргә айырмай ҡарайһың һәм, дөрөҫлөктән ситкә тайпылмайынса, Алла[†] юлына өйрәтәһең. 22Әйт әле, ҡайсарға һалым түләү дөрөҫмө, әллә юҡмы? – тип һораны[+].

23Ғайса уларҙың мәкерле ниәттәрен аңлап:[+]

24– Ҡайҙа, Миңә бер динар күрһәтегеҙ әле. Бында кемдең һүрәте төшөрөлгән һәм кемдең исеме яҙылған? – тип һораны.

– Ҡайсарҙыҡы, – тип яуап бирҙеләр.

25Ғайса уларға:

– Шулай булғас, ҡайсарҙыҡын – ҡайсарға, Алланыҡын Аллаға бирегеҙ, – тине[+].

26Ғайсаның халыҡ алдында һөйләгән һүҙҙәренә бәйләнерлек урын таба алманылар. Уның яуабына иҫтәре китеп, шымып ҡалдылар.


Үленән терелеү тураһында һорау


(Маҫ 22:23-33; Мрк 12:18-27)

27[•]Саддукейҙар[†][*] үленән терелеүҙе инҡар итә ине. Уларҙың ҡайһы берәүҙәре Ғайса эргәһенә килде һәм шундай һорау бирҙе:[+]

28[+]– Остаз, Муса[†] беҙгә ҡанунда: «Әгәр ҙә кемдеңдер өйләнгән туғаны балаһы булмайынса үлеп китһә, ул тол ҡалған ҡатынды алһын, үлгән туғанының нәҫелен дауам итһен», – тип яҙып ҡалдырған[+]. 29Ете бер туған була. Беренсеһе, өйләнгәс, балаһы булмайынса үлеп китә. 30Уның ҡатынына икенсеһе лә, 31өсөнсөһө лә, ҡалғандары ла өйләнә, әммә ете туғандың береһе лә бала ҡалдырмай үлеп ҡала. 32Аҙаҡ ҡатын да вафат була. 33Шулай булғас, үлеләр терелгән ваҡытта ул ҡайһыһының ҡатыны буласаҡ? Етеһе лә уның ире булған бит!

34Ғайса уларға былай тип яуапланы:

– Был донъя кешеләре өйләнә, кейәүгә сыға. 35Ә үленән терелергә һәм киләсәк донъяла йәшәргә лайыҡлы һаналғандар өйләнмәҫ тә, кейәүгә лә сыҡмаҫ[+]. 36Инде үлә лә алмаҫтар, сөнки улар фәрештәләр[†] кеүек булырҙар. Улар – Алла балалары, сөнки уларҙы Алла үленән терелтте. 37[+]Ә үленән терелеүҙе Муса инде күрһәткән. Янып торған күгән ҡыуағы тураһындағы хикәйәлә ул Раббыны Ибраһим[†] Аллаһы тип тә, Исхаҡ Аллаһы һәм Яҡуп Аллаһы тип тә атаған[+]. 38Алла – үлеләрҙең түгел, ә тереләрҙең Аллаһы. Алла өсөн бөтөнөһө лә тере.

39Был яуапҡа ҡарата ҡанун белгестәренең ҡайһы берәүҙәре:

– Остаз, Һин яҡшы әйттең, – тине.

40Бынан һуң улар Ғайсаға һорау бирергә баҙнат итмәне[+].


Мәсих кемдең Улы?


(Маҫ 22:41-46; Мрк 12:35-37)

41[•]Ғайса иһә уларға былай тине:

– Ни өсөн Мәсихте[†] Дауыт Улы[†] тип әйтәләр[+]? 42-43[+]Дауыт[†] үҙе үк Зәбүр[†] китабында:

«Раббы[†] Хакимыма әйтте:
„Мин дошмандарыңды
аяҡтарың аҫтына баҫҡыс итеп һалғанға тиклем,
уң яғымда ултыр“», –

тигән[+].

44Әгәр Дауыт Уны Хакимым тип атай икән, нисек инде Мәсих Дауыттың Улы була ала?


Ҡанун белгестәренән һаҡланырға ҡушыу


(Маҫ 23:1-7; Мрк 12:38-39)

45Бөтә халыҡ тыңлап торған саҡта Ғайса Үҙенең шәкерттәренә былай тине:

46– Ҡанун белгестәренән һаҡ булығыҙ! Улар оҙон кейемдәр кейеп йөрөүҙе, баҙар майҙандарында башлап сәләм биргәндәрен хуш күрә, ғибәҙәтханаларҙа[†] дәрәжәле урындарҙа һәм табын түрендә ултырыуҙы ярата[+]. 47Улар тол ҡатындарҙың йорттарын үҙҙәренә ала, кешеләр күрһен тип, оҙаҡ итеп доға ҡыла. Ундайҙарҙы айырыуса ҡаты хөкөм көтә.

#### 21


Тол ҡатындың биргән хәйере


(Мрк 12:41-44)

1[•]Ғайса, күҙ һалып, ҡайһы бер байҙарҙың саҙаҡа һандығына хәйер һалыуын ҡарап торҙо[+]. 2Шунда ярлы ғына бер тол ҡатындың да ике ваҡ аҡса[*] һалғанын абайлап:

3– Һеҙгә ысынын әйтәм: был ярлы тол ҡатын бөтәһенән дә күберәк һалды. 4Тегеләрҙең барыһы ла үҙҙәренән артҡанды һалды, ә ул, ярлы булыуына ҡарамаҫтан, үҙенә йәшәү өсөн кәрәк булғанын һалды, – тине[+].


Алла йортоноң емереләсәге тураһында


(Маҫ 24:1-22; Мрк 13:1-20)

5[•]Ҡайһы берәүҙәр Алла йортоноң[†] матур таштар һәм Аллаға бағышланған бүләктәр менән биҙәлеүе тураһында һөйләгәндә, Ғайса:

6– Килер көндәр, һеҙ бында күргәндәрҙең барыһы ла ҡыйраласаҡ – таш өҫтөндә таш та ҡалмаясаҡ, – тине[+].


Ахырызаман билдәләре

7Ғайсанан:

– Остаз, һөйләгәндәрең ҡасан булыр? Быларҙың тиҙҙән етәсәген ниндәй билдәләр күрһәтер? – тип һоранылар.

8Ғайса былай тине:

– Һаҡ булығыҙ, һеҙҙе алдап ҡуймаһындар! Күптәр Минең исемем менән килеп: «Мин – Улмын», «Ваҡыт етте», – тип әйтер. Ундайҙарға эйәрмәгеҙ[+]. 9Һуғыштар һәм баш күтәреүҙәр тураһында ишеткәндә, ҡурҡмағыҙ. Башта ул ваҡиғалар булырға тейеш, ләкин заман ахыры шунда уҡ килеп етмәҫ.

10Ғайса һүҙен дауам итте:

– Халыҡ – халыҡҡа һәм батшалыҡ батшалыҡҡа ҡаршы күтәрелер,[+] 11көслө ер тетрәүҙәр булыр, урыны-урыны менән аслыҡ, ҡурҡыныс йоғошло сирҙәр хөкөм һөрөр, ҡот осҡос күренмештәр[†] ҙә, күктә ҡөҙрәтле билдәләр ҙә күренер[+].

12Әммә быларҙың барыһынан элек һеҙҙе ҡулға алырҙар һәм эҙәрлекләрҙәр, хөкөмгә тапшырыу өсөн ғибәҙәтханаларға[†] алып барырҙар һәм төрмәләргә ултыртырҙар, Минең исемем арҡаһында батшалар һәм идарасылар алдына баҫтырырҙар[+]. 13Был һеҙгә Минең хаҡта шаһитлыҡ ҡылырға мөмкинлек бирер. 14Күңелегеҙгә һалып ҡуйығыҙ: «Үҙебеҙҙе яҡлау өсөн нимә тип яуап бирербеҙ?» – тип алдан уйламағыҙ. 15Мин Үҙем һеҙгә тейешле һүҙҙәр һәм зирәк аҡыл бирермен, дошмандарығыҙ уларға ҡаршы бер ни әйтә лә, ҡаршы тора ла алмаҫ[+].

16[+]Атай-әсәйҙәрегеҙ ҙә, ағай-энеләрегеҙ, ҡәрҙәштәрегеҙ, дуҫтарығыҙ ҙа һеҙгә хыянат итер, ҡайһы берҙәрегеҙҙе үлтерерҙәр. 17Минең арҡала бөтәһе лә һеҙгә нәфрәт менән ҡарар. 18Шулай ҙа башығыҙҙағы сәсегеҙҙең бер генә бөртөгө лә төшмәҫ[+]. 19Сыҙамлығығыҙ менән ғүмерегеҙҙе һаҡлап ҡалырһығыҙ.


Йәрүсәлимдең емереләсәге тураһында

20[•]Йәрүсәлимдең[†] ғәскәр менән ҡамап алынғанын күргән мәлдә белеп тороғоҙ: уның емереләсәк ваҡыты яҡынлаша. 21Шул саҡта Йәһүҙиәлә булғандар тауҙарға ҡасһын, ҡалалағылар унан сыға һалһын, тирә-яҡтағылар ҡалаға инмәһен. 22Был мәлдәр үс алыу көндәре булыр һәм ул көндәрҙә Изге Яҙмала[†] әйтелгәндәрҙең барыһы ла тормошҡа ашыр. 23Ул көндәрҙә йөклө булған йәки имсәк балалы ҡатындарға ҡайғы! Сөнки был ергә ҙур афәт һәм был халыҡҡа асыу киләсәк[+]. 24Берәүҙәр ҡылыстан һәләк булыр, ҡайһыларын әсир итеп төрлө илдәргә алып китерҙәр. Мәжүсиҙәр[†] иһә, үҙҙәренең дәүере үткәнгә тиклем, Йәрүсәлимде тапап йөрөрҙәр[+].


Әҙәм Улының киләсәге тураһында


(Маҫ 24:23-35; Мрк 13:21-31)

25[+][•]Ҡояшта ла, айҙа ла, йондоҙҙарҙа ла билдә-күренмештәр булыр, ә ерҙә иһә диңгеҙ тулҡындарының олоуынан халыҡтарҙың ҡото алыныр һәм улар өмөтһөҙлөккә бирелер. 26Донъяға киләсәк афәттәрҙе көтөп, кешеләр ҡурҡыштарынан аңдарын юғалтыр, сөнки хатта күк көстәре тетрәр. 27[+]Шул мәлдә ҡөҙрәт һәм бөйөк балҡыш менән болотта килеүсе Әҙәм Улын[†] күрерҙәр[+]. 28Былар ғәмәлгә аша башлағас, ҡурҡмайынса һындарығыҙҙы турайтып баҫығыҙ, баштарығыҙҙы күтәрегеҙ, сөнки һеҙҙең ҡотолоуығыҙ яҡын.

29[•]Ғайса уларға бер ҡисса һөйләне:

– Инжир ағасына йәки ниндәй ҙә булһа башҡа берәй ағасҡа ҡарағыҙ: 30уларҙың япраҡ яра башлауын күреп, һеҙ йәйҙең инде яҡын икәнлеген беләһегеҙ. 31Шуның кеүек, быларҙың ғәмәлгә ашҡанын күргәндә, Алла Батшалығының[†] яҡын икәнлеген белерһегеҙ. 32Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: быларҙың барыһы ла әлеге быуын алмашынып өлгөрмәҫ элек ғәмәлгә ашыр[+]. 33[+]Күк менән ер юҡҡа сығыр, әммә Минең һүҙҙәрем бер ваҡытта ла юҡҡа сыҡмаясаҡ[+].


«Уяу булығыҙ»


(Маҫ 24:36-51; Мрк 13:32-37)

34-35Һаҡ булығыҙ! Самаһыҙ ашамағыҙ, эсеп иҫермәгеҙ һәм көнкүреш мәшәҡәттәренә күмелмәгеҙ. Юғиһә башығыҙ томаланыр һәм ул көн һеҙгә аңғармаҫтан килер, үҙегеҙҙе тоҙаҡҡа аулаған кеүек эләктерер. Ул көн ер йөҙөндә йәшәгән кешеләрҙең бөтәһенә лә килер[+]. 36Шулай булғас, һәр ваҡыт уяу булығыҙ һәм, буласаҡ бәлә-ҡазаларға түҙерлек, Әҙәм Улы ҡаршыһында торорлоҡ көсөгөҙ булһын өсөн, доға ҡылығыҙ[+].

37Ғайса көндөҙ Алла йортонда аң-белемгә өйрәтте, төндәрен иһә, ҡаланан сығып, Зәйтүн тауы[†] тип аталған тауҙа үткәрҙе[+]. 38Иртә менән бөтә халыҡ Уны тыңлау өсөн Алла йортона йыйылыр булды.

#### 22


Йәһүҙәнең хыянаты


(Маҫ 26:2-5, 14-16; Мрк 14:1-2, 10-11; Ях 11:45-53)

1[+][•]Ҡотҡарылыу байрамы тип тә аталған Сөсө икмәк байрамы яҡынлашты[+]. 2Баш ҡаһиндар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре, халыҡтан ҡурҡҡанға, Ғайсанан ҡотолорға ҡулай әмәл эҙләне.

3Шул ваҡыт ун ике шәкерттең береһе булған Искариот ҡушаматлы Йәһүҙәнең[†] эсенә Иблис[†] инде[+]. 4Йәһүҙә, баш ҡаһиндар менән Алла йортон[†] һаҡлаусыларҙың башлыҡтарына барып, Ғайсаны уларға тотоп биреү тураһында һөйләште. 5Тегеләре, ҡыуанып, Йәһүҙәгә аҡса бирергә булдылар. 6Йәһүҙә риза булды һәм Ғайса янында халыҡ булмағанда Уны тегеләрҙең ҡулына тапшырыр өсөн форсат көтә башланы[+].


Ҡотҡарылыу байрамы мәжлесенә әҙерлек


(Маҫ 26:17-19; Мрк 14:12-16)

7[•]Ҡотҡарылыу байрамы бәрәсе салынырға тейеш булған Сөсө икмәк көнө килеп етте[+]. 8Ғайса Петрус менән Яхъяны ҡалаға ебәрҙе:

– Барығыҙ, беҙгә Ҡотҡарылыу байрамы ашын әҙерләгеҙ.

9Улар Ғайсанан:

– Ашты ҡайҙа әҙерләүебеҙҙе теләйһең? – тип һоранылар.

10– Ҡалаға инеүегеҙ булыр, һеҙгә һыулы көршәк күтәргән кеше осрар. Уның артынан барығыҙ ҙа ул ингән өйгә инегеҙ, – тип яуапланы Ғайса. – 11Өй хужаһына: «Остазыбыҙ һинән: „Ҡотҡарылыу байрамы ашын шәкерттәрем менән ҡайһы бүлмәлә ашармын икән?“ – тип һорарға ҡушты», – тип әйтегеҙ. 12Ул һеҙгә өҫкө ҡатта әҙерләнгән ҙур бүлмәне күрһәтер, ашты шунда яраштырығыҙ.

13Шәкерттәр китте һәм, бөтәһен дә Ғайса әйткәнсә табып, байрам ашы әҙерләне.


Ҡотҡарылыу байрамы ашы


(Маҫ 26:20-29; Мрк 14:17-25; Ях 13:21-30; 1 Кор 11:23-25)

14[•]Ашарға ваҡыт еткәс, Ғайса илселәре[†] менән табын артына ултырҙы.

15– Ғазап сиккәнгә тиклем ошо Ҡотҡарылыу байрамы табынында һеҙҙең менән бергә ашарға теләгем бик ҙур ине. 16Һеҙгә әйтәм: был байрам ашы Алла батшалығында[†] тулы мәғәнәгә эйә булғанға тиклем Мин уны ашамаясаҡмын, – тине уларға Ғайса[+].

17Ҡулына кәсә алып, шөкөрана иткәндән һуң, һүҙен дауам итте:

– Быны алығыҙ ҙа үҙ-ара бүлешеп эсегеҙ. 18Һеҙгә әйтәм: бөгөндән алып, Алла батшалығы килгәнгә тиклем, Мин йөҙөм шарабы эсмәйәсәкмен.

19Шунан ҡулына икмәк алып шөкөр итте лә, уны һындырып, шәкерттәренә өләште:

– Был – Минең һеҙҙең өсөн ҡорбанға[†] бирелә торған тәнем. Минең иҫтәлегемә шулай эшләгеҙ[+].

20[+]Киске аштан һуң да Ғайса ҡулына кәсә алды:

– Был кәсә – Минең һеҙҙең өсөн түгелә торған ҡаным менән раҫланған яңы килешеү.[†][+] 21[+]Әммә Миңә хыянат итеүсенең ҡулы – Минең ҡулым менән бергә ошо өҫтәлдә[+]. 22Әҙәм Улы[†] алдан билдәләнгән юл менән бара, әммә Уға хыянат итәсәк кешегә ҡайғы![+]

23Шәкерттәре бер-береһенән:

– Арабыҙҙан кемебеҙ был эште ҡыла алыр ине икән? – тип һораша башланылар.


Бөйөклөк тураһында бәхәс


(Маҫ 20:25-28; 19:28; Мрк 10:42-45)

24[•]Шәкерттәр араһында ҡайһыһының иң бөйөк булып иҫәпләнергә тейешлеге тураһында бәхәс сыҡты. 25Ғайса уларға былай тине:

– Батшалар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итә, хакимдар үҙҙәрен «яҡшылыҡ ҡылыусылар» тип атай. 26Һеҙҙә улай булмаһын! Киреһенсә, арағыҙҙа кем иң олоһо, шул үҙен иң кесе кеүек тотһон. Кем башлыҡ булһа, шул хеҙмәтсе кеүек булһын[+]. 27Кем олораҡ: өҫтәл янында ултырған кешеме, әллә уға хеҙмәт иткәнеме? Өҫтәл янында ултырыусы түгелме? Ә Мин һеҙҙең арала хеҙмәтсе кеүекмен[+].

28Мин уҙған бөтә һынауҙарҙа ла һеҙ һәр ваҡыт янымда булдығыҙ[+]. 29Шуның өсөн, Атам Миңә биргән кеүек үк, Мин дә һеҙгә батшалыҡ итеү хоҡуғын бирәм[+]. 30Һеҙ Минең Батшалығымдағы табындан ашарһығыҙ, эсерһегеҙ һәм, тәхеттәргә ултырып, Исраилдың[†] ун ике ырыуына идара итерһегеҙ[+].


Ғайсаның Петрустың ваз кисәсәге тураһында әйтеүе


(Маҫ 26:33-35; Мрк 14:29-31; Ях 13:37-38)

31[•]– Шимғон! Шимғон! Иблис һеҙҙе бойҙай иләгән кеүек иләргә рөхсәт алды[+]. 32Әммә Мин һин иманын[†] юғалтмаһын тип доға ҡылдым, һин дә, Миңә кире әйләнеп ҡайтҡас, имандаштарыңды нығыт, – тине Раббы[†] Ғайса Петрусҡа[+].

33– Хакимым, мин төрмәгә лә, үлемгә лә Һинең менән бергә барырға әҙер, – тине Петрус[+].

34Ғайса иһә:

– Һиңә әйтәм, Петрус: бөгөн таң әтәсе ҡысҡырғанға тиклем Мине белеүеңде өс тапҡыр инҡар итәсәкһең, – тине.

35Шунан шәкерттәренән:

– Мин һеҙҙе янсыҡһыҙ, артмаҡһыҙ, аяҡ кейемһеҙ ебәргән саҡта берәй нәмәгә мохтажлығығыҙ булдымы? – тип һораны.

– Бер ниндәй ҙә мохтажлыҡ кисермәнек, – тип яуап бирҙе шәкерттәр[+].

36Ғайса һүҙен дауам итте:

– Ә хәҙер аҡса янсыҡтары булғандар янсығын, шулай уҡ артмағын да үҙе менән алһын, ә булмағандары, өҫ кейемдәрен һатып, ҡылыс алһын. 37[+]Һеҙгә әйтәм, Изге Яҙманың:[†] «Ул енәйәтселәр менән тиң һаналды», – тип яҙылған урыны Миңә ҡарата ғәмәлгә ашырылырға тейеш. Минең хаҡта яҙылғандарҙың бөтәһе лә үтәләсәк[+].

38– Хакимыбыҙ! Бында ике ҡылыс бар, – тине шәкерттәр.

– Был турала етте! – тине Ғайса.


Ғайсаның Зәйтүн тауында доға ҡылыуы


(Маҫ 26:36-46; Мрк 14:32-42)

39[•]Ғайса, ҡаланан сығып, ғәҙәттәгесә, Зәйтүн тауына[†] йүнәлде, Уның артынан шәкерттәре лә эйәрҙе. 40Унда барып еткәс, Ғайса:

– Һынауға дусар булмаҫ өсөн, доға ҡылығыҙ, – тине[+].

41Ғайса Үҙе, уларҙан таш бәреме алыҫлығындай ситкә китеп, тубыҡланып доға ҡылды:

42– Атам! Әгәр теләһәң, был ғазап туҫтағын Минән үткәреп ебәр. Әммә Мин түгел, Һин теләгәнсә булһын[+].

43Шунда күктән Ғайса янына бер фәрештә[†] килеп, Уға ҡеүәт өҫтәне[+].

44Ғайса, күңеле ғазапланғанлыҡтан, айырыуса тырышып доға ҡылды, Унан аҡҡан тир ҡан тамсылары кеүек ергә тамды.[*] 45Доға ҡылған урынынан тороп, шәкерттәре янына әйләнеп килгәс, уларҙың ҡайғынан талсығып йоҡлап киткәнен күрҙе.

46– Ни эшләп йоҡлап ятаһығыҙ? Тороғоҙ ҙа, һынауға дусар булмаҫ өсөн, доға ҡылығыҙ! – тине уларға Ғайса.


Ғайсаны ҡулға алыу


(Маҫ 26:47-56; Мрк 14:43-50; Ях 18:3-11)

47[•]Ғайса һүҙен әйтеп тә бөтмәне, бер төркөм кеше килеп етте. Төркөмдө ун ике шәкерттең береһе, Йәһүҙә исемлеһе, башлап килә ине. Ул үбергә тип Ғайсаға яҡынлашты[*][+]. 48Ғайса иһә уға:

– Йәһүҙә! Һин үбеп Әҙәм Улына хыянат итәһеңме? – тине.

49Ғайса эргәһендәгеләр, нимә буласағын аңлап, Уға:

– Хакимыбыҙ, ҡылыстарҙы эшкә ҡушайыҡмы әллә? – тип һораны[+].

50Уларҙың береһе, иң баш ҡаһиндың хеҙмәтсеһенә һелтәнеп, уң ҡолағын сабып өҙҙө.

51Әммә Ғайса:

– Туҡтағыҙ, етте! – тине лә ҡулы менән ҡағылып хеҙмәтсене һауыҡтырҙы.

52Ғайса Үҙен ҡулға алырға килгән баш ҡаһиндарға, Алла йорто һаҡсыларының башлыҡтарына һәм аҡһаҡалдарға:[†]

– Һеҙ ни өсөн Мине тоторға ҡылыс һәм суҡмарҙар күтәреп киләһегеҙ? Юлбаҫармы ни Мин? – тине. – 53Мин көн һайын Алла йортонда һеҙҙең менән бергә булдым, унда Миңә ҡул күтәрмәгәйнегеҙ. Әммә хәҙер – һеҙҙең ваҡыт, ҡараңғылыҡ хакимлыҡ итә[+].


Петрустың Ғайсаны инҡар итеүе


(Маҫ 26:67-75; Мрк 14:66-72; Ях 18:15-18, 25-27)

54[•]Ғайсаны тотоп, иң баш ҡаһиндың өйөнә алып килделәр. Петрус, арттараҡ ҡалып, арттарынан эйәреп барҙы. 55Ихата уртаһында усаҡ яҡтылар, уны тирәләп ултырған кешеләр араһынан Петрус та урын алды. 56Бер хеҙмәтсе ҡыҙ, уның усаҡ янында ултырғанын күргәс, текләп ҡарап:

– Был да Уның менән булды! – тине.

57Ләкин Петрус инҡар итеп:

– Юҡ, һеңлекәш! Мин Уны белмәйем, – тине.

58Бер аҙҙан һуң икенсе берәү Петрусты абайлап ҡалды:

– Һин дә уларҙың береһе бит!

Әммә Петрус был кешегә лә:

– Юҡ, мин түгелмен, – тип яуап бирҙе.

59Бер сәғәт самаһы ваҡыт үткәс, тағы берәү:

– Ысынлап та, был да Уның менән ине, ул да Галилея[†] кешеһе, – тип ныҡышып раҫланы.

60Әммә Петрус уға ла:

– Мин һинең нимә һөйләгәнеңде аңламайым, – тине.

Тап ошо һүҙҙәрҙе әйткән саҡта әтәс ҡысҡырып ебәрҙе.

61Раббы Ғайса Петрусҡа боролоп ҡараны, шул саҡ Петрус Уның: «Бөгөн әтәс ҡысҡырғансы, һин Мине өс тапҡыр инҡар итәсәкһең», – тигән һүҙҙәрен иҫенә төшөрҙө[+]. 62Ул, урамға сығып, әрнеп-әрнеп иланы.


Ғайсаны мыҫҡыл итеү

63[•]Ғайсаны һаҡлап тороусылар уны мыҫҡыл итте, туҡманы[+]. 64Күҙҙәрен ҡаплап:

– Пәйғәмбәрлек[†] ит әле: Һиңә кем һуҡты? – тип һоранылар.

65Бынан башҡа ла Уға күп мәсхәрә һүҙҙәре әйттеләр.


Ғайса Юғары кәңәшмә алдында


(Маҫ 26:59-66; Мрк 14:55-64; Ях 18:19-24)

66[•]Таң менән халыҡ аҡһаҡалдары, баш ҡаһиндар һәм ҡанун белгестәре Юғары кәңәшмәгә[†] йыйылдылар. Ғайсаны улар алдына баҫтырҙылар.

67– Әйт әле беҙгә: Һин Мәсихме?[†] – тип һоранылар.

Ғайса уларға:

– Әгәр әйтһәм, һеҙ ышанмаясаҡһығыҙ. 68Ә инде һеҙҙән һораһам, Миңә яуап бирмәйәсәкһегеҙ[*]. 69[+]Ошо мәлдән башлап Әҙәм Улы Ҡөҙрәтле Алланың уң яғында ултырыр, – тине[+].

70– Улай булғас, Һин Алла Улымы?[†] – тип һораны барыһы ла.

– Һеҙ үҙегеҙ Минең Ул икәнлегемде әйтәһегеҙ, – тип яуап бирҙе Ғайса.

71Шунда улар:

– Беҙгә тағы бер шаһитлыҡтың нимәгә кәрәге бар? Быны беҙ Уның Үҙ ауыҙынан ишеттек, – тинеләр[+].

#### 23


Ғайса Пилатос алдында


(Маҫ 27:11-14; Мрк 15:1-5; Ях 18:28-37)

1[•]Кәңәшмәлә ҡатнашыусыларҙың барыһы ла тороп, Ғайсаны Пилатос янына алып килде[+].

2– Беҙ был кешене халҡыбыҙҙы аҙҙырыусы тип иҫәпләйбеҙ. Ул Үҙен Мәсих,[†] батша тип атай һәм ҡайсарға һалым түләүҙе тыя, – тип ғәйепләй башланылар[+].

3Пилатос Ғайсанан:

– Һин йәһүдтәр Батшаһымы? – тип һораны.

Ғайса иһә:

– Быны һин үҙең әйттең, – тип яуапланы[+].

4Пилатос баш ҡаһиндарға[†] һәм халыҡҡа:

– Мин был кешене ғәйепләрлек бер сәбәп тә күрмәйем, – тине[+].

5Әммә улар:

– Ул Галилеянан[†] башлап бында килеп еткәнсе, бөтә Йәһүҙиә ерендә вәғәзләп, халыҡҡа ҡотҡо һалып йөрөнө, – тип ныҡышты.


Ғайса Һируд алдында

6Пилатос, Галилея тураһында ишеткәс:

– Ул Галилеянанмы ни? – тип һораны.

7Ғайсаның Һируд[†] батша идара иткән өлкәнән[†] икәнен белгәс, Пилатос Уны Һируд янына ебәрҙе. Был көндәрҙә Һируд үҙе лә Йәрүсәлимдә[†] ине[+]. 8Һируд Ғайсаны күреп ҡыуанып китте, сөнки күптән инде Уны күргеһе килеп йөрөй ине. Сөнки Һируд, Ғайса тураһында ишетеп, Уның үҙенә ниндәй ҙә булһа мөғжизә күрһәтеренә өмөтләнде[+]. 9Ул күп кенә һорауҙар бирҙе, әммә Ғайса бер нимә тип тә яуап ҡайтарманы. 10Шунда торған баш ҡаһиндар менән ҡанун[†] белгестәре иһә Ғайсаны үтә лә тырышып ғәйепләнеләр. 11Ә Һируд үҙенең ғәскәриҙәре менән Ғайсаны кәмһетеп, Уны мыҫҡыллап, ҡупшы кейемдәр кейҙереп, Пилатос янына кире ебәрҙе. 12Быға тиклем бер-береһенә дошман булған Пилатос менән Һируд шул көндән дуҫлашып китте.


Ғайсаның үлемгә хөкөм ителеүе


(Маҫ 27:15-26; Мрк 15:6-15; Ях 18:39–19:16)

13[•]Пилатос иһә, баш ҡаһиндарҙы, башлыҡтарҙы һәм халыҡты йыйып, 14былай тине:

– Һеҙ миңә был Кешене халыҡты ҡоторта тип алып килдегеҙ. Мин һеҙҙең алдығыҙҙа Унан һорау алдым, ләкин һеҙ таҡҡан ғәйептәрҙең береһен дә тапманым. 15Һируд та ғәйеп тапманы, сөнки Уны беҙгә кире ҡайтарҙы. Шулай итеп, был Әҙәм үлем язаһы бирерлек бер нәмә лә эшләмәгән. 16-17Шуға күрә, уны сыбыртҡылайым да иреккә ебәрәм[*].

18Халыҡ бер тауыштан:

– Быныһына – үлем! Беҙгә Бараббасты азат ит! – тип ҡысҡыра башланы.

19Бараббас иһә ҡалалағы фетнәлә ҡатнашҡаны һәм кеше үлтергәне өсөн төрмәгә ултыртылғайны. 20Пилатос, Ғайсаны иреккә сығарырға теләп, халыҡҡа тағы мөрәжәғәт итте. 21Ләкин улар:

– Арҡысаҡҡа[†][*] ҡаҙаҡлат, арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлат! – тип һөрәнләне.

22Пилатос өсөнсө тапҡыр:

– Ул ниндәй яуызлыҡ эшләгән һуң? Үлем язаһына тарттырырлыҡ бер ғәйебе лә юҡ бит. Шулай булғас, Уны сыбыртҡылайым да иреккә ебәрәм, – тине.

23Әммә тегеләре ныҡышып, көслөрәк тауыш менән Ғайсаның арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланыуын талап итте һәм уларҙың тауышы өҫтөнлөк алды. 24Пилатос уларҙың талабын үтәргә ҡарар итте. 25Фетнәлә ҡатнашҡаны һәм кеше үлтергәне өсөн төрмәгә ултыртылған Бараббасты халыҡ һорауы буйынса азат итте, ә Ғайсаны уларҙың ихтыярына тапшырҙы.


Ғайсаны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлау


(Маҫ 27:32-44; Мрк 15:21-32; Ях 19:17-27)

26[•]Ғәскәриҙәр Ғайсаны алып китеп барғанда, баҫыуҙан ҡайтып килгән Шимғон исемле бер Курене кешеһен туҡтатып, арҡысаҡты уның елкәһенә һалдылар ҙа Ғайса артынан барырға ҡуштылар. 27Ғайса артынан күмәк кешеләр килә һәм араларында Уны йәлләп үкһеп-үкһеп илаған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар ине. 28Ғайса иһә, боролоп, уларға былай тине:

– Эй Йәрүсәлим ҡыҙҙары! Минең өсөн иламағыҙ, ә үҙегеҙ һәм балаларығыҙ өсөн илағыҙ. 29«Түлһеҙ ҡатындар, бала тапмаған, бала имеҙмәгән ҡатындар бәхетле!» – тип әйтер көндәр етеп килә[+]. 30[+]Шул көндәрҙә кешеләр тауҙарға: «Беҙҙең өҫтөбөҙгә ауығыҙ!», ҡалҡыулыҡтарға: «Беҙҙе ҡаплағыҙ!» – тип әйтер[+]. 31Әгәр йәшелләнеп ултырған ағас менән шулай эшләйҙәр икән, ҡороғандарына ни булыр[+]?

32Ғайса менән бергә ике енәйәтсене лә үлем язаһына алып баралар ине. 33«Баш һөйәге» тигән урынға еткәс, Ғайсаны ла, ике енәйәтсене лә – береһен Уның уң яғына, икенсеһен һул яғына – арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланылар. 34Ғайса:

– Атам! Уларҙы ярлыҡа, сөнки нимә эшләгәндәрен үҙҙәре лә аңламайҙар! – тине.[*]

Ғәскәриҙәр йәрәбә һалып, үҙ-ара Уның кейемдәрен бүлешеп алдылар[+]. 35Ә халыҡ ҡарап торҙо. Башлыҡтар иһә мыҫҡыл итеп:

– Башҡаларҙы ҡотҡара ине бит. Әгәр Ул Мәсих – Алла[†] тарафынан һайланған икән, Үҙен дә ҡотҡарһын, – тинеләр[+].

36Ғәскәриҙәр ҙә мыҫҡылланы. Ғайсаға яҡын килеп, әсе шарап тәҡдим иттеләр ҙә:

37– Әгәр Һин йәһүдтәр Батшаһы булһаң, Үҙеңде ҡотҡар! – тинеләр.

38Уның баш осона «Был – йәһүдтәр Батшаһы» тип яҙып ҡуйҙылар.

39Арҡысаҡта аҫылынып торған енәйәтселәрҙең береһе Ғайсаны мыҫҡыл итеп:

– Һин Мәсих түгелме ни? Үҙеңде лә, беҙҙе лә ҡотҡар, – тине.

40Икенсеһе иһә, киреһенсә:

– Алланан ҡурҡмайһыңмы ни? Һин үҙең дә Уның кеүек үк язаға тарттырылғанһың бит, – тип тегене тыйҙы. – 41Беҙҙе ғәҙел хөкөм иттеләр, ҡылған эштәребеҙгә ҡарата тейешлеһен алдыҡ. Ә Ул бер насарлыҡ та ҡылмаған, – тине[+]. 42Шунан Ғайсаға өндәште:

– Ғайса, Үҙ Батшалығыңа ингәс, мине иҫкә ал.

43Ғайса уға:

– Хаҡ һүҙ әйтәм: һин бөгөн үк Минең менән бергә ожмахта булырһың, – тине.


Ғайсаның үлеме


(Маҫ 27:45-56; Мрк 15:33-41; Ях 19:28-30)

44[+][•]Көн үҙәге ине. Шул ваҡыт бөтә ер йөҙөн ҡараңғылыҡ ҡаплап алды һәм ул көндөҙгө сәғәт өскә тиклем дауам итте[+]. 45[+]Ҡояш тотолдо, Алла йортондағы[†] пәрҙә уртаға йыртылды[+]. 46[+]Ғайса көслө тауыш менән:

– Атам! Рухымды Һинең ҡулыңа тапшырам, – тип ҡысҡырҙы ла йән бирҙе[+].

47Ошо хәлдәрҙе күреп торған йөҙ башы, Алланы данлап:

– Был Кеше, ысынлап та, тәҡүә булған икән, – тип ҡуйҙы.

48[+]Язаны ҡарарға килгән бөтә халыҡ, булып үткән ваҡиғаларҙан һуң, ҡайғынан күкрәктәрен төйә-төйә ҡалаға ҡайтып китте[+]. 49Ғайсаның таныштарының бөтәһе лә, шулай уҡ Галилеянан Уға эйәреп килгән ҡатындар ҙа йыраҡтан был хәлдәрҙе күҙәтеп торҙо[+].


Ғайсаны ҡәбергә һалыу


(Маҫ 27:57-61; Мрк 15:42-47; Ях 19:38-42)

50[•]Юғары кәңәшмә[†] ағзалары араһында Йософ исемле бер игелекле һәм тәҡүә кеше бар ине. 51Ул, Йәһүҙиә ерендәге Аримаҫая ҡалаһынан булып, Алла Батшалығының[†] килгәнен көтә ине. Йософ Юғары кәңәшмәнең ҡарарын һәм ҡылған эшен хупламаны. 52Ул, Пилатос янына барып, Ғайсаның кәүҙәһен алырға һораны. 53Шунан кәүҙәне арҡысаҡтан төшөрҙө лә, етен туҡымаға урап, таш ҡаяны өңөп яһалған һәм бығаса бер кем дә һалынмаған ҡәбергә алып барып ҡуйҙы[+]. 54Байрамға әҙерләнә торған йома көн ине, шәмбе етеп килә ине.

55Галилеянан уҡ Ғайсаға эйәреп килгән ҡатындар, Йософ артынан барып, Ғайсаның кәүҙәһен нисек итеп ҡәбергә һалғанын ҡарап торҙолар. 56Ҡалаға ҡайтҡас, Ғайсаның кәүҙәһенә һөртөү өсөн хуш еҫле майҙар[†] әҙерләнеләр. Шәмбе көнө,[†] Муса[†] ҡанунында ҡушылғанса, ял иттеләр[+].

#### 24


Ғайсаның үленән терелеүе


(Маҫ 28:1-8; Мрк 16:1-8; Ях 20:1-8)

1[•]Аҙнаның беренсе көнөндә ҡатындар, алдан әҙерләп ҡуйған хуш еҫле майҙарын[†] алып, иртән иртүк ҡәбергә йүнәлде. 2Килеп еткәс, ҡәберҙе ҡаплап торған таштың ситкә шылдырылғанын күрҙеләр. 3Әммә эскә ингәс, Раббы[†] Ғайсаның кәүҙәһен тапманылар. 4Был хәлгә аптырашып торғанда, ҡапыл улар алдында йылтыр кейем кейгән ике ир пәйҙә булды[+]. 5Ҡатындар ҡурҡыштарынан күтәрелеп ҡарарға ла баҙнат итмәне. Ә теге ирҙәр:

– Һеҙ ни эшләп Терене үлеләр араһынан эҙләйһегеҙ? 6Ул бында юҡ; Ул терелде. Галилеяла[†] саҡта Уның әйткән һүҙҙәрен иҫегеҙгә төшөрөгөҙ: 7«Әҙәм Улы[†] гонаһлылар[†] ҡулына тотоп бирелергә, арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланырға һәм өсөнсө көндә терелеп торорға тейеш», – тигәйне бит һеҙгә[+].

8Шул саҡ Ғайсаның был һүҙҙәре ҡатындарҙың иҫенә төштө[+]. 9Улар, ҡалаға ҡайтҡас, был хәл тураһында ун бер шәкерткә һәм башҡаларға һөйләп бирҙе. 10Илселәргә[†] был турала магдалалы Мәрйәм, Йоанна, Яҡуптың әсәһе Мәрйәм һәм улар менән ҡәбер янында булған бүтән ҡатындар хәбәр итте[+]. 11Әммә уларҙың һүҙҙәре илселәргә буш хәбәр булып тойолдо, улар ышанманы[+]. 12Шулай ҙа Петрус ҡәбергә ҡарай тороп йүгерҙе. Эйелеп эскә ҡарағас, кәфенде генә күрҙе. Был хәлгә таң ҡалып, кире ҡайтып китте.


Эммаус юлында

13[•]Ғайсаның ике шәкерте шул уҡ көндә Йәрүсәлимдән[†] ун бер саҡрым[*] самаһы алыҫлыҡтағы Эммаус тигән ауылға табан юл алды. 14Улар булып уҙған ваҡиғалар тураһында һөйләшеп бара ине. 15Фекер алышып, һөйләшеп барған саҡтарында уларға Ғайса Үҙе килеп ҡушылды. 16Әммә, шәкерттәрҙең күҙҙәре томаланғандай булды ла, Ғайсаны таныманылар[+]. 17Ғайса иһә:

– Нимә тураһында һөйләшеп бараһығыҙ? – тип һораны.

Шәкерттәр, ҡайғырышып, туҡтап ҡалдылар. 18Клеопас исемле берәүһе:

– Ошо көндәрҙә Йәрүсәлимдә булған хәл тураһында бында килгәндәрҙән бер Һин генә белмәйһеңдер, – тине[+].

19– Ниндәй хәл? – тине Ғайса.

Шәкерттәр Уға былай тине:

– Назаралы Ғайса менән булған хәл, Ул Алла[†] алдында ла, бөтә халыҡ алдында ла, һүҙе менән дә, эше менән дә ҡөҙрәтле пәйғәмбәр[†] ине. 20Баш ҡаһиндарыбыҙ[†] менән башлыҡтарыбыҙ Уны үлем язаһына тарттырырға һәм арҡысаҡҡа ҡаҙаҡларға тотоп бирҙеләр[+]. 21Ә беҙ Уны, Исраилды[†] азат итергә тейешле Кеше, тип өмөтләнгәйнек. Был хәлдәр булып үткәнгә бөгөн өсөнсө көн инде. 22Шуның өҫтәүенә, арабыҙҙағы ҡайһы бер ҡатындар бөтәбеҙҙе лә аптыратты. Улар иртә менән ҡәбер янына барған, 23әммә Уның кәүҙәһен тапмаған. Ҡайтҡас, фәрештәләрҙең[†] пәйҙә булыуы һәм уларҙың: «Ғайса тере», – тип әйтеүҙәре тураһында һөйләнеләр. 24Унан һуң арабыҙҙан ҡайһы бер кешеләр ҡәбер янына барған һәм хәлдең ҡатын-ҡыҙҙар һөйләгәнсә икәнен күргән, Ғайса унда булмаған.

25Шул саҡ Ғайса уларға былай тине:

– Ниңә шулай аңһыҙһығыҙ? Пәйғәмбәрҙәр әйткәндәргә ышаныуы ҡайһылай ҡыйын һеҙгә! 26Мәсих[†] Үҙенең шөһрәтенә[†] өлгәшер алдынан ошондай ғазаптар аша үтергә тейеш булмағанмы ни[+]?

27Шунан Ул, Мусаның[†] һәм бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең яҙмаларынан башлап, барлыҡ Яҙмаларҙа Үҙе тураһында әйтелгән урындарҙы аңлатып бирҙе[+].

28Улар үҙҙәре бара торған ауылға яҡынлашҡас, Ғайса юлында булмаҡсы ине, 29шәкерттәре:

– Кис яҡынлашып килә, тиҙҙән ҡараңғы төшә, беҙҙең менән ҡал, – тип Уны алып ҡалдылар. Ғайса улар менән бергә өйгә инде. 30Ашап ултырған саҡта икмәк алып шөкөрана ҡылды ла шәкерттәренә бүлеп бирҙе[+]. 31Шунда шәкерттәрҙең күҙҙәре асылып, Ғайсаны танынылар. Әммә Ул бер кемгә лә күренмәҫ булды. 32Шәкерттәр бер-береһенә:

– Ул юл буйлап беҙгә һөйләп барғанда һәм Изге Яҙманың[†] мәғәнәһен аңлатҡанда йөрәктәребеҙ янманымы ни? – тиештеләр.

33Шунда уҡ тороп, Йәрүсәлимгә ҡайттылар, унда ун бер шәкерттең һәм улар менән бергә башҡаларҙың да йыйылышып торғанын күрҙеләр. 34Барыһы ла:

– Раббы Ғайса, ысынлап та, терелгән һәм Шимғонға күренгән, – тиҙәр ине[+].

35Теге ике шәкерт юлдағы хәлде һәм икмәк бүлеп биргән сағында Ғайсаны таныуҙары тураһында һөйләп бирҙе.


Ғайсаның шәкерттәргә күренеүе


(Ях 20:19-23)

36[•]Улар шул хаҡта һөйләшеп торғанда, Ғайса Үҙе улар араһында пәйҙә булды.

– Именлек һеҙгә! – тине. 37Шәкерттәр ҡурҡыштан ҡатып ҡалды, Уның өрәген күрәбеҙ икән, тип уйланылар[+]. 38Әммә Ғайса:

– Ни эшләп ҡурҡып ҡалдығыҙ? Ни өсөн күңелегеҙҙә шундай шик тыуҙы? 39Ҡулдарыма һәм аяҡтарыма ҡарағыҙ, был – Мин Үҙем! Ҡулдарығыҙ менән Мине тотоп ҡарағыҙ. Өрәктең тәне лә, һөйәге лә булмай, ә Миндә, үҙегеҙ күреп тораһығыҙ, бар, – тине[+].

40Быны әйткәс, ҡулдарын һәм аяҡтарын күрһәтте. 41Тегеләр, шатлыҡтан һәм аптырауҙан һаман ышанмағас, Ғайса:

– Ашарға берәй нәмәгеҙ бармы? – тип һораны[+].

42Уға бешкән балыҡ киҫәге[*] бирҙеләр. 43Ғайса уны күҙ алдарында ашағандан һуң:

44– Һеҙҙең менән бергә булған саҡта Мин былар тураһында һөйләгәйнем. Муса ҡанунында,[†] пәйғәмбәрҙәрҙең китаптарында һәм Зәбүрҙә[†] Минең хаҡта яҙылғандарҙың барыһы ла тормошҡа ашырға тейеш, тигәйнем, – тине.

45Бынан һуң Ғайса уларға Изге Яҙманы аңларға ярҙам итте:[+]

46– Изге Яҙмала былай тиелгән: Мәсих ғазап сигергә, өсөнсө көндә терелергә,[+] 47шулай уҡ Йәрүсәлимдән башлап, барлыҡ халыҡтарға тәүбәгә килеү һәм гонаһтары ярлыҡаныу хәбәре Уның исеменән вәғәзләнергә тейеш. 48Һеҙ быларҙың шаһиты[+]. 49Мин Атам вәғәҙә иткәнде һеҙгә ебәрермен. Һеҙ иһә, күктәрҙән үҙегеҙгә ҡөҙрәт бирелгәнгә тиклем, Йәрүсәлимдә ҡалығыҙ[+].


Ғайсаның күккә олғашыуы


(Мрк 16:19-20; Ғмл 1:9-11)

50[•]Ғайса, шәкерттәрен ҡаланан ситкә алып сығып, Бейт-Әниә тирәһенә тиклем улар менән бергә барҙы. Шунда Ул, ҡулдарын күтәреп, уларға фатихаһын бирҙе[+]. 51Фатиха биргәндә, алыҫая барып, күккә алынды. 52Шәкерттәр Уға баш эйҙе, шунан ҙур шатлыҡ менән Йәрүсәлимгә ҡайтты[+]. 53Бынан һуң, Алланы данлап, һәр ваҡыт Алла йортонда[†] булдылар[+].

### Яхъя

#### Яхъя

Яхъя


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Инеш һүҙ


Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр

Традиция буйынса, был Һөйөнөслө Хәбәрҙең авторы – Яхъя, Ғайса Мәсих айырыуса яҡын күргән илселәрҙең береһе. Ун ике илсе араһында ул – Ғайса Мәсихкә ышанғаны өсөн үлтерелмәй ҡалған берҙән-бер илсе, ҡартайғас та оҙаҡ йәшәгән. Был – иң аҙаҡ яҙылған Һөйөнөслө Хәбәр.

Китабын яҙғанда Яхъяның маҡсаты шул була: башҡа өс Һөйөнөслө Хәбәргә инмәй ҡалған мәғлүмәттәрҙе биреү һәм уҡыусыларҙы Ғайса Мәсихтең Уға инанғандарға яңы тормош асҡан Алла Улы икәнлегенә ышандырыу. Был Һөйөнөслө Хәбәр башҡаларына ҡарағанда төплө дин тәғлимәте фекерҙәренә һәм сағыу шиғри образдарға бай. Яхъя Ғайсаның тормошондағы ваҡиғаларҙы эҙмә-эҙлекле хронологик тәртиптә тасуирларға тырышмай. Ул төп иғтибарҙы Ғайсаның һөйләгәндәренә йүнәлтә, әммә уларҙы башҡа Һөйөнөслө Хәбәрҙәрҙәге кеүек ҡыҫҡа ҡанатлы һүҙҙәр итеп бирмәй, хатта бер ҡисса ла юҡ унда. Уның ҡарауы Ғайса иң яҡын шәкерттәренә ҡалдырған төплө дин тәғлимәтен бирә.

Был Һөйөнөслө Хәбәрҙе дүрт өлөшкә бүлеп ҡарарға була:

инеш өлөш, унда, Ғайса – кешелекте ҡотҡарыу өсөн әҙәм ҡиәфәтен алған Алланың Үҙе, тип асыҡ әйтелгән (1:1-18);
Ғайсаның Үҙенең илаһи тәбиғәтен һәм ерҙәге эшен раҫлаған ете мөғжизәһе (1:19–12:50);
Ғайсаның ерҙәге тормошоноң ахырын, Уны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлауҙы һәм үленән терелеүен ентекләп тасуирлау (13–20-се бүлектәр);
эпилог: терелгән Ғайсаның шәкерттәре менән әңгәмәһе (21-се бүлек).

#### 1


«Һүҙ Кеше булды»

1Иң башта Һүҙ булған. Һүҙ Алла[†] менән булған, һәм Һүҙ Алла булған[+]. 2Һүҙ иң элек үк Алла менән булған.

3[+]Бар нәмә Һүҙ аша яратылған, һәм яратылған бер нәмә лә Унан башҡа барлыҡҡа килмәгән[+]. 4Ул тормош сығанағы булып торған, ә тормош кешеләр өсөн яҡтылыҡ булған[+]. 5Яҡтылыҡ ҡараңғылыҡта балҡый. Ҡараңғылыҡ яҡтылыҡты йота алмаған.

6Алла тарафынан Яхъя исемле кеше ебәрелгәйне[+]. 7Ул шаһит булып килде. Уның арҡаһында барыһы ла был Яҡтылыҡҡа инанһын өсөн, шаһитлыҡ ҡылырға килде[+]. 8Ул үҙе Яҡтылыҡ түгел ине, әммә Яҡтылыҡ тураһында шаһитлыҡ ҡылырға ебәрелде.

9[+]Һәр кемде яҡтыртыусы ысын Яҡтылыҡ донъяға килде[+]. 10Ул донъяла бар ине, ләкин донъя, Уның аша яратылыуына ҡарамаҫтан, Уны таныманы. 11Ул Үҙенекеләр янына килде, әммә улар Уны ҡабул итмәне[+]. 12Ә Үҙен ҡабул итеп, Үҙенә инанғандарға Ул Алла балалары булырға хоҡуҡ бирҙе[+]. 13Улар ҡандан да, тәндең көҫәүенән һәм әҙәм теләгенән дә түгел, ә Алланан тыуҙы[+].

14Һүҙ Кеше булды ла арабыҙҙа йәшәне. Беҙ Уның шөһрәтен[†] – Атаның берҙән-бер Улында булған шөһрәтен күрҙек. Ул мәрхәмәт[†] һәм хәҡиҡәт менән тулы ине[+].

15Яхъя Уның хаҡында шаһитлыҡ ҡылып: «Минән һуң Килеүсе минән өҫтөнөрәк, сөнки Ул миңә тиклем үк бар ине» тип һөйләгәнем – бына Ул Үҙе, – тип ҡысҡырып иғлан итте[+].

16Уның сикһеҙ мәрхәмәтенән беҙ барыбыҙ ҙа мәрхәмәт өҫтөнә мәрхәмәт алдыҡ. 17Ҡанун[†] Муса[†] арҡылы бирелгәйне, ә мәрхәмәт менән хәҡиҡәт Ғайса Мәсих[†] аша килде[+]. 18[+]Алланы бер кем дә, бер ҡасан да күрмәгән. Уны беҙгә Атаға һыйынған берҙән-бер Улы асып бирҙе[+].


Яхъяның шаһитлыҡ ҡылыуы


(Маҫ 3:1-12; Мрк 1:2-8; Лк 3:1-18)

19-20[•]Йәһүд хакимдары Йәрүсәлимдән[†] ҡаһиндарҙы[†] һәм левиҙәрҙе[†][*] Яхъяға уның кемлеген һорарға ебәргәс, ул яуап биреүҙән баш тартманы. Йәшермәйенсә, асыҡтан-асыҡ:

– Мин Мәсих түгел, – тип шаһитлыҡ итте[+].

21– Кем һуң һин? Ильясмы? – тип һоранылар.

– Юҡ, – тине Яхъя.

– Вәғәҙә ителгән Пәйғәмбәрме?[†]

Ул йәнә:

– Юҡ, – тип яуапланы[+].

22– Улайһа, кем һуң һин? – тип һаман ныҡыштылар. – Беҙҙе бында ебәргән кешеләргә беҙ һинең яуабыңды еткерергә тейешбеҙ. Үҙең тураһында ни әйтерһең?

23[+]– Мин – Ишағыяһ пәйғәмбәр әйткәнсә: «Раббыға юл турайтығыҙ!» – тип сүлдә яңғыраған тауыш, – тине Яхъя[+].

24Улар араһындағы фарисей[*] вәкилдәре:

25– Һин Мәсих тә, Ильяс та, вәғәҙә ителгән Пәйғәмбәр ҙә булмағас, ни өсөн һыуға сумдырыу йолаһын[†][*] башҡараһың? – тип һоранылар.

26Яхъя уларға:

– Мин һыуға ғына сумдырам, әммә арағыҙҙа һеҙ белмәгән Берәү бар. 27Минән һуң килгән Зат – Ул, ә мин Уның аяҡ кейеменең ҡайышын сисергә лә лайыҡ түгелмен, – тип яуап бирҙе.

28Был ваҡиғалар Яхъя һыуға сумдыра торған урында – Иордан йылғаһы аръяғындағы Бейт-Әниәлә булды. 29[+]Икенсе көндө Яхъя, үҙенә табан килгән Ғайсаны күреп:

– Бына донъяның гонаһын[†] Үҙ өҫтөнә аласаҡ Алла Бәрәсе![†] – тине. –[+] 30«Минән һуң Берәү килер, Ул минән өҫтөнөрәк, сөнки Ул миңә тиклем үк бар ине», – тип һөйләгәнем – Ул Үҙе. 31Мин Уны танымай инем, ләкин, Уны Исраил[†] халҡы белһен өсөн, һыуға сумдырыу йолаһын башҡарырға килдем[+].

32Яхъя шаһитлыҡ ҡылды:

– Мин Уға күктән күгәрсен сүрәтендә Алла Рухы төшөүен һәм Уның өҫтөндә ҡалыуын күрҙем[+]. 33Мин Уны белмәҫ инем, әммә һыуға сумдырырға тип мине Ебәреүсе: «Кемдең өҫтөнә Рух төшә һәм Унда ҡала, Изге[†] Рухҡа сумдырыусы Шул булыр», – тигәйне[+]. 34Мин быны күрҙем һәм шаһитлыҡ ҡылам: Ул – Алла Улы.[†]


Ғайсаның беренсе шәкерттәре


(Маҫ 4:18-22; Мрк 1:16-20; Лк 5:2-11)

35Икенсе көндө Яхъя, ике шәкерте менән шул уҡ урында торғанда,[+] 36үтеп барған Ғайсаны күреп:

– Ҡарағыҙ, ана, Алла Бәрәсе, – тине[+].

37Уның был һүҙҙәрен ишеткәс, шәкерттәрҙең икеһе лә Ғайса артынан китте. 38Ғайса, артына боролоп, уларҙың эйәреп килгәнен күрҙе лә:

– Һеҙгә нимә кәрәк? – тине.

– Рабби (Рабби – «Остаз» тигәнде аңлата), Һин ҡайҙа йәшәйһең? – тип һоранылар[+].

39– Әйҙәгеҙ, күрерһегеҙ, – тине Ғайса.

Сәғәт дүрттәр тирәһе ине. Улар, Ғайса менән барып, ҡайҙа йәшәгәнен күрҙеләр һәм кискә тиклем Уның янында булдылар.

40Яхъянан ишетеп, Ғайса артынан эйәргән икәүҙең береһе Шимғон Петрустың ҡустыһы Әндриас ине[+]. 41[+]Ул, иң тәүҙә ағаһы Шимғонды эҙләп табып, уға:

– Беҙ Мәсихте таптыҡ, – тине. Мәсих – «мәсехләнгән Зат[*]» тигәнде аңлата[+].

42Ул Шимғонды Ғайса янына алып килде. Ғайса Шимғонға текләп ҡарап:

– Һин Яхъя улы Шимғонһың, әммә Кефас тип аталырһың, – тине. Кефас һәм Петрус «ҡая» тигәнде аңлата[+].

43Икенсе көндө Ғайса Галилеяға[†] барырға булды. Ул Филиппусты осратып:

– Миңә эйәр! – тине.

44Әндриас менән Петрус кеүек Филиппус та Бейт-Сайда ҡалаһынан ине[+].

45[+]Филиппус Наҫанаилды эҙләп табып:

– Беҙ Муса ҡанунда яҙып ҡалдырған һәм пәйғәмбәрҙәр әйткән Затты таптыҡ! Ул Назаранан, Йософ улы Ғайса, – тине[+].

46Наҫанаил иһә быға ҡаршы:

– Назаранан йүнле нәмә сығамы ни? – тип яуапланы.

– Барайыҡ, үҙең күрерһең, – тине Филиппус.

47Ғайса, Үҙенә табан килгән Наҫанаилды күреп, уның хаҡында:

– Бына ысын Исраил кешеһе, ул алдаша белмәй, – тине[+].

48– Һин мине ҡайҙан беләһең? – тине Наҫанаил.

– Филиппус саҡырғанға тиклем үк Мин һине инжир ағасы төбөндә күргәйнем, – тип яуапланы Ғайса.

49Наҫанаил Уға:

– Остаз! Һин – Алла Улы! Һин – Исраил Батшаһы! – тине[+].

50– Минең: «Һине инжир ағасы төбөндә күрҙем», – тигәнем өсөн генә ышанаһыңмы? Бынан да күберәкте күрерһең әле, – тип Ғайса 51[+]һүҙен дауам итте. – Мин һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Күктәрҙең асылыуын, Алла фәрештәләренең[†] Әҙәм Улына[†][*] төшөүен һәм күтәрелеүен күрерһегеҙ[+].

#### 2


Ғайсаның һыуҙы шарапҡа әйләндереүе

1Ике көндән һуң Галилея[†] өлкәһенең Кана ҡалаһында туй булды. Унда Ғайсаның әсәһе лә ҡатнашты[+]. 2Ғайса ла Үҙенең шәкерттәре менән шул туйға саҡырылғайны. 3Шарап етмәгәс, Уға әсәһе:

– Быларҙың шарабы бөткән, – тине.

4Ғайса:

– Ниңә һин быны Миңә әйтәһең? Минең әлегә сәғәтем етмәгән, – тип яуап бирҙе[+].

5– Ул нимә әйтһә, шуны эшләгеҙ, – тине әсәһе хеҙмәтселәргә.

6Унда йәһүдтәрҙең йолаһы буйынса таҙарынырға тип ҡуйылған һәр береһе ике йәки өс үлсәм[*] һыу һыйҙырышлы алты таш киҫмәк бар ине[+]. 7Ғайса:

– Киҫмәктәргә һыу тултырығыҙ, – тигәс, хеҙмәтселәр киҫмәктәрҙе мөлдөрәмә тултырып ҡуйҙы.

8Шунан һуң Ғайса уларға:

– Ә хәҙер һоҫоп алығыҙ ҙа туй башлығына илтеп бирегеҙ, – тине.

Улар шулай эшләне. 9Туй башлығы һыуҙы тәмләп ҡараны: ул шарапҡа әйләнгәйне. Башлыҡҡа был шараптың ҡайҙан икәнлеге мәғлүм түгел ине, быны һыуҙы һоҫоп алған хеҙмәтселәр генә белде, шуға күрә ул кейәүҙе янына саҡырып алып:

10– Башта кеше яҡшы шарап бирә, ә инде бөтәһе лә эсеп иҫергәс, насарырағын килтерә. Ә һин яҡшы шарапты иң аҙаҡҡа ҡалдырғанһың, – тине.

11Был – Ғайсаның мөғжизәле ғәмәлдәренең тәүгеһе ине, Ул уны Галилеяның Кана ҡалаһында ҡылды. Бының менән Ул Үҙенең шөһрәтен[†] күрһәтте. Шәкерттәре Уға инанды.

12Бынан һуң Ул әсәһе, ҡустылары һәм шәкерттәре менән бергә Капернаум ҡалаһына китте. Унда улар бер нисә көнгә туҡталды[+].


Алла йортон таҙартыу


(Маҫ 21:12-13; Мрк 11:15-17; Лк 19:45-46)

13[+][•]Йәһүдтәрҙең Ҡотҡарылыу байрамы[*] яҡынлашҡас, Ғайса Йәрүсәлимгә[†] килде[+]. 14Ул, Алла йортонда[†] үгеҙ, һарыҡ, күгәрсен һатып тороусыларҙы һәм өҫтәл артында ултырған аҡса алмаштырыусыларҙы күргәс, 15бауҙан сыбыртҡы ишеп алып, уларҙың бөтәһен дә үгеҙ-һарыҡтары менән бергә Алла йортонан ҡыуа башланы; аҡса алмаштырыусыларҙың аҡсаларын сәсеп, өҫтәлдәрен ауҙарып ебәрҙе. Күгәрсен һатыусыларға:

16– Быларҙы бынан алығыҙ! Минең Атамдың Йортон баҙарға әйләндермәгеҙ! – тине[+].

17[+]Шунда Уның шәкерттәре Изге Яҙмалағы:[†] «Һинең йортоң өсөн йән атып, янып-көйәм мин», – тигән һүҙҙәрҙе иҫтәренә төшөрҙө[+].

18Йәһүд башлыҡтары Ғайсанан:

– Бындай эшкә вәкәләтең барлығын Һин беҙгә ниндәй мөғжизә менән иҫбат итә алаһың? – тип һораны[+].

19– Бынау Алла йортон емереп ташлағыҙ, Мин уны өс көндә торғоҙасаҡмын, – тине Ғайса[+].

20Йәһүдтәр:

– Был Йорт ҡырҡ алты йыл төҙөлдө, Һин уны өс көндә генә торғоҙмаҡсы булаһыңмы? – тинеләр.

21Әммә Ғайса, «бынау Алла йортон» тигәндә Үҙенең тәнен күҙ уңында тотҡайны. 22Ул үленән терелеп торғандан һуң, шәкерттәре, Уның ошо хаҡта әйткәнен иҫтәренә төшөрөп, Изге Яҙмаға ла, Ғайсаның һүҙҙәренә лә ышанды[+].

23Ҡотҡарылыу байрамында Уның Йәрүсәлимдә күрһәткән мөғжизәләрен күреп, күптәр Ғайсаға инанды[+]. 24Әммә Ул, бар кешене белеп торғанлыҡтан, уларға ышанманы. 25Кемдең дә булһа берәйһе тураһында һөйләүенә Уның ихтыяжы булманы. Кеше күңелендә ни барлығын Ул Үҙе белә ине.

#### 3


Ғайса һәм Никодемус

1Йәһүд башлыҡтары араһында Никодемус атлы бер фарисей бар ине[+].

2Бер ваҡыт ул төндә Ғайса янына килеп:

– Остаз! Беҙ һинең Алла[†] тарафынан ебәрелгән Остаз икәнеңде беләбеҙ. Һин ҡылған мөғжизәләрҙе, Алланың ярҙамы булмаһа, бер кем дә эшләй алмаҫ ине, – тине.

3Ғайса уға:

– Һиңә хаҡ һүҙ әйтәм: кеше юғарынан[*] тыумаһа, ул Алла Батшалығын[†] күрә алмаҫ, – тип яуап бирҙе.

4– Кеше, инде ҡартайып бөткәс, нисек итеп яңынан тыуа алһын? – тип аптыраны Никодемус. – Ул әсәһе ҡарынына ҡабат инеп, икенсе тапҡыр тыуа аламы ни?

5Ғайса былай тип яуапланы:

– Һиңә хаҡ һүҙ әйтәм: кеше һыуҙан һәм Рухтан тыумаһа, Алла Батшалығына инә алмаҫ![+] 6Тәндән тыуған – тән; Рухтан тыуған – рух. 7Минең һиңә: «Һеҙ юғарынан тыуырға тейеш», – тип әйтеүемә ғәжәпләнмә. 8Ел ҡайҙа теләй, шунда иҫә[*], һин уның тауышын ишетәһең, ләкин ҡайҙан килеп ҡайҙа киткәнен белмәйһең. Рухтан тыуған һәр кем менән дә шулай була.

9Никодемус Унан:

– Нисек улай була алһын? – тип һораны.

10– Һин, Исраил[†] халҡы мөғәллиме була тороп, шуларҙы белмәйһеңме ни? – тине Ғайса. – 11Һиңә хаҡ һүҙ әйтәм: беҙ ни белһәк, шуны һөйләйбеҙ; ни күрһәк, шуға шаһитлыҡ ҡылабыҙ; ә һеҙ беҙҙең шаһитлығыбыҙҙы ҡабул итмәйһегеҙ. 12Ерҙәге хәлдәр тураһында һөйләгәнемә ышанмайһығыҙ икән, күктәгеләре хаҡында һөйләһәм, нисек ышанырһығыҙ? 13Ә бит күктән төшкән Әҙәм Улынан[†] башҡа берәүҙең дә унда күтәрелгәне юҡ[+].

14-15Әҙәм Улына инанған һәр кем мәңгелек тормошҡа эйә булһын өсөн, Муса[†] сүлдә баҡыр йыланды күтәргән кеүек[*], Әҙәм Улы ла шулай күтәрелергә тейеш[+]. 16Алла донъяны шул тиклем яратты, хатта Улына инанған бер кем дә һәләк булмаһын, ә мәңгелек тормошҡа эйә булһын өсөн, Ул Үҙенең берҙән-бер Улын бирҙе[+].

17Алла Үҙенең Улын донъяны хөкөм итергә тип түгел, ә донъя Уның аша ҡотолһон өсөн донъяға ебәрҙе[+]. 18Улына инаныусы хөкөм ителмәй, ә инанмаусы хөкөм ителде инде, сөнки ул Алланың берҙән-бер Улына ышанманы[+]. 19Ә хөкөм бына шул: донъяға яҡтылыҡ килде, әммә кешеләр, эштәре яман булғанлыҡтан, яҡтылыҡ урынына ҡараңғылыҡты яратты[+].

20Яуызлыҡ ҡылған һәр кем яҡтылыҡҡа нәфрәтле, шуға ла, үҙенең яман эштәре асылыуҙан ҡурҡып, яҡтылыҡҡа килмәй[+]. 21Ә дөрөҫлөк буйынса эш итеүсе, эштәренең Алла аша башҡарылғаны күренеп торһон өсөн, яҡтылыҡҡа килә.


Яхъяның Ғайса хаҡындағы шаһитлығы

22Шунан һуң Ғайса шәкерттәре менән бергә Йәһүҙиә еренә китте. Унда бер ни тиклем ҡалып, халыҡты һыуға сумдырҙы[+]. 23Яхъя ла Салейм янындағы мул һыулы Айнонда килгән кешеләрҙе һыуға сумдыра ине. 24Ул ваҡытта Яхъя төрмәгә ябылмағайны әле[+].

25Яхъяның шәкерттәре менән бер йәһүд кешеһе араһында таҙарыныу йолаһы хаҡында бәхәс сыҡты[+]. 26Улар Яхъяға килде:

– Остаз, Иордан аръяғында һинең менән булған һәм һин Уның тураһында шаһитлыҡ ҡылған Кеше – Ул да халыҡты һыуға сумдыра, бөтәһе лә Уның янына бара[+].

27Яхъя былай тип яуапланы:

– Күктән бирелмәһә, кеше бер нәмә лә ала алмай[+]. 28Һеҙ – минең: «Мин Мәсих[†] түгел, әммә мин Уның алдынан ебәрелдем», – тип әйткәнемде ишеткән шаһиттар[+]. 29Кейәүҙең кәләше бар. Янында баҫып торған дуҫы, уның тауышын ишетеп, ҡыуана. Мин дә быға һөйөнәм, шуға күрә күңелем шатлыҡҡа тулған[+]. 30Ул – үҫергә, мин кесерәйергә тейеш.

31Юғарынан Килеүсе һәр кемдән өҫтөн. Ерҙә тыуған иһә – ерҙеке, уның һүҙе лә ерҙәгесә. Күктән Килгән иһә һәммәһенән өҫтөн. 32Ул Үҙе күргән һәм ишеткәндәре хаҡында шаһитлыҡ ҡыла, ләкин Уның һүҙҙәрен бер кем дә ҡабул итмәй. 33Уның һүҙҙәрен ҡабул иткән кеше иһә бының менән Алланың хаҡ булыуын раҫлай[+]. 34Алла ебәргән Зат Алланың һүҙҙәрен һөйләй, сөнки Ул Рухты самаһыҙ бирә. 35Ата[†] Үҙенең Улын ярата һәм барыһын да Уның ҡулына тапшырған[+]. 36Улына инанған кешенең мәңгелек тормошо бар, ә Уға буйһонмаусы инде тормош күрмәйәсәк: уның өҫтөндә Алланың асыуы тора[+].

#### 4


Ғайса һәм Самария ҡатыны

1Фарисейҙар[†] Ғайсаның Яхъяға ҡарағанда күберәк шәкерттәр йыйғаны һәм уларҙы һыуға сумдырғаны тураһында ишетте 2(ысынында Ғайса Үҙе түгел, ә шәкерттәре һыуға сумдыра ине)[+]. 3Ғайса, был хаҡта белгәс, Йәһүҙиәне ҡалдырып, ҡабат Галилеяға[†] китте[+]. 4Уға Самария[†] өлкәһе аша уҙырға тура килде[+].

5[+]Ул Самарияның Сүхәр тигән ҡалаһына килеп етте. Был ҡала Яҡуптың үҙенең улы Йософҡа биргән биләмәнән алыҫ түгел ине[+]. 6Унда Яҡуп ҡоҙоғо бар ине. Юлда арыған Ғайса шул ҡоҙоҡ[†] янына килеп ултырҙы. 7-8Төш ваҡыты ине. Шәкерттәре ризыҡ һатып алырға ҡалаға киткәйне. Шунда һыу алырға тип бер Самария ҡатыны килде.

– Миңә эсергә һыу бир әле, – тине уға Ғайса.

9Ҡатын:

– Нисек итеп Һин, йәһүд була тороп, минән, Самария ҡатынынан, эсергә һорайһың? – тине (был һүҙҙәрҙе ул йәһүдтәр менән самариялыларҙың үҙ-ара ҡатышмауынан сығып әйтте).

10Ғайса:

– Әгәр ҙә һин Алла[†] бүләгенең нимә икәнен һәм үҙеңдән: «Миңә эсергә һыу бир әле», – тип һораусының кем икәнлеген белһәң, үҙең Унан һорар инең һәм Ул һиңә тере һыу бирер ине, – тип яуапланы[+].

11– Әфәндем, – тине ҡатын, – Һинең бит һоҫоп алырға һауытың юҡ, ә ҡоҙоҡ тәрән. Тере һыуҙы ҡайҙан алырһың икән? 12Был ҡоҙоҡто беҙгә атабыҙ Яҡуп ҡалдырған. Ул үҙе лә, балалары ла, мал-тыуары ла шунан эскән. Һин Яҡуптан бөйөгөрәкме ни?

13Ғайса уға былай тине:

– Был һыуҙы эскән һәр кем йәнә һыуһар, 14ә Мин биргән һыуҙы эскән кеше бер ҡасан да һыуһамаҫ. Мин биргән һыу ул кешелә мәңгелек тормошҡа аға торған шишмәгә әүереләсәк[+].

15– Әфәндем! Миңә шул һыуҙы бир әле! Ул ваҡытта һыуһамаҫ та, бында һыу алырға килеп тә йөрөмәҫ инем, – тине ҡатын.

16Ғайса уға:

– Бар, иреңде саҡырып кил, – тине.

17– Минең ирем юҡ, – тип яуапланы ҡатын.

– Ирем юҡ, тип дөрөҫөн әйттең, – тине Ғайса. – 18Һинең биш ирең булды, ә хәҙер бергә йәшәп ятҡан кешең һиңә ир түгел, һин дөрөҫ әйттең.

19– Әфәндем! – тине Уға ҡатын. – Күрәм, Һин пәйғәмбәр.[†][+] 20Ата[†]-бабаларыбыҙ Аллаға ошо тауҙа табынған, ә һеҙ, йәһүдтәр, Уға табыныу урыны бары тик Йәрүсәлимдә[†] генә, тиһегеҙ[+].

21Ғайса уға былай тине:

– Эй ҡатын, ышан Миңә, ваҡыт етеп килә: Атаға был тауҙа ла, Йәрүсәлимдә лә табынмаясаҡһығыҙ. 22Һеҙ – самариялылар – кемгә табыныуығыҙҙы белмәйһегеҙ, ә беҙ беләбеҙ, сөнки ҡотолоу йәһүдтәрҙән килә[+]. 23Әммә ваҡыт етеп килә – етте лә инде – ул саҡта Атаға ысынлап табыныусылар Уға рух һәм хәҡиҡәт менән[*] табыныр, сөнки Алла ана шундайҙарҙы эҙләй[+]. 24Алла Ул – Рух, һәм Уға табынғандар рух һәм хәҡиҡәт менән табынырға тейеш[+].

25Ҡатын Уға:

– Мәсихтең[†] (йәғни мәсехләнгән Заттың[*]) килерен беләм. Ул килгәс, беҙгә бөтәһен дә аңлатып бирер, – тине[+].

26– Һинең менән һөйләшкән Мин – ул Үҙе, – тине Ғайса[+].

27Шул ваҡыт шәкерттәре әйләнеп ҡайтты. Уның ҡатын менән һөйләшеп тороуын күреп, ғәжәпкә ҡалдылар, ләкин береһе лә: «Һиңә унан нимә кәрәк?» – тип йәки: «Ниңә был ҡатын менән һөйләшәһең?» – тип һораманы.

28Ҡатын, һыу көршәген ҡалдырып, ҡалаға ҡайтып китте. Ундағы кешеләргә:

29– Барығыҙ әле, минең бөтә ҡылған эштәремде һөйләп биргән Кешене күрегеҙ. Бәлки, Ул Мәсихтер? – тине.

30Кешеләр, ҡаланан сығып, Ғайса янына юл тотто.

31Ул арала шәкерттәре Ғайсаны:

– Остаз, ашап ал инде, – тип ҡыҫтаны.

32– Минең һеҙ белмәй торған ризығым бар, – тине Ул.

33Шәкерттәр үҙ-ара:

– Әллә Уға берәйһе ашарға килтерҙеме икән? – тиеште.

34Ғайса уларға былай тине:

– Минең ризығым – Мине Ебәреүсенең ихтыярын үтәү һәм Уның эшен теүәлләү[+]. 35Һеҙ: «Тағы дүрт айҙан ураҡ өҫтө етәсәк», – тиһегеҙ түгелме? Ә Мин һеҙгә әйтәм: күтәрелеп ҡарағыҙ, баҫыуҙар ағарып, ураҡҡа өлгөргән инде![+] 36Ураҡсы эш хаҡы ала һәм мәңгелек тормош өсөн уңыш йыя. Шуға күрә сәскән кеше лә, урғаны ла берҙәй ҡыуана[+]. 37Шулай итеп, был осраҡта: «Берәү сәсә, икенсеһе ура», – тигән әйтем тап килә. 38Мин һеҙҙе үҙегеҙ көс түкмәгән хеҙмәтте урырға ебәрәм, унда башҡалар эшләне, ә һеҙ уларҙың хеҙмәт емештәрен йыйырһығыҙ.

39Теге ҡатындың: «Ул минең бөтә ҡылған эштәремде һөйләп бирҙе», – тигән һүҙен ишеткәс, әлеге ҡалалағы Самария кешеләренең күбеһе Ғайсаға инанды. 40Самариялылар, Уның янына килеп, эргәләрендә ҡалыуын үтенгәс, Ғайса унда йәнә ике көнгә туҡталды. 41Уның һүҙҙәрен ишетеп, тағы ла күберәк кешеләр Уға инанды. 42Ҡатынға иһә: «Беҙ инде һинең һөйләүең буйынса ғына түгел, ә әйткән һүҙҙәрен үҙебеҙ ишетеп, Уның ысынлап та донъяны Ҡотҡарыусы[†] икәнен белгәнгә күрә ышанабыҙ», – тинеләр[+].


Һарай әһеленең улын һауыҡтырыу

43Ике көндән һуң Ғайса был ҡаланан Галилеяға юл тотто. 44«Пәйғәмбәргә үҙ илендә ихтирам юҡ», – тип Ул Үҙе әйткәйне[+]. 45Ләкин Галилеяға килгәс, кешеләр Уны ихлас ҡабул итте. Улар, Йәрүсәлимдәге байрамда булып, Ғайса унда ҡылған барлыҡ мөғжизәләрҙе күргәйне[+].

46Шунан һуң Ул теге саҡта һыуҙы шарапҡа әйләндергән урынға – Галилеяның Кана ҡалаһына килде. Капернаумда улы ауырып ятҡан бер һарай әһеле бар ине[+]. 47Был кеше, Ғайсаның Йәһүҙиәнән Галилеяға килгәнен ишетеп, Уның янына китте һәм үлем түшәгендә ятҡан улын һауыҡтырыуын ялбарҙы.

48Ғайса уға:

– Хикмәттәр һәм мөғжизәләр күрмәһәгеҙ, һеҙ ышанмаясаҡһығыҙ, – тине[+].

49– Әфәндем! Балам үлгәнсе бара күр инде, – тип үтенде һарай әһеле.

50– Бар, өйөңә ҡайт, улың иҫән-һау, – тине Ғайса.

Ул Ғайсаның ошо һүҙенә ышанып ҡайтып китте. 51Ҡайтып барғанында хеҙмәтселәре ҡаршы осраны һәм улының һауығыуын хәбәр итте. 52«Уға ҡайһы сәғәттә хәл инде?» тип һорауына тегеләр:

– Кисә көндөҙгө сәғәт берҙәр тирәһендә ҡыҙыуы төштө, – тип яуапланы.

53Атай кеше Ғайсаның: «Улың иҫән-һау», – тигән һүҙҙәренең нәҡ ана шул сәғәткә тап килеүен аңлағас, ул үҙе лә, өйөндәгеләрҙең бөтәһе лә Ғайсаға инанды[+]. 54Был Ғайсаның Йәһүҙиәнән Галилеяға килгәс күрһәткән икенсе мөғжизәһе ине[+].

#### 5


Быуа буйында һауыҡтырыу

1Бынан һуң Ғайса Йәрүсәлимгә[†] йәһүдтәрҙең байрамына китте.

2[+]Йәрүсәлимдә Һарыҡ ҡапҡаһы[†] янында йәһүдсә Бейт-Заҫа тип аталған бер быуа бар ине. Уның тирәләй урынлашҡан айуанда[*][+] 3бик күп ауырыуҙар – һуҡырҙар, аҡһаҡтар, фалиж[*] һуҡҡан кешеләр [һыу ҡуҙғалыуын көтөп] ята ине. 4[Ваҡыты-ваҡыты менән Раббының бер фәрештәһе[†] быуаға төшөп һыуҙы болғатҡан, һыу болғаныу менән уға беренсе булып төшкән кеше теләһә ниндәй сирҙән һауыҡҡан булған.][*] 5Унда утыҙ һигеҙ йыл буйы ауырыған берәү бар ине. 6Ғайса, ул кешене күреп һәм уның шул тиклем оҙаҡ ауырығанын белеп, унан:

– Һауығырға теләйһеңме? – тип һораны.

7– Эйе, Әфәндем, – тип яуапланы ауырыу, – ләкин һыу болғанған ваҡытта мине быуаға төшөрөр кешем юҡ шул. Мин унда барып еткәнсе, башҡа берәү төшөп өлгөргән була.

8– Тор, түшәгеңде ал да атлап кит, – тине уға Ғайса[+].

9Теге кеше шунда уҡ һауыҡты ла, түшәген алып, атлап китте. Был хәл шәмбе[*] көндә булды.

10[+]Шунлыҡтан йәһүдтәр сәләмәтләнгән кешегә:

– Бөгөн шәмбе, ҡанун[†] һиңә түшәк күтәреп йөрөргә рөхсәт итмәй, – тинеләр[+].

11Әммә ул:

– Мине һауыҡтырған Кеше: «Түшәгеңде ал да атлап кит», – тип әйтте, – тине.

12– Һиңә: «Түшәгеңде ал да атлап кит», – тигән кем Ул? – тип һоранылар.

13Һауыҡҡан кеше иһә Уның кем икәнен белмәй ине, сөнки Ғайса халыҡ араһына инеп юғалғайны.

14Аҙаҡ Ғайса уны Алла йортонда[†] осратып:

– Бына һин һауыҡтың. Тағы ла насарыраҡ хәлгә тарымаҫ өсөн, башҡаса гонаһ[†] ҡылма, – тине.

15Ул кеше, йәһүд башлыҡтарына барып, үҙен һауыҡтырыусының Ғайса икәнен әйтте.


«Атаһы ни ҡылһа, Улы шуны эшләр»

16Был эште шәмбе көн[†] башҡарғаны өсөн, йәһүд башлыҡтары Ғайсаны эҙәрләй башланы[+].

17– Минең Атам һәр ваҡыт эш өҫтөндә булғанға күрә, Мин дә эшләйем, – тип яуап бирҙе Ғайса.

18Был һүҙҙәрҙән һуң йәһүдтәрҙә Уны үлтереү ниәте тағы ла нығыраҡ көсәйҙе, сөнки Ул шәмбе көнөн боҙоп ҡына ҡалманы, ә Алланы Үҙенең Атаһы тип атап, Үҙен Аллаға тиңләне[+].

19Ғайса уларға былай яуапланы:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Атаһының ни эшләгәнен күрмәй тороп, Улы Үҙе һис ни башҡара алмаҫ. Атаһы ни ҡылһа, Улы ла шуны эшләр. 20Сөнки Ата[†] Үҙенең Улын ярата һәм Үҙе эшләгән һәр эшен Уға күрһәтеп башҡара. Ул һеҙҙең иҫегеҙ китерлек бынан да ҙурыраҡ эштәрҙе күрһәтер[+]. 21Ата, үлгәндәрҙе терелтеп, уларға ғүмер биргән кеүек, Улы ла кемгә теләй, шуға ғүмер бирә[+]. 22-23Ата бер кемде лә хөкөм итмәй, ә Үҙенә хөрмәт күрһәткән кеүек Улын да һәр кем ихтирам итһен өсөн, Ул бөтә хөкөмдө Улына тапшырҙы. Кем Улын ихтирам итмәй – шул Уны ебәргән Атаға ла хөрмәт күрһәтмәй[+][+].

24Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: һүҙемде тыңлап, Мине Ебәреүсегә инанған кеше мәңгелек тормошҡа эйә була. Ул хөкөм ҡаршыһына баҫмаясаҡ, сөнки ул инде үлемдән тормошҡа күсте[+]. 25Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Алла Улының[†] тауышын ишеткәс, үлеләр тереләсәк ваҡыт етеп килә һәм ул килеп етте лә инде![+]

26Үҙендә тормош булған кеүек, Улына ла Үҙ-Үҙендә тормошҡа эйә булыу ҡөҙрәте бирҙе[+] 27[+]һәм хөкөм итеү вәкәләтен бирҙе, сөнки Ул – Әҙәм Улы.[†][+] 28Быға ғәжәпләнмәгеҙ, сөнки ҡәберҙәгеләрҙең һәммәһе Алла Улының тауышын ишетәсәк ваҡыт етеп килә[+]. 29[+]Улар ҡәберҙәренән сығасаҡ: яҡшылыҡ эшләгәндәр – йәшәү өсөн, ә яуызлыҡ эшләгәндәр хөкөм ителеү өсөн тереләсәк[+].

30Мин Үҙемдән-Үҙем бер ни ҙә эшләй алмайым. Нисек ишетәм, шулай хөкөм итәм, һәм Минең хөкөмөм ғәҙел, сөнки Мин Үҙ ихтыярымды түгел, ә Мине Ебәреүсенең ихтыярын үтәргә тырышам[+].


Ғайса хаҡында шаһитлыҡтар

31Әгәр ҙә Үҙем хаҡымда Үҙем шаһитлыҡ ҡылам икән, Минең һүҙҙәрем бер ни ҙә тормаҫ ине[+]. 32Әммә Минең хаҡта шаһитлыҡ ҡылған башҡа Берәү бар, Мин беләм: Уның шаһитлығы хаҡ. 33Һеҙ Яхъя ҡаршыһына үҙегеҙҙең кешеләрегеҙҙе ебәрҙегеҙ һәм ул хәҡиҡәт тураһында шаһитлыҡ ҡылды[+]. 34Ләкин Мин кешеләрҙең шаһитлығына мохтаж түгел, быларҙы һеҙҙең ҡотолоуығыҙ өсөн һөйләйем.

35Яхъя янып һәм балҡып торған яҡтыртҡыс ине, ә һеҙ уның яҡтылығына аҙ ваҡытҡа ғына ҡыуанырға теләнегеҙ[+]. 36Әммә Минең шаһитлығым Яхъяныҡынан ҙурыраҡ: ул – Атамдың Миңә башҡарырға биргән эштәре. Башҡарған шул эштәрем Минең Атам тарафынан ебәрелеүемде раҫлай[+]. 37Мине ебәргән Атам Үҙе лә Минең хаҡта шаһитлыҡ ҡылды. Һеҙ Уның тауышын бер ҡасан да ишетмәнегеҙ, йөҙ-ҡиәфәтен күрмәнегеҙ 38һәм күңелдәрегеҙҙә Уның һүҙе юҡ, сөнки Ул ебәргән Затҡа ышанмайһығыҙ. 39Һеҙ, мәңгелек тормошто табырға уйлап, Изге Яҙмаларҙы[†] тикшерәһегеҙ. Ә бит уларҙа Минең хаҡта шаһитлыҡ ҡылына![+] 40Әммә тормош алыр өсөн Минең яныма килергә теләмәйһегеҙ.

41Мин кешеләрҙең данлауына мохтаж түгелмен[+]. 42Шуны беләм: һеҙҙә Аллаға ҡарата мөхәббәт юҡ! 43Мин Атам исеменән килдем – һеҙ Мине ҡабул итмәйһегеҙ. Әгәр кемдер үҙ исеменән килһә, уны ҡабул итәһегеҙ[+]. 44Һеҙ бер-берегеҙҙән маҡтау алырға яратаһығыҙ, ә берҙән-бер Алланан маҡтау ҡаҙанырға тырышмайһығыҙ. Шулай булғас, нисек ышана алырһығыҙ[+]?

45Атам алдында һеҙҙе ғәйепләр тип уйламағыҙ. Һеҙҙең ғәйепләүсегеҙ бар – ул үҙегеҙ өмөт бағлаған Муса.[†] 46[+]Әгәр ҙә Мусаға ышанһағыҙ, Миңә лә ышаныр инегеҙ, сөнки ул Минең хаҡта яҙҙы[+]. 47Уның яҙғандарына ышанмағас, Минең һүҙҙәремә нисек ышанырһығыҙ?

#### 6


Биш мең кешене туйҙырыу


(Маҫ 14:13-21; Мрк 6:32-44; Лк 9:10-17)

1[•]Шунан һуң Ғайса Галилея[†] күленең икенсе ярына китте. Был Тибериас күле тип тә атала. 2Ғайсаның ауырыуҙарҙы һауыҡтырған мөғжизәләрен күреп, Уның артынан бик күп халыҡ эйәрҙе. 3Ғайса шәкерттәре менән бергә тауға сығып ултырҙы. 4Йәһүдтәрҙең Ҡотҡарылыу байрамы яҡынлашып килә ине[+].

5Ғайса күтәрелеп ҡараны ла, Үҙенә табан ҙур халыҡ төркөмө килгәнен күреп, Филиппусҡа:

– Уларҙы ашатыр өсөн ҡайҙан икмәк һатып алырбыҙ икән? – тине[+].

6Ул был һүҙҙәрҙе Филиппусты һынар өсөн генә әйтте, асылда нимә эшләйәсәген белә ине инде.

7– Ике йөҙ динарлыҡ[*] икмәк алғанда ла, һәр береһенә өлөшләп кенә бүлеп бирергә лә етмәҫ, – тип яуапланы Филиппус.

8Шәкерттәрҙең береһе, Шимғон Петрустың ҡустыһы Әндриас:[+]

9– Бында бер малайҙың биш арпа икмәге һәм ике балығы бар, әммә был тиклем күмәк халыҡҡа ул нимә генә инде? – тине.

10– Кешеләргә ултырырға ҡушығыҙ, – тине Ғайса.

Был ерҙә үлән ҡуйы ине. Шулай итеп, барыһы ла үләнгә ултырҙы. Унда ирҙәр генә биш мең самаһы ине. 11Ғайса, икмәкте алып, Аллаға рәхмәт уҡыны. Шунан ултырған кешеләргә өләште. Балыҡтарҙы ла һәр кемгә теләгән тиклем бирҙе[+]. 12Бөтәһе лә туйғансы ашағас, Ул шәкерттәренә:

– Ҡалған һыныҡтарҙы йыйып алығыҙ, бер нәмә лә әрәм булмаһын, – тине.

13Улар, биш арпа икмәгенән ҡалған һыныҡтарҙы йыйып, ун ике кәрзингә тултырҙы.

14[+]Ғайса ҡылған мөғжизәне күреп, кешеләр:

– Донъяға килергә тейеш булған Пәйғәмбәр[†] ысынлап та Ул икән! – тиеште[+].

15Ғайса, уларҙың Үҙен тотоп алып батша итеп ҡуйырға йыйынғандарын белеп, ҡабаттан яңғыҙы ғына тауға менеп китте.


Ғайсаның күл өҫтөнән атлап килеүе


(Маҫ 14:22-33; Мрк 6:45-51)

16[•]Кис көнө шәкерттәре күл буйына төштө лә 17кәмә менән аръяҡтағы Капернаумға табан йөҙөп китте. Ҡараңғы төштө, ә Ғайса әле улар янына килмәне. 18Күлдә ҡаты ел ҡупты, тулҡындар көсәйҙе. 19Шәкерттәр инде биш-алты саҡрым[*] ара үткәйне, шунда улар, күл өҫтөнән атлап кәмәгә етеп килгән Ғайсаны күреп, ҡурҡып киттеләр.

20– Был Мин, ҡурҡмағыҙ! – тине Ғайса.

21Шәкерттәре Уны кәмәгә ултыртырға теләгәйне, тап ошо мәлдә кәмә улар китеп барған ярҙа булып сыҡты.


Ғайса – тормош икмәге

22Икенсе көндө лә күлдең теге ярында торған халыҡ бында бер генә кәмә булғанын, Ғайсаның унда ултырмағанын, шәкерттәрҙең үҙҙәренең генә киткәнен күргәйне.

23Тибериас ҡалаһынан бүтән кәмәләр ҙә килеп туҡтаны. Улар туҡтаған урын кешеләр Раббы[†] Ғайса шөкөрана итеп биргән икмәкте ашаған ергә яҡын ине. 24Халыҡ, унда Ғайсаның да, шәкерттәренең дә юҡлығын күргәс, кәмәләргә ултырып, Ғайсаны эҙләргә Капернаумға китте. 25Уны күлдең арғы яҡ ярында эҙләп тапҡас:

– Остаз! Һин бында ҡасан килдең? – тип һоранылар.

26Ғайса уларға:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: һеҙ Мине мөғжизәләремдең мәғәнәһен аңлаған өсөн түгел, ә туйғансы икмәк ашаған өсөн эҙләйһегеҙ! 27Фани ризыҡты түгел, мәңгелек тормош бирә торған фани булмаған ризыҡты табырға тырышығыҙ. Уны һеҙгә Әҙәм Улы[†] бирәсәк, сөнки Аллабыҙ Ата[†] Әҙәм Улын хуплап, Үҙенең тамғаһын Уға һалды, – тине[+].

28– Алла[†] хуш күрерҙәй эштәрҙе ҡылыр өсөн беҙ нимә эшләргә тейеш? – тип һораны кешеләр.

29– Алла хуш күргән эш шул: Ул Кемде ебәргән булһа, Шуға инанығыҙ[+].

30Улар Ғайсаға:

– Беҙҙе Һиңә ышандырырлыҡ ниндәй билдә күрһәтерһең? Ни ҡылырһың? – тинеләр. –[+] 31[+][+]Изге Яҙмала:[†] «Ул ашар өсөн уларға күктән икмәк бирҙе», – тиелгән кеүек, беҙҙең ата-бабаларыбыҙ сүлдә саҡта майҙә[†][*] ашаған[+].

32– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: икмәкте күктән һеҙгә Муса[†] бирмәне, ысын икмәкте күктән һеҙгә Минең Атам бирә. 33Күктән төшөп, донъяға тормош Биреүсе – Алла икмәге ул, – тип яуап ҡайтарҙы Ғайса.

34– Әфәндем, беҙгә һәр ваҡыт шундай икмәк биреп тор! – тинеләр[+].

35Ғайса уларға былай тине:

– Мин – тормош икмәгемен. Миңә килгән кеше бер ҡасан да асыҡмаҫ. Миңә инанған бер ҡасан да һыуһамаҫ[+]. 36Ләкин, әйткәнемсә, һеҙ Мине күрһәгеҙ ҙә, барыбер ышанмайһығыҙ. 37Атам Миңә юллаған һәр кем Миңә килер, ә Мин Үҙ яныма килгәндәрҙең береһен дә ҡыуып ебәрмәйәсәкмен[+]. 38Сөнки Мин күктән, ни теләйем, шуны эшләргә түгел, ә Мине ебәргән Атамдың ихтыярын үтәргә килдем[+]. 39Ә Мине Ебәргәндең ихтыяры шул: Ул Миңә биргән кешеләрҙең береһен дә һәләк итмәйенсә, аҙаҡҡы көндә барыһын да терелтергә тейешмен[+]. 40Атам Улын күргән һәм Улына инанған һәр кемдең мәңгелек тормошҡа эйә булыуын теләй. Мин ундай кешеләрҙе аҙаҡҡы көндә терелтәсәкмен[+].

41Шунда булған йәһүдтәрҙе Уның: «Мин – күктән төшкән икмәк», – тип әйтеүе асыуландырҙы. Улар үҙ-ара:

42– Был Йософ улы Ғайса түгелме һуң? Беҙ Уның атаһын да, әсәһен дә беләбеҙ, шулай булғас, нисек Ул: «Мин күктән төштөм», – тип әйтә ала? – тиештеләр[+].

43– Һуҡранмағыҙ, – тине Ғайса. 44– Әгәр Мине ебәргән Атам алып килмәһә, яныма бер кем дә килә алмай. Миңә килгән кешене иһә Мин аҙаҡҡы көндә терелтәсәкмен[+]. 45[+]Пәйғәмбәрҙәрҙең яҙмаларында: «Һәммәһе лә Алла тарафынан өйрәтеләсәк», – тиелгән. Атамды тыңлаған һәм Унан өйрәнгән һәр кем Миңә килә[+]. 46Был кем дә булһа Атаны күргән тигән һүҙ түгел әле. Атаны бары тик Алланан килгән Зат ҡына күрҙе[+]. 47Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: иман[†] юлындағы кеше мәңгелек тормошҡа эйә. 48Мин – тормош икмәгемен. 49Ата-бабаларығыҙ сүлдә майҙә ашаған, шуға ҡарамаҫтан, үлделәр. 50Ә күктән төшкән икмәк иһә шундай: уны ашағандар үлмәйәсәк. 51Мин – күктән төшкән тере икмәк: уны ашаған кеше мәңге йәшәйәсәк. Мин бирәсәк икмәк – ул Минең тәнем. Уны Мин донъя йәшәһен өсөн бирәм[+].

52Шул һүҙҙәр айҡанлы йәһүдтәр араһында:

– Был Кеше ризыҡ итеп беҙгә нисек Үҙенең тәнен бирә алыр икән? – тип ҡаты бәхәс ҡупты.

53Ғайса иһә уларға:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Әҙәм Улының тәнен ашамаһағыҙ һәм Уның ҡанын эсмәһәгеҙ, һеҙҙә йәшәү булмаясаҡ, – тине. –[+] 54Минең тәнемде ашаған һәм Минең ҡанымды эскән кеше мәңгелек тормошҡа эйә булыр. Мин уны аҙаҡҡы көндә терелтәсәкмен. 55Минең тәнем – ысын ризыҡ, ҡаным – ысын эсемлек. 56Тәнемде ашаған һәм ҡанымды эскән кеше Миндә йәшәй, Мин иһә унда йәшәйем[+]. 57Тере Атам Мине ебәргән һәм Мин Атам арҡаһында йәшәгән кеүек, Минең тәнемде ашаған кеше лә Минең арҡамда йәшәйәсәк. 58Был – күктән төшкән икмәк. Ул һеҙҙең ата-бабаларығыҙ ашаған икмәк кеүек түгел. Улар үлгән, ә был икмәкте ашаған кеше мәңге йәшәйәсәк.

59Ғайса быларҙы Капернаумдағы ғибәҙәтханала[†] өйрәткән саҡта әйтте.


«Һеҙ ҙә китергә теләйһегеҙҙер?»

60Ғайсаның күп шәкерттәре быны ишеткәс:

– Уның һөйләгәндәре ҡолаҡҡа ятырлыҡ түгел! Быны нисек тыңламаҡ кәрәк? – тинеләр.

61Ғайса, һүҙҙәренең шәкерттәр күңелендә ризаһыҙлыҡ тыуҙырғанын белә ине, шуға күрә:

– Былар һеҙҙең йәнегеҙгә тейәме? 62Әҙәм Улының элек булған урынына күтәрелгәнен күрһәгеҙ, нимә буласаҡ[+]? 63Бары тик Рух ҡына йәшәү бирә, кеше бында көсһөҙ. Минең һеҙгә һөйләгән һүҙҙәрем дә Рухтан килә һәм йәшәү бирә[+]. 64Әммә арағыҙҙа ышанмағандар ҙа бар, – тине.

Ғайса кемдең Үҙенә ышанғанын һәм кемдең хыянат итәсәген баштан уҡ белә ине[+].

65Ул һүҙен дауам итте:

– Бына шуның өсөн дә Мин һеҙгә: «Атам ебәрмәһә, һис кем Минең яныма килә алмай», – тинем.

66Шул ваҡыттан башлап Ғайсаның күп шәкерттәре Уны ташлап китте, башҡаса Уның менән бергә йөрөмәне. 67Шунда Ғайса ун ике шәкертенән:

– Бәлки, һеҙ ҙә китергә теләйһегеҙҙер? – тип һораны.

68Шимғон Петрус:

– Хакимым, беҙ кемгә барайыҡ? Мәңгелек тормош һүҙҙәре – Һиндә бит. 69Беҙ Һиңә ышанабыҙ, Һине Алланың Изгеһе[†] тип таныйбыҙ, – тип яуап ҡайтарҙы[+].

70– Мин Үҙем һеҙҙе – ун икегеҙҙе һайлап алдым түгелме? – тине Ғайса. – Әммә арағыҙҙағы берәү – Иблис.[†][+]

71Ғайса Шимғон Искариот улы Йәһүҙә[†] тураһында әйтте. Сөнки ун икенең береһе булған Йәһүҙә Ғайсаға хыянат итәсәк ине[+].

#### 7


Ғайса һәм Уның ҡустылары

1Бынан һуң Ғайса Галилея[†] буйлап йөрөнө. Йәһүд башлыҡтары Уны үлтерергә ниәтләгәнлектән, Йәһүҙиәгә бармаҫҡа булды[+].

2[+]Йәһүдтәрҙең Ҡыуыш байрамы[*] яҡынлашҡас,[+] 3ҡустылары Уға:

– Был ерҙән кит, Йәһүҙиәгә бар! Эштәреңде шәкерттәрең дә күрһен[+]. 4Үҙен танытырға теләгән кеше эшен йәшереп башҡармай. Һин шундай эштәр ҡылаһың икән, Үҙеңде донъяға күрһәт! – тинеләр.

5Уға хатта ҡустылары ла ышанмай ине.

6– Минең ваҡытым етмәгән әле, ә һеҙҙең өсөн һәр ваҡыт ҡулай[+]. 7Донъя һеҙгә нәфрәтләнмәй, ә Мине күрә алмай, сөнки Мин уның эштәренең яуыз булғанын күрһәтеп торам[+]. 8Һеҙ был байрамға барығыҙ, ә Мин йөрөмәйем, ваҡытым етмәне әле.

9Шулай тип әйтеп, Ғайса Галилеяла ҡалды.


Ғайса Ҡыуыш байрамында

10Әммә ҡустылары киткәс, һис кемгә белдермәйенсә, йәшерен рәүештә Ғайса ла байрамға китте. 11Йәһүд башлыҡтары иһә: «Ул ҡайҙа икән?» – тип һорашып, Уны байрам ваҡытында эҙләп йөрөнө.

12Халыҡ араһында Уның хаҡта һүҙ күп ине. Берәүҙәр: «Ул – яҡшы Кеше», – тине, икенселәр: «Юҡ, Ул халыҡты юлдан яҙҙыра», – тип ҡаршы төштө. 13Әммә, башлыҡтарҙан ҡурҡҡанлыҡтан, бер кем дә Уның хаҡында ҡысҡырып һөйләп йөрөмәне[+].

14Байрамдың яртыһы үткәйне инде, Ғайса, Алла йортона[†] инеп, аң-белемгә өйрәтә башланы. 15Йәһүдтәр:

– Был Кеше, бер ерҙә лә уҡымаған булһа ла, Яҙмаларҙы ҡайҙан шул тиклем яҡшы белә икән? – тип ғәжәпләнде.

16Ғайса:

– Өйрәткәндәрем – Үҙемдән түгел, ә Мине Ебәргәндеке[+]. 17Кем дә кем Уның ихтыярын башҡарырға теләй, был өйрәтеүҙәремдең Аллананмы, әллә Мин Үҙемдән һөйләйемме икәнде беләсәк. 18Үҙ исеменән һөйләгән үҙенә дан эҙләй, ә Үҙен Ебәргәндең данын эҙләгән Зат эскерһеҙ, һәм Уның күңелендә ялғанға урын юҡ[+]. 19Муса[†] һеҙгә ҡанун[†] бирҙе түгелме? Әммә берегеҙ ҙә ҡанунды үтәмәйһегеҙ. Юғиһә ни өсөн һеҙ Мине үлтерергә теләйһегеҙ? – тип һораны[+].

20– Һиңә ен[†] эйәләшкәнме әллә? – тине кешеләр. – Кем Һине үлтерергә теләй[+]?

21Ғайса һүҙен дауам итте:

– Мин шәмбе көндө[†] бер генә эш ҡылдым, һеҙ шуға аптырайһығыҙ. 22[+]Муса һеҙгә сөннәт бирҙе (дөрөҫ, был Мусанан түгел, ата-бабаларҙан килә), һәм һеҙ шәмбе көндө лә ир баланы сөннәткә ултыртаһығыҙ. 23Әгәр ҙә, Муса ҡануны боҙолмаһын тип, шәмбе көндө лә ир бала сөннәтләнә икән, ниңә һеҙ шәмбе көндө бер кешене тулыһынса һауыҡтырғаным өсөн Миңә асыу тотаһығыҙ[+]? 24Тыштан нисек күренеүенә ҡарап хөкөм итмәгеҙ, хаҡлыҡ[†] менән хөкөм итегеҙ![+]


Ғайса – Мәсихме?

25Шунда ҡайһы бер Йәрүсәлим[†] кешеләре:

– Башлыҡтар үлтерергә теләгән Кеше түгелме һуң был? 26Ана, Ул асыҡтан-асыҡ һөйләй, ә Уға ҡаршы бер һүҙ ҙә әйтә алмайҙар. Әллә башлыҡтар Уны ысынлап та Мәсих[†] тип уйлаймы икән? 27Ләкин беҙ был кешенең кемлеген беләбеҙ. Ә инде Мәсихкә килгәндә, Уның ҡайҙан икәнен бер кем дә белмәҫ, – тинеләр[+].

28Ғайса, Алла йортонда өйрәтеүен дауам итеп, көслө тауыш менән:

– Һеҙ Минең кем икәнлегемде лә, ҡайҙан килеүемде лә беләһегеҙ. Ләкин Мин Үҙ белдегем менән килмәнем, Мине Ебәреүсе – Ул ысын. Уны һеҙ белмәйһегеҙ. 29Ә Мин беләм, сөнки Мин Унан килдем, Мине Ул ебәрҙе! – тине[+].

30Улар Ғайсаны тотоп алырға теләне, ләкин береһе лә Уға ҡул да тейҙермәне, сөнки Уның сәғәте етмәгәйне әле[+]. 31Халыҡ араһында иһә күптәр Уға ышанды. Улар: «Мәсих килгәс, был Кешегә ҡарағанда күберәк мөғжизәләр күрһәтә алырмы икән?» – тиеште[+].

32Фарисейҙар[†] халыҡтың Ғайса тураһында шулай бәхәсләшкәнен ишетте. Улар, баш ҡаһиндар[†] менән бергәләп, Уны ҡулға алырға Алла йортоноң һаҡсыларын ебәрҙе.

33Шунда Ғайса:

– Мин һеҙҙең арағыҙҙа оҙаҡ булмам, тиҙҙән Үҙемде Ебәргәндең янына кире ҡайтасаҡмын[+]. 34Мине эҙләрһегеҙ, ләкин тапмаҫһығыҙ. Ә Мин буласаҡ урынға бара алмаҫһығыҙ, – тине[+].

35Йәһүдтәр үҙ-ара:

– Беҙ таба алмаҫлыҡ ниндәй урынға китмәксе була икән? Бәлки, Ул гректар араһында йәшәгән беҙҙең кешеләр янына барырға һәм унда гректарҙы өйрәтергә йыйыналыр? 36Уның «Мине эҙләрһегеҙ, ләкин тапмаҫһығыҙ. Ә Мин буласаҡ урынға бара алмаҫһығыҙ» тигән һүҙҙәре нимәне аңлата икән? – тип һөйләштеләр.

37[+][+]Байрамдың аҙаҡҡы – иң бөйөк көнөндә Ғайса тороп баҫты ла көслө тауыш менән иғлан итте:

– Кем һыуһай, Миңә килһен һәм эсһен![+] 38[+]Кем Миңә инана, Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә: «Уның күңел түренән йылғалар булып тере һыу ағасаҡ»[+].

39Ул быны Үҙенә инанғандар аласаҡ Рух хаҡында әйтте. Был ваҡытта уларға Изге[†] Рух бирелмәгәйне, сөнки Ғайса шөһрәт[†] алмағайны әле[+].

40Уның һүҙҙәрен ишеткән кешеләрҙең ҡайһы берәүҙәре:

– Был – ысынлап та вәғәҙә ителгән Пәйғәмбәр![†][+]

41Икенселәре:

– Ул – Мәсих, – тине.

Башҡалары уларға ҡаршы төштө:

– Мәсих Галилеянан килергә тейешме ни? 42[+]Изге Яҙмала, Мәсих Дауыт[†] нәҫеленән буласаҡ һәм Дауыттың йәшәгән ҡалаһы Бейт-Ләхәмдән киләсәк, тип әйтелгән түгелме[+]?

43Шулай итеп, Ғайса хаҡында халыҡ араһында бәхәс ҡупты[+]. 44Ҡайһы берәүҙәр Уны тотоп алырға ла теләне, ләкин береһе лә Уға ҡул тейҙермәне.

45Һаҡсылар Ғайсаһыҙ ғына әйләнеп ҡайтҡас, баш ҡаһиндар һәм фарисейҙар:

– Ни өсөн Уны тотоп алып килмәнегеҙ? – тип һораны.

46– Ул Кеше кеүек берәүҙең дә һөйләгәне юҡ, – тип яуап бирҙе һаҡсылар.

47– Әллә Ул һеҙҙе лә юлдан яҙҙырҙымы? – тине фарисейҙар. 48– Башлыҡтарҙың йәки фарисейҙарҙың берәйһе Уға инандымы ни[+]? 49Әммә ҡанунды белмәгән был халыҡ ләғнәтле.

50Әммә араларынан береһе – элегерәк Ғайса янында булып киткән Никодемус – уларҙан:[+]

51[+]– Беҙҙең ҡанун кешене тәүҙә тыңламайынса һәм уның нимә ҡылғанын асыҡламайынса хөкөм итергә рөхсәт бирәме ни? – тип һораны[+].

52Уға:

– Әллә һин дә Галилеянанмы? Яҙмаларҙы тикшереп ҡара, аңларһың: Галилеянан бер ниндәй ҙә пәйғәмбәр сыҡмаясаҡ, – тип яуап бирҙеләр[+].

53Шунан барыһы ла өйҙәренә таралышты.

#### 8


Зина ҡылып тотолған ҡатын

1Ғайса Зәйтүн тауына[†] китте. 2Иртә менән яңынан Алла йортона[†] килде һәм Уның янына бик күп халыҡ йыйылды. Ул, ултырып, уларҙы аң-белемгә өйрәтә башланы. 3Шул арала ҡанун[†] белгестәре һәм фарисейҙар[†] зина ҡылып тотолған бер ҡатынды алып килделәр. Ҡатынды уртаға сығарып, 4Ғайсаға:

– Остаз! Был ҡатын зина ҡылғанда тотолдо. 5[+]Ҡанунда Муса[†] бындайҙарҙы таш менән бәреп үлтерергә ҡушҡан. Һин ни әйтерһең? – тинеләр[+].

6Улар быны Ғайсаны һынар өсөн, бәлки, ғәйепләргә берәй һылтау табырбыҙ, тигән уйҙан сығып әйтте. Әммә Ғайса, түбән эйелеп, бармағы менән ергә ниҙер яҙа башланы[+]. 7Тегеләр һаман ныҡышҡас, күтәрелеп уларға:

– Ҡайһығыҙ бер ҡасан да гонаһ[†] ҡылмаған, шул башлап уға таш атһын! – тине лә,[+] 8эйелеп, ергә яҙыуын дауам итте.

9Быны ишеткәс, башта өлкәндәр,[†] унан башҡалары ла бер-бер артлы сығып китте. Ғайса менән уртала торған ҡатын ғына ҡалды.

10Ул күтәрелеп ҡараны ла:

– Һеңлекәш, башҡалар ҡайҙа? Һине бер кем дә хөкөм итмәнеме? – тине.

11Ҡатын:

– Бер кем дә, Әфәндем, – тип яуапланы.

– Мин дә һине хөкөм итмәйем. Бар, бүтәнсә гонаһ ҡылма, – тине Ғайса[*][+].


Ғайса – донъяға яҡтылыҡ

12Ғайса йәнә халыҡҡа өндәште:

– Мин – донъяға яҡтылыҡмын. Миңә эйәргәндәр ҡараңғыла аҙашып йөрөмәҫ, сөнки уларҙың тормошҡа алып барыусы яҡтылығы буласаҡ[+].

13– Һин Үҙең тураһында Үҙең шаһитлыҡ ҡылаһың. Һинең шаһитлығың хаҡ түгел, – тине Уға фарисейҙар[+].

14Ғайса уларға:

– Үҙемә Үҙем шаһитлыҡ ҡылһам да, шаһитлығым хаҡ, сөнки Мин ҡайҙан килеп ҡайҙа барғанымды беләм, ә һеҙ Минең ҡайҙан килеп ҡайҙа барғанымды белмәйһегеҙ, – тип яуап бирҙе. –[+] 15Һеҙ кешеләр үлсәме менән хөкөм йөрөтәһегеҙ, ә Мин бер кемде лә хөкөм итмәйем[+]. 16Иткән хәлдә лә, хөкөмөм хаҡ, сөнки яңғыҙ түгелмен: Мин Үҙемде ебәргән Атам менән бергәмен[+]. 17[+]Һеҙҙең ҡанунығыҙҙа: «Ике шаһиттың һүҙе хаҡ», – тиелгән[+]. 18Шулай итеп, Мин Үҙем тураһында Үҙем шаһитлыҡ итәм һәм Минең турала Мине ебәргән Атам шаһитлыҡ бирә[+].

19Ғайсанан:

– Һинең Атаң ҡайҙа һуң? – тип һоранылар.

Ғайса:

– Һеҙ Мине лә, Минең Атамды ла белмәйһегеҙ. Әгәр Мине белһәгеҙ, Атамды ла белер инегеҙ, – тип яуап бирҙе[+].

20Ғайса был һүҙҙәрҙе Алла йортонда өйрәткәндә саҙаҡа һандығы янында әйтте. Бер кем дә Үҙен ҡулға алып маташманы, сөнки Уның сәғәте килеп етмәгәйне әле[+].


«Мин барасаҡ урынға бара алмаҫһығыҙ»

21Ғайса уларға йәнә:

– Мин китермен. Һеҙ Мине эҙләрһегеҙ, әммә гонаһығыҙ эсендә үлерһегеҙ. Мин барасаҡ урынға бара алмаҫһығыҙ, – тине[+].

22– Уның: «Мин барасаҡ урынға бара алмаҫһығыҙ», – тигәне нимәне аңлата икән? Әллә Ул Үҙен Үҙе үлтермәксеме? – тиеште йәһүдтәр.

23Ғайса:

– Һеҙ – бынан, түбәндән, Мин – юғарынан. Һеҙ – был донъяныҡы, ә Мин был донъяныҡы түгел, – тип яуапланы[+]. 24– Мин һеҙгә: «Гонаһтарығыҙ эсендә үлерһегеҙ», – тинем. Быны әйттем, сөнки, әгәр ҙә һеҙ Минең Шул[*] икәнемә ышанмаһағыҙ, гонаһлы булып үлерһегеҙ.

25– Кем һуң Һин? – тип һоранылар Унан.

– Быны һеҙгә күптән әйтә киләм, – тине Ғайса. – 26Һеҙҙең хаҡта күпте һөйләп, һеҙҙе хөкөм итә алыр инем. Әммә Мин донъяға бары тик Үҙемде Ебәргәндән ишеткәнемде генә һөйләйем, ә Ул дөрөҫтө әйтә[+].

27Улар Ғайсаның Ата[†] хаҡында һөйләүен аңламаны. 28Ә Ғайса һүҙен дауам итте:

– Һеҙ, Әҙәм Улын[†] юғары күтәргәнегеҙҙән һуң[*], Минең Шул булыуымды аңларһығыҙ. Ул ваҡытта Үҙ белдегем менән бер ни ҙә ҡылмағанымды һәм, Атам нисек өйрәткән булһа, шулай ғына һөйләгәнемде белерһегеҙ[+]. 29Мине Ебәргән – Минең менән. Ул Мине яңғыҙ ҡалдырманы, сөнки һәр ваҡыт Ул хуп күргәнде эшләйем[+].

30Ул быларҙы һөйләгән ваҡытта күптәр Уға инанды[+].


Ибраһимдың балаларымы, Иблистекеме?

31Ғайса Үҙенә инанған йәһүдтәргә:

– Минең һүҙемде тотһағыҙ, ысын шәкерттәрем булырһығыҙ. 32[+]Ана шунда хәҡиҡәтте белерһегеҙ, хәҡиҡәт иһә һеҙҙе азат итер, – тине[+].

33Уға:

– Беҙ Ибраһим[†] нәҫеленән, – тинеләр. – Бер ҡасан да бер кемдең дә ҡоло булманыҡ. Шулай булғас, нисек Һин: «Азат булырһығыҙ», – тиһең[+]?

34– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: гонаһ ҡылыусы һәр кем – гонаһтың ҡоло, – тип яуап бирҙе Ғайса. –[+] 35Ҡол ғаиләлә ваҡытлыса ғына тора, ә атаның улы мәңгегә ғаилә ағзаһы була[+]. 36Шуға күрә, әгәр ҙә Ата Улы һеҙҙе азат итһә, һеҙ ысындан да ирекле буласаҡһығыҙ. 37Мин һеҙҙең Ибраһим нәҫеленән икәнегеҙҙе беләм. Шуға ҡарамаҫтан, Мине үлтерергә теләйһегеҙ, сөнки һүҙҙәремә күңелегеҙҙә урын юҡ[+]. 38Мин Атам янында күргәндәрем тураһында һөйләйем, ә һеҙ үҙ атағыҙҙан ишеткәнде ҡылаһығыҙ.

39Улар:

– Беҙҙең атабыҙ – Ибраһим! – тип яуап бирҙе.

– Әгәр ҙә һеҙ ысынлап та Ибраһим балалары булһағыҙ, уның кеүек эшләр инегеҙ[+]. 40Һеҙ, киреһенсә, Мине, Алланан ишеткән хәҡиҡәтте һөйләгән кешене, үлтерергә теләйһегеҙ. Ибраһим шулай эшләнеме ни? 41Юҡ, һеҙ үҙегеҙҙең ысын атағыҙҙың эшен ҡылаһығыҙ, – тине Ғайса.

Тегеләр:

– Беҙ уйнаштан тыумағанбыҙ, беҙҙең атабыҙ берәү генә: Ул – Алла[†], – тинеләр[+].

42Ғайса уларға былай тине:

– Атағыҙ Алла булһа, һеҙ Мине яратыр инегеҙ, сөнки Мин янығыҙға Алланан килдем. Мин Үҙ белдегем менән килмәнем, Мине Ул ебәрҙе. 43Ниңә һеҙ Минең нимә тураһында һөйләүемде аңламайһығыҙ? Һеҙ бит һүҙҙәремде тыңларға теләмәйһегеҙ[+]. 44Һеҙҙең атағыҙ – Иблис,[†] һәм һеҙ атағыҙҙың теләктәрен үтәргә теләйһегеҙ. Ул баштан уҡ кеше үлтереүсе булған һәм хәҡиҡәт менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ, сөнки унда хәҡиҡәт юҡ. Ул ялғанды һөйләгәндә үҙ асылы буйынса эшләй, ул – ялғансы, ялғандың атаһы[+]. 45Мин хәҡиҡәтте һөйләгәнгә күрә, һеҙ Миңә ышанмайһығыҙ. 46Минең гонаһ ҡылғанымды ҡайһығыҙ фашлай алыр? Әгәр хәҡиҡәт һөйләйем икән, ни өсөн Миңә ышанмайһығыҙ? 47Кем – Алланан, шул Уның һүҙен тыңлар; ә һеҙ, Алланан булмағанға күрә, тыңламайһығыҙ.


Ғайса һәм Ибраһим

48– «Һин – Самария[†] кешеһе, һиңә ен[†] эйәләшкән», тип әйтеүебеҙ дөрөҫ икән, – тине йәһүдтәр[+].

49Ғайса:

– Миңә ен эйәләшмәгән. Мин Атамды хөрмәт итәм, ә һеҙ Мине хурлайһығыҙ[+]. 50Мин Үҙемә дан эҙләмәйем, Миңә дан Эҙләүсе – башҡа Берәү, һәм Ул хөкөм итә[+]. 51Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: кем Минең һүҙемде тота, шул бер ҡасан да үлем күрмәйәсәк, – тип яуап бирҙе[+].

52– Бына хәҙер һиңә ен эйәләшкәненә бер шигебеҙ ҙә ҡалманы, – тине йәһүдтәр. – Ибраһим да, пәйғәмбәрҙәр[†] ҙә үлде, ә һин: «Кем Минең һүҙемде тота, шул бер ҡасан да үлмәйәсәк», – тиһең. 53Һин атабыҙ Ибраһимдан да бөйөгөрәкме ни? Ул үлгән, пәйғәмбәрҙәр ҙә үлгән. Үҙеңде кем тип һанайһың?

54Ғайса:

– Мин Үҙемде Үҙем данлап күтәрһәм, даным бер ни ҙә тормаҫ ине. Миңә һеҙ ҙә «Аллабыҙ» тип атаған Атам шөһрәт[†] бирә[+]. 55Һеҙ Уны белмәйһегеҙ, ә Мин беләм. Әгәр ҙә Мин Уны белмәйем тиһәм, һеҙҙең кеүек үк ялғансы булыр инем. Әммә Мин Уны беләм һәм Уның һүҙен тотам[+]. 56Атағыҙ Ибраһим Мин килгән көндө күрәсәгенә шатланды һәм уны күреп ҡыуанды, – тип яуап бирҙе[+].

57Йәһүдтәр Уның был һүҙҙәренә:

– Һиңә илле йәш тә юҡ бит әле, нисек итеп Ибраһимды күрҙең? – тинеләр.

58Ғайса уларға:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Ибраһим тыуғанға тиклем үк Мин бар инем инде[*], – тип яуап бирҙе.

59Шул саҡ йәһүдтәр Уға бәреү өсөн ҡулдарына таш алды, әммә Ғайса йәшенде лә Алла йортонан сығып китте[+].

#### 9


Тыумыштан һуҡырҙың күрә башлауы

1Китеп барышлай Ғайса тыумыштан һуҡыр бер кешене күрҙе.

2– Остаз! Ниңә был кеше һуҡыр булып тыуған икән? Ул үҙе гонаһ[†] ҡылғанмы, әллә ата-әсәһеме? – тип һораны шәкерттәре[+].

3– Ул үҙе лә, ата-әсәһе лә ғәйепле түгел, – тип яуап бирҙе Ғайса. – Уның ауырыуы аша Алланың ҡөҙрәте күренһен өсөн һуҡыр булып тыуған ул. 4Көн үткәнсе Мин Үҙемде Ебәргәндең эшен башҡарырға тейешмен. Төн етеп килә, ул саҡта бер кем дә бер нәмә лә эшләй алмаҫ[+]. 5[+]Донъяла булған ваҡытымда Мин – донъяға яҡтылыҡмын[+].

6Шулай тигәндән һуң, Ул ергә төкөрҙө, төкөрөгөн тупраҡҡа ҡушып иҙҙе лә шуны һуҡырҙың күҙҙәренә һөрттө. Шунан уға:[+]

7[+]– Шилоах быуаһына барып йыуын, – тине (Шилоах – «ебәрелгән» тигән мәғәнәлә).

Һуҡыр барып йыуынды, кире килгәндә күҙҙәре күрә ине[+].

8Күршеләре һәм элек уның хәйер һорашҡанын күргәндәр:

– Был теге хәйер һорап юл ситендә ултырған кеше түгелме һуң? – тиештеләр.

9Ҡайһы берәүҙәр:

– Эйе, был тап үҙе, – тиһә, икенселәр:

– Юҡ, ул шул кешегә оҡшаған ғына, – тине.

Ул үҙе иһә:

– Мин шул кешемен, – тине.

10– Күҙҙәрең нисек асылды һуң? – тип һоранылар унан.

11Ул:

– Ғайса исемле Кеше тупраҡты еүешләп күҙҙәремә һөрттө лә: «Шилоах быуаһына барып йыуын», – тине. Барып йыуынғайным, күҙҙәрем асылды, – тип яуап бирҙе.

12– Ул Кеше ҡайҙа? – тип һорағастар:

– Белмәйем, – тип яуапланы.

13Элек һуҡыр булған кешене фарисейҙар[†] янына алып барҙылар. 14Ғайса тупраҡты еүешләп уны һауыҡтырған көн шәмбе ине[+]. 15Фарисейҙар ҙа унан нисек күрә башлауы тураһында һорашты.

– Ул тәүҙә минең күҙҙәремә тупраҡты еүешләп һөрттө, аҙаҡ йыуынғайным, күрә башланым, – тип яуап ҡайтарҙы һауыҡҡан кеше.

16Ҡайһы бер фарисейҙар:

– Был Кеше Алланан түгел, сөнки Ул шәмбе көндөң[†] ҡағиҙәһен тотмай, – тинеләр.

– Гонаһлы кеше бындай мөғжизәне ҡыла алыр инеме ни? – тип икенселәре ҡаршы төштө. Улар араһында бәхәс ҡупты[+].

17Элекке һуҡырҙан тағы:

– Ул минең күҙҙәремде асты, тиһең. Уның тураһында ни әйтерһең? – тип һоранылар.

– Ул – пәйғәмбәр,[†] – тине теге кеше[+].

18Әммә йәһүд башлыҡтары уның һуҡыр булғанына һәм күрә башлауына ышанырға теләмәне, ата-әсәһен саҡырып, 19уларҙан:

– Тыумыштан һуҡыр тигән улығыҙ ошомо? Ни эшләп ул хәҙер күрә һуң? – тип һоранылар.

20– Уның беҙҙең улыбыҙ икәнен дә, һуҡыр булып тыуғанын да беләбеҙ, – тип яуапланы ата-әсә. – 21Ә әле нисек күрә башлағанын һәм күҙҙәрен кем асҡанын белмәйбеҙ. Ул инде бәлиғ булған, үҙенән һорағыҙ, үҙе хаҡында үҙе һөйләһен.

22Һуҡырҙың ата-әсәһе, йәһүд башлыҡтарынан ҡурҡҡанлыҡтан, шулай тип яуап бирҙе. Сөнки башлыҡтар Ғайсаның Мәсих[†] икәнлеген таныған һәр кемде ғибәҙәтхананан[†] айырырға ҡарар иткәйне[+]. 23Шунлыҡтан уның ата-әсәһе: «Ул инде бәлиғ булған, үҙенән һорағыҙ», – тине.

24Шулай итеп, элек һуҡыр булған кеше икенсе тапҡыр саҡыртылды. Башлыҡтар уға:

– Алла[†] алдында дөрөҫөн әйт! Һин әйткән кешенең гонаһлы икәнен беләбеҙ, – тинеләр[+].

25– Гонаһлымы, түгелме, уныһы миңә билдәһеҙ, – тип яуап бирҙе элекке һуҡыр. – Шуны ғына беләм: мин һуҡыр инем, ә хәҙер күрәм.

26Унан тағы ла:

– Ул нимә эшләне һуң? Һинең күҙҙәреңде нисек асты? – тип һораштылар.

27– Мин һеҙгә һөйләнем бит инде, ләкин һеҙ тыңламанығыҙ. Ниңә тағы бер тапҡыр ишеткегеҙ килә? Әллә һеҙ ҙә Уның шәкерттәре булырға ниәтләйһегеҙме? – тип яуап бирҙе ул кеше.

28Тегеләр ныҡ асыуланып:

– Уның шәкерте – һин, ә беҙ – Мусаның[†] шәкерттәре! 29Беҙ Алланың Муса менән һөйләшкәнен беләбеҙ. Ә был Ғайса тигән Әҙәмдең ҡайҙан икәнлеге билдәһеҙ, – тип ҡысҡырҙылар[+].

30– Шуныһы ғәжәп тә: һеҙ Уның ҡайҙан икәнлеген белмәйһегеҙ, ә Ул минең күҙҙәремде асты! – тине күрә башлаған кеше. – 31[+]Алланың гонаһлыларҙы тыңламауын беҙ беләбеҙ. Ул бары тик Үҙенә табыныусыны һәм Уның ихтыярын үтәүсене генә тыңлай[+]. 32[+]Берәйһенең тыумыштан һуҡыр кешенең күҙҙәрен асҡаны тураһында ғүмерҙә лә ишетелгәне юҡ ине. 33Әгәр ҙә ул Кеше Алланан булмаһа, бер нәмә лә эшләй алмаҫ ине бит.

34– Һин бөтөн булмышың менән гонаһтан яралып тыуғанһың. Һинме беҙҙе өйрәтәһең! – тип уны ҡыуып сығарҙылар.


Рухи һуҡырлыҡ

35Ғайса, элекке һуҡырҙы ҡыуып сығарғандарын ишеткәс, уны эҙләп табып:

– Һин Әҙәм Улына[†] ышанаһыңмы? – тип һораны.

36– Әфәндем, мин Уға ышанһын өсөн, Уның кем икәнен әйт миңә, – тип яуап бирҙе теге.

37Ғайса:

– Һин Уны күрҙең. Хәҙер һинең менән Ул һөйләшә, – тине[+].

38– Әфәндем, мин ышанам! – тип, күҙҙәре асылған кеше Уның алдына килеп тубыҡланды.

39Ғайса:

– Мин был донъяға, күрмәгәндәр күрһен, ә күргәндәр һуҡырайһын тип, хөкөм итергә килдем, – тине.

40Уның янында торған ҡайһы бер фарисейҙар быны ишеткәс:

– Беҙҙе лә һуҡырға һанамайһыңдыр бит? – тип һоранылар[+].

41– Әгәр һеҙ ысынлап та һуҡыр булһағыҙ, гонаһлы булмаҫ инегеҙ. Ә һеҙ, күрәбеҙ, тиһегеҙ, тимәк, гонаһығыҙ үҙегеҙҙә ҡала, – тип яуап ҡайтарҙы Ғайса[+].

#### 10


Ғайса – яҡшы көтөүсе

1– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: кем һарыҡ аҙбарына ҡапҡа[†] аша түгел, башҡа юл менән инә, ул – ҡараҡ һәм юлбаҫар. 2Ә ҡапҡанан ингән кеше һарыҡтарға көтөүсе була. 3Һаҡсы уға ҡапҡа аса, һарыҡтар уның тауышын таный һәм ул, һарыҡтарын исемдәре менән саҡырып, уларҙы алып сыға. 4Үҙенең бөтә һарыҡтарын алып сыҡҡас, алдан атлай, һарыҡтары артынан эйәреп бара, сөнки уның тауышын таныйҙар. 5Ә ят кешегә улар эйәрмәй, тауышы таныш булмағас, унан ҡасып китәләр.

6Ғайса ошо кинәйәле хикәйәтте һөйләне, ләкин тыңлаусылар Уның нимә хаҡында һөйләгәнен аңламаны[+].

7Ғайса иһә һүҙен дауам итте:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Мин – һарыҡтар өсөн ҡапҡамын. 8[+]Минән алда килгәндәрҙең бөтәһе лә ҡараҡ һәм юлбаҫар ине, һарыҡтар уларҙы тыңламаны. 9[+]Мин – ҡапҡамын. Кем Минең аша инә, шул ҡотолор. Инер, сығыр һәм үҙенә көтөүлек табыр[+]. 10Ҡараҡ ул урлау, үлтереү һәм һәләк итеү өсөн генә килә. Мин иһә уларға тормош, тулы мәғәнәһендә тормош бирергә килдем.

11[+]Мин – яҡшы көтөүсе: яҡшы көтөүсе һарыҡтары өсөн йәнен фиҙа ҡыла[+]. 12-13Ә ялланғаны – ысын көтөүсе түгел. Ул, һарыҡтар үҙенеке булмағанлыҡтан, уларҙы ҡайғыртмай: бүре килгәнен күреп, һарыҡтарҙы ташлап ҡаса; бүре, һөжүм итеп, һарыҡтарҙы тамаҡлап китә[+][+].

14-15Мин – яҡшы көтөүсемен. Ата[†] – Мине, Мин Атаны таныған кеүек, Мин Үҙемдең һарыҡтарымды таныйым, улар Мине таный. Мин һарыҡтарым өсөн йәнемде фиҙа ҡылам[+]. 16Минең был аҙбарҙа булмаған бүтән һарыҡтарым да бар. Уларҙы ла алып килергә тейешмен. Улар Минең тауышымды тыңлаясаҡ, һәм бер көтөү, бер көтөүсе булыр[+]. 17Атам Мине шуның өсөн ярата: Мин Үҙемдең йәнемде ҡабаттан алыу өсөн бирәм[+]. 18Йәнемде Минән бер кем дә тартып алмай, Мин уны Үҙем бирәм. Йәнемде бирергә лә, кире алырға ла хакимлығым бар. Был бойороҡто Мин Атамдан алдым[+].

19Был һүҙҙәр арҡаһында йәһүдтәр араһында йәнә бәхәс ҡупты[+]. 20Араларынан күпселек:

– Уға ен[†] эйәләшкән, Ул һаташа. Ниңә Уны тыңлайһығыҙ? – тине[+].

21Башҡалары иһә:

– Былар – ен эйәләшкән кеше һүҙҙәре түгел. Ен һуҡырҙың күҙен аса аламы ни? – тинеләр[+].


Йәһүдтәрҙең Ғайсаны ҡабул итмәүе

22Ҡыш етте. Йәрүсәлимдә[†] Яңырыу байрамы[*] ине. 23Ғайса Алла йорто[†] янындағы Сөләймән[†] айуаны буйлап йөрөгән саҡта,[+] 24йәһүдтәр Уның тирәһенә йыйылды.

– Һин түҙемлегебеҙҙе ҡасанға тиклем һынарға уйлайһың? Әгәр Мәсих[†] икәнһең, беҙгә асыҡ итеп әйт, – тинеләр[+].

25Ғайса былай тип яуап бирҙе:

– Мин һеҙгә әйткәйнем инде, әммә һеҙ ышанманығыҙ. Атам исеменән башҡарған эштәрем Минең хаҡта шаһитлыҡ ҡыла[+]. 26Әммә һеҙ ышанмайһығыҙ, сөнки Минең һарыҡтарым түгелһегеҙ. 27Минең һарыҡтарым Минең тауышымды ишетә, Мин дә уларҙы таныйым һәм улар Минең артымдан бара. 28Мин уларға мәңгелек тормош бирәм. Улар бер ҡасан да һәләк булмаясаҡ, уларҙы бер кем дә Минән тартып ала алмаясаҡ[+]. 29Уларҙы Миңә биргән Атам һәммәһенән дә бөйөк. Атамдың ҡулынан тартып алырға бер кемдең дә хәленән килмәй. 30Мин һәм Ата – бербеҙ[+].

31Йәһүдтәр, Уны үлтерергә теләп, тағы ҡулдарына таш алды[+].

32– Мин һеҙгә Атам тарафынан күп яҡшы эштәр күрһәттем. Шуларҙың ҡайһыһы өсөн Мине таш менән бәреп үлтерергә теләйһегеҙ? – тине Ғайса.

33Йәһүдтәр Уға:

– Беҙ Һине яҡшы эштәрең өсөн түгел, ә көфөр һөйләүең, кеше булыуыңа ҡарамаҫтан, Үҙеңде Алла[†] итеп күрһәтеүең өсөн үлтерергә теләйбеҙ, – тинеләр[+].

34[+]Ғайса уларға шулай яуап бирҙе:

– Алланың «„Һеҙ – илаһтарһығыҙ“, – тинем Мин» тигән һүҙҙәре ҡанунығыҙҙа[†] яҙылған түгелме[+]? 35Ә Изге Яҙманы[†] юҡҡа сығарып булмай. Әгәр ҙә Алла һүҙе бирелгәндәр илаһ тип аталған икән, 36«Мин – Алла Улы»[†] тигән мәлдә нисек һеҙ Миңә «көфөр һөйләйһең» тип әйтә алаһығыҙ? Мине Алла Үҙе изге[†] хеҙмәт өсөн айырып алып, был донъяға ебәрҙе бит[+]. 37Әгәр Атамдың эштәрен башҡармаһам, Миңә ышанмағыҙ. 38Ә инде башҡарам икән, Минең Үҙемә ышанмаһағыҙ, ҡылған эштәремә ышанығыҙ! Ана шунда инде һеҙ Атамдың – Миндә, ә Минең Атамда икәнлеген аңларһығыҙ һәм белерһегеҙ[+].

39Улар Ғайсаны тағы эләктерергә тырыштылар, әммә Ул ҡулдарынан ысҡынып китеп барҙы[+].

40Ғайса ҡабат Иордан аръяғына, элек Яхъя һыуға сумдырып йөрөгән урынға юл тотто һәм шунда ҡалды[+]. 41Уның янына килеүселәр күп булды, улар бер-береһенә:

– Яхъя бер генә мөғжизә лә күрһәтмәгәйне, әммә Яхъяның Уның тураһында әйткәндәре бөтәһе лә дөрөҫ, – тине[+].

42Унда күптәр Ғайсаға инанды[+].

#### 11


Ғайсаның үлгән Әлғазарҙы терелтеүе

1Мәрйәм менән уның апаһы Марта йәшәгән Бейт-Әниә ауылында Әлғазар исемле бер кеше ауырып китте[+]. 2Мәрйәм – Раббының аяҡтарына хуш еҫле май һылап, сәсе менән һөртөп алған ҡатын, ә сирле – уларҙың ҡустылары ине[+].

3Апай менән һеңле Ғайсаға хәбәр ебәрҙе: «Хакимым, Һин яратҡан Әлғазар ауырып китте».

4Ғайса быны ишеткәс:

– Был үлемесле ауырыу түгел. Ул Алланың шөһрәтен[†] күтәреү өсөн, Алла Улы[†] шул сир аша шөһрәт алһын өсөн бирелгән, – тине.

5Ғайса Мартаны ла, уның һеңлеһе менән Әлғазарҙы ла ярата ине. 6Әммә Ул, Әлғазарҙың ауырығанын ишеткән хәлдә лә, тағы ике көнгә тотҡарланды. 7Шунан һуң шәкерттәренә:

– Яңынан Йәһүҙиәгә барайыҡ, – тине.

8Шәкерттәре Уға:

– Остаз, күптән түгел генә йәһүдтәр Һине таш бәреп үлтерергә йөрөгәйне, тағы шунда бараһыңмы ни? – тинеләр[+].

9Ғайса:

– Көндөң оҙонлоғо ун ике сәғәт түгелме һуң? Көндөҙ йөрөгән абынмай, сөнки ул донъя яҡтылығын күрә[+]. 10Төндә йөрөгән иһә абына, сөнки уның үҙендә яҡтылыҡ юҡ, – тип яуапланы[+].

11Шунан һуң:

– Дуҫыбыҙ Әлғазар йоҡлап киткән, Мин уны уятырға барам, – тип өҫтәне[+].

12Шәкерттәре:

– Хакимыбыҙ, әгәр йоҡлаған булһа, һауығыр! – тинеләр.

13Ғайса Әлғазарҙың үлеүе тураһында әйткәйне, шәкерттәр иһә ғәҙәттәге йоҡо хаҡында һөйләй тип уйланы. 14Шунлыҡтан Ғайса уларға асыҡ итеп:

– Әлғазар үлгән. 15Үҙемдең унда булмауыма һеҙҙең өсөн шатмын, сөнки шул рәүешле иманығыҙ[†] нығынасаҡ ҡына. Әйҙәгеҙ, уның янына барайыҡ, – тине.

16Игеҙәк ҡушаматлы Томас шәкерттәргә:

– Әйҙәгеҙ, барайыҡ та Ғайса менән бергә үләйек, – тине[+].

17Бейт-Әниәгә килеп еткәс, Ғайса Әлғазарҙың дүрт көн инде ҡәберҙә ятҡанын белде. 18Бейт-Әниә Йәрүсәлимдән[†] өс саҡрым[*] ғына алыҫлыҡта ине. 19Ҡустыларының вафаты айҡанлы Марта менән Мәрйәмде йыуатырға күп кенә йәһүдтәр килгәйне.

20Ғайсаның килә ятҡанын ишеткәс, Марта Уны ҡаршы алырға сыҡты. Мәрйәм иһә өйҙә ҡалды.

21– Хакимым, Һин бында булһаң, ҡустыбыҙ үлмәгән булыр ине, – тине Марта. – 22Әммә мин беләм: Алланан ни генә һораһаң да, Ул Һиңә бирәсәк.

23– Ҡустығыҙ терелер, – тине уға Ғайса.

24[+]– Беләм, ул ҡиәмәт көнөндә, терелеү ваҡытында, тереләсәк[+].

25Ғайса:

– Мин – терелеү һәм тормош. Миңә ышанған кеше үлһә лә йәшәйәсәк[+]. 26Ә йәшәгән һәм Миңә ышанған һәр кем бер ҡасан да үлмәйәсәк. Һин быға ышанаһыңмы? – тине[+].

27– Эйе, Хакимым! – тип яуапланы Марта. – Мин Һинең донъяға килергә тейеш булған Мәсих,[†] Алла Улы икәнлегеңә ышанам[+].

28Шулай тигәндән һуң, Марта барып һеңлеһе Мәрйәмде саҡырҙы. Уға йәшереп кенә:

– Остаз бында, Ул һине саҡыра, – тине.

29Быны ишеткәс тә, Мәрйәм, тиҙ генә урынынан тороп, Ғайса янына китте. 30Ғайса ауылға инмәйенсә Марта менән осрашҡан ерҙә тора ине әле. 31Мәрйәмде йыуатып уның менән бергә өйҙә булған йәһүдтәр, йәһәт кенә тороп сығып киткәнен күргәс, илар өсөн ҡәбергә китте тип уйлап, артынан эйәрҙеләр.

32Мәрйәм Ғайса торған ергә килеп еткәс, Уны күреп:

– Хакимым! Һин бында булһаң, ҡустыбыҙ үлмәгән булыр ине, – тине лә Уның аяғына йығылды.

33Ғайса, Мәрйәмдең дә, уға эйәреп килгән йәһүдтәрҙең дә илағанын күреп, Үҙе лә бик ныҡ көйөндө һәм ҡайғырып:

34– Һеҙ уны ҡайҙа ерләнегеҙ? – тип һораны.

Улар:

– Әфәндем! Әйҙә барайыҡ, Үҙең күрерһең, – тинеләр.

35Ғайса илап ебәрҙе[+].

36– Ҡарағыҙ, Ул Әлғазарҙы ҡалай яратҡан икән! – тиеште йәһүдтәр.

37Араларынан береһе:

– Ул бит һуҡырҙың күҙҙәрен асты. Әлғазарҙы ла үлемдән һаҡлап ҡала алмаҫ инеме икән? – тине[+].

38Ғайса, тағы ла нығыраҡ көйөнөп, ҡәбер янына килде. Ҡәбер мәмерйә булып, уға инеү юлы таш менән ҡаплап ҡуйылғайны[+].

39Ғайса:

– Ташты ситкә шылдырығыҙ! – тине.

– Хакимым, мәйет еҫләнгәндер инде, үлгәненә дүрт көн уҙҙы бит, – тине мәрхүмдең апаһы Марта.

40Ғайса уға:

– Мин һиңә: «Әгәр ҙә ышанһаң, Алланың шөһрәтен күрерһең», – тип әйтмәгәйнемме ни? – тип яуап бирҙе.

41Ташты алып ҡуйҙылар. Ғайса юғарыға ҡарап:

– Атам! Мине ишеткәнең өсөн рәхмәт! – тине. –[+] 42Мине һәр ваҡыт ишетеүеңде беләм, ләкин был һүҙҙәремде ошонда торған кешеләр өсөн, Мине Һинең ебәргәнеңә ышанһындар өсөн әйтәм![+]

43Шулай тигәндән һуң Ул көслө тауыш менән:

– Әлғазар, тышҡа сыҡ! – тине[+].

44Бына үлгән кеше килеп сыҡты. Уның аяҡ-ҡулы кәфенгә уралған, йөҙөнә битлек ябылғайны. Ғайса:

– Тағатығыҙ уны, атлап китһен! – тине[+].


Фарисейҙарҙың Ғайсаны үлтерергә ниәтләүе

45[•]Мәрйәм янына килгән йәһүдтәрҙең күбеһе, Ғайсаның ҡылған эштәрен күргәс, Уға инанды[+]. 46Ә ҡайһы берҙәре, фарисейҙарға[†] барып, Ғайсаның ғәмәлдәре тураһында һөйләп бирҙе.

47Шунда баш ҡаһиндар[†] һәм фарисейҙар кәңәшмәгә йыйылды. Улар:

– Беҙгә нимә эшләргә? – тиештеләр. – Был Кеше күп мөғжизәләр күрһәтә. 48Әгәр ҙә шулай дауам итергә юл ҡуйһаҡ, һәммәһе Уға инанасаҡ. Аҙаҡ римлылар килеп, Изге[†] урыныбыҙҙы ла, халыҡты ла юҡ итәсәк.

49Араларынан береһе, ул йылда иң баш ҡаһин булған Ҡаяфас:

– Һеҙ бер ни ҙә белмәйһегеҙ! 50Бөтә халыҡ һәләк булыуға ҡарағанда, халыҡ өсөн бер кешенең үлеүе һеҙҙең өсөн хәйерлерәк бит. Шуны аңламайһығыҙмы ни? – тине[+].

51-52Ул быны үҙенән һөйләмәне, ә шул йылда иң баш ҡаһин булараҡ, Ғайсаның халыҡ өсөн, йәһүд халҡы өсөн генә түгел, ә барса ерҙәргә таралған Алла[†] балаларын бергә йыйыр өсөн үләсәген алдан әйтеп бирҙе[+][+].

53Ошо көндән алып улар Ғайсаны нисек үлтереү тураһында уйлай башланы[+]. 54Шул сәбәпле Ғайса инде йәһүдтәр араһында асыҡтан-асыҡ йөрөмәҫ булды. Ул бынан сүллек янындағы Әфраим тигән ҡалаға китте һәм Үҙенең шәкерттәре менән шунда ҡалды.

55Йәһүдтәрҙең Ҡотҡарылыу байрамы яҡынлашҡайны. Байрам алдынан таҙарыныу йолаһын башҡарырға тип, илдең төрлө төбәктәренән күп кеше Йәрүсәлимгә килде[+]. 56Халыҡ Ғайсаны эҙләне. Улар Алла йортонда[†] бер-береһенән: «Нисек уйлайһығыҙ, Ул байрамға килмәҫме икән ни?» – тип һораштылар.

57Баш ҡаһиндар менән фарисейҙар иһә, Ғайсаны ҡулға алыр өсөн, Уның ҡайҙалығын белгән кешеләргә килеп әйтергә бойороҡ биргәйне[+].

#### 12


Бейт-Әниәлә Ғайсаға май һөртөү


(Маҫ 26:6-13; Мрк 14:3-9; Лк 7:37-39)

1[•]Ҡотҡарылыу байрамына алты көн ҡалғас, Ғайса Бейт-Әниәгә килде. Был – Ғайса үлемдән терелткән Әлғазар йәшәгән ауыл ине[+]. 2Унда Ғайса хөрмәтенә табын йыйҙылар. Марта өҫтәл тәрбиәләп йөрөнө, ә Әлғазар Ғайса һәм башҡа ҡунаҡтар менән бергә табында ултырҙы[+]. 3Мәрйәм, бер ҡаҙаҡ[*] бик ҡиммәтле хуш еҫле саф нард[*] майы алып килеп, Ғайсаның аяҡтарына һөрттө, шунан үҙенең сәсе менән ҡоротоп алды. Өй эсе майҙың хуш еҫе менән тулды[+].

4Шунда Ғайсаның шәкерттәренең береһе, Уға хыянат итәсәк Йәһүҙә[†] Искариот:

5– Ниңә был майҙы өс йөҙ динарға һатып, фәҡирҙәргә өләшеп бирмәҫкә ине инде? – тип ҡуйҙы.

6Ул быны фәҡирҙәр тураһында ҡайғыртҡандан түгел, ә ҡараҡ булғаны өсөн әйтте. Уртаҡ аҡса янсығын йөрөтөү уның вазифаһында ине, һәм ул йыш ҡына унан үҙ ихтыяжына аҡса ала торғайны[+].

7Ғайса былай яуапланы:

– Мәрйәмде тыныслыҡта ҡалдыр! Ул был хуш еҫле майҙы Мине ерләү көнөнә һаҡларға тейеш ине. 8[+]Фәҡирҙәр һәр ваҡыт һеҙҙең менән булыр, Мин иһә янығыҙҙа гел булмам[+].

9Ул арала бер төркөм йәһүдтәр, Ғайсаның Бейт-Әниәлә икәнлеген белеп, шунда йыйылды. Улар Ғайса өсөн генә түгел, Ул терелткән Әлғазарҙы күрергә тип тә килгәйне[+]. 10Баш ҡаһиндар[†] иһә Әлғазарҙы ла үлтерергә ҡарар итте, 11сөнки уның арҡаһында күп йәһүдтәр килеп, Ғайсаға инана башлағайны.


Ғайсаның тантаналы рәүештә Йәрүсәлимгә инеүе


(Маҫ 21:4-9; Мрк 11:7-10; Лк 19:35-38)

12[•]Икенсе көндө байрамға йыйылған күп һанлы халыҡ төркөмө, Ғайсаның Йәрүсәлимгә[†] килеүен ишеткәс, 13[+]хөрмә ботаҡтары алдылар ҙа:

– «Һосанна![*]
Раббы[†] исеме менән Килеүсе,
Исраил[†] Батшаһы мөбәрәк булһын!» –

тип ҡысҡырып ҡаршыларға сыҡтылар[+].

14Ғайса, бер ишәк табып шуға атланды һәм барыһы ла Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә тормошҡа ашты:

15[+]«Ҡурҡма, Сион-ҡыҙ[†][*].
Күрәһеңме, йәш ишәккә атланып,
һинең Батшаң килә»[+].

16Шәкерттәре ул саҡта быны аңламаны, Ғайса шөһрәт[†] алғандан һуң ғына Изге Яҙмала Уның хаҡында шулай яҙылған булыуын һәм Уны шулай ҡаршы алыуҙарын хәтерҙәренә төшөрҙө[+].

17Әлғазарҙы ҡәберҙән сығарып терелткән саҡта Ғайса менән булған кешеләр был хәл тураһында һөйләне. 18Халыҡ, Ғайсаның ошондай мөғжизә ҡылғанын ишеткәнгә күрә, Уны ҡаршы алырға сыҡҡайны.

19Фарисейҙар[†] иһә үҙ-ара:

– Күрәһегеҙме, ҡулыбыҙҙан бер нәмә лә килмәй. Бөтә кеше Уға эйәрә, – тиеште[+].


Ғайсаның Үҙенең нисек үләсәген белгертеүе

20[+]Байрамда Аллаға табынырға килеүселәр араһында гректар ҙа бар ине. 21Улар, Галилеялағы[†] Бейт-Сайданан булған Филиппус янына килеп:

– Әфәндем, беҙ Ғайсаны күрергә теләйбеҙ, – тип үтенде[+].

22Филиппус был хаҡта Әндриасҡа әйтте, үтенесте икәүләп Ғайсаға еткерҙеләр. 23Ғайса:

– Әҙәм Улының[†] шөһрәт ала торған ваҡыты етте! – тип яуапланы. –[+] 24Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: ергә төшкән бойҙай бөртөгө үлмәһә, шул килеш ҡалыр, ә үлһә, ҙур уңыш килтерер[+]. 25Кем үҙ йәнен ярата, шул уны юғалтыр; әммә был донъяла үҙ йәненә нәфрәтләнгән кеше уны мәңгелек тормош өсөн һаҡлар[+]. 26Кем Миңә хеҙмәт итергә теләй, шул Миңә эйәрһен. Мин ҡайҙа булһам, хеҙмәтсем дә шунда булыр. Миңә хеҙмәт итеүсегә Атам хөрмәт күрһәтәсәк.

27Инде күңелем борсоулы. Нимә тип әйтәйем? «Атам! Мине был сәғәттән ҡотҡар!» – типме? Ләкин Мин тап ошо сәғәт өсөн килдем дә[+]. 28Атам! Исемеңдең шөһрәтен күрһәт.

Шул ваҡыт күктән:

– Күрһәттем һәм күрһәтәсәкмен! – тигән ауаз ишетелде[+].

29Шунда торған һәм быны ишеткән халыҡ: «Күк күкрәне», – тиеште, ә ҡайһы берәүҙәр: «Уның менән фәрештә[†] һөйләште», – тине[+].

30Быға Ғайса:

– Был ауаз Минең өсөн түгел, һеҙҙең өсөн булды, – тине. –[+] 31Был донъяны хөкөм итер ваҡыт етте, хәҙер был донъяның хакимы[*] ҡыуыласаҡ[+]. 32Мин, ерҙән күтәрелгәс, барлыҡ кешеләрҙе Үҙемә тартасаҡмын[+].

33Ул быны Үҙенең ниндәй үлем менән үләсәген белгертеп әйтте[+]. 34[+]Халыҡ Уға:

– Беҙгә ҡанундан[†] Мәсихтең[†] мәңге ҡаласағы билдәле. Нисек Һин, Әҙәм Улы күккә күтәрелергә тейеш, тип әйтә алаһың? Кем Ул Әҙәм Улы? – тип яуапланы[+].

35Ғайса:

– Яҡтылыҡтың һеҙҙең менән булырына бик аҙ ваҡыт ҡалды. Үҙегеҙҙе ҡараңғылыҡ баҫҡанғаса, яҡтыла йөрөп ҡалығыҙ, сөнки ҡараңғыла йөрөүсе ҡайҙа барғанын белмәй[+]. 36Яҡтылыҡ һеҙҙең менән булғанда, яҡтылыҡҡа ышанығыҙ, шул саҡта һеҙ яҡтылыҡ балалары булырһығыҙ, – тине.

Ошо һүҙҙәрҙе әйткәс, Ғайса, китеп, уларҙың күҙенән юғалды[+].


Халыҡтың Ғайсаға ышанмауы

37Ғайса халыҡ алдында шул тиклем күп илаһи мөғжизәләр күрһәтһә лә, Уға ышанманылар. 38[+]Сөнки Ишағыяһ пәйғәмбәрҙең:[†]

«Раббым! Беҙ һөйләгән хәбәргә кем ышанды?
Раббының ҡөҙрәте кемгә асылды?» –

тигән һүҙҙәре тормошҡа ашырға тейеш ине[+].

39Улар ышана алманы, сөнки, Ишағыяһ әйткәнсә:

40[+]«Күҙҙәре менән күрмәһендәр,
йөрәктәре менән аңламаһындар өсөн
Алла[†] уларҙың күҙҙәрен күрмәҫ итте,
йөрәктәрен ҡатырҙы.
Әгәр шулай булмаһа, Миңә табан боролорҙар –
Мин уларҙы һауыҡтырыр инем»[+].

41Ишағыяһ был һүҙҙәрҙе Ғайсаның шөһрәтен алдан күргәнгә әйткән; Уның тураһында һөйләгән[+].

42Хәйер, башлыҡтарҙың да күбеһе Уға инанғайны инде, ләкин үҙҙәрен фарисейҙар ғибәҙәтхананан[†] айырыр тип ҡурҡып, быны белдермәнеләр[+]. 43Улар Алланан килгән данға ҡарағанда, кешеләр алдындағы данды артығыраҡ күрҙе[+].

44Ғайса көслө тауыш менән:

– Миңә инанған кеше Минең Үҙемә түгел, ә Мине Ебәргәнгә инана, – тине. –[+] 45Мине күргән Мине Ебәргәнде күрә[+]. 46Миңә инаныусылар ҡараңғылыҡта ҡалмаһын өсөн, Мин донъяға яҡтылыҡ булып килдем[+]. 47Кемдер Минең һүҙҙәремде ишетеп тә, үтәмәй икән, уны хөкөм итмәйем, сөнки Мин донъяға хөкөм итергә түгел, ә донъяны ҡотҡарырға килдем[+]. 48Мине кире ҡағып, һүҙемде ҡабул итмәгән кешенең үҙ хөкөмсөһө бар: уны ҡиәмәт көнөндә Мин әйткән һүҙ хөкөм итәсәк[+]. 49Мин Үҙемдән һөйләмәнем, ә нимә һөйләргә, нимә әйтергә кәрәклеге хаҡында Мине ебәргән Атам бойороҡ бирҙе. 50Мин Уның бойороғо мәңгелек тормош килтереүен беләм. Шулай итеп, нимә һөйләһәм дә, һәр һүҙҙе нәҡ Атам ҡушҡанса һөйләйем.

#### 13


Ғайсаның шәкерттәренең аяҡтарын йыуыуы

1Ҡотҡарылыу байрамы алдынан Ғайса Үҙенең был донъянан Ата[†] хозурына күсер сәғәте еткәнлеген белде. Ул был донъялағы Үҙенекеләрҙе һәр ваҡыт яратты һәм һуңғы сиккә тиклем уларҙы яратыуын күрһәтте[+].

2Иблис[†] Шимғон Искариот улы Йәһүҙәнең[†] күңеленә Ғайсаға хыянат итеү фекерен һалғайны инде. Киске аш ваҡытында[+] 3Атаның бөтә нәмәне Уның ҡулына тапшырғанын һәм Үҙенең Алланан килеп Алла[†] хозурына китәсәген белеп,[+] 4Ғайса өҫтәл артынан торҙо ла, өҫ кейемен сисеп, биленә таҫтамал ураны. 5Шунан тасҡа һыу ҡойоп, шәкерттәренең аяҡтарын йыуа башланы, йыуған береһен билендәге таҫтамал менән һөртә барҙы[+].

6Сират Шимғон Петрусҡа етте. Петрус:

– Хакимым! Һинме минең аяҡтарымды йыуаһың? – тине.

7– Һин әлегә Минең нимә эшләүемде аңламайһың. Әммә аҙағыраҡ төшөнөрһөң, – тип яуап бирҙе Ғайса.

8– Һин бер ҡасан да минең аяҡтарымды йыуырға тейеш түгелһең! – тине Петрус.

– Әгәр йыумаһам, Минең менән бер уртаҡлығың да булмаҫ, – тине Ғайса[+].

9– Хакимым! – тине Шимғон Петрус. – Улайһа, аяҡтарымды ғына түгел, ҡулдарымды ла, башымды ла йыу!

10– Йыуынған кешене йыуып тороуҙың хәжәте юҡ, уның бөтә тәне таҙа була, аяҡтарын ғына йыуырға кәрәк. Һеҙ бит таҙаһығыҙ, тик бөтәгеҙ ҙә түгел, – тине Ғайса[+]. 11Үҙенә кемдең хыянат итәсәген белгәнгә күрә Ул: «Бөтәгеҙ ҙә таҙа түгелһегеҙ», – тине[+].

12Ғайса, шәкерттәренең аяҡтарын йыуып бөткәс, кейемен кейеп, яңынан урынына барып ултырҙы.

– Һеҙҙең өсөн нимә эшләгәнемде аңлайһығыҙмы? – тип һораны Ул. – 13Һеҙ Мине Остаз һәм Хаким тип атайһығыҙ. Дөрөҫ әйтәһегеҙ: Мин – Остаз һәм Хаким[+]. 14Әгәр ҙә Мин, һеҙҙең Хакимығыҙ һәм Остазығыҙ, аяҡтарығыҙҙы йыуғанмын икән, һеҙ ҙә бер-берегеҙҙең аяҡтарын йыуырға тейешһегеҙ[+]. 15Минең кеүек эшләрһегеҙ тип, һеҙгә үрнәк күрһәттем[+]. 16Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: хеҙмәтсе үҙенең хужаһынан ҙурыраҡ түгел, илсе[†] лә үҙен ебәргәндән ҙур түгел[+]. 17Һеҙ хәҙер быны беләһегеҙ һәм, белгәнегеҙҙе үтәһәгеҙ, бәхетле булырһығыҙ[+].

18[+][•]Мин бөтәгеҙ тураһында ла әйтмәйем. Үҙем һайлап алған кешеләрҙе Мин беләм, ләкин Изге Яҙмала:[†] «Минең менән бергә икмәк ашаған кеше Миңә ҡаршы баш күтәрҙе», – тип яҙылған һүҙҙәр тормошҡа ашырға тейеш[+]. 19Ул хәлдәр булған ваҡытта һеҙ Минең Шул[*] икәнлегемә ышанһын өсөн, Мин һеҙгә уларҙы алдан уҡ һөйләйем[+]. 20Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Мин ебәргән кешене ҡабул итеүсе Мине лә ҡабул итә; Мине ҡабул иткән кеше иһә Мине Ебәргәнде ҡабул итә[+].


Ғайсаның хыянатсы Йәһүҙәне фаш итеүе


(Маҫ 26:20-25; Мрк 14:17-21; Лк 22:21-23)

21Быны әйткәндән һуң Ғайса ҙур тулҡынланыу менән:

– Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: арағыҙҙан берегеҙ Миңә хыянат итәсәк, – тине[+].

22Уның кем хаҡында һөйләгәнен аңлап етмәгән шәкерттәре, аптырашта ҡалып, бер-береһенә ҡарашты. 23Уларҙың береһе – яратҡан шәкерте – Ғайсаның янында ғына ултыра ине[+]. 24Шимғон Петрус, Ғайсаның кем хаҡында һөйләүен һорарға ҡушып, уға ишара яһаны. 25Шәкерт, Ғайсаға тағы ла нығыраҡ яҡынайып:

– Хакимым, ул кем? – тип һораны.

26Ғайса:

– Мин бер һыныҡ икмәкте манып кемгә бирәм, шул, – тип яуап ҡайтарҙы ла, бер һыныҡ икмәкте ашына манып, Шимғон Искариот улы Йәһүҙәгә бирҙе. 27Йәһүҙә һыныҡты ҡулына алыу менән уның эсенә Иблис инде. Ғайса уға:

– Ҡылаһы эшеңде тиҙерәк ҡыл, – тине.

28-29Әммә Ғайсаның нилектән шулай тип әйткәнен табындағыларҙың береһе лә аңламаны. Аҡса янсығы Йәһүҙәлә булғанлыҡтан, ҡайһы берәүҙәр, Ғайса уға байрамға ризыҡ һатып алырға йәки аҡсаның бер өлөшөн фәҡирҙәргә таратып бирергә ҡушҡандыр, тип уйланы[+]. 30Һыныҡты алыу менән Йәһүҙә сығып китте. Төн ине.


«Яңы бойороҡ бирәм:


бер-берегеҙҙе яратығыҙ»

31Ул сығып киткәс, Ғайса былай тине:

– Бына хәҙер Әҙәм Улы[†] шөһрәт[†] алды һәм Унда Алланың шөһрәте күренде[+]. 32Әгәр ҙә Алла Уның аша Үҙ шөһрәтендә күрһәтелгән икән, Ул Әҙәм Улының шөһрәтен Үҙендә күрһәтәсәк, һәм был тиҙ арала буласаҡ[+]. 33Балаларым, Мин инде янығыҙҙа оҙаҡ булмам. Мине эҙләрһегеҙ, ләкин, йәһүдтәргә әйткән һүҙҙәремде хәҙер һеҙгә лә ҡабатлайым: «Мин китә торған урынға һеҙ бара алмаҫһығыҙ»[+].

34Һеҙгә яңы бойороҡ бирәм: бер-берегеҙҙе яратығыҙ. Мин һеҙҙе нисек яратҡан булһам, һеҙ ҙә бер-берегеҙҙе шулай яратығыҙ[+]. 35Бер-берегеҙҙе яратһағыҙ, һеҙҙең Минең шәкерттәрем икәнегеҙҙе барыһы ла белер.

36[•]Шимғон Петрус Унан:

– Хакимым, Һин ҡайҙа китәһең? – тип һораны.

Ғайса:

– Мин китә торған урынға һин әле Минең менән бара алмайһың, әммә аҙаҡ барасаҡһың, – тип яуап бирҙе.

37– Хакимым, ниңә Һинең артыңдан хәҙер бара алмайым? Мин Һинең өсөн йәнемде фиҙа ҡылырға әҙер! – тине Петрус[+].

38Ғайса уға:

– Минең өсөн йәнеңде фиҙа ҡылырға әҙерһеңме? Һиңә хаҡ һүҙ әйтәм: таң әтәсе ҡысҡырғанға тиклем, һин Мине өс тапҡыр инҡар итәсәкһең, – тине[+].

#### 14


«Мин – юл, хәҡиҡәт һәм тормош»

1– Борсолмағыҙ! Аллаға ышанаһығыҙ икән, Миңә лә ышанығыҙ![+] 2Атам йортонда бүлмәләр күп. Шулай булмаһа, һеҙгә урын әҙерләргә китәм, тип әйтмәҫ инемме ни? 3Барып урын әҙерләгәс, һеҙ ҙә Минең менән бергә булһын өсөн, яңынан килеп, һеҙҙе Үҙ яныма аласаҡмын[+]. 4Мин бара торған урынға юлды беләһегеҙ.

5– Хакимым! Һинең ҡайҙа китеүең беҙгә билдәһеҙ, шулай булғас, унда барыр юлды ҡайҙан беләйек? – тине Томас[+].

6Ғайса уға:

– Мин – юл, хәҡиҡәт һәм тормош. Минең аша ғына Атам янына барып була[+]. 7Мине беләһегеҙ икән, Атамды ла белерһегеҙ. Ошо ваҡыттан башлап һеҙ Уны беләһегеҙ һәм күрҙегеҙ ҙә инде, – тип яуап бирҙе.

8– Хакимым! Беҙгә Атаны күрһәтһәң, беҙ ҡәнәғәт булырбыҙ, – тине Филиппус[+].

9– Филиппус, ни тиклем ваҡыт һеҙҙең менән бергәмен, ә һин Мине белмәйһеңме ни? – тине Ғайса. – Мине күргән кеше Атаны ла күргән була. Нисек инде һин: «Беҙгә Атаны күрһәт», – тиһең[+]? 10Минең – Атала, Атаның Миндә булыуына ышанмайһыңмы ни? Ә бит һеҙгә һөйләгән һүҙҙәрҙе Мин Үҙемдән һөйләмәйем, Миндәге Атам Үҙенең эштәрен башҡара[+]. 11Ышанығыҙ: Мин – Атала, Атам – Миндә. Әйткәндәремә ышанмайһығыҙ икән, ҡылған эштәрем арҡылы ышанығыҙ[+]. 12Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Миңә инанған кеше Мин башҡарған эштәрҙе, хатта уларға ҡарағанда ҙурыраҡтарын да башҡарыр, сөнки Мин Атам янына китәм[+]. 13Минең исемемдән нимә генә һораһағыҙ ҙа, эшләрмен; шулай итеп Ата[†] Үҙенең шөһрәтен[†] Улында күрһәтер. 14Минең исемемдән нимә һораһағыҙ ҙа, эшләрмен[+].


Ғайса вәғәҙә иткән Изге Рух

15Әгәр Мине яратһағыҙ, бойороҡтарымды үтәрһегеҙ[+]. 16Мин Атамдан һорармын, Ул, мәңге һеҙҙең менән булһын өсөн, һеҙгә бүтән Яҡлаусы бирер[+]. 17Ул Яҡлаусы – Хәҡиҡәт Рухы. Донъя Уны күрмәгәнгә һәм белмәгәнгә күрә ҡабул итә алмай, ә һеҙ Уны беләһегеҙ, Ул һеҙҙең менән ҡалыр һәм күңелегеҙҙә булыр[+]. 18Мин һеҙҙе етем ҡалдырмам, ҡабат янығыҙға килермен. 19Тағы аҙ ғына ваҡыт үткәс, донъя Мине күрмәйәсәк, ә һеҙ күрәсәкһегеҙ. Мин йәшәйем икән, һеҙ ҙә йәшәйәсәкһегеҙ[+]. 20Шул көндө һеҙ Минең – Атамда, үҙегеҙҙең – Миндә һәм Минең һеҙҙә икәнлегемде белерһегеҙ. 21Бойороҡтарымды ҡабул итеп, уларҙы үтәгән кеше Мине ярата. Ә Мине яратҡан кешене Атам да яратыр, Мин дә уны яратырмын һәм уға Үҙемде күрһәтермен[+].

22Йәһүҙә[†] (Искариот түгел) Унан:

– Хакимым! Ни өсөн Һин Үҙеңде донъяға түгел, ә беҙгә күрһәтергә теләйһең? – тип һораны[+].

23Ғайса уға былай тип яуап бирҙе:

– Мине яратҡан кеше Минең һүҙемде тотор. Ул саҡта Атам да уны яратыр һәм Беҙ, уның янына килеп, уның менән бергә йәшәрбеҙ[+]. 24Мине яратмаған кеше һүҙемде лә тотмай. Ә бит һеҙ ишетә торған һүҙ – Минән түгел, ә Мине ебәргән Атанан.

25Мин быларҙы һеҙҙең менән бергә булғанда уҡ әйткәйнем. 26Ә Минең исемемдән Атам ебәрәсәк Яҡлаусы – Изге[†] Рух – һеҙҙе һәр нәмәгә өйрәтер һәм Мин һөйләгәндәрҙең бөтәһен дә хәтерегеҙгә төшөрөр[+].

27Мин һеҙгә тыныслыҡ ҡалдырам. Үҙемдең тыныслығымды һеҙгә бирәм, әммә Мин биргән тыныслыҡ донъя биргән кеүек түгел. Күңелегеҙҙе хәүеф биләмәһен! Ҡурҡмағыҙ![+] 28Һеҙ Минең: «Һеҙҙән китәм һәм һеҙгә киләсәкмен», – тигәнемде ишеттегеҙ. Әгәр ҙә Мине яратһағыҙ, Атам янына китеүемә ҡыуаныр инегеҙ, сөнки Атам Минән бөйөгөрәк[+]. 29Мин әйткән хәлдәр тормошҡа ашҡанда, Миңә ышанырһығыҙ тип, был һүҙҙәрҙе һеҙгә хәҙер һөйләйем[+]. 30Инде һеҙҙең менән бүтәнсә һөйләшә алмам, сөнки был донъяның хакимы килә. Уның Минең өҫтөмдән хакимлығы юҡ,[+] 31әммә донъя белһен: Мин Атамды яратам һәм Уның Миңә ҡушҡан бойороҡтарының барыһын да башҡарам. Тороғоҙ, бынан китәйек!

#### 15


Ғайса – ысын йөҙөм ағасы

1Мин – ысын йөҙөм ағасы,[†] Атам – йөҙөм үҫтереүсе[+]. 2Ул Миндәге емеш бирмәй торған һәр ботаҡты киҫеп ташлай, ә емеш бирерҙәйҙәрен, уңыш мулыраҡ булһын тип, таҙарта[+]. 3Минең еткергән һүҙем аша һеҙ инде таҙарындығыҙ[+]. 4Мин һеҙҙә йәшәгән кеүек, һеҙ ҙә Миндә йәшәгеҙ. Йөҙөм ағасында булмаған ботаҡ үҙенән-үҙе емеш бирә алмаған кеүек, Миндә булмаһағыҙ, һеҙ ҙә бирә алмаҫһығыҙ[+].

5Мин – йөҙөм ағасы, ә һеҙ – ботаҡтар. Кем Миндә йәшәй һәм Мин унда йәшәйем – шул ғына күп емеш бирер. Минән башҡа бер ни ҙә эшләй алмаҫһығыҙ[+]. 6Кемдәр Миндә йәшәмәй, уларҙы ағас ботағы кеүек ҡырҡып ырғыталар һәм улар ҡорой. Ундай ботаҡтарҙы йыйып, утҡа ташлап яндыралар[+]. 7Ә инде Миндә йәшәһәгеҙ һәм Минең һүҙҙәрем һеҙҙә йәшәһә, ул саҡта теләгәнегеҙҙе һорағыҙ һәм һеҙгә бөтәһе лә бирелер[+]. 8Һеҙ күп емеш килтерәһегеҙ һәм Минең шәкерттәрем булаһығыҙ икән, бының менән Минең Атам данланыр.

9Атам Мине яратҡан кеүек, Мин дә һеҙҙе яраттым. Минең мөхәббәтемдә йәшәгеҙ[+]. 10Мин – Атамдың бойороҡтарын үтәп, Уның мөхәббәтендә йәшәйем, һәм һеҙ ҙә, бойороҡтарымды үтәһәгеҙ, Минең мөхәббәтемдә йәшәрһегеҙ. 11Ҡыуанысымды һеҙ татыһын һәм ул бар булмышығыҙҙы биләп алһын тип, һеҙгә ошоларҙы һөйләнем[+].

12Минең бойороғом шул: Мин һеҙҙе яратҡан кеүек, һеҙ ҙә бер-берегеҙҙе яратығыҙ[+]. 13Дуҫтары өсөн үҙенең йәнен фиҙа ҡылған кешенең яратыуынан да бөйөк яратыу юҡ[+]. 14Бойороҡтарымды үтәһәгеҙ, һеҙ – Минең дуҫтарым[+]. 15Мин инде һеҙҙе хеҙмәтселәрем тип атамайым, сөнки хеҙмәтсе хужаһының ни эшләгәнен белмәй. Мин һеҙҙе дуҫтарым тип атаным, сөнки Атамдан ишеткәндәремдең барыһын да һеҙгә еткерҙем[+]. 16Мине һеҙ һайламанығыҙ, ә Мин һеҙҙе һайлап алдым; емеш килтерегеҙ һәм емешегеҙ һәр ваҡыт булып торһон тип, һеҙҙе Мин тәғәйенләп ҡуйҙым. Шулай итеп, Минең исемемдән Атанан нимә генә һораһағыҙ ҙа, Ул һеҙгә бирер[+]. 17Минең һеҙгә бойороғом шул: бер-берегеҙҙе яратығыҙ![+]


Донъяның нәфрәте

18Әгәр ҙә донъя һеҙгә нәфрәтләнә икән, иҫегеҙҙә тотоғоҙ: ул һеҙҙән элек Миңә нәфрәтле[+]. 19Был донъяныҡы булһағыҙ, ул һеҙҙе үҙенеке кеүек итеп яратыр ине. Ләкин һеҙ был донъяныҡы түгел, Мин һеҙҙе, һайлап алып, был донъянан айырҙым, шунлыҡтан донъя һеҙгә нәфрәтләнде[+]. 20«Хеҙмәтсе үҙенең хужаһынан ҙурыраҡ түгел», – тигән һүҙҙәремде хәтерләгеҙ. Мине эҙәрләгәндәр икән, һеҙҙе лә эҙәрләрҙәр. Минең һүҙемде тотһалар, һеҙҙекен дә тоторҙар[+]. 21Улар быларҙың барыһын да Минең исемем хаҡына эшләр, сөнки Мине Ебәргәнде белмәйҙәр. 22Мин донъяға килеп уларға һөйләмәгән булһам, ғәйепле булмаҫтар ине, ә хәҙер ғәйептән аҡланыр саралары юҡ[+]. 23Миңә нәфрәтле кеше Минең Атама ла нәфрәтле[+]. 24Башҡа бер кем дә эшләй алмаған эштәрҙе эшләп күрһәтмәгән булһам, улар ғәйепле булмаҫ ине; ә хәҙер, күрһәләр ҙә, барыбер Миңә лә, Атама ла нәфрәтлеләр[+]. 25[+]Әммә уларҙың ҡанунында[†] «Улар Мине һис бер юҡҡа күрә алманы» тип яҙылған һүҙҙәр тормошҡа ашһын өсөн шулай булды[+].

26Мин Атанан һеҙгә Яҡлаусы ебәрәсәкмен. Ул – Атанан сыҡҡан Хәҡиҡәт Рухы – килгәс, Минең хаҡта шаһитлыҡ ҡыласаҡ[+]. 27Һеҙ ҙә Минең шаһиттарым, сөнки баштан уҡ Минең менән бергә булдығыҙ[+].

#### 16

1Мин быларҙы иманығыҙ[†] ҡаҡшамаһын өсөн һөйләнем. 2Һеҙҙе ғибәҙәтханаларҙан[†] айырырҙар. Хатта шундай ваҡыт килер: һеҙҙе үлтергән һәр кем, Аллаға шуның менән хеҙмәт итәм, тип уйлар[+]. 3Ә былай эшләүҙәре, Атаны ла, Мине лә белмәүҙәренән[+]. 4Мин быны шуның өсөн әйттем: уларҙың ваҡыты еткәс, ошо хаҡта һөйләгәндәремде иҫегеҙгә төшөрөрһөгөҙ. Элек быларҙы һөйләмәнем, сөнки һеҙҙең менән бергә инем[+].


Яҡлаусының килеүе

5Ә хәҙер Мин Үҙемде Ебәргәндең янына китәм, инде берегеҙ ҙә Минән: «Ҡайҙа бараһың?» – тип һорамай,[+] 6сөнки Минең һүҙҙәремдән күңелдәрегеҙҙе хәсрәт биләп алды. 7Әммә һеҙгә дөрөҫөн әйтәм: Минең китеүем һеҙҙең өсөн хәйерлерәк. Әгәр китмәһәм, һеҙгә Яҡлаусы килмәйәсәк; ә китһәм, Мин Уны һеҙгә ебәрәсәкмен[+]. 8Ул, килгәс, гонаһҡа,[†] ғәҙеллеккә һәм хөкөмгә ҡарата дөрөҫ фекер йөрөтмәгән донъяны фашлаясаҡ: 9гонаһ – Миңә ышанмауҙарында;[+] 10ғәҙеллек – Минең Атам янына китеүемдә һәм һеҙҙең Мине бүтәнсә күрмәүегеҙҙә; 11хөкөм – был донъяның хакимы инде хөкөм ителгән[+].

12Һеҙгә әйтәһе һүҙҙәрем бик күп, әммә хәҙер һеҙ уларҙы ҡабул итә алмаҫһығыҙ. 13Хәҡиҡәт Рухы килгәс инде, Ул һеҙгә тулы хәҡиҡәт юлын күрһәтер. Ул һеҙгә Үҙенән сығып түгел, ә ишеткәнен һөйләр һәм киләсәк тураһында хәбәр итер[+]. 14Ул Минән алғанын һөйләр һәм Мине данлар. 15Атамдың нимәһе бар – бөтәһе лә Минеке. Шуға күрә: «Минән алғанын һеҙгә һөйләр», – тинем[+].


«Ҡайғығыҙ шатлыҡҡа әйләнер»

16Күп тә үтмәҫ, һеҙ Мине күрмәҫһегеҙ, ә йәнә бер аҙҙан ҡабат күрерһегеҙ[+].

17Шунда ҡайһы бер шәкерттәр бер-береһенә:

– «Күп тә үтмәҫ, һеҙ Мине күрмәҫһегеҙ, ә йәнә бер аҙҙан ҡабат күрерһегеҙ» һәм «Мин Атам янына китәм» тип әйтеүе нимә аңлата икән? 18«Бер аҙҙан» тигәне ни икән? Беҙ Уның нимә һөйләүен аңламайбыҙ! – тиештеләр.

19Ғайса, уларҙың ни хаҡта һорарға теләүен белеп, былай тине:

– Һеҙ бер-берегеҙҙән: «Күп тә үтмәҫ, һеҙ Мине күрмәҫһегеҙ, ә йәнә бер аҙҙан ҡабат күрерһегеҙ», – тигән һүҙҙәремдең нимә аңлатыуын һорашаһығыҙмы? 20Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: һеҙ иларһығыҙ, көйөнөрһөгөҙ, ә донъя шатланыр. Һеҙ ҡайғырырһығыҙ, әммә ҡайғығыҙ шатлыҡҡа әйләнер[+]. 21Сәғәте еткәс, ауырлы ҡатын яфа сигә, әммә балаһын тапҡас, донъяға кеше тыуҙырыу шатлығынан, кисергән ғазаптарын онота[+]. 22Шуның һымаҡ, һеҙ ҙә хәҙер ҡайғыраһығыҙ; әммә Мин һеҙҙе тағы күрермен, шунда күңелегеҙҙе шатлыҡ биләп алыр һәм ул шатлыҡты һеҙҙән бер кем дә тартып ала алмаҫ[+]. 23Ул көндә Минән бер нәмә тураһында ла һорамаҫһығыҙ. Һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм: Минең исемемдән Атанан нимә генә һораһағыҙ ҙа, Ул һеҙгә бирер[+]. 24Бығаса һеҙ Минең исемемдән бер ни ҙә һораманығыҙ. Һорағыҙ һәм алырһығыҙ, күңелдәрегеҙ шатлыҡ менән тулыр[+].


«Ҡыйыу булығыҙ:


Мин донъяны еңдем»

25– Әлегәсә Мин быларҙы һеҙгә кинәйә менән һөйләнем; ләкин сәғәте еткәс, һеҙгә Атам хаҡында кинәйәләп түгел, асыҡ итеп әйтермен[+]. 26Ул көндә Унан Минең исемемдән һорарһығыҙ. Мин: «Һеҙҙең өсөн Атамдан үтенермен», – тимәйем, 27сөнки Мине яратҡанығыҙ һәм Минең Алланан килеүемә ышанғанығыҙ өсөн, Атам Үҙе һеҙҙе ярата[+]. 28Мин донъяға Атамдан килдем һәм бына яңынан, донъяны ҡалдырып, Атам янына китәм[+].

29Шәкерттәре:

– Бына хәҙер Һин кинәйә менән түгел, ә асыҡ итеп һөйләйһең, – тинеләр. – 30Хәҙер беҙ Һинең бар нәмәне белеүеңде һәм хатта һорағанға тиклем үк белеп тороуыңды аңланыҡ. Шуға күрә беҙ Һинең Алланан килеүеңә ышанабыҙ[+].

31Ғайса уларға:

– Хәҙер ышандығыҙмы инде? – тип яуапланы. – 32Бына ваҡыт етә, эйе, ул етте инде: һеҙ барығыҙ ҙа, Мине яңғыҙ ҡалдырып, өйҙәрегеҙгә таралырһығыҙ. Ләкин Мин яңғыҙ түгелмен, сөнки Атам Минең менән[+]. 33Мин быны һеҙ Миндә тыныслыҡ тапһын өсөн әйттем. Донъяла һеҙ күп ҡайғылар кисерерһегеҙ, ләкин ҡыйыу булығыҙ: Мин донъяны еңдем![+]

#### 17


Ғайсаның доғаһы

1Ғайса ошо һүҙҙәрҙән һуң күҙен күккә төбәп:

– Атам! Ваҡыт етте. Улың Һине шөһрәтле[†] итһен өсөн, Улыңды шөһрәтле ит, – тине. –[+] 2[+]Ул Һин ышанып тапшырған кешеләргә мәңгелек тормош бирһен тип, Уға барлыҡ кешеләр өҫтөнән хакимлыҡ бирҙең бит[+]. 3Һине, берҙән-бер хаҡ Алланы һәм Һин ебәргән Ғайса Мәсихте[†] танып белеү – ана шул мәңгелек тормош.

4Мин, Һин тапшырған эште башҡарып сығып, ерҙә Һинең шөһрәтеңде күрһәттем. 5Донъя яратылғандан әүәл Мин Һинең хозурыңда шөһрәтле инем. Инде хәҙер Һин, эй Атам, ул шөһрәт менән Үҙ хозурыңда Мине данла[+].

6Һин донъянан алып Миңә тапшырған кешеләргә Һинең исемеңде асып бирҙем. Улар Һинеке ине, Һин уларҙы Миңә бирҙең. Улар Һинең һүҙеңде тотто һәм 7хәҙер Һин Миңә биргән бар нәмәнең Һинән икәнен беләләр. 8Әйткән һүҙҙәреңде Мин уларға еткерҙем, улар ҡабул итте. Минең ысынлап та Һинән килеүемде танып, Мине Һин ебәргәнгә ышандылар[+].

9Мин улар өсөн үтенәм. Донъя өсөн түгел, ә Һин Миңә биргән кешеләр өсөн үтенәм, сөнки улар Һинеке[+]. 10Минеке булған бөтә нәмә – Һинеке, ә Һинекеләр – Минеке. Шулар аша Минең шөһрәтем күрһәтелде[+].

11Мин инде донъяла түгел, Мин Һинең яныңа китәм, ә улар донъяла ҡала. Изге[†] Атам! Беҙ бер булған кеүек, улар ҙа бер булһындар өсөн, уларҙы Үҙ исемеңдең – Миңә биргән исемеңдең ҡөҙрәте менән һаҡла[+]. 12Улар менән бергә булған саҡта Мин уларҙы Һинең исемеңдең – Миңә биргән исемеңдең ҡөҙрәте менән һаҡлап тоттом. Мин уларҙы һаҡланым һәм, Изге Яҙмала[†] әйтелгән һүҙҙәр тормошҡа ашһын өсөн, һәләк булырға тейешлеһенән башҡа береһе лә юғалманы[+].

13Хәҙер инде Мин Һинең яныңа барам. Был һүҙҙәрҙе, улар Минең шатлығымды тулыһынса уртаҡлашһын өсөн, донъяла ваҡытымда һөйләйем[+]. 14Мин уларға Һинең һүҙеңде еткерҙем һәм донъя уларға нәфрәтләнде, сөнки Мин донъяныҡы булмаған кеүек, улар ҙа донъяныҡы түгел[+]. 15Мин Һинән уларҙы донъянан алыуыңды түгел, ә Иблистән[†][*] һаҡлауыңды үтенәм[+]. 16Мин донъяныҡы булмаған кеүек, улар ҙа донъяныҡы түгел. 17Уларҙы Үҙ хәҡиҡәтең менән Үҙеңә бағышла[*], ә хәҡиҡәт – Һинең һүҙең[+]. 18Һин Мине донъяға ебәргән кеүек, Мин дә уларҙы донъяға ебәрҙем[+]. 19Һиңә хәҡиҡәт юлы аша бағышланһындар өсөн, улар хаҡына Һиңә Үҙемде бағышлайым.

20Ләкин Мин улар өсөн генә түгел, ә уларҙың һүҙе аша Миңә инаныусылар өсөн дә үтенәм. 21Бөтәһе бер булһын, Һин – Миндә һәм Мин Һиндә булған кеүек, Һинең Мине ебәреүеңә донъя инанһын өсөн, улар ҙа беҙҙә булһын. 22Миңә Һин биргән шөһрәтте уларға еткерҙем: Беҙ бер булған кеүек, улар ҙа бер булһын:[+] 23Мин – уларҙа, Һин – Миндә. Шулай, Мине ебәргән булыуыңды һәм Мине яратҡан кеүек уларҙы ла яратыуыңды донъя таныһын өсөн, тулыһынса бер булһындар.

24Атам! Һин Миңә биргән кешеләрҙең Мин барасаҡ урында Минең менән бергә булыуҙарын теләйем. Улар Һин биргән шөһрәтте күрһен: Һин бит Миңә донъя яратылғанға тиклем үк мөхәббәтеңде бирҙең[+]. 25Ғәҙел Атам! Донъя Һине белмәй, ә Мин Һине беләм һәм улар Мине Һин ебәргәнде белә[+]. 26Һинең Миңә булған яратыуың уларҙа ла йәшәһен һәм Үҙем дә уларҙа йәшәйем тип, Мин Һинең исемеңде уларға белдерҙем һәм белдерәсәкмен[+].

#### 18


Ғайсаны ҡулға алыу


(Маҫ 26:47-75; 27:11-14; Мрк 14:43-72; 15:2-5; Лк 22:47-62; 23:2-5)

1[•]Ошо һүҙҙәрҙе әйткәндән һуң, Ғайса Үҙенең шәкерттәре менән Ҡидрон үҙәнен үтеп, шундағы баҡсаға барып инде[+]. 2Ғайса шәкерттәре менән йыш ҡына шунда йыйылғанлыҡтан, был урынды хыянатсы Йәһүҙә[†] лә белә ине[+]. 3Бына ул, римлыларҙың ғәскәри төркөмөн һәм Алла йортоноң[†] баш ҡаһиндар[†] менән фарисейҙар[†] тарафынан ебәрелгән һаҡсыларын эйәртеп, шунда килде. Улар факелдар, яҡтыртҡыстар һәм ҡоралдар тотҡайны[+].

4Ғайса, Үҙе менән ни буласағын белеп, уларға ҡаршы сыҡты.

– Кемде эҙләйһегеҙ? – тип һораны[+].

5Тегеләр Уға:

– Назаралы Ғайсаны, – тип яуап бирҙе.

– Ул – Мин, – тине Ғайса.

Хыянатсы Йәһүҙә лә улар менән шунда тора ине. 6Ғайса: «Ул – Мин», – тигәс, тегеләр артҡа сигенеп, ергә йығылып китте.

7Ғайса йәнә:

– Кемде эҙләйһегеҙ? – тип һораны.

Улар:

– Назаралы Ғайсаны, – тине.

8– Мин һеҙгә: «Ул – Мин», – тип әйттем бит инде, – тине Ғайса. – Әгәр ҙә һеҙгә Мин кәрәк икән, янымдағы кешеләрҙе сығарып ебәрегеҙ.

9Ул быларҙы: «Һин Миңә биргәндәрҙең береһен дә юғалтманым», – тигән һүҙҙәре тормошҡа ашһын өсөн әйтте[+].

10Шимғон Петрустың ҡылысы бар ине. Ул уны һурып сығарҙы ла, иң баш ҡаһиндың хеҙмәтсеһенә һелтәнеп, уның уң ҡолағын сабып өҙҙө. Хеҙмәтсенең исеме Малхос ине[+].

11Ғайса Петрусҡа:

– Ҡылысыңды ҡыныңа тығып ҡуй! Атам биргән туҫтаҡтан эсмәҫ инемме ни? – тине[+].

12[•]Рим[†] ғәскәриҙәре, уларҙың башлығы һәм йәһүдтәр тарафынан ебәрелгән Алла йорто һаҡсылары Ғайсаны тотоп бәйләне. 13Тәүҙә Уны шул йылда иң баш ҡаһин булған Ҡаяфастың ҡайныһы Ханнас янына алып барҙылар[+]. 14Йәһүдтәргә: «Бөтөн халыҡҡа ҡарағанда, бер кешенең үлеүе хәйерлерәк булыр», – тип кәңәш биргән кеше шул Ҡаяфас ине[+].

15Шимғон Петрус һәм тағы бер шәкерт Ғайса артынан эйәрҙе. Был шәкерт, баш ҡаһин менән таныш булғанлыҡтан, Ғайса менән бергә баш ҡаһиндың ихатаһына инә алды, 16[•]ә Петрус ҡапҡа[†] янында тышта тороп ҡалды. Бер аҙҙан баш ҡаһиндың танышы булған теге шәкерт кире сыҡты. Ҡапҡа һаҡлаусы ҡыҙ менән һөйләшеп, ул Петрусты эскә алып инде. 17Шунда ҡапҡа һаҡлаусы хеҙмәтсе ҡыҙ Петрустан:

– Һин дә анау Кешенең шәкертеме әллә? – тип һорағас, ул:

– Юҡ, – тине.

18Һалҡын булғанлыҡтан, хеҙмәтселәр усаҡ яғып йылынып тора ине. Петрус та килеп улар менән бергә йылынды.

19[•]Иң баш ҡаһин Ғайсанан шәкерттәре һәм нимәләргә өйрәтеүе тураһында һорашты.

20– Мин асыҡтан-асыҡ, бөтә кеше алдында һөйләнем, – тип яуап бирҙе Ғайса. – Йәһүдтәр һәр ваҡыт йыйылған ғибәҙәтханала[†] һәм Алла йортонда өйрәттем, йәшеренеп бер ни ҙә һөйләмәнем[+]. 21Ниңә Минән һорайһығыҙ? Минең һүҙемде ишеткән кешеләрҙән һорағыҙ. Улар Минең нимә һөйләгәнемде белә.

22Ғайса шулай тигәс, Уға яҡын торған һаҡсыларҙың береһе Уның яңағына килтереп һуҡты:

– Иң баш ҡаһинға Һин шулай яуап бирәһеңме[+]?

23Ғайса уға:

– Ялған һөйләгән булһам, ялғанлығын иҫбат ит. Әгәр дөрөҫөн һөйләйем икән, ниңә Миңә һуғаһың? – тине.

24Шунан Ханнас Ғайсаны бәйләнгән килеш иң баш ҡаһин Ҡаяфасҡа ебәрҙе.

25Шунда йылынып торған Шимғон Петрустан:

– Һин Уның шәкерттәренең береһе түгелме? – тип һоранылар.

– Юҡ, – тип инҡар итте Петрус.

26Иң баш ҡаһиндың хеҙмәтселәренең береһе, ҡолағын Петрус сабып өҙгән кешенең туғаны:

– Мин һине ул Кеше менән бергә баҡсала күрҙем түгелме һуң? – тип һораны[+].

27Петрус тағы инҡар итте. Тап ошо ваҡытта әтәс ҡысҡырып ебәрҙе[+].

28[•]Ғайсаны Ҡаяфас янынан өлкә башлығының һарайына алып килделәр. Был иртә менән булды. Йәһүдтәр һарайға инмәне, сөнки инһәләр, таҙарыныуҙары боҙолоп, Ҡотҡарылыу байрамында ҡатнаша алмаҫтар ине[+].

29Пилатос үҙе улар янына сыҡты:

– Был Кешене нимәлә ғәйепләйһегеҙ[+]?

30Тегеләр уға:

– Әгәр ҙә Ул енәйәтсе булмаһа, беҙ Уны һинең хөкөмөңә тотоп килтермәгән булыр инек, – тип яуап бирҙе.

31– Уны алып китеп, үҙегеҙҙең ҡанунығыҙ[†] буйынса хөкөм итегеҙ, – тине Пилатос.

Йәһүдтәр:

– Беҙҙең кемде лә булһа үлем язаһына тарттырырға хоҡуғыбыҙ юҡ, – тинеләр.

32Был иһә Ғайсаның Үҙенең нисек үләсәгенә ишара итеп әйткән һүҙҙәре тормошҡа ашһын өсөн әйтелде[+].

33Пилатос һарайына ҡабат инде һәм Ғайсаны саҡыртып:

– Һин йәһүдтәр Батшаһымы? – тип һораны[+].

34– Һин быны үҙең генә әйтәһеңме, әллә Минең хаҡта башҡалар һөйләнеме? – тине Ғайса.

35– Мин йәһүдме ни? Һине миңә Үҙ халҡың һәм баш ҡаһиндар тапшырҙы. Һин нимә эшләнең? – тине Пилатос.

36– Минең Батшалығым был донъяныҡы түгел. Әгәр был донъяныҡы булһа, Минең кешеләрем Мине йәһүдтәргә бирмәҫ өсөн көрәшерҙәр ине. Юҡ, Минең Батшалығым бындағы түгел, – тип яуапланы Ғайса[+].

37– Тимәк, Һин Батшаһың, шулаймы? – тине Пилатос.

Ғайса уға:

– Һин үҙең Мине Батша тиһең. Мин хәҡиҡәт тураһында шаһитлыҡ ҡылыу өсөн тыуҙым, донъяға ла шуның өсөн килдем. Хәҡиҡәт яҡлы һәр кем Мине тыңлай, – тип яуапланы[+].

38– Нимә ул – хәҡиҡәт? – тип һораны Пилатос һәм, ошо һүҙҙе әйткәс, яңынан йәһүдтәр алдына сыҡты. Уларға:

– Мин был кешелә бер ниндәй ҙә ғәйеп күрмәйем[+]. 39Йолағыҙ буйынса Ҡотҡарылыу байрамында бер тотҡондо азат итәм. Йәһүдтәр Батшаһын азат итеүемде теләйһегеҙме? – тине[+].

40Шунда барыһы ла:

– Уны түгел! Бараббасты! – тип ҡысҡырҙы.

Бараббас иһә юлбаҫар ине.

#### 19


Ғайсаны үлемгә хөкөм итеү

1[•]Шунан һуң Пилатос Ғайсаны ҡамсы менән һуҡтырырға ҡушты. 2Ғәскәриҙәр, сәнскәктән таж үреп, Уның башына һалдылар, өҫтөнә ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ябынса кейҙерҙеләр һәм 3бер-бер артлы уның янына килеп:

– Йәшәһен йәһүдтәр Батшаһы! – тип яңаҡтарына һуҡтылар.

4Пилатос йәнә сығып, халыҡҡа:

– Ҡарағыҙ, хәҙер ул Кешене һеҙгә алып киләм. Белеп тороғоҙ, мин Унда бер ниндәй ҙә ғәйеп тапманым, – тине[+].

5Башына сәнскеле таж, өҫтөнә ҡыҙыл кейем кейҙерелгән Ғайса сығып баҫты.

– Бына ул Кеше! – тине Пилатос.

6Баш ҡаһиндар[†] һәм һаҡсылар Ғайсаны күргәс:

– Уны арҡысаҡҡа[†][*] ҡаҙаҡлат, арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлат! – тип ҡысҡырҙылар.

Пилатос уларға:

– Алығыҙ ҙа үҙегеҙ ҡаҙаҡлағыҙ, сөнки мин Уның бер ғәйебен дә күрмәйем, – тине.

7Йәһүдтәр:

– Беҙҙең ҡануныбыҙ[†] бар. Был ҡанун буйынса, Ул үлергә тейеш, сөнки Үҙен Алла Улы[†] тип атаны, – тип яуап бирҙеләр[+].

8Быны ишеткәс, Пилатос бигерәк тә ныҡ ҡурҡыуға төштө 9һәм, йәнә һарайға инеп, Ғайсанан:

– Һин ҡайҙан булаһың? – тип һораны.

Әммә Ғайса яуап бирмәне[+].

10– Һөйләшергә теләмәйһеңме? – тине Пилатос. – Һине азат итергә лә, арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлатырға ла хакимлығым барлығын белмәйһеңме ни?

11Ғайса уға яуап итеп:

– Һиңә юғарынан бирелмәһә, Минең өҫтән бер ниндәй хакимлығың булмаҫ ине. Шунлыҡтан Мине һиңә тапшырған кешенең гонаһы[†] һинекенән ҙурыраҡ, – тине[+].

12Был һүҙҙәренән һуң Пилатос Уны азат итергә тырышып ҡараны. Йәһүдтәр иһә:

– Уны ҡотҡараһың икән, һин ҡайсарҙың[*] дуҫы түгел! Үҙен үҙе батша тип иғлан иткән һәр кем – ҡайсарҙың дошманы! – тип ҡысҡырҙылар[+].

13Был һүҙҙәрҙе ишеткәс, Пилатос Ғайсаны сығарып, йәһүдсә «Ғаббаҫа» тип йөрөтөлгән «Таш баҫма» тигән ҡалҡыу ерҙәге хөкөм итеү урынына барып ултырҙы. 14Ҡотҡарылыу байрамына әҙерлек көнө, төш тирәһе ине. Пилатос йәһүдтәргә:

– Бына һеҙҙең Батшағыҙ! – тине.

15Ә улар:

– Олаҡтыр Уны! Олаҡтыр! Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлат! – тип һөрәнләне.

– Батшағыҙҙы ҡаҙаҡлатайыммы? – тине Пилатос.

Баш ҡаһиндар:

– Беҙҙең ҡайсарҙан башҡа батшабыҙ юҡ! – тип яуапланы[+].

16Ахырҙа Пилатос Ғайсаны, арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлатыр өсөн, уларға тапшырҙы. Уны алып киттеләр.


Ғайсаны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлау


(Маҫ 27:33-44; Мрк 15:24-32; Лк 23:33-43)

17[•]Ғайса, Үҙенең арҡысағын күтәреп, ҡаланың «Баш һөйәге урыны», йәғни йәһүдсә «Голгоҫа» тип аталған урынға килде. 18Уны һәм Уның ике яғынан тағы ике кешене арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланылар, Ғайса уртаға тура килде. 19Пилатос ҡушҡанса яҙыу яҙып, арҡысаҡҡа ҡаҡтылар. Унда «Назаралы Ғайса – йәһүдтәр Батшаһы» тип яҙылғайны. 20Ул яҙыуҙы күп йәһүдтәр уҡыны, сөнки Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған ер ҡалаға яҡын һәм ул яҙыу йәһүд, латин һәм грек телдәрендә ине. Йәһүдтәрҙең баш ҡаһиндары Пилатосҡа:[+]

21– «Йәһүдтәр Батшаһы» тип түгел, ә «Был кеше Үҙен „Мин йәһүдтәр Батшаһы“ тине» тип яҙ, – тинеләр.

22Пилатос:

– Ни яҙһам, шул яҙылды инде, – тип яуап бирҙе.

23Ғәскәриҙәр, Ғайсаны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағас, Уның кейемдәрен һәр ғәскәригә бер өлөш тейерлек итеп дүрткә бүлделәр. Эске күлдәген дә алдылар, күлдәк тегелмәгән, бер бөтөн туҡыманан ине.

24[+]Улар бер-береһенә:

– Быны йыртмайыҡ, йәрәбә һалайыҡ, кемебеҙгә булһа ла сығыр, – тиеште.

Был хәл Изге Яҙмалағы:[†]

«Кейемдәремде үҙ-ара бүлешеп алдылар,
ябынсам өсөн йәрәбә ырғыттылар», –

тигән һүҙҙәр тормошҡа ашһын өсөн булды. Ғәскәриҙәр тап шулай эшләне[+].

25Ғайса ҡаҙаҡланған арҡысаҡ янында Уның әсәһе, әсәһенең һеңлеһе, Клопастың ҡатыны Мәрйәм һәм Магдала ҡалаһынан Мәрйәм баҫып торалар ине[+]. 26Ғайса, Үҙенең әсәһен һәм шунда уҡ торған яратҡан шәкертен күреп, әсәһенә:

– Бына был – һинең улың, – тине[+]. 27Унан шәкерткә: – Бына был – һинең әсәйең, – тине.

Шул ваҡыттан башлап шәкерт Мәрйәмде үҙ өйөнә алды.


Ғайсаның үлеме


(Маҫ 27:48-50; Мрк 15:36-37; Лк 23:36)

28[+][•]Шунан һуң Ғайса, барыһы ла үтәлгәнен белгәнлектән, Изге Яҙмала әйтелгәндәр тормошҡа ашһын өсөн:

– Һыуһаным! – тине[+].

29Шунда әсе шарап тултырылған көршәк тора ине. Ғәскәриҙәр һыу һеңдергесте әсе шарапҡа мандылар ҙа, уны майағас[†] сыбығына элеп, Ғайсаның ирененә терәнеләр. 30Ғайса әсе шарапты татып ҡарағас:

– Ғәмәлгә ашты! – тине лә башын эйеп йән бирҙе.

31Был хәлдәр йома көнө булды. Йәһүдтәр язалап үлтерелгәндәрҙең кәүҙәләрен шәмбегәсә арҡысаҡта ҡалдырырға теләмәне, сөнки шәмбе бөйөк байрам көнө ине. Шунлыҡтан, арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған кешеләрҙең үлемдәрен йәһәтләү өсөн, Пилатостан уларҙың аяҡтарын һындыртыуын һоранылар. Шулай итеп мәйеттәрҙе ваҡытында арҡысаҡтан төшөрә алырҙар ине[+].

32Ғәскәриҙәр килеп, Ғайса менән бергә ҡаҙаҡланғандарҙың тәүҙә береһенең, унан икенсеһенең аяҡтарын һуғып һындырҙы. 33Ғайса янына килгәс, Уның инде үлгән булыуын күрҙеләр һәм аяҡтарына теймәнеләр. 34Әммә ғәскәриҙәрҙең береһе Ғайсаның ҡабырғаһына һөңгө менән сәнсте, унан шунда уҡ ҡан менән һыу ағып сыҡты[+].

35Быларҙы, һеҙ ҙә иманға[†] килегеҙ тип, бөтәһен дә үҙ күҙе менән күргән кеше һөйләп бирҙе. Уның шаһитлығы хаҡ һәм ул үҙенең хәҡиҡәт һөйләүен белә[+]. 36[+]Был хәлдәр Изге Яҙмала: «Уның һис бер һөйәге һындырылмаҫ», – тип яҙылған һүҙҙәр тормошҡа ашһын өсөн булды[+]. 37[+]Ә Изге Яҙманың башҡа бер урынында: «Улар үҙҙәре сәнскән Затҡа ҡарар», – тип тә әйтелгән[+].


Ғайсаны ҡәбергә һалыу


(Маҫ 27:57-61; Мрк 15:42-47; Лк 23:50-56)

38[•]Шунан һуң сығышы менән Аримаҫаянан булған Йософ Пилатостан Ғайсаның кәүҙәһен алырға рөхсәт һораны. Йософ Ғайсаның шәкерте ине, әммә, йәһүд башлыҡтарынан ҡурҡыуы арҡаһында, ул быны йәшереп йөрөнө. Пилатос рөхсәт биргәс, Йософ Ғайсаның кәүҙәһен арҡысаҡтан төшөрөп алды[+]. 39Элегерәк төндә Ғайса янына барған Никодемус та уның менән бергә ине. Ул йөҙ ҡаҙаҡҡа яҡын мирра[†] менән алоэ[*] ҡушып яһалған хуш еҫле май килтерҙе[+]. 40Улар, Ғайсаның мәйетен алып, йәһүдтәрҙең үлгәндәрҙе ерләү йолаһы буйынса, хушбуй һеңдерелгән кәфенгә уранылар[+]. 41Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған ерҙә – бер баҡса, ә баҡсала бығаса һис кем һалынмаған яңы ҡәбер бар ине[+]. 42Йәһүдтәрҙең байрамға әҙерләнә торған йома көнө булған өсөн һәм ҡәбер яҡын булғанлыҡтан, Ғайсаны шунда һалдылар.

#### 20


Ғайсаның терелеүе


(Маҫ 28:1-10, 16-20; Мрк 16:1-18; Лк 24:1-12, 36-49)

1[•]Аҙнаның беренсе көнөндә таң менән, әле ҡараңғы ваҡытта уҡ, магдалалы Мәрйәм ҡәбер янына килде һәм ҡәбер ауыҙындағы таштың ауҙарылғанын күрҙе[+]. 2Ул Шимғон Петрусҡа һәм теге, Ғайса яратҡан, шәкерткә йүгереп барҙы. Уларға:

– Хакимыбыҙҙы ҡәберҙән алып киткәндәр. Ҡайҙа һалғандарын белмәйбеҙ, – тине[+].

3Петрус менән әлеге шәкерт ҡәбер янына китте. 4Улар икеһе лә йүгереп барҙы, әммә шәкерт Петрусты уҙып, алданыраҡ барып етте. 5Эйелеп эскә ҡарағас, ул шунда ятҡан кәфенде күрҙе, ләкин ҡәбер эсенә инмәне. 6Уның артынса Шимғон Петрус та килеп етте. Ул, мәмерйә эсенә инеп, унда ятҡан кәфенде 7һәм Ғайсаның башына уралған яулыҡты күрҙе. Әммә яулыҡ кәфен менән бергә түгел, ә урап ҡуйылғанса, үҙ урынында айырым ята ине. 8Шунда ҡәбер янына алданыраҡ йүгереп килгән шәкерт тә эскә инде, ул барыһын да күрҙе һәм ышанды. 9[+]Улар Ғайсаның үленән тереләсәге тураһында Изге Яҙмала[†] әйтелгәнде аңламайҙар ине әле[+]. 10Шунан һуң шәкерттәр өйҙәренә ҡайтты.

11[•]Ә Мәрйәм ҡәбер янында илап ҡалды. Ул илай-илай ҡәбер эсенә эйелеп ҡараны һәм 12унда аҡтан кейенгән ике фәрештәне[†] күрҙе. Уларҙың береһе Ғайсаның кәүҙәһе ятҡан урындың баш тәңгәлендә, икенсеһе аяҡ осонда ултыра ине. Улар:[+]

13– Эй ҡатын! Ниңә илайһың? – тип һоранылар.

– Хакимымды алып киткәндәр, ә ҡайҙа ҡуйғандарын белмәйем, – тине Мәрйәм.

14Шулай тигәндән һуң боролоп, артында баҫып торған Ғайсаны күрҙе, әммә Уны таныманы[+].

15– Һеңлекәш, ниңә илайһың? Кемде эҙләйһең? – тине уға Ғайса.

Мәрйәм Уны баҡсасы тип уйлап:

– Әфәндем! Уны һин алып сыҡҡан булһаң, ҡайҙа ҡуйғаныңды әйт, мин Уны алайым, – тине[+].

16Ғайса уға:

– Мәрйәм! – тип өндәште.

Мәрйәм, әйләнеп ҡарап, йәһүдсә:

– Раббуни (йәғни Остаз)! – тип ҡысҡырып ебәрҙе.

17– Миңә теймә! – тине Ғайса, – Мин әле Атам янына олғашманым. Шәкерттәремә ҡайтып әйт: «Мин Үҙемдең һәм һеҙҙең Атағыҙ янына, Минең һәм һеҙҙең Аллағыҙ янына олғашам»[+].

18Магдалалы Мәрйәм шәкерттәргә барып:

– Мин Хакимыбыҙҙы күрҙем, – тине һәм Ғайса әйткәндәрҙе һөйләп бирҙе.

19[•]Шәкерттәр шул көндө, йәғни аҙнаның беренсе кисендә, йәһүдтәрҙән ҡурҡып, өй ишектәрен бикләп, йыйылып ултыра ине. Шунда Ғайса килеп инде. Ул уртаға баҫып:

– Именлек һеҙгә! – тине. 20Быны әйткәс, ҡулдарын һәм ҡабырғаһын күрһәтте. Шәкерттәр Раббыларын[†] күреп бик ҡыуанды.

21Ғайса тағы:

– Именлек һеҙгә! – тип ҡабатланы. – Атам Мине ебәргән кеүек, Мин дә һеҙҙе ебәрәм[+].

22Шулай тип, һулышын уларға өрҙө:

– Изге[†] Рухты ҡабул итегеҙ![+] 23Кемдең гонаһтарын[†] ғәфү итһәгеҙ, шуныҡы ғәфү ителер; кемдекен ғәфү итмәйһегеҙ, шуныҡы ғәфү ителмәҫ, – тине[+].


«Күрмәйенсә инанғандар бәхетле»

24Ғайса килгәндә ун икенең береһе, Игеҙәк ҡушаматлы Томас, улар янында юҡ ине[+].

25Башҡа шәкерттәр уға:

– Беҙ Хакимыбыҙҙы күрҙек! – тинеләр.

Ә Томас уларға:

– Уның ҡулдарындағы ҡаҙаҡтан алған яраларын күрмәйенсә, шул яраларға бармағымды, ҡабырғаһындағы йәрәхәткә ҡулымды тейҙереп ҡарамайынса, ышанмаясаҡмын, – тип яуапланы.

26Бер аҙна үткәс, шәкерттәр тағы бергә йыйылды. Был юлы Томас та улар менән бергә ине. Ишек бикле булһа ла, Ғайса килеп инде һәм уларҙың уртаһына баҫып:

– Именлек һеҙгә! – тине. 27Унан Томасҡа: – Бармағыңды бында һуҙ ҙа ҡулдарыма ҡара. Ҡулың менән ҡабырғамдағы йәрәхәткә ҡағыл! Шикләнмә, ә ышан, – тине.

28– Минең Раббым һәм минең Аллам! – тип ҡысҡырып ебәрҙе Томас[+].

29Ғайса уға:

– Һин Мине күргәнгә күрә ышандың. Күрмәйенсә инанғандар ни тиклем бәхетле, – тине[+].

30Ғайса шәкерттәре алдында был китапта яҙылмаған башҡа бик күп мөғжизәләр ҙә күрһәтте[+]. 31Былары иһә Ғайсаның Алла Улы,[†] Мәсих[†] булыуына инаныуығыҙ өсөн һәм, Уға инаныу арҡаһында, Уның исеменән һеҙгә йәшәү булһын өсөн яҙылды[+].

#### 21


Ғайсаның шәкерттәре менән осрашыуы

1Ошо хәлдәрҙән һуң Ғайса Тибериас күле буйында шәкерттәренә тағы күренде. Уның күренеүе былай булды:[+] 2Шимғон Петрус, Игеҙәк ҡушаматлы Томас, Галилеяның[†] Кана ҡалаһынан Наҫанаил, Зәбәҙәйостың улдары һәм йәнә ике шәкерт бергә йыйылғайны[+]. 3Шимғон Петрус:

– Мин балыҡ тоторға барам, – тигәс, бүтән шәкерттәр:

– Беҙ ҙә һинең менән барабыҙ, – тинеләр.

Кәмәгә ултырып йөҙөп киттеләр, тик ул төндә бер нәмә лә тота алманылар.

4Таң атҡанда яр буйында Ғайса баҫып тора ине, әммә шәкерттәре Уны таныманы[+].

5– Дуҫтар! Ашарлыҡ берәй нәмә тота алдығыҙмы? – тип һораны Ғайса уларҙан.

– Юҡ, – тине тегеләр[+].

6Ғайса:

– Ауҙы кәмәнең уң яғына һалығыҙ, тоторһоғоҙ, – тине.

Улар шулай итте һәм эләккән балыҡтың күплегенән ауҙы тартып сығара алманы[+].

7Шунда Ғайсаның яратҡан шәкерте Петрусҡа:

– Был – беҙҙең Раббыбыҙ! – тине.

«Раббыбыҙ» тигән һүҙҙе ишеткәс, Шимғон Петрус өҫ кейемен тәненә урап (ул кейенмәгән ине), кәмәнән һыуға һикерҙе[+]. 8Ә бүтән шәкерттәр, балыҡ тулған ауҙы йөҙ утыҙ аршын самаһы[*] ғына алыҫлыҡтағы ярға һөйрәп сығарып, уның артынан кәмәлә йөҙөп китте. 9Ярға сыҡҡас, улар усаҡтағы ҡуҙ өҫтөндә ятҡан балыҡты күрҙе. Усаҡ янында икмәк тә бар ине. 10Ғайса уларға:

– Тотҡан балыҡтарығыҙҙың аҙырағын бында алып килегеҙ, – тине.

11Шимғон Петрус кәмәгә инеп, эре-эре балыҡ тулған ауҙы ярға тартып сығарҙы. Унда йөҙ ҙә илле өс балыҡ бар ине. Шул тиклем күп балыҡ булыуға ҡарамаҫтан, ау йыртылманы.

12Ғайса шәкерттәренә:

– Ашарға ултырығыҙ, – тине.

Уларҙың береһе лә Унан: «Һин кем?» – тип һорарға баҙнат итмәне, сөнки Уның Раббы[†] Ғайса икәнен аңлағайнылар инде.

13Ғайса, яҡыныраҡ килеп, икмәкте ҡулына алды һәм уларға өләшеп сыҡты, шулай уҡ балыҡты ла таратып бирҙе. 14Был инде Ғайсаның үлеп терелгәндән һуң шәкерттәренә өсөнсө тапҡыр күренеүе ине[+].

15Улар ҙа ашап туйғас, Ғайса Шимғон Петрустан:

– Яхъя улы Шимғон![*] Һин Мине быларға ҡарағанда нығыраҡ яратаһыңмы? – тип һораны.

Петрус:

– Эйе, Раббым! Һин миңә ни тиклем яҡын икәнлегеңде беләһең, – тип яуапланы.

Ғайса:

– Минең бәрәстәремде ашатып тор, – тине 16һәм икенсе тапҡыр:

– Яхъя улы Шимғон! Һин Мине яратаһыңмы? – тип һораны.

Петрус Уға:

– Эйе, Раббым! Һин миңә ни тиклем яҡын икәнлегеңде беләһең, – тип яуапланы.

Ғайса:

– Минең һарыҡтарымды көт, – тине[+] 17һәм өсөнсө тапҡыр ҙа унан:

– Яхъя улы Шимғон! Һин Мине ныҡ яҡын күрәһеңме? – тип һораны.

Петрус Уның: «Һин Мине ныҡ яҡын күрәһеңме?» – тип өсөнсө тапҡыр һорауына көйөнөп:

– Раббым! Һиңә бөтәһе лә билдәле. Һин миңә ни тиклем яҡын икәнлегеңде лә беләһең, – тип яуап бирҙе.

Ғайса уға йәнә:

– Минең һарыҡтарымды ашатып тор, – тине. – 18Һиңә хаҡ һүҙ әйтәм: йәш сағыңда һин, үҙ-үҙеңде билбаулап, теләгән ереңә бара инең. Ә ҡартайғас, ҡулдарыңды ситкә һуҙырһың һәм, башҡа берәү һине билбаулап, теләмәгән ереңә алып китер.

19Ул был һүҙҙәрҙе Петрустың ниндәй үлем менән Алланы данлаясағын белдереп әйтте. Шунан һуң Ғайса уға:

– Минең арттан бар! – тине[+].

20Петрус боролоп ҡараны ла арттарынан Ғайсаның яратҡан шәкерте килеүен күрҙе. Был – киске аш табынында Ғайсаның эргәһендә ултырған һәм: «Хакимым! Һиңә кем хыянат итәсәк?» – тип һораған шәкерт ине[+]. 21Петрус уны күргәс:

– Раббым! Уның менән нимә буласаҡ? – тип һораны.

22– Мин яңынан килгәнгә тиклем уның йәшәүен теләһәм дә, һинең ни эшең бар? Һин Минең артымдан бар, – тине Ғайса[+].

23Бына нилектән имандаштар[†] араһында: «Ул шәкерт үлмәйәсәк», – тигән һүҙ таралды. Әммә Ғайса «ул үлмәйәсәк» тимәне, бары тик: «Мин яңынан килгәнсе уның йәшәүен теләһәм дә, һинең ни эшең бар?» – тип кенә әйтте.

24Был ваҡиғалар тураһында һөйләп биргән һәм уларҙы яҙған шәкерт шул үҙе. Беҙ уның шаһитлығы хаҡ икәнде беләбеҙ[+].

25Ғайса быларҙан башҡа ла күп эштәр башҡарҙы. Әгәр ҙә уларҙың һәммәһе бәйнә-бәйнә яҙылһа, ул китаптар донъяға һыймаҫ ине, тип уйлайым[+].

### Ғәмәлдәр

#### Ғәмәлдәр

Ғәмәлдәр


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Инеш һүҙ


Илселәрҙең ғәмәлдәре

Традиция мәғлүм итеүенсә, был китапты илсе Паулустың юлдашы табип Лукас үҙенең Һөйөнөслө Хәбәренең дауамы рәүешендә яҙған. Китап Рим империяһында имандаштар берҙәмлегенең барлыҡҡа килеүе һәм таралыуы тураһында һөйләй.

Китаптың беренсе өлөшө (1–7-се бүлектәр) Петрустың, шулай уҡ Ғайсаның башҡа илселәренең иманға өндәүе арҡаһында Йәрүсәлимдә, Йәһүҙиәлә һәм Самарияла имандаштар берҙәмлегенең барлыҡҡа килеүе (беҙҙең эраның 30-сы йылдары) тураһында хикәйәләй. Икенсе өлөшө (8–28-се бүлектәр) Һөйөнөслө Хәбәрҙең Фәләстиндән ситтә лә таралыуы һәм Римға тиклем барып етеүе, Мәсих иманының төрлө халыҡтарҙа ҡабул ителә башлауы хаҡында һөйләй. Йәрүсәлимдә Илленсе көн байрамында Ғайсаға инаныусыларға иңгән Изге Рух артабан һүрәтләнгән бөтә ваҡиғаларҙа имандаштар берҙәмлеген алып барыуын һәм нығытыуын дауам итә.

Был ваҡытта (беҙҙең эраның 40–60-сы йылдары) башҡа халыҡтар араһында Мәсих иманын, йәш сағында был имандың дошманы булһа ла, нәҡ Паулус тарата. Ул Яҡын Көнсығыш буйлап сәйәхәт итә һәм Ғайса Мәсих тураһында һөйләп йөрөй. Европаға йүнәлгәнендә уға артабан тоғро ярҙамсыһына әүерелгән Лукас та ҡушыла.

Китап Паулустың император хөкөмө алдына баҫыр өсөн Римға килеүе менән тамамлана. Боронғо Мәсих иманындағы тарихсыларҙың һүҙенә ярашлы, Паулус хөкөм ителгәндән һуң иреккә сығарыла һәм, Римдан көнбайышҡа ҡарай юлланып, Һөйөнөслө Хәбәрҙе таратыуын дауам итә. Ләкин бер нисә йылдан Рим власы уны ҡабат төрмәгә яба һәм был юлы Мәсих иманын тотҡаны өсөн язаға тарттыра.

#### 1


Ғайса Мәсихтең күккә ашыуы

1-2Мин һиңә, Теофилос, беренсе китабымда[*] Ғайсаның хеҙмәт итә башлаған көндәренән алып күккә ашҡан көнөнә тиклем ҡылған барса ғәмәлдәре һәм өйрәткәндәре тураһында яҙғайным инде. Күккә ашҡансы, Ул Үҙе һайлап алған илселәргә[†] Изге[†] Рух аша бойороҡтар бирҙе[+]. 3Ғазап сигеүҙәренән һәм үлгәненән һуң, күп һанлы дәлилдәр ярҙамында Үҙенең тере икәнлеген иҫбат итте. Ул илселәренә ҡырҡ көн буйына күренде һәм Алла Батшалығы[†] тураһында һөйләне[+]. 4Шулай бер ваҡыт, ашап ултырғандарында, Ғайса илселәренә бойорҙо:

– Йәрүсәлимдән[†] китмәгеҙ, Ата[†] вәғәҙә иткәнде көтөгөҙ. Мин һеҙгә ул хаҡта һөйләгәйнем[+]. 5Яхъя кешеләрҙе һыуға сумдырғайны, һеҙ бер нисә көндән Изге Рухҡа сумдырылырһығыҙ[+].

6[+]Бергә йыйылғас, илселәр Ғайсанан:

– Раббыбыҙ! Исраил[†] батшалығын тергеҙә торған ваҡытың еттеме? – тип һоранылар[+].

7Ул иһә:

– Ата Үҙ хакимлығы менән билдәләгән ваҡыттарҙы һәм миҙгелдәрҙе белеү һеҙҙең эшегеҙ түгел, – тине уларға. –[+] 8Әммә һеҙ үҙегеҙгә Изге Рух ингәндән һуң ҡөҙрәт алырһығыҙ һәм Йәрүсәлимдә, бөтә Йәһүҙиәлә, Самарияла,[†] хатта донъяның сигенә үк барып етеп, һәр ерҙә Минең хаҡта шаһитлыҡ ҡылырһығыҙ[+].

9Ошо һүҙҙәрҙе әйткәс, Ғайса илселәрҙең күҙ алдында күккә олғашты, болот Уны уларҙың ҡарашынан йәшерҙе[+]. 10Ғайсаның күтәрелеүен күҙәтеп, күккә текләп ҡарап торғанда, ҡапыл илселәр янында аҡ кейемле ике ир заты пәйҙә булды[+]. 11Улар:

– Галилея[†] ир-уҙамандары! Ниңә һеҙ һауаға текләп тораһығыҙ? Арағыҙҙан күктәргә алынған Ғайса, нисек күккә олғашҡан булһа, шул рәүешле үк яңынан киләсәк, – тине[+].

12Шунан аҙаҡ илселәр Йәрүсәлимдән бер саҡрым самаһы юлда[*] ятҡан Зәйтүн тауы[†] тип аталған тауҙан Йәрүсәлимгә ҡайтты[+]. 13Ҡайтып еткәс, өҫкө ҡаттағы бүлмәгә күтәрелделәр. Петрус, Яхъя, Яҡуп, Әндриас, Филиппус, Томас, Барҫоломай, Маҫҫайос, Алфай улы Яҡуп, Көрәшсе Шимғон[*] һәм Яҡуп улы Йәһүҙә[†] бында туҡталды[+]. 14Улар һәр ваҡыт берҙәм булып доға ҡылды. Бер нисә ҡатын менән Ғайсаның әсәһе Мәрйәм дә, ҡустылары ла улар менән булды[+].


Йәһүҙә урынына Маҫҫиасты һайлау

15Шулай бер көн, Петрус иманлылар[†] алдына тороп баҫты. Йыйылышта йөҙ егермегә яҡын кеше бар ине.

16[+]– Имандаштар, – тип һүҙ башланы ул. – Ғайсаны ҡулға алырға килгән кешеләрҙе эйәртеп килгән Йәһүҙә хаҡындағы һүҙҙәрҙе Изге Рух беҙгә Дауыт[†] аша алдан әйткән. Яҙмалағы был һүҙҙәр тормошҡа ашырға тейеш ине[+]. 17Йәһүҙә беҙҙең беребеҙ ине, хеҙмәттәребеҙҙә ҡатнашырға һайланды[+]. 18Ул хәрәм аҡсаға ер һатып алды, әммә, шул ерҙә йығылып, эсе ярылды һәм бөтә эске ағзалары тышҡа ағып сыҡты. 19Был турала Йәрүсәлим халҡы белеп ҡалды һәм баҫыуҙы үҙ телдәрендә «Акелдама», йәғни «Ҡанлы ер», тип атаны[+].

20[+][+]Зәбүр[†] китабында:

«Торлағы бушап ҡалһын,
эсендә бер кем дә йәшәмәһен»,

һәм:

«Уның вазифаһын башҡа берәү биләһен», –

тип яҙылған бит[+]. 21-22Шул сәбәпле, Раббы[†] Ғайса арабыҙҙа саҡта – Яхъя Уны һыуға сумдырған көндән алып яныбыҙҙан күккә алынған көнөнәсә – гел генә үҙебеҙ менән бергә йөрөгән шәкерттәрҙең береһе Уның үленән терелгәнлеге тураһында беҙҙең менән бер рәттән шаһитлыҡ ҡылырға тейеш, – тине Петрус[+].

23Ике кешене: Барсаббас тип аталған Йософто (уны Юстос тип тә атайҙар) һәм Маҫҫиасты тәҡдим иттеләр[+].

24-25– Раббыбыҙ! Һиңә һәр береһенең күңелендә ни ятҡаны мәғлүм. Йәһүҙә үҙенә насип урынға китте инде. Ул ҡалдырған вазифаны һәм илселекте ҡабул итергә Һин был икәүҙең ҡайһыһын һайланың, шуны күрһәт, – тип доға ҡылдылар[+].

26Шунан һуң улар йәрәбә һалды. Йәрәбә Маҫҫиасҡа төштө, һәм ул бүтән ун бер илсе иҫәбенә индерелде[+].

#### 2


Изге Рухтың инеүе

1[+]Илленсе көн байрамы[*] еткәндә иманлыларҙың[†] барыһы ла бергә ине[+]. 2Күктән ҡапыл көслө ел иҫкәндәге кеүек тауыш ишетелде һәм улар ултырған йорт эсе шул тауышҡа күмелде. 3Иманлылар ялҡын телдәренә оҡшаш нәмәләр күрҙе, һәм ул телдәр һәр береһенең өҫтөнә төштө[+]. 4Барыһы ла Изге[†] Рух менән һуғарылып, башҡа телдәрҙә һөйләшә башланы: был һәләтте уларға Алла[†] Рухы бирҙе[+].

5Йәрүсәлимдә[†] ер йөҙөндәге төрлө илдәрҙән килгән диндар йәһүдтәр йәшәй ине. 6Шау-шыуға халыҡ йыйылды, һәр кем был иманлыларҙың уның үҙенең телендә һөйләүен ишетеп, иҫе китте.

7– Быларҙың барыһы ла Галилеянан[†] түгелме һуң? – тине улар тамам аптырап. – 8Һәр кемебеҙ уларҙың һөйләгәнен үҙ туған телендә ишетә, быны нисек аңларға? 9Арабыҙҙа Пәрҫиә, Мадай,[†] Ғелам кешеләре, Месопотамияла, Йәһүҙиәлә, Каппадукияла, Понтоста, Асия өлкәһендә,[†] 10Фругияла, Памфулияла, Мысырҙа[†] һәм Ливияның Куренеға яҡын өлөштәрендә һәм Римда йәшәүселәр, 11крит һәм ғәрәптәр, йәһүдтәр һәм йәһүд диненә күскәндәр ҙә бар. Беҙ уларҙың Алланың ҡөҙрәтле эштәре тураһында үҙебеҙҙең телдәрҙә һөйләгәндәрен ишетәбеҙ![+]

12Бөтәһе лә хайран ҡалды һәм, аптырашып, бер-береһенә:

– Был нимәне аңлата икән? – тиеште.

13Ә ҡайһы берҙәре:

– Улар шарап эсеп иҫергән, – тип көлдө[+].


Петрустың Илленсе көн байрамында һөйләгән вәғәзе

14Петрус иһә ун бер илсе[†] менән бергә тороп баҫты ла көслө тауыш менән һөйләй башланы.

– Йәһүд халҡы һәм Йәрүсәлимдә йәшәгән барлыҡ кешеләр! Аңлайышлы булһын өсөн, барыһын да һеҙгә аңлатам, һүҙемде иғтибар менән тыңлағыҙ, – тине ул халыҡҡа. – 15Улар, һеҙ уйлағанса, иҫерек түгел, сәғәт иртәнге туғыҙынсы ғына бит әле. 16Был хәлдәр хаҡында Алла Йоил пәйғәмбәр[†] аша алдан әйткән:[+]

17[+][+]«Ахырызаман килгәндә, – ти Алла, –
барлыҡ кешеләр өҫтөнә
Үҙ Рухымды яуҙырырмын.
Улдарығыҙ, ҡыҙҙарығыҙ пәйғәмбәрлек ҡылыр.
Йәштәрегеҙгә илаһи күренмештәр[†] иңер,
ҡарттарығыҙ әүлиә төштәр күрер[+].
18Ул көндәрҙә Үҙ Рухымды
хатта ир һәм ҡатын ҡолдарға ла яуҙырырмын.
Улар ҙа пәйғәмбәрлек ҡылырҙар.
19Юғарыла – күктә – мөғжизәләр,
ә түбәндә – ерҙә – хикмәттәр күрһәтермен:
Ҡан, ут һәм төтөн бағаналары күренер,[+]
20Раббының бөйөк һәм шөһрәтле[†] көнө килерҙән алда
ҡояш – ҡараңғылыҡҡа, ай ҡанға әйләнер[+].
21Раббыны исеме менән саҡырғандар
барыһы ла ҡотолор»[+].

22– Исраилдар![†] – тип дауам итте һүҙен Петрус. – Тыңлағыҙ: белеүегеҙсә, Алла һеҙҙең күҙ алдығыҙҙа Ғайса арҡылы ҡөҙрәтле эштәр, мөғжизәләр, хикмәттәр ҡылды һәм шул эштәре менән назаралы Ғайсаның һеҙҙең өсөн билдәләнгән Зат икәнен иҫбат итте[+]. 23Был Кеше Алланың ниәте һәм алдан белеп тороуы менән һеҙҙең ҡарамаҡҡа тапшырылғайны. Һеҙ Уны Алла ҡанунын[†] белмәүселәр ҡулы менән арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡлатып үлтерҙегеҙ[+]. 24Әммә Алла, үлем бығауҙарын өҙөп, Уны терелтте, сөнки үлем Ғайса алдында көсһөҙ ине[+]. 25[+]Дауыт[†] Уның тураһында былай тине:

«Мин Раббыны һәр ваҡыт алдымда күрәм.
Ул уң яғымда торған өсөн
мине бер нәмә лә ҡаҡшата алмаҫ[+].
26-27Йәнемде үлеләр донъяһында[†] ҡалдырмаҫһың,
изге бәндәңдең тәнен серетмәҫһең.
Шуға күрә күңелем ҡыуана, йырым шатлыҡлы,
тәнем өмөт менән йәшәй[+].
28Һин миңә йәшәү юлын өйрәттең.
Мине Үҙ ҡаршыңдашатлыҡҡа сорнарһың»[+].

29[+]– Туғандар! – тип дауам итте Петрус. – Ырыуыбыҙ башлығы Дауыт хаҡында тураһын әйтәм: ул үлде һәм ергә тапшырылды. Билдәле булыуынса, уның ҡәбере бөгөнгө көнгәсә һаҡланған[+]. 30[+]Дауыт пәйғәмбәр була һәм Алланың тәхеткә үҙе урынына нәҫеленән береһен ултыртырға ант иткәнен белә[+]. 31[+]Ул, алдан күреп, Мәсихтең[†] үленән тереләсәге, Уның үлеләр донъяһында ҡалдырылмаясағы, тәненең серемәйәсәге тураһында әйтте[+]. 32Һәм бына Алла ошо Ғайсаны үленән терелтте, беҙ бөтәбеҙ ҙә – бының шаһиттары. 33Шулай итеп, Ул Алланың уң яғына[*] күккә олғашты һәм, Атаһы вәғәҙә иткән Изге Рухты алып, Уны беҙгә яуҙырҙы. Һеҙ әле тап шуны күрҙегеҙ һәм ишеттегеҙ[+]. 34-35[+]Дауыт үҙе күккә ашманы, әммә:

«Раббы[†] Хакимыма әйтте:
„Мин дошмандарыңды
аяҡтарың аҫтына баҫҡыс итеп һалғанға тиклем
уң яғымда ултыр“», –

тине[+].

36Шулай итеп, бөтә Исраил халҡы аныҡ белһен: Алла һеҙ арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлаған ошо Ғайсаны Хаким һәм Мәсих итте.


Иман юлындағыларҙың артҡандан-артыуы

37Был һүҙҙәр тыңлаусыларҙың йөрәктәренә үтеп инде. Улар Петрустан һәм башҡа илселәрҙән:

– Туғандар, беҙгә ни эшләргә һуң? – тип һораны[+].

38– Гонаһтарығыҙ[†] ғәфү ителһен өсөн һәр берегеҙ тәүбәгә килегеҙ һәм Ғайса Мәсих исеме менән һыуға сумдырылыу йолаһын үтәгеҙ. Шул ваҡытта Алланың бүләген – Изге Рухты ҡабул итерһегеҙ[+]. 39[+]Был вәғәҙә – Аллабыҙ Раббы Үҙенә саҡырған һәр кемгә: һеҙгә, һеҙҙең балаларығыҙға һәм алыҫта йәшәгән барыһына ла ҡағыла, – тип яуап бирҙе Петрус[+].

40Күп кенә башҡа өгөт-нәсихәттәрен дә биреп:

– Ошо быуындың боҙоҡлоғонан ҡотолоғоҙ, – тип өндәне.

41Уның һүҙҙәрен ҡабул итеүселәр һыуға сумдырылыу йолаһын үтәне һәм шул көндө иманлылар өс меңгә яҡын кешегә тулыланды.

42Иман юлындағы кешеләр үҙҙәрен илселәрҙең тәғлимәтен өйрәнеүгә, аралашыуға, бергә икмәк бүлешеүгә, доғаға бағышланылар. 43Илселәр арҡылы күп мөғжизәләр һәм хикмәттәр күрһәтелеп, һәр кемдең күңелендә ҡурҡыу хисе уянды. 44Барлыҡ иманлылар берҙәм булды, уларҙың бөтә нәмәһе уртаҡ ине[+]. 45Ерҙәрен һәм мөлкәттәрен һатып, һәр кемдең ихтыяжына ҡарап бүлеп бирҙеләр. 46-47Көн һайын Алла йортонда[†] йыйылдылар, Алланы маҡтап, шат һәм ихлас йөрәктән өйҙәрендә икмәк һындырып, ризыҡты бергәләп ашанылар. Бөтөн халыҡ уларҙы яратты, Раббы иһә ҡотҡарылыусылар һанын көн һайын арттырып торҙо.

#### 3


Аҡһаҡтың атлап китеүе

1Бер көн, көндөҙгө өстәр тирәһендә, доға ҡылыу[†] ваҡытында, Петрус менән Яхъя Алла йортона[†] килде. 2Шул мәл тыумыштан аҡһаҡ бер кешене алып килделәр. Уны көн һайын Алла йортоноң Матур тип аталған ҡапҡаһы[†] янына ултыртып, инеүселәрҙән саҙаҡа һорарға ҡалдырып китәләр ине[+]. 3Алла йортона инеп барған Петрус менән Яхъяны күреп, был кеше уларҙан да хәйер һораны. 4Петрус менән Яхъя уға текләп ҡараны.

– Беҙгә ҡара, – тине Петрус.

5Теге кеше, ни ҙә булһа алырға өмөтләнеп, уларға баҡты. 6Әммә Петрус:

– Минең алтын-көмөшөм юҡ, ләкин нимәм бар, шуны һиңә бирәм. Назаралы Ғайса Мәсих[†] исеменән бойорам: тор ҙа атлап кит! – тип,[+] 7уны уң ҡулынан тотоп торғоҙҙо. Шунда уҡ аҡһаҡтың аяҡ быуындары нығынды[+]. 8Ул һикереп торҙо ла атлай башланы, Алланы маҡтай-маҡтай, ырғып-һикереп йөрөнө, Петрус менән Яхъяға эйәреп, Алла йортона инде[+]. 9Бөтә халыҡ был кешенең атлап киткәнен һәм Алланы маҡтағанын күрҙе. 10Кешеләр уның Матур ҡапҡа төбөндә хәйер һорашып ултырған әҙәм икәнен танығайны, шуға уның менән булған хәлгә иҫтәре китеп хайран ҡалды.


Петрустың Алла йортонда һөйләгән вәғәзе

11[+]Әлеге һауыҡҡан кеше Петрус менән Яхъянан ҡалмағас, аптырашта ҡалған халыҡ уларҙы Сөләймәндең[†] айуаны[*] тип аталған урында уратып алды[+]. 12Петрус, быны күргәс, халыҡҡа:

– Исраилдар![†] Ниңә аптырап ҡалдығыҙ? – тине. – Әллә уны үҙ ҡөҙрәтебеҙ йәки диндарлығыбыҙ менән һауыҡтырған тип уйлап беҙгә текәлдегеҙме? 13Ибраһимдың,[†] Исхаҡтың һәм Яҡуптың Аллаһы, беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙың Аллаһы Үҙенең Хеҙмәтсеһе Ғайсаның данын шулай күтәрҙе, ә һеҙ Уны тотоп бирҙегеҙ. Пилатос Уны азат итергә ҡарар иткәндә, һеҙ Пилатос алдында Унан баш тарттығыҙ[+]. 14Һеҙ, Изге[†] һәм Хаҡ булғандан ваз кисеп, кеше үлтереүсене иреккә сығарыуҙы талап иттегеҙ[+]. 15Һеҙ тормошто Булдырыусыны үлтерҙегеҙ! Ләкин Алла[†] Уны терелтте, беҙ быға шаһит булдыҡ. 16Ғайса һеҙ күреп белгән был кешегә ҡеүәт бирҙе, сөнки ул Ғайса исеменең ҡөҙрәтенә ышанды. Ғайса арҡылы килгән иман[†] күҙ алдығыҙҙа уны тулыһынса һауыҡтырҙы.

17– Хәҙер, туғандар, аңлайым: һеҙ, быны башлыҡтарығыҙ кеүек үк, белмәйенсә эшләнегеҙ, – тип дауам итте Петрус. –[+] 18Алла Үҙ Мәсихенең ғазап сигәсәге тураһында барлыҡ пәйғәмбәрҙәр[†] аша алдан әйткән хәбәрен шулай тормошҡа ашырҙы. 19Ә һеҙ, гонаһтарығыҙ[†] юйылһын өсөн, тәүбә итегеҙ һәм Аллаға табан боролоғоҙ. 20Шулай итһәгеҙ, Раббынан яңырыу осоро килер, Ул һеҙгә алдан билдәләнгән Мәсихте – Ғайсаны ебәрер. 21Алла күптән үк Үҙенең изге пәйғәмбәрҙәре аша әйткән барлыҡ һүҙҙәр ғәмәлгә ашҡансы, Ғайса күктә ҡалырға тейеш[+].

22[+]Муса:[†] «Аллағыҙ Раббы[†] һеҙгә ҡәрҙәштәрегеҙ араһынан минең кеүек бер Пәйғәмбәр һайлап ҡуйыр. Нимә генә тиһә лә, һеҙ бар нәмәлә Уны тыңларға тейешһегеҙ[+]. 23Ул Пәйғәмбәрҙең әйткәндәрен тыңламаған һәр кем Алла халҡы араһынан юҡ ителәсәк», – тигән бит[+].

24Шемуилдан башлап унан һуңғы бөтә пәйғәмбәрҙәр был көндәр хаҡында алдан хәбәр итте[+]. 25[+]Һеҙ – пәйғәмбәрҙәрҙең вариҫтары. Алла Ибраһимға: «Ер йөҙөндәге барлыҡ халыҡтар һинең тоҡомоң аша фатиха алыр», – тип, аталарығыҙ менән килешеү[†] төҙөгән. Ошо килешеүгә һеҙ ҙә инәһегеҙ[+]. 26Алла Үҙенең Хеҙмәтсеһен терелткәс, фатихаһын биреү[†] һәм һәр ҡайһығыҙҙы яҙыҡ эштәренән аралау өсөн, Уны иң тәүҙә һеҙгә ебәрҙе.

#### 4


Петрус менән Яхъя Юғары кәңәшмә алдында

1-2Петрус һәм Яхъя халыҡ менән һөйләшкән арала, улар янына ҡаһиндар,[†] Алла йорто[†] һаҡсылары башлығы һәм саддукейҙар[†][*] килде. Ғайсаның терелеүе нигеҙендә үленән терелеү тураһында вәғәз һөйләп, халыҡты өйрәткән Ғайса илселәренә[†] уларҙың асыуҙары килде[+]. 3Петрус менән Яхъяны ҡулға алып, инде кис булғанлыҡтан, иртәгәһе көнгәсә уларҙы һаҡ аҫтында тоттолар[+]. 4Тыңлап тороусыларҙың күбеһе илселәр һөйләгән вәғәзгә ышанды, һәм иманға[†] килеүсе ирҙәрҙең һаны биш меңгә етте.

5Икенсе көндө Йәрүсәлимдә[†] йәһүд башлыҡтары, аҡһаҡалдар[†] һәм ҡанун[†] белгестәре йыйылды. 6Иң баш ҡаһин[†] Ханнас, Ҡаяфас, Яхъя, Искәндәр һәм баш ҡаһин ырыуынан булған бүтәндәр ҙә шунда ине[+].

7Петрус менән Яхъяны уртаға баҫтырып, уларҙан һорау ала башланылар:

– Һеҙ быларҙың барыһын да ниндәй ҡөҙрәт менән һәм кем исеменән башҡарҙығыҙ[+]?

8Шул ваҡыт Петрус, Изге[†] Рух менән һуғарылып:

– Халыҡ башлыҡтары, аҡһаҡалдар! – тине. –[+] 9Әгәр ҙә бөгөн беҙҙән ғәрипкә күрһәткән яҡшылығыбыҙ һәм уны нисек итеп һауыҡтырыуыбыҙ хаҡында яуап талап итәһегеҙ икән,[+] 10һеҙ ҙә, бөтә Исраил[†] халҡы ла белһен: ҡаршығыҙҙа баҫып торған кеше, һеҙ арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡлатҡан, әммә Алла[†] тарафынан үленән терелтелгән назаралы Ғайса Мәсих[†] исеме менән һауыҡтырылды. 11[+]Ғайса – ул

«һеҙ төҙөүселәр ташлаған һәм
иң мөһим мөйөш ташына әйләнгән таш»[+].

12Башҡа бер кемдән дә ҡотолоу килмәҫ. Был күктең аҫтында кешеләргә бирелгән исемдәр араһында беҙҙе ҡотҡара алған башҡа исем юҡ, – тине Петрус[+].

13Юғары кәңәшмә[†] ағзалары Петрус менән Яхъяның ҡыйыулығын күрҙеләр һәм, уларҙың уҡымаған, ябай кешеләр икәнен белеп, хайран ҡалдылар. Шунан һуң ғына уларҙың Ғайса менән бергә йөрөгән кешеләр икәнен аңланылар. 14Һауыҡҡан кешенең дә улар янында тороуын күргәс, ҡаршы һүҙ әйтә алманылар һәм[+] 15уларға Кәңәшмәнән сығып торорға ҡуштылар.

16– Был кешеләр менән нимә эшләргә? Уларҙың бөйөк мөғжизә ҡылыуы бар Йәрүсәлим халҡына билдәле. Беҙ быны инҡар итә алмайбыҙ. 17Әммә, был хаҡта халыҡ араһында һүҙ ҡуйырмаһын өсөн, әйҙәгеҙ, бынан ары был Кеше исеменән бер кемгә лә һөйләнеп йөрөмәһендәр, тип ҡурҡытып ҡуяйыҡ, – тип үҙ-ара кәңәш ҡорҙолар.

18Шунан Петрус менән Яхъяны ҡабаттан саҡырып индерҙеләр ҙә Ғайса исеменән бер ҡасан да һүҙ һөйләмәҫкә һәм өйрәтмәҫкә ҡуштылар. 19Әммә тегеләр:

– Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ, Алла һүҙен түгел, һеҙҙең һүҙҙе тыңлаһаҡ, был Алла ҡаршыһында дөрөҫ булырмы һуң[+]? 20Беҙ күргәндәребеҙ һәм ишеткәндәребеҙ тураһында һөйләмәй булдыра алмайбыҙ, – тип яуап бирҙе.

21Юғары кәңәшмә ағзалары, яза бирерлек сәбәп таба алмағас, тағы бер тапҡыр янап, Петрус менән Яхъяны сығарып ебәрҙе. Сөнки булған хәл айҡанлы бөтөн халыҡ Алланы данлай ине[+]. 22Ни өсөн тигәндә, һауығыу мөғжизәһен татыған теге кеше ҡырҡ йәштән уҙғайны инде.


Иманлылар ҡылған доға

23Иреккә сығарылғас, Петрус менән Яхъя иптәштәре янына килде, уларға баш ҡаһиндар һәм аҡһаҡалдар әйткән һүҙҙәрҙе һөйләп бирҙеләр. 24Быны ишеткән имандаштар көр тауыш менән бергәләшеп Аллаға доға ҡылды:

– Бөйөк Хакимыбыҙ! Һин күкте, ерҙе, диңгеҙҙе һәм уларҙағы бөтә нәмәне барлыҡҡа килтерҙең[+]. 25[+]Изге Рух аша Үҙеңдең хеҙмәтсең, беҙҙең атабыҙ Дауыттың[†] ауыҙынан шулай тип әйттерҙең:

«Ни өсөн халыҡтар ҡоторона,
өммәттәр булмаҫтайҙы ниәт итә?
26Ерҙәге батшалар баш күтәрә,
хакимдар Раббыға һәм Уның Мәсихенә
ҡаршы берләшә»[+].

27Ысынлап та, Һируд[†] менән Понтиос Пилатос[†] ошо ҡалала Үҙең мәсехләгән изге Хеҙмәтсең Ғайсаға ҡаршы мәжүсиҙәр[†] һәм Исраил халҡы менән берләште[+]. 28Улар Һинең ҡөҙрәтең һәм ихтыярың менән буласағы алдан билдәләнгән эште атҡарҙы. 29Хәҙер, Раббыбыҙ, уларҙың янауҙарын ишет һәм беҙ ҡолдарыңа Һинең һүҙеңде ҡыйыу рәүештә һөйләргә ҡөҙрәт бир[+]. 30Ҡулыңды һуҙ һәм Изге Хеҙмәтсең Ғайса исеме менән һауыҡтыр, хикмәттәр һәм мөғжизәләр күрһәт.

31Доға ҡылғандан һуң улар торған урын һелкенеп китте һәм бөтәһе лә Изге Рух менән һуғарылды, Алла һүҙен ҡыйыу рәүештә һөйләй башланылар[+].


Иманлыларҙың бөтә нәмәһе уртаҡ

32Иманға килеүселәр йөрәктәре һәм күңелдәре менән берҙәм булды. Береһе лә үҙ милкен, минеке генә, тип һанаманы, бөтә нәмәләре уртаҡ ине[+]. 33Мәсих илселәре Раббы[†] Ғайсаның үленән терелеп тороуы тураһында ҙур көс һалып шаһитлыҡ ҡылды һәм Алла уларҙың барыһына ла Үҙенең мәрхәмәтен[†] мул итеп биреп торҙо. 34Иманлылар араһында бер кем дә мохтажлыҡ кисермәне, сөнки ерҙәре йәки өйҙәре булғандары, уларҙы һатып, аҡсаһын[+] 35илселәр ҡарамағына тапшыра ине. Был аҡсалар һәр кемгә ихтыяжына ҡарап бүлеп бирелде. 36Мәҫәлән, илселәр Барнабас (йәғни «Йыуаныс улы») тип йөрөткән, Кипрҙа тыуған Йософ исемле бер леви,[+] 37үҙенең ерен һатып, аҡсаһын илселәргә алып килеп бирҙе.

#### 5


Һананиас менән Сапфираның алдашыуы

1Һананиас исемле берәү, ҡатыны Сапфира менән бергә ер-мөлкәтен һатты ла, 2ҡатыны менән һөйләшеп, һатыуҙан килгән аҡсаның бер өлөшөн йәшереп ҡуйҙы, ҡалғанын илселәргә[†] килтереп бирҙе. 3Әммә Петрус:

– Һананиас! Ни өсөн һин Иблискә[†] йөрәгеңә баш булырға ирек бирҙең? Аҡсаның бер өлөшөн йәшереп ҡалдырып, һин Изге[†] Рухты алдарға уйланың, – тине. – 4Һатҡанға тиклем дә был ер һинеке ине, һатҡандан һуң да аҡсаһы һинеке булып ҡалды бит. Ни өсөн мутлашырға уйланың? Бының менән һин кешеләрҙе түгел, Алланы алданың[+].

5Ошо һүҙҙәрҙе ишеткәс тә Һананиас йығылып китте һәм йән бирҙе. Барыһын да ишетеп торған кешеләрҙең ҡото осто. 6Йәшерәктәр Һананиастың үле кәүҙәһен кәфенгә урап алып сыҡтылар ҙа ерләнеләр.

7Өс сәғәт самаһы ваҡыт уҙғас, уның ҡатыны ла килде. Ул булған хәл тураһында бер нәмә лә белмәй ине әле. 8Петрус унан:

– Әйт әле, ерегеҙҙе ошо хаҡҡа һаттығыҙмы? – тип һораны.

– Эйе, ошо хаҡҡа, – тип яуап бирҙе уға ҡатын.

9Әммә Петрус:

– Ни өсөн һеҙ Раббының Рухын һынап ҡарарға булдығыҙ? Ана ишектән иреңде ерләгән кешеләр инеп килә. Улар һине лә алып сығасаҡ, – тине.

10Шул мәлдә ҡатын уның аяғына йығылып йән бирҙе. Егеттәр ингәс, ҡатынды үле килеш күрҙеләр һәм, алып сығып, ире янына ерләп ҡуйҙылар.

11Имандаштар берҙәмлеген[†] һәм был хәбәрҙе ишеткәндәрҙең бөтәһен дә көслө ҡурҡыу хисе биләп алды.


Илселәр күрһәткән хикмәттәр

12Илселәр халыҡ араһында күп хикмәттәр һәм мөғжизәләр ҡылды. Имандаштар[†] бергәләшеп Сөләймән[†] айуанында осрашып торҙо[+]. 13Халыҡ уларҙы хөрмәт итһә лә, уларға ҡушылырға баҙнат итеүсе булманы. 14Бик күп ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ Раббыға инанды, уларҙың һаны артҡандан-арта барҙы. 15Петрус үтеп барғанда, һис юғы уның күләгәһе булһа ла төшһөн ине, тигән теләк менән ауырыуҙарҙы урамға алып сығып, түшәктәргә һалдылар[+]. 16Йәрүсәлимгә[†] яҡын-тирәләге ҡалаларҙан да бик күп халыҡ килде. Улар алып килгән ауырыуҙар һәм ен[†] эйәләшкән кешеләрҙең бөтәһе лә һауыҡты.


Илселәр Юғары кәңәшмә алдында

17Иң баш ҡаһин[†] һәм уның яҡлылар, йәғни саддукей төркөмөндәгеләр, көнләшеүҙән шартлар хәлгә етеп,[+] 18илселәрҙе ҡулға алды һәм дөйөм төрмәгә ябып ҡуйҙы[+]. 19Әммә төндә Раббының бер фәрештәһе[†] килеп төрмә ишектәрен асты[+].

20– Барығыҙ, Алла йортона[†] инегеҙ ҙә был яңы тормош тураһындағы хәбәрҙе халыҡҡа һөйләгеҙ, – тип, уларҙы сығарып ебәрҙе.

21Илселәр, фәрештәне тыңлап, таң менән Алла йортона килде һәм аң-белемгә өйрәтә башланы.

Иң баш ҡаһин һәм уның яҡлылар, Исраил[†] халҡының аҡһаҡалдарын[†] саҡырып, Юғары кәңәшмә[†] йыйҙы. Илселәрҙе алып килергә бойорҙолар. 22-23Әммә хеҙмәтселәр килгәндә улар төрмәлә юҡ ине инде.

– Беҙ барғанда төрмә ныҡлы бикләнгән, ишектәр алдында һаҡсылар тора ине. Ләкин, эскә ингәс, бер кемде лә тапманыҡ, – тип һөйләп бирҙе улар, әйләнеп ҡайтҡас.

24Алла йорто һаҡсылары башлығы һәм баш ҡаһиндар, быны ишеткәс, тағы ни булыр икән инде, тип аптырашта ҡалды. 25Шул мәл берәү килеп:

– Ана, ҡарағыҙ, һеҙ төрмәгә ултыртҡан кешеләр Алла йортонда халыҡты өйрәтә, – тип хәбәр итте.

26Ошонан һуң тәртип һаҡсылары башлыҡтары менән бергә илселәрҙе барып алып килделәр. Халыҡ таш бәрә башлар тип ҡурҡып, илселәргә көс ҡулланманылар[+]. 27Уларҙы Юғары кәңәшмә ҡаршыһына баҫтырғас, иң баш ҡаһин:[+]

28– Беҙ һеҙгә ҡәтғи рәүештә был Кеше исеменән өйрәтмәҫкә бойорғайныҡ түгелме? Ә һеҙ үҙегеҙҙең тәғлимәтегеҙҙе бөтә Йәрүсәлимгә тараттығыҙ һәм ул Кешенең үлемендә беҙҙе ғәйепләйһегеҙ, – тине[+].

29Петрус һәм бүтән илселәр:

– Кешеләргә ҡарағанда Аллаға нығыраҡ буйһонорға тейешбеҙ[+]. 30Ата[†]-бабаларыбыҙҙың Аллаһы һеҙ ағас бағанаға ҡаҙаҡлап үлтергән Ғайсаны терелтте. 31Исраилға тәүбә итеү[†] һәм гонаһтарынан[†] ярлыҡаныу мөмкинлеге биреү өсөн, Алла[†] Уны Юлбашсы һәм Ҡотҡарыусы[†] итеп Үҙенең уң яғына күтәрҙе. 32Беҙ – был эштәрҙең шаһиты. Шулай уҡ Алла Үҙенә буйһоноусыларға биргән Изге Рух та был эштәргә шаһит, – тип яуап бирҙеләр[+].

33Быны ишеткәс, Юғары кәңәшмә ағзалары ярһып китеп илселәрҙе үлтерергә теләне[+]. 34Ошо ваҡыт бөтә халыҡ хөрмәт иткән ҡанун[†] өйрәтеүсе, Кәңәшмә ағзаһы Ғамалиил исемле фарисей[*] аяғүрә баҫты. Илселәрҙе аҙ ғына ваҡытҡа сығарып торорға ҡушты[+]. 35Илселәр сығып киткәс:

– Исраилдар! – тип һүҙ башланы. – Был кешеләр менән ни эшләргә йыйыныуығыҙ тураһында ныҡлы уйлағыҙ. 36Күптән түгел бында үҙен бик бөйөк итеп күрһәтергә тырышҡан Теудас тигән берәү пәйҙә булғайны, уға дүрт йөҙгә яҡын кеше эйәрҙе. Әммә, ул үлтерелеү менән, уға эйәреүселәр төркөмө, төрлөһө төрлө яҡҡа тарҡалып, юҡҡа сыҡты. 37Унан һуң иҫәп алыу көндәрендә Галилеянан[†] Йәһүҙә[†] пәйҙә булды һәм күпмелер халыҡты фетнәгә ҡотортто. Ул да һәләк булды һәм уға эйәргән кешеләр таралып бөттө[+]. 38Шуға күрә хәҙер һеҙгә әйтәм: был кешеләргә теймәгеҙ. Уларҙы ебәрегеҙ. Ниәтләгән эштәре бәндәләрҙән булһа, ул эштәр юҡҡа сығасаҡ[+]. 39Әгәр инде Алланан булһа, һеҙ уны юҡ итә алмаҫһығыҙ, ни бары үҙегеҙҙе Аллаға ҡаршы ҡуйырһығыҙ, – тине Ғамалиил. Аҡһаҡалдар уның һүҙенә ҡолаҡ һалды[+].

40Илселәрҙе саҡырып индерҙеләр ҙә, уларҙы туҡмап, Ғайса исеменән өйрәтмәҫкә бойороп, иреккә сығарҙылар. 41Илселәр, Ғайса исеме хаҡына кәмһетелеүгә лайыҡ булыуҙарына шатланып, Юғары кәңәшмәнән сығып китте[+]. 42Һәр көн улар Алла йортонда һәм өйҙәрҙә Ғайсаның Мәсих[†] икәнлеге хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] һөйләүҙән һәм өйрәтеүҙән туҡтаманы.

#### 6


Ете ярҙамсы һайлап алыу

1Шәкерттәрҙең һаны арта барҙы. Шул көндәрҙә грекса һөйләшкән йәһүдтәр, көндәлек ризыҡты бүлгәндә беҙҙең тол ҡатындарҙы иҫәпкә алмайҙар, тип йәһүд телендә[†] һөйләшеүселәргә ризаһыҙлыҡ белдерҙе[+]. 2Шуға ун ике илсе,[†] бөтә шәкерттәрҙе йыйып:

– Алла[†] һүҙен вәғәзләүҙе ситкә ҡуйып, ризыҡ бүлеү менән шөғөлләнһәк, дөрөҫ булмаҫ, – тинеләр. – 3Шулай булғас, имандаштар,[†] арағыҙҙан Изге[†] Рух һәм зирәк аҡыл менән һуғарылған абруйлы ете кешене һайлап алығыҙ. Ризыҡ бүлеүҙе шуларға тапшырырбыҙ[+]. 4Ә беҙ үҙебеҙҙе доғаға һәм Алла һүҙе менән хеҙмәт итеүгә бағышлайыҡ.

5Был тәҡдим бөтәһенә лә оҡшаны. Иман һәм Изге Рухҡа тулы Стефанусты, шулай уҡ Филиппусты, Прохоросты, Никанорҙы, Тимонды, Парменасты һәм мәжүсилектән йәһүд диненә күскән антиохиялы Николаусты һайлап,[+] 6уларҙы илселәр алдына баҫтырҙылар. Илселәр, доға ҡылып, уларҙың баштарына ҡулдарын ҡуйҙы[+].

7Шулай итеп, Алла һүҙе киң таралды, Йәрүсәлимдә[†] шәкерттәр һаны байтаҡҡа артты, хатта ҡаһиндарҙың[†] да бик күптәре иманға килде[+].


Стефанусты ҡулға алыу

8Ә Алланың мәрхәмәтенә[†] һәм ҡөҙрәтенә тулған Стефанус халыҡ араһында бөйөк мөғжизәләр һәм хикмәттәр ҡылды. 9Шулай бер ваҡыт «Ҡоллоҡтан азат ителгәндәр ғибәҙәтханаһы»ның[†] Курене һәм Искәндәриәнән булған ҡайһы бер ағзалары, шулай уҡ Киликия һәм Асия өлкәләренән булған ҡайһы берәүҙәр Стефанус менән бәхәскә инде, 10әммә уның һүҙҙәрендәге аҡылға һәм Изге Рухҡа ҡаршы тора алманы[+]. 11Шул мәлдә улар бер нисә кешене: «Беҙ уның Мусаға[†] һәм Аллаға ҡаршы көфөр һүҙ һөйләгәнен ишеттек», – тип әйтергә ҡотортто[+].

12Шул юл менән улар халыҡты, аҡһаҡалдарҙы[†] һәм ҡанун[†] белгестәрен Стефанусҡа һөстөрҙөләр; һөжүм итеп, тотоп алдылар һәм Юғары кәңәшмә[†] алдына алып килделәр. 13Кәңәшмәлә ялған шаһиттарға һүҙ бирелде.

– Был кеше ошо изге урынға һәм ҡанунға ҡаршы көфөр һөйләүҙән туҡтамай, – тине улар. –[+] 14Беҙ уның: «Назаралы Ғайса был Йортто емерәсәк һәм Мусаның беҙгә биргән йолаларын үҙгәртәсәк», – тигәнен ишеттек[+].

15Кәңәшмәлә ултырған бөтә кеше Стефанусҡа текләне, һәм уның йөҙө фәрештәнекенә[†] оҡшаған һымаҡ күренде.

#### 7


Стефанустың телмәре

1Иң баш ҡаһин[†] Стефанустан:

– Был ғәйепләүҙәр дөрөҫмө? – тип һораны.

2– Туғандар һәм аҡһаҡалдар![†] – тип башланы һүҙен Стефанус. – Тыңлағыҙ. Атабыҙ Ибраһим[†] Харан ҡалаһына күсеп килгәнгә тиклем, Месопотамияла йәшәгән сағында, уға шөһрәтле[†] Алла[†] күренгән[+]. 3[+]Ул: «Ер-һыуыңды, туған-ырыуыңды ҡалдыр ҙа Мин күрһәткән ергә кит», – тигән[+]. 4Ибраһим, халдейҙар[†] еренән сығып, Харанға күсеп килгән. Атаһы вафат булғандан һуң, Алла уны хәҙер һеҙ йәшәгән ошо илгә күсергән[+]. 5[+]Бында уға аҫабалыҡ та, аяҡ баҫыр ер ҙә бирмәгән, ләкин, ул ваҡытта әле Ибраһимдың балалары булмаһа ла, уға һәм уның киләсәк быуындарына был ерҙе милек итеп бирергә вәғәҙә иткән[+]. 6[+]Алла уға: «Һинең тоҡомоң сит ерҙә килмешәк булыр, дүрт йөҙ йыл ҡоллоҡта иҙелеп йәшәр, – тигән[+]. 7[+]– Әммә Мин, – тигән Алла, – уларҙы ҡоллоҡта тотасаҡ халыҡты хөкөм итәсәкмен. Шунан һуң улар ул илдән сығыр һәм ошо ерҙә Миңә ғибәҙәт ҡылыр»[+]. 8[+]Алла Ибраһим атабыҙ менән килешеү[†] төҙөгән һәм, шул килешеүҙең билдәһе итеп, сөннәткә ултыртыу[†] йолаһын биргән. Шулай итеп, Исхаҡ тыуғандың һигеҙенсе көнөндә атаһы Ибраһим уны сөннәткә ултыртҡан. Ошо рәүештә Исхаҡ – Яҡупты, ә Яҡуп киләсәктә ун ике ырыу башлығы булып киткән үҙ улдарын сөннәтләгән[+].

9[+]Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ, көнләшеп, Йософто Мысырға[†] һатып ебәргән. Әммә Алла уның менән булған,[+] 10[+]уны барлыҡ бәләләренән ҡотҡарып торған. Алла, Йософҡа зирәк аҡыл биреп, уға Мысыр батшаһы фирғәүендең[†] яҡшы мөнәсәбәтен яуларға мөмкинлек биргән. Фирғәүен уны тотош Мысырға һәм үҙенең һарайына идарасы итеп ҡуйған[+]. 11Шунан Мысыр һәм Ҡәнғән[†] ерендә ҙур афәт – аслыҡ башланған, ата-бабаларыбыҙ ризыҡ таба алмаған. 12Яҡуп, Мысырҙа ашлыҡ барлығын ишеткәс, ул илгә ата-бабаларыбыҙҙы ебәргән[+]. 13Улар икенсе тапҡыр барғанда, Йософ ағай-энеләренә үҙенең кем икәнен әйткән һәм фирғәүен Йософтоң ғаиләһе тураһында белгән[+]. 14Шунан һуң Йософ атаһы Яҡупты һәм бөтә ғаиләһен – етмеш биш йәнде үҙ янына саҡыртып алған[+]. 15Яҡуп Мысырға күсеп барған. Ул да, ата-бабаларыбыҙ ҙа шунда вафат булған[+]. 16[+]Үлгәс, уларҙы Шәхәм ҡалаһына алып килгәндәр һәм ҡасандыр Ибраһим унда йәшәгән Хамор улдарынан көмөш түләп һатып алған ҡәбергә һалғандар[+].

17Ибраһимға Алла биргән вәғәҙәнең ғәмәлгә ашыу ваҡыты яҡынлашҡан һайын, Мысырҙа беҙҙең халыҡтың һаны арта барған[+]. 18[+]Был хәл Йософ тураһында бер нәмә лә белмәгән бүтән бер батша хакимлыҡ итә башлағанға тиклем дауам иткән[+]. 19[+]Ул батша беҙҙең нәҫелгә ҡарата мәкер тотҡан, ата-бабаларыбыҙҙы йәберләгән һәм яңы тыуған сабыйҙарын йәшәтмәҫ өсөн ташларға мәжбүр иткән[+]. 20[+]Шул ваҡытта Муса[†] тыуған. Ул бик матур бала булған. Өс ай буйы атаһы йортонда тәрбиәләнгәндән һуң,[+] 21уны сығарып ташларға мәжбүр булалар. Мусаны фирғәүен ҡыҙы табып ала һәм үҙ улылай күреп үҫтерә[+]. 22Муса Мысыр иленең бөтә ғилемдәренә өйрәтелә, һүҙҙә лә, эштә лә ҡеүәтле була.

23Ҡырҡ йәш тулғас, уның күңелендә туғандарын – Исраил[†] халҡын барып күреү теләге уяна. 24[+]Улар янында булғанда бер мысырҙың Исраил кешеһен рәнйеткәнен күреп, уны яҡлай. Мысыр кешеһен үлтереп, уның өсөн үс ала[+]. 25Муса: «Туғандарым Алланың минең аша үҙҙәренә ҡотолоу бирәсәген аңлар», – тип уйлай. Ләкин улар аңламай. 26Икенсе көндө Муса, ике Исраил кешеһенең һуғышҡанын күреп, уларҙы яраштырырға теләй: «Һеҙ туғандар бит, ниңә бер-берегеҙҙе рәнйетәһегеҙ?» 27Әммә үҙенең иптәшен рәнйетеүсе кеше, Мусаны төртөп ебәреп: «Һине беҙҙең өҫтән етәксе һәм хөкөмдар итеп кем ҡуйҙы? 28Кисә мысыр кешеһен үлтергән кеүек, әллә мине лә үлтерергә итәһеңме?» – тигән[+]. 29Был һүҙҙәрҙе ишетеп, Муса ҡасып киткән һәм Мидйән[†] ерендә килмешәк булып йәшәй башлаған. Унда уның ике улы тыуған[+].

30[+]Ҡырҡ йылдан һуң, Синай тауынан[†] алыҫ булмаған сүлдә, янып торған күгән ҡыуағы ялҡынында уға бер фәрештә[†] күренгән[+]. 31Муса быны күреп бик ғәжәпләнгән. Ә инде ҡарарға тип яҡыныраҡ барғас, Раббының тауышын ишеткән: 32«Мин һинең ата-бабаларыңдың Аллаһы – Ибраһимдың, Исхаҡтың һәм Яҡуптың Аллаһымын». Муса, ҡурҡыуынан ҡалтыранып, күтәрелеп ҡарарға ла батырсылыҡ итмәгән[+]. 33Раббы[†] уға: «Аяҡ кейемеңде сис, сөнки һин баҫып торған урын – мөҡәддәс[†] ер[+]. 34Мин халҡымдың Мысырҙа йәберләнгәнен күрҙем. Эйе, Мин быны күрҙем, халҡымдың иңрәүен ишеттем һәм уны ҡотҡарырға тип төштөм. Ә хәҙер бар, Мин һине Мысырға ебәрәм», – тигән[+].

35«Һине беҙҙең өҫтән етәксе һәм хөкөмдар итеп кем ҡуйҙы?» – тип исраилдар кире ҡаҡҡан ана шул Мусаны Алла күгән ҡыуағында күренгән фәрештә арҡылы башлыҡ һәм ҡотҡарыусы[†] итеп ебәргән дә инде[+]. 36Муса халыҡты Мысырҙан алып сыҡҡан. Мысырҙа, Ҡыҙыл диңгеҙҙә һәм сүлдә ҡырҡ йыл буйына мөғжизәләр, хикмәттәр күрһәткән[+]. 37[+]Исраил халҡына: «Алла һеҙгә ҡәрҙәштәрегеҙ араһынан минең кеүек бер Пәйғәмбәр[†] һайлап ҡуйыр», – тип әйткән дә – шул Муса[+]. 38[+]Сүлдә йыйылған халыҡ менән дә ул – Муса булған; Синай тауында ата-бабаларыбыҙға фәрештә әйткән һүҙҙәрҙе еткергән. Беҙгә тапшырыу өсөн, йәшәү биреүсе һүҙҙәрҙе ҡабул итеп алған[+].

39Ата[†]-бабаларыбыҙ Муса әйткәнде тыңламаған, уны кире ҡаҡҡан һәм ҡабат Мысырға китергә теләгән[+]. 40[+]Муса тауҙа булғанда, улар Һарунға:[†] «Беҙгә үҙ артынан эйәртерлек илаһтар эшлә, сөнки беҙҙе Мысырҙан алып сыҡҡан Муса менән нимә булғанын белмәйбеҙ», – тигәндәр[+]. 41Шунан һуң улар үгеҙ башмаҡ яһап, ошо һынға ҡорбан[†] килтергәндәр, ҡулдары эшләгән әйбергә ҡарап күңел асҡандар[+]. 42[+]Алла иһә уларҙан йөҙ сөйөргән һәм күктәге йондоҙҙарға табынырға ҡалдырған. Пәйғәмбәрҙәрҙең яҙмаларында Алла былай тип әйтә:

«Эй, Исраил нәҫеле!
Ҡырҡ йыл дауамында сүлдә
һеҙ Миңә тип ҡорбан йәки саҙаҡа килтерҙегеҙме ни[+]?
43Юҡ, үҙегеҙ менән һеҙ
Мөләх[†] сатырын,
Райфан илаһығыҙҙың йондоҙон,
табыныр өсөн үҙегеҙ яһап алған һындарҙы алдығыҙ.
Шуға күрә Мин һеҙҙе
Бабилдан[†] да арыраҡ һөргөнгә оҙатам»[+].

44[+]– Ата-бабаларыбыҙҙың сүлдә Килешеү сатыры[†] булған, – тип һүҙен дауам итте Стефанус. – Ул сатыр Алла бойороғо буйынса, Муса күргән өлгө буйынса яһалған булған[+]. 45Ата-бабаларыбыҙ уны үҙҙәренең ата-бабаларынан ҡабул итеп алған. Улар сатырҙы Йушағ етәкселегендә, халыҡтарын Алла ҡыуып сығарған ергә алып барып ҡуйған. Сатыр Дауыт[†] батша көндәренә тиклем шунда ҡалған[+]. 46[+]Алла Дауытты яҡын күргән, һәм Дауыт, Яҡуп Аллаһы өсөн торлаҡ һалырға тип, Унан рөхсәт һораған[+]. 47Мәгәр был йортто Аллаға Сөләймән[†] һалған[+]. 48Әммә Юғарыларҙан Юғары әҙәм ҡулы менән һалынған йорттарҙа йәшәмәй. Пәйғәмбәр әйткәнсә:[+]

49[+]«Күк – Минең тәхетем,
ә ер – аяҡтарым аҫтындағы баҫҡыс.
Һеҙ Миңә ниндәй йорт һалып бирә алаһығыҙ? –
ти Раббы. –
Ҡайһы урында Мин тынғылыҡ табырмын?
50Быларҙың барыһын да
Минең ҡулдарым бар ҡылманымы ни?»[+]

51[+][+]– Тиҫкәре халыҡ! – тине Стефанус. – Сөннәтте ҡабул итһәгеҙ ҙә, йөрәктәрегеҙ ҙә, ҡолаҡтарығыҙ ҙа бикле! Һеҙ, аталарығыҙ кеүек үк, Изге Рухҡа һәр ваҡыт ҡаршы киләһегеҙ[+]. 52Ата-бабаларығыҙ эҙәрлекләмәгән берәй пәйғәмбәр ҡалдымы икән? Улар Хаҡ булған Заттың килерен алдан хәбәр иткән кешеләрҙе үлтергән, ә хәҙер һеҙ Уның Үҙенә хыянат иттегеҙ һәм Уны үлтерҙегеҙ[+]. 53Фәрештәләр аша бирелгән ҡанунды[†] ҡабул итеп алып та, уны үтәмәнегеҙ[+].


Стефанусты үлтереү

54Быларҙы ишетеп, Юғары кәңәшмәләгеләр[†] ярһыны, асыуҙан тештәрен шығырҙатты[+]. 55Изге Рух менән һуғарылған Стефанус иһә күккә баҡты һәм унда Алланың шөһрәтен һәм Уның уң яғында торған Ғайсаны күрҙе[+].

56– Ана, – тине ул. – Мин асылған күктәрҙе һәм Алланың уң яғында торған Әҙәм Улын[†][*] күрәм![+]

57Ә Кәңәшмәләгеләр, ҡолаҡтарын ҡаплап, ҡысҡырыша-ҡысҡырыша бөтәһе бергә Стефанусҡа ташланды. 58Ҡаланан һөйрәп алып сығарып, таш менән бәргесләй башланылар. Ғәйепләүсе яҡтың шаһиттары өҫ кейемдәрен Шаул[†] исемле йәш егет янына һалып торҙо[+]. 59[+]Таш бәргән ваҡыттарында Стефанус доға ҡылды:

– Раббым Ғайса, минең рухымды ҡабул ит![+]

60Шунан, тубыҡланып баҫып, көслө тауыш менән:

– Раббым! Ҡылған был гонаһтары[†] өсөн уларҙы яуапҡа тарттырма! – тине.

Шул һүҙҙәр менән ул йән бирҙе[+].

#### 8

1Шаул[†] иһә Стефанустың үлтерелеүен хуп күрҙе.

Шул көндән Йәрүсәлимдәге[†] имандаштар берҙәмлеген[†] ныҡлап эҙәрлекләргә тотондолар һәм илселәрҙән[†] башҡа барыһы ла Йәһүҙиә менән Самария[†] буйлап таралдылар[+].

2Диндар кешеләр Стефанусты ерләне, ҡайғырып ныҡ иланы. 3Ә Шаул имандаштар берҙәмлеген эҙәрлекләне. Өйҙән-өйгә йөрөнө, ир-атты һәм ҡатын-ҡыҙҙы һөйрәп алып сығып, төрмәгә япты[+].


Илселәр Самарияла

4Төрлө яҡҡа һибелгән имандаштар[†] ҡайҙа барһалар, шунда Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләп йөрөнө[+]. 5Филиппус, Самарияның бер ҡалаһына барып, халыҡҡа Мәсих[†] тураһында бәйән итте[+]. 6Филиппус һөйләгәндәрҙе бар халыҡ диҡҡәт менән тыңланы һәм ул ҡылған мөғжизәләрҙе күрҙе: 7ен эйәләшкән күптәрҙең эсенән, көслө тауыш менән үкереп, яуыз рухтар[†] сыҡты, фалиж[*] һуҡҡан кешеләр, аҡһаҡтар күпләп һауыҡты[+]. 8Ҡала халҡы был эштәргә бик ҡыуанды.

9Шул уҡ ҡалала күпмелер ваҡыт, сихырсылыҡ ҡылып, Самария халҡын хайран ҡалдырған, үҙен бөйөк тип танытырға теләгән Шимғон исемле берәү бар ине. 10Барыһы ла – олоһо ла, кесеһе лә уны хайран ҡалып тыңланы. «Был әҙәм – „Бөйөк“ тип аталған Алла[†] ҡөҙрәте», – тинеләр уның хаҡында. 11Оҙаҡ ҡына ваҡыт үҙенең сихырҙары менән халыҡты хайран ҡалдырып килеүе өсөн тыңланылар был Шимғонды. 12Әммә, Алла Батшалығы[†] һәм Ғайса Мәсих исеме хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе бәйән иткән Филиппусҡа ышанғас, ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа һыуға сумдырылыу йолаһын үтте. 13Шимғон үҙе лә иманға килде һәм, һыуға сумдырылғандан һуң, Филиппустан бер тотам да ҡалманы. Ул ҡылған хикмәттәрҙе һәм ҡөҙрәтле мөғжизәләрҙе күреп, хайран ҡалды[+].

14Самария халҡының Алла һүҙен ҡабул итеүен ишеткәс, Йәрүсәлимдәге илселәр улар янына Петрус менән Яхъяны ебәрҙе[+]. 15Петрус менән Яхъя бында иманға яңы килгән кешеләрҙең Изге[†] Рухты ҡабул итеп алыуы өсөн доға ҡылды,[+] 16сөнки Раббы[†] Ғайса исеме менән улар бары тик һыуға сумдырылыу йолаһын үтәгәйне, ләкин береһенә лә Изге Рух инмәгәйне әле[+]. 17Шунан һуң Петрус менән Яхъя Самария кешеләренең башына ҡулдарын ҡуйҙы һәм улар Изге Рухты ҡабул итте[+]. 18Рухтың илселәр ҡулынан бирелгәнен күргән Шимғон уларға аҡса тәҡдим итте.

19– Миңә лә шундай ҡөҙрәт бирегеҙ әле, кемдең башына ҡулымды ҡуйһам, шул кеше Изге Рухты алһын, – тине.

20Әммә Петрус уға:

– Әгәр, Алла бүләген аҡсаға һатып алырға мөмкин, тип уйлайһың икән, аҡсаларың менән бергә һәләк булырһың! – тине. – 21Һинең был хеҙмәттә ҡатнашырға хоҡуғың юҡ, сөнки Алла ҡаршыһында күңелең саф түгел. 22Шуға күрә был яуызлығыңдан тәүбә ит һәм Раббыға доға ҡыл, бәлки, күңелеңдәге яуыз уйың ғәфү ителер[+]. 23Мин һинең әсе көнсөллөккә батҡаныңды һәм гонаһ[†] сылбыры менән бығауланғаныңды күрәм.

24– Әйткән һүҙҙәрегеҙҙең береһе лә миңә ҡағылмаһын өсөн, Раббыға доға ҡылығыҙ, – тип яуап бирҙе Шимғон[+].

25Петрус менән Яхъя, үҙҙәренең шаһитлығын биреп Раббы һүҙен иғлан иткәндән һуң, кире Йәрүсәлимгә китте. Юлайҡан Самарияның күп кенә ауылдарында Һөйөнөслө Хәбәрҙе иғлан иттеләр[+].


Филиппус һәм Хәбәшстан кешеһе

26Раббының бер фәрештәһе[†] Филиппусҡа:

– Йыйын да көньяҡҡа, Йәрүсәлимдән Газаға бара торған юлға сыҡ, – тине. Ул юл аулаҡ ине[+].

27Филиппус йыйынып шул юлға сыҡты һәм бында бер хәбәшиҙе[*] осратты. Ул кеше алашар[†][*], кәндәки, йәғни Хәбәшстан батшабикәһенең ҡарамағындағы бөтөн хазинаны һаҡлаусы юғары дәрәжәле түрә ине. Аллаға табынырға тип Йәрүсәлимгә килгән,[+] 28әле үҙенең иленә ҡайтып бара һәм арбаһында Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] китабын уҡып ултыра ине. 29Рух Филиппусҡа:

– Арбаға яҡыныраҡ барып, эргәһенән атла, – тине[+].

30Филиппус арба янына йүгереп килде, унда хәбәшиҙең Ишағыяһ пәйғәмбәрҙе уҡығанын ишетте.

– Нимә тураһында уҡығаныңды аңлайһыңмы һуң? – тип һораны.

31– Берәйһе төшөндөрөп бирмәһә, нисек аңлайым инде? – тип, хәбәши Филиппусты үҙенең эргәһенә арбаға ултырырға саҡырҙы[+].

32[+]Хәбәши Изге Яҙманың[†] ошо урынын уҡый ине:

«Салырға килтерелгән һарыҡ шикелле,
йөнөн ҡырҡыусы алдында
өнһөҙ торған бәрәс кеүек,
Ул ауыҙын асманы.
33Ул кәмһетелде,
ғәҙел хөкөмдән мәхрүм ителде.
Уның нәҫеле хаҡында кем һөйләр?
Тормошо ерҙән алынды бит»[+].

34Хәбәши Филиппустан:

– Әйт әле, бында пәйғәмбәр кем хаҡында – үҙе хаҡында һөйләйме, әллә бүтән берәү тураһындамы? – тип һораны.

35Филиппус уға ошо урындан башлап аңлатып бирҙе һәм Ғайса хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе һөйләне[+]. 36-37Шулай бара торғас, улар ниндәйҙер һыу янына килеп етте.

– Бына бит, бында һыу бар, сумдырылыу йолаһын үтергә миңә нимә ҡамасаулай? – тине хәбәши[*].

38Ул арбаны туҡтатырға ҡушты. Икеһе лә һыуға инде, һәм Филиппус уны һыуға сумдырып алды. 39Улар һыуҙан сыҡҡас, Раббы Рухы Филиппусты алып китте[*], хәбәши уны бүтәнсә күрмәне, шатланып юлын дауам итте[+]. 40Филиппус иһә Ашдод ҡалаһына барып сыҡты. Ул Ҡайсареяға барып еткәнсе юлындағы ҡалаларҙа Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләне[+].

#### 9


Раббының Шаулды саҡырыуы

1Шаул[†] элеккесә Раббының шәкерттәренә нәфрәт менән янды, уларға үлем менән янаны. Ул иң баш ҡаһиндан[†][+] 2Дамасктағы ғибәҙәтханаларға[†] хат яҙып биреүен һораны. Унда Раббы[†] юлынан йөрөгән һәр кемде, ир-атмы ул, ҡатын-ҡыҙмы, ҡулға алып, Йәрүсәлимгә[†] алып килергә ниәтләне.

3Юлда барғанда, инде Дамаскка яҡынлашып килгәндә, ҡапыл Шаулдың тирә-яғы күктән төшкән яҡтылыҡтан балҡып китте[+]. 4Ул ергә йығылды һәм:

– Шаул, Шаул! Ниңә һин Мине эҙәрлекләйһең? – тигән тауыш ишетте.

5– Һин кем, Әфәнде? – тип һораны Шаул.

– Мин – һин эҙәрләгән Ғайса, – тип яуап бирҙе тауыш. – 6Тор ҙа ҡалаға бар. Нимә эшләргә икәнен һиңә унда әйтерҙәр.

7Шаул менән бергә йөрөгән кешеләр өнһөҙ ҡатып ҡалды. Улар, килгән тауышты ишетһә лә, һис кемде күрмәне[+].

8Шаул ерҙән торҙо, ләкин, күҙҙәрен асҡас, бер нәмә лә күрмәй булып сыҡты. Шунлыҡтан Дамаскка уны етәкләп алып килделәр. 9Өс көн буйы ул бер нәмә лә күрмәне, ашаманы ла, эсмәне лә.


Һананиастың Шаулды һауыҡтырыуы

10Дамаскта Һананиас исемле бер шәкерт йәшәй ине. Уға килгән илаһи күренмештә[†] Раббы:

– Һананиас! – тине.

– Эйе, Раббым[+].

11– Тура урам тип аталған урамға бар ҙа Йәһүҙә[†] йәшәгән өйгә ин, Шаул исемле Тарсос кешеһен һора. Ул әлеге мәлдә доға ҡыла[+]. 12Шаулға илаһи күренмеш килде. Унда Һананиас исемле берәү уның янына килде лә, Шаулдың күҙҙәре йәнә күрә башлаһын өсөн, уға ҡулдарын ҡуйҙы, – тине Раббы.

13– Раббым! Мин был кеше хаҡында, уның Йәрүсәлимдә Һинең изге[†] халҡыңа ҡаршы ни тиклем яуызлыҡтар ҡылыуы тураһында күптәрҙән ишеттем. 14Бында ла ул баш ҡаһиндарҙан исемеңде телгә алған һәр кемде ҡулға алырға вәкәләт алып килде, – тип яуапланы Һананиас.

15Әммә Раббы уға:

– Бар, кит, сөнки Мин был кешене башҡа халыҡтарға, батшаларға һәм Исраил[†] халҡына исемемде танытһын өсөн ҡоралым итеп һайланым[+]. 16Уға Минең хаҡҡа күпме ғазап сигергә тейешлеген күрһәтермен, – тине[+].

17Һананиас барып, шул йортҡа инде. Ул Шаулға ҡулын ҡуйып:

– Шаул туған! Мине һиңә, күҙҙәрең күрә башлаһын өсөн һәм Изге Рух менән һуғарырға тип, юлыңда осраған Раббы Ғайса ебәрҙе, – тине[+].

18Шул саҡ, әйтерһең, күҙҙәрен ҡаплап торған балыҡ тәңкәләренә оҡшаш бер нәмә ҡойолоп төштө, Шаул тағы күрә башланы. Ул урынынан торҙо ла һыуға сумдырылыу йолаһын үтте. 19Ашап алғас, уға хәл инеп китте.


Шаулдың Дамаскта вәғәз һөйләп йөрөүе

Шаул шәкерттәр менән бер нисә көн Дамаскта булды[+]. 20Ундағы ғибәҙәтханаларға ингәс тә:

– Ғайса – Алла Улы,[†] – тип һөйләй ҙә башланы.

21Уны тыңлағандарҙың барыһы ла хайран ҡалып:

– Йәрүсәлимдә шул исемде телгә алыусыларҙы эҙәрләгән әҙәм түгелме һуң был? Бында ла, уларҙы бығаулап, баш ҡаһиндарға тапшырырға тип килмәнеме икән ул? – тиеште[+].

22Ә Шаулдың вәғәзләү ҡеүәте артҡандан-артты. Ғайсаның Мәсих[†] икәнлеген иҫбат итеп йөрөп, ул Дамаскта йәшәүсе йәһүдтәрҙе аптырашҡа һалды[+].

23Байтаҡ ваҡыт үткәс, йәһүдтәр уны үлтерергә һүҙ беркетте[+]. 24Уны үлтереү өсөн, ҡала ҡапҡаларын[†] көнө-төнө күҙәттеләр. Әммә Шаул уларҙың был ниәтен белеп алды. 25Төндә шәкерттәр уны, кәрзингә ултыртып, ҡала диуары буйлап ергә төшөрҙө[+].


Шаул Йәрүсәлимдә

26Йәрүсәлимгә килгәс, Шаул шәкерттәргә ҡушылырға тырышты, әммә улар Шаулдың Ғайса шәкерте булыуына ышанманы, унан ҡурҡтылар. 27Барнабас уны илселәр[†] янына алып барҙы һәм Шаулдың юлда Раббыны күреүен, Раббының уға ниҙәр әйтеүен, уның Дамаскта Ғайса тураһында ҡыйыу рәүештә вәғәзләүен һөйләп бирҙе[+].

28Раббы тураһында ҡыйыу рәүештә вәғәзләп, Шаул Йәрүсәлимдә илселәр менән бергә йөрөнө. 29Ул йыш ҡына грек телле йәһүдтәр менән әңгәмәләр ҡорҙо, бәхәсләште, ә тегеләре уны үлтерергә тырышты[+]. 30Имандаштар[†] был хаҡта белеп ҡалғас, уны Ҡайсареяға оҙаттылар, ә унан Тарсосҡа ебәрҙеләр[+].

31Бөтә Йәһүҙиә, Галилея[†] һәм Самария[†] имандаштар берҙәмлегендә[†] тыныслыҡ урынлашты, һәм ул нығынды. Раббы ҡаршыһында ҡурҡып йәшәгәнгә һәм Изге Рухтың дәртләндереүе арҡаһында иман юлындағыларҙың һаны арта барҙы.


Энейҙың һауығыуы

32Петрус иһә, бер ҡаланан икенсеһенә йөрөй торғас, Луддала йәшәүсе иманлылар янына килде. 33Унда ул фалиж һуғып, һигеҙ йыл буйы ауырып ятҡан Эней исемле бер кешене күрҙе.

34– Эней! Һине Ғайса Мәсих һауыҡтыра. Ятҡан урыныңдан тор ҙа түшәгеңде йүнәтеп һал, – тине уға Петрус.

Эней шунда уҡ торҙо[+]. 35Уның һауыҡҡанын күреп, Лудда һәм Шарондың барса халҡы Раббыға инанды.


Табиҫаның терелеүе

36Яфо ҡалаһында гел генә яҡшы эштәр ҡылған һәм фәҡирҙәргә ярҙам иткән Табиҫа (грекса «Доркас»)[*] исемле бер шәкерт ҡатын бар ине[+]. 37Шул көндәрҙә ул ҡатын ауырып китте һәм вафат булды. Уны йыуып, өҫкө ҡаттағы бер бүлмәгә һалдылар.

38Шәкерттәр Петрустың Луддала икәнен ишеткәс, Яфоға яҡын булғанлыҡтан, үҙҙәре янына тиҙерәк килеп етеүен үтенеп, ике кеше ебәрҙеләр. 39Петрус улар менән бергә Яфоға килде. Уны өҫкө ҡаттағы бүлмәгә алып менделәр. Бөтә тол ҡатындар Петрус янына йыйылды, илай-илай уға Доркас тере сағында үҙе теккән күлдәктәрҙе, кейемдәрҙе күрһәтте.

40Бүлмәнән бөтә кешене сығарып ебәргәс, Петрус тубыҡланып доға ҡылды ла мәйеткә табан боролдо:

– Табиҫа, тор!

Ҡатын күҙҙәрен асты, Петрусты күреп, тороп ултырҙы[+]. 41Петрус, ҡулын һуҙып, уға торорға ярҙам итте. Тол ҡатындарҙы һәм бүтән иманлыларҙы саҡырып, терелгән Табиҫаны уларҙың ҡаршыһына баҫтырҙы[+].

42Был хәл бөтә Яфо халҡына мәғлүм булды һәм күптәр Раббыға инанды. 43Петрус байтаҡ көндәр Яфола Шимғон исемле күн оҫтаһының өйөндә йәшәне.

#### 10


Йөҙ башы Корнелиус

1Ҡайсареяла Италия полкы тип аталған ғәскәрҙә йөҙ башы булып хеҙмәт иткән Корнелиус исемле бер кеше бар ине. 2Ул үҙе лә, уның бөтә ғаиләһе лә Алланы ололап, Унан ҡурҡып йәшәне. Ул йәһүдтәргә мул хәйер-саҙаҡалар бирер һәм һәр ваҡыт Аллаға доға ҡылыр булды[+].

3Бер көн, көндөҙгө өстәр тирәһендә, Корнелиусҡа ап-асыҡ булып Алланың бер фәрештәһе[†] күренде. Фәрештә уның янына килеп:

– Корнелиус! – тине[+].

4Корнелиус уға ҡото осоп ҡараны:

– Нимә, әфәнде?

– Доғаларың һәм хәйер-саҙаҡаларың ҡорбанға[†] һаналып, Алла[†] хозурында ҡабул ҡылынды, – тип яуап бирҙе фәрештә. –[+] 5Хәҙер Петрус тип тә йөрөтөлгән Шимғонды алып килергә Яфоға кешеләр ебәр. 6Ул күн оҫтаһы Шимғонда туҡталған, ә уның өйө диңгеҙ буйында урынлашҡан[+].

7Фәрештә киткәс, Корнелиус ике хеҙмәтсеһен һәм үҙенең шәхси йомоштарын үтәгән диндар бер ғәскәриҙе саҡырып алды. 8Уларға барыһын да аңлатҡас, Яфоға ебәрҙе.


Петрус күргән илаһи күренмеш

9Икенсе көндө төш мәлендә, был кешеләр ҡалаға етеп килгәндә, Петрус яҫы түбәле өйҙөң башына доға ҡылырға менде[+]. 10Ул асыҡҡайны, ашағыһы килде. Өйҙә табын әҙерләнгән арала, Петрусҡа илаһи күренмеш[†] иңде. 11Ул күктең асылыуын һәм унан ҙур туҡымаға оҡшаған бер нәмәнең дүрт мөйөшөнән тотолған килеш ергә төшөрөлгәнен күрҙе. 12[+]Уның эсендә ерҙә йәшәгән һәр төрлө дүрт аяҡлы хайуандар, һөйрәлеүселәр һәм ҡоштар бар ине.

13Бер тауыш уға:

– Тор, Петрус, быларҙы һуйып аша, – тине.

14Әммә Петрус:

– Юҡ, Раббым! Минең бер ҡасан да шаҡшы йәки хәрәм нәмә ашағаным булманы, – тине[+].

15Шунда тауыш икенсе тапҡыр яңғыраны:

– Алла таҙа тип иғлан иткәнде шаҡшыға һанама![+]

16Өс тапҡыр шулай ҡабатланды ла туҡыма шунда уҡ күккә күтәрелде. 17Петрус үҙе күргән был илаһи күренмештең нимә аңлатҡанын уйлап, аптырап торған арала, Корнелиус ебәргән кешеләр Шимғондың өйөн эҙләп табып, ҡапҡа[†] төбөнә килеп баҫтылар.

18Улар ҡысҡырып:

– Петрус тип тә йөрөтөлгән Шимғон бында туҡталдымы? – тип һоранылар.

19Әле һаман үҙенә килгән илаһи күренмеш тураһында уйланып торғанда, Изге[†] Рух Петрусҡа:

– Ана, һине өс кеше эҙләп килгән[+]. 20Аҫҡа төш тә, бер ниндәй икеләнеүһеҙ улар менән кит. Уларҙы Мин ебәрҙем, – тине.

21Петрус Корнелиус ебәргән кешеләр янына төштө:

– Һеҙ эҙләгән кеше – мин, – тине. – Ниндәй йомош менән йөрөйһөгөҙ?

22– Беҙҙе тәҡүә һәм Алланы ололап йәшәгән, барлыҡ йәһүд халҡында хөрмәт ҡаҙанған йөҙ башы Корнелиус ебәрҙе. Изге фәрештә уға һине үҙенең өйөнә саҡырырға, һинең һөйләгәндәреңде тыңларға бойорҙо, – тинеләр[+].


Петрус менән Корнелиустың осрашыуы

23Петрус был кешеләрҙе алып инеп ҡунаҡ итте. Ә иртәгеһен улар менән бергә юлға сыҡты. Яфонан булған ҡайһы бер имандаштар[†] ҙа уларға эйәрҙе. 24Икенсе көндө Ҡайсареяға килеп еттеләр. Корнелиус туғандарын һәм яҡын дуҫтарын йыйып, уларҙы көтөп тора ине инде. 25Инеп килгән Петрусҡа ҡаршы сыҡҡан Корнелиус, уның аяҡтарына йығылып, йөҙтүбән ергә ҡапланды[+].

26– Тор, мин дә кеше бит, – тине Петрус, уны торғоҙоп[+].

27Улар һөйләшә-һөйләшә өйгә инде. Петрус унда йыйылған халыҡты күреп:

28– Һеҙ, әлбиттә, йәһүдкә башҡа халыҡ кешеләре менән аралашырға, ҡунаҡҡа йөрөргә рөхсәт ителмәгәнен беләһегеҙ. Әммә Алла миңә бер кемде лә шаҡшы йәки хәрәм тип иҫәпләмәҫкә кәрәклеген аңғартты[+]. 29Шуға, һеҙ мине саҡырыу менән, һис һүҙһеҙ янығыҙға килдем. Инде әйтегеҙ: ни өсөн минең арттан кешеләр ебәрҙегеҙ? – тине.

30– Өс көн элек ошо ваҡытта, сәғәт өстә үҙ өйөмдә доға ҡыла инем, – тине Корнелиус. – Ҡапыл алдымда ялтырап торған кейем кейгән бер әҙәм пәйҙә булды 31һәм миңә: «Корнелиус, Алла һинең доғаңды ишетте һәм хәйерҙәреңде иҫкә алды. 32Яфонан Петрус тип тә йөрөтөлгән Шимғонды алып килергә кешеләр ебәр. Ул хәҙер диңгеҙ буйында йәшәгән күн оҫтаһы Шимғондың өйөндә ҡунаҡта», – тине. 33Мин шунда уҡ һиңә кешеләр ебәрҙем, һәм һин килеп яҡшы иттең. Хәҙер беҙ һәммәбеҙ, Раббы[†] һиңә һөйләргә ҡушҡан һүҙҙәрҙе тыңлар өсөн, Алла алдында торабыҙ.


Петрустың вәғәзе

34[+]– Алланың ысынлап та барыһына ла тигеҙ ҡарағанын мин хәҙер аңлайым, – тип һүҙен башланы Петрус. –[+] 35[+]Ул, ниндәй халыҡтан булыуына ҡарамаҫтан, Алланан ҡурҡҡан һәм хаҡ эштәр ҡылған кешене хуш күрә[+]. 36Алла, Ғайса Мәсих[†] аша килгән тыныслыҡ хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] һөйләп, Исраил[†] халҡына Үҙенең һүҙен ебәрҙе. Ғайса – бөтәһенең Хакимы[+]. 37Яхъя һыуға сумдырылыу йолаһын үтергә саҡырып иғлан итә башлағандан һуң, Галилеянан[†] алып бөтөн Йәһүҙиәлә ниҙәр булғанын һеҙ беләһегеҙ:[+] 38Алла, назаралы Ғайсаны Изге Рух менән мәсехләп, Уға ҡөҙрәт бирҙе һәм Ғайса, яҡшылыҡтар ҡылып, Иблис[†] йонсотҡан кешеләрҙе һауыҡтырып йөрөнө, сөнки Алла Уның менән булды[+]. 39Беҙ – йәһүдтәр илендә һәм Йәрүсәлимдә[†] Ул ҡылған барса эштәрҙең шаһитыбыҙ. Уны ағас бағанаға аҫып үлтерҙеләр, 40-41ә өсөнсө көндә Алла Уны терелтеп торғоҙҙо. Ғайсаны бөтә халыҡҡа түгел, ә беҙгә, Үҙе алдан уҡ һайлап алған, Ғайса үленән терелеп торғандан һуң Уның менән бергә ашап-эскән шаһиттарына, күрһәтте. 42Ғайса – тереләргә һәм үлеләргә Алла тарафынан билдәләп ҡуйылған Хөкөмдар. Ул беҙгә ошо хаҡта халыҡҡа вәғәз әйтергә һәм шаһитлыҡ ҡылырға бойороҡ бирҙе[+]. 43[+]Уға инанған һәр кемдең гонаһтары[†] Уның исеме аша ғәфү ителәсәк, тип барса пәйғәмбәрҙәр[†] Уның тураһында һөйләне, – тине Петрус[+].


Мәжүсиҙәрҙең Изге Рухты ҡабул итеүе

44Петрус быларҙы һөйләгән ваҡытта уҡ тыңлаусыларға Изге Рух иңде. 45Петрус менән бергә килгән сөннәтле иманлылар Изге Рухтың мәжүсиҙәргә[†] лә бирелеүенә бик ғәжәпләнде. 46Сөнки тегеләрҙең, таныш булмаған телдәрҙә һөйләшеп, Аллаға дан яуҙырғандарын ишетте. Шул ваҡыт Петрус:[+]

47– Был кешеләр беҙҙең кеүек үк Изге Рухты ҡабул итеп алды. Шулай булғас, уларҙың һыуға сумдырылыуына кем ҡамасаулай алыр? – тине[+].

48Шулай итеп, Петрус уларҙы Ғайса Мәсих исеме менән һыуға сумдырырға ҡушты. Һуңынан улар Петрустан үҙҙәре янында бер нисә көнгә ҡалыуын һоранылар[+].

#### 11


Йәрүсәлимдә Петрустың аҡланыуы

1Илселәр[†] һәм Йәһүҙиәләге имандаштар[†] башҡа халыҡтарҙың да Алла[†] һүҙен ҡабул иткәнен ишетте. 2-3Петрус Йәрүсәлимгә[†] килгәс, сөннәтле иманлылар уға:

– Һин, сөннәтһеҙ[†] кешеләр янына инеп, улар менән бергә ашағанһың, – тип ғәйеп ташланы[+][+].

4Петрус уларға баштан башлап ентекләп аңлатып бирҙе:

5– Яфо ҡалаһында доға ҡыла инем, шул мәл миңә илаһи күренмеш[†] иңде: ҙур туҡымаға оҡшаған бер нәмә дүрт мөйөшөнән тотолған килеш күктән минең яныма төшөрөлдө[+]. 6Эсенә күҙ һалғас, унда ерҙә йәшәүсе дүрт аяҡлы хайуандарҙы, йәнлектәрҙе, һөйрәлеүселәрҙе һәм ҡоштарҙы күрҙем. 7Шунан һуң: «Тор, Петрус, быларҙы һуйып аша», – тигән тауыш ишеттем. 8«Юҡ, Раббым! Минең бер ҡасан да шаҡшы йәки хәрәм нәмәләрҙе ауыҙыма алғаным юҡ», – тинем мин. 9Күктән тауыш миңә тағы: «Алла таҙа тип иғлан иткәнде шаҡшыға һанама!» – тине[+]. 10Өс тапҡыр шулай ҡабатланғандан һуң, барыһы ла кире күккә тартып алынды.

11Нәҡ шул ваҡытта Ҡайсареянан миңә ебәрелгән өс кеше мин туҡтаған йорт алдында тора. 12Изге[†] Рух миңә бер ниндәй икеләнеүһеҙ улар менән барырға ҡушты. Янымдағы бынау алты имандаш та минең менән бергә китте. Беҙ мине саҡырған кешенең өйөнә килеп еттек[+]. 13Ул нисек итеп үҙ өйөндә фәрештәне[†] күреүе хаҡында һөйләне. Фәрештә уға: «Петрус тип тә йөрөтөлгән Шимғонды саҡырыу өсөн Яфоға кешеләр ебәр[+]. 14Ул һеҙгә килтергән хәбәр аша һин үҙең дә, бөтөн йортоң да ҡотолорһоғоҙ», – тип әйткән.

15Мин һөйләй башлағас, тәүҙә беҙгә иңгән кеүек, уларға ла Изге Рух иңде[+]. 16Шунда мин Раббының: «Яхъя кешеләрҙе һыуға сумдырҙы, ә һеҙ Изге Рухҡа сумдырылырһығыҙ», – тигән һүҙҙәрен иҫкә төшөрҙөм[+]. 17Раббы[†] Ғайса Мәсихкә[†] инанғандан һуң беҙгә биргән бүләген Алла уларға ла биргән икән, Аллаға ҡаршы торорға мин кем һуң? – тине Петрус[+].

18Быны ишеткәс, бөтәһе лә тынысланды. Шунан Алланы данлап:

– Тимәк, йәшәүгә алып барған тәүбә юлын Алла башҡа халыҡтарға ла асҡан, – тинеләр.


Антиохияла имандаштар берҙәмлеге

19Стефанустың үлеменән һуң башланған эҙәрләүҙәр арҡаһында таралышҡан иманлылар, йәһүдтәр алдында ғына вәғәз һөйләп, Фойникә өлкәһенә, Кипрға һәм Антиохия ҡалаһына тиклем барып етте[+]. 20Әммә улар араһындағы ҡайһы бер Кипр һәм Курене кешеләре, Антиохияға килгәс, башҡа халыҡ кешеләренә лә Раббы Ғайса хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] еткерҙе. 21Раббының көсө улар менән булды һәм бик күптәр, инанып, Раббыға табан боролдо.

22Был туралағы хәбәр Йәрүсәлимдәге имандаштар берҙәмлегенә[†] лә барып етте. Барнабасты Антиохияға ебәрҙеләр[+]. 23Ул килеп, Алланың бындағы кешеләргә булған мәрхәмәтен[†] күргәс, шатланды һәм бөтәһен дә Раббыға ысын күңелдән тоғро булып ҡалырға өндәне. 24Барнабас Изге Рух һәм иман менән тулы изгелекле кеше ине. Күптәр, Раббыға инанып, иман юлындағылар төркөмөнә ҡушылды[+].

25Шунан һуң Барнабас, Шаулды[†] эҙләп, Тарсосҡа китте, уны табып[+] 26Антиохияға алып килде. Улар бында бер йыл торҙолар, имандаштар берҙәмлеге менән осрашып, күп кешеләрҙе өйрәттеләр. Шәкерттәрҙе мәсихселәр[†][*] тип иң тәүҙә Антиохия ҡалаһында атай башланылар.

27Шул осорҙа Йәрүсәлимдән Антиохияға бер нисә пәйғәмбәр[†] килде[+]. 28Уларҙың Һағаб исемле береһе тороп баҫты ла, Рух арҡылы алдан күреп, бөтә донъяла ҡаты аслыҡ буласағын әйтте. Ул аслыҡ ҡайсар[*] Клаудиус заманында булды[+]. 29Шунан һуң шәкерттәр, һәр береһе үҙ хәленән килгәнсә, Йәһүҙиәлә йәшәгән имандаштарына ярҙам ебәрергә булды. 30Ниәттәрен бойомға ашырып, Барнабас менән Шаул аша йыйылған бүләктәрҙе берҙәмлек өлкәндәренә[†] ебәрҙеләр.

#### 12


Петрустың ҡулға алыныуы һәм азат ителеүе

1Шул ваҡыттарҙа Һируд[†] батша[*] имандаштар берҙәмлегендәге[†] ҡайһы бер кешеләрҙе эҙәрлекләй башланы. 2Яхъяның ағаһы Яҡупты ҡылыс менән сабып үлтертте[+]. 3Быға йәһүдтәрҙең ҡәнәғәт ҡалғанын күреп, Петрусты ла ҡулға алды. Был ваҡиға Сөсө икмәк байрамы көндәрендә булды[+]. 4Һируд Петрусты төрмәгә яптырҙы һәм дүртәр ғәскәриҙән торған дүрт төркөмдө ҡарауыл һағына ҡуйҙы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң уны халыҡ алдына сығарып хөкөм итергә ниәтләне[+]. 5Петрус төрмәлә һаҡ аҫтында булған ваҡытта имандаштар берҙәмлегендә уның өсөн Аллаға ғәйәт тырышып доға ҡылдылар[+].

6Һируд Петрусты халыҡ алдына сығарырға теләгән көнгә ҡаршы төндә Петрус ике сылбыр менән бығауланған хәлдә ике һаҡсы уртаһында йоҡлап ята, ә ишек янында ҡарауылсылар һаҡта тора ине. 7Ҡапыл Раббының бер фәрештәһе[†] пәйҙә булды һәм бүлмә эсе яҡтырып китте. Фәрештә Петрусты төртөп уятты:

– Тора һал!

Шунда Петрустың ҡулындағы сылбыры ысҡынып төштө[+].

8– Билеңде быу ҙа аяғыңа кей, – тине фәрештә.

Петрус әйткәнде эшләне.

– Өҫтөңә кей ҙә миңә эйәр, – тине фәрештә.

9Петрус, фәрештәнең был эштәре өндә икәнен аңламайынса, уның артынан төрмәнән сыҡты. Илаһи күренмеш[†] күрәмдер, тип уйлай ине ул. 10Улар, беренсе һәм икенсе һаҡсыны үткәндән һуң, ҡалаға сыға торған тимер ҡапҡа[†] янына килеп еттеләр. Ҡапҡа улар алдында үҙенән-үҙе асылды. Улар урамға сыҡты. Урам буйлап аҙыраҡ барғас, фәрештә күҙ алдынан юҡҡа сыҡты[+].

11Шул ваҡыт Петрус иҫенә килеп: «Хәҙер мин ысынлап та беләм: Раббы[†] Үҙенең фәрештәһен ебәргән. Ул мине Һируд ҡулынан һәм йәһүд халҡы миңә бирергә теләгән язанан ҡотҡарҙы», – тип уйланы[+].

12Барыһын да аңлағас, ул Маркус тип тә йөрөтөлгән Яхъяның әсәһе Мәрйәмдең өйөнә килде. Унда йыйылған күп халыҡ доға ҡыла ине[+]. 13Петрустың ҡапҡа шаҡыуына Рода исемле хеҙмәтсе ҡыҙ килеп сыҡты. 14Петрусты тауышынан танығас ул, шатлығынан ишекте асырға ла онотоп, йүгереп инеп китте, йорттағыларға Петрустың ҡапҡа төбөндә тороуын хәбәр итте.

15– Аҡылдан шаштыңмы әллә! – тинеләр уға.

Ҡыҙ һаман үҙ һүҙендә ныҡ торғас:

– Уның фәрештәһелер[*], – тип яуапланылар[+].

16Петрус шаҡыуын дауам итте. Ҡапҡаны асҡас, уны күреп хайран ҡалдылар. 17Петрус, тауышланмаҫҡа ҡушып, ҡулы менән ишараланы ла Раббының нисек итеп уны төрмәнән сығарыуы тураһында һөйләп бирҙе.

– Был хаҡта Яҡупҡа ла, башҡа имандаштарға[†] ла әйтегеҙ, – тине лә улар янынан башҡа ергә китте[+].

18Таң атҡас, ҡот осҡос шау-шыу күтәрелде. Һаҡсылар бер-береһенән: «Петрус ҡайҙа булған икән?» – тинеләр. 19Һируд Петрусты эҙләргә бойорҙо, әммә таптыра алмағас, һаҡсыларҙан һорау алды һәм уларҙы үлтерергә әмер бирҙе.


Һируд батшаның үлеме

Бынан аҙаҡ Һируд Йәһүҙиәнән Ҡайсареяға китте һәм шунда ҡалды. 20Һируд Тир һәм Сидон ҡалалары халҡына бик асыулы ине. Ә был ҡалалар, аҙыҡ-түлек менән Һирудтың биләмәләренән тәьмин ителгәнгә күрә, бергәләшеп батшаға вәкилдәр ебәрҙеләр. Улар, батша һарайына идара иткән Бластосты үҙ яҡтарына ауҙарып алғандан һуң, тыныслыҡ һоранылар. 21Билдәләнгән көндө Һируд, батша кейемдәре кейеп, хөкөм итеү урынына ултырҙы һәм улар алдында телмәр тотто. 22Ә халыҡ уның һүҙен хуплап:

– Был тауыш – кеше тауышы түгел, был – илаһ тауышы, – тип ҡысҡырҙы.

23Һируд Алланы дан-шөһрәткә[†] күммәгән өсөн Раббының бер фәрештәһе ҡапыл уға килтереп һуҡты. Эсенән ҡорттар ашап, Һируд йән бирҙе[+].

24Алла[†] һүҙе иһә таралғандан-таралды, уны ҡабул итеүселәрҙең һаны арта барҙы[+]. 25Ә Барнабас менән Шаул,[†] үҙҙәренә тапшырылған эште башҡарғандан һуң, Маркус тип тә йөрөтөлгән Яхъяны ла алып, Йәрүсәлимдән[†] Антиохияға ҡайттылар[+].

#### 13


Барнабас менән Шаулға изге хеҙмәт йөкмәтелеү

1Антиохиялағы имандаштар берҙәмлегендә[†] пәйғәмбәрҙәр,[†] остаздар бар ине: Барнабас, Шимғон (уны тағы Нигер тип тә атайҙар), Курененан Лукиос, өлкә идарасыһы Һируд[†] менән бергә тәрбиәләнгән Манаен һәм Шаул.[†][+] 2Бер ваҡыт, улар Раббыға хеҙмәт иткәндә һәм ураҙа тотҡанда, Изге[†] Рух:

– Хеҙмәтемде башҡарыу өсөн Үҙем һайлап алған Барнабас менән Шаулды Миңә бирегеҙ, – тине[+].

3Ураҙа тотҡандан һәм доға ҡылғандан һуң, Барнабас менән Шаулдың баштарына ҡулдарын ҡуйып, уларҙы оҙатып ебәрҙеләр.


Барнабас менән Шаул Кипрҙа

4Изге Рух тарафынан ебәрелгән Барнабас һәм Шаул Селеукея ҡалаһына килде, унан һыу юлы менән Кипр утрауына киттеләр. 5Утрауҙағы Саламис ҡалаһына килгәс, йәһүдтәрҙең ғибәҙәтханаларында[†] Алла[†] һүҙен вәғәзләнеләр. Яхъя ла улар менән ине, ярҙам итеп йөрөнө[+]. 6Бөтә утрауҙы үтеп, улар Пафос ҡалаһына килде. Бында улар сихырсы һәм ялған пәйғәмбәр Бар-Йеһошуағ исемле йәһүд кешеһен осратты[+]. 7Ул өлкә башлығы, бик аҡыллы кеше Сергиос Паулустың хеҙмәтсеһе ине. Сергиос Паулус, Алла һүҙен тыңларға теләп, Барнабас менән Шаулды үҙ һарайына саҡырҙы. 8Ә Әлүмас (был Бар-Йеһошуағтың икенсе исеме – «сихырсы»), өлкә башлығының иманға[†] килеүенә аяҡ салырға тырышып, уларға ҡаршы торҙо. 9Әммә Изге Рух менән һуғарылған Шаул, уны Паулус тип тә атайҙар, Әлүмасҡа туп-тура ҡарап:[+]

10– Эй, һин, эсе тулы ялған һәм мәкер, Иблис[†] улы, һәр төрлө хаҡлыҡтың[†] дошманы! Раббының тура юлын боҙоп күрһәтергә тырышыуҙан туҡтайһыңмы, юҡмы? – тине. – 11Әле Раббының ҡулы һинең өҫтөңдә: һин һуҡыраясаҡһың һәм Алла билдәләгән бер ваҡытҡаса ҡояшты күрмәйәсәкһең.

Шунда уҡ Бар-Йеһошуағты томан һәм ҡараңғылыҡ ҡаплап алды, һәм ул, берәйһе етәкләмәҫме икән тип, әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа табан атланы.

12Өлкә башлығы, был хәлде күреп, Раббы[†] тураһындағы тәғлимәттең ҡөҙрәтенә таң ҡалды һәм Раббыға инанды.


Паулустың Писидиә өлкәһендәге Антиохияла сығышы

13Паулус һәм уның юлдаштары, Пафостан һыу юлы менән Памфулия өлкәһендәге Перге ҡалаһына килде. Яхъя, уларҙан айырылып, Йәрүсәлимгә[†] ҡайтты,[+] 14ә ҡалғандар Пергенан Писидиә өлкәһендәге Антиохияға китте.

Шәмбе көндө[†] улар ғибәҙәтханаға инеп ултырҙы. 15Ҡанундан[†] һәм пәйғәмбәрҙәр яҙған китаптарҙан өҙөктәр уҡығандан һуң, ғибәҙәтхана башлыҡтары уларға хеҙмәтсе аша:

– Туғандар! Халыҡҡа еткерергә теләгән нәсихәтегеҙ булһа, һөйләгеҙ, – тигән һүҙҙәрҙе еткерҙе[+].

16Паулус тороп баҫты ла ҡулы менән ишаралап тынлыҡҡа саҡырҙы:

– Исраилдар[†] һәм Алланан ҡурҡыусы башҡалар, тыңлағыҙ! 17[+]Исраил халҡының Аллаһы беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙы һайлап алған. Мысыр[†] ерендә булғандарында уларҙы бөйөк халыҡ иткән һәм Үҙенең ҡөҙрәте менән Мысырҙан алып сыҡҡан[+]. 18Сүлдә ҡырҡ йыл буйы уларға ҡарата түҙемлек һаҡлаған[+]. 19Ҡәнғән[†] ерендә ете халыҡты юҡ иткәндән һуң, шул ерҙе Исраил халҡына аҫабалыҡҡа биргән[+]. 20[+][+]Шулай дүрт йөҙ илле йыл үткән. Шунан һуң, Шемуил пәйғәмбәр йәшәгән осорға тиклем, уларға хөкөмдарҙар биреп торған. 21[+]Шунан улар батша һораған, һәм Алла Бинйәмин нәҫеленән булған Ҡиш улы Шаулды биргән. Ул ҡырҡ йыл идара иткән[+]. 22[+]Уны тәхеттән төшөргәс, батша итеп Дауытты[†] ҡуйған һәм уның хаҡында: «Мин күңелемә хуш килгән Ишай улы Дауытты таптым. Ул Мин нимә теләһәм, шуны эшләр», – тигән[+].

23[+]Алла, Үҙенең вәғәҙәһе буйынса, Исраил халҡына Дауыт нәҫеленән Ҡотҡарыусы[†] Ғайсаны ебәрҙе. 24Ҡотҡарыусы килерҙән алда Яхъя бөтә Исраил халҡын тәүбәгә килеү билдәһе итеп һыуға сумдырылыу йолаһын үтәргә өндәне[+]. 25Хеҙмәтенең аҙағында Яхъя: «Мине кем тип уйлайһығыҙ? Мин һеҙ көткән кеше түгел. Әммә минең арттан Берәү килә. Мин Уның аяҡ кейеменең бауын сисергә лә лайыҡ түгелмен», – тине[+].

26– Туғандар! – тип һүҙен дауам итте Паулус. – Ибраһим[†] нәҫеле балалары һәм Алланы ололаусы башҡа кешеләр! Ҡотҡарылыу хаҡындағы был хәбәр беҙгә ебәрелде. 27Йәрүсәлим халҡы һәм уларҙың башлыҡтары Ғайсаның кем икәнен таныманы, Уны хөкөм итеп, пәйғәмбәрҙәрҙең һәр шәмбе уҡыла торған һүҙҙәрен ғәмәлгә ашырҙы[+]. 28Үлем язаһына тарттырырлыҡ һис бер ғәйеп тапмаһалар ҙа, Пилатостан Уны үлтереүҙе талап иттеләр[+]. 29Ғайса хаҡында Изге Яҙмала[†] яҙылғандарҙың бөтәһе лә тормошҡа ашҡас, Уны арҡысаҡтан[†] төшөрөп, ҡәбергә һалдылар[+]. 30Әммә Алла Уны үленән терелтте[+]. 31Ул Үҙе менән Галилеянан[†] Йәрүсәлимгә килгән кешеләргә күп көндәр дауамында күренде. Хәҙер ул кешеләр – халыҡ алдында Уның шаһиттары[+].

32-33[+]Беҙ һеҙгә Һөйөнөслө Хәбәр[†] алып килдек: Алла Ғайсаны терелтеп, аталарыбыҙға биргән вәғәҙәне беҙҙең өсөн, йәғни уларҙың балалары өсөн, ғәмәлгә ашырҙы. Был Зәбүр[†] китабының икенсе мәҙхиәһендә яҙылғанса булды:

«Һин – Минең Улым,
Мин бөгөндән Һиңә Ата[†] булдым»[+].

34[+]Тәнен серетмәйенсә Уны үленән терелтеп торғоҙоуы тураһында иһә Алла былай тигән:

«Дауытҡа бирелгән изге һәм ышаныслы вәғәҙәне
һеҙҙең өсөн бойомға ашырасаҡмын»[+].

35[+]Һәм бүтән бер урында ла:

«Изге бәндәңдең тәнен серетмәҫһең», –

тип яҙылған[+].

36Үҙ мәлендә Алла ихтыярына хеҙмәт иткән Дауыт иһә вафат булды, аталары янына ерләнде. Уның тәне серене[+]. 37Ә Алла терелтеп торғоҙған Зат серемәне.

38[+]– Шулай итеп, туғандар, һеҙгә мәғлүм булһын! – тип һүҙен дауам итте Паулус. – Һеҙгә Ғайса аша гонаһтарығыҙҙың[†] ғәфү ителеүе хаҡында белдерелә[+]. 39Муса[†] ҡануны тормошҡа ашыра алмағанды Ғайса атҡарҙы: Уға инанған һәр кем Уның аша Алла тарафынан аҡланыр[+]. 40Һаҡ булығыҙ, һеҙҙең менән пәйғәмбәрҙәр әйткәнсә килеп сыҡмаһын:[+]

41[+]«Мыҫҡыл итеүселәр, ҡарағыҙ!
Хайран ҡалып юҡҡа сығығыҙ.
Һеҙҙең көндәрҙә Мин шундай ғәмәл ҡылам,
һөйләһәләр ҙә, ышанмаҫһығыҙ».

42Паулус менән Барнабас ғибәҙәтхананан сыҡҡанда, халыҡ уларҙан, киләһе шәмбелә лә ошо хаҡта һөйләгеҙ әле, тип үтенде.

43Йыйылыш таралғандан һуң күп йәһүдтәр һәм, йәһүд диненә күскән диндар кешеләр Паулус менән Барнабас артынан эйәрҙе. Илселәр,[†] улар менән әңгәмә ҡороп, уларҙы Алла мәрхәмәтендә[†] ҡалырға өгөтләне[+].

44Икенсе шәмбелә бөтә ҡала тиерлек Раббы һүҙен тыңларға йыйылды. 45Ә йәһүдтәр, халыҡтың күплегенә көнләшеүҙән эстәре ташып, Паулус әйткәндәргә ҡаршы әрләшә башланы[+]. 46Паулус менән Барнабас ҡыйыу рәүештә:

– Алла һүҙе иң элек һеҙгә иғлан ителергә тейеш ине, – тинеләр. – Әммә һеҙ уны кире ҡағаһығыҙ һәм шуның менән үҙегеҙҙең мәңгелек тормошҡа лайыҡ түгел икәнегеҙҙе күрһәтәһегеҙ. Шунлыҡтан беҙ башҡа халыҡтарға мөрәжәғәт итәбеҙ[+]. 47[+]Раббы бит беҙгә:

«Ҡотолоу Һинең аша
ер йөҙөнөң иң алыҫ төбәктәренә барып етһен тип,
Һине халыҡтар өсөн
яҡтылыҡ сығанағы итеп ҡуйҙым», –

тигән бойороҡ бирҙе[+].

48Йәһүд булмағандар был һүҙҙәрҙе ишетеп ҡыуанды һәм Раббы һүҙен данланы. Мәңгелек тормош өсөн һайлап алынғандарҙың барыһы ла иманға килде.

49Раббы һүҙе шул тирәләге барса ерҙәргә таралды.

50Әммә йәһүдтәр, мәшһүр ғаиләләрҙән булған диндар ҡатындарҙы һәм ҡаланың етәксе кешеләрен ҡотортоп, Паулус менән Барнабасты эҙәрләне, уларҙы был төбәктән ҡыуҙыртты[+]. 51Паулус менән Барнабас иһә, уларға ҡаршылыҡ йөҙөнән, аяҡтарындағы туҙанды ҡағып төшөрҙө[*] һәм Иконион ҡалаһына китте[+].

52Ә шәкерттәрҙең күңеле ҡыуаныс һәм Изге Рух менән һуғарылды[+].

#### 14


Паулус менән Барнабас Иконион ҡалаһында

1Иконионда Паулус менән Барнабас, ғәҙәттәгесә, йәһүдтәр ғибәҙәтханаһына[†] инде. Уларҙың тәьҫирле итеп һөйләүенән бик күп йәһүдтәр һәм башҡа халыҡ кешеләре Раббыға инанды[+]. 2Ә иманға[†] килмәгән йәһүдтәр, йәһүд булмағандарҙы иманлыларға ҡаршы ҡотортоп, уларға ҡарата дошманлыҡ уятты. 3Паулус менән Барнабас бында байтаҡ ваҡыт булды. Раббы[†] тураһында ҡыйыу рәүештә вәғәзләнеләр һәм Раббы, Үҙенең мәрхәмәте[†] хаҡындағы хәбәрҙе раҫлап, уларҙың ҡулы менән хикмәтле билдәләр һәм мөғжизәләр ҡылды[+]. 4Ҡала халҡы икегә бүленде: бер өлөшө – йәһүдтәр, икенселәре илселәр[†] яҡлы булды[+]. 5Ахырҙа йәһүд булмағандар һәм йәһүдтәр, үҙҙәренең башлыҡтары менән бергә илселәргә ташланып, уларҙы таш менән бәреп үлтерергә ниәтләне. 6Был хаҡта белеп ҡалғандан һуң, илселәр Лукауния өлкәһенә ҡасып китте. Ундағы Лустра, Дербе ҡалаларында һәм шул тирәләге ерҙәрҙә[+] 7халыҡҡа Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] һөйләүҙәрен дауам иттеләр.


Лустра ҡалаһында булған хәлдәр

8Лустра ҡалаһында аяҡтары йөрөмәгән бер кеше бар ине. Ул, тыумыштан уҡ ғәрип булып, бер ҡасан да атлай алмаған ине[+]. 9Ул да Паулус һөйләгән һүҙҙәрҙе тыңлап ултырҙы. Паулус уға туп-тура ҡараны ла, ғәриптең шифа аласағына ышанысы барлығын күреп, көслө тауыш менән:[+]

10– Тор, аяғыңа баҫ, – тип әйтте.

Теге һикереп торҙо ла атлап китте[+]. 11Халыҡ иһә, Паулустың нимә эшләгәнен күреп, Лукауния ерлеге телендә:

– Беҙҙең яныбыҙға кеше ҡиәфәтендә илаһтар төштө! – тип ҡысҡыра башланы[+].

12Барнабасты – Зевс тип, ә Паулусты, башлыса ул һөйләгәнгә күрә, Гермес[*] тип атанылар. 13Ҡала ситендә урынлашҡан Зевс ҡорамының[†] ҡаһины[†] иһә ҡапҡа[†] алдына үгеҙҙәр һәм сәскә бәйләмдәре алып килде, халыҡ менән бергә ҡорбан[†] килтерергә булды[+].

14Илселәр Барнабас менән Паулус был хаҡта белеп ҡалғас, өҫтәрендәге кейемдәрен йыртҡысланы, халыҡ төркөмөнә ташланып:[+]

15– Һеҙ нимә эшләйһегеҙ? – тип ҡысҡырҙы. – Беҙ – һеҙҙең кеүек үк кешеләр! Һеҙгә Һөйөнөслө Хәбәр алып килдек һәм, ялған илаһтарҙан арынып, күкте, ерҙе, диңгеҙҙе, уларҙағы бөтә нәмәне бар ҡылған тере Аллаға килеүегеҙҙе теләйбеҙ[+]. 16Элек Ул бөтә халыҡтарға үҙҙәренең юлдарынан барырға ихтыяр бирә ине[+]. 17Әммә, яҡшылыҡтар ҡылып, Үҙен күрһәтеп торҙо: ваҡытында күктәрҙән ямғыр яуҙырып, мул уңыш биреп, һеҙҙе ризыҡ менән тәьмин итте, йөрәктәрегеҙҙе ҡыуаныс менән тултырҙы[+].

18Ошо һүҙҙәр менән дә улар халыҡты үҙҙәренә ҡорбан килтермәҫкә көскә-көскә генә күндерә алды.


Сүриә Антиохияһына ҡайтыу

19Шулай ҙа Антиохиянан һәм Икониондан килгән ҡайһы бер йәһүдтәр халыҡты үҙҙәренең яғына ауҙарҙы. Паулусты таш бәреп туҡманылар ҙа, үлде тип уйлап, ҡаланан тышҡа сығарып ташланылар[+]. 20Әммә эргәһенә шәкерттәре йыйылып киткәс, Паулус тороп кире ҡалаға инде.

Икенсе көндө ул Барнабас менән Дербе ҡалаһына юл тотто. 21Был ҡалала Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләп, шәкерттәр һанын байтаҡҡа арттырҙылар. Аҙаҡ Лустра, Иконион һәм Антиохия ҡалаларына ҡайтып, 22унда шәкерттәрҙең рухын күтәрҙеләр, иманда ныҡ торорға өндәнеләр.

– Алла Батшалығына[†] инер өсөн күп михнәттәр аша үтергә тура киләсәк, – тине улар[+].

23Улар һәр берҙәмлеккә[†] өлкәндәр[†] тәғәйенләнеләр һәм, ураҙа тотоп доға ҡылғандан һуң, уларҙы үҙҙәре инанған Раббының ҡулына тапшырҙылар[+].

24Бынан аҙаҡ улар, Писидиә аша үтеп, Памфулияға килде. 25Пергела Алла[†] һүҙен бәйән иткәс, Атталея ҡалаһына йүнәлделәр. 26Атталеянан һыу юлы менән Антиохияға киттеләр. Ошо ҡалала Паулус менән Барнабас, үҙҙәренә тәғәйенләнгән эште атҡарыу өсөн, Алланың мәрхәмәтенә тапшырылғайны[+]. 27Улар, Антиохияға ҡайтып еткәс, имандаштар берҙәмлеген йыйып, Алланың үҙҙәре аша ниҙәр эшләгәнен, Уның йәһүд булмағандарға иман ишеген асҡанын – бөтәһен дә һөйләп бирҙеләр. 28Паулус менән Барнабас шәкерттәр янында байтаҡ ваҡытҡа туҡталды.

#### 15


Йәрүсәлимдә илселәр йыйылышы

1Йәһүҙиәнән Антиохияға ниндәйҙер кешеләр килеп иманлыларҙы:[†]

– Муса[†] ҡануны[†] ҡушҡанса сөннәткә ултырмаһағыҙ, ҡотола алмаясаҡһығыҙ, – тип өйрәтә башланы[+].

2Паулус һәм Барнабас теге кешеләр менән ризалашманы һәм улар араһында ҡыҙыу бәхәс тыуҙы. Шунлыҡтан Паулус менән Барнабасҡа, тағы бер нисә кешегә, Йәрүсәлимгә[†] барып, илселәр[†] һәм берҙәмлек[†] өлкәндәре[†] менән был мәсьәлә буйынса фекерләшеү бурысын йөкмәттеләр[+].

3Шулай итеп, берҙәмлек уларҙы юлға оҙатты. Фойникә һәм Самария[†] өлкәләрен үткәндә улар, йәһүд булмаған халыҡтарҙың Аллаға табан боролоуҙары тураһында һөйләп, бөтә имандаштарҙың күңелендә ҙур ҡыуаныс уятты. 4Йәрүсәлимгә килеп еткәс, берҙәмлек тә, уның өлкәндәре лә, илселәр ҙә асыҡ йөҙ менән ҡабул итте. Паулус менән Барнабас уларға Алланың үҙҙәре аша ниндәй эштәр башҡарыуы тураһында һөйләп бирҙе. 5Шунан һуң фарисейҙар[†] араһынан иманға килгән ҡайһы берәүҙәр урындарынан тороп:

– Йәһүд булмағандарҙы сөннәткә ултыртырға һәм уларҙан Муса ҡанунын тотоуҙы талап итергә кәрәк, – тинеләр.

6Илселәр һәм берҙәмлек өлкәндәре был мәсьәләне тикшерергә йыйылды. 7Оҙаҡ фекер алышҡандан һуң Петрус урынынан тороп:

– Имандаштар! – тип һүҙ башланы. – Башҡа халыҡтар Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] минән ишетеп иманға килһен өсөн, байтаҡ ваҡыт элек бөтәбеҙ араһынан Алла[†] мине һайлап ҡуйғанын беләһегеҙ[+]. 8Кешенең күңелендә ни ятҡанын белеп торған Алла, беҙгә биргән кеүек башҡаларға ла Изге[†] Рух биреп, уларҙы ҡабул итеүен күрһәтте[+]. 9Йөрәктәрен иман аша сафландырып, улар менән беҙҙең арала бер ниндәй ҙә айырма ҡалдырманы[+]. 10Шулай булғас, аталарыбыҙ ҙа, беҙ үҙебеҙ ҙә күтәрә алмаған йөктө шәкерттәр иңенә һалып, ни өсөн һеҙ хәҙер Алланы һынайһығыҙ[+]? 11Ә бит беҙ ҙә, улар кеүек үк, Раббы[†] Ғайса мәрхәмәте[†] аша ҡотолоу алыуыбыҙға ышанабыҙ[+].

12Бөтә йыйылыш тынып, Барнабас менән Паулусты тыңланы. Улар Алланың башҡа халыҡтар араһында үҙҙәре аша ҡылған хикмәттәре һәм мөғжизәләре тураһында һөйләне. 13Аҙаҡ Яҡуп һүҙ алды:

– Имандаштар, мине тыңлағыҙ![+] 14Алланың йәһүд булмаған халыҡтар тураһында хәстәрлек күрһәтә башлап, улар араһынан Үҙ халҡын булдырыуы тураһында Шимғон һөйләне. 15Пәйғәмбәрҙәрҙең[†] Изге Яҙмала[†] яҙған һүҙҙәре лә быға тап килә:

16[+]«Шунан һуң Мин кире ҡайтырмын да
Дауыттың[†] ҡолаған сатырын торғоҙормон.
Емереклектәрен ҡайтанан ҡороп,
элекке хәленә ҡайтарырмын.
17-18Шунда башҡа кешеләр,
Минең исемем менән аталған бар халыҡтар
Раббыны эҙләйәсәк».
Борондан уҡ быларҙы мәғлүм иткән
Раббы шулай ти[+].

19Шуға күрә, башҡа халыҡтар араһынан Аллаға килгән кешеләргә ҡыйынлыҡ тыуҙырырға тейеш түгелбеҙ, тип һанайым. 20[+]Киреһенсә, беҙ уларға, ялған илаһтарға ҡорбанға[†] килтерелеп хур ителгән нәмәләрҙән, енси аҙғынлыҡтан, быуып үлтерелгән хайуандың итенән һәм ҡандан тыйылығыҙ, тип яҙырға тейешбеҙ[+]. 21Сөнки Муса ҡануны элек-электән һәр ҡалала вәғәз ителә, һәр шәмбе һайын ғибәҙәтханаларҙа[†] уҡыла, – тине Яҡуп.


Йәһүд булмағандарға яуап

22Бынан аҙаҡ илселәр һәм берҙәмлек өлкәндәре, бөтә берҙәмлек менән үҙҙәре араһынан бер нисә кешене һайлап, уларҙы Антиохияға Паулус һәм Барнабасҡа эйәртеп ебәрергә ҡарар итте. Улар имандаштар араһында етәксе булған Барсаббас тип аталған Йәһүҙәне[†] һәм Силасты һайланылар[+]. 23Улар аша ошондай йөкмәткеле хат ебәрҙеләр:

«Имандаштарығыҙҙан – илселәрҙән, берҙәмлек өлкәндәренән Антиохиялағы, Сүриәләге һәм Киликиялағы бүтән халыҡтарҙан булған имандаштарға сәләм.

24Беҙҙән барған ҡайһы бер кешеләр һеҙҙе аптырашта ҡалдыра, күңелегеҙгә борсоу һала, тип ишеттек, әммә беҙ уларға ундай эш йөкмәтмәнек[+]. 25-26Шунлыҡтан беҙ, барыбыҙҙың ризалығы менән бер нисә кешене һайлап, уларҙы һеҙҙең янға үҙ ғүмерҙәрен Раббыбыҙ Ғайса Мәсихкә[†] бағышлаған, яратҡан имандаштарыбыҙ Барнабас һәм Паулус менән бергә ебәрергә булдыҡ. 27Йәһүҙә менән Силасты һеҙгә ебәрәбеҙ, улар был хатта яҙылғандарҙы телдән аңлатып бирер.

28Изге Рух ихтыяры менән беҙ һеҙҙе түбәндәге талаптарҙан башҡа бер нәмә менән дә борсомаҫҡа ҡарар иттек:[+] 29ялған илаһтарға ҡорбан итеп килтерелгән ризыҡтан, ҡандан, быуып үлтерелгән хайуандың итенән һәм енси аҙғынлыҡтан тыйылығыҙ. Үҙегеҙҙе ошо эштәрҙән һаҡлаһағыҙ, бик яҡшы булыр.

Иҫән-һау булығыҙ!»

30Шулай итеп, ебәрелгән кешеләр Антиохияға килде һәм, берҙәмлекте йыйып, хатты тапшырҙы. 31Хатты уҡығас, бөтәһе лә был йыуаныслы хәбәргә ҡыуанды. 32Йәһүҙә менән Силас, үҙҙәре лә пәйғәмбәр булараҡ, һүҙ ярҙамы менән дәртләндереп, имандаштарҙың рухын нығытты[+]. 33-34Йәһүҙә менән Силас Антиохияла күпмелер ваҡыт булғас, имандаштар уларҙы именлек теләп Йәрүсәлимгә, үҙҙәрен ебәргән кешеләр янына оҙатты[*]. 35Паулус менән Барнабас иһә Антиохияла ҡалды. Улар башҡа күп кенә имандаштар менән бергә Раббы һүҙен өйрәтте, вәғәздәр уҡыны[+].


Паулус менән Барнабастың юлдары айырылыуы

36Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Паулус Барнабасҡа, үҙҙәре Раббы һүҙен вәғәзләп йөрөгән барса ҡалаларҙағы имандаштар янына барып, уларҙың хәлен белергә тәҡдим итте. 37Барнабас Маркус тип тә йөрөтөлгән Яхъяны ла үҙҙәре менән алырға теләне[+]. 38Әммә Паулус тапшырылған эште атҡарып сығырға ярҙам итергә теләмәйенсә Памфулияла уларҙы ташлап киткән Яхъяны алырға ризалашманы[+]. 39Паулус менән Барнабас араһында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙы, һәм улар икеһе ике яҡҡа китергә булды: Барнабас, Маркусты алып, һыу юлы менән Кипрға юлланды. 40Силасты һайлаған Паулус иһә, имандаштар уны Раббы мәрхәмәтенә тапшырғандан һуң, юлға сыҡты,[+] 41берҙәмлектәрҙе нығытып, Сүриә һәм Киликия өлкәләре аша үтте.

#### 16


Тимоҫеустың Паулусты оҙатып барыуы

1Шунан һуң Паулус Дербеға, ә унан Лустраға барып етте. Унда Тимоҫеус исемле бер шәкерт бар ине. Уның әсәһе йәһүд булып, улы кеүек үк Ғайсаға инана, ә атаһы грек ине[+]. 2Лустралағы һәм Икониондағы имандаштар[†] Тимоҫеусты яҡшы яҡтан ғына телгә алды. 3Паулус уны үҙе менән бергә алып китмәксе булды, шуға күрә унда йәшәгән йәһүдтәр хаҡына уны сөннәткә ултыртты, сөнки бөтәһе лә Тимоҫеустың атаһы грек икәнен белә ине[+]. 4Ҡаланан ҡалаға сәйәхәт иткәндә, улар имандаштарға Йәрүсәлимдә[†] илселәр[†] һәм берҙәмлек[†] өлкәндәре[†] ҡабул иткән ҡарарҙарҙы еткерҙе һәм уларҙы үтәргә өндәне[+].

5Берҙәмлектәрҙең иманы нығынды һәм иманға килеүселәрҙең һаны көндән-көн арта барҙы[+].


Паулустың Македония өлкәһенә саҡырылыуы

6Паулус һәм уның юлдаштары Фругия һәм Галатия ерҙәре аша китте, сөнки Изге[†] Рух уларға Алла[†] һүҙен Асия өлкәһендә[†] һөйләргә рөхсәт итмәне[+]. 7Мусия төбәгенә еткәс, улар Биҫунияға барырға уйлағайны, әммә Ғайсаның Рухы уларҙы ебәрмәне[+]. 8Шулай итеп, улар Мусия аша үтеп, Троас ҡалаһына килде[+].

9Төндә Паулусҡа илаһи күренмеш[†] иңде. Македониянан бер кеше: «Македонияға килеп, беҙгә ярҙам ит», – тип Паулустың ҡаршыһында ялбарып баҫып тора. 10Ошо күренмештән һуң, Алла беҙҙе шунда Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] һөйләргә саҡыра, тигән фекергә килеп, шунда уҡ Македонияға китергә булдыҡ.


Лидиәнең иманға килеүе

11Троастан һыу юлы менән китеп, беҙ туп-тура Самоҫракә утрауына, ә икенсе көндө Неаполис ҡалаһына еттек. 12Унан Македонияның ул өлөшөндәге төп ҡала, Рим[†] колонияһы[*] булған Филиппойға юл тоттоҡ. Беҙ был ҡалала бер нисә көн булдыҡ[+]. 13Шәмбе көндө[†] ҡаланан сыҡтыҡ та, доға ҡылыу[†] урыны шундалыр тип уйлап, йылға буйына барҙыҡ. Унда йыйылған ҡатын-ҡыҙҙар менән һөйләшеп ултырҙыҡ. 14Араларында Түәтейра ҡалаһынан килгән, ҡуйы-ҡыҙыл төҫтәге ҡыйбатлы туҡымалар һатҡан Лидиә исемле бер ҡатын бар ине. Аллаға хөрмәт күрһәтеп йәшәгән был ҡатын Паулус һөйләгән һүҙҙәрҙе аңлаһын тип, Раббы[†] уның йөрәген асты[+]. 15Үҙе һәм өйөндәге туғандары һыуға сумдырылыу йолаһын үтәгәс, Лидиә:

– Мине Раббыға инаныусы тип һанаһағыҙ, өйөмә килеп ҡунаҡ булығыҙ, – тип инәлде һәм ахырҙа беҙҙе күндерҙе[+].


Филиппойҙа тотҡонлоҡта

16Бер көндө доға ҡылыу урынына китеп барғанда беҙгә күрәҙәселек ене эйәләшкән бер хеҙмәтсе ҡыҙ осраны. Ул, күрәҙәлек ҡылып, үҙенең хужаларына күп табыш килтерә икән. 17Ҡыҙ Паулус менән беҙҙең артыбыҙҙан:

– Был кешеләр – Юғарыларҙан Юғары Алланың ҡолдары, улар һеҙгә ҡотолоу юлын күрһәтә, – тип ҡысҡырып барҙы[+].

18Был бер нисә көн шулай дауам итте. Паулустың тамам асыуы килеп, ен[†] яғына боролоп:

– Ғайса Мәсих[†] вәкәләте менән бойорам: уның эсенән сыҡ! – тине.

Ен шунда уҡ сығып китте[+]. 19Ҡыҙҙың табыш алырға булған өмөттәренең юҡҡа сығыуын аңлаған хужалары Паулус менән Силасты тотоп алдылар ҙа майҙанға ҡала башлыҡтары янына һөйрәп алып киттеләр. 20-21Уларҙы идарасылар ҡаршыһына килтереп:

– Был әҙәмдәр – йәһүдтәр. Улар беҙгә, римлыларға, ҡабул итергә лә, башҡарырға ла ярамаған йолаларҙы вәғәзләп, ҡалала тәртипһеҙлек тыуҙыра, – тинеләр[+].

22Халыҡ та Паулус менән Силасҡа ҡаршы сыҡҡан кешеләргә ҡушылды. Ҡала идарасылары уларҙың кейемдәрен йолҡҡослап систерҙе лә таяҡ менән һуҡтырырға бойорҙо[+]. 23Ныҡ ҡына туҡмағандан һуң, уларҙы төрмәгә ташланылар һәм төрмә ҡарауылсыһына тотҡондарҙан күҙ яҙлыҡтырмаҫҡа бойорҙолар. 24Шундай әмер алғас, ҡарауылсы уларҙы төрмәнең эске бүлмәһенә япты ла аяҡтарына ағас ҡалып кейҙерҙе[+].

25Төн уртаһындараҡ Паулус менән Силас доға ҡылды, Алланы данлап, мәҙхиәләр йырланы, ә башҡа тотҡондар уларҙы тыңлап ултырҙы[+]. 26Ҡапыл бик ныҡ итеп ер тетрәне, хатта төрмәнең нигеҙе һелкенеп ҡуйҙы. Шул саҡ бөтә ишектәр асылды ла барыһының да аяҡтарындағы сынйырҙар һыпырылып төштө[+]. 27Төрмә ҡарауылсыһы йоҡонан уянып, ишектәрҙең асыҡ торғанын күргәс, тотҡондар ҡасҡан, тип уйланы һәм, ҡылысын сығарып, үҙен үҙе үлтерергә теләне[+]. 28Әммә Паулус:

– Үҙеңә яуызлыҡ ҡылма, беҙ барыбыҙ ҙа бында! – тип ҡысҡырҙы.

29Ҡарауылсы ут һорап алды ла бүлмә эсенә йүгереп инде һәм, ҡалтыранып, Паулус менән Силастың алдына йығылды[+]. 30Шунан уларҙы тышҡа алып сыҡты.

– Әфәнделәрем! Ҡотолор өсөн миңә нимә эшләргә кәрәк? – тип һораны[+].

31– Раббы Ғайсаға инан. Шулай эшләһәң, үҙең дә ҡотолорһоң, өйөңдәгеләр ҙә ҡотолор, – тип яуапланылар уға[+].

32Паулус менән Силас уға һәм уның өйөндәгеләргә Раббы һүҙен вәғәзләне. 33Шул уҡ төнгө бер сәғәттә төрмә ҡарауылсыһы уларҙың йәрәхәттәрен йыуҙы, үҙе лә, өйөндәгеләрҙең бөтәһе лә һыуға сумдырылыу йолаһын үтәне[+]. 34Паулус менән Силасты үҙенең өйөнә алып ҡайтып, уларға табын әҙерләне, Аллаға инанғандары өсөн бөтә ғаиләһе менән ҡыуандылар[+].

35Көн тыуғас, ҡала идарасылары үҙҙәренең хеҙмәткәрҙәрен, уларҙы азат итергә, тигән хәбәр менән ебәрҙеләр. 36Төрмә ҡарауылсыһы был хаҡта Паулусҡа еткерҙе:

– Ҡала идарасылары һеҙҙе азат итергә ҡушты. Барығыҙ, именлек һеҙгә, – тине.

37Ләкин Паулус:

– Беҙҙе, Рим граждандарын, халыҡ алдында хөкөм итмәйенсә туҡманылар, төрмәгә яптылар, ә хәҙер йәшерен рәүештә сығарырға теләйҙәрме? Юҡ! Килһендәр ҙә беҙҙе үҙҙәре сығарһындар, – тине[+].

38Хеҙмәткәрҙәр был һүҙҙәрҙе ҡала идарасыларына еткерҙе, ә идарасылар, Паулус менән Силастың Рим граждандары икәнен ишеткәс, ҡурҡып киттеләр. 39Килеп, ғәфү үтенделәр, уларҙы иреккә сығарғас, ҡаланан китеүҙәрен һоранылар[+].

40Паулус менән Силас төрмәнән сыҡҡандан һуң, Лидиәнең өйөнә барҙы. Унда имандаштар менән осрашып, уларға өгөт-нәсихәт биргәс, юлға сыҡтылар[+].

#### 17


Тессалонике ҡалаһында боларыш

1Илселәр,[†] Амфиполис һәм Аполлония ҡалалары аша үтеп, Тессалонике ҡалаһына килеп етте. Унда йәһүдтәр ғибәҙәтханаһы[†] бар ине[+]. 2Паулус, ғәҙәттәгесә, ғибәҙәтханаға килде һәм өс шәмбе рәттән йәһүдтәр менән Изге Яҙмаларҙа[†] әйтелгәндәр тураһында фекер алышты[+]. 3Уларға Мәсихтең[†] ғазап сигергә һәм үленән терелергә тейешлеген аңлатты һәм иҫбат итте.

– Мин һеҙгә вәғәзләгән Ғайса – шул Мәсих бит инде, – тине Паулус[+].

4Йәһүдтәрҙең ҡайһы берҙәре, шулай уҡ Алланы ололап йәшәгән бик күп гректар, уларҙың күп кенә күренекле ҡатын-ҡыҙҙары иманға[†] килде һәм Паулус менән Силасҡа ҡушылды. 5Был бүтән йәһүдтәрҙә көнләшеү уятты, улар, баҙар майҙанындағы йүнһеҙ кешеләрҙе йыйып, ҡалала бола ҡуптарҙы. Паулус менән Силасты халыҡ алдына сығарыу өсөн, уларҙы Ясондың өйөнә барып эҙләнеләр[+]. 6Илселәрҙе тапмағас, Ясонды һәм иманлы ҡайһы бер кешеләрҙе ҡала башлыҡтары янына һөйрәп алып килделәр.

– Ошо әҙәмдәр бөтә ерҙә бола ҡуптарып йөрөй, әле улар бында ла килеп еткән. 7Ә Ясон уларҙы үҙ өйөнә индергән. Улар барыһы ла ҡайсарҙың әмерҙәренә ҡаршы сығып, Ғайса тигән башҡа бер батша бар тип әйтәләр, – тип ҡысҡырҙылар[+].

8Был һүҙҙәр халыҡты һәм ҡала башлыҡтарын хафаға һалды. 9Ә Ясонды һәм башҡаларҙы, иреккә сығыу өсөн билдәләнгән күләмдә аҡса түләттергәс, ҡайтарып ебәрҙеләр.


Илселәр Бероя ҡалаһында

10Төн еткәс тә имандаштары Паулус менән Силасты Бероя ҡалаһына оҙатты. Берояға барып еткәс, Паулус менән Силас йәһүдтәр ғибәҙәтханаһына китте. 11Бындағы кешеләр Тессалонике ҡалаһындағыларға ҡарағанда инсафлыраҡ ине. Улар Алла[†] һүҙен бик теләп ҡабул итте һәм һәр көн Паулус һөйләгән һүҙҙәрҙең дөрөҫлөккә тап киләме икәнен тикшерер өсөн Изге Яҙманы өйрәнде. 12Күп кенә йәһүдтәр иманға килде, шулай уҡ мөхтәрәм грек ҡатындары һәм ирҙәре араһында ла иманға килеүселәр аҙ булманы.

13Әммә, Паулустың Бероя ҡалаһында ла Алла һүҙен вәғәзләүе тураһында белеп ҡалғас, Тессалоникела йәшәүсе йәһүдтәр бында ла килде һәм, ҡотҡо һалып, халыҡта асыу тыуҙырҙы. 14Тиҙ арала имандаштары Паулусты диңгеҙ буйына ебәрҙе, ә Силас менән Тимоҫеус Берояла ҡалды. 15Паулусты оҙатыусылар уның менән Афинаға тиклем барҙы, шунан һуң ғына ҡайтып киттеләр. Паулус улар аша Силасҡа һәм Тимоҫеусҡа мөмкин тиклем тиҙерәк килеп етергә ҡушты.


Паулус Афинала

16Силас менән Тимоҫеусты көтөп Афинала йөрөгәндә, Паулус бында һындарҙың күп булыуына әсенде[+]. 17Ул ғибәҙәтханала йәһүдтәр һәм Аллаға хөрмәт күрһәтеүсе бүтән кешеләр менән әңгәмәләр ҡороп ултырҙы, шулай уҡ көн һайын баҙар майҙанында осраған кешеләр менән һөйләште.

18Шулай бер көн эпикурсылар һәм стоиктар[*] мәктәбенә ҡараған ҡайһы бер фәлсәфә әһелдәре Паулус менән бәхәскә инде. Паулус Ғайса тураһында һәм үленән терелеү хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] еткергәс, фәлсәфәселәрҙең ҡайһы берҙәре:

– Был бушҡыуыҡ нимә әйтергә теләй? – тине, ә икенселәре:

– Ул сит илаһтар тураһында вәғәз һөйләй булһа кәрәк, – тиеште. 19Улар Паулусты үҙҙәре менән Ареопаг[*] кәңәшмәһенә алып барҙы.

– Вәғәзләгән был яңы тәғлимәтең тураһында һөйлә әле беҙгә[+]. 20Һин бит сәйер нәмәләр хаҡында әйтәһең, беҙ уларҙың ни аңлатҡанын белергә теләр инек, – тинеләр.

21Ниндәй ҙә булһа яңы фекерҙәр тураһында һөйләшеү йәки тыңлау афиналыларҙың һәм унда йәшәгән сит ил кешеләренең яратҡан шөғөлө ине.

22Паулус Ареопаг кәңәшмәһе алдына баҫты.

– Афина халҡы! Һеҙҙең бик тә диндар булыуығыҙҙы бөтә яҡлап күреп торам, – тине ул. – 23Изге[†] ҡоролмаларығыҙҙы ҡарап йөрөгәндә «Билдәһеҙ аллаға» тип яҙылған ҡорбан[†] усағын да күрҙем. Ошо үҙегеҙ ҙә белмәгән, ләкин Уға табынған Алла тураһында һеҙгә вәғәзләйем дә инде.

24Донъяны һәм унда булған һәммә нәмәне бар иткән Алла – Ул күктәрҙең һәм ерҙең Хужаһы. Ул кеше ҡулы менән төҙөлгән ҡорамдарҙа[†] йәшәмәй,[+] 25[+]кешеләрҙең Уға ҡул хеҙмәте күрһәтеүенә лә мохтаж түгел. Ул Үҙе һәр кемгә тормош, һулыш һәм башҡа бар нәмәне бирә[+]. 26[+]Бөтөн ер йөҙөндә йәшәһендәр тип, Ул бер әҙәмдән тотош кешелекте барлыҡҡа килтерҙе, барыһына ла ваҡыт һәм йәшәү урындарының сиктәрен билдәләне[+]. 27[+]Ул быны кешеләр Алланы эҙләһендәр, бәлки, Уны тойомлап табырҙар, тип эшләне. Ә бит Ул беҙҙең беребеҙҙән дә алыҫ түгел. 28Ҡайһы бер шағирҙарығыҙ: «Беҙ ҙә Уның нәҫеленән», – тигән кеүек, «беҙ Уның арҡылы йәшәйбеҙ, хәрәкәт итәбеҙ һәм көн күрәбеҙ»[+]. 29Шуға күрә, Алла нәҫеленәнбеҙ икән, Алланы кеше ниәте һәм оҫталығы менән яһалған алтын, көмөш йәки таш һынға оҡшаш тип уйларға тейеш түгелбеҙ[+]. 30Шулай итеп, хәҡиҡәтте белмәйенсә йәшәгән замандарҙы Алла ғәйеп итмәне, ләкин хәҙер Ул бөтә ерҙә бар халыҡҡа тәүбә итергә бойора[+]. 31Алла бар ғаләмдәге ғәҙел хөкөм итеү көнөн билдәләне бит. Хөкөм итәсәк Затты ла һайлап ҡуйҙы инде. Алла, ул Затты үленән терелтеп, бының ысынлығын һәр кемгә иҫбат итте, – тине Паулус[+].

32Үлеләрҙең терелеүе тураһында ишеткәс, ҡайһы берәүҙәр көлдө, ә икенселәре:

– Был хаҡта һине икенсе юлы тыңларбыҙ, – тине.

33Шунан һуң Паулус Ареопагтан сығып китте. 34Ҡайһы бер кешеләр уға ҡушылып иманға килде. Улар араһында Ареопаг ағзаһы Дионусиос, Дамарис исемле бер ҡатын һәм башҡалар бар ине.

#### 18


Паулус Коринҫос ҡалаһында

1Бынан һуң Паулус, Афинанан китеп, Коринҫос ҡалаһына килде. 2Ул унда сығышы менән Понтос өлкәһенән булған Акулас атлы бер йәһүдте осратты. Клаудиус ҡайсар бөтөн йәһүдтәргә Римдан китергә әмер биргәнлектән, ул ҡатыны Прискилла менән күптән түгел Италиянан килгәйне. Паулус уларҙың хәлен белергә барҙы[+]. 3Уларҙың һөнәрҙәре бер ине: сатыр яһау, шунлыҡтан Паулус улар менән бергә эшләргә ҡалды. 4Һәр шәмбе көндө[†] ул ғибәҙәтханала[†] йәһүдтәр һәм гректар менән фекер алышты, уларҙы инандырырға тырышты[+].

5Силас менән Тимоҫеус Македониянан килгәс, Паулус үҙенең бөтә ваҡытын, Ғайсаның Мәсих[†] икәнлеге хаҡында шаһитлыҡ ҡылып, йәһүдтәргә вәғәз һөйләүгә бағышланы[+]. 6Әммә йәһүдтәр уға ҡаршы сығып, яман телләшә башлағас, кейемендәге туҙанды ҡағып:

– Һәләкәтегеҙгә үҙегеҙ ғәйепле. Минең намыҫым таҙа, инде башҡа халыҡтар араһына китәм, – тине[+].

7Ул, ғибәҙәтхананан сығып, йәнәшәлә генә Аллаға хөрмәт күрһәтеп йәшәгән Титиос Юстос исемле кешенең өйөнә барҙы. 8Ғибәҙәтхана башлығы Криспос иһә үҙенең бөтә ғаиләһе менән Раббыға инанды. Күп кенә коринҫостар ҙа, Паулустың һөйләгәндәрен ишетеп, иманға[†] килде һәм һыуға сумдырылыу йолаһын үтте[+].

9Бер ваҡыт төндә Паулусҡа илаһи күренмеш[†] килде. Унда Раббы[†]:

– Ҡурҡма! Һөйләүеңде дауам ит, туҡтама. 10Мин һинең менән, бер кем дә һиңә һөжүм итеп яуызлыҡ ҡылмаҫ. Был ҡалала Миңә тоғро кешеләр күп, – тине.

11Паулус, имандағы кешеләрҙе Алла[†] һүҙенә өйрәтеп, Коринҫоста йыл ярым йәшәне.

12Ахаяла Галлион өлкә башлығы булған ваҡытта йәһүдтәр, берләшеп, Паулусҡа ҡаршы күтәрелде һәм уны тотоп хөкөм йортона алып барҙы.

13– Был әҙәм кешеләрҙе Аллаға ҡануныбыҙҙа[†] әйтелмәгәнсә табынырға өйрәтә, – тинеләр.

14Паулус ниҙер әйткәнсе, Галлион йәһүдтәргә:

– Йәһүд халҡы! Әгәр ҙә уны ниндәйҙер яуыз эш йәки енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләһәгеҙ, һеҙҙең дәғүәләрегеҙҙе тыңларға сәбәп булыр ине. 15Әммә дәғүәләрегеҙ айырым һүҙҙәр, исемдәр һәм үҙ ҡанунығыҙға бәйле икән, уларҙы үҙегеҙ хәл итегеҙ. Мин бындай эштә хөкөмдар булырға теләмәйем, – тип[+] 16уларҙы хөкөм йортонан ҡыуып сығарҙы.

17Шунан һуң ундағы кешеләр хөкөм йорто алдында ғибәҙәтхана башлығы Сосҫенесте тотоп туҡманы. Ә Галлиондың быға иҫе лә китмәне.


Паулустың Антиохияға ҡайтыуы

18[+]Паулус, Коринҫоста байтаҡ ваҡыт уҙғарғандан һуң, имандаштары менән хушлашып, һыу юлы менән Сүриәгә юлланды. Прискилла һәм Акулас та уның менән китте. Юлға сығыр алдынан, әйткән нәҙере буйынса, Паулус Кәнхреайҙа сәсен алдырҙы[+].

19Эфесҡа[†] килеп еткәс, Паулус юлдаштарынан айырылып ғибәҙәтханаға барҙы һәм унда йәһүдтәр менән һөйләшеп ултырҙы[+]. 20Йәһүдтәр уның үҙҙәре янында оҙағыраҡҡа ҡалыуын һораһалар ҙа, Паулус риза булманы. 21Улар менән һаубуллашып:

– Алла ихтыярында булһа, тағы килермен, – тине.

Бынан һуң ул һыу юлы менән Эфестан китте[*][+]. 22Ҡайсареяға барып еткәс, караптан төшөп, Йәрүсәлимгә[†] килде, ундағы берҙәмлекте[†] сәләмләгәндән һуң Антиохияға китте. 23Унда бер аҙ ваҡыт булғандан һуң, Паулус юлға сыҡты, Галатия һәм Фругия ерҙәре аша уҙып, барса шәкерттәрҙе иманда нығытты[+].


Аполлостың хеҙмәте

24Эфесҡа сығышы менән Искәндәриәнән булған, сәсән телле һәм Яҙманы бик яҡшы белгән Аполлос исемле бер йәһүд килде[+]. 25Ул Раббы юлына өйрәтелгәйне һәм, Яхъя ҡалдырған һыуға сумдырылыу йолаһын ғына белһә лә, ялҡынлы рух менән Ғайса тураһында ысынын бәйән итте һәм өйрәтте[+]. 26Ул ғибәҙәтханала бик ҡыйыу һөйләй башланы. Прискилла менән Акулас, Аполлостың һөйләгәндәрен ишетеп, уны үҙҙәре янына саҡырып алдылар һәм Алла юлы тураһында тулыраҡ итеп аңлаттылар[+]. 27Аполлос Ахаяға китергә ниәт белдергәс, имандаштары быны хупланы һәм ундағы шәкерттәргә, уны ҡабул итеүҙәрен һорап, хат яҙҙылар. Аполлос унда барғас, Алла мәрхәмәте[†] менән иманға килгәндәргә күп ярҙам күрһәтте[+]. 28Ул, Ғайсаның Мәсих икәнлеген Изге Яҙмаға[†] нигеҙләнеп ышандырырлыҡ итеп иҫбатлап, бөтә халыҡ алдында йәһүдтәрҙең ҡарашын юҡҡа сығарҙы[+].

#### 19


Паулус Эфеста

1Аполлос Коринҫоста саҡта, Паулус, илдең таулы өлөштәре аша үтеп, Эфесҡа[†] килде. Унда бер нисә шәкертте осратты һәм уларҙан:[+]

2– Һеҙ иманға[†] килгәндә Изге[†] Рухты ҡабул иттегеҙме? – тип һораны.

– Изге Рух тураһында беҙҙең ишеткәнебеҙ ҙә юҡ, – тинеләр уға.

3– Улай булғас, ниндәй һыуға сумдырылыу йолаһын үттегеҙ һуң?

– Яхъя ҡылған һыуға сумдырыуҙы, – тип яуап бирҙе шәкерттәр[+].

4– Яхъя ҡылған һыуға сумдырыу гонаһтарҙан[†] тәүбә итеү[†] өсөн булды. Ул халыҡты үҙенән һуң килгән Затҡа, йәғни Ғайсаға, инанырға өндәне, – тине Паулус[+].

5Быны ишеткәс, улар Раббы[†] Ғайса исеме менән һыуға сумдырылды[+]. 6Паулус ҡулдарын уларҙың баштарына ҡуйғас, шәкерттәргә Изге Рух инде, улар таныш булмаған телдәрҙә һөйләй һәм Алла[†] хәбәрен иғлан итә башланы[+]. 7Унда ун икеләп шәкерт бар ине.

8Паулус ғибәҙәтханаға[†] барып, өс ай буйы ҡыйыу рәүештә вәғәзләне, Алла Батшалығы[†] тураһында әңгәмәләр ҡороп, кешеләрҙә ышаныс тыуҙырҙы[+]. 9Әммә ҡайһы берәүҙәр, уҫаллашып һәм иманға килеүҙән баш тартып, йыйылған халыҡ алдында Раббының юлын яманланы. Шул сәбәпле Паулус улар янынан китте. Шәкерттәрҙе айырып алып, Тураннус тигән берәүҙең уҡыу йортонда улар менән көн дә әңгәмәләшеп ултырҙы.

10Ошо рәүешле ике йыл дауам итте. Шунлыҡтан Асия өлкәһендә[†] йәшәгән бөтә йәһүдтәр ҙә, йәһүд булмағандар ҙа Раббы тураһындағы хәбәрҙе ишетте.


Скеуас улдары

11Алла иһә Паулустың ҡулдары менән иҫ китерлек ҡөҙрәтле эштәр ҡылды. 12Паулус ҡағылған ҡулъяулыҡтарҙы, билбауҙарҙы алып ҡайтып, ауырыуҙарҙың өҫтөнә һалғандан һуң, улар һауыҡты, эстәренән яуыз рухтар[†] сыҡты[+]. 13Ҡайһы бер бағымсы илгиҙәр йәһүдтәр ҙә ен эйәләшкән кешеләрҙән яуыз рухтарҙы ҡыуып сығарырға теләп:

– Мин һеҙгә Паулус вәғәзләгән Ғайса вәкәләте менән бойорам, – тип Раббы Ғайса исемен ҡулланырға тырышты[+].

14Йәһүдтәрҙең баш ҡаһины[†] Скеуастың ете улы ла шулай итте. 15Әммә яуыз рух:

– Ғайсаны беләм, Паулус та миңә таныш, ә һеҙ кем? – тип яуап бирҙе[+].

16Эсендә яуыз рух булған кеше бағымсыларға ташланды һәм, уларҙы бик ныҡ итеп туҡмағас, тегеләр ул йорттан яраланған һәм кейемдәре йыртылған хәлдә сығып ҡасты. 17Был ваҡиға Эфеста йәшәгән бөтә йәһүдтәргә һәм башҡа халыҡ кешеләренә мәғлүм булғас, барыһы ла ҡурҡыуға төштө, Раббы Ғайсаның исеме тағы ла нығыраҡ ихтирам ителә башланы. 18Иманға килгән күптәр ҡылған насар эштәрен таныны[+]. 19Ә сихырсылыҡ менән шөғөлләнеүселәрҙең күбеһе, үҙҙәренең китаптарын алып килеп, бөтәһенең күҙ алдында яндырҙы. Яндырылған китаптарҙың хаҡын иҫәпләгәйнеләр, барлығы илле мең көмөш тәңкә сыҡты.

20Раббы һүҙе бына шундай көс менән таралды һәм нығынды[+].


Эфеста боларыш

21Ошо ваҡиғаларҙан һуң Паулус Македония һәм Ахая аша Йәрүсәлимгә[†] ҡайтырға ҡарар итте.

– Йәрүсәлимдә булғандан һуң мин Римға барырға тейешмен, – тине ул[+].

22Ике ярҙамсыһын, Тимоҫеус менән Әрәстосты Македонияға ебәреп, ул үҙе бер аҙ ваҡытҡа Асия өлкәһендә тотҡарланды[+].

23Шул көндәрҙә Раббы юлы арҡаһында ҙур боларыш сыҡты. 24Был ҡалала Демитриус тигән көмөшсө бар ине. Ул, гректар алиһәһе Артемида ҡорамының[†] өлгөләрен көмөштән ҡойоп, шуның менән һөнәрселәргә күп табыш алырға ярҙам итә ине. 25Демитриус көмөшсөләрҙе һәм башҡа һөнәр эйәләрен йыйып алып:

– Дуҫтар! Мул тормошобоҙҙоң ошо кәсепкә бәйле икәнен беләһегеҙ, – тине. – 26Күреп-ишетеп тә йөрөйһөгөҙ, әлеге Паулус, кеше ҡулы менән яһалған нәмәләр илаһ түгел, тип, Эфеста ғына түгел, бөтә Асия өлкәһендә тиерлек күп кешеләрҙе ышандырҙы һәм юлдан яҙҙырҙы[+]. 27Был беҙҙең кәсептең яманаты сығыу хәүефе менән генә түгел, ә бөйөк алиһә Артемида ҡорамының әһәмиәте бөтөүе менән дә янай. Барлыҡ Асия өлкәһе һәм бөтә донъя табынған алиһә үҙе лә илаһи бөйөклөгөнән мәхрүм ителер.

28Ошо һүҙҙәрҙе ишеткәс, һөнәрселәрҙең асыуы ҡабарып:

– Эфестар Артемидаһы бөйөк! – тип ҡысҡырырға керештеләр.

29Тиҙҙән бөтә ҡалала боларыш башланды. Паулустың юлдаштарын – македон кешеләре Гайҙы һәм Аристархосты тотоп алып, бөтәһе бергә тамаша урынына ташланды[+]. 30Паулус халыҡҡа сығырға теләне, ләкин шәкерттәр уны ебәрмәне. 31Шулай уҡ Асия өлкәһенең Паулустың дуҫтары булған күренекле әһелдәре лә, кешеләр артынан хәбәр ебәреп, уның тамаша урынында күренмәүен үтенде.

32Халыҡ йыйылған ерҙә берәүҙәр – бер, икенселәре бүтән нәмә ҡысҡырҙы. Йыйылышта тәртипһеҙлек хөкөм һөрҙө, йыйылғандарҙың күбеһе ни өсөн килгәнен дә белмәне. 33Ҡайһылары йәһүдтәр халыҡ алдына этеп сығарған Искәндәр исемле бер кешегә кәңәштәр бирҙе. Искәндәр, халыҡҡа һүҙ әйтергә теләп, ҡулы менән ишара яһаны. 34Уның йәһүд икәнен белеп ҡалғас:

– Эфестар Артемидаһы бөйөк! – тип бер тауыштан ҡысҡырыша башланылар.

Улар шулай ике сәғәт тирәһе ҡысҡырышты. 35Ниһайәт, ҡала етәкселәренең береһе халыҡты тынысландырып:

– Эфес халҡы! Эфестың бөйөк алиһә Артемида ғибәҙәтханаһын һәм күктән төшкән изге ташты һаҡлаусы ҡала икәнен кем генә белмәй? – тине. – 36Был бәхәсһеҙ икән, ул саҡта тыныс булырға, ҡыҙыулыҡ менән нимәлер ҡылырға тейеш түгелһегеҙ. 37Һеҙ тотоп килтергән был кешеләр Артемида ғибәҙәтханаһын да таламаған, беҙҙең алиһәбеҙҙе лә хурламаған. 38Демитриустың һәм уның янындағы башҡа һөнәрселәрҙең берәй кешегә дәғүәһе булһа, бының өсөн хөкөм йорттары һәм өлкә башлыҡтары бар. Бер-береһенә ана шунда барып ялыу итһендәр. 39Тағы һорауҙарығыҙ булһа, һеҙ уларҙы ҡанунға[†] ярашлы халыҡ йыйылышында күтәрә алаһығыҙ. 40Беҙ хәҙер бөгөнгө ваҡиға өсөн фетнә сығарыуҙа ғәйепләнеү ҡурҡынысы алдында торабыҙ. Ә бит бындай йыйынды аҡларлыҡ һис бер дәлилебеҙ юҡ.

Шул һүҙҙәрҙе әйтеп, ҡала етәксеһе йыйылышты таратты.

#### 20


Паулустың Македонияға һәм Грецияға сәфәре

1Боларыш туҡталғас, Паулус шәкерттәрҙе янына саҡырып алды, уларҙың күңелдәрен күтәрҙе һәм, һаубуллашып, Македония өлкәһенә юлланды[+]. 2Шул ерҙәрҙән үткәндә, иманлыларҙы[†] дәртләндереп, күп нәсихәттәр бирҙе. Паулус Грецияла туҡталды. 3Унда өс ай булғандан һуң һыу юлы менән Сүриәгә китергә тип торғанда, йәһүдтәр уға ҡаршы этлек ҡылырға һүҙ ҡуйышты. Быны белеп ҡалған Паулус Македония аша ҡайтырға тигән фекергә килде[+]. 4Уны Бероянан Пуррос улы Сосипатрус, тессалоникеларҙан Аристархос һәм Секундос, Дербенан Гай, шулай уҡ Тимоҫеус һәм Асия өлкәһенән[†] Тухикус менән Трофимус оҙата барҙы[+]. 5Улар алдан китеп, беҙҙе Троас ҡалаһында көтөп торҙо[+]. 6Ә беҙ Сөсө икмәк байрамынан һуң Филиппойҙан һыу юлы менән киттек һәм, биш көн тигәндә, Троаста уларға барып ҡушылдыҡ. Беҙ унда ете көн булдыҡ[+].


Паулустың үлгән егетте терелтеүе

7Аҙнаның беренсе көнөндә икмәк һындырып ашау йолаһына бергә йыйылдыҡ. Паулус йыйылған халыҡ менән әңгәмә ҡороп ултырҙы һәм, икенсе көндө китергә ниәтләгәнлектән, һөйләшеү төн уртаһына тиклем һуҙылды[+]. 8Беҙ йыйылған өҫкө ҡаттағы бүлмәлә күп яҡтыртҡыстар яна ине. 9Паулус һөйләп торған ваҡытта тәҙрә төбөндә ултырған Әүтухус исемле йәш егетте йоҡо баҫты һәм ул, йоҡлап китеп, өсөнсө ҡаттан йығылып төштө. Күтәреп алғанда ул үле ине[+].

10Паулус, урамға сығып, егетте эйелеп ҡыҫып ҡосаҡланы ла:

– Борсолмағыҙ, уның йәне үҙендә, – тине[+].

11Яңынан бүлмәгә күтәрелеп, икмәк һындырып ашаны. Халыҡ менән таңға хәтлем һөйләшеп ултырғандан һуң, юлға сыҡты. 12Ә теге йәш егетте тере килеш өйөнә алып ҡайттылар. Был хәлгә барыһы ла ҡыуанды.


Паулустың Милетос ҡалаһына китеүе

13Беҙ, карапҡа ултырып, Ассос ҡалаһына табан юл алдыҡ, Паулусты шунда ултыртып алырға уйланыҡ. Тәүҙә ҡоро ерҙән барырға теләп, ул үҙе шулай ниәтләне. 14Ассоста осрашҡас, Паулусты алып, Митулене ҡалаһына барҙыҡ. 15Унан киткәндең икенсе көнөндә Хиос утрауы ҡаршыһында туҡталдыҡ, ә иртәгәһен Самос утрауында инек һәм тағы бер көндән Милетос ҡалаһына барып еттек. 16Паулус, Асия өлкәһендә тотҡарланмаҫ өсөн, Эфесты[†] ситләтеп уҙырға булды, сөнки ул мөмкинлек булғанда Уңыш байрамы еткәнсе Йәрүсәлимгә[†] барып етергә ашыға ине[+]. 17Ул берҙәмлектәге[†] өлкәндәрҙе[†] саҡыртырға Милетостан Эфесҡа кешеләр ебәрҙе. 18Улар килеп еткәс:

– Асия өлкәһенә килгәндең тәүге көндәренән үк һеҙҙең менән булып, нисек йәшәгәнемде үҙегеҙ беләһегеҙ, – тине уларға. –[+] 19Йәһүдтәрҙең яуыз ниәттәре арҡаһында килеп тыуған һынауҙарға ҡарамай, күндәмлек менән һәм күҙ йәштәремде түгеп, Раббыға хеҙмәт иттем. 20Һеҙгә файҙалы булырҙай бер нәмәне лә бәйән итмәй ҡалдырманым, һеҙҙе халыҡ алдында ла, өйҙән-өйгә йөрөп тә өйрәттем. 21Тәүбә итеп Аллаға табан боролоуҙың һәм Раббыбыҙ Ғайсаға инаныуҙың зарурлығы тураһында йәһүдтәргә лә, йәһүд булмағандарға ла иғлан иттем.

22Ә хәҙер, Рух ихтыярына буйһоноп, Йәрүсәлимгә барам. Унда мине нимә көткәнен дә белмәйем. 23Фәҡәт шуны беләм: ниндәй генә ҡалаға барһам да, Изге[†] Рух мине бығауҙар һәм хәсрәт көтөүе тураһында иҫкәртә[+]. 24Ләкин мин үҙ тормошомдоң ҡәҙере өсөн ҡайғырмайым, тик хеҙмәтемде һәм Раббы[†] Ғайсанан ҡабул итеп алған эште – Алланың мәрхәмәте[†] тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] иғлан итеү вазифаһын теүәлләп ҡуйырға теләйем[+].

25Алла Батшалығын[†] арағыҙҙа йөрөп вәғәзләүемде ишеткәндәрегеҙҙең береһе лә мине бүтәнсә күрмәҫен хәҙер инде беләм. 26Шуға күрә бөгөн һеҙгә иғлан итәм: әгәр берәйегеҙ һәләк булһа, бында минең ғәйебем юҡ[+]. 27Мин һеҙгә Алланың ихтыярын тулыһынса бәйән иттем.

28Шулай итеп, үҙегеҙ хаҡында һәм Изге Рух һеҙҙе көтөүсе итеп ҡуйған көтөү тураһында ҡайғыртығыҙ. Үҙ Улының ҡаны аша Алла[†] Үҙенеке иткән берҙәмлеккә көтөүселәр булығыҙ[+]. 29Мин киткәндән һуң арағыҙға аяуһыҙ бүреләр киләсәген беләм, улар көтөүҙе йәлләп тормаясаҡ[+]. 30Хатта һеҙҙең арағыҙҙан да, шәкерттәрҙе үҙҙәренең арттарынан эйәртеп алып китеү өсөн, хәҡиҡәтте боҙоп күрһәтеүселәр сығасаҡ[+]. 31Шуға күрә һаҡ булығыҙ, өс йыл буйы һеҙҙең һәр берегеҙгә күҙ йәштәрем аша көнө-төнө биргән нәсихәттәремде хәтерегеҙҙән сығармағыҙ[+]. 32Хәҙер һеҙҙе Алла ҡулына һәм Уның мәрхәмәте тураһындағы һүҙгә тапшырам. Уның һүҙе ышанысығыҙҙы тағы ла нығытырға һәм Үҙенең изге халҡы араһында һеҙгә өлөш бирергә һәләтле[+].

33Мин һис кемдең алтын-көмөшөнә лә, кейеменә лә ҡыҙыҡманым[+]. 34Һеҙ беләһегеҙ, үҙемдең һәм янымда булғандарҙың ихтыяждарын бына ошо ҡулдарым ҡәнәғәтләндерҙе[+]. 35Раббы Ғайсаның: «Алыуға ҡарағанда биреүҙә бәхет күберәк», – тигән һүҙҙәрен иҫтә тотоп, хәлһеҙҙәргә тырышып ярҙам итеү фарыз. Шулай эшләргә кәрәклекте һәр эшем менән күрһәттем, – тине Паулус[+].

36Һөйләп бөткәс, тубыҡланып, улар менән бергә доға ҡылды[+]. 37Бөтөнөһө илап, Паулусты ҡосаҡлап үпте. 38Бигерәк тә уның «мине ҡабат күрмәҫһегеҙ инде» тигән һүҙҙәренә ҡайғырҙылар. Шунан уны карапҡаса оҙата барҙылар.

#### 21


Паулустың Милетостан Йәрүсәлимгә барыуы

1Беҙ, улар менән һаубуллашып, диңгеҙгә сыҡтыҡ һәм туп-тура Кос утрауындағы ҡалаға йүнәлеш алдыҡ. Икенсе көндө Родоста, унан Патара утрауында булдыҡ. 2Унда Фойникә өлкәһенә барыусы карапты табып ултырҙыҡ та ҡуҙғалып киттек. 3Кипр утрауын көньяғынан урап үтеп, Сүриә өлкәһенә табан йөҙҙөк. Тирҙа туҡталыш яһаныҡ, сөнки унда караптан йөк бушатылырға тейеш ине.

4Шәкерттәрҙе эҙләп тапҡандан һуң, яндарында ете көн булдыҡ. Улар, Рухтың иҫкәртеүенән сығып, Паулусты Йәрүсәлимгә[†] бармаҫҡа күндерҙе[+]. 5Әммә, китер ваҡыт еткәс, юлға сыҡтыҡ. Барлыҡ иманлылар[†] ҡатындары һәм балалары менән беҙҙе ҡаланан сыҡҡансы оҙата барҙы, ә яр буйына килеп еткәс, бөтәбеҙ бергә тубыҡланып доға ҡылдыҡ[+]. 6Хушлашҡандан һуң беҙ карапҡа ултырҙыҡ, улар өйҙәренә ҡайтып китте.

7Беҙ, Тирҙан юлыбыҙҙы дауам итеп, Птолемаис ҡалаһына килеп төштөк. Ундағы имандаштарҙың хәлен белеп, улар менән бер көн булдыҡ. 8Ә икенсе көндө беҙ Ҡайсареяға килдек һәм Йәрүсәлимдә һайланып алынған ете ярҙамсының[*] береһе, Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] таратыусы Филиппустың өйөндә туҡталдыҡ[+]. 9Уның Алла[†] хәбәрен иғлан итеүсе пәйғәмбәр[†] ҡыҙҙары – кейәүгә сыҡмаған дүрт ҡыҙы бар ине[+].

10Беҙ килеүгә бер нисә көн уҙғас, Йәһүҙиәнән Һағаб исемле бер пәйғәмбәр килде[+]. 11Яныбыҙға килде лә, Паулустың билбауын алып, үҙенең аяҡ-ҡулын бәйләне.

– Изге[†] Рух: «Йәрүсәлимдәге йәһүдтәр был билбауҙың эйәһен бына шулай бәйләйәсәк һәм уны мәжүсиҙәр[†] ҡулына тапшырасаҡ», – тип әйтә, – тине Һағаб[+].

12Быны ишеткәс, беҙ ҙә, унда булған башҡа кешеләр ҙә Паулустың Йәрүсәлимгә бармауын үтендек[+]. 13Әммә ул:

– Һеҙ нимә эшләйһегеҙ? Ниңә илап, йөрәгемде телгеләйһегеҙ? Мин Раббы[†] Ғайса исеме хаҡына Йәрүсәлимдә тотҡон булырға ғына түгел, үлергә лә әҙермен, – тип яуап бирҙе[+].

14Беҙ, уны күндерә алмаҫыбыҙҙы аңлағас, тынысланып:

– Раббының ихтыярынса булһын! – тинек.

15Ҡайсареяла бер ни тиклем ваҡыт үткәргәс, йыйынып, Йәрүсәлимгә киттек. 16Беҙҙең менән бергә Ҡайсареянан бер нисә шәкерт тә барҙы. Улар беҙҙе күптән иманға килгән кипрлы Мнасон атлы шәкерт янына, беҙ туҡталасаҡ өйгә алып барҙы.


Паулус Яҡуп янында

17Йәрүсәлимгә килгәс, имандаштар беҙҙе шатланып ҡабул итте. 18Икенсе көндө Паулус Яҡуп янына килде. Беҙ ҙә уға эйәреп барҙыҡ. Унда барлыҡ берҙәмлек[†] өлкәндәре[†] йыйылғайны[+]. 19Паулус уларҙы сәләмләгәндән һуң, үҙенең хеҙмәте арҡылы Алланың башҡа халыҡтар араһында ниҙәр эшләгәнен ентекләп һөйләп бирҙе. 20Паулусты тыңлағас, ундағылар Алланы данланы. Шунан Паулусҡа:

– Беләһеңме, имандаш, – тинеләр, – йәһүдтәр араһында инде нисә мең иманға килгән кеше бар. Уларҙың бөтәһе лә Муса[†] ҡанунын[†] бик ихлас яҡлай[+]. 21Һинең хаҡта уларға, һин, йәнәһе, бүтән халыҡтар араһында йәшәгән барлыҡ йәһүдтәрҙе улдарын сөннәткә ултыртмағыҙ, йәһүд халҡының йолаларын тотмағыҙ тип өндәп, Муса ҡанунынан баш тартырға өйрәтәһең икән, тип әйткәндәр[+]. 22Нимә эшләргә? Әлбиттә, улар һинең килеүеңде ишетер. 23[+]Шуға күрә, кәңәшебеҙ шул: беҙҙә нәҙер әйткән дүрт кеше бар,[+] 24улар менән бергә таҙарыныу йолаһын үтә. Сәстәрен алдыра алһындар өсөн, уларҙың сығымдарын үҙ өҫтөңә ал. Бөтәһе лә һинең хаҡта ишеткәндәренең дөрөҫ түгеллеген һәм үҙеңдең дә ҡанунға буйһоноп йәшәүеңде күрер[+].

25Ә инде Ғайса Мәсихкә[†] инанған башҡа халыҡ кешеләренә килгәндә, беҙ уларға үҙебеҙҙең ҡарарҙы әйтеп хат яҙҙыҡ. «Ялған илаһтарға ҡорбан[†] итеп килтерелгән ризыҡтан, ҡандан, быуып үлтерелгән хайуандың итенән һәм енси аҙғынлыҡтан тыйылығыҙ», – тинек уларға[+].

26Икенсе көндө Паулус был кешеләрҙе үҙе менән алып, улар менән бергә таҙарыныу йолаһын үтте. Шунан һуң Алла йортона[†] инде. Унда ул таҙарыныу көндәренең ҡасан тамам буласағы һәм уларҙың һәр береһе өсөн ҡасан ҡорбан килтереләсәге хаҡында иғлан итте[+].


Паулустың ҡулға алыныуы

27Таҙарыныуҙың ете көнө үтте тигәндә Асия өлкәһенән[†] килгән бер нисә йәһүд, Паулусты Алла йортонда күреп, уға ҡаршы бөтә халыҡты ҡотортто. Уны тотоп алып:

28– Исраилдар,[†] ярҙам итегеҙ! Үҙенең өйрәтеүҙәре менән бөтөн ерҙә халҡыбыҙға, ҡанунға һәм был урынға ҡаршы ҡуйған кеше – ошо. Етмәһә, мәжүсиҙәрҙе Алла йортона алып килеп, был изге урынды мәсхәрә итте! – тип ҡысҡырҙылар[+].

29Улар бынан алда Эфес[†] кешеһе Трофимусты ҡалала Паулус менән бергә күргәнлектән, уны Алла йортона Паулус алып ингән, тип уйлағайнылар[+].

30Бөтә ҡалала ығы-зығы ҡупты, төрлө яҡтан халыҡ йыйылды. Паулусты тотоп алып Алла йортонан һөйрәп сығарҙылар, һәм ҡапҡалар[†] шунда уҡ бикләнде. 31Уны үлтерергә йыйынған мәлдә, ғәскәриҙәр башлығына бөтә Йәрүсәлимдә башланған буталыш тураһында хәбәр иттеләр. 32Ул, шунда уҡ ғәскәриҙәр һәм йөҙ баштарын алып, халыҡ йыйылған ергә ашыҡты. Кешеләр, башлыҡты һәм ғәскәриҙәрҙе күреп, Паулусты туҡмауҙан туҡтаны. 33Ғәскәриҙәр башлығы, яҡыныраҡ килеп, Паулусты ҡулға алды, уны ике сылбыр менән бығауларға әмер бирҙе.

– Был кеше кем һәм ул нимә эшләне? – тип һораны ул[+].

34Халыҡ араһында берәүҙәр – бер, икенселәре икенсе нәмә ҡысҡырҙы. Ғәскәриҙәр башлығы бындай шау-шыуҙа эштең ниҙәлеген аңлай алманы, шунлыҡтан Паулусты нығытмаға алып барырға ҡушты[+]. 35Улар баҫҡысҡа килеп еткәндә, халыҡ шул тиклем ҡыҫҡайны, ғәскәриҙәргә Паулусты күтәреп барырға тура килде. 36Халыҡ төркөмө:

– Үлем уға! – тип ҡысҡыра-ҡысҡыра эйәреп барҙы.

37Нығытма ишектәренә яҡынлашҡас, Паулус ғәскәриҙәр башлығына:

– Һиңә бер нәмә әйтергә мөмкинме? – тине.

– Һин грекса беләһең икән дә баһа! – тип ғәжәпләнде теге. – 38Тимәк, яңыраҡ фетнә күтәреп, дүрт мең юлбаҫарҙы үҙе артынан сүлгә алып сыҡҡан Мысыр[†] кешеһе түгелһең инде?

39– Мин – йәһүд, Киликия өлкәһендәге арыу уҡ танылған Тарсос ҡалаһынан. Үтенәм, халыҡҡа һөйләргә рөхсәт ит, – тине Паулус уға[+].

40Ғәскәриҙәр башлығы рөхсәт бирҙе. Паулус баҫҡыста торған килеш халыҡҡа тынысланырға ишара яһаны. Тынлыҡ урынлашҡас, Паулус йәһүд телендә[†] һөйләй башланы.

#### 22


Паулустың Йәрүсәлимдә һөйләгән телмәре

1– Атайҙар һәм ағай-эне! Үҙемде яҡлап бер нисә һүҙ әйтергә рөхсәт итегеҙ, – тине Паулус.

2Уның үҙҙәре менән йәһүд телендә[†] һөйләшкәнен ишетеп, халыҡ тынып ҡалды.

3– Мин – йәһүд, – тине Паулус. – Киликияның Тарсос ҡалаһында тыуҙым, Йәрүсәлимдә[†] тәрбиәләндем. Хөрмәтле Ғамалиилдың шәкерте булып, атайҙар ҡанунына[†] ентекләп өйрәтелдем. Мин дә, бөгөнгө һеҙҙең һәммәгеҙ кеүек үк, Аллаға бик ныҡ бирелгән кеше[+].

4Мин был юлдан барыусыларҙы үлемгә еткергәнгә тиклем эҙәрлекләнем, ир-атты ла, ҡатын-ҡыҙҙы ла бығаулап төрмәләргә ташлаттым[+]. 5Һүҙҙәремде баш ҡаһин[†] һәм аҡһаҡалдар[†] кәңәшмәһе раҫлай ала. Дамаскта йәшәгән йәһүд туғандарға мин уларҙан хат алдым һәм, шул юлдан барыусыларҙы ҡулға алып, язаға тарттырыр өсөн Йәрүсәлимгә алып килергә тип, Дамаскка йүнәлгәйнем[+].

6Дамаскка етеп килгәндә, төш тирәһендә, ҡапыл күктән төшкән сағыу яҡтылыҡтан тирә-яғым балҡып китте[+]. 7Мин ергә йығылдым һәм: «Шаул,[†] Шаул! Ниңә һин Мине эҙәрлекләйһең?» – тигән тауыш ишеттем. 8«Һин кем, Әфәнде?» – тип һораным. «Мин – һин эҙәрләгән назаралы Ғайса», – тине Ул. 9Юлдаштарым яҡтылыҡты күрҙе, ләкин миңә Һөйләүсенең тауышын ишетмәне. 10Мин Унан: «Әфәндем, миңә нимә эшләргә?» – тип һораным. «Тор ҙа Дамаскка бар, унда һиңә тәғәйенләнгән барлыҡ эштәр тураһында әйтерҙәр», – тине миңә Раббы[†].

11Көслө яҡтылыҡтан күҙем күрмәҫ булды, шуға күрә юлдаштарым мине Дамаскка етәкләп алып барҙы. 12Унда йәһүдтәр араһында хөрмәтле, диндар һәм ҡанунға тоғро Һананиас исемле берәү[+] 13яныма килде лә: «Шаул туған! Күҙҙәрең асылһын», – тине. Шул мәл күҙҙәрем асылды ла уны күрҙем. 14«Ата[†]-бабаларыбыҙҙың Аллаһы Үҙ ихтыярын белергә, Хаҡ булғанды күреп, Уның тауышын ишетергә һине алдан билдәләне, – тине Һананиас. – 15Һин, бөтәһенә лә күргәндәреңде һәм ишеткәндәреңде һөйләп, Уның тураһында шаһитлыҡ ҡылырһың[+]. 16Һуҙылма! Тор ҙа һыуға сумдырылыу йолаһын үт, Раббыға мөрәжәғәт итеп, гонаһтарыңды[†] йыуып төшөр»[+].

17Йәрүсәлимгә ҡайтып, Алла йортонда[†] доға ҡылған ваҡытта миңә илаһи күренмеш[†] килде һәм мин[+] 18Раббыны күрҙем. Ул миңә: «Ашыҡ, Йәрүсәлимдән йәһәтерәк кит, сөнки бында Минең хаҡтағы шаһитлығыңды ҡабул итмәйәсәктәр», – тине. 19«Раббым! – тинем мин. – Ғибәҙәтхананан-ғибәҙәтханаға[†] йөрөп, Һиңә инанған кешеләрҙе төрмәгә ултыртыуым һәм туҡмауым хаҡында улар белә. 20Һинең хаҡта шаһитлыҡ ҡылыусы Стефанустың ҡаны ҡойолған ваҡытта мин шунда инем. Мин уны үлтереүҙе хупланым, үлтереүселәрҙең кейемдәрен һаҡлап торҙом», – тип яуап бирҙем[+]. 21Раббы миңә: «Бар, Мин һине алыҫҡа, башҡа халыҡтар янына ебәрәм», – тине.


Паулус – Рим гражданы

22Ошо һүҙҙәрҙе әйткәнсе Паулусты тыңланылар, ә унан:

– Был әҙәмде ер йөҙөнән юҡ итергә! Бындай кеше йәшәргә тейеш түгел! – тип ҡысҡыра башланылар.

23Улар аҡыра-аҡыра кейемдәрен өҫкә күтәреп болғаны, һауала туҙан туҙҙырҙы[*]. 24Ғәскәриҙәр башлығы Паулусты нығытмаға алып китергә әмер бирҙе. Уға ҡаршы шул тиклем аҡырыуҙарҙың сәбәбен белер өсөн, уны ҡамсылап һорау алырға бойорҙо. 25Ләкин уны ҡайыштар менән бәйләгән саҡта Паулус үҙ янында торған йөҙ башынан:

– Рим[†] гражданын хөкөм итмәй тороп ҡамсыларға рөхсәт ителәме ни һеҙгә? – тип һораны[+].

26Йөҙ башы, быны ишеткәс, ғәскәриҙәр башлығына барып:

– Һин нимә эшләйһең? Был бит Рим гражданы, – тине.

27Шунан һуң ғәскәриҙәр башлығы Паулус янына килде:

– Һин ысынлап та Рим гражданымы?

– Эйе, – тине Паулус.

28– Мин был гражданлыҡты бик күп аҡса түләп алдым, – тип яуап бирҙе ғәскәриҙәр башлығы.

– Ә мин Рим гражданы булып тыуҙым, – тине Паулус.

29Һорау ала торған кешеләр шунда уҡ ситкәрәк китте, ә ғәскәриҙәр башлығы, Паулустың Рим гражданы икәнен белгәс, уны бәйләргә ҡушҡаны өсөн ҡурҡыуға төштө.


Паулус Юғары кәңәшмә алдында

30Икенсе көндө, йәһүдтәрҙең Паулусты нимәлә ғәйепләүҙәрен аныҡ белергә теләп, ғәскәриҙәр башлығы баш ҡаһиндарға, Юғары кәңәшмә[†] ағзаларының бөтәһенә лә йыйылырға әмер бирҙе һәм Паулусты, бығауҙарын систереп, улар алдына баҫтырҙы.

#### 23

1Паулус Юғары кәңәшмә[†] ағзаларына ҡарап:

– Туғандар! – тине. – Бөгөнгө көнгәсә Алла[†] ҡаршыһында саф выждан менән йәшәнем[+].

2Иң баш ҡаһин[†] Һананиас Паулус янында тороусыларға уның ауыҙына һуғырға ҡушты[+]. 3[+]Паулус уға:

– Эй һин, ағартылған диуар[*], һиңә Алла һуғасаҡ! Һин ҡанун[†] буйынса мине хөкөм итергә тип ултыраһың, ә үҙең, ҡанунға ҡаршы килеп, миңә һуғырға әмер бирәһең, – тине[+].

4– Алланың иң баш ҡаһинын мыҫҡыл итергә нисек батырсылыҡ итәһең? – тинеләр уның янында тороусылар[+].

5[+]– Мин, туғандар, уның иң баш ҡаһин икәнен белмәнем, – тине Паулус. – Изге Яҙмала:[†] «Халҡыңдың башлығы тураһында насар һөйләмә», – тип яҙылған бит[+].

6Бындағыларҙың бер өлөшө – саддукейҙар,[†] икенсе өлөшө фарисейҙар[†][*] икәнлеген күргәндән һуң, Паулус ҡысҡырып:

– Туғандар! Минең ата-бабаларым фарисей булған, үҙем дә фарисей. Мине үлеләрҙең терелеүенә өмөт бағлағаным өсөн хөкөм итәләр, – тине[+].

7Ул шулай тигәс, фарисейҙар менән саддукейҙар араһында ҡаты бәхәс ҡупты һәм йыйылыш икегә бүленде, 8сөнки саддукейҙар үленән терелеү ҙә, фәрештәләр[†] ҙә, рухтар ҙа юҡ тиҙәр, ә фарисейҙар быларҙың бөтәһенә лә ышана[+]. 9Шау-шыу күтәрелде, фарисейҙарҙан булған ҡайһы бер ҡанун белгестәре тороп, ҡәтғи рәүештә:

– Беҙ был кешелә һис бер насарлыҡ күрмәйбеҙ. Бәлки, уға ысынлап та рух йәки фәрештә әйткәндер, – тинеләр[+].

10Ыҙғыш шул тиклемгә барып етте, ғәскәриҙәр башлығы, Паулусты өҙгөләп ташлауҙарынан ҡурҡып, ғәскәриҙәргә уны ундағы кешеләр араһынан алырға һәм нығытмаға илтергә әмер бирҙе.

11Киләһе төндә Паулус янына Раббы[†] килде.

– Ҡыйыу бул! Йәрүсәлимдә[†] Минең хаҡта нисек шаһитлыҡ ҡылған булһаң, Римда ла шулай шаһитлыҡ бирергә тейешһең, – тине Раббы[+].


Йәһүдтәрҙең Паулусты үлтерергә һүҙ ҡуйышыуы

12Көн тыуғас, ҡайһы бер йәһүдтәр бергә йыйылып яуыз ниәт ҡорҙо һәм Паулусты үлтергәнгә тиклем ашамаҫҡа-эсмәҫкә ант итте. 13Ант итеүселәрҙең һаны ҡырҡтан ашыу ине. 14Улар баш ҡаһиндар һәм аҡһаҡалдар[†] алдына барып:

– Беҙ Паулусты үлтермәй тороп бер нәмә лә ашамаҫҡа тантаналы рәүештә ант иттек. 15Ә хәҙер һеҙ һәм Юғары кәңәшмә, уның хаҡындағы эште теүәлерәк тикшерергә теләйбеҙ тигән булып, ғәскәриҙәр башлығынан уны янығыҙға килтереүҙәрен һорағыҙ. Беҙ әҙер генә торорбоҙ ҙа уны бында килеп етмәҫ борон уҡ үлтерербеҙ, – тинеләр.

16Паулустың һеңлеһенең улы, уларҙың яуыз ниәт ҡороуҙары тураһында ишетеп, нығытмаға барып, быны Паулусҡа еткерҙе. 17Паулус иһә, йөҙ баштарының береһен саҡырып:

– Был егетте ғәскәриҙәр башлығына алып бар, уның әйтәһе һүҙе бар, – тине.

18Йөҙ башы егетте ғәскәриҙәр башлығы янына алып килде:

– Тотҡон Паулус мине саҡырып алды ла был егетте һинең яныңа килтереүемде һораны. Уның һиңә мөһим хәбәре бар.

19Ғәскәриҙәр башлығы егетте ҡулынан тотоп ситкәрәк алып китте.

– Һин миңә нимә әйтергә теләйһең? – тип һораны.

20– Йәһүдтәр, Паулус хаҡындағы эште теүәлерәк тикшереү өсөн тигән булып, иртәгә һинән Паулусты Юғары кәңәшмә алдына килтереүегеҙҙе һорарға һүҙ ҡуйышҡандар, – тип яуап бирҙе егет. – 21Ләкин һин уларҙы тыңлама, сөнки Паулусты үлтергәнгә тиклем ашамаҫҡа һәм эсмәҫкә ант иткән ҡырҡтан ашыу кеше уны һағалап тора. Улар инде Паулусты үлтерергә әҙер, һеҙҙең һүҙегеҙҙе генә көтәләр.

22Шунан һуң ғәскәриҙәр башлығы:

– Быны миңә һөйләүең тураһында бер кемгә лә әйтмә, – тип егетте ҡайтарып ебәрҙе.


Паулустың идарасы Феликсҡа ебәрелеүе

23Ғәскәриҙәр башлығы ике йөҙ башын саҡырып алды. Уларға:

– Киске сәғәт туғыҙҙа Ҡайсареяға барырға ике йөҙ йәйәүле, етмеш һыбайлы һәм ике йөҙ уҡсы ғәскәр әҙерләгеҙ. 24Паулусҡа ла аттар әҙер булһын. Уны өлкә идарасыһы Феликс янына хәүеф-хәтәрһеҙ алып барып еткерегеҙ, – тине[+] 25һәм ошондай йөкмәткеле хат яҙҙы:

26«Клаудиус Лусиастан мөхтәрәм идарасы Феликсҡа сәләм!

27Йәһүдтәр, был кешене тотоп, үлтерергә йыйына ине. Әммә мин, уның Рим[†] гражданы икәнен белгәс, ғәскәриҙәр менән барып ҡотҡарып алып ҡалдым[+].

28Аҙаҡ, уны ни өсөн ғәйепләүҙәрен белергә теләп, ул кешене йәһүдтәрҙең Юғары кәңәшмәһенә алып барҙым[+] 29һәм ғәйепләүҙең йәһүдтәр ҡанунындағы бәхәсле мәсьәләләргә ҡағылышлы икәнлеген белдем. Әммә уны үлемгә йәки төрмәгә ябырлыҡ ғәйеп табып булманы[+]. 30Был кешегә ҡарата ҡорған яуыз ниәт тураһында ишеткәс, мин уны тиҙ арала һиңә ебәрҙем, ғәйепләүселәргә һинең алда уға ҡаршы фекерҙәрен әйтергә әмер бирҙем»[+].

31Шулай итеп, ғәскәриҙәр, үҙҙәренә бирелгән әмерҙе үтәп, төндә Паулусты Антипатрисҡа алып китте. 32Ә икенсе көндө, Паулусты атлы ғәскәриҙәргә тапшырып, нығытмаға кире ҡайттылар. 33Ҡайсареяға барып еткәс, ғәскәриҙәр идарасыға хатты биреп, Паулусты уның ҡарамағына тапшырҙы. 34Идарасы хатты уҡып сыҡҡас, Паулустың ҡайһы өлкәнән[†] булыуын һораны. Киликиянан икәнен белгәс,[+] 35был эште ғәйепләүселәр килгәс кенә тыңлаясағын әйтте. Ә Паулусты Һируд[†] һарайы төрмәһендә һаҡ аҫтында тоторға ҡушты.

#### 24


Паулусҡа ғәйеп ташлау

1Биш көндән, идарасы алдында Паулусҡа ҡаршы ғәйеп ташлау өсөн, иң баш ҡаһин[†] Һананиас аҡһаҡалдар[†] һәм хоҡуҡ белгесе Тертуллос исемле кеше менән бергә Ҡайсареяға килде[+]. 2Паулусты саҡыртып алғас, Тертуллос ғәйепләү һүҙҙәрен башланы:

3– Мөхтәрәм Феликс! Һинең етәкселегең аҫтында оҙаҡ ваҡыт тыныслыҡта йәшәүебеҙҙе һәм һин ҡайғыртҡанға күрә был халыҡтың хәле яҡшы яҡҡа үҙгәреүен һәр ваҡыт һәм һәр ерҙә күп рәхмәттәр менән таныйбыҙ, – тине ул. – 4Һине оҙаҡ мәшәҡәтләмәҫ өсөн, беҙҙең ҡыҫҡа ғына үтенесебеҙҙе ихлас тыңлауыңды үтенәм.

5Беҙ был кешене «йоғошло сир» тип таптыҡ. Ул Назара төркөмөнөң башлығы һәм бөтә донъяла йәшәүсе йәһүдтәр араһында боларыш ҡуптара[+]. 6-8Ул хатта Алла йортон[†] нәжесләргә[†] тырышты. Шуға күрә уны ҡулға алдыҡ[*]. Унан һорау алған саҡта нимәлә ғәйепләүебеҙҙе үҙең дә белерһең, – тине Тертуллос[+].

9Йәһүдтәр:

– Эйе, шулай, – тип уның һүҙен раҫлап торҙо.


Паулус Феликс алдында

10Идарасы, һөйләргә мөмкин тип, Паулусҡа ишара яһаны.

– Һинең был халыҡ өҫтөнән күп йылдар хөкөмдар булыуыңды беләм, шуға күрә һинең алдыңда үҙемде яҡлап һүҙ әйтә алыуыма шатмын, – тине Паулус. – 11Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә[†] килгәнемә ун ике көндән дә артыҡ түгеллеген еңел тикшерә алаһың. 12Минең Алла йортонда берәйһе менән бәхәсләшкәнемде йәки ғибәҙәтханаларҙа[†] йә ҡалала халыҡ араһында фетнә таратҡанымды уларҙың күргәне юҡ. 13Үҙҙәре хәҙер миңә ташлаған ғәйептәрен дә иҫбат итә алмайҙар. 14Әммә һинең алда шуны таныйым: улар Ғайсаның юлын ялған тәғлимәтле төркөм тип кенә әйтә, мин иһә Ғайсаның юлынан барып, аталарым Аллаһына хеҙмәт итәм, ҡанунға[†] һәм пәйғәмбәрҙәр[†] тарафынан яҙылғандарҙың бөтөнөһөнә ышанам. 15Тәҡүә кешеләр ҙә, тәҡүә булмағандар ҙа үленән тереләсәк тип, улар кеүек үк мин дә Аллаға өмөт бағлайым[+]. 16Шуға күрә һәр ваҡыт Алла[†] алдында һәм кешеләр ҡаршыһында саф выждан менән йәшәргә тырышам[+].

17Бер нисә йылдан һуң, үҙ халҡыма хәйер-саҙаҡа биреү һәм Аллаға ҡорбан[†] килтерер өсөн, Йәрүсәлимгә ҡайттым[+]. 18Алла йортонда таҙарыныу йолаһын үтеп, шул эштәрҙе башҡарған саҡта минең яныма халыҡ та йыйылмағайны, үҙем дә бер кемде лә борсоманым[+]. 19Әммә миңә Асия өлкәһенән[†] бер нисә йәһүд килде. Ғәйепләрлек берәй сәбәптәре булһа, улар һинең ҡаршыңа барып баҫырға һәм мине ғәйепләргә тейеш ине. 20Йәки, Юғары кәңәшмә[†] алдында торған сағымда, миндә ниндәй яуызлыҡ табыуҙары хаҡында бындағы кешеләр үҙҙәре әйтһен. 21Бәлки мин унда: «Бөгөн мин үленән терелеү мәсьәләһенә күрә алдығыҙҙа хөкөмдә торам», – тип ҡысҡырып әйткәнем өсөн ғәйеплемендер? – тине Паулус[+].

22Раббының юлы хаҡында ярайһы уҡ яҡшы белгән Феликс:

– Һеҙҙең эшегеҙ тураһында ғәскәриҙәр башлығы Лусиас килгәс ҡарар ҡылырмын, – тип тикшереү эшен кисектерҙе.

23Ә йөҙ башына Паулусты һаҡ аҫтында тоторға, ләкин дуҫтарының уға хеҙмәт күрһәтеүенә ҡамасауламаҫҡа, тигән әмер бирҙе.


Паулус һаҡ аҫтында

24Бер нисә көндән Феликс үҙенең йәһүд ҡатыны Друсилла менән килде һәм Паулусты саҡыртып алды. Ул Паулустың Ғайса Мәсихкә[†] инаныуы тураһында һөйләгәнен тыңланы.

25Паулус тәҡүә булыу,[†] нәфсене тыйыу һәм буласаҡ хөкөм хаҡында һөйләгәндә, Феликс ҡурҡыуға төштө.

– Хәҙергә етте, уңайы сыҡҡанда һине саҡырырмын, – тине ул[+].

26Шул уҡ ваҡытта Паулус уға аҡса бирер тип өмөт итте. Шунлыҡтан уны йыш ҡына саҡыртып, уның менән әңгәмә ҡороп ултырҙы. 27Әммә ике йылдан Феликс урынына Поркиос Фестус килде. Әммә Феликс, йәһүдтәргә ярарға тырышып, Паулусты тотҡонлоҡта ҡалдырҙы.

#### 25


Паулустың ҡайсар хөкөмөн талап итеүе

1Өлкәгә килеп өс көн торғандан һуң, Фестус Ҡайсареянан Йәрүсәлимгә[†] китте. 2Унда баш ҡаһиндар[†] һәм йәһүд башлыҡтары, уның янына килеп, Паулусты ғәйепләне. 3Улар Фестустан, мәрхәмәт[†] күрһәтеп, Паулусты Йәрүсәлимгә күсереүен һоранылар. Ә үҙҙәре уны юлда үлтерергә һүҙ ҡуйышты[+]. 4Ләкин Фестус:

– Паулус Ҡайсареяла һаҡ аҫтында ултыра. Тиҙҙән мин дә шунда барам. 5Әгәр уның берәй ғәйебе булһа, етәкселәрегеҙ минең менән барһын һәм был турала әйтһен, – тине.

6Йәрүсәлимдә аҙна-ун көн булғандан һуң Фестус Ҡайсареяға ҡайтты. Икенсе көндө үк ул хөкөм итеү урынына ултырҙы һәм Паулусты алып инергә ҡушты. 7Паулус күренгәс, Йәрүсәлимдән килгән йәһүдтәр уны уратып алды һәм күп төрлө етди енәйәттәрҙә ғәйепләй башланы. Ләкин ташлаған ғәйептәрен иҫбат итә алманылар.

8– Мин йәһүдтәр ҡанунына[†] ла, Алла йортона[†] ла, ҡайсарға ҡаршы ла һис ниндәй яманлыҡ ҡылманым, – тине Паулус үҙен яҡлап.

9Фестус, йәһүдтәргә ярарға теләп, Паулустан:

– Йәрүсәлимгә барырға һәм үҙеңә ҡаршы ташланған ғәйепләүҙәрҙе тикшереү өсөн минең хөкөмөм алдына баҫырға ризаһыңмы? – тип һораны.

10– Мин ҡайсар хөкөмө алдында торам һәм эшем шунда ҡаралырға тейеш. Үҙең дә белеп тораһың, мин йәһүдтәргә бер насарлыҡ та ҡылманым[+]. 11Әгәр ҙә нимәнелер дөрөҫ эшләмәйенсә үлемгә хөкөм итерлек эш ҡылғанмын икән, үлемдән баш тартмайым. Ә инде улар миңә ташлаған ғәйепләүҙәр ялған икән, бер кем дә мине уларҙың ҡулына тотоп бирә алмай. Мин ҡайсарға мөрәжәғәт итергә[*] теләйем, – тине Паулус.

12Фестус, кәңәшселәре менән һөйләшеп алғас:

– Һин ҡайсарға мөрәжәғәт итергә теләнең, шуның өсөн ҡайсар янына барырһың, – тине[+].


Паулустың Агриппас батша алдына килтерелеүе

13Бер нисә көндән, Фестустың хәлен белергә тип, Ҡайсареяға Агриппас батша[*] менән Берника килде. 14Улар бында байтаҡ ҡына торғанлыҡтан, Фестус батшаға Паулустың эшен тыңларға тәҡдим итте:

– Бында Феликс тотҡонлоҡта ҡалдырған бер кеше бар. 15Мин Йәрүсәлимдә булған саҡта йәһүдтәрҙең баш ҡаһиндары һәм аҡһаҡалдары,[†] уны ғәйепләп, хөкөм итеүҙе талап итте. 16Мин уларға, римлыларҙа ғәйепләнеүсе ғәйепләүсе менән осрашмайынса һәм ғәйепләүгә ҡаршы үҙен яҡлай алыу мөмкинлеге булмайынса, кешене язаға тарттырыу ғәҙәте юҡлығы тураһында әйттем. 17Улар минең менән бында килгәс, икенсе көнөнә үк хөкөм итеү урынына ултырҙым һәм ул кешене алып килергә ҡуштым. 18Паулусты уратып алған ғәйепләүселәр уны мин күҙаллаған енәйәттәрҙең береһендә лә ғәйепләмәне. 19Улар үҙҙәренең диндәренә ҡағылышлы мәсьәләләр тураһында, Паулус тере тип раҫлаған ниндәйҙер үлгән Ғайса хаҡында бәхәсләште[+]. 20Был мәсьәләне нисек тикшерергә белмәй ҡыйынһынып, Йәрүсәлимгә барырға һәм был эш буйынса шунда хөкөм алдына баҫырға теләмәйһеңме, тип һораным. 21Әммә Паулус ғали йәнәп ҡайсар ҡарарын һораны һәм һаҡ аҫтында ҡалырға теләне. Мин уны ҡайсар янына ебәрелгәнсе һаҡ аҫтында тоторға ҡуштым, – тине Фестус.

22Агриппас Фестусҡа:

– Ул кешене мин дә тыңларға теләр инем, – тине.

– Иртәгә һин уны тыңларһың, – тип яуапланы Фестус.

23Икенсе көндө Агриппас һәм Берника хәрби етәкселәр һәм ҡаланың иң күренекле кешеләре менән бергә тантаналы рәүештә ултырыштар залына ингәс, Фестустың әмере буйынса Паулусты алып килделәр.

24– Агриппас батша һәм бында ултырыусылар! – тине Фестус. – Йәрүсәлимдә лә, бында, Ҡайсареяла ла күп йәһүдтәр алдығыҙҙа торған кешегә зарланды. Ул йәшәргә тейеш түгел, тип ҡысҡырҙы улар[+]. 25Мин уның үлемгә хөкөм итерлек бер ғәйебен дә күрмәйем, әммә, ул үҙе ғали йәнәптәренең хөкөм итеүен һорағанлыҡтан, уны ҡайсарға ебәрергә булдым[+]. 26Ләкин уның хаҡында императорға нимә яҙырға ла белмәйем. Шуға күрә, тикшергәндән һуң яҙырлыҡ берәй нәмә булһын ине тип, мин уны һеҙҙең алдығыҙға, бигерәк тә, Агриппас батша, һинең ҡаршыңа килтерҙем. 27Тотҡондоң ниндәй эштә ғәйепләнеүен күрһәтмәй тороп, уны ҡайсар янына ебәреү, минеңсә, уйламайынса ҡылған эш буласаҡ.

#### 26


Паулустың Агриппас батша алдында тотҡан телмәре

1Агриппас Паулусҡа:

– Һиңә үҙеңде яҡлап һөйләргә рөхсәт ителә, – тине.

Шунан һуң Паулус ҡулын күтәрҙе лә үҙен яҡлап һөйләй башланы:[+]

2– Агриппас батша! Бөгөн һинең алдыңда йәһүдтәрҙең бөтә ғәйепләүҙәренән үҙемде яҡлай алыуыма бәхетлемен. 3Һин йәһүдтәрҙең барлыҡ йолаларын һәм бәхәсле мәсьәләләрен яҡшы беләһең. Шуға күрә мине сабыр ғына тыңлауыңды үтенәм.

4Минең йәштән үҙ халҡым араһында нисек йәшәүем һәм Йәрүсәлимдәге[†] тормошом бөтә йәһүдтәргә тәүҙән үк мәғлүм[+]. 5Улар мине күптән белә һәм, теләһәләр, минең фарисейҙар[†] төркөмөндә булғанлығым – динебеҙҙең иң талапсан тәғлимәтен тотоуым хаҡында шаһитлыҡ бирә алалар[+]. 6[+]Хәҙер мин Алла[†] тарафынан аталарыбыҙға бирелгән вәғәҙәнең үтәлеүен өмөт итеүем өсөн хөкөм алдында торам. 7Беҙҙең ун ике ырыу, ул вәғәҙәнең тормошҡа ашыуына өмөт бағлап, көнө-төнө Аллаға тырышып хеҙмәт итә. Агриппас батша, йәһүдтәр мине шул өмөт өсөн ғәйепләй ҙә инде[+]. 8Ни өсөн һеҙ Алла үлеләрҙе терелтә алмай, тип уйлайһығыҙ[+]?

9Дөрөҫ, мин үҙем дә назаралы Ғайсаның исеменә ҡаршы мөмкин булғандың барыһын да эшләргә кәрәк, тип уйлай торғайным[+]. 10Йәрүсәлимдә шуның менән шөғөлләндем дә: баш ҡаһиндарҙан[†] вәкәләт алып, Ғайсаға эйәргән күптәрҙе төрмәгә яптырҙым, башҡалар уларҙы үлемгә хөкөм иткәндә ризалығымды белдерҙем[+]. 11Ғибәҙәтхананан[†] ғибәҙәтханаға йөрөп, йыш ҡына Ғайсаға булған имандарынан[†] баш тартырға мәжбүр итеп, язаланым. Асыуым бик көслө булғанлыҡтан, ундайҙарҙы хатта сит ҡалаларҙа ла эҙәрлекләнем[+].

12Тағы шундай маҡсат ҡуйып, баш ҡаһиндар тапшырған эш буйынса һәм уларҙың вәкәләте менән Дамаскка китеп барғанда,[+] 13көн уртаһындараҡ, эй батша, күктән төшкән көслө яҡтылыҡ күрҙем. Ҡояштан да сағыуыраҡ ул ут минең һәм юлдаштарымдың тирә-яғын яҡтыртты. 14Беҙ бөтәбеҙ ҙә ергә йығылдыҡ һәм мин бер тауыш ишеттем. Ул тауыш миңә йәһүд телендә:[†] «Шаул,[†] Шаул! Ниңә һин Мине эҙәрлекләйһең? Осло таяҡҡа ҡаршы торһаң, үҙеңә зыян килтерерһең», – тине. 15«Һин кем, Әфәнде?» – тип һораным. Ул миңә былай тине: «Мин – һин эҙәрләгән Ғайса. 16Тор, аяҡтарыңа баҫ! Мин һине хеҙмәтсем итеп ҡуйырға, шулай уҡ әле күргәндәреңдең һәм Мин тағы ла күрһәтәсәк нәмәләрҙең шаһиты итеп билдәләргә тип, һиңә күрендем. 17-18[+]Һине йәһүд халҡынан да, башҡа халыҡтар ҡулынан да ҡотҡарырмын. Улар ҡараңғынан яҡтыға, Иблис[†] хакимлығынан Аллаға боролоп, гонаһтары[†] ғәфү ителһен һәм Миңә инаныуҙары арҡаһында изге[†] ителгәндәр араһында урын алһындар тип, һине башҡа халыҡтар янына, уларҙың күҙҙәрен асырға ебәрәм», – тине миңә Раббы[†] Ғайса[+].

19Шунлыҡтан, Агриппас батша, мин күктән килгән күренмешкә[†] буйһондом 20һәм тәүҙә Дамаск һәм Йәрүсәлим кешеләренә, унан бөтә Йәһүҙиә ерендә йәшәүселәргә һәм йәһүд булмаған башҡа халыҡтарға вәғәз һөйләнем. Мин уларҙы тәүбә итеп Аллаға табан боролорға, тәүбәгә килеүҙәрен күрһәтә торған лайыҡлы эштәр ҡылырға саҡырҙым[+]. 21Алла йортонда[†] йәһүдтәр бына шуның өсөн мине тотоп алды һәм үлтерергә тырышты[+]. 22Ләкин Алланың ярҙамы менән мин бөгөнгө көнгәсә ныҡ торам, олоһонан кесеһенәсә шаһитлыҡ бирәм. Мин пәйғәмбәрҙәр[†] һәм Муса,[†] киләсәктә буласаҡ, тип алдан әйткән хәлдәрҙән тыш бер нәмә лә һөйләмәйем. 23[+]Ә улар Мәсихтең[†] ғазап сигергә тейешлеген һәм үленән беренсе булып тереләсәген, йәһүдтәрҙе һәм башҡа халыҡтарҙы яҡтыртыр тигән хәбәрҙе иғлан итәсәген әйткәйнеләр, – тине Паулус[+].

24Ул шулай тип үҙен яҡлағанда, Фестус яман ҡысҡырып:

– Һин, Паулус, аҡылдан шашҡанһың! Күп белеүең һине аҡылдан яҙҙыра, – тип уны бүлдерҙе.

25– Мөхтәрәм Фестус, – тине Паулус. – Мин аҡылдан шашманым, мин айыҡ аҡыл менән хәҡиҡәт һүҙҙәре һөйләйем. 26Батшаға былар тураһында билдәле һәм мин уның алдында ҡыйыулыҡ менән бәйән итә алам. Был эштәрҙең батшаның иғтибарынан ситтә ҡалмағанлығына шигем юҡ, сөнки уларҙың береһе лә йәшерен эшләнмәне. 27Агриппас батша, пәйғәмбәрҙәргә ышанаһыңмы? Беләм, ышанаһың.

28Агриппас:

– Һин мине шулай тиҙ генә мәсихсе[†] итергә мөмкин тип уйлайһыңмы? – тине.

29– Тиҙ генәме, юҡмы, – тине Паулус, – һинең генә түгел, ә бөгөн мине тыңлаусыларҙың бөтәһенең дә минең кеүек булыуҙарын Алланан үтенеп һорайым. Әлбиттә, был бығауҙарҙан тыш[+].

30Батша торғас, идарасы, Берника һәм улар менән бергә ултырыусылар урындарынан ҡалҡынды. 31Ситкәрәк китеп:

– Был кеше үлемгә йәки тотҡонлоҡҡа хөкөм итерлек бер нәмә лә эшләмәгән, – тип һөйләштеләр[+].

32Агриппас Фестусҡа:

– Ҡайсарҙың хөкөм итеүен һорамаһа, был кешене азат итергә мөмкин булыр ине, – тине[+].

#### 27


Паулустың Римға ебәрелеүе

1Беҙҙе Италияға оҙатырға ҡарар ҡылынғас, Паулусты һәм тағы бер нисә тотҡондо император полкының Йүлиос атлы йөҙ башына тапшырҙылар[+]. 2Беҙ Асия өлкәһе[†] ярҙары буйлап бара торған, Адрамиттан килгән карапҡа ултырып йөҙөп киттек. Беҙҙең менән Тессалонике ҡалаһында йәшәүсе македон Аристархос та бар ине[+]. 3Икенсе көндө Сидон ҡалаһына килеп еттек. Йүлиос, кешелеклелек күрһәтеп, Паулусҡа дуҫтары янына барырға һәм уларҙан кәрәге тейерҙәй әйберҙәр алырға рөхсәт итте.

4Сидондан беҙ тағы диңгеҙгә сыҡтыҡ һәм, ел ҡаршы булғанлыҡтан, Кипрҙың елдән ышыҡ яғынан йөҙөп үттек. 5Киликия һәм Памфулия янынан асыҡ диңгеҙгә сыҡтыҡ һәм Лукия өлкәһендәге Мура ҡалаһына барып еттек. 6Мурала йөҙ башы Искәндәриәнән килгән, Италияға йүнәлеш алған бер карап табып, беҙҙе шунда ултыртты[+]. 7Беҙ, әллә нисә көн буйы әкрен генә йөҙгәндән һуң, ауырлыҡ менән Книдос ҡалаһы тапҡырына килеп еттек. Көслө ел кәрәкле йүнәлештә йөҙөргә ҡамасаулай ине, шуға Салмоне моронон уҙып, Криттың елдән ышыҡ яғына йүнәлдек. 8Ҡыйынлыҡ менән яр буйлап йөҙөп, Яҡшы гавандәр тигән урынға килдек. Унан йыраҡ түгел ерҙә Ласая ҡалаһы урынлашҡайны.


Диңгеҙҙәге дауыл ваҡытында

9[+]Байтаҡ ваҡыт үтте. Ураҙа көнө[*] лә уҙып китте һәм, диңгеҙ буйлап юлды дауам итеү хәүефле булғанлыҡтан, Паулус шундай кәңәш бирҙе:

10– Дуҫтар! Сәйәхәтебеҙҙең йөк һәм карап өсөн генә түгел, үҙебеҙ өсөн дә ҡурҡыныс буласағын һәм ҙур зыян килтерәсәген күрәм.

11Ләкин йөҙ башы Паулустың кәңәшенә ҡарағанда ҡойроҡ тотоусының һәм карап хужаһының һүҙенә күберәк ҡолаҡ һалды. 12Гавань ҡыш сығырға яраҡлы булмағанлыҡтан, диңгеҙселәрҙең күбеһе унан китергә һәм, мөмкин булһа, Криттың көньяҡ-көнбайышы ла, төньяҡ-көнбайыш яғы ла елдән һаҡланыулы Фойникс гаваненә барып, шунда ҡышларға ҡарар ҡылды.

13Көньяҡ еле иҫә башлағас, улар, инде теләгебеҙгә өлгәштек тип уйлап, якорь күтәрҙе, һәм беҙ Крит ярын яғалап йөҙөп киттек. 14Әммә күп тә үтмәне, Эвракилон тип аталған дауыллы төньяҡ-көнбайыш еле ҡупты[+]. 15Ул ҡаршы тора алмаған карапты эләктереп алды ла тулҡындар ыңғайына йөҙҙөрөп алып китте. 16Кауда тигән кескәй генә утрауҙың елдән ышыҡ яғына килеп сығып, ҡыйынлыҡ менән карап кәмәһен һаҡлап ҡала алдыҡ. 17Уны палубаға күтәргәс, арҡандарҙы карап аҫтынан үткәреп, карапты бәйләп ҡуйҙылар. Суртис тип аталған һай ергә ултырыуҙан ҡурҡып, елкәнде төшөрҙөләр һәм шул хәлдә диңгеҙ буйлап йөҙөп йөрөнөк. 18Һаман көслө дауыл булғанлыҡтан, икенсе көндө йөктәрҙе диңгеҙгә ташлай башланылар[+]. 19Ә өсөнсө көндө үҙ ҡулдары менән диңгеҙгә карап кәрәк-яраҡтарын ырғыттылар. 20Әллә нисә көндәр буйына ҡояш та, йондоҙҙар ҙа күренмәне, ә дауыл ҡотороуын дауам итте. Ҡотолоуға бөтә өмөтөбөҙҙө юғалттыҡ.


«Берегеҙ ҙә һәләк булмаясаҡ»

21Караптағы кешеләр байтаҡтан бирле бер ни ҙә ашамағайны. Паулус улар араһына тороп баҫып:

– Дуҫтар! Минең кәңәшемде тотоп, Криттан ҡуҙғалмаҫҡа кәрәк ине, ул ваҡытта был ҡыйынлыҡтар ҙа, юғалтыуҙар ҙа тыумаҫ ине. 22Ә хәҙер, зинһар, күңелегеҙҙе төшөрмәгеҙ! Берегеҙ ҙә һәләк булмаясаҡ, карапты ғына юғалтасаҡһығыҙ, – тине. – 23Уҙған төндә миңә үҙем инанып хеҙмәт иткән Алланың бер фәрештәһе[†] күренде[+]. 24Ул: «Ҡурҡма, Паулус! Һин ҡайсар алдына баҫырға тейешһең. Һинең менән булған кешеләрҙең бөтәһенә лә Алла[†] тормош бүләк итә», – тине[+]. 25Бына шуға ла, дуҫтар, күңелегеҙҙе төшөрмәгеҙ. Мин Аллаға инанам, барыһы ла Ул миңә әйткәнсә буласаҡ. 26Беҙ мотлаҡ ниндәй ҙә булһа утрауға барып сығасаҡбыҙ[+].

27Адриатик диңгеҙҙә йөҙөп йөрөгәндә, ун дүртенсе төндөң урталары еткәс, диңгеҙселәр ҡоро ергә яҡынлашыуыбыҙҙы һиҙә башланы. 28Тәрәнлекте үлсәп ҡарағайнылар, егерме сажин булып сыҡты, ә арыраҡта ун биш сажин самаһы ине. 29Ташлы урынға барып бәрелеүҙән ҡурҡып, караптың ҡойроҡ яғынан дүрт якорь төшөрҙөләр һәм тиҙерәк көн тыуыуын теләп, доға ҡылдылар.

30Диңгеҙселәр, морон тарафынан якорь төшөрәбеҙ тигән булып, диңгеҙгә кәмә төшөрә башланы, ысынында улар караптан ҡасырға уйлай ине. 31Паулус йөҙ башына һәм ғәскәриҙәргә:

– Был кешеләр карапта ҡалмаһа, ҡотола алмаясаҡһығыҙ, – тине.

32Шунан һуң ғәскәриҙәр кәмә бауҙарын сабып өҙҙө, кәмә һыуға төшөп китте.

33Көн тыуыр алдынан Паулус ашап алырға ҡыҫтай башланы.

– Һеҙ бөгөн ун дүртенсе көн инде көсөргәнешле хәлдәһегеҙ, тәғәм ризыҡ ҡапҡанығыҙ[†] юҡ. 34Шуға күрә үтенәм, ашап алығыҙ, был ғүмерегеҙҙе һаҡлап ҡалырға ла ярҙам итер. Берегеҙҙең дә башынан бер генә бөртөк тә сәсе төшмәҫ, – тине ул[+].

35Шулай тигәс, Паулус, икмәкте ҡулына алып, барыһы алдында Аллаға шөкөрана ҡылды ла һындырып ашай башланы[+]. 36Был кешеләрҙең күңелен күтәреп ебәрҙе, һәм улар ҙа ашарға ултырҙы. 37Беҙ карапта бөтәһе ике йөҙ етмеш алты йән инек. 38Ашап туйғас, карапты еңеләйтеү өсөн, диңгеҙселәр бойҙайҙы диңгеҙгә ташланы.


Караптың емерелеүе,


кешеләрҙең иҫән ҡалыуы

39Көн тыуғас, диңгеҙселәр алдарындағы ерҙе таныманы, ләкин унда һөҙәк ярлы ниндәйҙер ҡултыҡ күрҙеләр һәм, булдырып булһа, карапты тап шул яр буйына йүнәлтергә ниәтләнеләр. 40Якорҙарҙы сабып өҙҙөләр, караптың ҡойроғонда урынлашҡан бороу ишкәктәрен ысҡындырҙылар һәм алғы елкәнде ел ыңғайына көйләнеләр. Карап ярға табан юл алды, 41ләкин ҡомға барып ултырҙы. Караптың мороно ҡуҙғатмаҫлыҡ булып батты, ә ҡойроҡ өлөшө тулҡын көсөнән емерелә башланы.

42Ғәскәриҙәр, береһе лә йөҙөп ҡасып китмәһен тип, тотҡондарҙың бөтәһен дә үлтерергә ниәтләне. 43Әммә йөҙ башы, Паулусты ҡотҡарып ҡалырға теләп, уларҙы туҡтатты. Ул йөҙә белгәндәргә беренсе булып һыуға ырғырға һәм ярға сығырға ҡушты[+]. 44Ҡалғандар таҡталарға йә карап киҫәктәренә тотоноп йөҙөп сығырға тейеш ине.

Шулай итеп, барыһы ла иҫән-аман ергә сыҡты.

#### 28


Паулус Мальта утрауында

1Ҡотолғас, утрауҙың Мальта тип аталыуын белдек. 2Утрау кешеләре беҙгә ғәҙәттән тыш ҡунаҡсыллыҡ күрһәтте. Ямғыр яуа башлап, һалҡын булғанлыҡтан, улар усаҡ яғып ебәрҙе һәм бөтәбеҙҙе лә усаҡ янына саҡырҙылар. 3Паулус үҙе йыйып килтергән бер ҡосаҡ сыбыҡ-сабыҡты усаҡҡа ташлап торғанда, уттан атылып сыҡҡан зәһәрле йылан уның ҡулына йәбеште. 4Утрау кешеләре, уның ҡулында аҫылынып торған йыланды күреп, бер-береһенә:

– Был әҙәм – һис шикһеҙ кеше үлтереүсе. Диңгеҙҙән ҡотолһа ла, ғәҙеллек алиһәһе уны иҫән ҡалдырманы, – тиештеләр.

5Әммә Паулус йыланды утҡа һелкеп төшөрҙө һәм әҙ генә лә йәрәхәтләнмәне[+]. 6Кешеләр, ул шешенә башлар йәки кинәт йығылып үлер, тип көттө. Ләкин оҙаҡ ҡына көткәндән һуң, уға һис ниндәй зарар теймәгәнен күреп, фекерҙәрен үҙгәрттеләр:

– Ул – ниндәйҙер бер илаһ[+].

7Шул урындан йыраҡ түгел ерҙә утрау башлығы Поплиостың хужалығы урынлашҡайны. Ул беҙҙе үҙ өйөнә саҡырҙы һәм өс көн буйы дуҫтарса ҡунаҡ итте. 8Поплиостың атаһы биҙгәк һәм эс ауырыуынан яфаланып ята ине. Паулус инеп доға ҡылды ла, башына ҡулдарын ҡуйып, уны һауыҡтырҙы[+]. 9Был хәлдән һуң утрауҙағы бүтән ауырыуҙар ҙа Паулус янына килде, улар ҙа һауыҡтырылды. 10Утрауҙа йәшәгән кешеләр беҙгә күп хөрмәт күрһәтте, ә китергә йыйынғас, кәрәкле әйберҙәр менән тәьмин итте.


Паулустың Римға килеүе

11Мальта утрауында өс ай торғас, Искәндәриә ҡалаһынан килеп, ошо утрауҙа ҡышлаған Күк игеҙәктәре[*] исемендәге карапҡа ултырып юлға сыҡтыҡ[+]. 12Сүрәкүсәй ҡалаһына еткәс, унда өс көн булдыҡ. 13Унан, яр яғалап йөҙөп, Регион ҡалаһына килдек. Икенсе көндө ел ыңғайына Потиолой ҡалаһына еттек. 14Ул ҡалала имандаштарыбыҙҙы[†] осраттыҡ, улар беҙҙең бер аҙнаға үҙҙәре янында ҡалыуыбыҙҙы үтенде.

Шулай итеп беҙ Римға килеп еттек. 15Ундағы имандаштар, беҙҙең хаҡта ишетеп, Аппиос баҙар майҙанына һәм Өс ҡунаҡхана ҡасабаһына тиклем етеп, беҙҙе ҡаршы алырға сыҡҡайны. Уларҙы күргәс, Паулус Аллаға шөкөрана ҡылды, уның күңеле күтәрелде. 16Рим[†] ҡалаһында Паулусҡа һаҡ аҫтында айырым йәшәргә рөхсәт ителде.


Паулустың Рим йәһүдтәре менән осрашыуы

17Римға килеп өс көн торғандан һуң, Паулус йәһүд башлыҡтарын йыйып алды. Улар килгәс:

– Туғандар! Үҙ халҡыбыҙға йәки аталарыбыҙҙың йолаларына ҡаршы һис бер нәмә эшләмәһәм дә, мин Йәрүсәлимдә[†] тотҡон булдым һәм римлылар ҡулына тапшырылдым, – тине. – 18Улар, эшемде тикшергәс, үлемгә хөкөм итерлек бер ниндәй ҙә ғәйебем булмағанлыҡтан, азат итергә теләгәйне[+]. 19Әммә, йәһүдтәр быға ҡаршы килгәс, мин ҡайсарға мөрәжәғәт итергә мәжбүр булдым, ләкин үҙ халҡымды нимәләлер ғәйепләү маҡсаты менән түгел. 20Шуға мин һеҙҙе осрашып һөйләшергә саҡырҙым. Мин бит бына был сынйырҙарҙы Исраил[†] бағлаған өмөт хаҡына йөрөтәм, – тине Паулус.

21– Беҙ, – тине йәһүд башлыҡтары, – Йәһүҙиәнән һинең хаҡта хаттар ҙа алманыҡ, унан килгән имандаштарыбыҙ ҙа һинең хаҡта бер ни хәбәр итмәне, насар бер нәмә лә һөйләмәне. 22Хәйер, беҙ һинең фекерҙәреңде үҙеңдән ишетергә теләр инек, беҙгә билдәле булғанса, һәр ерҙә был төркөмгә ҡаршы һөйләйҙәр.

23Улар осрашырға килеште, һәм билдәләнгән көндө Паулус туҡталған өйҙә тәүҙәгенән дә күберәк кеше йыйылды. Ул иртәнән кискә тиклем Алла Батшалығы[†] хаҡында аңлатты, Ғайса тураһында Муса[†] ҡанунынан[†] һәм пәйғәмбәрҙәрҙең[†] яҙмаларынан дәлилдәр килтереп, уларҙы ышандырырға тырышты[+]. 24Ҡайһы берҙәре уның һүҙҙәренә ышанды, ҡайһылары иһә ышанманы 25һәм үҙ-ара килешә алмайынса таралыша башланы. Паулус уларға былай тине:

– Изге[†] Рух һеҙҙең аталарығыҙға Ишағыяһ пәйғәмбәр аша бына ниндәй дөрөҫ һүҙҙәр әйткән:[+]

26[+]«Был халыҡ янына бар ҙа әйт:
Тыңлап-тыңлап та, аңламаҫһығыҙ,
ҡарап-ҡарап та, күрмәҫһегеҙ.
27Сөнки был халыҡтың йөрәген май баҫҡан.
Ҡолаҡтары көскә ишетә,
улар күҙҙәрен дә йомған.
Күҙҙәре менән бер ни ҙә күрергә,
ҡолаҡтары менән бер ни ҙә ишетергә,
йөрәктәре менән бер ни ҙә аңларға теләмәйҙәр.
Шулай булмаһа, Миңә табан боролорҙар –
Мин уларҙы һауыҡтырыр инем»[+].

28-29Шуға күрә һеҙгә мәғлүм булһын: йәһүд булмаған халыҡтарға Алланың ҡотҡарыуы тураһындағы хәбәр ебәрелгән һәм улар уны тыңлай[*][+].

30Ә Паулус үҙе түләп торған өйҙә ике йыл буйы йәшәне һәм янына килеүселәрҙең барыһын да ҡабул итте. 31Ул ҡыйыу рәүештә һәм ҡаршылыҡ күрмәйенсә Алла Батшалығы тураһында һөйләне һәм Раббы[†] Ғайса Мәсих[†] хаҡында өйрәтте[+].

### Яҡуп

#### Яҡуп

Яҡуп


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Инеш һүҙ


Яҡуптың хаты

Яңы Ғәһедтә Яҡуп исемле кешеләр күп, был хатты, моғайын, Ғайсаның яҡын туғаны, Йәрүсәлимдәге имандаштар берҙәмлеге етәксеһе яҙғандыр.

Яҡуп күптәре элек йәһүд динендә булған мәсихсе имандаштар өсөн яҙа, шунлыҡтан уларға Иҫке Ғәһедтән таныш образдарҙы һәм өлгөләрҙе йыш ҡуллана. Ул инаныуын эш-ғәмәлдәре аша күрһәтергә ҡыйынһынған имандаштарына мөрәжәғәт итә. Мәсихселәр нисек донъя көтөргә тейешлеге тураһында һөйләй, байлыҡ һәм фәҡирлек, ғәйбәт һәм яла, сабырлыҡ, доға ҡылыу тураһындағы һорауҙарҙы айырып ҡарай. Яҡуптың төп фекере шул: әгәр Аллаға инаныу эш-ғәмәлдәр менән раҫланмаһа, был инаныу ҡотолоуға алып килмәй. Ул Аллаға ысынлап ышанған кешенең Аллаға хуш ғәмәлдәрҙе мотлаҡ башҡара икәнен уҡыусыларының күңеленә һалырға тырыша.

#### 1

1Донъя буйлап таралған ун ике ырыуға[*] Алланың һәм Раббы[†] Ғайса Мәсихтең[†] ҡоло Яҡуптан сәләм![+]


Һынауҙар һәм иман

2Имандаштарым,[†] төрлө һынауҙарға юлыҡҡанда, уларҙы ҙур шатлыҡ кеүек итеп ҡабул ҡылығыҙ[+]. 3Иманығыҙҙың һыналыуы сыҙамлылыҡ тыуҙырыуын беләһегеҙ бит[+]. 4Ә сыҙамлыҡ, һеҙ өлгөрөп еткән һәм камил, бер ниндәй кәмселекһеҙ булһын өсөн, үҙ эшен ахырына еткерһен[+]. 5Әгәр ҙә ҡайһығыҙғалыр аҡыл зирәклеге етешмәһә, уны барыһына ла шелтәһеҙ, йомарт өләшкән Алланан һораһын, һәм уға бирелер[+]. 6Әммә һораған кеше ышанырға, тамсы ла шикләнмәҫкә тейеш, сөнки шик йөрөтөүсе ел әле бер, әле икенсе яҡҡа ҡыуып йөрөткән диңгеҙ тулҡынына оҡшаған[+]. 7Ундай әҙәм Раббынан ни ҙә булһа алырға иҫәп тотмаһын[+]. 8Бындай әҙәм, нимә генә эшләһә лә, икеләнә, эштәрендә тотороҡһоҙ.


Һыналыу һәм ҡотҡо

9Түбән ҡатламдан булған имандаш үҙенең юғары күтәрелеүе менән ғорурланһын,[+] 10[+]ә бай – түбән төшөрөлөүе менән, сөнки ул ялан сәскәһе кеүек юҡҡа сығасаҡ. 11Ҡояш сығып, эҫеһе менән үҫемлекте киптерә, уның сәскәһе ҡойола һәм бар матурлығы юғала. Байҙар ҙа шулай эш ығы-зығыһында һүнеп ҡала[+].

12Һынауҙарға аҙағынаса түҙгән кеше бәхетле, сөнки ул, һыналғандан һуң, Алла[†] Үҙен яратҡандарға вәғәҙә иткән тормош тажын аласаҡ[+]. 13Ҡотҡоға тарыған бер кем дә: «Был ҡотҡоно миңә Алла ебәргән», – тимәһен, сөнки Алланы бер ниндәй яуызлыҡ ҡотҡоға төшөрә алмай, Алла Үҙе лә бер кемде лә ҡотҡоға һалмай. 14Һәр кемде, ымһындырып һәм әүрәтеп, үҙенең нәфселе теләге ҡоторта. 15Шунан инде теләк, яралып, гонаһты[†] тыуҙыра, ә гонаһ, нығынғас, үлемгә килтерә[+].

16Үҙегеҙҙе алдамағыҙ, ҡәҙерле имандаштарым[+]. 17Һәр игелекле һәм камил бүләк юғарынан, күк яҡтылыҡтары Атаһынан килә. Уның янында үҙгәреш юҡ һәм яҡтыһы күләгәгә әйләнмәй[+]. 18Ул беҙҙе, Үҙе бар иткәндәр араһында тәүге яңы емештәр булһын тип, Үҙ ихтыяры менән хәҡиҡәт һүҙе аша тыуҙырҙы[+].


Тыңлағыҙ һәм үтәгеҙ

19[+]Ҡәҙерле имандаштарым, шуны белегеҙ: һәр берегеҙ тыңлауға өлгөр, һөйләүгә яй һәм асыуланыуға аҡрын булһын,[+] 20сөнки кеше асыулы сағында Аллаға хуш килмәҫтәйҙе эшләй. 21Шуға күрә һәр төрлө әшәкелектән һәм яуызлыҡ ҡалдығынан ваз кисеп, йөрәктәрегеҙгә сәселгән Алла һүҙен баҫалҡылыҡ менән ҡабул итегеҙ; ул һүҙ һеҙҙең йәндәрегеҙҙе ҡотҡарыр көскә эйә[+].

22Һүҙҙе тыңлап ҡына ҡалмағыҙ, уны үтәгеҙ ҙә, шунһыҙ үҙ-үҙегеҙҙе алдайһығыҙ ғына[+]. 23Алла һүҙен ишетеп тә, уны үтәмәгән үҙенең йөҙөн көҙгөнән күргән кешегә оҡшаш: 24үҙенә ҡарап тора ла, ситкәрәк китеү менән, ниндәй икәнен дә онота. 25Ә кем, азатлыҡ килтерә торған камил ҡанунға[†] төшөнөп, уға тоғро ҡала, ишеткәнен онотмайынса башҡара, ул кеше үҙенең эштәрендә бәхетле буласаҡ[+]. 26Кемдер үҙен диндар тип һанап та, телен йүгәнләй алмай икән, ул үҙ-үҙен алдай, һәм уның диндарлығынан фәтүә юҡ[+]. 27Атабыҙ Алла ҡаршыһында саф, тапланмаған диндарлыҡ – бәләгә тарыған етемдәр менән тол ҡатындар хаҡында хәстәрлек күреү һәм үҙеңде был донъяның боҙоҡлоғонан һаҡлау ул[+].

#### 2


Һәр кемгә тигеҙ ҡарағыҙ

1Имандаштарым,[†] шөһрәтле[†] Раббыбыҙ Ғайса Мәсихкә[†] инаныусылар булараҡ, берәүҙәр алдында икенселәрҙе өҫтөн ҡуймағыҙ[+]. 2Әйтәйек, һеҙҙең йыйылышҡа ҡупшы кейенгән, алтын балдаҡ таҡҡан кеше һәм шулай уҡ туҙған кейемле фәҡир килеп инде, ти. 3Әгәр бай кейемлегә иғтибар күрһәтеп: «Рәхим итеп, бына бында, яҡшы урынға ултыр», – тиһәгеҙ, ә фәҡиргә: «Ана тегендә баҫып тор» йәки «Иҙәнгә, аяғым осона ултыр», – тип әйтһәгеҙ, 4һеҙ имандаштар араһында кеше айырған яман уйлы хөкөмдарға әүереләһегеҙ түгелме? 5Тыңлағыҙ әле, ҡәҙерле имандаштарым: Алла[†], Үҙен яратҡандарға вәғәҙә иткәнсә, улар имандары менән бай булһындар һәм батшалыҡҡа эйә булһындар өсөн, донъя күҙендә ярлы булып күренгәндәрҙе һайлап алманымы ни[+]? 6Һеҙ иһә фәҡирҙе кәмһеттегеҙ. Һеҙҙе йәберләгән һәм хөкөмдән хөкөмгә йөрөткән кешеләр байҙар түгелме ни? 7Һеҙ йөрөткән Мәсихтең яҡшы исемен шулар хурламаймы ни?

8[+]Изге Яҙмала[†] әйтелгән: «Яҡыныңды үҙеңде яратҡан кеүек ярат», – тигән Батшалыҡ ҡанунын[†] үтәйһегеҙ икән, дөрөҫ эшләйһегеҙ[+]. 9Әгәр ҙә инде берәүҙәр алдында икенселәрҙе өҫтөн ҡуйһағыҙ, гонаһ[†] ҡылаһығыҙ һәм ҡанун алдында енәйәтсе булаһығыҙ[+]. 10Кем ҡанунды тулыһынса үтәп тә, уның бер генә талабын боҙһа, ул бөтә ҡанунды боҙоуҙа ғәйепле[+]. 11[+][+]«Зина ҡылма», – тигән Алла: «Үлтермә», – тип тә әйткән. Әгәр ҙә зина ҡылмаһаң, ләкин үлтерһәң, һин ҡанунды боҙоуҙа ғәйеплеһең[+]. 12Азатлыҡ ҡануны буйынса хөкөм ителә торған кеше булараҡ һөйләгеҙ һәм ғәмәл ҡылығыҙ[+]. 13Шәфҡәт күрһәтмәүсегә ҡарата хөкөм рәхимһеҙ булыр. Шәфҡәтлелек иһә хөкөмдән өҫтөн булыр![+]


Иман һәм ғәмәлдәр

14Кемдер: «Мин иманлы», – тип әйтә, ләкин ғәмәлдә күрһәтмәй икән, бынан ни файҙа, имандаштарым? Был иман уны ҡотҡара алырмы? 15Әгәр, имандаш ир-ат йәки ҡатын-ҡыҙ кейемдән һәм көндәлек ризыҡтан мәхрүм булып, 16арағыҙҙан кемдер: «Иҫән-һау йөрөгөҙ. Йылынығыҙ һәм туйғансы ашағыҙ!» – тип әйтһә, әммә уларға тереклек өсөн кәрәкле нәмәләрҙе бирмәһә, бынан ни файҙа[+]? 17Иман менән дә шулай. Ғәмәле булмаһа, ул үҙенән-үҙе үле.

18Ләкин кемдер: «Һинең иманың бар һәм минең ғәмәлдәрем бар», – тиер. Һин миңә үҙеңдең иманыңды ғәмәлдәрҙән башҡа күрһәт һәм мин һиңә үҙ иманымды ҡылған ғәмәлдәрем аша күрһәтермен[+]. 19Һин Алланың бер булыуына ышанаһыңмы? Яҡшы! Ендәр ҙә быға ышана һәм ҡурҡыштарынан ҡалтырашып тора[+]. 20Эй буш бәндә! Ә һин ғәмәлһеҙ имандың файҙаһыҙ икәнен күрһәтеүҙәрен теләйһеңме? 21[+]Атабыҙ Ибраһим,[†] улы Исхаҡты ҡорбан[†] усағына һалғас, ҡылған ғәмәлдәре арҡаһында аҡланмағанмы ни[+]? 22Күреүеңсә, уның иманы ғәмәлдәренә булышлыҡ иткән һәм иманы нәҡ шул ғәмәлдәре аша камиллашҡан[+]. 23[+][+]Изге Яҙмалағы: «Ибраһим Аллаға ышанды һәм Алла быны тәҡүәлек[†] тип ҡабул итте», – тигән һүҙҙәр раҫланды һәм ул Алланың дуҫы тип аталды[+]. 24Күрәһегеҙме, кеше Алла тарафынан иманына ғына түгел, ә ҡылған ғәмәлдәренә ҡарап та аҡлана. 25[+]Фәхишә Рахав та, хәбәрселәргә ҡунаҡсыллыҡ күрһәтеп һәм уларға бүтән юлдан китергә ярҙам итеп, ҡылған ғәмәле арҡаһында Алла тарафынан аҡланмағанмы ни[+]? 26Шулай уҡ, рухһыҙ тән үле булған кеүек, ғәмәлһеҙ иман да үле.

#### 3


Тел

1Имандаштарым,[†] бөтәгеҙ ҙә остаз булырға ынтылмағыҙ. Үҙегеҙ беләһегеҙ бит: өйрәтеүсе булараҡ, беҙ башҡаларға ҡарағанда ҡатыраҡ хөкөм ителәсәкбеҙ[+]. 2Бөтәбеҙ ҙә күп нәмәлә хаталана. Һүҙе менән гонаһ[†] ҡылмаған кеше – камил, ул үҙенең бөтә тәнен йүгәндә тота ала[+]. 3Аттарҙы буйһондорор өсөн ауыҙлыҡлайбыҙ икән, уларҙың тотош кәүҙәһе менән идара итә алабыҙ[+]. 4Йәки, әйтәйек, караптар ни тиклем ҙур булмаһын һәм көслө ел тарафынан ҡыуып йөрөтөлмәһендәр, ҡойроҡсо бәләкәй генә ҡойроҡ ишкәге ярҙамында үҙе теләгән яҡҡа бора. 5Тел дә, кескәй генә ағза булһа ла, ныҡ маҡтана. Ана, бәләкәй генә ут та ҙур урманды яндырып ебәрә. 6Тел дә – ут. Тәнебеҙҙең ағзалары араһында ул – яманлыҡ донъяһы. Йәһәннәм[†] утынан тоҡанған был ут бөтә тәнебеҙҙе бысрата һәм бөтә тормошобоҙҙо ялҡынға сорнай[+].

7Һәр төрлө януарҙарҙы ла, ҡоштарҙы ла, һөйрәлеүселәрҙе лә, диңгеҙ хайуандарын да буйһондороп була, һәм кеше уларҙы буйһондорҙо ла инде. 8Ә телде бер кем дә буйһондора алмай: ул – үлемесле ағыу менән тулы тыйылғыһыҙ яуызлыҡ[+]. 9Телебеҙ менән беҙ Атабыҙ Раббыны данлайбыҙ, шул уҡ тел менән Аллаға оҡшаш итеп яратылған кешеләрҙе ҡарғайбыҙ[+]. 10Бер үк ауыҙҙан данлау ҙа, ҡарғыш та сыға. Имандаштарым, улай булырға тейеш түгел. 11Бер үк шишмәнән сөсө лә, тоҙло ла һыу сығамы ни? 12Имандаштарым, инжир ағасында – зәйтүн[†] емеше, ә йөҙөм һабағында инжир үҫәме ни? Шуның кеүек, тоҙло шишмә лә сөсө һыу бирә алмай.


Ысын аҡыл

13Арағыҙҙа кемегеҙ аҡыллы һәм аңлы? Шул әҙәм ғәмәлдәренең зирәк аҡылдан килгән тыйнаҡлыҡ аша башҡарылыуын үҙенең лайыҡлы тормошо менән күрһәтһен[+]. 14Әммә йөрәктәрегеҙҙе әсе көнсөллөк һәм мин-минлек биләһә, маһаймағыҙ һәм хәҡиҡәткә ҡаршы ялғанламағыҙ. 15Ундай аҡыл юғарынан түгел, ул донъяныҡы, рухи түгел, ул ендән килә,[+] 16сөнки көнсөллөк һәм мин-минлек булған ерҙә тарҡаулыҡ һәм һәр төрлө яман эштәр хөкөм һөрә. 17Ә юғарынан килгән аҡыл иң тәүҙә саф, аҙаҡ тыныс, йомшаҡ, тыңлаусан, шәфҡәт һәм игелекле емештәр менән тулы, кешеләрҙе тигеҙ күрә һәм ихлас. 18[+]Хаҡлыҡ[†] орлоҡтары тыныслыҡта сәселә һәм был орлоҡтар тыныслыҡ таратыусыларға уңыш килтерә[+].

#### 4


Кем донъя менән дуҫ – ул Аллаға дошман

1Арағыҙҙағы дошманлыҡ һәм ыҙғыш ҡайҙан килә? Һеҙҙе эстән йолҡҡослаған нәфсенән түгелме[+]? 2Ниҙер теләйһегеҙ, ләкин ала алмайһығыҙ һәм шуның өсөн үлтерәһегеҙ. Көнләшәһегеҙ, ләкин теләгегеҙгә өлгәшә алмайһығыҙ, шуның өсөн ыҙғышырға, көрәшергә керешәһегеҙ. Тик барыбер теләгәнегеҙҙе ала алмайһығыҙ, сөнки Алланан һорамайһығыҙ. 3Һорап та ала алмайһығыҙ, сөнки алама ниәттән, үҙ ләззәтегеҙҙе ҡәнәғәтләндерер өсөн генә һорайһығыҙ[+].

4Эй Аллаға хыянат итеүселәр, донъя менән дуҫлашыу – Аллаға дошман булыу икәнлеген белмәйһегеҙме ни? Шулай итеп, кем донъя менән дуҫ булырға теләй, ул Аллаға дошман була[+]. 5Әллә Изге Яҙмала:[†] «Алла[†] Үҙе беҙгә һалған рухты көнләшеү менән ашҡынып ярата»[*], – тип юҡҡа әйтелгән тип уйлайһығыҙмы[+]? 6[+]Әммә Алла бирә торған мәрхәмәт[†] тағы ла ҙурыраҡ. Бына шуға күрә Изге Яҙмала:

«Алла тәкәбберҙәргә ҡаршы тора,
ә тыйнаҡтарға мәрхәмәтен бүләк итә», –

тип әйтелгән[+]. 7Шуға күрә Аллаға буйһоноғоҙ, ә Иблискә[†] ҡаршы тороғоҙ, шул ваҡытта ул һеҙҙән ҡасыр[+]. 8Аллаға яҡынлашығыҙ, һәм Ул һеҙгә яҡынлашыр. Гонаһлылар,[†] ҡулдарығыҙҙы таҙартығыҙ, ике йөҙлөләр, йөрәктәрегеҙҙе сафландырығыҙ[+]. 9Көйөнөгөҙ, иңрәшегеҙ, илашығыҙ! Көлөүегеҙ – илауға, ә шатлығығыҙ ҡайғыға әйләнһен. 10Раббыға буйһоноғоҙ, һәм Ул һеҙҙе юғары күтәрер[+].


Яманат һатыуҙан киҫәтеү

11[+]Имандаштарым,[†] бер-берегеҙҙең яманатын һатмағыҙ. Үҙ имандашының яманатын һатҡан йәки уны хөкөм иткән кеше ҡанундың[†] яманатын һата һәм ҡанунды хөкөм итә. Әгәр ҙә ҡанунды хөкөм итәһең икән, һин – ҡанунды үтәүсе түгел, ә уны хөкөм итеүсеһең[+]. 12Бары тик бер генә ҡанун Сығарыусы һәм Хөкөмдар бар. Ул ғына ҡотҡара һәм һәләк итә ала. Шулай булғас, башҡаларҙы хөкөм итергә кем һуң һин[+]?


Маһайыусанлыҡтан киҫәтеү

13«Бөгөн йәки иртәгә беҙ фәлән ҡалаға китербеҙ һәм, унда йыл буйы йәшәп, һатыу итербеҙ, табыш алырбыҙ», – тип һөйләүселәр, хәҙер һеҙ тыңлағыҙ. 14[+]Эй һеҙ, иртәгә ни булырын белмәүселәр, һеҙҙең тормошоғоҙ ни генә? Һеҙ бит – аҙ ваҡытҡа пәйҙә булып, аҙаҡ юғалыусы томан ғына[+]. 15«Раббы[†] теләһә, беҙ иҫән булырбыҙ, тегене йә быны эшләрбеҙ», – тип әйтер урынға[+] 16һеҙ хәҙер, тәкәбберләнеп, маһаяһығыҙ. Һәр шундай маһайыу – яманлыҡ ул. 17Шулай итеп, ниндәй яҡшылыҡ ҡылырға кәрәклеген белеп тә, уны эшләмәгән кеше гонаһ ҡыла[+].

#### 5


Байҙарға киҫәтеү

1Байҙар, ә хәҙер һеҙ тыңлағыҙ! Өҫтөгөҙгә бәлә-ҡаза ябырылып килә, шуның өсөн үкһеп илағыҙ[+]. 2Һеҙҙең байлығығыҙ серегән, кейемдәрегеҙҙе көйә ашаған[+]. 3Алтын-көмөшөгөҙ тутыҡҡан. Уларҙың тутығы һеҙгә ҡаршы дәлил булыр һәм тәнегеҙҙе ут кеүек ашар. Һеҙ хазинағыҙҙы һуңғы көндәрҙә тупланығыҙ[+]. 4Баҫыуҙарығыҙҙа эшләүселәр һеҙҙең өсөн уңыш йыйҙы, һеҙ уларҙы эш хаҡы түләмәй алданығыҙ. Тыңлағыҙ – хаҡы түләнмәгән хеҙмәт ҡысҡыра, ураҡсыларҙың ҡысҡырышыуы Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ҡолағына барып етте[+]. 5Ерҙә һеҙ ләззәт кисереп, кәйеф-сафа ҡороп йәшәнегеҙ, үҙегеҙҙе һуғым өсөн һимерттегеҙ[+]. 6Һеҙ ғәйепһеҙҙе хөкөм иттегеҙ һәм үлтерҙегеҙ: ул һеҙгә ҡаршылашманы.


Сабырлыҡ һәм доға ҡылыу

7Имандаштарым,[†] Раббы[†] килгәнгә тиклем сабыр булығыҙ. Ерҙең ҡиммәтле уңыш биререн көткән игенсегә ҡарағыҙ: көҙгө һәм яҙғы ямғырҙар яуғанын ниндәй сабырлыҡ менән көтә ул![+] 8Һеҙ ҙә шулай сабыр булығыҙ, ышанысығыҙҙа ныҡ тороғоҙ, сөнки Раббы киләсәк көн яҡын[+]. 9Алла[†] һеҙҙе хөкөм итмәһен өсөн, бер-берегеҙгә зарланмағыҙ, имандаштар: Хөкөмдар инде ишек төбөндә тора[+]. 10Имандаштар, Раббы исеменән һөйләгән пәйғәмбәрҙәрҙең[†] ғазаптарынан һәм сабырлығынан үрнәк алығыҙ[+]. 11[+]Түҙемлек кисергәндәрҙе беҙ бәхетле тип атайбыҙ. Һеҙ Әйүптең түҙемлеге тураһында ишеттегеҙ, аҙаҡ Раббының уға ҡылған яҡшылығын күрҙегеҙ, сөнки Раббы ғәйәт шәфҡәтле һәм рәхимле[+].

12Әммә, имандаштарым, бөтәһенән бигерәк, күк менән дә, ер менән дә, бүтән берәй нәмә менән дә ант итмәгеҙ. Алла хөкөмөнә юлыҡмаҫ өсөн, һеҙҙең «эйе» тигәнегеҙ «эйе», «юҡ» тигәнегеҙ «юҡ» булһын[+].

13Арағыҙҙа кемдер ғазап сигә икән, доға ҡылһын. Кемдеңдер рухы күтәренке булһа, Аллаға маҡтау йыры йырлаһын[+]. 14Арағыҙҙа кемдер ауырыһа, шул имандаштар берҙәмлеге[†] өлкәндәрен[†] саҡырһын һәм улар, Раббы исеме менән уға зәйтүн майы[†] һөртөп, уның өсөн доға ҡылһын[+]. 15Иман менән ҡылынған доға ауырыуҙы һауыҡтырыр, һәм Раббы уны аяҡҡа баҫтырыр. Әгәр ҙә ул гонаһ[†] ҡылған булһа, Алла уны ярлыҡар[+]. 16Шулай итеп, һауығыу өсөн бер-берегеҙ алдында гонаһтарығыҙҙы танығыҙ һәм бер-берегеҙ өсөн доға ҡылығыҙ. Тәҡүә кешенең доғаһы көслө, ул күпте эшләргә һәләтле[+]. 17[+]Ильяс беҙҙең кеүек үк кеше булған. Ямғыр яумауын теләп, ул тырышып доға ҡылған, һәм ергә өс йыл ярым ямғыр яумаған[+]. 18Аҙаҡ ул тағы доға ҡылған, һәм күк ямғыр ебәргән, ер үҙенең емештәрен үҫтергән[+].

19Имандаштарым, әгәр арағыҙҙан берегеҙ хәҡиҡәттән тайшанып, икенсегеҙ уны хәҡиҡәткә кире ҡайтарһа,[+] 20ул шуны белһен: гонаһлыны ялған юлдан кире ҡайтарыусы был гонаһлының йәнен үлемдән ҡотҡарыр һәм күп гонаһтарҙы ҡаплар[+].

### І Петрус

#### І Петрус

І Петрус


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Инеш һүҙ


Петрустың беренсе хаты

Үҙенең беренсе хатын илсе Петрус, күрәһең, Римдан яҙғандыр. Илсе Петрустың кәтибе хеҙмәтен башҡарған Силас уға хатты яҙырға ярҙам итә. Хат Кесе Азияның (хәҙерге Төркиәнең) төньяғындағы имандаштар берҙәмлектәренә төбәлә, был берҙәмлектәр Паулустың вәғәздәре һөҙөмтәһендә ойошҡан була.

Был ваҡытта йәмғиәттә мәсихселәрҙең хәле ауырайғандан-ауырая: уларҙың үҙҙәренән һәм иманынан көләләр, мыҫҡыл итәләр. Имандаштар йыш ҡына килеп тыуған шарттар арҡаһында имандан ваз кисеү хәленә етә. Ғайса Мәсихкә ышаныусыларға Петрус уларҙың да, Ғайса һымаҡ, иман һәм йәшәү рәүеше хаҡына ғазаптар сигергә әҙер булырға тейешлеге тураһында тылҡып тора. Раббы тоғролоҡтары өсөн уларҙы мотлаҡ бүләкләр, һәм был өмөт иманлыларға бөтә тормош ауырлыҡтарын һәм хәүефтәрҙе еңеп сығырға көс бирер.

#### 1

1Ғайса Мәсихтең[†] илсеһе[†] Петрустан Понтоста, Галатияла, Каппадукияла, Асия һәм Биҫуния өлкәләрендә килмешәк булып таралып йәшәгән һайлап алынғандарға сәләм![+] 2Атабыҙ Алла[†] һеҙҙе алдан Үҙе хәл иткән ниәт буйынса һайланы. Ул һеҙҙе, Ғайса Мәсихкә тыңлаусан булыуығыҙ һәм өҫтөгөҙгә Уның ҡаны һирпелеү аша таҙарыныуығыҙ өсөн, Үҙенең Рухы аша изге[†] иткән.

Һеҙгә мәрхәмәт[†] һәм именлек мул бирелһен![+]


Яңы өмөт

3-4Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең Аллаһына һәм Атаһына дан! Ул Үҙенең бөйөк мәрхәмәте менән Ғайса Мәсихте үленән терелтеү аша беҙҙе яңынан тыуҙырҙы һәм беҙгә серемәҫ, бысранмаҫ, шиңмәҫ мираҫҡа тере өмөт бирҙе. Ул уны күктә һеҙҙең өсөн һаҡлай[+][+]. 5Заман аҙағында асылырға әҙер торған ҡотолоу өсөн Алла һеҙҙе иманығыҙ[†] аша Үҙенең ҡөҙрәте менән һаҡлап тора[+]. 6Шуға күрә, әле һәр төрлө һынауҙарҙан әҙ генә ваҡытҡа ғазап сигергә тейеш булһағыҙ ҙа, ҡыуанығыҙ[+]. 7Был һынауҙар иманығыҙҙың хаҡ булыуын раҫлай бит. Алтын да утта яндырылып һынала, ләкин барыбер юҡҡа сыға. Ә һеҙҙең иманығыҙ алтындан ҡиммәтерәк. Шулай һыналған иманығыҙ Ғайса Мәсих килгәндә маҡтау, дан һәм хөрмәт килтерер[+]. 8-9Һеҙ Уны күрмәгән булһағыҙ ҙа, яратаһығыҙ; хәҙер ҙә, күрмәгән килеш, Уға ышанаһығыҙ һәм иманығыҙҙың маҡсатына – йәнегеҙҙең ҡотолоуына өлгәшеп, әйтеп бөтөргөһөҙ һәм иҫ киткес ҙур ҡыуаныс менән шатланаһығыҙ[+].

10Һеҙгә биреләсәк мәрхәмәт тураһында алдан күреп әйткән пәйғәмбәрҙәр[†] был ҡотолоу хаҡында ентекле эҙләнгәндәр һәм тикшеренгәндәр[+]. 11Улар үҙҙәрендәге Мәсих Рухы Мәсихтең ғазап сигәсәге һәм һуңынан киләсәк шөһрәт[†] тураһында алдан күреп әйткән һүҙҙәрҙең ниндәй хәлдәргә һәм ҡайһы мәлгә күрһәтеүен аңларға тырышҡан[+]. 12Уларға үҙҙәре өсөн түгел, ә һеҙҙең өсөн хеҙмәт итеүҙәре асыҡлап бирелде. Улар иғлан иткәндәрҙе бит аҙаҡ, күктән ебәрелгән Изге Рух аша, Һөйөнөслө Хәбәр[†] таратыусылар һеҙгә һөйләп бирҙе. Быларға хатта фәрештәләр[†] ҙә күҙ һалырға теләй[+].

13Шуға күрә аҡылығыҙ айыҡ булһын һәм эшкә әҙер тороғоҙ. Ғайса Мәсих килгәндә һеҙгә биреләсәк Алла мәрхәмәтенә тулыһынса өмөт бағлағыҙ[+]. 14Тыңлаусан балалар һымаҡ булығыҙ, Алланы белмәгән ваҡытығыҙҙағы элекке мин-минле теләктәрегеҙгә үҙегеҙ өҫтөнән хакимлыҡ итергә юл ҡуймағыҙ[+]. 15Киреһенсә, һеҙҙе саҡырған Алла изге булған кеүек, һеҙ ҙә бар ғәмәлдәрегеҙҙә изге булығыҙ[+]. 16[+]Изге Яҙмала:[†] «Изге булығыҙ, сөнки Мин изге», – тип әйтелгән[+]. 17Һәр кемде эшенә ҡарап тигеҙ күргән Хөкөм итеүсене доға ҡылғанда Атам тип атайһығыҙ икән, был донъяла мосафир булып йәшәгән саҡта ғүмер юлығыҙҙы ҡурҡыу ҡатыш хөрмәт менән үтегеҙ[+]. 18-19Ата[†]-бабаларҙан мираҫ итеп бирелгән мәғәнәһеҙ тормоштан алтын-көмөш кеүек фани нәмәләр менән түгел, ә кәмселекһеҙ һәм пак[†] бәрәс кеүек булған Мәсихтең ғәзиз ҡаны менән йолоп алынғанлығығыҙҙы беләһегеҙ[+]. 20Алла Мәсихте донъя яратылғансы уҡ һайлағайны. Ә ошо һуңғы көндәрҙә иһә Уны һеҙҙең өсөн асты[+]. 21Мәсихте үленән терелткән һәм Уға шөһрәт биргән Аллаға һеҙ Мәсих аша иман тотаһығыҙ ҙа инде. Шулай итеп, һеҙҙең иманығыҙ һәм өмөтөгөҙ – Аллала.

22Хәҡиҡәткә итәғәт итеп, һеҙ, имандаштарығыҙҙы туғандарса эскерһеҙ яратыр өсөн, йәндәрегеҙҙе паклағыҙ, шулай булғас, бер-берегеҙҙе ысын күңелдән яратығыҙ![+] 23Һеҙ фани орлоҡтан түгел, фани булмаған орлоҡтан, Алланың тере һәм мәңгелек һүҙе аша яңынан тыуҙығыҙ[+]. 24[+]Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Һәр тере йән – үлән һымаҡ,
уның бөтә даны – ялан сәскәһеләй.
Үлән ҡорой, сәскә ҡойола,
25ә Раббы[†] һүҙе мәңгегә ҡала».

Был һүҙ – һеҙгә иғлан ителгән Һөйөнөслө Хәбәрҙең үҙе[+].

#### 2


Тере таш һәм изге халыҡ

1Шулай итеп, һәр төрлө яуызлыҡты һәм мәкерҙе, ике йөҙлөлөктө һәм көнсөллөктө, һәр төрлө ғәйбәтте ситкә ҡуйығыҙ![+] 2Һеҙ ҙә, ышаныста үҫеп, ҡотолоуға өлгәшеү өсөн, яңы тыуған сабый һөт һораған кеүек, саф рухи һөткә ынтылығыҙ[+]. 3Һеҙ бит Раббының игелеген татынығыҙ[+]. 4Уға – кешеләр ташлаған, әммә Алла[†] тарафынан һайлап алынған, Уның күҙендә ҡиммәтле тере Таш янына килеп,[+] 5һеҙ үҙегеҙ ҙә, тере таштар кеүек, рухи йорт булып төҙөлөгөҙ. Шулай итеп, Ғайса Мәсих[†] аша Аллаға хуш килерлек рухи ҡорбандар килтереүсе[†] изге[†] ҡаһиндар[†] булырһығыҙ[+]. 6[+]Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә:

«Бына Мин, һайлап алып,
Сионда[*] баһалап булмаҫлыҡ мөйөш ташын һалам.
Уға ышанған һис кем оятҡа ҡалмаҫ»[+].

7[+]Шулай итеп, Ул һеҙ иманлылар[†] өсөн – намыҫ билдәһе, ә иман тотмаусылар өсөн:

«Төҙөүселәр яраҡһыҙ тип ташлаған таш
иң мөһим мөйөш ташы булды[+].
8[+]Ул – кешеләрҙе абындырыр таш,
һөрөндөрөр ҡая».

Был ташҡа абыналар, сөнки Уға буйһонмайҙар. Был улар өсөн алдан билдәләнгән[+]. 9[+]Әммә һеҙ – ҡараңғылыҡтан Үҙенең ғәжәйеп яҡтылығына Саҡырыусының бөйөк эштәрен иғлан итеү өсөн һайланған нәҫел, батша ҡаһиндары, мөҡәддәс халыҡ, Алланың Үҙ халҡы[+]. 10Элегерәк һеҙ хатта халыҡ түгел инегеҙ, ә хәҙер Алла халҡы булдығыҙ. Ҡасандыр һеҙгә шәфҡәт күрһәтелмәгәйне, хәҙер иһә күрһәтелде[+].


Алланың ҡолдары кеүек йәшәгеҙ

11Һөйөклөләрем! Һеҙ был донъяла – илгиҙәрҙәр һәм мосафирҙар. Шуға күрә һеҙҙе йәнгә ҡаршы көрәшкән гонаһлы[†] теләктәрҙән йыраҡ торорға саҡырам[+]. 12Мәжүсиҙәр[†] араһында ҡылығығыҙға һүҙ тейҙермәҫлек булһын. Шул ваҡытта, хәҙер һеҙҙе яуызлыҡ ҡылыусылар тип яманлаһалар ҙа, игелекле эштәрегеҙҙе күреп, Алла килгән көндө Уны данларҙар[+].

13Раббы[†] хаҡы өсөн, кешеләр тарафынан урынлаштырылған һәр тәртипкә: барыһынан өҫтөн булған батшаға,[+] 14шулай уҡ енәйәтселәрҙе язаларға, изгелек ҡылыусыларҙы дәртләндерергә ебәрелгән идарасыларға буйһоноғоҙ[+]. 15Алланың ихтыяры шундай: изгелек ҡылыуығыҙ менән һеҙ аҡылһыҙ һәм наҙан кешеләрҙең ауыҙын томаларға тейешһегеҙ. 16Ирекле кешеләр булараҡ, иркегеҙҙе яуызлыҡты йәшереү өсөн файҙаланмағыҙ, Алланың ҡолдары кеүек йәшәгеҙ,[+] 17барыһын да ихтирам итегеҙ, имандаштарҙы яратығыҙ, хөрмәт итеп, Алланан ҡурҡығыҙ, батшаны ололағыҙ[+].


Мәсихтең ғазап сигеүе – беҙгә үрнәк

18Ҡолдар, яҡшы күңелле һәм әҙәпле хужаларығыҙға ғына түгел, аяуһыҙҙарына ла ҡурҡыу ҡатыш тәрән хөрмәт менән буйһоноғоҙ[+]. 19Берәйһе Алла хаҡында ҡайғыртып нахаҡҡа ғазап сикһә, Алла быны хуш күрә[+]. 20Ғәйеп эш ҡылған өсөн туҡмалған саҡта түҙемлек күрһәтәһегеҙ икән, ниндәй маҡтау өмөт итәһегеҙ? Әммә, изгелек ҡылып та, ғазап сигәһегеҙ һәм шул саҡта түҙемлек күрһәтәһегеҙ икән, Алла быны хуш күрә. 21Һеҙ бит шуға саҡырылдығыҙ. Мәсих тә, Үҙенең эҙенән барырға үрнәк ҡалдырып, һеҙҙең өсөн ғазап сикте[+]. 22[+]Изге Яҙмала яҙылғанса:

«Ул гонаһ ҡылманы,
ауыҙынан ялған сыҡҡаны булманы»[+].

23Мыҫҡыл ителгән ваҡытта Ул мыҫҡыл менән яуап ҡайтарманы, ғазап сиккәндә янаманы, ә Үҙен ғәҙел Хөкөм итеүсегә тапшырҙы[+]. 24Беҙ гонаһтар өсөн үлһен һәм хаҡлыҡ[†] өсөн йәшәһен тип, Ул Үҙе беҙҙең гонаһтарыбыҙҙы Үҙ тәнендә арҡысаҡҡа[†] күтәрҙе. Уның яралары һеҙгә сихәт бирҙе[+]. 25[+]Һеҙ һарыҡ һымаҡ аҙашып йөрөнөгөҙ, әммә хәҙер Көтөүсегеҙ һәм йәндәрегеҙҙе Һаҡлаусы янына әйләнеп ҡайттығыҙ[+].

#### 3


Ҡатындар һәм ирҙәр

1-2Ҡатындар, һеҙ ҙә ирҙәрегеҙгә буйһоноғоҙ. Шуның менән, әгәр улар араһында Алла[†] һүҙен ҡабул итергә теләмәүселәр булһа, һеҙҙең саф һәм Аллаға хөрмәт менән йәшәүегеҙҙе күрһәләр, уларҙы иманға[†] килергә һүҙһеҙ ҙә инандырып булыр ине[+]. 3Һеҙҙең гүзәллегегеҙ сәстәрегеҙҙе ҡабартып ҡуйыуҙа һәм алтын биҙәүестәр тағыуҙа йәки ҡупшы кейемдәр кейеү кеүек тышҡы матурлыҡта түгел, 4ә ысын йөрәктән сыҡҡан, баҫалҡы һәм тыныс холоҡтоң һулымаҫ эске матурлығында булһын. Алла алдында бына шул ҡиммәтле[+]. 5Элекке заманда Аллаға өмөт бағлаған изге[†] ҡатындар ҙа үҙҙәрен шулай биҙәгән, ирҙәренә буйһонған. 6Мәҫәлән, Сара ла Ибраһимды[†] хужам тип атап, уға күндәм булған. Һеҙ ҙә игелек ҡылһағыҙ һәм бер нәмәнән дә ҡурҡмаһағыҙ, Сараның балалары булырһығыҙ[+].

7Ирҙәр, һеҙ ҙә ҡатындарығыҙға, уларҙың көсһөҙөрәк зат икәнен иҫкә алып, иғтибарлы булығыҙ. Ҡатындарығыҙҙы хөрмәт итегеҙ, улар ҙа һеҙҙең кеүек үк Алланан тормош бүләге алды бит. Шунда доғаларығыҙға бер нимә лә тотҡарлыҡ итмәҫ[+].


Ғәҙеллек өсөн ғазап сигеү

8Шулай итеп, татыу йәшәгеҙ, бер-берегеҙгә ҡарата миһырбанлы, туған йәнле һәм рәхимле, тыйнаҡ булығыҙ[+]. 9Яманлыҡҡа яманлыҡ менән йәки мыҫҡыллауға мыҫҡыллау менән түгел, киреһенсә, фатиха менән яуап ҡайтарығыҙ, сөнки һеҙ шуның өсөн саҡырылғанһығыҙ һәм фатиха алырһығыҙ.

Изге Яҙмала[†] әйтелгән:[+]

10[+]«Кем тормошҡа һөйөнөп йәшәргә,
яҡшы көндәрҙе күрергә теләй,
телен яманлыҡтан тыйһын,
ауыҙын мәкер өсөн асмаһын.
11Яуызлыҡтан тайпылһын, яҡшылыҡ ҡылһын;
тыныслыҡ эҙләһен, шуға ынтылһын.
12Раббының күҙе төбәлгән тәҡүәләргә,
ҡолағы ҡылған доғаларына асыҡ.
Раббының йөҙө яуызлыҡ ҡылғандарға асыулы баға»[+].

13Әгәр ҙә яҡшылыҡ эшләргә ынтылһағыҙ, һеҙгә кем яуызлыҡ ҡылыр? 14Ә ғәҙеллек өсөн ғазап сикһәгеҙ, һеҙ бәхетле! Улар ҡурҡҡандан ҡурҡмағыҙ һәм борсолмағыҙ[+]. 15Йөрәктәрегеҙҙә Мәсихте[†] Хаким итеп изгеләп ололағыҙ. Өмөтөгөҙ хаҡында һеҙҙән хисап талап иткән һәр кемгә яуап бирергә һәр ваҡыт әҙер булығыҙ,[+] 16әммә быны баҫалҡылыҡ һәм ихтирам, саф выждан менән эшләгеҙ. Шул ваҡытта һеҙгә яла яғыусылар һәм Мәсихтәге[†] тел тейҙермәҫ йәшәү рәүешегеҙ өсөн хурлаусылар оятҡа ҡалыр[+]. 17Алла ихтыяры буйынса, изгелекле эш ҡылып ғазапланыу яманлыҡ ҡылып ғазапланыуға ҡарағанда яҡшыраҡ[+]. 18Мәсих тә бит, беҙҙе Алла янына алып барыу өсөн, ғәҙелһеҙ кешеләр урынына ғәҙел Кеше булараҡ, гонаһтарыбыҙ[†] өсөн бер тапҡыр һәм мәңгегә ғазап сикте. Шулай итеп, Уның тәне үлтерелде, әммә Рух ярҙамында Ул терелтелде[+]. 19Рухы менән Ул тотҡондағы рухтар янына барып вәғәз әйтте[+]. 20[+]Улар боронғо замандарҙа – Нух көндәрендә – Аллаға буйһонмаған. Ә Алла, сабырлыҡ күрһәтеп, кәмә төҙөлгән ваҡытта, Нух көндәрендә уларҙың тәүбәгә килеүен көткән. Ул кәмәлә бик аҙҙар, һигеҙ кеше генә, һыу аша ҡотолоп сыҡҡан. 21Һыу аша – һыуға сумдырылыу йолаһы аша – хәҙер һеҙ ҙә ҡотҡарылырһығыҙ. Һыуға сумдырылыу – тәндең керен йыуып төшөрөү түгел, ә Аллаға саф выждан тураһында үтенес. Был Ғайса Мәсихтең үленән терелеп тороуы аша мөмкин булды[+]. 22Ул, күккә ашып, Алланың уң яғына ултырған, һәм Уға барлыҡ фәрештәләр[†] ҙә, күктәге хакимлыҡтар ҙа, көстәр ҙә буйһонған[+].

#### 4


Гонаһлы тормоштан баш тартыу

1-2Шулай итеп, Мәсих[†] тән ғазабы кисергән кеүек, был донъялағы ҡалған ваҡытты инде әҙәм нәфсеһе буйынса түгел, Алла[†] ихтыяры буйынса йәшәр өсөн, һеҙ ҙә Уныҡы кеүек үк фекерләү рәүеше менән ҡоралланығыҙ, сөнки тән ғазабы кисереүсе гонаһлы[†] тормош алып барыуҙан баш тартты[+][+]. 3Ғүмерегеҙҙең шаҡтай өлөшөн мәжүсиҙәр[†] кеүек аҙғынлыҡҡа, боҙоҡлоҡҡа, эскелеккә, тотанаҡһыҙ кисәләргә, кәйеф-сафаға бирҙегеҙ һәм ерәнгес ялған илаһтарға табынып уҙғарҙығыҙ. 4Шуға күрә мәжүсиҙәр, һеҙҙең бүтәнсә үҙҙәре менән бергә шул аҙғынлыҡтарҙа ҡатнашмауығыҙға сәйерһенеп, һеҙҙе яманлай[+]. 5Улар тереләрҙе һәм үлеләрҙе хөкөм итергә әҙер Аллаға яуап бирәсәк әле[+]. 6Шуға күрә, башҡалар кеүек, тәндәре менән хөкөм ителһәләр ҙә, рухтары менән Алла һымаҡ йәшәһендәр өсөн, Һөйөнөслө Хәбәр[†] үлеләргә лә иғлан ителде.

7Тиҙҙән бөтә нәмәнең аҙағы етәсәк. Шуға күрә, һәр ваҡыт доға ҡыла алыу хәлендә булыр өсөн, тотанаҡлы һәм айыҡ аҡыллы булығыҙ[+]. 8[+]Бөтәһенән дә бигерәк бер-берегеҙҙе ихлас яратығыҙ, сөнки мөхәббәт күп гонаһтарҙы ҡаплар[+]. 9Бер-берегеҙгә аһ-зарһыҙ ҡунаҡсыл булығыҙ[+]. 10Алланан ниндәй бүләк алған булһағыҙ, һәр ҡайһығыҙ шул һәләт менән бер-берегеҙгә хеҙмәт итегеҙ. Яҡшы идарасылар кеүек, Алла тарафынан бирелгән төрлө һәләттәрҙе ҡулланығыҙ[+]. 11Кемгәлер һөйләү оҫталығы бирелгән икән, Алланан килгән һүҙҙәр менән һөйләһен; кемгәлер хеҙмәт итеү оҫталығы бирелгән икән, Алла биргән көс менән хеҙмәт итһен. Шулай итеп, Ғайса Мәсих аша һәр ниҙә Алланың шөһрәте[†] күтәрелер. Мәсихкә мәңгенән-мәңгегә дан һәм ҡөҙрәт булһын! Амин![+]


Мәсих исеме өсөн ғазап сигеү

12Һөйөклөләрем! Һынау уты үтергә тура килгәнгә ғәжәпләнмәгеҙ, бында сәйер бер ни ҙә юҡ[+]. 13Киреһенсә, Мәсихтең ғазаптарында ҡатнашыуығыҙ өсөн ҡыуанығыҙ һәм Уның шөһрәте асылғанда шатлығығыҙҙың сиге булмаҫ[+]. 14Әгәр ҙә һеҙҙе Мәсих исеме өсөн мыҫҡыллайҙар икән, һеҙ бәхетле, сөнки шөһрәт Рухы, Алла Рухы – һеҙҙә[+]. 15Арағыҙҙан һис кем кеше үлтереүсе йәки ҡараҡ, яуызлыҡ ҡылыусы йәки башҡалар эшенә ҡыҫылыусы булараҡ ғазап сикмәһен. 16Әгәр ҙә инде ул мәсихсе[†][*] булараҡ ғазап сигә икән, оялмаһын, ә был исемде йөрөтөүе өсөн Алланы данлаһын[+]. 17Алланың хөкөм итеү ваҡыты етте, һәм хөкөм Уның йортондағыларҙан башланасаҡ. Был беҙҙән башланһа, Алланың Һөйөнөслө Хәбәрен кире ҡағыусыларҙы нимә көтә һуң? Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә:[+]

18[+]«Әгәр тәҡүә кеше саҡ ҡотола икән,
аллаһыҙҙар һәм гонаһлылар менән ни булыр?»[+]

19Шулай итеп, Алла ихтыяры буйынса ғазап сигеүселәр, изгелек[†] ҡылып, үҙ йәндәрен тоғро Бар итеүсегә ышанып тапшырһындар[+].

#### 5


Өлкәндәргә һәм йәштәргә нәсихәт

1Үҙем дә өлкән,[†] Мәсих[†] ғазаптарының шаһиты һәм киләсәктә асыласаҡ шөһрәтте[†] уртаҡлашыусы булараҡ, арағыҙҙағы өлкәндәрҙән үтенеп һорайым:[+] 2үҙегеҙҙәге ышанып тапшырылған Алла[†] көтөүен мәжбүриҙән түгел, ә үҙ теләгегеҙ менән, Алла ихтыяры буйынса, хурлыҡлы табыш артынан ҡыумайынса, ә күңел ҡушҡанса тырышлыҡ, хәстәрлек менән көтөгөҙ[+]. 3Һеҙгә ышанып тапшырылғандар өҫтөнән хакимлыҡ итмәгеҙ, ә көтөүегеҙгә өлгө булығыҙ[+]. 4Баш Көтөүсе килгәс, һеҙ һулымай торған дан тажын алырһығыҙ[+].

5[+]Һеҙ ҙә, йәштәр, өлкәндәргә буйһоноғоҙ. Һәр кем бер-берегеҙгә ҡарата тыйнаҡ булығыҙ, сөнки, Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә:

«Алла тәкәбберҙәргә ҡаршы тора,
тыйнаҡтарға мәрхәмәтен[†] бүләк итә»[+].

6Шулай итеп, Алланың ҡөҙрәтенә буйһоноғоҙ, һәм Ул, ваҡыты еткәс, һеҙҙе юғары күтәрер. 7[+]Үҙегеҙҙең бөтә борсолоуҙарығыҙҙы Аллаға йөкмәтегеҙ, сөнки Ул һеҙҙең хаҡта ҡайғырта[+]. 8Айыҡ аҡыллы һәм уяу булығыҙ, дошманығыҙ Иблис,[†] ырылдаған арыҫлан һымаҡ, кемде йоторға тип эҙләнеп йөрөй[+]. 9Имандаштарығыҙҙың[†] бөтә донъяла шундай уҡ ғазаптарға дусар ителеүен белеп, Иблискә ныҡлы иман менән ҡаршы тороғоҙ[+]. 10Бар мәрхәмәттең сығанағы булған һәм һеҙҙе Үҙенең Ғайса Мәсихтәге[†] мәңгелек шөһрәтенә саҡырып алған Алла, һеҙ бер аҙ ғазап сиккәндән һуң, көсөгөҙҙө ҡайтарасаҡ, ҡеүәт бирәсәк, нығытасаҡ һәм ҡаҡшамаҫлыҡ итәсәк[+]. 11Уның хакимлығы мәңге-мәңгегә булһын. Амин![+]

12Мин был ҡыҫҡа хатты, һеҙҙе дәртләндереп һәм Алланың ысын мәрхәмәте хаҡында шаһитлыҡ ҡылып, үҙем ышаныслы тип һанаған имандашыбыҙ Силуан аша яҙып ебәрҙем. Шул мәрхәмәт менән ныҡ тороғоҙ[+]. 13Бабилдағы[†] һеҙҙең кеүек үк һайлап алынған имандаштар берҙәмлеге[†] һәм шулай уҡ улым Маркус һеҙгә сәләм ебәрә[+]. 14Бер-берегеҙҙе туғандарса яратып, үбеп сәләмләгеҙ.

Мәсихтеке булған һәммәгеҙгә именлек булһын[+].

### ІІ Петрус

#### ІІ Петрус

ІІ Петрус


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]


#### Инеш һүҙ


Петрустың икенсе хаты

Петрустың икенсе хаты – Яңы Ғәһедтәге иң һуңғы текстарҙың береһе, йөкмәткеһе менән ул Йәһүҙәнең хатына оҡшаған.

Был ваҡытта имандаштар берҙәмлектәре араһында ялған өйрәтеүселәр пәйҙә була. Улар Ғайсаға ышаныусыларҙың күңелен аҙҙыра, гонаһлы нәфселәрен ҡәнәғәтләндерергә этәрә. Улар Раббының тиҙҙән ергә ҡабат ҡайтырға вәғәҙә итеүен етди ҡабул итмәй. Петрус мәсихселәрҙе иманды ҡаҡшатырҙай бындай шик-шөбһәгә төшмәҫкә саҡыра. Ғайса Мәсихкә инаныусыларға артабан да Аллаға хуш килерлек итеп йәшәүҙе дауам итергә һәм бөтә өмөттө Раббыға бағларға кәрәк.

Боронғо Мәсих иманындағы тарихсылар раҫлауынса, илсе Петрус иманы өсөн император Нерон заманында, илсе Паулус менән бер ваҡытта тиерлек, язаға тарттырыла (беҙҙең эраның 66 йылы).

#### 1

1Ғайса Мәсихтең[†] ҡоло һәм илсеһе[†] Шимғон Петрустан – Аллабыҙ һәм Ҡотҡарыусыбыҙ[†] Ғайса Мәсихтең хаҡлығы аша беҙҙең кеүек шул уҡ ҡиммәтле иманды[†] ҡабул иткәндәргә:[+] 2Алланы һәм Раббыбыҙ Ғайсаны танып белеү аша һеҙгә мәрхәмәт[†] һәм именлек мул итеп бирелһен![+]


Рухи үҫешкә саҡырылыу

3Үҙенең даны һәм игелеге менән беҙҙе Үҙенә саҡырған Алланы танып белеүебеҙ аша Ғайсаның илаһи ҡөҙрәте беҙгә йәшәү һәм Аллаға ихлас табыныу өсөн кәрәк булған бөтә нәмәне бүләк итте. 4Былар арҡылы, был донъя теләктәренә бәйле боҙоҡлоҡтан ҡасып, илаһи тәбиғилеккә ҡатнашығыҙ булһын өсөн, Ул беҙгә иң ҡиммәтле, иң бөйөк вәғәҙәләрен бирҙе[+]. 5Шул сәбәпле, иманығыҙға изгелек[†] өҫтәү өсөн, бар көсөгөҙҙө һалығыҙ. Изгелеккә белемегеҙҙе өҫтәгеҙ, 6белемгә – тотанаҡлылыҡ, тотанаҡлылыҡҡа – сабырлыҡ, сабырлыҡҡа – Аллаға ихлас табыныу,[+] 7Аллаға ихлас табыныуға – туғандарса яратыу, туғандарса яратыуға мөхәббәт өҫтәгеҙ[+]. 8Әгәр ҙә һеҙ ошо һыҙаттарға эйә булһағыҙ һәм улар арта барһа, Раббыбыҙ Ғайса Мәсихте танып белеүегеҙ файҙаһыҙ һәм емешһеҙ ҡалмаҫ[+]. 9Ә инде кем уларға эйә түгел, шул – алыҫтан насар күргән һуҡыр һәм үҙенең элекке гонаһтарынан[†] таҙарыныуын онотҡан кеше[+]. 10Шуға күрә, имандаштар, Алла[†] тарафынан саҡырылған һәм һайланған булыуығыҙҙы тағы ла ныҡлыраҡ итергә тырышығыҙ. Шулай итһәгеҙ, бер ваҡытта ла абынмаҫһығыҙ,[+] 11Раббыбыҙ һәм Ҡотҡарыусыбыҙ Ғайса Мәсихтең мәңгелек Батшалығына ҙур теләк менән ҡабул ителерһегеҙ[+].

12Шул сәбәптән, һеҙ быларҙы белһәгеҙ һәм ҡабул иткән хәҡиҡәттә ныҡ торһағыҙ ҙа, мин улар тураһында һәр ваҡыт хәтерегеҙгә төшөрөрмөн[+]. 13Әлегә, ерҙә йәшәгән сағымда, хәтерегеҙҙе яңыртып тороуҙы бурысым тип һанайым. 14Беләм, тиҙҙән, Раббыбыҙ Ғайса Мәсих миңә әйткәнсә, был донъянан китергә тура килер[+]. 15Шуға күрә, мин арағыҙҙан киткәс тә, быларҙы һәр ваҡыт иҫкә алырһығыҙ, тип тырышам.


Мәсихтең килеүе

16Беҙ һеҙгә Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең ҡөҙрәте һәм Уның килеүе тураһындағы оҫта ғына уйлап сығарылған хикәйәттәргә эйәреп түгел, ә Уның бөйөклөгөн үҙ күҙҙәре менән күргән кеше булараҡ һөйләнек[+]. 17[+]Уға шөһрәтле[†] бөйөк Алланан: «Был – Минең һөйөклө Улым, Ул Минең ҡыуанысым», – тигән ауаз килгәндә, Ғайса Атабыҙ Алла тарафынан хөрмәт алды һәм Үҙен шөһрәт балҡышында күрһәтте[+]. 18Ғайса менән изге тауҙа булған саҡта, күктән килгән был ауазды үҙебеҙ ишеттек. 19Шуға күрә беҙ пәйғәмбәрҙәр[†] һөйләгән һүҙҙәрҙең ышаныслы булыуына тағы ла нығыраҡ инанабыҙ. Әгәр уға иғтибар бирһәгеҙ, дөрөҫ эшләйһегеҙ. Был һүҙ, көн тыуып, Мәсих – таң йондоҙо – йөрәктәребеҙҙә ҡалҡҡансы, төндә яҡтыртҡан шәмсыраҡ кеүек[+]. 20Иң элек шуны белегеҙ: Изге Яҙмалағы[†] бер генә пәйғәмбәрлек тә пәйғәмбәрҙең үҙенең уй-фекерләүенән килмәй. 21Сөнки пәйғәмбәрлек һүҙе бер ҡасан да кеше ихтыяры менән әйтелмәне, кешеләр Алланан килгән хәбәрҙе Изге Рухтан рухланып һөйләне[+].

#### 2


Ялған өйрәтеүселәр тураһында

1Исраил[†] халҡы араһында ялған пәйғәмбәрҙәр[†] ҙә булған һымаҡ, һеҙҙең арағыҙҙа ла ялған өйрәтеүселәр булыр. Улар зарарлы тәғлимәттәрҙе таратыр, хатта, үҙҙәрен иреккә йолоп алған Хакимды инҡар итеп, үҙ баштарына тиҙ үк һәләкәт килтерер[+]. 2Күптәр уларҙың аҙғынлығына эйәрер, һәм уларҙың шул эштәре арҡаһында хәҡиҡәт юлы хурланыр. 3Ялған өйрәтеүселәр, ҡомһоҙланып, үҙҙәре уйлап сығарған өйрәтеүҙәре ярҙамында һеҙҙең иҫәпкә байлыҡ туплар. Улар өҫтөнән күптән инде хөкөм тора, уларҙың һәләкәте ҡотолғоһоҙ[+].

4Алла[†] гонаһ[†] ҡылған фәрештәләрҙе[†] лә аямаған, ә тамуҡҡа ташлаған бит. Шунда, ҡараңғыла, бығауланған килеш хөкөм көтөрҙәр[+]. 5[+]Алла боронғо донъяны ла аямаған, бары тик тәҡүә тормошто вәғәзләгән Нухты һәм тағы ла ете кешене иҫән ҡалдырып, аллаһыҙҙар өҫтөнә туфан ебәргән[+]. 6[+]Шулай итеп Содом, Ғамора ҡалаларын да хөкөм иткән һәм көлгә әйләндереп ҡыйратҡан. Ул аллаһыҙҙарҙың киләсәге ниндәй булырын һабаҡ рәүешендә киҫәткән[+]. 7Ә әхлаҡһыҙ кешеләр араһында интеккән тәҡүә Лутты уларҙың аҙғынлығынан ҡотҡарған[+]. 8Был тәҡүә кеше аҙғындар араһында йәшәгәндә, уларҙың ҡанунһыҙ[†] эштәрен күреп һәм ишетеп, көндән-көн ғазап сиккән[+]. 9Шулай итеп, Раббы[†] Үҙенә тоғроларҙы һынауҙарҙан нисек ҡотҡарырға, ә ғәҙелһеҙҙәрҙе хөкөм көнөндә биреләсәк язаға нисек һаҡларға икәнен белә[+].

10Был бигерәк тә, үҙҙәренең бысраҡ[†] аҙғынлығына буйһоноп, Раббы хакимлығын кәмһетеүселәргә ҡағыла. Улар – әҙәпһеҙ һәм үҙһүҙле кешеләр. Улар күктәге көстәргә яла яғыуҙан да ҡурҡмай[+]. 11Хәйер, күпкә ҡеүәтлерәк һәм көслөрәк фәрештәләр ҙә Раббы алдында уларҙы кәмһетеп ғәйепләмәй. 12Был ялған өйрәтеүселәр иһә үҙҙәре белмәгәнде хурлай. Улар – тәбиғи теләктәренә буйһоноп йәшәгән һәм фәҡәт аулау һәм үлтереү өсөн генә тыуған аңһыҙ хайуандар һымаҡ. Хайуандар нисек үлтерелгән, был ялған өйрәтеүселәр ҙә шулай һәләк ителәсәк[+]. 13Улар ҡылған яуызлыҡтарына күрә яуызлыҡ аласаҡ. Улар өсөн ләззәт – көн һайын көпә-көндөҙ ҡомһоҙланып ашап эсеү. Улар – әшәкелек һәм хурлыҡ, сөнки һеҙҙең менән бер табын артында ултырып, ялған рәхәтлектән ләззәтләнәләр. 14Улар кем менән зина ҡылырға икән тип, ҡыҙ-ҡырҡынға күҙ һалып, был гонаһтан тыйыла алмай һәм тотороҡһоҙ йәндәрҙе хаҡ юлдан яҙҙыра, күңелдәре ҡомһоҙлоҡҡа өйрәтелгән, өҫтәренә ләғнәт ятҡан. 15Улар, тура юлдан тайпылып, аҙашты. Улар лайыҡһыҙ табыш алырға яратҡан Билғамға, Беғор улына, эйәрҙе[+]. 16[+]Ә Билғам яҙыҡ эшендә фашлана. Өнһөҙ ишәк, кеше тауышы менән өндәшеп, пәйғәмбәрҙе алйотлоҡтан туҡтата[+].

17Был кешеләр – һыуһыҙ шишмәләр, ел ҡыуып таратҡан томандар һымаҡ: уларҙы дөм ҡараңғылыҡ көтә[+]. 18Сөнки улар, яңғырауыҡлы буш һүҙҙәр һөйләп, аҙғын теләктәрендә уйнап, яңылышлыҡта йәшәүселәрҙән бына-бына арынып килгәндәрҙе үҙҙәренә ылыҡтыра[+]. 19Үҙҙәре боҙоҡлоҡ ҡолдары булып та, тегеләргә азатлыҡ вәғәҙә итә, кем нимәгә буйһона, шуның ҡолона әйләнә бит[+]. 20Был кешеләр, Раббыбыҙ һәм Ҡотҡарыусыбыҙ[†] Ғайса Мәсихте[†] танып белеү аша донъяның аҙғынлыҡтарынан арынғас, ҡабат шулар тарафынан сырмап алынған һәм еңелгән. Шуға күрә уларҙың һуңғы хәле элеккеһенән яманыраҡ[+]. 21Сөнки, хаҡлыҡ[†] юлын танып белгәндән һуң, үҙҙәренә тапшырылған тормош менән йәшәү тигән изге[†] бойороҡтан кире ҡайтыуға ҡарағанда, ул юлды бөтөнләй белмәһәләр, улар өсөн яҡшыраҡ булған булыр ине[+]. 22[+]Ундай кешеләр тураһында мәҡәлдәрҙә дөрөҫ әйтелгән: «эт үҙ ҡоҫҡолоғона әйләнеп ҡайта» һәм «йыуындырылған сусҡа бысраҡта аунарға бара»[+].

#### 3


Раббы көнө яҡынлаша

1Һөйөклөләрем, мин инде һеҙгә икенсе хатымды яҙам. Был хаттарҙа мин, белгәндәрегеҙҙе иҫегеҙгә төшөрөп, саф уйҙарығыҙҙы уятам[+]. 2Элекке ваҡыттарҙа изге[†] пәйғәмбәрҙәр[†] тарафынан алдан әйтелгән һүҙҙәрҙе, Раббыбыҙ һәм Ҡотҡарыусыбыҙҙың[†] илселәрегеҙ[†] аша тапшырған бойороғон иҫегеҙҙә тотоғоҙ[+].

3Иң тәүҙә шуны белегеҙ: һуңғы көндәрҙә үҙҙәренең аҙғын теләктәре буйынса ғәмәл ҡылыусы, мыҫҡыллаусы оятһыҙ кешеләр килеп сығасаҡ. 4Улар: «Ғайса килергә вәғәҙә итмәнеме ни? Ҡайҙа һуң ул? Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ үлеп бөттө, ә бар нәмә, донъя яратылғанда нисек булһа, шул килеш ҡала бирә», – тиерҙәр[+]. 5[+]Әммә улар күктең һәм ерҙең борондан булыуын, уларҙың Алла[†] һүҙе менән һыуҙан һәм һыу аша яратылыуын юрый һанға һуҡмайҙар[+]. 6Элекке донъя һүҙ аша туфан һыуына батырылып һәләк ителгән[+]. 7Ә шул уҡ һүҙ менән хәҙерге күк һәм ер, уттан һәләк ителеү өсөн, хөкөм көнөнәсә һаҡланып тора. Шул көндә аллаһыҙҙар ҙа юҡ ителәсәк.

8[+]Ләкин, һөйөклөләрем, бер нәмә һеҙҙең иғтибарығыҙҙан ситтә тороп ҡалмаһын: Раббы[†] өсөн бер көн – мең йылға, мең йыл бер көнгә тиң[+]. 9[+]Ҡайһы берәүҙәр оҙаҡҡа һуҙылды тип иҫәпләһә лә, Раббы Үҙ вәғәҙәһен үтәүҙе оҙаҡлатмай. Киреһенсә, Ул һеҙгә сабырлыҡ күрһәтә, сөнки бер кемдең дә һәләк булыуын теләмәй, ә бөтә кешенең тәүбәгә килгәнен көтә[+].

10Әммә Раббы көнө,[†] ҡараҡ һымаҡ, көтмәгәндә килеп етер. Ул көндә күк көслө дөһөрләгән тауыш аҫтында юҡҡа сығыр; күк есемдәре утта иреп тарҡалыр; ер һәм ундағы бөтә эштәр фаш ителер[+]. 11-12Әгәр бөтә нәмә шулай тарҡала икән, һеҙ ниндәй кешеләр булырға тейешһегеҙ һуң? Алла көнөн көткәндә, һәм ул көндөң тиҙерәк килеүе өсөн хәлдән килгәндең барыһын да эшләгәндә, тормошоғоҙ изге булырға һәм Аллаға ихлас табынырға тейешһегеҙ. Ул көндә күк дөрләп яныр һәм күк есемдәре ҡыҙыуҙан иреп бөтөр[+][+]. 13[+]Әммә беҙ Алла тарафынан вәғәҙә ителгән хаҡлыҡ[†] хакимлыҡ итәсәк яңы күкте һәм яңы ерҙе көтәбеҙ[+].

14Шуға күрә, һөйөклөләрем, бының һәммәһен дә көтөп, Алла ҡаршыһында именлектә, бер ниндәй тапһыҙ, кәмселекһеҙ йәшәй алыу өсөн, хәлегеҙҙән килгәндең барыһын да эшләгеҙ[+]. 15Аңлағыҙ: Раббыбыҙ сабыр, сөнки ул кешеләрҙең ҡотолоуын теләй. Үҙенә Алла тарафынан бирелгән зирәк аҡылы менән беҙҙең ҡәҙерле имандашыбыҙ[†] Паулус та һеҙгә шулай тип яҙғайны[+]. 16Был хаҡта ул бөтә хаттарында яҙа. Әммә уның хаттарында аңлауы ауыр булған ҡайһы бер урындар бар. Наҙандар һәм иманда тотороҡһоҙ кешеләр, башҡа Изге Яҙмаларҙы[†] боҙған кеүек, был урындарҙы ла боҙоп аңлата. Шуның менән үҙҙәрен һәләкәткә дусар итә[+]. 17Ә һеҙ, һөйөклөләрем, был турала алдан уҡ белеп һаҡ булығыҙ. Әхлаҡһыҙ кешеләргә үҙегеҙҙе тура юлдан яҙҙырырға юл ҡуймағыҙ. Юҡһа үҙегеҙ торған ныҡлы нигеҙҙән ҡолап төшөрһөгөҙ. 18Раббыбыҙ һәм Ҡотҡарыусыбыҙ Ғайса Мәсих[†] мәрхәмәтендә[†] һәм Уны танып белеүҙә даими үҫегеҙ. Уға хәҙер һәм мәңгелек көнөндә лә дан булһын! Амин[+].

### І Яхъя

#### І Яхъя

І Яхъя


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Инеш һүҙ


Яхъяның беренсе хаты

Яхъяның хаттары йөкмәткеһе һәм стиле буйынса ул яҙған Һөйөнөслө Хәбәргә бик оҡшаш. Улар беренсе быуаттың аҙағында яҙылған, был имандаштар берҙәмлектәрендә Ғайса Мәсих һәм Мәсих иманы тураһында ялған тәғлимәт киң тарала башлаған ваҡыт була.

Беренсе хатында Яхъя хаҡ мәсихселәр тәғлимәтен аңлата: Алла кешеләргә Үҙенең мөхәббәтен Ғайса Мәсих аша күрһәткән һәм Ғайса беҙҙең өсөн Үҙ ғүмерен биргән. Мәсихселәр Ғайса Мәсих менән тығыҙ бәйләнештә, Уның мөхәббәте буйынса йәшәй һәм был һөйөүҙе башҡаларға ла бүләк итергә тырыша.

#### 1


Тормош Һүҙе

1Беҙ баштан уҡ булған, беҙ ишеткән, үҙ күҙҙәребеҙ менән күргән, күҙәткән һәм ҡулдарыбыҙ менән ҡағылған нәмә – тормош Һүҙе тураһында вәғәзләйбеҙ[+]. 2Тормош үҙе асылып күренде: беҙ уны күрҙек. Атабыҙ менән булған, беҙгә асылған мәңгелек тормош хаҡында шаһитлыҡ ҡылабыҙ һәм иғлан итәбеҙ[+]. 3Һеҙ ҙә беҙҙең менән тығыҙ аралаша алһын өсөн, үҙебеҙҙең күргән һәм ишеткәндәребеҙҙе һеҙгә лә иғлан итәбеҙ. Беҙ иһә Атабыҙ Алла[†] һәм Уның Улы Ғайса Мәсих[†] менән аралашып йәшәйбеҙ[+] 4һәм һеҙгә был турала ҡыуанысыбыҙ тулы булһын өсөн яҙабыҙ[+].


Алла – яҡтылыҡ

5Беҙ Ғайса Мәсихтән[†] ишеткән һәм һеҙгә иғлан итә торған хәбәр шул: Алла – яҡтылыҡ һәм Унда һис ниндәй ҡараңғылыҡ юҡ[+]. 6Әгәр ҙә беҙ: «Алла менән тығыҙ аралашып йәшәйбеҙ», – тип әйтәбеҙ, әммә ҡараңғылыҡта ғүмер кисерәбеҙ икән, тимәк, беҙ ялғанлайбыҙ һәм хәҡиҡәт буйынса йәшәмәйбеҙ[+]. 7Әгәр инде Алла яҡтылыҡта булған кеүек, беҙ ҙә яҡтылыҡта йәшәһәк, тимәк, бер-беребеҙ менән тығыҙ аралашып йәшәйбеҙ һәм Улы Ғайсаның түккән ҡаны беҙҙе һәр төрлө гонаһтарыбыҙҙан[†] таҙарындыра[+].

8Әгәр: «Гонаһыбыҙ юҡ», – тибеҙ икән, үҙ-үҙебеҙҙе алдайбыҙ һәм беҙҙә хәҡиҡәт юҡ[+]. 9Әммә гонаһтарыбыҙҙы таныһаҡ, Алла уларҙы ярлыҡар һәм һәм беҙҙе төрлө яуызлыҡтарҙан арындырыр, сөнки Ул тоғро һәм ғәҙел[+]. 10Әгәр: «Беҙ гонаһ ҡылманыҡ», – тиһәк, Алланы ялғансы итәбеҙ һәм беҙҙә Уның һүҙе юҡ[+].

#### 2


Мәсих – беҙҙең Яҡлаусыбыҙ

1Балаларым! Мин быларҙы һеҙгә, бүтәнсә гонаһ[†] ҡылмағыҙ, тип яҙам. Әгәр инде берәйһе гонаһ ҡылһа, Ата[†] алдында беҙҙең Яҡлаусыбыҙ бар, Ул – һәр ваҡыт ғәҙел эш итеүсе Ғайса Мәсих.[†][+] 2Ул беҙҙең гонаһтарыбыҙға, беҙҙең генә түгел, бәлки бөтә донъя гонаһтарына Үҙе аша ярлыҡау килтергән ҡорбан[†] булды[+]. 3Алланы белеүебеҙҙе беҙ бына нисек аңлай алабыҙ: Уның бойороҡтарын үтәйбеҙ икән, тимәк, беҙ Уны беләбеҙ[+]. 4Берәйһе: «Мин Алланы беләм», – ти, әммә Уның бойороҡтарын үтәмәй икән, ул ялғансы һәм унда хәҡиҡәт юҡ[+]. 5Ә Уның һүҙен үтәгән кешелә Алла[†] мөхәббәте ысынлап та камиллыҡҡа өлгәшкән була. Шуның аша беҙ үҙебеҙҙең Унда булыуыбыҙҙы беләбеҙ ҙә инде[+]. 6Кем дә кем: «Мин Аллала йәшәйем», – ти, ул кеше Ғайса һымаҡ йәшәргә тейеш.


Яңы бойороҡ

7Һөйөклөләрем! Мин һеҙгә ниндәйҙер яңы бойороҡ яҙмайым, юҡ, ул – һеҙгә баштан уҡ билдәле иҫке бойороҡ. Ә иҫке бойороҡ – һеҙ ишеткән хәбәр ул[+]. 8Шулай ҙа минең яҙғандарым яңы бойороҡ та, сөнки уның хаҡлығы Мәсихтә[†] һәм һеҙҙә күренә. Ҡараңғылыҡ сигенә, ә ысын яҡтылыҡ балҡый инде[+].

9Кем дә кем үҙен яҡтылыҡтамын ти, әммә имандашын[†][*] күрә алмай, ул әле лә ҡараңғылыҡта[+]. 10Имандашын яратҡан кеше яҡтылыҡта йәшәй һәм уға юлдан тайпылыу ҡурҡынысы янамай[+]. 11Имандашына асыу тотҡан кеше ҡараңғылыҡ эсендә, ҡараңғылыҡта йөрөй һәм үҙенең ҡайҙа китеп барғанын белмәй, сөнки ҡараңғылыҡ уны һуҡырайтҡан.

12Балаларым, һеҙгә яҙам:
Гонаһтарығыҙ Ғайса хаҡына ярлыҡанды[+].
13Аталар, һеҙгә яҙам:
баштан уҡ Бар булыусыны танып беләһегеҙ.
Эй йәштәр, һеҙгә яҙам:
һеҙ Иблис[†] яуызды еңдегеҙ[+].
14Балалар, һеҙгә яҙҙым:
һеҙ Күктәге Атаны танып белдегеҙ.
Аталар, мин һеҙгә яҙҙым:
баштан уҡ Бар булыусыны танып белдегеҙ.
Эй йәштәр, һеҙгә яҙҙым:
һеҙ көслөһөгөҙ,
Алла һүҙе күңелдәрегеҙҙә йәшәй,
һеҙ Иблис яуызды еңдегеҙ.

15Донъяға һәм унда булған нәмәләргә күңел бирмәгеҙ. Донъяны яратҡан кешенең күңелендә Атаны яратыу юҡ[+]. 16Был донъялағы бөтә нәмә: тән нәфсеһе, күҙ нәфсеһе һәм байлыҡ арҡаһындағы тәкәбберлек – улар Атанан түгел, фәҡәт донъянан. 17Донъя ла, уның нәфселәре лә үтеп китә, ә Алла ихтыярын үтәгән кеше мәңге йәшәй[+].


Мәсихтең дошмандары тураһында киҫәтеү

18Балаларым! Һуңғы сәғәттәр етте. Заман ахырында Мәсих дошманының[*] килере хаҡында һеҙ ишеткәйнегеҙ, әле Мәсихтең дошмандары күбәйеп китте һәм заман ахыры еткәнен шунан беләбеҙ[+]. 19Улар беҙҙең аранан сыҡты, әммә бер ваҡытта ла беҙҙеке булманылар. Әгәр беҙҙеке булһалар, беҙҙең менән ҡалырҙар ине. Уларҙың арабыҙҙан китеүҙәре беҙҙеке түгеллектәрен күрһәтте[+].

20Һеҙҙе иһә Изге[†] Зат мәсехләгән[*], һәм һеҙ бөтәгеҙ ҙә хәҡиҡәтте беләһегеҙ[+]. 21Мин һеҙгә хәҡиҡәтте белмәгәнегеҙ өсөн түгел, киреһенсә, уны белгәнегеҙ һәм хәҡиҡәттән һис ниндәй ялған килмәгәнен аңлағанығыҙ өсөн яҙҙым. 22Кем ул ялғансы? Ялғансы – ул Ғайсаның Мәсих икәнен инҡар итеүсе. Ундай кеше Мәсихтең дошманы һәм ул Атаны ла, Улы Ғайсаны ла инҡар итә[+]. 23Алла Улын[†] инҡар итеүсенең Атаһы ла юҡ, ә Алла Улын таныусының иһә Атаһы ла бар[+].

24Баштан уҡ ни ишеткән булһағыҙ, шуны күңелегеҙҙә һаҡлағыҙ. Әгәр ҙә баштан ишеткәндәр күңелегеҙҙә йәшәһә, һеҙ ҙә Атаның Улында һәм Улының Атаһында булырһығыҙ[+]. 25Мәсих Үҙе беҙгә вәғәҙә иткән нәмә – мәңгелек тормош был.

26Мин быларҙы һеҙҙе тура юлдан яҙҙырырға тырышыусылар хаҡында яҙам[+]. 27Ә һеҙҙең үҙегеҙҙә Мәсихтән бирелгән Изге Рух тора, һәм һеҙ һис кемдең өйрәтеүенә мохтаж түгелһегеҙ. Мәсих Рухы һеҙгә бөтәһен дә өйрәтә, һәм Ул хәҡиҡәтте өйрәтә, ялғанды түгел. Рух өйрәткәнсә Мәсихтә йәшәгеҙ[+].


Алла балалары

28Шулай итеп, балалар, Мәсих килгәндә Уның алдында ҡыйыу һәм уңайһыҙланмай баҫып тора алыр өсөн, Мәсихтә йәшәгеҙ[+]. 29Әгәр ҙә һеҙ Уның хаҡ булыуын беләһегеҙ икән, тимәк, тәҡүәлек[†] ҡылыусы һәр кемдең Алланан тыуған булыуын да беләһегеҙ[+].

#### 3

1Ҡарағыҙ, Атабыҙ беҙҙе ҡайһылай ныҡ ярата: беҙҙе «Алла[†] балалары» тип атайҙар! Эйе, беҙ – Уның балалары. Ә донъя, Алланы танымағанға күрә, беҙҙе лә белмәй[+]. 2Һөйөклөләрем, беҙ хәҙер Алла балалары, әммә ниндәй буласағыбыҙ билдәһеҙ әле. Шуны ғына беләбеҙ: Мәсих[†] килгәндә, беҙ Уға оҡшаш булырбыҙ, сөнки ысынында Ул ниндәй булһа, беҙ Уны шундай итеп күрербеҙ[+]. 3Уға ошо өмөттө бағлаған һәр кем, Мәсих пак[†] булған кеүек, үҙен пакландыра[+].

4Гонаһ[†] ҡылған һәр кем Алла ҡанунын[†] боҙа: гонаһ бит ул – ҡанунһыҙлыҡ. 5Мәсихтең кеше гонаһтарын Үҙенә алыр өсөн килгәнен һеҙ беләһегеҙ. Ә Ул Үҙе гонаһһыҙ[+]. 6Мәсихтә[†] йәшәгән бер кем дә гонаһ ҡылмай, ә гонаһ ҡылған икән, тимәк, ул Мәсихте күрмәгән һәм Уны танымаған[+].

7Балаларым, һеҙҙе берәйһе алдап ҡуймаһын. Хаҡ эш иткән кеше Мәсих кеүек үк тәҡүә була[+]. 8Кем гонаһ ҡыла, ул – Иблистән, сөнки Иблис тәүҙән үк гонаһ ҡыла. Әммә Алла Улы[†] Иблис[†] эштәрен ҡыйратырға килде[+]. 9Алланан тыуған кеше гонаһ ҡылмай, сөнки унда Алла орлоғо бар. Ул гонаһ ҡыла алмай, сөнки ул Алланан тыуған[+]. 10Алла балалары менән Иблис балалары араһындағы айырма ошонда күренә: ғәҙел эш итмәгән, шулай уҡ үҙенең имандашын[†] яратмаған һәр кем Алланан түгел[+].


Бер-берегеҙҙе яратығыҙ

11Бына был һеҙ тәүҙән үк ишеткән хәбәр: беҙ бер-беребеҙҙе яратырға тейешбеҙ[+]. 12Иблистән булған һәм үҙенең ҡустыһын үлтергән Ҡабил[*] кеүек булмайыҡ. Ул ни өсөн ҡустыһын үлтергән? Сөнки Ҡабилдың эштәре – яуыз, ә ҡустыһыныҡы хаҡ булған[+]. 13Имандаштарым, шуның өсөн донъяның һеҙгә нәфрәтле булыуына ғәжәпләнмәгеҙ[+]. 14Беҙ үлемдән тормошҡа күскәнебеҙҙе беләбеҙ, сөнки имандаштарыбыҙҙы яратабыҙ. Яратмаған кеше йәшәмәй, ул әлегә үлем хакимлығында[+]. 15Үҙенең имандашын күрә алмаған әҙәм – кеше үлтереүсе ул. Ә кеше үлтереүсенең мәңгелек тормошо булмағанын һеҙ беләһегеҙ[+].

16Мөхәббәттең нимә икәнен Мәсихтең беҙҙең өсөн йәнен биреүенән белдек. Беҙ ҙә имандаштарыбыҙ өсөн йәнебеҙҙе бирергә әҙер торорға тейешбеҙ[+]. 17Етеш йәшәп һәм имандашының мохтажлығын күрә тороп, уға шәфҡәт күрһәтмәгән кешелә Алла мөхәббәтенә урын булырмы[+]? 18Балаларым, һүҙ һәм тел менән түгел, ғәмәлдәребеҙ менән ихлас яратайыҡ[+]. 19Шулай итеп беҙ үҙебеҙҙең хәҡиҡәттән булыуыбыҙҙы белербеҙ һәм йөрәктәребеҙҙе Алла ҡаршыһында тынысландыра алырбыҙ, 20сөнки, әгәр йөрәгебеҙ беҙҙе ғәйепләһә, Алла беҙҙең йөрәгебеҙҙән ҙурыраҡ һәм Ул бөтәһен дә белә.

21Һөйөклөләрем! Әгәр ҙә йөрәгебеҙ беҙҙе ғәйепләмәй икән, Алла ҡаршыһына тулы ышаныс менән баҫа алабыҙ[+]. 22Унан ни һораһаҡ та, алырбыҙ, сөнки Уның бойороҡтарын үтәйбеҙ, Уға хуш килгән эштәр ҡылабыҙ[+]. 23Ә Уның бойороғо шунан ғибәрәт: беҙ Уның Улы Ғайса Мәсихкә инанырға һәм Ул бойорғанса бер-беребеҙҙе яратырға тейешбеҙ[+]. 24Алланың бойороҡтарын үтәгән кеше Аллала булыр һәм Алла ла унда булыр. Алланың да беҙҙә булғанын Ул беҙгә биргән Рухтан белербеҙ[+].

#### 4


Хәҡиҡәт Рухы һәм ялғанлыҡ рухы

1Һөйөклөләрем! Рухтарҙың һәр береһенә ышанмағыҙ, уларҙың ысынлап та Аллананмы икәнлеген һынап ҡарағыҙ, сөнки донъяла ялған пәйғәмбәрҙәр[†] бик күп[+]. 2Алла[†] Рухын һеҙ былай танырһығыҙ: Ғайса Мәсихтең[†] донъяға кеше тәнендә килгәнен ҡабул иткән һәр рух Алланан була[+]. 3Ғайсаны танып белмәгән бер рух та Алланан түгел, ул – Мәсих дошманының рухы, һеҙ уның килере тураһында ишеткәйнегеҙ, һәм ул хәҙер донъяла инде[+].

4Һеҙ, балаларым, – Алланан, һәм һеҙ ялған пәйғәмбәрҙәрҙе еңдегеҙ, сөнки һеҙҙә Булған донъяла булғандан өҫтөн. 5Ялған пәйғәмбәрҙәр – был донъяныҡы, шуға күрә улар һөйләгән һүҙҙәр – был донъяныҡы, һәм донъя кешеләре уларҙы тыңлай[+]. 6Беҙ – Алланан. Алланы танып белеүсе беҙҙе тыңлай. Алланан булмағандар иһә беҙҙе тыңламай. Шуның аша беҙ хәҡиҡәт Рухын һәм ялғанлыҡ рухын таныйбыҙ[+].


Алла – мөхәббәт

7Һөйөклөләрем! Бер-беребеҙҙе яратайыҡ, сөнки мөхәббәт – Алланан. Һәр яратҡан кеше Алланан тыуған һәм Алланы танып белә[+]. 8Яратмаған әҙәм Алланы танып белмәй, сөнки Алла – мөхәббәт ул. 9Алла беҙгә һөйөүен бына нисек күрһәтте: Ул Үҙенең берҙән-бер Улын, Уның аша беҙгә йәшәү бирер өсөн, донъяға ебәрҙе[+]. 10Мөхәббәт шунан ғибәрәт: ул – беҙҙең Алланы яратыуыбыҙҙа түгел, ә Уның беҙҙе яратыуында һәм, гонаһтарыбыҙ[†] ярлыҡанһын өсөн, ҡорбан[†] итеп Үҙенең Улын ебәреүендә[+]. 11Һөйөклөләрем, Алла беҙҙе шулай яратҡанға күрә беҙгә лә бер-беребеҙҙе яратырға кәрәк. 12Алланы бер кем һис ҡасан күрмәгән. Әммә беҙ бер-беребеҙҙе яратһаҡ, Алла беҙҙә йәшәр һәм Уның мөхәббәте беҙҙә камиллашҡан булыр[+].

13Беҙ – Аллала, Алланың беҙҙә булғанын Уның беҙгә биргән Рухынан беләбеҙ[+]. 14Ата[†] Үҙенең Улын ошо донъяға Ҡотҡарыусы[†] итеп ебәргәнен беҙ үҙебеҙ күрҙек һәм быға шаһитлыҡ ҡылабыҙ[+]. 15Кем дә кем Ғайсаның Алла Улы[†] булыуын таный, ул кешелә Алла бар һәм ул үҙе лә – Аллала[+]. 16Беҙ Алланың беҙгә булған һөйөүен танып белдек һәм һөйөүенә инандыҡ. Алла – мөхәббәт. Мөхәббәттә йәшәүсе – Аллала, Алла унда булыр. 17Мөхәббәт беҙҙең арала камиллыҡҡа етте, шуға күрә ҡиәмәт көнөн беҙ ышаныс менән ҡаршыларбыҙ, сөнки Ғайса ниндәй булһа, беҙ ҙә был донъяла шундайбыҙ[+]. 18Мөхәббәттә ҡурҡыу юҡ, камил мөхәббәт ҡурҡыуҙы ҡыуа. Ҡурҡыу яза менән бәйле, һәм кем ҡурҡа, ул мөхәббәттә камиллыҡҡа өлгәшмәгән әле.

19Беҙ яратабыҙ, сөнки беренсе булып беҙҙе Алла яратты. 20Әгәр берәү: «Мин Алланы яратам», – тиһә, ә үҙе имандашын[†] күрә алмаһа, ул – ялғансы. Үҙе күреп торған имандашын яратмаған кеше күрмәгән Алланы ярата алмай[+]. 21Алла беҙгә: «Алланы яратҡан кеше үҙенең туғанын да яратһын», – тип бойорҙо[+].

#### 5


Мәңгелек тормош – Алла Улында

1Ғайсаның Мәсих[†] булыуына инанған һәр кем Алланан тыуған. Атаны яратҡан һәр кем Унан тыуған баланы ла ярата[+]. 2Беҙ Алланы яратҡанда һәм Уның бойороҡтарын үтәгәндә Алланың балаларын да яратҡаныбыҙҙы беләбеҙ[+]. 3Алланы яратыуыбыҙ – Уның бойороҡтарын үтәүебеҙ ул. Ә Уның бойороҡтары ауыр түгел,[+] 4сөнки Алланан тыуған һәр кем донъяны еңә. Донъяны еңеүгә беҙ иманыбыҙ[†] арҡаһында өлгәштек[+]. 5Кем донъяны еңә һуң? – Ғайсаның Алла Улы[†] булыуына инаныусылар ғына[+].

6Ул, Ғайса Мәсих, Үҙенең сумдырылыу һыуы һәм үлеменең ҡаны аша килгән. Һыу аша ғына түгел, ә һыу һәм ҡан аша килгән. Был хаҡта Рух шаһитлыҡ ҡыла, сөнки Рух – хәҡиҡәт ул[+]. 7Өс шаһит бар: 8Рух, һыу һәм ҡан. Улар өсөһө лә бер үк төрлө шаһитлыҡ ҡыла. 9Беҙ кешеләр шаһитлығын ҡабул итәбеҙ, ә Алланың шаһитлығы бөйөгөрәк: был бит Алланың Улы тураһында биргән шаһитлығы[+]. 10Алла Улына инанған кешенең үҙендә ошо шаһитлыҡ бар. Аллаға инанмаған кеше Уны ялғансы итеп күрһәтә, сөнки ул кеше Алланың Үҙ Улы хаҡында биргән шаһитлығына ышанмаған[+]. 11Был шаһитлыҡ шунан ғибәрәт: Алла[†] беҙгә мәңгелек тормош бирҙе, һәм беҙ был тормошто Уның Улы аша алабыҙ[+]. 12Үҙендә Алланың Улы булған кешенең тормошо бар, Үҙендә Алла Улы юҡтың тормошо юҡ.

13Мин быны һеҙгә, Алла Улына инаныусыларға, үҙегеҙҙең мәңгелек тормошоғоҙ барлығын белегеҙ, тип яҙҙым[+]. 14Беҙҙең шуға тулы ышанысыбыҙ бар: Алланың ихтыяры буйынса нимә генә һораһаҡ та, Ул беҙҙе ишетә[+]. 15Нимә генә һораһаҡ та, Уның ишетеүен беләбеҙ икән, һорағаныбыҙҙы алырыбыҙҙы ла беләбеҙ.

16Әгәр берәй кеше имандашының үлемгә килтермәгән гонаһ[†] ҡылғанын күрһә, уның өсөн доға ҡылһын, һәм Алла уның имандашына йәшәү бирәсәк. Быны мин үлемгә килтермәгән гонаһ ҡылыусылар хаҡында әйтәм. Үлемгә килтереүсе гонаһ бар: был гонаһ өсөн доға ҡылығыҙ, тимәйем[+]. 17Һәр яуызлыҡ – гонаһ, әммә һәр гонаһ үлемгә килтермәй.

18Алланан тыуған кешеләрҙең гонаһ ҡылмағанын беҙ беләбеҙ. Алланан тыуған Улан уларҙы һаҡлай һәм Иблис[†] уларға ҡағыла алмай[+]. 19Беҙ – үҙебеҙҙең Алланан булыуыбыҙҙы, ә бөтә донъяның Иблис хакимлығы аҫтында булғанын беләбеҙ[+]. 20Беҙ Алланың Улы килгәнен һәм хаҡ Алланы таныр өсөн беҙгә аң биргәнен дә беләбеҙ. Һәм беҙ – хаҡ Аллала, Уның Улы Ғайса Мәсихтә.[†] Ул – хаҡ Алла һәм мәңгелек тормош[+].

21Балаларым, ялған илаһтарҙан һаҡланығыҙ[+].

### ІІ Яхъя

#### ІІ Яхъя

ІІ Яхъя


Инеш һүҙ

[1]


#### Инеш һүҙ


Яхъяның икенсе хаты

Был хат «Алла тарафынан һайланған ханымға һәм уның балаларына» төбәлгән – ниндәйҙер бер имандаштар берҙәмлеге менән уның ағзалары ошо рәүешле ситләтеп атала. Автор, үҙен «өлкән» тип атап, абруйлылығын һәм имандаштарын өйрәтергә бурыслы булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала.

Беренсе хатындағы кеүек үк, Яхъя уҡыусыларҙы хәҡиҡәттә һәм мөхәббәттә йәшәргә инандыра. Ул шулай уҡ Ғайса Мәсих тураһындағы ялған тәғлимәттәрҙән һаҡланырға саҡыра.

#### 1

1Берҙәмлек[†] өлкәненән[†] Алла[†] һайлап алған һәм мин ихлас яратҡан ханымға[*] һәм уның балаларына. Һеҙҙе мин генә түгел, хәҡиҡәтте танып белгәндәрҙең барыһы ла ярата,[+] 2сөнки хәҡиҡәт беҙҙә йәшәй һәм мәңге беҙҙең менән ҡаласаҡ.

3Атабыҙ Алланан һәм Уның Улы Ғайса Мәсихтән[†] бирелгән мәрхәмәт,[†] шәфҡәт һәм именлек хәҡиҡәттә һәм мөхәббәттә беҙҙең менән булһын[+].


Хәҡиҡәт һәм мөхәббәт

4Һинең балаларың араһында, беҙгә Ата[†] бойорғанса, хәҡиҡәт юлында булыусыларҙы тапҡаныма бик ҡыуандым[+]. 5Хәҙер, ханым, мин һиңә бойороҡтоң яңыһын түгел, ә баштан уҡ беҙ ҡабул иткәнен яҙам һәм үтенәм: бер-беребеҙҙе яратайыҡ[+]. 6Мөхәббәт – ул Алла бойороҡтарын үтәп йәшәү. Һеҙ баштан уҡ ишеткән бойороҡ ана шул, һәм һеҙ шуның буйынса йәшәргә тейеш[+].

7Донъяла Ғайса Мәсихтең[†] кеше тәнендә килеүен инҡар иткән ялғансылар күбәйеп китте. Ундайҙар – алдаҡсы һәм Мәсихтең дошмандары[+]. 8Хеҙмәт ҡылып тапҡанығыҙҙы юғалтмаҫ, әммә әжерегеҙҙе тулыһынса алыр өсөн, һаҡ булығыҙ[+]. 9Мәсихтең тәғлимәтен тотмаған һәм унан ситкә тайпылған кешелә Алла юҡ. Мәсих тәғлимәтенә тоғро кеше иһә Ата менән дә, Уның Улы менән дә берҙәм йәшәй[+]. 10Әгәр ҙә һеҙгә берәү килһә, ләкин был тәғлимәтте алып килмәһә, ул кешене өйөгөҙҙә ҡабул итмәгеҙ һәм уға сәләм бирмәгеҙ[+]. 11Сәләмләгән кеше уның яуыз эштәренә ҡушылған булыр.


Һуңғы һүҙҙәр

12Һеҙгә яҙа торған һүҙҙәрем күп, әммә ҡағыҙ һәм ҡара аша мөрәжәғәт итергә теләмәйем. Ә ҡыуанысыбыҙ тулы булһын өсөн, янығыҙға барып, һеҙҙең менән күҙгә-күҙ ҡарашып һөйләшергә өмөтләнәм[+].

13Алла һайлап алған ҡыҙ туғаныңдың балалары һине сәләмләйҙәр.

### ІІІ Яхъя

#### ІІІ Яхъя

ІІІ Яхъя


Инеш һүҙ

[1]


#### Инеш һүҙ


Яхъяның өсөнсө хаты

Икенсе хатындағы кеүек үк, Яхъя үҙен «өлкән» тип атай. Ул был хатты имандаштар берҙәмлегенең Гай исемле ағзаһына яҙа. Ул уны мөхәббәтен күрһәткәне өсөн маҡтай һәм беҙгә билдәһеҙ булған Диотрефес тигән берәүҙең насар ҡылығы тураһында иҫкәртә.

#### 1

1Берҙәмлек[†] өлкәненән[†] – мин ысын күңелдән яратҡан ҡәҙерле Гайға[+].

2Ҡәҙерле дуҫым, йәнең менән сәләмәт булған кеүек, тәнең менән дә иҫән-һау һәм һәр яҡлап уңышлы булыуың өсөн доға ҡылам. 3Имандаштарҙың[†] килеп һинең хәҡиҡәткә тоғролоғоң хаҡында шаһитлыҡ итеүҙәренә мин бик шатландым. Һинең хәҡиҡәттә йөрөүең хаҡ бит. 4Минең өсөн балаларымдың хәҡиҡәттә йәшәүен ишетеүҙән дә ҙурыраҡ шатлыҡ юҡтыр[+].


Хәҡиҡәт хаҡына бергәләп эшләү

5Ҡәҙерле дуҫым, имандаштарың хаҡында ҡайғыртыуың, хатта уларҙы шәхсән белмәһәң дә, һинең тоғролоғоңдо күрһәтә[+]. 6Һинең мөхәббәтең тураһында улар имандаштар берҙәмлеге алдында шаһитлыҡ ҡылды. Уларға сәйәхәттәрен дауам итергә Алла[†] хупларлыҡ итеп ярҙам күрһәтеп ебәрсе. 7Сөнки улар Ғайса хаҡына юлға сыға, ә мәжүсиҙәрҙән[†] бер нәмә лә ҡабул итмәйҙәр. 8Тимәк, хәҡиҡәт хаҡына бергә эшләй алыуыбыҙ өсөн, беҙ ундай кешеләргә ярҙам итергә тейешбеҙ[+].

9Мин имандаштар берҙәмлегенә ҡайһы бер нәмәләр яҙҙым, әммә араларында беренселекте тоторға яратҡан Диотрефес беҙҙе тыңларға теләмәй. 10Шуға күрә, янығыҙға барһам, уның ҡылған эштәрен иҫемә төшөрөп һөйләрмен. Ул беҙҙең хаҡта яман һүҙҙәр таратып ҡына ҡалмай, имандаштарҙы үҙе ҡабул итмәй, ә ҡабул итергә теләүселәргә ҡамасаулай, хатта берҙәмлектән ҡыуып ебәрә.

11Ҡәҙерле дуҫым! Яуызлыҡты өлгө итеп алма, яҡшылыҡҡа эйәр. Яҡшылыҡ ҡылыусылар – Алланан, яуызлыҡ ҡылыусы иһә Алланы күрмәгән[+]. 12Демитриус хаҡында бөтәһе лә яҡшы һүҙҙәр генә һөйләй, хәҡиҡәт үҙе лә уның яғында. Шулай уҡ беҙ ҙә ошо хаҡта шаһитлыҡ ҡылабыҙ, һәм һин беҙҙең шаһитлығыбыҙҙың дөрөҫ булғанын беләһең[+].


Һуңғы һүҙҙәр

13Минең һиңә әйтергә теләгән һүҙҙәрем күп, әммә уларҙы ҡара һәм ҡәләм менән яҙырға теләмәйем[+]. 14Тиҙҙән һинең менән күрешергә өмөтләнәм, шунда күҙгә-күҙ ҡарашып һөйләшербеҙ.

15Именлек һиңә! Һине дуҫтар сәләмләй. Дуҫтарыбыҙҙың һәр береһенә айырым сәләм әйт.

### Йәһүҙә

#### Йәһүҙә

Йәһүҙә


Инеш һүҙ

[1]


#### Инеш һүҙ


Йәһүҙәнең хаты

Яңы Ғәһед замандарында Йәһүҙә киң таралған исем булған, әммә был хаттың авторы Йәрүсәлимдәге имандаштар берҙәмлеге етәксеһе Яҡуптың ҡустыһы булғандыр, күрәһең. Икеһе лә Ғайса Мәсихтең яҡын туғаны була.

Йәһүҙә хатында имандаштар берҙәмлектәрен Ғайса Мәсихтең өйрәтеүҙәрен боҙоп һөйләгән һәм аҙғынлыҡта көн иткән ялған өйрәтеүселәр тураһында иҫкәртә. Ул мәсихселәрҙең Раббыға тоғролоҡ һаҡлауын һәм тәртипле йәшәүен үтенә.

Йәһүҙәнең хаты Петрустың икенсе хатына оҡшаш. Ҡайһыһы тәүҙә яҙғандыр – билдәһеҙ. Бәлки, ике автор ҙа үҙ хатын яҙғанда бер үк сығанаҡты файҙаланғандыр.

Шуныһы ҡыҙыҡ: Петрус кеүек үк, Йәһүҙә лә ҡайһы берҙә Изге Яҙмаға инмәгән, ләкин ул осорҙағы йәһүдтәргә билдәле булған һәм абруйлы һаналған китаптарға (апокрифтарға) һылтана.

#### 1

1Ғайса Мәсихтең[†] хеҙмәтсеһе, Яҡуптың ҡустыһы Йәһүҙәнән[†] Атабыҙ Алла[†] тарафынан яратып саҡырып алынғандарға, Ғайса Мәсихтең ҡурсалауында булғандарға:[+] 2Алланың шәфҡәте, именлеге һәм мөхәббәте һеҙгә мул бирелһен![+]


Бөтә ялған өйрәтеүселәрҙе хөкөм көтә

3Һөйөклөләрем! Һеҙгә үҙебеҙҙең уртаҡ ҡотҡарылыуыбыҙ хаҡында яҙырға бик теләһәм дә, Алланың изге[†] халҡына бер тапҡыр һәм ғүмерлеккә бирелгән иманды[†] яҡлап алып ҡалығыҙ, тип үтенеүҙе кәрәк таптым[+]. 4Арағыҙға аҫтыртын ғына ҡайһы бер аллаһыҙ әҙәмдәр килеп инде. Улар, үҙҙәренең аҙғынлыҡтарын аҡлау[†] өсөн, Аллабыҙҙың мәрхәмәтен[†] боҙоп күрһәтә һәм шуның менән берҙән-бер Хакимыбыҙ һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихте инҡар итә. Уларҙың хөкөм ителәсәге Изге Яҙмала[†] күптән әйтелгән[+].

5[+]Быларҙың барыһын да белһәгеҙ ҙә, хәтерегеҙгә төшөрөргә теләйем: Раббы[†] халыҡты Мысырҙан[†] алып сығып ҡотҡарһа ла, араларындағы Уға ышанмаған кешеләрҙе аҙаҡ һәләк иткән[+]. 6Һәм дә үҙҙәренә бирелгән хакимлыҡты һаҡламаған, торлаҡтарын ташлап киткән фәрештәләрҙе[†] лә Ул бөйөк көндә хөкөм итеү өсөн, мәңгелек бығауҙарға быуып, дөм ҡараңғыла һаҡ аҫтында тота[+]. 7[+]Ошо фәрештәләр кеүек, фәхешлеккә, енси аҙғынлыҡҡа бирелгән Содом, Ғамора[*] һәм улар тирәһендәге бүтән ҡалалар халҡы ла, ғибрәтле миҫал булараҡ, мәңгелек ут язаһын алған[+].

8Шуның һымаҡ был кешеләр ҙә, күргән күренмештәренә[†] таянып, тәндәрен таплай, ә Раббы хакимлығын инҡар итә һәм күктәге көстәргә яла яға[+]. 9Хатта баш фәрештә Михаил, Мусаның[†] кәүҙәһе хаҡында Иблис[†] менән бәхәсләшкәндә, Иблисте яла яғыуҙа ғәйепләргә ҡыймай, «Һине Раббы тыйһын», – тип кенә ҡуя[+]. 10Был әҙәмдәр иһә үҙҙәре лә белмәгән нәмәләргә яла яға. Бына шулай аңһыҙ хайуандар кеүек тәбиғи тойғоға ғына эйәреп эш итеүҙәре уларҙы һәләк итә[+].

11[+][+][+]Ҡайғы уларға, сөнки улар Ҡабил юлынан китте. Билғамдың аҡса хаҡына яңылыш юлын улар ҙа ҡабатланы, Ҡорах[*] кеүек үк фетнә сығарып һәләк булды[+].

12Был кешеләр – һеҙҙең мөхәббәтле табындарығыҙҙа уңайһыҙланыу белмәй, үҙҙәрен генә ҡайғыртып ултырыусылар. Улар – ел ҡыуып йөрөткән ямғырһыҙ болоттар. Улар – уңыш йыйыр мәлдә емеш бирмәй торған, ике тапҡыр үлгән, тамыры менән ҡуптарылған көҙгө ағастар[+]. 13Улар – хурлыҡлы эштәре менән күбекләнгән дауыллы диңгеҙ тулҡындары. Улар – йыһанда аҙашып йөрөгән йондоҙҙар, уларҙы мәңгелек дөм ҡараңғылыҡ көтә[+].

14[+]Ханох, Әҙәм быуынындағы етенсе кеше, улар тураһында пәйғәмбәрлек[†] ҡылып былай тигән: «Бына Үҙенең иҫәпһеҙ-һанһыҙ изгеләре[*] менән Раббы килер[+]. 15Ул бөтөнөһөн хөкөм итер, үҙҙәренең ҡылған динһеҙ эштәре менән Уға ҡаршы торған бөтә динһеҙҙәрҙе һәм динһеҙ гонаһлыларҙы[†] Уға ҡаршы әйткән әҙәпһеҙ һүҙҙәрендә фашлар». 16Был әҙәмдәр, яҙмыштарына зарланып, туҡтауһыҙ һуҡрана, аҙғын теләктәре буйынса ғәмәл ҡылып, үҙҙәре тураһында яңғырауыҡлы һүҙҙәр һөйләй һәм үҙ файҙалары хаҡына бүтәндәргә ярамһаҡлана[+].


Киҫәтеүҙәр һәм кәңәштәр

17Ә һеҙ, һөйөклөләрем, Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең илселәренең[†] юрап әйткән һүҙҙәрен иҫкә алығыҙ[+]. 18Улар һеҙгә: «Ваҡыт аҙағында үҙҙәренең аҙғын теләктәре буйынса ғәмәл ҡылған битһеҙ әҙәмдәр барлыҡҡа киләсәк», – тине. 19Был кешеләр бүленеүҙәрҙең сәбәбе булып тора һәм нәфселәренә буйһона. Уларҙа Изге Рух юҡ[+].

20Ә һеҙ, һөйөклөләрем, үҙ тормошоғоҙҙо изгеләрҙән-изге иманығыҙ нигеҙендә ҡороп, йәшәүегеҙҙе дауам итегеҙ, Изге Рух көсө менән доға ҡылығыҙ[+]. 21Үҙенең мәрхәмәте менән һеҙгә мәңгелек тормош бирәсәк Раббыбыҙ Ғайса Мәсихте көтөп, Алла һөйөүендә ҡалығыҙ[+].

22Икеләнгәндәргә мәрхәмәтле булығыҙ. 23Башҡаларын уттан тартып алғандай ҡотҡарығыҙ. Ҡалғандарына мәрхәмәт күрһәтегеҙ, әммә һаҡ булығыҙ. Уларҙың хатта тәне нәжесләгән[†] кейемдәре лә һеҙҙең өсөн харам һәм ерәнгес булһын[+].


Дан доғаһы

24Һеҙҙе тура юлдан тайпылыуҙан һаҡлай алған һәм Үҙенең шөһрәте[†] алдына кәмселекһеҙ килеш һәм ҙур ҡыуаныс менән килтерә алған[+] 25Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша беҙҙе ҡотҡарыусы[†] берҙән-бер Аллаға донъя яратылғанға тиклем, хәҙер һәм мәңгегә дан, мөһабәтлек, ҡөҙрәт һәм хакимлыҡ булһын. Амин.

### Римдарға

#### Римдарға

Римдарға


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Инеш һүҙ


Паулустан римдарға хат

Был хаттың һәм Инжилгә, йәғни Яңы Ғәһедкә, ингән башҡа күп хаттарҙың авторы – йәһүд һәм зыялы фарисей, үленән терелгән Ғайса Мәсих Үҙе уға килгәндән һуң Уға инана башлаған Паулус.

Римдағы имандаштар берҙәмлеге Паулус был хатты яҙғанға тиклем бер нисә йыл элек барлыҡҡа килә. Паулус үҙе, быға тиклем Римда булмаһа ла, берҙәмлектең ҡайһы бер ағзаларын танып белә. Ул хатын Римға Фойбе исемле имандаш бер ҡатын артынан биреп ебәрә. Хаттың беренсе өлөшөнөң (1–11-се бүлектәр) төп темаһы: Ғайсаның үлеме аша Алланың нисек итеп кешеләрҙе гонаһ язаһынан ҡотҡарыуы хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәр. Кеше Ғайса Мәсих тураһындағы Хәбәргә ышанғас, Алла уны аҡлай һәм тыныслыҡ бирә, Үҙенең балаһы итә, Изге Рухын бүләк итә. Муса ҡануны был яҡшылыҡтарҙы бирә алмай, сөнки кешеләр был ҡанунға ҡаршы гонаһ ҡыла. Тик Ғайса Мәсихкә булған иман ғына һәр кемде Алла алдында пак итә ала.

Хаттың икенсе өлөшөндә (12:1–15:13) Паулус иманлыларҙың яратып һәм хөрмәт итеп йәшәргә тейешлектәрен уҡыусыларҙың иҫенә төшөрә. Йомғаҡлау өлөшөндә (15:14–16:27) Паулус тиҙҙән Римға килергә йыйыныуы тураһында яҙа һәм берҙәмлек ағзаларына сәләм күндерә.

#### 1


Сәләмләү

1Ғайса Мәсихтең[†] ҡоло, Уның илсеһе[†] булырға саҡырылған, Алланың Һөйөнөслө Хәбәрен[†] вәғәзләргә һайлап алынған Паулустан сәләм. 2Үҙенең пәйғәмбәрҙәре[†] аша Алла[†] Изге Яҙмаларҙа[†] алдан уҡ вәғәҙә иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә[+] 3-4Уның Улы – Раббыбыҙ Ғайса Мәсих тураһында һөйләнелә. Мәсихтең кеше булараҡ сығышы Дауыт[†] нәҫеленән ине, ә изгелек[†] Рухы буйынса, үленән терелтелеүе менән, Ул Алланың ҡөҙрәтле Улы тип тәғәйенләнгән[+]. 5Барлыҡ халыҡтар Уның исеме хаҡына Аллаға ышанһындар һәм буйһонһындар тип, беҙ Ғайса Мәсих аша мәрхәмәт[†] алдыҡ һәм Уның илсеһе булдыҡ[+]. 6Ғайса Мәсихтеке булырға саҡырылғандар иҫәбендә һеҙ ҙә бар. 7Рим[†] ҡалаһында йәшәгән һәм Алланың изге халҡы булырға саҡырылған бөтә һөйөклөләренә Атабыҙ Алланан һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтән[†] мәрхәмәт һәм именлек булһын[+].


Паулустың Римға барырға теләге

8Иң элек Ғайса Мәсих аша һәммәгеҙ өсөн Аллама рәхмәттәр уҡыйым, сөнки иманығыҙ[†] тураһында бөтә донъяла һөйләйҙәр[+]. 9Улы хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе бәйән итеп, Уға бөтә рухым менән хеҙмәт иткән Алла шаһит: һеҙҙе һәр ваҡыт иҫкә алам[+] 10һәм, эргәгеҙгә барып сығырға Алла ихтыяр итһә ине тип, доғаларымда гел һорайым[+]. 11-12Изге Рухтан алған фатихамды һеҙҙең менән уртаҡлашып, һеҙҙе нығытыр, йәғни уртаҡ иманыбыҙ нигеҙендә бер-беребеҙҙе ҡеүәтләндерер өсөн, һеҙҙе бик ныҡ күргем килә. 13Имандаштар, мин был хаҡта белеүегеҙҙе теләйем: башҡа халыҡтар араһындағы һымаҡ һеҙҙең арағыҙҙа ла хеҙмәтемдең уңышын йыйыр өсөн, янығыҙға күп тапҡырҙар барырға ниәтләнем, әммә әлегәсә тотҡарлыҡтарға осрап торҙом[+]. 14Мин мәҙәниәтлеләр һәм мәҙәниәтһеҙҙәр, белемлеләр һәм наҙандар алдында берҙәй үк бурыслымын[+]. 15Шуға күрә һеҙгә, Рим ҡалаһында йәшәүселәргә лә, Һөйөнөслө Хәбәрҙе бәйән итергә атлығам. 16Һөйөнөслө Хәбәрҙән оялмайым, сөнки ул – уға ышанғандарҙың барыһына ла – иң элек йәһүдкә, унан һуң йәһүд булмағанға ла – ҡотҡарыу алып килгән Алла ҡөҙрәте[+]. 17[+]Һөйөнөслө Хәбәрҙә Алланың кешеләрҙе иман һәм бары тик иман аша ғына аҡлауы[†] асыла. Изге Яҙмала әйтелгәнсә: «Тәҡүә кеше иманы арҡаһында йәшәр»[+].


Кешеләрҙең гонаһҡа төшөүе

18Яманлыҡ ҡылып хәҡиҡәткә ҡаршы торорға теләгән кешеләрҙең һәр төрлө хаҡһыҙлығына һәм яуызлығына Алла күктән асыуын күрһәтә бара[+]. 19Алла хаҡында белергә мөмкин булғандың һәммәһе уларға билдәле, сөнки Алла уны уларға Үҙе асып бирҙе[+]. 20[+]Уның күренмәгән сифаттары – мәңгелек ҡеүәте һәм илаһилығы – донъя яратылғандан алып Ул бар иткән нәмәләр аша асыҡ аңлашыла һәм күренә. Шулай булғас, ул кешеләрҙең аҡланырға нигеҙе юҡ[+]. 21Улар, Алла тураһында белһәләр ҙә, Уны Алла итеп данламаны, шөкөр итмәне, киреһенсә, мәғәнәһеҙ уй-хыялдарға бирелде, аңларға теләмәгән зиһендәрен ҡараңғылыҡ солғаны[+]. 22Үҙҙәрен аҡыллы һанап, аҡылһыҙға әйләнделәр һәм[+] 23[+]мәңге үлемһеҙ Алланың шөһрәтен[†] үлемле әҙәмдәргә, ҡоштарға, дүрт аяҡлыларға һәм һөйрәлеүселәргә оҡшаған һындарға алмаштырҙылар[+]. 24Шуның өсөн дә Алла кешеләрҙе үҙҙәренең аҙғын һәм бысраҡ[†] теләктәре ҡарамағына ҡалдырҙы һәм улар бер-береһе менән үҙҙәренең тәнен мәсхәрә итә башланы[+]. 25Улар, Алла хәҡиҡәтен ялғанға алмаштырып, Бар ҡылыусыға түгел, ә Ул бар ҡылған нәмәләргә табынды һәм хеҙмәт итте. Бар ҡылыусыға иһә мәңгелек маҡтау яуһын! Амин[+].

26Шул сәбәпле Алла кешеләрҙе хурлыҡлы нәфселәренә тапшырҙы: ҡатындар тәбиғи яҡынлыҡ ҡылыуҙы тәбиғи булмағанына алмаштырҙы[+]. 27Шулай уҡ ирҙәр ҙә, ҡатындар менән тәбиғи яҡынлыҡ ҡылыуҙы ташлап, бер-береһенә ҡарата аҙғын теләк менән янды, бер-береһе менән оятһыҙлыҡ ҡылды һәм, хәҡиҡәттән тайпылғандары өсөн, ҡылғандарына ярашлы язаһын алды[+].

28Был кешеләр Алланы танып белеүҙе кәрәк тип тапмағанға күрә, Алла уларҙы боҙоҡ аҡылдары ихтыярына бирҙе, һөҙөмтәлә улар ҡылырға ярамаған эштәрҙе ҡыла башланы. 29Уларҙың күңеле һәр төрлө яманлыҡ, мәкер, ҡомһоҙлоҡ, яуызлыҡ менән; көнсөллөк, үлтереш, ыҙғыш-талаш, алдау, яман ниәттәр менән тулған. Улар – ғәйбәтселәр, 30яла яғыусылар, Аллаға нәфрәтлеләр, холоҡһоҙҙар, маҡтансыҡтар, тәкәбберҙәр, яуызлыҡ ҡылырға оҫталар, ата-әсәләренә буйһонмайҙар, 31аҡылһыҙҙар, үҙ һүҙҙәрендә тормайҙар, ҡаты бәғерлеләр, мәрхәмәтһеҙҙәр[+]. 32Алланың бойороғонда, ундай эштәрҙе ҡылған әҙәмдәр үлемгә лайыҡ, тип әйтелгәнен белә тороп, был яманлыҡтарҙы үҙҙәре эшләп кенә ҡалмай, уларҙы ҡылыусыларҙы хуплап-ҡеүәтләп торалар[+].

#### 2


Алла хөкөмө

1Шуға күрә, эй башҡаларҙы хөкөм иткән әҙәм, кем генә булһаң да, һиңә аҡлау[†] юҡ. Башҡаларҙы хөкөм итеп, һин үҙеңде лә хөкөм итәһең. Сөнки һин, эй хөкөм итеүсе, үҙең дә шуны уҡ ҡылаһың[+]. 2Беҙ иһә беләбеҙ: ундай эштәрҙе ҡылыусыларға Алла[†] ғәҙел хөкөмөн бирә. 3Һин, әҙәм, шундай эштәр ҡылған башҡаларҙы ғәйепләп, ә үҙең шуны уҡ ҡылып, Алла хөкөмөнән ҡотолоп ҡалырмын, тип уйлайһыңмы? 4[+]Әллә, Алланың яҡшылығы һине тәүбәгә йүнәлткәнен аңламайынса, Уның оло изгелеген,[†] түҙемлеген һәм сабырлығын һанға һуҡмайһыңмы[+]? 5Әммә тиҫкәрелегең һәм тәүбә итергә теләмәгән йөрәгең арҡаһында, Алланың ғәҙел хөкөмө асыҡланған асыу көнөндә башыңа төшәсәк нәфрәтте йыяһың[+]. 6Ул һәр кемгә ғәмәленә ҡарап әжерен бирер:[+] 7гел генә изге эштәр ҡылып данға, хөрмәткә һәм үлемһеҙлеккә ынтылыусыларға мәңгелек тормош бирер; 8ә үҙен генә яратып, хәҡиҡәткә буйһонмайынса яуызлыҡ юлынан барыусыларға Алла ярһыуын һәм асыуын төшөрөр. 9Эйе, яуызлыҡ ҡылған һәр кемгә – башта йәһүдкә, шунан йәһүд булмағанға – михнәт һәм ҡайғы[+]. 10Ә изгелек ҡылған һәр кемгә, башта йәһүдкә, шунан йәһүд булмағанға – дан, хөрмәт һәм именлек[+]. 11Сөнки Алла алдында барыһы ла бер тигеҙ[+].

12Алла ҡанунын[†][*] белмәйенсә гонаһ[†] ҡылыусылар ҡанундан тыш һәләк булыр, ә уны белә тороп та, гонаһ ҡылғандар ҡанун буйынса хөкөм ителер[+]. 13Алла ҡанунды ишеткәндәрҙе түгел, ә уны үтәгәндәрҙе аҡлар[+]. 14Йәһүд булмаған халыҡтарҙың ҡануны юҡ, әммә тәбиғи һиҙемләүҙәре буйынса ҡанун бойорғанды үтәһәләр, бының менән нимәне эшләргә ярай, нимәне – юҡ икәнен ҡанунһыҙ ҙа белгәндәрен күрһәтәләр. 15Был иһә ҡанун талаптарының йөрәктәренә яҙылғанлығын күрһәтә. Был хаҡта уларҙың выждандары ла шаһитлыҡ итә: уй-фекерҙәре уларҙы әле аҡлай, әле ғәйепләй[+]. 16Быларҙың барыһы ла Алла кешеләрҙең йәшерен эштәрен һәм уйҙарын Ғайса Мәсих[†] аша мин вәғәзләгән Һөйөнөслө Хәбәр[†] буйынса хөкөм итәсәк көндө буласаҡ.


Йәһүдтәр һәм ҡанун

17Бына һин үҙеңде йәһүд тип атайһың, ҡанунға таянаһың һәм Алланы таныуың менән маҡтанаһың,[+] 18ҡанунды өйрәнеп, Алланың ихтыярын беләһең һәм яманды яҡшынан айыра алаһың. 19Һин үҙеңде һуҡырҙарға юл күрһәтеүсе, ҡараңғылыҡтағылар өсөн яҡтылыҡ,[+] 20аңһыҙҙарҙың тәрбиәсеһе, наҙандарҙың уҡытыусыһы тип һанайһың, сөнки белем менән хәҡиҡәтте туплаған ҡанунға эйәһең. 21[+]Шулай икән, ни өсөн башҡаларҙы өйрәтәһең, ә үҙеңде үҙең өйрәтмәйһең? «Урлама» тип өгөтләйһең, ә үҙең урлайһың[+]? 22«Зина ҡылма» тиһең, ә үҙең зина ҡылаһың? Ялған илаһтарҙан ерәнәһең, ә уларға табына торған йорттарҙы талайһың[+]? 23Алла ҡануны менән маҡтанаһың, ә үҙең, уны боҙоп, Алланы хурлайһың? 24[+]Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә, «Мәжүсиҙәр[†] һеҙҙең кеүектәр арҡаһында Алла исемен мыҫҡыл итә»[+].

25Сөннәтле булыуың ҡанунды үтәгән осраҡта ғына файҙалы, ә инде ҡанунды боҙаһың икән, ул саҡта һинең сөннәтең сөннәтһеҙлек[†] була[+]. 26Шулай булғас, сөннәтһеҙ кеше ҡанун ҡағиҙәләрен үтәй икән, ул сөннәтле булып һаналмаймы[+]? 27Шулай итеп, тән сөннәте үтмәһә лә, ҡанун талаптарын үтәгән кеше, һине – яҙылған ҡанунға һәм сөннәткә эйә кешене – ҡанунды боҙған өсөн хөкөм итер[+]. 28Тышҡы яҡтан ғына йәһүд булған ысын йәһүд түгел әле, тәндәге сөннәт кенә ысын сөннәт түгел[+]. 29[+]Эстән йәһүд булған ғына – ысын йәһүд; шулай уҡ йөрәктәге сөннәт кенә – ысын сөннәт. Был яҙылған ҡанун талаптарын үтәү аша түгел, ә Рух тарафынан ғәмәл ҡылына. Бындай йәһүд кешеләрҙең түгел, ә Алланың маҡтауын ҡаҙаныр[+].

#### 3


Алланың тоғролоғо

1Шулай итеп, йәһүд булыуҙың өҫтөнлөгө бармы һәм сөннәтле булыуҙың файҙаһы нимәлә[+]? 2[+]Бөтә яҡлап та өҫтөнлөгө ҙур. Иң элек Алла[†] һүҙе уларға ышанып тапшырылған[+]. 3Ҡайһы берәүҙәр Аллаға тоғролоҡ һаҡламаһа, ул ваҡытта ни булыр? Тоғро булмауҙары Алланың тоғролоғон юҡҡа сығарырмы[+]? 4[+]Әлбиттә, юҡ. Һәр кеше алдаҡсы булһа ла, Алла Үҙ һүҙенә тоғро. Изге Яҙмала[†] былай тип әйтелгән:

«Ғәйепләү һүҙҙәрең хаҡлы,
хөкөмләшкәндә Һин еңерһең»[+].

5Әгәр ҙә ғәҙелһеҙлегебеҙ Алла ғәҙеллеген асығыраҡ күрһәтә икән, ни тип әйтербеҙ? Алла асыуын яуҙырһа, Ул ғәҙел булмай сығамы? (Мин әҙәмсә фекер йөрөтөп әйтәм.) 6Әлбиттә, юҡ. Юҡһа Алла донъяны нисек хөкөм итә алыр ине? 7Ә минең ялғанлауым арҡаһында Алланың хаҡлығы, асығыраҡ күренеп, Уның данын арттыра икән, ни өсөн һуң әле мин гонаһлы[†] тип хөкөм ителәм[+]? 8Улай булғас, яҡшылыҡ килһен өсөн яманлыҡ ҡылырға тейеш булып сығабыҙмы? Ҡайһы бер яман һүҙле кешеләр беҙҙе нәҡ шулай әйтә тип тә һөйләй. Ундайҙар үҙҙәренә тәғәйен хөкөмдө алырҙар[+].


Тәҡүә кеше юҡ

9Нисек килеп сыға һуң? Беҙҙең хәлебеҙ йәһүд булмағандарҙыҡынан яҡшыраҡмы? Һис тә юҡ. Йәһүдтәрҙең дә, йәһүд булмағандарҙың да – бөтәһенең дә гонаһ хакимлығы аҫтында икәнлеген асыҡланыҡ бит инде[+]. 10[+]Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Тәҡүә бер кеше лә юҡ, бер генә лә.
11Аңлы бер кем дә юҡ,
Алланы эҙләмәй һис кем дә.
12Барыһы ла юлдан яҙған,
берҙәй боҙолған;
яҡшылыҡ ҡылған әҙәм юҡ,
исмаһам, берәү ҡалмаған[+].
13[+]Боғаҙҙары – асыҡ ҡәбер,
телдәре менән алдайҙар,
йылан ағыуы – ауыҙҙарында[+].
14[+]Ауыҙҙары тулы ләғнәт һәм рәнйеш[+].
15[+]Аяҡтары ҡан ҡойошҡа ашыға,
16улар булып үткән ерҙә
емереклек менән ҡайғы ҡала,
17тыныслыҡҡа юлды белмәйҙәр[+].
18[+]Алланан ҡурҡыу юҡ уларҙың булмышында»[+].

19Әммә беҙ ҡанунда[†] әйтелгәндәр уға буйһоноусылар өсөн икәнен беләбеҙ, тимәк, үҙҙәрен яҡлау маҡсатында бер кем дә ауыҙын да аса алмай, һәм бөтә донъя Алла ҡаршыһында ғәйепле булып ҡала. 20Ҡанун талаптарын үтәү менән Алла алдында бер кем дә аҡлана алмай бит, ә ҡанун аша гонаһтың нимә икәнлеген төшөнәбеҙ[+].


Иман аша аҡланыу

21Әммә хәҙер Алланың кешеләрҙе ҡанундан тыш та аҡлауы[†] асылды, быны ҡанун да, пәйғәмбәрҙәр[†] ҙә раҫлай[+]. 22Алланың кешеләрҙе аҡлауы Ғайса Мәсихкә[†] ышанған һәр кемгә иман[†] аша бирелә. Кешеләр араһында бер ниндәй ҙә айырма юҡ. 23Барыһы ла гонаһ ҡылып Алла шөһрәтенән[†] мәхрүм ҡалды бит[+]. 24Барыһы ла Алла мәрхәмәте[†] менән үҙҙәрен гонаһтан йолоп алған Ғайса Мәсихтә[†] Алланың аҡлауын бүләк итеп ала[+]. 25Алла Ғайсаны, инанғандар гонаһтарынан Уның ҡаны аша пакланһын өсөн, ҡорбан[†] итеп билдәләне. Шулай эшләп, элек ҡылынған гонаһтар өсөн яза бирмәйенсә, Ул Үҙенең хаҡлығын иҫбатланы. Оҙаҡ түҙемлек һаҡлап,[+] 26хәҙер ҙә, беҙҙең ваҡытта ла, Үҙенең хаҡлы булыуын күрһәтә: Ул Үҙе хаҡ һәм Ғайсаға инаныусыларҙы аҡлай.

27Шулай итеп, нимәбеҙ менән маҡтана алабыҙ һуң? Бер ни менән дә. Был ниндәй ҡанун менән башҡарылды? Эш талап иткән ҡанун менәнме? Юҡ, иман ҡануны менән[+]. 28Беҙ кешенең ҡанун талаптарын үтәүе менән түгел, ә иман аша аҡланғанлығын таныйбыҙ[+]. 29Алла – йәһүдтәрҙең генә Аллаһымы? Башҡа халыҡтарҙыҡы ла түгелме ни? Әлбиттә, башҡа халыҡтарҙыҡы ла,[+] 30сөнки Алла – бер. Ул сөннәтлене лә, сөннәтһеҙҙе[†] лә иман аша аҡлай[+]. 31Шулай итеп, беҙ иманыбыҙ менән ҡанунды юҡҡа сығарабыҙмы? Әлбиттә, юҡ. Киреһенсә, беҙ ҡанунды раҫлайбыҙ[+].

#### 4


Ибраһим өлгөһө

1Халҡыбыҙҙың тәүатаһы Ибраһим[†] тураһында нимә әйтә алабыҙ? Ул нимәгә өлгәште? 2Әгәр Ибраһим үҙенең эштәре өсөн аҡланған булһа, ул саҡта маҡтана алыр ине; әммә Алла[†] алдында түгел. 3[+]Изге Яҙмала[†] нимә тип әйтелгән? «Ибраһим Аллаға ышанды һәм Алла быны тәҡүәлек[†] тип ҡабул итте»[+]. 4Эшләгән кешегә түләнгән хаҡ – бүләк түгел, ә тейешле хеҙмәт хаҡы. 5Әгәр ҙә кеше үҙенең эштәренә түгел, ә аллаһыҙҙарҙы аҡлаған Аллаға ышана икән, Алла уның ышанысын тәҡүәлеккә һанар[+]. 6Шулай уҡ эш-ғәмәлдәренә ҡарамайынса Алла тәҡүә тип һанаған кешенең бәхетле булыуы тураһында Дауыт[†] былай ти:[+]

7[+]«Яуыз эштәре ярлыҡанған,
гонаһтары[†] юйылған кешеләр бәхетле.
8Раббы[†] кемдең гонаһын иҫәпкә алмаған, шул бәхетле»[+].

9Шулай итеп, бәхетле булыу сөннәтлеләргә генә ҡағыламы, әллә сөннәт үтмәгәндәргә ләме? Беҙ: «Ибраһим үҙенең иманы[†] менән тәҡүә ҡабул ителде», – тинек[+]. 10Ҡасан ҡабул ителде? Сөннәтле булғасмы, әллә уға тиклемме? Сөннәтләнгәнгә тиклем, ә һуңынан түгел. 11Уның сөннәткә ултыртылыуы сөннәтһеҙ[†] саҡта уҡ иман менән тәҡүәлеккә һаналыуҙы раҫлаған билдә булды. Шуға ла ул сөннәтһеҙ килеш иман итеп тәҡүә һаналған бөтә кешеләрҙең рухи атаһы булды[+]. 12Ибраһим – шулай уҡ сөннәтлеләрҙең дә атаһы, йәғни был йоланы үтәгән генә түгел, ә Ибраһимдың сөннәтләнгәнгә тиклем тотҡан иманы юлынан барыусыларҙың да атаһы.


Алла вәғәҙәһе һәм иман

13Алланың Ибраһимға һәм уның тоҡомона донъяны бирергә вәғәҙә итеүе Ибраһим ҡанун[†] талаптарын үтәгән өсөн түгел, ә Алла уны иманы арҡаһында тәҡүә тип һанаған өсөн бирелде[+]. 14Әгәр ҙә ҡанун талабын үтәгәндәр Алланың вәғәҙә иткәнен алһа, ул саҡта иман мәғәнәһен юғалтыр, вәғәҙә үҙе лә юҡҡа сығыр ине[+]. 15Ҡанун үҙе менән Алланың асыуын алып килә. Әммә ҡанун булмаған ерҙә ҡанунды боҙоу ҙа булмай[+]. 16-17[+]Шуға күрә Алланың вәғәҙәһе, мәрхәмәтле[†] бүләк булһын өсөн, иманға нигеҙләнгән. Шулай итеп, вәғәҙә Ибраһим тоҡомоноң һәммәһе өсөн дә: ҡанундың үтәлеүенә өмөт бағлаусылар өсөн генә түгел, ә уның кеүек иманлы булғандар өсөн дә ышаныслы. Изге Яҙмала: «Һине күп халыҡтарҙың атаһы иттем», – тип әйтелгәнсә, Ибраһим – барыбыҙға ла ата. Ул үҙе ышанған Алла, үлеләрҙе терелткән, булмағанды бар ҡылған Алла алдында бөтәбеҙ өсөн дә ата[+][+]. 18[+]Ибраһим өмөтө ҡалмағанда ла ышанды һәм: «Һинең нәҫелең бихисап һанлы буласаҡ», – тип әйтелгән һүҙҙәр буйынса күп халыҡтарҙың атаһы булды[+]. 19Уның, йөҙ йәшкә яҡынлашып, тәненең инде үлә барыуын, Сараның да бала табыу өсөн үтә ҡарт булыуын аңлаһа ла, иманы кәмемәне[+]. 20Алла биргән вәғәҙәгә ул шикләнмәне, киреһенсә, иманында ныҡ булып, Алланы данланы. 21Алланың биргән вәғәҙәһен ғәмәлгә ашыра алырына ныҡ ышанды. 22Бына ни өсөн Ибраһим «тәҡүә булып ҡабул ителде»[+]. 23«Тәҡүә булып ҡабул ителде» тигән һүҙ уға ҡарата ғына түгел, 24беҙҙең өсөн дә яҙылған. Раббыбыҙ Ғайсаны үленән терелткән Аллаға ышанған беҙҙе лә Алла тәҡүә тип һанар[+]. 25Ғайса иһә беҙҙең гонаһтарыбыҙ өсөн үлемгә дусар ителде һәм аҡланыуыбыҙ өсөн үленән терелтелде[+].

#### 5


Аҡланыуҙың һөҙөмтәһе

1Шулай итеп, беҙ иман[†] аша аҡланыу алғас, Раббыбыҙ Ғайса Мәсих[†] аша Алла[†] менән беҙҙең арала татыулыҡ урынлашты[+]. 2Мәсих беҙгә Алланың мәрхәмәт[†] ишеген асып бирҙе. Иманыбыҙ аша ошо мәрхәмәттә торабыҙ һәм, Алла данын уртаҡлашырбыҙ, тигән өмөт менән ғорурланабыҙ һәм шатланабыҙ[+]. 3Бының менән генә түгел, кисергән михнәттәребеҙ өсөн дә ғорурланабыҙ, сөнки михнәттән сыҙамлыҡ тыуғанын беләбеҙ[+]. 4Сыҙамлыҡтан – ныҡлыҡ, ныҡлыҡтан өмөт барлыҡҡа килә. 5Өмөт иһә алдамай, сөнки Алла Үҙенең мөхәббәтен беҙгә бирелгән Изге[†] Рух аша йөрәктәребеҙгә мул итеп яуҙырҙы[+].

6Беҙ әле ярҙамға мохтаж булғанда, Алла билдәләгән бер ваҡытта Мәсих аллаһыҙҙар өсөн үлде. 7Кемдең дә булһа хатта тәҡүә кеше хаҡына үлергә риза булыры икеле, хәйер, кемдер, бәлки, игелекле кеше өсөн үлемгә барырға ла батырсылыҡ итер. 8Алла иһә беҙгә Үҙ мөхәббәтен шулай иҫбат итте: беҙ гонаһлы[†] булған сағыбыҙҙа уҡ Мәсих беҙҙең өсөн үлде[+]. 9Тимәк, беҙ Мәсихтең түгелгән ҡаны арҡаһында аҡланғас, һис һүҙһеҙ, Ул беҙҙе Алланың асыуынан ҡотҡарасаҡ[+]. 10Беҙ Алланың дошмандары булған сағыбыҙҙа, Алла Үҙ Улының үлеме аша беҙҙе Үҙе менән яраштырҙы. Беҙ инде Алла менән татыулашҡанбыҙ икән, әлбиттә, Уның Улының тормошо аша ҡотоласаҡбыҙ[+]. 11Был ғына ла түгел, Алла менән Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша маҡтанабыҙ, Уның аша беҙ хәҙер был татыулыҡты алдыҡ бит.


Атабыҙ Әҙәм һәм Мәсих

12Тәүге кеше – Әҙәм гонаһ ҡылғас, донъяға гонаһ килеп инә. Гонаһ менән бергә үлем килә, һәм был үлем бөтә кеше араһында тарала, сөнки бөтәһе лә гонаһ ҡылды[+]. 13Донъяла гонаһ ҡанунға[†] тиклем үк булған, әммә ҡанун булмағанда, гонаһ та иҫәпкә алынмай ине[+]. 14Шуға ҡарамаҫтан, Әҙәмдән алып Муса[†] пәйғәмбәр[†] ваҡытына тиклем дә, Әҙәмдең ғәйебе һымаҡ гонаһ ҡылмаған кешеләр өҫтөнән дә үлем хакимлыҡ иткән.

Ниндәйҙер кимәлдә, Әҙәм һуңынан килгән Мәсихкә оҡшаған[+]. 15Тик Әҙәмдең енәйәтен Алланың бүләге менән сағыштырып булмай. Берәүҙең гонаһы күпме кешене үлемгә дусар иткән, әммә Алланың мәрхәмәте һәм бер Кеше – Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте менән бирелгән бүләк күптәр өсөн тағы ла ҙурыраҡ бүләк була[+]. 16Был бүләкте бер кешенең гонаһы менән сағыштырырлыҡ та түгел: бер енәйәт һөҙөмтәһендә ғәйепле тигән хөкөм ҡарары сығарылды, ә Алла мәрхәмәте менән бирелгән бүләк бик күп енәйәттәрҙән аҡланыу алып килде[+]. 17Берәүҙең енәйәте арҡаһында донъяла үлем хакимлыҡ итә башлаған икән, мәрхәмәт муллығы һәм аҡланыу бүләге алғандар бигерәк тә бер Кеше – Ғайса Мәсих аша йәшәйәсәк һәм хакимлыҡ итәсәк[+]. 18Шулай итеп, берәүҙең енәйәте бөтә кешеләргә хөкөм килтерһә, Берәүҙең хаҡ эше барлыҡ кешеләргә аҡланыу һәм тормош килтерә[+]. 19Берәүҙең тыңлауһыҙлығы арҡаһында күптәр гонаһлы булғандай, бер Кешенең тыңлаусанлығы арҡаһында күптәр аҡлана[+]. 20Ҡанун иһә енәйәт артһын өсөн кертелгән, әммә гонаһ күп булған ерҙә Алла мәрхәмәте тағы ла нығыраҡ артҡан[+]. 21Шулай итеп, үҙ ваҡытында кешеләрҙе үлемгә дусар итеп, улар өҫтөнән гонаһ хакимлыҡ иткән булһа, хәҙер Алланың мәрхәмәте лә хаҡлыҡ[†] менән хакимлыҡ итер һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша кешеләрҙе мәңгелек тормошҡа килтерер[+].

#### 6


Гонаһҡа ҡарата үлебеҙ,


Мәсих менән теребеҙ

1Нимә тип әйтергә һуң? Мәрхәмәт[†] артһын өсөн, гонаһ[†] ҡылыуҙы дауам итәйекме? 2Әлбиттә, юҡ. Гонаһҡа ҡарата беҙ үлгәнбеҙ. Шулай булғас, нисек артабан гонаһ эсендә йәшәрбеҙ[+]? 3Һыуға сумдырылыу йолаһын үтәп, Ғайса Мәсихкә[†] сумдырылған бөтәбеҙҙең дә Уның үлеменә сумдырылыуын белмәйһегеҙме ни? 4Беҙ һыуға сумдырылып, Мәсих менән бергә үлдек һәм күмелдек. Атабыҙ Алланың бөйөк шөһрәте[†] менән Мәсих үлемдән терелгәндәй, беҙ ҙә яңы тормош менән йәшәй алабыҙ[+]. 5Мәсих менән бер төрлө үлемдә берләшкәнбеҙ икән, үленән терелеүҙә лә Уның менән берләшербеҙ[+]. 6Беҙ беләбеҙ, тормошобоҙҙо гонаһ хакимлығынан ҡотҡарыу һәм бүтәнсә гонаһ ҡоло булмау өсөн, беҙҙең элекке, гонаһлы, асылыбыҙ Ғайса Мәсих менән бергә арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланды,[+] 7сөнки үлгән кеше гонаһтан азат ителә бит[+]. 8Беҙ Мәсих менән үлгәнбеҙ икән, Уның менән йәшәйәсәгебеҙгә лә ышанабыҙ[+]. 9Беҙ беләбеҙ, үленән терелгәндән һуң, Ул инде башҡа үлмәйәсәк, инде үлем Уға хаким була алмаясаҡ[+]. 10Ул үлгәйне, Үҙен бер тапҡыр һәм мәңгегә ҡорбан[†] итеп, гонаһҡа ҡарата үлгәйне, ә хәҙер Ул тере һәм Алла[†] өсөн йәшәй[+]. 11Шулай уҡ һеҙ ҙә үҙегеҙҙе гонаһҡа ҡарата үле, ә Ғайса Мәсихтә[†] Алла өсөн теребеҙ тип иҫәпләгеҙ.

12Шуға күрә, үлемле тәнегеҙ өҫтөнән гонаһ хакимлыҡ итмәһен, шул ваҡытта һеҙ нәфсегә буйһонмаҫһығыҙ[+]. 13Тәнегеҙҙең бер ағзаһының да яуызлыҡ ҡоралы булып гонаһҡа хеҙмәт итеүенә юл ҡуймағыҙ, сөнки һеҙ үле инегеҙ, инде хәҙер яңы тормошҡа эйәһегеҙ. Үҙегеҙҙе һәм ағзаларығыҙҙы тәҡүәлек[†] ҡоралы итеп, Аллаға тапшырығыҙ[+]. 14Ул саҡта гонаһ өҫтөгөҙҙән хакимлыҡ итмәҫ, сөнки һеҙ ҡанун[†] аҫтында түгел, ә Алла мәрхәмәте аҫтында йәшәйһегеҙ.


Гонаһтан азат булыу

15Ниндәй һығымта яһарға мөмкин? Ҡанун аҫтында түгел, ә Алла мәрхәмәте аҫтында йәшәгәнгә күрә, гонаһ ҡылһаҡ та ярай, типме ни? Әлбиттә, юҡ! 16Белмәйһегеҙме ни: үҙегеҙҙе тыңлаусан ҡол итеп кемгә тапшырһағыҙ, шуның ҡоло булаһығыҙ. Гонаһ ҡолдары булһағыҙ, был һеҙҙе үлемгә килтерер, Алланың тыңлаусан ҡолдары булһағыҙ, был һеҙҙе Алла алдында тәҡүә булыуға алып килер[+]. 17Аллаға шөкөр, гонаһ ҡолдары булған мәлдәрегеҙ артта ҡалды, хәҙер һеҙ үҙегеҙгә бирелгән тәғлимәтте ихлас тотаһығыҙ. 18Гонаһтан азат ителеп, тәҡүәлектең ҡолдары булдығыҙ[+]. 19Быны мин, был эштәрҙә аңлау кимәлегеҙ әлегә самалы булыу сәбәпле, ҡоллоҡ миҫалын килтереп әйтәм. Элек тәнегеҙҙе боҙоҡлоҡҡа һәм яманлыҡҡа ҡол итеп тапшырып, яуыз эштәргә юл ҡуйғанһығыҙ икән, хәҙер уны изгелеккә[†] илтеүсе тәҡүәлеккә ҡол итеп тапшырығыҙ.

20Гонаһ ҡолдары булған саҡта, һеҙ хаҡлыҡ[†] хакимлығынан азат инегеҙ. 21Элек ҡылған яман эштәрегеҙҙән берәй файҙа алдығыҙмы? Ул саҡтағы ҡылыҡтарығыҙҙан хәҙер үҙегеҙ үк оялаһығыҙ, сөнки уларҙың аҙағы – үлем. 22Әммә инде гонаһтан азат ҡылынып Алла ҡолдары булғас, бының емеше һеҙҙең өсөн – изгелек, ә һөҙөмтәһе – мәңгелек тормош[+]. 23Гонаһтың әжере – үлем, ә Алланың бүләге – Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтә мәңгелек тормош[+].

#### 7


Ҡанун өсөн үлеләр

1Эй имандаштар,[†] һеҙ беләһегеҙ бит – мин ҡанунды[†] белгәндәргә әйтәм – әҙәм иҫән ваҡытта ғына ҡанун уның өҫтөнән хакимлыҡ итә. 2Мәҫәлән, ирле ҡатын ире иҫән саҡта ҡанун буйынса уға бәйле, әммә ире үлһә – иренә бәйләп торған ҡанундан азат була[+]. 3Шуға күрә ире иҫән саҡта башҡа ир менән булһа, был зина ҡылыу тип иҫәпләнә, ә инде ире үлһә, ҡатын әлеге ҡанундан азат, ул бүтәнгә кейәүгә сыға ала һәм был зина ҡылыуға һаналмай[+]. 4Һеҙҙең менән дә шулай, имандаштарым. Һеҙ Башҡаға, йәғни үленән терелтелгән икенсе Берәүгә тәғәйен булыр өсөн Мәсихтең[†] үлеме аша ҡанун өсөн үлдегеҙ. Ошо арҡала беҙ уңышты Аллаға килтерә алабыҙ[+]. 5Гонаһлы[†] тәбиғәтебеҙ хакимлығы аҫтында йәшәгән сағыбыҙҙа ҡанун беҙҙә гонаһлы нәфселәрҙе уятты, һәм улар тәнебеҙҙә үҙ емештәрен бирә башланы, ә ул емештәрҙең аҙағы – үлем ине. 6Әммә элек беҙҙе бәйләп торған ҡанунға ҡарата үлгәс, был ҡанундан азат булдыҡ һәм хәҙер Аллаға иҫкесә – яҙылған ҡанун буйынса түгел, ә яңыса, йәғни Изге[†] Рух етәкселегендә, хеҙмәт итәбеҙ[+].


Ҡанун һәм гонаһ

7[+]Инде нимә тип әйтәйек? Ҡанун үҙе гонаһмы ни? Әлбиттә, юҡ! Әммә ҡанун булмаһа, мин гонаһтың нимә икәнен дә белмәҫ инем. Әгәр ҡанунда: «Көҫәмә!» тигән тыйыу булмаһа, көҫәүҙең нимә икәнлеген дә белмәҫ инем[+]. 8Әммә гонаһ, ошо бойороҡтан файҙаланып, миндә төрлө нәфселе теләктәр уятып ебәрҙе, ә ҡанун булмағанда гонаһ үле[+]. 9Ҡасандыр мин ҡанунды белмәйенсә йәшәй инем, ләкин Алланың бойороғон белгәнемдән һуң, гонаһ терелде, 10һәм мин үлдем. Шулай итеп, йәшәү бирергә тейешле бойороҡ минең үлемемә сәбәпсе булды,[+] 11сөнки гонаһ, ошо бойороҡтан файҙаланып, мине алданы һәм уның аша үлтерҙе. 12Әммә ҡанун үҙе – изге, бойороҡ та изге, ғәҙел, яҡшы[+].

13Шулай итеп, был яҡшы нәмә миңә үлем килтерҙеме ни? Әлбиттә, юҡ! Әммә гонаһ, гонаһ булып танылһын өсөн, яҡшы нәмә арҡылы миңә үлем килтерҙе. Тимәк, бойороҡ арҡаһында гонаһтың ни тиклем яман икәнлеге күренде.


Гонаһ менән көрәшеү

14Ҡанундың Рух аша бирелгәнлеген беләбеҙ, ә мин – гонаһҡа ҡолдай һатылған донъяуи әҙәм. 15Үҙемдең ни эшләгәнемде аңламайым, сөнки теләгәнемде түгел, ә нимәне күрә алмаһам, шуны ҡылам[+]. 16Әгәр ҙә мин үҙем теләмәгәнде эшләйем икән, ҡанундың яҡшы булыуы менән килешәм[+]. 17Быларҙы инде мин түгел, ә миндә йәшәүсе гонаһ ҡыла ла баһа. 18Миндә, йәғни гонаһлы тәбиғәтемдә, бер генә изгелек тә йәшәмәгәнлеген беләм. Миндә яҡшылыҡ эшләү теләге булһа ла, башҡара алмайым[+]. 19Эшләргә теләгән изгелекте түгел, ә теләмәгән яуызлыҡты ҡылам[+]. 20Теләмәгән нәмәне эшләйем икән, уны мин түгел, ә миндә йәшәүсе гонаһ ҡыла.

21Шулай итеп, үҙем өсөн бына шундай ҡанундың эш итеүен белеп ҡалдым: мин яҡшылыҡ эшләргә теләйем, әммә яманлыҡ ҡылыуҙан арына алмайым. 22Күңелемдә Алла[†] ҡанунын ихлас хуплайым,[+] 23әммә тәнемдә башҡа бер ҡанундың эш итеүен күрәм. Ул аҡылым хуплаған ҡанунға ҡаршы көрәшә һәм мине үҙемдәге гонаһ ҡанунына буйһондора[+]. 24Бәхетһеҙ кешемен мин! Үлемгә дусар булған кәүҙәмдән мине берәйһе ҡотҡарырмы? 25Шуның өсөн дә мин Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша Аллаға рәхмәтлемен. Шулай итеп, аҡылым менән Алла ҡанунына, ә гонаһлы тәбиғәтем менән – гонаһ ҡанунына хеҙмәт итәм.

#### 8


Изге Рух буйынса йәшәү

1Шулай итеп, Ғайса Мәсихтә[†] булғандарға хәҙер бер ниндәй ҙә хөкөм юҡ, 2сөнки йәшәү биреүсе Изге[†] Рух ҡануны[†] һине Ғайса Мәсих[†] аша гонаһ[†] һәм үлем ҡанунынан азат итте[+]. 3Гонаһлы тәбиғәтебеҙҙең көсһөҙлөгө арҡаһында ҡанун башҡара алмағанды Алла[†] Үҙе башҡарҙы. Ул Үҙенең Улын гонаһлы кешегә оҡшатып ебәрҙе һәм, Уны гонаһ өсөн ҡорбан[†] итеү аша, кеше тәнендә гонаһты хөкөм итте[+]. 4Алла быны ҡанундың ғәҙел талаптары беҙҙә – гонаһлы тәбиғәтебеҙ буйынса түгел, ә Рух буйынса йәшәгәндәрҙә – ғәмәлгә ашһын өсөн эшләне[+]. 5Гонаһлы тәбиғәте буйынса йәшәүселәр – нәфселәре буйынса, ә Изге Рух буйынса йәшәүселәр Рух теләге буйынса фекер йөрөтә[+]. 6Гонаһлы тәбиғәт буйынса уйлау – үлемгә, ә Рух буйынса уйлау тормошҡа һәм именлеккә килтерә, 7сөнки гонаһлы тәбиғәте буйынса фекер йөрөткән кеше – Аллаға дошман, ул Алла ҡанунына буйһонмай ҙа, буйһона ла алмай[+]. 8Гонаһлы тәбиғәте буйынса йәшәүселәр Аллаға ярай ҙа алмай.

9Әммә һеҙҙә Алла Рухы йәшәй икән, тимәк, һеҙ гонаһлы тәбиғәтегеҙ буйынса түгел, ә Рух буйынса йәшәйһегеҙ. Әгәр берәйһендә Мәсих Рухы юҡ икән, тимәк, ул кеше Мәсихтеке түгел[+]. 10Мәсих һеҙҙә булһа инде, тәнегеҙ гонаһ арҡаһында үле, әммә, Алла һеҙҙе аҡлағанға күрә, Уның Рухы һеҙгә йәшәү бирә. 11Әгәр Ғайсаны үленән терелткән Алланың Рухы һеҙҙә йәшәй икән, Мәсихте үленән терелткән Алла Үҙенең һеҙҙә йәшәүсе Рухы менән үлемле тәнегеҙгә лә тормош бирәсәк[+].

12Шулай булғас, имандаштар,[†] беҙҙең гонаһлы тәбиғәтебеҙ алдында бурысыбыҙ юҡ һәм уның буйынса йәшәргә тейеш түгелбеҙ. 13Гонаһлы тәбиғәтегеҙ буйынса йәшәһәгеҙ, үләсәкһегеҙ. Ә Алла Рухы ярҙамында тәндең гонаһлы эштәрен үлтерһәгеҙ инде, ул саҡта йәшәйәсәкһегеҙ[+]. 14Алла Рухы етәкселегендә йәшәгәндәрҙең бөтәһе лә – Алла балалары[+]. 15Һеҙ яңынан ҡурҡып йәшәргә дусар иткән ҡоллоҡ рухын алманығыҙ, ә үҙегеҙҙе Алла балалары итеүсе Рухты алдығыҙ. Шуға ла: «Абба![*] Атам!» – тип Аллаға мөрәжәғәт итәбеҙ[+]. 16Алла Рухы Үҙе рухыбыҙға[*] беҙҙең Алла балалары булыуыбыҙҙы раҫлап тора[+]. 17Алла балалары булғас, беҙ Уның вәғәҙә иткәндәренә лә эйә булабыҙ, Мәсих менән бергә был вәғәҙә ителгәндәрҙе уртаҡлашасаҡбыҙ. Мәсих менән бергә михнәт кисерәбеҙ икән, Уның данын да уртаҡлашасаҡбыҙ[+].


Хәҙерге ғазаптар һәм киләсәк дан

18Иманым камил, беҙгә тәғәйенләнгән һәм киләсәктә асыласаҡ дан менән сағыштырғанда, әлеге ваҡытлы ғазаптарыбыҙ бер ни ҙә түгел[+]. 19Алла тарафынан яратылғандарҙың барыһы ла, Алла Үҙенең балаларын ҡасан күрһәтер икән, тип сабырлыҡ менән көтә. 20-21Алла бар иткән бөтә нәмә мәғәнәһеҙлеккә буйһондоролдо. Был уларҙың теләге менән түгел, ә Буйһондороусының ихтыяры буйынса башҡарылды. Әммә Алла яратҡан бөтә нәмәнең дә, фанилыҡ ҡоллоғонан ҡотолоп, Алла балаларының данлы азатлығын уртаҡлашыуға ышанысы бар[+]. 22Алла яратҡандарҙың барыһының да, тулғаҡ ғазабы кисергән ҡатын кеүек, әлегә тиклем ыңғырашҡанын һәм ғазапланғанын беләбеҙ бит[+]. 23Улар ғына түгел, Алла бүләктәренең тәүгеһе булған Изге Рухҡа эйә булып беҙ ҙә, Алланың беҙҙе Үҙенә балалар итеп алып, тәнебеҙҙе азат итеүен түҙемһеҙлек менән көтөп, эстән генә ыңғырашабыҙ[+]. 24Беҙ шул өмөт менән ҡотолдоҡ, әммә был – әлегә өмөт кенә. Тик өмөт иткән нәмәне күреүгә өлгәшһәк, ул инде өмөт булмай, сөнки үҙе күреп торған нәмәгә кем өмөтләнһен[+]? 25Ә инде үҙебеҙ күрмәгән нәмәгә өмөтләнәбеҙ икән, уны сабырлыҡ менән көтәбеҙ. 26Шулай уҡ Рух та беҙгә ярҙам итә, сөнки беҙ көсһөҙ, нимә тураһында доға ҡылырға кәрәклеген дә белмәйбеҙ, ә Рух Үҙе һүҙ менән генә аңлатып булмаҫлыҡ көрһөнөү менән беҙҙең өсөн Аллаға ялбара. 27Йөрәктәрҙе үтә күреүсе Алла өсөн Рухтың уйҙары асыҡ, сөнки Рух, Алла ихтыяры буйынса, Уның изге халҡы өсөн Уға ялына[+].

28Алланы яратыусыларға, Уның ниәте буйынса саҡырып алынғандарға – бөтә нәмә яҡшыға ғына. 29Алла кемдәрҙе алдан һайлап алған, шуларҙы Үҙ Улына оҡшаш итергә алдан билдәләп ҡуйған. Шулай Ғайса күп һанлы туғандары араһында тыуған Баш бала булған да инде[+]. 30Алла кемдәрҙе алдан билдәләп ҡуйған, шуларҙы саҡырып алған. Кемдәрҙе саҡырып алған, шуларҙы аҡлаған. Аҡланғандарға Ул дан-шөһрәт[†] биргән[+].


Алланың Ғайса Мәсих аша күрһәткән мөхәббәте

31[+]Быларға өҫтәп, тағы нимә әйтергә? Алла беҙҙең яҡлы булғас, кем беҙгә ҡаршы һуң[+]? 32Йәлләмәйенсә, Үҙ Улын бөтәбеҙ өсөн үлемгә биргән Алла Уның менән бергә башҡа нәмәләрҙе беҙгә лә бүләк итмәҫме[+]? 33Алла тарафынан һайлап алынғандарҙы кем ғәйепләр? Алла уларҙың ғәйепһеҙ булыуын таный бит![+] 34Уларҙы кем хөкөм итә алыр? Ғайса Мәсих улар хаҡына үлде, ул ғына ла түгел, үленән терелтелде. Ул Алланың уң яғына ултырҙы һәм беҙҙең өсөн Аллаға ялбара[+]. 35Мәсих мөхәббәтенән беҙҙе нимә айыра ала? Ҡайғымы әллә ҡыҫырыҡлауҙар, эҙәрлекләүҙәрме, аслыҡмы әллә яланғаслыҡмы, хәүефме әллә ҡылысмы[+]? 36[+]Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә:

«Һинең хаҡыңа үлем ҡурҡынысы аҫтындабыҙ,
салыу һарығылай һаналабыҙ»[+].

37Ләкин быларҙың барыһында ла беҙҙе Яратыусы ярҙамында тулыһынса еңеп сығабыҙ[+]. 38Үлем һәм йәшәү ҙә, фәрештәләр,[†] күренмәгән етәкселәр һәм көстәр ҙә, хәҙерге һәм киләсәктәге нәмәләр ҙә,[+] 39бейеклек һәм тәрәнлек тә, бар ителгән бер нәмә лә Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша күрһәткән Алла мөхәббәтенән беҙҙе айыра алмаясағына ышанам.

#### 9


Алла һәм Уның халҡы

1Мәсих[†] исеменән һеҙгә хаҡ һүҙ әйтәм, һөйләгәндәрем ялған түгел, быны Изге[†] Рух аша выжданым раҫлай:[+] 2йөрәгем халҡым өсөн оло ҡайғы менән тулы һәм һыҙланыуҙан туҡтамай. 3Әгәр ҙә был үҙ халҡыма, ҡан-ҡәрҙәштәремә ярҙам итә алһа, Мәсихтән[†] айырылып, ҡәһәрләнгән килеш ҡалырға риза булыр инем[+]. 4Улар – исраилдар,[†] Алла[†] уларҙы Үҙ балалары итте, уларға Үҙенең шөһрәтен[†] күрһәтте, улар менән килешеүҙәр[†] төҙөнө, ҡанун,[†] ғибәҙәт ҡылыу тәртибен өйрәтте, вәғәҙәләр бирҙе. 5Улар – беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙың тоҡомо, Мәсих – кеше булараҡ сығышы менән улар араһынан, Ул – һәр нәмәнән өҫтөн Алла, Уға мәңгелек дан булһын! Амин.

6Әммә, Алла һүҙе ғәмәлгә ашмай ҡалды, тип әйтеп булмай, сөнки Исраил нәҫеленән булғандарҙың бөтөнөһө лә ысын Исраил кешеһе түгел[+]. 7[+]Ибраһим[†] нәҫеленән булғандарҙың һәммәһе лә уның ысын балалары түгел. «Һинең тоҡомоң Исхаҡтан тараласаҡ», – тигән бит Алла[+]. 8Йәғни тәбиғи рәүештә тыуған балалар Алла балалары тигән һүҙ түгел, Алла вәғәҙәһе буйынса тыуған балалар Уның балалары һанала[+]. 9[+]Вәғәҙә һүҙе былай: «Бер йылдан ошо ваҡытта әйләнеп килермен, ул мәлдә Сараның улы тыуған булыр»[+]. 10Ул ғына ла түгел, Рабиға ла атабыҙ Исхаҡтан игеҙәк ир балаларға ауырлы булған[+]. 11-12[+]Балалар тыумаҫ элек һәм бер ниндәй яҡшылыҡ та, яманлыҡ та ҡылырға өлгөрмәгән саҡтарында уҡ Алла Рабиғаға: «Өлкәне[†] кесеһенә хеҙмәт итер», – тип белдергән. Ул бының менән Үҙенең һайлап алыу ниәте уларҙың эштәренә түгел, ә Саҡырыусыға бәйле икәнлеген күрһәткән[+]. 13[+]Был турала Изге Яҙмала:[†] «Мин Яҡупты яраттым, Ғаязды иһә күрә алманым», – тип әйтелгән[+].

14Ни тиергә һуң? Алла ғәҙел түгелме ни? Юҡ, әлбиттә![+] 15[+]Мусаға[†] Ул:

«Кемгә теләһәм, шуға ҡарата рәхимлемен,
кемгә теләһәм, шуға шәфҡәт күрһәтермен», – тигән[+].

16Тимәк, бөтә нәмә кешенең теләгенә йәки тырышлығына түгел, ә шәфҡәт күрһәтеүсе Аллаға бәйле. 17[+]Изге Яҙмала Алла фирғәүенгә[†] былай тигән: «Ҡөҙрәтем һинең аша күрһәтелһен һәм исемем бөтә ер йөҙөндә билдәле булһын өсөн, Мин һине юғарыға күтәрҙем»[+]. 18Шулай итеп, Алла Үҙе теләгән кешегә шәфҡәт күрһәтә һәм теләгән кешеләрен тиҫкәре, Үҙ тауышына ҡарата һаңғырау итә.


Алланың асыуы һәм шәфҡәте

19Берәйегеҙ минән: «Шулай булғас, ниңә беҙҙе ғәйепләй һуң? Уның ихтыярына берәйһе ҡаршы килә аламы ни?» – тип һорар[+]. 20[+]Эй әҙәм балаһы, Алла менән бәхәсләшергә кем һуң һин? Көршәк үҙен яһаусыға: «Ниңә һин мине былай итеп яһаның?» – тип әйтерме[+]? 21Көршәксенең бер үк балсыҡтан бер һауытты – затлы, ә икенсеһен ябай итеп яһарға хоҡуғы юҡмы ни[+]? 22-23Алла ла шулай уҡ эшләне түгелме һуң? Бәлки, Ул Үҙенең асыуын һәм ҡөҙрәтен күрһәтергә теләп, һәләкәткә дусар ителгән «нәфрәт көршәктәренә» ҡарата ҙур сабырлыҡ күрһәткәндер? Быны Ул Үҙ даны хаҡына алдан уҡ Үҙе әҙерләгән «шәфҡәт көршәктәренә» Үҙ данының байлығын асыу өсөн эшләне[+]. 24Әлеге «шәфҡәт көршәктәре» – беҙ, Алла беҙҙе йәһүдтәрҙән генә түгел, йәһүд булмағандарҙан да саҡырҙы[+]. 25[+]Һошеяғ китабында Алла былай тип әйткән:

«Минең халҡым булмағанды – Үҙ халҡым,
һөйөклө булмағанды һөйөклөм тип атармын[+].
26[+]„Һеҙ Минең халҡым түгел“, – тип әйтелгән урында
улар тере Алланың балалары тип аталырҙар»[+].

27[+]Ишағыяһ пәйғәмбәр[†] иһә Исраил тураһында былай тип белдерә:

«Исраилдарҙың һаны диңгеҙ ҡомо кеүек күп булһа ла,
уларҙың аҙҙары ғына ҡотолор.
28Сөнки Раббы[†], ер йөҙөндә хөкөмөн
тәүәккәл һәм тиҙ арала тамамлар»[+].

29[+]Ишағыяһ алдан уҡ әйткәнсә:

«Күк ғәскәрҙәре Раббыһы беҙгә нәҫел ҡалдырмаған булһа,
беҙ Содом кеүек булыр, Ғамораға оҡшап ҡалыр инек»[+].

30Ни тип әйтергә һуң? Аҡланыуға ынтылмаған бүтән халыҡтар аҡланыу алды. Был аҡланыу инаныу аша килде[+]. 31Ә исраилдар ҡанун үтәү аша аҡланыу табырға тырышты, тик маҡсатына өлгәшә алманы[+]. 32Ни өсөн? Сөнки аҡланыуҙы инаныу нигеҙендә түгел, ә ҡанун нигеҙендә эҙләп, абындырыр ташҡа һөрөндөләр. 33[+]Изге Яҙмала был таш тураһында былай тип әйтелгән:

«Бына, Сионда кешеләрҙе абындырыр таш,
һөрөндөрөр ҡая ҡуям.
Әммә Уға ышанған һис кем оятҡа ҡалмаҫ»[+].

#### 10


Исраил өсөн доға ҡылыу

1Имандаштар,[†] мин ихлас күңелдән Исраил[†] халҡының ҡотолоуын теләйем һәм был турала Аллаға доға ҡылам. 2Мин шаһитлыҡ ҡыла алам: улар йәндәре-тәндәре менән Аллаға бирелгәндәр, әммә был дөрөҫ аңлауға нигеҙләнмәгән[+]. 3Алланың кешеләрҙе ҡайһылай аҡлағанын аңлап етмәйенсә, үҙҙәрен үҙҙәре аҡларға ынтылып, Алланың аҡлау[†] юлына буйһонманылар[+]. 4Мәсих[†] ҡанундың[†] маҡсатын ғәмәлгә ашырҙы һәм, һөҙөмтәлә, һәр иман тотоусы Алла[†] тарафынан аҡланыу ала[+].


Ҡотолоу – бөтәһе өсөн дә

5[+]Муса[†] ҡанунды үтәү аша килгән тәҡүәлек[†] тураһында былай тип яҙа: «Ҡанун талаптарын үтәгеҙ. Улар үҙҙәрен үтәгәндәргә йәшәү бирә»[+]. 6-7[+]Ә иман аша килгән тәҡүәлек тураһында былай тиелә: «Күккә кем менер?» (йәғни Мәсихте төшөрөү өсөн). Йәки: «Упҡынға кем төшөр?» (йәғни Мәсихте үленән алып сығыу өсөн), – тип үҙ-үҙеңдән һорама[+][+]. 8Изге Яҙмала[†] ни тип әйтелә һуң? «Алла һүҙе һиңә яҡын, телеңдә һәм йөрәгеңдә». Был һүҙ – беҙ хәбәр итә торған иман һүҙе ул[+]. 9Әгәр Ғайсаны Раббы[†] тип таныһаң һәм Алланың Уны үленән терелтеүенә ихлас ышанһаң, ҡотоласаҡһың[+]. 10Кем ысын йөрәктән ышана, шул Алла алдында тәҡүә булып һанала, ә тел ярҙамында иманды таныу ҡотолоу килтерә. 11[+]Изге Яҙмала былай тип әйтелә: «Уға ышанған һис кем оятҡа ҡалмаҫ»[+]. 12Бында иһә йәһүдтәр менән йәһүд булмағандар араһында айырма юҡ, сөнки бөтәһе өсөн дә Раббы бер үк, Уға үтенеп мөрәжәғәт итеүселәргә Ул йомартлыҡ күрһәтә[+]. 13[+]«Раббыны исеме менән саҡырғандар барыһы ла ҡотолор»[+].

14Әммә Раббыға инанмағандар Уға нисек мөрәжәғәт итер? Уның тураһында ишетмәгәндәр Уға нисек инана алыр? Уларға бер кем дә иғлан итмәгәс, нисек ишетерҙәр[+]? 15[+]Ебәрелмәгән булһа, нисек итеп берәйһе иғлан итә алыр? Изге Яҙмала: «Һөйөнөслө Хәбәр[†] килтереүселәрҙең аяҡтары ниндәй күркәм!» – тип әйтелә[+]. 16[+]Әммә Һөйөнөслө Хәбәрҙе бөтөнөһө лә ҡабул итмәне, Ишағыяһ былай ти бит: «Раббым! Беҙ һөйләгән хәбәргә кем ышанды?»[+] 17Шулай итеп, иман – ишетеү, йәғни Мәсих тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе ишетеү аша килә[+]. 18[+]Әммә мин, әллә Исраил халҡы был хәбәрҙе ишетмәнеме икән, тип һорайым. Әлбиттә, ишеткәндәр:

«Уларҙың ауаздары бөтөн донъя буйлап үтте,
һәм хәбәрҙәре ер сиктәренә олғашты»[+].

19[+]Тағы ла, Исраил халҡы быны аңламанымы ни, тип һорайым. Быға Алла һүҙҙәре менән тәүге булып Муса яуап бирә:

«Мин һеҙҙә халыҡ тип атап булмаған ҡәүем аша көнсөллөк уятасаҡмын,
аңһыҙ халыҡ аша асыу тыуҙырасаҡмын»[+].

20[+]Ә Ишағыяһ Алла һүҙҙәре менән ҡыйыу рәүештә былай ти:

«Мине эҙләмәгән кешеләр Мине тапты.
Минең турала һорамағандарға Мин асылдым».

21[+]Исраил халҡы тураһында иһә Алла былай тип әйтә:

«Мин тыңлауһыҙ һәм тиҫкәре халыҡҡа
көнө буйы ҡулдарымды һуҙып торҙом»[+].

#### 11


Алланың Исраилға ҡарата мәрхәмәте

1Шуға ла мин, Алла[†] Үҙ халҡын кире ҡаҡҡанмы ни, тип һорайым. Әлбиттә, юҡ! Мин үҙем дә Исраил[†] кешеһе. Ибраһим[†] нәҫеленән, Бинйәмин тоҡомонанмын[+]. 2Алла Үҙ халҡын ташламаны, Ул уларҙы алдан уҡ һайлап алды. Һеҙ Изге Яҙмала[†] Ильяс тураһында нимә тиелгәнен белмәйһегеҙме ни? Ул, Исраил халҡына зарланып, Аллаға:[+] 3[+]«Йә Раббым! Пәйғәмбәрҙәреңде[†] үлтерҙеләр, ҡорбан[†] усаҡтарыңды емерҙеләр, мин бер үҙем ҡалдым, инде минең дә йәнемде ҡыймаҡ булалар», – тигән[+]. 4[+]Уға Алла нимә тип яуап бирә һуң? «Мин табыныр өсөн Бәғел[†][*] алдына теҙләнмәгән ете мең кешене Үҙем өсөн һаҡлап алып ҡалдым»[+]. 5Алла Үҙенең мәрхәмәте[†] буйынса һайлап алған кешеләр әле лә бар, әммә улар күп түгел[+]. 6Әммә Алланың һайлауы Үҙенең мәрхәмәте буйынса икән, тимәк, кешеләрҙең эштәренә ҡарап түгел; юғиһә, мәрхәмәт ысын мәрхәмәт булмаҫ ине.

7Ни тиергә һуң? Исраил халҡы теләгәненә ирешмәне. Бары тик һайланғандар был маҡсатҡа иреште, ҡалғандарының йөрәктәре таш булды[+]. 8[+]Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Алла бөгөнгә тиклем уларҙың рухын йоҡлатты,
күҙҙәре булһа ла, күрмәй,
ҡолаҡтары булһа ла, ишетмәй торған итте»[+].

9[+]Дауыт[†] та былай ти:

«Уларҙың табыны
үҙҙәре өсөн йәтмәгә лә, тоҙаҡҡа ла,
абындырыусы нәмәгә лә әйләнһен һәм яза булһын.
10Уларҙың күҙҙәре күрмәҫ өсөн томаланһын,
арҡалары ғүмерлеккә бөкрө булып ҡалһын»[+].

11Шулай итеп, һеҙҙән, Исраил халҡы абынған саҡта бөтөнләйгә йығылдымы әллә, тип һорайым. Әлбиттә, юҡ! Тик уларҙың абыныуҙары арҡаһында бүтән халыҡтарға ҡотолоу килде, был иһә Исраил халҡында көнсөллөк уятты. 12Әгәр уларҙың абыныуҙары – донъяға, ә юғалтыуҙары бүтән халыҡтарға байлыҡ килтерә икән, Исраил халҡының Мәсихте[†] ҡабул иткән өлөшө тейешле һанға еткәндән һуң, байлыҡ ни тиклемгә күберәк артыр!


Йәһүд булмағандарҙың ҡотолоуы

13Йәһүд булмағандар, һеҙгә әйтәм: мин, йәһүд булмағандар араһындағы илсе[†] булараҡ, үҙ хеҙмәтемде ихтирам итәм[+]. 14Ошоноң менән милләттәштәремдең көнсөллөгөн уятып, ҡайһы берҙәрен ҡотҡара алмаммы икән? 15Әгәр уларҙың кире ҡағылыуы донъяны Алла менән дуҫлашыуға килтерә икән, Алла тарафынан ҡабул ителеүҙәре нисек булыр һуң? Был бит үлеләр өсөн терелеү![+] 16Аллаға бүләк ителгән беренсе икмәк изге[†] булһа, шул ҡамырҙан бешерелгән башҡа икмәктәр ҙә изге; ағастың тамыры изге булһа, ботаҡтары ла изге[+]. 17Әгәр зәйтүн[†] ағасы ботаҡтарының ҡайһы берҙәре һындырылһа, һәм һин, ҡырағай зәйтүн ағасының ботағы, улар урынына ялғанып, зәйтүн тамырының һуты менән туйынаһың икән, ул саҡта[+] 18һындырылған ботаҡтар алдында маһайма. Маһайһаң, иҫеңдә тот: һин тамырҙы түгел, ә тамыр һине тотоп тора. 19Бәлки, һин: «Ҡайһы бер ботаҡтар мине ялғап ҡуйыу өсөн һындырылды бит», – тип әйтерһең. 20Дөрөҫ, улар ышанмауҙары арҡаһында һындырылды, ә һин ышанғанға ялғанып тораһың: танауыңды күтәрмә, киреһенсә, һаҡ бул. 21Әгәр Алла тәбиғи ботаҡтарҙы аямаған икән, һине лә аямаҫ[+]. 22Шулай итеп, Алланың изгелеге лә, ҡырыҫлығы ла күҙ алдыңда. Ул иман[†] юлынан тайпылғандарға ҡарата ҡырыҫ, ә һиңә, әгәр Алла изгелегенә өмөт бағлауыңды дауам итһәң, изгелекле булыр. Киреһенсә икән, һин дә ҡырҡып ташланырһың. 23Әммә юлдан тайпылғандар, ышанмауҙарын дауам итмәһәләр, кире ялғанырҙар. Уларҙы кире ялғарға Алланың ҡеүәте етә. 24Әгәр һин, ҡырағай зәйтүн ағасынан ҡырҡылып, баҡсала үҫкән зәйтүн ағасына тәбиғи булмағанса ялғанғанһың икән, ул саҡта һындырылған тәбиғи ботаҡтар үҙ ағасына яңынан тағы ла еңелерәк ялғаныр.


Алланың бөтә халыҡтарға мәрхәмәтле булыуы

25Имандаштар, һеҙ эреләнеп китмәһен өсөн, был серҙең һеҙҙән йәшерен ҡалыуын теләмәйем. Йәһүд булмағандарҙың Алланы ҡабул иткән өлөшө тейешле һанға еткәнгә тиклем Исраилдың бер өлөшө тиҫкәреләнеүен дауам итер. 26[+]Шул рәүешле бөтөн Исраил ҡотҡарылыр, Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Сиондан Ҡотҡарыусы[†] килер,
Яҡуп тоҡомонан иманһыҙлыҡты алыр[+].
27Мин уларҙың гонаһтарын[†] алып ташлармын –
улар менән төҙөгән килешеүем[†] бына шул булыр».

28Һөйөнөслө Хәбәргә[†] килгәндә, улар – һеҙҙең хаҡҡа Алланың дошмандары, әммә Алланың һайлауына килгәндә, улар ата-бабалары хаҡына Алланың һөйөклөләре булып ҡала,[+] 29сөнки Алланың бүләктәре лә, саҡырыуы ла кире алынмай. 30Ҡасандыр һеҙ Аллаға буйһонмай инегеҙ, ә хәҙер, Исраил халҡының буйһонмауы арҡаһында, шәфҡәт алдығыҙ[+]. 31Шуның һымаҡ хәҙер улар ҙа һеҙгә күрһәтелгән шәфҡәт өсөн Аллаға буйһонмайҙар, был иһә уларға ла шәфҡәт күрһәтелһен өсөн эшләнә, 32сөнки Алла, барыһына ла шәфҡәт күрһәтер өсөн, һәммәһен дә буйһонмауҙың тотҡоно итте.


Аллаға дан һүҙҙәре

33Алланың байлығы сикһеҙ, хикмәте һәм ғилеме төпһөҙ!
Уның хөкөмдәре аҡыл етмәҫлек, юлдары аңламаҫлыҡ![+]
34[+]Раббының ни уйлағанына кем төшөнгән?
Уға кем кәңәшсе булған[+]?
35[+]Йәки берәйһе Аллаға нимәлер биреп,
Ул ҡайтарырға бурыслы булып ҡалған[+]?

36Бар нәмә Унан, Уның аша һәм Уға табан йүнәлгән. Уға мәңгелек дан! Амин[+].

#### 12


Ғайса Мәсихтә яңы тормош

1Шуға һеҙҙән, имандаштар,[†] Алла[†] шәфҡәте хаҡына үтенәм: үҙегеҙҙең тәнегеҙҙе Аллаға хуш килерлек тере изге[†] ҡорбан[†] итеп бирегеҙ. Был һеҙҙең Аллаға ихлас ғибәҙәтегеҙ булыр[+]. 2Был донъяның йәшәү рәүешенә яраҡлашмағыҙ, ә зиһенегеҙҙе яңыртып, уй-фекерегеҙҙе үҙгәртегеҙ. Шулай итеп, һеҙ Алланың ихтыярын – нимәнең яҡшы, яраҡлы һәм камил булыуын асыҡлай алырһығыҙ[+]. 3Алла тарафынан бирелгән мәрхәмәт[†] менән һәр берегеҙгә әйтәм: үҙегеҙ тураһында тейешенән юғарыраҡ фекерҙә булмайынса, һәр кемегеҙ Алла биргән иман күләменән сығып айыҡ фекер йөрөтөгөҙ[+]. 4Тәнебеҙҙә ағзалар күп, бөтә ағзалар ҙа бер үк эш башҡармаған кеүек,[+] 5беҙ ҙә, күп булһаҡ та, Мәсихтә[†] бер тән тәшкил итәбеҙ, тик һәр беребеҙ айырым-айырым бер-беребеҙҙең ағзалары булып торабыҙ[+]. 6Алланың мәрхәмәте буйынса алған рухи бүләктәребеҙ төрлө, шулай булғас, кемгәлер пәйғәмбәрлек[†] итеү һәләте бирелгән икән, уны ышанысы буйынса файҙаланһын[+]. 7Башҡаларға хеҙмәт итеү һәләте бирелһә, хеҙмәт итһен, өйрәтеү бүләге бирелһә, өйрәтһен[+]. 8Күңел күтәреү бүләге бирелә икән, күтәрһен, үҙенекен башҡалар менән уртаҡлашһа, эскерһеҙ уртаҡлашһын; етәксе һәләтенә эйә икән, эшендә тырышлыҡ күрһәтһен, шәфҡәткә эйә булһа, шатланып шәфҡәт күрһәтһен[+].

9Мөхәббәтегеҙ саф күңелдән булһын, яманлыҡҡа – нәфрәтле, яҡшылыҡҡа тоғро булығыҙ[+]. 10Бер-берегеҙҙе туғандарса эскерһеҙ яратығыҙ, бер-берегеҙҙе үҙегеҙгә ҡарағанда ла нығыраҡ хөрмәт итегеҙ[+]. 11Тырышлығығыҙҙы һүлпәнәйтмәгеҙ, Изге Рух менән янып тороғоҙ, Раббыға хеҙмәт итегеҙ. 12Үҙегеҙҙә булған өмөткә ҡыуанығыҙ, ҡайғыларҙа ныҡ булығыҙ, арымай-талмай доға ҡылығыҙ[+]. 13Мохтажлыҡ кисергән имандашығыҙ менән үҙегеҙҙекен бүлешегеҙ, ҡунаҡсыллыҡ күрһәтегеҙ[+]. 14Һеҙҙе эҙәрлекләүселәргә Алланан фатиха һорағыҙ. Фатиха һорағыҙ, ҡарғамағыҙ[+]. 15Ҡыуанғандар менән бергә ҡыуанығыҙ, илағандар менән бергә илағыҙ[+]. 16Бер-берегеҙ менән килешеп йәшәгеҙ, тәкәббер булмағыҙ, шулай уҡ ябай кешеләр менән аралашығыҙ, үҙегеҙҙе булғанынан аҡыллыраҡ һанамағыҙ[+]. 17Бер кемгә лә яманлыҡҡа ҡаршы яманлыҡ ҡылмағыҙ, киреһенсә, бар әҙәмдәр алдында изге эштәр ҡылырға тырышығыҙ[+]. 18Мөмкинлегегеҙ бар икән, барыһы менән дә хәлегеҙҙән килгәнсә татыу йәшәгеҙ[+]. 19[+]Һөйөклөләрем, үҙегеҙ өсөн үс алмағыҙ, Алла асыуына урын ҡалдырығыҙ. Изге Яҙмала[†] былай тип әйтелгән: «Ҡон ҡайтарыу – Минән. Әжерен Үҙем бирермен, – ти Раббы[†]»[+]. 20[+]Киреһенсә, «дошманың ас булһа, тамағын туйҙыр, һыуһаған булһа, һыуһынын ҡандыр. Былай эшләп, уның башына ҡуҙ өйөрһөң»[*][+]. 21Яманлыҡтан еңелмә, ә яманлыҡты яҡшылыҡ менән ең.

#### 13


Хакимлыҡ тураһында

1Һәр кем хакимлыҡ иткән етәкселәргә буйһонһон, сөнки Алла[†] урынлаштырған хакимлыҡтан башҡа хакимлыҡ юҡ. Ғәмәлдәге хакимлыҡтар Алла тарафынан урынлаштырылған[+]. 2Шуға күрә хакимлыҡҡа ҡаршы килеүсе Алла урынлаштырған тәртипкә ҡаршы килә. Ундайҙар иһә үҙҙәрен хөкөмгә дусар итә. 3Етәкселәр яҡшылыҡ ҡылыусылар өсөн түгел, яманлыҡ ҡылыусылар өсөн ҡурҡыныс. Хакимлыҡтан ҡурҡмаҫҡа теләһәң, яҡшылыҡ эшлә, һәм маҡтау алырһың. 4Хакимлыҡ итеүсе һинең мәнфәғәтең өсөн Аллаға хеҙмәт итә. Әгәр яуызлыҡ ҡылаһың икән – унан ҡурҡ, юҡҡа ғына ҡылыс тағып йөрөмәй бит. Ул, Алла хеҙмәтсеһе булараҡ, яуызлыҡ ҡылыусыларҙы Алланың асыуына дусар итеп яза бирә[+]. 5Шуға күрә хакимлыҡ итеүселәргә яза алыуҙан ҡурҡып ҡына түгел, ә выжданың ҡушыуы буйынса буйһонорға кәрәк. 6Шуның өсөн һеҙ һалым түләйһегеҙ ҙә инде, сөнки улар үҙҙәрен үҙ вазифаларына бағышлап, Аллаға хеҙмәт итә. 7Шулай булғас, һәр кемгә тейешлеһен бирегеҙ: кемгә һалым түләргә тейешһегеҙ – һалым, кемгә яһаҡ – яһаҡ түләгеҙ, ҡурҡырға тейеш булғандан ҡурҡығыҙ, хөрмәткә лайыҡлыларҙы хөрмәт итегеҙ[+].


Бер-берегеҙгә булған бурыстарығыҙ

8Бер-берегеҙгә булған мөхәббәттән башҡа бер кемгә лә бер нәмә менән дә бурыслы булмағыҙ, сөнки яҡынын яратҡан кеше ҡанун[†] талаптарын үтәгән була[+]. 9[+][+]«Зина ҡылма, кеше үлтермә, урлашма, башҡаныҡын көҫәмә» һәм башҡа төрлө бойороҡтар, бер һүҙ менән әйткәндә, «яҡыныңды үҙеңде яратҡан кеүек ярат» тигәнде аңлата[+]. 10Мөхәббәт бүтән кешегә яуызлыҡ килтермәй, тимәк, мөхәббәт ҡанун талаптарын үтәү булып тора[+].

11Ошоларҙы үтәгеҙ, сөнки ниндәй заманда йәшәүегеҙҙе беләһегеҙ, беҙгә йоҡонан уяныу сәғәте килеп тә етте. Ҡотолоу мәле хәҙер беҙ иманға[†] килгән ваҡытҡа ҡарағанда яҡыныраҡ[+]. 12Төн үтеп бара, көн тыуа. Әйҙәгеҙ, ҡараңғылыҡ эштәренән ситләшеп, яҡтылыҡ ҡоралдарын алайыҡ[+]. 13Ҡоторонҡо мәжлес һәм эскелек, фәхешлек һәм аҙғынлыҡ, ыҙғыш-талаш һәм көнсөллөккә бирелмәйенсә, үҙебеҙҙе көн яҡтылығындағы кеүек әҙәпле тотайыҡ[+]. 14Тормошоғоҙға Раббы[†] Ғайса Мәсих[†] идара итһен. Гонаһлы[†] тәбиғәтегеҙҙең аҙғын теләктәрен ҡәнәғәтләндереү тураһында уйлауҙан туҡтағыҙ[+].

#### 14


Имандашыңды хөкөм итмә

1Иманы[†] көсһөҙ кешене ҡабул итегеҙ, әммә фекерҙәре тураһында бәхәсләшмәгеҙ[+]. 2Кемдер, иманы буйынса, һәр төрлө ризыҡ хәләл тип уйлай, ә иманы көсһөҙ булғаны, гонаһ[†] ҡылыуҙан ҡурҡып, йәшелсә генә ашай[+]. 3Бөтә нәмәне ашаған кеше ашамағанына ерәнеп ҡарамаһын, ашамаған иһә ашағанды хөкөм итмәһен, сөнки Алла[†] уны Үҙенә ҡабул иткән[+]. 4Башҡаның хеҙмәтсеһен хөкөм итергә һин кем? Баҫып торамы ул, йығылып ятамы, үҙенең хужаһы хәл итер. Ул иһә баҫып торасаҡ, сөнки уны баҫтырып ҡуйырға Раббының ҡөҙрәте етерлек[+].

5Кемдер ҡайһылыр көндәрҙең береһен башҡаларына ҡарағанда мөһимерәк тип иҫәпләй, ә икенсе берәү һәммә көндәр ҙә бер төрлө тип һанай. Һәр кем үҙ ҡарашы буйынса эш итә[+]. 6Кем бер көн икенсеһенән мөһимерәк тип һанай, ул Раббы[†] хөрмәтенә шулай тип иҫәпләй. Һәр төрлө ризыҡты ашаусы ла быны Раббы хөрмәтенә эшләй, сөнки Аллаға шөкөр итә. Ашамаған кеше лә быны Раббы хаҡына эшләй, ул да Аллаға шөкөр итә[+]. 7Беҙҙең беребеҙ ҙә үҙе өсөн йәшәмәй һәм беребеҙ ҙә үҙе өсөн үлмәй[+]. 8Йәшәйбеҙ икән – Раббы өсөн йәшәйбеҙ, үләбеҙ икән – Раббы өсөн үләбеҙ. Шуға күрә йәшәһәк тә, үлһәк тә – Раббыныҡыбыҙ[+]. 9Мәсих[†] нәҡ үлеләр һәм тереләргә Хаким булыр өсөн үлде һәм терелде[+]. 10Шулай булғас, һин ни өсөн имандашыңды хөкөм итәһең? Йәки ерәнеп ҡарайһың? Беҙ бит бөтәбеҙ ҙә Аллабыҙ хөкөмө алдына баҫасаҡбыҙ[+]. 11[+]Изге Яҙмала[†] былай тип әйтелгән:

«Үҙемдең барлығым менән ант итәм, –
Минең алдымда һәр кем теҙ сүгәсәк,
һәр тел Минең Алла икәнемде таныясаҡ, –
ти Раббы»[+].

12Шулай итеп, һәр беребеҙ үҙе тураһында Алла алдында хисап тотасаҡ[+].


Имандашыңды гонаһҡа ҡотортма

13Шуға күрә бер-беребеҙҙе хөкөм итеүҙән туҡтайыҡ. Уның урынына әйҙәгеҙ имандаштарыбыҙҙы юлдан яҙҙырырлыҡ һәм гонаһҡа ҡоторторлоҡ бер нәмә лә эшләмәҫкә ҡарар ҡылайыҡ[+]. 14Раббы Ғайсала булараҡ, мин беләм һәм ныҡлы ышанам: бер нәмә лә үҙенән-үҙе хәрәм булмай, ә берәйһе берәй нәмәне хәрәм тип уйлаһа, шул нәмә уның өсөн хәрәм була[+]. 15Ашаған ризығың имандашыңды борсоуға һала икән, һин яратып эш итмәйһең. Үҙ ризығың менән уға һәләкәт килтермә, Мәсих уның хаҡына ла үлде бит[+]. 16Алла һеҙгә биргән яҡшы нәмә хурланмаһын. 17Алла батшалығы[†] ризыҡ менән эсемлектән түгел, ә Изге[†] Рух биргән тәҡүәлек,[†] именлек һәм шатлыҡтан тора[+]. 18Мәсихкә шулай хеҙмәт иткән кеше Алланы ҡыуандыра һәм кешеләр тарафынан хуплана. 19Шуның өсөн үҙ-ара татыу йәшәүгә һәм бер-беребеҙҙең рухын нығытыуға хеҙмәт иткән нәмәләргә ынтылайыҡ[+]. 20Ризыҡ арҡаһында Алланың эшен юҡҡа сығарма. Һәр ризыҡ саф, әммә ашаған аҙығың менән берәйһен гонаһҡа ҡотортһаң, дөрөҫ булмай[+]. 21Ит ашамауың, шарап эсмәүең, имандашыңдың абыныуына килтерерлек башҡа нәмәләр эшләмәүең яҡшы. 22Быға ҡарата булған фекереңде үҙең менән Алла араһында ғына һаҡлап тот. Үҙе хаҡлы тип һанаған нәмә өсөн үҙен хөкөм итерлек ғәйеп тапмаған кеше бәхетле. 23Кеше берәй ризыҡты ашарға яраймы, юҡмы тип шикләнеп ашаһа, Алла хөкөм итер, сөнки ул иман буйынса эшләмәй. Ә иман буйынса эшләнмәгән бөтә нәмә – гонаһ.

#### 15


Үҙеңде түгел, башҡаларҙы ҡайғырт

1Беҙ, көслөләр, үҙебеҙҙе генә ҡайғыртырға түгел, ә көсһөҙҙәрҙең йөктәрен дә күтәрешеп йөрөргә тейешбеҙ[+]. 2Һәр беребеҙ башҡаларҙың рухын нығытыу өсөн, уға яҡшы булһын тип, уның хаҡында ҡайғыртайыҡ[+]. 3[+]Мәсих[†] тә Үҙе тураһында уйламаны. Изге Яҙмала[†] яҙылғанса: «Һине яманлаусыларҙың хурлау әсеһе өҫтөмә төштө»[+]. 4Изге Яҙмалағы бөтә нәмә, беҙ унан ала торған сабырлыҡ һәм йыуаныу аша өмөтөбөҙ булһын тип, нәсихәт биреү өсөн яҙылған[+]. 5Сабырлыҡ һәм йыуаныу сығанағы булған Алла[†] һеҙгә, Ғайса Мәсих юлынан барыусыларға тейеш булғанса, бер-берегеҙ менән аңлашып йәшәү бирһен[+]. 6Шулай итеп, һеҙ берҙәм рәүештә, бер һүҙҙән Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең Аллаһын һәм Атаһын данларһығыҙ.


Йәһүд булмағандарға Һөйөнөслө Хәбәр

7Шуға күрә, Алла даны өсөн Мәсих һеҙҙе ҡабул иткән кеүек, һеҙ ҙә бер-берегеҙҙе ҡабул итегеҙ. 8Шуны әйтәм: ата-бабаларға бирелгән вәғәҙәләрҙе раҫлау өсөн, Алланың тоғролоғон күрһәтеү өсөн, Мәсих сөннәтлеләргә хеҙмәт итергә килде. 9[+]Мәсих Алланы шәфҡәтлелеге өсөн башҡа халыҡтар ҙа данлаһын өсөн килде. Изге Яҙмала яҙылғанса:

«Шуға ла Һине ят ҡәүемдәр араһында данлармын,
исемеңә мәҙхиә йырлармын»[+].

10[+]Былай тип тә әйтелгән:

«Ҡәүемдәр, Уның халҡы менән бергә шатланығыҙ»[+].

11[+]Һәм тағы ла:

«Бар ҡәүемдәр, Раббыны маҡтағыҙ,
бөтә өммәттәр, Уны ҙурлағыҙ»[+].

12[+]Ишағыяһ та былай ти:

«Ишай тамырынан үҫеп сыҡҡан һабаҡ килер,
халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итергә күтәрелер.
Ҡәүемдәр Уға өмөт бағлар»[+].

13Изге[†] Рухтың ҡөҙрәте менән өмөтөгөҙ артһын өсөн, өмөт биреүсе Алла һеҙҙе Үҙенә инаныу аша бөтә шатлыҡ һәм именлек менән һуғарһын.


Йәһүд булмағандар араһында хеҙмәт

14Имандаштарым,[†] мин үҙем һеҙҙең изгелеккә тулғанығыҙға, һәр төрлө белемгә өйрәнеп, бер-берегеҙгә өгөт-нәсихәт бирә алыуығыҙға ышанам. 15Шуға ҡарамаҫтан, имандаштар, ҡайһы бер мәсьәләләр тураһында иҫегеҙгә төшөрөп, ҡыйыу рәүештә яҙҙым, сөнки мин, – Алла тарафынан бирелгән мәрхәмәт[†] аша, 16йәһүд булмағандар араһында Ғайса Мәсихтең хеҙмәтсеһемен. Йәһүд булмағандар Алла хуш күрерҙәй, Изге Рух тарафынан изгеләндерелгән ҡорбан[†] булһын өсөн, Алланың Һөйөнөслө Хәбәрен[†] вәғәзләп, ҡаһин[†] хеҙмәтен башҡарам[+]. 17Шулай итеп, Ғайса Мәсихтә[†] булараҡ, Аллаға хеҙмәт итеүем менән ғорурлана алам. 18Йәһүд булмағандарҙы Аллаға буйһондорорға теләп, Мәсихтең минең аша ҡылған ғәмәлдәренән башҡа нәмә тураһында һөйләргә батырсылыҡ итмәйем. Ул быларҙы минең һүҙем һәм эшем менән, 19мөғжизәләр һәм хикмәттәр көсө ярҙамында, Алла Рухының ҡөҙрәте менән башҡарҙы. Мин, Йәрүсәлимдән[†] алып Иллурикон яҡтарына тиклем урау юлдарҙан барып, Мәсих хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тулыһынса бәйән иттем[+]. 20Башҡалар нигеҙ һалған урында ҡормаҫ өсөн, мин Һөйөнөслө Хәбәрҙе Мәсихтең исеме билдәле булмаған урындарҙа вәғәзләргә тырыша инем[+]. 21[+]Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Уның тураһында кемгә әйтелмәгән, шулар күрер,
кем ишетмәгән, шул аңлар»[+].

22Шуның өсөн, күп тапҡырҙар янығыҙға барырға ниәтләп тә, хеҙмәтем арҡаһында бара алманым да инде[+]. 23Хәҙер иһә был төбәктәрҙә эштәремде тамамлағанға һәм оҙаҡ йылдар буйы янығыҙға барырға теләгәнгә күрә,[+] 24Испанияға китеп барышлай һеҙгә лә һуғылырға йыйынам. Һеҙҙең менән аралашыуҙан бер ни тиклем ләззәт алғандан һуң, миңә унда тиклем барып етергә ярҙам итерһегеҙ, тип өмөтләнәм. 25Ә хәҙер, имандаштарға хеҙмәт итеү өсөн, Йәрүсәлимгә юлланам,[+] 26сөнки Македония менән Ахаялағы берҙәмлектәр[†] Йәрүсәлимдәге имандаштар араһындағы ярлыларға аҡсалата ярҙам күрһәтергә ҡарар итте[+]. 27Улар үҙҙәре шундай ҡарарға килде; һәм, ысынлап та, элекке мәжүсиҙәрҙең[†] хәҙерге имандаш йәһүд туғандары алдында бурысы бар. Йәрүсәлимдәге иман тотоусыларҙың рухи байлығын уртаҡлашҡанға күрә, уларға матди яҡтан ярҙам күрһәтергә тейештәр[+]. 28Мин, ошо эште башҡарғас һәм йыйылған аҡсаны тейешенсә тапшырғас, Испанияға юлланырмын һәм унда барышлай янығыҙҙа туҡталырмын. 29Янығыҙға килгәндә, Мәсихтән тулы фатиха алып килеремде беләм.

30Имандаштарым, беҙ бер-беребеҙгә Изге Рухтан килгән һөйөү менән бәйләнгәнбеҙ, шуға күрә Раббыбыҙ Ғайса Мәсих хаҡына саҡырам: минең менән бергә көрәшеп, минең өсөн Аллаға доға ҡылығыҙ. 31Йәһүҙиәләге иманһыҙҙарҙың миңә зыяны теймәһен һәм Йәрүсәлимдәге имандаштар мин алып барған аҡсалата ярҙамды яҡшы ҡабул итһен өсөн доға ҡылығыҙ[+]. 32Шулай итеп, Алла насип итһә, мин янығыҙға ҡыуанып килермен һәм, һеҙҙең менән аралашып, көс туплай алырмын[+]. 33Именлек Аллаһы һеҙҙең бөтөнөгөҙ менән бергә булһын. Амин[+].

#### 16


Сәләмдәр

1Һеҙгә Кәнхреайҙағы берҙәмлектең[†] ярҙамсыһы булған ҡыҙ имандашыбыҙ[†] Фойбены тәҡдим итәм[+]. 2Уны Раббыныҡы итеп, изгеләргә[†] хас булғанса ҡабул итегеҙ һәм тейешле ярҙам күрһәтегеҙ, сөнки ул күптәрҙе, минең үҙемде лә ҡурсаланы[+]. 3Минең менән бергә Ғайса Мәсихкә[†] хеҙмәт иткән Прискилла менән Акуласҡа сәләм әйтегеҙ[+]. 4Улар минең хаҡыма ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйҙы, ул икәүгә мин генә түгел, иманға килгән мәжүсиҙәрҙең[†] бөтә берҙәмлектәре лә рәхмәтле. 5Уларҙың йортонда йыйылыусы берҙәмлеккә лә сәләмдәремде еткерегеҙ. Асия өлкәһендә[†] Мәсихкә беренсе булып инанған ҡәҙерле дуҫым Әпәйнетосҡа сәләм тапшырығыҙ[+]. 6Һеҙҙең өсөн күп тырышлыҡтар һалған Мәрйәмгә сәләм әйтегеҙ. 7Минең менән бергә тотҡонлоҡта булған яҡташтарым Андроникус менән Йүниәгә сәләм тапшырығыҙ. Улар илселәр[†] араһында мөһим урын алып тора, һәм Мәсихкә миңә тиклем үк инанғандар. 8Раббыбыҙ Ғайсала минең ғәзиз дуҫым булған Амплиатусҡа сәләм әйтегеҙ. 9Мәсихтә[†] беҙҙең менән хеҙмәт итеүсе Урбаносҡа һәм ҡәҙерле дуҫым Стахусҡа сәләм белдерегеҙ. 10Мәсихкә тоғролоғон иҫбатлаған Апеллесҡа, Аристобулус йортондағыларға сәләм еткерегеҙ. 11Яҡташым Һирудионға[†] сәләм әйтегеҙ, Наркиссос йортондағыларҙың Раббыға инаныусыларына сәләм күндерегеҙ. 12Раббы[†] хаҡына тырышып хеҙмәт итеүсе Труфайна менән Труфосаға ла сәләм. Раббы хаҡына күп тырышлыҡ һалған ҡәҙерле Персисҡа сәләмдәремде әйтегеҙ. 13Раббы тарафынан һайланған Руфосты һәм уның әсәһен сәләмләгеҙ. Уның әсәһе миңә лә әсәй кеүек[+]. 14Асункритос, Флегон, Һермес, Патробас, Һермасҡа һәм улар менән булған имандаштарға сәләм әйтегеҙ. 15Филологус менән Йүлиәгә, Нәриус менән уның һеңлеһенә, Олумпасҡа һәм улар менән бергә булған бөтөн изгеләргә сәләм. 16Бер-берегеҙҙе туғандарса яратып, үбеп сәләмләгеҙ. Мәсихтең бөтә берҙәмлектәре һеҙгә сәләм тапшыра[+].


Һуңғы нәсихәттәр

17Имандаштар, һеҙгә мөрәжәғәт итәм: үҙегеҙ өйрәнгән тәғлимәткә ҡаршы сығып, шул рәүешле бүленешкә килтереүселәрҙән һәм тоғро юлдан яҙыуға сәбәп тыуҙырыусыларҙан һаҡ булығыҙ һәм уларҙан ситләшегеҙ[+]. 18Ундай кешеләр Раббыбыҙ Мәсихкә түгел, ә үҙҙәренең ашҡаҙандарына хеҙмәт итә һәм, ышандырырлыҡ һүҙҙәр һөйләп, ялағайланып, ихлас күңеллеләрҙе алдай[+]. 19Һеҙҙең Һөйөнөслө Хәбәр[†] буйынса йәшәүегеҙ һәммәһенә лә мәғлүм. Шуға күрә мин һеҙҙең өсөн шатланам һәм яҡшылыҡҡа ҡарата зирәк, яманлыҡҡа килгәндә хәйләһеҙ булыуығыҙҙы теләйем[+]. 20Именлек Аллаһы тиҙҙән Иблисте[†] аяҡтарығыҙ аҫтында иҙәсәк. Раббыбыҙ Ғайсаның мәрхәмәте[†] һеҙҙең менән булһын[+].

21Хеҙмәттәшем Тимоҫеус һәм яҡташтарым Лукиос, Ясон менән Сосипатрус һеҙгә сәләм ебәрә[+]. 22Ошо хатты Паулус һүҙҙәренән яҙыусы мин, Тертиос та, һеҙҙең менән Раббы аша бәйләнгән кеше булараҡ, һеҙҙе сәләмләйем. 23-24Минең һәм бөтә имандаштар берҙәмлеге өсөн өйөнөң ишеге һәр саҡ асыҡ булған Гай һеҙҙе сәләмләй. Ҡала милке менән идара итеүсе Әрәстос, имандашыбыҙ Ҡыуартос һеҙгә сәләм ебәрә[*][+]. 25-26Аллаға дан! Ғайса Мәсих тураһында мин һөйләгән Һөйөнөслө Хәбәр буйынса, Ул һеҙҙең рухығыҙҙы нығытырға ҡөҙрәтле. Был Хәбәр – боронғо замандарҙан бирле йәшереп тотолған, әммә хәҙер асылған сер. Пәйғәмбәрҙәрҙең[†] яҙмалары аша кешеләр Аллаға ышанһын һәм буйһонһон өсөн мәңгелек Алланың әмере менән был сер бөтөн халыҡтарға белдерелде[+][+]. 27Берҙән-бер зирәк Аллаға Ғайса Мәсих аша мәңгелек дан булһын! Амин[*][+].

### І Коринҫостарға

#### І Коринҫостарға

І Коринҫостарға


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Инеш һүҙ


Паулустан коринҫостарға беренсе хат

Коринҫос ҡалаһы боронғо Грецияның мөһим мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәге була. Паулус Һөйөнөслө Хәбәрҙе унда тәүге тапҡыр икенсе эш сәфәрендә йөрөгәндә тарата. Паулус Коринҫостан киткәс, уның менән яңы имандаштар берҙәмлеге араһында хатлашыу башлана. Был хатҡа тиклем дә Паулус коринҫостарға яҙған була, тик ул хат Инжилгә инмәгән. Коринҫос берҙәмлегендә ҡатмарлылыҡтар күбәйә: Паулус киткәндән һуң берҙәмлек ағзаларының күбеһе барыбер мәсихсе исеменә лайыҡ булырлыҡ итеп йәшәп китә алмай. Етмәһә, ҡайһы берәүҙәр Паулус биргән ғилемдең дөрөҫлөгөн һәм Паулустың абруйын шик аҫтына ҡуя.

Хаттың беренсе өлөшөндә (1–6-сы бүлектәр) Паулус уҡыусыларҙы бүленештәрҙән иҫкәртә, шулай уҡ иманда һәм яҡшы тормош рәүешендә йәшәргә өндәй. Артабан (7:1–16:4) Паулус коринҫостар үҙҙәренең хатында яҙып ебәргән айырым һорауҙарға – ирҙәр һәм ҡатындар араһындағы мөнәсәбәт, илаһтарға ҡорбан итеп бирелгән аҙыҡ, икмәк һындырыу, рухи бүләктәр, тәндең үленән терелеүе, Йәрүсәлимдәге иманлылар өсөн хәйер ебәреү тураһындағы һорауҙарға яуап бирә. 13-сө бүлек – торғаны менән гүзәл әҫәр, ул мөхәббәтте иманлылар тормошондағы иң мөһим нәмә булараҡ данлай.

Йомғаҡлауҙа (16:5-24) Паулус пландары тураһында һөйләй һәм сәләмдәр тапшыра.

#### 1


Сәләмдәр һәм рәхмәттәр

1Алла[†] ихтыяры менән Ғайса Мәсихтең[†] илсеһе[†] булырға саҡырылған Паулустан һәм имандашыбыҙ[†] Сосҫенестән 2Коринҫостағы имандаштар берҙәмлегенә[†] сәләм! Алла һеҙҙе Үҙенең изгеләре[†] булырға саҡырған, һеҙ ҙә Ғайса Мәсихтә[†] Аллаға бағышланғанһығыҙ. Һеҙгә һәм һәр ерҙә лә Раббыбыҙ Ғайса Мәсих исеменә мөрәжәғәт итеүселәрҙең барыһына ла сәләм. Мәсих – уларҙың һәм беҙҙең Раббыбыҙ[+]. 3Атабыҙ Алланан һәм Раббы[†] Ғайса Мәсихтән һеҙгә мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын!

4Һеҙҙең өсөн Аллама һәр ваҡыт рәхмәттәр уҡыйым, сөнки һеҙгә Ғайса Мәсихтә Уның мәрхәмәте бүләк ителде. 5Шул сәбәпле Ғайса Мәсихтә һеҙ Рух тарафынан бирелгән бөтә нәмәлә: һүҙҙә лә, белемдә лә байынығыҙ[+]. 6Шуның менән Мәсих тураһындағы беҙ һеҙгә әйткән хәбәрҙең хаҡ икәне иҫбатланды. 7Шуға күрә, Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең килеүен көткәндә, бер ниндәй ҙә рухи бүләккә мохтажлығығыҙ ҡалманы[+]. 8Раббыбыҙ Ғайса Мәсих килгән көндә ғәйебегеҙ булмаһын өсөн, Алла үҙегеҙҙе һуңғы көнгә тиклем нығытасаҡ[+]. 9Ул һеҙҙе Үҙенең Улы Раббыбыҙ Ғайса Мәсих менән аралашыу һәм бәйләнеш булһын тип саҡырған. Алла Үҙ вәғәҙәһенә тоғро[+].


Берҙәмлектәге бүленештәр

10Имандаштар, Раббыбыҙ Ғайса Мәсих исеме менән үтенеп һорайым: барығыҙ ҙа бер һүҙҙә тороғоҙ, арағыҙҙа бүленештәр булмаһын, киреһенсә, бер уйлы һәм бер маҡсатлы булығыҙ[+]. 11Мин, имандаштарым, арағыҙҙағы ыҙғыш-талаштар хаҡында Хлоа йортондағыларҙан белдем[+]. 12Арағыҙҙағы «мин – Паулустыҡы», «мин – Аполлостыҡы», «мин – Кефастыҡы», «мин – Мәсихтеке» тип әйткәндәрҙе күҙ уңында тотам[+]. 13Мәсих бүлгеләндеме ни? Әллә Паулус һеҙҙең хаҡҡа арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡландымы? Бәлки, һеҙ Паулус исеме менән һыуға сумдырылыу йолаһын үткәнһегеҙҙер[+]? 14Аллаға шөкөр, мин арағыҙҙан Криспос менән Гайҙан башҡа береһен дә һыуға сумдырманым[+]. 15Шуға күрә бер кем дә минең исем менән һыуға сумдырылыуы хаҡында әйтә алмай. 16Хәйер, уларҙан тыш мин Стефанастың өйөндәгеләр менән был йоланы атҡарҙым, әммә тағы берәйһен сумдырыуымды хәтерләмәйем[+]. 17Ғайса Мәсих мине һыуға сумдырырға түгел, ә Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләргә ебәрҙе. Мәсих арҡысағының әһәмиәте юғалмаһын өсөн, вәғәзләгәндә хикмәтле һүҙҙәр ҡулланмайым[+].


Арҡысаҡ – Алланың ҡөҙрәте һәм зирәк аҡылы

18Арҡысаҡ тураһындағы хәбәр – һәләкәт юлынан барыусылар өсөн ахмаҡлыҡ, ә беҙгә – ҡотолоу юлынан барыусыларға – Алла ҡөҙрәте[+]. 19[+]Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә:

«Аҡыл эйәләренең аҡылын юҡҡа сығарырмын,
зиһенлеләрҙең зиһенен тарҡатырмын»[+].

20Ҡайҙа аҡыл эйәһе? Ҡайҙа ҡанун белгесе?[†] Ҡайҙа был замандың фәлсәфәселәре? Алла был донъяның аҡылын ахмаҡлыҡ тип күрһәтмәнеме ни[+]? 21Алла Үҙенең зирәк аҡылы менән билдәләгәнсә, донъя үҙ аңы менән Уны танып белә алманы. Шуның өсөн Ул иман тотоусыларҙы ахмаҡлыҡ тип һаналған беҙ вәғәзләгән Һөйөнөслө Хәбәр аша ҡотҡарыуҙы яҡшы күрҙе. 22Йәһүдтәр мөғжизәләр талап итә, гректар зирәк аҡыл эҙләй[+]. 23Беҙ иһә арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған Мәсихте вәғәзләйбеҙ, был – йәһүдтәр өсөн мыҫҡыллау, башҡаларға – ахмаҡлыҡ,[+] 24әммә Алла тарафынан саҡырып алынғандар өсөн, йәһүдме ул, грек булһынмы, Мәсих – Алла ҡөҙрәте һәм Алланың зирәк аҡылы[+]. 25Алланың «ахмаҡлығы» кеше аҡылынан өҫтөнөрәк, һәм Алланың «көсһөҙлөгө» кеше көсөнән ҡеүәтлерәк.

26Имандаштар, Алла саҡырған ваҡытта һеҙ кем инегеҙ? Арағыҙҙа, әҙәмсә фекер йөрөткәндә, аҡыллылар ҙа, ҡөҙрәтлеләр ҙә, затлы нәҫелдән булғандар ҙа күп түгел ине бит. 27Әммә Алла, аҡыллыларҙы һәм көслөләрҙе оятҡа ҡалдырыр өсөн, донъяла ахмаҡ һәм көсһөҙ тип һаналғандарҙы һайлап алды. 28-29Береһе лә Алла алдында маҡтанмаһын өсөн, донъяла мөһим һаналғандарҙы хур итер өсөн, Ул донъяның әһәмиәтһеҙ тип иҫәпләнгәндәрен һәм кәмһетелгәндәрен һайлап алды[+][+]. 30Әммә һеҙ хәҙер Алла арҡаһында Ғайса Мәсихтәһегеҙ. Ғайса Мәсих беҙҙең өсөн Алланан килгән зирәк аҡыл булды. Ул – беҙҙең аҡланыуыбыҙ, изгелегебеҙ һәм гонаһтарҙан[†] йолоп алыныуыбыҙ[+]. 31[+]Шулай итеп, Изге Яҙмала әйтелгәнсә: «Маҡтанырға теләүсе Раббы менән маҡтанһын»[+].

#### 2


Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған Мәсих тураһында шаһитлыҡ

1Имандаштар,[†] Алланың серен вәғәзләү өсөн янығыҙға килгәндә, мин матур һүҙҙәр һөйләргә һәм аҡылымды күрһәтергә уйламаным[+]. 2Янығыҙҙа булғанымда Ғайса Мәсихтән,[†] йәғни арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланған Мәсихтән, башҡа бер ни ҙә белмәҫкә ҡарар иттем[+]. 3Һеҙгә мин көсһөҙ, баҙнатһыҙ һәм ҡурҡҡан хәлдә килдем[+]. 4-5Иманығыҙ әҙәм аҡылына түгел, ә Алла[†] ҡөҙрәтенә нигеҙләнһен өсөн, телмәрем дә, вәғәзләүем дә кеше аҡылының ышандырырлыҡ һүҙҙәренә түгел, ә Изге[†] Рухтың ҡөҙрәтен иҫбатлауға таянды[+][+].


Алланың зирәк аҡылы

6Ә аҡылды беҙ рухи яҡтан өлгөрөп еткән иманлылар араһында вәғәзләйбеҙ. Әммә ул был донъя аҡылы ла, был донъя хакимдарының аҡылы ла түгел – улар бөтөүгә табан бара[+]. 7Беҙ Алланың донъя яратылғансы уҡ даныбыҙ хаҡына билдәләнгән йәшерен, серле аҡылы тураһында вәғәзләйбеҙ[+]. 8Был донъялағы бер генә хаким да шул аҡылға төшөнмәгән. Әгәр уны аңлаһалар, шөһрәтле[†] Раббыны арҡысаҡҡа ҡаҙаҡламаҫтар ине[+]. 9[+]Әммә Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә:

«Үҙен яратыусыларға Алланың нимә әҙерләгәнен
бер күҙ ҙә күрмәгән,
бер ҡолаҡ та ишетмәгән һәм был турала
әҙәм күңеленә бер уй ҙа килмәгән»[+].

10Беҙгә иһә быларҙы Алла Үҙенең Рухы аша асып бирҙе, сөнки Рух бөтә нәмәгә, хатта Алла аҡылының бөтә тәрәнлектәренә лә үтеп инә[+]. 11Кешенең уйҙарын уның үҙендәге рухтан башҡа кем белә? Шуның кеүек үк Алла ниәттәрен дә Алла Рухынан башҡа бер кем дә белмәй[+]. 12Беҙ иһә, Алланың беҙгә нимә бүләк иткәнен аңлау өсөн, был донъя рухын түгел, ә Алланан килгән Рухты алдыҡ[+]. 13Шуға ла был турала кеше аҡылы өйрәткән һүҙҙәр менән түгел, ә Изге Рух өйрәткән һүҙҙәр менән һөйләйбеҙ. Рухи булған нәмәләрҙе Алла Рухы өйрәткән һүҙҙәр менән аңлатабыҙ[+]. 14Үҙендә Алла Рухы булмаған кеше Рух күрһәткәндәрҙе ҡабул итә алмай, сөнки уларҙы ахмаҡлыҡ тип һанай; аңлай алмай, сөнки былар тураһында Изге Рух ярҙамында ғына фекер йөрөтөргә мөмкин[+]. 15Алла Рухына эйә булған кеше иһә бөтә нәмә тураһында ла фекерләй ала, әммә уның үҙе тураһында бер кем дә фекер йөрөтә алмай. 16[+]Изге Яҙмала әйтелгәнсә:

«Раббыға кәңәш биреү өсөн
Уның ни уйлағанына кем төшөнгән?»

Беҙ иһә Мәсих[†] аңына эйәбеҙ, шуға күрә төшөнәбеҙ[+].

#### 3


Алланың хеҙмәттәштәре

1Имандаштар,[†] мин һеҙгә Алла[†] Рухына эйә булыусыларға өндәшкән кеүек һөйләй алманым, һеҙгә донъя кешеләренә, Мәсихтәге[†] сабыйҙарға һөйләгән кеүек мөрәжәғәт итергә тура килде. 2Мин тамағығыҙҙы ҡаты аҙыҡ менән түгел, ә һөт менән туйҙырҙым, ҡаты аҙыҡ менән туҡланырлыҡ түгел инегеҙ. Әле лә әҙер түгелһегеҙ,[+] 3сөнки һаман да был донъя кешеләре булып ҡалаһығыҙ. Арағыҙҙа көнсөллөк, ыҙғыш-талаш бар икән, ошо һеҙҙең был донъя кешеләре икәнлегегеҙҙе күрһәтмәйме ни? Һеҙ ҙә улар кеүек булып ҡалаһығыҙ түгелме һуң[+]? 4Әгәр берегеҙ: «Мин – Паулус яҡлы», икенсегеҙ: «Мин – Аполлос яҡлы», – ти икән, һеҙ был донъя кешеләре һымаҡ булаһығыҙ түгелме? 5Кем ул Аполлос? Кем ул Паулус? Улар фәҡәт хеҙмәтселәр генә. Раббының һәр береһенә ниндәй бурыс йөкмәтеүенә ҡарап, һеҙ улар аша иманға килдегеҙ[+]. 6Мин сәстем, Аполлос һыу ҡойҙо, үҫтереүен иһә Алла үҫтереп бирҙе[+]. 7Шулай булғас, сәсеүсе лә, һыу ҡойоусы ла түгел, ә үҫтереүсе Алла мөһим[+]. 8Ә сәсеүсе менән һыу ҡойоусы бер үк эште башҡара, уларҙың һәр береһе үҙ хеҙмәтенә ҡарап әжерен аласаҡ[+]. 9Беҙ – Алланың хеҙмәттәштәре, ә һеҙ – Алланың иген баҫыуы, Алланың ҡоролмаһы[+].

10Алла тарафынан бирелгән мәрхәмәт[†] буйынса, мин аҡыллы төҙөүсе кеүек нигеҙ һалдым, ә икенсе берәү шул нигеҙҙең өҫтөнә төҙөй. Һәр кем үҙенең нисек төҙөүенә иғтибар итһен[+]. 11Һалынған нигеҙҙән башҡа төрлөнө бер кем дә һала алмай, ә ул нигеҙ – Ғайса Мәсих.[†][+] 12Берәйһе был нигеҙ өҫтөнә алтындан йә көмөштән төҙөймө, аҫылташтарҙан, ағастан, бесәндән йә һаламданмы, 13һәр береһенең эше асыҡ күренеп торасаҡ, уны хөкөм көнө белдерәсәк. Был көн ут менән асыласаҡ, ә ут инде һәр кемдең эш сифатын һынаясаҡ[+]. 14Кемдең ҡоролмаһы имен ҡала, шул төҙөүсе әжерен аласаҡ. 15Ҡоролмаһы янһа – төҙөгән кеше зыян күрәсәк. Үҙе иһә ҡотолоп ҡаласаҡ, әммә ут эсенән сыҡҡандай ҡотоласаҡ[+].

16Һеҙ үҙегеҙҙең Алла йорто[†] булыуығыҙҙы һәм һеҙҙә Алла Рухы йәшәүен белмәйһегеҙме ни[+]? 17Алла йортон емереүсене Алла юҡҡа сығарасаҡ, сөнки Алла йорто изге,[†] ә ул йорт – һеҙ[+].

18Үҙ-үҙегеҙҙе алдамағыҙ. Берәйегеҙ был донъя күҙаллауы буйынса үҙен аҡыл эйәһе тип һанаһа, ысынлап та аҡыллы булыр өсөн «аҡылһыҙ» булһын. 19[+]Был донъяның аҡыллылығы – Алла алдында ахмаҡлыҡ. Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә:

«Алла аҡыллы баштарҙы үҙҙәренең үк хәйләһенә эләктерә»[+].

20[+]Һәм тағы:

«Раббы[†] белә аҡыл эйәләренең уйҙарын:
улар буш-мәғәнәһеҙ»[+].

21Шулай булғас, бер кем дә кешеләр менән маҡтанмаһын, сөнки бөтә нәмә – һеҙҙеке. 22Паулус булһынмы, Аполлос, Кефас йә донъямы, йәшәүме әллә үлемме, хәҙергеме йәиһә киләсәкме – бөтөнөһө лә һеҙҙеке. 23Һеҙ иһә – Мәсихтеке, ә Мәсих – Алланыҡы[+].

#### 4


Мәсихтең илселәре

1Шулай итеп, һәр кем беҙҙе Мәсихтең[†] хеҙмәтселәре һәм Алланың серҙәре ышанып тапшырылған кешеләр тип һанаһын. 2Ышаныс белдерелгән кешеләрҙең тоғро булыуы талап ителә. 3Мине һеҙҙең йәки башҡаларҙың хөкөм итеүе бик аҙ ҡыҙыҡһындыра, мин үҙем дә үҙемде хөкөм итмәйем. 4Үҙемдә бер ниндәй ғәйеп күрмәһәм дә, бының менән аҡланмайым. Фәҡәт Раббы[†] ғына – минең Хөкөмдарым[+]. 5Шуға күрә ваҡытынан алда хөкөм итмәгеҙ, Раббының килгәнен көтөгөҙ. Ул ҡараңғылыҡта йәшерелгәндәрҙе яҡтыға сығарасаҡ һәм кеше йөрәгендәге ниәттәрҙе асасаҡ. Ул саҡта инде һәр кем Алланың маҡтауын аласаҡ[+].

6Имандаштар,[†] мин быларҙы үҙемә һәм Аполлосҡа ҡарата ҡулланып, «яҙылғандан тыш аҡыл һатмаҫҡа» беҙҙең миҫалда өйрәнегеҙ, тип яҙҙым. Шулай итһәгеҙ, кемдер кемделер башҡа берәү алдында маҡтап өҫтөн ҡуймаҫ[+]. 7Һине кем өҫтөн итеп ҡуйҙы? Юғарынан бирелгәндән тыш, һинең үҙеңдең нимәң бар? Юғарынан бирелгән икән, ни өсөн унан алмаған һымаҡ маҡтанаһың[+]?

8Һеҙ, инде беҙҙең бөтә нәмәбеҙ ҙә бар, байыныҡ, тип уйлайһығыҙ, хатта беҙҙән башҡа батшалыҡ итә башланығыҙ. Һеҙҙең ысынлап та батшалыҡ итеүегеҙҙе бик теләр инем! Ул ваҡытта беҙ ҙә һеҙҙең менән бергә батша булыр инек[+]. 9Ә минең уйлауымса, Алла[†] беҙҙе, Үҙенең илселәрен,[†] үлемгә хөкөм ителгән кешеләр кеүек, аренала барған тамашаның аҙаҡҡы өлөшөнә ҡуйҙы. Беҙ донъя, фәрештәләр[†] һәм кешеләр өсөн тамаша булып ҡалдыҡ[+]. 10Беҙ Мәсих хаҡына иҫәргә әйләндек, һеҙ иһә Мәсихтә[†] аҡылға эйә булдығыҙ. Беҙ көсһөҙ, ә һеҙ – ҡеүәтле. Һеҙҙе хөрмәтләйҙәр, ә беҙҙе хурлайҙар[+]. 11Беҙ әлегә тиклем асығабыҙ, һыуһайбыҙ, яланғасбыҙ, туҡмалабыҙ һәм урындан урынға күсенеп йөрөргә мәжбүрбеҙ, сөнки баш осонда ҡыйығыбыҙ юҡ[+]. 12Үҙ ҡулдарыбыҙ менән ауыр хеҙмәт итеп көн күрәбеҙ. Беҙгә ләғнәт уҡыйҙар, ә беҙ фатиха менән яуап бирәбеҙ; беҙҙе эҙәрлекләйҙәр – беҙ түҙәбеҙ[+]. 13Беҙгә яла яғалар – беҙ яҡшылыҡ менән яуап бирәбеҙ. Донъя өсөн сүп-сар булып ҡалдыҡ һәм әле һаман йәмғиәттең аяҡ аҫтындағы ҡыйыбыҙ.

14Мин быларҙы һеҙҙе оялтыу өсөн яҙмайым, ни бары хаҡ юлға йүнәлтергә теләйем. Һеҙ бит минең яратҡан балаларым[+]. 15Бәлки, Мәсихтә меңәрләгән өйрәтеүселәрегеҙ ҙә барҙыр, әммә атайҙарығыҙ күп түгел. Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] иғлан итеп, мин Ғайса Мәсихтә атайығыҙ булдым[+]. 16Шуға күрә үтенеп һорайым: минән өлгө алығыҙ[+]. 17Ошо маҡсат менән һеҙгә Тимоҫеусты ебәрҙем. Раббыла ул минең ҡәҙерле улым, һәм мин уға таяна алам. Ул һеҙгә Ғайса Мәсихкә эйәреп йәшәү рәүешем хаҡында иҫегеҙгә төшөрөр. Һәр ерҙә, һәр имандаштар берҙәмлегендә[†] мин ошолар тураһында өйрәтәм[+].

18Мине янығыҙға бармаҫ тип уйлап, ҡайһы берҙәрегеҙ маһайған. 19Раббы ихтыярында булһа, оҙаҡламай һеҙгә килермен һәм әле маһайып йөрөүселәрҙең һүҙен түгел, ә ҡеүәтен һынап ҡарармын[+]. 20Сөнки Алла батшалығы[†] – һүҙҙә түгел, ҡеүәттә[+]. 21Янығыҙға нисек барыуымды теләйһегеҙ? Таяҡ менәнме, әллә мөхәббәт һәм баҫалҡылыҡ менәнме[+]?

#### 5


Иманлылар араһындағы фәхешлектән киҫәтеү

1Дөрөҫөндә, арағыҙҙа фәхешлек, хатта мәжүсиҙәрҙә[†] лә күҙәтелмәгән фәхешлек булыуы тураһында хәбәрҙәр йөрөй. Берәү үҙенең үгәй әсәһен ҡатыны итеп тота икән[+]. 2Ә һеҙ илар урынға маһайған булаһығыҙ. Ундай ҡылыҡлы кешене арағыҙҙан ҡыуырға кәрәк ине бит. 3Мин иһә, тәнем менән булмаған хәлдә лә, күңелем менән үҙемде һеҙҙең арала тойоп, ундай эш ҡылыусыны нисек хөкөм итергә хәл иттем:[+] 4Раббыбыҙ Ғайса исеме хаҡына йыйылғанығыҙҙа, мин рухым менән янығыҙҙа һәм Раббыбыҙ Ғайсаның ҡөҙрәте лә беҙҙең менән булғанда, 5ул кешене, Раббы көнөндә[†] рухы ҡотҡарылһын тип, тәнен һәләк итеү өсөн Иблискә[†] тапшырырға кәрәк[+].

6Һеҙгә маһайырға һис урын юҡ. Аҙ ғына әсеткенең тотош ҡамырҙы әсетеүен белмәйһегеҙме ни[+]? 7Шулай булғас, яңы ҡамыр булыу өсөн, һеҙгә иҫке әсеткенән таҙарынырға кәрәк. Ысынында иһә һеҙ – сөсө ҡамыр, сөнки Ҡотҡарылыу байрамы бәрәсе булған Мәсих[†] беҙҙең хаҡҡа ҡорбан[†] ителде[+]. 8Шуға күрә иҫке әсеткенән – мәкерлек һәм яуызлыҡ әсеткеһенән – бешерелгән икмәк менән түгел, ә сөсө икмәк – сафлыҡ һәм хәҡиҡәт икмәге – менән байрам итәйек[+].

9Мин хатымда «фәхеш кешеләр менән аралашмағыҙ» тип яҙғайным[+]. 10Ләкин мин бөтөнләй донъялағы фәхеш кешеләрҙе, шулай уҡ ҡомһоҙҙарҙы, алдаҡсыларҙы, ялған илаһтарға табыныусыларҙы күҙ уңында тотманым, юғиһә һеҙгә донъянан бөтөнләй үк китергә тура килер ине. 11Үҙҙәрен имандаштарығыҙ[†] тип атаған көйө фәхешлек, ҡомһоҙлоҡ ҡылған, ялған илаһтарға табынған, яла яҡҡан, эскесе, алдаҡсы кешеләр менән аралашмауығыҙҙы күҙ уңында тоттом, хатта ундайҙар менән бергә ултырып ашамағыҙ ҙа[+]. 12-13[+]Берҙәмлектән[†] ситтә булғандарҙы хөкөм итеү минең эшем түгел, уларҙы Алла[†] хөкөм итер. Берҙәмлектәгеләрҙе иһә һеҙ хөкөм итергә тейеш. Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә: «Яуыздарҙы үҙ арағыҙҙан ҡыуығыҙ»[+].

#### 6


Иманлылар араһындағы дәғүәләр

1Арағыҙҙа берәй туғанына дәғүәһе булған кеше изгеләр[†] алдында түгел, ә иманһыҙҙар[†] алдында хөкөм эше ҡуҙғатырға нисек баҙнат итә ала[+]? 2Донъяның изгеләр хөкөмөнә ҡаласағын белмәйһегеҙме ни? Донъя һеҙҙең хөкөмгә ҡала икән, ваҡ-төйәк эштәрҙе хәл итергә ҡулығыҙҙан килмәйме ни[+]? 3Фәрештәләрҙе[†] хөкөм итәсәгебеҙҙе лә белмәйһегеҙме әллә? Көнкүреш эштәрен хәл итә алмаҫһығыҙмы ни? 4Ә һеҙ, көндәлек дәғүәләрҙе хәл итергә кәрәккәндә, берҙәмлектә[†] һүҙенең баһаһы булмағандарҙы хөкөмдар итеп ҡуяһығыҙ. 5Һеҙҙе намыҫландырыр өсөн әйтәм: арағыҙҙа имандаштар араһындағы бәхәстәрҙе хәл итерлек бер генә аҡыллы кеше лә юҡмы ни[+]? 6Имандаш менән имандаш дәғүәләшә, өҫтәүенә, был иманһыҙҙар алдында эшләнә! 7Бер-берегеҙ араһында дәғүәләр булыуы үҙе үк һеҙҙең өсөн тулыһынса еңелеү булып тора. Һеҙгә рәнйетелгән килеш ҡалыу өҫтөнөрәк түгелме? Алданған булып ҡалыу яҡшыраҡ түгелме[+]? 8Әммә һеҙ үҙегеҙ рәнйетәһегеҙ һәм алдайһығыҙ, имандаштарыбыҙ тип тә тормайһығыҙ.

9Яуызлыҡ ҡылыусыларҙың Алла батшалығына[†] эйә була алмаясағын белмәйһегеҙме ни? Алданмағыҙ: аҙғындар ҙа, ялған илаһтарға табынғандар, зина ҡылғандар, енси боҙоҡлоҡтарға бирелгәндәр, ир-ат менән енси мөнәсәбәткә ингән ирҙәр ҙә,[+] 10ҡараҡтар, ҡомһоҙҙар, эскеселәр, яла яғыусылар, алдаҡсылар ҙа – береһе лә Алла батшалығына эйә була алмаясаҡ[+]. 11Һеҙҙең ҡайһы берҙәрегеҙ бына шундайҙарҙан ине. Әммә Раббыбыҙ Ғайса Мәсих[†] исеме һәм Аллабыҙ Рухы менән йыуылып таҙарындығыҙ, изгеләндегеҙ һәм аҡландығыҙ[+].


Тәнегеҙ – Изге Рух йорто

12Һеҙ: «Миңә бөтә нәмә рөхсәт ителә», – тиһегеҙ. Әммә миңә бөтә нәмә лә файҙалы түгел. «Миңә бөтә нәмә лә рөхсәт ителә», әммә өҫтөмдән бер нәмә лә хакимлыҡ итергә тейеш түгел[+]. 13Һеҙ: «Ризыҡ – ашҡаҙан өсөн, ашҡаҙан – ризыҡ өсөн һәм Алла[†] тегене лә, быны ла юҡ итәсәк», – тип әйтәһегеҙ. Эйе, әммә тән – фәхешлек итергә түгел, ә Раббы[†] өсөн, Раббы иһә – тән өсөн. 14Раббы Ғайсаны Алла үленән терелтте. Үҙенең ҡөҙрәте менән Ул беҙҙе лә терелтер. 15Һеҙ тәндәрегеҙҙең Мәсих тәне ағзалары икәнен белмәйһегеҙме әллә? Шулай булғас, мин, Мәсихтең ағзаларын алып, уларҙы фәхишә ағзалары итә аламмы һуң? Әлбиттә, юҡ![+] 16[+]Фәхишә менән ҡушылыусының уның менән бер тән булыуын белмәйһегеҙме ни? Изге Яҙмала[†] былай тип әйтелгән бит: «Икеһе бер тән булыр»[+]. 17Ә инде Раббы менән ҡушылыусы рухи яҡтан Уның менән бер була[+].

18Фәхештән ҡасығыҙ. Кеше эшләгән башҡа бөтә гонаһтар[†] – тәндән тышта, ә фәхешлек иткән әҙәм үҙ тәненә ҡаршы гонаһ ҡыла[+]. 19Һеҙҙең тәнегеҙ – Изге Рух йорто. Изге Рухты һеҙгә Алла бирҙе, һәм Ул һеҙҙә йәшәй. Һеҙ инде үҙегеҙгә тәғәйен түгел. Быны белмәйһегеҙме ни[+]? 20Һеҙ ҡиммәт хаҡҡа һатып алындығыҙ. Шуның өсөн үҙегеҙҙең тәнегеҙ менән Уны данлағыҙ[+].

#### 7


Никах тураһында

1Миңә яҙғандарығыҙға киләйек. Һеҙ: «Ир кешегә ҡатын-ҡыҙ менән енси мөнәсәбәткә инмәү яҡшы», – тиһегеҙ. 2Әммә фәхешлек булмаһын өсөн, һәр ирҙең үҙ ҡатыны һәм һәр ҡатындың үҙ ире булһын. 3Ир – ҡатынына, ҡатын иренә ҡарата үҙ бурысын үтәһен[+]. 4Ҡатын үҙ тәненә үҙе хужа түгел, ире хужа. Шуның кеүек, ир ҙә үҙ тәненә үҙе хужа түгел, ә ҡатыны хужа. 5Икегеҙ килешеп, ҡыҫҡа ваҡытҡа доға ҡылыуға[†] бағышланған ваҡытты һанамағанда, бер-берегеҙҙән ситләшмәгеҙ. Иблис,[†] тотанаҡһыҙлығығыҙҙан файҙаланып, һеҙҙе аҙҙырмаһын өсөн, аҙаҡ тағы бергә булығыҙ[+]. 6Быны мин әмер итеп түгел, ә мөмкинлек биреп әйтәм[+]. 7Бөтөнөһөнөң дә минең кеүек булыуҙарын теләр инем. Әммә һәр кемдең Алланан бирелгән һәләте бар: береһенең бер төрлө, икенсеһенең икенсе төрлө[+].

8Никахта тормағандарға һәм тол ҡатындарға шуны әйтәм: уларға минең кеүек яңғыҙ йәшәү яҡшыраҡ булыр. 9Әммә тыйыла алмаһалар, тормош ҡорһондар, сөнки енси дәрт менән янып йөрөүгә ҡарағанда никахҡа инеү яҡшыраҡ[+].

10Өйләнешкәндәргә мин түгел, Раббы[†] әмер бирә: ҡатын иренән айырылмаһын[+]. 11Әгәр айырыла икән, ирһеҙ торһон, йәки үҙ ире менән яңынан килешһен. Ир ҙә үҙ ҡатынын ташламаһын[+].

12Башҡаларға Раббы түгел, мин әйтәм: әгәр берәй имандашыңдың[†] ҡатыны иманһыҙ булып, ҡатын уның менән йәшәргә риза икән, иманлы ир уны ташламаҫҡа тейеш[+]. 13Берәй ҡатындың ире иманһыҙ булып, әммә ир уның менән йәшәргә риза булһа, ҡатын уны ташламаҫҡа тейеш. 14Сөнки иманһыҙ ирҙең – иманлы ҡатын аша һәм иманһыҙ ҡатындың иманлы ир аша изгелеккә[†] ҡатнашы бар, юҡһа балаларығыҙ саф булмаҫ ине, ә хәҙер был изгелеккә уларҙың да ҡатнашы бар[+]. 15Иманы булмаған айырылырға теләй икән, айырылһын. Бындай осраҡта иманлы ир йәки ҡатын-ҡыҙ иман тотмаусы менән бәйләнмәгән. Алла[†] беҙҙе именлектә йәшәргә саҡырҙы. 16Ҡатын кеше, ҡайҙан беләһең, бәлки, иреңде ҡотҡарыуға килтерерһең? Йәки һин, ир кеше, бәлки, ҡатыныңды ҡотҡара алырһың[+]?


Элекке хәлеңдә ҡал

17Бүтән осраҡтарҙа һәр кем Раббы билдәләгәнсә һәм Алла саҡырғандағы кеүек йәшәһен. Бөтә берҙәмлектәргә[†] күрһәтмәм шундай. 18Берәйһен Алла сөннәтле килеш саҡырған икән, ул кеше сөннәт эҙен юҡ итмәһен. Сөннәтһеҙ[†] килеш саҡырылһа, шул көйө ҡалһын[+]. 19Сөннәтле йәки сөннәтһеҙ булыуҙың әллә ни әһәмиәте юҡ, Алла бойороҡтарын үтәү генә мөһим[+]. 20Аллаға кем ниндәй хәлдә саҡырылған, шундай булып ҡалһын. 21Ҡол итеп саҡырылһаң, борсолма. Ә инде ирекле булыу мөмкинлеге килеп сыҡһа, ул мөмкинлектән файҙаланыу яҡшыраҡ. 22Раббы тарафынан саҡырылған ҡол – Раббының ирекле кешеһе. Шулай уҡ ирекле хәлдә саҡырылған – Мәсихтең[†] ҡоло[+]. 23Һеҙҙең өсөн ҡиммәт хаҡ түләнде. Шуның өсөн кешеләрҙең ҡоло булмағыҙ[+]. 24Имандаштар, Аллаға ниндәй хәлдә саҡырылған булһағыҙ, Уның алдында шундай булып ҡалығыҙ.


Никахҡа инмәгән ҡыҙҙарға кәңәш

25Никахҡа инмәгән ҡыҙҙарға ҡарата Раббы тарафынан бирелгән әмерем юҡ, фәҡәт шәхси фекеремде әйтәм. Ә миңә, Раббының мәрхәмәте[†] менән, ышанырға мөмкин, тип уйлайым[+]. 26Хәҙерге ауыр заманды иҫтә тотоп, кешенең өйләнмәгән хәлдә ҡалыуын яҡшы тип иҫәпләйем. 27Һин ҡатының менән йәрәшеп ҡушылдыңмы? Улай булғас, айырылыу тураһында уйлама. Ҡатынһыҙ ҡалдыңмы? Ҡатын эҙләмә. 28Шулай ҙа өйләнһәң дә гонаһ[†] түгел. Ҡыҙ кеше лә, кейәүгә сыҡһа, гонаһ ҡылмаҫ. Әммә ундайҙарҙың был тормошо мәшәҡәтле булыр. Мин һеҙҙе бынан ҡурсаларға теләйем.

29Имандаштар, һеҙгә шуны әйтәм: ваҡыт аҙ ҡалды, шулай булғас, бынан ары ҡатынлылар – ҡатынһыҙ кеүек, 30илағандар – иламағандар кеүек, ҡыуанғандар – ҡыуанмағандар кеүек, һатып алғандар – бер нәмәгә лә эйә булмағандар кеүек,[+] 31был донъя менән файҙаланғандар файҙаланмағандар кеүек булһын. Сөнки был донъя хәҙерге рәүешендә кире ҡайтмаҫҡа үтеп бара[+].

32Ә мин һеҙҙең артыҡ мәшәҡәттәрһеҙ йәшәүегеҙҙе теләйем. Өйләнмәгән әҙәм, Раббыға ярарға тырышып, Уның эштәре хаҡында хәстәрлек күрә[+]. 33Ә өйләнгәне иһә, ҡатынына ярарға тырышып, донъяуи эштәрҙе ҡайғырта 34һәм ике яҡҡа өҙгөләнә. Ирһеҙ ҡатын йәки кейәүгә сыҡмаған ҡыҙ, тәне менән дә, йәне менән дә изге булыу өсөн, Раббы эштәре тураһында хәстәрлек күрә. Ә кейәүгә сыҡҡан ҡатын, иренә ярарға тырышып, донъяуи мәшәҡәттәрҙе хәстәрләй. 35Мин быны һеҙҙе сикләү өсөн түгел, ә хаҡ эшләүегеҙҙе һәм, иғтибарығыҙҙы ситкә йүнәлтмәйенсә, Раббыға туҡтауһыҙ хеҙмәт итеп йәшәүегеҙҙе теләп, һеҙҙең файҙаға әйтәм.

36Әгәр берәйһе һөйгән ҡыҙына ҡарата килешһеҙ эш ҡылам тип һанаһа һәм дәртен тыйырға көсө етмәгәне өсөн өйләнергә кәрәк тип тапһа, үҙе теләгәнсә эшләһен – гонаһ түгел, ундайҙар өйләнһен. 37Ә инде берәйһе күңелендә ныҡлы ҡарар ҡылып, бер кем мәжбүр итмәһә лә, үҙенең тойғоларына тулыһынса баш булып, ҡыҙға өйләнмәҫкә ҡарар итә икән, яҡшы эшләй. 38Шулай итеп, ҡыҙын кәләш итеп алғаны яҡшы, өйләнмәгәне тағы ла яҡшыраҡ эшләй[+].

39Ире иҫән саҡта ҡатын уға бәйле. Ире вафат булһа, ҡатын теләгәненә кейәүгә сығырға ирекле, әммә Раббыға инаныусыға ғына[+]. 40Кейәүгә сыҡмаһа, ул бәхетлерәк булыр ине – был минең фекерем һәм миндә лә Алла Рухы бар тип уйлайым.

#### 8


Ялған илаһтарға ҡорбан ителгән ризыҡ тураһында

1Ялған илаһтарға ҡорбан[†] ителгән иткә килгәндә, «был турала бөтәбеҙҙең дә белемебеҙ бар» тиһегеҙ. Был ысынлап та шулай. Әммә белем кешене һауалы итә, ә мөхәббәт – нығыта[+]. 2Берәйһе нимәнелер беләм тип уйлай икән, ул тейешле кимәлдә белмәй әле[+]. 3Алланы яратыусы иһә Алла[†] тарафынан таныла[+].

4Шулай итеп, ялған илаһтарға ҡорбан ителгән ит менән туҡланыуға килгәндә, беҙ шуны беләбеҙ: донъяла ялған илаһтар бер әһәмиәткә лә эйә түгел һәм берҙән-бер Алланан башҡа бер ниндәй илаһ та юҡ[+]. 5Ерҙә йәки күктә илаһ тип аталғандар булған хәлдә лә (ә ундай «илаһтар» ҙа, «хужалар» ҙа ысынлап та күп), 6Аллабыҙ берәү генә – беҙҙең Атабыҙ. Бөтә нәмә – Унан, Ул беҙҙең йәшәйешебеҙҙең маҡсаты. Раббыбыҙ ҙа берәү – Ғайса Мәсих,[†] бөтә нәмә Уның аша булдырылды һәм беҙ Уның аша йәшәйбеҙ[+].

7Барыһы ла бындай белемгә эйә түгел бит. Ҡайһы берәүҙәр әле һаман ялған илаһтар тураһындағы элекке ҡараштарҙан баш тартмай. Ҡайһы берәүҙәр ялған илаһтарға шул тиклем күнеккән, килтерелгән ҡорбан итен ашағанда, ялған илаһтарға бағышланған ит тип ҡабул итәләр, шуның менән көсһөҙ выждандары бысрана[+]. 8Ризыҡ беҙҙе Аллаға яҡынайтмай. Ашау менән бер нәмәгә лә өлгәшмәйбеҙ, ашамау менән дә бер нәмә лә юғалтмайбыҙ[+].

9Әммә һаҡ булығыҙ: һеҙҙең был азатлығығыҙ бер нисек тә көсһөҙҙәр өсөн абынырға сәбәп булмаһын. 10Әгәр берәйһе һинең, белемле кешенең, ялған илаһ йортонда ашап ултырыуыңды күреп ҡалһа, выжданы көсһөҙ булғанлыҡтан, ялған илаһтарға ҡорбан ителгән итте ашарға ярай, тип ҡыҙыҡмаҫмы[+]? 11Ул саҡта һинең белемең выжданы көсһөҙ булған имандашыңды[†] һәләк итер, Мәсих уның өсөн дә үлде бит[+]. 12Һеҙ имандаштарығыҙға ҡарата ошо рәүешле гонаһ[†] ҡылыуығыҙ һәм уларҙың көсһөҙ выжданын яралауығыҙ менән Мәсихкә ҡарата гонаһ ҡылаһығыҙ. 13Бына шуға күрә, мин ашаған ризыҡ имандашымды гонаһҡа төшөрөүгә сәбәпсе булһа, уны гонаһҡа этәрмәҫ өсөн ғүмерем буйына ит ашамам[+].

#### 9


Илсенең хоҡуҡтары һәм бурыстары

1Мин ирекле түгелме ни? Әллә Мәсихтең[†] илсеһе[†] түгелменме? Раббыбыҙ Ғайсаны күрмәнемме йә һеҙ Раббыға хеҙмәт итеүемдең һөҙөмтәһе түгелме[+]? 2Башҡалар өсөн, бәлки, илсе түгелмендер, әммә һеҙҙең өсөн – илсемен, сөнки һеҙҙең Раббыла[†] булыуығыҙ илселегемде дәлилләп тора.

3Мине ғәйепләүселәргә үҙемде яҡлап шулай тип яуап бирәм: 4ризыҡ һәм эсемлек алырға хаҡыбыҙ юҡмы әллә[+]? 5Йә башҡа илселәр, Раббының ҡустылары һәм Кефас кеүек, иман[†] юлындағы ҡатыныбыҙҙы сәйәхәткә алырға хаҡыбыҙ юҡмы[+]? 6Йәиһә Барнабас менән мин генә йәшәү өсөн эшләргә тейешбеҙме[+]?

7Ҡайһы ғәскәриҙең ҡасан да булһа үҙ иҫәбенә хеҙмәт иткәне бар? Ниндәй баҡсасы үҙе ултыртҡан йөҙөм емештәрен ашамай? Ҡайһы көтөүсе үҙенең көтөүенән һөт эсмәй[+]? 8Мин быларҙы әҙәмсә фекерләп һөйләйемме? Ҡанун[†] да ошо хаҡта әйтә түгелме һуң? 9[+]Муса[†] ҡанунында былай тип яҙылған бит: «Ашлыҡ һуҡҡан үгеҙҙең ауыҙын ҡаплап ҡуйма». Алла[†] үгеҙҙәр хаҡында ғына хәстәрлек күрәме ни[+]? 10Әллә ул һүҙҙәр беҙҙең өсөн әйтелгәнме? Әлбиттә, был беҙҙең өсөн яҙылған, сөнки һөргән кеше уңыштан үҙенә лә өлөш сығыр тигән өмөт менән һөрөргә, ашлыҡ һуғыусы ла шундай уҡ өмөт менән һуғырға тейеш[+]. 11Беҙ күңелдәрегеҙҙә рухи орлоҡ сәскәнбеҙ икән, матди уңыш алырға өмөтләнеп, һеҙҙән күпте талап итәбеҙме ни[+]? 12Башҡаларҙың һеҙҙән ярҙам алырға хоҡуғы булғанда, беҙҙеке күберәк түгелме һуң? Әммә беҙ был хоҡуҡтан файҙаланманыҡ, Мәсих тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] таратыуға ҡамасауламаҫ өсөн, барыһына ла түҙәбеҙ. 13Алла йортонда[†] хеҙмәт итеүселәрҙең шул Йорттан туҡланыуҙарын белмәйһегеҙме әллә? Ҡорбан[†] усағында хеҙмәт иткәндәр ҙә шундағы ҡорбандан өлөш ала, быны ла белмәйһегеҙме[+]? 14Шуның һымаҡ, Раббы[†] Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләүселәргә шул хеҙмәт иҫәбенә йәшәргә ҡушҡан[+].

15Әммә мин ул хоҡуҡтарҙың береһен дә файҙаланманым. Был һүҙҙәрҙе лә һеҙҙән ярҙам көткән өсөн яҙмайым. Киреһенсә, мин хатта үлергә лә әҙермен! Бының менән маҡтаныу хоҡуғынан мине бер кем дә мәхрүм итә алмай[+]. 16Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләйем икән, маҡтанырға бер сәбәбем дә юҡ, сөнки был – минең өсөн мотлаҡ булған вазифа. Әгәр вәғәзләүҙән туҡтаһам, ҡайғы миңә![+] 17Үҙ теләгем менән вәғәзләһәм, әжере булыр ине. Әммә үҙ теләгем менән башҡармайым икән, ни бары үҙемә ышанып тапшырылған хеҙмәтте үтәйем[+]. 18Әжерем ниҙә һуң? Ул шунан ғибәрәт: мин Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләгәндә, был хеҙмәтте бушлай атҡарам, үҙ хоҡуҡтарымды файҙаланмайым[+].

19Бар нәмәнән азат булһам да, мөмкин тиклем күберәк кешене Мәсихкә килтереү өсөн, үҙемде бөтөнөһөнә ҡол иттем[+]. 20Йәһүдтәрҙе Мәсихкә килтереү өсөн, уларға йәһүд кеүек булдым, ҡанунға буйһонғандарҙы Мәсихкә килтереү өсөн, үҙем ҡанун аҫтында булмаһам да, улар янында ҡанунға буйһоноусы кеүек булдым,[+] 21ҡанунға ят булғандарҙы Мәсихкә килтереү өсөн, улар янында ҡанунды белмәүсе кеүек булдым. Әлбиттә, был Алла алдында ҡанунһыҙ йәшәйем тигәнде аңлатмай, сөнки мин Мәсих ҡанунына буйһонам[+]. 22Көсһөҙҙәрҙе Мәсихкә килтереү өсөн, улар янында көсһөҙ булдым. Нисек булһа ла, һис юғы бер нисәүһен ҡотҡарыу өсөн, мин бөтәһе өсөн барыһына әйләндем[+]. 23Һөйөнөслө Хәбәрҙең фатихаларын уртаҡлашыу өсөн, быларҙың һәммәһен дә Һөйөнөслө Хәбәр хаҡына башҡарам.

24Ярыш майҙанында бөтөнөһө йүгерһә лә, берәүҙең генә бүләк алғанын белмәйһегеҙме ни? Шулай булғас, бүләк алыу өсөн йүгерегеҙ[+]. 25Ярышта ҡатнашҡандарҙың барыһы ла ныҡлап әҙерләнә. Улар быны һулып ҡала торған таж алыу өсөн эшләһә, беҙ ынтылған таж бер ҡасан да һулымай[+]. 26Шуға күрә лә мин маҡсатһыҙ йүгергән кеше кеүек йүгермәйем, һауаға һуғыусы кеүек тә киҙәнмәйем. 27Башҡаларға Һөйөнөслө Хәбәрҙе иғлан итеп тә, үҙем әжеренән ҡоро ҡалмаҫ өсөн, тәнемде сыныҡтырам һәм уны үҙ ихтыярыма буйһондорам.

#### 10


Ялған илаһтарға табыныуҙан киҫәтеү

1[+]Имандаштар,[†] ата-бабаларығыҙ менән булып уҙған хәлдәрҙе иҫегеҙгә төшөрөргә теләйем. Уларҙың бөтәһе лә болот аҫтында булған һәм диңгеҙ аша үткән[+]. 2Бөтәһе лә шул болотҡа һәм диңгеҙгә һыуға сумдырылғандай, Мусаның[†] эйәрсендәре булып киткәндәр, 3[+]һәммәһе лә бер үк рухи ризыҡ менән туҡланған[+] 4һәм бөтәһе лә бер үк рухи эсемлекте эскән. Улар бит үҙҙәренең артынан килгән рухи ҡаянан эскән, ә был ҡая – Мәсих.[†] 5Әммә Алла[†] уларҙың күбеһенә риза булманы, шунлыҡтан кәүҙәләре сүллектә ятып ҡалды[+].

6Улар менән булған хәлдәр – беҙҙең өсөн иҫкәртеү: беҙ, уларҙан айырмалы, яуызлыҡҡа әүәҫ булырға тейеш түгелбеҙ[+]. 7[+]Шулай уҡ, ҡайһы берҙәре кеүек, ялған илаһтарға табыныусылар булмағыҙ. Улар хаҡында Изге Яҙмала:[†] «Халыҡ ашарға-эсергә кереште, артабан инде күңел асырға тотондо», – тип әйтелгән[+]. 8[+]Бәғзе берәүҙәр кеүек фәхешлек итмәйек – бер көн эсендә уларҙың егерме өс меңе һәләк булды[+]. 9[+]Ҡайһы берәүҙәр кеүек Мәсихте һынамайыҡ – улар йылан саҡҡандан үлде[+]. 10[+]Зарланмағыҙ, уларҙың бәғзеләре зарланып, йән алыусы фәрештә[†] тарафынан ҡырылды[+].

11Был хәлдәрҙең барыһы ла башҡаларға һабаҡ булһын өсөн эшләнгән, һәм беҙҙе, ахырызаман яҡынлашҡан саҡта йәшәгәндәрҙе, иҫкәртеп яҙылған[+]. 12Шуның өсөн, аяғымда ныҡ баҫып торам, тип уйлаған һәр кем йығылмаҫ өсөн һаҡ булһын[+]. 13Һеҙ ябай әҙәм хәленән килгән һынауҙарға ғына дусар булдығыҙ. Алла ышаныслы, һәм Ул көсөгөҙ етмәҫлек һынауҙарға юл ҡуймаясаҡ. Һынауҙарҙы йырып сығыр өсөн, Ул әмәлен дә күрһәтәсәк[+].

14Шуға күрә, һөйөклөләрем, ялған илаһтарға табыныуҙан ҡасығыҙ[+]. 15Мин һеҙгә аҡыллы кешеләргә әйткән кеүек өндәшәм, әйткәндәрем тураһында үҙегеҙ уйлағыҙ. 16Беҙ Аллаға рәхмәт белдергән шөкөр туҫтағынан эсәбеҙ. Был һәммәбеҙҙең дә Мәсих ҡанында ҡатнашлығы барлығын аңлатмаймы? Беҙ икмәкте бүлеп алабыҙ һәм ашайбыҙ. Был бөтәбеҙҙең дә Мәсих тәнендә өлөшө барлығын аңлатмаймы ни[+]? 17Икмәк берәү, һәм беҙ, күмәк булһаҡ та, бер тәнде тәшкил итәбеҙ, сөнки бер икмәкте уртаҡлашабыҙ[+].

18Исраил[†] халҡына ҡарағыҙ: килтерелгән ҡорбан[†] итен ашаусылар ҡорбан усағындағы ғибәҙәттә ҡатнашыусылар түгелме ни[+]? 19Бының менән нимә әйтергә теләйем? Ялған илаһтарға килтерелгән ҡорбан берәй әһәмиәткә эйә типме, әллә илаһ үҙе берәй мәғәнәгә эйә типме[+]? 20Әлбиттә, юҡ. Әммә мәжүсиҙәр[†] Аллаға түгел, ендәргә ҡорбан сала. Ә мин һеҙҙең ендәр менән аралашыуығыҙҙы теләмәйем[+]. 21Раббы[†] туҫтағынан да, ен[†] туҫтағынан да бер юлы эсә алмайһығыҙ. Раббының да, ендең дә табынында бер юлы ҡатнашыу мөмкин түгел[+]. 22Беҙ Раббыла[†] көнсөллөк тыуҙырырға теләйбеҙме ни? Әллә Унан ҡөҙрәтлерәкбеҙме[+]?

23Һеҙ: «Бөтә нәмә рөхсәт ителә», – тиһегеҙ, әммә барыһы ла файҙалы түгел. «Бөтә нәмә рөхсәт ителә», әммә бөтә нәмә лә һабаҡ булып хеҙмәт итмәй[+]. 24Һәр кем үҙенә файҙа булғанды түгел, ә башҡаға файҙалыны эҙләһен[+].

25Ит баҙарында һатылған нәмәләрҙе тыныс күңел менән ашағыҙ, уның ҡайҙан алыныуы тураһында һорашмағыҙ[+]. 26[+]Изге Яҙмала әйтелгәнсә: «Ер йөҙө һәм ундағы бөтә нәмә Раббыныҡы»[+].

27Әгәр иманһыҙҙарҙың береһе һеҙҙе үҙенә саҡырһа һәм һеҙ унда барырға теләһәгеҙ, тәҡдим ителгән барлыҡ ризыҡты тыныс күңел менән ашағыҙ, уның ҡайҙан алыныуы тураһында һорашмағыҙ[+]. 28Әгәр инде берәйһе: «Был ҡорбан ите», – тиһә, шул хәбәрҙе әйтеүсе өсөн һәм выждан хаҡына ашамағыҙ. 29Выждан тигәндән, һеҙҙең выжданығыҙҙы түгел, ә шул кешенекен күҙ уңында тотам. Ни өсөн әле минең азатлығым башҡа берәүҙең выжданы менән сикләнергә тейеш? 30Әгәр ризыҡты рәхмәт доғаһы ҡылып ҡабул итәм икән, ни өсөн мине был ризыҡ өсөн шелтәләргә[+]? 31Шулай итеп, ашайһығыҙмы, эсәһегеҙме, әллә башҡа берәй нәмә эшләйһегеҙме – бөтәһен дә Алла даны өсөн башҡарығыҙ[+]. 32Йәһүдтәргә лә, йәһүд булмағандарға ла, Алла берҙәмлегенә лә ҡаршылыҡ булып тормағыҙ[+]. 33Мин дә үҙ файҙама түгел, ә күптәрҙең файҙаһы хаҡында хәстәрлек күрәм, бар нәмәлә уларға ярарға тырышам, сөнки уларҙың ҡотолоуын теләйем[+].

#### 11

1Мин Мәсихтән[†] өлгө алған кеүек, һеҙ ҙә минән өлгө алығыҙ[+].


Башҡа ябыныу тураһында

2Һәр нәмәлә мине иҫегеҙҙән сығармауығыҙ һәм мин һеҙгә еткергән тәғлимәтте теүәл үтәүегеҙ өсөн һеҙҙе маҡтайым. 3Йәнә мин шуны белеүегеҙҙе теләйем: һәр ирҙең Башы – Мәсих,[†] ҡатындың башы – ир, ә Мәсихтең Башы – Алла[†][+]. 4Башын ҡаплап доға ҡылған йәки пәйғәмбәрлек[†] иткән һәр ир үҙенең башын оятлы итә. 5Ә башын ҡапламайынса доға ҡылған йәки пәйғәмбәрлек иткән ҡатын үҙенең башын оятлы итә, сөнки был хәл ҡатындың сәсе ҡырылыуға бәрәбәр[+]. 6Ҡатын башына ябынырға теләмәй икән, сәсен ҡырҡтырып ташлаһын, ә инде сәсенең алыныуы йәки ҡырылыуы оят булһа, ул саҡта башына ябынһын[+]. 7Шулай итеп, ир кеше башына кейергә тейеш түгел, сөнки ул – Алла һыны һәм даны, ә ҡатын – ирҙең даны[+]. 8Ир – ҡатындан түгел, ә ҡатын ирҙән ҡылынған,[+] 9һәм ир – ҡатын өсөн түгел, ә ҡатын ир өсөн яратылған[+]. 10Шуға күрә, фәрештәләр[†] арҡаһында, ҡатын кеше үҙ башына хаким булырға тейеш[*]. 11Хәйер, Раббыла ир – ҡатынға, ҡатын иргә бәйле[+]. 12Ҡатын ирҙән ҡылынһа ла, ир ҡатындан тыуа, әммә бөтә нәмә лә Алланан барлыҡҡа килә. 13Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ: ҡатын кешегә башына ябынмайынса Аллаға доға ҡылыу[†] килешерме? 14Ир кешенең оҙон сәс йөрөтөүе уның өсөн хурлыҡ икәнлеген тәбиғәт үҙе өйрәтә түгелме һуң? 15Ҡатын кешенең сәсе оҙон булһа, был уның өсөн дан түгелме ни? Сәс уға япма рәүешендә бирелгән дә баһа[+]. 16Кемдер был хаҡта бәхәсләшергә теләһә, белһен: беҙҙә лә, Алла берҙәмлектәренең[†] башҡаларында ла икенсе төрлө ғәҙәт юҡ.


Раббыны аш табынында иҫкә алыу

17Артабанғы күрһәтмәләремә күсәм. Һеҙҙе йыйылыштарҙағы ҡылыҡтарығыҙ өсөн маҡтай алмайым: уларҙың файҙаһына ҡарағанда зыяны күберәк. 18Беренсенән, берҙәмлектәге йыйылыштарҙа айырым төркөмдәргә бүленеүегеҙ тураһында ишетеп торам, һәм быға мин ниндәйҙер дәрәжәлә ышанам[+]. 19Әлбиттә, кемегеҙҙең тоғро икәнлеге һынау аша асыҡланһын өсөн, арағыҙҙа ҡараш айырымлыҡтары да булыуы кәрәк[+]. 20Әммә һеҙҙең бергә йыйылыуығыҙ Раббының ашын уртаҡлашыу тигән һүҙ түгел бит. 21Һәр берегеҙ үҙ ризығына йәбешә, шунан берәүҙәр ас ҡала, икенселәр иҫергәнсе ашап-эсә. 22Һеҙҙең нимә, ашап-эсергә өйөгөҙ юҡмы ни? Әллә һеҙ Алла берҙәмлеген һанға һуҡмайһығыҙ һәм мохтаж булғандарҙы кәмһетәһегеҙме? Һеҙгә ни тип әйтергә? Маҡтарғамы? Юҡ, бының өсөн һеҙҙе маҡтамайым[+].

23Һеҙгә биргән өйрәтеүҙәремде мин Раббынан алдым. Раббы[†] Ғайса хыянат ителә торған төндә ҡулына икмәк алып[+] 24шөкөр итте лә, уны һындырып, былай тине: «Был – һеҙҙең өсөн ҡорбанға[†] бирелә торған тәнем. Минең иҫтәлегемә шулай эшләгеҙ»[+]. 25[+]Шулай уҡ киске аштан һуң кәсә алды ла былай тине: «Был кәсә – ҡаным менән раҫланған яңы килешеү.[†] Уны эскән һайын Минең иҫтәлегемә эсегеҙ»[+]. 26Ошоноң менән был икмәкте ашаған һәм был кәсәнән эскән һайын һеҙ Раббы килгәнгә тиклем Уның үлемен иғлан итәһегеҙ.

27Шулай итеп, кемдер лайыҡһыҙ рәүештә Раббының икмәген ашаһа һәм Уның туҫтағынан эсһә, Раббының тәне һәм ҡанына ҡарата ғәйепле буласаҡ[+]. 28Шуға ла икмәкте ашар һәм туҫтаҡтан эсер алдынан кеше үҙен һынап ҡарарға тейеш. 29Раббы тәненә әһәмиәт бирмәйенсә ашаған һәм эскән кеше шул ашап-эсеүе менән үҙен хөкөмгә дусар итә. 30Шуның өсөн дә күбегеҙ хәлһеҙ һәм ауырыу, вафат булғандар ҙа аҙ түгел. 31Әгәр беҙ үҙебеҙҙе үҙебеҙ һынаһаҡ, хөкөмгә дусар булмаҫ инек. 32Хөкөм иткәндә иһә, донъя менән бергә хөкөм ителмәҫ өсөн, Раббы беҙгә язаһын бирә[+].

33Шуға күрә, имандаштарым,[†] Раббы ашына йыйылған саҡта бер-берегеҙҙе көтөгөҙ. 34Йыйылыуығыҙ Алла тарафынан хөкөм ителмәһен өсөн, ас кеше өйөндә ашаһын. Башҡа күрһәтмәләрҙе янығыҙға барғас бирермен.

#### 12


Изге Рухтан бирелгән бүләктәр

1Изге[†] Рух тарафынан бирелгән бүләктәргә килгәндә иһә, имандаштар,[†] улар тураһында белмәй ҡалыуығыҙҙы теләйем[+]. 2Хәтерегеҙҙәлер, Мәсихкә[†] ышанмаған сағығыҙҙа нимәлер һеҙҙе телһеҙ ялған илаһтарға этәрҙе[+]. 3Шуның өсөн һеҙгә әйтәм: Алла[†] Рухы менән һөйләүсе бер кем дә «Ғайсаға ләғнәт төшһөн!» тимәй һәм, үҙендә Изге Рух булмаһа, «Ғайса – Раббы[†]» тип әйтә алмай[+].

4Изге Рух биргән бүләктәр төрлө, әммә Рух бер үк[+]. 5Хеҙмәт итеүҙең төрҙәре күп, әммә бөтөнөбөҙ ҙә хеҙмәт иткән Раббы бер үк[+]. 6Ғәмәлдәрҙең төрлөһө бар, әммә уларҙың барыһын да беҙҙә бер үк Алла булдыра[+]. 7Ләкин Рухтың һәр береһендә уртаҡ файҙаға эш итеүе күренә. 8Берәүгә Рух аша – аҡыл һүҙе, икенсеһенә Уның аша белем һүҙе бирелә. 9Башҡа берәүгә шул уҡ Рух тарафынан махсус иман бирелә, икенсеһенә дауалап-һауыҡтырыу һәләте бүләк ителә[+]. 10Берәүгә – мөғжизә күрһәтеү, икенсеһенә – пәйғәмбәрлек[†] итеү, ҡайһы береһенә – рухтың ысынлап та Аллананмы икәнен айыра белеү, кемгәлер – бүтән төрлө телдәрҙә һөйләү һәләте[*], ә кемеһенәлер был телдәрҙә әйтелгәнде аңлата белеү һәләте бирелә[+]. 11Быларҙың барыһын да һәр кемгә бүләкте Үҙе теләгәнсә бүлеп биргән бер үк Рух башҡара.


Тән – берәү, ағзалар күп

12Мәсих – күп ағзаларға эйә булған тән кеүек; тән күп ағзаларҙан торһа ла, бер бөтөндө тәшкил итә[+]. 13Беҙ һәммәбеҙ ҙә: йәһүдтәр һәм гректар, ҡолдар һәм иреклеләр, бер Рух менән сумдырылып, бер тән булдыҡ һәм барыбыҙға ла бер үк Рухтан эсеү бирелде[+].

14Был тән бер ағзанан түгел, күп ағзаларҙан тора. 15Әгәр аяҡ: «Мин ҡул түгелмен, шуға күрә мин тәндеке түгел», – тиһә, шуның өсөн генә тәндең бер ағзаһы булыуҙан туҡтармы? 16Йәиһә ҡолаҡ: «Мин күҙ түгелмен, шуға күрә мин тәндеке түгел», – тиеү менән генә тән ағзаһы булып тормаҫмы? 17Әгәр бөтөн тән тик күҙҙән генә торһа, нисек ишетә алыр ине? Тотош ҡолаҡтан ғына торһа ла, еҫ һиҙеү тойғоһо ҡайҙан булыр ине? 18Әммә Алла тәндә ағзаларҙың һәр береһен Үҙе теләгәнсә урынлаштырған. 19Әгәр бөтөнөһө бер генә ағза булһа, тән ҡайҙа булыр ине һуң? 20Һөҙөмтәлә ағзалар күп, әммә тән берәү генә.

21Күҙ ҡулға: «Һин миңә кәрәк түгел», – тип, йәки баш аяҡтарға: «Һеҙ миңә кәрәк түгел», – тип әйтә алмай. 22Киреһенсә, тәндең хәлһеҙерәк күренгән ағзаһы нығыраҡ кәрәк. 23Беҙ тәндең күркәм түгел тип һанаған урындарын нығыраҡ хәстәрләп кейендерәбеҙ. Ә килешһеҙ һаналған өлөштәрен айырыуса ентекләп йәшерәбеҙ. 24-25Килешле ағзаларыбыҙҙың иһә быға ихтыяжы юҡ. Әммә, тәндә бүленеш булмаһын һәм бөтә ағзалар бер-береһе тураһында бер үк кимәлдә хәстәрлек күрһен өсөн, тәндә етешмәгән ағзаларға күберәк хөрмәт күрһәтеп, Алла ағзаларҙы үҙ-ара шулай тоташтырҙы. 26Ағзаларҙың береһе яфаланһа, башҡалары ла уның менән бергә яфа күрә. Береһе ҡәҙерләнһә, ағзаларҙың барыһы ла уның менән бергә шатлана[+].

27Һеҙ – Мәсихтең тәне, ә айырым-айырым – шул уҡ тәндең ағзалары[+]. 28Алла Үҙ берҙәмлегендә, беренсенән, илселәр,[†] икенсенән, пәйғәмбәрҙәр, өсөнсөнән, өйрәтеүселәр ҡуйған. Артабан ҡайһы берәүҙәргә мөғжизә күрһәтеү һәләте, дауалап-һауыҡтырыу, башҡаларға – ярҙам күрһәтеү, идара итеү һәм бүтән төрлө телдәрҙә һөйләү һәләте бирелгән[+]. 29Бөтәһе лә илселәрме? Бөтәһе лә пәйғәмбәрҙәрме? Бөтәһе лә өйрәтеүселәрме? Бөтәһе лә мөғжизә тыуҙырыусылармы? 30Барыһының да дауалап-һауыҡтырыу һәләте бармы? Һәммәһе лә бүтән төрлө телдәрҙә һөйләшәме? Барыһы ла был телдәрҙе аңлата аламы? 31Юғарыраҡ бүләктәргә ынтылығыҙ. Хәҙер мин һеҙгә иң яҡшы юлды күрһәтәм[+].

#### 13


Ысын мөхәббәт

1Кешеләрҙең һәм фәрештәләрҙең[†] телдәрендә һөйләшеп тә, мөхәббәтем юҡ икән, ул саҡта мин – ни бары баҡыр һауыт зыңлауы йәки яңғырап торған һуҡма тәрилкәләр сыңы. 2Пәйғәмбәрлек[†] һәләтем булһа ла, барлыҡ серҙәрҙе һәм һәр төрлө ғилемде белһәм дә, тауҙар күсерерлек иманым[†] булһа ла, мөхәббәтем юҡ икән, мин бер ни ҙә түгел[+]. 3Бөтә мөлкәтемде ярлыларға өләшеп, маҡтаныу өсөн тәнемде үлемгә тапшырһам да[*], мөхәббәтем юҡ икән, миңә бынан бер ниндәй ҙә файҙа булмаҫ.

4Мөхәббәт түҙемле, шәфҡәтле, мөхәббәт көнләшмәй, маһаймай, һауаланмай. 5Мөхәббәт әҙәпһеҙ ҡыланмай, үҙенә файҙа эҙләмәй, ярһымай, кенә тотмай. 6Мөхәббәт ғәҙелһеҙлеккә һөйөнмәй, хәҡиҡәткә шатлана. 7Ул бөтәһенә лә түҙә, бөтә нәмәгә ышана, һәр саҡ өмөтләнә һәм сабыр итә.

8Мөхәббәт бер ваҡытта ла һүрелмәҫ, әммә пәйғәмбәрлек итеүҙәр туҡтар, бүтән төрлө телдәр тыныр, белем дә юҡҡа сығыр. 9Беҙҙең белемебеҙ ҙә, пәйғәмбәрлек итеүебеҙ ҙә өлөшләтә генә. 10Камиллыҡ килеү менән был өлөшләтә булған нәмәләр әһәмиәтен юғалтасаҡ. 11Мин бәләкәс сағымда балаларса һөйләнем, балаларса уйланым, балаларса фекер йөрөттөм, ә инде ир ҡорона ингәс, сабыйҙарса эшләүҙән туҡтаным[+]. 12Әле беҙгә һәммәһе лә көҙгөләге тоноҡ сағылыш кеүек күренә, ваҡыты еткәс иһә йөҙгә йөҙ күрәсәкбеҙ. Минең белемем әлегә өлөшләтә, үҙ мәлендә, Алла[†] мине тулыһынса белгән кеүек, мин дә тулыһынса беләсәкмен[+].

13Бына һәр ваҡыт буласаҡ өс нәмә: иман, өмөт һәм мөхәббәт. Улар араһында мөхәббәт – иң бөйөгө.

#### 14


Телдәр һәм пәйғәмбәрлек итеү

1Мөхәббәтте маҡсат итеп, Изге[†] Рухтан килгән бүләктәргә, бигерәк тә пәйғәмбәрлек[†] итеү бүләгенә ынтылығыҙ[+]. 2Бүтәндәргә аңлашылмаған телдә һөйләүсе әҙәм кешеләргә түгел, ә Аллаға һөйләй, уны бит бер кем дә аңламай, ул Изге Рух ярҙамында серҙәр сисә. 3Пәйғәмбәрлек ҡылыусы иһә кешеләргә һөйләй. Ул уларҙы нығындыра, рухын күтәрә һәм йыуата. 4Бүтәндәргә аңлашылмаған телдә һөйләүсе үҙен нығындыра, ә пәйғәмбәрлек ҡылыусы берҙәмлекте[†] нығыта. 5Мин һеҙҙең барығыҙҙың да шул телдәрҙә һөйләүен теләйем, әммә унан да бигерәк – пәйғәмбәрлек итегеҙ. Әгәр шул телдәрҙә һөйләүсе берҙәмлек нығынһын өсөн үҙенең һүҙҙәрен аңлатып бирмәһә, пәйғәмбәрлек итеүсе уға ҡарағанда берҙәмлеккә күберәк файҙа килтерә[+].

6Күҙ алдығыҙға килтерегеҙ, имандаштар,[†] мин янығыҙға киләм һәм бүтән төрлө телдәрҙә һөйләйем икән, ти. Ул ваҡытта минән ниндәй файҙа? Асылышты[†] йәки белемде, пәйғәмбәрлек һүҙен йәки өйрәтеүҙе аңлайышлы һүҙҙәр менән аңлатҡанда ғына һеҙгә файҙа килтерә алырмын бит. 7Миҫалға һыбыҙғы йә арфа кеүек йәнһеҙ уйын ҡоралын алайыҡ. Уларҙан сыҡҡан моң бер-береһенән айырылмай икән, флейтала йәки арфала ниндәй көй уйнағандарын аңлап булырмы? 8Әгәр борғо асыҡ тауыш сығармаһа, яуға кем әҙерләнер[+]? 9Бына шулай һеҙ ҙә телегеҙ менән аңлайышһыҙ һүҙҙәр әйтһәгеҙ, нимә һөйләгәнегеҙҙе нисек аңларҙар? Һеҙ бит һүҙҙәрегеҙҙе елгә генә осорорһоғоҙ. 10Донъяла әллә күпме телдәр бар, һәм һәр береһенең – үҙ мәғәнәһе. 11Әгәр мин һүҙҙәрҙең мәғәнәһенә төшөнмәйем икән, һүҙ әйтеүсегә сит ил кешеһе кеүек буласаҡмын һәм һөйләүсе үҙе лә миңә сит ил кешеһе кеүек буласаҡ. 12Һеҙҙең менән дә шулай уҡ: Рухтан килгән бүләктәргә ынтылһағыҙ, берҙәмлекте нығытырлыҡ бүләктәр менән байырға тырышығыҙ.

13Шуға күрә бүтән телдә һөйләүсе телде аңлата белеү һәләте өсөн доға ҡылһын. 14Мин бүтән телдә доға ҡылһам, миндә рухым доға ҡыла, ә аҡылым ҡатнашмай ҡала. 15Миңә нимә эшләргә һуң? Рухым менән доға ҡылырмын, аҡылым менән дә доға ҡылырмын; рухым менән дан йырлармын, аҡылым менән дә дан йырлармын[+]. 16Рухың менән генә шөкөр иткәндә, иман менән ҡыҙыҡһынған сит кеше рәхмәт уҡыуыңа нисек «амин» тип әйтһен? Ул бит һинең нимә әйткәнеңде аңламай![+] 17Һин ҡылған шөкөр ни тиклем һәйбәт булмаһын, һүҙҙәреңде ишетеүсе файҙа алмаясаҡ. 18Аллаға шөкөр, мин бүтән телдәрҙә бөтәгеҙгә ҡарағанда ла күберәк һөйләй алам. 19Әммә берҙәмлектә бер кем дә аңламаған ун меңләгән һүҙ әйтеүгә ҡарағанда, башҡаларға нәсихәт биреү өсөн аҡыл менән биш һүҙ әйтеүҙе яҡшыраҡ тип һанайым.

20Имандаштар, уйҙарығыҙ балалыҡ үлсәмендә ҡалмаһын, яманлыҡҡа ҡарата – сабыйҙарса саф күңелле, ә фекер йөрөтөү рәүешегеҙ менән ололар һымаҡ булығыҙ[+]. 21[+]Ҡанунда[†] былай тип яҙылған:

«Был халыҡҡа бүтән телдәрҙә һөйләүселәр аша,
сит кешеләрҙең ауыҙҙары менән өндәшермен,
әммә ул саҡта ла Мине тыңламаҫтар, – ти Раббы[†]»[+].

22Тимәк, бүтән телдәр – иманлы кешеләр өсөн түгел, ә иманһыҙҙар өсөн билдә. Пәйғәмбәрлек итеү иһә – иманһыҙҙар өсөн түгел, ә иманлылар өсөн[+]. 23Шуға күрә, әгәр бөтөн берҙәмлек бергә йыйылып, барыһы ла бүтән төрлө телдәрҙә һөйләп ултырһа, һәм шул саҡ иман менән ҡыҙыҡһынған йәки иманы булмаған берәй сит кеше килеп инһә, һеҙҙе: «Аҡылдан яҙғандар!» – тип әйтмәҫме[+]? 24Әммә бөтәһе лә пәйғәмбәрлек иткән мәлдә иман менән ҡыҙыҡһынған сит кеше йә иманы булмаған берәйһе килеп инһә, һәр береһенән үҙен фаш итеү һәм яуаплылыҡҡа тарттырыу һүҙҙәрен ишетер. 25Уның йәшерен ниәттәре асылыр һәм ул йөҙтүбән ҡапланыр ҙа Аллаға табынып: «Алланың һеҙҙең арағыҙҙа булыуы хаҡ», – тип әйтер[+].


Берҙәмлектәге тәртип

26Шулай итеп, имандаштар, хәҙер нисек була инде? Һеҙ бергә йыйылған саҡта берегеҙҙең – мәҙхиәһе, икенсегеҙҙең – өйрәтеүҙәре, кемеһенеңдер – асылышы, бәғзеһенең – бүтән төрлө телдә хәбәре, ҡайһыһының аңлатмаһы бар. Былар барыһы бергә берҙәмлекте нығытыу маҡсатында хеҙмәт итһен[+]. 27Бүтән телдә һөйләүселәр булһа, ике, иң күп тигәндә өс кеше бер-бер артлы һөйләһен, ә береһе аңлатып торһон. 28Аңлатыусы булмаһа инде, ундайҙар берҙәмлектә һүҙ өндәшмәһен, ә Алла[†] ғына ишеткән мәлдә, үҙҙәре генә булған саҡта һөйләһен.

29Пәйғәмбәрҙәрҙең дә икәүһе йәки өсәүһе һөйләһен, ә ҡалған иман тотоусылар, ишеткәндәре хаҡында фекер йөрөтөп, уларға баһа бирһен[+]. 30Әгәр йыйылышта ултырғандар араһындағы берәйһенә асылыш килһә, беренсе һөйләүсе уға һүҙ әйтергә мөмкинлек бирһен. 31Бөтәгеҙ ҙә өйрәнһен, һәм бөтәгеҙҙең дә күңелен күтәреү өсөн бер-бер артлы пәйғәмбәрлек итә алаһығыҙ. 32Пәйғәмбәрҙәрҙең рухтары пәйғәмбәрҙәргә буйһона, 33сөнки Алла – тәртипһеҙлек Аллаһы түгел, ә тыныслыҡ Аллаһы.

Изгеләрҙең барлыҡ берҙәмлектәрендәге кеүек, 34йыйылыштарҙа ҡатын-ҡыҙ өндәшмәй генә ултырһын. Унда уларға һөйләргә рөхсәт ителмәй, ҡанунда яҙылғанса, улар буйһонорға тейеш[+]. 35Әгәр берәй нәмәне белергә теләйҙәр икән, өйҙә ирҙәренән һораһындар, сөнки берҙәмлектә ҡатын-ҡыҙға һүҙ һөйләү әҙәпһеҙлек һанала.

36Алла һүҙе һеҙҙән сыҡтымы ни? Әллә һеҙгә генә килдеме? 37Кемдер берәү үҙен пәйғәмбәр йәки рухлы тип һанай икән, минең яҙғандарымдың Раббы бойороғо икәнен таныһын. 38Кем танымай, ул үҙе лә танылмай. 39Шулай итеп, имандаштар, пәйғәмбәрлек итергә ынтылығыҙ, әммә бүтән төрлө телдә һөйләүҙе лә тыймағыҙ[+]. 40Ләкин бөтә нәмә лә килешле һәм тәртипле булырға тейеш[+].

#### 15


Ғайсаның үленән терелеүе

1Имандаштар,[†] мин иғлан иткән, һеҙ ҡабул иткән һәм ғүмерегеҙҙең нигеҙенә әйләнгән Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] иҫегеҙгә төшөрәм. 2Һөйөнөслө Хәбәр һүҙҙәрен мин вәғәзләгәнсә тотһағыҙ, уның менән ҡотолорһоғоҙ, тотмаһағыҙ – иманға килеүегеҙ юҡҡа булыр[+]. 3Мин үҙем алғандарҙы һеҙгә тапшырҙым. Иң мөһиме, Изге Яҙмала[†] яҙылғанса, Мәсих[†] беҙҙең гонаһтарыбыҙ[†] өсөн үлде һәм,[+] 4Изге Яҙмала яҙылғанса, Ул ерләнде һәм өсөнсө көндә терелде,[+] 5тәүҙә Кефасҡа, аҙаҡ ун ике шәкертенә күренде[+]. 6Шунан бер үк ваҡытта биш йөҙҙән ашыу имандашҡа (уларҙың күбеһе әле лә иҫән, ҡайһы берҙәре үлде), 7унан һуң Яҡупҡа һәм бөтә илселәренә[†] күренде[+]. 8Етлекмәй тыуған бала кеүек булһам да, барыһынан һуң миңә лә күренде[+]. 9Дөрөҫөн әйткәндә, мин – илселәрҙең иң кесеһе. Алла[†] берҙәмлеген эҙәрлекләгәнем өсөн илсе тип аталырға ла лайыҡ түгелмен[+]. 10Әммә хәҙер кем булһам, Алла мәрхәмәте[†] менән мин шул булдым. Ул күрһәткән мәрхәмәт бушҡа китмәне, башҡа илселәрҙең һәммәһенә ҡарағанда ла тырышыбыраҡ хеҙмәт иттем. Хәйер, мин түгел, ә минең менән булған Алла мәрхәмәте хеҙмәт итте[+]. 11Шулай итеп, мин вәғәзләйемме, улармы – әһәмиәте юҡ, иң мөһиме – ул беҙҙең вәғәзләүебеҙ һәм һеҙҙең ышаныуығыҙ.


Үленән терелеү

12Мәсих тураһында, Ул үленән терелде, тип әйтелә икән, нисек итеп ҡайһы берҙәрегеҙ, үленән терелеү юҡ, тип һөйләй ала һуң[+]? 13Үленән терелеү юҡ икән, Мәсих тә үленән терелмәгән булып сыға. 14Әгәр Мәсих үленән терелтелмәгән икән, беҙҙең вәғәзләүебеҙ ҙә, һеҙҙең иманығыҙ ҙа буш була. 15Өҫтәүенә, беҙ Алла хаҡында ялған шаһиттар булып ҡалыр инек, сөнки Ул Мәсихте терелтте тип шаһитлыҡ ҡылдыҡ. Үлеләрҙең терелеүе юҡ икән, Алла Мәсихте лә терелтмәгән булып сыға. 16Үлеләр терелтелмәһә, Мәсих тә үленән терелтелмәгән була. 17Әгәр Мәсих терелтелмәгән икән, һеҙҙең иманығыҙ – буш, һәм һеҙ гонаһтарығыҙ хакимлығы аҫтындаһығыҙ[+]. 18Был инде Мәсихкә инанып үлгәндәр ҙә һәләк булды тигәнде аңлата[+]. 19Әгәр беҙ Мәсихкә был йәшәүебеҙҙә генә өмөт бағлаһаҡ, бөтә кешеләргә ҡарағанда ла ҡыҙғанысыраҡ булыр инек.

20Әммә Мәсих ысынлап та үленән терелтелде – Ул үлгәндәрҙән беренсе булып терелгән![+] 21Үлем донъяға кеше аша килгән кеүек, үленән терелеү ҙә бер Кеше аша килде[+]. 22Әҙәмгә мөнәсәбәте булғандарҙың барыһы ла үлгән кеүек, Мәсихкә мөнәсәбәте булғандарҙың барыһы ла тереләсәк. 23Һәр кем үҙ сиратында: тәүҙә – Мәсих, шунан һуң, Ул килгәндә, Мәсихтекеләр тереләсәк[+]. 24Бынан һуң ахыры килер, Ул һәр төрлө етәкселекте, хакимиәтте, ҡеүәтте юҡҡа сығарып, батшалыҡты Алла һәм Атаһына тапшырыр[+]. 25Мәсихкә бөтә дошмандарын Үҙ аяғы аҫтына һалғанға тиклем батшалыҡ итеү тәғәйенләнгән[+]. 26Иң һуңғы дошман булып үлем юҡҡа сығарыласаҡ. 27[+]Изге Яҙмала: «Алла бар нәмәне Уның аяҡтары аҫтына һалып, Уға буйһондорҙо», – тип әйтелгән. «Бар нәмә Уға буйһондоролдо» тип әйтелгән, әммә был Уға буйһондороусы Алланы үҙ эсенә ала тигәнде аңлатмай, әлбиттә[+]. 28Бөтә нәмә Мәсихкә буйһондоролғас, Улы ла бар нәмәне Үҙенә буйһондорған Аллаға буйһонасаҡ. Шулай итеп, Алла бөтә нәмәлә бар буласаҡ[+].

29Үлеләр хаҡына һыуға сумдырылыу йолаһы үткәндәр ниңә быны ҡылалар һуң? Үлеләр бөтөнләй терелмәгәс, ни өсөн улар хаҡына сумдырылырға? 30Ниңә һуң беҙ ҙә ғүмеребеҙҙе ҡурҡыныс аҫтына ҡуябыҙ[+]? 31Мин көн һайын үлемдең күҙҙәренә тура ҡарайым. Имандаштар, был минең Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтә[†] һеҙҙең менән ғорурланыуым кеүек үк хаҡ[+]. 32[+]Әгәр ҡарашым кешеләрҙекесә генә булған булһа, әгәр үлеләрҙең терелтелеүенә ышанмаһам, Эфеста[†] йыртҡыстар менән көрәшеүемдән миңә ни файҙа? Үлеләр терелтелмәһә, ҡайһы берәүҙәр әйткәнсә, «иртәгә барыбер үләбеҙ, ашап-эсеп ҡалайыҡ!»[+]

33Алданмағыҙ: «аҙғын кешеләр менән аралашыу яҡшы әхлаҡты боҙа». 34Тейешенсә айнып, гонаһ ҡылыуҙан туҡтағыҙ. Ҡайһы берҙәрегеҙ Алланы белмәй бит, мин быны һеҙҙе оялтыу өсөн әйтәм[+].


Ерҙәге һәм күктәге тән

35Кемдер: «Үлеләр нисек терелер? Уларҙың тәне ниндәй булыр?» – тип һорар[+]. 36Аҡылһыҙ! Һин сәскән нәмә тәүҙә үлмәһә, яңы ғүмер яралмаясаҡ бит[+]. 37Сәскән саҡта һин буласаҡ үҫемлектең үҙен түгел, ә орлоҡто – бойҙайҙың йәки башҡа нәмәнең орлоғон – сәсәһең. 38Ә инде Алла уға Үҙе һайлаған тәнде, һәр орлоҡҡа үҙ тәнен бирә. 39Бөтә тәндәр ҙә бер төрлө түгел: кешеләрҙең тәне малдыҡынан айырыла, ҡоштарҙың тәне лә балыҡтарҙыҡы кеүек түгел. 40Күктә лә, ерҙә лә есемдәр бар, тик күктәгеләренең балҡышы ерҙәге есемдәрҙекенән айырыла. 41Күктәгеләре араһында ҡояштың да, айҙың да, йондоҙҙарҙың да балҡыуы башҡа. Йондоҙҙар ҙа бер-береһенән балҡыуҙары менән айырыла.

42Үлеләрҙең терелеүе лә шулай буласаҡ: кеше тәне ер эсенә серейәсәк орлоҡ булып һалына – мәңге үлмәҫлек булып терелтелә[+]. 43Ҡыҙғаныс булып ер эсенә һалына – дан менән терелә. Зәғиф килеш сәселә – ҡеүәтле булып терелә. 44Ваҡытлы тән ер эсенә һалына, ә рухи тән терелә. Ваҡытлы тән бар икән, рухи тән дә бар. 45[+]Изге Яҙмала былай тип яҙылған бит: «Тәүге кеше – Әҙәм – тере йән эйәһе булды». Ә һуңғы Әҙәм тормош биреүсе Рух булды[+]. 46Әммә тәүге булып рухи тән түгел, ә ваҡытлыһы килә, шунан һуң ғына рухи булғаны килә. 47Тәүге кеше тупраҡтан яратылды, ул – ерҙән. Икенсе Кеше күктән килде[+]. 48Турпаҡтан яратылған ниндәй булһа, ерҙекеләр шундай. Күктән Булған ниндәй, күктекеләр шундай. 49Әле тупраҡтан яратылған кеше ҡиәфәтен йөрөткән кеүек, күктән булған кеше ҡиәфәтен дә йөрөтәсәкбеҙ[+].

50Имандаштар, һеҙгә шуны әйтәм: тәндән һәм ҡандан торғандар Алла батшалығына[†] эйә була алмаҫ, һәм фани булғандар мәңге үлмәй торған була алмаҫ. 51Һеҙгә сер асам: беҙ бөтәбеҙ ҙә үлмәйәсәкбеҙ, әммә һәммәбеҙ ҙә үҙгәрәсәк –[+] 52ҡапыл, күҙ асып йомған арала, һуңғы борғо ҡысҡыртҡанда. Борғо ҡысҡыртҡанда үлеләр мәңге үлмәҫлек булып тереләсәк, ә беҙ, ул ваҡытта тере булғандар, үҙгәрәсәкбеҙ[+]. 53Фани – мәңге үлмәҫлеккә, ә үлемле үлемһеҙгә әйләнергә тейеш бит[+]. 54[+]Был фани, үлемле тән мәңгелек, үлемһеҙ тәнгә әйләнгәс, Изге Яҙмалағы:

«Еңеү үлемде йотоп юҡ иткән була»[+].
55[+]«Үлем, һинең еңеүең ҡайҙа?
Үлем, һинең ҡаяуың ҡайҙа?» –

тигән һүҙҙәр тормошҡа аша[+]. 56Үлемдең ҡаяуы – гонаһ, һәм гонаһтың көсө – ҡанун.[†][+] 57Әммә, Аллаға шөкөр, Ул Раббыбыҙ Ғайса Мәсих аша беҙгә еңеү бирә[+].

58Шулай итеп, ҡәҙерле имандаштарым, Раббы[†] эшенә һәр ваҡыт үҙегеҙҙе бағышлап һәм бар көсөгөҙҙө һалып, ныҡ тороғоҙ, ҡаҡшамаҫ булығыҙ, Раббы өсөн хеҙмәтегеҙҙең бушҡа булмағанын беләһегеҙ бит.

#### 16


Хәйер биреү

1Йәрүсәлимдәге[†] изгеләр[†] өсөн хәйер йыйыуға килгәндә, Галатиялағы берҙәмлектәргә[†] ниндәй күрһәтмәләр бирһәм, һеҙ ҙә шулай эшләгеҙ[+]. 2Мин килгәс хәйер йыйып йөрөмәҫ өсөн, һәр берегеҙ аҙнаның беренсе көнөндә, үҙ хәленә ҡарап, табышының бер өлөшөн айырып ҡуйһын һәм һаҡлауға һалһын[+]. 3Янығыҙға килгәс, һеҙ һайлап ҡуйған кешеләрҙе, хәйерегеҙҙе тапшырыу өсөн, хат менән Йәрүсәлимгә ебәрермен[+]. 4Әгәр минең үҙемә лә барырға кәрәк булһа, ул кешеләр минең менән барыр.


Сәйәхәт тураһында ниәттәр

5Янығыҙға Македония аша үткән саҡта барырмын, сөнки Македонияны урап сығасаҡмын[+]. 6Бәлки, бер аҙ янығыҙҙа йәшәрмен, бәлки, хатта һеҙҙә ҡышлармын, һәм һеҙ, ҡайҙа ғына йүнәлһәм дә, юлымда миңә ярҙам итерһегеҙ. 7Һеҙгә юл ыңғайы ғына һуғылырға теләмәйем, әгәр Раббы[†] насип итһә, оҙағыраҡҡа туҡталырға уйлайым. 8Эфеста[†] Илленсе көн байрамына тиклем ҡалырмын,[+] 9сөнки был ҡалала, Һөйөнөслө Хәбәргә[†] ҡаршылар күп булһа ла, хеҙмәт итеүгә ишектәр киң асыҡ.

10Янығыҙға Тимоҫеус килһә, иғтибарлы булығыҙ, уға хәүеф янамаһын, сөнки ул, минең кеүек үк, Раббы эшен башҡара[+]. 11Шуның өсөн бер кем дә уға кәмһетеп ҡарамаһын, минең яныма әйләнеп ҡайта алһын өсөн, юлға именлек менән оҙатығыҙ. Уны мин имандаштар[†] менән бергә көтәм. 12Имандашыбыҙ Аполлосҡа килгәндә, мин уның имандаштар менән бергә һеҙгә барыуын ныҡ үтендем, әммә әлегә янығыҙға барырға һис тә теләге юҡ, шулай ҙа уңайы сығыу менән барып етер[+].


Нәсихәттәр һәм сәләмдәр

13Уяу булығыҙ, иманда ныҡ тороғоҙ, ҡыйыу һәм ныҡ булығыҙ[+]. 14Бөтә нәмәне лә мөхәббәт менән башҡарығыҙ[+].

15Имандаштар, минең һеҙгә үтенесем бар: һеҙ Стефанас ғаиләһен беләһегеҙ, улар Ахаяла беренселәрҙән булып Мәсихкә[†] инанды, үҙҙәрен изгеләргә хеҙмәт итеүгә бағышланы[+]. 16Һеҙ үҙегеҙҙе лә шундайҙарға һәм Раббыға хеҙмәт иткән һәр кемгә, арымай-талмай Уға эшләгәндәргә буйһондороғоҙ[+]. 17Мин Стефанастың, Фортунатостың һәм Ахаикустың килеп етеүенә шатмын, уларҙың килеүе арҡаһында юҡлығығыҙ һиҙелмәне. 18Улар минең дә, һеҙҙең дә рухығыҙҙы тынысландырҙы, ундайҙарҙы хөрмәт итегеҙ.

19Асия өлкәһендәге[†] берҙәмлектәр һеҙҙе сәләмләй. Акулас менән Прискилла йортонда йыйылған берҙәмлек менән бергә һеҙҙе Раббыла[†] ҡайнар сәләмләй[+]. 20Һеҙҙе бындағы бөтөн имандаштар сәләмләй. Бер-берегеҙҙе туғандарса яратып, үбеп сәләмләгеҙ[+].

21Мин, Паулус, сәләмемде үҙ ҡулым менән яҙам[+]. 22Раббыны яратмаусыларға ҡәһәр төшһөн. Раббыбыҙ, кил[*]![+]

23Раббы Ғайсаның мәрхәмәте[†] һеҙҙең менән булһын. 24Минең мөхәббәтем Ғайса Мәсихтәгеләрҙең бөтөнөһө менән бергә.

### ІІ Коринҫостарға

#### ІІ Коринҫостарға

ІІ Коринҫостарға


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Инеш һүҙ


Паулустан коринҫостарға икенсе хат

Паулустың Коринҫостағы имандаштар берҙәмлегендә алып барған өгөттәре һәм өндәүҙәре эҙһеҙ үтмәй. Гонаһ ҡылған коринҫостарҙың күбеһе үҙ ғәйебен таный һәм Паулус менән ярашырға тырыша. Әммә ҡайһы берәүҙәр Паулустың абруйына ҡаршы ҡотороноуын дауам итә. Шунлыҡтан Паулус Македонияла булған сағында йәнә бер хат яҙырға мәжбүр була һәм Коринҫосҡа тағы бер барып килергә йыйына.

Был хат Паулустың башҡа хаттары араһында теүәллек һәм тәртипкә бик һалынмағанлығы менән айырылып тора. Быға, моғайын, Паулустың кисерештәр ғәрәсәте эсендә ҡалыуы сәбәпсе булғандыр. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Паулустың коринҫостарға яҙған был хаты айырым бер нисә хаттан тора, һәм улар һуңынан берләштерелгән булырға тейеш.

Нисек кенә булмаһын, был хатты өс төп өлөшкә бүлеп ҡарарға мөмкин:

Паулустың Коринҫостағы берҙәмлек менән татыулашыуына ҡыуаныс кисереүе һәм Ғайса Мәсих илсеһе булыу хеҙмәтен тасуирлауы (1–7-се бүлектәр);
коринҫостарға, үҙ мөмкинлектәренән сығып, Йәрүсәлимдәге фәҡир мәсихселәргә йомарт ярҙам күрһәтергә кәңәш биреү (8–9-сы бүлектәр);
ялған өйрәтеүселәр таҡҡан ғәйептәрҙән яҡлау һәм коринҫостарҙы уларға ышанмаҫҡа өгөтләү (10–13-сө бүлектәр).

#### 1

1Алла[†] ихтыяры менән Ғайса Мәсихтең[†] илсеһе[†] Паулустан һәм имандашыбыҙ[†] Тимоҫеустан Алланың Коринҫостағы имандаштар берҙәмлегенә,[†] шулай уҡ тотош Ахая өлкәһендәге барлыҡ изгеләргә[†] сәләм[+]. 2Һеҙгә Атабыҙ Алланан һәм Раббы[†] Ғайса Мәсихтән[†] мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын.


Аллаға шөкөр итеү

3Һәр яҡлап йыуатыусы Аллаға һәм шәфҡәтлелек күрһәтеүсе Атаға – Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең Аллаһы һәм Атаһына дан![+] 4Алла беҙҙе барлыҡ ҡайғыларыбыҙҙа йыуата. Шуға күрә Ул беҙгә биргән йыуаныс менән үҙебеҙ ҙә һәр төрлө ҡайғылары булғандарҙың күңелен күтәрә алабыҙ. 5Беҙҙә Мәсих ғазаптары арта барған һайын, Уның аша йыуанысыбыҙ ҙа арта[+]. 6Ҡайғырабыҙ икән – был һеҙҙең йыуаныуығыҙ һәм ҡотолоуығыҙ өсөн; йыуанабыҙ икән, был йыуанысығыҙ өсөн булыр. Ә был беҙгә кисерергә тура килгән ғазаптарҙы һеҙгә лә түҙемлек менән кисерергә көс бирә[+]. 7Һеҙгә ныҡ өмөтләнәбеҙ, сөнки ғазаптарҙы нисек уртаҡлашһағыҙ, йыуанысты ла шулай уртаҡлашҡанығыҙҙы беләбеҙ.

8Имандаштар, Асия өлкәһендә[†] кисергән михнәттәребеҙ тураһында белеүегеҙҙе теләйбеҙ. Беҙ түҙгәндәр көс етмәҫлек һәм сиктән тыш ауыр ине, хатта иҫән ҡалыуға ла өмөтөбөҙҙө юғалтҡайныҡ[+]. 9Үҙебеҙгә түгел, ә үлгәндәрҙе терелтеүсе Аллаға таянырға өйрәнер өсөн, беҙ үҙебеҙҙе үлемгә хөкөм ителгәндәр кеүек хис иттек[+]. 10Алла беҙҙе үлем дәһшәтенән[*] ҡотҡарҙы һәм тағы ла ҡотҡарасаҡ әле. Киләсәктә лә ҡотҡарасағына ышанып, Уға өмөт бағлайбыҙ,[+] 11тик ҡылған доғаларығыҙ менән һеҙ ҙә беҙгә ярҙам итеп тороғоҙ. Шул саҡта күптәр, доғаларына яуап итеп, беҙгә мәрхәмәтле булғаны өсөн, Аллаға рәхмәт уҡыр[+].


Паулустың ниәттәренең үҙгәреүе

12Беҙ шуның менән ғорурланабыҙ һәм быға выжданыбыҙ ҙа шаһит: беҙ был донъяла, бигерәк тә һеҙҙең арала, Алла теләгәнсә, ихлас һәм намыҫ менән эш иттек. Беҙҙе был донъя зирәклеге түгел, ә Алла мәрхәмәте оҙатып йөрөнө[+]. 13-14Беҙ бит һеҙ уҡый һәм аңлай алған нәмәләрҙе генә яҙабыҙ. Беҙҙе өлөшләтә аңлайһығыҙ инде, ә мин тулыһынса аңлауығыҙға өмөт бағлайым. Шул саҡ, һеҙ беҙҙең ғорурлығыбыҙ булған кеүек, Раббыбыҙ Ғайса килгән көндә беҙ ҙә һеҙҙең ғорурлығығыҙ икәнлеген аңлаясаҡһығыҙ[+].

15Сәйәхәтем башында янығыҙға ошондай ышаныс менән барырға теләгәйнем. Шулай Алла фатихаһын һеҙгә ҡабатлап тапшырыр инем[+]. 16Һеҙҙең аша – Македония өлкәһенә, Македониянан тағы һеҙгә килергә һәм һеҙҙең ярҙамығыҙ менән Йәһүҙиәгә барырға ниәтләнгәйнем[+]. 17Әллә бындай ниәт ҡороп, уйламайынса эш иттемме? Йә донъя кешеһе кеүек бер үк ваҡытта «эйе» лә, «юҡ» та тип әйтәмме? 18Алла тоғролоғо хаҡ булған кеүек, һеҙгә тәүҙә «эйе», аҙаҡ «юҡ» тип әйтмәйбеҙ[+]. 19Беҙ, йәғни мин, Силуан һәм Тимоҫеус һеҙгә вәғәзләгән Алла Улы[†] Ғайса Мәсихтә бер юлы «эйе һәм юҡ»ҡа урын юҡ, Унда «эйе» генә бар[+]. 20Сөнки Алла тарафынан бирелгән бөтә вәғәҙәләр Ғайса Мәсихтә «эйе» тип раҫлана. Шуға күрә Алланы данлау өсөн беҙ әйтә торған «амин» да Уның аша әйтелә[+]. 21Алла һеҙҙе һәм беҙҙе Мәсихтә Үҙе нығыта. Ул, беҙгә зәйтүн майы[†] һөртөп, 22Үҙ мисәте менән тамғаланы, беҙгә биреләсәк нәмәләр өсөн йөрәктәребеҙгә ышаныслы билдә булараҡ Изге Рухын бирҙе[+].

23Әгәр дөрөҫөн әйтмәһәм, Алла үҙемде һәләк итһен: мин Коринҫосҡа һеҙҙе ҡыҙғанғанға күрә бығаса барманым[+]. 24Был иһә иманығыҙ өҫтөнән хакимлыҡ итәбеҙ тигән һүҙ түгел, киреһенсә, беҙ, шатланыуығыҙҙы теләп, һеҙҙең менән бергә хеҙмәт итәбеҙ: сөнки һеҙ иманығыҙҙа ныҡ тораһығыҙ.

#### 2

1Шуға күрә был юлы минең килеүем һеҙҙең күңелегеҙҙе төшөрөргә тейеш түгел, тип ҡарар иттем. 2Әгәр һеҙҙе көйөндөрәм икән, ул ваҡытта һеҙҙән – мин көйөндөргән кешеләрҙән – башҡа мине кем ҡыуандырыр[+]? 3Килгәс, ҡыуандырырға тейешле кешеләр мине көйөндөрмәһен өсөн, һеҙгә нәҡ шул турала яҙғайным да инде. Ҡыуанысымдың бөтөнөгөҙ өсөн дә уртаҡ ҡыуаныс булыуына ышанам. 4Оло ҡайғы һәм йөрәк әрнеүе менән, күҙ йәштәремә мансылып яҙҙым мин уны, тик күңелегеҙҙе төшөрөргә тип түгел, ә һеҙгә булған көслө мөхәббәтемде белдерер өсөн[+].


Гонаһлыны ғәфү итеү

5Кемдер берәү мине көйөндөргән икән, ул мине генә түгел, һеҙҙең бөтөнөгөҙҙө лә – һәр хәлдә ниндәйҙер кимәлдә (арттырып күрһәтмәҫ өсөн әйтәм) – көйөндөргән. 6Ундай кешегә күптәрегеҙ биргән яза етә[+]. 7Хәҙер инде уны ғәфү итегеҙ һәм йыуатығыҙ, юғиһә артыҡ ныҡ көйөнөү уны өмөтһөҙлөккә һалыр. 8Шуның өсөн уға мөхәббәтегеҙҙе раҫлауығыҙҙы үтенәм. 9Һынауҙы үтә алдығыҙмы, йәғни бөтә нәмәлә лә тыңлаусанһығыҙмы, икәнен белеү өсөн яҙҙым хатымды. 10Һеҙ кемделер ғәфү итәһегеҙ икән, мин дә уны ғәфү итәм. Ғәфү иткәнемде (әгәр быға сәбәп ысынлап та булһа) мин Мәсих[†] алдында һеҙҙең хаҡҡа ғәфү иттем. 11Шулай итеп, Иблис[†] хәйләлә беҙҙе уҙҙыра алмаҫ. Беҙ уның ниәттәрен беләбеҙ бит[+].


Паулустың борсолоуы

12Мәсих тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләргә тип Троас ҡалаһына килгәс, Раббы[†] миңә ишекте асып ҡуйған[+]. 13Тик унда имандашым[†] Титусты таба алмағанлыҡтан, күңелем тыныслана алманы. Шуға күрә, имандаштар менән хушлашып, Македонияға юл алдым[+].


Мәсих илсеһенең хеҙмәте

14Беҙҙе һәр ваҡыт Мәсихтең еңеү тантанаһында йөрөтөүсе һәм беҙҙең аша һәр ерҙә Мәсих хаҡында хуш еҫтәй белем таратыусы Аллаға рәхмәт яуһын[+]. 15Ҡотолоусылар араһында ла, һәләк булыусылар араһында ла беҙ – Мәсихтең Аллаға күтәрелгән хуш еҫе[+]. 16Берәүҙәргә беҙ – һәләкәткә илтеүсе үлем еҫе, ә икенселәргә – тереклек биреүсе йәшәүҙең хуш еҫе. Бындай эшкә кем һәләтле һуң? 17Беҙ, күптәрҙән айырмалы рәүештә, Алла[†] һүҙе менән һатыу итмәйбеҙ, ә Алла тарафынан ебәрелгән булараҡ, Мәсихтә[†] беҙ Уның Үҙе алдында ихлас күңелдән вәғәзләйбеҙ.

#### 3


Яңы килешеү хеҙмәтселәре

1Үҙебеҙҙе яңынан тәҡдим итергә тырышмайбыҙмы икән? Ҡайһы берәүҙәр кеүек, һеҙгә үҙебеҙҙе маҡтаған хат килтерәйекме йә һеҙҙән һорап алайыҡмы[+]? 2Һеҙ үҙегеҙ – беҙҙең хатыбыҙ. Ул беҙҙең күңелдәребеҙгә яҙылған, уны бөтә кеше белә һәм уҡый ала. 3Һеҙҙең хеҙмәтебеҙ аша яҙылған Мәсих[†] хаты булыуығыҙҙы барыһы ла күрә. Ул яҙа торған ҡара менән түгел, ә тере Алланың Рухы менән, таҡтаташтарға түгел, ә кешеләрҙең күңеленә яҙылған[+].

4Алла[†] алдында Мәсих аша бына шундай ышанысыбыҙ бар. 5Үҙебеҙ шулай шәп булғанға һәләт үҙенән-үҙе килмәй беҙгә, һәләтебеҙ – Алланан. 6Ул беҙгә яңы килешеү[†] хеҙмәтселәре булыу һәләтен бирҙе. Яңы килешеү – яҙылған ҡанунға[†] түгел, ә Рухҡа нигеҙләнгән, сөнки яҙылған ҡанун үлтерә, Рух иһә йәшәү бүләк итә[+].

7Таштарға соҡоп яҙылған ҡанунға хеҙмәт итеүҙең үлем килтереүен хәтерләгеҙ. Ул шундай дан менән балҡып килгән, исраилдар[†] Мусаның[†] балҡып торған йөҙөнә, хатта был балҡыу юғала барһа ла, ҡарай алмағандар. Был хеҙмәт шундай дан менән килгән икән,[+] 8Рух менән билдәләнгән хеҙмәт тағы ла данлыраҡ түгелме ни? 9Кешене хөкөмгә килтереүсе хеҙмәт бөйөк булһа, Алланың әҙәмде аҡлауына[†] илткән хеҙмәт күпкә данлыраҡ. 10Ҡасандыр данлы булған нәмә, өҫтөнлөк алған яңыһы менән сағыштырғанда, инде бөйөк түгел шул. 11Юғалып барған нәмә дан менән килһә, мәңге буласағы күпкә данлыраҡ!

12Ошондай өмөтөбөҙ булғанға, беҙ ҙур тәүәккәллек менән эш итәбеҙ. 13[+]Исраилдар юғала барған данға ҡарамаһын өсөн, йөҙөн бөркәнсек менән ҡаплаған Муса кеүек түгелбеҙ. 14Әммә уларҙың аҡылы томаланған, сөнки иҫке килешеү[†] яҙмаларын уҡығанда уларҙың аҡылы шул бөркәнсек менән ябылған һымаҡ. Ул бөркәнсекте Мәсих кенә алып ташлаясаҡ[+]. 15Бөгөнгә тиклем Муса ҡанунын уҡығанда, уларҙың күңелендә бөркәнсек ята. 16Әммә Раббыға йөҙ менән боролғанда был бөркәнсек алып ташлана[+]. 17Раббы[†] – ул Рух, ә Раббы Рухы булған ерҙә – азатлыҡ[+]. 18Беҙ барыбыҙ ҙа бөркәнсек ябынмайынса Раббының данын көҙгөләге кеүек күрәбеҙ. Беҙ үҫә барған дан менән үҙгәртеләбеҙ һәм Раббыға оҡшағандан-оҡшай барабыҙ. Был үҙгәреү Раббынан килә, ә Раббы ул – Рух[+].

#### 4


Балсыҡ һауыттарҙағы хазина

1Алла[†] мәрхәмәте[†] аша беҙгә шундай хеҙмәт тапшырылғанлыҡтан, күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәйбеҙ[+]. 2Уның урынына, хурлыҡлы йәшерен эштәрҙе кире ҡағып, хәйлә юлына баҫмайынса һәм Алла һүҙен боҙмайынса, киреһенсә, хәҡиҡәтте асып, Алла алдында яуаплы булып, үҙебеҙҙе һәр кешенең выждан хөкөмөнә тәҡдим итәбеҙ[+]. 3Беҙ вәғәзләгән Һөйөнөслө Хәбәр[†] бөркәнсек менән йәшерелгән кеүек булһа, ул һәләкәт юлынан барыусылар өсөн генә йәшерелгән[+]. 4Был донъяның илаһы уларҙың аҡылын томалаған һәм улар, иманға[†] килмәйенсә, Алланың һыны булған Мәсихтең[†] балҡышлы шөһрәтен[†] күрһәтеүсе Һөйөнөслө Хәбәрҙең нурын күрмәйҙәр[+]. 5Беҙ бит үҙебеҙҙе түгел, ә Ғайса Мәсихте бөйөк Хаким булараҡ вәғәзләйбеҙ, үҙебеҙ иһә – Мәсих хаҡына һеҙҙең хеҙмәтселәрегеҙ генә[+]. 6[+]«Ҡараңғылыҡтан яҡтылыҡ балҡыһын», – тигән Алла Үҙе күңелдәребеҙҙә нурланды. Шулай Ғайса Мәсих йөҙөндә балҡыған Алла шөһрәтен танып белдек[+].

7Әммә беҙ – ни бары хазина һаҡлаған балсыҡ һауыттар ғына. Бының менән был саманан тыш ҙур ҡөҙрәттең беҙҙеке түгел, ә Алланыҡы икәне күрһәтелә[+]. 8Беҙҙе һәр яҡлап ҡыҫырыҡлайҙар, әммә бирешмәйбеҙ; йыш ҡына ни эшләргә белмәй аптырашта ҡалабыҙ, әммә өмөтһөҙлөккә бирелмәйбеҙ;[+] 9беҙҙе эҙәрлекләйҙәр, ләкин Алла беҙҙе ташламай; беҙҙе аяҡтан йығалар, ләкин һәләк булмайбыҙ[+]. 10Ғайсаның тормошо ла тәнебеҙҙә күренһен өсөн, Уның үлемен һәр ваҡыт тәнебеҙҙә йөрөтәбеҙ[+]. 11Эйе, үлемле тәнебеҙҙә Уның тормошо ла күренһен өсөн беҙ, тереләр, Ғайса хаҡына бер туҡтауһыҙ үлемгә дусар ителәбеҙ[+]. 12Шулай итеп, үлем – беҙҙә, ә йәшәү һеҙҙә эш итә.

13[+]Изге Яҙмала:[†] «Мин ышандым, шуға күрә һөйләнем», – тип әйтелгән. Шундай уҡ иман рухына эйә булараҡ, беҙ ҙә ышанабыҙ, шуға күрә һөйләйбеҙ[+]. 14Сөнки Раббы[†] Ғайсаны үленән терелткән Алланың беҙҙе лә Ғайса менән бергә терелтәсәген һәм һеҙҙең менән бергә Үҙенең алдына килтереп баҫтырасағын беләбеҙ[+]. 15Быларҙың бөтәһе лә һеҙҙең өсөн эшләнә. Шулай итеп, мәрхәмәт торған һайын күберәк кешеләргә таралыр һәм шуның менән Алла данына торған һайын күберәк рәхмәт яуыр.


Килә торған мәңгелек дан

16Бына шуның өсөн беҙ күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәйбеҙ. Киреһенсә, тәнебеҙ сереп тарҡала барһа ла, асылыбыҙ көндән-көн яңыра[+]. 17Үтеп китә торған еңелсә ғазап кисереүебеҙ сиктән тыш ҙур һәм хайран ҡалырлыҡ мәңгелек дан килтерер[+]. 18Шуға ла беҙ әле күренгәнгә түгел, ә күренмәгәнгә иғтибарыбыҙҙы туплайбыҙ, сөнки күренгәне – ваҡытлыса, күренмәгәне иһә – мәңгелек[+].

#### 5

1Был донъяла беҙ йәшәгән тән ҡасан да булһа емереләсәк ҡыуышҡа оҡшаған. Был ҡыуыш емерелгәс, беҙгә Алла[†] тарафынан күктәрҙә ҡул менән төҙөлмәгән мәңгелек торлаҡ биреләсәген беләбеҙ. 2Был «ҡыуыш»та саҡта ошо тәнебеҙ өҫтөнән күктән килгән был яңы кейемде кейергә ашҡынып көрһөнәбеҙ,[+] 3кейемде кейгәс, беҙ яланғас булмаҫбыҙ[+]. 4Эйе, беҙ донъялағы ҡыуышыбыҙҙа саҡта күңелгә ауыр булғанлыҡтан көрһөнәбеҙ, сөнки ошо тәнебеҙҙән ҡотолорға теләмәһәк тә, үлемгә эйә бар нәмә йәшәү тарафынан йотолһон өсөн, ошо тәнебеҙ өҫтөнән күктән килгән яңы кейемде кейергә теләйбеҙ. 5Тап бына шуның өсөн Алла беҙҙе әҙерләне һәм ышаныслы билдә итеп Үҙ Рухын бирҙе[+].

6Шуның өсөн, ошо тәнебеҙҙә саҡта Раббынан алыҫ булыуыбыҙҙы белһәк тә, һәр ваҡыт ышаныс менән йәшәйбеҙ. 7Беҙ күҙ күргән нәмәләр менән түгел, ә иман[†] менән йәшәйбеҙ бит[+]. 8Ҡабатлайым, ышаныс менән йәшәйбеҙ һәм, тәндән сыға һалып, тиҙерәк Раббы[†] янына урынлашырға теләйбеҙ. 9Шуға ла, тәндә булһаҡ та, тәндән сыҡһаҡ та, Уны ҡыуандырырға ынтылабыҙ,[+] 10сөнки тәндә саҡта ҡылған яҡшы йә яман эштәребеҙгә ҡарата һәр кем үҙенә тейеште алһын өсөн, бөтәбеҙ ҙә Мәсихтең[†] хөкөмө алдына килергә тейеш буласаҡбыҙ[+].


Мәсих аша Алла менән татыулаштырыу

11Шулай итеп, Раббынан ҡурҡыуҙың нимә икәнен белеп, беҙ кешеләрҙе Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] ҡабул итергә күндерергә тырышабыҙ. Аллаға беҙҙең кемлегебеҙ билдәле, һеҙҙең выжданығыҙ ҙа беҙҙең кем булыуыбыҙҙы беләлер тип өмөт итәм[+]. 12Һеҙгә үҙебеҙҙе маҡтай-маҡтай яңынан тәҡдим итмәйбеҙ, әммә йөрәктәрендәге менән түгел, ә тышҡы ҡиәфәт менән генә маҡтаныусыларға яуап бирә алыуығыҙ өсөн, беҙҙең менән маҡтанырға мөмкинлек бирәбеҙ[+]. 13Әгәр беҙ үҙ аҡылыбыҙҙа түгел икән, был – Алла хаҡына, үҙ аңыбыҙҙа булһаҡ – һеҙҙең хаҡҡа[+]. 14Бөтә нәмәлә беҙҙең менән Мәсих мөхәббәте идара итә, сөнки бер Кеше бөтәһе өсөн үлгән икән, тимәк, бөтәһе лә үлде, тип ышанғанбыҙ[+]. 15Тереләр үҙҙәре өсөн түгел, ә үҙҙәре хаҡына үлгән һәм үленән терелтелгән Зат өсөн йәшәһендәр тип, Мәсих барыһы хаҡына үлде[+].

16Шуға күрә хәҙер беҙ бер кемде лә кеше үлсәме менән үлсәмәйбеҙ. Мәсихкә элек кеше үлсәме менән ҡараһаҡ та, хәҙер инде улай ҡарамайбыҙ. 17Шулай итеп, кем Мәсихтә,[†] ул яңы зат итеп яратылған. Боронғо тәртип үтте, хәҙер яңы тәртип башланды[+]. 18Быларҙың һәммәһе лә Алланан, Ул беҙҙе Мәсих аша Үҙе менән татыулаштырҙы һәм татыулаштырыу хеҙмәтен беҙгә тапшырҙы[+]. 19Йәғни кешеләрҙең ҡылған енәйәттәрен ғәйепкә һанамайынса, Алла донъяны Мәсихтә Үҙе менән татыулаштырҙы һәм татыулашыу тураһындағы хәбәрҙе башҡаларға еткереүҙе беҙгә йөкмәтте[+]. 20Шулай итеп, беҙ – Мәсихтең вәкилдәре, һәм Алла беҙҙең аша ялбарғандай, Мәсих исеменән үтенәбеҙ: Алла менән ярашығыҙ[+]. 21Беҙ Мәсихтә Алла алдында тәҡүә тип һаналһын өсөн, Ул беҙҙең гонаһтарыбыҙ[†] өсөн ғәйепте гонаһһыҙ Мәсих өҫтөнә һалды[+].

#### 6

1Беҙ иһә, Алланың хеҙмәттәштәре булараҡ, һеҙгә бүләк ителгән Алла[†] мәрхәмәте[†] бушҡа булмаһын, тип үтенеп һорайбыҙ[+]. 2[+]Сөнки Алла:

«Ҡулай ваҡытта һине ишеттем,
ҡотҡарыу көнөндә ярҙам иттем», – ти.

Бына хәҙер – яҡшы ваҡыт, ҡотҡарыу көнө[+].

3Беҙ бер кемгә лә кәртә ҡуйырға теләмәйбеҙ, Алла тарафынан бирелгән хеҙмәтебеҙ ғәйепкә алынырға тейеш түгел. 4Киреһенсә, бөтөн нәмәлә үҙебеҙҙе Алла хеҙмәтселәре тип тәҡдим итәбеҙ: оло түҙемлектә лә, ҡайғы-ғазап, бәлә-ҡаза, ҡыйынлыҡтарҙа ла,[+] 5туҡмалыуҙарҙа, төрмәләрҙә, фетнә-сыуалыштарҙа, ауыр хеҙмәттә, йоҡонан һәм ашауҙан тыйылып торғанда ла, 6сафлыҡ, ғилем, сабырлыҡ менән дә, изгелек[†] күрһәтеү, Изге Рух емештәре, эскерһеҙ мөхәббәт менән дә, 7хәҡиҡәтте вәғәзләү, Алла ҡөҙрәте менән, уң һәм һул ҡулдарыбыҙҙағы тәҡүәлек[†] ҡоралы менән дә,[+] 8намыҫта һәм хурлыҡта ла, ғәйбәт һәм абруй арҡылы ла. Беҙҙе алдаҡсы тип иҫәпләйҙәр, әммә беҙ хәҡиҡәткә таянабыҙ;[+] 9билдәһеҙ тип һанаһалар ҙа, танылғанбыҙ; һәр саҡ үлем янаһа ла, күреүегеҙсә, теребеҙ; яза бирһәләр ҙә, үлтерелмәгәнбеҙ;[+] 10көйөндөрһәләр ҙә, һәр ваҡыт һөйөнәбеҙ; ярлы булһаҡ та, күптәрҙе байытабыҙ; бер нәмәбеҙ булмаһа ла, бөтә нәмәгә эйәбеҙ[+].

11Коринҫостар! Һеҙгә асыҡтан-асыҡ өндәштек, йөрәктәребеҙ һеҙҙең өсөн шар асыҡ. 12Беҙҙең йөрәктәребеҙҙә һеҙҙең өсөн урын тар түгел, тик һеҙҙең йөрәктәрегеҙ беҙҙең өсөн тар. 13Һеҙгә балаларыма һөйләгән кеүек әйтәм: яуап итеп һеҙ ҙә йөрәктәрегеҙҙе асығыҙ[+].


Яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡтың уртаҡлығы юҡ

14Иманһыҙҙар[†] менән бер тәртәгә егелмәгеҙ. Хаҡлыҡ[†] менән яманлыҡтың ниндәй уртаҡлыҡлығы бар? Йәки яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡ араһында ниндәй уртаҡлыҡ булһын[+]? 15Мәсих[†] менән Иблис[†][*] араһында ниндәй ризалыҡ булыуы мөмкин? Йәки иманлылар менән иманһыҙҙар араһында ниндәй уртаҡлыҡ бар[+]? 16[+]Алла йорто[†] менән ялған илаһтар араһында ла уртаҡлыҡ була аламы? Беҙ – тере Алланың йорто. Алла бит:

«Улар араһында йәшәрмен һәм йөрөрмөн;
уларҙың Аллаһы булырмын,
ә улар Минең халҡым булыр», –

тип әйткән[+].

17[+]Шуға күрә,

«Улар араһынан сығығыҙ,
уларҙан айырылығыҙ, – ти Раббы[†]. –
Нәжес[†] нәмәгә ҡағылмағыҙ,
шунда Мин һеҙҙе ҡабул итермен[+].
18[+]Һеҙгә Ата[†] булырмын,
ә һеҙ Миңә улдар һәм ҡыҙҙар булырһығыҙ, –
ти сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы»[+].

#### 7

1Һөйөклөләрем, беҙгә ошондай вәғәҙәләр бирелде! Алла[†] алдында ҡурҡҡан хәлдә үҙебеҙҙе тулыһынса Уға бағышлап, әйҙәгеҙ, тәнебеҙҙе һәм рухыбыҙҙы һәр төрлө бысраҡтан[†] таҙарындырайыҡ[+].


Паулустың шатлығы

2Йөрәгегеҙҙә беҙгә урын бирегеҙ. Беҙ бер кемде лә рәнйетмәнек, бер кемгә лә зыян эшләмәнек, бер кемдән дә файҙа эҙләмәнек[+]. 3Быны мин һеҙҙе хөкөм итеп әйтмәйем: элек әйткәнемсә, һеҙ бит беҙҙең йөрәгебеҙҙә. Үлемдә лә, тормошта ла беҙҙе бер нәмә лә һеҙҙән айыра алмай[+]. 4Мин һеҙгә ныҡ ышанам, һеҙҙең менән бик ғорурланам. Күңелем йыуаныс менән тулы, һәр төрлө ҡайғы-хәсрәттәребеҙгә ҡарамаҫтан, ҡыуанысым сикһеҙ ҙур[+].

5Беҙ бит хатта Македонияға килгән саҡта ла бер ниндәй йән тыныслығы тапманыҡ. Киреһенсә, төрлө яҡлап – тыштан – ыҙғыш-талаш, эстән шом-хәүеф ҡыҫымында ҡалдыҡ[+]. 6Әммә, Титустың килеүе менән, рухтары төшкәндәргә ярҙам итеүсе Алла беҙҙең дә күңелдәребеҙҙе күтәрҙе[+]. 7Беҙҙе уның килеүе генә түгел, ә уның күңелен күтәреүегеҙ ҙә йыуатты. Ул, мине һағыныуығыҙ, булып үткән хәлдәргә үкенеүегеҙ, мине яҡларға атлығып тороуығыҙ тураһында һөйләп, тағы ла нығыраҡ ҡыуандырҙы.

8Шул хатым менән һеҙҙе көйөндөргәнемә үкенмәйем. Тәүҙә, хатымдың һеҙҙе ваҡытлыса ғына булһа ла көйөндөргәнен күреп, үкенгәйнем,[+] 9хәҙер ҡыуанам – күңелегеҙ төшкәнгә түгел, ә көйөнөүегеҙҙең һеҙҙе тәүбәгә килтереүенә ҡыуанам; һеҙ Алла ихтыяры менән көйөндөгөҙ, шулай булғас, беҙ һеҙгә бер ниндәй ҙә зыян килтермәнек. 10Алла ихтыяры менән көйөнөү ҡотолоуға илтеүсе тәүбәгә килтерә, быға үкенергә кәрәкмәй; ә был донъя килтергән көйөнөү үлемгә илтә[+]. 11Алла ихтыяры менән һеҙ кисергән көйөнөстөң ниндәй тойғолар уятыуын ҡарағыҙ: хаталарҙы төҙәтергә ынтылыш, аҡланыу теләге, булып уҙғандарға ҡарата асыу, хәүефләнеү, мине һағыныу, тәүәккәллек һәм ғәйеплегә яза биреү теләге. Был эштә һәр яҡтан да саф булыуығыҙҙы күрһәттегеҙ. 12Мин һеҙгә рәнйетеүсе хаҡына ла, йә рәнйетелгәнде яҡлайым тип тә түгел, ә Алла алдында беҙгә тоғролоғоғоҙҙоң ни тиклем ихлас икәнен күрһәтеү өсөн яҙҙым[+]. 13Шуның өсөн күңелдәребеҙ күтәрелде.

Ә инде Титустың шатлығына тағы ла нығыраҡ ҡыуандыҡ: һеҙ бөтәгеҙ ҙә уның рухын тынысландырғанһығыҙ. 14Уға элек һеҙҙе маҡтағайным, тимәк, оятҡа ҡалманым. Киреһенсә, беҙ һеҙгә һөйләгән бөтә нәмә дөрөҫ булған кеүек, Титусҡа һеҙҙе маҡтауыбыҙ ҙа дөрөҫ булып сыҡты. 15Уны нисек ихтирам һәм тулҡынланыу менән ҡабул итеүегеҙҙе, барығыҙҙың да тыңлаусан булыуығыҙҙы хәтерләп, уның йөрәге һеҙгә тағы ла нығыраҡ ынтыла. 16Һәр нәмәлә һеҙгә таяна алыуым өсөн ҡыуанам.

#### 8


Йәрүсәлимдәге имандаштар өсөн хәйер биреү

1Имандаштар,[†] һеҙгә Македониялағы имандаштар берҙәмлектәренә[†] бирелгән Алла[†] мәрхәмәте[†] тураһында һөйләргә теләйбеҙ. 2Уларҙың ауыр һынауҙар араһында ҡыуаныстары сиктән ашҡан, үтә фәҡирлектә йәшәһәләр ҙә, йомартлыҡтары иҫ киткес[+]. 3Хәлдәренән килгәнсә, һәм мөмкинлектәренән тыш та, үҙ теләктәре менән ярҙам иттеләр – быға мин шаһит[+]. 4Улар беҙҙән Алланың изгеләренә[†] ярҙам итеүҙә ҡатнаштырырға рөхсәт итеүебеҙҙе, оло мәрхәмәт һанап, ныҡышып һоранылар[+]. 5Беҙ өмөтләнгәнсә генә эшләп ҡалманылар, ә үҙҙәрен Алла ихтыяры менән иң элек Раббыға, унан һуң беҙгә лә тапшырҙылар. 6Шуға күрә беҙ Титустан, был изгелекле эште нисек башлаған булһа, арағыҙҙа шулай уҡ тамамлап ҡуйыуын үтендек[+]. 7Ә һеҙ һәр нәмәлә: иманда ла, һүҙҙә, белемдә, һәр төрлө тырышлыҡта, беҙгә булған мөхәббәтегеҙҙә лә өҫтөн булған кеүек, ошо изгелекле эштә лә өҫтөн булығыҙ[+].

8Быны әмер итеп түгел, ә башҡаларҙың тырышлығы тураһында һөйләп, мөхәббәтегеҙҙең ихласлығын һынарға теләп әйтәм[+]. 9Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең[†] мәрхәмәтен беләһегеҙ: һеҙ Уның фәҡирлеге аша байыһын өсөн, Ул бай булһа ла, һеҙҙең хаҡҡа фәҡир булды[+]. 10Мин был мәсьәләгә ҡарата кәңәш кенә бирәм: былтыр башлаған эшегеҙҙе тамамлап ҡуйығыҙ, ул һеҙгә файҙа ғына килтерә. Уны һеҙ беренселәрҙән булып башҡарып ҡына ҡалманығыҙ, беренселәрҙән булып ниәтләнегеҙ ҙә[+]. 11Был эште тамамлағанда инде бик теләп тотонған кеүек, хәлегеҙгә күрә шундай уҡ тырышлыҡ менән тамамлағыҙ. 12Әгәр бүләк биргән кешенең тырышлығы булһа, был бүләк Алла тарафынан нимәһе булмағанға ҡарап түгел, ә нимәһе булғанға ҡарап хуплана[+]. 13Башҡаларға еңеллек, ә һеҙгә ауырлыҡ булмаһын, тик бында тигеҙлек булыуы күҙ уңында тотола. 14Әле һеҙҙең муллығығыҙ уларҙың ихтыяжын ҡәнәғәтләндерһен, аҙаҡ уларҙың муллығы һеҙҙекен ҡәнәғәтләндерер. Шулай итеп тигеҙлек урынлашыр[+]. 15[+]Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә: «Күп йыйған кешенең – артығы, аҙ йыйғандың кәме булманы»[+].


Титустың Коринҫосҡа ебәрелеүе

16Һеҙҙең хаҡҡа Титустың күңеленә шундай уҡ тырышлыҡ һалған Аллаға рәхмәт. 17Титус үтенесемде хуплап ҡына ҡалманы, ә янығыҙға үҙ ихтыяры менән бик ашҡынып барырға булды. 18Уның менән бергә бөтә берҙәмлектәрҙә Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләгәне өсөн маҡталған тағы бер имандашыбыҙҙы ебәрәбеҙ. 19Ул, өҫтәүенә, Раббының даны һәм тырышлығыбыҙҙы күрһәтеү хаҡына башҡара торған изгелекле эшебеҙҙә берҙәмлектәр тарафынан беҙгә юлдаш итеп тә һайланған. 20Хеҙмәтебеҙҙә шундай йомарт бүләктәр менән эш иткәнгә күрә, бер кем дә һүҙ әйтә алмаһын өсөн, һаҡ булырға тырышабыҙ. 21Алдан уҡ уйлап, Раббы[†] алдында ғына түгел, кешеләр алдында ла һүҙ тейҙермәҫлек булһын өсөн тырышабыҙ. 22Улар менән бергә тағы бер имандашыбыҙҙы ебәрәбеҙ. Уның тырышлығы күп тапҡырҙар һәм байтаҡ эштәрҙә һыналған һәм хәҙер, һеҙгә тулыһынса ышанып, тағы ла нығыраҡ тырыша. 23Титусҡа килгәндә, ул – минең иптәшем һәм һеҙҙең арағыҙҙа хеҙмәттәшем. Уны оҙатып барасаҡ ҡалған имандаштарыбыҙға килгәндә, улар – имандаштар берҙәмлектәренең вәкилдәре, Мәсихтең даны. 24Шулай итеп, мөхәббәтегеҙҙе һәм һеҙҙең менән маҡтаныуыбыҙҙың ғәҙел икәнен уларға берҙәмлектәр алдында иҫбат итегеҙ[+].

#### 9


Башҡаларға булған йомартлыҡ

1Асылда, изгеләргә[†] ярҙам итеү тураһында һеҙгә яҙып тороу артыҡтыр,[+] 2сөнки мин тырышлығығыҙҙы беләм һәм Македониялағы имандаштарыбыҙ[†] алдында: «Ахаяла улар былтыр уҡ ярҙам итергә әҙер ине инде», – тип һеҙҙе маҡтайым. Һеҙҙең тырышлығығыҙ улар араһындағы күптәрҙе дәртләндереп ебәрҙе. 3Шулай ҙа, был эштә һеҙҙең менән бушҡа маҡтанмаҫ, ә әйткәнемсә, килгәнемдә йыйған иғәнәгеҙ әҙер булһын өсөн, имандаштарҙы янығыҙға ебәрәм[+]. 4Бәлки, ҡайһы бер Македония кешеләре минең менән килер. Шул саҡта әҙер булмаһағыҙ, ә беҙ һеҙҙең турала ышаныс менән әйткәйнек, оятҡа ҡалырбыҙ, һеҙҙең турала әйтеп торорға ла түгел. 5Шуға күрә имандаштарыбыҙҙың янығыҙға иртәрәк барыуҙарын һәм алдан вәғәҙә ителгән бүләгегеҙҙе әҙерләп ҡуйыуҙарын үтенеп һорауҙы кәрәк тип таптым. Шул рәүешле ул һаранлыҡ тойғоһо уятҡан меҫкен йыйым түгел, ә йомарт бүләк булыр.

6Шуны иҫегеҙҙә тотоғоҙ: наҡыҫ сәскән кеше уңышты аҙ алыр, ә мул сәскән күп алыр[+]. 7Һәр кем теләр-теләмәҫ йәки мәжбүри рәүештә түгел, ә йөрәге ҡушҡанса бирһен, сөнки Алла[†] шатланып биргән кешене ярата[+]. 8Ул, һеҙ һәр ваҡыт кәрәк нәмәләрҙең барыһына ла эйә һәм бар изгелекле эштәрҙә йомарт булһын өсөн, һәр төрлө бүләктәрен мул итеп бирә ала[+]. 9[+]Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә:

«Ул Үҙ бүләктәрен мохтаждарға йомарт өләште.
Уның изгелеге мәңгелек»[+].

10Сәсеүсегә орлоҡ һәм кешеләргә туҡланырға икмәк Биреүсе һеҙҙе орлоҡ менән тәьмин итеп уны ишәйтер һәм изгелек емештәрегеҙҙе мул итеп үҫтерер. 11Һеҙ бөтөн нәмәлә байырһығыҙ һәм шуның менән башҡаларға һәр ваҡыт ярҙам итә алырһығыҙ. Улар беҙҙең аша тапшырылған йомарт бүләк өсөн Аллаға рәхмәт яуҙырыр[+]. 12Сөнки һеҙ башҡарған был хеҙмәт изгеләрҙең ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереп кенә ҡалмаҫ, ә күптәрҙең Аллаға рәхмәтен дә ишәйтер. 13Ышанысығыҙҙың ихласлығын иҫбат иткән был хеҙмәтегеҙҙе күреп, һеҙ асыҡтан-асыҡ һөйләп биргән Мәсих[†] хаҡындағы Һөйөнөслө Хәбәргә[†] күндәм булыуығыҙ, үҙҙәре һәм башҡалар менән йомарт уртаҡлашыуығыҙ өсөн, кешеләр Алланы данлай[+]. 14Һеҙҙең өсөн доға ҡылғанда, Алла һеҙгә мул итеп яуҙырған мәрхәмәт[†] арҡаһында, улар күңелдәре менән янығыҙға ашҡыныр. 15Әйтеп бөтөргөһөҙ ҙур бүләге өсөн Аллаға рәхмәт!

#### 10


Паулустың үҙ хеҙмәтен яҡлауы

1Мин, арағыҙҙа «йыуаш», ә ситтән тороп һеҙҙең менән аралашҡанда «ҡыйыу» булған Паулус, Мәсихсә[†] баҫалҡылыҡ һәм эскерһеҙлек менән һеҙгә мөрәжәғәт итәм[+]. 2Янығыҙға килгәс, беҙҙе был донъя кешеһенең уй-фекерҙәре менән йәшәйһегеҙ тип һанаған ҡайһы берҙәрегеҙгә ҡыйыулығымды бөтә көсөндә файҙаланырға тура килмәһен ине, тип үтенәм[+]. 3Беҙ был донъяла йәшәһәк тә, донъя алымдары ҡулланып көрәшмәйбеҙ. 4Беҙ ҡулланған ҡоралдар ҙа был донъя ҡоралдары түгел, ә Алла[†] ҡөҙрәте менән ҡәлғәләрҙе емерергә һәләтле. Ул ҡоралдар менән беҙ ялған уй-ниәттәрҙе,[+] 5Алланы танып белеүгә ҡаршы тәкәббер рәүештә күтәрелгән төрлө ҡаршылыҡтарҙы емерәбеҙ һәм һәр төрлө уй-ниәтте эләктереп алып, Мәсихкә буйһондорабыҙ. 6Һеҙ тулыһынса күндәмлек күрһәткәндән һуң, баш бирмәгән һәр кемде язаға тарттырырға әҙербеҙ.

7Күҙ алдығыҙҙағы нәмәгә ҡарағыҙ! Кем, мин – Мәсихтеке, тип ышана, үҙ алдына уйлаһын: ул Мәсихтеке булған кеүек, беҙ ҙә Мәсихтеке[+]. 8Емереү өсөн түгел, ә һеҙҙе нығытыу өсөн Раббының беҙгә биргән вәкәләте менән аҙ ғына артығыраҡ маҡтанһам да, оятҡа ҡалмам[+]. 9Шуға ла мин быларҙы, хаттары менән беҙҙе ҡурҡытырға уйлай икән, тигән фекер ҡалмаһын өсөн әйттем. 10Кемдер: «Ул үҙенең хаттарында ҡырыҫ һәм көслө, үҙе иһә кеше алдында көсһөҙ, телмәре лә әһәмиәтһеҙ», – ти[+]. 11Ундай кеше белһен: ситтән яҙған хаттарыбыҙҙа ниндәйбеҙ, ғәмәлдә, арағыҙҙа булғанда ла шундайбыҙ.

12Дөрөҫ, үҙебеҙҙе үҙҙәрен маҡтаусылар менән бер рәткә ҡуйырға йәки сағыштырырға ҡыймайбыҙ. Улар бит аҡыл менән эш итмәй, үҙҙәрен үҙ үлсәмдәре менән үлсәйҙәр һәм үҙҙәрен үҙҙәре менән сағыштыралар. 13Беҙ иһә саманан тыш маҡтанмайбыҙ, әммә маҡтаныуыбыҙ самаһы итеп беҙгә Алла билдәләгән хеҙмәт сиген алабыҙ. Унда һеҙҙең аралағы эшебеҙ ҙә инә. 14Беҙ ул сиктән аша сыҡмайбыҙ, сөнки һеҙгә килдек бит инде. Беҙ Мәсих тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәр[†] менән һеҙгә лә беренселәрҙән булып килеп еттек. 15Башҡаларҙың хеҙмәте менән беҙ, тейеш булғандың сигенә сығып, самаһыҙ маҡтанмайбыҙ, ләкин, иманығыҙ[†] арта барған һайын, Алла тарафынан беҙгә билдәләнгән хеҙмәт сиктәре буйынса, эшебеҙҙе тағын да нығыраҡ киңәйтергә өмөтләнәбеҙ. 16Шулай итеп, һеҙ йәшәгән ерҙәрҙән ситтә лә Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләүҙе маҡсат итеп ҡуйҙыҡ. Беҙ башҡаларҙың хеҙмәт сиктәрендә улар башҡарған эш менән маҡтанырға теләмәйбеҙ. 17[+]«Маҡтанырға теләүсе Раббы[†] менән маҡтанһын»[+]. 18Үҙ-үҙен маҡтаған түгел, ә Раббының маҡтауын ҡаҙанған кеше генә Уның тарафынан хуплана[+].

#### 11


Паулус һәм ялған илселәр

1Бер аҙ аҡылһыҙ кеше кеүек һөйләргә рөхсәт итеп, миңә ҡарата түҙемле булһағыҙ ине! Эйе, миңә ҡарата түҙемле булығыҙ![+] 2Мин һеҙҙе Алла[†] көнсөллөгө менән көнләшәм. Һеҙҙе бер генә иргә – Мәсихкә[†] йәрәштем, һәм һеҙҙе Уның алдына саф ҡыҙ кеүек килтерергә теләйем[+]. 3Әммә хәүефем бар: йылан Һауаны хәйләһе менән алдаған кеүек, һеҙҙең уй-фекерҙәрегеҙ ҙә, Мәсихкә ҡарата ихласлыҡтан һәм сафлыҡтан нисектер тайпылып, боҙолоп ҡуймаһын ине[+]. 4Ни өсөн тигәндә, берәйһе килеп беҙ вәғәзләмәгән башҡа берәй Ғайса тураһында һөйләй башлаһа, йәки һеҙгә бирелгән Рухтан башҡа рухты тәҡдим итһә, йәки үҙегеҙ ҡабул иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән[†] башҡа «һөйөнөслө хәбәрҙе» ҡабул итергә өгөтләһә, һеҙ ундайҙарға тиҙ ҡолаҡ һалаһығыҙ[+]. 5Мин бындай «самаһыҙ бөйөк илселәрҙән»[†] һис тә кәм түгелмен, тип уйлайым[+]. 6Һөйләргә оҫта булмаһам да, белемгә эйәмен. Беҙ быны һеҙгә бар нәмәлә һәм бөтә яҡлап күрһәттек[+].

7Һеҙҙе күтәрергә теләп, Алланың Һөйөнөслө Хәбәрен бушлай вәғәзләүем менән үҙемде түбәнһетеп, гонаһ[†] ҡылдыммы әллә[+]? 8Һеҙгә бушлай хеҙмәт итеү өсөн, башҡа берҙәмлектәр[†] иҫәбенә йәшәп, уларҙы таланым, тип әйтергә мөмкин. 9Янығыҙҙа булғанда ла, мохтажлыҡ кисергән сағымда ла берегеҙгә лә ауырлыҡ һалманым. Барлыҡ кәрәк-яраҡ менән мине Македониянан килгән имандаштарыбыҙ[†] тәьмин итте. Бер нәмәлә лә һеҙгә йөк булмаҫҡа тырыштым һәм артабан да тырышасаҡмын[+]. 10Ахая өлкәләрендә бер кем дә был маҡтауымды тартып алмаҫ – һеҙҙе миндәге Мәсих хәҡиҡәте менән ышандырам[+]. 11Ни өсөн шулай эшләйем һуң? Әллә һеҙҙе яратмағанғамы? Әммә һеҙҙе яратыуым Аллаға билдәле!

12Ләкин Алла эшен беҙҙең һымаҡ уҡ башҡарам тип маҡтанырға теләүселәргә юл ҡуймаясаҡмын. Быға тиклем дә шулай эшләнем, бынан һуң да шулай эшләүемде дауам итәсәкмен. 13Ундайҙар – ялған илселәр, Мәсихтең илселәре булып күренергә тырышыусы алдаҡсы хеҙмәтселәр[+]. 14Был аптырарлыҡ та түгел, сөнки Иблис[†] үҙе яҡтылыҡ фәрештәһе[†] ҡиәфәтенә инә[+]. 15Шунлыҡтан уның хеҙмәтселәренең хаҡлыҡ[†] хеҙмәтселәре ҡиәфәтенә инеүе ғәжәп түгел. Әммә ахыр сиктә улар нимәгә лайыҡ булһалар, шуны аласаҡтар[+].


Паулустың Һөйөнөслө Хәбәр өсөн михнәт сиккәне

16Тағы шуны әйтәм: бер кем дә мине аҡылһыҙ тип һанамаһын. Ә һанаһағыҙ инде, миңә, аҡылһыҙға, бер аҙ маҡтанып алырға рөхсәт итегеҙ[+]. 17Хәҙер әйтәсәк һүҙҙәрем – Раббы[†] ҡушыуы буйынса түгел, ә ахмаҡ кеүек маҡтаныуым. 18Күптәр донъя кешеләре кеүек маҡтана, шуға күрә мин дә маҡтанайым[+]. 19Һеҙ бит бик аҡыллы кешеләр һәм ахмаҡтарға теләп түҙемлек күрһәтәһегеҙ[+]. 20Берәйһе үҙегеҙҙе ҡоллоҡҡа төшөргәндә, һеҙҙең иҫәбегеҙгә йәшәгәндә, һеҙҙең менән файҙаланғанда, үҙен күктәргә күтәргәндә, битегеҙгә һуҡҡанда һеҙ түҙәһегеҙ бит[+]. 21Оят булһа ла әйтәйем, быларына инде «көсөбөҙ» етмәне. Ә кемдеңдер нимәгә булһа ла маҡтанырға батырсылығы етә икән, ул саҡта – аҡылһыҙ кеше һымаҡ әйтәйем – мин дә батырсылыҡ итәм.

22Улар ғивриме[†][*]? Мин дә! Исраилдармы?[†] Мин дә! Ибраһим[†] нәҫеленәнме? Мин дә![+] 23Мәсих хеҙмәтселәреме? Әйткәнем аҡылһыҙлыҡ булып яңғыраһа ла, әйтәм: мин уларҙан артығыраҡ. Күпкә ауырыраҡ эштәр башҡарҙым, төрмәләргә лә йыш ябылдым, туҡмалыуҙарымдың иҫәбе юҡ һәм үлем хәлендә лә күп мәртәбәләр булдым[+]. 24Йәһүдтәрҙән биш тапҡыр утыҙ туғыҙар мәртәбә ҡамсы менән һуғылдым. 25Өс тапҡыр таяҡ менән туҡмалдым, бер тапҡыр таш менән бәргесләнеләр, өс тапҡыр карап һәләкәтенә осраным, бер тәүлекте асыҡ диңгеҙ уртаһында үткәрҙем[+]. 26Күп тапҡырҙар сәйәхәттәрҙә йөрөп, йылғаларҙа ҡурҡыныстарға дусар булдым, юлбаҫарҙар һөжүменә юлыҡтым, ырыуҙаштарымдан, бүтән халыҡ кешеләренән дә ҡурҡыныс янаны, ҡалаларҙа, сүллектә, диңгеҙҙә лә, ялған имандаштар араһында ла хәүеф һағаланы[+]. 27Хәлдән тайғансы һәм йонсоғансы эшләнем, төндәремде йыш ҡына йоҡоһоҙ үткәрҙем, аслыҡтан һәм сарсауҙан яфаландым, ашау-эсеүҙән тыйылып торорға ла тура килде, һыуыҡта ла туңдым, яланғаслыҡта ла йәшәнем[+]. 28Бынан тыш, көн һайын иңемә барлыҡ берҙәмлектәр өсөн хәсрәт йөгө ята. 29Берәү көсһөҙ булһа, уның янында мин дә көсһөҙ түгелме? Берәү гонаһҡа төшһә, уның өсөн әрнеүҙән янмайыммы[+]?

30Маҡтанырға тура килһә, көсһөҙлөгөм менән маҡтанырмын. 31Раббыбыҙ Ғайсаның мәңге мөбәрәк Аллаһы һәм Атаһы белә: мин алдамайым. 32Дамаск ҡалаһында Аретас батшаның өлкә башлығы, мине эләктереү өсөн, ҡалаға һаҡ ҡуйҙы;[+] 33ә мине кәрзингә һалып, ҡала диуарындағы тишек аша төшөрҙөләр, шулай уның ҡулына эләкмәнем[*].

#### 12


«Мин көсһөҙ саҡта ҡеүәтлемен»

1Маҡтаныуҙың файҙаһы булмаһа ла, маҡтанырға тура килә. Хәҙер Раббы[†] тарафынан ебәрелгән илаһи күренмештәр[†] һәм асылыштар[†] тураһында һөйләйем[+]. 2Мин Мәсихкә[†] инаныусы бер кешене беләм, ул бынан ун дүрт йыл элек (тик тәнендәме, тәненән башҡамы – белмәйем, ул Аллаға ғына билдәле) күктең өсөнсө ҡатына тиклем күтәреп алынды. 3-4Һәм шул кешенең (тик тәнендәме, тәненән башҡамы – белмәйем, ул Аллаға ғына билдәле) ожмахҡа алыныуын һәм кешегә һөйләргә тыйылған әйтеп бирә алмаҫлыҡ һүҙҙәр ишетеүен беләм. 5Ундай кеше менән маҡтанам, үҙем менән иһә маҡтанырлығым юҡ, көсһөҙ яҡтарым менән маҡтанһам ғына инде. 6Ә инде маҡтанырға теләһәм, аҡылһыҙ булмаҫ инем, сөнки һөйләгәнем дөрөҫ булыр ине. Әммә, берәү ҙә минең хаҡта күргәненән йә ишеткәненән яҡшыраҡҡа һанамаһын тип, үҙемде маҡтауҙан тыям.

7Миңә ғәҙәттән тыш асылыштар бирелгәнлектән, мин маһайып китмәһен өсөн, тәнемә «сәнскәк» ҡаҙалды, ул – Иблис[†] фәрештәһе.[†] Артыҡ маһаймаһын тип, мине яфаларға ебәрелде[+]. 8Сәнскәкте тәнемдән тартып алыуын теләп, Раббыға өс тапҡыр үтендем. 9Әммә Раббы: «Мәрхәмәтем[†] һиңә етә, сөнки Минең ҡөҙрәтем көсһөҙлөктә камиллыҡҡа өлгәшә», – тине. Шуға ла мин, Мәсих ҡөҙрәте миндә торһон өсөн, көсһөҙлөгөм менән бик теләп маҡтанам[+]. 10Шуның өсөн Мәсих хаҡына тип түҙгән көсһөҙлөккә лә, кәмһетеүҙәргә, мохтажлыҡҡа, эҙәрлекләүҙәргә, ҡыйынлыҡтарға ла ризамын, сөнки мин көсһөҙ саҡта ҡеүәтлемен[+].


Коринҫостағы имандаштар хаҡында хәстәрлек

11Мин иҫәр хәлендә ҡалдым, быға мине һеҙ мәжбүр иттегеҙ. Мине һеҙ маҡтарға тейеш инегеҙ, сөнки, әһәмиәтһеҙ булһам да, «самаһыҙ бөйөк илселәрҙән»[†] бер ерем дә кәм түгел[+]. 12Минең илселек билдәм илаһи билдәләр, мөғжизәләр һәм ҡөҙрәтле эштәр аша арағыҙҙа ҙур ныҡышлыҡ менән күрһәтелде бит инде[+]. 13Башҡа берҙәмлектәр[†] менән сағыштырғанда, һеҙҙең менән нимәлә насар мөғәмәлә иттем һуң? Һүҙ һеҙгә үҙемдең йөк булмауым тураһында ғына барырға мөмкин. Бындай ғәйебем өсөн ғәфү итегеҙ![+]

14Бына өсөнсө тапҡыр һеҙгә барырға әҙермен, был юлы ла һеҙгә йөк булмам. Миңә һеҙҙеке булған нәмәләр түгел, ә һеҙ үҙегеҙ кәрәк. Балалар атай-әсәйҙәренә түгел, ә атай-әсәйҙәр балаларына байлыҡ тупларға тейеш бит[+]. 15Һеҙҙең өсөн мин үҙемдә булғандың бөтөнөһөн, хатта үҙемде лә ҙур теләк менән сарыф итермен. Мин һеҙҙе нығыраҡ яратып, һеҙ мине кәмерәк яратаһығыҙмы[+]? 16Ярай, нисек кенә булмаһын, һеҙгә йөк булманым. Әллә, хәйләкәр булараҡ, мәкер менән һеҙҙе үҙ ҡулдарыма алғанмынмы[+]? 17Һеҙгә үҙем ебәргән кешеләрҙең берәйһе аша һеҙҙе файҙаландыммы әллә? 18Мин Титустың янығыҙға барыуын үтендем һәм уның менән бер имандашыбыҙҙы[†] ебәрҙем. Титус һеҙҙе файҙаландымы әллә? Беҙ бер үк рух менән эш иттек түгелме ни? Бер үк юлда йөрөмәнекме[+]?

19Моғайын, әле һаман беҙҙең хаҡта, былар алдыбыҙҙа аҡланып тора, тип уйлайһығыҙҙыр. Юҡ, беҙ, Мәсихтә[†] булып, Алла[†] алдында әйтәбеҙ, быларҙың бөтөнөһө лә, һөйөклөләрем, һеҙҙе рухи яҡтан нығытыу өсөн башҡарыла[+]. 20Мин, барғас, һеҙҙе үҙем теләгән хәлдә күрмәҫмен тип ҡурҡам, һәм һеҙ ҙә мине үҙегеҙ теләгән хәлдә, бәлки, тап итмәҫһегеҙ. Арағыҙҙа ғауғалар, көнсөллөк, асыу, мин-минлек, яла яғыуҙар, ғәйбәт, тәкәбберлек, тәртипһеҙлектәр табыуҙан ҡурҡам. 21Барған саҡта Аллам мине һеҙҙең алда тағы ла кәмһетер тип шөрләйем һәм элекке гонаһтары[†] – ҡылған әшәкелектәре, фәхешлек һәм аҙғынлыҡтары өсөн әлегә тиклем тәүбә итмәгән күптәр арҡаһында күҙ йәштәремде ағыҙырға тура килмәһен ине, тип хәүефләнәм[+].

#### 13


Нәсихәттәр һәм сәләмләүҙәр

1[+]Һеҙгә өсөнсө тапҡыр киләсәкмен. Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә: «Һәр эш ике йәки өс шаһиттың күрһәтмәһе менән раҫланырға тейеш»[+]. 2Мин һеҙгә икенсе тапҡыр килгәндә киҫәтеү яһағайным. Хәҙер, һеҙҙән алыҫта булып, элек гонаһ[†] ҡылғандарҙы, шулай уҡ башҡаларҙы ла, тағы ла бер тапҡыр киҫәтәм: яңынан янығыҙға ҡайтҡас, һеҙҙе йәлләмәйәсәкмен. 3Һеҙ бит Мәсихтең[†] минең аша һөйләгәненә дәлил эҙләйһегеҙ. Ул һеҙгә ҡарата көсһөҙ түгел, ә арағыҙҙа көслө. 4Ул, ысынлап та, көсһөҙ килеш арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланды, хәҙер иһә Алла ҡөҙрәте менән йәшәй. Беҙ ҙә шулай уҡ Мәсихтә[†] көсһөҙбөҙ, әммә Алла[†] ҡөҙрәте арҡаһында Уның менән һеҙҙең өсөн йәшәйәсәкбеҙ[+].

5Үҙегеҙҙе һынағыҙ: иман[†] менән йәшәйһегеҙме? Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ! Ғайса Мәсихтең үҙегеҙҙә булыуын белмәйһегеҙме әллә? Әгәр һынауҙы күтәрә алһағыҙ, әлбиттә. 6Беҙгә килгәндә, һынауҙы күтәрә алыуыбыҙҙы танырһығыҙ тип өмөт итәм. 7Һеҙҙең бер ниндәй ҙә яман эштәр ҡылмауығыҙҙы һорап, Аллаға доға ҡылабыҙ. Беҙ һынауҙы уңышлы үткәнебеҙҙе күрһәтергә түгел, ә һынауҙы үтә алмаған кеүек күренһәк тә, һеҙҙең изгелекле[†] эш башҡарыуығыҙ өсөн доға ҡылабыҙ.

8Беҙ хәҡиҡәткә ҡаршы бер нәмә лә ҡыла алмайбыҙ, тик уның хаҡына ғына ҡыла алабыҙ. 9Шуға күрә беҙ – көсһөҙ, ә һеҙ көслө булғанда һөйөнәбеҙ һәм һеҙҙең камиллашыуығыҙ хаҡына доға ҡылабыҙ[+]. 10Шунлыҡтан мин быларҙы һеҙҙән ситтә ваҡытта яҙам. Янығыҙға килгәс, Раббының миңә емерергә түгел, ә нығытырға тип биргән вәкәләтен ҡаты рәүештә ҡулланмауҙы өмөт итәм[+].

11Шулай итеп, имандаштар, ҡыуанығыҙ, камиллыҡҡа юл ҡуйығыҙ, нәсихәттәремде ҡабул итеп алығыҙ, фекерҙәш булығыҙ һәм бер-берегеҙ менән татыу йәшәгеҙ. Шул ваҡытта мөхәббәт һәм именлек Аллаһы һеҙҙең менән булыр[+]. 12Бер-берегеҙҙе туғандарса яратып, үбеп сәләмләгеҙ. Һеҙҙе бөтә изгеләр сәләмләй[+].

13Раббы[†] Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте,[†] Алланың мөхәббәте һәм Изге Рухта аралашыу һеҙҙең бөтәгеҙ менән булһын[*].

### Галаттарға

#### Галаттарға

Галаттарға


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Инеш һүҙ


Паулустан галаттарға хат

Галатия провинцияһындағы (хәҙерге Төркиәнең үҙәк өлөшө) имандаштар берҙәмлектәренә Паулус беҙҙең эраның 40-сы йылдары аҙағында беренсе эш сәфәре барышында нигеҙ һала.

Паулус Галатиянан киткәс, тиҙҙән яңы иманлыларға башҡа өйрәтеүселәр килә. Улар Алла гонаһтарҙан ҡотҡарһын өсөн Муса ҡанунын тотоу һәм сөннәтләү йолаһын үтеү фарызлығын ныҡый. Улар шулай уҡ Паулустың Ғайса Мәсих тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе аңлатырға һәм таратырға хоҡуғын да танымай. Был хаҡта ишеткәс, Паулус бик көйөнә һәм был ялған тәғлимәткә ҡаршы тороу өсөн Галатиялағы йәш берҙәмлектәргә хат яҙа.

Хат бер нисә өлөштән тора:

Паулустың Ғайса илсеһе булып китеүе тураһында һөйләүе (1–2-се бүлектәр);
Алланың кешеләргә ҡанунды үтәгәндәре өсөн түгел, ә Ғайса Мәсихкә ышанғандары арҡаһында ҡотҡарыуын иҫбатлау (3:1–5:12);
Һөйөнөслө Хәбәр арҡаһында Изге Рух һәм мөхәббәт эсендәге йәшәүҙе тасуирлау (5:13–6:10);
һығымта (6:11-18).

#### 1


Сәләмләү

1Кешеләрҙән дә, әҙәм балаһы аша ла түгел, ә Ғайса Мәсих[†] һәм Уны үленән терелткән Атабыҙ Алла[†] тарафынан һайланған илсе[†] Паулустан,[+] 2минең менән бергә булған бөтөн имандаштарҙан[†] Галатиялағы имандаштар берҙәмлектәренә[†] сәләм[+]. 3Һеҙгә Атабыҙ Алланан һәм Раббы[†] Ғайса Мәсихтән[†] мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын. 4Атабыҙ Алла ихтыяры менән әлеге насар замандан ҡотҡарам тип, Мәсих беҙҙең гонаһтарыбыҙ[†] өсөн Үҙен ҡорбан[†] итте[+]. 5Аллаға мәңгенән-мәңгегә дан. Амин.


Һөйөнөслө Хәбәр берәү генә

6Мәсихтең мәрхәмәте менән һеҙҙе саҡырып алған Алланан йөҙ бороп, тиҙ генә ниндәйҙер икенсе бер «һөйөнөслө хәбәр»гә[†] күсеүегеҙ мине ғәжәпләндерә[+]. 7Әммә башҡа төрлө Һөйөнөслө Хәбәр юҡ! Һеҙҙең башығыҙҙы бутап, ҡайһы бер кешеләр Мәсих тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе боҙорға теләй[+]. 8Хатта үҙебеҙ йәки күктәге берәй фәрештә[†] беҙ вәғәзләгәндән башҡа икенсе берәй һөйөнөслө хәбәрҙе иғлан итә башлаһа, уға ҡарғыш төшһөн[+]. 9Элек әйткәйнек инде, хәҙер яңынан ҡабатлайым: берәйһе һеҙ бығаса ҡабул иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән башҡаны иғлан итә ҡалһа, уға ләғнәт яуһын! 10Мин хуплауҙы кешеләрҙән эҙләйемме, әллә Аллананмы? Бәлки, кешеләргә ярарға тырышамдыр? Шулай булһа, Мәсихтең хеҙмәтсеһе булмаҫ инем[+].


Паулустың илселеге

11Имандаштар, шуны белегеҙ: мин вәғәзләгән Һөйөнөслө Хәбәр кеше уйҙырмаһы түгел, 12мин уны кешеләрҙән ҡабул итмәнем һәм уларҙан өйрәнмәнем, мин уны Ғайса Мәсихтән килгән асылыштан[†] алдым[+]. 13Һеҙҙең йәһүд динендә булғанымда нисек йәшәгәнемде лә, Алла берҙәмлеген аяуһыҙ эҙәрләгәнем һәм юҡ итергә тырышҡанымды ла,[+] 14ата-бабаларыбыҙ йолаларына мөкиббән бирелеп, халҡым араһында йәһүд динен тотҡан күп йәштәштәремә ҡарағанда алдынғыраҡ булғанымды ла ишеткәнегеҙ бар[+]. 15-16Әммә әсәм ҡарынынан уҡ мине һайлап алған Алла, Үҙенең мәрхәмәте менән, Улын миңә күрһәтеп, йәһүд булмаған халыҡтар араһында Уның тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләү өсөн саҡырып алған. Тик мин бер кеше менән дә кәңәшләшмәйенсә[+] 17һәм Йәрүсәлимгә,[†] миңә тиклем үк илсе булғандар янына бармайынса, Ғәрәбстанға киттем, унан тағы Дамаск ҡалаһына ҡайттым[+].

18Шунан һуң өс йыл үткәс кенә, Йәрүсәлимгә Кефас[*] менән танышырға барҙым һәм уның янында ун биш көн булдым[+]. 19Әммә Раббының бер туған ҡустыһы Яҡуптан башҡа бер илсене лә күрмәнем[+]. 20Алла ҡаршыһында әйтәм: яҙғандарым ялған түгел[+]. 21Шунан һуң мин Сүриә һәм Киликия ерҙәренә киттем. 22Мәсихкә инаныусыларҙың Йәһүҙиәләге берҙәмлектәре иһә мине күреп белмәйҙәр ине. 23Минең турала улар, ҡасандыр үҙҙәрен эҙәрлекләгән кеше үҙе юҡ итергә тырышҡан иманды хәҙер үҙе үк вәғәзләй, тип кенә ишеткәндәр[+]. 24Һәм минең өсөн Алланы данлағандар.

#### 2


Паулус һәм Йәрүсәлим берҙәмлеге етәкселәре

1Ун дүрт йыл үткәндән һуң Барнабас менән тағы Йәрүсәлимгә[†] юлландым. Титусты ла үҙебеҙ менән алдыҡ[+]. 2Миңә Алланан унда барырға кәрәк тигән асылыш[†] булды һәм мин, әлеге тырышлыҡтарым юҡҡа түгелме, элеккеләре лә бушҡа булманымы, тип борсолоп, йәһүд булмаған халыҡтар араһында үҙем таратҡан Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] ундағы абруйлы кешеләргә айырым әйтеп бирҙем[+]. 3Әммә улар хатта минең менән булған Титусты, грек булыуына ҡарамаҫтан, сөннәтләнергә мәжбүр итмәне[+]. 4Был турала һүҙ күтәрелде, сөнки арабыҙға һиҙҙермәй генә ялған имандаштар[†] килеп инде. Улар беҙҙең Ғайса Мәсихтә[†] тапҡан азатлығыбыҙ тураһында һораштырып-күреп ҡалырға һәм беҙҙе ҡанун[†] ҡоллоғона төшөрөргә теләне[+]. 5Беҙ иһә, Һөйөнөслө Хәбәрҙең хәҡиҡәте һеҙҙә һаҡланһын өсөн, һис кенә лә баш бирмәнек һәм буйһонманыҡ. 6Абруйлы кешеләр ҙә – ә уларҙың ниндәй булыуы минең өсөн мөһим түгел: Алла[†] кешенең кемлегенә ҡарамай – һөйләгәндәремә ни ҙә булһа өҫтәүемде талап итмәне[+]. 7Киреһенсә, улар, сөннәтлеләр араһында Һөйөнөслө Хәбәрҙе таратыу Петрусҡа йөкмәтелгән кеүек, сөннәтһеҙҙәр[†] араһында вәғәзләү миңә тапшырылғанды күрҙеләр[+]. 8Сөнки Петрусты сөннәтлеләрҙең илсеһе[†] итеп, уның аша эш иткән Алла, йәһүд булмағандар араһындағы хеҙмәтен башҡарыу өсөн миңә көс бирҙе. 9Хеҙмәт итеү миңә Алла мәрхәмәте[†] буйынса бирелгәнен аңлағас, имандаштар берҙәмлегенең[†] терәге тип һаналған Яҡуп, Кефас һәм Яхъя, уртаҡ хеҙмәттәшлек билдәһе итеп, Барнабас менән минең ҡулды ҡыҫты. Беҙ – сит ҡәүемдәргә, ә улар сөннәтлеләргә барырға килештек[+]. 10Улар фәҡирҙәргә ярҙам итергә онотмауыбыҙҙы ғына һораны. Мин был үтенесте теүәл үтәргә тырышам[+].


Кефасҡа ҡаршы сығыу

11Ә Кефас Антиохияға килгәс, мин уға асыҡтан-асыҡ ҡаршы сыҡтым, сөнки ул хаҡлы түгел ине[+]. 12Яҡуп янынан ҡайһы берәүҙәр килгәнгә тиклем, Петрус иман ҡабул иткән мәжүсиҙәр[†] менән бергә ашай ине, ә тегеләр килгәс ул, сөннәтләү яҡлы булғандарҙан ҡурҡып, ҡаса һәм ситләшә башланы[+]. 13Уның менән бергә башҡа имандаш йәһүдтәр ҙә ике йөҙлөлөк күрһәтте, хатта Барнабас та улар яғына ауҙы. 14Ә мин, уларҙың Һөйөнөслө Хәбәр хәҡиҡәте буйынса хаҡ юлдан бармауҙарын күргәс, бөтөнөһө алдында Кефасҡа: «Һин үҙең, йәһүд була тороп, йәһүдтәрсә түгел, ә мәжүсиҙәрсә йәшәйһең. Ни өсөн һуң мәжүсиҙәрҙе йәһүдтәрсә йәшәргә мәжбүр итәһең?» – тип әйттем[+].


Иман юлы менән ҡотолоу

15Беҙ – тыумышыбыҙ менән йәһүд, ә гонаһлы[†] мәжүсиҙәр түгел. 16Шулай ҙа кешеләрҙең ҡанун талаптарын үтәп түгел, ә Ғайса Мәсихкә[†] инаныуыбыҙ аша ғына аҡланғанлығын беләбеҙ. Шуға күрә ҡанун талаптарын үтәү аша түгел, ә Мәсихкә инаныу аша аҡланыу өсөн, Ғайса Мәсихкә инандыҡ. Ҡанун талаптарын үтәү менән бер кем дә аҡлана алмаясаҡ[+].

17Әгәр ҙә Мәсихтәге аҡланыуға ынтылып та, үҙебеҙ үк гонаһлы булып сыҡһаҡ, Мәсих гонаһ хеҙмәтсеһе буламы ни? Улай түгел! 18Сөнки үҙем емергән нәмәләрҙе яңынан күтәрәм икән, бының менән мин үҙемдән енәйәтсе яһайым. 19Алла өсөн йәшәйем тип, мин ҡанун аша ҡанунға ҡарата үлдем. Мәсих менән бергә арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡландым[+]. 20Инде мин үҙем түгел, миндә Мәсих йәшәй. Әле хәҙерге тәнемдә йәшәйем икән, мине яратҡан һәм минең өсөн Үҙен ҡорбан[†] иткән Алла Улына[†] иманым арҡаһында йәшәйем[+]. 21Алла мәрхәмәтен кире ҡаҡмайым. Әгәр кеше ҡанунды үтәү юлы менән аҡлана икән, Мәсих юҡҡа үлгән булып сыға.

#### 3


Ҡанунмы, иманмы?

1Эй аҡылһыҙ галаттар! Һеҙҙең башығыҙҙы кем бутаны? Ғайса Мәсих[†] һеҙҙең күҙ алдында арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланған килеш асыҡ тасуирланғайны бит! 2Һеҙҙән шуны ғына белгем килә: Алла[†] Рухын ҡанун[†] талаптарын үтәү аша алдығыҙмы, әллә беҙҙән ишеткән Һөйөнөслө Хәбәргә[†] ышаныу ашамы[+]? 3Һеҙ шул тиклем аҡылһыҙмы ни? Изге[†] Рух менән башлағайнығыҙ бит, ә хәҙер маҡсатығыҙға үҙ көсөгөҙ менән өлгәшергә уйланығыҙмы? 4Бар кисергәндәрегеҙ бушҡа булдымы ни? Юҡ, бының булыуы мөмкин түгел[+]. 5Алла һеҙгә, Үҙенең Рухын биреп, мөғжизәләр ҡыла. Ул быны ҡанун үтәгәнегеҙ өсөн эшләйме, әллә ишеткән Һөйөнөслө Хәбәргә ышанғанығыҙ өсөнмө[+]?

6[+]Ибраһимды[†] иҫегеҙгә төшөрөгөҙ: «Ибраһим Аллаға ышанды, һәм Алла быны тәҡүәлек[†] тип ҡабул итте»[+]. 7Иманлыларҙың[†] ғына Ибраһимдың ысын балалары булыуын аңлағыҙ. 8[+]Изге Яҙмала[†] Алланың бүтән халыҡтарҙы имандары аша аҡлаясағы алдан әйтелгәйне, Ибраһимға: «Бөтә халыҡтар һинең аша фатиха алыр», – тигән Һөйөнөслө Хәбәр белдерелде[+]. 9Тимәк, иманлылар Аллаға инанған Ибраһим менән бергә фатиха ала. 10[+]Ә ҡанун талаптарына таянып йәшәүселәр ләғнәт аҫтында була. Изге Яҙмала: «Ҡанун китабында яҙылғандарҙың бөтәһен дә теүәл үтәп бармаған һәр кемгә ләғнәт булһын», – тип яҙылған[+]. 11[+]Бер кемдең дә Алла алдында ҡанун аша аҡлана алмауы билдәле, сөнки «тәҡүә кеше иманы арҡаһында йәшәр»[+]. 12[+]Ҡанун иһә иманға нигеҙләнмәгән, шуның өсөн «ҡанун талаптарын үтәгеҙ. Улар үҙҙәрен үтәгәндәргә йәшәү бирә»[+]. 13[+]Мәсих беҙҙең өсөн Үҙе ләғнәт алып, ҡанун ҡәһәренән йолоп алып ҡалды. Изге Яҙмала: «Ағасҡа аҫып ҡуйылған һәр кеше ҡәһәрләнгән», – тип яҙылған бит[+]. 14Был Ибраһимға бирелгән фатиха Ғайса Мәсих аша башҡа халыҡтарға ла килһен һәм вәғәҙә ителгән Рухты иман аша беҙ ҙә ала алһын өсөн эшләнде[+].


Ҡанун һәм вәғәҙә

15Имандаштар! Көндәлек тормоштан шундай миҫал килтерәм: хатта кеше тарафынан раҫланған васыятты ла һис кем юҡҡа сығара йәки бер ни өҫтәй ҙә алмай. 16[+]Вәғәҙәләр Ибраһимға һәм уның тоҡомона бирелгән. Әйткәндәй, Изге Яҙмала «тоҡомонан» тип күптәр тураһында түгел, ә уның тоҡомонан булған Берәү тураһында әйтелгән. Һүҙ Мәсих хаҡында бара[+]. 17Шуны әйтергә теләйем: боронғо заманда уҡ Алла тарафынан Ибраһим менән төҙөп раҫланған килешеүҙе[†] дүрт йөҙ утыҙ йылдан һуң сыҡҡан ҡанун ғәмәлдән сығара ла, вәғәҙәне кире ала ла алмай[+]. 18Әгәр ҙә Алла вәғәҙә иткән нәмә ҡанунды үтәүгә бәйле булһа, ул инде вәғәҙәгә бәйле булмай бит. Ибраһимға иһә Алла уны вәғәҙә аша бүләк иткән[+].

19Улай булғас, ҡанун ни өсөн бирелгән? Ҡанун, гонаһтарҙы[†] күрһәтеү өсөн, һуңынан бирелгән. Ибраһим тоҡомоноң вәғәҙә тәғәйенләнгән Кешеһе килгәнгә тиклем ҡанун ғәмәлдә булған. Ҡанун фәрештәләр[†] тарафынан аралашсы аша тапшырылған[+]. 20[+]Әммә бер үҙең булғанда аралашсы кәрәкмәй. Ә Алла бер үҙе![+]


Ҡанундың маҡсаты

21Улайһа, ҡанун Алланың вәғәҙәләренә ҡаршы сығамы ни? Юҡ! Әгәр ҙә йәшәү бирә торған ҡанун бирелһә, кешеләрҙең аҡланыуы, ысынлап та, ҡанунды үтәү аша булыр ине. 22Әммә Изге Яҙма бөтә донъяның гонаһ тотҡононда булғанлығын белдерә, шуның өсөн дә Алланың вәғәҙә иткәне иман тотоусыларға Ғайса Мәсихкә инаныу аша бирелә[+]. 23Ә инде ошо иман килгәнсе һәм ул асылғансы, беҙ ҡанун һағы аҫтында тотҡонлоҡта йәшәнек. 24Шулай итеп, Мәсих килгәс иман аша аҡланыу алыр өсөн, Ул килгәнгә тиклем беҙ ҡанун тәрбиәһе аҫтында булдыҡ[+]. 25Ә инде иман килгәндән һуң, беҙ башҡаса тәрбиәсе ҡулы аҫтында түгелбеҙ. 26Ғайса Мәсихкә булған иманығыҙ аша һеҙ барығыҙ ҙа – Алла балалары[+]. 27Сумдырылыу йолаһын үткән барығыҙ ҙа Мәсихкә кейендегеҙ, тип әйтеп була[+]. 28Хәҙер йәһүд менән грек, ҡол менән ирекле, ир менән ҡатын араһында айырма юҡ – бөтәгеҙ ҙә Ғайса Мәсихтә[†] берһегеҙ[+]. 29Мәсихтеке икәнһегеҙ, тимәк, һеҙ – Ибраһимдың тоҡомдары һәм Алланың вәғәҙә иткәнен мираҫ итеп бүлешерһегеҙ[+].

#### 4

1Шуны әйтмәксемен: вариҫ, сабый сағында бөтә нәмәнең хужаһы булһа ла, ҡолдан бер ни менән дә айырылмай. 2Атаһы билдәләгән ваҡытҡа тиклем ул тәрбиәселәренә һәм йорт идарасыларына буйһона. 3Шуның кеүек, беҙ ҙә бала саҡта донъяның идара итеүсе көстәре ҡоллоғонда инек. 4Әммә, билдәләнгән ваҡыт еткәс, Алла[†] беҙгә Үҙенең Улын ебәрҙе, Ул ҡатын-ҡыҙҙан тыуған һәм ҡанунға[†] буйһонған[+]. 5Ул, ҡанун аҫтындағыларҙы ҡанундан йолоп алып, Алла балалары итеү өсөн килде[+]. 6Ә һеҙ Уның балалары булғанға, Алла Үҙ Улының «Абба[*], Атам!» – тип саҡырыусы Рухын йөрәктәребеҙгә ебәрҙе. 7Шуға күрә һин инде ҡол түгел, ә Алла балаһы. Балаһы икәнһең, вариҫ һымаҡ, Алланың вәғәҙә иткәнен уртаҡлашырһың.


Галатия кешеләре тураһында хәстәрлек

8Элек һеҙ, Алланы белмәгән саҡта, ысынында алла булмаған ялған илаһтарҙың ҡоло инегеҙ[+]. 9Хәҙер инде, Алланы танып белгәс, дөрөҫөрәге, Алла тарафынан танылыу алғас, көсһөҙ һәм файҙаһыҙ көстәргә кире ҡайтып, ни өсөн уларҙың ҡоло булырға теләйһегеҙ[+]? 10Һеҙ тәғәйен бер көндәрҙе, айҙарҙы, йылдарҙы һәм байрамдарҙы[†] билдәләйһегеҙ[+]. 11Һеҙҙең өсөн һалған хеҙмәтем бушҡа ғына булманымы икән, тип борсолам[+].

12Имандаштар,[†] үтенеп һорайым, минең кеүек булығыҙ, сөнки мин дә һеҙҙең кеүекмен. Һеҙ мине бер ни менән дә үпкәләтмәнегеҙ. 13Ауырып китеүем сәбәпле һеҙҙә туҡталып, Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] беренсе тапҡыр һеҙгә вәғәзләүемде беләһегеҙ[+]. 14Ауырыуым һеҙҙең өсөн һынау булһа ла, мине кире ҡаҡманығыҙ, һанға һуҡмай торманығыҙ, ә Алла фәрештәһен[†] ҡабул иткәндәй, хатта Ғайса Мәсихтең[†] Үҙен ҡабул иткәндәй ҡаршыланығыҙ[+]. 15Ул саҡтағы ҡыуанысығыҙ ҡайҙа булды һуң? Һеҙгә әйтәм, һеҙ бит хатта үҙ күҙҙәрегеҙҙе һурып алып, миңә бирергә әҙер инегеҙ. 16Һеҙгә хәҡиҡәт асҡаным өсөн дошманығыҙға әйләндемме әллә? 17Был кешеләр һеҙгә ҙур иғтибар бүлә, әммә яҡшы ниәт менән түгел, улар һеҙҙе минән айырып алып, үҙҙәре менән ҡыҙыҡһыныуығыҙҙы теләйҙәр. 18Яҡшы ниәт менән ҡыҙыҡһыныу һәйбәт, тик мин янығыҙҙа булғанда ғына түгел, ә һәр ваҡыт шулай булһын ине. 19Балаларым, һеҙҙә Мәсих сағыла башлағанға тиклем, һеҙҙең өсөн йәнә тулғаҡ ғазаптары кисерәм. 20Әле янығыҙҙа булырға һәм башҡасараҡ һөйләргә теләр инем, сөнки мин, һеҙҙең хаҡта ишетеп, аптырауҙа ҡалдым.


Хәжәр менән Сараның өлгөһө

21Ҡанунға буйһонорға теләүселәр, әйтегеҙ әле, һеҙ ҡанун һүҙҙәрен тыңламайһығыҙмы әллә? 22[+]Унда: «Ибраһимдың[†] ике улы булған, уларҙың береһе ҡолдан, икенсеһе ирекле ҡатындан тыуған», – тип яҙылған[+]. 23Әммә ҡолдан тыуғаны тәбиғи рәүештә донъяға килһә, ирекле ҡатындан булғаны – Алланың вәғәҙәһе буйынса тыуған бала[+]. 24Бында шундай кинәйә бар: был ҡатындар ике килешеүҙе[†] сағылдыра. Береһе Синай тауынан[†] булып, ҡоллоҡ өсөн балалар тыуҙыра, ул – Хәжәр[+]. 25Хәжәр Ғәрәбстандағы Синай тауын аңлата һәм хәҙерге Йәрүсәлимгә[†] тап килә, сөнки хәҙерге Йәрүсәлим – үҙ балалары менән ҡоллоҡта. 26Ә күктәге Йәрүсәлим ирекле, ул – беҙҙең әсәбеҙ[+]. 27[+]Изге Яҙмала[†] былай тип яҙылған:

«Бала тапмаған, түлһеҙ ҡатын, һөйөн!
Эй тулғаҡ ғазабы татымаған ҡатын, ҡыуаныстан ҡысҡыр!
Сөнки ире ташлаған ҡатындың балалары
ире булғаныныҡына ҡарағанда күберәк»[+].

28Һеҙ иһә, имандаштар, – Исхаҡ кеүек, вәғәҙә буйынса тыуған балалар[+]. 29Әммә тәбиғи рәүештә донъяға килгәне теге ваҡытта Рух аша тыуғанды нисек эҙәрлекләгән булһа, хәҙер ҙә шулай[+]. 30[+]Изге Яҙмала нимә тип әйтелгән һуң? «Ҡол ҡатынды улы менән бергә ҡыуып ебәр! Ҡол ҡатындың улы ирекле ҡатындың улы менән бергә вариҫ булмаясаҡ»[+]. 31Беҙ иһә, имандаштар, – ҡол ҡатындың балалары түгел, ә ирекле ҡатын балалары.

#### 5


Иреккә саҡырыу

1Мәсих[†] беҙҙе ирекле булыр өсөн азат итте, шуға күрә ныҡ булығыҙ, үҙегеҙҙе ҡабаттан ҡоллоҡ ҡалыбына дусар итмәгеҙ[+]. 2Тыңлағыҙ, мин, Паулус, һеҙгә әйтәм: әгәр сөннәткә ултыртылаһығыҙ икән, Мәсихтән[†] һеҙгә бер ниндәй ҙә файҙа булмаҫ[+]. 3Ә сөннәтләнеүсе һәр кешенең Муса[†] ҡанунының[†] бөтөн талаптарын да үтәргә тейешлеген тағы бер тапҡыр раҫлайым[+]. 4Һеҙ үҙегеҙҙе ҡанун менән аҡларға тырышаһығыҙ икән, тимәк, Мәсихтән айырылдығыҙ, Алла[†] мәрхәмәтенән[†] мәхрүм ҡалдығыҙ[+]. 5Әммә беҙ Рух аша Алла алдында иман[†] менән аҡланыуыбыҙҙы ышаныс менән көтәбеҙ[+]. 6Ғайса Мәсихтә сөннәткә ултыртылыуҙың да, сөннәтһеҙ[†] булыуҙың да бер ниндәй ҙә әһәмиәте юҡ, мөхәббәт аша эш итеүсе иман ғына әһәмиәткә эйә[+].

7Иман юлында һеҙ алға киткәйнегеҙ. Хәҡиҡәткә буйһонорға һеҙгә кем ҡамасауланы һуң[+]? 8Бындай ышандырыу бит һеҙҙе саҡырған Алланан түгел. 9Аҙ ғына әсетке лә бөтөн ҡамырҙы әсетә[+]. 10Мин Раббыға таянып, һеҙҙең башҡа төрлө фекер йөрөтмәҫегеҙгә ышанам, ә арағыҙҙағы баш ҡатырып йөрөүселәр, кем булыуына ҡарамаҫтан, язаһын алыр[+]. 11Имандаштар, әгәр сөннәткә ултыртылыуҙың кәрәклеген әле лә вәғәзләгән булһам, ни өсөн мине һаман эҙәрлекләйҙәр? Ул ваҡытта арҡысаҡ[†] тураһында өйрәтеүем дә кәртә булып тормаҫ ине[+]. 12Һеҙҙең аралағы баш ҡатырып йөрөүселәрҙе сөннәтләү урынына тулыһынса бестереп ырғытһындар ине.

13Имандаштар, һеҙ иреккә саҡырылдығыҙ, тик һеҙҙең азатлығығыҙ тәндең нәфселәрен ҡәнәғәтләндереү өсөн һылтау булмаһын, бер-берегеҙгә мөхәббәт менән хеҙмәт итегеҙ[+]. 14[+]Бөтә ҡанундың асылын бер һүҙ менән аңлатып була: «Яҡыныңды үҙеңде яратҡан кеүек ярат»[+]. 15Әгәр бер-берегеҙҙе кимереп, этләшеүегеҙҙе дауам итһәгеҙ, бер-берегеҙҙе ҡырып бөтөүегеҙ бар. Һаҡ булығыҙ!


Алла Рухы буйынса йәшәү

16Һеҙгә әйтәм: Рух буйынса йәшәһәгеҙ, гонаһлы[†] тәбиғәтегеҙҙең теләктәренә бирешмәҫһегеҙ[+]. 17Гонаһлы тәбиғәтегеҙ – Рухҡа, ә Рух гонаһлы тәбиғәтегеҙгә ҡаршы булғанды теләй. Улар бер-береһенә ҡаршы тора, шуға күрә һеҙ үҙегеҙ теләгәндәрҙе үтәй алмайһығыҙ[+]. 18Тик һеҙҙең менән Рух етәкселек итә икән, ҡанун аҫтында түгелһегеҙ[+]. 19Гонаһлы тәбиғәттең ҡылған эштәре билдәле, был – фәхешлек, шаҡшылыҡ, аҙғынлыҡ,[+] 20ялған илаһтарға табыныу, сихырсылыҡ, дошманлашыу, ыҙғыш, көнсөллөк, ярһыу, мин-минлек, талаш, ялған тәғлимәттәр таратыу,[+] 21хөсөтлөк, эскеселек, ҡоторонҡо мәжлестәр һәм башҡа шундай яманлыҡтар. Быға тиклем дә иҫкәртә килдем, йәнә иҫкәртәм: бындай юлға баҫыусылар Алла батшалығын[†] мираҫ итеп алмаясаҡ[+].

22Алла Рухының емештәре иһә – мөхәббәт, шатлыҡ, именлек, сабырлыҡ, игелеклелек, изгелек,[†] тоғролоҡ,[+] 23баҫалҡылыҡ, тотанаҡлылыҡ. Бындай сифаттарға бер ниндәй ҡанун да ҡаршы килмәй[+]. 24Ә Ғайса Мәсихтеке булғандар үҙҙәренең гонаһлы тәбиғәтен ынтылыштары һәм аҙғын нәфселәре менән арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлап ҡуйҙы[+]. 25Рух менән йәшәйбеҙ икән, Рух буйынса эш итергә тейешбеҙ. 26Мәғәнәһеҙ данға ынтылмайыҡ, бер-беребеҙҙең йәнен көйҙөрмәйек, бер-беребеҙҙән көнләшмәйек[+].

#### 6


Бер-берегеҙгә ярҙамсыл булығыҙ

1Имандаштар,[†] берәйһе ниндәйҙер гонаһ[†] өҫтөндә тотола икән, һеҙ, кемде Алла[†] Рухы йөрөтә, ипле генә итеп уны төҙәтегеҙ. Әммә, ҡотҡоға бирелмәҫ өсөн, һәр берегеҙ үҙ-үҙен күҙәтһен[+]. 2Бер-берегеҙгә тормоштоң ауыр йөгөн күтәрешегеҙ – шулай итеп Мәсих[†] ҡанунын[†] үтәрһегеҙ[+]. 3Әгәр ҙә кемдер, үҙе тураһында ысынына ҡарағанда юғарыраҡ фекерҙә булып, үҙен башҡаларҙан өҫтөн ҡуя икән, ул фәҡәт үҙ-үҙен алдай[+]. 4Һәр кем үҙ эшен айыҡ баһалаһын, шул саҡта үҙен башҡалар менән сағыштырмайынса үҙ хеҙмәте менән ғорурлана алыр. 5Һәр кем үҙ төйөнсөгөн үҙе күтәрергә тейеш бит[+].

6Өйрәнеүсе бар булған яҡшы нәмәләрен өгөт-нәсихәт биреүсеһе менән уртаҡлашһын[+]. 7Алданмағыҙ: Алланы алдаштырыу мөмкин түгел – кеше ни сәсһә, шуны ура[+]. 8[+]Үҙенең гонаһлы тәбиғәтенә ярарға тырышып сәсеүсе – һәләкәт урыр, Рух яланында сәсеүсе Рухтан мәңгелек тормош алыр[+]. 9Изгелек[†] ҡылыуҙан арымайыҡ, әгәр туҡталмаһаҡ, шул саҡ уңышты ваҡытында урып алырбыҙ[+]. 10Шуға күрә яйы сыҡҡан һайын һәр кешегә, бигерәк тә имандаштарға изгелек ҡылайыҡ[+].


Изге теләктәр һәм иҫкәртеүҙәр

11Күрәһегеҙме, хатымдың ҙур хәрефтәр менән яҙылған өлөшөн үҙ ҡулдарым менән яҙам[+]. 12Тирә-яҡтағыларға тышҡы яҡтан ғына яҡшы тәьҫир ҡалдырырға теләүселәр, Мәсих арҡысағы хаҡына үҙҙәрен эҙәрлекләмәһендәр өсөн генә, һеҙҙе сөннәтле итергә тырышалар. 13Сөннәткә ултыртылғандар араһында ла ҡанунды тотмаусылар бар, әммә, һеҙҙе сөннәтләндереп, бының менән маҡтанып йөрөргә теләйҙәр. 14Ә минең Раббыбыҙ Ғайса Мәсих арҡысағынан башҡа бер ни менән дә маҡтанғым килмәй, минең өсөн был донъя шул арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланды, ә мин донъя өсөн ҡаҙаҡландым[+]. 15Сөннәтләнеүҙең йә сөннәтләнмәүҙең бер ниндәй ҙә әһәмиәте юҡ[*], яңы зат булып яратылыу ғына мөһим[+]. 16Ошо ҡағиҙә буйынса йәшәгәндәргә һәм Алланың Исраил[†] халҡына именлек һәм шәфҡәт булһын[+].

17Мине бер кем дә бүтәнсә бындай ҡайғыларға һалмаһын, сөнки мин тәнемдә Ғайсаға хеҙмәт итеүемдең билдәһе булған яра эҙҙәрен йөрөтәм. 18Имандаштар, Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте[†] һеҙҙең рухығыҙ менән булһын. Амин.

### Эфестарға

#### Эфестарға

Эфестарға


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Инеш һүҙ


Паулустан эфестарға хат

Илсе Паулус был хатты төрмәлә сағында, филиппойҙарға, колоссайҙарға һәм Филемонға яҙған хаты менән бергә яҙа.

Эфес Римдың Асия тигән өлкәһенең (хәҙерге Төркиәнең көнбайыш яр буйы) иң төп ҡалаһы була. Паулус бында, Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләп һәм имандаштар берҙәмлегенең яралыуына ярҙамлашып, ике йылдан ашыу ваҡытын үткәрә.

Хатты ике төп өлөшкә бүлеп ҡарарға мөмкин:

Беренсе өлөшөндә (1–3-сө бүлектәр) Паулус хатты уҡыусыларға Алланың йәшерен ниәте һәм был ниәттең Ғайса Мәсих аша ғәмәлгә ашыуы тураһында һөйләй. Һөйөнөслө Хәбәр һәм Ғайса Мәсихкә булған инаныу барлыҡ халыҡтарҙың бөтә кешеләрен дә ҡотҡара һәм берләштерә.

Икенсе өлөштә (4–6-сы бүлектәр) Паулус иманлыларға нисек итеп был ҡотолоу юлында берҙәмлек, мөхәббәт һәм паклыҡ менән йәшәргә кәрәклеген вәғәзләй.

Хатта әйтелгән фекерҙәр Колоссайҙағы имандаштарға төбәлгән хатта яҙылғандарға оҡшаш, әммә бында ҡапма-ҡаршы фекерлеләр менән бер ниндәй ҙә бәхәс юҡ.

#### 1


Сәләмләү

1Алла[†] ихтыяры менән Ғайса Мәсихтең[†] илсеһе[†] Паулустан Эфес[†] ҡалаһындағы Ғайса Мәсихкә тоғро булған изгеләргә[†] 2Атабыҙ Алланан һәм Раббы[†] Ғайса Мәсихтән[†] һеҙгә мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын!


Ғайса Мәсих фатихалары

3Беҙҙе күктәге бөтөн рухи байлыҡтар менән Мәсихтә фатихалаған Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең Атаһы һәм Аллаһы данланһын[+]. 4Алла алдында изге һәм кәмселекһеҙ булыуыбыҙ өсөн, донъя яратылғанға тиклем үк Ул беҙҙе Мәсихтә һайлап алды һәм, беҙгә булған мөхәббәте хаҡына,[+] 5Ғайса Мәсих аша беҙҙе Үҙ балалары итергә алдан уҡ билдәләп ҡуйҙы. Был – Уның изге ихтыяры һәм маҡсаты[+]. 6Ул быны Үҙенең ғәзиз Улында беҙгә бүләк итеп биргән бөйөк мәрхәмәте маҡталһын өсөн эшләне. 7Беҙ Мәсихтә Уның ҡаны аша йолоп алынабыҙ, гонаһтарыбыҙ[†] ғәфү ителә. Бының менән Алла сикһеҙ мәрхәмәтен күрһәтте[+]. 8Алла беҙгә был мәрхәмәтен бар зирәклек һәм аҡыл менән бергә мул итеп бирҙе. 9Ул, Мәсихтә тормошҡа ашырырға ҡарар иткән изге ниәте буйынса, беҙгә Үҙ ихтыярының серен асты[+]. 10Уның ниәте шулай: билдәләнгән ваҡыт еткәс, күктәрҙә һәм ерҙә булғандарҙың бөтөнөһөн дә Мәсихтә берләштереү[+]. 11Барыһын да Үҙ ниәте һәм ихтыяры менән эшләүсе Алла, Үҙенең маҡсаты буйынса алдан билдәләп, беҙҙе Мәсихтә Үҙе вәғәҙә иткәнде алыусылар итте. 12Быны Ул беҙҙең, Мәсихкә өмөт бағлаусыларҙың тәүгеләре аша Алланың шөһрәте[†] маҡталһын өсөн эшләне. 13Һеҙ ҙә хәҡиҡәт һүҙен – һеҙгә ҡотолоу килтереүсе Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] ишетеп, Мәсихкә инанғас, Мәсихтә Алла тарафынан вәғәҙә ителгән Изге Рух менән мөһөрләндегеҙ[+]. 14Ә Алла беҙҙе, Үҙенеке булғандарҙы, тулыһынса йолоп алғанға тиклем, Изге Рух – Алланың вәғәҙә ителгәнен алырыбыҙға ышаныслы билдә һәм шуның аша Алланың шөһрәтенә маҡтау булыр.


Паулустың доғаһы

15Шуның өсөн мин дә, һеҙҙең Раббыбыҙ Ғайсаға булған иманығыҙ[†] һәм Алланың бөтә изгеләренә мөхәббәтегеҙ тураһында ишетеп,[+] 16доғаларымда иҫкә алып, Аллаға һеҙҙең өсөн бер туҡтауһыҙ рәхмәт әйтәм 17һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең Аллаһы, шөһрәтле Ата[†], Уны яҡшыраҡ танып белеү өсөн һеҙгә аҡыл һәм асылыш[†] Рухы бирһен тип доға ҡылам. 18-19Уның саҡырыуы һеҙҙә ниндәй өмөт уятҡанын, изгеләргә Алланың вәғәҙә иткән өлөшө ни тиклем мул һәм данлы булыуын беҙҙә, иман тотоусыларҙа, хәрәкәт итеүсе ҡеүәттең сағыштырғыһыҙ бөйөк икәнен таныуығыҙҙы теләп, Ул йөрәктәрегеҙҙе яҡтыртһын өсөн доға ҡылам. Был иң бөйөк ҡеүәт[+] 20менән Алла Мәсихтә лә, Уны үленән терелтеп, күктә Үҙенең уң яғына ултыртҡанда эш итте[+]. 21Мәсих унда бөтөн етәкселәрҙән дә, хакимдарҙан, ҡеүәттәрҙән, һәр төрлө көстәрҙән дә өҫтөнөрәк, Уның исеме һәр төрлө атаҡлы исемдәр менән аталғандарҙан да был донъяла ғына түгел, киләсәк донъяла ла юғарыраҡ[+]. 22Алла бөтә нәмәне буйһондороп, Мәсихтең аяҡ аҫтына һалды, Уны бөтөн нәмәнән өҫтөн итеп, имандаштар берҙәмлегенә[†] баш итеп ҡуйҙы[+]. 23Берҙәмлек иһә – Мәсихтең тәне, бөтөн нәмәлә лә бар нәмәне тултырып тороусы Мәсихтең тулылығы[+].

#### 2


Үлемдән – тормошҡа

1Һеҙ яман эштәрегеҙ һәм гонаһтарығыҙ[†] арҡаһында үле инегеҙ,[+] 2һәм элек ошо донъяның гонаһлы ғәҙәттәренә, һауалағы яуыз көстәр менән идара итеүсегә, әлеге ваҡытта Аллаға буйһонмаған кешеләрҙә ғәмәл ҡылыусы рухҡа буйһоноп йәшәнегеҙ[+]. 3Ҡасандыр беҙ бөтөнөбөҙ ҙә, тәнебеҙ һәм уйҙарыбыҙҙың ихтыяжын үтәп, тән теләктәре буйынса йәшәнек, һәм булмышыбыҙ арҡаһында беҙҙе, башҡалар кеүек үк, Алла[†] асыуы көтә ине[+]. 4Әммә сикһеҙ шәфҡәтле Алла беҙгә ҡарата Үҙенең бөйөк мөхәббәтен күрһәтте:[+] 5беҙгә, яман эштәребеҙ арҡаһында үлеләргә, Мәсих[†] менән бергә йәшәү бирҙе. Уның мәрхәмәте[†] менән ҡотолдоғоҙ һеҙ[+]. 6Алла беҙҙе Ғайса Мәсих менән бергә үленән терелтте һәм күктәрҙә Уның йәнәшәһенән урын бирҙе[+]. 7Быны беҙгә ҡарата булған изгелеген[†] һәм Үҙ мәрхәмәтенең сикһеҙ муллығын киләсәк быуаттарҙа Ғайса Мәсихтә[†] күрһәтеү өсөн эшләне. 8Алла мәрхәмәте менән иман[†] аша ҡотолдоғоҙ. Был – һеҙҙең үҙегеҙҙән түгел, был – Алла бүләге[+]. 9Һеҙ ҡылған эштәрҙең һөҙөмтәһе лә түгел, шуға күрә бер кем дә маҡтанмаһын[+]. 10Беҙҙе Алла ҡулы булдырҙы. Уның алдан әҙерләнгән яҡшы эштәрен башҡарыу өсөн, беҙ Ғайса Мәсихтә бар ителдек[+].


Мәсихтә берләшеү

11Һеҙ, тыумышығыҙ менән ҡасандыр мәжүси булғандар, иҫегеҙгә төшөрөгөҙ: тән йолаһын ғына үтәп, үҙҙәрен «сөннәтле» тип атаған кешеләр һеҙҙе «сөннәтһеҙҙәр»[†] тип йөрөтә ине[+]. 12Элек һеҙ Мәсихһеҙ, Исраил[†] йәмғиәтендә булмайынса, Алла тарафынан бирелгән вәғәҙәгә нигеҙләнгән килешеүҙән[†] ситләтелеп, донъяла өмөтһөҙ һәм Аллаһыҙ йәшәй инегеҙ[+]. 13Ҡасандыр Алланан алыҫ булһағыҙ ҙа, хәҙер Ғайса Мәсихтә, Уның ҡаны аша Аллаға яҡынайҙығыҙ[+]. 14Ғайса Мәсих – беҙҙең татыулығыбыҙ. Ул бит, араларҙағы кәртәне емереп, ике яҡтан бер бөтөн яһаны. Үҙен ҡорбан[†] итеп, арабыҙҙағы дошманлыҡты юҡ итте[+]. 15Ҡанунды[†] бойороҡтары һәм ҡағиҙәләре менән бергә ғәмәлдән сығарҙы. Уның маҡсаты: именлек урынлаштырып, был ике төркөмдән Үҙендә яңы бер халыҡ булдырыу[+] 16һәм, Ғайса Мәсих арҡысаҡтағы[†] үлеме менән арағыҙҙағы дошманлыҡты юҡҡа сығарып, ике яҡты ла бер тәндә Алла менән татыулаштырыу ине[+]. 17Мәсих килгәс, һеҙгә – Алланан алыҫ тороусыларға ла, Аллаға яҡын булғандарға ла, татыулыҡ тураһында Һөйөнөслө Хәбәр[†] иғлан итте[+]. 18Сөнки Уның аша ике яҡ өсөн дә уртаҡ Рух менән Атабыҙ янына барыр юлыбыҙ бар. 19Тимәк, һеҙ – хәҙер ят һәм килмешәк түгел, ә Алланың изге халҡының милләттәштәре һәм Уның ғаилә ағзалары[+]. 20Һеҙ илселәр[†] һәм пәйғәмбәрҙәр[†] нигеҙ булып торған йорт итеп ҡоролдоғоҙ, ә нигеҙҙең иң мөһим мөйөш ташы – Ғайса Мәсих Үҙе[+]. 21Был нигеҙ ташы бөтөн бинаны бергә ҡушып тора һәм бина, күтәрелә барып, Раббыла Изге йорт булып ҡалҡыр[+]. 22Һеҙ ҙә башҡалар менән бергә Алла Үҙенең Рухы менән йәшәгән торлаҡ булып төҙөләһегеҙ[+].

#### 3


Паулустың хеҙмәте

1Бына шуға күрә мин, Паулус, һеҙҙең, йәғни йәһүд булмағандарҙың хаҡына Ғайса Мәсихтең[†] тотҡоно, Аллаға доға ҡылам[+]. 2Алла[†] Үҙенең мәрхәмәтен[†] һеҙгә еткереү яуаплылығын миңә тапшырғанын ишеткәнһегеҙҙер[+]. 3Быға тиклем ҡыҫҡаса яҙып үтеүемсә, Алла миңә серен асып, ниәтен белдерҙе[+]. 4Һеҙ, яҙғандарымды уҡып, Мәсихтең серенең асылын нисек аңлағанымды күҙ алдына килтерә алырһығыҙ. 5Боронғо заманда был сер кешеләргә хәбәр ителмәне, хәҙер иһә Алла Рухы уны Үҙенең изге[†] илселәре[†] менән пәйғәмбәрҙәренә[†] асып бирҙе. 6Был сер шунан ғибәрәт: Ғайса Мәсихтә,[†] Һөйөнөслө Хәбәр[†] аша, йәһүдтәр менән йәһүд булмағандар – бер тәндең ағзалары, вариҫтар һымаҡ, Алла биргән вәғәҙәне уртаҡлашыусылар[+].

7Алланың миндәге ҡеүәте арҡылы Уның миңә бүләк иткән мәрхәмәте менән был Һөйөнөслө Хәбәрҙе таратыу эшендә хеҙмәт итә башланым[+]. 8Миңә, бөтә изгеләр араһында иң түбәненә, ошо мәрхәмәт – Мәсихтең сикһеҙ байлығын башҡа халыҡтарға вәғәзләү,[+] 9бөтә нәмәне бар иткән Алла тарафынан баштан уҡ йәшереп тотолған серҙең ғәмәлгә нисек ашырылыуын бөтөнөһөнә яҡтыртыу хөрмәте бирелде[+]. 10Был ниәт буйынса имандаштар берҙәмлеге[†] аша күктәге етәкселәр менән хакимдарға Уның күп яҡлы зирәк аҡылы мәғлүм булыр[+]. 11Алла тарафынан баштан уҡ билдәләнгән был мәңгелек ниәт Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтә тормошҡа ашырылды. 12Беҙ Мәсихтә Уға инаныуыбыҙ аша тәүәккәл һәм ышаныслы рәүештә Аллаға яҡынлаша алабыҙ[+]. 13Шуға күрә, һеҙҙең хаҡҡа ғазаптар сигеүемә күңелегеҙ төшмәһен, тип үтенәм. Был ғазаптар – һеҙҙең данығыҙ өсөн[+].


Мәсихтең мөхәббәте

14Шуға күрә мин Атабыҙ алдында тубыҡланып доға ҡылам. 15Күктә һәм ерҙә булған һәр ғаилә үҙенә йәшәйеште лә, исемде лә Унан ала. 16Шөһрәтенең[†] байлығы менән һеҙгә эске яҡтан Үҙенең Рухы аша нығынырға ҡөҙрәт бирһен,[+] 17иман[†] тотоуыбыҙ аша күңелдәрегеҙҙә Мәсих йәшәһен, тип доға ҡылам. Һеҙ мөхәббәттә тамыр йәйгән һәм ныҡ торған хәлдә[+] 18-19Алланың бөтөн изге кешеләре менән берлектә Мәсих мөхәббәтенең иңенә һәм буйына, бейеклегенә һәм тәрәнлегенә төшөнә алыуығыҙ һәм кеше аҡылы һыйҙыра алмаҫлыҡ был мөхәббәтте танып белеүегеҙ өсөн доға ҡылам. Шулай һеҙҙе Алланың бар тулылығы солғап алыр[+].

20Беҙҙә эш итеүсе ҡеүәте менән һорағаныбыҙҙан йәки уйлағаныбыҙҙан сағыштырғыһыҙ күберәк эшләй Алыусыға,[+] 21имандаштар берҙәмлегендә лә, Ғайса Мәсихтә лә Уға быуындан-быуынға, мәңгенән-мәңгегә дан булһын! Амин[+].

#### 4


Мәсихтә берҙәм булыу

1Шуға күрә мин, Раббы[†] хаҡына тотҡон булараҡ, һеҙҙең Алланан алған саҡырылыуығыҙҙа лайыҡлы йәшәүегеҙҙе үтенәм[+]. 2Һәр ваҡыт тыйнаҡ, баҫалҡы һәм сабыр булығыҙ, бер-берегеҙҙе мөхәббәт менән ҡабул итегеҙ[+]. 3Алла[†] Рухы биргән берҙәмлекте[†] именлек бәйләнештәре менән нығытып һаҡларға тырышығыҙ[+]. 4Алла һеҙҙе саҡырған өмөт бер генә булған кеүек, һеҙ бөтөнөгөҙ – бер тән һәм Рух та бер[+]. 5Раббы – бер, иман[†] – бер, һыуға сумдырылыу – бер[+]. 6Алла – бер, Ул – барыһының да Атаһы. Ул барыһынан да өҫтөн, барыһы аша эш итә һәм һәр кемебеҙҙә бар[+].

7Мәсих[†] һәр беребеҙгә һәләтте Үҙе билдәләгәнсә бүләк итеп бирҙе[+]. 8[+]Шуның өсөн Изге Яҙмала:[†]

«Юғарыға күтәрелеп,
әсирҙәрҙе артынан эйәртеп,
кешеләргә бүләк өләште», –

тип әйтелгән[+]. 9Ә «юғарыға күтәрелеп» тигәне «Мәсих ерҙең иң түбән урындарына ла төшкәйне» тигән мәғәнә бирә[+]. 10Ул түбәнгә төштө, ләкин, Үҙе менән бөтөн ғаләмде тултырыу өсөн, бар күктәрҙән дә юғарыраҡ күтәрелде[+]. 11Ул Үҙе ҡайһы берҙәрен – илселәр,[†] икенселәрен – пәйғәмбәрҙәр,[†] бәғзеләрен – Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләүселәр, ҡайһыларын – башлыҡ[*] һәм өйрәтеүсе итеп ҡуйҙы[+]. 12Алланың изге[†] халҡын хеҙмәт итеүгә әҙерләү, Мәсих тәнен – имандаштар берҙәмлеген – үҫтереү өсөн эшләне Ул быны[+]. 13Был хеҙмәт бөтөнөбөҙ ҙә иманда һәм Алла Улын[†] танып белеүҙә берҙәм булғанға тиклем дауам итәсәк. Шулай итеп, беҙ барыбыҙ ҙа рухи яҡтан өлгөргән һәм Мәсихтең тулы йәшенә еткән кешеләр булырбыҙ[+]. 14Мәкерле кешеләрҙең хәйләләренә, тәғлимәттәренә ышанып, төрлө яҡҡа борғолаған елдәр һәм тулҡындар ыңғайына һуғылып, алданып йөрөүсе сабый булыуҙан туҡтайыҡ[+]. 15Киреһенсә, хәҡиҡәт тураһында һөйөү менән һөйләп, Уға, тәндең башы булған Мәсихкә, ярашлы рәүештә һәр яҡтан үҫәйек[+]. 16Уның аша тәндең һәр ағзаһы, бер-береһен беркетеүсе быуындар ярҙамында тоташып һәм берләшеп, үҙенә тейешле эш башҡарғанда, бөтөн тән үҫә һәм үҙ-үҙен мөхәббәттә үҫтерә.


Мәсихтәге яңы тормош

17Шуға күрә Раббы исеменән әйтәм һәм талап итәм: артабан зиһендәре томаланған мәжүсиҙәр[†] кеүек йәшәмәгеҙ[+]. 18Уларҙың наҙанлыҡтан һәм тиҫкәрелектән аңдары томаланған. Алла тарафынан бирелгән тормоштан ситләтелгәндәр[+]. 19Улар, намыҫтарын юғалтып, аҙғынлыҡҡа бирелгән һәм ҡомһоҙланып һәр төрлө боҙоҡлоҡтар ҡыла[+]. 20Ә һеҙ Мәсих тураһында икенсе нәмәләр өйрәнгәйнегеҙ бит. 21Һеҙ, әлбиттә, Уның тураһында ишеткәнһегеҙҙер һәм хәҡиҡәттең Ғайсала нисек булыуын өйрәнгәнһегеҙҙер. 22Алдатҡыс нәфсе менән мауығып, аҙғынлыҡ юлынан барған элекке кешенең бығаса алып барған йәшәү рәүешенән баш тартып,[+] 23фекер рәүешегеҙ һәм рухығыҙ яңырһын,[+] 24һәм Аллаға оҡшатып яратылған, ысын мәғәнәһендә тәҡүә һәм изге булыр өсөн, яңы кеше булып кейенегеҙ[+].

25[+]Беҙ бер тәндең ағзалары булғанға күрә, һәр кем, ялғанды кире ҡағып, үҙ яҡынына дөрөҫөн һөйләһен[+]. 26[+]Асыулы сағығыҙҙа ла гонаһ[†] ҡылмағыҙ, ҡояш байығансы ярһыуығыҙ баҫылһын[+]. 27Үҙ тормошоғоҙҙа Иблискә[†] урын ҡалдырмағыҙ[+]. 28Урлашыусылар башҡаса урлашмаһын, ә мохтаждарға ярҙам күрһәтер өсөн үҙ ҡулдары менән берәй файҙалы эш башҡарһын[+]. 29Ауыҙығыҙҙан бер ниндәй ҙә яман һүҙ сыҡмаһын, тыңлаусыларға яҡшылыҡ килтерһен өсөн, нәсихәт биргәндә тик яҡшы һүҙҙәр әйтегеҙ[+]. 30Алланың Изге Рухын ҡайғыға һалмағыҙ, сөнки һеҙҙе йолоп алып ҡалыу көнө өсөн тамғаланған мөһөр – нәҡ Үҙе[+]. 31Әсенеү, ярһыу, асыу, ҡысҡырыу, яман теллелек һәм һәр төрлө яуызлыҡтарҙан баш тартығыҙ[+]. 32Бер-берегеҙгә ҡарата изгелекле, шәфҡәтле булығыҙ, Алла һеҙҙе Мәсих арҡаһында ғәфү иткән кеүек, бер-берегеҙҙе ғәфү итегеҙ[+].

#### 5


«Яҡтылыҡ кешеләре булып йәшәгеҙ»

1Алланың ҡәҙерле балалары булараҡ, Уға оҡшарға тырышығыҙ[+]. 2Мәсих[†] беҙҙе яратҡан кеүек, һеҙ ҙә мөхәббәттә йәшәгеҙ. Беҙҙе яратыуы менән Аллаға хуш еҫле бүләк һәм ҡорбан[†] булып Мәсих беҙҙең өсөн ғүмерен бирҙе[+]. 3Алланың изге[†] халҡы булып йәшәгеҙ, аҙғынлыҡ, шаҡшылыҡ һәм һәр төрлө ҡомһоҙлоҡ тураһында арағыҙҙа һүҙ ҙә булырға тейеш түгел[+]. 4Оятһыҙ хәбәр, ғәйбәт, төртмә һүҙҙәр һөйләгәнсе, Аллаға шөкөр итегеҙ[+]. 5Шуны белегеҙ: бер ниндәй аҙғын да, шаҡшы ла, ҡомһоҙ ҙа (ундай кеше ялған илаһтарға табыныусыға тиң) Мәсих һәм Алла батшалығынан[†] өлөш ала алмай[+].

6Бер кем дә буш һүҙҙәр менән башығыҙҙы бутамаһын, сөнки улар өсөн тыңлауһыҙ кешеләргә Алланың асыуы төшә лә инде[+]. 7Ундайҙар менән бергә булмағыҙ[+]. 8Һеҙ ҡасандыр ҡараңғылыҡ инегеҙ, ә хәҙер, Раббыла[†] булғанға, яҡтылыҡһығыҙ. Артабан да яҡтылыҡ кешеләре булып йәшәгеҙ[+]. 9Яҡтылыҡ[*] емеше һәр төрлө изгелектән, ғәҙеллектән һәм хәҡиҡәттән тора. 10Раббыға хуш килгән нәмәләрҙе айыра белегеҙ[+]. 11Ҡараңғылыҡтың файҙаһыҙ эштәрендә ҡатнашмағыҙ, киреһенсә, уларҙы фаш итегеҙ[+]. 12Ундайҙарҙың йәшерен рәүештә ҡылғандары тураһында һөйләргә лә оят. 13Ләкин бөтә йәшерен нәмәләр ҙә яҡтылыҡта күҙгә күренәсәк,[+] 14ә яҡтылыҡта күренгән бар нәмә – үҙе үк яҡтылыҡ. Шуның өсөн дә:

«Йоҡоға талған кеше, уян һәм
үленән терел!
Мәсих һиңә нур сәсер!» –

тип әйтелгән[+]. 15Тормошта уяу булығыҙ, аҡылһыҙҙар кеүек түгел, ә аҡыл эйәләре кеүек йәшәгеҙ[+]. 16Һәр уңайлы мөмкинлекте дөрөҫ файҙаланығыҙ, сөнки яман заманда йәшәйбеҙ. 17Шуға күрә аңһыҙ булмағыҙ, Раббы[†] ихтыярын аңлағыҙ[+]. 18Шарап эсеп иҫермәгеҙ, сөнки ул боҙоҡлоҡҡа килтерә, киреһенсә, Изге Рух менән һуғарылығыҙ[+]. 19Бер-берегеҙ менән мәҙхиәләр, маҡтау шиғырҙары һәм рухи йырҙар аша аралашығыҙ, күңелегеҙҙә Раббыны данлап йырлағыҙ,[+] 20бөтә нәмә өсөн дә һәр ваҡыт Раббыбыҙ Ғайса Мәсих исеме аша Атабыҙ Аллаға рәхмәт әйтегеҙ[+].


Ҡатындар һәм ирҙәр

21[•]Мәсихкә ихтирам йөҙөнән бер-берегеҙгә буйһоноғоҙ. 22Ҡатындар, ирҙәрегеҙгә Раббыға буйһонған кеүек буйһоноғоҙ,[+] 23сөнки Мәсих имандаштар берҙәмлегенең[†] башы булған кеүек, ир – ҡатынының башы, Мәсих иһә – Үҙ тәне булған берҙәмлектең ҡотҡарыусыһы.[†][+] 24Имандаштар берҙәмлеге Мәсихкә буйһонған кеүек, ҡатындар ҙа һәр тарафтан ирҙәренә буйһонһон.

25Ирҙәр, Мәсих берҙәмлекте яратҡан һәм Уның өсөн Үҙен ҡорбан иткән кеүек, һеҙ ҙә ҡатындарығыҙҙы яратығыҙ[+]. 26Ул берҙәмлекте изгеләндереү өсөн Үҙен ҡорбан итте һәм һүҙ аша һыу менән таҙарындырҙы[+]. 27Быны Ул имандаштар берҙәмлеген бөтә шөһрәтендә,[†] бер ниндәй тапһыҙ, йыйырсыҡһыҙ һәм башҡа төрлө етешһеҙлектәре булмаған, йәғни изге һәм кәмселекһеҙ итеп Үҙенең алдына килтереү өсөн эшләне[+]. 28Шулай уҡ ирҙәр үҙ тәнен нисек ярата, ҡатынын да шулай яратырға тейеш. Ҡатынын яратҡан ир үҙен ярата. 29Бер кем дә бер ҡасан да үҙ тәненә нәфрәтле булмай, киреһенсә, Мәсих берҙәмлекте хәстәрләгән кеүек, туҡландыра һәм ҡайғырта. 30Беҙ бит – Уның тәненең ағзалары[+]. 31[+]Шуға күрә «ир кеше, атаһы менән әсәһен ҡалдырып, ҡатынына ҡушылыр һәм икеһе бер тән булырҙар»[+]. 32Бының сере бөйөк: был һүҙҙәрҙе мин Мәсихкә һәм имандаштар берҙәмлегенә ҡарата әйтәм. 33Һеҙгә килгәндә иһә, һәр берегеҙ ҡатынын үҙ-үҙен яратҡан кеүек яратһын, ә ҡатын ирен хөрмәт итһен[+].

#### 6


Балалар һәм атай-әсәйҙәр

1Балалар, ата-әсәләрегеҙгә Раббыла[†] тыңлаусан булығыҙ, сөнки ғәҙеллек шуны талап итә[+]. 2[+]«Атайың менән әсәйеңде хөрмәт ит» – был Алла[†] тарафынан бирелгән беренсе бойороҡ. Ә бойороҡҡа өҫтәлгән вәғәҙәһе шул: 3«шулай эшләһәң, һинең өсөн яҡшы булыр һәм ерҙә ғүмерең оҙон булыр»[+]. 4Ә һеҙ, атайҙар, балаларығыҙҙың күңелен ҡыймағыҙ, Раббының өйрәтеүҙәрен һәм өгөт-нәсихәттәрен иҫтә тотоп, уларҙы тәрбиәле итеп үҫтерегеҙ[+].


Ҡолдар һәм хужалар

5Ҡолдар, Мәсихкә[†] буйһонған кеүек, ерҙәге хужаларығыҙға ла ихтирамлы рәүештә һәм ҡурҡыу аша ихлас күңелдән буйһоноғоҙ[+]. 6Һеҙ быны күҙ буяп, ярамһаҡланыу өсөн түгел, ә ысын күңелдән, Алла ихтыярын үтәп, Мәсихтең ҡолдары булараҡ башҡарығыҙ[+]. 7Кешеләргә түгел, ә Раббыға хеҙмәт иткән кеүек тырышлыҡ күрһәтегеҙ. 8Раббынан һәр кем – ҡолмо ул, ирекле кешеме, – эшләгән яҡшылыҡтары өсөн әжер аласағын беләһегеҙ[+]. 9Һеҙ ҙә, хужалар, ҡолдарға ҡарата шундай уҡ мөғәмәләлә булығыҙ, янауҙарҙан тыйылығыҙ. Һеҙҙең дә, уларҙың да Хужаһы күктә булыуын беләһегеҙ, ә Уның өсөн бөтөнөһө лә бер тигеҙ[+].


Рухи ҡоралдар

10Йомғаҡлап шуны әйтәм: Раббыла Уның көсө һәм ҡеүәте менән нығынығыҙ. 11Иблистең[†] мәкерле ниәттәренә ҡаршы тора алыу өсөн Алла биргән хәрби кейемдәргә кейенегеҙ[+]. 12Беҙ кешеләргә ҡаршы түгел, ә ошо донъя ҡараңғылығының етәкселәренә, хакимдарына, хужаларына һәм күктәге яуыз рухи[†] көстәргә ҡаршы көрәшәбеҙ[+]. 13Ҡара көндәрҙә дошманға ҡаршылыҡ күрһәтеп, бар нәмәне тамамлағанға тиклем бирешмәҫ өсөн, Алла биргән хәрби кейемдәрҙе кейегеҙ. 14Шулай итеп, билдәрегеҙҙе хәҡиҡәт билбауы менән быуып, тәҡүәлек[†] һарайтаһын кейеп, сафҡа тороғоҙ[+]. 15Именлек тураһында Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] белдерергә әҙерлегегеҙҙе аяҡ кейеме итеп кейегеҙ[+]. 16Ҡулдарығыҙҙа һәр саҡ иман[†] ҡалҡанын тотоғоҙ, уның ярҙамында Иблистең утлы уҡтарын һүндерә алырһығыҙ[+]. 17Ҡотолоуҙы торҡа итеп кейегеҙ һәм Рух ҡылысын – Алла һүҙен алығыҙ[+].

18Һәр төрлө доға һәм үтенес менән Изге[†] Рухта һәр ваҡыт Аллаға ялбарығыҙ. Бының өсөн даими рәүештә, арымай-талмай бөтә изгеләр өсөн доға ҡылығыҙ[+]. 19Һөйөнөслө Хәбәрҙең серен тәүәккәл белдереүемде теләп, һөйләгән саҡта кәрәкле һүҙҙәр табылып торһон тип, минең өсөн дә доға ҡылығыҙ[+]. 20Доғаларығыҙҙа минең тотҡонлоҡта ла Һөйөнөслө Хәбәр хаҡына вәкил булып, тейешенсә ҡыйыулыҡ менән вәғәзләй алыуымды һорағыҙ[+].


Сәләмдәр һәм изге теләктәр

21[•]Минең хәлдәрем һәм эштәрем тураһында ҡәҙерле имандашыбыҙ һәм Раббы[†] эшендә тоғро хеҙмәтсе Тухикус барыһын да һөйләп бирер[+]. 22Шуның өсөн, хәлебеҙҙе хәбәр итеү һәм күңелдәрегеҙҙе күтәреү маҡсаты менән, Тухикусты янығыҙға ебәрәм[+]. 23Атабыҙ Алланан һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтән имандаштарыбыҙға именлек һәм иманлы мөхәббәт булһын. 24Раббыбыҙ Ғайса Мәсихте бөтмәҫ һөйөү менән яратыусыларҙың бөтөнөһөнә лә Алланың мәрхәмәте[†] булһын[*].

### Филиппойҙарға

#### Филиппойҙарға

Филиппойҙарға


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Инеш һүҙ


Паулустан филиппойҙарға хат

Филиппой Римдың Македония провинцияһындағы (хәҙерге Грецияның төньяғы һәм Төньяҡ Македония Республикаһы) мөһим бер ҡала була. Европала Һөйөнөслө Хәбәр вәғәзләүҙе Паулус нәҡ ошонда башлай.

Был хатты Паулус төрмәлә саҡта яҙа. Унда дөйөмләштереүсе бер генә тема ла юҡ, ләкин Паулустың шәхесе башҡа хаттарына ҡарағанда нығыраҡ асылған. Паулус бөтә ауыр шарттарҙа ла ҡыуаныс кисерә, төрмәлә булыуы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тағы ла киңерәк таратыу мөмкинлеген бирә. Паулус ғазаптарында Ғайса Мәсихкә эйәрә һәм уҡыусыларын да шуға өндәй. Филиппойҙарҙы ул берҙәм булырға саҡыра һәм мөхәббәттәре, йомарт бүләктәре өсөн рәхмәтен белдерә. Хатта дан йыры бар (2:5-11), унда, булмышы менән илаһи булһа ла, кешелекте ҡотҡарыу өсөн ҡол хәленә төшкән Ғайса Мәсих данлап йырлана.

#### 1


Сәләмләү

1Ғайса Мәсихтең[†] ҡолдары Паулус менән Тимоҫеустан Филиппойҙағы имандаштар берҙәмлегенең[†] етәкселәре һәм ярҙамсыларына, Ғайса Мәсихтәге[†] бар изгеләргә[†] сәләм[+]. 2Атабыҙ Алланан һәм Раббы[†] Ғайса Мәсихтән һеҙгә мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын!


Доға ҡылыу

3Һеҙҙе иҫкә төшөргән һайын Аллама рәхмәттәр уҡыйым,[+] 4бөтәгеҙ өсөн ҡылған доғаларымды һәр ваҡыт ҙур шатлыҡ менән башҡарам, 5сөнки тәүге көндән башлап бөгөнгә тиклем Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] таратыуҙа ҡатнашаһығыҙ[+]. 6Тормошоғоҙҙа изгелекле эш башлаған Алла[†] уны Ғайса Мәсих килгән көнгә тиклем тамамлар, тип ышанам[+]. 7Миңә һеҙҙең бөтәгеҙ тураһында ла шулай тип уйларға нигеҙ бар, сөнки һеҙ минең йөрәгемдә урын алдығыҙ. Төрмәлә булған ваҡытта ла, Һөйөнөслө Хәбәрҙе яҡлағанда һәм раҫлағанда ла, барығыҙ ҙа минең менән Алла мәрхәмәтен бүлешәһегеҙ[+]. 8Барығыҙҙы ла Ғайса Мәсих һөйөүе менән яратыуыма һәм һағыныуыма Алла шаһит[+]. 9Мөхәббәтегеҙ белем, тәрән аң-зиһен менән тулыланып артҡандан-арта барһын, тип доға ҡылам[+]. 10Һеҙ иң яҡшыны һайлап ала белһен, Мәсих килер көнгә саф һәм кәмселекһеҙ булһын, 11Алланы данлау һәм маҡтау өсөн Ғайса Мәсих аша килгән хаҡлыҡ[†] емештәрен мул килтерһен, тип доға ҡылам.


Йәшәү – ул Мәсих

12Имандаштар,[†] минең менән булған хәлдәрҙең дә Һөйөнөслө Хәбәрҙе таратыуҙа файҙа килтергәнен белеүегеҙҙе теләйем. 13Һөҙөмтәлә Мәсих хаҡына тотҡонда булыуым ҡайсар һаҡсыларына ла, башҡаларға ла мәғлүм булды[+]. 14Ә имандаштарыбыҙҙың күбеһенең, тотҡонда булыуымды белеп, Раббыға ышаныстары нығынды, Алла һүҙен тағы ла ҡыйыуыраҡ, ҡурҡмайынса вәғәзләй башланылар[+].

15Шуныһы ла хаҡ: ҡайһы берәүҙәр Мәсихте көнсөллөк тойғоһо һәм бер-береһенән уҙҙырырға тырышыу арҡаһында вәғәзләй, әммә икенселәре был эште иң яҡшы ниәт менән башҡара[+]. 16Былары, минең Һөйөнөслө Хәбәрҙе яҡлау өсөн Алла тарафынан төрмәгә бикләнгәнемде белеп, мөхәббәткә таянып эш итә. 17Тәүгеләре иһә ысын күңелдән түгел, ә үҙҙәренә файҙа эҙләгәндән, төрмәләге хәлемде ауырайтыу өсөн Мәсихте вәғәзләй. 18Әммә уныһы әһәмиәтле түгел. Мәсихте нисек кенә вәғәзләмәһендәр, ике йөҙлөлөк менәнме, ихласмы – мин быға шатмын. Артабан да ҡыуанасаҡмын ғына, 19сөнки беләм: әлеге хәлем һеҙҙең доғаларығыҙ һәм Ғайса Мәсих Рухының ярҙамы менән мине ҡотолоуға илтер[+]. 20Бер ниндәй хәл дә мине хурлыҡҡа төшөрә алмауына, һәр ваҡыттағыса хәҙер ҙә ҡыйыу булырыма һәм, йәшәйемме мин, үләмме, Мәсихте бөтә йәнем-тәнем менән данларыма өмөтләнәм һәм ашҡынып көтәм[+]. 21Минең өсөн йәшәү – ул Мәсих, ә үлем – табыш. 22Әгәр ҙә артабан да йәшәйем икән, был эшемдең уңышлы булыуын аңлата. Был осраҡта ҡайһыныһын һайлармын – белмәйем. 23Мин ике юл сатында торам. Был донъяны ҡалдырып, Мәсих менән бергә булырға тигән теләгем бар, һәм был күпкә яҡшыраҡ[+]. 24Әммә һеҙҙең өсөн минең был донъяла ҡалыуым мөһимерәк. 25Быға ныҡ инанғанлыҡтан, һеҙҙең менән ҡалып, ҡыуанысығыҙҙың, имандағы уңышығыҙҙың үҫеүе хаҡына барығыҙ менән бергә булырмын. 26Янығыҙға ҡабат килгәндә, һеҙ минең өсөн Ғайса Мәсихтә тағы ла нығыраҡ ғорурлана аласаҡһығыҙ.

27Нисек кенә булмаһын, Мәсих тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәргә лайыҡлы йәшәгеҙ. Мин киләмме, яңынан һеҙҙе күрәмме, әллә килмәйемме – берҙәм булыуығыҙҙы һәм иңгә-иң терәп, Һөйөнөслө Хәбәргә ышаныу хаҡына көрәшеүегеҙҙе ишетеп торорға яҙһын[+]. 28Бер ниндәй осраҡта ла үҙегеҙгә ҡаршы булған кешеләрҙән ҡурҡмағыҙ: был – уларға һәләкәт, ә һеҙҙең өсөн ҡотолоу билдәһе. Был – Алла эше, 29сөнки һеҙгә Мәсихкә ышаныу ғына түгел, ә Уның өсөн ғазаптар сигеү ҙә бирелде[+]. 30Һеҙ мин алып барған көрәште үҙегеҙ ҙә күрҙегеҙ, ишетеп тә тораһығыҙ һәм шулай уҡ көрәшәһегеҙ[+].

#### 2


Мәсихкә оҡшап күндәм булыу

1Әгәр Мәсихтә[†] йыуаныс табаһығыҙ икән, әгәр Уның мөхәббәте шатлыҡ килтерә икән, әгәр һеҙҙә Рух уртаҡлығы, шәфҡәтлелек һәм миһырбанлылыҡ бар икән, 2минең ҡыуанысымды тулыландырығыҙ: бер фекерҙә булығыҙ, мөхәббәтегеҙҙе уртаҡ итеп, бер маҡсат һәм бер ниәт менән йәшәгеҙ[+]. 3Бер-берегеҙҙе уҙырға тырышып, дан артынан ҡыумағыҙ, киреһенсә, күндәм булып, башҡаларҙы өҫтөн күрегеҙ[+]. 4Һәр кем үҙ мәнфәғәтен генә түгел, башҡалар хаҡында ла хәстәрлек күрһен[+]. 5Бер-берегеҙгә ҡарата уй-фекерҙәрегеҙ Ғайса Мәсихтеке[†] кеүек булһын.

6Ул булмышы менән илаһи булһа ла, Аллаға тиң булыуынан файҙа алырға ынтылманы,[+] 7бар нәмәнән Үҙ теләге менән баш тартып, ҡол булмышында, беҙҙең кеүек булып, кеше ҡиәфәтендә йәшәне[+]. 8Үҙенең үлеменә тиклем, ул ғына ла түгел, арҡысаҡтағы[†] үлемендә лә Үҙен түбән ҡуйҙы һәм тыңлаусан булды[+].

9Шуға күрә Алла[†] тарафынан Ул барыһынан да юғары күтәрелде, Уға бөтә исемдәрҙән бөйөгөрәк исем бирелде:[+]

10[+]Ғайса исеме алдында күктәгеләрҙең, ерҙәгеләрҙең һәм ер аҫтындағыларҙың бөтәһе лә теҙләнһен,[+] 11Атабыҙ Алланың даны хаҡына һәр тел Ғайса Мәсихте Раббы[†] тип таныһын.


«Күктәге йондоҙҙарҙай балҡырһығыҙ»

12Һөйөклөләрем, һеҙ мине янығыҙҙа булғанда ғына түгел, бигерәк тә хәҙер, янығыҙҙа булмағанда ла, ҡотолоуығыҙ хаҡына, ҡурҡыу һәм ҡалтырау аша хеҙмәтегеҙҙе аҙағына тиклем дауам итегеҙ. 13Сөнки Үҙенең ихтыяры менән һеҙҙә теләк һәм эш итеү һәләте уятып, Алла Үҙе һеҙҙә эш итә[+]. 14Һәр нәмәне зарланмай һәм бәхәсләшмәй генә башҡарығыҙ. 15-16Шул саҡта аҙғын һәм боҙоҡ кешеләр араһында ғәйепһеҙ, Алланың саф һәм кәмселекһеҙ балалары булып ҡалырһығыҙ. Кешеләргә тормош һүҙен тәҡдим итеп, улар араһында күктәге йондоҙҙарҙай балҡырһығыҙ. Шул саҡ мин Мәсих килер көндә бушҡа көс һалмағанмын һәм хеҙмәтем юҡҡа булмаған тип ғорурлана алырмын[+][+]. 17Ҡорбан[†] булараҡ Аллаға тәҡдим ителгән иманығыҙға[†] һәм хеҙмәтегеҙгә өҫтәп хатта тормошом ҡорбан ителһә лә, мин ҡыуанам һәм бөтәгеҙ менән дә ҡыуанысымды уртаҡлашам[+]. 18Һеҙ ҙә шулай уҡ ҡыуанығыҙ һәм ҡыуанысымды уртаҡлашығыҙ.


Тимоҫеус менән Әпәфродитос

19Раббы Ғайса ярҙамы менән тиҙҙән һеҙгә Тимоҫеусты ебәрермен тип өмөт итәм. Уның аша хәлдәрегеҙҙе белешеп, мин дә күңелемде тынысландырыр инем[+]. 20Һеҙҙең хаҡта уның кеүек ихлас күңелдән хәстәрлек күреүсе башҡа бер кемем дә юҡ. 21Башҡалар, Ғайса Мәсихкә ҡулай булғанды түгел, ә үҙ яғын нығыраҡ ҡайыра[+]. 22Тимоҫеустың ышаныслы булыуы һеҙгә билдәле: ул Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] таратыуҙа миңә үҙ атаһына хеҙмәт иткән кеүек хеҙмәт итте[+]. 23Шуға күрә, әлеге хәлемдең нисек булырын белгәс тә, уны шунда уҡ һеҙҙең янға ебәрермен тип өмөтләнәм. 24Үҙемдең дә тиҙҙән янығыҙға барып етеремә Раббы ышаныс бирә.

25Мохтажлыҡ кисергәнемдә һеҙҙең миңә ярҙамға ебәргән вәкилегеҙ, имандашым һәм хеҙмәттәшем, көрәштәшем Әпәфродитосты кире ҡайтарыуҙы кәрәкле тип табам[+]. 26Сөнки ул барығыҙҙы ла һағына һәм, ҡаты ауырыуы тураһында ишетеүегеҙҙе белгәс, ныҡ күңелһеҙләнде, 27Әпәфродитос, ысынлап та, ныҡ ауырып китте, хатта үлем хәлендә ине. Тик, ҡайғы өҫтөнә ҡайғы булмаһын тип, Алла уға ғына түгел, миңә лә мәрхәмәт[†] күрһәтте. 28Шуға ла мөмкин тиклем тиҙерәк ҡайтарып ебәрәм, уны яңынан күреп һеҙ ҙә ҡыуанырһығыҙ, минең дә ҡайғым кәмер. 29Һеҙ уны, Раббылағы имандашығыҙ булараҡ, оло шатлыҡ менән ҡабул итегеҙ һәм уның кеүектәргә хөрмәт күрһәтегеҙ[+]. 30Ул, хеҙмәтегеҙҙең етешмәгән яҡтарын еренә еткереү өсөн, үҙ ғүмерен Мәсих эше хаҡына ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, үлемдән саҡ тороп ҡалды.

#### 3


Саф иман

1Имандаштарым,[†] инде шуны әйтәм: Раббыла[†] ҡыуаныс табығыҙ. Бер үк нәмәләр тураһында яҙыу миңә мәшәҡәт тыуҙырмай, ә һеҙҙе был күп бәләләрҙән һаҡлар[+]. 2Эт әҙәмдәрҙән һаҡланығыҙ! Яуызлыҡ ҡылыусыларҙан һаҡланығыҙ! Дөрөҫ булмаған сөннәтләүҙе талап итеүселәрҙән һаҡланығыҙ![+] 3Ысын сөннәтлеләр – беҙ, тән йолаларына таяныусылар түгел, ә Аллаға Уның Рухы менән ғибәҙәт ҡылыусылар һәм Ғайса Мәсих[†] менән ғорурланыусылар[+]. 4Мин үҙем дә ундай йолаларға таяна алыр инем. Әгәр башҡа берәү тән йолаларына таянырға теләй икән, минең быға нигеҙем нығыраҡ[+]. 5[+]Мин тыуғас, һигеҙенсе көндә үк сөннәткә ултыртылғанмын, Исраил[†] халҡынанмын, Бинйәмин ырыуынанмын, ғивриҙәрҙән[†] тыуған ғивримен, ҡанун[†] буйынса фарисей[*],[+] 6ашҡынып Мәсих берҙәмлеген эҙәрлекләнем, ҡанун талаптарын үтәү буйынса намыҫым да таҙа булды[+].

7Элек үҙем өсөн табыш тип һанаған нәмәләрҙең Мәсих хаҡына юғалтыу икәнлеген әле килеп аңланым. 8-9Улай ғына ла түгел, Раббым Ғайса Мәсихте танып белеүҙе мин берҙән-бер табыш тип һанайым һәм башҡа бөтә нәмәләрҙе лә юғалтыу тип уйлайым. Мәсихкә эйә булыу һәм Унда үҙемде табыу өсөн, мин бар нәмәне сүп-сарға иҫәпләп, уларҙан Мәсих хаҡына баш тарттым. Минең аҡланыуым ҡанунды үтәүгә түгел, ә Мәсихкә булған иманыма нигеҙләнгән, тимәк, был – иман аша Алланан килгән аҡланыу[+][+]. 10Мин Мәсихтең Үҙен танырға, Уның үленән терелеү ҡөҙрәтен белергә, ғазаптарын уртаҡлашырға һәм Мәсихтең үлемендә Уға оҡшарға теләйем[+]. 11Шулай мин үленән терелеремә лә өлгәшермен тип өмөтләнәм.


Маҡсатҡа ынтылыу

12Быға өлгәштем йәки камиллаштым тип әйтмәйем, әммә Ғайса Мәсих миңә эйә булғанға күрә мин дә шуға эйә булырға тырышам[+]. 13Имандаштар, мин маҡсатыма өлгәштем тип һанамайым. Ә бары тик үткәнемде онотоп алға ынтылам, 14маҡсатыма – Алла[†] мине күктән Ғайса Мәсихтә алырға саҡырған бүләккә ашҡынам[+]. 15Беҙгә, рухи яҡтан өлгөрөп еткәндәргә, шундай фекерҙә булыу зарур. Әгәр берәй нәмәлә башҡасараҡ фекер йөрөтһәгеҙ, Алла уны ла һеҙгә асып бирер[+]. 16Бары тик өлгәшкәндәребеҙгә ярашлы йәшәйек.

17Имандаштар, минән өлгө алығыҙ һәм беҙ күрһәткән өлгө буйынса йәшәүселәргә иғтибар итегеҙ[+]. 18Күптәр Мәсихтең арҡысаҡтағы[†] үлеменә дошман булып йәшәй бит. Был хаҡта мин һеҙгә байтаҡ һөйләнем, хәҙер хатта күҙ йәштәрем аша әйтәм. 19Уларҙың ахыры – һәләкәт, уларҙың аллаһы – ҡорһаҡ, улар оялырға кәрәк булған урында маҡтана. Улар бары тик донъя мәшәҡәттәре тураһында ғына уйлай[+]. 20Беҙҙең ватаныбыҙ – күктә. Ҡотҡарыусыны,[†] Раббыбыҙ Ғайса Мәсихте беҙ күктән көтәбеҙ[+]. 21Ул беҙҙең көсһөҙ тәнебеҙҙе үҙгәртер һәм Үҙенә бөтә нәмәне буйһондора алырлыҡ ҡеүәте менән Үҙенең шөһрәтле[†] тәненә оҡшаш итер[+].

#### 4


Өгөт-нәсихәттәр

1Шулай итеп, ҡәҙерле һәм һөйөклө имандаштарым,[†] һеҙ минең шатлығым һәм дан тажым, Раббыла[†] ныҡ тороғоҙ, һөйөклөләрем! 2Әүәдиә менән Сүнтүхәнең – икеһенең дә Раббыныҡы булыуҙары хаҡына татыулашыуҙарын ялбарам[+]. 3Тоғро көрәштәшем, һинән дә үтенеп һорайым, минең менән, шулай уҡ Клемес һәм исемдәре тормош китабына яҙылған башҡа хеҙмәттәштәрем менән Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] таратыу хаҡына көрәшкән ошо ҡатындарға ярҙам ит[+]. 4Раббыла һәр ваҡыт ҡыуаныс табығыҙ. Ҡабатлап әйтәм: ҡыуаныс табығыҙ![+] 5Башҡаларға яғымлы булыуығыҙ бөтә кешеләргә лә билдәле булһын. Раббы[†] яҡынлаша[+]. 6[+]Бер нәмә тураһында ла борсолмағыҙ, әммә доға ҡылғанда ла, үтенес белдергәндә лә Алла[†] алдында үтенестәрегеҙҙе шөкөр итеп белдерегеҙ[+]. 7Шулай булһа, әҙәм аҡылы етмәҫтәй, бар нәмәнән юғары булған Алла именлеге йөрәктәрегеҙҙе һәм уй-фекерҙәрегеҙҙе Ғайса Мәсихтә һаҡлар[+]. 8Ниһайәт, имандаштарым, уйҙарығыҙҙы хәҡиҡәткә, ихтирамға, ғәҙеллеккә, сафлыҡҡа, яратыуға, һоҡланыуға, ҡыҫҡаһы, әҙәпкә һәм маҡтауға лайыҡлы эштәргә йүнәлтегеҙ. 9Минән өйрәнгән, отоп алған һәм ишетеп-күргәндәрегеҙҙең барыһын да башҡарығыҙ, шул ваҡытта именлек Аллаһы һеҙҙең менән булыр[+].


Бүләктәр өсөн рәхмәт белдереү

10Һеҙҙең минең хаҡта яңынан ҡайғырта башлауығыҙға Раббыла ихлас ҡыуанам. Әлбиттә, һеҙ элек тә минең хаҡта хәстәрлек күрергә теләнегеҙ, әммә мөмкинлегегеҙ сикле ине. 11Был хаҡта мин мохтажлығым булғандан әйтмәйем, сөнки булғаны менән ҡәнәғәтләнергә өйрәндем[+]. 12Мин фәҡирлектә лә, муллыҡта ла йәшәй беләм: туҡмынмы йәки асмынмы, муллыҡтамы, мохтажлыҡ кисерәмме – һәр ваҡыт һәм төрлө хәлдәрҙә лә ҡәнәғәт булырға өйрәндем[+]. 13Мин үҙемә ҡеүәт биреүсе Ғайса Мәсихтә барыһын да булдыра алам[+]. 14Шулай ҙа, минең хәсрәттәремде уртаҡлашып, һеҙ яҡшы эшләнегеҙ[+].

15Һеҙ үҙегеҙ, Филиппойҙа йәшәүселәр, беләһегеҙ, Һөйөнөслө Хәбәр таратып, Македониянан киткәс, һеҙҙән башҡа бер генә имандаштар берҙәмлегенән[†] дә хеҙмәтем өсөн матди ярҙам алманым. 16Һеҙ иһә, ихтыяжымды ҡәнәғәтләндереү өсөн, хатта Тессалоникела булған сағымда ла бер нисә тапҡыр ярҙам ебәрҙегеҙ[+]. 17Быны мин бүләк өмөт иткәндән әйтмәйем, ә Алла алдында табыштарығыҙҙың һеҙҙең файҙаға ишәйеүен генә теләйем[+]. 18Мин бөтә нәмәне лә тулыһынса, хатта артығы менән алдым. Әпәфродитос аша һеҙ ебәргәндәрҙең барыһын да алдым һәм тулыһынса тәьмин ителдем. Улар хуш еҫле, Алла күңеленә ятышлы, Уға яраҡлы ҡорбан.[†][+] 19Аллам һеҙҙең бар ихтыяждарығыҙҙы Ғайса Мәсих[†] аша данлы байлығынан ҡәнәғәтләндерәсәк![+] 20Атабыҙ Аллаға мәңгенән-мәңгегә дан булһын! Амин.


Сәләмләүҙәр

21Ғайса Мәсихтә изгеләрҙең[†] һәр береһен сәләмләгеҙ. Минең менән бергә булған имандаштарыбыҙ һеҙҙе сәләмләй[+]. 22Һеҙҙе бөтә имандаштар, бигерәк тә ҡайсар һарайында хеҙмәт итеүселәр сәләмләй[+]. 23Раббы Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте[†] һеҙҙең рухығыҙ менән булһын.

### Колоссайҙарға

#### Колоссайҙарға

Колоссайҙарға


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Инеш һүҙ


Паулустан колоссайҙарға хат

Был хатты Паулус төрмәнән яҙа. Паулус Колоссайҙағы имандаштарҙы күреп белмәй, был берҙәмлек Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләгән икенсе берәү тарафынан ойошторолған була. Йөкмәткеһе менән хат Паулустың Эфестарға яҙған хатына оҡшаш.

Фругия өлкәһендә (хәҙерге Төркиәнең көнбайышы) урынлашҡан Колоссай ҡалаһында төрлө мәжүси диндәр таралған була. Урындағы имандаштар берҙәмлегенә лә мәсихселәр иманы менән бер уртаҡлығы булмаған ялған тәғлимәт үтеп инә. Ҡайһы берәүҙәр, ҡотолоу өсөн махсус белемгә эйә булыу зарур, ә ул белемгә бик һирәк аҡыл эйәләре генә эйә, тип өйрәтә. Улар өйрәтеүенсә, Аллаға ярар өсөн бөтә матди нәмәләрҙән азат булырға һәм билдәле бер йолаларҙы башҡарырға кәрәк.

Был ялған тәғлимәт тураһында белгәс, Паулус Колоссайҙағы имандаштарҙы Ғайса Мәсихкә хаҡ иманда нығытыу маҡсатында уларға хат яҙа. Паулус кешеләрҙе Алла менән татыулаштырған Ғайса Мәсихтең хеҙмәте, үлеүе һәм терелеүе тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙең тәрән аҡыл икәнлеген күрһәтә. Шунлыҡтан имандаштарҙы диндең йолалы яғы ул тиклем ныҡ борсорға тейеш түгел, Аллаға ышаныу һәм бер-береңә булған мөхәббәт улар өсөн мөһимерәк.

#### 1

1Алланың ихтыяры менән Ғайса Мәсихтең[†] илсеһе[†] Паулустан һәм имандашыбыҙ[†] Тимоҫеустан[+] 2Алланың Колоссайҙа йәшәүсе изге[†] халҡына, Ғайса Мәсихтәге[†] тоғро имандаштарыма сәләм. Атабыҙ Алланан мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын!


Рәхмәт доғаһы

3Һеҙҙең хаҡҡа доға ҡылғанда Аллаға, Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең Атаһына, һәр ваҡыт рәхмәт әйтәбеҙ,[+] 4сөнки Ғайса Мәсихкә иманығыҙ һәм Алланың бөтә изгеләренә булған мөхәббәтегеҙ тураһында ишеттек. 5Һеҙҙең иманығыҙ һәм мөхәббәтегеҙ күктәрҙә һеҙгә әҙерләнгән өмөтөгөҙгә нигеҙләнгән. Ул өмөт хаҡында һеҙ быға тиклем хәҡиҡәт һүҙендә – Һөйөнөслө Хәбәрҙә[†] ишеттегеҙ[+]. 6Һеҙгә килеп еткән Һөйөнөслө Хәбәр, һеҙ уны ишетеп, Алла[†] мәрхәмәте тураһындағы хәҡиҡәтте аңлаған көнөгөҙҙән башланғандағы кеүек, бөтә донъяла тарала бара һәм уңышҡа өлгәшә[+]. 7Алланың мәрхәмәте тураһында һеҙ яратҡан хеҙмәттәшебеҙ Әпәфрастан ишеттегеҙ. Ул – Мәсихтең һеҙҙең хаҡҡа тоғро хеҙмәтсеһе[+]. 8Алла Рухынан килгән мөхәббәтегеҙ тураһында ла беҙгә ул хәбәр итте.

9Шуға күрә, ошо хәбәрҙе ишеткән көндән башлап, беҙ ҙә, Изге Рух тарафынан бирелгән бөтә аҡыл һәм аң менән Алла ихтыярын тулыһынса танып белеүегеҙҙе теләп, һеҙҙең хаҡҡа үтенеүҙән һәм доға ҡылыуҙан[†] туҡтамайбыҙ[+]. 10Һәр изгелекле эшегеҙ уңыш килтереп, Алланы танып белеүегеҙ артҡандан-арта барып, Раббыға лайыҡлы йәшәүегеҙҙе һәм эштәрегеҙ менән Уға хуш килерлек булыуығыҙҙы теләп доға ҡылабыҙ[+]. 11Түҙемле һәм сабыр булыуығыҙҙы теләп, Уның шөһрәтенең[†] ҡөҙрәте һеҙҙе нығытһын[+]. 12Яҡтылыҡ батшалығында Алла Үҙенең изге халҡына вәғәҙә иткәндән өлөш алырға һеҙҙе лайыҡлы иткәнгә Атабыҙға ҡыуанып рәхмәт әйтегеҙ. 13Ул беҙҙе ҡараңғылыҡ хакимлығынан ҡотҡарҙы һәм Үҙенең ҡәҙерле Улының батшалығына алып инде[+]. 14Беҙ Уның Улы аша йолоп алынабыҙ, гонаһтарыбыҙ[†] ғәфү ителә[+].


Мәсих һәм Уның хеҙмәте

15Мәсих – күҙгә күренмәгән Алланың һыны һәм Ул Алла яратҡандарҙың бөтәһенән дә алдараҡ булған беренсе ине[+]. 16Күктә һәм ерҙә булған, күренгән һәм күренмәгән нәмәләрҙең барыһы ла Уның аша яратылған: етәксе көстәр ҙә, ҡеүәттәр ҙә, башлыҡтар ҙа, хакимдар ҙа – бөтөнөһө лә Уның аша һәм Уның өсөн яратылған[+]. 17Мәсих бар нәмәнән дә алдараҡ булған, бөтә нәмәне Ул тотоп тора. 18Ул – тәндең башы, тән иһә – Уға инаныусылар берҙәмлеге. Ул – бөтә нәмәлә лә беренсе булыу өсөн башланғыс, үлеләрҙән тәүге булып терелгән[+]. 19Алла Үҙенең бөтә тулылығының Мәсихтә йәшәүен,[+] 20Уның арҡысаҡта[†] түгелгән ҡаны аша тыныслыҡ урынлаштырып, ерҙә һәм күктә булған бөтә нәмәне Уның аша Үҙе менән татыулаштырыуҙы ҡулай күрҙе[+].

21Һеҙҙе лә, уйҙарығыҙ һәм яман эштәрегеҙ арҡаһында ҡасандыр Алланан алыҫ торған һәм дошман булғандарҙы,[+] 22әле Үҙе алдында изге, кәмселекһеҙ һәм ғәйепһеҙ тормош алып барыусы итеп ҡуйыу өсөн, Мәсихтең кеше тәнендәге үлеме аша Үҙе менән татыулаштырҙы[+]. 23Тик һеҙ, иманығыҙҙың нигеҙендә ныҡлы һәм ҡаҡшамаҫ булып, үҙегеҙ ишеткән Һөйөнөслө Хәбәр биргән өмөттән ситләшмәгеҙ. Ул донъялағы һәр йән эйәһенә вәғәзләнгән һәм мин, Паулус, Уның хеҙмәтсеһе булдым[+].


Паулустың имандаштар берҙәмлегенә хеҙмәт итеүе

24Әле мин һеҙҙең хаҡҡа кисергән михнәттәремә һөйөнәм һәм Мәсихтең Үҙенең тәне булған берҙәмлек[†] хаҡына кисергән ғазаптарын үҙемдең тәнемдә тулыландырам[+]. 25Мин Алла ҡушыуы буйынса имандаштар берҙәмлеге хеҙмәтсеһе булдым. Алла һүҙен тулыһынса вәғәзләү өсөн, был эш миңә Уның тарафынан һеҙҙең хаҡҡа йөкмәтелде[+]. 26Был һүҙ быуаттар буйы быуындан-быуынға йәшерелеп килгән сер ине, хәҙер иһә Алланың изге халҡына асылды[+]. 27Алла уларға был серҙең ни тиклем бай һәм бөйөк булыуын бөтә халыҡтар араһында белдерергә теләне. Сер шунда: Мәсих – һеҙҙә, Ул – Алла шөһрәтен уртаҡлашыуға өмөтөгөҙ![+] 28Беҙ тик Мәсих тураһында ғына вәғәзләйбеҙ. Һәр кемде Мәсихтә рухи яҡтан өлгөрөп етеп, Алла алдына ҡуйыу өсөн, һәр береһенә булған аҡылыбыҙ менән нәсихәт бирәбеҙ һәм өйрәтәбеҙ. 29Ошо маҡсатҡа өлгәшеү өсөн, Мәсихтең миндәге ҡеүәтле эш иткән көсө ярҙамында көрәшеп, үҙ-үҙемде аямайынса хеҙмәт итәм[+].

#### 2

1Һеҙҙең өсөн дә, Лаодикеялағы имандаштар,[†] шулай уҡ мине күреп белмәгәндәр хаҡына ла ниндәй көрәш алып барыуымды белһәгеҙ ине. 2Улар мөхәббәттә берләшеп, рухтары күтәрелһен һәм һәр яҡлап тәрән һәм бай белемле булһындар, шулай Алланың серен, йәғни Мәсихте[†] белһендәр ине[+]. 3Мәсихтә[†] аҡыл менән белемдең бөтә хазинаһы йәшеренгән[+]. 4Быны мин берәйһе һеҙҙе матур һүҙҙәр менән юлдан яҙҙырмаһын өсөн әйтәм[+]. 5Тәнем менән янығыҙҙа булмаһам да, йәнем менән янығыҙҙамын, һеҙҙәге тәртипте һәм Мәсихкә булған иманығыҙҙың ныҡлығын күреп ҡыуанам[+].


Мәсихтәге яңы тормош

6Ғайса Мәсихте бөйөк Хаким итеп ҡабул иткәнһегеҙ икән, Мәсихтә йәшәүегеҙҙе дауам итегеҙ[+]. 7Унда тамыр йәйегеҙ һәм төпләнегеҙ, үҙегеҙгә өйрәтелгән иман буйынса нығынығыҙ һәм рәхмәтле булыу һеҙҙе солғап алһын[+]. 8Һаҡ булығыҙ: һеҙҙе берәйһе Мәсихкә түгел, ә әҙәм йолаларына һәм донъяның идара итеүсе көстәренә нигеҙләнгән буш һәм ялған фәлсәфә ҡороу менән ҡол итмәһен[+]. 9Сөнки Илаһилыҡтың бөтә тулылығы Мәсихтә кәүҙәләнеп йәшәй[+]. 10Бөтә етәкселәрҙең һәм хакимдарҙың башы булған Мәсихтә һеҙ ҙә тулы тормошҡа эйә булдығыҙ[+]. 11Мәсихтә булып, һеҙ кеше ҡулы башҡарған сөннәт менән түгел, ә Мәсих сөннәте менән сөннәтләндегеҙ. Шуның менән һеҙ гонаһлы[†] тәбиғәтегеҙҙең хакимлығынан азат ителдегеҙ[+]. 12Һыуға сумдырылған саҡта Уның менән бергә күмелдегеҙ һәм, Уны үленән терелткән Алланың ҡөҙрәтенә ышаныу арҡаһында, Уның менән бергә терелдегеҙ[+]. 13Һеҙ гонаһтарығыҙ һәм сөннәтле булмауығыҙ арҡаһында үле инегеҙ, ә Алла[†], бөтә гонаһтарыбыҙҙы ярлыҡап, һеҙгә Мәсих менән бергә йәшәү бирҙе[+]. 14Ул талаптары менән беҙгә ҡаршы булған бурыстарыбыҙ исемлеген юйҙы һәм, арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡлап, бөтөнләй юҡҡа сығарҙы[+]. 15Етәкселәрҙе һәм хакимлыҡ итеүселәрҙе көсөнән яҙҙырып хурлыҡҡа ҡалдырҙы һәм Мәсихтә улар өҫтөнән тантана итте[+].

16Шулай итеп, ризыҡ йәки эсемлек, йәки ниндәй булһа ла байрам, йә яңы ай, йә шәмбе көндәрен[†] нисек тотоуығыҙ өсөн бер кем дә һеҙҙе хөкөм итмәһен[+]. 17Былар барыһы ла – киләсәктә була торғандың күләгәһе генә, ә ысынбарлыҡ – Мәсихтә[+]. 18Яһалма тыйнаҡлыҡтан һәм фәрештәләргә[†] табыныуҙан ләззәт табыусы кешеләрҙең береһе лә һеҙҙе бүләк алыу хоҡуғынан мәхрүм итмәһен. Ундай кеше үҙе күргәндәр менән ғорурлана, кешелек аҡылының буш уйҙары уны маһайыусан итә. 19Ул Мәсихтән, тәндең башынан, айырылған. Ә баш бөтә тәнде тотоп тора һәм тән, быуындар, һеңерҙәр аша үҙ-ара беркетелеп, нығытылып, Алланың ниәтенә ярашлы үҫә[+].


Мәсих менән бергә үлеү һәм иманлы йәшәү

20Мәсих менән бергә үлеп, донъяның идара итеүсе көстәренән ҡотолғанһығыҙ икән, ни өсөн һаман ошо донъяның кешеләре кеүек уларҙың ҡағиҙәләренә буйһонаһығыҙ:[+] 21«Ҡағылма», «Татыма», «Теймә»[+]? 22Ҡулланылғандан һуң улар юҡҡа сыға, был ҡағиҙәләрҙе һәм тәғлимәттәрҙе бары тик кеше уйлап сығарған[+]. 23Был ҡағиҙәләр тышҡы яҡтан үҙҙәре булдырған тәҡүәлектә,[†] яһалма тыйнаҡлыҡта һәм тәнгә ҡарата аяуһыҙлыҡта аҡыллы тойолһа ла, ысынында кешенең әҙәмсә нәфсеһенә ҡаршы тора алмайҙар.

#### 3

1Тимәк, һеҙ Мәсих[†] менән бергә терелтелгәнһегеҙ икән, күктәге нәмәләргә ынтылығыҙ, унда Мәсих Алланың уң яғында ултыра[+]. 2Уйҙарығыҙҙы ерҙәге нәмәләргә түгел, ә күктәге нәмәләргә йүнәлтегеҙ, 3сөнки һеҙ үлдегеҙ, ә тормошоғоҙ Мәсих менән бергә Аллала йәшеренгән[+]. 4Һеҙҙең тормошоғоҙ – Мәсих, Ул килгәндә һеҙ ҙә Уның данын уртаҡлашып, Уның менән бергә килерһегеҙ[+].


Иҫке һәм яңы тормош

5Шулай булғас, үҙегеҙҙең донъяуи теләктәрегеҙҙе: енси аҙғынлыҡты, әшәкелекте, нәфсене, яман теләктәрҙе һәм ялған илаһтарға табыныуға тиң булған ҡомһоҙлоҡто бөтөрөгөҙ[+]. 6Бына ошолар өсөн тыңлауһыҙ кешеләргә Алла[†] асыуы төшә лә инде[+]. 7Быларҙы эшләгәндә ҡасандыр һеҙ ҙә шундай йәшәү рәүеше алып бара инегеҙ[+]. 8Ә хәҙер быларҙың бөтәһенән дә: асыуҙан да, ярһыуҙан, уҫаллыҡтан, яман теллелектән, әҙәпһеҙ һүҙҙәрҙән дә ҡотолоғоҙ[+]. 9Бер-берегеҙгә ялған һөйләмәгеҙ, һеҙ ҡылған ғәмәлдәрегеҙ менән үҙегеҙҙән, кейемегеҙҙе сискәндәй, элекке кешене сисеп ташланығыҙ[+] 10һәм яңы кеше булып кейендегеҙ. Яңы кеше үҙен яратҡан Аллаға оҡшап үҙгәреп тора һәм Уны ысынлап танып белеүгә табан ынтыла[+]. 11Унда инде йәһүд булмағандар һәм йәһүдтәр ҙә, сөннәтлеләр һәм сөннәтһеҙҙәр[†] ҙә, ҡырағайҙар һәм скифтар ҙа, ҡолдар һәм иреклеләр ҙә юҡ – әммә Мәсих һәммәһе лә һәм барыһында ла[+].

12Шуға ла һеҙ, Алла тарафынан һайланған кешеләр, Уның изгеләре[†] һәм һөйөклөләре булараҡ, шәфҡәтле, яҡшы күңелле, тыйнаҡ, баҫалҡы, сабыр булығыҙ[+]. 13Бер-берегеҙгә ҡарата сабырлыҡ күрһәтегеҙ һәм, үпкәгеҙ булһа, ғәфү итә белегеҙ. Раббы[†] һеҙҙе ғәфү иткән кеүек, һеҙ ҙә бер-берегеҙҙе ғәфү итегеҙ[+]. 14Был сифаттарҙың бөтәһенә лә мөхәббәт өҫтәгеҙ, ул, барыһын да берләштереп, камиллыҡҡа еткерәсәк[+]. 15Йөрәктәрегеҙҙә Мәсих именлеге хакимлыҡ итһен. Һеҙ, бер тәндең ағзалары булып, тап ошо именлеккә саҡырылдығыҙ ҙа инде. Рәхмәтле булығыҙ![+] 16Мәсих һүҙе һеҙҙә мул булып, бер-берегеҙҙе зирәк аҡыл менән өйрәтегеҙ һәм нәсихәт бирегеҙ, мәҙхиәләр, маҡтау шиғырҙары һәм рухи йырҙар йырлап, күңелегеҙҙән Аллаға рәхмәт әйтегеҙ[+]. 17Нимә генә эшләһәгеҙ ҙә, һөйләһәгеҙ ҙә – бөтөнөһөн дә Раббы Ғайса исеменә таянып, Уның аша Атабыҙ Аллаға шөкөр итеп эшләгеҙ[+].


Яңы тормошта шәхси мөнәсәбәттәр

18[•]Ҡатындар, Раббыға инаныусыларҙа ҡабул ителгәнсә, ирҙәрегеҙгә буйһоноғоҙ[+]. 19Ирҙәр, ҡатындарығыҙҙы яратығыҙ һәм уларға ҡарата ҡырыҫ булмағыҙ[+]. 20Балалар, бөтә нәмәлә лә ата-әсәләрегеҙҙе тыңлағыҙ, сөнки был Раббыға ҡыуаныс килтерә[+]. 21Атайҙар, балаларығыҙ күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәһен өсөн, уларҙы рәнйетмәгеҙ.

22Ҡолдар, донъялағы хужаларығыҙға бөтә нәмәлә лә буйһоноғоҙ, ярамһаҡтар кеүек күҙ буяу өсөн генә түгел, ә Алланан ҡурҡып, ысын күңелдән хеҙмәт итегеҙ[+]. 23Нимә генә эшләһәгеҙ ҙә, кешеләр өсөн түгел, ә Раббы өсөн эшләгән кеүек ихлас күңелдән башҡарығыҙ. 24Раббынан бүләккә Үҙе вәғәҙә иткәндән өлөштө алырығыҙҙы беләһегеҙ, шуға күрә һеҙ Раббы Мәсихкә хеҙмәт итәһегеҙ[+]. 25Дөрөҫ эшләмәүселәр ҡылған хаҡһыҙлығы өсөн тейешен аласаҡ, Раббы алдында бөтәһе лә бер тигеҙ[+].

#### 4

1Хужалар, күктәрҙә үҙегеҙҙең дә Хужағыҙ барлығын иҫтә тотоп, ҡолдарығыҙға ҡарата намыҫлы һәм ғәҙел булығыҙ.


Өгөт-нәсихәттәр

2Арымай-талмай доға ҡылығыҙ. Доға ҡылғанда уяу булығыҙ һәм Аллаға шөкөр итегеҙ[+]. 3Мәсихтең[†] сере тураһында хәбәр итеү өсөн Алла[†] беҙгә ишек асһын тип, беҙҙең хаҡҡа ла доға ҡылығыҙ, мин шул хәбәр өсөн тотҡонлоҡтамын[+]. 4Минең кешеләргә ул серҙе тейешенсә аса алыуымды теләп доға ҡылығыҙ. 5Ят кешеләр менән, һәр уңайлы мөмкинлектән файҙаланып, аҡыллы мөғәмәлә итегеҙ[+]. 6Һүҙегеҙ һәр ваҡыт яғымлы, мауыҡтырғыс, тоҙ һалынған булһын, һәр кешегә нисек яуап бирергә кәрәклеген белегеҙ[+].


Сәләмдәр

7[•]Минең турала һеҙгә ҡәҙерле имандашыбыҙ,[†] тоғро хеҙмәтсе һәм Раббы[†] эшендә хеҙмәттәшем Тухикус барыһын да һөйләп бирер[+]. 8Мин уны һеҙгә хәлебеҙҙе хәбәр итеү һәм күңелдәрегеҙҙе күтәреү маҡсаты менән ебәрәм[+]. 9Уны тоғро һәм ҡәҙерле имандашыбыҙ, яҡташығыҙ Онесимус менән бергә ебәрәм. Улар һеҙгә бындағы хәлдәр тураһында бөтәһен дә һөйләр[+]. 10Минең менән бергә тотҡонда булған Аристархос та, Барнабастың ике туғаны Маркус та сәләм ебәрә. Уның тураһында, әгәр янығыҙға килһә, ҡабул итегеҙ, тигән әмер алдығыҙ[+]. 11Һеҙҙе Юстос ҡушаматлы Йеһошуағ та сәләмләй. Улар – миңә күңел йыуанысы, хеҙмәттәштәрем араһында Алла Батшалығы[†] өсөн минең менән хеҙмәт итеүсе берҙән-бер йәһүдтәр[+]. 12Һеҙгә Ғайса Мәсихтең ҡоло, яҡташығыҙ Әпәфрас та сәләм тапшыра. Ул һеҙҙең Алланың тулы ихтыярынса рухи яҡтан өлгөрөп еткән һәм иманда ныҡлы булыуығыҙ өсөн һәр ваҡыт доға ҡылып көрәшә[+]. 13Мин уның һеҙҙең хаҡҡа, шулай уҡ Лаодикея менән Һиераполистағы имандаштар хаҡына бик ауыр хеҙмәт башҡарыуына шаһитмын. 14Һеҙгә ҡәҙерле табип Лукас менән Демас та сәләм тапшыра[+]. 15Лаодикеялағы имандаштарыбыҙға, шулай уҡ Нумфаға, уның өйөндә йыйыла торған берҙәмлеккә[†] лә сәләм әйтегеҙ[+].

16Был хатты уҡығас, уны Лаодикеялағы берҙәмлеккә лә тапшырығыҙ, унда ла уҡыһындар. Лаодикеяға ебәрелгән хатты иһә үҙегеҙ ҙә уҡығыҙ[+]. 17Архиппусҡа: «Иғтибарлы бул! Раббынан ҡабул иткән хеҙмәтте аҙағына тиклем үтә», – тип еткерегеҙ[+].

18Был сәләмде мин, Паулус, үҙ ҡулым менән яҙам. Минең тотҡонда икәнлегемде онотмағыҙ. Мәрхәмәт[†] һеҙҙең менән булһын[+].

### І Тессалоникеларға

#### І Тессалоникеларға

І Тессалоникеларға


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Инеш һүҙ


Паулустан тессалоникеларға беренсе хат

Тессалонике Македония провинцияһының баш ҡалаһы була, Паулус унда Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләй. Был ҡала (Салоника) әле лә бар, ул Грецияның төньяғында урынлашҡан. Паулусҡа ҡаршылар уны Тессалоникенан китергә мәжбүр итһә лә, ул имандаштар тураһында хәстәрлек күреүҙән туҡтамай. Ул ярҙамсыһы Тимоҫеусты Коринҫостан Тессалоникелағы имандаштар берҙәмлегенең хәлен белешергә ебәрә. Тимоҫеус һәйбәт хәбәрҙәр менән ҡайта: ҡалала имандаштарҙы эҙәрләһәләр ҙә, улар Ғайса Мәсихкә булған иманда ныҡлы торалар.

Шулай ҙа Паулус уларҙың иманын нығытыу, гонаһлы тормошто еңеү һәм уға ҡарата тыуған шик-шөбһәне таратыу кәрәк тип һанай. Улар араһындағы мәрхүм яҡындары тураһында ҡайғырғандарҙы йыуатыр өсөн Паулус Ғайса Мәсихтең икенсе тапҡыр киләсәге һәм үлгәндәрҙең тереләсәге тураһында ентекләп һөйләй.

#### 1

1Тессалоникелағы имандаштар берҙәмлегенә,[†] Атабыҙ Аллала һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтә[†] булғандарға Паулустан, Силуандан һәм Тимоҫеустан сәләм. Һеҙгә мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын![+]


Тессалоникеларҙың тормошо һәм иманы

2Беҙ һәр ваҡыт, доғаларыбыҙҙа һеҙҙе иҫкә алып, бөтәгеҙ өсөн дә Аллаға рәхмәттәр әйтәбеҙ[+]. 3Һеҙҙең иманлы[†] эштәрегеҙҙе, мөхәббәт менән һуғарылған хеҙмәтегеҙҙе һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихкә[†] өмөт бағлап ныҡ тороуығыҙҙы Атабыҙ Алла[†] алдында һәр ваҡыт иҫебеҙҙә тотабыҙ. 4Имандаштар, Алла һеҙҙе ярата, Уның һеҙҙе һайлап алғанын беҙ беләбеҙ,[+] 5сөнки беҙҙең Һөйөнөслө Хәбәребеҙ[†] һеҙгә һүҙ аша ғына түгел, ә Изге[†] Рухтың ҡөҙрәте һәм тәрән ышаныуыбыҙ аша барып етте. Был һеҙгә билдәле, сөнки беҙ бергә ваҡытта һеҙҙең өсөн нисек йәшәгәнебеҙҙе беләһегеҙ[+]. 6Һәм һеҙ, беҙҙе һәм Раббыны өлгө итеп алып, күп ғазаптар кисерһәгеҙ ҙә, был Хәбәрҙе Изге Рухтан килгән ҙур шатлыҡ менән ҡабул иттегеҙ[+]. 7Шулай итеп, һеҙ Македония һәм Ахая өлкәләрендә йәшәүсе бөтә иманлыларға өлгө булдығыҙ.

8Раббы[†] һүҙе һеҙҙең аша Македония һәм Ахая өлкәләрендә ишетелде, ул ғына ла түгел, һеҙҙең Аллаға булған иманығыҙ тураһында ла һәр ерҙә билдәле. Шулай булғас, нимәлер һөйләүҙең кәрәге лә юҡ. 9-10Һеҙҙең арала булыуыбыҙҙың һөҙөмтәһе тураһында кешеләр үҙҙәре үк һөйләй. Шулай уҡ тере һәм хаҡ Аллаға хеҙмәт итеү һәм күктәрҙән Уның Улын көтөп алыу өсөн, үҙҙәре табынған ялған илаһтарҙан баш тартып, Аллаға йөҙ бороуығыҙ тураһында ла хәбәр итәләр. Алла Үҙ Улы Ғайсаны үленән терелтеп алды. Ғайса беҙҙе Алланың яҡынлашып килгән асыуынан ҡотҡарасаҡ[+][+].

#### 2


Паулустың Тессалоникелағы хеҙмәте

1Һеҙ үҙегеҙ беләһегеҙ бит, имандаштар,[†] эргәгеҙгә килеүебеҙ файҙаһыҙ булманы. 2Белеүегеҙсә, бынан алда Филиппойҙа ғазаптар сигеп, мәсхәрәләр аша үтһәк тә, Аллабыҙҙан ҡыйыулыҡ алып, ҡаршылыҡтарға бирешмәй, Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] һеҙгә еткерҙек[+]. 3Һөйләгәндәребеҙҙә яңылышлыҡ та, ҡара ниәт тә, ялған да юҡ[+]. 4Кешеләргә ярарға тырышып түгел, ә йөрәктәребеҙҙе һынаған һәм Һөйөнөслө Хәбәрҙе таратырға беҙҙе лайыҡлы тип тапҡан Алла[†] ихтыярынан сығып һөйләйбеҙ[+]. 5Белеүегеҙсә, алдығыҙҙа беҙ бер ҡасан да ярамһаҡланманыҡ, үҙ мәнфәғәтебеҙҙән сығып әйтмәнек. Алла Үҙе шаһит![+] 6Һис кемдән – һеҙҙән дә, башҡаларҙан да дан-шөһрәт[†] көтмәнек[+]. 7Мәсихтең[†] илселәре[†] булараҡ, үҙебеҙҙең абруйҙы файҙалана ала инек, ләкин беҙ һеҙгә наҙлы булдыҡ. Әсә кеше үҙ сабыйҙарын хәстәрләгән кеүек, 8һеҙгә лә Алланың Һөйөнөслө Хәбәрен еткереү генә түгел, ғүмеребеҙҙе бирергә лә әҙер инек. Һеҙҙе шул тиклем ныҡ яраттыҡ[+].

9Һеҙ иһә, имандаштар, беҙҙең ниндәй хеҙмәт һәм көс һалыуыбыҙҙы хәтерләйһегеҙ: һеҙгә Алланың Һөйөнөслө Хәбәрен таратҡан саҡта, берегеҙгә лә ауырлыҡ һалмаҫҡа тырышып, көнө-төнө эшләнек[+]. 10Һеҙ иманлылар алдында үҙебеҙҙе ни тиклем изге,[†] ғәҙел һәм эскерһеҙ тотоуыбыҙға һеҙ ҙә, Алла Үҙе лә шаһит. 11Атай кеше үҙ балаларына нисек булһа, беҙҙең дә һәр берегеҙгә ҡарата шулай булғанлығыбыҙҙы беләһегеҙ,[+] 12Үҙ батшалығына һәм дан-шөһрәтенә саҡырыусы Аллаға лайыҡ булырлыҡ итеп йәшәргә өндәп, ышандырып, һеҙҙе өгөтләп йөрөнөк[+].

13Беҙҙән ишеткән Алла һүҙен кешенән килгән хәбәр итеп түгел, ә ысынында нисек булһа, шул көйө – Алла һүҙе итеп ҡабул итеүегеҙ өсөн дә Аллаға һәр ваҡыт рәхмәт әйтәбеҙ. Ул һүҙ һеҙҙә, иман юлындағыларҙа, үҙ эшен алып бара[+]. 14Имандаштар, һеҙ ҙә Йәһүҙиәлә урынлашҡан, Ғайса Мәсихтәге[†] Алла берҙәмлектәре[†] кеүек булдығыҙ, сөнки улар йәһүдтәрҙән нисек яфа сикһә, һеҙ ҙә үҙ милләттәштәрегеҙҙән ыҙа күрҙегеҙ[+]. 15Йәһүдтәр Раббы[†] Ғайсаны ла, пәйғәмбәрҙәрҙе[†] лә үлтерҙе, беҙҙе лә ҡыуып ебәрҙеләр. Улар Аллаға ла ярамай, барса кешеләргә лә ҡаршы[+]. 16Беҙ мәжүсиҙәргә[†] ҡотола алһындар тип аңлатырға тырышабыҙ, ә йәһүдтәр беҙгә ҡамасаулай, шуның өсөн дә улар үҙ гонаһтарының[†] күләмен һәр ваҡыт арттыра бара һәм, ниһайәт, Алла нәфрәте улар өҫтөнә төшә[+].


Паулустың даны һәм шатлығы

17Ә беҙ, имандаштар, аҙ ғына ваҡытҡа айырылышып торһаҡ та, күңелдәребеҙ менән гел бергә булдыҡ һәм ҙур теләк менән күрешергә ынтылып торҙоҡ[+]. 18Эргәгеҙгә барырға теләнек. Мин, Паулус, үҙем дә бер нисә тапҡыр һеҙҙең эргәгә барырға ынтылдым, ләкин Иблис[†] беҙгә ҡамасауланы[+]. 19Раббыбыҙ Ғайса килгән саҡта кем беҙҙең өмөтөбөҙ, шатлығыбыҙ һәм маҡтау тажыбыҙ булыр һуң? Һеҙ түгелме ни[+]? 20Һеҙ – беҙҙең ғорурлығыбыҙ һәм ҡыуанысыбыҙ бит.

#### 3

1Шуға күрә көтөп тора алманыҡ, Афинала үҙебеҙ генә ҡалырға булдыҡ[+] 2-3һәм, эҙәрлекләүҙәр арҡаһында берегеҙ ҙә борсолмаһын өсөн, һеҙҙе нығытырға, иманығыҙҙа дәртләндерергә тигән маҡсат менән Мәсих[†] тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе[†] вәғәзләүендә Алланың хеҙмәттәше булған имандашыбыҙ[†] Тимоҫеусты һеҙҙең янға ебәрҙек. Беҙгә эҙәрлекләүҙәр билдәләнгән, был турала үҙегеҙ ҙә беләһегеҙ[+][+]. 4Беҙ янығыҙҙа булған саҡта уҡ эҙәрлекләүҙәргә дусар буласағыбыҙ хаҡында әйткәйнек. Белеүегеҙсә, шулай булды ла. 5Шуға күрә мин артабан да көтөп тора алманым, Иблистең[†] ҡотҡоһона бирешмәнегеҙме, хеҙмәтебеҙ юҡҡа ғына булмағанмы, тигән хәүеф менән һеҙҙең иманығыҙ тураһында белешергә Тимоҫеусты ебәрҙем[+].

6Ә хәҙер Тимоҫеус эргәгеҙҙән ҡайтты, иманығыҙ һәм һөйөүегеҙ тураһында, шулай уҡ беҙҙең хаҡта һәр ваҡыт яҡшы иҫтәлектәр йөрөтөүегеҙ, беҙҙең кеүек үк күрешергә бик ныҡ теләүегеҙ тураһында яҡшы хәбәр алып килде[+]. 7Был хәбәрҙе ишеткәс, имандаштар, үҙебеҙ кисергән бөтә мохтажлыҡтарға һәм ғазаптарға ҡарамаҫтан, һеҙҙең иманығыҙ менән йыуандыҡ. 8Һеҙҙең Раббыла[†] ныҡ тороуығыҙ беҙгә йәшәргә дәрт өҫтәй. 9Һеҙҙең арҡала Аллабыҙ алдында кисергән ҡыуаныстарыбыҙ өсөн Уға ниндәй генә рәхмәттәр әйтәйек икән! 10Һеҙҙең менән осрашыу һәм иманығыҙҙа ни етешмәһә, шуны биреү өсөн көнө-төнө ысын йөрәктән доға ҡылабыҙ[+].

11Атабыҙ Алла[†] Үҙе һәм Раббыбыҙ Ғайса һеҙҙең эргәгә барыр юлыбыҙҙы турайтһын[+]. 12Беҙҙең һеҙгә булған мөхәббәтебеҙ кеүек, Раббыбыҙ һеҙҙең дә бер-берегеҙгә һәм барлыҡ кешеләргә ҡарата булған һөйөүегеҙҙе көсәйтһен һәм арттырһын[+]. 13Раббыбыҙ Ғайса үҙенең бөтә изгеләре[†] менән килгән саҡта, Атабыҙ Алла алдында һеҙ саф һәм изге булһын өсөн, Раббы[†] йөрәктәрегеҙҙе нығытһын[*][+].

#### 4


Алла теләгәнсә йәшәү

1Ниһайәт, имандаштар,[†] Аллаға ҡулай булһын өсөн, нисек йәшәргә кәрәклеген беҙҙән өйрәндегеҙ. Һеҙ шулай йәшәйһегеҙ, әммә беҙ Раббы[†] Ғайса хаҡына тағы ла ҙурыраҡ уңыштарға өлгәшеүегеҙҙе үтенеп һорайбыҙ,[+] 2сөнки Раббы Ғайса исеменән ниндәй бойороҡтар биреүебеҙҙе беләһегеҙ. 3Алла[†] һеҙҙең изге[†] булыуығыҙҙы, аҙғынлыҡҡа юл ҡуймауығыҙҙы теләй,[+] 4һәр береһе үҙ тәнен изге һәм саф итеп һаҡлай белһен өсөн, 5Алланы танымаған мәжүсиҙәр[†] кеүек аҙғын нәфсегә юл ҡуймағыҙ[+]. 6Был эштәрҙә имандашығыҙҙы алдамағыҙ һәм уға ҡарата яуызлыҡ ҡылмағыҙ, сөнки Раббы былар өсөн Үҙ язаһын бирәсәк. Беҙ был хаҡта әйткәйнек һәм иҫкәрткәйнек. 7Алла беҙҙе шаҡшылыҡҡа түгел, ә изгелеккә саҡырҙы бит[+]. 8Шулай итеп, был бойороҡтарҙы ҡабул итмәүселәр кешене түгел, ә һеҙгә Изге Рухын ебәреүсе Алланы кире ҡаға.

9Имандаштарығыҙҙы яратыу тураһында яҙыуҙың кәрәге юҡ, сөнки Алла һеҙҙең үҙегеҙҙе бер-берегеҙҙе яратырға өйрәтте,[+] 10һәм һеҙ бөтә Македонияла йәшәгән имандаштарығыҙҙы яратаһығыҙ. Имандаштар, үтенеп һорайбыҙ, бер-берегеҙҙе тағы ла нығыраҡ яратһағыҙ ине. 11Беҙ ҡушҡанса, тырышлыҡ һалып тыныс йәшәгеҙ, үҙ эшегеҙ менән шөғөлләнегеҙ һәм эшегеҙҙе үҙ ҡулдарығыҙ менән башҡарығыҙ[+]. 12Шулай итһәгеҙ, ят кешеләр алдында ихтирам ҡаҙанырһығыҙ һәм бер кемдә лә мохтажлыҡ кисермәҫһегеҙ[+].


Раббының килеүе

13Имандаштар, һеҙ өмөттәре булмаған башҡа кешеләр кеүек ҡайғырмаһын өсөн, үлем йоҡоһона талғандар тураһында белеүегеҙҙе теләйем[+]. 14Беҙ Ғайсаның үлгәненә һәм үленән терелеүенә ышанабыҙ икән, Ғайса иманында үлем йоҡоһона талғандарҙың Алла тарафынан Уның менән бергә килтереләсәге лә дөрөҫ[+]. 15Беҙ әле әйтәсәк һүҙҙәр – Раббы һүҙҙәре: беҙ, иҫәндәр – Раббы килгәнгә тиклем йәшәйәсәк кешеләр – үлем йоҡоһона талғандарҙан алдараҡ була алмаҫбыҙ[+]. 16Бойороҡ ишетелгәндә, баш фәрештәнең[†] саҡырыуы һәм Алла борғоһоноң тауышы аҫтында күктән Раббы Үҙе төшәсәк һәм Мәсихкә[†] инанып үлгәндәр беренсе булып тереләсәк[+]. 17Шунан һуң беҙ, бында иҫән ҡалғандар, һауала Раббыны ҡаршылау өсөн, улар менән бергә болоттарҙа һауаға алынасаҡбыҙ. Шулай Раббы менән һәр ваҡыт бергә буласаҡбыҙ[+]. 18Бер-берегеҙҙе ошо һүҙҙәр менән тынысландырығыҙ.

#### 5


Өгөт һүҙҙәре

1Был хәлдәрҙең ҡасан һәм ҡайһы ваҡытта буласағы тураһында яҙыуҙың кәрәге юҡ, имандаштар,[†][+] 2сөнки һеҙ Раббы көнөнөң,[†] төндә ингән ҡараҡ кеүек, көтмәгәндә етәсәген яҡшы беләһегеҙ[+]. 3Кешеләр «барыһы ла тыныс һәм имен» тигән саҡта, уларға ҡапыл һәләкәт килер, һәм был хәл йөклө ҡатындың бала тыуҙырыу мәлендәге ғазаптары кеүек үк ҡотолғоһоҙ[+]. 4Әммә һеҙ ҡараңғылыҡта түгел, имандаш туғандар, был көн һеҙгә көтмәгәндә баҫып ингән ҡараҡ һымаҡ килмәйәсәк[+]. 5Һеҙ бөтәгеҙ ҙә – яҡтылыҡ һәм көн балалары, ә төн һәм ҡараңғылыҡтыҡы түгел[+]. 6Шуға күрә башҡалар кеүек йоҡлап ятмайыҡ, уяу һәм айыҡ булайыҡ[+]. 7Йоҡлаусылар төндә йоҡлай, эскеселәр төндә эсеп иҫерешә. 8Ә беҙ, көн балалары булараҡ, айыҡ булайыҡ, иман һәм мөхәббәтте – һарайта, ә ҡотолоуға өмөтөбөҙҙө торҡа итеп кейәйек[+]. 9Алла[†] беҙҙе Үҙенең асыуына дусар итеү өсөн түгел, ә Раббыбыҙ Ғайса Мәсих[†] аша ҡотҡарыу өсөн тәғәйенләне[+]. 10Иҫән булһаҡ та, үлем йоҡоһона талһаҡ та, беҙ Уның менән бергә йәшәһен тип, Мәсих беҙҙең өсөн йәнен бирҙе[+]. 11Шуның өсөн бер-берегеҙҙе тынысландырығыҙ һәм, әлеге һымаҡ уҡ өгөтләп, ышаныс өҫтәгеҙ.


Нәсихәттәр һәм сәләмдәр

12Имандаштар, арағыҙҙа тырышып хеҙмәт итеүселәрҙе, берҙәмлек[†] менән Раббы[†] исеменән етәкселек итеүсе һәм өгөт-нәсихәт биреүселәрҙе хөрмәт итеүегеҙҙе һорайбыҙ[+]. 13Хеҙмәттәре өсөн уларға айырыуса оло ихтирам күрһәтегеҙ һәм уларҙы яратығыҙ; үҙ-ара тыныс йәшәгеҙ[+]. 14Имандаштар, һеҙҙән һорайбыҙ, эшләмәй ултырғандарға аҡыл өйрәтегеҙ, ҡыйыуһыҙҙарҙы рухландырығыҙ, хәлһеҙҙәргә таяныс булығыҙ, бөтөнөһөнә ҡарата ла сабырлыҡ һаҡлағыҙ[+]. 15Яуызлыҡҡа яуызлыҡ менән яуап биреүгә берегеҙгә лә юл ҡуймағыҙ; һәр ваҡыт үҙ-ара һәм бөтөнөһөнә лә яҡшылыҡ эшләгеҙ[+].

16Һәр ваҡыт ҡыуанығыҙ,[+] 17гел доға ҡылығыҙ[+]. 18Ниндәй генә хәлдә булһағыҙ ҙа, рәхмәтле булығыҙ: Ғайса Мәсихтә[†] һеҙгә Алла ихтыяры шундай[+]. 19Изге[†] Рухты томаламағыҙ[+]. 20Пәйғәмбәрлек[†] һүҙҙәренә кәмһетеп ҡарамағыҙ. 21Аллананмы, түгелме икәнен белеү өсөн барыһын һынағыҙ, яҡшылыҡты тотоғоҙ[+]. 22Һәр төр яуызлыҡтан ары йөрөгөҙ.

23Алла Үҙе – именлек сығанағы, һеҙҙе тулыһынса изгеләндерһен. Раббыбыҙ Ғайса Мәсих килеүгә бөтә булмышығыҙ: рухығыҙ ҙа, йәнегеҙ ҙә, тәнегеҙ ҙә саф көйө һаҡланһын[+]. 24Һеҙҙе Саҡырыусы быны эшләйәсәк, сөнки Ул тоғро[+].

25Имандаштар, беҙҙең хаҡҡа доға ҡылығыҙ[+]. 26Бар имандаштарығыҙҙы туғандарса яратып, үбеп сәләмләгеҙ[+]. 27Раббы исеме менән талап итәм: был хатты барлыҡ имандаштарға ла уҡығыҙ[+].

28Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте[†] һеҙҙең менән булһын.

### ІІ Тессалоникеларға

#### ІІ Тессалоникеларға

ІІ Тессалоникеларға


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]


#### Инеш һүҙ


Паулустан тессалоникеларға икенсе хат

Был хатты Паулус Тессалоникелағы имандаштарға һалған беренсе хатынан һуң оҙаҡ та тормай яҙғандыр.

Тессалоникелағы имандаштар берҙәмлегенең ҡайһы бер ағзалары Ғайса Мәсихтең икенсе килеүе тураһында Паулус һөйләгәндәрҙе дөрөҫ аңламай. Бәлки, Паулус исеменән яҙылған башҡа берәүҙең хатын алғандарҙыр ҙа аптырап ҡалғандарҙыр. Улар Ғайса Мәсих кисекмәҫтән ҡайтырға тейеш тип иҫәпләй. Ошо икенсе хатта Ғайса Мәсихтең икенсе килеүен үҙенсәлекле билдәләр хәбәр итәсәге тураһында әйтелә. Шунлыҡтан имандаштар сабыр булһын һәм тиҙҙәнге икенсе килеү бөтә ер эштәренең мәғәнәһен юҡҡа сығара тип уйламаһын.

#### 1

1Тессалоникелағы имандаштар берҙәмлегенә,[†] Атабыҙ Аллала һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтә[†] булғандарға Паулустан, Силуандан һәм Тимоҫеустан сәләм[+]. 2Атабыҙ Алланан һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтән һеҙгә мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын!


Раббының ғәҙел хөкөм менән киләсәге

3Беҙ, имандаштар,[†] Аллаға һеҙҙең өсөн һәр ваҡыт лайыҡлы рәүештә рәхмәттәр әйтергә тейешбеҙ, сөнки һеҙҙең иманығыҙ сикһеҙ арта бара һәм һәр берегеҙҙең үҙ-ара һөйөүе үҫә[+]. 4Шунлыҡтан, әле кисергән бөтә эҙәрлекләүҙәр һәм бөтә ғазаптар эсендә ҡаҡшамауығыҙ һәм иманығыҙ өсөн Алла[†] берҙәмлектәренең барыһы алдында ла һеҙҙең менән маҡтанабыҙ[+]. 5Быларҙың барыһы ла Алла хөкөмөнөң ғәҙел икәнлеген күрһәтә, һөҙөмтәлә һеҙ Алла батшалығына[†] инергә лайыҡлы тип һаналырһығыҙ, шуның өсөн ғазаптар кисерәһегеҙ ҙә инде[+]. 6Алла ғәҙел: Ул һеҙҙе ғазаптарға дусар итеүселәргә ғазап бирер,[+] 7-8ә һеҙгә, яфа сигеүселәргә, беҙҙең менән бергә тыныслыҡ бүләк итер. Был Раббы[†] Ғайса күктән Үҙенең ҡеүәтле фәрештәләре[†] менән ут ялҡынында килгәнендә һәм Алланы һанға һуҡмаған, Раббы Ғайса тураһындағы Һөйөнөслө Хәбәргә[†] ҡолаҡ һалмаған кешеләрҙе язаға тарттырғанында булыр[+][+]. 9Улар, Раббы янынан һәм Уның ҡөҙрәтле шөһрәтенән[†] ситләтелеп, язаға, мәңгелек һәләкәткә дусар ителер[+]. 10Был Раббы Үҙенең изгеләрендә[†] данланырға, Үҙенә инанғандарҙың барыһында ла һоҡланыу тыуҙырырға килгән көндә булыр. Һеҙ ҙә улар араһында булырһығыҙ, сөнки беҙ һөйләгән хәбәргә ышандығыҙ[+].

11Шуға күрә Аллабыҙ һеҙҙе Үҙенең саҡырыуына лайыҡлы итһен, имандан килгән һәр яҡшы ниәтегеҙҙе Үҙенең көсө менән бойомға ашырһын тип, һеҙҙең өсөн гел доға ҡылабыҙ[+]. 12Шулай итеп, Раббы Ғайсаның исеме һеҙҙең аша данланыр, һәм һеҙ үҙегеҙ ҙә Уның аша данланырһығыҙ. Был Аллабыҙ һәм Раббы Ғайса Мәсихтең[†] мәрхәмәте аша булыр.

#### 2


Ҡанунһыҙлыҡ кешеһе тураһында

1Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең[†] килеүенә һәм Уның эргәһендә тупланыуыбыҙға ҡағылышлы, имандаштар,[†] үтенеп һорайбыҙ:[+] 2Раббының көнө[†] етте, тип Рухтан килгән кеүек тойолған хәбәргә лә, кемдер әйткән һүҙгә лә, йәнәһе, беҙҙән тип еткерелгән хатҡа ла ышана һалып, аҡылығыҙҙы юғалтмағыҙ һәм борсолмағыҙ. 3Бер кемгә лә бер нисек тә башығыҙҙы бутарға юл ҡуймағыҙ: сөнки тәүҙә кешеләр Алланан баш тартмайынса һәм һәләкәткә дусар ителгән ҡанунһыҙлыҡ[†] кешеһе килмәйенсә, Раббы көнө етмәйәсәк[+]. 4Ул, Алла[†] йәки изге[†] тип аталған бөтә нәмәгә лә ҡаршы сығып, үҙен уларҙан юғары ҡуйып, Алла йортона[†] инеп ултырыр һәм үҙен Алламын тип иғлан итер[+]. 5Мин һеҙҙең янығыҙҙа булғанда, шул турала һөйләгәнде хәтерләмәйһегеҙме ни? 6Үҙ ваҡытын көтөп, билдәле булыуҙан уны нимә тотҡарлағанын һеҙ инде беләһегеҙ. 7Ҡанунһыҙлыҡтың йәшерен көсө хәрәкәттә инде, ләкин уны тотҡарлаусы юлдан алынмайынса, был көс бойомға ашмаясаҡ[+]. 8[+]Ҡанунһыҙлыҡ кешеһе асылғандан һуң, Раббы[†] Ғайса уны ауыҙынан сыҡҡан тын менән үлтерер һәм Үҙе килгән саҡтағы балҡышы менән юҡ итер[+]. 9Ҡанунһыҙлыҡ кешеһе Иблис[†] тәьҫире менән килер, ул ҡеүәтле көс, ялған билдәләр һәм мөғжизәләр күрһәтер,[+] 10төрлө яуыз ялғандар файҙаланыр. Ул быларҙы үҙҙәрен ҡотҡара алырлыҡ хәҡиҡәтте яратыуҙан ваз кисеп, кире ҡағыу арҡаһында һәләкәткә дусар ителгәндәргә ҡарата ҡулланыр[+]. 11Шуға ла Алла уларға ныҡ яңылышыуҙар ебәрер һәм улар ялғанға ышаныр,[+] 12шул арҡала, хәҡиҡәткә ышанмайынса, ғәҙелһеҙлектән кинәнеүселәр бөтөнөһө лә хөкөм ителер.


Ҡотҡарылыу өсөн һайланылғандар

13Беҙ иһә һеҙҙең өсөн, Раббының ҡәҙерлеһе булған имандаштар, һәр ваҡыт Аллаға рәхмәттәр әйтергә тейешбеҙ, сөнки Рухтың һеҙҙе изге итеүе һәм хәҡиҡәткә ышаныуығыҙ аша ҡотҡарыу өсөн Алла һеҙҙе тәүҙән һайланы[+]. 14Беҙ һөйләгән Һөйөнөслө Хәбәр[†] аша Алла һеҙҙе Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең шөһрәтенә[†] өлгәшеү өсөн саҡырҙы[+]. 15Шуға күрә, имандаштар, ныҡ тороғоҙ, беҙ һеҙгә һөйләгән йәки хаттар аша өйрәткәндәрҙе тотоғоҙ[+].

16Беҙгә мөхәббәтен күрһәткән, мәрхәмәте[†] менән мәңгелек йыуатыу һәм яҡты өмөт биргән Раббыбыҙ Ғайса Мәсих Үҙе һәм Атабыҙ Алла[+] 17һеҙҙең күңелдәрегеҙҙе йыуатһын, һәр төрлө яҡшы һүҙҙәр һөйләргә һәм изге эштәр башҡарырға ҡеүәт бирһен[+].

#### 3


Доға ҡылырға саҡырыу

1Тағы ла шул, имандаштар:[†] Раббы[†] хәбәре башҡа ерҙәрҙә лә һеҙҙәге кеүек үк тиҙ таралһын һәм ихтирам ителһен, тип беҙҙең өсөн доға ҡылығыҙ,[+] 2боҙоҡ һәм яуыз кешеләрҙән арыныуыбыҙ өсөн дә доға ҡылығыҙ, сөнки бөтә кеше лә иманлы түгел бит[+]. 3Ә Раббы тоғро, Ул һеҙгә ҡеүәт өҫтәр һәм һеҙҙе Иблистән[†] һаҡлар[+]. 4Беҙ ҡушҡандарҙы башҡарыуығыҙға һәм киләсәктә лә үтәүегеҙгә Раббы беҙгә ышаныс бирә. 5Ул һеҙҙең йөрәктәрегеҙҙе Алланы яратыуға һәм Мәсих[†] кеүек ҡаҡшамаҫ булыуға йүнәлтһен[+].


Ялҡаулыҡ тураһында иҫкәртеү

6Имандаштар, беҙҙең өйрәткәндәребеҙ буйынса йәшәмәйенсә, ялҡаулыҡҡа баш һалған һәр имандаштан ары тороғоҙ, тип Раббыбыҙ Ғайса Мәсих исеме менән талап итәбеҙ[+]. 7Нисек йәшәргә кәрәклекте беҙҙең өлгө буйынса үҙегеҙ ҙә беләһегеҙ. Беҙ һеҙҙең менән йәшәгән саҡта ялҡауланманыҡ,[+] 8бер кемдең икмәген дә бушлай ашаманыҡ, берегеҙгә лә йөк булмаҫ өсөн, көнө-төнө эшләнек, көс түктек,[+] 9талап итергә хаҡыбыҙ булмағандан түгел, ә беҙгә эйәреп эшләгеҙ тип, һеҙгә өлгө күрһәттек[+]. 10Янығыҙҙа булған сағыбыҙҙа уҡ, кем эшләргә теләмәй, шул ашамай, тигән бойороҡ бирҙек[+]. 11Беҙ ҡайһы берҙәрегеҙҙең эшләргә теләмәүе, ялҡауланыуы, фәҡәт кеше эшенә ҡыҫылып көн үткәреүе тураһында ишетеп торабыҙ бит[+]. 12Ундайҙарға беҙ, үҙ ризыҡтарын үҙҙәре баш баҫып эшләп тапһындар тип, Раббы Ғайса Мәсих исеменән талап ҡуябыҙ һәм өндәйбеҙ. 13Һеҙ иһә, имандаштар, яҡшылыҡ эшләүҙән арымағыҙ[+].

14Әгәр ҙә берәйһе был хатҡа яҙылған һүҙҙәребеҙгә ҡолаҡ һалмаһа, ул кешегә иғтибарығыҙҙы йүнәлтегеҙ һәм, уға оят булып китһен өсөн, уның менән аралашмағыҙ. 15Ләкин ул кешене дошман тип иҫәпләмәгеҙ, ә имандашығыҙҙай итеп иҫкәртегеҙ[+].


Сәләмдәр

16Раббы Үҙе – именлек сығанағы, һеҙгә һәр ваҡыт һәм һәр яҡлап именлек бирһен. Раббы бөтәгеҙ менән бергә булһын[+]. 17Мин, Паулус, был хаттың минән икәнлеген күрһәтеү өсөн, башҡа хаттарҙағы кеүек үк, сәләмләү һүҙҙәрен үҙ ҡулым менән яҙам[+]. 18Барығыҙ менән дә Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте[†] булһын.

### І Тимоҫеусҡа

#### І Тимоҫеусҡа

І Тимоҫеусҡа


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Инеш һүҙ


Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат

Был хат имандаштар берҙәмлектәренә түгел, айырым кешеләргә төбәп яҙылған хаттар теҙмәһен башлап ебәрә. Тимоҫеус йәһүд ҡатыны менән грек ире ғаиләһендә тыуа. Ул Паулустың иң тоғро ярҙамсыларының береһенә әйләнә һәм күп йылдар буйына Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләү сәфәрҙәрендә уны оҙатып йөрөй. Был хатында Паулус йәш юлдашын рухландырып, уға имандаштар берҙәмлеге тураһында яҡшыраҡ хәстәрлек күреүгә ҡағылышлы кәңәштәр бирә.

Хатты ике өлөшкә бүлеп ҡарарға мөмкин. Беренсеһендә (1–3-сө бүлектәр) Паулус башта Тимоҫеусты ялған тәғлимәткә ҡаршы тороу кәрәклеге тураһында иҫкәртә. Шунан ул имандаштар берҙәмлегендәге тормош тәртибе, айырыуса ғибәҙәт ҡылыу тәртибе тураһында һөйләй. Шулай уҡ берҙәмлектәрҙең етәкселәре һәм уларҙың ярҙамсылары ниндәй булырға тейешлеген аңлата. Икенсе өлөштә (4–6-сы бүлектәр) Паулус Тимоҫеусты Ғайса Мәсихкә инаныуҙа өлгө булырға һәм үҙен берҙәмлек ағзаларына дөрөҫ ғилем биреүгә бағышларға өгөтләй. Йәнә ул Тимоҫеусҡа имандаштарҙың төрлө төркөмдәренә (ололар, йәштәр, тол ҡатындар, ҡолдар) ҡағылышлы кәңәштәр бирә.

#### 1

1Ҡотҡарыусыбыҙ[†] Алла[†] һәм өмөтөбөҙ Ғайса Мәсихтең[†] әмере буйынса Ғайса Мәсих илсеһе[†] Паулустан[+] 2ысын имандаш[†] улым Тимоҫеусҡа сәләм. Атабыҙ Алла һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтән[†] һиңә мәрхәмәт,[†] шәфҡәт, именлек булһын[+].


Ялған тәғлимәттәрҙән иҫкәртеү

3Македония өлкәһенә киткән саҡта, мин һиңә Эфеста[†] ҡалып, ялған тәғлимәт өйрәтеүселәрҙе тыйыуыңды һорағайным. 4Улар осһоҙ-ҡырыйһыҙ шәжәрәләрҙә соҡсоноп һәм уйҙырма хәбәрҙәр таратып йөрөүҙән туҡтаһын, сөнки былар барыһы ла бәхәс кенә тыуҙыра һәм Алла ниәтен иман аша тормошҡа ашырырға ҡамасаулай[+]. 5Өгөтләүемдең маҡсаты – саф йөрәктән, таҙа выждандан һәм эскерһеҙ имандан килгән мөхәббәтте тыуҙырыу[+]. 6-7Ҡайһы бер кешеләр быларҙы ситкә ҡуйып, ҡанун[†] өйрәтеүсе булырға ынтылды, ни һөйләгәндәрен дә, ни раҫлағандарын да белмәй, буш хәбәр һөйләүгә күсте[+]. 8Беҙ иһә ҡанундың һәйбәт икәнлеген беләбеҙ, тик уны дөрөҫ ҡулланырға кәрәк[+]. 9Ҡанун тәҡүә кешеләр өсөн сығарылмаған, ул ҡанунһыҙҙар һәм буйһонмаусылар, Алланы һанға һуҡмаусылар һәм гонаһлылар,[†] тәҡүәһеҙҙәр һәм изге[†] нәмәләргә битарафтар, ата-әсәһенә ҡул күтәреүселәр, кеше үлтереүселәр,[+] 10фәхешлек ҡылыусылар, ирҙәр менән енси мөнәсәбәткә инеүсе ирҙәр, кеше менән һатыу итеүселәр, алдаҡсылар, ялғанлап ант итеүселәр һәм, ғөмүмән, хаҡ тәғлимәткә ҡаршы килеүсе бөтөнөһө өсөн сығарылған. 11Мөбәрәк Алланың шөһрәте[†] тураһындағы миңә ышанып тапшырылған Һөйөнөслө Хәбәрҙә[†] был турала шулай тиелә[+].


Алла мәрхәмәте өсөн рәхмәт һүҙе

12-13Хеҙмәт итеү өсөн миңә көс биргән Раббыбыҙ Ғайса Мәсихкә рәхмәтлемен. Элек көфөр һөйләп йөрөгән, эҙәрлекләгән аяуһыҙ кеше булһам да, Ул мине тоғро һананы һәм Үҙенең хеҙмәтсеһе итеп билдәләне. Миңә шәфҡәт күрһәтелде, сөнки былар белемһеҙлегемдән һәм ышанмауымдан килә ине[+][+]. 14Раббыбыҙ мәрхәмәте миңә Ғайса Мәсихтә булған иман һәм мөхәббәт менән бергә мул бирелде[+]. 15Ғайса Мәсих донъяға гонаһлыларҙы ҡотҡарырға килде, тигән һүҙҙәр хаҡ һәм тулы ышанысҡа лайыҡ, ундай гонаһлылар араһында мин иң гонаһлыһымын[+]. 16Шуға ла, Мәсихкә инанып мәңгелек тормош аласаҡ кешеләр өсөн иң сағыу өлгө булһын тип, миңә шәфҡәт бирелде һәм Ғайса Мәсихтең бөйөк сабырлығы миндә күрһәтелде. 17Мәңгелек Батшаға, үлемһеҙ, күҙгә күренмәҫ, берҙән-бер Аллаға мәңгенән-мәңгегә хөрмәт һәм дан! Амин.

18Тимоҫеус улым, һинең турала элек һөйләнгән пәйғәмбәрлек[†] һүҙҙәре буйынса, үҙемдең әмеремде еткерәм: һин, уларға таянып, лайыҡлы көрәш алып бар,[+] 19иманыңды һәм саф намыҫыңды һаҡла, сөнки ҡайһы берәүҙәр, намыҫлылыҡтан баш тартып, имандарын һәләк итте. 20Һуменайос менән Искәндәр ҙә шундайҙарҙан, мин уларҙы, көфөр һүҙҙәр һөйләүҙән тыйылып өйрәнһендәр өсөн, Иблис[†] ҡулына тапшырҙым[+].

#### 2


Ғибәҙәт ҡылыу тураһында кәңәштәр

1-2Иң элек шуны үтенеп һорайым: барлыҡ кешеләр, шулай уҡ батшалар һәм барлыҡ хакимиәт кешеләре өсөн дә Алла[†] алдында доға ҡылығыҙ, һорағыҙ, ялбарығыҙ һәм рәхмәт белдерегеҙ. Беҙҙең һәр яҡлап Аллаға ихтирамлы һәм кешеләргә тейешенсә мөнәсәбәттә булып, имен һәм тыныс ғүмер итеүебеҙ өсөн шулай итегеҙ[+]. 3Был яҡшы ла, Ҡотҡарыусы[†] Аллабыҙ ҙа уны хушһынып ҡабул итә[+]. 4[+]Ул бөтә кешеләрҙең дә ҡотолоуын һәм хәҡиҡәтте таныуын теләй бит[+].

5Алла бер, Алла менән кешеләр араһында бәйләнеш булдырыусы ла бер. Ул – Кеше Ғайса Мәсих.[†][+] 6Ул бөтә кешеләрҙе ҡотҡарыу хаҡын Үҙ ғүмере менән түләне. Быға Алла тарафынан билдәләнгән ваҡытта шаһитлыҡ бирелде[+].

7Шуның өсөн мин бүтән халыҡтарға иман[†] һәм хәҡиҡәт өйрәтеүсе, вәғәз таратыусы илсе[†] итеп ҡуйылдым. Дөрөҫөн һөйләйем, ялғанламайым[+].

8Инде ирҙәрҙең ярһымайынса һәм бәхәсләшмәйенсә, саф намыҫ менән ҡулдарын күтәреп доға ҡылыуҙарын[†] теләйем. 9Ҡатындарҙың да сәстәрен төрләндереп үрмәүен, алтын йәки ынйы таҡмауын, ҡиммәтле кейемдәр кеймәүен, ә тыйнаҡ кейенеп, әҙәп һәм намыҫ һаҡлап,[+] 10Аллаға тоғро һәм ихтирамлы ҡатын-ҡыҙҙарға хас булғанса, үҙҙәрен яҡшы эштәр менән биҙәүен теләйем. 11Ҡатын-ҡыҙ шым һәм тулы күндәмлек менән өйрәнһен[+]. 12Ҡатындарға ирҙәрен өйрәтергә, уларға баш булырға рөхсәт итмәйем, улар шым ултырһын[+]. 13Тәүҙә бит Әҙәм, унан Һауа яратылған[+]. 14Әҙәм алданмаған, ә ҡатын, алданып, гонаһҡа[†] төшкән[+]. 15Әгәр ҡатын иман һәм мөхәббәттә, изгелек[†] һәм әхлаҡлылыҡ һаҡлап йәшәһә, әсәлек бурысын үтәүсе булараҡ, ҡотҡарыласаҡ.

#### 3


Имандаштар берҙәмлеге етәксеһенең сифаттары

1Кем имандаштар берҙәмлегенә[†] етәксе булырға ынтыла, шуның ниәте изге,[†] тигән һүҙҙәр хаҡ[+]. 2Етәксе намыҫлы тормош алып барған, ҡатынына тоғро ир, айыҡ аҡыллы, тотанаҡлы, ихтирам ҡаҙанған, ҡунаҡсыл, өйрәтеүгә маһир булырға тейеш,[+] 3ул эсеп йөрөмәҫкә, һуғыш суҡмары ла, аҡса ҡоло ла булмаҫҡа, ә иғтибарлы булырға һәм тыныслыҡ һөйөргә,[+] 4үҙ ғаиләһе менән оҫта идара итергә, балаларын ихтирамға лайыҡ, тыңлаусан итеп тәрбиәләргә бурыслы. 5Әгәр үҙ ғаиләһе менән идара итә белмәһә, Алла[†] берҙәмлеге хаҡында нисек хәстәрләй алыр? 6Етәксе, әреләнеп китеп, Иблис[†] төшкән хөкөмгә дусар ителмәһен өсөн, ул иманға[†] яңы ғына килеүселәр араһынан булырға тейеш түгел. 7Ғәйеп тыуҙырмаҫ һәм Иблис тоҙағына эләкмәҫ өсөн, етәксенең сит кешеләр араһында ла даны яҡшы булыуы мотлаҡ[+].


Ярҙамсыларҙың сифаттары

8Ярҙамсылар шулай уҡ ике йөҙлөләнмәҫкә, эсеү менән мауыҡмаҫҡа, һаранланмаҫҡа, ихтирамға лайыҡ булырға,[+] 9иманыбыҙҙың серле асылын саф выждан менән һаҡларға тейеш. 10Уларҙы ла башта һынап ҡараһындар, шунан ғына, әгәр тел тейҙермәҫлек булһалар, хеҙмәт итһендәр. 11Шулай уҡ ярҙамсы ҡатындар[*] ҙа ихтирамға лайыҡ, ғәйбәт һөйләп йөрөмәгән, айыҡ аҡыллы, һәр яҡлап ышаныс яулаған кеше булһын[+]. 12Ярҙамсы үҙенең ҡатынына тоғро ир булырға, балаларына һәйбәт тәрбиә бирергә һәм ғаиләһе менән оҫта идара итергә тейеш. 13Яҡшы хеҙмәт иткән ярҙамсылар ҙур дәрәжәгә күтәрелә һәм Ғайса Мәсихкә[†] булған имандарында тәүәккәллектәре арта.


Имандың серле асылы

14Быны мин тиҙҙән һинең яныңа килеремә ышанып яҙам, 15әгәр мин оҙаҡлаһам, хәҡиҡәттең терәге һәм нигеҙе булған тере Алланың берҙәмлегендә, йәғни Алла йортонда[†] үҙеңде нисек тоторға кәрәклеген белергә тейешһең. 16Иманыбыҙҙың серле асылының бөйөк булыуы бәхәсһеҙ:

Ул кеше тәнендә килде,
Уның хаҡлығы Изге Рух ярҙамында раҫланды,
Уны фәрештәләр[†] күрҙе,
Ул халыҡтар араһында вәғәзләнде,
донъяла иман менән ҡабул ителде,
дан менән күккә күтәреп алынды[+].

#### 4


Ялған тәғлимәт тураһында

1Ахыры заманда ҡайһы берәүҙәр, алдаҡсы рухтарға һәм ен[†] өйрәтеүҙәренә ҡолаҡ һалып, имандан[†] кире сигенәсәктәр, Изге[†] Рух быны асыҡ әйтә[+]. 2Бындай өйрәтеүҙәр ике йөҙлө ялғансылар аша килә. Ҡыҙған тимер менән тамғаланған выждандары ҡарайған. 3Улар никахлашыуҙы тыя һәм ҡайһы бер ризыҡтарҙы ашамаҫҡа ҡуша. Ә ризыҡты, иман юлындағылар, хәҡиҡәтте таныусылар рәхмәт менән ҡабул итһен өсөн, Алла[†] булдырған[+]. 4Алла булдырған бөтә нәмә яҡшы һәм, әгәр рәхмәт менән ҡабул ителһә, бер нәмә лә кире ҡағылырға тейеш түгел,[+] 5сөнки ул Алла һүҙе һәм доға менән изгеләштерелә[+].


Тимоҫеусҡа нәсихәттәр

6Үҙең ҡабул иткән иман һүҙҙәрен, яҡшы тәғлимәтте ныҡ тотоп, рухи ризыҡ менән туҡланып, имандаштарыбыҙға ла ошо нәсихәттәрҙе өйрәтһәң, Ғайса Мәсихтең[†] һәйбәт хеҙмәтсеһе булырһың. 7Бисә-сәсәнең иманһыҙ уйҙырма ләститенән ары йөрө, үҙеңде Аллаға ихлас табыныуҙа күнектер[+]. 8Тән күнекмәһенең ярҙамы сикләнгән, ә Аллаға ихлас табыныу һәр яҡлап файҙалы, сөнки ул ысын тормош вәғәҙә итә – хәҙер ҙә, киләсәктә лә. 9Был һүҙҙәр хаҡ һәм тулы ышанысҡа лайыҡ[+]. 10Бының өсөн беҙ бар көсөбөҙҙө һалып хеҙмәт итәбеҙ һәм көрәш алып барабыҙ, сөнки бөтә кешеләрҙе, бигерәк тә иман юлындағыларҙы ҡотҡарыусы[†] тере Аллаға өмөт бағлайбыҙ[+].

11Быларҙы башҡаларға өйрәт һәм үтәлеүен талап ит. 12Бер кем дә һинең йәшеңә кәмһетеп ҡарамаһын; һөйләгән һүҙҙәреңдә лә, йәшәйешеңдә лә, мөхәббәттә лә, иманда ла, сафлыҡта ла иман тотоусылар өсөн өлгө бул[+]. 13Мин килгәнгә тиклем Изге Яҙмаларҙы[†] уҡып ишеттер, нәсихәт бир, өйрәт. 14Берҙәмлек[†] өлкәндәре[†] һиңә ҡулдарын ҡуйған саҡта, Алла тарафынан пәйғәмбәрлек[†] аша бирелгән рухи бүләгеңде иғтибарһыҙ ҡалдырма[+]. 15Уңышыңдың үҫеүе бөтәһенә лә асыҡ күренһен өсөн, ошо ҡушылған эштәр менән мәшғүл бул, үҙеңде шуларға бағышла. 16Үҙеңә ҡарата ла, өйрәтеүҙәреңә лә иғтибарлы бул; кәңәштәремде тот. Шулай иткәндә, һин үҙеңде лә, һине тыңлаусыларҙы ла ҡотҡарырһың[+].

#### 5

1Ололарға ҡаты бәрелмә. Ололарҙы – атайың һымаҡ, үҙеңдән кеселәрҙе ҡустың кеүек күреп өгөтлә;[+] 2үҙеңдән өлкән[†] ҡатын-ҡыҙҙарҙы – әсәйең һымаҡ, йәшерәктәрҙе һеңлең кеүек күреп, бар сафлығың менән өгөтлә.


Тол ҡатындар һәм берҙәмлек өлкәндәре тураһында

3Ысын тол ҡатындар тураһында хәстәрлек күр. 4Әгәр ҙә тол ҡатындың балалары йәки ейәндәре булһа, улар иң тәүҙә үҙ ғаиләһен хөрмәт итеп, ата-әсәһе күрһәткән хәстәрлеккә хәстәрлек менән яуап биреп өйрәнһен, Алла[†] шуны теләй[+]. 5Яңғыҙ ҡалған ысын тол ҡатын Аллаға ғына өмөт бағлай һәм көнө-төнө Аллаға ялбарып доға ҡыла. 6Ә кәйеф-сафа менән генә көн иткәне, йәшәһә лә, тереләй үле инде[+]. 7Улар намыҫлы тормош алып барһын өсөн, был талаптарҙың үтәлеүен күңелдәренә һеңдер. 8Берәйһе үҙенең туғандары, бигерәк тә ғаилә ағзалары тураһында хәстәрлек күрмәй икән, тимәк, ул иманынан[†] ваз кискән, ул иманһыҙҙан да яманыраҡ.

9Алтмыш йәштән дә кәм булмаған, үҙ ғүмерендә иренә тоғролоҡ һаҡлаған тол ҡатындарҙы ғына тол ҡатындар исемлегенә индер, 10ул үҙенең изге[†] эштәре менән билдәле, йәғни балалар тәрбиәләп үҫтергән, ҡунаҡсыллыҡ күрһәткән, имандаштарының аяҡтарын йыуған[*], ауырлыҡ күргәндәргә ярҙам иткән һәм үҙен һәр төрлө яҡшы эшкә бағышлаған[+]. 11Ә йәш тол ҡатындарҙы исемлеккә индермә, сөнки улар, хисле теләккә бирелһә, үҙҙәрен Ғайса Мәсихкә[†] бағышлауҙан туҡтап, кейәүгә сығырға теләй. 12Шулай тәүге вәғәҙәләрен боҙған өсөн[*], ундайҙар үҙҙәрен хөкөмгә илтә. 13Өҫтәүенә, ялҡаулыҡҡа һалышҡанлыҡтан, өйҙән-өйгә йөрөргә әүәҫләнеп китә һәм, ялҡаулыҡтан тыш, ғәйбәт тарата, кеше эшенә ҡыҫыла, тейешһеҙ хәбәр һөйләй[+]. 14Шуға күрә, дошманға яманатын сығарырға бер ниндәй ҙә урын ҡалмаһын өсөн, йәш тол ҡатындарҙың никахҡа инеүҙәрен, бала табыуҙарын, йорт-ҡура ҡарауҙарын теләйем[+]. 15Тол ҡатындарҙың ҡайһы берәүҙәре, тура юлдан тайпылып, Иблис[†] ҡотҡоһона бирелде бит. 16Әгәр ҙә берәй иманлы ҡатындың тол туғаны бар икән, уға ҡарата үҙе хәстәрлек күрһен. Имандаштар берҙәмлегенә[†] көс төшөрмәһен, сөнки берҙәмлек ысын тол ҡатындарға ғына ярҙам итергә тейеш.

17Яҡшы етәкселек иткән өлкәндәрҙең, бигерәк тә һүҙе менән дә, өйрәтеүҙәре менән дә ауыр эш башҡарыусыларҙың хеҙмәте икеләтә баһаланһын[+]. 18[+]Изге Яҙмала[†] «ашлыҡ һуҡҡан үгеҙҙең ауыҙын ҡаплап ҡуйма» һәм «эшсенең үҙенең хеҙмәтенә күрә әжерен алырға хаҡы бар» тип әйтелә бит[+]. 19Берҙәмлек өлкәненә ҡарата ғәйепләү булһа, ике йәки өс шаһитһыҙ ҡабул итмә[+]. 20Гонаһ[†] ҡылғандарҙы иһә, башҡаларҙа ла ҡурҡыу тыуһын өсөн, бөтәһе алдында шелтәлә[+]. 21Алла, Ғайса Мәсих һәм һайлап алынған фәрештәләр[†] алдында һинән үтенеп һорайым: ҡушылған күрһәтмәләремде үтәгәндә ғәҙел бул, бер кемгә лә өҫтөнлөк бирмә. 22Кемгә лә булһа ҡулдарыңды ҡуйырға ашыҡма, башҡаларҙың гонаһлы эштәрендә ҡатнашма. Үҙеңде саф көйө һаҡла[+]. 23Әйткәндәй, инде ҡоро һыу ғына эсмә, ашҡаҙаныңды һаҡлау һәм йыш ауырымаҫ өсөн аҙ ғына шарап та эс[+].

24Әйтергә кәрәк, бәғзеләрҙең гонаһтары хөкөм көнөнә тиклем билдәле инде, башҡаларҙыҡы иһә һуңғараҡ асылыр. 25Шуның кеүек яҡшы эштәр ҙә билдәле, билдәле булмағандары ла йәшерен ҡала алмаҫ.

#### 6


Ҡолдар һәм хужалар

1Алла[†] исеме һәм тәғлимәтебеҙ хурланмаһын өсөн, ҡоллоҡ иҙеүе аҫтындағылар үҙ хужаларына оло ихтирам менән ҡарарға тейеш[+]. 2Хужалары иманлы[†] булған осраҡта, имандаш әле тип, ҡолдарҙың уларға хөрмәте кәмерәк булмаһын, киреһенсә, тағы ла яҡшыраҡ хеҙмәт итһендәр, сөнки хеҙмәттәренең мәнфәғәтен күреүсе хужалар – иман тотоусылар һәм ҡәҙерле имандаштар. Кешеләрҙе ошоға өйрәт һәм нәсихәт ит[+].


Ялған уҡытыусылар

3Кемдер башҡа берәй нәмәгә өйрәтә һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең[†] хаҡ һүҙҙәре, шулай уҡ иманға тап килгән тәғлимәт менән килешмәй икән,[+] 4ул кеше тәкәббер, бер ни белмәй, әммә бәхәсләшеү һәм һүҙ көрәштереү сирен йоҡторған; шул арҡала көнсөллөк, талаш, яман һүҙ һөйләү, мәкерле шикләнеүҙәр килеп сыға,[+] 5Аллаға табыныу – табыш алыу өсөн тип уйлап, хәҡиҡәттән ситләшкән, шул арҡала аҡылдарына зыян килгән кешеләр араһында буш бәхәстәр тыуа[*][+]. 6Аллаға ихлас табыныу һәм бары менән ҡәнәғәт булыу, – ысынлап та, оло табыш ул[+]. 7[+]Беҙ донъяға бер ни ҙә алып килмәнек һәм бынан бер ни ҙә алып китә алмайбыҙ[+]. 8[+]Ашарға ризығыбыҙ һәм кейергә кейемебеҙ булһа, шуның менән ҡәнәғәтләнәйек,[+] 9ә байырға теләүселәр ҡотҡоға бирелә, кешене үлемгә һәм һәләкәткә килтерә торған мәғәнәһеҙ, зарарлы күп теләктәрҙең тоҙағына эләгә[+]. 10Бөтә яуызлыҡтың башы – аҡсаға табыныу. Ҡайһы берәүҙәр, ҡомһоҙланып, имандан ситләшкән һәм үҙҙәрен күп михнәттәргә дусар иткән[+].


Иманыбыҙ өсөн көрәш

11Һин иһә, Алла кешеһе, быларҙан ситтә тор, ә тәҡүә булыуҙа,[†] ихлас табыныуҙа, иманда, мөхәббәттә, сабырлыҡта, баҫалҡылыҡта уңыштарға өлгәш[+]. 12Иман өсөн изге[†] көрәш алып бар, мәңгелек тормошҡа эйә булыуға өлгәш. Алла һине ошоға саҡырҙы, һәм һин күп шаһиттар алдында үҙеңдең тоғро иманыңды раҫланың[+]. 13Бар тереклеккә йән биреүсе Алла алдында һәм, тоғро иманын раҫлап, Понтиос Пилатос[†] ҡаршыһында шаһитлыҡ биргән Ғайса Мәсих алдында һиңә аманат әйтәм:[+] 14Раббыбыҙ Ғайса Мәсих килгәнгә тиклем был бойороҡҡа тоғро бул һәм уны һүҙ тейҙермәҫлек итеп үтә. 15[+]Берҙән-бер һәм мөбәрәк Түрә, батшаларҙың Батшаһы һәм хакимдарҙың Хакимы, ваҡыты еткәс, Ғайса Мәсихте ебәрәсәк[+]. 16[+][+]Берҙән-бер үлемһеҙ Зат, буй етмәҫ яҡтылыҡта торған, бер кеше лә күрмәгән һәм күреү мөмкин дә булмаған Аллаға – хөрмәт һәм мәңгелек хакимлыҡ! Амин.

17Был донъялағы байҙарҙы иҫкәрт: улар үҙҙәре тураһында юғары фекерҙә булмаһын һәм ышанысһыҙ байлыҡҡа түгел, рәхәтләнеп йәшәү өсөн бөтә нәмәне мул биргән Аллаға өмөт бағлаһын[+]. 18Улар изгелек ҡылһын, яҡшы эштәре менән бай булһын, йомарт һәм үҙҙәренекен башҡалар менән бүлешергә әҙер торһон[+]. 19Шулай улар ысын тормошҡа өлгәшер өсөн киләсәккә ныҡлы нигеҙ булырлыҡ хазина туплар.

20Тимоҫеус! Үҙеңә ышанып тапшырылғанды һаҡла, Алланы һанға һуҡмаған буш һүҙҙәрҙән һәм, ғилем тип аталып та, дөрөҫлөккә тап килмәгән нәмәләрҙән ары тор[+]. 21Ҡайһы берәүҙәр шуның менән мауығып имандан ситләште бит.

Мәрхәмәт[†] һеҙҙең менән булһын[+].

### ІІ Тимоҫеусҡа

#### ІІ Тимоҫеусҡа

ІІ Тимоҫеусҡа


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Инеш һүҙ


Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат

Тимоҫеусҡа икенсе хат, моғайын, Паулустың Яңы Ғәһедтәге хаттарының һуңғыһы булғандыр. Хатта Паулус йәнә тоғро ярҙамсыһы Тимоҫеусҡа мөрәжәғәт итә. Хәле ауыр булыуға ҡарамаҫтан, Паулус ғүмере буйы ярҙам-хәстәренән айырмаған Алланы данлай. Паулусты үлем ҡурҡытмай, ул үҙен Ғайса Мәсих менән бергә мәңгелек тормош көтөүенә ышана. Шулай ҙа ул, Ғайса Мәсихкә ышанған өсөн эҙәрләүҙәргә дусар буласаҡтарын белеп, имандаштар берҙәмлектәре тураһында ҡайғырта. Шунлыҡтан ул Тимоҫеусты (уның менән бергә бөтә имандаштарҙы) хатта ғазаптар алдында ла Ғайса Мәсихкә тоғро ҡалырға саҡыра.

#### 1

1Алла[†] тарафынан беҙгә вәғәҙә ителгән Ғайса Мәсихтәге[†] тормош тураһындағы хәбәрҙе еткереү өсөн Алла ихтыяры менән ебәрелгән илсе[†] Паулустан[+] 2ҡәҙерле улым Тимоҫеусҡа сәләм. Атабыҙ Алланан һәм Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтән һиңә мәрхәмәт,[†] шәфҡәт һәм именлек булһын[+].


Эскерһеҙ иман

3Көнө-төнө доға ҡылып, һине туҡтауһыҙ иҫкә төшөргәндә, ата-бабаларым кеүек саф выждан менән үҙем дә хеҙмәт иткән Аллаға рәхмәт әйтәм[+]. 4Күҙ йәштәреңде иҫкә төшөрәм дә, һине күргем килеп китә, ул ваҡытта үҙемдең күңелем шатлыҡ менән тулыр ине. 5Лойс өләсәйеңдә һәм Әүникә әсәйеңдә булған шундай уҡ эскерһеҙ иманды[†] хәтерләйем дә был имандың һиндә йәшәүенә ышанам[+]. 6Шуға күрә хәтереңә төшөрәм: өҫтөңә ҡулдарымды ҡуйған саҡта үҙеңә Алла тарафынан бирелгән рухи бүләкте үҫтер[+]. 7Алла беҙгә ҡурҡыу рухы түгел, ә ҡеүәт, мөхәббәт һәм айыҡ аҡыл биргән бит[+].

8Шулай итеп, Раббыбыҙ тураһында шаһитлыҡ биреүҙән дә, Уның хаҡына тотҡон булған минән дә оялма; ә минең менән бергә Һөйөнөслө Хәбәр[†] хаҡына Алланың көс-ҡеүәтенә таянып ғазаплан[+]. 9Ул беҙҙе ҡылған эштәребеҙгә ҡарап түгел, ә Үҙенең ниәте һәм мәрхәмәте менән ҡотҡарҙы, изге[†] тормошҡа саҡырҙы. Уның был мәрхәмәте донъя яратылғансы уҡ Ғайса Мәсихтә еткерелде[+]. 10Хәҙер беҙ был мәрхәмәтте Ҡотҡарыусыбыҙ[†] Ғайса Мәсих[†] килгәс күрҙек. Ул үлемде юҡ итте һәм Һөйөнөслө Хәбәр аша йәшәү менән үлемһеҙлекте яҡтыға сығарҙы[+]. 11Мин ошо Һөйөнөслө Хәбәрҙе вәғәзләүсе илсе һәм остаз итеп ҡуйылдым[+]. 12Шул сәбәпле мин әле ғазап сигәм, ләкин оялмайым, сөнки Кемгә инанғанымды беләм һәм Уның миңә ышанып тапшырғанды килгән көнөнә тиклем һаҡлай алырына ышанам[+]. 13Ғайса Мәсихтә булған мөхәббәттә һәм иманда тороп, минән ишеткән хаҡ тәғлимәтте өлгө итеп тот. 14Һиңә ышанып тапшырылған яҡшы нәмәне күңелдәребеҙҙә йәшәгән Изге Рух ярҙамы менән һаҡла[+].

15Асия өлкәһендәгеләрҙең[†] бөтөнөһөнөң дә мине ташлап киткәнен беләһең. Фугелос менән Һермогенес та улар араһында[+]. 16Онесифорос ғаиләһенә Раббы[†] шәфҡәт бирһен, ул күп тапҡыр күңелемде йыуатты, төрмәлә ултырыуымдан да оялманы[+]. 17Улай ғына ла түгел, Римға килгәс, ҙур тырышлыҡ һалып мине эҙләп тапты. 18Ҡиәмәт көнөндә ул Раббы ярҙамы менән Раббының шәфҡәтен алһын. Уның Эфеста[†] саҡта миңә нисек хеҙмәт иткәнен үҙең беләһең.

#### 2


Ғайса Мәсихтең тоғро көрәшсеһе

1Улым, һин Ғайса Мәсихтә[†] булған мәрхәмәткә[†] таянып нығын. 2Минән күп шаһиттар алдында ишеткәндәреңде башҡаларҙы ла өйрәтерлек ышаныслы кешеләргә тапшыр. 3Өлөшөңә төшкән ғазаптарҙы Ғайса Мәсихтең[†] тоғро көрәшсеһе һымаҡ үҙ өҫтөңә ҡабул итеп ал[+]. 4Бер ниндәй хәрби хеҙмәткәр ҙә үҙен донъяуи мәшәҡәттәр менән бәйләмәй, ул фәҡәт етәксеһенә ярарға тырыша. 5Шулай уҡ кеше тейешле ҡағиҙәләр буйынса ярышмай икән, еңеү тажына лайыҡ булмай[+]. 6Тир түгеп эшләгән игенсе үҙенең хеҙмәт емешенең өлөшөн беренсе булып алырға тейеш[+]. 7Мин әйткәндәр тураһында уйла. Раббы[†] һиңә быларҙың барыһын да аңларға ярҙам итәсәк.

8Дауыт[†] нәҫеленән булған Ғайса Мәсихте иҫеңдә тот. Ул үленән терелтеп торғоҙолдо. Был хаҡта мин һөйләгән Һөйөнөслө Хәбәрҙә[†] әйтелә[+]. 9Шуның өсөн мин ғазап сигәм, мине хатта енәйәтсе һымаҡ бығаулап ҡуйҙылар. Ләкин Алла[†] һүҙен бығаулап булмай[+]. 10Шуға ла Алла тарафынан һайлап алынғандар хаҡына, улар ҙа Ғайса Мәсихтәге ҡотолоуға мәңгелек дан менән бергә ирешһендәр өсөн, барыһына ла түҙәм[+].

11Уның менән үлгәнбеҙ икән,
Уның менән бергә йәшәрбеҙ ҙә[+].
12Түҙәбеҙ икән,
Уның менән бергә батшалыҡ та итербеҙ.
Унан баш тартабыҙ икән,
Ул да беҙҙән баш тартыр[+].
13Беҙ тоғролоҡ һаҡламаһаҡ та,
Ул тоғро булып ҡалыр,
сөнки Ул Үҙенән баш тарта алмай, –

тигән һүҙҙәр хаҡ[+].


Лайыҡлы хеҙмәткәр

14Быларҙы бөтә кешеләрҙең дә иҫенә төшөр һәм, һүҙ бәхәсенә инмәһендәр өсөн, Алла алдында иҫкәрт, сөнки бәхәстәрҙең бер файҙаһы ла юҡ, улар тыңлаусыларҙы һәләкәткә илтә[+]. 15Алла алдында үҙеңде һыналған, намыҫлы хеҙмәткәр, хәҡиҡәт һүҙен тоғро өйрәтеүсе итеп күрһәтергә тырыш. 16Ә Алланы һанға һуҡмаған буш һүҙҙәрҙән ситтә тор, сөнки уларҙы һөйләүселәр Алланан алыҫлаштыра,[+] 17ундай һүҙҙәр яман шеш кеүек таралыр. Һуменайос менән Филетос та шундайҙар араһында,[+] 18үлемдән терелеү булды инде, тип дөрөҫлөктән баш тартып, ҡайһы берәүҙәрҙең имандарын[†] ҡаҡшаталар[+]. 19[+][+]Ләкин Алла һалған нигеҙ ныҡлы, унда бындай һүҙҙәр яҙылған: «Раббы Үҙенекеләрҙе белә» һәм: «Раббының исемен телгә алған һәр кем яуызлыҡтан ситләшһен»[+].

20Ҙур йортта алтындан һәм көмөштән яһалған һауыттар ғына түгел, ағас менән балсыҡтан эшләнгәндәре лә бар; уларҙың ҡайһылары ҡәҙерләп тотонола, икенселәре көндәлек ҡулланылышта йөрөй[+]. 21Шулай итеп, кем үҙен бысраҡтан[†] таҙарындыра, шул йорт хужаһы өсөн файҙалы, изгеләштерелгән[†] һәм бөтә яҡшы эштәргә лә яраҡлы һауыт кеүек буласаҡ.

22Йәштәргә хас булған мауығыуҙарҙан ситтә тор, ә Раббыға саф йөрәк менән мөрәжәғәт итеүселәр менән бергә тәҡүәлеккә,[†] иман, мөхәббәт, именлеккә ынтыл[+]. 23Наҙан кешеләрҙең аҡылһыҙ бәхәстәренән ситтә тор, уларҙың талаш ҡына тыуҙырыуҙарын беләһең[+]. 24Раббыға хеҙмәт итеүсе талашырға тейеш түгел. Ул бөтәһенә ҡарата ла яғымлы, өйрәтеүгә маһир, түҙемле булырға, 25өйрәтеүҙәргә ҡаршы сығыусыларҙы ипле генә төҙәтергә тейеш. Алла тарафынан, бәлки, уларға ла хәҡиҡәтте танып белеү өсөн тәүбә бирелер,[+] 26шулай иткәндә, улар, иҫкә килеп, үҙ ихтыярына буйһондорған Иблис[†] тоҙағынан ҡотолор[+].

#### 3


Ахырызаман килгәндә боҙоҡ кешеләр артыр

1Һин шуны бел: ахырызаман килгәндә ауыр ваҡыттар етер[+]. 2Үҙҙәрен генә яратҡан, аҡсаға табынған, тәкәббер, һауалы, әсе телле, ата-әсәһенә буйһонмаған, изгелекте[†] баһалай белмәгән, тәҡүәһеҙ,[+] 3ҡаты бәғерле, кеше менән һыйыша алмаған, яла яғыусан, тотанаҡһыҙ, аяуһыҙ, яҡшылыҡҡа нәфрәтле,[+] 4хыянатсыл, дыуамал, ҡупыҡ, Алланы яратыуға ҡарағанда кәйеф-сафаға нығыраҡ бирелгән, 5Аллаға ихлас табынған булып күренеп, иман[†] көсөн кире ҡаҡҡан кешеләр артыр. Ундайҙарҙан алыҫ тор. 6Ундайҙар өйҙәргә шым ғына үтеп инә һәм гонаһҡа[†] батҡан, төрлө кәйеф-сафаға бирелгән ҡатындарҙы үҙенә ылыҡтыра. 7Бындай ҡатындар һәр ваҡыт нимәгәлер өйрәнә, әммә бер ваҡытта ла хәҡиҡәткә төшөнә алмай. 8[+]Яннес менән Ямбрес Муса[†] пәйғәмбәргә[†] ҡарышҡан кеүек, аҡылдары боҙоҡ, ялған иманлы был әҙәмдәр ҙә хәҡиҡәткә ҡаршы сыға. 9Әммә улар ҙур уңышҡа өлгәшә алмаҫ, сөнки уларҙың аҡылһыҙлығы, тегеләрҙеке кеүек үк, барыһына ла асылыр[+].


Иманыңда ныҡ тор

10Ә һин минең өйрәтеүемдә лә, йәшәйешемдә, маҡсатымда, иманымда, сабырлығымда, мөхәббәттә, сыҙамлыҡта ла минән өлгө алдың. 11Антиохияла, Иконионда, Лустрала эҙәрлекләүҙәргә һәм ғазаптарға дусар булыуымды беләһең бит. Ниндәй эҙәрлекләүҙәр аша үттем, барыһынан да Раббы[†] мине ҡотҡарҙы![+] 12Әйткәндәй, Ғайса Мәсихтә[†] тормош алып барырға, Аллаға ихлас табынып йәшәргә теләгәндәрҙең бөтәһе лә эҙәрлекләнер[+]. 13Яуыздар һәм алдаҡсылар иһә, үҙҙәре лә яңылышып, кешеләрҙе лә юлдан яҙҙырып, уҫалланғандан-уҫаллана барыр[+]. 14Ә һин, инанған тәғлимәтеңде кемдән өйрәнгәнеңде белеп, артабан да уға тоғро бул. 15Өҫтәүенә, Изге Яҙмаларҙы[†] һин бала саҡтан уҡ беләһең бит, Ғайса Мәсихкә[†] инаныу аша ҡотолорға улар һиңә аҡыл бирер[+]. 16Изге Яҙма тотош Алла[†] тарафынан рухландырылған һәм өйрәтеү, фашлау, төҙәтеү, хаҡ тормош өсөн тәрбиәләүгә файҙалы,[+] 17шулай итеп, Алла кешеһе барыһына ла маһир һәм бөтә яҡшы эшкә лә әҙер[+].

#### 4

1Тереләрҙе һәм үлеләрҙе хөкөм итәсәк Ғайса Мәсих[†] Батша булып килер, шуға күрә Аллабыҙ һәм Ғайса Мәсих алдында һинән үтенеп һорайым:[+] 2Алла[†] һүҙен вәғәзлә, быны уңайлы ваҡытта ла, уңайһыҙ ваҡытта ла эшләргә әҙер тор, яңылышты төҙәт, иҫкәрт, өйрәткәндә һәр ваҡыт сабырлыҡ менән өгөтлә[+]. 3Шундай ваҡыт килер: кешеләр, хаҡ тәғлимәтте тыңламайынса, фәҡәт үҙҙәренең күңеленә ятҡан һүҙҙәрҙе һөйләгән вәғәзләүселәрҙе үҙ теләктәре буйынса һайлап алырҙар; 4улар, хәҡиҡәтте инҡар итеп, уйҙырма хәбәрҙәр тыңлар. 5Һин бөтә нәмәгә лә һиҙгер, ҡайғыларға түҙемле бул, Һөйөнөслө Хәбәр[†] вәғәзләүеңде дауам ит, хеҙмәтеңде камил рәүештә башҡар[+].


Паулустың хеҙмәте

6Тормошом оҙаҡламай ҡорбан[†] ителер, минең был донъянан китер ваҡытым етте[+]. 7Мин яҡшы көрәш алып барҙым, аҙағына тиклем был юлды үтеп, иманымды[†] һаҡланым;[+] 8ә хәҙер мине хаҡлыҡ[†] тажы көтә. Көнө еткәс, уны ғәҙел Хөкөмдар Раббы[†] тапшырасаҡ, миңә генә түгел, Уның килеүен һағынып көткәндәрҙең бөтәһенә лә бирер[+].


Кәңәштәр һәм үтенестәр

9Минең янға мөмкин тиклем тиҙерәк килергә тырыш, 10сөнки Демас, был донъяны өҫтөн күреп, мине ташлап, Тессалоникеға юлланды, Крескес – Галатияға, Титус Далматиәгә китте,[+] 11янымда Лукас бер үҙе генә ҡалды. Үҙең менән бергә Маркусты ла алып кил, ул миңә хеҙмәтемдә ярҙам итә алыр[+]. 12Тухикусты мин Эфесҡа[†] ебәрҙем[+]. 13Килгән саҡта Троас ҡалаһында Карпостарҙа ҡалдырған сәкмәнемде һәм яҙмаларымды, бигерәк тә күнгә яҙылғандарын, алып кил[+]. 14Баҡыр ҡойоу оҫтаһы Искәндәр миңә күп яуызлыҡ эшләне. Раббы уға ҡылған ғәмәленә ҡарап әжерен бирер[+]. 15Һин үҙең дә унан һаҡлан, сөнки ул беҙ һөйләгәндәргә ҡырҡа ҡаршы килгәйне.

16Хөкөм алдында тәү тапҡыр яуап тотҡанда, янымда береһе лә булманы, бөтөнөһө лә ташлап китте. Был уларға ғәйеп һаналмаһын. 17Раббы иһә янымда булды һәм, Һөйөнөслө Хәбәр минең аша тулыһынса иғлан ителһен һәм бар халыҡтарға ишетелһен өсөн, миңә ҡеүәт бирҙе, арыҫлан ауыҙынан ҡотҡарҙы[+]. 18Раббы мине бөтөн яуызлыҡтарҙан йолоп алыр һәм Үҙенең күктәге Батшалығы өсөн һаҡлар. Уға мәңгенән мәңгегә дан булһын! Амин.


Өҫтәлмә сәләмдәр

19Прискилла менән Акуласҡа һәм Онесифоростар ғаиләһенә сәләмемде тапшыр[+]. 20Әрәстос Коринҫоста ҡалды; ауырып киткән Трофимусты мин Милетоста ҡалдырҙым[+]. 21Ҡыш еткәнсе килергә тырыш. Һиңә Әүбулус, Пудес, Линос, Клаудиә һәм башҡа имандаштарың да сәләм ебәрә. 22Раббыбыҙ һинең рухың менән. Уның мәрхәмәте[†] һеҙҙең менән булһын.

### Титусҡа

#### Титусҡа

Титусҡа


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]


#### Инеш һүҙ


Паулустан Титусҡа хат

Титус Паулустың яҡын ярҙамсыһы була. Ул Паулустың Коринҫостағы имандаштар берҙәмлеге менән ярашыуына ҙур өлөш индерә. Паулус уны Крит утрауында яңы имандаштар берҙәмлегенең етәксеһе итеп ҡалдыра. Хатта өс төп тема ҡарала:

имандаштар берҙәмлегенең етәксеһе ниндәй булырға тейеш;
берҙәмлектең төрлө социаль төркөмдәргә ҡараған ағзалары үҙҙәрен нисек тоторға тейеш;
Ғайса Мәсих тураһында нисек ғилем бирергә.

#### 1

1Алла[†] хеҙмәтсеһе һәм Ғайса Мәсих[†] илсеһе[†] Паулустан сәләм. Алла тарафынан һайлап алынғандарҙың иманын[†] нығытыу һәм ихлас табыныуға илтеүсе хәҡиҡәтте танып белеүгә килтереү өсөн ебәрелдем мин[+]. 2Был иман һәм хәҡиҡәтте танып белеү беҙгә донъя башланғансы уҡ Алла вәғәҙә иткән мәңгелек тормошҡа өмөт бирә, ә Ул бер ҡасан да ялған һөйләмәй. 3Үҙ ваҡыты еткәс, Ҡотҡарыусыбыҙ[†] Алла бойороғо буйынса миңә ышанып тапшырылған вәғәз аша Алла Үҙенең хәбәрен иғлан итте[+]. 4Минең менән бер үк иманды уртаҡлашыусы ысын улым Титусҡа Атабыҙ Алланан һәм Ҡотҡарыусыбыҙ Ғайса Мәсихтән[†] мәрхәмәт[†] һәм именлек теләйем[+].


Титустың Крит утрауындағы вазифалары

5Бойороғома ярашлы, тамамланмаған эштәрҙе тәртипкә килтереү һәм бөтә ҡалаларҙа ла берҙәмлектәргә[†] өлкәндәр[†] тәғәйенләү өсөн, һине Критта ҡалдырҙым[+]. 6Берҙәмлек өлкәне намыҫлы тормош алып барырға, ҡатынына тоғро ир булырға тейеш. Балаларының да иманлы, буйһонмауҙа ғәйепләнмәгән, аҙғын юлға баҫмаған булыуы мотлаҡ[+]. 7Етәксе, Алла эштәре менән идара итеүсе булараҡ, намыҫлы тормош алып барһын. Ул тәкәббер ҙә, ҡыҙыу ҙа, эскесе лә, һуғыш суҡмары ла, һаран да түгел,[+] 8ә ҡунаҡсыл, яҡшылыҡҡа ынтылған, тотанаҡлы, ғәҙел, Аллаға тоғролоҡло булһын, үҙен ҡулда тотоуы мотлаҡ. 9Хаҡ тәғлимәт буйынса нәсихәт бирә һәм ҡаршы кешеләрҙе кире ҡаға алһын өсөн, үҙе шул тәғлимәткә ярашлы ышаныслы һүҙҙе тотҡан кеше булырға тейеш.

10Буйһонмаусан, буш хәбәр һөйләүсе һәм алдаҡсы кешеләр күп, ундайҙар айырыуса сөннәтлеләр араһында байтаҡ[+]. 11Уларҙы ауыҙҙарын ябырға мәжбүр итергә кәрәк, сөнки улар, хурлыҡлы табыш артынан ҡыуып, ярамаған нәмәләргә өйрәтеп, тотош ғаиләләрҙең тормошон боҙа[+]. 12Араларынан берәү – үҙҙәренең аҡыл эйәһе: «Крит кешеләре алдаҡсы, яуыз йыртҡыс һәм ялҡау убырҙар», – тигән. 13-14Ул дөрөҫ әйткән. Шуға күрә улар хаҡ иман тотһон, йәһүдтәрҙең уйҙырмаларына һәм дөрөҫлөктө кире ҡаҡҡандарҙың күрһәтмәләренә иғтибар бирмәһендәр өсөн, ҡәтғи тәнҡитлә[+][+]. 15Саф өсөн барыһы ла саф, ә иман тотмаған боҙоҡ кешеләр өсөн бер ниндәй ҙә саф нәмә юҡ, сөнки уларҙың аҡылдары ла, намыҫтары ла боҙоҡ[+]. 16Улар, Алланы беләбеҙ, тип раҫлай, ә эштәре менән Унан ваз кисә, ундайҙар әшәке, тыңлауһыҙ һәм һәр төрлө изге[†] эш өсөн һәләтһеҙ[+].

#### 2


Иманлыларға нәсихәт

1Һин иһә хаҡ тәғлимәткә тура килгәндәрҙе вәғәзлә: 2оло ирҙәр айыҡ аҡыллы, ихтирамға лайыҡ, тотанаҡлы булһын, иманда,[†] мөхәббәттә, сыҙамлылыҡта ныҡ торһон; 3өлкән[†] йәштәге ҡатындар, ысын иманлы кешеләргә хас булғанса, үҙҙәрен әҙәпле тотһон, ғәйбәт һөйләмәһен, эскелеккә бирелмәһен, яҡшылыҡҡа өйрәтһен;[+] 4-5Алла[†] һүҙенә хурлыҡ килмәһен өсөн, йәштәргә ирҙәрен, балаларын яратырға тигән аҡыл бирһен, тотанаҡлы, саф, йорт-ҡураһы тураһында хәстәрлекле, яҡшы күңелле, үҙ ирҙәренә күндәм булһын[+]. 6Ир-егеттәрҙе лә һәр нәмәлә тотанаҡлы булырға өйрәт[+]. 7Уларға бөтә яҡшы эштәрҙә лә яҡшы өлгө күрһәт, ә өйрәткәндә намыҫыңа тоғро һәм етди бул,[+] 8телмәрең дөрөҫ һәм кире ҡаҡмаҫлыҡ булһын. Шулай ҡаршы килеүселәр бер ниндәй ҙә насар һүҙ әйтерлек урын тапмайынса оятҡа ҡалыр[+].

9Ҡолдар һәр нәмәлә хужаларына буйһонһон, ярарға тырышһын, бәхәсләшмәһен,[+] 10урлашмаһын тип нәсихәт бир, улар һәр йәһәттән үҙҙәренең тоғро булыуҙарын күрһәтергә тейеш. Шулай итеп, улар Ҡотҡарыусыбыҙ[†] Алла тәғлимәтенең күркәмлеге булып торасаҡ.

11Алла тарафынан бөтә кешеләрҙе ҡотҡарыусы мәрхәмәт[†] күрһәтелде[+]. 12Был мәрхәмәт, аллаһыҙлыҡты һәм донъяуи нәфселәрҙе кире ҡағып, беҙҙе был донъяла тотанаҡлы, ғәҙел булырға һәм Аллаға ихлас табынырға өйрәтә[+]. 13Шул уҡ ваҡытта беҙ ҡыуаныслы өмөтөбөҙ – бөйөк Аллабыҙ ҙа, Ҡотҡарыусыбыҙ ҙа булған Ғайса Мәсихтең[†] шөһрәте[†] күренеүен көтәбеҙ[+]. 14Мәсих, беҙҙе һәр төрлө гонаһтан[†] йолоп алыу[†] һәм таҙарындырыу өсөн, беҙҙе яҡшылыҡ ҡылырға ашҡынып торған Үҙ халҡы итер өсөн, Үҙен ҡорбан[†] итте[+]. 15Быларҙың барыһы тураһында һөйләгәндә, нәсихәт биргәндә һәм фашлағанда, хакимлыҡтың һәр төрөн файҙалан. Һине бер кем дә һанға һуҡмай тормаһын[+].

#### 3

1Етәкселәргә һәм хакимлыҡҡа буйһонорға һәм уларҙы тыңларға, һәр төрлө яҡшы эшкә әҙер торорға кәрәклеген иман[†] тотоусыларҙың иҫтәренә төшөрөп тор,[+] 2шулай уҡ кешене яманламаҫҡа, ә тыныслыҡты һөйөргә, иғтибарлы һәм бөтә кешеләргә ҡарата ла бик илгәҙәк булырға өйрәт[+]. 3Онотмайыҡ: ҡасандыр беҙ үҙебеҙ ҙә аңһыҙ, Аллаға буйһонмаусан, юлдан яҙҙырылған, һәр төрлө нәфсе һәм ләззәттәр ҡоло инек, яуызлыҡ һәм көнсөллөк эсендә йәшәнек, бер-беребеҙҙе һөйһөнмәнек[+]. 4Ҡотҡарыусыбыҙ[†] Алла[†] иһә Үҙенең яҡшылығын һәм кешеләргә булған мөхәббәтен күрһәткәндә 5беҙҙе ҡылған ғәҙел эштәребеҙ өсөн түгел, ә Үҙенең шәфҡәте арҡаһында ҡотҡарҙы, яңы тормош биргән һыу менән таҙарындырҙы, Изге[†] Рух менән яңыртты[+]. 6Был Рухты Ул Ҡотҡарыусыбыҙ Ғайса Мәсих[†] аша өҫтөбөҙгә мул яуҙырҙы,[+] 7беҙ Уның мәрхәмәте[†] менән аҡланып, үҙебеҙ өмөт иткән мәңгелек тормошҡа эйә булһын өсөн шулай эшләне[+].

8Был һүҙҙәр хаҡ, Аллаға ышаныусылар үҙҙәрен яҡшы эштәргә бағышларға тырышһын өсөн, мин ошо һүҙҙәргә айырыуса баҫым яһап һөйләүеңде теләйем. Был бөтәһе өсөн дә яҡшы һәм файҙалы[+]. 9Бушҡа һүҙ көрәштереүҙән, шәжәрәлә соҡсоноуҙан, ыҙғыш-талаштан һәм ҡанун[†] тураһындағы бәхәстәрҙән алыҫ тор, сөнки уларҙың файҙаһы ла, мәғәнәһе лә юҡ[+]. 10Бер-ике тапҡыр иҫкәрткәндән һуң да үҙенең бәхәстәре менән ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған кешенән баш тарт[+]. 11Ундай кешенең боҙоҡлоҡ ҡылыусы һәм гонаһ[†] эшләүсе икәнен беләһең бит, бының менән ул үҙен үҙе хөкөмгә дусар итә.


Сәләмдәр

12Һинең яныңа Артемасты йәки Тухикусты ебәргәс, үҙең минең эргәмә Никополисҡа килергә ашыҡ, ҡышты мин унда үткәрәсәкмен[+]. 13Ҡанун белгесе[†] Зенас менән Аполлосты бер нәмәгә лә мохтаж булмаҫлыҡ итеп юлға оҙатыу хәстәрлеген күр[+]. 14Беҙҙекеләр ҙә, ғүмерҙәре заяға уҙмаһын өсөн, башҡаларҙың ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереп, үҙҙәрен изге эштәргә бағышлап өйрәнһендәр[+].

15Минең менән бергә булғандарҙың бөтәһе лә һине сәләмләй. Иманлы булған, беҙҙе яратҡан барыһына ла сәләм тапшыр. Һәммәгеҙгә лә мәрхәмәт булһын.

### Филемонға

#### Филемонға

Филемонға


Инеш һүҙ

[1]


#### Инеш һүҙ


Паулустан Филемонға хат

Был хатты Паулус төрмәлә саҡта яҙа. Ул Онесимус исемле ҡасҡын ҡол менән таныша. Паулустан Һөйөнөслө Хәбәрҙе ишетеп, Онесимус Ғайса Мәсихкә инана. Паулус фекеренсә, Онесимусҡа ҡаты яза янаһа ла, ул хужаһы Филемонға ҡайтырға тейеш. Онесимустың хужаһы Филемон Мәсих иманында була инде һәм Колоссай ҡалаһы эргәһендә (хәҙерге Төркиәнең көнбайышы) йәшәй. Паулус уның менән яҡшы таныш була.

Шулай итеп, Паулус үҙенең хатында Филемондың Онесимусты ғәфү итеүен һәм уны имандашы итеп күреүен үтенә; Онесимусты Римға ҡайтарғыһы килһә лә, был ҡарарҙы Филемондың үҙе ҡабул итеүен теләй. Паулус ҡоллоҡ тураһындағы Рим ҡанундарына ҡарата дәғүә белдермәй, әммә имандаштарҙың туғандарса һөйөүе был ҡанундарҙан күпкә мөһимерәк булыуын күрһәтә.

#### 1

1-2Ҡәҙерле дуҫыбыҙ һәм хеҙмәттәшебеҙ Филемонға һәм уның йортонда йыйыла торған имандаштар берҙәмлегенә,[†] имандашыбыҙ[†] Әпфиә ханыма, көрәштәшебеҙ Архиппусҡа Ғайса Мәсих[†] хаҡына тотҡонлоҡта ултырыусы Паулустан һәм имандашығыҙ Тимоҫеустан сәләм[+][+]. 3Атабыҙ Алланан һәм Раббы[†] Ғайса Мәсихтән[†] һеҙгә мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын.


Филемондың мөхәббәте һәм иманы

4Доғаларымда һине, Филемон, иҫкә алып, Аллама һәр ваҡыт рәхмәттәр уҡыйым,[+] 5сөнки Раббы Ғайсаға булған иманың һәм барлыҡ изгеләргә[†] ҡарата мөхәббәтең тураһында ишетеп йөрөйөм. 6Бөтәбеҙ өсөн дә уртаҡ иманыбыҙ һине беҙ Мәсихтә өлгәшкән барлыҡ изгелекте тулыраҡ аңлауға килтерһен тип, доға ҡылам[+]. 7Һинең мөхәббәтеңдә, имандашым, мин оло шатлыҡ һәм йыуаныс табам, сөнки изгеләрҙең күңелдәре һинең аша тынысланды.


Онесимус тураһында үтенес

8Шуға күрә мин, Мәсихтә рухи ҡәрҙәшең, бурысыңды үтәүҙе ҡыйыу рәүештә талап итә алһам да,[+] 9башҡа берәү түгел, мин, ҡарт Паулус, әлеге ваҡытта Ғайса Мәсихкә инаныуым өсөн төрмәлә ултырыусы тотҡон, һөйөүебеҙгә таянып, һиңә үтенес менән өндәшәм. 10Бында, төрмәлә, үҙемдең улым тип һанаған берәү хаҡына һиңә мөрәжәғәт итәм. Ул – минең аша иманға килгән Онесимус[+]. 11Элек ул һинең өсөн файҙаһыҙ ине, хәҙер иһә һинең өсөн дә, минең өсөн дә файҙалы[*]. 12Күҙемдең ҡараһылай булып киткән Онесимусты кире һеҙгә ҡайтарып ебәрәм. 13Мин уны үҙ янымда ҡалдырырға ла теләр инем, ул һинең урынға миңә, Һөйөнөслө Хәбәр[†] хаҡына төрмәлә ултырған тотҡонға, ярҙам итер ине. 14Әммә һинең ризалығыңдан тыш бер нәмә лә эшләргә теләмәнем. Изгелекле эшең ирекһеҙләүҙән түгел, ә үҙ теләгең буйынса башҡарылһын. 15Һеҙҙең бер-берегеҙҙән ҡыҫҡа ваҡытҡа айырылып тороуығыҙ, бәлки, һин уны яңынан ҡабул итеп бөтөнләйгә үҙ яныңда ҡалдырыу өсөн дә булғандыр, 16һәм инде ҡол сифатында түгел, ҡолға ҡарағанда өҫтөнөрәк, ҡәҙерле имандашың кеүек ҡалдырыу өсөн. Мин уны бик яратам, ләкин ул һиңә кеше булараҡ та, Раббыныҡы булараҡ та тағы ла ҡәҙерлерәк[+].

17Шулай итеп, мине иптәшең тип һанаһаң, уны ла минең һымаҡ күреп, ихлас ҡабул ит. 18Әгәр ҙә ул һине ни менәндер рәнйеткән булһа йәки алдыңда бурыслы булһа, мине яуаплы тип иҫәплә. 19Мин, Паулус, быны үҙ ҡулым менән яҙам: ул килтергән зыянды ҡаплармын. Ә һинең бурыслы булыуың тураһында әйтеп тормайыҡ, һин бит миңә үҙең менән бурыслы[+]. 20Шулай, имандашым, Раббы хаҡына хәҙер инде мин дә файҙаңды күрергә теләйем. Мәсихтә йөрәгемә ҡыуаныс һал. 21Мин һиңә үтенесемде кире ҡаҡмаясағыңа ышанып һәм хатта һорағаныма ҡарағанда күберәк эшләйәсәгеңде белеп яҙам. 22Шулай уҡ үтенәм, минең өсөн бер бүлмә әҙерләп ҡуй, сөнки, доғаларығыҙға яуап итеп, Алла[†] һеҙгә ҡайтыуымды бүләк итер тип өмөтләнәм.


Сәләмдәр

23Минең менән бергә Ғайса Мәсих хаҡына тотҡонлоҡта ултырыусы Әпәфрас[+] 24һәм хеҙмәттәштәрем Маркус, Аристархос, Демас һәм Лукас һиңә сәләм әйтәләр[+]. 25Раббы Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте һеҙҙең рухығыҙ менән булһын.

### Ғивриҙәргә

#### Ғивриҙәргә

Ғивриҙәргә


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Инеш һүҙ


Ғивриҙәргә хат

Традиция буйынса, был хаттың авторы булып илсе Паулус һанала.

Был ҡатмарлы дини трактат йәһүдтәрҙән сыҡҡан мәсихсе имандаштар өсөн яҙылған. Хаттың ҡайһы берҙәмлеккә – Римдағымы, Йәрүсәлимдәгеме, Искәндәриәләгеме, башҡа берәй ҡалалағы берҙәмлеккәме – төбәлгәнлеге билдәле түгел. Авторҙың төп маҡсаты – йәһүд халҡының өмөттәре һәм Иҫке Ғәһедтәге пәйғәмбәрлектәр нәҡ Ғайса Мәсих аша тормошҡа ашҡанлығын күрһәтеү. Ул – пәйғәмбәр йә хеҙмәт үтәүсе генә түгел, ә ысын Алла Улы, тәнен кәмселекһеҙ ҡорбан итеп килтергән гонаһһыҙ ҡаһин. Был ҡорбан килтереү уны ҡабул иткәндәрҙең барыһын да гонаһтан пакландыра. Шуға күрә мәсихсе йәһүдтәр ҡыуылып йөрөгән мәлдәрендә лә Ғайса Мәсихкә инаныуҙан ваз кисмәҫкә тейеш.

Был хаттың ысын мәғәнәһендәге ынйыһы – иман тураһында һөйләгән 11-се бүлек. Иман – ниндәй ҙә булһа идеяларҙы ҡабул итеү йәки йолалар башҡарыу түгел, ә тулыһынса Аллаға хеҙмәт итеүгә бағышланған тормош һәм Уға көндәлек ышаныу. Автор быны Иҫке Ғәһедтең күп заттары, иман ҡаһарманлығын бөтә тулылығында асҡан Ғайса Мәсихтең өлгөләре аша күрһәтә.

#### 1


Алла һүҙенең Улы аша тапшырылыуы

1Үткән замандарҙа Алла[†] ата-бабаларыбыҙға пәйғәмбәрҙәр[†] аша күп тапҡырҙар һәм төрлөсә мөрәжәғәт итте. 2Әммә был һуңғы көндәрҙә Ул бөтә нәмәнең вариҫы итеп ҡуйған һәм ҡасандыр Уның аша бар ғаләмде бар иткән Улы аша һөйләне[+]. 3Уның Улы – Алла шөһрәтенең[†] балҡышы һәм Уның асылының теүәл сағылышы. Ул бөтә нәмәне Үҙенең ҡөҙрәтле һүҙе менән тотоп тора. Кешеләрҙе гонаһтарынан[†] таҙарындырғас, юғарыла Мөһабәт Алланың уң яғына ултырҙы[+]. 4Уның Алланан бирелгән данлы исеме фәрештәләрҙекенән[†] ни тиклем юғарыраҡ булһа, Ул Үҙе лә уларҙан шул тиклем өҫтөнөрәк тора[+].


Алла Улы фәрештәләрҙән өҫтөн

5[+][+]Ҡасан да булһа фәрештәләрҙең берәйһенә Алла:

«Һин – Минең Улым.
Бөгөндән Мин Һиңә Ата[†] булдым», –

тип әйткәнме ни? Йә булмаһа:

«Мин – Уға Атай,
ә Ул Миңә Улан булыр», –

тигәнме[+]? 6[+]Йәнә, донъяға Үҙенең тәү тыуған Улын килтергәндә, Алла:

«Алланың бөтә фәрештәләре Уға баш эйһен», – ти[+].

7[+]Фәрештәләр тураһында:

«Алла Үҙенең фәрештәләрен – ел,
хеҙмәтселәрен ялҡынлы ут итә», – тиелгән[+].

8[+]Улы тураһында иһә:

«Йә, Аллам, тәхетең Һинең мәңгелек,
батшалыҡ таяғың – ғәҙеллек таяғы.
9Һин дөрөҫлөктө яраттың,
яуызлыҡты күрә алманың.
Шуға күрә Алла, Һинең Аллаң,
шатлыҡ майы менән мәсехләп,
дуҫтарыңдан Һине өҫтөн ҡуйҙы», – тиелгән[+].

10[+]Алла тағын:

«Һин, Раббым, иң тәүҙә ерҙең нигеҙен ҡорҙоң,
күктәр – Һинең ҡулдарыңдың эше.
11Улар юҡҡа сығыр, ә Һин мәңге ҡалырһың.
Барыһы ла кейем һымаҡ туҙыр,
12Һин уларҙы өҫ кейемеләй төрөп ҡуйырһың,
кейемдәй улар алмаштырылыр.
Үҙең иһә гел үҙгәрешһеҙ ҡалырһың,
ғүмер йылдарың һис ҡасан тамамланмаҫ», – ти[+].

13[+]Фәрештәләрҙең берәйһенә Алла ҡасан да булһа:

«Мин дошмандарыңды
аяҡ аҫтыңа баҫҡыс итеп һалғанға тиклем,
уң яғымда ултыр», –

тип әйттеме икән[+]? 14Фәрештәләрҙең бөтәһе лә ҡотолоуға эйә буласаҡ заттарға хеҙмәт итергә ебәрелгән хеҙмәтсе рухтар түгелме ни[+]?

#### 2


Бөйөк ҡотҡарылыу

1Шуға күрә, дөрөҫ йүнәлеште юғалтмаҫ өсөн, беҙ ишеткәндәребеҙгә айырыуса иғтибарлы булырға тейешбеҙ. 2Фәрештәләр[†] аша еткерелгән һүҙ дөрөҫкә сыҡты, һәр төрлө енәйәт һәм тыңлауһыҙлыҡ тейешле язаһын алды. 3Әгәр ошондай бөйөк ҡотҡарылыу менән иҫәпләшмәйбеҙ икән, әле килеп язаны нисек урап үтә алырбыҙ? Был ҡотҡарылыу тураһында бит тәүләп Раббы[†] Үҙе асып һалды һәм Уның әйткәндәрен ишеткән кешеләр беҙгә быны раҫланы. 4Алла[†] Үҙе лә быны билдәләр, мөғжизәләр һәм төрлө ҡөҙрәтле эштәр ҡылыу һәм Изге[†] Рухтан килгән бүләктәрҙе Үҙ ихтыяры буйынса бүлеп биреү юлы аша иҫбат итте[+].


Алла Улы һәм әҙәм балалары

5Беҙ әле һөйләгән киләсәк донъяны Алла фәрештәләргә буйһондорманы бит[+]. 6[+]Әммә кемдер Изге Яҙманың[†] ҡайһылыр бер урынында былай тип шаһитлыҡ иткән:

«Әҙәм заты нимә инде?
Ә Һин уның хаҡында уйлайһың!
Бәндә балаһы кем – уны хәстәрләйһең?
7Һин уны бер аҙ ваҡытҡа
фәрештәләрҙән түбәнерәк ҡуйҙың;
шөһрәт[†] һәм хөрмәт тажы кейҙерҙең[*],
8бар нәмәне аяҡтарының аҫтына һалып,
уға буйһондорҙоң».

Алла, бөтә нәмәне әҙәм балаһына буйһондороп, уға буйһондоролмаған бер нәмәне лә ҡалдырманы. Әммә әлегә беҙ бөтә нәмәнең дә уға буйһонғанын күрмәйбеҙ[+]. 9Уның ҡарауы беҙ Ғайсаны күрәбеҙ – Ул Алла мәрхәмәте[†] менән бөтәһе хаҡына үлем татыһын өсөн бер аҙ ваҡытҡа фәрештәләрҙән түбәнерәк ҡуйылды. Әммә һуңында Ул, үлемде һынағаны өсөн, башына шөһрәт һәм хөрмәт тажын кейҙе[+]. 10Алла – бөтә нәмәнең маҡсаты һәм башланғысы. Үҙенә эйәргән күп кешеләрҙе данға алып килгән сағында, ҡотолоуҙарына нигеҙ һалған Ғайсаны ғазаптар аша камиллыҡҡа еткерергә тейеш ине[+]. 11Кешеләрҙе изге иткән Ғайса ла, изге ителгән әҙәмдәр үҙҙәре лә – бер Атанан. Шуның өсөн Ғайса уларҙы Үҙенең туғандары тип атауҙан оялмай. Ул:[+]

12[+]«Исемеңде туғандарыма иғлан итермен,
изге йыйында Һиңә дан йырлармын», – ти[+].

13[+][+]Һәм тағы:

«Мин Аллаға ышаныс бағлайым», – ти.

Һәм:

«Бына Мин һәм
Алла Миңә биргән балалар», – ти[+].

14-15Был балаларҙың тәне лә, ҡаны ла бар. Шунлыҡтан Ғайса Үҙе лә кеше ҡиәфәтен алды. Ул быны үлемгә баш булған Иблистең[†] хакимлығын Үҙ үлеме менән юҡ итеү, ғүмере буйы үлемдән ҡурҡып, ҡол булып йәшәгән кешеләрҙе азат итеү маҡсатында эшләне[+]. 16Ул бит фәрештәләргә түгел, ә Ибраһим[†] тоҡомона ярҙамға килде. 17Шуға күрә Ул кешеләрҙе гонаһтарынан[†] йолоп алыу[†] маҡсатында, Аллаға хеҙмәт итеүҙә шәфҡәтле һәм тоғро Баш Ҡаһин[†] булыр өсөн, һәр йәһәттән туғандарына оҡшарға тейеш булды[+]. 18Ғайса Үҙе лә, һынауҙарҙан үтеп ғазап сикте. Шуның өсөн Ул һынауҙан үткәндәргә ярҙам итә ала[+].

#### 3


Ғайсаның Мусанан өҫтөнлөгө

1Шуға күрә һеҙ, изге[†] имандаштар,[†] күктәр тарафынан саҡырылған хеҙмәттәштәр, беҙ тотҡан имандың Илсеһе[†] һәм Баш Ҡаһины[†] Ғайса тураһында ентекләп уйлағыҙ. 2[+]Муса[†] Алла йортондағы[†] эштәрҙә тоғро булған кеүек, Ғайса ла Үҙен хеҙмәткә алған Аллаға тоғро[+]. 3Әммә йортто төҙөүсе йорттоң үҙенә ҡарағанда күпмегә нығыраҡ хөрмәт ителһә, Ғайса Мусаға ҡарағанда шул тиклем юғарыраҡ данға лайыҡ тип һаналды. 4Әлбиттә, һәр йорт кем тарафынандыр төҙөлә, әммә бөтә нәмәнең төҙөүсеһе – Алла[†]. 5Муса Алла йортондағы бөтә эштәрҙә тоғро хеҙмәтсе ине, бының менән ул киләсәктә Алла тарафынан әйтеләсәк нәмәләргә шаһитлыҡ ҡылды[+]. 6Мәсих[†] иһә – Алла йорто өсөн яуаплы һәм Улан булараҡ тоғро; ә Уның йорто – беҙ, әммә үҙебеҙ ғорурланған ышаныс һәм өмөттә аҙаҡҡа тиклем торһаҡ ҡына.

7[+]Шуға күрә, Изге Рух әйткәнсә:

«Бөгөн Алла тауышын ишетәһегеҙ икән,
8сүллектә һынау көнөндә
ҡаршылыҡ күрһәткән саҡтағылай,
йөрәгегеҙ тиҫкәре булмаһын.
9Унда ата-бабаларығыҙ Мине һынаны
һәм ҡылған эштәремде ҡырҡ йыл буйына күрҙе.
10Шуның өсөн был быуынға асыуым килде лә
„Уларҙың йөрәктәре һәр саҡ аҙаша,
юлдарымды танымайҙар“, – тинем.
11Шуның өсөн нәфрәтләнеп:
„Улар бер ҡасан да
Минең тыныс-имен урыныма инмәйәсәк“, –
тип ант иттем»[+].

12Имандаштар, һаҡ булығыҙ, берегеҙҙә лә тере Алланан баш тартырлыҡ яуыз, иманһыҙ йөрәк булмаһын. 13Киреһенсә «бөгөн» тигән һүҙ әлегә ғәмәлдә булған саҡта, берегеҙ ҙә гонаһҡа[†] алданып тиҫкәреләнмәһен өсөн, бер-берегеҙҙе көн һайын ҡеүәтләп тороғоҙ. 14Сөнки беҙ – Мәсихтең арҡалаштары, тик баштағы ышанысыбыҙҙа аҙаҡҡаса ныҡ торған хәлдә генә. 15Изге Яҙмала[†] былай тип әйтелгән:

«Бөгөн Алла тауышын ишетәһегеҙ икән,
ҡаршылыҡ күрһәткән саҡтағылай,
йөрәгегеҙ тиҫкәре булмаһын»[+].

16Алла тауышын ишетеп тә, ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр кем һуң? Мысырҙан[†] Муса алып сыҡҡандарҙың бөтәһе лә түгел инеме ни[+]? 17Ҡырҡ йыл буйы Алла кемгә асыу тотҡан һуң? Гонаһ ҡылып, үле кәүҙәһе сүллектә ятып ҡалған кешеләргә түгелме[+]? 18Улар Минең тыныс-имен урыныма бер ҡасан да инмәйәсәк тип, Алла кем тураһында ант итте һуң? Тыңлауһыҙҙар тураһында түгелме[+]? 19Шулай итеп, ышанмағандары өсөн унда инә алмағанлыҡтарын күрәбеҙ[+].

#### 4


Алланың тыныс-имен урыны

1Алланың тыныс-имен урынына инә алыуыбыҙ тураһындағы вәғәҙәһе үҙ көсөндә ҡала әле, шуға ла берегеҙ ҙә ошо мөмкинлекте ҡулынан ысҡындырмаһын өсөн, иғтибарлы булайыҡ[+]. 2Был кешеләргә еткерелгән һымаҡ уҡ, Һөйөнөслө Хәбәр[†] беҙгә лә бирелде, әммә уларға Хәбәрҙең файҙаһы теймәне, сөнки улар Хәбәрҙе тыңлаған кешеләр кеүек уны ышанып ҡабул итмәне. 3Беҙ иһә ышанғанға күрә Алланың тыныс-имен урынына инәбеҙ. Алла[†] бит:

«Шуның өсөн Мин нәфрәтләнеп:
„Улар бер ҡасан да
Минең тыныс-имен урыныма инмәйәсәк“, –
тип ант иттем», –

тигән. Эштәре донъя барлыҡҡа килгән мәлдән тамамланған булһа ла, шулай тине Алла[+]. 4[+]Изге Яҙманың[†] бер урынында етенсе көн тураһында былай тип әйтелгән: «Етенсе көндә Алла Үҙенең барлыҡ эштәренән ял итте»[+]. 5Үрҙә ошоға бәйле: «Улар бер ҡасан да Минең тыныс-имен урыныма инмәйәсәк», – тип әйтелгән[+]. 6Һөйөнөслө Хәбәрҙе элегерәк ишеткән кешеләр, буйһонмауҙары арҡаһында, Алланың тыныс-имен урынына инә алманы. Әммә ҡайһы берәүҙәр унда инә аласаҡ, шуға күрә,[+] 7Алла тағы бер көндө – «бөгөн»гө көндө билдәләне. Байтаҡ ваҡыт үткәс, Ул үрҙә күрһәтелгән һүҙҙәрҙе Дауыт[†] аша белдерҙе:

«Бөгөн Алла тауышын ишетәһегеҙ икән,
йөрәгегеҙ тиҫкәре булмаһын»[+].

8Йушағ уларҙы тыныс-имен урынға килтергән булһа, Алла бынан һуң тыуыр ниндәйҙер башҡа көн тураһында әйтмәҫ ине[+]. 9Шуға күрә Алла халҡы өсөн шәмбе көнөнә[†] оҡшаш ял көтөлә әле[*]. 10Алланың тыныс-имен урынына ингән кеше, Үҙенең эштәренән ял иткән Алла кеүек үк, ял итәсәк. 11Шулай икән, Уның тыныс-имен урынына инергә бөтә тырышлығыбыҙҙы һалайыҡ. Буйһонмағандарҙың өлгөһөнә эйәреп, береһе лә ситтә тороп ҡалмаһын.

12Алла һүҙе тере һәм ҡеүәтле. Ул ике яғы ла үткер әллә ниндәй ҡылыстарҙан да үткерерәк. Ул беҙҙең эсебеҙгә шул тиклем тәрән үтеп инә, хатта йәнде – рухтан, быуындарҙы һөйәк елегенән айыра. Ул күңелдәребеҙҙәге уй-фекерҙәрҙе, ниәттәрҙе хөкөм итә[+]. 13Яратылған бер генә йән эйәһе лә Алла күҙенән йәшеренә алмай. Уның өсөн бөтә нәмә асыҡ һәм нисек бар, шулай күренә. Шуға ла беҙ Уның алдында яуап тоторға тейешбеҙ[+].


Ғайса – бөйөк Баш Ҡаһин

14Беҙҙең күктәрҙән юғары күтәрелгән бөйөк Баш Ҡаһиныбыҙ[†] – Алла Улы[†] Ғайса булғанлыҡтан, әйҙәгеҙ иманыбыҙҙа[†] ныҡ торайыҡ[+]. 15Баш Ҡаһиныбыҙ етешмәгән яҡтарыбыҙҙы аңламаған, беҙгә теләктәшлек итә белмәгән Зат түгел. Ул беҙҙең кеүек үк бөтә нәмәлә лә һыналды, тик гонаһ[†] ҡылманы бит[+]. 16Шулай итеп, ярҙам кәрәк булғанда рәхим-шәфҡәт һәм мәрхәмәт[†] табыу өсөн, Алланың мәрхәмәт тәхете янына ҡыйыу барайыҡ[+].

#### 5

1Һәр баш ҡаһин,[†] кешеләр араһынан һайланып, Алла[†] алдында уларҙың вәкиле итеп ҡуйыла. Ул гонаһтарҙан[†] пакланыр өсөн бүләктәр һәм ҡорбан[†] килтерергә тейеш[+]. 2Ундай баш ҡаһин белемһеҙҙәрҙең дә, тура юлдан тайпылыусыларҙың да хәленә инә ала, сөнки үҙенең дә йомшаҡлыҡтары бар[+]. 3[+]Шунлыҡтан ул халыҡ гонаһтары өсөн дә, үҙ гонаһтары өсөн дә ҡорбан килтерергә тейеш[+].

4[+]Бындай хөрмәтле бурысты бер кем дә үҙ теләге менән ала алмай, ул, үҙ ваҡытында Һарун[†] саҡырылған кеүек, был хеҙмәткә Алла тарафынан саҡырыла[+]. 5[+]Мәсих[†] тә Баш Ҡаһин булыу хөрмәтен Үҙ өҫтөнә Үҙе алманы, ә Уға уны:

«Һин – Минең Улым.
Бөгөндән Мин Һиңә Ата[†] булдым», –

тип әйткән Алла бирҙе[+]. 6[+]Шулай уҡ Изге Яҙманың[†] икенсе бер урынында Алла:

«Һин – Мәлки-Садиҡ[*] дәрәжәһендәге мәңгелек ҡаһинһың»,[†] –

тип әйтә[+].

7Ерҙә йәшәгән сағында Ғайса Үҙен үлемдән ҡотҡара аласаҡ Аллаға күҙ йәштәре менән илап һәм ҡысҡырып, үтенеп доға ҡылды. Оло ихтирамы арҡаһында Уның үтенесе Аллаға барып ишетелде[+]. 8Алла Улы[†] булыуына ҡарамаҫтан, Ул Үҙ ғазаптары аша тыңлаусанлыҡтың асылын төшөндө[+] 9һәм, камиллыҡҡа өлгәшкәндән һуң, Үҙенә тыңлаусан булған бөтөнөһө өсөн дә мәңгелек ҡотолоу сығанағына әйләнде[+]. 10Ул Алла тарафынан Мәлки-Садиҡ дәрәжәһендәге Баш Ҡаһин итеп билдәләнде.


Хаҡ юлдан тайпылыу хәүефе

11Был турала күберәк тә һөйләй алыр инек, ләкин беҙ һөйләгәндәрҙе ишетмәй башланығыҙ, шунлыҡтан аңлатыуы ҡыйын[+]. 12Һеҙ күптән инде үҙегеҙ өйрәтеүсе булырға тейеш инегеҙ, әммә һеҙҙе һаман Алла тәғлимәтенең тәү башланғыстарына өйрәтергә кәрәк. Һеҙгә ҡаты ризыҡ түгел, ә һөт кәрәк[+]. 13Һөт менән туҡланған кеше хаҡ менән ялған араһындағы айырманы һиҙә алмай, сөнки ул – сабый. 14Ҡаты ризыҡ иһә өлкәндәргә[†] ҡулай, тормош тәжрибәһе уларҙы яҡшылыҡ менән яманлыҡты айырыр һиҙгерлеккә өйрәткән[+].

#### 6

1-2Шуға күрә Мәсих[†] тәғлимәтенең башланғыс өлөшөн ҡалдырып, камилырағына күсәйек. Үлемгә килтереүсе эштәрҙән тәүбә итеүгә,[†] Аллаға инаныуға, шулай уҡ һыуға сумдырыу йолаларын өйрәтеү, фатихалап баштарына ҡулдарын ҡуйыу, үлгәндәрҙең терелеүе һәм мәңгелек хөкөм тураһындағы тәғлимәткә яңынан нигеҙ һалмайыҡ[+][+]. 3Алла[†] рөхсәте менән артабан күсәйек. 4Бер тапҡыр Алла яҡтылығы менән нурландырылған, күк бүләгенең тәмен татыған, Изге[†] Рухта ҡатнашҡан,[+] 5Алланың яҡшы һүҙен һәм киләсәк донъя көстәренең тәьҫирен тойған, 6шунан һуң хаҡ юлдан ситкә тайпылған кешеләрҙе яңынан тәүбәгә килтереү мөмкин түгел, сөнки улар үҙҙәре Алла Улын[†] арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡлап, халыҡ алдында мәсхәрәләйҙәр.

7Күп тапҡыр ямғыр яуып, дымды үҙенә һеңдергән ер үҙен эшкәрткән кешегә уңыш бирһә, Алла фатихаһын ала. 8Ә инде сәнскәк тә ҡый үләндәре үҫкән ерҙең файҙаһы юҡ, уға ҡарғыш янай һәм ахыр килеп уны яндыралар[+].

9Әммә, һөйөклөләрем минең, беҙ ошо һүҙҙәрҙе һөйләһәк тә, һеҙгә килгәндә, хәлегеҙ һәйбәтерәк һәм ҡотҡарылыуға табан бараһығыҙ, тигән ышаныстабыҙ. 10Алла ғәҙелһеҙ түгел. Ул һеҙҙең хеҙмәттәрегеҙҙе лә, Уның изгеләренә ярҙам ҡылғанығыҙ һәм ярҙам ҡылыуҙы дауам итеүегеҙ аша Уның хаҡына күрһәткән мөхәббәтегеҙҙе лә онотмаясаҡ[+]. 11Һәр берегеҙҙең аҙаҡҡа тиклем, өмөтөгөҙ тулыһынса тормошҡа ашҡанға тиклем шундай уҡ тырышлыҡ күрһәтеүен теләйбеҙ[+]. 12Ялҡау булмағыҙ, ә иман[†] һәм түҙемлек аша үҙҙәренә вәғәҙә ителгәнде алыусылар өлгөһөнә эйәрегеҙ[+].


Алланың ышаныслы вәғәҙәһе

13[+]Ибраһимға[†] вәғәҙә биргәндә Алла, ант итерлек Үҙенән бөйөгөрәк бер кем дә булмағас, Үҙенең барлығы менән ант итә[+]. 14Ул: «Мин һиңә мул-мул фатихамды бирәсәкмен һәм тоҡомоңдо ишәйткәндән-ишәйтәсәкмен», – тигән[+]. 15Ибраһим, сабырлыҡ менән көткәндән һуң, вәғәҙә ителгәнде алған.

16Кешеләр үҙҙәренән бөйөгөрәк зат менән ант итәләр, ул ант әйтелгәнде раҫлай һәм һәр төрлө бәхәстәргә сик ҡуя[+]. 17Шуға күрә Алла, вәғәҙә ителгәнде аласаҡ кешеләргә Үҙ ниәтенең үҙгәрешһеҙ буласағын тағы ла асығыраҡ күрһәтеү өсөн, уны ант итеп раҫлаған[+]. 18Ике үҙгәрешһеҙ нәмә – вәғәҙә һәм антҡа килгәндә, Алла тарафынан алдауға юл ҡуйылмай. Улар беҙҙе, Аллаға һыйынғандарҙы, алдыбыҙҙа торған өмөткә ныҡлап тотонорға дәртләндерә[+]. 19Был өмөт, беҙҙең йәнебеҙ өсөн ныҡлы һәм ышаныслы якорь булып, пәрҙә артындағы Иң мөҡәддәс урынға инә[+]. 20Унда беҙҙең хаҡҡа, Мәлки-Садиҡ дәрәжәһендәге мәңгелек Баш Ҡаһин[†] булғандан һуң, башлап йөрөүсебеҙ булып Ғайса инде[+].

#### 7


Ҡаһин Мәлки-Садиҡ

1[+]Сәлим батшаһы, Юғарыларҙан Юғары Алланың ҡаһины[†] Мәлки-Садиҡ, батшаларҙы ҡыйратып ҡайтып килгән Ибраһимды[†] осратып, уға фатихаһын бирә. 2Ибраһим иһә һуғыштан алып ҡайтҡан табышының ундан бер өлөшөн уға бирә. Беренсенән, Мәлки-Садиҡ тигән исем «хаҡлыҡ[†] батшаһы» тигәнде аңлата, икенсенән, ул Сәлимдең батшаһы ла, йәғни «именлек батшаһы»[+]. 3Мәлки-Садиҡтың атаһы ла, әсәһе лә, шәжәрәһе лә билдәһеҙ. Уның ғүмеренең башы тураһында ла, аҙағы тураһында ла мәғлүмәт юҡ, ул Алла Улына[†] оҡшаш булып, мәңге ҡаһин булып ҡала.

4Күрегеҙ, ул ни тиклем бөйөк – уға ырыу башлығы Ибраһим да һуғышта дошмандарынан тартып алған табышының ундан бер өлөшөн бирә. 5Муса[†] ҡануны[†] буйынса, ҡаһин хеҙмәтен ҡабул иткән Леви тоҡомо ағзалары ла халҡынан, йәғни үҙ кешеләренән, улар ҙа Ибраһим тоҡомонан булған хәлдә лә, табыштарының ундан бер өлөшөн йыйып алырға тейеш була[+]. 6Ә ҡаһин Мәлки-Садиҡ, Леви тоҡомонан булмаһа ла, Ибраһимдың табышының ундан бер өлөшөн ҡабул итә һәм уға, Алла[†] вәғәҙәһен алған кешегә, фатихаһын бирә[+].

7Һис шикһеҙ, бәләкәйерәк кеше генә ҙурыраҡтың фатихаһын ҡабул итә. 8Беренсе осраҡта табыштың ундан бер өлөшөн үлемле кешеләр ала, ә икенсе осраҡта уны Мәлки-Садиҡ ала, уның тере булыуы тураһында Изге Яҙмала[†] шаһитлыҡ ителгән. 9Ниндәйҙер мәғәнәлә Леви ҙә, үҙе халыҡтан ундан бер өлөш табыш йыйыусы булһа ла, ундан бер өлөшөн Ибраһим аша Мәлки-Садиҡҡа түләгән, тип әйтергә була. 10Сөнки Мәлки-Садиҡ Ибраһимды осратҡан ваҡытта, Леви тыумаһа ла, ул үҙенең тәүатаһы Ибраһимдың тәнендә була.

11Шулай итеп, әгәр камиллыҡҡа өлгәшеү Леви ҡаһинлығы хеҙмәте аша булһа, – сөнки ҡанун халыҡҡа уның нигеҙендә бирелгән, – Һарун[†] кеүек түгел, ә Мәлки-Садиҡ дәрәжәһендәге икенсе мәңгелек Ҡаһиндың килеүенә ихтыяж булыр инеме һуң? 12Сәбәбе шунда: ҡаһинлыҡ үҙгәрһә, ҡанун да үҙгәрергә тейеш. 13Ә беҙ һөйләгән Зат – Ғайса икенсе бер ырыуҙан булған, ул ырыуҙан бер кем дә ҡорбан[†] усағында хеҙмәт итмәгән.

14Билдәле булыуынса, Раббыбыҙ Йәһүҙә[†] ырыуынан сыҡҡан, ә ҡаһиндар хаҡында һөйләгәндә Муса был ырыу тураһында бер ни ҙә әйтмәгән[+].


Мәлки-Садиҡ кеүек Ҡаһин Ғайса

15Бының шулай икәнлеге, Мәлки-Садиҡ кеүек икенсе Ҡаһин килгәс, тағы ла асығыраҡ күренә. 16Ул кешенең сығышына ҡағылған ҡанун бойороғо буйынса түгел, ә мәңгелек йәшәү көсө буйынса Ҡаһин булды. 17[+]Изге Яҙмала Уның тураһында:

«Һин – Мәлки-Садиҡ дәрәжәһендәге мәңгелек ҡаһинһың», –

тиелгән[+]. 18Элекке бойороҡ, көсһөҙ һәм файҙаһыҙ булыу сәбәпле, ғәмәлдән сығарыла,[+] 19сөнки ҡанун бер нәмәне лә камиллыҡҡа алып барып еткермәне. Уның урынына беҙгә яҡшыраҡ нәмә – өмөт бирелде. Уның аша беҙ Аллаға яҡынаябыҙ[+]. 20Иғтибар итегеҙ, бында ҡаһинлыҡ итеү Алланың анты менән раҫланды. 21[+]Бүтән ҡаһиндар үҙҙәренең ҡаһинлығын бер ниндәй антһыҙ алды. Ләкин был икенсе Ҡаһин Алланың анты арҡылы, йәғни Алла Уға:

«Раббы[†] ант итте һәм ҡарарынан ҡайтмаҫ:
Һин – мәңгелек Ҡаһин», –

тигәндә ҡаһин булды[+]. 22Был ант Алла менән килешеүҙең[†] – Уның ышаныслыһы Ғайса ине – ни тиклем яҡшыраҡ икәнен күрһәтә[+].

23Башҡа ҡаһиндар[†] күп булды, сөнки үлем арҡаһында улар үҙҙәренең хеҙмәтен дауам итә алманы. 24Ә Ғайса мәңге тере, Уның Ҡаһинлығы ла үҙгәрешһеҙ. 25Шуға күрә, Ул Үҙе аша Аллаға килеүселәрҙе тулыһынса ҡотҡара ала, сөнки улар тураһында ялбарыу өсөн мәңге йәшәй[+]. 26Беҙгә тап шундай Баш Ҡаһин кәрәк тә инде: изге,[†] ғәйепһеҙ, саф, гонаһлыларҙан[†] айырылған һәм күктән юғары күтәрелгән[+]. 27Ул, бүтән баш ҡаһиндар һымаҡ, көн һайын тәүҙә үҙ гонаһтары, аҙаҡ халыҡтың гонаһтары өсөн ҡорбан килтереүгә мохтаж түгел, сөнки Үҙен ҡорбан итеп, бер һәм һуңғы тапҡыр ҡорбан килтерҙе[+]. 28Муса ҡануны баш ҡаһин итеп кешеләргә хас кәмселектәре булған әҙәмдәрҙе билдәләй. Ә ҡанундан һуң бирелгән ант буйынса Баш Ҡаһин итеп Алла Улы билдәләнде. Ул – мәңгелек камиллыҡҡа өлгәшкән Зат[+].

#### 8


Яңы килешеүҙең Баш Ҡаһины

1Һеҙгә һөйләгәндәребеҙҙә иң мөһиме шул: күктәрҙә Мөһабәт Алланың тәхетенең уң яғына ултырған Баш Ҡаһиныбыҙ[†] бар[+]. 2Ул Изге[†] йортта – кеше ҡулы менән түгел, ә Раббы[†] Үҙе ҡорған ысын ғибәҙәт ҡылыу сатырында хеҙмәт итә[+]. 3Һәр баш ҡаһин бүләк һәм ҡорбан килтереү[†] өсөн билдәләнә. Шуға күрә беҙҙең Баш Ҡаһиныбыҙҙың да ҡорбан килтереү өсөн нимәһелер булырға тейеш ине[+]. 4Әгәр ерҙә булһа, Ул ҡаһин[†] булмаҫ ине, сөнки ҡанун[†] буйынса ҡорбан килтереүселәр бында бар инде. 5[+]Ерҙәге ҡаһиндар хеҙмәт иткән урын күктәге Изге йорттоң ишараты һәм күләгәһе генә. Шуға күрә Мусаға[†] Изге сатыр[†] ҡорор алдынан Алла[†] тарафынан: «Ҡара уны, барыһын да тауҙа тап һиңә күрһәтелгән өлгө буйынса эшлә», – тип иҫкәртелгән[+]. 6Ғайса аралашсы булған килешеү[†] тәүгеһенә ҡарағанда ни тиклем яҡшыраҡ булған кеүек, Уға тапшырылған хеҙмәт ерҙәге ҡаһиндар хеҙмәтенән шул тиклем юғарыраҡ. Сөнки яңы килешеү[†] яҡшыраҡ вәғәҙәләргә нигеҙләнгән[+].

7Әгәр беренсе килешеүҙең етешһеҙлектәре булмаһа, икенсеһен төҙөүгә ихтыяж тыумаҫ ине[+]. 8[+]Әммә Алла Үҙенең халҡын ғәйепләп, былай тип әйтә:

«Бына, шундай көндәр килә, – ти Раббы, – Мин Исраил[†] һәм Йәһүҙә[†] халҡы менән Яңы килешеү төҙөрмөн[+]. 9Был килешеү Мин уларҙың ата-бабаларын Мысырҙан[†] етәкләп алып сыҡҡанда төҙөгән килешеү кеүек булмаҫ. Улар Минең килешеүемә тоғролоҡ һаҡламаны һәм Мин уларҙан ситләштем, – ти Раббы. –

10Исраил халҡы менән Мин ул көндәрҙән һуң төҙөйәсәк килешеү былай булыр, – ти Раббы. – Үҙ ҡанундарымды Мин уларҙың зиһендәренә һалырмын, күңелдәренә яҙып ҡуйырмын. Мин – уларҙың Аллаһы, ә улар Минең халҡым булыр[+].

11Бер кем дә икенсе берәүҙе йәки туғанын: „Раббыны танып бел!“ – тип өйрәтмәҫ. Олоһонан алып кесеһенә тиклем барыһы ла Мине танып белер[+]. 12Енәйәттәрен ғәфү итермен, гонаһтарын[†] башҡаса иҫемә төшөрмәм».

13Был килешеүҙе «яңы» тип атап, Ул беренсе килешеүҙең иҫкереүен күрһәтте, ә иҫкергән һәм мәғәнәһе кәрәге бөтә барған нәмә оҙаҡҡа бармай юҡҡа сыға.

#### 9


Беренсе килешеү ваҡытында ғибәҙәт ҡылыу

1Беренсе килешеүҙең[†] ғибәҙәт ҡылыу хаҡындағы күрһәтмәләре һәм ерҙәге Изге[†] йорто бар ине[+]. 2Изге йорт кеүек итеп сатыр ҡоролдо, уның алғы өлөшөнә шәмдәл, өҫтәл урынлаштырылды, Аллаға бағышланған икмәктәр ҡуйылды. Был урын Мөҡәддәс тип аталды[+]. 3[+]Икенсе пәрҙә артында Иң мөҡәддәс тип аталған урын бар ине[+]. 4[+]Унда хуш еҫ төтәҫләгес алтын ҡорбан[†] усағы һәм алтын менән көпләнгән Килешеү һандығы,[†] майҙә[†] һалынған алтын һауыт, Һарундың[†] бөрөләнгән таяғы һәм килешеү бойороҡтары яҙылған таҡтаташтар урынлаштырылғайны[*][+]. 5[+]Ә һандыҡ өҫтөндәге «гонаһтарҙан[†] паклау урыны» тип аталған ҡапҡасты[†] ҡанаттарының күләгәһе менән ҡаплап, Алла[†] шөһрәтен[†] сағылдырған кирубтар[†][*] тора ине. Ул хаҡта хәҙер ентекләп һөйләп тороуҙың кәрәге юҡ[+].

6Ошолай итеп урынлаштырылған сатырҙың алғы өлөшөнә ҡаһиндар[†] ғибәҙәт ҡылыу хеҙмәтен үтәү өсөн даими инә. 7[+]Сатырҙың эске өлөшөнә иһә бары тик баш ҡаһин[†] ғына йылына бер тапҡыр инә. Ул мотлаҡ рәүештә үҙе менән ҡорбан ҡанын алып инә. Был ҡанды үҙенең һәм халыҡтың белмәйенсә ҡылған гонаһтары өсөн килтерә[+]. 8Шуның менән Изге Рух, сатырҙың алғы өлөшө бар саҡта, Иң мөҡәддәс урынға юлдың әлегә асыҡ булмауын күрһәтә[+]. 9Бының бөгөнгө көн өсөн дә мәғәнәһе бар: бүләктәр һәм ҡорбандар килтереү менән ғибәҙәт ҡылыусының выжданы сафлана алмай[+]. 10Уларҙа ашау-эсеү, төрлө йыуыныу йолалары ғына күҙҙә тотола, былар – тышҡы яҡты ғына иҫәпкә алған ҡағиҙәләр һәм яңы тәртип урынлаштырғансы ғына үҙ көсөнә эйә була[+].


Яңы килешеү ҡорбаны

11Әммә Мәсих[†] барлыҡ яҡшы нәмәләрҙең Баш Ҡаһины булып килде. Кеше ҡулы менән һалынмаған, фани донъяныҡы булмаған, бөйөгөрәк һәм камилыраҡ сатыр аша үтте[+]. 12Ул Иң мөҡәддәс урынға кәзә йәки быҙау ҡаны менән түгел, ә бер һәм һуңғы тапҡыр Үҙ ҡаны менән инде һәм кешеләр өсөн мәңгелек ҡотолоу алды. 13[+]Әгәр ҙә кәзә, үгеҙ ҡаны йәки ҡорбан итеп яндырылған йәш быҙау көлө бысранғандар өҫтөнә һирпелеп, йола буйынса тәнде тышҡы яҡтан таҙарта икән,[+] 14Мәсих ҡанының көсө ни тиклем ҙур! Ул бит мәңгелек Рух аша Үҙен Үҙе кәмселекһеҙ ҡорбан рәүешендә Аллаға тапшырҙы. Беҙ тере Аллаға хеҙмәт итә алһын өсөн, Уның ҡаны беҙҙең выжданыбыҙҙы үлемгә илткән эштәрҙән арындырыр[+].

15Шуға күрә Мәсих, кешеләрҙе тәүге килешеү ваҡытында ҡылған гонаһтарынан Үҙ үлеме менән ҡотҡарып, Алла тарафынан саҡырылғандар Ул вәғәҙә иткән яҡшылыҡтарға мәңге эйә булһын өсөн, яңы килешеүҙең[†] аралашсыһы булды[+]. 16Васыят та ниндәйҙер кимәлдә килешеү булып тора. Ул уны яҙған кешенең үлеме иҫбатланғас ҡына үҙ көсөнә инә. 17Васыят, ысынлап та, үлем һуңынан ғына ғәмәлгә инә: уны яҙған кеше тере саҡта бер ниндәй ҙә көсө булмай. 18Шуның өсөн тәүге килешеү ҙә ҡандан башҡа ғәмәлгә аша алманы. 19[+]Муса,[†] ҡанун[†] күрһәтмәләренең бөтөнөһөн дә халыҡ алдында уҡып сыҡҡас, ут-ҡыҙыл йөн һәм майағас[†][*] алып, шулар менән бөтә халыҡҡа ла, ҡанун яҙылған төргәккә лә һыу һәм быҙау, кәзә ҡаны һирпеп сыҡҡан[+]. 20Ул: «Был – Алла һеҙгә үтәргә тип бойорған килешеүҙе раҫлаусы ҡан», – тигән[+]. 21Шулай уҡ ул Изге сатырға[†] һәм унда булған, ғибәҙәт ҡылғанда ҡулланыла торған барлыҡ әйберҙәргә ҡан һирпкән[+]. 22[+]Ҡанун бөтә нәмәнең дә тиерлек ҡан менән сафландырылыуын талап итә һәм ҡан түгелмәйенсә ярлыҡау булмай[+].

23Күктәге өлгө буйынса, ерҙә эшләнгән нәмәләр шулай таҙартылырға тейеш ине, әммә күктәгеләр өсөн быларға ҡарағанда яҡшыраҡ ҡорбандар менән сафландырыу талап ителә[+]. 24Сөнки Мәсих кеше ҡулы менән күктәге ысын Изге йортҡа оҡшатып ҡына төҙөлгән ерҙәге Изге йортҡа түгел, ә беҙҙең өсөн Алла алдында баҫырға тип, күктең үҙенә инде[+]. 25Ул, баш ҡаһин йыл һайын Иң мөҡәддәс урынға үҙенеке булмаған ҡанды алып ингән һымаҡ, Үҙен ҡат-ҡат ҡорбан итер өсөн инмәне. 26Әгәр шулай булһа, донъя яратылғандан бирле Мәсихкә әйләнгән һайын ғазап сигергә тура килер ине. Ләкин Ул, Үҙен ҡорбан итеү аша гонаһты бөтөрөр өсөн, ошо һуңғы дәүерҙә бары бер тапҡыр ғына килде[+]. 27Һәр кемгә ҡасан да булһа бер үлеп, унан һуң хөкөм алдына баҫырға яҙған кеүек,[+] 28Мәсих тә, бик күптәрҙең гонаһтарын Үҙ өҫтөнә алыр өсөн, бер тапҡыр ҡорбан ителеп, икенсе тапҡырға кешеләрҙең гонаһтарын бөтөрөү өсөн түгел, ә Уны көткәндәрҙе ҡотҡарыу өсөн киләсәк[+].

#### 10

1Ҡанун[†] – килә торған яҡшы нәмәләрҙең үҙе түгел, ә күләгәһе генә. Шуға күрә, йыл һайын бер төрлө ҡорбандар[†] килтереп, ул Алла[†] алдына килгән кешеләрҙе камил итә алмай[+]. 2Әгәр ҙә ҡанун быны эшләй алһа, артабан ҡорбан килтерелмәҫ ине, сөнки Аллаға ғибәҙәт ҡылыусылар бер тапҡыр таҙарыныу менән бүтәнсә үҙҙәренең гонаһтары[†] өсөн ғәйеп тоймаҫтар ине. 3Ләкин был ҡорбандар гонаһтар тураһында йылдың-йылы иҫкә төшөрөп тора[+]. 4Сөнки үгеҙ йәки кәзә ҡаны менән гонаһтарҙы юҡҡа сығарыу мөмкин түгел. 5[+]Шуға күрә Мәсих[†] донъяға килгәс былай тине:

«Һин ҡорбандар ҙа, бүләктәр ҙә теләмәнең,
ләкин Минең өсөн тән әҙерләнең[+].
6Тотош яндырыу ҡорбандары ла,
гонаһ ҡорбандары ла
күңелеңә хуш килмәне[+].
7Шул саҡта Мин: „Бына Мин.
Минең хаҡта төргәк китапта яҙылғанса,
эй Алла, ихтыярыңды үтәргә килдем“, – тинем».

8Шулай итеп, Ул тәүҙә: «Һин ҡорбандар ҙа, бүләктәр ҙә, тотош яндырыу ҡорбандары ла, гонаһ өсөн ҡорбандар ҙа теләмәнең һәм улар күңелеңә хуш килмәне», – тип әйткән. Ә был ҡанун буйынса талап ителде. 9Унан һуң Мәсих: «Бына Мин, Һинең ихтыярыңды үтәргә тип килдем», – тигән. Ул, алдағы талаптарҙы үҙ көсөнән сығарып, яңыны индерә. 10Мәсих арҡылы атҡарылған Алла ихтыяры буйынса беҙ Ғайса Мәсихтең тәне бер тапҡыр һәм мәңгегә ҡорбан ителеүе менән изгеләндерелдек.[†][+]

11[+]Һәр ҡаһин,[†] көн һайын үҙ хеҙмәтен үтәп, ҡабат-ҡабат бер төрлө ҡорбандар килтерә, әммә был ҡорбандар бер ваҡытта ла гонаһтарҙы юҡҡа сығара алмай,[+] 12Мәсих иһә, гонаһтар өсөн мәңгелек көскә эйә булған бер генә ҡорбан килтереп, мәңгегә Алланың уң яғына ултырҙы[+]. 13Шул ваҡыттан алып Ул дошмандарының Үҙ аяҡтарының аҫтына баҫҡыс итеп һалыныуын көтә[+]. 14Ул бер ҡорбан менән изге ителеүселәрҙе мәңгегә камил итте. 15Был хаҡта беҙгә Изге Рух та шаһитлыҡ ҡыла. Башта былай тип әйткән:

16[+]«Ул көндәрҙән һуң
Мин улар менән төҙөйәсәк килешеү[†] ошо, – ти Раббы[†]. –
Ҡанундарымды уларҙың күңелдәренә һалырмын,
зиһендәренә яҙып ҡуйырмын».

17[+]Унан Ул былай тип өҫтәй:

«Енәйәттәрен ғәфү итермен,
гонаһтарын башҡаса иҫемә төшөрмәҫмен»[+].

18Ә гонаһтар ярлыҡанған икән, ҡорбан килтереү мохтажлығы юҡ инде.


Ныҡ булығыҙ!

19Шулай итеп, имандаштар,[†] беҙ Ғайса ҡаны менән ҡыйыу рәүештә Иң мөҡәддәс урынға инә алабыҙ[+]. 20Ул беҙгә яңы, йәшәү биргән юл асты һәм был юл пәрҙә, йәғни Уның ғазаптар кисергән тәне аша үтә[+]. 21Беҙҙең Алла йорто[†] башында тороусы бөйөк Ҡаһиныбыҙ бар. 22Шуға күрә ихлас күңел, иман алып килгән тулы ышаныс менән күңелдәребеҙҙе бысранған выждандан таҙарындырып, тәнебеҙҙе саф һыу менән йыуып, Аллаға яҡынлайыҡ[+]. 23Беҙгә өмөт биргән иманды тотоуыбыҙҙа ныҡ торайыҡ, сөнки вәғәҙә биргән Зат – тоғро[+]. 24Бер-беребеҙгә иғтибарлы булайыҡ, бер-беребеҙҙе мөхәббәт менән изге эштәргә дәртләндерәйек. 25Ҡайһы берәүҙәр кеүек, ғибәҙәт ҡылыу өсөн бергә йыйылыуҙан баш тартмайыҡ, киреһенсә, бер-беребеҙҙе тағы ла нығыраҡ ҡеүәтләп торайыҡ, сөнки Раббы көнөнөң[†] яҡынлашыуын күрәбеҙ бит[+].

26Әгәр беҙ хәҡиҡәтте танып белгәндән һуң да гонаһ ҡылыуыбыҙҙы аңлы рәүештә дауам итһәк, гонаһтарыбыҙ өсөн башҡаса ҡорбан ҡалмай[+]. 27Ә хөкөмдө һәм Алланың дошмандарын ялмап юҡ итәсәк ҡоторонҡо утты ҡурҡып көтөргә генә ҡала[+]. 28[+]Муса[†] ҡанунынан баш тартҡан һәр кеше, ике йәки өс шаһит күрһәтеүе буйынса, аяуһыҙ рәүештә үлемгә дусар ителә[+]. 29Ә Алла Улын[†] аяҡ аҫтына һалып тапаған һәм ҡасандыр үҙе изгеләнгән килешеү ҡанын мыҫҡыл итеп мәрхәмәт[†] Рухын кәмһеткән кеше, һеҙҙеңсә, ни ҡәҙәр ҡаты язаға лайыҡ[+]? 30[+][+]«Ҡон ҡайтарыу – Минән, әжерен Үҙем бирермен» һәм тағы «Раббы Үҙ халҡын хөкөм итәсәк» тип Әйтеүсене беҙ беләбеҙ[+]. 31Тере Алла ҡулына эләгеү ҡот осҡос![+]

32Алла яҡтылығы һеҙҙе яңы ғына яҡтыртҡандан һуң булып үткән көндәрегеҙҙе, ул саҡтағы ғазаптарға түҙгән мәлдәрегеҙҙе иҫегеҙгә төшөрөгөҙ. 33Һеҙҙе ҡайһы саҡта халыҡ алдында мәсхәрәләнеләр, эҙәрлекләнеләр, ҡайһы саҡта һеҙ шул хәлдәрҙе кисергән кешеләр менән иңгә-иң терәшеп торҙоғоҙ. 34Һеҙ тотҡондағы әҙәмдәрҙең хәленә индегеҙ, милкегеҙҙән мәхрүм итеүҙе ҡыуаныс менән ҡабул иттегеҙ, сөнки күктә һәйбәтерәк, мәңгелек байлығығыҙ барлығын белә инегеҙ[+]. 35Шуға ла ҡыйыулыҡты ситкә алып ташламағыҙ, һеҙ йомарт бүләкләнәсәкһегеҙ. 36Алла ихтыярын үтәп, шунан һуң вәғәҙә ителгәнде алыр өсөн һеҙгә сыҙамлыҡ кәрәк. 37[+]Изге Яҙмала[†] әйтелгәнсә:

«Әҙ генә, бик әҙ генә ҡалды, һәм
килергә тейешле Зат килер, Ул оҙаҡ көттөрмәҫ.
38Минең тәҡүә кешем үҙенең иманы арҡаһында йәшәр.
Әгәр сигенә ҡалһа,
уны күңелем ҡабул итмәйәсәк»[+].

39Беҙ имандан сигенеп һәләк булыусыларҙан түгел, беҙ – иманыбыҙға тоғро ҡалған һәм йәнен һаҡлап алып ҡалған кешеләрбеҙ.

#### 11


Кешеләр тормошонда иман

1Иман[†] – ул өмөтләнеп көткәндәрҙең тормошҡа ашырына ышаныс һәм күренмәгән нәмәләрҙең барлығын раҫлау[+]. 2Беҙҙең ата-бабаларыбыҙға шундай имандары өсөн Алла[†] тарафынан хуплау бирелгән. 3[+]Ғаләмдең Алла һүҙе менән яратылғанын һәм күренгән нәмәләрҙең күренмәгәндәренән бар булыуын беҙ иман аша аңлайбыҙ[+].

4[+]Һабил[*] иман аша Аллаға Ҡабилға ҡарағанда яҡшыраҡ ҡорбан[†] килтергән. Иман менән килтерелгәнлектән, уның бүләге Алла тарафынан хуплап ҡабул ителә һәм шуның менән ул тәҡүә булып раҫлана. Һабил, үҙе иҫән булмаһа ла, иманы аша әле лә һөйләй[+]. 5[+]Ханох иман аша был донъянан үлем кисермәйенсә алынған. «Уны бер ерҙән дә таба алмайҙар, сөнки уны Алла Үҙе янына ала». Алланың, янына алғанға тиклем үк, уның менән ҡәнәғәт булғаны шаһитлыҡ ителгән[+]. 6Иманлы булмай тороп, Алла ризалығын алып булмай, сөнки Уға килеүсе һәр кем Алланың барлығына һәм Уны эҙләгән кешеләргә Унан әжер аласағына ышанырға тейеш. 7[+]Нух иман аша, әле күрергә мөмкин булмаған нәмәләр тураһында Алланан иҫкәртеү алып, Уға буйһоноп, үҙ йортондағыларҙы ҡотҡарыу өсөн кәмә төҙөгән. Иманы аша ул бөтә донъяны хөкөм иткән һәм иман арҡылы килә торған хаҡлыҡты[†] алған[+].

8[+]Ибраһим[†] да иман аша Алла тарафынан саҡырылыуға буйһоноп, ҡайҙа барғанлығын белмәһә лә, киләсәктә милек итеп алырға тейеш булған ергә бара[+]. 9Иман менән ул үҙенә вәғәҙә ителгән ергә килеп урынлашып, килмешәк булып сатырҙа йәшәй. Уның кеүек, Исхаҡ менән Яҡуп та сатырҙа йәшәй. Улар ҙа уның менән бергә Алла вәғәҙә иткәнде алырға тейеш була[+]. 10Ибраһим, рәссамы ла, төҙөүсеһе лә Алла булған ныҡ нигеҙле ҡаланы көтөп алған[+]. 11[+]Ауырға ҡала алмаған Сара ла иманы аша бала табырлыҡ көскә эйә була һәм, өлкән[†] йәштә булыуына ҡарамаҫтан, бала таба, сөнки Алла тарафынан бирелгән вәғәҙәнең тоғролоғона ышана[+]. 12[+]Шуның өсөн дә бер генә кеше, ҡарыуы ҡайтҡан булһа ла, күктәге йондоҙҙар һәм диңгеҙ ярындағы ҡом бөртөгөндәй иҫәпһеҙ-һанһыҙ тоҡом биргән[+].

13Бөтә был кешеләр имандарын һаҡлап үлгән. Улар үҙҙәренә вәғәҙә ителгәнде алмайынса, йыраҡтан ғына күргән һәм сәләмләгән. Был донъяла үҙҙәренең ваҡытлыса йәшәгән сит кешеләр һәм килмешәктәр генә икәнлектәрен танығандар[+]. 14Былай тип әйтеүселәр үҙҙәренең ысын йәнтөйәген эҙләүҙәрен күрһәтәләр. 15Әгәр улар ҡалдырып киткән төйәктәре тураһында уйлаған булһа, кире ҡайтыу мөмкинлеген дә табырҙар ине. 16Әммә улар яҡшыраҡҡа – күктәге төйәгенә ынтыла. Шуға ла Алла уларҙың Аллаһы тип аталыуҙан оялмай – улар өсөн ҡала әҙерләне[+].

17-18[+][+]Ибраһим, Алла тарафынан һыналғанда, иманы арҡаһында ҡорбанға Исхаҡты тәҡдим итте. Ул үҙенә вәғәҙә ителгән һәм: «Һинең тоҡомоң Исхаҡтан тараласаҡ», – тип әйтелгән берҙән-бер улын ҡорбан итеп бирергә лә әҙер ине[+]. 19Ибраһим, Алла хатта үленән терелтергә һәләтле, тип һананы һәм Исхаҡты үлгәндән һуң кире ҡайтарып алды, тиһәң дә була[+]. 20[+]Иман арҡаһында Исхаҡ Яҡуп менән Ғаязды киләсәктәре тураһында һөйләп, фатихаланы[+]. 21[+]Яҡуп үлер алдынан Йософтоң улдарының һәр береһенә иман аша фатиха бирҙе һәм таяғына таянған килеш Аллаға табынып баш эйҙе[+]. 22[+]Иман аша Йософ ғүмеренең һуңғы көндәрендә Исраил[†] халҡының Мысырҙан[†] сығасағы тураһында һөйләне һәм үҙ һөйәктәрен нимә эшләтергә икәнлеген әйтте[+].

23[+]Иман аша Муса[†] ла ата-әсәһе тарафынан өс ай буйы йәшереп тотола, сөнки ата-әсәһе уның бик матур бала булыуын күрә, уларҙы батша фарманы ла ҡурҡытмай[+]. 24[+]Муса, ир ҡорона ингәс, иман аша фирғәүен[†] ҡыҙының улы тип йөрөтөлөүҙән баш тарта[+]. 25Гонаһтан[†] ҡыҫҡа ваҡытлы ләззәт алыуға ҡарағанда Алла халҡы менән бергә ғазап кисереүҙе өҫтөнөрәк ҡуя[+]. 26Ул үҙен көткән әжерҙе күрә, шуға ла Мәсих[†] хаҡына хурлыҡ аша үтеүҙе Мысыр хазинаһынан ҡиммәтерәк байлыҡ тип иҫәпләй[+]. 27[+]Иман арҡаһында Муса Мысырҙан китте. Ул батшаның асыуынан ҡурҡманы. Күҙгә күренмәҫ Алланы күргән кеше һымаҡ, ул сыҙам булды[+]. 28[+]Иман аша ул, баш балаларҙы һәләк итергә тейеш булған фәрештә[†] Исраил халҡының балаларына теймәһен өсөн, ишектәргә ҡан һибеү һәм ҡотҡарылыу байрамын билдәләне[+]. 29[+]Иман аша Исраил халҡы Ҡыҙыл диңгеҙҙе ҡоро ерҙән барғандай кисеп сыға, ә Мысыр кешеләре, шулай уҡ эшләп ҡарап, бөтәһе лә батып үлә[+].

30[+]Исраил кешеләре иман менән ете көн рәттән Йерихо ҡалаһын урағандан һуң, уның диуарҙары ишелеп төшә[+]. 31[+]Боҙоҡ ҡатын Рахав та, Исраил шымсыларын иман аша дуҫтарса ҡабул иткәнгә күрә, тыңлауһыҙҙар менән һәләк булмай[+].

32Ошоларға өҫтәп тағы нимәләр һөйләргә? Гидғон, Бараҡ, Шимшон, Ифтах, Дауыт,[†] Шемуил һәм пәйғәмбәрҙәр[†] тураһында һөйләргә ваҡытым етмәҫ[+]. 33Улар иман аша батшалыҡтарҙы буйһондора, ғәҙеллек урынлаштыра, вәғәҙә ителгәндәргә өлгәшә. Арыҫландарҙың ауыҙҙарын яба,[+] 34ҡоторонҡо утты һүндерә, ҡылыстарҙан ҡотола. Уларҙың көсһөҙлөгө көскә әйләнә, һуғышта улар ҡеүәтле була һәм сит ил ғәскәрҙәрен ҡасырға мәжбүр итә[+]. 35Ҡайһы бер ҡатындарға уларҙың үлгән яҡындары терелтелеп ҡайтарылған. Башҡалары иһә, үлемгә еткергәнсе ыҙалатһалар ҙа, яҡшыраҡ тормошта терелер өсөн иректән баш тарта[+]. 36Ҡайһы берҙәре мыҫҡыл ителә, ҡамсы менән һуғыла, ҡайһы берҙәре хатта бығауланып, төрмәләргә ябыла[+]. 37Уларҙы таш менән бәреп үлтерәләр, кәүҙәләрен урталай бысалар, ҡылыстан үткәрәләр. Улар һарыҡ йә кәзә тиреһе ябынып йөрөй, баштары мохтажлыҡтан сыҡмай, уларҙы эҙәрлекләйҙәр, туҡмайҙар[+]. 38Донъя ундай кешеләргә лайыҡ түгел ине, улар сүллектәрҙә, тауҙарҙа, мәмерйәләрҙә һәм упҡындарҙа ҡаңғырып йөрөй[+].

39Улар бөтәһе лә имандары өсөн Алланан хуплау ала, тик береһе лә фани донъяла саҡта вәғәҙә ителгәнде алмай. 40Был кешеләр бары тик беҙҙең менән генә камиллыҡҡа өлгәшһен өсөн, Алла беҙҙең өсөн яҡшыраҡ бер нәмә әҙерләгән[+].

#### 12


Ғайсанан күҙ яҙлыҡтырмайыҡ

1Беҙҙең тирә-яғыбыҙҙа шаһиттар шул тиклем күп, шуға күрә юлыбыҙҙа торған бөтә ҡаршылыҡтарҙы, беҙҙе сырмап алған гонаһтарҙы[†] алып ташлайыҡ һәм алда торған ярыш юлын сыҙамлыҡ менән йүгереп үтәйек[+]. 2Иманда[†] беренсе булып барған һәм уны камиллыҡҡа еткергән Ғайсанан күҙ яҙлыҡтырмайыҡ. Ул, хурлығына иғтибар итмәйенсә, киләсәктә юлында көткән шатлыҡ хаҡына[*] арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланды һәм Алла[†] тәхетенең уң яғына ултырҙы[+]. 3Гонаһлылар тарафынан ошондай дошманлыҡ хисе кисергән Ғайса тураһында уйлап ҡарағыҙ. Был күңелегеҙҙе төшөрмәҫкә һәм көсөгөҙҙө юғалтмаҫҡа ярҙам итер[+].

4Гонаһҡа ҡаршы көрәшкәндә һеҙгә үҙегеҙҙең ҡанығыҙҙы түгергә тура килмәне әле[+]. 5[+]Атай кеше Үҙ улдарына өндәшкән һымаҡ, Алланың һеҙгә:

«Улым, Раббының һабағына битараф булма,
Ул ғәйебеңде күрһәткәндә күңелеңде төшөрмә[+].
6Раббы[†] яратҡан бәндәһен тәрбиәләй,
ҡабул иткән балаһына яза бирә», –

тигән ҡеүәтләү һүҙҙәрен онотҡанһығыҙ. 7Һынауҙарығыҙҙы тәрбиәләнеү кеүек үткәрегеҙ – бынан Алланың һеҙгә үҙ улдарына ҡараған кеүек ҡарауы күренә. Атаһы тәрбиә бирмәгән бала бармы ни[+]? 8Әгәр ҙә һеҙ һәр кем үтергә тейешле тәрбиәне алмайһығыҙ икән, тимәк, һеҙ – Алланың ысын улдары түгел, ә үгәй балалары. 9Унан тыш, бөтәбеҙҙең дә ерҙә беҙҙе тәрбиәләгән атайҙарыбыҙ бар ине, улар беҙҙе тәртипкә өйрәтте, һәм беҙ уларҙы ихтирам иттек. Күктәге рухи Атабыҙға иһә тағы ла нығыраҡ буйһонорға тейеш түгелбеҙме ни? Был буйһоноу беҙгә йәшәү бирә бит. 10Атайҙарыбыҙ беҙҙе күпмелер ваҡыт үҙҙәре белгәнсә тәрбиәләне, ә Алла – үҙ файҙабыҙ хаҡына, беҙ Уның изгелегендә[†] ҡатнаша алһын өсөн тәрбиәләй[+]. 11Һәр тәрбиә үҙ ваҡытында шатлыҡ булып тойолмай, ә хәсрәт килтереүсе булып күренә, әммә аҙағыраҡ был тәрбиә аша үткәндәргә ул уңыш килтерә: именлек һәм хаҡ тормош бирә.


Алланы кире ҡаҡмаҫҡа саҡырыу

12[+]Шуға күрә хәлһеҙләнгән ҡулдарығыҙҙы һәм көсһөҙләнгән тубыҡтарығыҙҙы нығытығыҙ[+] 13һәм аҡһаған аяҡтарығыҙ тағы ла нығыраҡ имгәнмәһен, киреһенсә, төҙәлһен өсөн тура юлдан йөрөгөҙ[+].

14Бөтәһе менән дә тыныс йәшәгеҙ һәм изгелеккә ынтылығыҙ: изгелеккә ынтылмайынса бер кем дә Раббыны күрмәҫ[+]. 15Берегеҙ ҙә Алла мәрхәмәтенән[†] мәхрүм ҡалмаһын өсөн тырышлығығыҙҙы һалығыҙ. Берәй әсе тамырлы үлән үҫеп сығып, зыян килтереүенән һәм күптәрҙе зарарлауынан һаҡ булығыҙ[+]. 16[+]Ҡарағыҙ уны, бер ултырып ашарлыҡ аш өсөн үҙенең баш бала булыу хоҡуғын һатҡан Ғаяз кеүек, арағыҙҙа бер кем дә аҙғын йә иманһыҙ булмаһын[+]. 17Һеҙ беләһегеҙ, һуңынан ул фатиха алырға теләгән, ләкин кире ҡағылған. Был хаҡта күҙ йәштәре аша һораһа ла, булған хәлде бер нисек тә үҙгәрттерә алмаған[+].

18Һеҙ ҡағылып ҡарарға мөмкин булған дөрләп янған тауға ла, эңергә һәм дөм ҡараңғыға ла, дауылға ла,[+] 19борғо тауышына ла, һүҙҙәрҙе әйтеүсе тауышҡа ла килмәнегеҙ. Ә тауыш шундай һүҙҙәр әйтә, уларҙы ишеткән кешеләр бүтәнсә һөйләмәүҙәрен ялбара[+]. 20[+]Был тыңлаусылар: «Был тауға хатта хайуан ҡағылһа ла, ул таш менән бәреп үлтерелер», – тигән бойороҡ һүҙҙәренә түҙә алмаған[+]. 21[+]Был күренмеш[†] шул тиклем ҡурҡыныс булған, хатта Муса[†] ла: «Мин ҡурҡам һәм тетрәнәм», – тигән[*][+].

22Әммә һеҙ Сион тауына,[†] тере Алла ҡалаһына – күктәге Йәрүсәлимгә[†] һәм иҫәпһеҙ-һанһыҙ фәрештәләргә[†] килдегеҙ[+]. 23Һеҙ Алла кешеләренең – исемдәре күктә яҙылып ҡуйылған беренсе тыуған балаларҙың шатлыҡлы тантаналы йыйылышына, бөтәһенең Хөкөмдары булған Аллаға, камиллаштырылған тәҡүә кешеләрҙең рухтарына,[+] 24[+]яңы Килешеү[†] Аралашсыһы Ғайса янына, Һабил ҡанына ҡарағанда һәйбәтерәк нәмәләр һөйләүсе Ғайсаның һирпелгән ҡаны[*] янына килдегеҙ[+].

25Тик һаҡ булығыҙ, үҙегеҙгә Һөйләүсенән ваз кисмәгеҙ. Ул ерҙә һөйләгән сағында кешеләр Уны тыңламаған өсөн язаһыҙ ҡалмаған икән, күктән тороп Киҫәтеүсенән баш тартһаҡ, беҙ инде ҡатыраҡ язаға дусар буласаҡбыҙ[+]. 26[+]Ул саҡта Алланың тауышы ер һелкетте һәм Ул хәҙер: «Мин тағы бер тапҡыр ерҙе генә түгел, күкте лә тетрәтәсәкмен», – тип вәғәҙә бирә[+]. 27«Тағы бер тапҡыр» тигән һүҙҙәр быны аңлата: ҡаҡшамаҫ нәмәләр генә ҡалһын өсөн, ҡаҡшай торған, йәғни бар ителгән һәр нәмә урынынан күсерелер[+]. 28Беҙгә ҡаҡшамаҫ батшалыҡ бирелә, шуға күрә рәхмәтле булайыҡ, ихтирам һәм ҡурҡыу менән Алла хуш күрерлек итеп башыбыҙҙы эйәйек һәм Уға хеҙмәт итәйек,[+] 29[+]сөнки беҙҙең Аллабыҙ – ялмап йотоусы ут[+].

#### 13


Алла хуш күргән тормош

1Бер-берегеҙҙе туғандарса яратыуығыҙҙы дауам итегеҙ[+]. 2Ҡунаҡсыл булырға онотмағыҙ, сөнки шулай итеп, ҡайһы берәүҙәр үҙҙәре лә белмәйенсә фәрештәләргә[†] ҡунаҡсыллыҡ күрһәткән[+]. 3Төрмәлә ултырған кешеләрҙе иҫегеҙҙә тотоғоҙ, үҙегеҙҙе лә улар менән бергә тотҡонлоҡта кеүек тойоғоҙ. Аяуһыҙ мөғәмәләгә түҙгән кешеләрҙе иҫегеҙҙә тотоғоҙ, сөнки һеҙҙең тәнегеҙ ҙә ауыртыуҙы тоя[+]. 4Барыһы ла никахты юғары баһалаһын һәм никах түшәктәре саф булһын. Аҙғындар менән хыянатсыларҙы Алла[†] хөкөм итәсәк бит[+]. 5[+]Байлыҡҡа нәфселе булмағыҙ, бары менән ҡәнәғәт йәшәгеҙ. Сөнки Алла: «Мин бер ҡасан да һине яңғыҙ ҡалдырмам һәм ташламам», – тип әйткән[+]. 6[+]Шулай булғас, беҙ ҡыйыу рәүештә:

«Раббым – минең Ярҙамсым,
шуға ла ҡурҡмайым.
Әҙәм миңә нимә ҡыла ала?» –

тип әйтә алабыҙ[+].

7Һеҙгә Алла һүҙен еткергән етәкселәрегеҙҙе иҫегеҙҙә тотоғоҙ һәм ғүмерҙәренең һөҙөмтәһен уйлап, имандарынан[†] өлгө алып, уларға эйәрегеҙ[+]. 8Ғайса Мәсих[†] үҙгәрешһеҙ – кисә лә, бөгөн дә, мәңгелектә лә Ул бер үк[+]. 9Төрлө ят тәғлимәттәргә үҙегеҙҙе ситкә тайпылдырырға юл ҡуймағыҙ. Йөрәгегеҙҙе Алланың мәрхәмәте[†] менән нығытыу яҡшы, ә ризыҡ ашау тураһындағы ҡағиҙәләр менән түгел. Был ҡағиҙәләр уларҙы үтәүселәргә файҙа килтермәгән бит[+]. 10Беҙҙең ҡорбан[†] усағыбыҙ бар, Изге сатырҙағы[†] хеҙмәтселәрҙең ундағы ҡорбанды ашарға хоҡуғы юҡ. 11[+]Гонаһтар[†] өсөн килтерелгән ҡорбан малының ҡанын баш ҡаһин[†] Иң мөҡәддәс[†] урынға алып инә, ә түшкәләре уларҙың тупламынан[†] ситтә яндырыла[+]. 12Шуның кеүек үк Ғайса ла, халыҡты Үҙ ҡаны менән изгеләндерер өсөн, ҡала ҡапҡаһының[†] тышында ғазап кисергән[+]. 13Шуға күрә беҙ ҙә, Ул башынан үткәргән хурлыҡты күтәреп, тупламдан ситкә, Уның янына сығайыҡ[+]. 14Сөнки бында, ерҙә, беҙҙең даими йәшәй торған ҡалабыҙ юҡ, беҙ киләсәктәге ҡаланы көтәбеҙ. 15[+]Шуға күрә Ғайса аша Аллаға даими рәүештә данлау ҡорбаны килтерәйек, йәғни Уның исемен телебеҙ менән маҡтайыҡ[+]. 16Кешеләргә изгелек эшләүҙе һәм башҡалар менән уртаҡлашыуҙы онотмағыҙ – нәҡ шундай ҡорбандар Алла тарафынан хуплана[+].

17Етәкселәрегеҙҙе тыңлағыҙ һәм уларға буйһоноғоҙ – улар Алла алдында яуап тота торған кешеләр булғанлыҡтан, һеҙҙең йәндәрегеҙ тураһында арымай-талмай хәстәрлек күрә. Шулай булғас, был эште уларға ауырһынып түгел, ә шатланып башҡарырға юл ҡуйығыҙ. Ауырһынып башҡарған эштең һеҙҙең өсөн һис ниндәй файҙаһы булмаҫ. 18Беҙҙең өсөн доға ҡылығыҙ. Беҙ намыҫыбыҙҙың саф булыуына ышанабыҙ, сөнки һәр нәмәлә дөрөҫ эш итергә тырышабыҙ[+]. 19Мин һеҙҙән янығыҙға тиҙерәк ҡайтыуымды теләп доға ҡылыуығыҙҙы[†] айырыуса үтенәм.


Доға һәм сәләмләү һүҙҙәре

20Именлек Аллаһы мәңгелек килешеүҙе[†] раҫлаусы ҡан арҡаһында Раббыбыҙ Ғайсаны, һарыҡтарҙың бөйөк Көтөүсеһен, үленән терелтте[+]. 21Үҙенең ихтыярын үтәр өсөн Алла һеҙҙе һәр яҡшы нәмә менән тәьмин итһен һәм Ғайса Мәсих аша беҙҙә Үҙенә ҡулай нәмәләрҙе эшләһен. Уға мәңгенән-мәңгегә дан. Амин.

22Имандаштарым, был хатымда яҙған өгөт-нәсихәттәремә сабырлыҡ менән ҡарауығыҙҙы үтенеп һорайым, мин һеҙгә бик күп тә яҙманым бит. 23Имандашыбыҙ Тимоҫеустың азат ителгәнен хәбәр итергә теләйем, ул тиҙҙән яныма килһә, һеҙҙе бергәләп күрербеҙ[+]. 24Бөтә етәкселәрегеҙгә һәм Алланың барлыҡ изге халҡына сәләм. Италиялағы имандаштарыбыҙ һеҙҙе сәләмләй. 25Һәммәгеҙгә лә мәрхәмәт булһын[*].

### Асылыш

#### Асылыш

Асылыш


Инеш һүҙ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Инеш һүҙ


Яхъяға килгән асылыш

Китаптың авторы тураһындағы бәхәстәр борондан алып туҡтамай дауам итә. Берәүҙәр әйтеүенсә, китапты дүртенсе Һөйөнөслө Хәбәрҙең һәм өс хаттың авторы илсе Яхъя яҙған. Ләкин стиле буйынса китап уларға оҡшамаған, моғайын, автор, Яхъя исемле һәм имандаштар берҙәмлектәрен башлап йөрөүселәрҙең береһе булһа ла, башҡа кеше булғандыр. Автор китапты Патмос утрауында һөргөндә саҡта, моғайын, беҙҙең эраның 90-сы йылдарында, мәсихселәрҙе ҡаты эҙәрлекләгән Рим императоры Домициан заманында, яҙғандыр.

Китап беренсе сиратта Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) имандаштар берҙәмлектәренә мөрәжәғәт итә. Ул эҙәрләнеүселәргә киләсәктә нимә буласағы тураһындағы һорауға яуап бирә: Ғайса Мәсих ҡабат ергә киләсәк, Аллаға һәм Уның халҡына ҡаршы фетнә күтәргәндәрҙең һәммәһе өҫтөнән еңеү яулаясаҡ һәм Үҙенә тоғроларҙың бөтәһенә лә мәңгелек бүләк бирәсәк. Китап биттәренән шулай уҡ берҙәмлектәргә үтеп инеп, ялған тәғлимәт биреүселәр тураһында иҫкәртеү яңғырай.

Был китап Иҫке Ғәһед пәйғәмбәрҙәренең ер тарихы тамамланыу һәм яҡшының яманды тулыһынса еңеүе тураһында сағыу, иҫтә ҡалырлыҡ образдар аша һөйләү традицияһын дауам итә. Яңы Ғәһедтә аңлатыу һәм аңлау өсөн иң ҡатмарлы китаптыр: унда шиғри образдар һәм киләсәктә бойомға аша торған пәйғәмбәрлектәр күп.

#### 1

1Был – Ғайса Мәсихкә[†] бирелгән асылыш[†] һүҙе. Тиҙҙән ниҙәр булырға тейешлеген үҙенең ҡолдарына күрһәтеү өсөн, Алла[†] уны фәрештәһе[†] аша Үҙенең ҡоло Яхъяға тапшырҙы[+]. 2Яхъя үҙе күргәндәрҙең барыһын – Алла һүҙе һәм Ғайса Мәсихтең күрһәтеп һөйләгәндәре хаҡында шаһит булараҡ бәйән итә[+]. 3Был пәйғәмбәрлек[†] һүҙҙәрен уҡыған һәм тыңлаған, унда яҙылғандарҙы үтәгән кешеләр бәхетле, сөнки ул һүҙҙәрҙең ғәмәлгә ашыу ваҡыты яҡынлашты[+].


Имандаштарҙың ете берҙәмлеген сәләмләү

4[+]Яхъянан Асия өлкәһендәге[†] ете имандаштар берҙәмлегенә:[†] Бар, Булған һәм Киләсәк Заттан, Уның тәхете алдында тороусы ете рухтан[+] 5һәм тоғро шаһит, үленән беренсе булып терелгән, ерҙәге батшаларҙың Башлығы Ғайса Мәсихтән[†] һеҙгә мәрхәмәт[†] һәм именлек булһын! Беҙҙе яратҡан, Үҙенең ҡаны аша гонаһтарыбыҙҙан[†] ҡотолдорған 6[+]һәм беҙҙе батшалыҡ итергә һәм ҡаһиндар[†] булып Аллаға – Үҙенең Атаһына хеҙмәт итергә ҡуйған Ғайсаға мәңгенән-мәңгегә дан һәм ҡөҙрәт булһын. Амин[+].

7[+][+]Бына Ул болоттар араһында килер,
Уны һәр кем,
хатта Үҙен сәнскән кешеләр ҙә күрер.
Ерҙәге бар халыҡтар
Уның алдында үкһеп илар.
Шулай булыр. Амин[+].
8[+]«Мин – Альфа һәм Омега[*], – ти Раббы[†] Аллабыҙ, Бар, Булған һәм Киләсәк Зат, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе».


Әҙәм улына оҡшаған Берәүҙең Яхъяға күренеүе

9Мин Ғайсаның ғазап сигеүен, батшалығын һәм сыҙамлығын уртаҡлашыусы имандашығыҙ[†] Яхъямын, Алла һүҙе һәм Ғайса хаҡында шаһитлыҡ иткәнем өсөн Патмос тип аталған утрауға ебәрелгәйнем[+]. 10Раббы көнөндә[†][*] мине Изге[†] Рух солғап алды һәм артымда борғо эсенән сыҡҡандай көслө тауыш ишеттем[*][+].

11– Күргәндәреңдең барыһын да китап итеп яҙып, имандаштарҙың ете берҙәмлегенә ебәр: Эфесҡа[†] ла, Смурнаға ла, Пергамға ла, Түәтейраға ла, Сардисҡа ла, Филаделфеяға ла, Лаодикеяға ла, – тине ул.

12Миңә өндәшеүсене күрергә тип артыма боролғас, ете алтын шәмдәл тороуын күрҙем[+]. 13[+]Шәмдәлдәр араһында оҙон кейем кейгән һәм күкрәгенә тиклем алтын билбау быуған әҙәм улына[†] оҡшаған Берәүҙе күреп ҡалдым[+]. 14[+]Уның башындағы сәстәре хәс тә аҡ йөн, аҡ ҡар. Күҙҙәре гүйә утлы ялҡын,[+] 15аяҡтары, әйтерһең, мейестә ҡыҙған ялтыр баҡыр, тауышы – шарлауыҡ шауы[+]. 16[+]Уң ҡулында уның ете йондоҙ, ә ауыҙынан ике яғы ла үткер ҡылыс сығып тора. Йөҙө иһә бар ҡөҙрәте менән балҡып торған ҡояштай[+].

17[+]Мин, Уны күргәс, үле һымаҡ аяҡтарына йығылдым. Ә Ул уң ҡулын миңә ҡуйҙы ла былай тине:

– Ҡурҡма! Мин – Тәүге һәм Һуңғы,[+] 18һәм Теремен. Үлгәйнем, әле бына мәңгенән-мәңгегә йәшәйем. Үлем һәм үлеләр донъяһы[†] асҡыстары – Минең ҡулымда[+]. 19Шулай итеп, ниҙәр күргәнеңде, хәҙер ниҙәр барлығын һәм бынан һуң ниҙәр буласағы тураһында яҙ. 20Һин күргән ете алтын шәмдәлдең һәм уң ҡулымда күргән ете йондоҙҙоң сере шунда: ете йондоҙ – имандаштарҙың ете берҙәмлегенең фәрештәләре, ә ете шәмдәл – имандаштарҙың ете берҙәмлеге ул.

#### 2


Эфестағы имандаштар берҙәмлегенә хат

1Эфестағы[†] берҙәмлек[†] фәрештәһенә[†] яҙ:

«Уң ҡулында ете йондоҙ Тотоусы һәм ете алтын шәмдәл араһында Йөрөүсе былай ти:[+]

2Эштәреңде, ауыр хеҙмәтеңде, сыҙамлылығыңды һәм яуыз әҙәмдәрҙе яратмағаныңды беләм. Һин, Мәсих[†] илсеһе[†] булмаһалар ҙа, үҙҙәрен илсе тип атағандарҙы һынап, уларҙы ялғансы тип таптың[+]. 3Һинең сыҙам икәнлегеңде беләм, Минең исемем хаҡына күпте кисерһәң дә, аяҡтан йығылманың. 4Әммә һиңә ҡарата ризаһыҙлығым бар: һин башта булған һөйөүеңде оноттоң[+]. 5Шуға ла ниндәй бейеклектән түбән төшөүеңде иҫеңә төшөр һәм, тәүбә итеп, элекке эштәреңде башҡар. Тәүбә итмәһәң, яныңа килермен һәм шәмдәлеңде урынынан ҡуҙғатырмын. 6Ә инде Николаус яҡлыларҙың эштәренә нәфрәтләнеүең яҡшы, ул эштәргә Мин дә нәфрәтлемен.

7Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен. Еңгән кешегә Мин Алла[†] ожмахында булған тормош ағасынан ауыҙ итергә мөмкинлек бирермен»[+].


Смурналағы имандаштар берҙәмлегенә хат

8Смурналағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Тәүге һәм Һуңғы, Үлгән һәм терелеп Торған былай ти:[+]

9Һинең хәсрәттәреңде һәм фәҡирлегеңде беләм, әммә һин бай! Үҙҙәрен йәһүд тип атаусыларҙың һине хурлауҙарын да беләм. Асылда улар йәһүдтәр түгел, ә Иблис[†] йыйыны[+]. 10Алда үҙең кисерәсәк бер нәмәнән дә ҡурҡма. Һеҙҙе һынар өсөн арағыҙҙан ҡайһы берҙәрегеҙҙе Иблис төрмәгә ырғытасаҡ һәм ун көн буйы һеҙ хәсрәт күрәсәкһегеҙ. Үлгәнгә тиклем тоғро бул, һәм һиңә тормош тажы[*] бирермен[+].

11Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен. Еңгән кеше икенсе үлемдән бер ниндәй ҙә зыян күрмәҫ»[+].


Пергамдағы имандаштар берҙәмлегенә хат

12Пергамдағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Ике яғы ла үткер ҡылысы булған Зат былай ти:[+]

13Һинең ҡайҙа йәшәүеңде беләм – унда Иблис тәхете тора. Һин Миңә булған иманыңда[†] ныҡ тораһың. Һеҙҙә, Иблис йәшәгән ерҙә, тоғро шаһитым Антипас үлтерелгән көндәрҙә лә Миңә булған иманыңдан ваз кисмәнең. 14[+]Әммә һиңә ҡарата ҡайһы бер ҡаршылығым бар: һеҙҙең арала Билғам тәғлимәте яҡлылар бар, ә ул иһә үҙ мәлендә, ялған илаһтарға ҡорбан[†] итеп килтерелгән ризыҡты ашаһындар һәм фәхешлек ҡылһындар өсөн, Балаҡты исраилдарҙы[†] гонаһ[†] юлына этәрергә өйрәткән[+]. 15Шулай уҡ һиндә Николаус яҡлыларҙың тәғлимәтен тотоусылар ҙа бар[+]. 16[+]Тәүбә ит. Юғиһә тиҙҙән яныңа килермен һәм ауыҙымдағы ҡылыс менән уларға ҡаршы көрәшермен[+].

17Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен. Еңгән кешегә серле майҙә[†][*] һәм аҡ таш бирермен. Ул ташта иһә уны алыусынан башҡа һис кем белмәгән яңы исем яҙылған булыр»[+].


Түәтейралағы имандаштар берҙәмлегенә хат

18Түәтейралағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Күҙҙәре ут ялҡыны кеүек һәм аяҡтары баҡыр һымаҡ ялтырап торған Алла Улы[†] былай ти:[+]

19Һинең эштәреңде лә, мөхәббәтеңде, хеҙмәтеңде, иманыңды һәм сыҙамлылығыңды ла беләм. Һуңғы башҡарған эштәреңдең тәүгеләренә ҡарағанда яҡшыраҡ икәнлеген дә беләм. 20[+]Әммә һиңә ҡарата ризаһыҙлығым бар: үҙен пәйғәмбәр[†] тип атап, фәхешлеккә һәм ялған илаһтарға ҡорбан ителгән ризыҡты ашарға өйрәтеп йөрөгән Изевел исемле ҡатынға Минең ҡолдарымды гонаһҡа этәреүгә юл ҡуяһың[+]. 21Мин уға фәхешлегенән тәүбә ҡылырға тип ваҡыт бирҙем, әммә ул тәүбә итергә теләмәй[+]. 22Инде Мин уны ҡаты ауырыу түшәгенә һалырмын, ә уның менән зина ҡылыусыларҙы, ҡылыҡтарынан баш тартмаһалар, ҙур ҡайғыға дусар итермен. 23Уның балаларын[*] үлем менән юҡҡа сығарасаҡмын. Шул саҡта кешенең уй-тойғоларын һынағанымды бөтә берҙәмлектәрҙә лә белерҙәр. Барығыҙға ла эшегеҙгә ҡарата тейешлеһен бирермен[+].

24Түәтейрала йәшәгән башҡаларға шуны әйтәм: һеҙгә, был тәғлимәтте тотмаған һәм „Иблистең тәрән серҙәре“ тип аталған нәмәләргә төшөнөп тормағандарға, бынан башҡа ауырлыҡ һалмам. 25Тик Мин килгәнгә тиклем үҙегеҙҙә булғанды һаҡлағыҙ[+]. 26-28[+]Еңгән кешегә һәм Минең эштәремде аҙағына тиклем үтәүсегә, Үҙем Атамдан хакимлыҡ алған кеүек, халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ бирермен.

Был кеше халыҡтар өҫтөнән тимер таяҡ менән
хакимлыҡ итер –
уларҙы балсыҡ көршәктәй ватыр.
Ул кешегә Мин таң йондоҙо бирермен[+].

29Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен»[+].

#### 3


Сардистағы имандаштар берҙәмлегенә хат

1Сардистағы берҙәмлек[†] фәрештәһенә[†] яҙ:

«Үҙендә Алланың ете рухы һәм ете йондоҙо булған Зат былай ти:

Һинең эштәреңде беләм – һинең турала тереһең тип әйтәләр, ләкин һин үле[+]. 2Уяу бул һәм үлем сигенә еткән, әммә әлегә үҙеңдә ҡалған нәмәләрҙе нығыт, сөнки Аллам алдында тамамланған эштәреңде күрмәйем. 3Нимә ҡабул иткәнеңде һәм нимә ишеткәнеңде иҫеңә төшөр, уларҙы үтә һәм тәүбә ит. Әгәр уяу булмаһаң, Мин һине ҡараҡ кеүек көтмәгәндә килеп табырмын, ә һин ҡайһы сәғәттә килеремде белмәҫһең[+]. 4Әйткәндәй, һинең Сардиста кейемдәрен бысратмаған бер нисә кешең бар, улар Минең менән аҡ кейем кейеп йөрөйәсәк, сөнки быға лайыҡтар[+]. 5Еңгән кеше аҡ кейем кейәсәк, һәм Мин уның исемен тормош китабынан һыҙмаясаҡмын, Атам һәм Уның фәрештәләре алдында уның исемен танырмын[+].

6Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен»[+].


Филаделфеялағы имандаштар берҙәмлегенә хат

7Филаделфеялағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Ҡулында Дауыт[†] асҡысы булған Изге[†] һәм Хаҡ Зат – Ул асһа, бер кем яба алмаясаҡ, япһа, бер кем аса алмаясаҡ – былай ти:[+]

8Һинең эштәреңде беләм, бына Мин һинең алдыңда ишек астым һәм уны һис кем яба алмаясаҡ. Беләм, һинең көсөң аҙ, әммә Минең һүҙемде тоттоң, исемемдән ваз кисмәнең. 9Иблис[†] йыйынынан булғандарҙы, үҙҙәрен йәһүд тип атағандарҙы – асылда улар йәһүд түгел, ә ялғансылар – Мин аяғыңа йығылырға мәжбүр итермен һәм шул саҡта улар һине һөйгәнемде белерҙәр[+]. 10Сыҙамлыҡ кәрәклеге тураһында Минең әйткән һүҙҙәремде һаҡлап тотҡанға күрә, ерҙә йәшәүселәрҙе һынар өсөн бөтә йыһанға киләсәк һынауҙан Мин дә һине һаҡлап ҡалырмын[+].

11Тиҙҙән килермен. Тажыңды бер кем дә тартып алмаһын өсөн, үҙеңдә булғанды ныҡ тот[+]. 12Еңгән кешене Мин Аллам йортоноң[†] бағанаһы итеп ҡуйырмын һәм ул инде унан сыҡмаҫ. Уның өҫтөнә Алламдың исемен һәм күктән, Алламдан төшәсәк ҡаланың – Йәрүсәлимдең[†] яңы исемен һәм Үҙемдең яңы исемемде яҙырмын[+].

13Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен»[+].


Лаодикеялағы имандаштар берҙәмлегенә хат

14Лаодикеялағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Амин тип аталған Зат, тоғро һәм хаҡ Шаһит, Алла[†] булдырған нәмәләрҙең Сығанағы, былай ти:[+]

15Эштәреңде беләм, һин һалҡын да, ҡайнар ҙа түгел, их, әгәр һин һалҡын йәки ҡайнар булһаң! 16Һин ҡайнар ҙа, һалҡын да түгел, ә йылымыс ҡына булғанлыҡтан, һине ауыҙымдан төкөрөп сығарам. 17Һин: „Мин – бай, күп байлыҡ тупланым, бер нәмәгә лә мохтажлығым юҡ“, – тиһең. Әммә үҙеңдең ни тиклем бәхетһеҙ, меҫкен, фәҡир, һуҡыр һәм яланғас булыуыңды аңламайһың[+]. 18Һиңә Минән байыр өсөн утта таҙартылған алтын, яланғаслығыңдың мәсхәрәһе асылмаһын өсөн кейергә аҡ кейем һәм күҙҙәрең күрһен өсөн һөртөргә күҙ майы һатып алырға кәңәш итәм[+]. 19Мин Үҙем яратҡан һәр кемгә үпкә белдерәм һәм тәртипкә өйрәтәм. Шуға күрә сәмсел бул һәм тәүбә ит[+]. 20Бына Мин ишек төбөндә шаҡып торам. Берәйһе тауышымды ишетеп ишек асһа, уның янына инермен һәм беҙ бергә ашарбыҙ: Мин – уның менән, ә ул – Минең менән[+]. 21Мин еңеп Атам менән бергә Уның тәхетенә ултырған кеүек, еңгән кешегә Мин дә Үҙемдең янымда тәхеттән урын бирермен[+].

22Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен»[+].

#### 4


Күктәге тәхет

1Шунан һуң күрәм: ана күктә ишек асыҡ һәм унан әлеге борғонан сыҡҡандай көслө тауыш миңә былай тине:

– Бында күтәрел. Мин һиңә ошоларҙан һуң булырға тейешле нәмәләрҙе күрһәтермен[+].

2[+]Шул мәлдә үк мине рух солғап алды. Бына мин күктә торған тәхетте һәм тәхеттә Ултырыусыны күрҙем[+]. 3Ул йәшмә һәм сердолик ташы кеүек балҡый ине, тәхетте зөбәржәт төҫөндәге йәйғор уратып алған[+]. 4Тәхетте уратып егерме дүрт тәхет тора, ул тәхеттәрҙә аҡ кейемле, баштарына алтын таж кейгән егерме дүрт аҡһаҡал[†] ултыра[+]. 5Тәхет яғынан йәшен йәшнәй, гөрһөлдәгән һәм күк күкрәгән тауыштар килә. Ә тәхет алдында Алланың ете рухы булған ете яҡтыртҡыс янып тора[+].

6[+]Тәхет ҡаршыһында гәлсәргә оҡшаған быяла диңгеҙ һымаҡ нәмә бар.

Тәхеттең тирә-яғында дүрт йән эйәһе тора. Уларҙы алдан да, арттан да бик күп күҙҙәр ҡаплап алғайны[+]. 7Йән эйәләренең беренсеһе – арыҫланға, икенсеһе үгеҙ быҙауға оҡшаған, өсөнсөһөнөң йөҙө кешенеке һымаҡ һәм дүртенсеһе осоп барған бөркөт кеүек ине[+]. 8[+][+]Һәр йән эйәһенең дә алтышар ҡанаты бар, бөтә яғынан да – эсенән дә, тышынан да күҙҙәр менән ҡапланған.

Улар көнөн дә, төнөн дә тынғы белмәй:

– Мөҡәддәс,[†] мөҡәддәс, мөҡәддәс!
Булған, Бар һәм Киләсәк
сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы[†] Алла[†]! –

тип ҡабатлай[+].

9Йән эйәләре тәхеттә Ултырыусыға, мәңгенән-мәңгегә Йәшәүсегә дан, хөрмәт һәм рәхмәт белдергән һайын, 10егерме дүрт аҡһаҡал, тәхет алдына йөҙтүбән ҡапланып, мәңгенән-мәңгегә Йәшәүсегә табына һәм, таждарын тәхет алдына һалып ҡуйып, былай тиҙәр:

11– Раббы Аллабыҙ,

Һин дан, хөрмәт һәм ҡөҙрәт ҡабул итергә лайыҡлыһың,
сөнки бар нәмәне Һин яраттың,
барыһы ла Һинең ихтыярың менән бар ителде
һәм булды[+].

#### 5


Төргәк китап менән Бәрәс

1[+]Унан һуң мин тәхеттә Ултырыусының уң ҡулында эсе лә, тышы ла яҙыулы, ете мисәт һуғылған төргәк китап күрҙем[+]. 2Шулай уҡ:

– Мисәттәрен алып, төргәк китапты асырға кем лайыҡлы? – тип яңғырауыҡлы тауыш менән ҡысҡырған ҡөҙрәтле фәрештәне[†] күрҙем.

3Әммә күктә лә, ерҙә лә, ер аҫтында ла был төргәк китапты бер кем дә аса һәм эсен ҡарай алманы. 4Уны асырға һәм эсен ҡарарға лайыҡлы кеше табылмағанға мин бик ныҡ иланым.

5[+][+]Шунда аҡһаҡалдарҙың[†] береһе миңә былай тине:

– Илама. Бына, Йәһүҙә[†] нәҫеленән булған Арыҫлан, Дауыт[†] тамырынан үҫеп сыҡҡан Һабаҡ еңеп сыҡты, төргәк китаптың ете мисәтен ҡуптарып, уны аса алыр[+].

6Шунан һуң мин дүрт йән эйәһе уратып алған тәхет һәм аҡһаҡалдар араһында торған Бәрәсте күрҙем. Ул салынған һымаҡ ине. Уның ете мөгөҙө һәм ете күҙе бар. Былары иһә – Алланың бөтә ергә ебәрелгән ете рухы[+]. 7Бәрәс, килеп, тәхеттә ултырыусының уң ҡулындағы төргәк китапты алды. 8Ул төргәк китапты алғас, дүрт йән эйәһе һәм егерме дүрт аҡһаҡал Бәрәс алдына йөҙтүбән ҡоланы. Уларҙың һәр береһендә арфа һәм хуш еҫтәр ҡушылмаһы – йәғни изгеләрҙең[†] доғалары тултырылған алтын туҫтаҡ ине[+].

9Улар яңы йыр йырланы:

– Һин төргәк китапты алырға,
уның мисәттәрен ҡуптарырға лайыҡлыһың.
Сөнки Һин ҡорбан[†] итеп салындың,
Үҙеңдең ҡаның менән
һәр ҡәбиләнән, халыҡтан, милләттән,
төрлө телдәрҙә һөйләшеүселәрҙән
кешеләрҙе Алла[†] өсөн йолоп алдың[+].
10[+]Уларҙы, Аллабыҙға хеҙмәт итеү өсөн,
батшалыҡ һәм ҡаһиндар[†] иттең,
улар ерҙә хакимлыҡ итәсәк[+].

11[+]Мин йән эйәләре һәм аҡһаҡалдар тәхете тирәһендә бик күп фәрештәләр күрҙем. Улар меңдәрсә меңәр, иҫәпһеҙ-хисапһыҙ күп ине[+]. 12Улар яңғырауыҡлы тауыш менән былай тине:

– Салынған Бәрәс ҡөҙрәт һәм байлыҡ,
тәрән аҡыл һәм ҡеүәт, хөрмәт һәм дан,
һәм дә маҡтау алырға лайыҡ[+].

13Күктә һәм ерҙә, ер аҫтында һәм диңгеҙҙә барлыҡ яратылғандарҙы күрҙем һәм унда булған бөтә нәмәнең:

– Тәхеттә Ултырыусыға һәм Бәрәскә маҡтау, хөрмәт, дан һәм ҡөҙрәт мәңгенән-мәңгегә булһын, – тип әйтеүҙәрен ишеттем[+].

14Дүрт йән эйәһе:

– Амин, – тиҙәр ине, аҡһаҡалдар иһә йөҙтүбән ҡапланып сәждә ҡылдылар[+].

#### 6


Бәрәстең алты мисәтте ҡуптарып алыуы

1Унан һуң мин Бәрәстең мисәттәрҙең береһен ҡуптарғанын күрҙем һәм йән эйәләренең береһенең күк күкрәгәндәй тауыш менән:

– Кил! – тип әйтеүен ишеттем[+]. 2[+]Ҡараным да аҡ ат күрҙем. Атҡа ҡулына йәйә тотҡан һыбайлы атланғайны, уға таж бирелде. Һыбайлы еңеүсе булараҡ, еңеү өсөн сыҡты[+].

3Бәрәс икенсе мисәтте ҡуптарып алғас, икенсе йән эйәһенең:

– Кил! – тип әйткәнен ишеттем. 4[+]Хәҙер инде бер ерән ат килеп сыҡты. Уның һыбайлыһына, кешеләр бер-береһен үлтерһендәр өсөн, ерҙәге тыныслыҡты алырға вәкәләт бирелде. Уға ҙур ҡылыс тотторолдо[+].

5Бәрәс өсөнсө мисәтте ҡуптарғас, мин өсөнсө йән эйәһенең:

– Кил! – тип әйткәнен ишеттем.

Ҡараным да ҡара ат күрҙем. Өҫтөндәге һыбайлы ҡулына үлсәү тотҡайны. 6[+]Дүрт йән эйәһе араһынан уға өндәшкән тауыш ишеткәндәй булдым:

– Бер үлсәм бойҙай өсөн – бер көнлөк эш хаҡы, шулай уҡ өс үлсәм арпа өсөн дә – бер көнлөк эш хаҡы[*]. Әммә зәйтүн майына[†] һәм шарапҡа зыян итмә[+].

7Бәрәс дүртенсе мисәтте ҡуптарып алғас, дүртенсе йән эйәһенең:

– Кил! – тигән тауышын ишеттем. 8Ҡараным да күкһел төҫтәге ат күрҙем. Уның һыбайлыһының исеме «Үлем» ине, артынан үлеләр донъяһы[†] эйәргәйне. Уларға кешеләрҙе ҡылыс һәм аслыҡ, үләт һәм йыртҡыстар менән үлтерер өсөн ерҙең дүрттән бер өлөшөнә хакимлыҡ бирелде[+].

9Бәрәс бишенсе мисәтте ҡуптарып алғас, ҡорбан[†] усағы аҫтында Алла[†] һүҙе һәм дә биргән шаһитлыҡтары өсөн үлтерелгәндәрҙең йәндәрен күрҙем[+]. 10Улар яңғырауыҡлы тауыш менән:

– Һин, изге[†] һәм хаҡ Хаким, ерҙә йәшәүселәрҙе хөкөм итмәүең һәм ҡаныбыҙ өсөн үс алмауың ҡасанға ҡәҙәр дауам итер икән? – тинеләр[+].

11Шунан уларҙың һәр береһенә аҡ кейем бирелде һәм улар кеүек үк үлтереләсәк хеҙмәттәштәренең һәм имандаштарының[†] һаны тулғанға тиклем тағы бер аҙ тыныс ҡына көтөргә ҡушылды[+].

12Аҙаҡ мин Бәрәстең алтынсы мисәтте ҡуптарып алғанын күрҙем: көслө итеп ер тетрәне, ҡояш матәм кейеме кеүек ҡарайҙы, ай ҡан кеүек ҡыҙарҙы[+]. 13Күктәге йондоҙҙар, инжир ағасының өлгөрмәгән емештәре көслө елдән ҡойолған кеүек ергә атылды[+]. 14[+]Күк йөҙө төргәк китап кеүек йомарланып юҡҡа сыҡты. Бөтә тауҙар һәм утрауҙар урындарынан ҡуҙғатылды[+]. 15Ерҙәге батшалар, түрәләр, ғәскәр башлыҡтары, байҙар, ҡеүәтлеләр, барыһы ла – ҡолдар ҙа, иреклеләр ҙә мәмерйәләрҙә һәм тауҙарҙағы ҡаялар араһында йәшеренде[+]. 16Улар тауҙарға һәм ҡаяларға былай тип өндәштеләр:

– Өҫтөбөҙгә ауып төшөгөҙ һәм беҙҙе тәхеттә Ултырыусының йөҙөнән һәм Бәрәстең нәфрәтенән йәшерегеҙ![+] 17[+]Уларҙың бөйөк нәфрәт көнө килде. Быға кем ҡаршы тора алһын[+]?

#### 7


Мисәт һуғылған йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт мең кеше

1[+]Шунан һуң мин ерҙең дүрт мөйөшөндә торған дүрт фәрештәне[†] күрҙем. Улар, ергә лә, диңгеҙгә лә, бер генә ағасҡа ла иҫмәһен өсөн, ерҙең дүрт елен тотоп торалар ине[+]. 2Мин тағы көнсығыштан күтәрелгән һәм ҡулында тере Алла[†] мисәте тотҡан икенсе фәрештәне лә күрҙем. Ул ергә һәм диңгеҙгә зыян килтерергә вәкәләт бирелгән дүрт фәрештәгә көслө тауыш менән былай тине:

3[+]– Беҙ Алла ҡолдарының маңлайҙарына мисәт һуҡҡанға тиклем ергә лә, диңгеҙгә лә, ағастарға ла зыян килтермәгеҙ[+].

4Мин мисәт һуғылған кешеләрҙең һанын ишеттем. Йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт мең кешегә мисәт һуғылғайны; улар бөтә Исраил[†] ырыуҙары араһынан ине:

5Йәһүҙә[†] нәҫеленән мисәт һуғылған ун ике мең кеше;
Рәүвән нәҫеленән ун ике мең;
Ғад нәҫеленән ун ике мең;
6Ашер нәҫеленән ун ике мең;
Нафтали нәҫеленән ун ике мең;
Менашше нәҫеленән ун ике мең;
7Шимғон нәҫеленән ун ике мең;
Леви нәҫеленән ун ике мең;
Исасхар нәҫеленән ун ике мең;
8Зевулун нәҫеленән ун ике мең;
Йософ нәҫеленән ун ике мең;
Бинйәмин нәҫеленән ун ике мең кеше.


Аҡ кейемле халыҡ төркөмө

9Шунан һуң ҡараным да бихисап күп халыҡты күрҙем. Уларҙы һис кем һанап сыға алмаҫ ине. Һәр милләттән һәм ҡәбиләнән, һәр халыҡтан һәм төрлө телдәрҙә һөйләшеүселәрҙән сыҡҡан был кешеләр аҡ кейем кейеп, ҡулдарына хөрмә ботаҡтары тотоп, тәхет һәм Бәрәс алдында баҫып торалар ине[+].

10Улар көслө тауыш менән:

– Ҡотолоу тәхеттә ултырған Алланан һәм Бәрәстән килә! – тип әйтә ине[+].

11Тәхет, аҡһаҡалдар,[†] шулай уҡ дүрт йән эйәһе тирәһендәге бөтә фәрештәләр, тәхет алдына йөҙтүбән ҡапланып, Аллаға сәждә ҡылдылар[+]. 12Улар:

– Амин! Аллабыҙға маҡтау һәм дан,
тәрән аҡыл һәм рәхмәт, хөрмәт,
ҡөҙрәт һәм ҡеүәт мәңгенән-мәңгегә булһын! Амин, – тинеләр[+].

13Ошо мәлдә аҡһаҡалдарҙың береһе минән:

– Аҡ кейемле был кешеләр кемдәр һәм ҡайҙан килгәндәр? – тип һораны.

14[+][+]Мин уға:

– Һин беләһең, әфәндем, – тинем.

Ул миңә былай тине:

– Улар оло ҡайғы-хәсрәт кисереп килгәндәр. Кейемдәрен Бәрәстең ҡаны менән йыуып ағартҡандар[+].

15Шуға күрә улар Алла тәхете алдында тора,
көнө-төнө Уның йортонда Уға хеҙмәт итә.
Тәхеттә Ултырыусы улар өҫтөндә
Үҙенең һаҡлаусы сатырын ҡороп ҡуйыр.
16[+]Улар инде бер ҡасан да асыҡмаҫ та, һыуһамаҫ та,
бүтән үҙҙәрен ҡояш та, селлә лә көйҙөрмәҫ[+].
17[+][+]Тәхет уртаһындағы Бәрәс уларға Көтөүсе булыр,
тере һыулы шишмәләргә алып барыр,
Алла уларҙың күҙендәге
һәр тамсы йәште һөртөр[+].

#### 8


Етенсе мисәтте ҡуптарыу

1Бәрәс етенсе мисәтте ҡуптарып алғас, күктә сама менән ярты сәғәткә тынлыҡ урынлашты[+]. 2Мин Алла[†] алдында баҫып торған ете фәрештәне[†] күрҙем: уларға ете борғо бирелде[+].

3Тағы бер фәрештә, ҡулына хуш еҫле сайыр һалынған алтындан яһалған төтәҫләү һауыты тотоп, тәхет алдындағы хуш еҫ төтәтә торған ҡорбан[†] усағы ҡаршыһына килеп баҫты. Унда Алланың бөтә изгеләренең[†] доғалары менән бергә хуш еҫле сайырҙы һалды[+]. 4Аллаға изгеләрҙең доғалары менән бергә фәрештә һалған сайыр төтөнө күтәрелде[+]. 5[+]Фәрештә төтәҫләгесте алды ла, уға ҡорбан усағынан ут тултырып, ергә ташланы. Шул ваҡыт күк күкрәне, гөрһөлдәгән тауыштар ишетелде, йәшен йәшнәне, ер тетрәне[+].


Алты борғо

6Ете борғоһо булған ете фәрештә борғо ҡысҡыртырға әҙерләнде. 7[+]Беренсе фәрештә борғоһон ҡысҡыртты – ҡан ҡатыш боҙ һәм ут хасил булды һәм улар ергә ырғытылды. Ерҙең – өстән бер, ағастарҙың өстән бер өлөшө һәм барлыҡ йәшел үлән янып бөттө[+].

8Икенсе фәрештә борғо ҡысҡыртты – ялҡынланып торған ҙур тауға оҡшаған нәмә диңгеҙгә ырғытылды. Диңгеҙҙең өстән бер өлөшө ҡанға әүерелде һәм[+] 9диңгеҙҙә йәшәүсе йән эйәләренең өстән бер өлөшө һәләк булды, шулай уҡ караптарҙың да өстән бер өлөшө ҡырылды[+].

10[+]Өсөнсө фәрештә борғо ҡысҡыртты – йылғаларҙың өстән бер өлөшөнә һәм һыу сығанаҡтарына күктән, янып торған яҡтыртҡыстай, ҙур йондоҙ төштө[+]. 11Ул йондоҙҙоң исеме – Әрем. Һыуҙың өстән бер өлөшө әрем кеүек әсегә әйләнде. Һыу әсе булғанлыҡтан, күптәр үлде[+].

12[+]Дүртенсе фәрештә борғо ҡысҡыртты – ҡояштың өстән бер өлөшө, айҙың өстән бер өлөшө, йондоҙҙарҙың өстән бер өлөшө зарарланды, шунлыҡтан улар өстән бер өлөшкә ҡараңғыланды, көндөң өстән бер өлөшө лә төндөң өстән бер өлөшө кеүек үк яҡтылыҡһыҙ ҡалды[+].

13Шунан мин күк йөҙөндә осоп барған бөркөттө күрҙем. Ул көслө тауыш менән:

– Ҡалған өс фәрештә тиҙҙән ҡысҡыртасаҡ борғо тауышынан ерҙә йәшәүселәргә ҡайғы, ҡайғы, ҡайғы! – тип ҡысҡырҙы.

#### 9

1Бишенсе фәрештә[†] борғо ҡысҡыртты – һәм мин күктән ергә атылған йондоҙҙо күрҙем. Уға упҡын ҡоҙоғона асҡыс бирелде[+]. 2[+]Йондоҙ упҡын ҡоҙоғон асып ебәрҙе, унан бик ҙур мейестән сыҡҡан кеүек төтөн күтәрелде. Был төтөндән ҡояш менән һауа ҡараңғыланды. 3Төтөндән ергә саранчалар сыҡты, һәм уларға ерҙәге саяндарҙыҡы һымаҡ сағыу һәләте бирелде[+]. 4Уларға ер өҫтөндәге үләнгә, бер ниндәй ҙә йәшеллеккә, ағастарға зыян килтермәҫкә, фәҡәт маңлайҙарына Алла[†] мисәте һуғылмаған кешеләргә генә зарар эшләргә ҡушылды[+]. 5Уларға кешеләрҙе үлтермәҫкә, ә биш ай буйы бары тик ғазапларға рөхсәт бирелде, һәм был ғазап саян саҡҡандағы кеүек була. 6[+]Ул көндәрҙә кешеләр үлем эҙләр, әммә тапмаҫ. Бик ныҡ үлергә теләрҙәр, тик үлем уларҙан ҡасыр[+].

7[+]Саранчалар иһә ҡиәфәте буйынса яуға әҙерләнгән атҡа оҡшаған. Уларҙың баштарында алтын тажға оҡшаған нәмә бар, ә йөҙҙәре – кешенекеләй,[+] 8[+]сәстәре – ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы һымаҡ, ә тештәре – арыҫлан тешендәй[+]. 9[+]Өҫтәрендә тимер һарайтаға оҡшаған күкрәксәләре бар, ә ҡанаттарының тауышы, әйтерһең, һуғыш арбалары егелгән бик күп аттарҙың тояҡ тауышы[+]. 10Уның саяндыҡы һымаҡ ҡойроҡтары ла, ҡойроҡтарында ҡаяуҙары ла бар. Был ҡойроҡтарҙа биш ай буйы кешеләргә зыян килтереү көсө тупланғайны. 11Саранчаларҙың батшаһы иһә – упҡын фәрештәһе. Уның йәһүдсә исеме – Абаддон, ә грекса – Аполлуон[*].

12Беренсе ҡайғы үтте. Бына уның артынан тағы ике ҡайғы килә[+].

13Алтынсы фәрештә борғо ҡысҡыртты – Алла алдында торған, алтындан яһалған ҡорбан[†] усағының дүрт мөгөҙөнән сыҡҡан бер тауыш ишеттем[+]. 14Ул тауыш борғоһо булған алтынсы фәрештәгә:

– Бөйөк Евфрат йылғаһы буйында бәйле торған дүрт фәрештәне азат ит, – тине[+].

15Шунан һуң кешеләрҙең өстән бер өлөшөн үлтерер өсөн ошо сәғәткә һәм көнгә, айына һәм йылына тиклем әҙерләп ҡуйылған дүрт фәрештә азат ителде[+]. 16Уларҙың атлы ғәскәренең һаны ике йөҙ миллион ине, мин уларҙың иҫәбен ишеттем. 17Мин аттарҙы һәм һыбайлыларҙы ошолай күрҙем: өҫтәренә уттай ҡыҙыл, ҡуйы зәңгәр һәм көкөрт кеүек һарғылт төҫтәге күкрәксәләр кейгәйнеләр. Аттарҙың башы арыҫлан башына оҡшағайны, ауыҙҙарынан ут, төтөн һәм көкөрт бөркөлөп тора ине. 18Кешеләрҙең өстән бер өлөшө уларҙың ауыҙынан сыҡҡан ошо өс ҡазанан: уттан, төтөндән һәм көкөрттән үлтерелде. 19Аттарҙың көсө уларҙың ауыҙҙарында һәм ҡойроҡтарында ине, ҡойроҡтары йыландарға оҡшаш һәм баштары ла бар ине, улар ошо баштары менән кешеләргә зыян килтерҙе.

20[+]Ошо бәлә-ҡазаларҙан үлмәй ҡалған кешеләр үҙҙәре ҡылған эштәргә тәүбә итмәне. Улар яуыз рухтарға[†] һәм күрә лә, ишетә лә, йөрөй ҙә алмаған алтын, көмөш, баҡыр, таш һәм ағас һындарға табыныуҙан ваз кисмәне[+]. 21Был кешеләр үлтереү, сихырсылыҡ, фәхешлек, урлашыуҙан тәүбәгә килмәнеләр[+].

#### 10


Төргәк китап тотҡан фәрештә

1Шунан һуң мин күктән төшкән икенсе ҡөҙрәтле фәрештәне[†] күрҙем. Ул болотҡа төрөнгәйне. Уның баш өҫтөндә йәйғор балҡый, йөҙө ҡояш кеүек, аяҡтары утлы бағана һымаҡ ине[+]. 2Ҡулына бәләкәй генә төргәк китапты асып тотҡан. Ул уң аяғы менән – диңгеҙгә, һул аяғы менән ергә баҫып,[+] 3арыҫландыҡы һымаҡ көслө тауыш менән ҡысҡырып ебәрҙе. Ул ҡысҡырғас, ете күк күкрәү, тауыш биреп, һөйләй башланылар[+]. 4Ете күк күкрәү һөйләп туҡтағас, мин уларҙың һөйләгәнен яҙып алырға уйланым, әммә күктән үҙемә өндәшкән тауышты ишеттем:

– Ете күк күкрәүенең нимәләр һөйләгәнен мисәт аҫтына йәшер һәм яҙма[+].

5Диңгеҙҙә һәм ерҙә баҫып торған мин күргән фәрештә уң ҡулын күккә күтәрҙе лә 6[+]күкте һәм унда булған һәр нәмәне, ерҙе һәм унда булған һәр нәмәне, диңгеҙҙе һәм унда булған һәр нәмәне яратҡан Мәңге Йәшәүсе менән ант итте:

– Тотҡарлау башҡа булмаясаҡ. 7Етенсе фәрештә борғоһон ҡысҡыртырға әҙер булған мәлдә, Алла[†] Үҙ ҡолдарына – пәйғәмбәрҙәргә[†] иғлан иткәнсә, Уның сере ғәмәлгә ашҡан булыр[+].

8[+]Унан һуң мин күктән ишеткән тауыш тағы былай тип өндәште:

– Бар, диңгеҙҙә һәм ерҙә торған фәрештәнең ҡулынан асылған төргәк китапты ал.

9Фәрештә янына килдем дә шул ҙур булмаған төргәк китапты миңә биреүен һораным. Фәрештә миңә:

– Ал да уны аша. Ашҡаҙаныңа бик әсе булыр, әммә ауыҙыңда бал кеүек татлы булыр, – тине[+].

10Мин фәрештәнең ҡулынан шул бәләкәй генә төргәк китапты алып ашаным. Ауыҙымда бал кеүек татлы ине, әммә ашап бөтөүгә ашҡаҙаным әсетеп янды. 11Унан һуң миңә:

– Һин тағы күп халыҡтар, милләттәр, телдәр һәм батшалар тураһында пәйғәмбәрлек итергә тейешһең, – тинеләр.

#### 11


Ике шаһит

1[+]Миңә үлсәү таяғы һымаҡ ҡамыш бирелде һәм былай тип әйтелде:

– Бар ҙа Алла йортон[†] һәм ҡорбан[†] усағын үлсә, ундағы табыныусыларҙы һанап сыҡ[+]. 2Әммә Алла йортоноң тышҡы ихатаһын хисапҡа индермә һәм үлсәмә, сөнки ул мәжүсиҙәргә[†] бирелгән. Улар изге[†] ҡаланың урамдарын ҡырҡ ике ай буйы тапап йөрөрҙәр[+].

3Мин Үҙемдең ике шаһитыма шундай вәкәләт бирермен: улар, матәм кейемдәре кейеп, бер мең ике йөҙ алтмыш көн буйы пәйғәмбәрлек[†] итерҙәр. 4[+]Был шаһиттар – бөтә ер Хужаһы алдында торған ике зәйтүн[†] ағасы һәм ике шәмдәл[+]. 5Кем дә булһа уларға яуызлыҡ ҡылырға ниәтләһә, ауыҙҙарынан ут сығып, дошмандарын йотор. Уларға зыян килтерергә ниәтләгән һәр кеше шулай һәләк булырға тейеш[+]. 6[+][+]Уларҙың, пәйғәмбәрлек иткән ваҡытта ергә ямғыр яумаһын тип, күкте ҡаплап ҡуйырға вәкәләттәре бар. Һыуҙы ҡанға әйләндерергә лә, үҙҙәре теләгән ваҡытта ергә һәр төрлө бәлә-ҡазалар ебәреп зыян килтерергә лә вәкәләттәре бар[+].

7Шаһитлыҡ итеүҙәрен тамамлағас, упҡындан януар күтәрелеп сығып, улар менән алышыр, уларҙы еңер һәм үлтерер[+]. 8Был ике шаһиттың кәүҙәһе исеме кинәйәләп аталған Содом һәм Мысыр[†] тип аталған бөйөк ҡала урамдарында ятыр. Уларҙың Раббыһы шунда арҡысаҡҡа[†] ҡаҙаҡланған булған да инде[+]. 9Был мәйеттәргә өс көн ярым буйы төрлө халыҡтарҙан, ҡәбиләләрҙән, төрлө телдәрҙә һөйләшеүселәрҙән һәм милләттәрҙән булған кешеләр ҡараясаҡ. Ул мәйеттәрҙе ҡәбергә һалырға рөхсәт итмәҫтәр[+]. 10Был ике пәйғәмбәр ерҙә йәшәүселәрҙе ыҙалатҡанлыҡтан, ерҙә йәшәүселәр уларҙың һәләкәтенә шатланасаҡ, күңел асасаҡтар һәм бер-береһенә бүләктәр ебәрәсәк.

11Әммә өс көн ярымдан һуң уларға Алланан йәшәү рухы инде һәм улар аяҡтарына баҫты. Уларҙы күргәндәрҙе оло ҡурҡыу алды[+]. 12[+]Шаһиттар күктән көслө тауыштың:

– Бында күтәрелегеҙ, – тип әйтеүен ишеттеләр.

Улар болотта күккә күтәрелде, ә дошмандары уларға ҡарап торҙо[+]. 13Шул уҡ мәлдә бик көслө итеп ер тетрәне, ҡаланың ундан бер өлөшө емерелде, ер тетрәүҙән ете мең кеше үлде, ә ҡалғандары, бик ныҡ ҡурҡып, Күк Аллаһын данланы[+].

14Икенсе ҡайғы үтте, тиҙҙән өсөнсөһө килер[+].


Етенсе борғо

15Етенсе фәрештә[†] борғоһон ҡысҡыртты һәм күктә:

– Донъя өҫтөнән хәҙер Раббыбыҙ һәм
Уның Мәсихе[†][*] батшалыҡ итә башланы.
Ул мәңгенән-мәңгегә батшалыҡ итәсәк! –

тигән көслө тауыштар яңғыраны[+].

16Шунда үҙ тәхеттәрендә Алла[†] алдында ултырған егерме дүрт аҡһаҡал,[†] йөҙтүбән ҡапланып, Аллаға сәждә ҡылды һәм[+] 17былай тине:

– Бар, Булған, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы[†] Алла,
Һиңә шөкөр итәбеҙ, сөнки
Һин Үҙеңдең бөйөк ҡөҙрәтеңде ғәмәлгә ашырҙың,
батшалыҡ итә башланың[+].
18[+]Халыҡтар ярһыны.
Әммә Һинең нәфрәт көнөң килде,
үлеләрҙе хөкөм итеү ваҡыты етте.
Ҡолдарыңа – пәйғәмбәрҙәреңә,
изге кешеләреңә һәм
исемеңдән ҡурҡҡан кесеһенән алып
өлкәндәренә[†] тиклем әжер биреү,
ерҙе һәләк иткәндәрҙең үҙҙәрен
һәләк итеү ваҡыты етте[+].

19Шунан һуң күктә Алла йорто асылды һәм унда Килешеү һандығы[†][*] күренде. Шул мәл йәшен йәшнәне, гөрһөлдәгән тауыштар ишетелде, күк күкрәне, ер тетрәне һәм бик көслө боҙлауыҡ яуҙы[+].

#### 12


Ҡатын һәм аждаһа

1Күктә бөйөк илаһи билдә күренде: был – ҡояшҡа төрөнгән ҡатын ине. Уның аяҡ аҫтында – ай, башында – ун ике йондоҙҙан үрелгән таж[+]. 2Ҡатын ғоманлы булып, бала тыуҙырыу ғазаптарынан һәм һыҙланыуҙан ҡысҡыра ине. 3[+]Күктә тағы бер илаһи билдә күренде: был ете башлы һәм ун мөгөҙлө ҡыҙыл төҫтәге ҙур аждаһа ине, башының һәр береһендә – бәләкәй генә таж[+]. 4[+]Ҡойроғо менән күктәге йондоҙҙарҙың өстән бер өлөшөн ергә һепереп алып ташланы. Шунан һуң, сабый тыуғас та уны ашар өсөн, балаһын бына-бына табасаҡ ҡатын янына килеп баҫты[+]. 5[+]Ҡатын бөтә халыҡтар өҫтөнән тимер таяҡ менән хакимлыҡ итергә тейешле ир бала тыуҙырҙы. Баланы тартып алып, Аллаға һәм Уның тәхете янына алып киттеләр[+]. 6Ә ҡатын сүллеккә ҡасты. Унда Алла[†] тарафынан урын әҙерләнеп ҡуйылғайны һәм уға мең ике йөҙ алтмыш көн буйы хәстәрлек күрһәтергә тейештәр ине[+].

7[+]Күктә һуғыш башланды: Михаил үҙенең фәрештәләре[†] менән аждаһаға ҡаршы һуғышты. Аждаһа иһә үҙенең яуыз фәрештәләре менән уларға ҡаршы торҙо[+]. 8Әммә ул еңелде һәм фәрештәләре менән бергә үҙенең күктәге урынын юғалтты. 9[+]Был ҙур аждаһа, Иблис[†] йәки Шайтан тип аталған бөтә донъяны алдаусы боронғо йылан, ергә бәреп төшөрөлдө, уның менән бергә фәрештәләре лә ырғытылды[+]. 10Шунан һуң мин күктән көслө тауыш ишеттем. Ул былай тине:

– Аллабыҙҙың ҡотҡарыуы, ҡөҙрәте килде.
Бына Уның Батшалығы килде,
Уның Мәсихенең[†] хакимлығы урынлашты!
Көнө-төнө Аллабыҙ алдында
имандаштарыбыҙҙы[†] ғәйепләүсе бәреп төшөрөлдө[+].
11Имандаштарыбыҙ уны Бәрәс ҡаны,
Уның хаҡындағы шаһитлыҡ һүҙҙәре менән еңде,
хатта үлемдән дә ҡурҡманылар,
үҙҙәренең йәндәрен аяманылар[+].
12Эй күктәр һәм унда йәшәгәндәр, ҡыуанығыҙ!
Әммә ергә һәм диңгеҙгә ҡайғы,
сөнки Иблис, ваҡытының аҙ ҡалыуын белеп,
ҡаты асыу менән ярһып һеҙгә төштө[+].

13Аждаһа, үҙенең ергә бәреп төшөрөлгәнен күргәс, ир бала тапҡан ҡатынды ҡыуа башланы. 14Үҙенә тип сүлдә әҙерләнгән урынға осһон өсөн, ҡатынға ҙур бөркөттөң ҡанаттары бирелде. Йыландың буйы етмәгән был урында ҡатынға бер йыл, ике йыл һәм ярты йыл[*] буйы хәстәрлек күрһәтеләсәк[+]. 15Йылан, ҡатынды һыу ағыҙып алып китһен өсөн, ауыҙынан тотош йылға ағыҙып сығарҙы. 16Әммә ер ҡатынға ярҙам итте: ул асылып китте лә аждаһа кикереп сығарған йылғаны йотто. 17Аждаһаның ҡатынға асыуы ҡабарҙы, һәм ул уның Алла бойороҡтарын үтәгән, Ғайса хаҡында шаһитлыҡ биргән ҡалған балаларына ҡаршы һуғышырға китте[+].

#### 13


Диңгеҙ януары

1[+]Аждаһа диңгеҙ ярындағы ҡомлоҡҡа килеп баҫты.

Шунда мин диңгеҙҙән сығып килгән януарҙы күрҙем. Уның ете башы һәм ун мөгөҙө булып, мөгөҙҙәрендә ун таж бар ине; баштарына Алланы хурлаған исемдәр яҙылғайны[+]. 2[+]Мин күргән януар ҡапланға оҡшағайны, ә аяҡтары – айыуҙыҡы, ауыҙы арыҫландыҡы һымаҡ ине. Аждаһа уға үҙенең көсөн, тәхетен һәм ҙур хакимлығын бирҙе[+]. 3Мин был януарҙың баштарының береһе үлемесле дәрәжәлә яраланғанын күрҙем, әммә был яра уңалды. Ер өҫтөндәгеләрҙең барыһы ла ғәжәпкә ҡалып уны күҙәтте 4һәм, януарға хакимлығын биргән өсөн, аждаһаға баш эйҙе. Шулай уҡ:

– Кем януар кеүек була алһын? Кем уның менән алыша алһын? – тип януарға ла баш эйҙеләр.

5[+]Януарға тәкәббер һөйләшергә һәм Алланы хурлаған һүҙҙәр әйтергә хоҡуҡ бирелде. Уға ҡырҡ ике ай буйы хакимлыҡ итергә мөмкинлек бирелде[+]. 6Ул Алланы хурлаған һүҙҙәр һөйләй башланы, Уның исемен дә, Ул йәшәгән торлаҡты ла, күктә йәшәүселәрҙе лә хурлаған һүҙҙәр әйтте. 7[+]Януарға Алланың изге[†] кешеләренә ҡаршы һуғышырға һәм уларҙы еңергә рөхсәт бирелде. Уға һәр ҡәбилә һәм халыҡ, һәр телдә һөйләшеүселәр һәм милләт өҫтөнән хакимлыҡ бирелде[+]. 8Салынған Бәрәстең тормош китабына донъя яратылғанға тиклем исемдәре яҙылмаған ерҙә йәшәгәндәрҙең һәммәһе лә ошо януарға баш эйәсәк[+].

9Ҡолаҡтары барҙар – ишетһен![+]

10[+]Кемгә әсир төшөргә яҙған,
ул әсир төшөр.
Кемгә үлемен ҡылыстан табырға яҙған,
ул ҡылыстан үлер.
Бында изгеләрҙән сыҙамлыҡ һәм иман[†] талап ителә[+].


Ер януары

11Аҙаҡ мин ерҙән сығып килгән икенсе януарҙы күрҙем. Уның бәрәстеке һымаҡ ике мөгөҙө бар һәм ул аждаһа кеүек һөйләй ине. 12Ул, беренсе януар исеменән уның бөтә хакимиәте менән эш итеп, ерҙе һәм унда йәшәгәндәрҙе үлемесле яраһы уңалған беренсе януарға табынырға мәжбүр итте. 13Был януар бөйөк мөғжизәләр башҡарҙы, хатта кешеләр алдында күктән ергә ут яуҙырҙы[+]. 14Ул, беренсе януар исеменән ҡылырға бирелгән мөғжизәләр менән ерҙә йәшәүселәрҙе алдаштырып, уларға ҡылыстан яраланған, әммә тере ҡалған януар һынын яһарға ҡушты[+]. 15Беренсе януарҙың һыны хатта һөйләй алһын һәм уға табынмаған һәр кем үлемгә дусар ителһен өсөн, икенсе януарға ошо һынға йән индерергә рөхсәт ителде[+]. 16Икенсе януар барыһының да: ябай халыҡтың һәм бөйөктәрҙең, байҙарҙың һәм фәҡирҙәрҙең, иреклеләрҙең һәм ҡолдарҙың уң ҡулдарына йәки маңлайҙарына тамға һалдырҙы. 17Ошо тамғаһы, йәғни януар исеме, йәки исеменең һаны булмаған бер кем дә бер нәмә лә һатып та ала алманы, һата ла алманы.

18Бында зирәклек кәрәк. Аҡылы булған кеше януарҙың һанын иҫәпләп сығарһын, сөнки ул – кеше һаны. Был һан – алты йөҙ алтмыш алты.

#### 14


Бәрәс һәм йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт мең кеше

1Шунан мин ҡараным да Сион тауында[†] Бәрәс, уның менән бергә маңлайҙарында Бәрәстең исеме һәм Уның Атаһының исеме яҙылған йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт мең кеше торғанын күрҙем[+]. 2Мин күктән шарлауыҡ тауышына һәм көслө күк күкрәүенә оҡшаған тауыш ишеттем. Был тауыш арфасыларҙың арфала уйнаған тауышы кеүек ине[+]. 3Тәхет, дүрт йән эйәһе һәм аҡһаҡалдар[†] алдында яңы йыр йырланды. Ул йырҙы ерҙән ҡотҡарып алынған йөҙ ҡырҡ дүрт мең кешенән башҡа бер кем дә өйрәнә алманы[+]. 4Улар – бер тапҡыр ҙа ҡатын-ҡыҙ менән булмаған, шул арҡала сафлыҡтарын һаҡлап ҡалған кешеләр. Улар – Бәрәс ҡайҙа барһа, Уның артынан шунда барыусылар. Улар барлыҡ кешелек араһынан ҡотҡарып алынды һәм Алла[†] менән Бәрәскә беренселәрҙән булып бағышланды[+]. 5Уларҙың ауыҙынан ялған сыҡманы, улар кәмселекһеҙ ине[*][+].


Өс фәрештә

6Шунан һуң мин күк йөҙөндә осоп барған тағы бер фәрештәне[†] күрҙем. Уның ерҙә йәшәүсе һәр милләткә һәм ҡәбиләгә, һәр телдә һөйләшеүселәргә һәм халыҡҡа еткереү өсөн мәңгелек Һөйөнөслө Хәбәре[†] бар ине. 7Ул көслө тауыш менән:

– Алланан ҡурҡығыҙ һәм Уны данлағыҙ, сөнки Уның хөкөм сәғәте килде. Күкте, ерҙе, диңгеҙҙе, һыу сығанаҡтарын Яратыусыға табынығыҙ! – тине.

8[+]Уның артынан килгән икенсе фәрештә былай тине:

– Бөйөк Бабил[†] емерелде, емерелде, сөнки ул бөтә халыҡтарҙы ла үҙенең ярһыу фәхешлек шарабын эсергә мәжбүр иткән[+].

9Уларҙың артынан килгән өсөнсө фәрештә көслө тауыш менән былай тине:

– Кем януарға һәм уның һынына табына, үҙенең маңлайына йәки ҡулына януар тамғаһы ҡабул итә,[+] 10Алланың нәфрәт туҫтағында әҙерләнгән шыйыҡлатылмаған ярһыу шарабын эсәсәк, изге[†] фәрештәләр һәм Бәрәс алдында ут һәм көкөрт эсендә ғазапландырыласаҡ[+]. 11[+]Уларҙың ғазап төтөнө мәңгенән-мәңгегә күтәреләсәк. Януарға һәм уның һынына табынған, уның исем тамғаһын ҡабул иткән һәр кем көндөҙ ҙә, төндә лә ғазаптан тынғы күрмәйәсәк[+].

12Бында Алла бойороғон үтәгән һәм Ғайсаға инанған изге кешеләрҙең сыҙам булыуы кәрәк[+].

13Мин күктән үҙемә өндәшкән тауышты ишеттем:

– Яҙып ҡуй: «әлеге мәлдән башлап Раббыныҡы булып үлгәндәр бәхетле». Эйе, улар үҙҙәренең ауыр хеҙмәттәренән ял итһендәр, сөнки эштәре уларҙан ҡалмай арттарынан барасаҡ, – ти Рух[+].


Ерҙә уңыш йыйыу

14[+]Мин ҡараным да аҡ болот һәм болот өҫтөндә әҙәм улына[†] оҡшаған Зат ултырғанын күрҙем. Уның башында алтын таж ине, ә ҡулына үткер ураҡ тотҡайны[+]. 15Алла йортонан[†] тағы бер фәрештә сығып, болот өҫтөндә Ултырыусыға көслө тауыш менән:

– Урағыңды ал да ур, сөнки ураҡ ваҡыты етте, ерҙә уңыш өлгөрҙө, – тип ҡысҡырҙы[+].

16Шул саҡ болотта Ултырыусы Үҙенең урағын ер өҫтөнә ырғытты һәм ерҙә уңыш урылды[+].

17Күктәге Алла йортонан икенсе фәрештә сыҡты. Уның да үткер урағы бар ине. 18Ут өҫтөнән хакимлығы булған тағы бер фәрештә ҡорбан[†] усағынан сыҡты. Ул үткер урағы булған фәрештәгә көслө тауыш менән:

– Үҙеңдең үткер урағыңды ал да ер өҫтөндәге йөҙөм тәлгәштәрен йый, сөнки уның емештәре өлгөрҙө, – тип ҡысҡырҙы.

19Фәрештә үҙенең урағын ергә ырғытты ла, ер өҫтөндәге йөҙөмдө йыйып, Алланың ярһыулы йөҙөм һыҡҡысына[†] ташланы[+]. 20Ул йөҙөм ҡала эргәһендәге һыҡҡыста тапалды. Һыҡҡыстан аттың йүгәненә тиклем тәрәнлектәге бер мең алты йөҙ стадия[*] оҙонлоҡта ҡан аҡты.

#### 15


Ете фәрештә һәм ете бәлә

1Тағы ла мин күктә бөйөк һәм ғәжәйеп илаһи билдә – һуңғы ете бәлә-ҡазалы ете фәрештәне[†] күреп ҡалдым. Былар – иң аҙаҡҡы бәлә-ҡазалар. Улар менән Алла[†] ярһыуы тамамланасаҡ[+]. 2Мин ут менән быяла ҡатнашҡан диңгеҙ һымаҡ нәмәне күрҙем. Быяла диңгеҙ өҫтөндә януарҙың үҙен, уның һынын һәм исеменең һанын еңеп сығыусылар тора ине, ҡулдарына Алланың арфаларын тотҡайнылар[+]. 3[+]Улар Алла ҡоло Мусаның[†] һәм Бәрәстең йырын йырлайҙар ине:

– Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы[†] Алла!
Һинең эштәрең бөйөк һәм ғәжәп.
Халыҡтар Батшаһы[*],
Һинең юлдарың ғәҙел һәм хаҡ[+].
4Раббы! Һинән кем ҡурҡмаҫ та
исемеңде кем данламаҫ?
Бары Һин генә изгеһең,[†]
бөтә халыҡтар хозурыңа килерҙәр,
улар Һиңә сәждә ҡылырҙар.
Һинең ғәҙел эштәрең асылды[+].

5Бынан һуң мин күктә Алла йорто[†] – Килешеү сатыры[†] асылғанын күрҙем[+]. 6Алла йортонан ете бәлә-ҡазаһы булған ете фәрештә сыҡты. Улар ялтырап торған тап-таҙа етен кейем кейгән һәм күкрәктәренән алтын билбау ураған[+]. 7Дүрт йән эйәһенең береһе ете фәрештәгә мәңгенән-мәңгегә йәшәүсе Алланың нәфрәте тулы ете алтын туҫтаҡ бирҙе[+]. 8[+]Алла йорто Алланың шөһрәтенән[†] һәм ҡөҙрәтенән төтөн менән тулды, һәм ете фәрештәнең ете бәлә-ҡазаһы тамамланмайынса, унда бер кем инә алманы[+].

#### 16


Алла нәфрәте тулы туҫтаҡтар

1Шунан һуң Алла йортонан[†] ете фәрештәгә:[†]

– Барығыҙ һәм Алланың ете нәфрәт туҫтағын ергә түгегеҙ, – тип өндәшкән көслө тауыш ишеттем[+].

2[+]Беренсе фәрештә барҙы ла туҫтағын ер өҫтөнә түкте. Януар тамғаһы һалынған һәм уның һынына табынған кешеләрҙә ерәнгес һәм яман эренле йәрәхәттәр хасил булды[+].

3[+]Икенсе фәрештә туҫтағын диңгеҙгә түкте: диңгеҙ һыуы үлек ҡаны кеүек булды һәм диңгеҙҙәге бөтөн тереклек һәләк булды[+].

4Өсөнсө фәрештә туҫтағын йылғаларға һәм һыу сығанаҡтарына түкте: уларҙың һыуы ҡанға әйләнде[+]. 5Мин һыу фәрештәһенең былай тип әйткәнен ишеттем:

– Бар, Булған һәм Изге,[†]
шулай хөкөм итеүең менән Һин ғәҙел[+].
6Изгеләрҙең һәм пәйғәмбәрҙәрҙең[†]
ҡанын ҡойғандары өсөн,
Һин уларҙың үҙҙәренә ҡан эсерҙең.
Улар быға лайыҡлы[+].

7Мин ҡорбан[†] усағы яғынан тауыш ишеттем:

– Эйе, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы[†] Алла[†],
Һинең хөкөмдәрең хаҡ һәм ғәҙел[+].

8Дүртенсе фәрештә туҫтағын ҡояш өҫтөнә түкте: ҡояшҡа кешеләрҙе көйҙөрөү көсө бирелде. 9Кешеләрҙе көслө селлә эҫелеге көйҙөрҙө, һәм улар был бәлә-ҡазалар өҫтөнән хакимлығы булған Алла исемен хурланылар, әммә тәүбә итмәнеләр, Алланы данламанылар[+].

10[+]Бишенсе фәрештә туҫтағын януар тәхете өҫтөнә түкте: уның батшалығы ҡараңғылыҡҡа сумды, кешеләр ғазаптарҙан телдәрен тешләне,[+] 11ғазаптарынан һәм йәрәхәттәренән Күк Аллаһын хурланылар, әммә ҡылған эштәренән тәүбә итмәнеләр.

12[+]Алтынсы фәрештә туҫтағын бөйөк Евфрат йылғаһына түкте: ҡояш ҡалҡҡан яҡтан киләсәк батшаларға юл әҙер булһын өсөн, йылғаның һыуы кипте[+]. 13Мин аждаһаның да, януарҙың да, ялған пәйғәмбәрҙең дә ауыҙынан баҡаға оҡшаған өс яуыз рух[†] сыҡҡанын күрҙем[+]. 14Улар – мөғжизәләр күрһәтеүсе яуыз рухтар. Улар бөтә донъя батшаларын сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алланың бөйөк көнөндә һуғышҡа йыйыр өсөн сыҡты[+].

15«Бына ҡараҡ кеүек көтмәгәндә киләм: яланғас йөрөмәҫ һәм хурлығы күренмәһен өсөн уяу торған һәм кейемдәрен тәртиптә тотҡан кеше бәхетле!»[+]

16[+]Шаҡшы рухтар батшаларҙы йәһүд телендә[†] «Һармагеддон»[*] тип аталған урынға йыйҙы.

17Етенсе фәрештә туҫтағын һауаға түкте: Алла йортонан, тәхеттән:

– Тамамланды! – тигән көслө тауыш яңғыраны.

18Йәшен йәшнәне, тауыштар, күк күкрәүе ишетелде, көслө итеп ер тетрәй башланы, кешеләр ерҙә йәшәй башлағандан алып ундай көслө ер тетрәү булмағайны әле. Шул тиклем көслө ер тетрәү![+] 19Бөйөк ҡала өс өлөшкә бүленде һәм халыҡтарҙың ҡалалары емерелде. Шулай итеп, Алла бөйөк Бабил[†] ҡалаһын иҫенә төшөрҙө һәм уға Үҙенең ярһыу нәфрәт туҫтағынан шарап эсергә бирҙе[+]. 20Һәр утрау юҡҡа сыҡты, тауҙар юҡ булды,[+] 21[+]күктән кешеләр өҫтөнә ҙур-ҙур боҙ киҫәктәре[*] яуҙы. Кешеләр был бәлә-ҡаза өсөн Алланы хурланы, сөнки ул ифрат ауыр ине[+].

#### 17


Януар өҫтөндә ултырған ҡатын

1[+]Ҡулдарында ете туҫтаҡ булған фәрештәләрҙең[†] береһе яныма килеп былай тине:

– Бында кил, мин һиңә ҙур һыуҙарҙа ултырған бөйөк фәхишәгә буласаҡ хөкөм язаһын күрһәтәм,[+] 2[+]уның менән ерҙәге батшалар фәхешлек итте, уның фәхешлек шарабын ерҙә йәшәүселәр иҫергәнсе эсеп ләззәтләнде[+].

3Мине Рух солғап алды, һәм фәрештә мине сүллеккә күсерҙе. Унда мин ҡып-ҡыҙыл януар өҫтөндә ултырған ҡатынды күрҙем. Януар ете башлы һәм ун мөгөҙлө ине һәм Алланы хурлаған исемдәр менән ҡапланғайны[+]. 4Ҡатын шәмәхә һәм ҡып-ҡыҙыл төҫтәге кейемдәр кейгәйне, алтын, аҫылташтар һәм ынйы менән биҙәнгәйне, ҡулына үҙенең фәхешлегенең ерәнгеслеге һәм бысраҡлығы[†] тулы алтын кәсә тотҡайны. 5Уның маңлайына «Бөйөк Бабил[†] – ерҙәге фәхишәләрҙең һәм ерәнгес нәмәләрҙең әсәһе» тигән серле исем яҙылғайны. 6Мин ҡатындың изгеләр[†] ҡанынан һәм Ғайсаның шаһиттары ҡанынан иҫергәнлеген күрҙем. Был күренешкә мин ныҡ ғәжәпләндем[+]. 7Фәрештә миңә былай тине:

– Нимәгә шулай ғәжәпләнәһең? Мин һиңә ҡатындың һәм уны йөрөтөүсе ете башлы һәм ун мөгөҙлө януарҙың серен аңлатып бирәм. 8Һин күргән януар бар ине, хәҙер ул юҡ. Әммә ул тиҙҙән упҡындан күтәрелеп сығасаҡ һәм һәләкәткә барасаҡ. Донъя яратылғандан бирле исемдәре тормош китабына яҙылмаған кешеләр януарҙы күреп ғәжәпләнәсәк, сөнки ул бар ине, хәҙер юҡ һәм йәнә буласаҡ[+].

9Бында зирәк аҡыл кәрәк. Ете баш – ҡатын ултырған ете тау, шулай уҡ ете батша ул. 10Ул батшаларҙың бишәүһе һәләк булды, береһе бар, етенсеһе әле килмәгән. Килгәс тә ул оҙаҡ булмаясаҡ. 11Булған һәм хәҙер булмаған януар – ул һигеҙенсе батша. Ул шулай уҡ ете батшаның берәүһе, һәм ул һәләкәткә бара.

12[+]Һин күргән ун мөгөҙ – ун батша ул. Улар батшалыҡтарын әле алманы. Әммә януар менән бергә бер сәғәткә батшалар дәрәжәһендә хакимлыҡ аласаҡтар[+]. 13Уларҙың уйҙары бер һәм януарға үҙҙәренең көстәрен һәм хакимлыҡтарын тапшырасаҡтар. 14[+]Улар Бәрәс менән һуғышасаҡ. Бәрәс уларҙы еңәсәк, сөнки Ул – хакимдарҙың Хакимы һәм батшаларҙың Батшаһы. Уның менән бергә булғандар иһә – саҡырылғандар, һайлап алынғандар һәм тоғролар[+].

15Фәрештә миңә тағы былай тип һөйләне:

– Һин күргән фәхишә ултырған һыуҙар – халыҡтар һәм төркөмдәр, милләттәр һәм төрлө телдәрҙә һөйләшеүселәр. 16Һин күргән ун мөгөҙ һәм януар фәхишәгә нәфрәт менән ҡараясаҡ һәм уны бөлгөнлөккә төшөрәсәк, яланғас ҡалдырасаҡ, уның тәнен ашаясаҡ һәм утта яндырасаҡ[+]. 17Сөнки Алла[†] был ун мөгөҙгә Үҙенең ихтыярын үтәү теләген күңеленә һеңдергән, шуға күрә, Алла һүҙе тормошҡа ашҡанға тиклем, улар януарға батшалыҡ хакимлығын берҙәм бирә. 18Һин күргән ҡатын – ерҙәге батшалар өҫтөнән батшалыҡ итеүсе бөйөк ҡала ул.

#### 18


Бабилдың емерелеүе

1Бынан һуң мин тағы бер фәрештәнең[†] күктән төшөүен күрҙем. Уның хакимлығы бөйөк ине: шөһрәтенән[†] ер яҡтырҙы[+]. 2[+]Ул көслө тауыш менән былай тип ҡысҡырҙы:

– Бөйөк Бабил[†] емерелде, емерелде!
Ул ендәр төйәгенә һәм төрлө яуыз рухтар[†] торлағына,
нәжес[†] ҡоштар, хәрәм һәм ерәнгес хайуандар ояһына әйләнде.
Сөнки ул үҙенең ярһыу фәхешлек шарабын
бөтә халыҡтарға эсерҙе,[+]
3ерҙәге батшалар уның менән зина ҡылды,
сауҙагәрҙәр самаһыҙ зиннәт-байлығынан байыны[+].

4[+]Күктән мин тағы бер тауыш ишеттем:

– Халҡым минең,
Бабилдың гонаһтарында[†] ҡатнашмаҫ һәм
уның бәлә-ҡазаларына дусар булмаҫ өсөн,
унан сыҡ[+].
5Уның гонаһтары инде өйкәлешеп,
күккә тиклем ашты һәм
Алла[†] уның енәйәттәрен иҫенә төшөрҙө[+].
6[+]Ул бүтәндәргә нисек булған булһа,
һеҙ ҙә уға шулай яуап ҡайтарығыҙ,
уның ҡылған эштәренә хаҡты икеләтә ҡайтарығыҙ,
уның бүтәндәргә тип эсемлек әҙерләгән туҫтағында
үҙенә икеләтә ҡеүәтле эсемлек әҙерләгеҙ[+].
7[+]Ул үҙен күпме данлаһа һәм зиннәттә йәшәһә,
уға шул тиклем ғазап һәм ҡайғы бирегеҙ,
ул бит күңеленән генә:
«Батшабикә булып ултырам, мин тол ҡатын түгел,
ҡайғы күрмәйәсәкмен!» – ти[+].
8Шуның өсөн уға яза, үлем, илау, яланғаслыҡ
бер көн эсендә киләсәк һәм ул утта яндырыласаҡ,
сөнки уны хөкөм итеүсе Раббы[†] Алла ҡөҙрәтле[+].

9[+]Уның менән зина ҡылған һәм ләззәттә йәшәгән ерҙәге батшалар, уның яныуынан сыҡҡан төтөндө күреп, үкереп илаясаҡ һәм ҡайғырасаҡ[+]. 10Уның ғазаптарынан ҡурҡып ситтәрәк баҫып торасаҡтар һәм:

– Ҡайғы, ҡайғы һиңә, бөйөк ҡала!
Эй Бабил, ҡеүәтле ҡала!
Һиңә бер сәғәт эсендә хөкөм килде, –

тип әйтәсәктәр.

11[+]Ерҙәге сауҙагәрҙәр уның хаҡында ҡайғырып илаясаҡ, сөнки уларҙың тауарҙарын бер кем дә һатып алмаҫ, 12алтын һәм көмөш әйберҙәрен, аҫылташтарын һәм ынйыларын, нәфис етен һәм ебәк, ҡуйы ҡыҙыл һәм алһыу төҫтәге туҡымаларын, хуш еҫле ағас төрөн, фил һөйәгенән яһалған әйберҙәрен, ҡиммәтле ағастан, баҡырҙан, тимерҙән һәм мәрмәрҙән эшләнгән төрлө нәмәләрен, 13баҙыяндарын һәм аш тәмләткестәрен, хуш еҫтәр ҡушылмаһын, ладандарын,[†] шараптарын һәм зәйтүн[†] майҙарын, иң яҡшы ондарын һәм бойҙайҙарын, мал-тыуарын һәм һарыҡтарын, аттарын һәм арбаларын, тәндәре һәм йәндәре менән бергә ҡолдарын да алмаҫ.

14– Йәнең көҫәгән емештәрең юҡ хәҙер.
Бөтә зиннәтлелегең һәм ҡупшылығың
һине ташланы,
улар бер ҡасан да табылмаҫ.

15Был тауарҙарҙың бөтөнөһө менән сауҙа итеүселәр һәм байыусылар, уның ғазаптарынан ҡурҡып, ҡайғырып илап ситтәрәк баҫып торасаҡ. 16Улар:

– Ҡайғы, ҡайғы һиңә, эй бөйөк ҡала!
Нәфис етен, ҡуйы ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл кейем кейер,
алтын һәм аҫылташтар, ынйылар менән биҙәнер инең.
17Шундай байлығың бер сәғәттә юҡҡа сыҡты! –

тип әйтәсәктәр.

Диңгеҙҙә карап йөрөтөүселәр ҙә, караптарҙа йөҙөүселәрҙең бөтөнөһө лә, диңгеҙселәр ҙә, иңгеҙ кәсебенән файҙа күреүселәр ҙә ситтәрәк баҫып торҙо[+]. 18Улар, ҡаланың яныуынан сыҡҡан төтөндө күреп: «Был бөйөк ҡалаға башҡа бер ҡала ла тиң түгел!» – тип ҡысҡырҙылар[+]. 19Улар баштарына туҙан һибеп һәм ҡайғырып илап:

– Ҡайғы, ҡайғы һиңә, эй бөйөк ҡала!
Диңгеҙҙә караптары булған бөтәһе лә
байлығың арҡаһында байыны.
Инде һин бер сәғәттә харап булдың! – тинеләр. –[+]
20Эй күк, уның хәленә ҡыуан,
изгеләр,[†] илселәр,[†] пәйғәмбәрҙәр,[†] шатланығыҙ,
сөнки һеҙҙе ҡала нисек хөкөм итһә,
Алла уны шулай хөкөм итте[+].

21[+]Бынан һуң бер көслө фәрештә ҙур тирмән хәтле таш алып диңгеҙгә ташланы ла былай тине:

– Бөйөк Бабил ҡалаһы
бына шундай көс менән ырғытылыр
һәм ул башҡаса табылмаҫ[+].
22Арфала уйнаусылар ҙа, йырлаусылар ҙа,
һыбыҙғысылар ҙа, борғо ҡысҡыртыусылар ҙа
ишетелмәҫ инде һиндә.
Бүтәнсә бер генә һөнәрсе лә,
бер генә һөнәр ҙә булмаҫ,
тирмән ташының тауышы ла ишетелмәҫ[+].
23Яҡтыртҡыстың уты ла һиндә күренмәҫ,
кейәү менән кәләш тауыштары ла
инде бынан ары ишетелмәҫ.
Сауҙагәрҙәрең ерҙә бөйөк булды,
тылсымыңа бөтә халыҡтар ҙа алданды[+].
24Ул ҡалала пәйғәмбәрҙәрҙең һәм изгеләрҙең ҡаны,
ерҙә үлтерелгәндәрҙең бөтәһенең ҡаны табылды[+].

#### 19


Раббыны маҡтағыҙ

1[+]Бынан һуң мин күктән өндәшкән бик ҙур халыҡ төркөмөнән сыҡҡандай көслө тауыш ишеттем. Тауыш былай тине:

– Раббыны маҡтағыҙ![*]
Ҡотолоу ҙа, дан да, ҡөҙрәт тә – Аллабыҙҙыҡы![+]
2Уның хөкөмдәре хаҡ һәм ғәҙел,
сөнки Ул үҙенең фәхешлеге менән
ерҙе боҙоҡлоҡҡа килтергән
бөйөк фәхишәне хөкөм итте һәм
Үҙ ҡолдарының ҡаны өсөн унан үс алды[+].

3Бынан һуң күктән йәнә:

– Раббыны маҡтағыҙ! –

тип әйтелде. –

Фәхишәнең яныуынан сыҡҡан төтөн
мәңгенән-мәңгегә күтәрелә[+].

4Шул ваҡыт егерме дүрт аҡһаҡал[†] һәм дүрт йән эйәһе йөҙтүбән ҡапланып:

– Амин! Раббыны маҡтағыҙ! –

тип, тәхеттә ултырыусы Аллаға баш эйҙеләр[+].

5Тәхеттән былай тип өндәшкән тауыш килде:

– Алланың бөтә ҡолдары,
Унан ҡурҡыусылар, ябайҙар һәм бөйөктәр,
Аллабыҙҙы маҡтағыҙ![+]

6Мин бик күп халыҡтан сыҡҡан кеүек, шарлауыҡ тауышылай, көслө күк күкрәүендәй тауыш ишеттем. Ул былай тине:

– Раббыны маҡтағыҙ!
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы[†] Аллабыҙ
батшалыҡ итә башланы![+]
7Ҡыуанайыҡ һәм шатланайыҡ, Уға дан йырлайыҡ.
Бәрәстең туйы килде, Уның кәләше әҙерләнеп бөттө[+].
8[+]Кәләшкә кейер өсөн ялтырап торған нәфисаҡ етен туҡыманан
таҙа кейем бирелде.

Аҡ етен – изге[†] кешеләрҙең тәҡүә эштәре ул[+].

9Фәрештә[†] миңә былай тине:

– Яҙып ҡуй: Бәрәстең туй мәжлесенә саҡырылғандар бәхетле.

Тағы былай тине:

– Был һүҙҙәр – Алланың хаҡ һүҙҙәре.

10Шунан һуң мин, баш эйер өсөн, уның аяҡтарына йығылдым, әммә ул миңә былай тине:

– Ҡара уны, улай эшләмә! Мин – һинең һәм Ғайса тураһында шаһитлыҡ ҡылған имандаштарыңдың[†] хеҙмәттәше. Аллаға баш эй! Ғайса хаҡындағы шаһитлыҡ Алла[†] хәбәрен иғлан итеүселәрҙе рухландыра[+].


Аҡ ат өҫтөндәге һыбайлы

11[+]Мин күктең асылыуын күрҙем. Унда аҡ ат бар ине һәм уның өҫтөндәге һыбайлыһын Тоғро һәм Хаҡ тип атайҙар ине. Уның хөкөм итеүе һәм һуғыш алып барыуы ғәҙел[+]. 12Уның күҙҙәре – ут ялҡыны кеүек, ә башында – бик күп таждар. Уға Үҙенән башҡа бер кем белмәй торған исем яҙылған[+]. 13[+][+]Ул ҡанға батҡан кейем кейгән һәм Уның исеме – Алла Һүҙе[+]. 14Уның артынан аҡ аттарға атланған аҡ, таҙа, нәфис етендән кейем кейгән күк ғәскәрҙәре эйәргән. 15[+]Уның ауыҙынан халыҡтарға һуғыр өсөн үткер ҡылыс сығып тора, һәм улар өҫтөнән тимер таяҡ менән Ул Үҙе хакимлыҡ итәсәк. Ул, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алланың ярһыулы нәфрәт шарабын әҙерләп, һыҡҡыста йөҙөм һығасаҡ[+]. 16Уның кейемендә һәм янбашында: «Батшаларҙың Батшаһы һәм хакимдарҙың Хакимы» тигән исем яҙылған[+].

17[+]Шунан һуң мин ҡояшта торған бер фәрештәне күрҙем. Ул, күк йөҙө буйлап осоусы бөтә ҡоштарға мөрәжәғәт итеп, көслө тауыш менән ҡысҡырҙы:

– Осоп килегеҙ, Алланың бөйөк мәжлесенә йыйылығыҙ![+] 18Батшаларҙың һәм ғәскәр башлыҡтарының, көслөләрҙең, аттарҙың һәм уларҙың һыбайлыларының мәйеттәрен, бөтә иреклеләрҙең дә, ҡолдарҙың да, ябай кешеләрҙең дә, бөйөктәрҙең дә мәйеттәрен ашағыҙ[+].

19Шунда мин януарҙы, ерҙәге батшаларҙы һәм уларҙың ғәскәрҙәрен, атта Ултырыусыға һәм Уның ғәскәренә ҡаршы һуғышырға тип йыйылғандарын күрҙем[+]. 20[+]Ә януар һәм уның исеменән мөғжизәләр күрһәткән ялған пәйғәмбәр[†] ҡулға алынды. Был ялған пәйғәмбәр януар тамғаһын ҡабул иткәндәрҙе, уның һынына табыныусыларҙы мөғжизәләр ярҙамында алдағайны. Улар икеһе лә янып торған көкөртлө күлгә тере көйө ырғытылды[+]. 21Ә ҡалғандары атта Ултырыусының ауыҙынан сығып торған ҡылыс менән үлтерелде һәм барлыҡ ҡоштар уларҙың мәйетен ашап туйынды[+].

#### 20


Мең йыл буйы батшалыҡ итеү

1Шунан һуң мин күктән төшөп килгән фәрештәне[†] күрҙем. Уның ҡулында упҡын асҡысы менән ҙур сылбыр бар ине[+]. 2[+]Ул – аждаһаны – Иблис-Шайтан[†] тигән ул боронғо йыланды – тотоп алды ла мең йылға сылбырлап ҡуйҙы[+]. 3Мең йыл үткәнгә тиклем, халыҡтарҙы алдамаһын өсөн, уны упҡынға ташланы, упҡынды бикләп ҡуйҙы һәм өҫтөнә мисәт һалды. Мең йылдан һуң ул аҙ ғына ваҡытҡа азат ителергә тейеш[+].

4Унан һуң мин тәхеттәр һәм унда ултырыусыларҙы күрҙем. Уларға хөкөм итергә хоҡуҡ бирелгәйне. Ғайса хаҡында шаһитлыҡ иткәндәре һәм Алла[†] һүҙе өсөн баштары киҫелгән, януарға һәм уның һынына табынмаған, маңлайҙарына һәм ҡулдарына уның тамғаһын һалдырмаған кешеләрҙең йәндәрен күрҙем. Улар үленән терелеп торҙолар ҙа мең йыл буйы Мәсих[†] менән бергә батшалыҡ иттеләр[+]. 5Үлгәндәрҙең ҡалғандары иһә мең йыл үтмәйенсә терелмәне. Был – беренсе терелеү булды. 6Беренсе терелеүҙә ҡатнашыусылар – бәхетлеләр һәм изгеләр:[†] икенсе үлемдең улар өҫтөнән хакимлығы юҡ, әммә улар, Алланың һәм Мәсихтең ҡаһиндары[†] булып, мең йыл буйы Мәсих менән бергә батшалыҡ итәсәктәр[+].


Иблистең еңелеүе

7Мең йыл үткәс, Иблис үҙ төрмәһенән азат ителер 8[+]һәм ерҙең һәр мөйөшөндәге халыҡтарҙы, йәғни Гог һәм Магогты алдап, уларҙы һуғышҡа барыр өсөн йыя башлар. Һандары диңгеҙҙәге ҡом бөртөгөндәй күп булыр[+]. 9Мин уларҙың ер киңлегенә сыҡҡанын һәм изге кешеләр йәшәгән туплам[†] менән яратҡан ҡаланы ҡамап алғанын күрҙем. Әммә күктән ут ҡабынып, уларҙы яндырып бөтөрҙө[+]. 10Уларҙы алдаған Иблис иһә януар менән ялған пәйғәмбәр[†] ташланылған утлы һәм көкөртлө күлгә ырғытылды. Улар унда мәңгенән-мәңгегә көнө-төнө ғазапланыр[+].


Үлеләр өҫтөнән хөкөм

11[+]Унан һуң мин ҙур аҡ тәхетте һәм унда Ултырыусыны күрҙем. Уның ҡарашынан ер менән күк ҡасты, уларға урын табылманы[+]. 12Мин тәхет ҡаршыһында торған үлгәндәрҙе, бөйөк һәм ябай кешеләрҙе күрҙем. Китаптарҙы астылар. Тағы бер китап – тормош китабы – асылды. Китаптарҙа яҙылғанса, үлгәндәр үҙ эштәренә ҡарап хөкөм ителде[+]. 13Диңгеҙ үҙендә булған үлгәндәрҙе бирҙе. Үлем һәм үлеләр донъяһы[†] ла үҙендә булған үлгәндәрҙе бирҙе. Был үлгән кешеләрҙең һәр береһе үҙ эштәренә ҡарата хөкөм ителде[+]. 14Шунан һуң үлем һәм үлеләр донъяһы утлы күлгә ырғытылды. Был – икенсе үлем: утлы күл. 15[+]Исеме тормош китабында табылмаған һәр кем шул утлы күлгә ырғытылды[+].

#### 21


Яңы күк һәм яңы ер

1[+]Шунан һуң мин яңы күкте һәм яңы ерҙе күрҙем, элекке күк һәм элекке ер юҡҡа сыҡҡайны, диңгеҙ ҙә бүтәнсә юҡ ине[+]. 2[+]Мин, кейәүе өсөн әҙерләнеп биҙәнгән кәләштәй күктән, Алланан төшөүсе изге[†] ҡала – яңы Йәрүсәлимде[†] күрҙем[+]. 3[+]Шул саҡ тәхеттән килгән көслө тауышты ишеттем. Ул былай тине:

– Бына, Алланың кешеләр менән бергә йәшәү урыны. Ул кешеләр менән бергә йәшәйәсәк. Кешеләр Уның халҡы буласаҡ һәм Алла[†] Үҙе улар менән буласаҡ[*][+]. 4[+]Алла уларҙың күҙҙәрендәге һәр йәш бөртөгөн һөртәсәк. Үлем дә, ҡайғы-хәсрәт тә, һыҡтау ҙа, ауырыу ҙа башҡаса булмаясаҡ, сөнки элеккеләр үтте инде[+].

5Тәхеттә Ултырыусы былай тине:

– Бына, Мин бар нәмәне лә яңы итеп яһайым.

Шунан миңә өндәште:

– Яҙып ҡуй, сөнки был һүҙҙәр ышаныслы һәм хаҡ[+].

6[+]Ул миңә тағы былай тине:

– Ғәмәлгә ашты! Мин – Альфа һәм Омега, Башы һәм Аҙағы. Мин һыуһағанға тере һыу шишмәһенән бушлай һыу эсерәм[+]. 7Еңгән кеше бының барыһына ла эйә буласаҡ, һәм Мин уның Аллаһы буласаҡмын, ә ул Минең балам буласаҡ[+]. 8Әммә ҡурҡаҡтарҙың да, имандан[†] баш тартҡандарҙың да, әшәкеләрҙең дә, кеше үлтереүселәрҙең дә, фәхешлек ҡылыусыларҙың да, сихырсыларҙың да, ялған илаһтарға табыныусыларҙың да, бөтә ялғансыларҙың да өлөшө ут һәм көкөрт ялҡынланып торған күлдә булыр. Был – икенсе үлем[+].


Яңы Йәрүсәлим

9Минең эргәмә һуңғы ете бәлә-ҡаза менән тулы ете туҫтаҡ тотҡан ете фәрештәнең[†] береһе килде лә:

– Кил, мин һиңә кәләште, Бәрәстең ҡатынын күрһәтәм, – тине[+].

10Мине рух солғап алды, һәм фәрештә үҙемде ҙур һәм бейек тауға күсерҙе. Шунда миңә күктән, Алланан төшөүсе изге Йәрүсәлим ҡалаһын күрһәтте[+]. 11Ҡала Алла шөһрәтенән[†] балҡып тора ине. Уның балҡышы аҫылташ емелдәүенә, гәлсәрҙәй үтәнән-үтә күренмәле йәшмәгә оҡшағайны[+]. 12[+]Диуарҙары ҙур һәм бейек, ун ике ҡапҡаһы[†] бар, ҡапҡалары янында ун ике фәрештә тора. Ҡапҡаларында Исраил[†] халҡының ун ике ырыуының исемдәре яҙылған. 13Көнсығыштан өс ҡапҡа, төньяҡтан өс ҡапҡа, көньяҡтан өс ҡапҡа, көнбайыштан өс ҡапҡа бар[+]. 14Ҡала диуарының ун ике нигеҙ ташы бар. Ул нигеҙҙәрҙә Бәрәстең ун ике илсеһенең[†] исеме яҙылған[+].

15[+]Миңә һөйләгән фәрештәнең ҡаланы, уның ҡапҡаларын, диуарын үлсәр өсөн алтын үлсәү таяғы бар ине[+]. 16Ҡала тигеҙ яҡлы дүртмөйөш булып урынлашҡан, уның оҙонлоғо ла, киңлеге лә тигеҙ. Фәрештә ҡаланы таяҡ менән үлсәне. Ул ун ике мең стадия[*] булды. Уның оҙонлоғо ла, киңлеге лә, бейеклеге лә бер тигеҙ ине[+]. 17Фәрештә ҡала диуарын үлсәп сыҡты. Диуар фәрештә ҡулланған кеше үлсәме менән йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт аршын[*] булды. 18[+]Уның диуары йәшмәнән төҙөлгәйне, ә ҡала иһә таҙа, үтә күренмәле быяла һымаҡ саф алтындан ине. 19Ҡала диуарының нигеҙ ташы төрлө аҫылташтар менән биҙәлгәйне: беренсе нигеҙе – йәшмә, икенсеһе – зәңгәр яҡут, өсөнсөһө – халцедон, дүртенсеһе – зөбәржәт,[+] 20бишенсеһе – сардоникс, алтынсыһы – сердолик, етенсеһе – хризолит, һигеҙенсеһе – берилл, туғыҙынсыһы – топаз, унынсыһы – хризопраз, ун беренсеһе – гиацинт, ун икенсеһе – аметист. 21Ун ике ҡапҡа – ун ике ынйы, ҡапҡаларҙың һәр береһе бер ынйынан. Үҙәк урам үтә күренмәле быяла һымаҡ саф алтындан ине.

22Ҡалала мин Алла йортон[†] күрмәнем, сөнки был ҡаланың Алла йорто – сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы[†] Алла Үҙе һәм Бәрәс[+]. 23[+]Ҡала ҡояштың һәм айҙың яҡтыртыуына мохтаж түгел, сөнки Алланың шөһрәте уны яҡтырта һәм уның яҡтыртҡысы – Бәрәс[+]. 24[+]Халыҡтар был ҡаланың яҡтыһында йөрөр, ерҙәге батшалар уға үҙҙәренең зиннәтле байлығын килтерер[+]. 25[+]Ҡаланың ҡапҡалары көндөҙ бикләнмәҫ, ә төн унда булмаҫ[+]. 26Был ҡалаға халыҡтарҙың зиннәтле хазинаһын, байлығын килтерерҙәр. 27[+]Ҡалаға һис бер бысраҡлыҡ[†] та, әшәкелек эшләүсе лә, ялғансы ла инмәҫ, унда исемдәре Бәрәстең тормош китабында яҙылғандар ғына инер[+].

#### 22


Тере һыу йылғаһы

1[+]Шунан һуң фәрештә[†] миңә Алланың һәм Бәрәстең тәхетенән ағып сыҡҡан, гәлсәр һымаҡ ялтырап торған тере һыу йылғаһын күрһәтте[+]. 2Ул йылға урамдың уртаһынан аға, йылғаның ике ярында ла йылына ун ике тапҡыр, йәғни ай һайын үҙ емешен биреп торған тормош ағасы бар. Ағас япраҡтары – халыҡтарҙы һауыҡтырыу өсөн[+]. 3Ҡалала ҡәһәрләнгән бер генә нәмә лә булмаясаҡ, унда Алланың һәм Бәрәстең тәхете торасаҡ, ә Уның ҡолдары Уға хеҙмәт итәсәк. 4Улар Уның йөҙөн күрәсәктәр, һәм Уның исеме уларҙың маңлайҙарында буласаҡ[+]. 5[+]Унда төн булмаясаҡ, уларҙың яҡтыртҡыс менән ҡояш яҡтылығына мохтажлыҡтары ла булмаясаҡ, сөнки уларға Раббы[†] Алла[†] яҡтылыҡ бирәсәк. Улар мәңгенән-мәңгегә батшалыҡ итәсәк[+].

6Артабан фәрештә миңә былай тине:

– Был һүҙҙәр ышаныслы һәм хаҡ. Пәйғәмбәрҙәренә[†] Изге[†] Рух биреүсе Раббы Алла, тиҙҙән ни булырын күрһәтеү өсөн, ҡолдарына Үҙенең фәрештәһен ебәрҙе[+].


Раббы Ғайсаның килеүе

7«Тиҙҙән Мин киләсәкмен! Был китаптың пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен үтәгәндәр бәхетле»[+].

8Мин, Яхъя, быларҙы күрҙем һәм ишеттем. Ишеткәс һәм күргәс, баш эйер өсөн быларҙы күрһәткән фәрештәнең аяҡтарына йығылдым[+]. 9Әммә ул миңә былай тине:

– Ҡара уны, былай эшләмә! Мин – һинең, пәйғәмбәр имандаштарыңдың[†] һәм был китап һүҙҙәрен тотҡандарҙың хеҙмәттәшемен. Аллаға баш эй!

10[+]Шунан ул миңә былай тине:

– Был китаптың пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен мисәт аҫтына йәшермә, сөнки ваҡыт яҡын[+]. 11[+]Яманлыҡ ҡылыусы үҙ ҡылығын дауам итһен. Боҙоҡ кеше боҙоҡлоҡтар атҡарһын. Тәҡүә кешеләр – хаҡ эштәрен, изгеләр изгелек эшләүен дауам итһен[+].

12[+]«Тиҙҙән Мин киләсәкмен. Һәр кемгә үҙ эштәренә ҡарап бирер өсөн әжерҙе Үҙем менән алып килермен[+]. 13[+]Мин – Альфа һәм Омега, Тәүге һәм Һуңғы, Башы һәм Аҙағы[+].

14Үҙенең кейемен йыуғандар[*] бәхетле. Уларҙың тормош ағасынан туҡланырға һәм ҡапҡалар[†] аша ҡалаға инергә хоҡуҡтары булыр[+]. 15Ә эттәр ҙә, сихырсылар ҙа, фәхешлек ҡылыусылар ҙа, кеше үлтереүселәр ҙә, ялған илаһтарға табыныусылар ҙа, барлыҡ ялғанлыҡ яратыусылар һәм уны ҡылыусылар ҙа тыш яҡта ҡаласаҡ[+].

16[+]Мин, Ғайса, былар хаҡында Алла берҙәмлектәренә[†] шаһитлыҡ итер өсөн һеҙгә Үҙемдең фәрештәмде ебәрҙем. Мин – Дауыт[†] тамырынан һәм нәҫеленән үҫеп сыҡҡан Һабаҡ, яҡты таң йондоҙомон»[+].

17[+]Рух та, кәләш тә: «Кил!» – тиҙәр. Быларҙы ишетеүсе лә: «Кил!» – тип әйтһен. Һыуһаған да килһен, теләгән кеше тере һыуҙы бушлай алһын[+].

18Был пәйғәмбәрлек китабының һүҙҙәрен ишетеүсегә шаһитлыҡ ҡылам: әгәр уларға берәйһе берәй нәмә өҫтәһә, Алла ул кешегә был китапта яҙылған бәлә-ҡазаларҙы өҫтәр[+]. 19Әгәр берәйһе был пәйғәмбәрлек китабы һүҙҙәренең берәйһен төшөрөп ҡалдырһа, Алла был китапта яҙылған тормош ағасынан һәм изге ҡаланан ул кешенең өлөшөн төшөрөп ҡалдырыр.

20Быларҙың барыһы тураһында шаһитлыҡ Биреүсе былай ти: «Эйе, тиҙҙән киләм».

Амин. Эйе, Раббы Ғайса, кил![+]

21Раббы Ғайсаның мәрхәмәте[†] барыһы менән булһын[*].

## Ҡушымталар

### Ҡушымталар

Ҡушымталар


Һүҙлек

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар


### Һүҙлек

#### Һүҙлек

Һүҙлек


А

Б

Г

Ғ

Д

З

И

Й

К

Ҡ

Л

М

Н

Ө

П

Р

С

Т

У

Ү

Ф

Х

Һ

Ш

Э

Ә

Ю

Я


Һүҙлек

#### Аҡлау

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

#### Аҡһаҡал

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

#### Алашар

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

#### Алла

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

#### Алла Батшалығы

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

#### Алла бәрәсе

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

#### Алла йорто, ҡорам

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

#### Алла Улы

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

#### Арам

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

#### Арами теле

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

#### Арҡысаҡ

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

#### Асия өлкәһе

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

#### Асылыш

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

#### Ата

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

#### Ашера

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

#### Ашшур

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

#### Бабил

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

#### Байрамдар

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

#### Баҡыр диңгеҙ

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,[10]

#### Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

#### Бәғел

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

#### Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

#### Галилея

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

#### Гонаһ

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

#### Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

#### Гонаһтарҙан пакланыу көнө

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

#### Грек теле

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

#### Ғанаҡтар

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

#### Ғаштароҫ

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

#### Ғибәҙәтхана

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

#### Ғиври (еврей)

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

#### Ғилғәд

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

#### Ғедән баҡсаһы

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

#### Дан, шөһрәт

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

#### Дауыт

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

#### Дауыт ҡалаһы

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

#### Дауыт Улы

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

#### Доға ҡылыу

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

#### Зәбүр

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

#### Зәйтүн

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

#### Зәйтүн майы

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

#### Зәйтүн тауы

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

#### Иблис

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

#### Ибрам/Ибраһим

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

#### Изге икмәк

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

#### Изге Рух

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

#### Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

#### Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

#### Изге, мөҡәддәс

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

#### Илсе

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

#### Иман

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

#### Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

#### Инжил (Яңы Ғәһед)

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

#### Исраил

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

#### Иҫке Ғәһед

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

#### Йөҙөм ағасы

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

#### Йөҙөм һыҡҡыс

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

#### Йәриә

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

#### Йәрүсәлим

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

#### Йәһүд теле

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

#### Йәһүҙә

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

#### Йәһәннәм

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

#### Кемош

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

#### Килешеү

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

#### Килешеү һандығы

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

#### Кируб

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

#### Күренмеш

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

#### Ҡамышлы диңгеҙ

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

#### Ҡанун

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

#### Ҡанун белгесе

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

#### Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

#### Ҡаһин

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

#### Ҡорбан усағы

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

#### Ҡорбандар һәм саҙаҡалар

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

#### Ҡорбан, ҡорбан килтереү

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

#### Ҡотҡарыусы

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

#### Ҡулдарҙы ҡуйыу

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

#### Ҡәнғән

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

#### Ладан

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

#### Левиҙәр

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

#### Ливан

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

#### Мадай

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

#### Майағас

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

#### Майҙә

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

#### Махау, йоғошло тире ауырыуы

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

#### Мидйән

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

#### Мирра

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

#### Моав

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

#### Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

#### Мөләх

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

#### Муса

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

#### Мысыр

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

#### Мәжүсиҙәр

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

#### Мәрхәмәт

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

#### Мәсих

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

#### Мәсихсе

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

#### Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

#### Ниневе

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

#### Нәзир

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

#### Өлкән, берҙәмлек өлкәне

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

#### Пак; нәжес, бысраҡ

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

#### Пелештиҙәр

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

#### Понтиос Пилатос

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

#### Пәйғәмбәр

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

#### Раббы

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

#### Раббы көнө

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

#### Рефалар

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11,[20]

#### Рим

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

#### Саддукейҙар

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

#### Самария

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

#### Синай тауы

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

#### Сион тауы

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

#### Сион-ҡыҙ

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

#### Содом һәм Ғамора

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

#### Сөләймән

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

#### Сөннәткә ултыртыу

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

#### Сөннәтһеҙ

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

#### Табыныу ҡалҡыулығы

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

#### Тоғро мөхәббәт

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

#### Туплам

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

#### Тәҡүәлек, тәҡүә булыу

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

#### Тәүбә итеү

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

#### Ураҙа тотоу

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

#### Урим һәм туммим

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

#### Үлеләр донъяһы

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

#### Фарисейҙар

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

#### Фарсы

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

#### Фатихалау, фатиха биреү

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

#### Фирғәүен

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

#### Фәрештә

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

#### Хаҡлыҡ

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

#### Халдейҙар

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

#### Хермон

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

#### Хорев

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

#### Хуш еҫле майҙар

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

#### Һалым йыйыусы

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

#### Һарун

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

#### Һируд

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

#### Һөйөнөслө Хәбәр

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

#### Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

#### Һыуға сумдырыу йолаһы

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

#### Шәмбе көн

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

#### Эдом

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

#### Эфес

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

#### Эфод

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

#### Әҙәм Улы

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

#### Юғары кәңәшмә

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

#### Яңы килешеү

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

#### Яу арбаһы

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

#### Яуыз рух, ен

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

### Шәжәрә

Шәжәрә

### Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.


Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн


Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

### Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре


Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г | 
Беҡа   6 г | 
Гера   0,6 г | 
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера | 


Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л | 
Лог   0,3 л | 
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог | 


Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л | 
Кав   1,2 л | 
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав | 
Кор   220 л | 


Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см | 
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ | 
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) | 

### Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон |  | 1 кодрант
 |  | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
 | 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
 | 1 талант = 60 мна | 6000 динар

### Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

### Географик карталар

#### Географик карталар

Географик карталар


Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)


Географик карталар

#### Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

#### Боронғо донья

Боронғо донья

#### Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

#### Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

#### Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

#### Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

#### Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

#### Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

#### Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

#### Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

#### Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

#### Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

#### Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

#### Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,[10]

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11,[20]

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

+ 1:1 Ях 1:1

+ 1:27 Маҫ 19:4, Мрк 10:6

* 2:7 Йәһүд телендәге төп нөсхәлә был урында һүҙ уйнатыу: «адам» – кеше, «адама» – тупраҡ.

+ 2:7 1 Кор 15:45

+ 2:9 Баш 3:22, Асл 2:7, Асл 22:2

+ 2:11 1 Бат 15:7

+ 2:14 Днл 10:4, Баш 10:11-12

+ 2:21 Баш 15:12, 1 Бат 26:12

* 2:23 Йәһүд телендәге төп нөсхәлә һүҙ уйнатыу: «иш» – ир, «ишша» – ҡатын.

+ 2:24 Маҫ 19:5, Мрк 10:7, 1 Кор 6:16, Эфс 5:31

+ 3:1 Маҫ 10:16

+ 3:3 Баш 2:17

+ 3:6 Рим 5:12, 1 Кор 15:21-22

+ 3:15 Рим 16:20

+ 3:16 Эфс 5:21, Кол 3:18

+ 3:19 Вәғ 3:10, Вәғ 3:20

* 3:20 Һауа – йәһүд телендә «йәшәү» тигән мәғәнәлә.

+ 3:22 Баш 2:9, Асл 2:7, Асл 22:2

* 3:24 Кирубтар – был урында Алланың баҡсаны ҡарауылларға ебәргән һаҡсылары.

* 4:1 Ҡабил – йәһүдсә «Ҡаин» – «ҡабул итеү» мәғәнәһендәге ҡылымдан яһалған.

+ 4:7 Баш 3:16

+ 4:15 Лев 26:21, Зәб 78:12

* 4:25 Шеҫ – йәһүд телендә «бағышлау», «бүләк итеү» мәғәнәһендә.

+ 5:2 Баш 1:27

+ 5:3 1 Кор 15:49

+ 5:24 4 Бат 2:11, Ғвр 11:5

* 5:29 Нух – йәһүд телендә «йыуаныс» тигән мәғәнәлә.

+ 5:29 Баш 3:17

* 6:1-2 Илаһи заттар – йәһүд телендә һүҙмә-һүҙ: «Алла улдары» йәки «аллаларҙың улдары».

+ 6:2 Әйп 1:6, Әйп 2:1, Зәб 88:7

+ 6:3 Зәб 77:39, Зәб 89:10

+ 6:4 Иҫп 13:34

+ 6:5 Хик 6:18, Маҫ 12:34

+ 6:6 1 Бат 15:10-11

+ 6:9 Әйп 1:1

* 6:14 Гофәр – кипарис һымаҡ сайырлы һәм ылыҫлы ағас.

* 6:15 Терһәк – 45 см. Тимәк, кәмәнең ҙурлығы 135х22х13 м.

+ 8:4 4 Бат 19:37, Йер 51:27

+ 8:17 Баш 1:22

+ 8:20 Әйп 1:5

+ 8:21 Сығ 29:18, Лев 1:9, Баш 6:5

+ 9:1 Баш 1:22

+ 9:3 Баш 1:29

+ 9:4 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Ҡнн 12:23-24, Ғмл 15:20, Ғмл 15:29

+ 9:6 Иҫп 35:33, Баш 1:26-27

+ 9:21 Хик 20:1

+ 9:22 Хик 30:17

+ 10:4 Юнс 1:3

+ 10:7 Баш 2:11

+ 10:11 Баш 2:14

+ 10:21 Иҫп 24:24

* 10:25 Пәләг – йәһүд телендә «бүлеү» тигән һүҙгә тура килә.

+ 10:29 Баш 2:11

+ 11:2 Баш 10:10, Днл 3:1

+ 11:8 Ҡнн 32:8

* 11:9 Бабил – йәһүд телендә «бутау, буталыу» тигәнде аңлатҡан «балал» һүҙенә ауаздаш.

+ 12:1 Ғмл 7:4

+ 12:3 Баш 18:18, Баш 22:18, Баш 26:4, Баш 28:14, Глт 3:8

+ 12:10 Баш 41:54

+ 12:13 Баш 20:2, Баш 20:12

+ 13:8 Зәб 132:1

+ 13:10 Баш 2:10, Баш 19:24

+ 13:13 Баш 18:20

+ 13:15 Йуш 21:43

+ 13:16 3 Бат 3:8

+ 14:3 Йуш 10:5

+ 14:5 Ҡнн 2:10-12

+ 14:7 Иҫп 13:27, 2 Йыл 20:3

+ 14:8 Ҡнн 29:23

* 14:13 Ғиври – еврейҙарҙың боронғо атамаһы; тамыры Ғевәр тигән кеше исеменән алынған.

+ 14:14 Хак 18:29

+ 14:17 2 Бат 18:18

+ 14:18 Зәб 75:3

+ 14:20 Баш 28:22, Лев 27:30, Ғвр 7:1-2

+ 15:1 2 Бат 22:3, Зәб 3:4

+ 15:5 Баш 22:17, Ҡнн 1:10, Ҡнн 10:22, Рим 4:18

+ 15:6 Рим 4:3, Глт 3:6, Яҡ 2:23

+ 15:8 Хак 6:17, Лк 1:18

+ 15:10 Лев 1:17, Йер 34:18-19

+ 15:12 Баш 2:21, 1 Бат 26:12, Әйп 33:15

+ 15:13 Сығ 1:11, Сығ 12:40, Ғмл 7:6

+ 15:14 Сығ 11:3, Ғмл 7:7

+ 15:16 Ҡнн 9:4, 3 Бат 21:26

+ 15:18 Сығ 23:31, Иҫп 34:1-12, Йуш 21:43, 3 Бат 4:21, 2 Йыл 9:26

+ 16:5 Баш 18:25, Баш 31:53, 1 Бат 24:13, 1 Бат 24:16, Хак 11:27

+ 16:7 Сығ 15:22

* 16:11 Исмәғил – йәһүд телендә «Ишмаэл» – «Алла ишетте» тигән мәғәнәлә.

* 16:13 Эл-Рои – йәһүд телендә «Мине күреүсе Алла» тигән мәғәнәлә.

* 16:14 Беер-Лахай-Рои – йәһүд телендә «Мине күреүсе Тере Заттың ҡоҙоғо» тигән мәғәнәлә.

* 17:5 Ибрам – йәһүд телендә «Аврам» – «бөйөк ата» тигән мәғәнәлә.

* 17:5 Ибраһим – йәһүд телендә «Авраһам» – «күптәрҙең атаһы» тигән мәғәнәлә.

+ 17:5 Рим 4:17

+ 17:12 Лев 12:3

* 17:15 Сара – йәһүд телендә «бейбикә» тигән мәғәнәлә.

* 17:19 Исхаҡ – йәһүд телендә «көлөр» тигән мәғәнәлә.

+ 18:5 Хак 6:18-19

* 18:6 Өс сеа – яҡынса 30,9 л.

+ 18:10 Рим 9:19

+ 18:12 1 Птр 3:6

+ 18:14 Әйп 42:2, Йер 32:17, Маҫ 19:26, Лк 1:37, 4 Бат 4:16

+ 18:17 Ғам 3:7

+ 18:18 Баш 12:3

+ 18:20 Баш 13:13

+ 18:25 Баш 16:5, Әйп 34:10, Зәб 91:16

+ 18:26 Ишғ 65:8

+ 19:2 Әйп 31:32

+ 19:5 Хак 19:22-24

+ 19:11 4 Бат 6:18

* 19:22 Соғар – йәһүд телендә «бәләкәй» тигән мәғәнәлә.

+ 19:24 Әйп 18:15, Зәб 10:6, Зөл 20:16, Зөл 38:22, Лк 17:29

* 19:37 Моав – йәһүд телендә «атайҙан» тигән мәғәнәлә.

* 19:38 Бен-Ғамми – йәһүд телендә «халҡымдың улы» тигән мәғәнәлә.

+ 20:2 Баш 12:10-20

+ 20:7 1 Йыл 16:22, Зәб 104:15, Әйп 42:8, Яҡ 5:16

+ 20:17 Яҡ 5:16

+ 21:3 Баш 17:19

+ 21:4 Баш 17:12-13

+ 21:9 Глт 4:29

+ 21:10 Ях 8:35, Глт 4:30

+ 21:12 Рим 9:7

+ 21:21 Иҫп 10:12, 3 Бат 11:18

* 21:31 Беер-Шәвәғ – йәһүд телендә «ант ҡоҙоғо» йәки «ете ҡоҙоҡ» тигән мәғәнәлә.

+ 21:31 Баш 26:33

+ 22:1 Зәб 10:5, Ғмл 9:10

+ 22:2 2 Йыл 3:1

* 22:14 Йәһүә-Йире – йәһүд телендә «Раббы хәстәрләр» тигән мәғәнәлә.

+ 22:17 Баш 15:5, 3 Бат 4:20, Йер 33:22, Ғвр 6:13-14

+ 22:18 Баш 12:3, Баш 26:4, Ғмл 3:25

+ 22:23 Баш 24:24

+ 23:2 Йуш 14:15, Хак 1:10

* 23:15 Шекел – 12 г.

* 24:10 Арам-Наһараим – Месопотамияның төньяҡ-көнбайыш өлөшө.

+ 25:4 1 Йыл 1:32-33

+ 25:10 Баш 23:16-20

+ 25:15 1 Йыл 1:29-31

+ 25:18 1 Бат 15:7

+ 25:23 Иҫп 24:18, 2 Бат 8:14, 1 Йыл 8:13, Рим 9:12

* 25:25 Ғаяз – йәһүд телендә «Ғесау» – «төклө» тигән мәғәнәлә.

* 25:26 Яҡуп – йәһүд телендә «үксәһен тотҡан» тигән мәғәнәлә.

* 25:30 Эдом – йәһүд телендә «ҡыҙыл» тигән мәғәнәлә.

* 25:31 Баш бала булыу – баш бала, йәғни иң өлкән ул, атаһының тоҡомон дауам итеүсе булған һәм ҡанун буйынса ул ике өлөш мираҫ алған.

+ 25:31 Ҡнн 21:17

+ 25:34 Ғвр 12:16

+ 26:1 Баш 12:10, Баш 20:2

+ 26:3 Баш 22:16-18, Йуш 21:43

+ 26:4 Сығ 32:13, Баш 12:3, Баш 22:18, Ғмл 3:25

+ 26:7 Баш 12:13, Баш 20:1-2

+ 26:15 Баш 21:30

* 26:20 Эсек – йәһүд телендә «ыҙғыш» тигән мәғәнәлә.

* 26:21 Ситна – йәһүд телендә «дошманлыҡ» тигән мәғәнәлә.

* 26:22 Реховоҫ – йәһүд телендә «иркенлек» тигән мәғәнәлә.

+ 26:29 Хик 16:7

+ 26:34 Баш 36:2-3

+ 27:3 Баш 25:27-28

+ 27:28 Ҡнн 33:13

* 27:36 Яҡуп – был исемдең йәһүд телендә «хәйләкәр» тигән мәғәнәһе лә бар.

+ 27:36 Баш 25:33

+ 27:40 2 Бат 8:14, 4 Бат 8:20-22

+ 27:46 Баш 26:35

+ 28:2 Баш 22:23, Баш 24:29-30

+ 28:4 Йуш 21:43

+ 28:9 Баш 25:13, Баш 36:3

+ 28:13 Йуш 21:43

+ 28:14 Баш 12:3, Баш 13:16, Баш 22:18, Баш 26:4

+ 28:18 Баш 35:14, Йуш 4:1-10, 1 Бат 7:12

* 28:19 Бейт-Ил – йәһүд телендә «Алла йорто» тигән мәғәнәлә.

+ 28:19 Баш 35:6, Баш 35:15, Баш 48:3

+ 28:20 Иҫп 21:2, Хак 11:30, 1 Бат 1:11, 2 Бат 15:8

+ 28:22 Баш 14:20, Лев 27:30

+ 29:27 Хак 14:12

+ 29:30 Лев 18:18

+ 29:31 1 Бат 1:19-20

* 29:32 Рәүвән – йәһүд телендә «минең ҡайғымды күрҙе», йәки «күрегеҙ, ир бала» тигән мәғәнәлә.

* 29:33 Шимғон – йәһүд телендә «ишетте» тигән мәғәнәлә.

* 29:34 Леви – йәһүд телендә «йәбешкән», «бәйләнгән» тигән һүҙгә ауаздаш.

* 29:35 Йәһүҙә – йәһүд телендә «рәхмәт уҡыйым» тигән мәғәнәлә.

* 30:6 Дан – йәһүд телендә «ғәҙел хөкөм итте» тигән мәғәнәлә.

* 30:8 Нафтали – йәһүд телендә «мин көрәштем» тигән мәғәнәлә.

* 30:11 Ғад – йәһүд телендә «далан» тигән мәғәнәлә.

* 30:13 Ашер – йәһүд телендә «бәхетле» тигән мәғәнәлә.

+ 30:15 Лев 18:18

* 30:18 Исасхар – йәһүд телендә «бүләк» тигән мәғәнәлә.

* 30:20 Зевулун – йәһүд телендә «хөрмәт» тигән мәғәнәлә.

* 30:24 Йософ – йәһүд телендә «тағы өҫтәһен» тигән мәғәнәлә.

+ 31:13 Баш 28:20-22

+ 31:30 Хак 18:24

+ 31:45 Баш 28:18, Баш 35:14, Йуш 24:26-27

* 31:47 Егар-Саһадуҫа, Галғед – боронғо арами телендәге «Егар-Саһадуҫа» ла, йәһүд телендәге «Галғед» та «шәһәҙәт өйөмө» тигәнде аңлата.

* 31:49 Миспа – йәһүд телендә «күҙәтсе манараһы» тигән мәғәнәлә.

+ 31:53 Баш 16:5

* 32:2 Маханаим – йәһүд телендә «ике туплам» тигән мәғәнәлә.

+ 32:9 Баш 31:3

+ 32:12 Баш 28:14-15

* 32:28 Исраил – йәһүд телендә «Алла менән көрәшкән» йәки «Алла көрәшкән» тигән мәғәнәлә.

+ 32:28 Баш 35:10

+ 32:29 Хак 13:18

* 32:30 Пениил – йәһүд телендә «Алланың йөҙө» тигән мәғәнәлә.

+ 32:30 Сығ 24:10, Сығ 33:20, Ях 1:18

* 33:17 Суккоҫ – йәһүд телендә «кәртә», «ҡыуыш» тигән мәғәнәлә.

+ 33:18 Баш 12:6

+ 33:19 Йуш 24:32, Әйп 42:11

* 33:20 Эл-Элоһе-Исраил – йәһүд телендә «Эл – Исраил Аллаһы» тигән мәғәнәлә.

+ 34:7 Хак 20:6, 2 Бат 13:12

+ 34:8 Ҡнн 22:28

+ 34:12 1 Бат 18:25

+ 34:14 Йуш 5:9

+ 35:1 Баш 28:10-22

+ 35:4 Йуш 24:26, Хак 9:6

* 35:5 Дәһшәт – руссаһы: ужас.

* 35:7 Ил-Бейт-Ил – йәһүд телендә «Бейт-Илдең Аллаһы» тигән мәғәнәлә.

+ 35:7 Баш 28:19

* 35:8 Аллон-Бахут – йәһүд телендә «илашыу имәне» тигән мәғәнәлә.

+ 35:8 Баш 24:59

+ 35:10 Баш 32:28

+ 35:11 Баш 17:6

+ 35:14 Баш 28:18, Баш 31:45

+ 35:15 Баш 28:19

+ 35:17 1 Бат 4:20

* 35:18 Бен-Они – йәһүд телендә «ғазабымдың улы», Бинйәмин – «уң ҡулымдың улы» тигән мәғәнәлә.

+ 35:19 Рут 1:2, Мих 5:2

+ 35:22 Баш 49:4, Лев 20:11

+ 35:27 Йуш 14:15, Хак 1:10, Баш 13:18, Баш 23:2

+ 35:29 Баш 25:8

• 36:1 1 Йыл 1:35-37

+ 36:1 Баш 25:30

+ 36:3 Баш 26:34, Баш 28:9

+ 36:12 Сығ 17:8

• 36:20 1 Йыл 1:38-42

+ 36:20 Баш 14:6, Ҡнн 2:12

• 36:31 1 Йыл 1:43-51

+ 36:33 Ишғ 34:6, Ишғ 63:1

+ 36:34 Баш 36:15, Әйп 2:11, Зөл 25:13

+ 36:40 1 Йыл 1:51-54

+ 37:13 Баш 33:18

+ 37:14 1 Бат 17:18

+ 37:17 4 Бат 6:13

+ 37:24 Йер 38:6, Зәк 9:11

+ 37:27 Баш 25:12-16

* 37:29 …ул кейемдәрен йыртҡысланы – боронғо йәһүдтәрҙә ҡайғыны күрһәткән йола.

+ 37:34 Әйп 1:20

+ 38:8 Ҡнн 25:5-6

+ 38:24 Лев 21:9

+ 38:26 Лев 18:15

* 38:29 Пәрәс – йәһүд телендә «юл ярыу» тигән мәғәнәлә.

* 38:30 Зерах – йәһүд телендә «алһыу» тигән мәғәнәлә.

+ 39:1 Баш 37:36

+ 39:9 Сығ 20:14

+ 39:15 Сығ 20:16

+ 39:21 Днл 1:10

+ 40:5 Нөх 1:11

+ 40:8 Днл 2:28

+ 40:20 Мрк 6:21

+ 40:22 Эст 7:10

+ 41:8 Днл 2:1-2

+ 41:12 Днл 1:17

+ 41:16 Днл 2:30

+ 41:30 4 Бат 8:1

+ 41:38 Днл 4:5, Днл 5:11

+ 41:40 Эст 10:3

+ 41:42 Эст 3:10, Эст 8:2

* 41:45 Он – грекса «Гелиополис» («Ҡояш ҡалаһы»), боронғо Мысыр ҡалаһының атамаһы. Мысырҙарҙың Ҡояш аллаһы Раға табыныу үҙәге шунда урынлашҡан булған.

+ 41:45 Баш 46:20, Ишғ 19:18, Зөл 30:17

* 41:51 Менашше – йәһүд телендә «онотторҙо» тигән мәғәнәлә.

* 41:52 Әфраим – йәһүд телендә «емешле» тигән мәғәнәлә.

+ 41:54 Баш 12:10

+ 42:6 Хик 11:26

+ 42:9 Баш 37:5-11

+ 42:22 Баш 37:21-22

+ 43:32 Баш 46:34

+ 44:20 Баш 37:3

+ 46:1 Баш 26:33

+ 46:4 Баш 50:13

• 46:8 1 Йыл 2:1-5

+ 46:8 Сығ 6:14-16

+ 46:9 Сығ 6:14, Иҫп 26:5-6, 1 Йыл 5:3

+ 46:10 Иҫп 26:13

+ 46:11 Иҫп 3:17, Иҫп 26:57

+ 46:12 Баш 38, Иҫп 26:19

+ 46:13 Иҫп 26:23-24, 1 Йыл 7:1

+ 46:14 Иҫп 26:26

+ 46:16 Иҫп 26:15

+ 46:17 Иҫп 26:44-46, 1 Йыл 7:30-40

+ 46:20 Баш 41:45, Ишғ 19:18, Зөл 30:17, Иҫп 26:28-37

+ 46:21 Иҫп 26:38-41, 1 Йыл 7:6-12, 1 Йыл 8:1-5

+ 46:23 Иҫп 26:42

+ 46:24 Иҫп 26:48-49, 1 Йыл 7:13

+ 46:27 Сығ 1:5

+ 46:34 Баш 43:32, Сығ 8:26

+ 47:9 Әйп 14:1, Зәб 89:10

+ 47:11 Сығ 1:11, Сығ 12:37

* 47:16 Мысыр халҡы итте бик ашамаған, уларҙың динендә күп ашау ҙа тыйылған.

+ 47:30 Баш 50:13

+ 47:31 3 Бат 1:47

+ 48:4 Баш 28:12-15, Баш 35:9-12

+ 48:5 Йуш 14:4

+ 48:7 Баш 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Иҫп 1:33, Иҫп 1:35, Ҡнн 33:17, Йуш 17:14

* 48:22 Таулы ер – йәһүд телендә Шәхәм ҡалаһының атамаһына ауаздаш.

• 49:1 Ҡнн 33:1-24

+ 49:4 Баш 35:22, Лев 18:7, Зөл 22:10

+ 49:5 Баш 34:25-29

+ 49:7 Иҫп 35:2, Йуш 19:9

+ 49:8 1 Йыл 28:4

+ 49:9 Асл 5:5, Иҫп 23:24, Иҫп 24:9

* 49:10 Хужаһы – йәһүд телендә «Хужаһы» йәки «Шило» йәиһә «Шилоға» тигән һүҙ.

+ 49:10 Иҫп 24:17

+ 49:13 Йуш 19:10-16

+ 49:16 Баш 30:6

+ 49:17 Хак 18:27

+ 49:18 Зәб 118:166

+ 49:24 Зәб 22:1

+ 49:26 Ҡнн 33:15, Хав 3:6, Ҡнн 33:13-17

+ 49:27 Хак 20:21, Хак 20:25

+ 49:31 Баш 23:16-19, Баш 35:29

* 50:11 Авел-Мисраим – йәһүд телендә «мысырҙарҙың илауы» тигән мәғәнәлә.

+ 50:13 Баш 23:16

+ 50:23 Иҫп 32:39

+ 50:24 Сығ 3:16-17

+ 50:25 Сығ 13:19

+ 1:4 Баш 35:23-26

+ 1:5 Баш 46:27

+ 1:8 Ғмл 7:18

+ 1:11 Баш 15:13, Баш 47:11

* 1:15 Ғиври – еврейҙарҙың боронғо атамаһы; тамыры Ғевәр тигән кеше исеменән алынған (ҡарағыҙ: «Башланмыш» 10:21).

+ 2:1 Сығ 6:20, Иҫп 26:59

* 2:10 Муса – йәһүд телендә «тартып сығарылған» тигән мәғәнәлә.

+ 2:18 Иҫп 10:29

* 2:22 Гершом – йәһүд телендә «унда килмешәк» тигән мәғәнәлә.

+ 2:24 Баш 15:14, Баш 46:4

+ 2:25 Хак 2:18, 1 Бат 9:16

* 3:1 Итро – Реғуилдың икенсе исеме (ҡарағыҙ: 2:18).

+ 3:1 3 Бат 19:8

+ 3:5 Йуш 5:15

+ 3:6 Ғмл 7:32

+ 3:8 Ҡнн 26:15

+ 3:9 1 Бат 2:24-25

+ 3:12 Йуш 1:5, Хак 6:16

+ 3:14 Ях 8:58

* 3:15 Йәһүә һүҙе 14-се аяттағы Эһйе – «булам» ҡылымынан яһалған. Йәһүә (Бар Булыусы) һүҙе ғәҙәттә Раббы тип тәржемә ителә.

+ 3:20 Сығ 12:31

+ 3:21 Баш 15:14

* 4:6 Махау – йоғошло тире ауырыуы.

+ 4:10 Йер 1:6

+ 4:11 Хик 20:12

+ 4:19 Сығ 2:15

+ 4:21 Йуш 11:20

+ 4:22 Йер 31:9, Һош 11:1

+ 5:2 Әйп 21:15

+ 5:22 Йуш 7:7

* 6:2 Ҡарағыҙ: «Сығыу» 3:13-18.

+ 6:3 Баш 17:1

+ 6:7 Зөл 20:5

+ 6:8 Баш 15:18, Баш 26:3, Баш 35:12

+ 6:14 Баш 46:8-11

+ 6:15 Баш 46:10, Иҫп 26:12-13

+ 6:16 Иҫп 3:17, 1 Йыл 6:16

+ 6:19 Иҫп 26:57-58

+ 6:20 Иҫп 26:59

+ 6:21 Иҫп 16:1-35

+ 6:22 Лев 10:4

+ 6:23 Иҫп 1:7, Иҫп 2:3, Иҫп 26:60-61

+ 6:24 Иҫп 26:11, 1 Йыл 6:22-23

+ 6:25 Иҫп 25:7

+ 8:8 Сығ 9:28, Сығ 10:17

+ 8:26 Баш 43:32, Баш 46:34

+ 9:12 Зәб 104:25

+ 9:16 Рим 9:17

+ 9:23 Йуш 10:11, Асл 11:19, Асл 16:21

+ 9:27 2 Йыл 12:6

+ 9:28 Сығ 8:8, Сығ 10:17

+ 9:29 Сығ 19:5, Ҡнн 10:14, Зәб 23:1

+ 10:4 Ғам 7:1, Асл 9:3

+ 10:16 Лк 15:18

+ 10:17 Сығ 8:8, Сығ 9:28

+ 11:7 Млх 3:18

• 12:1 Лев 23:5-8, Иҫп 28:16-25, Ҡнн 16:1-8

+ 12:6 Иҫп 9:10-11

* 12:11 Ҡотҡарылыу байрамының йәһүд телендәге атамаһы «песах» – «ситләтеп үтеү» тигән мәғәнәләге «пасах» һүҙенә оҡшаған.

+ 12:12 Иҫп 33:4

+ 12:22 Лев 14:6, Иҫп 19:6, Иҫп 19:18, Зәб 50:9

+ 12:26 Сығ 13:14, Ҡнн 6:20, Йуш 4:6

+ 12:35 Сығ 11:2

+ 12:36 Баш 15:14

+ 12:37 Иҫп 11:21, Иҫп 33:5

+ 12:40 Баш 15:13, Ғмл 7:6, Глт 3:17

+ 12:46 Иҫп 9:12, Ях 19:36

+ 12:49 Лев 19:34, Лев 24:22, Иҫп 9:14, Иҫп 15:15-16, Ҡнн 10:19

+ 13:2 Сығ 22:29, Сығ 34:19, Лев 27:26, Иҫп 3:13, Иҫп 8:16, Иҫп 18:15-17, Ҡнн 15:19, Лк 2:23

+ 13:7 Лев 23:5-8

+ 13:9 Ҡнн 6:8, Ҡнн 11:18

+ 13:14 Сығ 12:26, Ҡнн 6:20

+ 13:17 Иҫп 14:1-4

+ 13:19 Баш 50:25

+ 13:20 Иҫп 33:6

+ 13:21 Сығ 40:34, Иҫп 9:15, Иҫп 10:34, Ҡнн 1:33

+ 14:2 Иҫп 33:7

+ 14:8 Иҫп 33:3

+ 14:14 Ҡнн 1:30, Ҡнн 3:22, Йуш 23:3, Йуш 23:10, Нөх 4:20

+ 14:21 Йуш 3:16, 4 Бат 2:8

+ 14:29 Йуш 3:13-17

+ 15:1 Ишғ 12:5, Зәб 75:7

+ 15:2 Зәб 117:13, Ишғ 12:2

+ 15:3 Зәб 23:8

+ 15:6 Зәб 117:15

+ 15:8 Зәб 77:13, 2 Бат 22:16

+ 15:11 Ҡнн 3:24, Ҡнн 33:26, 1 Бат 2:2, 2 Бат 7:22, 3 Бат 8:23, 2 Йыл 6:14, Зәб 85:8, Зәб 88:7-9, Ишғ 45:5-6, Йер 10:6

+ 15:15 Иҫп 14:14, Иҫп 22:2-4, Йуш 2:9

+ 15:17 Зәб 77:54

+ 15:18 Зәб 9:37, Зәб 28:10, Зәб 145:10

+ 15:20 Сығ 2:4-8, Иҫп 12, Иҫп 20:1, Иҫп 26:59, Ҡнн 24:9, Мих 6:4, Хак 11:34, Хак 21:21, 1 Бат 18:6

+ 15:21 Зәб 75:7

+ 15:22 Баш 16:7, Иҫп 33:8

+ 15:26 Зәб 102:3

+ 15:27 Иҫп 33:9

+ 16:1 Иҫп 33:1

+ 16:3 Иҫп 14:2, Иҫп 20:3, Иҫп 11:4-5

+ 16:7 Иҫп 16:11

+ 16:13 Иҫп 11:31, Иҫп 11:7-9

+ 16:16 Сығ 16:36

+ 16:18 2 Кор 8:15

+ 16:23 Сығ 20:8-11

* 16:31 Майҙә – йәһүд телендә – «ман». Ул «Ман һу?» – «Нимә был?» тигән мәғәнәлә.

+ 16:35 Иҫп 14:33, Ҡнн 8:2, Йуш 5:12

* 16:36 Эфа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

+ 17:1 Иҫп 33:12, Иҫп 33:14

+ 17:2 Иҫп 20:3-5

+ 17:4 Иҫп 14:10

+ 17:6 Иҫп 20:7-11

* 17:7 Масса – йәһүд телендә «һынау» тигән мәғәнәлә.

* 17:7 Мерива – йәһүд телендә «дәғүәләшеү» тигән мәғәнәлә.

+ 17:8 Баш 36:12, Иҫп 13:30, Иҫп 24:20, Ҡнн 25:17-18, 1 Бат 15:2

+ 17:14 1 Бат 15:7-8

+ 18:1 Сығ 3:1

* 18:4 Әлиғәзәр – йәһүд телендә «Аллам ярҙамсы» тигән мәғәнәлә.

+ 18:11 1 Йыл 16:25

+ 18:18 Иҫп 11:14, Ҡнн 1:12

+ 18:21 Ҡнн 16:18, Ғөз 7:25

+ 18:25 Ҡнн 1:15

+ 18:26 Ҡнн 1:17

+ 19:2 Иҫп 33:15

+ 19:4 Ҡнн 32:11

+ 19:5 Ҡнн 7:6, Ҡнн 14:2, Ҡнн 26:18, Зәб 134:4, Млх 3:17, Сығ 9:29, Ҡнн 10:14

+ 19:6 Ҡнн 14:21, Йер 2:3, 1 Птр 2:5, 1 Птр 2:9, Асл 1:6, Асл 5:10, Асл 20:6

+ 19:8 Сығ 24:3

+ 19:10 Иҫп 11:18

+ 19:13 Ғвр 12:20

+ 19:21 1 Бат 6:19

+ 19:22 Лев 10:1-3

• 20:1 Ҡнн 5:6-21

+ 20:2 Лев 26:13

+ 20:3 Ҡнн 32:39, 4 Бат 17:35, Зәб 80:10

+ 20:4 Лев 19:4, Лев 26:1, Ҡнн 27:15

+ 20:5 Сығ 34:14, Ҡнн 4:24, Ҡнн 6:15, Йуш 24:19, Нхм 1:2, Сығ 34:7, Иҫп 14:18

+ 20:6 Ҡнн 5:10, Ҡнн 7:9

+ 20:7 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 20:8 Баш 2:2, Сығ 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Иҫп 15:32-36, Мрк 2:27-28, Лк 13:14

+ 20:12 Лев 19:3, Ҡнн 27:16, Маҫ 15:4, Маҫ 19:19, Мрк 7:10, Мрк 10:19, Лк 18:20, Эфс 6:2

+ 20:13 Баш 9:6, Лев 24:17, Маҫ 5:21, Маҫ 19:18, Мрк 10:19, Лк 18:20, Рим 13:9, Яҡ 2:11

+ 20:14 Лев 18:20, Лев 20:10, Ҡнн 22:22, Хик 6:32, Маҫ 5:27, Рим 13:9

+ 20:15 Лев 19:11, Маҫ 19:18, Рим 13:9

+ 20:16 Сығ 23:1, Ҡнн 19:16-20, Хик 19:5, Маҫ 19:18

+ 20:17 Йер 5:8, Маҫ 5:28, Лк 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 20:19 Ҡнн 5:27, Ғвр 12:19

+ 20:25 Ҡнн 27:5-6, Йуш 8:31

+ 21:2 Лев 25:39-40, Ҡнн 15:12, Йер 34:14

+ 21:6 Ҡнн 15:16-17

+ 21:10 1 Кор 7:3

+ 21:12 Баш 9:6, Лев 24:17, Иҫп 35:31

+ 21:13 Ҡнн 19:4-5, Иҫп 35:11, Иҫп 35:22, Йуш 20:3

+ 21:14 3 Бат 2:28-34

+ 21:16 Ҡнн 24:7

+ 21:17 Лев 20:9, Хик 20:20, Маҫ 15:4, Мрк 7:10

+ 21:25 Лев 24:19-20, Ҡнн 19:21, Маҫ 5:38

+ 21:28 Баш 9:5

+ 21:30 Иҫп 35:31

+ 21:34 Лев 24:18

+ 22:1 2 Бат 12:6

+ 22:4 Хик 6:31

+ 22:11 3 Бат 8:31, 2 Йыл 6:20, Ғвр 6:16

+ 22:16 Ҡнн 22:28-29

+ 22:18 Лев 19:31, Лев 20:27, Ҡнн 18:10-12

+ 22:19 Лев 18:23, Лев 20:15, Ҡнн 27:21

* 22:20 Харам ҡылыу – йәһүд телендә Раббыға бағышлауҙы – харам ҡылыуҙы, йәғни тулыһынса юҡ итеүҙе аңлата. Шул рәүешле Раббыға бағышланған нәмәне ҡулланырға ярамаған, ул тулыһынса юҡ ителергә тейеш булған.

+ 22:21 Сығ 23:9, Лев 19:33, Ҡнн 24:17

+ 22:22 Ҡнн 27:19, Ишғ 1:17

+ 22:24 Зәб 108:9

* 22:25 Риба – биреп торған әйбер йәки аҡсанан алынған процент.

+ 22:25 Лев 25:35-37, Ҡнн 23:19, Нөх 5:7

+ 22:26 Ҡнн 24:13

+ 22:28 3 Бат 21:10, Ғмл 23:5

+ 22:29 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16

+ 22:30 Лев 22:27

+ 22:31 Лев 7:24, Лев 22:8

+ 23:1 Сығ 20:16

+ 23:3 Лев 19:15

+ 23:4 Ҡнн 22:1

+ 23:6 Сығ 22:21-22, Хик 22:22

+ 23:7 Лев 19:16, Ҡнн 27:25, 3 Бат 21:1-11, Хик 17:15, Хик 24:24, Ишғ 5:23

+ 23:8 Ҡнн 16:19, 1 Бат 8:3

+ 23:9 Сығ 22:21

+ 23:11 Лев 25:2-7

+ 23:12 Сығ 20:9-10

+ 23:13 Йуш 23:7, Зәб 15:4, Һош 2:17, Зәк 13:2

+ 23:14 Иҫп 28:16-31, Ҡнн 16:1-17

+ 23:15 Сығ 12:15, Сығ 34:20

+ 23:16 Сығ 34:22, Ҡнн 16:9, Лев 23:33-43, Иҫп 29:12-39, Ҡнн 16:13-15, Ҡнн 31:10-11

+ 23:17 Сығ 34:23

+ 23:19 Сығ 34:26, Ҡнн 26:2, Сығ 34:26, Лев 22:28, Ҡнн 14:21, Ҡнн 22:6

+ 23:20 Сығ 14:9, Млх 3:1, Маҫ 11:10, Мрк 1:2, Лк 7:27

+ 23:22 Баш 12:3, Ҡнн 30:7

+ 23:23 Сығ 33:2, Ҡнн 7:1, Йуш 3:10

+ 23:24 Сығ 20:5, Иҫп 33:52

+ 23:25 Ҡнн 7:15

+ 23:26 Ҡнн 7:14

+ 23:27 Ҡнн 2:25, Ҡнн 28:7, Йуш 2:9

+ 23:28 Ҡнн 7:20, Йуш 24:12

+ 23:29 Ҡнн 7:22

+ 23:31 Баш 15:18, Иҫп 34:1-12, Ҡнн 11:24, Йуш 1:4, Зәб 71:8

+ 23:33 Сығ 34:12, Ҡнн 7:16, Йуш 23:12-13, Хак 2:3, Зәб 105:36

+ 24:1 Сығ 6:23, Иҫп 11:16

+ 24:3 Сығ 19:8

+ 24:8 Зәк 9:11, Мрк 14:24, Ғвр 9:20

+ 24:10 Баш 32:30, Сығ 33:20, Ях 1:18, Зөл 1:26

+ 24:12 3 Бат 19:11, Сығ 31:18

+ 24:13 Иҫп 11:28, Иҫп 14:6, Иҫп 27:18

+ 24:17 Сығ 24:1, Ҡнн 4:24, Ғвр 12:29

+ 24:18 Сығ 34:28, 3 Бат 19:8

• 25:1 Сығ 35:4-9

* 25:7 Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

+ 25:8 Лев 26:11-12, 3 Бат 6:13, Зөл 37:27

• 25:10 Сығ 37:1-9

* 25:10 Терһәк – 45 см.

+ 25:10 Ҡнн 10:1

* 25:17 Гонаһтан паклау ҡапҡасы – йәһүд телендә был һүҙ «ҡапҡас», «гонаһтан паклау урыны» тигәнде лә аңлата ала. Пакланыу көнөндә баш ҡаһин Иң мөҡәддәс урынға халыҡтың гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан малының ҡанын алып ингән һәм шул ҡанды Килешеү һандығының ҡапҡасына һирпкән.

+ 25:21 3 Бат 8:9

+ 25:22 Лев 16:2, Иҫп 7:89, Иҫп 17:4

• 25:23 Сығ 37:10-16

* 25:25 Ус аяһы – 7,5 см.

+ 25:30 Лев 24:5-9

• 25:31 Сығ 37:17-24

* 25:39 Талант – ауырлыҡ үлсәме, яҡынса 36 кг.

+ 25:40 1 Йыл 28:19

• 26:1 Сығ 36:8-19

+ 26:14 Сығ 25:5

• 26:15 Сығ 36:20-34

• 26:31 Сығ 36:35-38

+ 26:31 Лев 16:2, 2 Йыл 3:14, Маҫ 27:51, Ғвр 9:3

+ 26:33 3 Бат 6:16, 2 Йыл 3:8, Мрк 15:38

• 27:1 Сығ 38:1-7

+ 27:2 3 Бат 1:50, 3 Бат 2:28

+ 27:3 3 Бат 7:40, 2 Йыл 4:11

• 27:9 Сығ 38:9-20

• 27:20 Лев 24:1-4

* 27:21 Осрашыу сатыры – Изге сатырҙың икенсе атамаһы. Унда Алла Үҙенең халҡы менән осраша һәм уларға ихтыярын белдерә.

+ 27:21 Сығ 33:7

• 28:6 Сығ 39:1-7

• 28:15 Сығ 39:8-21

* 28:16 Ҡарыш – 22,5 см.

+ 28:17 Зөл 28:13, Асл 21:19-20

* 28:30 Урим менән туммим – Алланың ихтыярын белергә ярҙам иткән йәрәбәләр.

+ 28:30 Лев 8:8, Иҫп 27:21, Ҡнн 33:8, 1 Бат 28:6, Ғөз 2:63, Нөх 7:65

• 28:31 Сығ 39:22-31

+ 28:36 Зәк 14:20

+ 28:38 Иҫп 18:1

+ 28:39 Лев 16:4, Зөл 44:18

* 28:41 Мәсехләү – йәһүд телендә «майлау» тигән мәғәнәлә. Ул кешене ниндәйҙер айырым бер хеҙмәткә, мәҫәлән, ҡаһин, йәки батша булыуға бағышлауҙы, йәки әйберҙәрҙе, бинаны бағышлау йолаһын аңлата.

• 29:1 Лев 8

+ 29:2 Лев 2:4

+ 29:7 Сығ 30:30

+ 29:12 Сығ 27:2

+ 29:13 Лев 3:3-4

+ 29:14 Лев 4:11-12, Лев 16:27

+ 29:18 Лев 1:9

+ 29:25 Сығ 29:18

+ 29:29 Иҫп 20:26

+ 29:33 Лев 22:10

+ 29:36 Сығ 30:26

+ 29:37 Сығ 30:29, Лев 6:18

• 29:38 Иҫп 28:1-8

* 29:40 Һин – шыйыҡлыҡ үлсәү берәмеге, 3,5 л.

+ 29:41 Сығ 29:18

+ 29:45 Сығ 25:8

• 30:1 Сығ 37:25-28

+ 30:2 Сығ 27:2

+ 30:6 3 Бат 6:22

+ 30:9 Лев 10:1

+ 30:10 Лев 16:34

+ 30:12 Сығ 38:25, Иҫп 1:2-4, 2 Бат 24:15

* 30:13 Изге шекел – Изге сатырҙа, аҙаҡтан ҡорамда хеҙмәт иткән ҡаһиндар файҙаланған стандарт үлсәү берәмеге.

+ 30:13 Лев 27:25, Иҫп 3:47, Иҫп 18:16, Зөл 45:12, Нөх 10:32

+ 30:16 Иҫп 31:54

• 30:17 Сығ 40:30-32

+ 30:18 Сығ 38:8

* 30:23 Дәрсен – руссаһы: корица.

+ 30:25 Сығ 37:29

+ 30:28 Лев 8:10-11

+ 30:29 Сығ 29:37, Лев 6:18

+ 30:30 Сығ 29:7, Лев 8:10

+ 30:35 Сығ 37:29

• 31:1 Сығ 35:30-35

+ 31:3 3 Бат 7:14

• 31:12 Сығ 20:8-11

+ 31:14 Сығ 35:2, Иҫп 15:32-36

+ 31:17 Баш 2:22, Сығ 20:8-11

+ 31:18 Сығ 24:12

• 32:1 Ҡнн 9:11-19

+ 32:1 Сығ 24:18, Ғмл 7:40

+ 32:2 Хак 8:24-27

+ 32:4 3 Бат 12:28

+ 32:6 1 Кор 10:7

+ 32:9 Ҡнн 10:16

+ 32:10 Иҫп 14:12

+ 32:11 Днл 9:15

+ 32:13 Баш 22:16-17, Баш 26:4

+ 32:14 Иҫп 14:20, 2 Бат 24:16, Йер 18:8, Юнс 3:10

+ 32:20 Ҡнн 9:21

+ 32:25 Хик 29:18

+ 32:27 Ҡнн 13:6-9

+ 32:33 Зөл 18:4, Зөл 18:20

+ 33:2 Сығ 23:23

+ 33:3 Сығ 3:8

+ 33:5 Иҫп 16:21

+ 33:7 Сығ 27:21

+ 33:16 Сығ 19:5, Иҫп 23:9

+ 33:19 Рим 9:15

+ 33:20 Баш 32:30, Ишғ 6:5, Ях 1:18

• 34:1 Ҡнн 10:1-4

+ 34:2 3 Бат 19:11

+ 34:3 Сығ 19:12-13

+ 34:6 Иҫп 14:17-18, 2 Йыл 30:9, Нөх 9:17, Зәб 85:15, Зәб 102:8, Зәб 110:4, Зәб 111:4, Зәб 114:5, Зәб 144:8, Йои 2:13, Юнс 4:3

+ 34:7 Сығ 20:5-6, Ҡнн 5:9

+ 34:12 Сығ 23:33

+ 34:13 Сығ 23:24, Ҡнн 7:5

+ 34:14 Сығ 20:5

+ 34:15 Иҫп 25:2

+ 34:16 Ҡнн 7:3-4, Хак 3:6, 3 Бат 11:2-4, 3 Бат 16:31

+ 34:17 Сығ 20:4

+ 34:18 Сығ 12:14, Лев 23:6

+ 34:19 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16

+ 34:20 Сығ 23:15

+ 34:21 Сығ 20:8-11

+ 34:23 Сығ 23:17

+ 34:25 Сығ 23:18, Ҡнн 16:4

+ 34:26 Сығ 23:19, Лев 22:28, Ҡнн 14:21

+ 34:28 Сығ 24:18

+ 34:29 2 Кор 3:7-18

+ 34:34 2 Кор 3:16

+ 34:35 2 Кор 3:7-18

+ 35:2 Сығ 20:8-11, Сығ 31:14

• 35:4 Сығ 25:1-7

+ 35:7 Сығ 25:5

+ 35:23 Сығ 25:5

• 35:30 Сығ 31:1-6

• 36:8 Сығ 26

+ 36:19 Сығ 25:5

• 37:1 Сығ 25:10-20

+ 37:1 Ҡнн 10:3

• 37:10 Сығ 25:23-29

• 37:17 Сығ 25:31-39

• 37:25 Сығ 30:1-5

+ 37:29 Сығ 30:22-25, Сығ 30:34-38

• 38:1 Сығ 27:1-8

+ 38:8 Сығ 30:18

• 38:9 Сығ 27:9-19

+ 38:21 Ғмл 7:44, Асл 15:5

+ 38:25 Сығ 30:12

+ 38:26 Иҫп 1:46, Иҫп 2:32, Иҫп 26:51

• 39:1 Сығ 28:6-43

+ 39:34 Сығ 25:5

+ 40:20 3 Бат 8:9

+ 40:34 Сығ 13:21, Асл 15:8

+ 40:36 Иҫп 9:17-22

+ 1:2 Лев 6:8-13

+ 1:9 Сығ 29:18

+ 1:13 Лев 1:9

+ 1:14 Лев 5:7, Лев 12:8, Лев 14:4, Лев 15:14, Лев 15:29, Иҫп 6:10

+ 1:17 Баш 15:10, Лев 1:9

+ 2:1 Лев 6:14-18, Иҫп 15:4-9

+ 2:2 Лев 1:9

+ 2:3 Лев 7:10, Лев 10:13

+ 2:4 Сығ 29:2

+ 2:5 Лев 6:21

+ 2:9 Лев 1:9

+ 2:11 Лев 6:17

+ 2:12 Сығ 23:19

+ 2:13 Иҫп 18:19, 2 Йыл 13:5

+ 2:14 Лев 23:14

+ 2:16 Лев 2:1, Лев 1:9

+ 3:1 Лев 7:11-21, Лев 7:29-34

+ 3:5 Лев 1:9

+ 3:11 Лев 1:9, Лев 21:6, Иҫп 28:2, Зөл 44:7

+ 3:16 Лев 1:9, Лев 7:23

+ 3:17 Баш 9:4, Лев 7:26, Лев 17:10, Ҡнн 12:23-24, Ғмл 15:20, Ғмл 15:29

+ 4:2 Лев 5:15, Иҫп 15:22-29

+ 4:7 Сығ 30:1-2

+ 4:11 Сығ 29:14, Лев 6:11, Лев 9:11, Лев 16:27, Иҫп 19:3, Иҫп 19:5

+ 4:13 Иҫп 15:24-25

+ 4:17 Иҫп 19:4

+ 4:27 Иҫп 15:27

+ 4:31 Лев 1:9

+ 5:2 Лев 11

+ 5:3 Лев 12

+ 5:4 Хак 11:30, Хак 11:35, 1 Бат 14:24, 1 Бат 14:29, Вәғ 5:4

+ 5:7 Лев 1:14, Лев 12:8

* 5:11 Эфа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

+ 5:11 Иҫп 5:15

+ 5:13 Лев 2:3

+ 5:15 Лев 4:2, Лев 4:27, Иҫп 15:22-29

+ 5:16 Лев 6:5, Лев 22:14, Лев 27:13, Лев 27:15, Лев 27:27, Лев 27:31, Иҫп 5:7

+ 6:2 Сығ 23:4, Лев 19:11

+ 6:5 Иҫп 5:7

+ 6:9 Лев 1:2-17

+ 6:10 Сығ 28:39-43

+ 6:11 Лев 4:2

+ 6:12 Нөх 10:34

+ 6:14 Лев 2

+ 6:17 Лев 2:11

+ 6:18 Сығ 29:37, Лев 6:18

+ 6:21 Лев 2:5, Лев 1:9

+ 6:22 Сығ 29:23-25

+ 6:25 Лев 4

+ 6:28 Лев 11:32, Лев 15:12

+ 6:30 Лев 16:27

+ 7:1 Лев 5:14

+ 7:7 Лев 14:13

+ 7:9 Лев 2:4-5

+ 7:10 Лев 2:3

+ 7:11 Лев 3

+ 7:12 Лев 2:4, Иҫп 6:15

+ 7:15 Лев 22:29-30

+ 7:16 Лев 19:5-8

+ 7:20 Лев 22:3

+ 7:23 Лев 3:16-17

+ 7:24 Лев 17:15

+ 7:26 Баш 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Ҡнн 12:23-24, Ғмл 15:20, Ғмл 15:29

+ 7:31 Иҫп 6:20

• 8:1 Сығ 29:1-36

+ 8:8 Сығ 28:30

+ 8:9 Сығ 28:36

+ 8:10 Сығ 30:26-29, Иҫп 7:1

+ 8:12 Сығ 30:30

+ 8:15 Сығ 27:2

+ 8:16 Лев 3:3-4

+ 8:17 Лев 4:11-12

+ 8:21 Лев 1:9

+ 8:23 Лев 14:14-17

+ 9:11 Лев 4:11-12, Иҫп 19:5

+ 9:23 Иҫп 6:22-27

+ 9:24 Хак 6:21, 3 Бат 18:38, 1 Йыл 21:26, 2 Йыл 7:1

+ 10:1 Сығ 6:23, Сығ 30:9

+ 10:2 Иҫп 11:1, Иҫп 16:35, Иҫп 3:4, Иҫп 26:61

+ 10:3 Сығ 19:22

+ 10:4 Сығ 6:18, Сығ 6:22

+ 10:6 Лев 21:10

+ 10:7 Лев 21:10

+ 10:9 Зөл 44:21

+ 10:10 Лев 11:47

+ 10:13 Лев 2:3

+ 10:16 Лев 9:3, Лев 9:15

+ 10:18 Лев 6:26

• 11:1 Ҡнн 14:3-20

+ 11:2 Мрк 7:19, Ғмл 10:12-15, Рим 14:14

* 11:5 Даман – Африкала һәм Ғәрәбстанда йәшәй торған, томшоҡлоларға яҡын булған, ҡуян ҙурлығындағы йәнлек.

+ 11:22 Мрк 1:6

+ 11:25 Лев 13:6, Лев 13:34, Лев 14:8, Лев 14:9, Лев 14:47, Лев 15:5, Лев 16:26, Лев 16:28, Лев 17:15, Иҫп 19:10, Иҫп 31:24

+ 11:32 Лев 15:12, Иҫп 19:15

+ 11:33 Лев 6:28, Лев 15:12

+ 11:39 Лев 17:15, Лев 22:8, Ҡнн 14:21

+ 11:44 Лев 19:2, Лев 20:7, Лев 20:26, Лев 21:8, 1 Птр 1:16, Ғвр 12:10

+ 11:47 Лев 10:10, Зөл 44:23

+ 12:2 Лев 15:19

+ 12:3 Баш 17:12

+ 12:4 Лк 2:22

+ 12:8 Лев 1:14, Лк 2:24

+ 13:3 Иҫп 12:10, 4 Бат 5:1, 4 Бат 15:5, 2 Йыл 26:20

+ 13:6 Лев 11:25

+ 13:34 Лев 11:25, Лев 13:6

+ 13:46 Иҫп 5:2, Иҫп 12:14, Лк 17:12

+ 14:2 Маҫ 8:4, Мрк 1:44, Лк 5:14, Лк 17:14

+ 14:4 Лев 1:14, Иҫп 19:6, Сығ 12:22

+ 14:7 4 Бат 5:10, Лев 16:22

+ 14:8 Лев 11:25

* 14:10 Лог – шыйыҡлыҡ үлсәү берәмеге, яҡынса 0,3 л.

+ 14:13 Лев 7:7

+ 14:14 Лев 8:23

+ 14:25 Лев 8:23

+ 14:47 Лев 11:25

+ 14:49 Лев 14:4

+ 14:56 Лев 10:10

+ 15:5 Лев 11:25

+ 15:12 Лев 6:28, Лев 11:32

+ 15:14 Лев 1:14

+ 15:16 Ҡнн 23:10

+ 15:19 Лев 12:2

+ 15:24 Лев 18:19

+ 15:25 Лев 11:47, Маҫ 9:20, Мрк 5:25, Лк 8:43

+ 15:29 Лев 1:14

+ 15:31 Иҫп 5:3, Иҫп 19:13, Иҫп 19:20, Йер 7:30, Зөл 5:11, Зөл 23:38

+ 16:1 Лев 10:2

+ 16:2 Сығ 26:31, Сығ 30:10, Маҫ 27:51, Ғвр 6:19, Ғвр 9:3, Сығ 25:22

+ 16:4 Сығ 28:39-43, Зөл 44:18

* 16:8 Ғазазел – был боронғо йәһүд һүҙенең мәғәнәһе билдәле түгел. Уның сүл пәрейе атамаһы булыуы ихтимал.

+ 16:13 Сығ 25:21-22

+ 16:18 Сығ 30:10

+ 16:22 Лев 14:7

+ 16:23 Лев 6:11

+ 16:26 Лев 11:25

+ 16:27 Сығ 29:14, Лев 4:11-12, Лев 6:30, Лев 9:11, Иҫп 19:5, Ғвр 13:11

+ 16:29 Лев 23:27-32, Иҫп 29:7-11

+ 16:32 Сығ 29:30

+ 17:5 Ҡнн 12:15-20

+ 17:6 Баш 8:21, Лев 1:9

+ 17:7 2 Йыл 11:15

+ 17:9 Ҡнн 12:20

+ 17:10 Баш 9:4-6, Лев 3:17

+ 17:11 Ғвр 9:22

+ 17:13 Ҡнн 12:16, Ҡнн 12:24

+ 17:15 Лев 11:25, Лев 11:40

• 18:1 Лев 20:11-22

+ 18:3 Зөл 20:7-8, Зөл 23:8

+ 18:5 Ҡнн 4:1, Ҡнн 32:47, Нөх 9:29, Хик 4:4, Зөл 18:9, Зөл 20:11, Рим 8:13, Рим 10:5, Глт 3:12

* 18:6 Енси мөнәсәбәткә инер – йәһүд телендә «оят ерен асыр» тигән мәғәнәлә.

+ 18:8 Ҡнн 22:30

+ 18:9 Ҡнн 27:22, 2 Бат 13:12

+ 18:15 Баш 38:26

+ 18:16 Маҫ 14:4, Мрк 6:18

+ 18:17 Ҡнн 27:23

+ 18:18 Баш 29:30, Баш 30:15

+ 18:19 Лев 15:24

+ 18:20 Сығ 20:14

* 18:21 Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға балаларҙы ҡорбанға килтерә торған булғандар.

+ 18:22 Баш 19:5, Хак 19:22, Рим 1:27

+ 18:23 Сығ 22:19

+ 18:25 Иҫп 35:34, Йер 2:7, Зөл 36:17

+ 19:2 Лев 11:44, Йуш 24:19, 1 Птр 1:16

+ 19:3 Сығ 20:8-12

+ 19:4 Сығ 20:3-5, Ҡнн 5:8

+ 19:5 Лев 7:16-18

+ 19:9 Лев 23:22, Ҡнн 24:19, Рут 2:1-2

+ 19:10 Рут 2:1, Рут 2:15

+ 19:11 Сығ 20:15, Лев 6:2-3, Эфс 4:25, Кол 3:9

+ 19:12 Сығ 20:7, Ҡнн 5:11, Млх 3:5

+ 19:13 Ҡнн 24:14-15, Рим 13:8

+ 19:15 Сығ 23:2-3, Ҡнн 1:17

+ 19:16 Сығ 23:1, Сығ 23:7, Ҡнн 27:25, 3 Бат 21:1-11

+ 19:17 Маҫ 18:15, Лк 17:3

+ 19:18 Хик 20:22, 1 Бат 20:17, Маҫ 5:43, Маҫ 19:19, Маҫ 22:39, Мрк 12:31, Лк 10:27, Яҡ 2:8, Рим 13:9, Глт 5:14

+ 19:19 Ҡнн 22:9

+ 19:26 Баш 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Ҡнн 12:23-24, Ғмл 15:20, Ғмл 15:29, Ҡнн 18:10

+ 19:27 Лев 21:5

+ 19:28 Лев 21:5, Ҡнн 14:1

+ 19:29 Ҡнн 23:17

+ 19:30 Лев 26:2

+ 19:31 Сығ 22:18, Ҡнн 18:11, 1 Бат 28:7

+ 19:32 Хик 20:29

+ 19:33 Сығ 22:21

+ 19:34 Сығ 12:49, Лев 24:22, Иҫп 15:16, Ҡнн 10:19

+ 19:36 Ҡнн 25:13, Хик 11:1, Хик 20:10, Зөл 45:10

+ 20:2 Лев 18:21

+ 20:3 Лев 17:10, Зөл 5:11

+ 20:4 Ҡнн 17:2-5

+ 20:6 Лев 19:31

+ 20:7 Лев 11:44

+ 20:9 Сығ 21:17

+ 20:10 Сығ 20:14, Лев 18:20, Ҡнн 22:22, Ях 8:5

+ 20:11 Лев 18:7-16, Ҡнн 22:30, Баш 35:22

+ 20:12 Баш 38:26

+ 20:13 Лев 18:22, Рим 1:27

+ 20:14 Лев 18:17, Ҡнн 27:23

+ 20:15 Сығ 22:19

+ 20:17 Лев 18:9, 2 Бат 13:12

+ 20:18 Лев 15:24, Лев 18:19

+ 20:19 Лев 18:12-13

+ 20:20 Лев 18:14

+ 20:21 Лев 18:16, Маҫ 14:4, Мрк 6:18

+ 20:24 Сығ 3:17

+ 20:25 Лев 11:2-47, Ҡнн 14:4-20

+ 20:26 Лев 11:44

+ 20:27 Лев 19:31, Сығ 22:18

+ 21:1 Зөл 44:25

+ 21:5 Лев 19:27

+ 21:6 Лев 3:11

+ 21:7 Зөл 44:22

+ 21:8 Лев 11:44

+ 21:9 Баш 38:24

+ 21:10 Лев 10:6, Зөл 24:17

+ 21:11 Иҫп 19:14

+ 21:12 Лев 10:7

+ 21:14 Зөл 44:22

+ 21:18 Ҡнн 23:1

+ 22:3 Лев 7:20-21

+ 22:4 Лев 13:3, Лев 15:2, Иҫп 19:11

+ 22:8 Сығ 22:31, Лев 11:40, Лев 17:15

+ 22:10 Сығ 29:33

+ 22:11 Иҫп 18:11

+ 22:14 Лев 6:5

+ 22:20 Ҡнн 15:21, Ҡнн 17:1, Млх 1:8, Млх 1:14

+ 22:27 Сығ 22:30

+ 22:28 Сығ 23:19, Ҡнн 22:6

+ 22:29 Лев 7:12

+ 22:30 Лев 7:12-15

+ 22:33 Иҫп 15:41

+ 23:3 Сығ 20:8, Сығ 35:2

+ 23:5 Сығ 12:1-13

+ 23:8 Сығ 12:14-20, Сығ 13:3-7

+ 23:10 Сығ 23:19, Сығ 34:26, Иҫп 15:20, Ҡнн 26:2

+ 23:15 Сығ 23:16, Сығ 34:22, Ҡнн 16:9

+ 23:22 Лев 19:9, Ҡнн 24:19, Рут 2:1, Рут 2:15

+ 23:24 Иҫп 29:1-6

+ 23:27 Лев 16:29-31, Иҫп 29:7-11

+ 23:34 Иҫп 29:12-39, Ҡнн 16:13-15

+ 23:39 Сығ 23:16

+ 23:40 Нөх 8:14-16

+ 24:2 Сығ 25:31, Сығ 27:20-21

+ 24:6 Сығ 25:30

+ 24:9 1 Бат 21:6, Маҫ 12:4

+ 24:12 Иҫп 15:34

+ 24:14 Иҫп 15:35-36

+ 24:15 Сығ 20:7, Ҡнн 5:11

+ 24:16 3 Бат 21:10

+ 24:17 Баш 9:6, Сығ 21:12, Иҫп 35:31

+ 24:18 Сығ 21:33, Сығ 21:34

+ 24:19 Сығ 21:23-25, Ҡнн 19:21, Хак 1:7, Маҫ 5:38

+ 24:22 Сығ 12:49, Лев 19:34, Иҫп 15:16, Ҡнн 10:19

• 25:1 Сығ 23:10-11

+ 25:3 Лев 26:34-35

+ 25:9 Лев 23:27

+ 25:15 Лев 27:17-24

+ 25:21 Ҡнн 28:8

+ 25:23 1 Йыл 29:15

+ 25:25 Рут 3:9, Рут 4:3-6, Иҫп 27:11, Йер 32:7

+ 25:28 Лев 27:19-21

+ 25:32 Иҫп 35:2, Йуш 21:1-40

+ 25:35 1 Ях 3:17

* 25:36 Риба – биреп торған әйбер йәки аҡсанан алынған процент.

+ 25:36 Сығ 22:25-27, Ҡнн 15:7-8

+ 25:39 4 Бат 4:1, Нөх 5:5, Маҫ 18:25, Ҡнн 24:14

+ 25:40 Сығ 21:2, Ҡнн 15:12

+ 25:42 1 Кор 7:23

+ 25:43 Эфс 6:9

+ 25:47 Нөх 5:5

+ 25:48 Нөх 5:8

+ 25:54 Сығ 21:2, Ҡнн 15:12

• 26:1 Ҡнн 11:13-15, Ҡнн 28:1-14

+ 26:1 Сығ 20:4-5, Сығ 23:24

+ 26:2 Лев 19:30

+ 26:4 Ҡнн 11:14, Ҡнн 28:12, Зөл 34:27, Зәб 66:7, Зәб 84:13

+ 26:6 Йер 30:10, Йер 46:27, Зөл 39:26, Мих 4:4, Зөл 34:25

+ 26:8 Ҡнн 32:30, Йуш 23:10, 2 Йыл 24:24, Ишғ 30:17

+ 26:11 Зөл 37:26

+ 26:12 Йер 30:22, Зөл 11:20, Зәк 13:9, Асл 21:3

+ 26:13 Сығ 20:2, Ҡнн 5:6

• 26:14 Ҡнн 28:15-68

+ 26:16 Ҡнн 28:22, 3 Бат 8:37, 2 Йыл 6:28, Хак 6:4, Йер 5:17, Мих 6:15

+ 26:17 Хак 2:14, 3 Бат 8:33, Йуш 7:4, Хик 28:1

+ 26:21 Баш 4:15, Зәб 78:12

+ 26:22 Ҡнн 32:24

+ 26:26 Ишғ 3:1, Зөл 4:16, Зөл 5:16, Зөл 14:13, Ишғ 9:20, Мих 6:14, Хаг 1:6

+ 26:29 Ҡнн 28:53, 4 Бат 6:29, Һҡт 4:10, Йер 19:9, Зөл 5:10

+ 26:30 4 Бат 23:20, 2 Йыл 34:5, Зөл 6:5

+ 26:31 4 Бат 25:9

+ 26:32 Ҡнн 29:24, 3 Бат 9:8, Йер 18:16

+ 26:33 Ҡнн 4:27, Ҡнн 28:64, Нөх 1:8, Йер 9:16, Зөл 12:15, Зәк 7:14

+ 26:34 Сығ 23:10-11, Лев 25:2-7, 2 Йыл 36:21

+ 26:37 Йер 46:16, Йуш 7:12, Хак 2:14

+ 26:40 3 Бат 8:47, 2 Йыл 6:37, Нөх 9:2, Днл 9:4-5

+ 27:2 Иҫп 30, Хак 11:30, 1 Бат 1:11, 1 Бат 1:28

+ 27:13 Лев 6:5

* 27:16 Хомер – ашлыҡ, он үлсәү берәмеге, 220 л.

+ 27:17 Лев 25:15

+ 27:20 Лев 25:28

+ 27:21 Иҫп 18:14

+ 27:25 Сығ 30:13

+ 27:26 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16

+ 27:27 Лев 6:5

+ 27:29 Иҫп 21:2, Хак 11:35

+ 27:30 Иҫп 18:21, Ҡнн 14:22

+ 27:31 Лев 6:5

+ 1:1 Сығ 19:1, Сығ 25:22

+ 1:2 Сығ 30:12-14, Сығ 38:26, Иҫп 26:2, 2 Бат 24:1, 1 Йыл 21:2

+ 1:5 Иҫп 7:30

+ 1:6 Иҫп 7:36

+ 1:7 Сығ 6:23, Рут 4:20, 1 Йыл 2:10

+ 1:8 Иҫп 7:18

+ 1:9 Иҫп 7:24

+ 1:10 Иҫп 7:48

+ 1:11 Иҫп 7:60

+ 1:12 Иҫп 7:66

+ 1:13 Иҫп 7:72

+ 1:14 Иҫп 7:42

+ 1:15 Иҫп 7:78

+ 1:21 Иҫп 26:7

+ 1:23 Иҫп 26:14

+ 1:25 Иҫп 26:18

+ 1:27 Иҫп 26:22

+ 1:29 Иҫп 26:25

+ 1:31 Иҫп 1:27

+ 1:33 Иҫп 26:37

+ 1:35 Иҫп 26:34

+ 1:37 Иҫп 26:41

+ 1:39 Иҫп 26:43

+ 1:41 Иҫп 26:47

+ 1:43 Иҫп 26:50

+ 1:46 Сығ 38:26, Иҫп 26:51

+ 1:53 Иҫп 8:19, Иҫп 16:46, Иҫп 18:5, 1 Йыл 9:27

+ 2:3 Иҫп 1:7

+ 2:9 Иҫп 10:14

+ 2:16 Иҫп 10:18-20

+ 2:17 Иҫп 10:17, Иҫп 10:21

+ 2:24 Иҫп 10:22-24

+ 2:31 Иҫп 10:25-27

+ 2:32 Сығ 38:26, Иҫп 1:46, Иҫп 26:51

+ 2:33 Иҫп 1:47-53

+ 3:2 Сығ 6:23

+ 3:4 Лев 10:2, 1 Йыл 24:2

+ 3:6 Иҫп 18:2

+ 3:9 Иҫп 8:19, Иҫп 18:6

+ 3:10 Иҫп 16:40, 2 Йыл 26:18

+ 3:13 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16

+ 3:17 Баш 46:11, Сығ 6:16-19, Сығ 10:2

+ 3:18 1 Йыл 6:17, 1 Йыл 23:7

+ 3:19 1 Йыл 6:2, 1 Йыл 6:18, 1 Йыл 23:12

+ 3:20 1 Йыл 6:19, 1 Йыл 23:21

+ 3:23 Иҫп 1:53

+ 3:25 Иҫп 4:24-26

+ 3:27 1 Йыл 26:23

+ 3:31 Иҫп 4:4, Иҫп 4:15

+ 3:32 Иҫп 4:16

+ 3:36 Иҫп 4:31-32

+ 3:39 Иҫп 26:62

+ 3:47 Сығ 13:13, Иҫп 18:15-16, Сығ 30:13

+ 4:3 Иҫп 8:24-25, 1 Йыл 23:3, 1 Йыл 23:24, 1 Йыл 23:27

+ 4:6 Сығ 25:5

+ 4:15 2 Бат 6:6-7, 1 Йыл 13:9-10

+ 4:16 Иҫп 3:32

+ 4:20 1 Бат 6:19

+ 4:24 Иҫп 3:25-26

+ 4:31 Иҫп 3:36-37

+ 5:2 Лев 13:3, Лев 15:2, Лев 13:46

+ 5:3 Лев 15:31

+ 5:6 Лев 6:2-3

+ 5:7 Лев 5:5, Лев 6:5

+ 5:13 Сығ 20:14, Лев 18:20

* 5:15 Эфа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

+ 5:15 Лев 5:11

+ 5:22 Зәб 108:18

+ 6:2 Хак 13:5, Ғам 2:11-12

+ 6:5 Зөл 44:20

+ 6:6 Лев 21:11

+ 6:10 Лев 1:14, Лев 5:7

+ 6:14 Лев 3:6, Лев 4:32

+ 6:15 Лев 2:4

+ 6:19 Сығ 29:23-24

+ 6:20 Лев 7:31

+ 6:23 Лев 9:23, Ҡнн 21:5, 1 Йыл 23:13

+ 6:24 Зәб 120:8, Зәб 133:3

+ 6:25 Зәб 4:7, Зәб 30:17, Зәб 66:2, Зәб 79:4, Зәб 79:8, Зәб 79:20, Зәб 118:135

+ 7:1 Сығ 40:17, Лев 8:10

+ 7:7 Иҫп 4:25

+ 7:8 Иҫп 4:31

+ 7:9 Иҫп 3:31

+ 7:12 Сығ 6:23, Иҫп 1:7

+ 7:14 Сығ 30:34-35

+ 7:15 Лев 1:2-3

+ 7:16 Лев 4:23-24

+ 7:17 Лев 3:1

+ 7:18 Иҫп 1:8

+ 7:24 Иҫп 1:9

+ 7:30 Иҫп 1:5

+ 7:36 Иҫп 1:6

+ 7:42 Иҫп 1:14

+ 7:48 Иҫп 1:10, 1 Йыл 7:26-27

+ 7:54 Иҫп 1:10

+ 7:60 Иҫп 1:11

+ 7:66 Иҫп 1:12

+ 7:72 Иҫп 1:13

+ 7:78 Иҫп 1:15

+ 7:89 Сығ 25:22

+ 8:7 Иҫп 19:9, Иҫп 19:17

+ 8:8 Лев 2:1

+ 8:14 Иҫп 3:45

+ 8:16 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16

+ 8:19 Иҫп 3:9, Иҫп 1:53

+ 8:24 Иҫп 4:3, 1 Йыл 23:24, 1 Йыл 23:27

+ 9:2 Сығ 12:1, Лев 23:5

+ 9:6 Лев 21:1, Иҫп 5:2

+ 9:11 Сығ 12:6, 2 Йыл 30:2

+ 9:12 Сығ 12:46, Ях 19:36

+ 9:14 Сығ 12:48-49

+ 9:15 Сығ 13:21, Сығ 40:17

+ 9:17 Сығ 40:36

+ 10:3 Йои 2:15

+ 10:5 Иҫп 2:3-9

+ 10:6 Иҫп 2:10-16

+ 10:8 1 Йыл 15:24

+ 10:9 Иҫп 31:6, 2 Йыл 13:12, 2 Йыл 13:14

+ 10:10 Иҫп 29:1, Зәб 80:4, Иҫп 28:11-15

+ 10:12 Баш 21:21

+ 10:14 Иҫп 2:9, Иҫп 1:7-9

+ 10:17 Иҫп 2:17

+ 10:18 Иҫп 2:10-16

+ 10:21 Иҫп 4:4-15, Иҫп 7:9

+ 10:22 Иҫп 2:18-24

+ 10:25 Иҫп 2:25-31

+ 10:29 Сығ 2:18, Баш 12:7, Баш 32:12

+ 10:32 Хак 1:16

+ 10:34 Сығ 13:21

+ 10:35 Зәб 67:2, Ишғ 33:10

+ 11:1 Лев 10:2, Иҫп 16:35

+ 11:2 Яҡ 5:16

* 11:3 Тавғыра – йәһүд телендә «яндырыу» тигән мәғәнәлә.

+ 11:4 Сығ 12:38, 1 Кор 10:6

+ 11:6 Иҫп 21:5

+ 11:8 Сығ 16:13, Сығ 16:15-31

+ 11:14 Сығ 18:18, Ҡнн 1:9

+ 11:15 Юнс 4:3

+ 11:16 Сығ 24:1, Ҡнн 1:15

+ 11:17 4 Бат 2:9, Нөх 9:20

+ 11:18 Сығ 19:10

+ 11:21 Сығ 12:37

+ 11:23 Ишғ 50:2, Ишғ 59:1, Иҫп 23:19, Зөл 12:25

+ 11:31 Сығ 16:13

* 11:32 Хомер – шыйыҡлыҡ үлсәү берәмеге, 220 л.

* 11:34 Ҡивроҫ-Һаттауа – йәһүд телендә «нәфселеләр ҡәберлеге» тигән мәғәнәлә.

+ 11:35 Иҫп 33:17

* 12:1 Куш – хәҙерге Эфиопия.

+ 12:6 Баш 46:2, Днл 8:2

+ 12:7 Ғвр 3:2, Ғвр 3:5

+ 12:8 Сығ 33:11, Сығ 33:19

+ 12:10 Лев 13:3

+ 12:14 Лев 13:46, Иҫп 5:2

• 13:1 Ҡнн 1:19-25

+ 13:1 Иҫп 10:12, Баш 21:21

+ 13:3 Йуш 3:12

+ 13:4 Иҫп 32:8, Ҡнн 1:22

+ 13:7 Иҫп 13:31

* 13:17 Һошеяғ – йәһүд телендә «ул ҡотҡара», Йушағ – «Раббы ҡотҡара» тигән мәғәнәлә.

+ 13:17 Иҫп 11:28, Иҫп 14:6

+ 13:23 Йуш 15:14, Хак 1:10, Зәб 77:12, Зәб 77:43, Ишғ 19:11, Ишғ 30:4

+ 13:24 Иҫп 32:9, Ҡнн 1:24-25

* 13:25 Әшкол – йәһүд телендә «тәлгәш» тигән мәғәнәлә.

+ 13:30 Сығ 17:8

+ 13:31 Иҫп 13:7, Иҫп 14:6, Иҫп 26:65, Иҫп 32:12, Иҫп 34:19, Ҡнн 1:36, Йуш 14:6-15, Йуш 15:13-19, Хак 1:12-15, 1 Йыл 2:9, 1 Йыл 2:18

+ 13:32 Йуш 14:8

+ 13:33 Зөл 36:12

+ 13:34 Баш 6:4, Ишғ 40:22

• 14:1 Ҡнн 1:26-32

+ 14:2 Сығ 16:3, Иҫп 20:3

+ 14:4 Нөх 9:17

+ 14:5 Иҫп 16:4, Иҫп 16:22, Иҫп 16:45, Иҫп 20:6, Йуш 7:6

+ 14:6 Сығ 24:13, Иҫп 11:28, Иҫп 13:31, Мрк 14:63, Ғмл 14:14

+ 14:9 Рим 8:31

+ 14:10 Сығ 17:4

+ 14:12 Сығ 32:10

+ 14:14 Сығ 15:14-15

+ 14:16 Ҡнн 9:28

+ 14:17 Сығ 34:6, Сығ 20:5, Ҡнн 5:9

• 14:20 Ҡнн 1:34-40

+ 14:21 Зәб 71:19, Ишғ 6:3, Ишғ 11:9, Хав 2:14

+ 14:23 Ҡнн 12:9-10, Зәб 94:11

+ 14:24 Иҫп 13:30, Иҫп 14:6, Йуш 14:10

+ 14:29 Ғвр 3:17, Иҫп 1:2-3

+ 14:30 Иҫп 26:64-65

+ 14:33 Ҡнн 1:3, Ҡнн 8:2

+ 14:34 Зөл 4:5-6

+ 14:38 Иҫп 26:65

• 14:39 Ҡнн 1:40-46

+ 14:43 Иҫп 13:30

+ 14:45 Иҫп 21:3, Хак 1:17

+ 15:3 Сығ 29:18, Лев 1:2-3, Лев 22:21, Сығ 23:14

+ 15:8 Лев 3:1

+ 15:10 Лев 1:9

+ 15:15 Сығ 12:49, Лев 19:34, Лев 24:22, Ҡнн 10:19

+ 15:19 Йуш 5:11-12

+ 15:22 Лев 4:2, Лев 4:27, Лев 5:15

+ 15:24 Лев 4:13

+ 15:27 Лев 4:27-28

+ 15:29 Иҫп 15:15

+ 15:30 Ғвр 10:26

+ 15:32 Сығ 35:3

+ 15:34 Лев 24:12

+ 15:35 Сығ 31:14, Лев 24:14-16

+ 15:38 Ҡнн 22:12, Маҫ 23:5

+ 15:40 Лев 11:44

+ 15:41 Лев 22:33

• 16:1 Зәб 105:16-18

+ 16:1 Сығ 6:16, Сығ 6:18, Сығ 6:21

+ 16:3 Сығ 19:6

+ 16:4 Иҫп 14:5

+ 16:5 2 Тим 2:19

+ 16:7 Лев 10:1

+ 16:9 Иҫп 8:14

+ 16:11 Сығ 16:7-8

+ 16:13 Сығ 2:14

+ 16:15 1 Бат 12:3

+ 16:21 Сығ 33:5

+ 16:22 Иҫп 14:5, Иҫп 27:16, Әйп 12:10, Вәғ 12:7, Зәк 12:1, Ғмл 17:28, Баш 18:23

+ 16:26 2 Тим 2:19

+ 16:29 3 Бат 22:28

+ 16:30 Зәб 54:16

+ 16:33 Хик 1:12

+ 16:35 Лев 10:2, Иҫп 11:1

+ 16:40 Иҫп 3:10, 2 Йыл 26:18

+ 16:45 Сығ 33:5, Иҫп 14:5

+ 16:46 Лев 16:12, Иҫп 1:53

+ 16:48 Иҫп 25:8, 2 Бат 24:25

+ 17:4 Сығ 25:22

+ 17:8 Ғвр 9:4

+ 18:1 Сығ 28:38

+ 18:2 Иҫп 3:6-10

+ 18:5 Иҫп 1:53

+ 18:7 Сығ 26:31, Лев 16:2, Иҫп 1:51

+ 18:8 Лев 7:32, Иҫп 5:9, Сығ 29:28

+ 18:11 Лев 22:2, Лев 22:3, Лев 22:11-13

+ 18:12 Ҡнн 18:4

+ 18:13 Сығ 23:19

+ 18:14 Лев 27:21, Лев 27:28

+ 18:15 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16, Иҫп 3:46-47

+ 18:16 Сығ 30:13

+ 18:17 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16

+ 18:18 Сығ 29:26-28

* 18:19 Тоҙ килешеүе – «мәңгелек боҙолмаҫ килешеү» тигәнде аңлата.

+ 18:19 Лев 2:13, 2 Йыл 13:5

+ 18:20 Ҡнн 10:9, Ҡнн 12:12, Ҡнн 14:27, Ҡнн 18:1-2, Йуш 13:33, Йуш 14:3, Йуш 18:7, Зөл 44:28

+ 18:21 Лев 27:30, Ҡнн 14:22

+ 18:26 Нөх 10:38

+ 19:2 Ҡнн 21:3, 1 Бат 6:7

+ 19:4 Лев 4:16-17

+ 19:5 Сығ 29:14, Лев 4:11-12, Лев 9:11

+ 19:6 Сығ 12:22, Лев 14:4

+ 19:7 Лев 11:25

+ 19:9 Иҫп 8:7

+ 19:10 Лев 11:25

+ 19:12 Иҫп 31:19

+ 19:13 Лев 15:31

+ 19:15 Лев 11:32

+ 19:18 Сығ 12:22

+ 19:19 Лев 11:25

+ 19:20 Лев 15:31

+ 19:22 Хаг 2:13

+ 20:1 Сығ 15:20

+ 20:2 Сығ 17:1-7

+ 20:3 Сығ 16:3, Иҫп 14:2

+ 20:6 Иҫп 14:5

+ 20:10 Зәб 105:33

+ 20:12 Иҫп 27:14, Ҡнн 31:2

* 20:13 Мерива – йәһүд телендә «дәғүәләшеү» тигән мәғәнәлә.

+ 20:14 Баш 25:24-26, Ҡнн 2:4

+ 20:15 Баш 46:6-7, Сығ 1:11

+ 20:16 Сығ 2:23, Сығ 3:7, Сығ 14:19

+ 20:17 Иҫп 21:22, Ҡнн 2:27

+ 20:19 Ҡнн 2:28

+ 20:21 Хак 11:16-17

+ 20:22 Иҫп 33:37

+ 20:24 Иҫп 20:12

+ 20:26 Сығ 28:2, Сығ 29:29

+ 20:28 Иҫп 33:38-39, Ҡнн 10:6

+ 20:29 Ҡнн 34:8

+ 21:1 Иҫп 33:40

+ 21:2 Лев 27:29, Ҡнн 7:2, Хак 11:30-31, Баш 28:20

* 21:3 Харам ҡылыу – йәһүд телендә Раббыға бағышлауҙы – харам ҡылыуҙы, йәғни тулыһынса юҡ итеүҙе аңлата. Шул рәүешле Раббыға бағышланған нәмәне ҡулланырға ярамаған, ул тулыһынса юҡ ителергә тейеш булған.

+ 21:4 Хак 11:18

+ 21:5 Иҫп 11:4-6, Иҫп 11:20

+ 21:9 4 Бат 18:4, Ях 3:14

+ 21:10 Иҫп 33:43

+ 21:11 Иҫп 33:44

+ 21:12 Ҡнн 2:13

+ 21:13 Иҫп 22:36, Хак 11:18

+ 21:15 Ҡнн 2:9, Ҡнн 2:18, Ҡнн 2:29, Ишғ 15:1

* 21:16 Беер – йәһүд телендә «ҡоҙоҡ» тигән мәғәнәлә.

• 21:21 Ҡнн 2:24, Хак 11:19-22

+ 21:22 Иҫп 20:17, Иҫп 20:19

+ 21:24 Ҡнн 3:16, Йуш 12:2, Хак 11:13

+ 21:28 Йер 48:45-46

+ 21:29 Хак 11:24, Рут 1:15, 3 Бат 11:7, 4 Бат 23:13, Йер 48:7

+ 21:30 Иҫп 32:3, Йуш 13:17, Ишғ 15:2, Йер 48:18, 1 Йыл 19:7, Ишғ 15:2

+ 21:32 Иҫп 32:1, Йуш 13:25, 2 Бат 24:5, Йер 48:32

+ 21:33 Йуш 13:12

+ 21:34 Ҡнн 3:1-2

+ 22:2 Хак 11:25, Сығ 15:15, Әйп 40:10

+ 22:5 Ҡнн 23:4

+ 22:6 Йуш 24:9, Нөх 13:2, Мих 6:5

+ 22:18 3 Бат 13:8, 3 Бат 22:14

+ 22:23 Йуш 5:13

+ 22:36 Иҫп 21:13, Иҫп 21:15

+ 22:38 Ғам 3:8

+ 23:1 Әйп 42:8, 1 Йыл 15:26

+ 23:8 Хик 26:2

+ 23:9 Ҡнн 33:28, Сығ 33:16

+ 23:10 Баш 13:16

+ 23:19 Һош 11:9, 1 Бат 15:29, 2 Тим 2:13, Тит 1:1-2, Млх 3:6

+ 23:22 Иҫп 24:8

+ 23:23 Зәб 43:1

+ 23:24 Баш 49:9, Баш 49:27

+ 24:2 Иҫп 11:25, Хак 3:10, 1 Бат 10:10, 1 Бат 16:13, 1 Бат 19:20, 2 Йыл 15:1, 2 Йыл 20:14, 2 Йыл 24:20

+ 24:8 Иҫп 23:22

+ 24:9 Баш 49:9, Баш 12:3, Баш 27:29

+ 24:10 Ҡнн 23:5

+ 24:17 Маҫ 2:2, Асл 22:16, Баш 49:10, Йер 48:45

+ 24:18 2 Бат 8:14

+ 24:20 Баш 36:12, Сығ 17:8

+ 24:21 Баш 15:19, Хак 1:16, Хак 4:11, Хак 5:24, 1 Бат 15:6, 1 Бат 27:10, 1 Бат 30:29, 1 Йыл 2:55, 1 Йыл 21:28-29, Йер 49:16

+ 24:24 Днл 11:30, Баш 10:21, Баш 10:25

+ 25:1 Иҫп 33:49, Йуш 2:1, Йуш 3:1

+ 25:2 Сығ 34:15

+ 25:3 Иҫп 31:16, Йуш 22:17, Зәб 105:28-29, Һош 9:10

+ 25:4 Ҡнн 4:3, Ҡнн 21:22

+ 25:7 Сығ 6:25

+ 25:8 Зәб 105:30, Иҫп 16:48, 2 Бат 24:25

+ 25:12 Ишғ 54:10, Зөл 34:25, Зөл 37:26, Һош 2:18

+ 25:13 1 Йыл 6:4-15

+ 25:15 Иҫп 31:8

+ 25:17 Иҫп 31:2, Иҫп 31:7

+ 26:2 Сығ 30:12-14, Сығ 38:26, Иҫп 1:2, Иҫп 1:3, 2 Бат 24:1, 1 Йыл 21:2

+ 26:5 Сығ 6:14, 1 Йыл 5:1-3

+ 26:6 Баш 46:8-9

+ 26:7 Иҫп 1:21

+ 26:9 Иҫп 16:1-2

+ 26:10 Иҫп 16:31-35

+ 26:11 Сығ 6:24

+ 26:12 Баш 46:10, Сығ 6:15, 1 Йыл 4:24

+ 26:14 Иҫп 1:23

+ 26:15 Баш 46:16

+ 26:18 Иҫп 1:25

+ 26:19 Баш 38, Баш 46:12, 1 Йыл 2:3-5

+ 26:22 Иҫп 1:27

+ 26:23 Баш 46:13, 1 Йыл 7:1

+ 26:25 Иҫп 1:29

+ 26:26 Баш 46:14

+ 26:27 Иҫп 1:31

+ 26:28 Баш 46:20

+ 26:29 1 Йыл 7:14-19

+ 26:33 Иҫп 27:1-7

+ 26:34 Иҫп 1:35

+ 26:35 1 Йыл 7:20-27

+ 26:37 Иҫп 1:33

+ 26:38 Баш 46:21, 1 Йыл 7:6-12, 1 Йыл 8:1-5

+ 26:41 Иҫп 1:37

+ 26:42 Баш 46:23

+ 26:43 Иҫп 1:39

+ 26:44 Баш 46:17, 1 Йыл 7:30-40

+ 26:47 Иҫп 1:41

+ 26:48 Баш 46:24, 1 Йыл 7:13

+ 26:50 Иҫп 1:43

+ 26:51 Иҫп 1:46

+ 26:53 Йуш 11:23

+ 26:54 Иҫп 33:54

• 26:57 Сығ 6:16-25, 1 Йыл 6:1-3, 1 Йыл 6:16-30

+ 26:60 Сығ 6:23-25

+ 26:61 Лев 10:2

+ 26:62 Иҫп 3:39

+ 26:65 Иҫп 14:28-30

• 27:1 Иҫп 36:1-12

+ 27:1 Иҫп 26:33, Йуш 17:3-4

+ 27:3 Иҫп 16:1-35, Иҫп 16:49

+ 27:4 Әйп 42:15

+ 27:11 Рут 4:3-6, Йер 32:6-9

+ 27:12 Ҡнн 3:27, Ҡнн 32:49

+ 27:13 Иҫп 20:24

+ 27:14 Иҫп 20:12-13

+ 27:16 Иҫп 16:22

+ 27:17 3 Бат 22:17, Зөл 34:5, Зәк 10:2, Маҫ 9:36, Мрк 6:34

+ 27:18 Сығ 24:13

+ 27:19 Ҡнн 3:28, Ҡнн 31:14

+ 27:20 Йуш 1:16-18

* 27:21 Урим – ҡаһиндың түшлегендә булып, Алланың ихтыярын белергә ярҙам иткән йәрәбә.

• 28:1 Сығ 29:38-42

+ 28:2 Лев 3:11, Лев 21:6, Лев 1:9

+ 28:10 Зөл 46:4-5

+ 28:11 Иҫп 10:10

• 28:16 Сығ 13:3-7, Лев 23:5-8, Ҡнн 16:1-8

+ 28:16 Сығ 12:1-13

+ 28:17 Сығ 23:15

• 28:26 Ҡнн 16:9-12

+ 29:1 Лев 23:23-25

+ 29:7 Лев 16:29-31, Лев 23:27-32

• 29:12 Лев 23:33-43, Ҡнн 16:13-15

+ 29:12 Ғөз 3:4

+ 29:39 Лев 7:16

+ 30:3 Лев 5:4, Ҡнн 23:21, Зәб 49:14, Вәғ 5:3

+ 31:2 Иҫп 25:17

+ 31:6 Иҫп 10:9

+ 31:8 Иҫп 25:15, Йуш 13:21

+ 31:15 1 Бат 15:3

+ 31:16 Иҫп 25:1-5

+ 31:17 Хак 21:11

+ 31:18 Ҡнн 21:10-14

+ 31:19 Иҫп 19:12, Иҫп 19:22

+ 31:24 Лев 11:25, Иҫп 19:10

+ 31:27 Йуш 22:8, 1 Бат 30:24

+ 31:50 Сығ 30:12

+ 31:53 Ҡнн 20:14

+ 31:54 Сығ 30:16

+ 32:1 Иҫп 21:32

+ 32:4 Иҫп 21:24, Иҫп 21:35

+ 32:8 Иҫп 13:3-4, Иҫп 13:21-33

+ 32:10 Ҡнн 1:34-36

+ 32:11 Иҫп 14:29

+ 32:12 Иҫп 14:6

+ 32:13 Иҫп 14:33-35

+ 32:17 Йуш 4:12-13

+ 32:18 Йуш 22:4

+ 32:19 Йуш 13:8

+ 32:39 Баш 50:23, 1 Йыл 7:14-15

+ 32:40 Йуш 13:31, Йуш 17:1

+ 32:41 Ҡнн 3:14-15, 3 Бат 4:13, 1 Йыл 2:21-23

+ 33:3 Сығ 14:8

+ 33:4 Сығ 12:12, Сығ 12:29

+ 33:5 Сығ 12:37

+ 33:6 Сығ 13:20

+ 33:7 Сығ 14:2

+ 33:8 Сығ 15:22-23

+ 33:9 Сығ 15:27

+ 33:11 Сығ 16:1

+ 33:14 Сығ 17:1

+ 33:15 Сығ 19:2

+ 33:16 Иҫп 11:34

+ 33:17 Иҫп 11:35

+ 33:31 Ҡнн 10:6

+ 33:33 Ҡнн 10:7

+ 33:35 Ҡнн 2:8

+ 33:36 Иҫп 20:1, Иҫп 27:14

+ 33:37 Иҫп 20:22

+ 33:38 Иҫп 20:28, Ҡнн 10:6

+ 33:40 Иҫп 21:1

+ 33:43 Иҫп 21:10

+ 33:44 Иҫп 21:11

+ 33:47 Ҡнн 32:49

+ 33:48 Иҫп 22:1

+ 33:49 Иҫп 25:1

+ 33:52 Сығ 23:24, Ҡнн 7:5

+ 33:54 Иҫп 26:54

• 34:1 Зөл 47:13-21

+ 34:3 Йуш 15:1-4

* 34:5 Бөйөк диңгеҙ – йәғни Урта диңгеҙ.

+ 34:7 Иҫп 33:37-39

+ 34:8 4 Бат 14:25

+ 34:11 4 Бат 23:33, Йер 39:5

+ 34:12 Баш 15:18, Сығ 23:31, Ҡнн 11:24, Йуш 1:4

+ 34:17 Йуш 14:1, Йуш 19:51

+ 34:19 Иҫп 14:6

• 35:1 Йуш 21:1-42

+ 35:6 Ҡнн 4:41-43, Йуш 20:7-8

• 35:9 Ҡнн 4:41-43, Ҡнн 19:1-13, Йуш 20

+ 35:11 Сығ 21:13

+ 35:22 Сығ 21:13

+ 35:25 Сығ 29:7

+ 35:30 Ҡнн 17:6, Ҡнн 19:15

+ 35:31 Баш 8:22, Сығ 21:12, Сығ 21:30

+ 35:33 Зәб 105:38, Баш 9:6

+ 35:34 Лев 18:25

• 36:1 Иҫп 27:1-7, Йуш 17:3-6

+ 36:4 Лев 25:10

+ 36:7 3 Бат 21:1-16, Зөл 45:9, Зөл 46:18

+ 36:8 1 Йыл 23:22

+ 1:2 Сығ 3:1, Сығ 17:6, Сығ 33:6, Иҫп 13:26, Иҫп 32:8

+ 1:3 Иҫп 14:33

+ 1:4 Иҫп 21:21-35

+ 1:6 Сығ 19:1, Иҫп 10:11-12

+ 1:7 Иҫп 13:30

+ 1:8 Баш 12:7, Баш 26:3, Баш 28:13

+ 1:9 Сығ 18:18, Иҫп 11:14

+ 1:10 Баш 15:5

+ 1:11 2 Бат 24:3

+ 1:15 Сығ 18:25, Иҫп 11:16

+ 1:16 Лев 19:15, Ҡнн 16:18-19, Хик 31:9

+ 1:17 Сығ 23:2-3, Лев 19:15, Сығ 18:22, Сығ 18:26

• 1:19 Иҫп 13, Иҫп 14

+ 1:21 Ҡнн 31:8, Йуш 1:9

+ 1:30 Сығ 14:14

+ 1:31 Сығ 19:4, Ҡнн 32:11, Ишғ 46:3

+ 1:33 Сығ 13:21

• 1:34 Иҫп 14:20-45

+ 1:36 Иҫп 14:6-9, Иҫп 14:24

+ 1:37 Иҫп 20:12, Иҫп 27:14

+ 1:38 Сығ 24:13, Иҫп 27:18-20

+ 1:46 Иҫп 20:1, Хак 11:17

+ 2:1 Иҫп 14:25, Иҫп 21:4

+ 2:5 Баш 36:8

+ 2:7 Иҫп 14:33

+ 2:8 3 Бат 9:26

+ 2:9 Хак 11:15

+ 2:10 Иҫп 13:23, Ҡнн 1:28

+ 2:11 Баш 14:5, Ҡнн 2:11, Ҡнн 2:20, Йуш 12:4, Йуш 13:12, 2 Бат 21:16, 1 Йыл 20:4, Баш 14:5-6

+ 2:12 Баш 36:20-30

+ 2:13 Иҫп 21:12

+ 2:14 Иҫп 14:29-35, Иҫп 26:64-65

+ 2:19 Хак 11:15

+ 2:20 Баш 14:5-6

+ 2:22 Баш 36:20-30

+ 2:23 Йуш 13:3-4

• 2:24 Иҫп 21:21-26

+ 2:25 Сығ 15:14-16, Сығ 23:27

+ 2:27 Иҫп 20:17-19

+ 2:36 Йуш 13:9

• 3:1 Иҫп 21:31-35

+ 3:2 Иҫп 21:33-34

+ 3:4 3 Бат 4:13

+ 3:6 Ҡнн 7:2

+ 3:9 Ҡнн 4:48, Йуш 11:3, Йуш 12:5, Зәб 28:6, 1 Йыл 5:23, Йыр 4:8, Зөл 27:5

* 3:11 Терһәк – 45 см. (Ғоғтың һикеһе – 4,05х1,8 м.)

+ 3:11 Баш 14:5, Ҡнн 2:11, Ҡнн 2:20, 2 Бат 11:1, 2 Бат 12:26

+ 3:12 Иҫп 32:33, Йуш 13:8

+ 3:14 Хак 10:4

+ 3:15 Иҫп 32:39-41, 1 Йыл 2:22

+ 3:16 Иҫп 21:24, Йуш 12:2

+ 3:17 Иҫп 34:11, Йуш 3:16

+ 3:19 Иҫп 32:17-26, Йуш 1:14

+ 3:20 Йуш 1:15, Йуш 22:4

+ 3:21 Ҡнн 7:19, Йуш 10:25

+ 3:22 Сығ 14:14

+ 3:24 Сығ 15:11

+ 3:26 Иҫп 20:12, Ҡнн 1:37

+ 3:27 Иҫп 20:12, Иҫп 27:12-13, Ҡнн 31:2, Ҡнн 32:52, Ҡнн 34:4

+ 3:28 Иҫп 27:18-19, Ҡнн 1:38

+ 3:29 Иҫп 25:5

+ 4:1 Лев 18:5

+ 4:2 Ҡнн 12:32, Хик 30:6, Асл 22:18

+ 4:3 Иҫп 25:1-9

+ 4:6 Зәб 118:98, Әйп 28:28, Зәб 110:10

+ 4:7 2 Бат 7:23, Зәб 118:151, Зәб 144:18

+ 4:8 Рим 3:2, Рим 7:12

+ 4:9 Ҡнн 6:7, Ҡнн 11:19, Ҡнн 32:46, Зәб 77:4, Йои 1:3

+ 4:10 Сығ 19:9, Сығ 19:16

+ 4:11 Сығ 20:21, Ғвр 12:18

+ 4:13 Сығ 20:1-17, Ҡнн 5:6-21, Сығ 24:12, Сығ 31:18

+ 4:16 Сығ 20:4-5, Рим 1:23

+ 4:19 Әйп 31:26-28, 4 Бат 17:16, 4 Бат 21:3, Йер 8:2

+ 4:20 3 Бат 8:51, Йер 11:4

+ 4:21 Ҡнн 1:37, Ҡнн 3:26

+ 4:24 Сығ 20:5, Сығ 24:17, Ҡнн 9:3, Ишғ 30:27, Ғам 5:6, Ғвр 12:29

+ 4:26 Ҡнн 32:1, Зәб 49:4

+ 4:27 Лев 26:33, Ҡнн 28:64

+ 4:28 Ҡнн 28:36, Зәб 113:13-14, Йер 16:13

+ 4:29 Йер 29:13-14

+ 4:32 Әйп 20:4

+ 4:33 Сығ 19:21

+ 4:35 1 Бат 2:2, Ишғ 45:5, Мрк 12:32, 1 Кор 8:4

+ 4:36 Сығ 24:17

+ 4:39 Йуш 2:11, Сығ 15:11, 3 Бат 8:23, 3 Бат 8:60

• 4:41 Иҫп 35:9-34, Ҡнн 19:1-13, Йуш 20

+ 4:47 Иҫп 21:21-35

+ 4:48 Ҡнн 3:9

+ 4:49 Ҡнн 3:17

• 5:1 Сығ 20:1-17

+ 5:4 Сығ 33:11

+ 5:5 Сығ 20:18, Сығ 20:21, Сығ 24:2

+ 5:6 Лев 26:13

+ 5:7 4 Бат 17:35

+ 5:8 Лев 19:4, Лев 26:1, Ҡнн 27:15

+ 5:9 Сығ 34:14, Ҡнн 4:24, Ҡнн 6:15, Йуш 24:19, Нхм 1:2, Сығ 34:7, Иҫп 14:18

+ 5:10 Ҡнн 7:9

+ 5:11 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 5:12 Сығ 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Иҫп 15:32-36, Мрк 2:27-28, Лк 13:14

+ 5:16 Лев 19:3, Ҡнн 27:16, Маҫ 15:4, Маҫ 19:19, Мрк 7:10, Мрк 10:19, Лк 18:20, Эфс 6:2

+ 5:17 Баш 9:6, Лев 24:17, Маҫ 5:21, Маҫ 19:18, Мрк 10:19, Лк 18:20, Рим 13:9, Яҡ 2:11

+ 5:18 Лев 18:20, Лев 20:10, Ҡнн 22:22, Хик 6:32, Маҫ 5:27, Рим 13:9

+ 5:19 Лев 19:11, Маҫ 19:18, Рим 13:9

+ 5:20 Сығ 23:1, Ҡнн 19:16-20, Хик 19:5, Хик 19:9, Хик 21:28, Хик 24:28, Хик 25:18, Маҫ 19:18

+ 5:21 Йер 5:8, Маҫ 5:28, Лк 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 5:22 Сығ 31:18

+ 5:25 Сығ 19:21

+ 5:27 Сығ 20:18-19

+ 5:28 Ҡнн 18:17

+ 5:32 Йуш 1:7, 4 Бат 22:2

+ 5:33 Ҡнн 10:13

+ 6:2 Вәғ 12:13

+ 6:3 Баш 15:5, Баш 22:17

+ 6:4 Мрк 12:29, Зәк 14:9

+ 6:5 Ҡнн 11:13, Маҫ 22:37, Мрк 12:30, Лк 10:27

+ 6:7 Ҡнн 4:9, Зәб 118:13

+ 6:8 Сығ 13:9, Сығ 13:16, Ҡнн 11:18

+ 6:9 Ҡнн 11:20

+ 6:10 Йуш 24:13

+ 6:13 4 Бат 17:36, Маҫ 4:10, Лк 4:8, Ҡнн 10:20, Йуш 2:12, Йер 4:2

+ 6:15 Сығ 20:5

+ 6:16 Сығ 17:2, Маҫ 4:7, Лк 4:12

+ 6:19 Сығ 23:28-30

+ 6:20 Сығ 12:26

+ 6:21 Сығ 20:2

+ 6:22 Зәб 134:8

+ 6:25 Ҡнн 24:13

+ 7:1 Сығ 23:23

+ 7:2 Иҫп 21:2, Ҡнн 3:6, Ҡнн 20:16-17, Йуш 6:20

+ 7:3 2 Кор 6:14, Сығ 34:15-16, Йуш 23:12-13, Хак 3:6, 3 Бат 11:2-4

+ 7:4 Ҡнн 6:15

+ 7:5 Сығ 23:24, Сығ 34:13

+ 7:6 1 Птр 2:9, Сығ 19:5-6

+ 7:7 1 Йыл 16:19

+ 7:8 Йер 31:3, Һош 11:1, Млх 1:2

+ 7:9 Сығ 20:6, Ҡнн 5:10

+ 7:10 Әйп 34:11, Ишғ 59:18, Нхм 1:2

+ 7:12 Баш 17:2, Баш 26:3

+ 7:14 Сығ 23:26

+ 7:15 Сығ 9:15, Сығ 15:26, Сығ 23:25

+ 7:16 Сығ 23:33

+ 7:19 Ҡнн 3:21, Йуш 10:25

+ 7:20 Сығ 23:28, Йуш 24:12

+ 7:21 Нөх 4:14

+ 7:22 Сығ 23:29

+ 7:24 Йуш 10:24, Йуш 11:12, Йуш 1:5

+ 7:25 Йуш 7:20-21

+ 8:2 Сығ 16:35, Ғам 2:10, Сығ 15:25

+ 8:3 Сығ 16:14-15, Сығ 16:31, Маҫ 4:4, Лк 4:4

+ 8:4 Ҡнн 29:5, Нөх 9:21

+ 8:5 Хик 3:12, Ғвр 12:7

+ 8:7 Ҡнн 11:11

+ 8:14 Хик 30:9, Зәб 77:11, Зәб 105:21, Һош 13:6

+ 8:15 Иҫп 21:6, Һош 13:5, Сығ 17:6, Иҫп 20:11

+ 8:16 Сығ 16:5, Сығ 16:31

+ 8:17 Хак 7:2

+ 8:20 Днл 9:11

+ 9:2 Иҫп 13:23, Ҡнн 1:28

+ 9:3 Сығ 20:5, Сығ 24:17, Ҡнн 4:24, Ғвр 12:29, Сығ 23:29-31

+ 9:4 Баш 15:16

+ 9:5 Баш 50:24

+ 9:6 4 Бат 17:14, 2 Йыл 30:8

+ 9:8 Сығ 32:4, Сығ 32:10

+ 9:9 Сығ 24:18, Маҫ 4:2

+ 9:10 Сығ 31:18

+ 9:12 Сығ 32:7-10

+ 9:14 Зәб 9:6, Иҫп 14:12

+ 9:18 Сығ 34:28, Сығ 32:11-14

+ 9:21 Сығ 32:20

+ 9:22 Сығ 17:7, Иҫп 11:3, Иҫп 11:34

+ 9:23 Иҫп 13:3, Иҫп 14:1

+ 9:26 Сығ 32:11-13

+ 9:28 Иҫп 14:16

+ 9:29 Нөх 1:10

• 10:1 Сығ 34:1-4

+ 10:1 Сығ 25:10

+ 10:2 Сығ 25:16, Сығ 25:21

+ 10:3 Сығ 37:1-9

+ 10:4 Сығ 20:1-17, Ҡнн 5:6-21, Сығ 34:28-29

+ 10:5 Сығ 40:20, 3 Бат 8:9

+ 10:6 Иҫп 33:30-31, Иҫп 20:28, Иҫп 33:38

+ 10:7 Иҫп 33:33

+ 10:8 Иҫп 8:14

+ 10:9 Иҫп 18:20

+ 10:10 Сығ 34:28

+ 10:11 Сығ 33:1

+ 10:12 Мих 6:8, Йуш 24:14, 1 Бат 12:24

+ 10:13 Ҡнн 5:33

+ 10:14 Сығ 9:29, Нөх 9:6

+ 10:15 Рим 11:28

* 10:16 Йөрәкте сөннәтләү – Алла ҡанунына буйһоноуҙы, үҙеңде Аллаға бағышлауҙы аңлата.

+ 10:16 Ҡнн 30:6, Йер 4:4, Рим 2:29, Сығ 32:9

+ 10:17 Йуш 22:22, Зәб 49:1, Зәб 135:2, Днл 2:47, Днл 11:36, 1 Тим 6:15, Асл 17:14, Асл 19:16, Ғмл 10:34, Рим 2:11, Глт 2:6, Эфс 6:9, Кол 3:25, 1 Птр 1:17, 2 Йыл 19:7

+ 10:18 Зәб 67:5, Зәб 145:9

+ 10:19 Сығ 22:21, Лев 19:34

+ 10:20 Ҡнн 6:13, Ҡнн 30:20

+ 10:22 Баш 46:27, Сығ 1:5, Баш 15:5, Баш 22:17

+ 11:4 Сығ 14:27-28

+ 11:5 Зәб 77:14-40

+ 11:6 Иҫп 16:31-33

+ 11:9 Баш 50:24, Сығ 3:8

+ 11:11 Ҡнн 8:7

+ 11:12 3 Бат 9:3

+ 11:13 Ҡнн 6:5, Йуш 22:5

+ 11:14 Лев 26:4, Йер 5:24, Йои 2:23

+ 11:15 Зәб 103:14

+ 11:17 3 Бат 8:35, 3 Бат 17:1, 2 Йыл 6:26

+ 11:18 Сығ 13:9, Сығ 13:16, Ҡнн 6:8

+ 11:19 Ҡнн 4:9

+ 11:20 Ҡнн 6:9

* 11:24 Көнбайыш диңгеҙ – хәҙерге Урта диңгеҙ.

+ 11:24 Йуш 1:3, Баш 15:18, Сығ 23:31, Иҫп 34:1-12, Йуш 1:4

+ 11:25 Ҡнн 7:24

+ 11:26 Ҡнн 30:1, Ҡнн 30:15

+ 11:27 Лев 26:1-13, Ҡнн 28:2-14

+ 11:28 Лев 26:14-45, Ҡнн 28:15-45

+ 11:29 Ҡнн 27:12-13, Йуш 8:33

+ 11:30 Баш 12:6

+ 12:2 4 Бат 16:4

+ 12:3 Сығ 23:24, Сығ 34:13, Ҡнн 7:5, Хак 2:2, 3 Бат 14:23

+ 12:5 3 Бат 18:29

+ 12:7 Ҡнн 27:7

+ 12:8 Хак 17:6, Хак 21:25

+ 12:9 Зәб 94:11

+ 12:10 Йуш 23:1

+ 12:11 3 Бат 8:29

+ 12:12 Иҫп 18:20, Ҡнн 10:9

+ 12:16 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13

+ 12:19 Ҡнн 14:27, Нөх 13:10

+ 12:23 Баш 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13

+ 12:30 4 Бат 17:15

+ 12:31 4 Бат 17:31, Йер 7:31, Йер 19:5

+ 12:32 Ҡнн 4:2, Асл 22:18

+ 13:1 Йер 23:25, Йер 23:32, Зәк 10:2

+ 13:2 Мрк 13:22, 2 Тес 2:9, Асл 13:13, Асл 16:14

+ 13:5 Ҡнн 18:20

+ 13:8 Хик 1:10

+ 13:9 Сығ 32:27-28, Ҡнн 17:7

+ 13:10 Ҡнн 17:5

+ 13:13 Хак 19:22, Хак 20:13, 1 Бат 2:12, 1 Бат 10:27, 1 Бат 25:17, 2 Бат 16:7, 2 Бат 20:1, 3 Бат 21:10, 3 Бат 21:13

+ 13:16 Йуш 8:28

+ 13:17 Йуш 7:20-21

+ 14:1 Маҫ 5:9, Ях 1:12, 1 Ях 3:1, 1 Ях 5:1, Рим 8:14, Лев 19:27-28, Лев 21:5

+ 14:2 Сығ 19:5

• 14:3 Лев 11

+ 14:21 Лев 7:24, Лев 11:39-40, Сығ 19:6, Сығ 23:19, Сығ 34:26

+ 14:22 Лев 27:30, Иҫп 18:21

+ 14:27 Ҡнн 12:19, Иҫп 18:20, Ҡнн 10:9

+ 14:28 Ҡнн 26:12

+ 15:1 Ҡнн 31:10, Нөх 10:31

+ 15:3 Ҡнн 23:20

+ 15:6 Ҡнн 28:12, 3 Бат 4:21, Ғөз 4:20

+ 15:8 Лев 25:35-36, Зәб 36:26, Маҫ 5:42, Яҡ 2:15, 1 Ях 3:17

+ 15:11 Маҫ 26:11

+ 15:12 Сығ 21:2

+ 15:17 Сығ 21:5-6

+ 15:19 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16

+ 15:21 Лев 22:20

+ 15:23 Лев 17:13, Ҡнн 12:23-24

• 16:1 Сығ 12:1-39, Сығ 13:3-10, Сығ 23:14-17, Лев 23:4-22, Лев 23:33-43, Иҫп 28:16-31, Иҫп 29:12-39

+ 16:3 Сығ 12:11

+ 16:4 Сығ 34:25

+ 16:9 Сығ 34:22

+ 16:12 Ҡнн 5:15

+ 16:13 Сығ 23:16

+ 16:18 Сығ 18:21, Ғөз 7:25, Иҫп 11:16, Ҡнн 1:16-17

+ 16:19 Сығ 23:2-3, Лев 19:15, Сығ 23:8, 1 Бат 8:3, Хик 17:8, Вәғ 7:7

+ 16:21 Сығ 34:13, Ҡнн 7:5

+ 17:1 Лев 22:20

+ 17:5 Ҡнн 13:10

+ 17:6 Иҫп 35:30, Ҡнн 19:15

+ 17:7 Ҡнн 13:9

+ 17:9 Ҡнн 19:17

+ 17:14 1 Бат 8:5

+ 17:15 1 Бат 9:16

+ 17:16 Йуш 11:6, 2 Бат 8:4, 1 Йыл 18:4, 3 Бат 10:28, 2 Йыл 1:16, 2 Йыл 9:28

+ 17:17 3 Бат 11:1-4, Нөх 13:26, Хик 31:3, 3 Бат 10:14, 3 Бат 10:27, 2 Йыл 1:15, 2 Йыл 9:27

+ 17:19 Йуш 1:8

+ 18:2 Иҫп 18:20, Ҡнн 10:9, Йуш 13:14

+ 18:3 Лев 7:30-34

+ 18:4 Иҫп 18:12

+ 18:6 Иҫп 35:2, Хак 17:7

+ 18:9 Лев 18:26-30, Ҡнн 12:29-31

+ 18:10 Лев 18:21, 4 Бат 16:3, 4 Бат 17:17, 4 Бат 23:10, 2 Йыл 33:6, Йер 32:35

+ 18:11 Сығ 22:18, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 18:15 Мрк 9:8, Ях 1:21, Ғмл 3:22, Ғмл 7:37

+ 18:16 Сығ 20:19, Ҡнн 5:27

+ 18:17 Ҡнн 5:28

+ 18:18 Ях 4:25

+ 18:20 Ҡнн 13:5, Йер 14:15, Йер 23:30, Зөл 13:8

• 19:1 Иҫп 35:9-34, Ҡнн 4:41-43, Йуш 20

+ 19:5 Сығ 21:13

+ 19:10 Хик 6:17

+ 19:11 Ҡнн 27:24

+ 19:13 Ҡнн 21:9

+ 19:14 Ҡнн 27:17, Әйп 24:2, Хик 22:28, Хик 23:10, Һош 5:10

+ 19:15 Иҫп 35:30, Ҡнн 17:6, Маҫ 18:16, 2 Кор 13:1, 1 Тим 5:19, Ғвр 10:28

+ 19:16 Сығ 20:16

+ 19:17 Ҡнн 17:9, Ҡнн 25:1

+ 19:19 Хик 19:5

+ 19:21 Сығ 21:23-25, Лев 24:19-20, Маҫ 5:38

+ 20:1 2 Йыл 13:12, 2 Йыл 20:15-17

+ 20:7 Ҡнн 24:5

+ 20:8 Хак 7:3

+ 20:14 Иҫп 31:7, Иҫп 31:9, Йуш 8:2

+ 20:17 Ҡнн 7:2, Йуш 10:40-41

+ 20:19 4 Бат 3:19

+ 21:3 Иҫп 19:2, 1 Бат 6:7

+ 21:5 Иҫп 6:22-27

+ 21:8 Юнс 1:14

+ 21:9 Ҡнн 19:13

+ 21:12 1 Кор 11:6

+ 21:15 Баш 29:30, Баш 29:33

+ 21:17 4 Бат 2:9

+ 21:18 Сығ 20:12, Ҡнн 5:16

+ 21:20 Хик 23:20-21

+ 21:22 Иҫп 25:4

+ 21:23 Йуш 8:29, Йуш 10:26-27, Ях 19:31, Глт 3:13

+ 22:1 Сығ 23:4

+ 22:6 Сығ 23:19, Лев 22:28

+ 22:9 Лев 19:19

+ 22:12 Иҫп 15:38

+ 22:22 Сығ 20:14, Лев 20:10, Ях 8:5

+ 22:29 Баш 34:8, Сығ 22:16-17, 2 Бат 13:1-22

+ 22:30 Лев 18:8, Ҡнн 27:20

+ 23:1 Лев 21:18-20, Ишғ 56:4-5

+ 23:3 Нөх 13:1-2, Һҡт 1:10

+ 23:4 Иҫп 22:5-6

+ 23:5 Иҫп 24:10, Хик 26:2

+ 23:7 Баш 25:24-26, Баш 36:8, Иҫп 20:14, Сығ 22:21, Сығ 23:9

+ 23:10 Лев 15:1-5

+ 23:14 Лев 26:12

+ 23:17 Лев 19:29, 3 Бат 14:24, 3 Бат 15:12, 3 Бат 22:46, 4 Бат 23:7, Һош 4:14

+ 23:20 Сығ 22:25, Ҡнн 15:3

+ 23:21 Иҫп 30:3, Вәғ 5:3

+ 23:25 Мрк 2:23, Рут 2:2

+ 24:1 Млх 2:16, Маҫ 5:31, Маҫ 19:7, Мрк 10:4

+ 24:4 Йер 3:1

+ 24:5 Ҡнн 20:7, Хик 5:18

+ 24:7 Сығ 21:16

+ 24:8 Лев 13:2

+ 24:9 Иҫп 12:10-15

+ 24:13 Сығ 22:26-27, Ҡнн 6:25, Зәб 111:9

+ 24:14 Лев 25:39

+ 24:15 Лев 19:13, Яҡ 5:4

+ 24:16 4 Бат 14:6, 2 Йыл 25:4, Йер 31:29-30, Зөл 18:20

+ 24:17 Сығ 22:21

+ 24:19 Лев 19:9, Лев 23:22, Рут 2:1-2

+ 25:1 Ҡнн 19:17

+ 25:3 2 Кор 11:24

+ 25:4 1 Кор 9:9, 1 Тим 5:18

+ 25:5 Маҫ 22:24, Мрк 12:19, Лк 20:28

+ 25:6 Баш 38:8, Рут 4:10

+ 25:9 Рут 4:7

+ 25:14 Лев 19:36

+ 25:17 Сығ 17:8

+ 25:19 1 Бат 15:2-8

+ 26:2 Сығ 23:19, Сығ 34:26, Лев 23:10

+ 26:5 Баш 46:27, Сығ 1:7

+ 26:6 Сығ 1:11, Сығ 1:14

+ 26:7 Сығ 2:23-25, Сығ 3:9

+ 26:8 Сығ 12:51

+ 26:9 Сығ 3:8

+ 26:12 Лев 27:30, Ҡнн 14:28-29

+ 26:14 Лев 7:20, Лев 21:1, Лев 21:11, Һош 9:4

+ 26:15 2 Йыл 30:27, Зәб 32:14, Ишғ 63:15, Сығ 3:8

+ 26:18 Сығ 19:5

+ 26:19 Ҡнн 28:1, Сығ 19:6

+ 27:2 Йуш 4:1-3

+ 27:5 Сығ 20:25, Йуш 8:30, 3 Бат 6:7

+ 27:7 Ҡнн 12:7

+ 27:8 Ишғ 8:1, Ишғ 30:8, Хав 2:2

+ 27:9 Ҡнн 26:18

+ 27:12 Ҡнн 11:29, Йуш 8:33

+ 27:15 Сығ 20:4-5, Сығ 34:17, Ҡнн 5:8

+ 27:16 Сығ 20:12, Сығ 21:17, Лев 19:3

+ 27:17 Ҡнн 19:14

+ 27:18 Лев 19:14

+ 27:19 Сығ 22:21-22

+ 27:20 Лев 18:8, Ҡнн 22:30

+ 27:21 Сығ 22:19, Лев 18:23

+ 27:22 Лев 18:9, 2 Бат 13:12

+ 27:23 Лев 18:17, Лев 20:14

+ 27:24 Ҡнн 19:11

+ 27:25 Сығ 23:7, Ҡнн 16:19

+ 27:26 Зәб 118:21, Йер 11:3, Глт 3:10

• 28:1 Лев 26:1-13, Ҡнн 11:13-15

+ 28:1 Ҡнн 26:19

+ 28:6 Зәб 120:7

+ 28:7 Сығ 23:27

+ 28:8 Лев 25:20-21

+ 28:9 Сығ 19:6

+ 28:12 Ҡнн 11:14, Ҡнн 15:6

• 28:15 Лев 26:14-45

+ 28:15 Днл 9:11, Зәк 1:6, Млх 2:2

+ 28:22 Лев 26:16, 3 Бат 8:37, 2 Йыл 6:28, Ғам 4:9, Хаг 2:17

+ 28:24 Йер 3:3, Ғам 4:7

+ 28:25 Йуш 7:4

+ 28:26 1 Бат 17:44, 1 Бат 17:46, Зәб 78:2, Йер 16:4, Йер 19:7, Йер 34:20, Ишғ 17:2, Йер 7:33

+ 28:27 Сығ 9:10

+ 28:29 Әйп 5:14, Әйп 12:25, Ишғ 59:10, Сеф 1:17

+ 28:30 Ҡнн 20:5-7, Йер 8:10, Ғам 5:11, Сеф 1:13

+ 28:32 2 Йыл 29:9

+ 28:33 Хак 6:4

+ 28:35 Әйп 2:7

+ 28:36 4 Бат 17:3-4, 4 Бат 24:15, 4 Бат 25:7, 2 Йыл 33:11, Ҡнн 4:28

+ 28:37 3 Бат 9:7, 2 Йыл 7:20, Йер 24:9, Зөл 5:15

+ 28:38 Мих 6:15, Хаг 1:6, Йои 1:4

+ 28:39 Сеф 1:13

+ 28:41 Һҡт 1:5

+ 28:47 Нөх 9:35

+ 28:48 Йер 27:2

+ 28:49 Ишғ 5:26, Йер 5:15, Йер 48:40, Йер 49:22, Зөл 17:3, Һош 8:1, Хав 1:8

+ 28:51 Нөх 9:37, Йер 5:17

+ 28:52 4 Бат 17:5, 4 Бат 25:1

+ 28:53 Лев 26:29, 4 Бат 6:29, Һҡт 4:10, Йер 19:9, Зөл 5:10

+ 28:57 4 Бат 6:29, Һҡт 4:10, Зөл 5:10

+ 28:60 Сығ 9:1-12

+ 28:62 Баш 15:5, Ҡнн 10:22

+ 28:63 Йер 32:41

+ 28:64 Лев 26:33, Ҡнн 4:27, Нөх 1:8, Йер 9:16, Зөл 12:15, Зәк 7:14

+ 28:67 Әйп 7:4

+ 28:68 Ҡнн 17:16, Һош 8:13, Һош 9:3

+ 29:1 Сығ 19:1-6

+ 29:4 Ишғ 6:9-10, Йер 5:21, Рим 11:8

+ 29:5 Ҡнн 8:4, Нөх 9:21

+ 29:6 Сығ 15:25, Сығ 16:4, Сығ 17:6

+ 29:7 Иҫп 21:21-35

+ 29:8 Иҫп 32:33

+ 29:9 3 Бат 2:3

+ 29:11 Йуш 9:21

+ 29:13 Сығ 6:7

+ 29:18 Ғвр 12:15

+ 29:20 Ҡнн 9:14, Зәб 9:6

+ 29:23 Хак 9:45, Баш 14:2, Баш 19:24, Ишғ 13:19, Һош 11:8, Сеф 2:9

+ 29:24 Лев 26:32, 3 Бат 9:8, 2 Йыл 7:21, Йер 22:8-9

+ 29:25 4 Бат 17:15

+ 29:27 Лев 26:14-39, Ҡнн 28:15-68, Зәк 5:3

+ 29:28 3 Бат 14:14

+ 29:29 Хик 25:2

+ 30:1 Ҡнн 11:26, Лев 26:40

+ 30:2 1 Бат 7:3, 3 Бат 8:48, Ишғ 55:7, Һош 6:1

+ 30:3 Йер 32:37, Зөл 34:13, Зөл 36:24

+ 30:4 Нөх 1:9

+ 30:6 Ҡнн 10:16, Йер 4:4, Йер 31:33

+ 30:7 Баш 12:3, Сығ 23:22

+ 30:12 Рим 10:6

+ 30:15 Ҡнн 11:26, Йер 21:8

+ 30:20 Ҡнн 10:20

+ 31:2 Ҡнн 34:7, Иҫп 20:12, Иҫп 27:12-13, Ҡнн 3:27

+ 31:3 Ҡнн 1:38

+ 31:4 Иҫп 21:21-35

+ 31:5 Ҡнн 7:2

+ 31:6 Йуш 1:5, 3 Бат 6:13

+ 31:7 Йуш 1:6

+ 31:10 Ҡнн 15:1, Сығ 23:16

+ 31:11 4 Бат 23:2, Нөх 8:3

+ 31:12 Йуш 8:33, Йуш 8:35

+ 31:14 Ҡнн 34:5, Иҫп 27:19

+ 31:15 Сығ 33:9, Иҫп 12:5

+ 31:16 Сығ 34:15, Хак 2:12-13, Хак 2:20, Йер 11:10

+ 31:17 Иҫп 14:42, Хак 6:13

+ 31:19 Ҡнн 32:1-43

+ 31:20 Сығ 3:8

+ 31:23 Йуш 1:6

+ 31:24 Йуш 24:25-26

+ 31:26 4 Бат 22:8, 2 Йыл 34:14

+ 31:29 Хак 2:12-13, Хак 2:19, 4 Бат 22:17, 2 Йыл 34:22

+ 32:1 Ишғ 1:2, Мих 1:2

+ 32:2 Ишғ 55:10-11, Зәб 71:6

+ 32:4 Маҫ 5:48, 2 Бат 22:31, Зәб 17:31, Әйп 34:10, Рим 9:14

+ 32:6 Йер 5:21, Ишғ 63:16, Ишғ 64:8, Ях 8:41, Ишғ 44:2, Ишғ 51:13

+ 32:7 Зәб 76:6, Әйп 8:8

* 32:8 Исраил улдары – традицион йәһүд тексында – «Исраил улдары», боронғо грек телендәге тәржемәлә һәм Үле диңгеҙ буйында табылған ҡайһы бер яҙмаларҙа – «Алланың фәрештәләре», «Алла улдары».

+ 32:8 Баш 11:8, Ғмл 17:26

+ 32:9 Сығ 19:5, Зәк 2:12

+ 32:10 Зәб 16:8, Зөл 16:5-6, Һош 13:5, Зәк 2:8

+ 32:11 Сығ 19:4, Ишғ 31:5

+ 32:13 Ишғ 58:14, Әйп 29:6

* 32:15 Йешурун – йәһүд телендә «намыҫлы» тигән мәғәнәлә; бында Исраилдың шиғри ҡушаматы булараҡ ҡулланыла.

+ 32:15 Нөх 9:25, Зәб 88:27, Зәб 94:1

+ 32:16 Хак 5:8, Зәб 77:58

+ 32:17 Зәб 105:37, 1 Кор 10:20

+ 32:18 Ишғ 17:10, Йер 2:32

+ 32:21 2 Йыл 13:9, Йер 5:7, Рим 10:19

+ 32:22 Йер 15:14, Йер 17:4

+ 32:23 Әйп 6:4, Зәб 7:13, Зәб 37:3, Һҡт 3:12, Зөл 5:16

+ 32:24 Лев 26:22, Йер 8:17, Зөл 5:17

+ 32:25 Һҡт 1:20, Зөл 7:15

+ 32:27 Зәб 12:5, Ишғ 10:13

+ 32:28 Ишғ 27:11, Йер 4:22

+ 32:30 Лев 26:8, Йуш 23:10, Хак 15:15

+ 32:31 1 Бат 2:2

+ 32:32 Баш 18:20

+ 32:33 Зәб 57:5-6

+ 32:35 Рим 12:19, Ғвр 10:30

+ 32:36 Зәб 134:14, Ғвр 10:30, 3 Бат 14:10, 3 Бат 21:21, 4 Бат 9:8, 4 Бат 14:26

+ 32:37 Хак 10:14, Йер 2:28

+ 32:39 Сығ 20:3, 1 Бат 2:6, 4 Бат 5:7, Әйп 5:18, Зәб 102:3, Зәб 146:3, Һош 6:1, Әйп 10:7, Ишғ 43:13

+ 32:41 Зәб 7:13, Ишғ 27:1, Ишғ 34:5, Ишғ 66:16, Зөл 21:3, Зөл 21:9-10, Ҡнн 32:41, Ишғ 1:24

+ 32:42 Йер 46:10

+ 32:43 Рим 15:10, Баш 4:10-12, Зәб 78:10, Асл 6:10, Асл 19:2

+ 32:46 Ҡнн 4:9

+ 32:47 Лев 18:5

+ 32:49 Иҫп 27:12

+ 32:50 Иҫп 33:38

+ 32:51 Иҫп 20:12, Иҫп 27:14

+ 32:52 Ҡнн 3:27

• 33:1 Баш 49:1-28

+ 33:1 Ғөз 3:2, Зәб 89:1

+ 33:2 Зәб 49:2, Зәб 79:2, Зәб 93:1, Хав 3:3, Днл 7:10, Зәк 14:5, Ғмл 7:53, Глт 3:19, Сығ 19:18

+ 33:4 Ях 1:17, Ях 7:19

+ 33:5 Ҡнн 32:15, Ишғ 44:2

+ 33:8 Сығ 17:7, Иҫп 20:13

+ 33:9 Сығ 32:26-29, Ҡнн 17:9-11, 2 Йыл 17:9, Ғөз 7:10, Сығ 30:7-8

+ 33:13 Баш 27:28

+ 33:15 Баш 49:26, Хав 3:6

+ 33:16 Сығ 3:2-4

+ 33:17 3 Бат 22:11, Баш 48:19

+ 33:19 Зәб 4:6

+ 33:20 1 Йыл 12:8

+ 33:21 Иҫп 32:1-5, Иҫп 32:16-19

+ 33:22 Йуш 19:47, Хак 18:27

+ 33:23 Йуш 19:32-39

+ 33:26 Ҡнн 32:15, Ҡнн 33:5, Ишғ 44:2, Сығ 15:11

+ 33:27 Зәб 54:20, Зәб 89:3, Зәб 92:2, Хав 1:12, Зәб 89:1, Зәб 90:9

+ 33:28 Иҫп 23:9

+ 33:29 2 Бат 7:23, Баш 15:1, Зәб 32:20, 2 Бат 22:45

+ 34:3 Хак 1:16, Хак 3:13, Баш 14:2, Баш 19:22, Баш 13:12

+ 34:4 Баш 12:7, Баш 50:24, Ҡнн 3:27

+ 34:6 Йһҙ 1:9

+ 34:7 Ҡнн 31:2

+ 34:8 Иҫп 20:29

+ 34:9 Иҫп 27:18, Иҫп 27:23, Ишғ 11:2

+ 34:10 Сығ 33:11

+ 1:1 Сығ 24:13, Иҫп 27:18-20, Ҡнн 1:38

+ 1:2 Ҡнн 34:5

+ 1:3 Ҡнн 11:24

* 1:4 Бөйөк диңгеҙ – йәғни Урта диңгеҙ.

+ 1:4 Баш 15:18, Иҫп 34:1-12, Ҡнн 11:24

+ 1:5 Ҡнн 7:24, Сығ 3:12, Хак 6:16, Ҡнн 31:5-8, Ғвр 13:5

+ 1:6 Ҡнн 31:6-7, Ҡнн 31:23

+ 1:7 Ҡнн 5:32

+ 1:8 Ҡнн 17:18-19, Зәб 1:2

+ 1:9 Ҡнн 1:21, Ҡнн 31:8

+ 1:10 Ҡнн 16:18

+ 1:14 Иҫп 32:17-26, Ҡнн 3:18

+ 1:15 Иҫп 32:29, Ҡнн 3:20, Йуш 22:1-9

+ 2:1 Маҫ 1:5, Яҡ 2:25, Ғвр 11:31

+ 2:5 2 Бат 17:18-20

+ 2:7 Хак 3:28, Хак 7:24

+ 2:9 Сығ 15:14-16, Сығ 23:27

+ 2:10 Сығ 14:21, Иҫп 21:21-35

+ 2:11 Ҡнн 4:39, 3 Бат 8:23

+ 2:12 Ҡнн 6:13

+ 2:14 Хак 1:24-25

+ 2:15 1 Бат 19:12, Ғмл 9:25

+ 3:1 Иҫп 25:1

+ 3:3 Ҡнн 31:9

+ 3:6 Лев 20:7, Иҫп 11:18

+ 3:10 Сығ 23:23

+ 3:11 Мих 4:13, Зәк 4:14, Зәк 6:5

+ 3:12 Иҫп 13:3

+ 3:13 Зәб 113:3

+ 3:15 1 Йыл 12:15

+ 3:16 Ҡнн 3:17

+ 3:17 Сығ 14:21, Сығ 14:29, 4 Бат 2:8

+ 4:3 Ҡнн 27:2, 3 Бат 18:31

+ 4:6 Баш 28:18, Баш 35:14, 1 Бат 7:12, Сығ 12:26

+ 4:12 Иҫп 32:17, Иҫп 32:20

+ 4:23 Сығ 14:21

+ 4:24 3 Бат 8:42-43

* 5:3 Ғаралоҫ – йәһүд телендә «сөннәтләү» тигән мәғәнәлә.

+ 5:4 Иҫп 14:29, Иҫп 26:64-65

+ 5:6 Иҫп 14:33-34, Сығ 3:8, Иҫп 14:23, Иҫп 14:28-29

+ 5:7 Иҫп 14:31, Ҡнн 1:39

* 5:9 Гилгал – йәһүд телендә был һүҙ яңғырашы менән «алып ташлау» тигән һүҙбәйләнешкә оҡшаш.

+ 5:9 Баш 34:14

+ 5:10 Сығ 12:6, Иҫп 9:5

+ 5:12 Сығ 16:35

+ 5:13 Иҫп 22:23

+ 5:15 Сығ 3:5

+ 6:4 Хак 7:16-18

+ 6:16 Лев 27:28, Ҡнн 20:17, Йуш 2:1-6

+ 6:17 Йуш 7:12

+ 6:19 Ғвр 11:30

+ 6:20 Ҡнн 7:2

+ 6:22 Ғвр 11:31

+ 6:24 Маҫ 1:5, Яҡ 2:25, Ғвр 11:32

+ 6:25 3 Бат 16:34

+ 7:1 Йуш 22:20, 1 Йыл 2:6-7

+ 7:4 Лев 26:17, Ҡнн 28:25

+ 7:6 Иҫп 14:5, 1 Бат 4:12, Нөх 9:1, Һҡт 2:10

+ 7:7 Сығ 5:22, 4 Бат 3:10

+ 7:9 Зәб 82:4

+ 7:12 Лев 26:37, Хак 2:14, Йуш 6:17

+ 7:14 1 Бат 10:19, 1 Бат 10:21

+ 7:17 Иҫп 26:19-20

+ 7:19 Ях 9:24

+ 7:20 2 Бат 12:13

+ 7:21 Баш 10:10, Баш 11:2, Ҡнн 7:25-26, Ҡнн 13:17

* 7:26 Ғахор – йәһүд телендә «бәлә-ҡаза» тигән мәғәнәлә.

+ 7:26 Йуш 7:26, 2 Бат 18:17

+ 8:1 Йуш 6:1

* 8:2 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 8:2 Йуш 6:20, Ҡнн 20:14

+ 8:4 Хак 20:29

+ 8:5 Йуш 7:4-5, Хак 20:32

+ 8:19 Хак 20:37

+ 8:22 Ҡнн 7:2

+ 8:23 1 Бат 15:8-9

+ 8:28 Ҡнн 13:16

+ 8:29 Йуш 10:26, Ҡнн 21:22-23, Йуш 7:26, 2 Бат 18:17

+ 8:30 Ҡнн 27:2, Ҡнн 27:5-6

+ 8:31 Сығ 20:25

+ 8:33 Ҡнн 11:29, Ҡнн 27:12-13

+ 8:34 Ҡнн 28

+ 8:35 Ҡнн 31:12

+ 9:2 Баш 14:1-3, Йуш 10:5, Йуш 11:5

+ 9:3 Йуш 6:20, Йуш 8:28

+ 9:6 Йуш 5:10

+ 9:9 Ҡнн 20:11, Ҡнн 20:15

+ 9:10 Иҫп 21:21-35

+ 9:14 Иҫп 27:21

+ 9:15 Йуш 11:19

+ 9:17 Йуш 18:25-28

+ 9:21 Ҡнн 29:11

+ 9:24 Ҡнн 7:1-2, Сығ 15:14

+ 9:25 Йер 26:14

+ 10:1 Йуш 6:20, Йуш 8:29, Йуш 9:15

+ 10:2 Ҡнн 11:25

+ 10:5 Баш 14:1-3, Йуш 9:2, Йуш 11:5

+ 10:8 Йуш 1:5, Йуш 21:44

+ 10:10 Хак 4:15, 1 Бат 7:10, Ишғ 28:21

+ 10:11 Сығ 9:23, Ишғ 30:30, Асл 11:19, Асл 16:21, 2 Бат 18:8

* 10:13 «Яшар» китабы – йәһүд телендәге мәғәнәһе – «Тәҡүәләр» китабы. Был китап йәһүд шиғриәте йыйынтығы булып, беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән булыуы ихтимал. «ІІ Батшалар» 1:18-се аятта ла ошо китапҡа һылтанма бар.

+ 10:13 Хав 3:11

+ 10:14 4 Бат 20:10-11, Ишғ 38:8

+ 10:24 Ҡнн 7:24

+ 10:25 Ҡнн 3:21, Ҡнн 7:19

+ 10:26 Йуш 8:29

+ 10:27 Ҡнн 21:22-23

+ 10:28 Йуш 6:20

+ 10:38 Йуш 15:15, Хак 1:11

+ 10:40 Ҡнн 20:16-17

+ 11:4 Хак 7:12, 1 Бат 13:5

+ 11:5 Баш 14:1-3, Йуш 9:1-2

+ 11:6 Ҡнн 17:16, 2 Бат 8:4, 1 Йыл 18:4

+ 11:12 Ҡнн 7:24, Ҡнн 20:16-17

+ 11:15 Сығ 34:11-12, Ҡнн 7:2

+ 11:19 Йуш 9:7, Йуш 9:15

+ 11:20 Сығ 4:21, Ҡнн 7:16, Ҡнн 20:16-17, 1 Бат 2:25

+ 11:21 Иҫп 13:23, Ҡнн 1:28, Ҡнн 2:10, Ҡнн 9:2

+ 11:22 1 Бат 17:4

+ 11:23 Иҫп 26:53, Йуш 14:15

+ 12:2 Иҫп 21:24

+ 12:4 Ҡнн 2:11, Ҡнн 3:11, Йуш 13:12, Иҫп 21:33-35

+ 12:6 Иҫп 32:33, Ҡнн 29:8

+ 13:3 Ҡнн 2:23

+ 13:5 3 Бат 15:18, Зәб 82:8, Зөл 27:9

+ 13:8 Иҫп 32:33, Ҡнн 3:12

+ 13:9 Ҡнн 2:35

+ 13:12 Йуш 12:4

+ 13:13 1 Йыл 2:23

+ 13:14 Ҡнн 18:1-2

+ 13:21 Иҫп 25:15, Иҫп 31:8

+ 13:22 Иҫп 31:16

+ 13:30 1 Йыл 2:23

+ 13:31 Иҫп 32:41

+ 13:33 Иҫп 18:20, Ҡнн 10:9

+ 14:1 Иҫп 34:17

+ 14:2 Иҫп 26:53-55, Иҫп 34:13

+ 14:3 Иҫп 18:20, Ҡнн 10:9

+ 14:4 Баш 48:5, Иҫп 35:2

+ 14:6 Иҫп 13:31, Иҫп 14:6

+ 14:8 Иҫп 13:32, Ҡнн 1:28

+ 14:9 Иҫп 14:6-9, Иҫп 14:24

+ 14:12 Иҫп 13:23, Ҡнн 1:28, Ҡнн 2:10, Ҡнн 9:2, Йуш 11:21

+ 14:15 Баш 23:2, Баш 35:27, Хак 1:10, Йуш 15:13, Йуш 11:23

+ 15:4 Иҫп 34:3-5

+ 15:6 Йуш 18:17

+ 15:13 Иҫп 13:31, Йуш 14:15, Йуш 21:11

+ 15:14 Иҫп 13:23, Хак 1:10, Хак 1:20

+ 15:15 Йуш 10:38, Хак 1:11

+ 15:16 Хак 1:12-15, 1 Бат 17:25

+ 15:19 Хак 1:10-15

+ 15:63 Хак 1:8, Хак 1:21, 2 Бат 5:6

+ 16:2 2 Бат 15:32, 2 Бат 17:5

+ 16:10 Хак 1:29, 3 Бат 9:16

+ 17:1 Баш 41:51, 1 Йыл 7:14, Иҫп 32:40

+ 17:2 Иҫп 26:30-32

+ 17:3 Иҫп 26:33, Иҫп 27:1-7, Иҫп 36:1-12

+ 17:12 Хак 1:27-28

+ 17:14 Баш 48:19

+ 17:16 Хак 1:19

+ 18:1 Хак 18:31

+ 18:7 Иҫп 18:20, Ҡнн 10:9, Йуш 13:8

+ 18:17 Йуш 15:6

+ 18:28 Йуш 9:17

+ 19:2 1 Йыл 4:28-33

+ 19:9 Баш 49:7

+ 19:16 Баш 49:13

+ 19:46 Хак 1:34

+ 19:47 Хак 18:27

+ 19:50 Йуш 24:30, Хак 2:9

• 20:1 Иҫп 35:6, Иҫп 35:9-34, Ҡнн 4:41-43, Ҡнн 19:1-13

+ 20:1 Сығ 21:13

• 21:1 Иҫп 35:1-8, 1 Йыл 6:54-81

+ 21:4 Сығ 6:16-19, Иҫп 3:17-20

+ 21:11 Йуш 14:15, Йуш 15:13

+ 21:43 Баш 13:15, Баш 15:18, Баш 26:3, Баш 28:13

+ 21:44 Йуш 10:8, Йуш 23:10

+ 21:45 3 Бат 8:56

+ 22:2 Иҫп 32:18-22, Ҡнн 3:20, Йуш 1:12-15

+ 22:4 Йуш 11:23

+ 22:5 Ҡнн 6:5, Ҡнн 6:17, Ҡнн 11:22

+ 22:7 Йуш 17:5

+ 22:8 Иҫп 31:27, 1 Бат 30:24

+ 22:13 Иҫп 25:7-13

+ 22:16 Ҡнн 13:12-15

+ 22:17 Иҫп 25:1-5

+ 22:20 Йуш 7:1, Йуш 7:5

+ 22:22 Ҡнн 10:17, 3 Бат 8:39

+ 22:31 Лев 26:11-12

+ 22:34 Баш 31:48

+ 23:1 Ҡнн 12:10

+ 23:3 Сығ 14:14

+ 23:4 Йуш 13:1-7

+ 23:5 Иҫп 33:53

+ 23:6 Ҡнн 5:32, Ҡнн 28:14

+ 23:7 Сығ 23:13

+ 23:8 Ҡнн 10:10

+ 23:9 Йуш 10:8, Йуш 21:44

+ 23:10 Лев 26:8, Ҡнн 32:30, Хак 15:15, Сығ 14:14

+ 23:12 Сығ 34:15-16, Ҡнн 7:3, Хак 2:21, Сығ 23:33, Ҡнн 7:4

+ 23:14 3 Бат 2:2, Йуш 21:45, 3 Бат 8:56

+ 23:15 Лев 26:14-39, Ҡнн 28:15-68

+ 24:2 Баш 11:27-32

+ 24:3 Баш 12:1-5, Баш 21:2-3

+ 24:4 Баш 25:24-26, Баш 36:8, Баш 46:5-7

+ 24:5 Сығ 3:10, Сығ 4:14, Сығ 7, Сығ 12:51

+ 24:6 Сығ 14:9

+ 24:7 Сығ 14:20, Сығ 14:28, Иҫп 14:33-34, Йуш 5:6

+ 24:9 Иҫп 22:5-6, Ҡнн 23:4

+ 24:10 Иҫп 24:10, Ҡнн 23:5

+ 24:11 Йуш 3:17, Йуш 6:1, Йуш 10:10, Йуш 11:8

+ 24:12 Иҫп 21:21-35, Зәб 43:4

+ 24:13 Ҡнн 6:10, Ҡнн 6:11

+ 24:14 Ҡнн 10:12, 1 Бат 12:24

+ 24:15 3 Бат 18:21

+ 24:19 Лев 19:2, Сығ 20:5

+ 24:20 1 Бат 12:25

+ 24:26 Ҡнн 31:24, Баш 35:4, Хак 9:6

+ 24:27 Баш 31:44-45

+ 24:28 Хак 2:6

• 24:29 Хак 2:7-9

+ 24:30 Йуш 19:50, Хак 2:9

+ 24:32 Баш 33:19, Баш 48:22, Баш 50:25

+ 1:1 Йуш 24:29, Хак 20:18

+ 1:5 1 Бат 11:8

+ 1:7 Лев 24:19

+ 1:8 Йуш 15:63, 2 Бат 5:6

+ 1:10 Йуш 14:15, Иҫп 13:23, Йуш 15:14

+ 1:11 Йуш 10:38, Йуш 15:15

+ 1:12 Иҫп 13:31, Йуш 15:13-19

* 1:16 Хөрмәләр ҡалаһы – йәғни Йерихо ҡалаһы.

+ 1:16 Иҫп 24:21, Иҫп 10:29-32

* 1:17 Хорма – йәһүд телендә «тулыһынса юҡ итеү» тигән мәғәнәлә.

+ 1:19 Йуш 17:16, Йуш 17:18

+ 1:20 Иҫп 14:24, Йуш 14:13, Хак 1:10, Иҫп 13:34, Ҡнн 2:10

+ 1:21 Йуш 15:63

+ 1:23 Баш 28:19

+ 1:24 Йуш 2:14

+ 1:27 Йуш 17:11-13

+ 1:29 Йуш 16:10, 3 Бат 9:16

+ 1:31 Йуш 19:24-30

+ 1:33 Йуш 19:32-39

+ 1:34 Йуш 19:46

+ 1:36 Иҫп 34:4, Йуш 15:3

+ 2:1 Баш 17:7

+ 2:2 Ҡнн 7:2, Ҡнн 12:3

+ 2:3 Сығ 23:33

* 2:5 Бохим – йәһүд телендә «илаусылар» тигән мәғәнәлә.

• 2:6 Йуш 24:28-31

+ 2:9 Йуш 19:50

+ 2:10 Әйп 18:21, Йер 9:3, 2 Тес 1:8

+ 2:11 Хак 3:7, Хак 4:1, Хак 6:1, Хак 10:6, Хак 13:1

+ 2:12 Ҡнн 31:16-17

+ 2:13 1 Бат 7:4

+ 2:14 Лев 26:37, Йуш 7:12

+ 2:15 Лев 26:14-46, Ҡнн 28:15-68

+ 2:17 Сығ 34:15, Ҡнн 31:16

+ 2:18 Сығ 2:23-25

+ 2:21 Йуш 23:12-13

+ 3:1 Йуш 13:2-6

+ 3:6 Сығ 34:16

+ 3:7 Хак 2:11

+ 3:9 4 Бат 13:5, Хак 1:13

+ 3:10 Иҫп 24:2, Хак 6:34, Хак 11:29, Хак 13:25, Хак 14:6, Хак 14:19, Хак 15:14

+ 3:15 Хак 20:16

+ 3:27 Хак 6:34, 1 Бат 13:3

+ 3:28 Йуш 2:7, Хак 7:24

+ 3:31 Хак 5:6, 1 Бат 13:19

+ 4:1 Хак 2:11

+ 4:2 Йуш 11:10, 1 Бат 12:9

+ 4:6 Йуш 19:37, Ғвр 11:32, Йер 46:18

+ 4:7 3 Бат 18:40

+ 4:11 Иҫп 10:29, Иҫп 24:21, Хак 1:16, Йуш 19:33

+ 4:15 Йуш 10:10

+ 5:4 Ҡнн 33:2, 2 Бат 22:8, Зәб 17:8, Зәб 67:9, Зәб 76:18, Зәб 96:4

+ 5:5 Сығ 19:18

+ 5:6 Хак 3:31, Хак 4:17

+ 5:8 Ҡнн 32:16, 1 Бат 13:19, 1 Бат 13:22

+ 5:12 Зәб 56:9

+ 5:14 Иҫп 32:39

+ 5:17 Йуш 13:24-28

+ 5:18 Хак 4:10

+ 5:19 Йуш 17:11

+ 5:21 Хак 4:7

+ 5:24 Хак 4:17

+ 5:25 Хак 4:19

+ 5:26 Хак 4:21

+ 5:31 Зәб 36:6

+ 6:1 Хак 2:11, Баш 25:1, Иҫп 25:17-18

+ 6:4 Лев 26:16, Ҡнн 28:31-33

+ 6:9 1 Бат 10:18

+ 6:11 Йуш 17:2

+ 6:13 Ҡнн 31:17

+ 6:15 1 Бат 9:21, 1 Бат 18:18

+ 6:16 Сығ 3:12, Йуш 1:5

+ 6:17 4 Бат 20:8, Зәб 85:17

+ 6:18 Баш 18:3-8

* 6:19 Эфа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

+ 6:20 Хак 13:19

+ 6:21 Лев 9:24, 3 Бат 18:38

+ 6:22 Баш 32:30

* 6:24 Йәһүә-Шалом – йәһүд телендә «Раббы – именлек ул» тигән мәғәнәлә.

+ 6:33 Йуш 17:16, Һош 1:5

+ 6:34 Иҫп 24:2, Хак 3:10, Хак 3:27, 1 Бат 13:3

+ 7:2 Ҡнн 8:17

+ 7:3 Ҡнн 20:8

+ 7:12 Йуш 11:4, 1 Бат 13:5

+ 7:16 1 Бат 11:11, Әйп 1:17

+ 7:18 Йуш 6:4

+ 7:22 1 Бат 14:20, 2 Йыл 20:22-23

+ 7:24 Йуш 2:7, Хак 3:28

+ 7:25 Зәб 82:12

+ 8:1 Хак 12:1

+ 8:3 Хик 15:1

+ 8:5 Баш 33:17

+ 8:6 1 Бат 25:11

+ 8:8 Баш 32:30

+ 8:11 Иҫп 32:35, Иҫп 32:42

+ 8:17 3 Бат 12:25

+ 8:21 Зәб 82:12, Ишғ 3:18

+ 8:22 1 Бат 8:5

+ 8:24 Сығ 32:1-4, Баш 25:12-18

* 8:27 Эфод – Алланан кәңәш һорағанда ҡулланыла торған әйбер.

+ 8:27 Ҡнн 7:16

+ 8:31 Хак 9:1

+ 9:4 Хак 8:33

+ 9:5 4 Бат 11:1

+ 9:6 Баш 35:4, Йуш 24:26, 3 Бат 12:1

+ 9:7 Ҡнн 11:29, Ҡнн 27:12, Йуш 8:33

+ 9:8 4 Бат 14:9

+ 9:13 Зәб 103:15

+ 9:15 Зөл 31:3

+ 9:21 Иҫп 21:16

+ 9:23 1 Бат 16:14

* 9:25 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 9:28 Баш 34

+ 9:29 2 Бат 15:4

* 9:37 Ер кендеге – моғайын, был Геризим тауына һәм ундағы изге урынға ҡарайҙыр.

+ 9:45 3 Бат 12:25, Ҡнн 29:29

+ 9:48 Зәб 67:15

+ 9:53 2 Бат 11:21

+ 9:54 1 Бат 31:4

+ 10:4 Ҡнн 3:14

+ 10:6 Хак 2:11, 3 Бат 11:5, 2 Бат 23:13

+ 10:10 1 Бат 7:6

+ 10:14 Ҡнн 32:37

+ 11:1 Ғвр 11:32

+ 11:3 2 Бат 10:6, 2 Бат 10:8, 1 Бат 22:2

+ 11:8 Хак 10:18

+ 11:10 Йер 42:5

+ 11:13 Иҫп 21:24-26

+ 11:15 Ҡнн 2:9, Ҡнн 2:19

+ 11:16 Иҫп 13:27, Иҫп 14:25

+ 11:17 Иҫп 20:14-21, Ҡнн 1:46

+ 11:18 Иҫп 21:4, Иҫп 21:13

+ 11:20 Иҫп 21:21-23, Ҡнн 2:26-37

+ 11:24 Иҫп 21:29

+ 11:25 Иҫп 22:2, Мих 6:5

+ 11:27 Баш 16:5

+ 11:29 Иҫп 24:2, Хак 3:10

+ 11:30 Баш 28:20

+ 11:31 Иҫп 21:2

+ 11:33 Зөл 27:17

+ 11:35 Лев 5:4, Иҫп 30:3

+ 12:1 Хак 8:1

+ 13:1 Хак 2:11

+ 13:2 Йуш 19:41

+ 13:3 Хак 6:12, Лк 1:28, Лк 1:31

+ 13:5 Иҫп 6:1-21, 1 Бат 1:11

+ 13:15 Хак 6:18

+ 13:18 Баш 32:29

+ 13:19 Хак 6:20

+ 13:22 Баш 32:30

+ 13:24 1 Бат 2:21

+ 13:25 Иҫп 24:2, Хак 3:10

+ 14:1 Йуш 15:10, Йуш 19:43, Баш 38:12

+ 14:2 Баш 34:4

+ 14:3 Баш 24:3, Баш 24:4

+ 14:6 Иҫп 24:2, Хак 3:10

+ 14:12 Баш 29:27

+ 14:15 Хак 16:5

+ 14:16 Хак 16:15

+ 14:19 Иҫп 24:2, Хак 3:10

+ 15:14 Иҫп 24:2, Хак 3:10

+ 15:15 Иҫп 6:6, Ҡнн 32:30, Йуш 23:10

* 15:17 Рамаҫ-Лехи – йәһүд телендә «яңаҡ һөйәге ҡалҡыулығы» тигән мәғәнәлә.

* 15:19 Ғейн-Һаҡҡоре – йәһүд телендә «ялбарыусы инеше» тигән мәғәнәлә.

+ 16:1 Йуш 15:47

+ 16:5 Хак 14:15

+ 16:11 Хак 15:13

+ 16:15 Хак 14:16

+ 16:17 Иҫп 6:2, Иҫп 6:5, Хак 13:5

+ 16:23 1 Бат 5:2, 1 Йыл 10:10

+ 17:2 Лев 5:1

+ 17:3 Сығ 20:4

+ 17:4 Ишғ 46:6

+ 17:5 3 Бат 13:33

+ 17:6 Ҡнн 12:8, Хак 18:1, Хак 19:1, Хак 21:25

+ 17:7 Рут 1:1, 1 Бат 17:12, Мих 5:2, Маҫ 2:1

+ 18:1 Хак 17:6, Хак 19:1, Хак 21:25, Хак 1:34-36

+ 18:2 Хак 13:25, Хак 16:31

+ 18:5 Иҫп 27:21, Һош 4:12

+ 18:7 Йуш 19:47

* 18:12 Махане-Дан – йәһүд телендә «Дан тупламы» тигән мәғәнәлә.

+ 18:12 Йуш 15:60

+ 18:24 Баш 31:30

+ 18:27 Баш 49:17, Йуш 19:47

+ 18:28 2 Бат 10:6

+ 18:30 Сығ 2:22, Сығ 18:3, 4 Бат 17:6

+ 18:31 Йуш 18:1

+ 19:1 Хак 17:6, Хак 18:1, Хак 21:25

+ 19:10 Йуш 15:8, Йуш 15:63, Йуш 18:28

+ 19:20 Баш 19:2, Әйп 31:32

+ 19:22 Ҡнн 13:13, Баш 19:5-9

+ 19:29 1 Бат 11:7

+ 20:1 1 Бат 3:20, 2 Бат 3:10, 2 Бат 24:2, 1 Бат 7:5, 1 Бат 11:7

+ 20:6 Баш 34:7

+ 20:13 Ҡнн 13:13

+ 20:15 Иҫп 1:37, Иҫп 26:41

+ 20:16 Хак 3:15

+ 20:17 1 Бат 11:8, 2 Бат 24:9

+ 20:18 Хак 1:1-2

+ 20:21 Баш 49:27

+ 20:27 Сығ 6:15, Иҫп 25:7-13, Йуш 22:13

+ 20:29 Йуш 8:4

+ 20:32 Йуш 8:5

+ 20:37 Йуш 8:19

+ 20:45 Йуш 15:32

+ 21:1 Хак 20:1

+ 21:6 1 Бат 9:21

+ 21:8 1 Бат 11:1

+ 21:11 Иҫп 31:17

+ 21:12 Йуш 18:1

+ 21:13 Хак 20:47, Ҡнн 20:10

+ 21:21 Сығ 15:20, Хак 11:34

+ 21:25 Ҡнн 12:8, Хак 17:6, Хак 18:1, Хак 19:1

+ 1:1 Хак 2:16

+ 1:13 Әйп 19:21

+ 1:15 Иҫп 21:29

+ 1:17 2 Бат 15:21, 1 Бат 3:17, 1 Бат 25:22, 2 Бат 19:13, 3 Бат 2:23

* 1:20 Ноғоми; Мара – Ноғоми – йәһүд телендә «яғымлы», Мара «әсе» тигән мәғәнәлә.

+ 1:22 2 Бат 21:9

+ 2:1 Лев 19:9, Ҡнн 24:19

+ 2:4 Зәб 128:8

+ 2:10 1 Бат 25:23

+ 2:12 Зәб 16:8, 1 Бат 24:20

+ 2:13 1 Бат 1:18

+ 2:15 Лев 19:10, Лев 23:22, Ҡнн 24:19

* 2:17 Эфа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

+ 3:9 Зөл 16:8

+ 3:11 Хик 31:10

+ 4:1 2 Бат 15:2, 2 Бат 18:4, 2 Бат 19:8

+ 4:4 Лев 25:25, Иҫп 27:11, Йер 35:4

+ 4:5 Ҡнн 25:5

+ 4:7 Ҡнн 25:9

+ 4:10 Ҡнн 25:6

+ 4:11 Баш 29:31, Рут 1:2

+ 4:12 Баш 38:27-29, 1 Йыл 2:4-12

+ 4:13 Баш 29:31

+ 4:15 1 Бат 1:8

• 4:18 1 Йыл 2:4-15, Маҫ 1:3-6

+ 4:18 Баш 38:29

+ 4:20 Иҫп 1:7

* 1:1 Рамаҫаим-Суфим – был ҡаланың исеме «Рама» булараҡ та осрай. 19-сы аятты ҡарағыҙ.

+ 1:3 Сығ 23:15, Ҡнн 12:5-7

+ 1:4 Ҡнн 12:17-18

+ 1:8 Рут 4:15

+ 1:9 1 Бат 12:7, 1 Бат 15:20

+ 1:11 Баш 28:20

+ 1:18 Рут 2:13

* 1:20 Шемуил – йәһүд телендә «Алла исеме» йәки «Алланан һорап алынған» тигән мәғәнәлә.

* 1:24 Эфа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

+ 2:1 Лк 1:46-55, Зәб 33:3

+ 2:2 Сығ 15:11, Ҡнн 32:31

+ 2:4 Зәб 36:15, Зәб 75:4

+ 2:5 Зәб 67:7, Зәб 112:9, Ишғ 54:1, Йер 15:9

+ 2:6 Ҡнн 32:39

+ 2:7 Әйп 5:11, Зәб 74:8

+ 2:8 Зәб 106:41, Зәб 112:7, Әйп 36:7, Зәб 112:7-8, Әйп 38:6, Хик 8:29, Зәб 23:2, Зәб 101:26, Зәб 103:5

+ 2:9 Зәб 90:11, Хик 2:8, Хик 4:19, Йер 23:12

+ 2:10 1 Бат 7:10, Зәб 17:14, Зәб 95:13

+ 2:12 Ҡнн 13:13

+ 2:16 Лев 3:16-17, Лев 7:25

* 2:18 Эфод – Аллаға хеҙмәт иткәндә кейелә торған кейем.

+ 2:21 Хак 13:24

+ 2:22 Сығ 38:8

+ 2:25 Йуш 11:20

+ 2:26 Лк 2:52

+ 2:27 3 Бат 13:1, Сығ 4:14, Сығ 4:27

+ 2:28 Сығ 28:1, Иҫп 18:8-19

+ 2:30 Сығ 27:21, Хик 4:8, Йер 8:9-10

+ 2:31 3 Бат 2:27

+ 2:34 1 Бат 4:11

+ 2:35 3 Бат 2:35

+ 3:1 Зәб 73:9, Хик 29:18, Ғам 8:11

+ 3:11 4 Бат 21:12, Йер 19:3

+ 3:17 Рут 1:17

+ 3:18 2 Бат 10:12, 2 Бат 15:26

+ 3:19 1 Бат 9:6

+ 3:20 Хак 20:1

+ 4:3 Йуш 18:1

+ 4:4 Сығ 25:22

+ 4:9 Хак 13:1

+ 4:11 1 Бат 2:34

+ 4:12 Йуш 7:6, Нөх 9:1

+ 4:15 3 Бат 14:4

+ 4:20 Баш 35:17

* 4:21 Ихавод – йәһүд телендә «даны юҡ» тигән мәғәнәлә.

+ 4:22 Зәб 77:61

+ 5:1 Йуш 13:3

+ 5:2 Хак 16:23

+ 5:3 Ишғ 46:1

+ 5:4 Ишғ 21:9, Йер 50:2, Мих 1:7

+ 5:5 Сеф 1:9

+ 6:3 Лев 5:15, Лев 5:16

+ 6:6 Сығ 8:15, Сығ 8:32, Сығ 12:31

+ 6:7 Иҫп 19:2, Ҡнн 21:3

+ 6:17 Йуш 13:3

* 6:19 …етмеш кешене… – боронғо грек телендәге тәржемәлә шулай. Йәһүд телендәге төп нөсхәлә: «илле мең етмеш кешене».

+ 6:19 Сығ 19:21, Иҫп 4:20

+ 6:21 Йуш 18:14

+ 7:1 2 Бат 6:3, 1 Йыл 13:7

+ 7:3 Ҡнн 30:1-10, 3 Бат 8:48, Ишғ 55:7, Һош 6:1, Йои 2:12

* 7:4 Бәғел; Ғаштареҫ – Бәғел – ҡәнғәниҙәрҙә ямғыр яуҙырыусы, ерҙе уңдырышлы итеүсе илаһ; Ғаштареҫ – ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

+ 7:4 Хак 2:13

+ 7:5 Хак 20:1

+ 7:6 2 Бат 14:14, 2 Бат 23:16, Һҡт 2:19, Хак 10:10

+ 7:9 Зәб 98:6

+ 7:10 1 Бат 2:10, Йуш 10:10, Зәб 17:15

* 7:12 Әвән-Ғезәр – йәһүд телендә «ярҙам ташы» тигән мәғәнәлә.

+ 7:12 Баш 28:18, Баш 35:14, Йуш 4:1-10

+ 8:3 Сығ 23:8, Ҡнн 16:19

+ 8:5 Ҡнн 17:14, Хак 8:5

+ 8:11 Ҡнн 17:16-20, 1 Бат 14:52

+ 8:14 3 Бат 21:1-16

+ 8:18 Хик 1:28, Ишғ 1:15, Мих 3:4

+ 9:1 1 Бат 14:51, 1 Йыл 8:33, 1 Йыл 9:39

+ 9:4 4 Бат 4:42

+ 9:6 1 Бат 3:19

* 9:8 Шекел – 12 г.

+ 9:12 3 Бат 3:2

+ 9:16 Сығ 2:24-25, Сығ 3:9

+ 9:21 Хак 20:46, Хак 21:6, Хак 6:15

+ 10:1 1 Бат 9:16, 1 Бат 16:13, 2 Бат 2:4, 3 Бат 1:34, 4 Бат 9:3

+ 10:2 Баш 35:19

+ 10:10 Иҫп 24:2

+ 10:12 1 Бат 19:24

+ 10:18 Хак 6:9

+ 10:19 Йуш 7:14

+ 10:24 2 Бат 16:16, 3 Бат 1:25, 3 Бат 1:31, 3 Бат 1:39, 4 Бат 11:12, 2 Йыл 23:11

+ 10:25 Ҡнн 17:14-20

+ 10:27 Ҡнн 13:13

+ 11:1 Хак 21:8, 1 Бат 31:11-13

+ 11:2 Зәк 11:17

+ 11:4 Хак 2:4, Хак 21:2

+ 11:6 Иҫп 24:2, 1 Бат 10:10

+ 11:7 Хак 19:29, Хак 20:1

+ 11:8 Хак 1:5, Хак 20:17, 1 Бат 15:4, 2 Бат 24:9

+ 11:11 Хак 7:16

+ 11:14 1 Бат 10:8

+ 12:1 1 Бат 8:5, 1 Бат 10:24

+ 12:3 Ҡнн 16:19, Иҫп 16:15

+ 12:8 Баш 46:6-7, Сығ 2:23, Сығ 12:36, Сығ 12:51

+ 12:9 Хак 3:12, Хак 4:2, Хак 10:7, Хак 13:1

+ 12:10 Хак 10:10

* 12:11 Барак – боронғо грек телендәге тәржемәлә шулай; йәһүд телендәге төп нөсхәлә иһә: «Бедан».

+ 12:11 Хак 6:32, Хак 11:1, 1 Бат 7:10

+ 12:12 1 Бат 11:1, 1 Бат 8:19

+ 12:15 Лев 26:14-15, Ҡнн 28:15

+ 12:21 Ҡнн 11:16, 1 Кор 8:4

+ 12:22 Зәб 93:14, Рим 11:2

+ 12:23 3 Бат 8:36, 2 Йыл 6:27

+ 12:24 Ҡнн 10:12, Йуш 24:14

+ 12:25 Йуш 24:20

+ 13:3 Хак 3:27, Хак 6:34

+ 13:5 Йуш 11:4, Хак 7:12

+ 13:6 Хак 6:2, Әйп 30:6

+ 13:8 1 Бат 10:8

+ 13:13 2 Бат 24:10, 1 Йыл 21:8

+ 13:14 Зәб 88:20-21, Ғмл 13:22

+ 14:3 Сығ 28:6, 1 Бат 2:18, 1 Бат 22:1, 1 Бат 1:3

+ 14:6 Хак 7:4, Хак 7:7

+ 14:11 1 Бат 13:6

+ 14:18 Иҫп 27:21

* 14:19 …ҡулды төшөрөү… – Аллаға мөрәжәғәт итеүҙе туҡтатыу.

+ 14:20 Хак 7:22, 2 Йыл 20:22-23

+ 14:29 Лев 5:4

+ 14:31 Йуш 10:12

+ 14:33 Баш 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Ҡнн 12:23-24

+ 14:37 1 Бат 28:6

+ 14:42 Юнс 1:7

+ 14:45 2 Бат 14:11, 3 Бат 1:52, Лк 21:18, Ғмл 27:34

+ 14:47 2 Бат 8:3, 2 Бат 10:6

+ 14:48 1 Бат 15:3, 1 Бат 15:7

+ 14:49 1 Бат 31:2, 1 Йыл 8:33, 1 Йыл 9:39, 1 Йыл 10:1, 1 Бат 18:17-28, 1 Бат 19:11-17, 2 Бат 3:13-16, 2 Бат 6:16-23

+ 14:50 2 Бат 2:8

+ 14:51 1 Бат 9:1, 1 Йыл 8:33, 1 Йыл 9:39

+ 14:52 1 Бат 8:11

+ 15:1 1 Бат 9:16, 1 Бат 10:1

+ 15:2 Сығ 17:8-16, Ҡнн 25:17-19

+ 15:4 1 Бат 11:8

+ 15:6 Иҫп 24:21, Хак 1:16

+ 15:7 Баш 2:11, Баш 25:18

+ 15:8 Йуш 8:23, Сығ 17:14, Иҫп 24:7

+ 15:10 Баш 6:6

+ 15:12 Йуш 15:55

+ 15:22 Вәғ 4:17, Зәб 39:7-8, Зәб 49:8-14, Хик 21:3, Ишғ 1:11-17, Йер 7:22-23, Мих 6:6-8, Ғвр 10:6

+ 15:23 1 Бат 13:14

+ 15:27 3 Бат 11:30-31

+ 15:28 1 Бат 13:14, 1 Бат 28:17

+ 15:29 Иҫп 23:19, Тит 1:2

+ 15:35 1 Бат 19:24

+ 16:1 1 Бат 9:16, 1 Бат 10:1

+ 16:5 Әйп 1:5

+ 16:6 1 Бат 17:13, 1 Йыл 2:13-15, 2 Йыл 11:19

+ 16:7 3 Бат 8:39, Хик 21:2, Йер 11:20

+ 16:9 2 Бат 13:3, 2 Бат 21:21, 1 Йыл 2:13, 1 Йыл 20:7

+ 16:13 1 Бат 10:1, Иҫп 24:2

+ 16:14 Хак 9:23

+ 16:17 4 Бат 3:15

+ 17:1 Йуш 15:35

* 17:4 Алты терһәк тә бер ҡарыш – яҡынса 3 метр (бер терһәк – 44,5 см).

+ 17:4 Йуш 11:22

+ 17:7 2 Бат 21:19, 1 Йыл 20:5

+ 17:8 1 Бат 8:17

+ 17:13 1 Бат 16:6-10, 1 Йыл 2:13-15

+ 17:18 Баш 37:14

+ 17:25 Йуш 15:16, 1 Бат 18:17-19

+ 17:44 Ҡнн 28:26

+ 17:45 Зәб 19:8

+ 17:46 3 Бат 18:36

+ 17:47 Зәб 43:7, 2 Йыл 20:15, Һош 1:7

+ 17:50 2 Бат 23:21

+ 17:52 Йуш 15:36

+ 17:54 2 Бат 5:6

+ 17:55 1 Бат 14:51, 2 Бат 2:8

+ 18:1 1 Бат 20:17, 2 Бат 1:26

+ 18:6 Сығ 15:20

+ 18:7 1 Бат 21:11, 1 Бат 29:5

+ 18:10 1 Бат 16:14

+ 18:14 2 Бат 7:9

+ 18:17 1 Бат 14:49, 1 Бат 17:25, 1 Бат 25:28

+ 18:18 Хак 6:15, 1 Бат 9:21, 2 Бат 7:18

+ 18:19 2 Бат 21:8

+ 18:25 Баш 34:12, 2 Бат 3:14

+ 19:5 1 Бат 17:48-49

+ 19:9 1 Бат 16:14, 1 Бат 18:10

+ 19:11 Зәб 58:1, 1 Бат 14:49, 1 Бат 18:20-28, 2 Бат 6:16-23

+ 19:12 Йуш 2:15, Ғмл 9:25

+ 19:18 1 Бат 7:17

+ 19:20 Иҫп 11:25, Иҫп 24:2

+ 19:23 Иҫп 24:2

+ 19:24 Ишғ 20:2, 1 Бат 10:11-12

+ 20:1 1 Бат 7:17

+ 20:8 2 Бат 14:32

+ 20:15 2 Бат 9:1, 2 Бат 21:7

+ 20:17 Лев 19:18, 1 Бат 18:1, 2 Бат 1:26

+ 20:25 1 Бат 14:50-51

+ 20:26 Лев 7:21, Лев 11:24-28, Лев 15:1-4

+ 21:1 Ишғ 10:32

+ 21:6 Лев 24:9, Маҫ 12:3, Мрк 2:25, Лк 6:3

+ 21:7 1 Бат 22:9, Зәб 51:2

+ 21:9 Сығ 28:6, 1 Бат 2:18, 1 Бат 17:51

+ 21:10 1 Бат 27:2, 3 Бат 2:39

+ 21:11 1 Бат 18:7, 1 Бат 29:5

+ 21:13 Зәб 33:1

+ 22:1 2 Бат 23:13, 1 Йыл 11:15, Зәб 56:1, Зәб 141:1

+ 22:2 Хак 11:3

+ 22:5 2 Бат 24:11, 1 Йыл 21:9, 1 Йыл 29:29

* 22:8 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 22:8 1 Бат 18:3

+ 22:9 1 Бат 21:7, Зәб 51:2

+ 22:10 1 Бат 21:6, 1 Бат 21:9

+ 22:18 Сығ 28:6, 1 Бат 2:18

+ 22:20 1 Бат 23:6

+ 22:23 3 Бат 2:26

+ 23:1 Йуш 15:44

+ 23:6 1 Бат 22:20, Сығ 28:6, 1 Бат 2:18

+ 23:9 1 Бат 30:7

+ 23:13 1 Бат 22:2, 1 Бат 25:13, 1 Бат 27:2

+ 23:14 Йуш 15:24, Зәб 62:1

+ 23:17 1 Бат 24:21

+ 23:18 1 Бат 18:3, 1 Бат 20:8

+ 23:19 1 Бат 26:1, Зәб 53:1-2

+ 23:24 Йуш 15:55

* 23:28 Сәлеғ-Һаммахлеҡот – йәһүд телендә «айырып тороусы ҡая» тигән мәғәнәлә.

• 24:1 1 Бат 26

+ 24:1 Йуш 15:62

+ 24:6 2 Бат 24:10

+ 24:7 1 Бат 26:9, 2 Бат 1:14

+ 24:8 Зәб 7:5

+ 24:12 Зәб 58:4

+ 24:13 Баш 16:5

+ 24:20 Рут 2:12

+ 24:21 1 Бат 23:17

+ 25:1 1 Бат 7:17, Баш 21:21, Иҫп 10:2

+ 25:3 Иҫп 13:31, Йуш 14:14, 1 Йыл 2:18-24

+ 25:11 Хак 8:6, Ишғ 32:6

+ 25:17 Ҡнн 13:13

* 25:18 Сеа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, 7,3 л.

+ 25:22 1 Бат 3:17

+ 25:23 Рут 2:10

+ 25:24 2 Бат 14:9

* 25:25 Навал – йәһүд телендә «ахмаҡ» тигән мәғәнәлә.

+ 25:26 2 Бат 18:32, Днл 4:16

+ 25:28 1 Бат 18:17

+ 25:43 1 Бат 27:3, 1 Бат 30:5, 2 Бат 2:2, 2 Бат 3:2, 1 Йыл 3:1

+ 25:44 2 Бат 3:14-15

• 26:1 1 Бат 24:1-22

+ 26:1 1 Бат 23:19, Зәб 53:1-2

+ 26:2 Йуш 15:24, Зәб 62:1

+ 26:5 1 Бат 14:50, 1 Бат 17:55

+ 26:6 2 Бат 2:18

+ 26:9 1 Бат 24:7, Зәб 7:5

+ 26:10 1 Бат 31:6

+ 26:12 Баш 2:21, Баш 15:12

+ 26:21 1 Бат 15:24

+ 26:23 2 Бат 22:21, Зәб 17:21

+ 27:2 1 Бат 23:13, 1 Бат 21:10, 3 Бат 2:39

+ 27:3 1 Бат 25:43

+ 27:6 Йуш 15:31

+ 27:8 Йуш 13:2, 1 Бат 15:7

+ 27:10 Йуш 15:31-32, Хак 1:16, 1 Бат 30:29

+ 28:3 1 Бат 25:1, Сығ 22:18, Лев 19:31, Ҡнн 18:10-12

+ 28:4 Йуш 19:17, 1 Бат 31:1

+ 28:6 1 Бат 14:37, 2 Бат 22:42, Зәб 17:42

+ 28:7 Йуш 17:11

+ 28:14 1 Бат 2:19, 1 Бат 15:27

+ 28:15 1 Бат 18:12

+ 28:17 1 Бат 15:28

+ 28:18 1 Бат 15:29

+ 28:19 1 Бат 31:2, 1 Бат 31:4

+ 29:5 1 Бат 18:7, 1 Бат 21:11

+ 29:9 2 Бат 14:17, 2 Бат 14:20, 2 Бат 19:27, Глт 4:14

+ 30:1 1 Бат 27:6-7

+ 30:5 1 Бат 25:43

+ 30:7 1 Бат 22:20, 1 Бат 23:6, Сығ 28:6, 1 Бат 2:18, 1 Бат 23:9

+ 30:9 1 Бат 23:13

+ 30:14 2 Бат 8:18, 2 Бат 15:18, 2 Бат 20:7, 2 Бат 20:23, 3 Бат 1:38, 1 Йыл 18:17, Йуш 14:14, 1 Бат 27:10, 1 Йыл 2:18-24

+ 30:15 Ҡнн 23:15-16

+ 30:17 1 Йыл 4:43

+ 30:24 Иҫп 31:27, Йуш 22:8

+ 30:29 Хак 1:16, 1 Бат 27:10

• 31:1 1 Йыл 10:1-12

+ 31:1 1 Бат 28:4

+ 31:2 1 Бат 14:49, 1 Йыл 8:33, 1 Йыл 9:39, 1 Йыл 10:1

+ 31:4 Хак 9:54, 2 Бат 1:10

+ 31:9 2 Бат 1:20

+ 31:10 Хак 2:13, Йуш 17:11

+ 31:11 1 Бат 11:1-11, 2 Бат 21:10

+ 31:12 2 Бат 21:12, 2 Йыл 16:14, 2 Йыл 21:19

+ 1:1 1 Бат 31:4, 1 Бат 30:17-20

+ 1:6 1 Бат 31:1-4, 1 Йыл 10:1-6

+ 1:9 Хак 9:54

+ 1:11 2 Бат 13:31

+ 1:14 1 Бат 24:7

* 1:18 «Яшар» китабы – йәһүд телендәге мәғәнәһе – «Тәҡүәләр» китабы. Был китап йәһүд шиғриәте йыйынтығы булып, беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәүе ихтимал. «Йушағ» 10:13-сө аятта ла ошо китапҡа һылтанма бар.

+ 1:20 Мих 1:10, Йуш 13:3, 1 Бат 31:9

+ 1:21 1 Бат 31:1

+ 1:26 1 Бат 18:1, 1 Бат 20:17

+ 2:1 Йуш 14:13-15

+ 2:2 1 Бат 25:43

+ 2:3 1 Бат 27:2-3

+ 2:4 1 Бат 16:13, 1 Бат 31:11-13

+ 2:8 1 Бат 14:50-51, Йуш 13:26

+ 2:11 2 Бат 5:5, 3 Бат 2:11, 1 Йыл 3:4

+ 2:13 Йер 41:12

* 2:16 Хелҡаҫ-Һассурим – йәһүд телендә «ҡылыстар яланы» тигән мәғәнәлә.

+ 2:18 1 Бат 26:6, 2 Бат 3:30, 2 Бат 3:39, 2 Бат 16:9-10, 2 Бат 19:22, 2 Бат 23:18, 1 Йыл 2:16

• 3:1 1 Йыл 3:1-4

+ 3:2 1 Бат 25:43

+ 3:3 2 Бат 13:37

+ 3:4 3 Бат 1:5

+ 3:7 2 Бат 21:8, 2 Бат 21:10

+ 3:9 1 Бат 15:28, 1 Бат 16:13, 1 Бат 28:17

+ 3:10 Хак 20:1

+ 3:13 1 Бат 14:49

+ 3:14 1 Бат 18:25

+ 3:15 1 Бат 25:44

+ 3:27 2 Бат 20:10, 2 Бат 2:23

+ 3:29 Лев 14:2, Лев 15:2

+ 3:30 1 Бат 26:6, 2 Бат 2:18, 2 Бат 2:23

+ 3:39 Йер 38:5, 2 Бат 2:18, 2 Бат 16:9-10, 2 Бат 19:22

+ 4:2 Йуш 18:25

+ 4:3 Нөх 11:33

+ 4:4 2 Бат 9:3, 2 Бат 9:6

+ 4:9 3 Бат 1:29

+ 4:10 2 Бат 1:1-16

• 5:1 1 Йыл 11:1-3

+ 5:2 1 Бат 18:13, Зәб 77:71

+ 5:4 3 Бат 2:11, 1 Йыл 29:27

+ 5:5 2 Бат 2:11

• 5:6 1 Йыл 11:4-9

+ 5:6 Йуш 15:63, Хак 1:8, Хак 1:21

* 5:9 Милло – ҡала ҡәлғәһенең насар нығытылған урыны, Дауыт ҡаланы нығытыуҙы ошо урындан башлаған.

+ 5:9 3 Бат 9:15, 3 Бат 9:24, 3 Бат 11:27, 2 Йыл 32:5

+ 5:10 Эст 9:4

• 5:11 1 Йыл 14:1-7

+ 5:11 3 Бат 5:1

+ 5:14 1 Йыл 3:5-8

• 5:17 1 Йыл 14:8-17

+ 5:18 Ишғ 17:5, 2 Бат 23:13

* 5:20 Бәғел-Перасим – йәһүд телендә «ярып үткән хаким» тигән мәғәнәлә.

+ 5:20 Ишғ 28:21

+ 5:24 4 Бат 7:6

• 6:1 1 Йыл 13:6-14, 1 Йыл 15:25-29, 1 Йыл 16:1-3

+ 6:2 Йуш 15:9, Йуш 15:60, Сығ 25:22

+ 6:3 1 Бат 7:1

+ 6:6 Иҫп 4:15

* 6:8 Пәрәс-Ғузза – йәһүд телендә «Ғуззаны һәләк иткән урын» тигән мәғәнәлә.

+ 6:11 1 Йыл 26:4-5

+ 6:14 Зәб 150:4

+ 6:16 1 Бат 14:49, 1 Бат 18:20-28, 1 Бат 19:11-17

+ 6:17 1 Йыл 15:1

+ 6:18 3 Бат 8:14

+ 6:21 1 Бат 15:28

• 7:1 1 Йыл 17:1-15

+ 7:2 2 Бат 12:1, 3 Бат 1:8, 1 Йыл 29:29, 2 Йыл 9:29, 2 Йыл 29:25, Зәб 50:2

+ 7:8 1 Бат 16:11-13, Зәб 77:70

+ 7:9 1 Бат 18:14

* 7:10-11 Йорт – был урында мәңге дауам итәсәк батша династияһына ишара.

+ 7:10 Хак 2:14-16, 1 Бат 12:11

+ 7:12 3 Бат 2:10

+ 7:13 3 Бат 8:19

+ 7:14 Зәб 88:27-28, 2 Кор 6:18, Ғвр 1:5, Зәб 88:31-33

+ 7:16 Зәб 88:5, Зәб 88:30, Зәб 88:36-37, Зәб 131:12, Ях 7:42

• 7:18 1 Йыл 17:16-27

+ 7:22 Сығ 15:11

+ 7:23 Ҡнн 4:7, Ҡнн 26:19, Ҡнн 33:29

• 8:1 1 Йыл 18:1-13

+ 8:3 1 Бат 14:47, 3 Бат 11:24

+ 8:4 Йуш 11:6

+ 8:7 4 Бат 11:10, 2 Йыл 23:9

+ 8:11 3 Бат 7:51

+ 8:13 4 Бат 14:7

+ 8:14 Баш 25:23, Баш 27:40, Иҫп 24:18

• 8:15 2 Бат 20:23-26, 1 Йыл 18:14-17

+ 8:15 3 Бат 10:9

+ 8:16 2 Бат 2:13, 1 Йыл 11:6, 3 Бат 4:3

+ 8:17 2 Бат 15:24, 2 Бат 20:25, 1 Йыл 24:3

* 8:18 Керетиҙәр менән пелеҫиҙәр – Дауыттың йәнһаҡсылары.

+ 8:18 2 Бат 23:20, 3 Бат 2:35, 3 Бат 4:4

+ 9:1 1 Бат 18:3, 1 Бат 20:15

+ 9:2 2 Бат 16:1-4, 2 Бат 19:17

+ 9:3 2 Бат 4:4

+ 9:4 2 Бат 17:27

+ 9:6 2 Бат 16:4, 2 Бат 19:24, 1 Йыл 8:34, 1 Йыл 9:40

+ 9:10 2 Бат 19:17

+ 9:12 1 Йыл 8:34

• 10:1 1 Йыл 19

+ 10:1 1 Бат 11:1

+ 10:6 Хак 18:28, 2 Бат 8:3, Хак 11:3

+ 10:10 1 Йыл 18:12

+ 10:12 1 Бат 3:18

+ 10:16 3 Бат 11:23

+ 11:1 3 Бат 20:22, 2 Йыл 36:10, 1 Йыл 20:1, Ҡнн 3:11

+ 11:3 2 Бат 23:34, 2 Бат 23:39, 1 Йыл 3:5

+ 11:4 Лев 15:19

+ 11:14 3 Бат 21:8

* 11:21 Йеруббәшәҫ – Йеруббәғел тигән исемдең бер варианты (ҡарағыҙ: «Хакимдар» 9:52-53).

+ 11:21 Хак 9:53

* 11:27 Мөҙҙәт – руссаһы: срок; билдәле бер ваҡыт.

+ 12:1 2 Бат 7:2, Зәб 50:2

+ 12:6 Сығ 22:1

+ 12:7 1 Бат 16:13

+ 12:9 Иҫп 15:31

+ 12:11 2 Бат 16:21-22

+ 12:13 Йуш 7:20, 2 Бат 24:10, Зәб 31:5, Зәб 50:6

+ 12:16 2 Бат 13:31

+ 12:22 Юнс 3:9

+ 12:24 1 Йыл 22:9

* 12:25 Йедидъяһ – йәһүд телендә «Раббының һөйөклөһө» тигән мәғәнәлә.

• 12:26 1 Йыл 20:1-3

+ 12:26 Ҡнн 3:11

* 12:30 Талант – ауырлыҡ үлсәме, яҡынса 36 кг.

+ 13:3 1 Бат 16:9, 1 Йыл 2:13, 2 Бат 13:3

+ 13:12 Баш 34:7, Лев 18:9

+ 13:31 2 Бат 1:11, 2 Бат 12:16

+ 13:32 2 Бат 13:3

+ 13:37 2 Бат 3:3, 1 Йыл 3:2

+ 14:2 1 Йыл 2:24, 2 Йыл 11:6, 2 Йыл 20:20, Нөх 3:5, Йер 6:1, Ғам 1:1

+ 14:4 4 Бат 6:26

+ 14:9 1 Бат 25:24

+ 14:11 Иҫп 35:19, Ҡнн 19:12, 1 Бат 14:45, 3 Бат 1:52, Лк 21:18, Ғмл 27:34

+ 14:14 1 Бат 7:6, 2 Бат 23:16

+ 14:17 1 Бат 29:9, 2 Бат 19:27

+ 14:20 1 Бат 29:9, 2 Бат 19:27

+ 14:23 2 Бат 13:38

* 14:26 Батша үлсәме менән ике йөҙ шекел – яҡынса 2,5 кг.

+ 14:27 2 Бат 13:1

+ 14:32 1 Бат 20:8

+ 15:1 3 Бат 1:5

+ 15:2 Рут 4:1, 2 Бат 18:4, 2 Бат 19:8

+ 15:4 Хак 9:29

+ 15:8 Баш 28:20

+ 15:12 Йуш 15:51, 1 Йыл 27:33, Зәб 3:2

+ 15:13 2 Бат 12:11

+ 15:14 Зәб 3:1

+ 15:16 2 Бат 16:21-22, 2 Бат 20:3

+ 15:18 1 Бат 30:14, 2 Бат 8:18

+ 15:21 Рут 1:17

+ 15:23 3 Бат 15:13, 4 Бат 23:4

+ 15:24 2 Бат 8:17, 1 Бат 22:20, 2 Бат 8:17, 2 Бат 20:25

+ 15:26 1 Бат 3:18

+ 15:27 3 Бат 1:42

+ 15:30 Зәк 14:4, Мрк 1:11, Ғмл 1:12, Эст 6:7

+ 15:31 2 Бат 16:23, 2 Бат 17:14

+ 15:32 Йуш 16:2

+ 15:33 2 Бат 19:35

+ 15:34 2 Бат 17:5-14

+ 15:36 2 Бат 17:17

+ 15:37 1 Йыл 27:33

+ 16:1 2 Бат 9:2-13

+ 16:2 2 Бат 17:29

+ 16:3 2 Бат 9, 2 Бат 19:27

+ 16:9 2 Бат 2:18

+ 16:10 2 Бат 3:39, 2 Бат 19:22

+ 16:16 2 Бат 15:34, 1 Бат 10:24

+ 16:21 2 Бат 15:16, 2 Бат 20:3

+ 16:22 2 Бат 12:11-12

+ 17:5 2 Бат 15:32

+ 17:8 Хик 17:12, Һош 13:8

+ 17:11 Хак 20:1

+ 17:14 2 Бат 15:31, 2 Бат 15:34

+ 17:17 2 Бат 15:36, Йуш 15:7, Йуш 18:16

+ 17:19 Йуш 2:1-6

+ 17:23 2 Бат 15:12, Маҫ 27:5

+ 17:24 Йуш 13:26

+ 17:25 2 Бат 19:13, 2 Бат 20:9-10, 1 Йыл 2:17

+ 17:27 2 Бат 12:26, 2 Бат 12:29, 2 Бат 9:4, 2 Бат 19:31-32, 3 Бат 2:7, Ғөз 2:61, Нөх 7:63

+ 17:29 2 Бат 16:2

+ 18:2 2 Бат 15:19-22

+ 18:8 Йуш 10:11

+ 18:17 Йуш 7:26, Йуш 8:29

+ 18:18 Баш 14:17, 2 Бат 14:27

+ 18:27 3 Бат 1:42

+ 18:32 1 Бат 25:26, Днл 4:16

+ 19:8 Рут 4:1, 2 Бат 15:2, 2 Бат 18:4

+ 19:9 2 Бат 5:20

+ 19:11 2 Бат 15:29

+ 19:13 2 Бат 17:25, 2 Бат 8:16, Рут 1:17

+ 19:15 Йуш 4:19

+ 19:16 2 Бат 16:5

+ 19:17 2 Бат 9:2-13, 2 Бат 16:1-4

+ 19:19 2 Бат 16:5-13

+ 19:21 Сығ 22:28, 2 Бат 16:9

+ 19:22 2 Бат 3:39, 2 Бат 16:10

+ 19:23 3 Бат 2:8, 3 Бат 2:36-46

+ 19:24 2 Бат 9

+ 19:27 2 Бат 16:3, 1 Бат 29:9, 2 Бат 14:17, 2 Бат 14:20

+ 19:28 2 Бат 9:7

+ 19:32 2 Бат 17:27-29

+ 19:35 2 Бат 15:33

+ 19:37 3 Бат 2:7

+ 19:43 Ишғ 11:13

+ 20:1 Ҡнн 13:13, 3 Бат 12:16, 2 Йыл 10:16

+ 20:3 2 Бат 15:16, 2 Бат 16:21-22

+ 20:4 2 Бат 17:25, 2 Бат 19:13

+ 20:7 1 Бат 30:14, 2 Бат 8:18

+ 20:10 2 Бат 3:27

+ 20:14 4 Бат 15:29

• 20:23 2 Бат 8:15-18, 1 Йыл 18:14-17

+ 20:23 1 Бат 30:14

+ 20:24 3 Бат 4:6, 3 Бат 5:14, 3 Бат 12:18

+ 20:25 2 Бат 15:24, 2 Бат 19:11

+ 21:2 Йуш 9:15

+ 21:6 1 Бат 10:26

+ 21:7 1 Бат 20:15

+ 21:8 2 Бат 3:7, 1 Бат 18:19

+ 21:9 Рут 1:22

+ 21:12 1 Бат 31

+ 21:14 Йуш 18:28

+ 21:16 Ҡнн 2:11, Ҡнн 2:20-21

+ 21:17 3 Бат 11:36, 3 Бат 15:4, 4 Бат 8:19, 2 Йыл 21:7, Зәб 131:17

+ 21:18 1 Йыл 20:4-8, Ҡнн 2:11

+ 21:19 1 Бат 17:7

+ 21:21 1 Бат 16:9, 2 Бат 13:3, 1 Йыл 2:13

+ 21:22 Йуш 11:22

• 22:1 Зәб 17

+ 22:3 Зәб 30:3-4, Зәб 70:3, Зәб 90:2, Зәб 143:2, Баш 15:1

+ 22:4 1 Йыл 16:25, Зәб 47:2, Зәб 95:4, Зәб 144:3

+ 22:5 Зәб 41:7, Зәб 92:4, Юнс 2:4

+ 22:6 Зәб 114:3-4

+ 22:7 Зәб 119:1, Юнс 2:8

+ 22:8 Хак 5:5, Зәб 76:18, Зәб 96:4

+ 22:9 Зәб 20:9, Ишғ 30:33, Зөл 20:48

+ 22:10 Зәб 143:5, Ишғ 64:1, Нхм 1:3

+ 22:11 Зәб 103:3

+ 22:12 Сығ 20:21, Зәб 96:2

+ 22:14 1 Бат 2:10, Әйп 37:4, Зәб 67:34

+ 22:15 Хав 3:11, Зәк 9:14, 1 Бат 7:10

+ 22:16 Сығ 15:8, Зәб 105:9

+ 22:17 Зәб 143:7

+ 22:18 Зәб 141:6

+ 22:20 Зәб 30:8, Зәб 117:5

+ 22:21 1 Бат 26:23, Әйп 22:30

+ 22:24 Баш 6:9, Әйп 1:1

+ 22:28 Зәб 100:5

+ 22:29 Әйп 29:3, Зәб 118:105

+ 22:31 Ҡнн 32:4, Маҫ 5:48, Зәб 11:7, Хик 30:5, Баш 15:1

+ 22:32 4 Бат 5:15, Ишғ 45:5, Днл 2:47

+ 22:34 Ҡнн 32:13, Ишғ 58:14, Хав 3:19

+ 22:35 Зәб 143:1

+ 22:40 Зәб 43:6

+ 22:41 Сығ 23:27

+ 22:42 1 Бат 28:6, Әйп 27:9, Хик 15:29

+ 22:43 Мих 7:10, Зәк 10:5

+ 22:44 Ишғ 55:5

+ 22:45 Ҡнн 33:29

+ 22:46 Мих 7:17

+ 22:48 Зәб 46:3

+ 22:49 Зәб 139:2

+ 22:50 Рим 15:9

+ 22:51 Зәб 143:10, 2 Бат 7:16

+ 23:2 Ғмл 2:30, 2 Птр 1:21

+ 23:3 Ҡнн 32:4, 2 Бат 22:3, 2 Йыл 19:7, 2 Йыл 19:9, Хик 16:12

+ 23:5 2 Бат 7:15-16, Зәб 88:30

• 23:8 1 Йыл 11:11-41, 1 Йыл 27:1-15

+ 23:13 1 Бат 22:1, 2 Бат 5:18

+ 23:16 1 Бат 7:6

+ 23:18 2 Бат 2:18

+ 23:20 Йуш 15:21, 2 Бат 8:18

+ 23:21 1 Бат 17:50

+ 23:24 2 Бат 2:18-23

+ 23:34 2 Бат 15:12, 2 Бат 11:3

+ 23:39 2 Бат 11:3-17

• 24:1 1 Йыл 21:1-6

+ 24:1 Иҫп 1:2-4

+ 24:2 Хак 20:1

+ 24:3 Ҡнн 1:11

+ 24:5 Ҡнн 2:36, Иҫп 21:32

+ 24:7 Йуш 11:3

+ 24:9 Хак 20:17, 1 Бат 11:8

• 24:10 1 Йыл 21:7-17

+ 24:10 1 Бат 24:6, 2 Бат 12:13, 1 Бат 13:13

+ 24:11 1 Бат 22:5

+ 24:14 Зәб 118:156

+ 24:15 Сығ 30:12, Хак 20:1

+ 24:16 4 Бат 19:35, 2 Йыл 32:21, Ишғ 37:36, Ғмл 12:23, Юнс 3:10

• 24:18 1 Йыл 21:18-27

+ 24:21 Иҫп 16:47-48

+ 24:22 3 Бат 19:21

+ 24:25 2 Йыл 3:1, Иҫп 16:48, Иҫп 25:8

+ 1:2 Вәғ 4:11

+ 1:3 Йуш 19:18

+ 1:5 2 Бат 3:4, 2 Бат 15:1

+ 1:6 1 Йыл 3:2

+ 1:7 2 Бат 2:18, 2 Бат 8:16, 1 Бат 22:20, 1 Бат 23:6

+ 1:8 2 Бат 20:25, 2 Бат 8:18, 2 Бат 7:2, 2 Бат 23:8-39

+ 1:9 2 Бат 17:17

+ 1:10 2 Бат 12:24

+ 1:13 1 Йыл 22:9

+ 1:25 1 Бат 10:24

+ 1:29 2 Бат 4:9

+ 1:31 Нөх 2:3, Днл 2:4

+ 1:33 Эст 6:7-8, 2 Йыл 32:30

+ 1:34 1 Бат 10:1, 2 Бат 15:10, 4 Бат 9:13

* 1:38 Керетиҙәр менән пелеҫиҙәр – Дауыттың йәнһаҡсылары.

+ 1:38 1 Бат 30:14, 2 Бат 8:18

+ 1:42 2 Бат 15:27, 2 Бат 18:27

+ 1:44 1 Бат 30:14, 2 Бат 8:18

+ 1:46 1 Йыл 29:23

+ 1:47 Баш 47:30

+ 1:50 Сығ 27:2, 3 Бат 2:28

+ 1:52 1 Бат 14:45, 2 Бат 14:11, Лк 21:18, Ғмл 27:34

+ 2:2 Йуш 23:14

+ 2:3 Ҡнн 29:9

+ 2:4 2 Бат 7:16, 3 Бат 9:5, 2 Йыл 7:18

+ 2:5 2 Бат 18:5, 2 Бат 18:14, 2 Бат 3:27, 2 Бат 20:10

+ 2:7 2 Бат 19:37-38, 2 Бат 17:27-29

+ 2:8 2 Бат 16:5-13, 2 Бат 19:23

+ 2:10 Нөх 3:16, Ғмл 2:29

+ 2:11 2 Бат 2:11, 2 Бат 5:4-5, 1 Йыл 3:4, 1 Йыл 29:27

+ 2:12 1 Йыл 29:23

+ 2:15 1 Йыл 22:9-10, 1 Йыл 28:5-7

+ 2:17 3 Бат 1:1-4

+ 2:22 2 Бат 16:21-22

+ 2:24 2 Бат 7:11-13, 1 Йыл 22:10

+ 2:25 2 Бат 8:18

+ 2:26 1 Бат 22:20, 2 Бат 15:24, Йуш 21:18, Йер 1:1, 1 Бат 23:6

+ 2:27 1 Бат 2:27-36, 1 Бат 3:12-14

+ 2:28 2 Бат 17:25, 2 Бат 18:14-15, Сығ 27:2, 3 Бат 1:50

+ 2:31 Сығ 21:14, Иҫп 35:33

+ 2:32 2 Бат 3:27, 2 Бат 20:10

+ 2:35 3 Бат 4:4, 1 Йыл 29:22

+ 2:36 2 Бат 16:5-13

+ 2:37 2 Бат 15:23

+ 2:39 1 Бат 21:10, 1 Бат 27:2

+ 2:43 Вәғ 8:2

+ 2:44 2 Бат 16:5-13

+ 2:45 Хик 25:5

• 3:1 2 Йыл 1:7-12

+ 3:1 3 Бат 7:8, 3 Бат 9:16, 2 Йыл 8:11, 3 Бат 7:1, 3 Бат 6:38, 3 Бат 9:15, 3 Бат 2:10

+ 3:3 3 Бат 22:43

+ 3:4 1 Йыл 16:39

+ 3:5 3 Бат 9:2

+ 3:7 1 Йыл 22:5, 1 Йыл 29:1

+ 3:8 Баш 13:16

+ 3:9 Хик 2:3-6, Яҡ 1:5

+ 3:12 3 Бат 4:29-31, 3 Бат 5:12, 3 Бат 10:23, Вәғ 1:16

+ 3:13 3 Бат 10:14-29, 1 Йыл 29:12

+ 3:14 Зәб 90:16

+ 3:15 Баш 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18, Днл 5:1, Мрк 6:21

+ 3:28 Хик 16:10

+ 4:2 1 Йыл 6:9

+ 4:3 2 Бат 8:16, 1 Йыл 18:15

+ 4:4 3 Бат 2:35, 2 Бат 8:18, 2 Бат 20:25, 1 Йыл 18:16

+ 4:5 1 Йыл 27:33

+ 4:6 2 Бат 20:24, 3 Бат 5:14, 3 Бат 12:18

+ 4:11 Йуш 11:2

+ 4:12 Йуш 17:11, Йуш 19:18

+ 4:13 3 Бат 22:3, Иҫп 32:41, Ҡнн 3:4

+ 4:19 Ҡнн 3:8-10

+ 4:20 Баш 22:17

+ 4:21 Баш 15:18, 2 Йыл 9:26, Зәб 71:8, Зәб 67:29, Зәб 71:10

* 4:22 Кор – ашлыҡ үлсәү берәмеге, 220 литр.

+ 4:24 1 Йыл 22:9

+ 4:25 Мих 4:4, Зәк 3:10

+ 4:26 3 Бат 10:26, 2 Йыл 1:14, 2 Йыл 9:25

+ 4:30 3 Бат 3:12

+ 4:31 1 Йыл 2:6, Зәб 88:1

+ 4:32 Хик 1:1, Вәғ 12:9, Йыр 1:1

+ 4:34 3 Бат 10:1, 2 Йыл 9:23

• 5:1 2 Йыл 2:3-18

+ 5:1 2 Бат 5:11, 1 Йыл 15:1

+ 5:3 1 Йыл 22:8, 1 Йыл 28:3

+ 5:4 1 Йыл 22:9

+ 5:5 2 Бат 7:13, 1 Йыл 17:12, 1 Йыл 22:10, 1 Йыл 28:6

+ 5:12 3 Бат 3:12

+ 5:13 3 Бат 9:15, 2 Йыл 8:9

+ 5:14 3 Бат 4:6

+ 5:17 1 Йыл 22:2

+ 5:18 Йуш 13:5

• 6:1 2 Йыл 3

* 6:3 Айуан – ҡорамға ингән урында алғы бүлмә.

+ 6:4 Зөл 40:16, Зөл 41:16, Зөл 41:26

+ 6:5 Зөл 41:6

+ 6:7 Ҡнн 27:5

+ 6:12 2 Бат 7:13, 2 Бат 7:16

+ 6:13 Сығ 25:8, Ҡнн 31:6

+ 6:16 3 Бат 6:33

+ 6:18 3 Бат 7:24

+ 6:22 Сығ 30:1, Сығ 30:3, Сығ 30:6

+ 6:23 Сығ 25:18-20

+ 6:34 Зөл 41:24

+ 6:36 3 Бат 7:12, Ғөз 6:4

+ 7:1 3 Бат 9:10, 2 Йыл 8:1

+ 7:2 3 Бат 10:17-21

+ 7:6 Зөл 41:25

+ 7:7 Зәб 121:5

+ 7:8 3 Бат 3:1, 2 Йыл 8:11

+ 7:12 3 Бат 6:36

• 7:13 2 Йыл 3:15-17, 2 Йыл 4:2-5, 2 Йыл 4:11-22

+ 7:13 2 Йыл 2:13-14

+ 7:14 Сығ 31:3-5, Сығ 35:31

+ 7:15 4 Бат 25:16-17, Йер 52:21-23

* 7:21 Яхин; Боғаз – Яхин йәһүд телендә – «Ул нығыта», Боғаз «Унда – көс» тигән мәғәнәлә.

* 7:23 …диңгеҙ… – Раббы йорто ихатаһындағы «диңгеҙ» дип аталған ҙур һауыт.

+ 7:23 4 Бат 16:17

+ 7:24 3 Бат 6:18

* 7:26 Ус аяһы – 7,5 см.

* 7:26 Ике мең бат – яҡынса 44000 л.

+ 7:40 Сығ 27:3, Сығ 38:3

+ 7:46 Йуш 3:16, Йуш 13:27

+ 7:47 4 Бат 25:16, Йер 52:20

+ 7:48 Сығ 37:25-29, Сығ 25:30, Сығ 37:10-16

+ 7:49 Сығ 25:31-40

+ 7:50 Сығ 27:3

+ 7:51 2 Бат 8:11-12, 1 Йыл 18:11

• 8:1 2 Йыл 5:2-14

+ 8:1 2 Бат 5:7-9

+ 8:2 Лев 23:34

+ 8:6 Сығ 25:22, Сығ 26:33-34

+ 8:7 3 Бат 6:27, 2 Йыл 3:10-13, 2 Йыл 5:8, Сығ 25:13-15

+ 8:9 Сығ 16:33-34, Иҫп 17:10, Сығ 25:21, Сығ 40:20, Ҡнн 10:5

+ 8:10 Сығ 40:34-35, Ишғ 6:4, Асл 15:8

+ 8:12 Зәб 17:12, Зәб 96:2

• 8:14 2 Йыл 6:3-11

+ 8:14 2 Бат 6:18

+ 8:16 2 Бат 7:6-8, 1 Йыл 17:5-7

+ 8:17 2 Бат 7:2, 1 Йыл 17:1, 1 Йыл 22:7

+ 8:19 2 Бат 7:12-13

+ 8:20 1 Йыл 28:5

• 8:22 2 Йыл 6:12-42

+ 8:22 Ғөз 9:5

+ 8:23 Сығ 15:11

+ 8:25 2 Бат 7:16, 3 Бат 2:4

+ 8:26 2 Йыл 1:9, 2 Йыл 6:17

+ 8:27 2 Йыл 2:6, Ишғ 66:1, Ғмл 7:48, Ғмл 17:24

+ 8:29 Ҡнн 12:11

+ 8:31 Сығ 22:11

+ 8:33 Лев 26:17

+ 8:35 Ҡнн 11:17, 3 Бат 17:1, Хаг 1:10

+ 8:36 1 Бат 12:23

+ 8:37 Лев 26:16, Ҡнн 28:22, Ғам 4:9, Хаг 2:17

+ 8:39 1 Йыл 28:9, Ғмл 1:24

+ 8:41 Зәб 101:16

+ 8:46 Хик 20:9, Вәғ 7:20, Яҡ 3:2, 1 Ях 1:8-10, Рим 3:23

+ 8:47 Лев 26:40, Нөх 9:2, Днл 9:4-5

+ 8:48 Йер 29:12-14

+ 8:50 Зәб 105:46

+ 8:51 Ҡнн 4:20, Йер 11:4

+ 8:53 Сығ 19:5, Ҡнн 14:2

+ 8:54 2 Бат 6:18

+ 8:56 Йуш 21:45, Йуш 23:14

+ 8:58 Зәб 118:36

+ 8:60 Ҡнн 4:35, Ҡнн 4:39

• 8:62 2 Йыл 7:4-10

+ 8:64 2 Йыл 4:1

+ 8:65 Лев 23:34

• 9:1 2 Йыл 7:11-22

+ 9:2 3 Бат 3:5

+ 9:3 Ҡнн 11:12

+ 9:4 Зәб 77:72

+ 9:5 3 Бат 2:4

+ 9:7 Ҡнн 4:26, Ҡнн 28:37

+ 9:8 Лев 26:32, Ҡнн 29:24, Йер 22:8, Йер 52:13

• 9:10 2 Йыл 8

+ 9:10 3 Бат 6:38, 3 Бат 7:1

* 9:13 Кавул – йәһүд телендә «кәрәкһеҙ» тигән мәғәнәлә.

* 9:14 Талант – ауырлыҡ үлсәме, яҡынса 36 кг.

+ 9:15 3 Бат 5:13, 3 Бат 7:1, 3 Бат 7:51, 2 Бат 5:9

+ 9:16 Йуш 16:10, 3 Бат 3:1, 3 Бат 7:8

+ 9:17 Йуш 10:10-11

+ 9:19 3 Бат 4:26, 3 Бат 10:26, 2 Йыл 1:14, 2 Йыл 9:25

+ 9:22 Лев 25:9, 3 Бат 5:13

+ 9:24 3 Бат 3:1, 3 Бат 7:8, 2 Бат 5:9

+ 9:26 Ҡнн 2:8, 3 Бат 22:48

+ 9:27 3 Бат 10:11

+ 9:28 Баш 10:29, 1 Йыл 29:4, Әйп 22:24, Әйп 28:16, Зәб 44:10, Ишғ 13:12

• 10:1 2 Йыл 9:1-12

+ 10:1 Зәб 71:10, Зәб 71:15, Ишғ 60:6, Йер 6:20, Зөл 27:22, Зөл 38:13, Йои 3:8, 3 Бат 4:34

+ 10:2 Маҫ 12:42, Лк 11:31

+ 10:9 2 Йыл 2:11, 2 Бат 8:15

+ 10:11 3 Бат 9:27-28

• 10:14 2 Йыл 9:12-28

* 10:17 Мина – 600 г.

+ 10:17 3 Бат 14:26, 3 Бат 7:2

+ 10:21 3 Бат 7:2

+ 10:22 Ишғ 23:1, Юнс 1:3

+ 10:23 3 Бат 3:12-13, 2 Йыл 1:12

+ 10:24 3 Бат 4:34, 3 Бат 10:1, 2 Йыл 9:1

+ 10:26 3 Бат 4:26, 2 Йыл 1:14-17, 3 Бат 9:19

+ 10:28 Ҡнн 17:16, 2 Йыл 1:14-16

+ 11:2 Сығ 34:16, Ҡнн 7:3-4

+ 11:4 3 Бат 15:4, Нөх 13:26

+ 11:5 Хак 2:13

+ 11:7 Иҫп 21:29, 4 Бат 23:13

+ 11:9 3 Бат 3:5, 3 Бат 9:2

+ 11:10 3 Бат 9:6

+ 11:11 3 Бат 11:31

+ 11:13 Ҡнн 12:5, Ҡнн 12:11

+ 11:15 2 Бат 8:13, 1 Йыл 18:13

+ 11:18 Иҫп 10:12

+ 11:23 2 Бат 10:16

+ 11:24 2 Бат 8:3, 2 Бат 10:18

+ 11:27 2 Бат 5:9, 3 Бат 9:24

+ 11:29 3 Бат 12:15, 3 Бат 14:2, 3 Бат 15:29, 2 Йыл 9:29

+ 11:30 1 Бат 15:27

+ 11:31 3 Бат 11:11

+ 11:33 Иҫп 21:29, Хак 2:13, 4 Бат 23:13

+ 11:36 2 Бат 21:17, 4 Бат 8:20

+ 11:38 2 Бат 7:16

* 11:40 Шишаҡ – фирғәүен Шешонк І, яҡынса б.э.т. 950–929 йылдар.

+ 11:40 3 Бат 14:25, 2 Йыл 12:2

• 11:41 2 Йыл 9:29-31

• 12:1 2 Йыл 10:1

+ 12:1 Хак 9:6

+ 12:2 3 Бат 11:26, 3 Бат 11:40

+ 12:4 3 Бат 4:7, 3 Бат 4:22, 3 Бат 9:15

+ 12:13 Хик 15:1

+ 12:15 3 Бат 11:31

+ 12:16 2 Бат 20:1

+ 12:18 3 Бат 4:6, 3 Бат 5:14

+ 12:20 Һош 8:4

+ 12:22 2 Йыл 12:5, 2 Йыл 12:15

+ 12:25 Хак 9:45, Хак 8:17

+ 12:27 Ҡнн 12:5-6

+ 12:28 4 Бат 10:29, 4 Бат 17:16, 2 Йыл 11:15, 2 Йыл 13:8, Һош 8:5-6, Һош 10:5, Һош 13:2, Сығ 32:4

+ 13:1 4 Бат 23:17

+ 13:2 4 Бат 23:15-16, Ғам 3:14

+ 13:6 Мрк 3:5, Яҡ 5:16

+ 13:8 Иҫп 22:18

+ 13:24 3 Бат 20:36

+ 13:34 3 Бат 14:10

+ 14:2 Йуш 18:1, 3 Бат 11:29-31

+ 14:3 1 Бат 9:7-8

+ 14:7 3 Бат 16:2

+ 14:8 3 Бат 11:31

+ 14:9 3 Бат 12:28, Зөл 23:35

+ 14:10 Ҡнн 32:36, 3 Бат 15:29, 3 Бат 21:21, 4 Бат 9:8

+ 14:11 3 Бат 16:4, 3 Бат 21:24

+ 14:13 2 Йыл 19:3

+ 14:14 3 Бат 15:27-30

+ 14:15 Ҡнн 29:28

+ 14:19 2 Йыл 13:2-20

• 14:21 2 Йыл 12:1-2, 2 Йыл 12:9-16

+ 14:24 Ҡнн 23:17

+ 14:25 3 Бат 11:40

+ 14:26 3 Бат 10:17

• 15:1 2 Йыл 13:1

+ 15:3 3 Бат 11:4

+ 15:4 2 Бат 21:17, 3 Бат 11:36

+ 15:5 2 Бат 11:3-17

• 15:9 2 Йыл 14:2-5, 2 Йыл 15:16

+ 15:12 Ҡнн 23:17, 3 Бат 14:24

+ 15:13 4 Бат 23:4, 4 Бат 23:6, 4 Бат 23:12

+ 15:15 3 Бат 7:51

+ 15:18 3 Бат 14:26, 4 Бат 12:18

+ 15:21 Йыр 6:4

+ 15:24 3 Бат 22:2

+ 15:25 3 Бат 14:20

+ 15:27 Йуш 19:44, Йуш 21:23-24

+ 15:29 3 Бат 14:10-11, 3 Бат 14:14, 3 Бат 21:21

+ 16:1 2 Йыл 19:2, 2 Йыл 20:34

+ 16:2 3 Бат 14:7

+ 16:3 3 Бат 15:29, 3 Бат 16:12

+ 16:4 3 Бат 14:11, 3 Бат 21:24

+ 16:9 4 Бат 9:31

+ 16:12 3 Бат 16:3

+ 16:15 Йуш 19:44, Йуш 21:23, 3 Бат 15:27

+ 16:25 Мих 6:16

+ 16:30 3 Бат 21:25

+ 16:31 Асл 2:20, Сығ 34:16, Һош 2:13

+ 16:32 4 Бат 10:21

+ 16:34 Йуш 6:26

+ 17:1 Хаг 1:11

+ 17:9 Ғов 1:20, Лк 4:26

+ 17:21 4 Бат 4:34-35, Ғмл 20:10

+ 18:4 4 Бат 9:7

+ 18:12 4 Бат 2:16, Зөл 3:12, Зөл 8:3, Ғмл 8:39

+ 18:20 Йуш 19:26

+ 18:21 4 Бат 17:41, Йуш 24:15

+ 18:22 3 Бат 19:10, 3 Бат 19:14, 3 Бат 19:18

+ 18:29 4 Бат 4:31

+ 18:31 Баш 32:28, Баш 35:10, 4 Бат 17:34

* 18:32 Сеа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, 7,3 л.

+ 18:36 1 Бат 17:46

+ 18:38 Лев 9:24, Хак 6:21, 1 Йыл 21:26, 2 Йыл 7:1

+ 18:39 Зәб 99:3

+ 18:40 Хак 4:7, 4 Бат 10:25

+ 18:45 Яҡ 5:18

+ 18:46 4 Бат 3:15, Зөл 1:3, Зөл 3:14, Йуш 19:18

+ 19:3 Баш 21:31

+ 19:4 Әйп 6:9, Юнс 4:3, Юнс 4:8

+ 19:8 Сығ 24:18, Сығ 34:28, Ҡнн 9:9, Сығ 3:1

+ 19:10 3 Бат 18:4, Рим 11:3

+ 19:11 Сығ 24:12, Сығ 34:2, Ишғ 29:6, Йер 23:19, Йер 30:23, Зөл 1:4

+ 19:12 Сығ 3:2, Әйп 4:16

+ 19:14 3 Бат 18:22

+ 19:15 4 Бат 8:13-15

+ 19:16 4 Бат 9:1-6, 4 Бат 2:9-15

+ 19:17 4 Бат 2:24, Һош 6:5

+ 19:18 Рим 11:4

+ 19:20 Лк 9:61-62

+ 19:21 2 Бат 24:22

+ 20:1 3 Бат 15:18, 4 Бат 6:24, 4 Бат 8:7, 3 Бат 16:24

+ 20:7 4 Бат 5:7

+ 20:22 2 Бат 11:1, 2 Йыл 36:10

+ 20:26 1 Бат 29:1

+ 20:34 3 Бат 15:20

+ 20:36 3 Бат 13:24

+ 20:39 4 Бат 10:24

+ 20:40 Әйп 9:20, Әйп 15:6, Лк 9:22

+ 21:2 1 Бат 8:14

+ 21:3 Иҫп 36:7, Зөл 46:18

+ 21:4 3 Бат 20:43

+ 21:8 2 Бат 11:14

+ 21:10 Сығ 22:28, Лев 24:16

+ 21:17 3 Бат 17:1

+ 21:19 3 Бат 22:38, 4 Бат 9:24-26

+ 21:21 4 Бат 9:8, 4 Бат 10:7

+ 21:22 3 Бат 15:29, 3 Бат 16:11

+ 21:23 4 Бат 9:10, 4 Бат 9:36

+ 21:24 3 Бат 14:10, 3 Бат 16:4

+ 21:25 3 Бат 16:31, Асл 2:20

+ 21:26 Баш 15:16, 4 Бат 21:11

+ 21:29 4 Бат 9:25, 4 Бат 10:1-7

• 22:1 2 Йыл 18:2-34

+ 22:2 3 Бат 15:24

+ 22:3 Ҡнн 4:43, Йуш 21:38-39

+ 22:4 4 Бат 3:7

+ 22:6 3 Бат 18:19

+ 22:7 4 Бат 3:11

+ 22:11 Ҡнн 33:17, Мих 4:13, Зәк 1:18-19

+ 22:14 Иҫп 22:18, Иҫп 24:13

+ 22:17 Иҫп 27:17, Зөл 34:5

+ 22:19 Ишғ 6:1, Днл 7:9, Асл 4:2

+ 22:23 Йер 20:7, Зөл 14:9

+ 22:25 3 Бат 20:30

+ 22:27 2 Йыл 16:10

+ 22:28 Иҫп 16:29, Мих 1:2

+ 22:30 4 Бат 5:22

+ 22:34 2 Йыл 35:23

+ 22:38 3 Бат 21:19

+ 22:39 Ғам 3:15

• 22:41 2 Йыл 20:31

+ 22:41 3 Бат 15:24

+ 22:43 3 Бат 3:3, 3 Бат 15:14

+ 22:44 2 Йыл 18:1

+ 22:46 Ҡнн 23:17, 3 Бат 15:12

+ 22:47 2 Бат 8:14, 4 Бат 8:20

+ 22:48 3 Бат 9:28, 1 Йыл 29:4, Әйп 22:24, Әйп 28:16, Зәб 44:8, Ишғ 13:12, Ҡнн 2:8

+ 1:1 3 Бат 22:37, 2 Бат 8:2, 4 Бат 3:5

+ 1:2 Ғмл 20:9, Йуш 13:3, Маҫ 10:25, Маҫ 12:24, Мрк 3:22, Лк 11:15, 4 Бат 8:8

+ 1:3 3 Бат 17:1, 3 Бат 21:17

+ 1:8 Зәк 13:4, Маҫ 3:4, Мрк 1:6

+ 1:10 Әйп 1:16, Лк 9:54

+ 2:1 Баш 5:24, 3 Бат 19:19-21, Йуш 5:9

+ 2:4 3 Бат 16:34

+ 2:8 Сығ 14:21, Сығ 14:29, Йуш 3:16

* 2:9 Ҡанун буйынса баш балаға атаһы мөлкәтенән мираҫҡа ике өлөш тейеш булған.

+ 2:9 Иҫп 11:17, Иҫп 11:25, Ҡнн 21:17

+ 2:12 4 Бат 6:17, 4 Бат 13:14

+ 2:16 3 Бат 18:12, Зөл 3:12, Зөл 8:3, Ғмл 8:39

+ 2:23 Әйп 19:18

+ 2:25 Йуш 19:26, 3 Бат 18:20

+ 3:2 3 Бат 16:31, 4 Бат 10:26

+ 3:3 3 Бат 12:28-32

+ 3:5 4 Бат 1:1

+ 3:7 3 Бат 22:4

+ 3:9 3 Бат 22:47

+ 3:10 Йуш 7:7

+ 3:11 3 Бат 22:7

+ 3:13 3 Бат 18:19, 3 Бат 22:6

+ 3:15 1 Бат 10:5, 1 Бат 16:17, 3 Бат 18:46

+ 3:19 Ҡнн 20:19

+ 3:20 Сығ 29:39-40

+ 3:25 Ишғ 16:7

+ 3:27 Мих 6:7

+ 4:1 Лев 25:39-41, Нөх 5:5, Маҫ 18:25

+ 4:8 Йуш 19:18

+ 4:12 4 Бат 5:20-27, 4 Бат 8:4-5

+ 4:16 Баш 18:14

+ 4:23 Иҫп 28:11

+ 4:27 Маҫ 28:9, Баш 18:17, Ғам 3:7

+ 4:29 3 Бат 18:46, Сығ 7:19, Сығ 14:26, Лк 10:4

+ 4:31 3 Бат 18:29, Ях 11:11

+ 4:33 Яҡ 5:16

+ 4:34 3 Бат 17:21, Ғмл 20:10

+ 4:37 Ғвр 11:35

+ 4:38 Йуш 5:9, 4 Бат 2:1

+ 4:42 1 Бат 9:4, Маҫ 14:16-21, Маҫ 15:32-38, Мрк 6:37-44, Мрк 8:4-9, Лк 9:13-17, Ях 6:5-13

+ 5:1 Лк 4:27, Лев 13:3

* 5:5 Ун талант; алты мең шекел – ун талант – яҡынса 360 кг, алты мең шекел – яҡынса 72 кг.

+ 5:7 Ҡнн 32:39, 3 Бат 20:7

+ 5:10 Лев 14:7

+ 5:15 Днл 2:47

+ 5:16 Днл 5:17

* 5:17 Раббыға Исраилда, йәки Исраилдан алынған тупраҡта ғына табынырға мөмкин, тип һаналған.

+ 5:20 4 Бат 4:12, 4 Бат 8:4-5

+ 5:27 Сығ 4:6, Иҫп 12:10

+ 6:13 Баш 37:17

+ 6:16 2 Йыл 32:7

+ 6:17 Зәб 67:18, Зәк 1:8, Зәк 6:1

+ 6:18 Баш 19:11

+ 6:22 2 Йыл 28:15, Хик 25:21, Рим 12:20

+ 6:24 3 Бат 15:18, 3 Бат 20:1, 4 Бат 8:27

* 6:25 Кав – 1,2 л.

+ 6:26 2 Бат 14:4

+ 6:29 Лев 26:29, Ҡнн 28:57, Һҡт 4:10

* 7:1 Сеа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, 7,3 л.

+ 7:2 Млх 3:10, 4 Бат 7:17

+ 7:6 2 Бат 5:24, 4 Бат 6:17

+ 7:7 Зәб 47:6

+ 7:17 4 Бат 7:2

+ 8:1 4 Бат 4:35-37, Баш 41:27

+ 8:4 4 Бат 4:12, 4 Бат 5:20-27

+ 8:7 4 Бат 6:24

+ 8:8 3 Бат 19:15, 3 Бат 19:17, 1 Бат 9:7, 4 Бат 1:2

+ 8:12 4 Бат 10:32, 4 Бат 12:17, 4 Бат 13:22, Ғам 1:3-4, Зәб 136:9, Ишғ 13:16, Һош 14:1, Нхм 3:10, Һош 14:1, Ғам 1:13

+ 8:13 3 Бат 19:15, 3 Бат 19:17

• 8:16 2 Йыл 21:4-20

+ 8:18 3 Бат 12:28-30, 3 Бат 16:31-33

+ 8:19 2 Бат 21:17, 3 Бат 11:36

+ 8:20 Баш 27:40, 3 Бат 22:47

• 8:25 2 Йыл 22:1-6

+ 8:26 4 Бат 11:1

+ 8:28 4 Бат 8:15, 3 Бат 22:3

+ 9:1 4 Бат 8:28

+ 9:2 3 Бат 19:16

+ 9:3 1 Бат 10:1

+ 9:7 3 Бат 18:4

+ 9:8 Ҡнн 32:36

+ 9:9 3 Бат 14:10, 3 Бат 15:29, 3 Бат 16:11, 3 Бат 21:21-22

+ 9:10 3 Бат 21:23, 4 Бат 9:36

+ 9:11 Йер 29:26, Һош 9:7

+ 9:13 Маҫ 21:8, Мрк 11:8, 2 Бат 15:10, 3 Бат 1:34

+ 9:14 4 Бат 8:28-29

+ 9:21 2 Йыл 22:7, 3 Бат 21:1

+ 9:26 3 Бат 21:19

+ 9:27 2 Йыл 22:9

+ 9:28 4 Бат 23:30

* 9:31 Зимри менән сағыштырып (ҡарағыҙ: «ІІІ Батшалар» 16:9-10, 15-18), Изевел Йеһуҙың үҙ хакимына хыянат итеүенә, Исраил тәхетен тартып алыуына һәм ахырының тиҙ һәм ҡыҙғаныс булыуына ишаралай.

+ 9:31 3 Бат 16:9-13

+ 9:34 3 Бат 16:31

+ 9:36 3 Бат 21:23, 4 Бат 9:10

+ 10:1 3 Бат 16:24

+ 10:7 3 Бат 21:21, 4 Бат 9:8

+ 10:10 3 Бат 21:19, 3 Бат 21:21, 3 Бат 21:29

+ 10:14 2 Йыл 22:8

+ 10:15 1 Йыл 2:55, Йер 35:8

+ 10:17 3 Бат 21:19, 3 Бат 21:21, 3 Бат 21:29

+ 10:18 3 Бат 16:31-32

+ 10:19 3 Бат 18:19, 3 Бат 22:6

+ 10:21 3 Бат 16:32

+ 10:24 3 Бат 20:39

+ 10:25 3 Бат 18:40

+ 10:26 4 Бат 3:2

+ 10:27 4 Бат 23:14

+ 10:29 3 Бат 12:28

+ 10:30 4 Бат 15:12

+ 10:32 4 Бат 8:12

+ 10:33 Ҡнн 2:36

• 11:1 2 Йыл 22:10

+ 11:1 4 Бат 8:26, 4 Бат 9:27, Хак 9:5

+ 11:5 1 Йыл 9:25

+ 11:10 2 Бат 8:7, 1 Йыл 18:7

+ 11:12 Ҡнн 17:18-19, 1 Бат 10:24

+ 11:14 4 Бат 23:3, 2 Йыл 6:13, 2 Йыл 34:31

+ 11:16 Нөх 3:28, Йер 31:40

+ 11:18 4 Бат 10:27

• 12:1 2 Йыл 24

+ 12:3 3 Бат 15:14, 3 Бат 22:43

+ 12:9 Мрк 12:41, Лк 21:1

+ 12:15 4 Бат 22:7

+ 12:16 Лев 4:24, Лев 5:15, Лев 7:7, Иҫп 18:19

+ 12:17 4 Бат 8:12

+ 12:18 3 Бат 15:18

+ 12:20 2 Йыл 24:23-26

+ 13:1 4 Бат 11:2

+ 13:2 3 Бат 12:28, 3 Бат 14:16

+ 13:3 Хак 2:14, 4 Бат 8:12

+ 13:4 Сығ 3:7, Сығ 3:9

+ 13:5 Хак 3:9

+ 13:6 3 Бат 16:33

+ 13:11 3 Бат 12:28, 3 Бат 14:16

+ 13:12 4 Бат 14:8-15

+ 13:14 4 Бат 2:12, 4 Бат 6:17

+ 13:17 3 Бат 20:26

+ 13:22 4 Бат 8:12

+ 13:25 4 Бат 13:19

• 14:1 2 Йыл 25:1-4, 2 Йыл 25:17-24

+ 14:1 4 Бат 12:21

+ 14:4 4 Бат 12:3

+ 14:5 4 Бат 12:20

+ 14:6 Ҡнн 24:16

+ 14:7 2 Бат 8:13, Ишғ 16:1, Йуш 15:38

+ 14:9 Хак 9:8-15

+ 14:11 Йуш 15:10

+ 14:13 Нөх 8:16, Йер 31:38, Зәк 14:10

+ 14:14 3 Бат 7:51, 4 Бат 12:18

+ 14:15 4 Бат 13:12

• 14:17 2 Йыл 25:25-28

+ 14:19 Йуш 10:3

* 14:21 Ғазаръяһ – ул Ғуззияһ тип тә бирелгән (ҡарағыҙ: 15:13; «І Йылъяҙма» 6:9).

+ 14:22 Ҡнн 2:8, 3 Бат 9:26

+ 14:24 3 Бат 12:28, 3 Бат 14:16

+ 14:25 Иҫп 34:8, 3 Бат 8:65, Йуш 9:13, Юнс 1:1

+ 14:26 Ҡнн 32:36, 4 Бат 9:8, Сығ 3:7, 4 Бат 13:23

+ 14:28 2 Йыл 8:3

• 15:1 2 Йыл 26:1-4, 2 Йыл 26:21-23

+ 15:1 4 Бат 14:21

+ 15:3 2 Йыл 25:2

+ 15:4 3 Бат 15:14, 3 Бат 22:43

+ 15:5 Лев 13:3, Лев 13:46

+ 15:9 3 Бат 12:28, 3 Бат 14:16

+ 15:12 4 Бат 10:30

+ 15:14 3 Бат 14:17

+ 15:18 3 Бат 12:28, 3 Бат 14:16

* 15:19 Пул – Ашшур батшаһы Тиглат-Пиләсәрҙең башҡа исеме (ҡарағыҙ: 15:29). Ул б.э.т. 745–727 йылдарҙа батшалыҡ иткән.

+ 15:19 1 Йыл 5:26, Һош 5:13

+ 15:24 3 Бат 12:28, 3 Бат 14:16

+ 15:28 3 Бат 12:28, 3 Бат 14:16

• 15:32 2 Йыл 27

+ 15:32 4 Бат 15:7

+ 15:34 2 Йыл 26:4

+ 15:35 3 Бат 15:14, 3 Бат 22:43, 2 Йыл 23:20

+ 15:37 4 Бат 16:5, Ишғ 7:1

• 16:1 2 Йыл 28

+ 16:3 3 Бат 12:28-30, Лев 18:21, Ҡнн 18:10

+ 16:4 Ҡнн 12:2

+ 16:5 4 Бат 15:37, Ишғ 7:1

+ 16:6 Ҡнн 2:8, 4 Бат 14:22

+ 16:7 4 Бат 15:19, 4 Бат 15:29

+ 16:8 4 Бат 12:18

+ 16:9 Ишғ 22:6, Ғам 1:5, Ғам 9:7

+ 16:10 Ишғ 8:2

+ 16:14 Сығ 27:1, 2 Йыл 4:1

+ 16:15 Сығ 29:39-41

+ 16:17 3 Бат 7:27-39, 3 Бат 7:23-26

+ 16:18 Йер 2:18, Зөл 16:28, Зөл 23:12

+ 17:1 4 Бат 15:30

+ 17:3 Ҡнн 28:36

+ 17:5 Ҡнн 28:52, 4 Бат 18:9-12, Ғам 3:11

+ 17:6 1 Йыл 5:26

+ 17:7 Лев 25:38, Сығ 20:2

+ 17:8 Лев 18:3, Ҡнн 18:9

+ 17:9 4 Бат 18:8

+ 17:10 Сығ 23:24

+ 17:12 Сығ 20:4-5

+ 17:13 Нөх 9:30, Йер 18:11, Йер 36:3

+ 17:14 Ҡнн 9:6, 2 Йыл 30:8

+ 17:15 Ҡнн 29:25, Йер 2:5, Рим 1:21, Ҡнн 12:30

+ 17:16 3 Бат 12:28, 3 Бат 14:15, 3 Бат 16:33, Ҡнн 4:19, 4 Бат 21:3, 4 Бат 23:5

+ 17:17 Лев 18:21, Ҡнн 18:10

+ 17:19 Йер 3:8

+ 17:20 4 Бат 13:3, 4 Бат 15:29

+ 17:21 3 Бат 11:11, 3 Бат 11:31, 3 Бат 12:20, 3 Бат 12:28-30

+ 17:24 Ғөз 4:2, Ғөз 4:10

+ 17:28 3 Бат 12:29

+ 17:31 Ҡнн 12:31

+ 17:32 3 Бат 12:29

+ 17:33 Сеф 1:5

+ 17:34 Баш 32:28, Баш 35:10

+ 17:35 Ҡнн 5:9, Хак 6:10

+ 17:36 Ҡнн 6:13

+ 17:37 Сығ 20:5

+ 17:41 3 Бат 18:21

• 18:1 2 Йыл 29:1-2

+ 18:4 Ҡнн 16:21-22, 2 Йыл 31:1, Иҫп 21:8-9

+ 18:5 4 Бат 23:25

+ 18:8 4 Бат 17:9

+ 18:9 4 Бат 17:3-7, Ғам 3:11

+ 18:11 1 Йыл 5:26

+ 18:12 Һош 14:1

• 18:13 2 Йыл 32:1-19, Ишғ 36

* 18:13 Санхерив – б.э.т. 705–681 йылдарҙа батшалыҡ иткән.

+ 18:14 Йуш 15:39

+ 18:15 3 Бат 15:18, 4 Бат 12:18

+ 18:17 Йуш 15:39, Ишғ 7:3

+ 18:18 Ишғ 22:20, Ишғ 22:15, Ишғ 37:2

+ 18:21 Зөл 29:6, Ишғ 30:2

+ 18:22 4 Бат 18:4, 2 Йыл 31:1

+ 18:26 Ғөз 4:7, Днл 2:4

+ 18:31 3 Бат 4:25

+ 18:32 Ҡнн 8:7-10

+ 18:34 4 Бат 17:24, Ишғ 10:9

+ 18:35 Днл 3:15, 4 Бат 19:12, Ишғ 10:11

• 19:1 2 Йыл 32:20-22, Ишғ 37

+ 19:2 Ишғ 22:15, Ишғ 22:20, Ишғ 36:3

+ 19:3 Һош 13:13

+ 19:4 2 Бат 16:12

+ 19:6 Ишғ 10:24

+ 19:8 Йуш 10:29-30

+ 19:12 Баш 11:31

+ 19:13 4 Бат 18:33-34

+ 19:15 Ҡнн 6:4, 3 Бат 18:39, Нөх 9:6, Зәб 85:10, Ишғ 44:6

+ 19:16 Зәб 30:3, Зәб 70:2, 2 Йыл 6:40, Днл 9:18

+ 19:18 Йер 16:20, 2 Йыл 32:19

+ 19:19 Зәб 82:19

* 19:21 Сион-ҡыҙ – Сион тауында урынлашҡан Йәрүсәлим ҡалаһының шиғри атамаһы. Бында һәм башҡа шундай урындарҙа Сион һәм Йәрүсәлим ҡатын-ҡыҙға тиңләштерелә.

+ 19:23 Зәб 19:8

+ 19:25 Ишғ 45:7

+ 19:26 Зәб 128:6

+ 19:27 Зәб 138:1-2

+ 19:28 Зөл 29:4, Зөл 38:4, Ғам 4:2, Хав 1:15

+ 19:29 Ишғ 7:11

+ 19:30 Ишғ 27:6

+ 19:31 Ишғ 9:7

+ 19:32 2 Бат 20:15

+ 19:35 2 Бат 24:16, 1 Йыл 21:15, Нхм 3:3

+ 19:36 Баш 10:11, Юнс 1:2

+ 19:37 Баш 8:4, Йер 51:27, Ғөз 4:2

• 20:1 2 Йыл 32:24-26, Ишғ 38:1-8

+ 20:3 4 Бат 18:3

+ 20:5 Зәб 38:13, Зәб 55:9

+ 20:6 4 Бат 19:34

+ 20:8 Хак 6:17

+ 20:11 Йуш 10:13

• 20:12 2 Йыл 32:31, Ишғ 39

+ 20:13 2 Йыл 32:27

+ 20:17 4 Бат 24:13, 2 Йыл 36:10, Йер 20:5, Йер 27:19-21, Мих 4:10

+ 20:18 4 Бат 24:12, 4 Бат 25:7, 2 Йыл 33:11

+ 20:20 Нөх 2:14, 2 Йыл 32:27-33

• 21:1 2 Йыл 33:1-9

+ 21:3 4 Бат 18:4, 3 Бат 16:32-33, Ҡнн 16:21, Ҡнн 4:19, 4 Бат 17:16, 4 Бат 23:5, Йер 8:2

+ 21:4 Ҡнн 12:11, 3 Бат 18:29, Йер 7:30, Йер 32:34

+ 21:5 3 Бат 6:36, 3 Бат 7:12

+ 21:6 Лев 18:21, Ҡнн 18:10, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 21:8 3 Бат 9:3, 2 Йыл 7:12

+ 21:11 Йер 15:4, Баш 15:16, 3 Бат 21:26

+ 21:12 1 Бат 3:11, Йер 19:3

+ 21:13 3 Бат 21:21, 4 Бат 17:6

+ 21:16 4 Бат 24:4

+ 21:17 2 Йыл 33:18

+ 21:18 4 Бат 21:26, Ях 19:41, 2 Йыл 33:20

• 21:19 2 Йыл 33:21-25

+ 21:21 4 Бат 21:2-7

+ 21:26 4 Бат 21:18

• 22:1 2 Йыл 34:1-13

+ 22:1 Йуш 15:39

+ 22:2 Ҡнн 5:32

+ 22:4 4 Бат 12:9-15

+ 22:7 4 Бат 12:15

• 22:8 2 Йыл 34:14-28

+ 22:8 Сығ 24:7, Ҡнн 31:24-26

+ 22:12 Йер 26:24, Йер 39:14, Йер 40:5

+ 22:13 Ҡнн 29:27

+ 22:14 Лк 2:36, Ғмл 21:9, 1 Кор 11:5, Сеф 1:10

+ 22:17 Ҡнн 31:29

+ 22:19 Лев 26:31, Йер 44:22, Ишғ 57:15

+ 22:20 4 Бат 23:24, Ишғ 57:1-2

• 23:1 2 Йыл 34:29-32

+ 23:2 Ҡнн 31:11

+ 23:3 4 Бат 11:14, 2 Йыл 15:12, 2 Йыл 29:10, 2 Йыл 34:31

+ 23:4 4 Бат 21:3, 3 Бат 15:13

+ 23:5 4 Бат 17:16, 4 Бат 21:3

+ 23:6 Ҡнн 16:21

+ 23:7 Ҡнн 23:17, 3 Бат 14:24

+ 23:9 Зөл 44:10-14

+ 23:10 Йуш 15:8, Йер 7:31-32, Йер 19:6, Лев 18:21, Ҡнн 18:10

+ 23:12 4 Бат 21:4-5

+ 23:13 Иҫп 21:29, 3 Бат 11:5-7

+ 23:14 Сығ 23:24, 4 Бат 10:27

+ 23:15 3 Бат 12:28

+ 23:16 Лев 26:30, 3 Бат 13:2

+ 23:17 3 Бат 13:30-31

+ 23:20 Сығ 22:20, Лев 26:30, 3 Бат 13:2

• 23:21 2 Йыл 35:1-19

+ 23:21 Сығ 12:3-11, Ҡнн 16:2-8

+ 23:24 Лев 19:31, Лев 20:27, Ҡнн 18:10-12

+ 23:25 4 Бат 18:5

+ 23:26 4 Бат 21:11, Йер 15:4

+ 23:27 4 Бат 21:4

• 23:28 2 Йыл 35:20-27

+ 23:29 Йер 46:2, Йуш 17:11

+ 23:30 4 Бат 9:28, 1 Бат 10:1

• 23:31 2 Йыл 36:1-4

+ 23:31 4 Бат 24:18

+ 23:33 Иҫп 34:11, Йер 39:5

+ 23:34 4 Бат 24:17, Днл 1:7, Йер 22:12

• 23:36 2 Йыл 36:5-8

+ 24:1 Йер 25:1, Днл 1:1

+ 24:2 4 Бат 20:17, 4 Бат 21:12-14, 4 Бат 23:27

+ 24:3 4 Бат 21:2-7, 4 Бат 21:16, 4 Бат 21:23-26

• 24:8 2 Йыл 36:9-10

+ 24:12 4 Бат 20:18, Йер 24:1-2, Зөл 17:12-13

+ 24:13 4 Бат 20:17, Йер 20:5, Днл 1:2

+ 24:15 Ҡнн 28:36, Йер 24:1, Зөл 17:12

+ 24:17 4 Бат 23:34, Йер 37:1, Днл 1:7

• 24:18 2 Йыл 36:11-21, Йер 39:1-10, Йер 52:1-27

+ 24:18 4 Бат 23:31

+ 24:20 Зөл 17:15

+ 25:1 Ҡнн 28:52

+ 25:6 Иҫп 34:11, 4 Бат 23:33, Йер 21:7, Зөл 23:24

+ 25:7 Сеф 1:8, Ҡнн 28:36, 4 Бат 20:18

+ 25:8 Йер 32:1, Йер 39:9, Йер 40:1

+ 25:9 Лев 26:31, Зөл 16:41

+ 25:10 Нөх 1:3

+ 25:13 3 Бат 7:15-37, 2 Йыл 4:1-15, Йер 27:19

+ 25:14 3 Бат 7:45, 3 Бат 7:50

+ 25:16 3 Бат 7:47

+ 25:17 3 Бат 7:15-22

+ 25:18 1 Йыл 6:14, Ғөз 7:1, Йер 21:1, Йер 29:25, Йер 37:3

• 25:22 Йер 40:7-9, Йер 41:1-3

+ 25:22 4 Бат 22:12, Йер 26:24, Йер 39:14, Йер 40:5, Йер 40:7

+ 25:23 Йуш 18:26

+ 25:25 Йер 36:13

+ 25:26 Йер 43:4-7

• 25:27 Йер 52:31-34

+ 25:27 4 Бат 24:12, 4 Бат 24:15, Йер 27:7

• 1:1 Баш 5, Баш 10, Баш 11:10-26

+ 1:27 Баш 17:5, Лк 3:34-36

• 1:28 Баш 25:1-4, Баш 25:12-16, Баш 36:1-19

+ 1:28 Баш 16:15-16, Баш 21:2-3

+ 1:34 Баш 25:25-26, Баш 32:28

• 1:38 Баш 36:20-30

• 1:43 Баш 36:31-39

+ 1:44 Ишғ 34:6, Ишғ 63:1

+ 1:45 Баш 36:15, Әйп 2:11, Зөл 25:13

+ 1:51 Баш 36:40-43

+ 2:1 Баш 29:32-35, Баш 30:6-20, Сығ 1:1-4

+ 2:3 Баш 38, Баш 46:12, Иҫп 26:19-20

+ 2:4 Рут 4:12, Маҫ 1:3

+ 2:5 Рут 4:18

+ 2:6 3 Бат 4:31, Зәб 88:1

+ 2:7 Йуш 7:1, Йуш 7:25

• 2:9 Рут 4:18-22, Маҫ 1:3-6

+ 2:10 Иҫп 1:7, Иҫп 2:3

+ 2:13 1 Бат 16:6-9, 1 Бат 17:13, 1 Йыл 20:7

+ 2:16 2 Бат 2:18

+ 2:17 2 Бат 19:13, 2 Бат 20:9-10, 2 Бат 17:25

+ 2:20 Сығ 31:2

+ 2:21 Иҫп 26:29, Иҫп 32:39

+ 2:22 Иҫп 32:41

+ 2:23 Йуш 13:13, Йуш 13:30

+ 2:24 2 Бат 14:2, 1 Йыл 4:5

+ 2:25 1 Йыл 2:9

+ 2:49 Йуш 15:31, Йуш 15:17

+ 2:50 1 Йыл 2:19

+ 2:53 1 Йыл 4:2

+ 2:55 4 Бат 10:15, Йер 35:2, Йер 35:8, Иҫп 24:21, Хак 1:16

• 3:1 2 Бат 3:1-5, 2 Бат 5:14-16

+ 3:1 1 Бат 25:43, 2 Бат 13:1

+ 3:2 2 Бат 13:37, 2 Бат 15:10, 3 Бат 1:5-6

+ 3:4 2 Бат 2:11, 2 Бат 5:4-5

+ 3:5 1 Йыл 14:4-7, 2 Бат 11:3

+ 3:9 2 Бат 13:1

+ 3:10 2 Йыл 9:31, 2 Йыл 13:1, 2 Йыл 14:1, 2 Йыл 17:1

+ 3:11 2 Йыл 21:1, 2 Йыл 22:1, 2 Йыл 24:1

+ 3:12 2 Йыл 25:1, 4 Бат 15:1, 2 Йыл 26:1, 2 Йыл 27:1

+ 3:13 2 Йыл 28:1, 2 Йыл 29:1, 2 Йыл 33:1

+ 3:14 2 Йыл 33:21, 2 Йыл 34:1

+ 3:15 2 Йыл 36:11, 2 Йыл 36:1, Йер 22:11

+ 3:16 4 Бат 24:8-15, 2 Йыл 36:9-10

+ 3:19 Ғөз 2:2, Ғөз 3:2, Нөх 12:1, Хаг 1:1, Хаг 2:20-23, Зәк 4:6-10

+ 3:22 Нөх 3:29, Ғөз 8:2

+ 4:1 Баш 46:12, 1 Йыл 2:4-7

+ 4:2 1 Йыл 2:53

+ 4:4 1 Йыл 2:50-51

+ 4:5 1 Йыл 2:24

+ 4:13 Йуш 15:17, Хак 1:13, Хак 3:9

+ 4:15 Иҫп 13:6, Иҫп 13:31

+ 4:21 Баш 38:5, Иҫп 26:20

+ 4:24 Иҫп 26:12-14

+ 4:28 Йуш 19:1-9

+ 4:41 2 Йыл 29:1, 2 Йыл 20:1, 2 Йыл 26:7

+ 4:42 Баш 36:8

+ 4:43 1 Бат 15:8, 1 Бат 30:17

+ 5:1 Баш 29:32, Баш 35:22, Баш 49:3-4, Баш 48:15-22

+ 5:2 Баш 49:8-10, Мих 5:2

+ 5:3 Баш 46:9, Сығ 6:14, Иҫп 26:5-6

+ 5:6 2 Йыл 28:20

+ 5:7 Иҫп 32:38

+ 5:9 Йуш 22:9

+ 5:10 1 Йыл 5:19, 1 Йыл 27:31, Зәб 82:7

+ 5:11 Ҡнн 3:10, Йуш 12:5, Йуш 13:11

+ 5:16 Йыр 2:1, Ғмл 9:35

+ 5:17 2 Йыл 27:1, 4 Бат 14:23

+ 5:22 4 Бат 15:29, 4 Бат 17:6

+ 5:23 Ҡнн 3:9, Йыр 4:8, Зөл 27:5

+ 5:26 4 Бат 15:19, 4 Бат 15:29, 4 Бат 17:6, 4 Бат 18:11

• 6:1 Ғөз 7:1-5

+ 6:1 Баш 46:11, Сығ 6:16, Иҫп 26:57

+ 6:2 Сығ 6:18

+ 6:3 Иҫп 26:59, Лев 10:1, Лев 10:12

+ 6:4 Иҫп 25:7

+ 6:8 2 Бат 8:17, 3 Бат 2:35

+ 6:9 3 Бат 4:2

+ 6:12 1 Йыл 9:11, Нөх 11:11

+ 6:14 4 Бат 25:18, Ғөз 7:1, Йер 52:24

+ 6:15 2 Йыл 36:20

+ 6:16 Баш 46:11, Сығ 6:16, Иҫп 26:57

+ 6:18 Сығ 6:18

+ 6:19 Сығ 6:19, 1 Йыл 23:21

+ 6:23 Сығ 6:24

+ 6:31 1 Йыл 16:1-6

+ 6:32 2 Йыл 5:2

+ 6:33 1 Йыл 15:17, 1 Йыл 25:1

+ 6:39 1 Йыл 15:17, 1 Йыл 25:1, 2 Йыл 5:12

+ 6:44 1 Йыл 15:17, 1 Йыл 25:1, 2 Йыл 5:12

+ 6:49 Сығ 30:7, Лев 1:7, Лев 4:20

+ 6:50 1 Йыл 6:4-8

• 6:54 Иҫп 35:1-8, Йуш 21:1-42

+ 6:54 Сығ 6:16-19, Иҫп 3:17-20

+ 6:56 Йуш 14:13

+ 7:1 Баш 46:13, Иҫп 26:23

+ 7:5 Иҫп 1:29

+ 7:6 Баш 46:21, Иҫп 26:38, 1 Йыл 8:1-5

+ 7:13 Баш 46:24-25, Иҫп 26:48-49, Баш 30:7-8

+ 7:14 Иҫп 26:31, Баш 50:23, Иҫп 32:39

+ 7:15 Иҫп 26:33, Иҫп 27:1

+ 7:19 Иҫп 26:32, Йуш 17:2

+ 7:20 Иҫп 26:35-37

* 7:23 Бериға – йәһүд телендә «бәхетһеҙлек» тигән мәғәнәлә.

+ 7:24 Йуш 16:3, Йуш 16:5

+ 7:26 Иҫп 1:10, Иҫп 7:48

+ 7:27 Иҫп 13:9, Иҫп 13:17

+ 7:29 Йуш 17:11

+ 7:30 Баш 46:17-18, Иҫп 26:44-46

+ 8:2 Баш 46:21, Иҫп 26:38-41, 1 Йыл 7:6-12

+ 8:12 Ғөз 2:33

• 8:29 1 Йыл 9:35-44

+ 8:33 1 Бат 9:1, 1 Бат 14:51, 1 Бат 14:49, 1 Бат 31:2, 1 Йыл 10:2

* 8:34 Мерив-Бәғел – Мефи-Бошеҫтың икенсе исеме (ҡарағыҙ: «ІІ Батшалар» 4:4).

+ 8:34 1 Бат 14:49, 1 Бат 31:2, 1 Йыл 9:40, 1 Йыл 10:2, 2 Бат 9:12

• 9:1 Нөх 11:1-22

+ 9:1 2 Йыл 36:20

+ 9:2 Ғөз 2:70, Нөх 7:73

+ 9:4 1 Йыл 2:5-6, Баш 38:29, Баш 38:5, Баш 38:30

+ 9:17 Ғөз 2:42, Нөх 7:45

+ 9:20 Иҫп 25:7-13

+ 9:21 1 Йыл 26:2

+ 9:22 2 Йыл 8:14

+ 9:25 4 Бат 11:5

+ 9:27 Иҫп 1:53

+ 9:30 Сығ 30:23-25

+ 9:32 Лев 24:5-9

+ 9:33 Нөх 10:39, Зәб 133:1

• 9:35 1 Йыл 8:29-38

+ 9:39 1 Бат 9:1, 1 Бат 14:51

• 10:1 1 Бат 31

+ 10:1 1 Бат 28:4

+ 10:2 1 Бат 14:49, 1 Йыл 8:33, 1 Йыл 9:39

+ 10:4 Хак 9:54, 2 Бат 1:10

+ 10:9 2 Бат 1:20

+ 10:10 Хак 16:23, 1 Бат 5:2

+ 10:11 1 Бат 11:1-11, 2 Бат 21:10

+ 10:12 2 Бат 21:12

+ 10:13 1 Бат 13:13, 1 Бат 15:23, 1 Бат 28:7

• 11:1 2 Бат 5:1-3, 2 Бат 5:6-10

+ 11:2 1 Бат 18:13, Зәб 77:71

+ 11:3 1 Бат 16:13

+ 11:4 Йуш 15:63, Хак 1:8, Хак 1:21

+ 11:6 2 Бат 8:16

+ 11:8 3 Бат 9:15, 3 Бат 9:24, 3 Бат 11:27, 2 Йыл 32:5

+ 11:9 Эст 9:4

• 11:10 2 Бат 23:8-39, 1 Йыл 27:1-15

+ 11:15 1 Бат 22:1, 2 Бат 5:18

+ 11:18 1 Бат 7:6

+ 11:20 2 Бат 2:18

+ 11:22 Йуш 15:21, 2 Бат 8:18

+ 11:23 1 Бат 17:50

+ 11:26 2 Бат 2:18-23

+ 11:41 2 Бат 11:3-17

+ 12:1 1 Бат 27:6

+ 12:2 Хак 3:15, Хак 20:16

+ 12:8 Ҡнн 33:20

+ 12:15 Йуш 3:15

+ 12:19 1 Бат 29:2-9

+ 12:23 1 Бат 15:28, 1 Бат 16:13, 1 Бат 28:17

+ 12:28 2 Бат 8:17

• 13:1 2 Бат 6:1-11

+ 13:6 Йуш 15:9, Йуш 15:60, 1 Бат 7:1-2, Сығ 25:22

+ 13:9 Иҫп 4:15

* 13:11 Пәрәс-Ғузза – йәһүд телендә «Ғуззаны һәләк иткән урын» тигән мәғәнәлә.

+ 13:14 1 Йыл 26:4-5

• 14:1 2 Бат 5:11-16

+ 14:1 3 Бат 5:1

+ 14:4 1 Йыл 3:5-8

• 14:8 2 Бат 5:17-25

+ 14:9 2 Бат 23:13

* 14:11 Бәғел-Перасим – йәһүд телендә «емереп үткән Хаким» тигән мәғәнәлә.

+ 14:11 Ишғ 28:21

+ 14:15 4 Бат 7:6

+ 14:17 Сығ 15:14-16, Сығ 23:27, Ҡнн 2:25

+ 15:4 1 Йыл 6:16-30

+ 15:11 2 Бат 20:25

+ 15:13 1 Йыл 13:7-11

+ 15:15 Сығ 25:14, Иҫп 7:9

+ 15:16 2 Йыл 5:12, Зәб 150:3-5

+ 15:17 1 Йыл 6:33, 1 Йыл 6:39, 1 Йыл 6:44

+ 15:19 3 Бат 4:31, Зәб 88:1

+ 15:24 Иҫп 10:8

• 15:25 2 Бат 6:12-19

+ 15:26 Иҫп 23:1, Әйп 42:8

+ 15:29 1 Бат 14:49, 1 Бат 18:20-28, 1 Бат 19:11-17, Зәб 150:4

+ 16:1 1 Йыл 15:1

+ 16:4 1 Йыл 6:31

+ 16:5 1 Йыл 6:39

• 16:7 Зәб 104:1-15, Зәб 95, Зәб 105:1, Зәб 105:47-48

+ 16:8 Ишғ 12:4

+ 16:9 Йер 21:2

+ 16:11 Зәб 23:6, Зәб 26:8

+ 16:12 Зәб 76:12-13

+ 16:14 Ишғ 26:9

+ 16:15 Ҡнн 7:9

+ 16:16 Баш 17:2, Баш 26:3

+ 16:18 Баш 35:11-12

+ 16:19 Ҡнн 7:7, Ҡнн 26:5

+ 16:21 Баш 12:17, Баш 20:3

+ 16:22 Баш 20:7

+ 16:24 Зәб 9:2

+ 16:25 2 Бат 22:4, Зәб 17:4, Зәб 144:3, Сығ 18:11

+ 16:26 Ишғ 44:24, Йер 10:12

+ 16:28 Зәб 28:1

+ 16:31 Ишғ 44:23, Ишғ 49:13, Зәб 92:1

+ 16:32 Зәб 97:7

+ 16:33 Зәб 9:9

+ 16:34 2 Йыл 5:13, 2 Йыл 20:21, Ғөз 3:11, Зәб 105:1

+ 16:36 Зәб 40:14

+ 16:37 1 Йыл 16:5

+ 16:39 1 Йыл 15:11, 3 Бат 3:4

+ 16:40 Сығ 29:38

+ 16:41 1 Йыл 6:33

+ 16:42 1 Йыл 25:1, Зәб 38:1

• 16:43 2 Бат 6:19

+ 17:1 2 Бат 7:1, 2 Бат 12:1

+ 17:7 1 Бат 16:11-13, Зәб 77:70

+ 17:8 1 Бат 18:14

* 17:9-10 Йорт – был урында мәңге дауам итәсәк батша династияһына ишара.

+ 17:9 Хак 2:14-16, 1 Бат 12:11

+ 17:11 3 Бат 2:10

+ 17:12 3 Бат 8:19

+ 17:13 Зәб 88:27, 2 Кор 6:18, Ғвр 1:5

+ 17:14 Зәб 88:5, Зәб 88:30, Зәб 88:36-37, Зәб 131:12, Ях 7:42

• 17:16 2 Бат 7:18-29

+ 17:20 Сығ 15:11

+ 17:21 Ҡнн 4:7, Ҡнн 26:19, Ҡнн 33:29

• 18:1 2 Бат 8:1-14

+ 18:3 1 Бат 14:47

+ 18:4 Йуш 11:6

+ 18:7 4 Бат 11:10, 2 Йыл 23:9

+ 18:8 3 Бат 7:15-47

+ 18:11 3 Бат 7:51

+ 18:13 Баш 25:23, Баш 27:40, Иҫп 24:18

• 18:14 2 Бат 8:15-18, 2 Бат 20:23-26

+ 18:15 2 Бат 2:13, 1 Йыл 11:6, 3 Бат 4:3

+ 18:16 2 Бат 15:24, 2 Бат 20:25, 1 Йыл 24:3

+ 18:17 2 Бат 23:20, 3 Бат 2:35, 3 Бат 4:4

• 19:1 2 Бат 10

+ 19:1 1 Бат 11:1

* 19:6 Мең талант – яҡынса 36 тонна.

+ 19:6 2 Бат 8:3

+ 19:7 Иҫп 21:30, Йуш 13:9, Йуш 13:16

+ 19:11 1 Йыл 18:12

+ 19:13 1 Бат 3:18

+ 19:16 3 Бат 11:23

• 20:1 2 Бат 11:1, 2 Бат 12:26-31, 2 Бат 21:18-22

+ 20:1 2 Бат 11:1, Ҡнн 3:11

+ 20:4 Ҡнн 2:11

+ 20:5 1 Бат 17:7

+ 20:7 1 Бат 16:9, 2 Бат 13:3, 1 Йыл 2:13

+ 20:8 Йуш 11:22

• 21:1 2 Бат 24:1-9

+ 21:1 Әйп 1:6, Зәк 3:1, Маҫ 4:3, 1 Кор 7:5, 1 Тес 3:5, Асл 12:9-10

+ 21:2 Хак 20:1, Иҫп 1:2-4

+ 21:3 Ҡнн 1:11

+ 21:5 Хак 20:17, 1 Бат 11:8

+ 21:6 1 Йыл 27:24

• 21:7 2 Бат 24:10-17

+ 21:8 2 Бат 12:13, 1 Бат 13:13

+ 21:9 1 Бат 22:5

+ 21:13 Зәб 118:156

+ 21:14 Сығ 30:12

+ 21:15 4 Бат 19:35, 2 Йыл 32:21, Ишғ 37:36, Ғмл 12:23, Юнс 3:9

• 21:18 2 Бат 24:18-25

+ 21:22 Иҫп 16:47-48

+ 21:23 3 Бат 19:21

+ 21:26 2 Йыл 3:1, Лев 9:24, Хак 6:21, 3 Бат 18:38

+ 21:29 1 Йыл 16:39, 2 Йыл 1:3

+ 22:1 2 Йыл 3:1

+ 22:2 3 Бат 5:17

+ 22:3 3 Бат 7:47

+ 22:4 3 Бат 5:6

+ 22:5 1 Йыл 29:1

+ 22:7 2 Бат 7:2, 3 Бат 8:17, 1 Йыл 17:1

+ 22:8 3 Бат 5:3, 1 Йыл 28:3

* 22:9 Сөләймән – йәһүд телендәге «тыныслыҡ» һүҙе менән ауаздаш.

+ 22:9 3 Бат 5:4, 3 Бат 4:24

+ 22:10 2 Бат 7:13-14

+ 22:13 Йуш 1:6, 1 Йыл 28:20

+ 22:18 1 Йыл 23:25

+ 23:1 1 Йыл 29:28

+ 23:3 Иҫп 4:3

+ 23:5 2 Йыл 29:26, Нөх 12:36

+ 23:6 Сығ 6:16, Иҫп 26:57

+ 23:7 1 Йыл 26:21-22

+ 23:8 1 Йыл 29:8

+ 23:12 Сығ 6:18, 1 Йыл 6:18

+ 23:13 Сығ 6:20, Сығ 28:1, Иҫп 6:22-27

+ 23:14 Ҡнн 33:1

+ 23:15 Сығ 18:3-5

+ 23:16 1 Йыл 26:24

+ 23:17 1 Йыл 26:25

+ 23:19 1 Йыл 24:23

+ 23:20 1 Йыл 24:24

+ 23:21 Сығ 6:19, 1 Йыл 23:21

+ 23:22 Иҫп 36:8

+ 23:23 1 Йыл 24:30

+ 23:24 Иҫп 4:3, Иҫп 8:24-25, 2 Йыл 31:17, Ғөз 3:8

+ 23:25 1 Йыл 22:18

+ 23:28 Иҫп 3:6-9

+ 23:31 Иҫп 28:9-15

+ 24:1 Сығ 6:23

+ 24:2 Лев 10:2, Иҫп 3:4

+ 24:3 2 Бат 8:17

+ 24:7 Ғөз 2:36, Нөх 7:39

+ 24:10 Лк 1:5

+ 24:20 1 Йыл 23:13-23

+ 24:23 1 Йыл 26:31

+ 24:31 1 Йыл 25:8, 1 Йыл 26:13, Нөх 11:1

+ 25:1 1 Йыл 6:33, 1 Йыл 6:39, 1 Йыл 15:17, 1 Йыл 16:42

+ 25:8 1 Йыл 26:13

+ 26:2 1 Йыл 9:21

+ 26:4 1 Йыл 15:18, 1 Йыл 15:21, 1 Йыл 15:24

+ 26:5 2 Бат 6:11, 1 Йыл 13:14

+ 26:8 1 Йыл 16:38

+ 26:13 1 Йыл 25:8

+ 26:15 Нөх 12:25

+ 26:21 1 Йыл 23:7-8

+ 26:24 1 Йыл 23:16

+ 26:25 1 Йыл 23:16

+ 26:26 2 Бат 8:11

+ 26:29 Нөх 11:16

+ 26:30 1 Йыл 27:17

+ 26:31 1 Йыл 24:23, Йуш 21:39, 1 Йыл 6:81

• 27:1 2 Бат 23:8-39, 1 Йыл 11:10-47

+ 27:3 Иҫп 26:19-20

+ 27:5 2 Бат 8:18

+ 27:7 2 Бат 2:18-23

+ 27:11 2 Бат 21:18, 1 Йыл 20:4

+ 27:15 Йуш 15:17, Хак 1:13, Хак 3:9, 1 Йыл 4:13

+ 27:17 1 Йыл 26:30, 1 Йыл 24:3

+ 27:23 Баш 15:5

+ 27:24 1 Йыл 21:6-7

+ 27:31 1 Йыл 5:10, Зәб 82:7

+ 27:33 2 Бат 15:12, 2 Бат 16:20, 2 Бат 15:37, 2 Бат 17:7, 3 Бат 4:5

+ 27:34 1 Йыл 11:6

+ 28:1 1 Йыл 23:2

+ 28:2 Ишғ 60:13, Ишғ 66:1, Зөл 43:7, 2 Бат 7:1, 1 Йыл 17:1

+ 28:3 2 Бат 7:5, 3 Бат 5:3, 1 Йыл 22:8

+ 28:4 1 Бат 16:12-13, 1 Йыл 17:27, Баш 49:8, Зәб 77:68, 1 Йыл 5:2

+ 28:5 1 Йыл 3:1-9, 1 Йыл 14:3-7, 1 Йыл 22:9, 2 Йыл 1:8, 2 Йыл 6:10

+ 28:6 2 Бат 7:13-14

+ 28:9 1 Йыл 29:17, Хик 17:3, 3 Бат 8:39, 2 Йыл 6:30, Ғмл 1:24, 2 Йыл 15:2, Ишғ 55:6, Йер 29:13

* 28:11 Айуан – ҡорамға ингән урында алғы бүлмә.

* 28:12 Күңеленән ниәт иткән – был урынды «Алланың Рухы уға күрһәткән» тип тә аңларға була.

+ 28:13 1 Йыл 23:6, 1 Йыл 24:6

+ 28:18 Сығ 25:20, Зәб 17:11, Зәб 98:1

+ 28:19 Сығ 25:40

+ 28:20 Йуш 1:6, 1 Йыл 22:13

+ 29:1 3 Бат 3:7, 1 Йыл 22:5

+ 29:4 Баш 10:29, 3 Бат 9:28, Әйп 22:24

+ 29:5 Сығ 25:2

+ 29:8 1 Йыл 23:7-8

+ 29:9 2 Кор 9:7

+ 29:11 Зәб 23:1, Зәб 88:12

+ 29:12 3 Бат 3:13, 2 Йыл 20:6

+ 29:15 Лев 25:23, Зәб 38:13, Зәб 118:19, Әйп 14:2, Зәб 101:12, Зәб 143:4

+ 29:16 Хаг 2:8

+ 29:17 1 Йыл 28:9, Хик 17:3

+ 29:19 1 Йыл 22:14

+ 29:22 3 Бат 1:39, 3 Бат 2:35

+ 29:23 3 Бат 2:12

+ 29:25 2 Йыл 1:1, 3 Бат 3:13, 2 Йыл 1:12

+ 29:27 2 Бат 2:11, 2 Бат 5:4-5, 3 Бат 2:11

+ 29:29 1 Бат 16:13, 2 Бат 7:2, 1 Бат 22:5

• 1:1 3 Бат 3:4-14

+ 1:1 1 Йыл 29:25

+ 1:3 1 Йыл 16:39, 1 Йыл 21:29

+ 1:4 1 Йыл 13:5-6, 2 Бат 6:17, 1 Йыл 15:1

+ 1:5 Сығ 31:2, Сығ 27:1, Сығ 38:1

+ 1:8 1 Йыл 28:5

+ 1:9 3 Бат 8:26, 2 Йыл 6:17, Баш 13:16, Баш 28:14

+ 1:12 3 Бат 4:29-31, 3 Бат 5:12, 3 Бат 10:23, Вәғ 1:16

• 1:14 3 Бат 10:26-29

+ 1:14 3 Бат 4:26, 3 Бат 9:19

+ 1:16 Ҡнн 17:16

• 2:1 3 Бат 5

+ 2:3 1 Йыл 14:1

+ 2:5 Зәб 134:5

+ 2:6 3 Бат 8:27, 2 Йыл 6:18, Ишғ 66:1

+ 2:7 1 Йыл 22:15

* 2:10 Кор, бат – бер кор – ашлыҡ үлсәме, 220 л, бер бат – шыйыҡлыҡ үлсәме, 22 л.

+ 2:11 3 Бат 10:9

+ 2:13 3 Бат 7:13-14

+ 2:16 Йуш 19:46

+ 2:17 1 Йыл 22:2

• 3:1 3 Бат 6, 3 Бат 7:15-21

+ 3:1 Баш 22:2, 1 Йыл 22:1

* 3:4 Айуан – ҡорамға ингән урында алғы бүлмә.

* 3:8 Талант – ауырлыҡ үлсәме, яҡынса 36 кг.

+ 3:10 Сығ 25:18-20

+ 3:14 Сығ 26:31

+ 3:15 4 Бат 25:16-17, Йер 52:21-23

• 4:1 3 Бат 7:23-51

+ 4:1 2 Йыл 7:7, 2 Йыл 8:12

+ 4:2 4 Бат 16:17

+ 4:6 Зөл 40:38

+ 4:7 Сығ 25:31-39

* 4:11 Хурам – «ІІІ Батшалар» китабында был кешене Хирам тип йөрөтәләр.

• 5:2 3 Бат 8:1-13

+ 5:2 2 Бат 6:12

+ 5:8 Сығ 25:22, Сығ 26:33-34, 2 Йыл 3:10-13, Сығ 25:13-15

+ 5:10 Сығ 16:33-34, Иҫп 17:10, Сығ 25:21, Сығ 40:20, Ҡнн 10:5

+ 5:11 1 Йыл 24:1-9

+ 5:12 1 Йыл 6:33, 1 Йыл 6:39, 1 Йыл 25:1, 1 Йыл 15:16, Зәб 150:3-5

+ 5:13 1 Йыл 16:42, 1 Йыл 16:34, Ғөз 3:11, Зәб 105:1

+ 5:14 Сығ 40:34-35

+ 6:1 Зәб 17:12, Зәб 96:2

• 6:3 3 Бат 8:14-21

+ 6:3 2 Бат 6:18

+ 6:6 2 Бат 7:6-8, 1 Йыл 17:5-7

+ 6:7 2 Бат 7:2, 1 Йыл 17:1, 1 Йыл 22:7

+ 6:9 2 Бат 7:12-13

+ 6:10 1 Йыл 28:5

• 6:12 3 Бат 8:22-53

+ 6:12 Ғөз 9:5

+ 6:14 Сығ 15:11

+ 6:16 2 Бат 7:16, 3 Бат 2:4

+ 6:17 2 Йыл 1:9

+ 6:18 2 Йыл 2:6, Ишғ 66:1

+ 6:20 Ҡнн 12:11

+ 6:22 Сығ 22:11

+ 6:24 Лев 26:17

+ 6:26 Ҡнн 11:17, 3 Бат 17:1

+ 6:27 1 Бат 12:23

+ 6:28 Лев 26:16, Ҡнн 28:22, Ғам 4:9, Хаг 2:17

+ 6:30 1 Йыл 28:9, Зәб 43:20, Хик 15:11, Ғмл 1:24

+ 6:32 Зәб 101:16

+ 6:36 Хик 20:9, Вәғ 7:20, Яҡ 3:2, 1 Ях 1:8-10, Рим 3:23

+ 6:37 Лев 26:40, Нөх 9:2, Днл 9:4-5

+ 6:38 Йер 29:12-14

+ 6:40 Нөх 1:6, Нөх 1:11, Зәб 129:2

+ 6:41 Әйп 29:14, Зәб 131:8-9

+ 6:42 Зәб 131:10

• 7:1 3 Бат 8:62-66

+ 7:1 Лев 9:24, Хак 6:21, 3 Бат 18:38, 1 Йыл 21:26, Сығ 40:34-35, 2 Йыл 5:14

+ 7:3 Ғөз 3:11, Зәб 105:1

+ 7:7 2 Йыл 4:1

+ 7:8 Лев 23:34

• 7:11 3 Бат 9:1-9

+ 7:12 3 Бат 3:5

+ 7:13 2 Йыл 6:26, 2 Йыл 6:28

+ 7:14 2 Йыл 12:7

+ 7:15 2 Йыл 6:40

+ 7:16 Ҡнн 11:12

+ 7:18 3 Бат 2:4

+ 7:20 Ҡнн 4:26, Ҡнн 28:37

+ 7:21 Лев 26:32, Ҡнн 29:24, Йер 22:8, Йер 52:13

• 8:1 3 Бат 9:10-28

+ 8:1 3 Бат 6:38, 3 Бат 7:1

+ 8:5 Йуш 16:3, Йуш 16:5, Ҡнн 3:5

+ 8:9 Лев 25:9, 3 Бат 5:13

+ 8:11 3 Бат 3:1, 3 Бат 7:8

+ 8:12 2 Йыл 4:1, 2 Йыл 7:7

+ 8:13 Ҡнн 16:1-17

+ 8:14 1 Йыл 24:6, 1 Йыл 25:1, 1 Йыл 9:22

+ 8:17 Ҡнн 2:8, 4 Бат 14:22

+ 8:18 Баш 10:29, 1 Йыл 29:4, Әйп 22:24, Әйп 28:16, Зәб 44:10, Ишғ 13:12

• 9:1 3 Бат 10:1-13

+ 9:1 Зәб 71:10, Зәб 71:15, Ишғ 60:6, Йер 6:20, Зөл 27:22, Зөл 38:13, Йои 3:8, 3 Бат 4:34, Маҫ 12:42, Лк 11:31

+ 9:8 2 Йыл 2:11, 2 Бат 8:15

+ 9:10 3 Бат 9:27-28

• 9:13 3 Бат 10:14-29

+ 9:16 3 Бат 14:26, 3 Бат 7:2

+ 9:21 3 Бат 22:48

+ 9:22 3 Бат 3:12-13, 2 Йыл 1:12

+ 9:23 3 Бат 4:34, 3 Бат 10:1, 2 Йыл 9:1

+ 9:25 3 Бат 4:26, 2 Йыл 1:14-17, 3 Бат 9:19, 3 Бат 4:26

+ 9:26 3 Бат 4:21

+ 9:28 Ҡнн 17:16, 2 Йыл 1:14-16

• 9:29 3 Бат 11:41-43

• 10:1 3 Бат 12:1-23

+ 10:1 Хак 9:6

+ 10:2 3 Бат 11:26, 3 Бат 11:40

+ 10:4 3 Бат 4:7, 3 Бат 4:22, 3 Бат 9:15

+ 10:15 3 Бат 11:31

+ 10:16 2 Бат 20:1

+ 10:18 3 Бат 4:6, 3 Бат 5:14

+ 11:2 2 Йыл 12:5, 2 Йыл 12:15

+ 11:5 2 Йыл 8:5

+ 11:14 Иҫп 35:2-3

+ 11:15 3 Бат 12:31, 3 Бат 13:33, Лев 17:7, 3 Бат 12:28

+ 11:18 1 Бат 16:6, 1 Бат 17:13

+ 11:22 Ҡнн 21:15-17

• 12:1 3 Бат 14:22-28

+ 12:2 3 Бат 11:40

+ 12:4 2 Йыл 11:5-12

+ 12:5 3 Бат 12:22, 2 Йыл 11:2

+ 12:6 Сығ 9:27

+ 12:9 3 Бат 10:17

+ 12:12 2 Йыл 19:3

• 12:13 3 Бат 14:29-31

+ 12:15 3 Бат 12:22, 2 Йыл 11:2, 2 Йыл 12:5, 2 Йыл 9:29, 2 Йыл 13:22

• 13:1 3 Бат 15:1-24

* 13:5 Тоҙ килешеүе – «мәңгелек боҙолмаҫ килешеү» тигәнде аңлата.

+ 13:5 2 Бат 7:12-13

+ 13:6 3 Бат 11:26

+ 13:8 3 Бат 12:28

+ 13:9 2 Йыл 11:14, Йер 5:7, Йер 16:20

+ 13:12 Иҫп 10:9

* 13:13 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 13:20 3 Бат 14:20

+ 13:22 2 Йыл 9:29, 2 Йыл 12:15

• 14:2 3 Бат 15:9-12

+ 14:3 Сығ 23:24, Сығ 34:13

+ 14:6 2 Йыл 11:5, 2 Йыл 15:15, 2 Йыл 20:30

+ 14:9 Йуш 15:44, 2 Йыл 11:8

+ 14:14 Баш 10:19, Баш 20:1, Баш 26:1, 2 Йыл 17:10, 2 Йыл 20:29

+ 15:1 Иҫп 24:2, 2 Йыл 20:14, 2 Йыл 24:20

+ 15:2 1 Йыл 28:9, Ишғ 55:6, Йер 29:13

+ 15:6 Мрк 13:8

+ 15:7 Йуш 1:6-7

+ 15:9 2 Йыл 11:16

+ 15:11 2 Йыл 14:15

+ 15:12 4 Бат 23:3, 2 Йыл 29:10, 2 Йыл 34:31

+ 15:13 Ҡнн 13:6-9

+ 15:15 2 Йыл 14:6, 2 Йыл 20:30

+ 15:16 3 Бат 15:13-15, 4 Бат 23:4, 4 Бат 23:6, 4 Бат 23:12

• 16:1 3 Бат 15:17-22

+ 16:2 3 Бат 14:26, 4 Бат 12:18

+ 16:7 Ишғ 31:1, Йер 17:5

+ 16:8 2 Йыл 12:3, 2 Йыл 14:9

+ 16:9 Хик 5:21, Йер 16:17, Йер 32:19, Зәк 4:10, 3 Бат 15:32

+ 16:10 2 Йыл 18:26

+ 17:2 2 Йыл 11:5

+ 17:4 3 Бат 12:28

+ 17:10 2 Йыл 14:14, 2 Йыл 20:29

• 18:1 3 Бат 22:4-35

+ 18:1 2 Йыл 21:6

+ 18:2 Ҡнн 4:43, Йуш 21:38-39

+ 18:3 4 Бат 3:7

+ 18:5 3 Бат 18:19

+ 18:6 4 Бат 3:11

+ 18:10 Ҡнн 33:17, Зәк 1:18-19

+ 18:13 Иҫп 22:18, Иҫп 24:13

+ 18:16 Иҫп 27:17, Зөл 34:5

+ 18:18 Ишғ 6:1, Днл 7:9, Асл 4:2

+ 18:24 3 Бат 20:30

+ 18:26 2 Йыл 16:10

+ 18:27 Иҫп 16:29, Мих 1:2

+ 18:33 2 Йыл 35:23

+ 19:2 3 Бат 16:1, 2 Йыл 20:34

+ 19:3 2 Йыл 12:12

+ 19:5 Ҡнн 16:18

+ 19:6 Рим 13:4

+ 19:7 Ҡнн 1:17

+ 19:8 Зәб 121:5

+ 19:9 2 Бат 23:3

+ 19:10 Ҡнн 17:8-9, Зөл 3:17, Зөл 33:7

+ 20:2 Баш 14:7

+ 20:3 Ғөз 8:21, Йер 36:9, Юнс 3:5

+ 20:6 1 Йыл 29:12

+ 20:7 Ишғ 41:8, Яҡ 2:23

+ 20:9 3 Бат 8:33, 3 Бат 8:37, 2 Йыл 6:28, 2 Йыл 6:34

+ 20:10 Ҡнн 2:5, Ҡнн 2:9, Ҡнн 2:19, Иҫп 20:21

+ 20:12 Зәб 24:15, Зәб 122:1-2, Зәб 140:8

+ 20:14 2 Йыл 15:1

+ 20:17 Ҡнн 20:1-4

+ 20:19 Сығ 6:16, 1 Йыл 6:16-18, 1 Йыл 9:19

+ 20:20 2 Бат 14:2

+ 20:21 1 Йыл 16:34, 2 Йыл 5:13, Ғөз 3:11, Зәб 105:1

+ 20:23 Хак 7:22, 1 Бат 14:20, 2 Йыл 20:22-23

+ 20:29 2 Йыл 14:14, 2 Йыл 17:10

+ 20:30 2 Йыл 14:6, 2 Йыл 15:15

• 20:31 3 Бат 22:41-50

+ 20:34 3 Бат 16:1, 2 Йыл 19:2

• 21:4 4 Бат 8:16-24

+ 21:6 3 Бат 12:28-30, 2 Йыл 18:1

+ 21:7 2 Бат 21:17, 3 Бат 11:36

+ 21:8 Баш 27:40, 3 Бат 22:47

+ 21:12 3 Бат 17:1, 2 Йыл 14:2-5, 2 Йыл 17:3-4

+ 21:13 3 Бат 12:28-30, 3 Бат 16:31-33

+ 21:16 2 Йыл 17:11

+ 21:19 2 Йыл 16:14

• 22:1 4 Бат 8:25

* 22:1 Ахазъяһ – Йеһоахаз исеме аҫтында ла иҫкә алына (ҡарағыҙ: «ІІ Йылъяҙма» 21:17).

+ 22:2 4 Бат 11:1, 2 Йыл 22:10

+ 22:4 3 Бат 16:31-33

+ 22:5 4 Бат 8:15, 3 Бат 22:3

+ 22:8 4 Бат 10:11-14

+ 22:9 2 Йыл 17:4

• 22:10 4 Бат 11:1-20

+ 22:10 2 Йыл 22:2, Хак 9:5

+ 23:3 2 Бат 7:12-13

+ 23:4 1 Йыл 9:25

+ 23:11 Ҡнн 17:18-19, 1 Бат 10:24

+ 23:13 4 Бат 23:3, 2 Йыл 6:13

+ 23:15 Нөх 3:28, Йер 31:40

+ 23:17 4 Бат 10:27

+ 23:18 Иҫп 28:2, 1 Йыл 23:6, 1 Йыл 24:6

+ 23:19 Лев 11

• 24:1 4 Бат 12:1-15

+ 24:6 Сығ 30:11-16

+ 24:10 Мрк 12:41, Лк 21:1

• 24:17 4 Бат 12:17-21

+ 24:18 Ҡнн 16:21-22

+ 24:19 Йер 25:4

+ 24:20 Иҫп 24:2, 2 Йыл 15:1

+ 24:21 Маҫ 23:35, Лк 11:51

+ 24:22 Баш 9:5

+ 24:24 Лев 26:8, Ишғ 30:17

• 25:1 4 Бат 14:1-22

+ 25:3 2 Йыл 24:25-26

+ 25:4 Ҡнн 24:16

+ 25:5 Иҫп 1:3

+ 25:11 2 Бат 8:13

+ 25:12 Зәб 140:6

+ 25:14 2 Йыл 28:23

+ 25:18 Хак 9:8-15

+ 25:21 Йуш 15:10

+ 25:23 Нөх 8:16, Йер 31:38, Зәк 14:10

+ 25:24 3 Бат 7:51, 4 Бат 12:18, 1 Йыл 26:15

+ 25:27 Йуш 10:3

• 26:1 4 Бат 15:1-7

* 26:1 Ғуззияһ – «ІV Батшалар» 14:21-се аятта «Ғазаръяһ» дип бирелгән.

+ 26:2 Ҡнн 2:8, 3 Бат 9:26

+ 26:4 2 Йыл 25:2

+ 26:5 2 Йыл 24:2

+ 26:7 1 Йыл 4:41, 2 Йыл 20:1

+ 26:8 2 Йыл 17:11

+ 26:9 4 Бат 14:13, Нөх 2:13, Нөх 3:13, Нөх 3:19-20

+ 26:18 Иҫп 3:10, Иҫп 16:40, Иҫп 18:7

+ 26:20 Иҫп 12:10

+ 26:21 Лев 13:46

+ 26:22 Ишғ 1:1, Ишғ 6:1

• 27:1 4 Бат 15:32-38

+ 27:2 2 Йыл 26:4, 2 Йыл 26:16

+ 27:3 2 Йыл 33:14, Нөх 3:26, Нөх 11:21

• 28:1 4 Бат 16

+ 28:3 Лев 18:21, Ҡнн 18:10

+ 28:4 Ҡнн 12:2

+ 28:5 Ишғ 7:1

+ 28:9 Ғөз 9:6, Асл 18:5

+ 28:15 4 Бат 6:22, Хик 25:21, Рим 12:20, Ҡнн 34:3, Хак 1:16

+ 28:17 Ғам 1:11

+ 28:18 Ғам 1:6

+ 28:20 4 Бат 15:29

• 29:1 4 Бат 18:1-3

+ 29:7 2 Йыл 28:24

+ 29:10 4 Бат 23:3, 2 Йыл 15:12, 2 Йыл 34:31

+ 29:11 Лев 8:14

+ 29:12 Иҫп 3:17

+ 29:13 1 Йыл 15:8, 1 Йыл 6:39

+ 29:14 1 Йыл 16:41-42

+ 29:16 2 Бат 15:23

+ 29:19 2 Йыл 28:24

+ 29:22 Лев 8:15

+ 29:23 Лев 4:15

+ 29:25 2 Бат 12:1, 1 Йыл 21:9, 2 Йыл 8:14, 1 Йыл 25:6

+ 29:26 1 Йыл 23:5

+ 30:2 Иҫп 9:9-11

+ 30:3 2 Йыл 29:34

+ 30:5 Хак 20:1

+ 30:6 Йер 4:1, Йои 2:12

+ 30:7 Зөл 20:18

+ 30:8 Сығ 32:9, 4 Бат 17:14

+ 30:9 Сығ 34:6

+ 30:14 2 Йыл 28:24

+ 30:16 Ҡнн 33:1

+ 30:18 Сығ 12:43-49

+ 30:21 Сығ 12:15, Сығ 13:6

+ 30:26 2 Йыл 7:8-10

+ 30:27 Иҫп 6:23-27, Ҡнн 26:15

+ 31:1 Ҡнн 16:21-22

+ 31:2 1 Йыл 23:6, 1 Йыл 24:6

+ 31:3 Иҫп 28

+ 31:4 Иҫп 18:8-24

+ 31:5 Нөх 13:12

+ 31:6 Лев 27:30, Ҡнн 14:22

+ 31:10 Млх 3:10

+ 31:11 Нөх 10:39

+ 31:15 Йуш 21:9-19

+ 31:17 Иҫп 4:3, Иҫп 8:24-25, 1 Йыл 23:24, Ғөз 3:8

+ 31:20 4 Бат 18:3, 4 Бат 20:3

• 32:1 4 Бат 18:13, Ишғ 36:1

+ 32:5 2 Йыл 25:23, 2 Бат 5:9

+ 32:7 Ҡнн 31:6, 4 Бат 6:16

+ 32:8 2 Йыл 15:2, 2 Йыл 20:17

+ 32:12 4 Бат 18:4, 2 Йыл 31:1

+ 32:13 Днл 3:15

+ 32:15 Ишғ 10:11

+ 32:21 2 Бат 24:16, 1 Йыл 21:15

+ 32:24 4 Бат 20:11, Ишғ 38:8

+ 32:25 Зәб 115:3, 2 Йыл 26:16

+ 32:26 Йер 26:19

+ 32:30 4 Бат 20:20

• 33:1 4 Бат 21:1-9

+ 33:3 2 Йыл 31:1, Ҡнн 16:21, Ҡнн 4:19, 4 Бат 17:16, 4 Бат 23:5

+ 33:4 Ҡнн 12:11, 3 Бат 18:29, Йер 7:30, Йер 32:34

+ 33:5 3 Бат 6:36, 3 Бат 7:12

+ 33:6 Лев 18:21, Ҡнн 18:10, Лев 19:31

+ 33:8 3 Бат 9:3, 2 Йыл 7:12

+ 33:11 Ҡнн 28:36

+ 33:13 Днл 4:33

+ 33:14 3 Бат 1:33, Нөх 3:3, Нөх 12:39, Сеф 1:10

• 33:21 4 Бат 21:19-26

+ 33:22 4 Бат 21:2-7, 2 Йыл 33:3-6

+ 33:23 2 Йыл 33:12

• 34:1 4 Бат 22:1-7

+ 34:2 Ҡнн 5:32

+ 34:3 Сығ 23:24, Сығ 34:13, Ҡнн 7:5, 2 Йыл 14:3

+ 34:4 Ҡнн 16:21, 4 Бат 23:6

+ 34:5 Лев 26:30, 3 Бат 13:2, 4 Бат 23:20

+ 34:12 1 Йыл 23:5

• 34:14 4 Бат 22:8-20

+ 34:14 Сығ 24:7, Ҡнн 31:24-26

+ 34:20 Йер 26:24, Йер 39:14, Йер 40:5

+ 34:21 Ҡнн 29:27

+ 34:22 Сеф 1:10

+ 34:25 Ҡнн 31:29

+ 34:27 Ишғ 57:15

+ 34:28 Ишғ 57:1-2

• 34:29 4 Бат 23:1-3

+ 34:30 Ҡнн 31:11

+ 34:31 4 Бат 11:14, 4 Бат 23:3, 2 Йыл 15:12, 2 Йыл 29:10

+ 34:33 2 Йыл 28:3, 2 Йыл 33:2

• 35:1 4 Бат 23:21-23

+ 35:1 Сығ 12:3-11, Ҡнн 16:2-8

+ 35:3 2 Йыл 17:9

+ 35:4 1 Йыл 23, 2 Йыл 8:14

+ 35:7 2 Йыл 31:3

+ 35:10 2 Йыл 30:16, Ғөз 6:18

+ 35:13 Сығ 12:8-9, Ҡнн 16:7

+ 35:15 1 Йыл 25:1, 1 Йыл 26:1-19

+ 35:17 Сығ 12:1-20

• 35:20 4 Бат 23:28-30

+ 35:20 Йер 46:2

+ 35:22 2 Йыл 18:29

+ 35:23 2 Йыл 18:33

+ 35:24 4 Бат 9:28, 4 Бат 22:20

• 36:1 4 Бат 23:30-35

+ 36:4 Йер 22:11-12

• 36:5 4 Бат 23:36

+ 36:6 Йер 25:1, Днл 1:1

+ 36:7 Днл 1:2, Днл 5:2

• 36:9 4 Бат 24:8-17

+ 36:10 Йер 24:1-2, Зөл 17:12-13

• 36:11 4 Бат 24:18-20, Йер 52:1-2

+ 36:12 Йер 21:3-7, Йер 27:12-22, Йер 32:1-5, Йер 38:17-26

+ 36:13 Зөл 17:15

+ 36:14 Лев 15:31, Йер 7:30, Зөл 5:11

• 36:15 4 Бат 25:1-21, Йер 39:1-10, Йер 52:1-30

+ 36:15 Йер 7:13, Йер 25:3

+ 36:16 Йер 5:13, Зәк 1:4

+ 36:17 Ҡнн 28:49-50

+ 36:21 Лев 26:33-35, Йер 25:11

• 36:22 Ғөз 1:1-4

+ 36:22 Йер 29:10, Ишғ 44:28, Ишғ 45:1, Днл 6:28, Ғөз 5:13

+ 36:23 Ишғ 41:2, Ишғ 44:28

• 1:1 2 Йыл 36:22-23

+ 1:1 Йер 29:10, Ишғ 44:28, Ишғ 45:1, Днл 6:28, Ғөз 5:13

+ 1:2 Ишғ 44:28

+ 1:7 4 Бат 24:13, 2 Йыл 36:7

+ 1:8 Ғөз 5:14

• 2:1 Нөх 7:6-73

+ 2:1 4 Бат 24:14-16, 4 Бат 25:11, 2 Йыл 36:20

+ 2:2 Ғөз 3:2, Нөх 12:1, Нөх 10:14-26

+ 2:3 Ғөз 8:3, Ғөз 10:25

+ 2:34 Нөх 3:2

+ 2:35 Нөх 3:3

+ 2:36 1 Йыл 24:7

+ 2:37 Ғөз 10:20

+ 2:38 1 Йыл 9:12, Ғөз 10:22

+ 2:39 Ғөз 10:21

+ 2:40 Нөх 10:9

+ 2:41 Ғөз 10:24, 1 Йыл 6:39

+ 2:42 1 Йыл 9:17

+ 2:43 1 Йыл 9:2, Нөх 11:3

+ 2:55 Нөх 11:3

+ 2:61 2 Бат 17:27, 2 Бат 19:31

+ 2:63 Лев 22:2

* 2:69 Мина – 600 г.

+ 3:1 Нөх 8:1

+ 3:2 Нөх 12:1, Зәк 3, 1 Йыл 3:17, 1 Йыл 3:19, Нөх 12:1, Хаг 1:1, Хаг 2:20-23, Зәк 4:6-10, Сығ 27:1, Ҡнн 33:1, Зәб 89:1, Ҡнн 12:5-6

+ 3:3 Ғөз 4:4, Сығ 29:38

+ 3:4 Иҫп 29:12-38

+ 3:5 Иҫп 28:1-15, Иҫп 29:39

+ 3:7 2 Йыл 2:16

+ 3:8 1 Йыл 23:24, 2 Йыл 31:17

+ 3:9 Нөх 10:9

+ 3:10 Зәк 4:9, 1 Йыл 16:4-6, 1 Йыл 25:1-2

+ 3:11 1 Йыл 16:34, 2 Йыл 5:13, Зәб 105:1

+ 3:12 Хаг 2:3

+ 4:2 Ғөз 3:2, 4 Бат 19:37, Ишғ 37:38, 4 Бат 17:24-41

+ 4:3 Ғөз 1:1-3

+ 4:4 Ғөз 3:3

+ 4:5 Ғөз 4:24, Хаг 1:1

* 4:6 Ахашверош – Ксеркс исеме аҫтында танылған Фарсы батшаһы, беҙҙең эраға тиклем 486–465 йылдарҙа хакимлыҡ иткән.

+ 4:6 Эст 1:1, Днл 9:1

* 4:7 Артахшаста – Артаксеркс исеме менән танылған булып, беҙҙең эраға тиклем 465–424 йылдарҙа батшалыҡ иткән.

+ 4:7 Ғөз 7:1, Нөх 2:1, 4 Бат 18:26, Ишғ 36:11, Днл 2:4

* 4:10 Оснаппар – Ассирия батшаһы Ашшурбанапал, беҙҙең эраға тиклем 668–636 йылдарҙа батшалыҡ иткән.

+ 4:13 Ғөз 4:20, Ғөз 7:24, Эст 3:8, Ғмл 16:20

+ 4:20 3 Бат 4:21, Зәб 71:8, Ҡнн 15:6

+ 4:24 Ғөз 4:5

+ 5:1 Хаг 1:1, Зәк 1:1

+ 5:2 Ғөз 3:2, Зәк 3:1, Ғөз 6:14, Хаг 1:11, Зәк 4:6

+ 5:3 Ғөз 6:6, Ғөз 6:13

+ 5:5 Зәб 32:18

+ 5:11 3 Бат 6:1

+ 5:12 2 Йыл 36:16-17, 4 Бат 25:8-11

+ 5:13 Ғөз 1:2

+ 5:14 Ғөз 1:7, Ғөз 1:8

+ 5:15 Ғөз 6:5

+ 5:16 Ғөз 3:8, Ғөз 3:10

+ 5:17 Ғөз 6:1-2

+ 6:2 4 Бат 17:6

+ 6:4 3 Бат 6:36

+ 6:5 Ғөз 1:7, Ғөз 5:14-15

+ 6:6 Ғөз 5:3

+ 6:8 Ғөз 7:13, Ғөз 7:21

+ 6:10 Йер 29:7, 1 Тим 2:2

+ 6:11 Днл 2:5, Днл 3:29

+ 6:13 Ғөз 5:3

+ 6:14 Ғөз 5:1-2, Хаг 1:11, Зәк 4:6, Ғөз 1:2, Ғөз 6:12, Ғөз 4:7, Ғөз 7:13

+ 6:15 Эст 3:7

+ 6:16 3 Бат 8:63-65, 2 Йыл 7:5-8

+ 6:18 Иҫп 3:6, Иҫп 8:9-11, 1 Йыл 24, 2 Йыл 35:5

+ 6:19 Сығ 12:1-13

+ 6:20 Лев 21:6, 2 Йыл 30:15

+ 6:21 Нөх 9:2, Нөх 10:28, Нөх 13:3

+ 6:22 Сығ 12:15, Сығ 13:6

+ 7:1 Нөх 2:1, 4 Бат 25:18, Йер 52:24

+ 7:2 2 Бат 8:17, 2 Бат 15:24

+ 7:5 Иҫп 25:7-13, Йуш 24:33, Иҫп 20:28, 1 Йыл 6:4-14, 1 Йыл 6:50-53

+ 7:6 Нөх 8:1, Нөх 12:26

+ 7:10 Ҡнн 17:9-11, Ҡнн 33:10

+ 7:12 Зөл 26:7, Днл 2:37, Асл 17:14

+ 7:13 Ғөз 6:8

+ 7:14 Эст 1:14

+ 7:15 2 Йыл 6:2

+ 7:17 Ҡнн 12:5-6

* 7:22 Талант, кор, бат – бер талант – ауырлыҡ үлсәме, яҡынса 36 кг, бер кор – ашлыҡ үлсәме, 220 л, бер бат – шыйыҡлыҡ үлсәме, 22 л.

+ 7:24 Ғөз 4:13, Ғөз 4:20

+ 7:25 Сығ 18:21, Ҡнн 16:18

+ 8:2 Ғөз 7:5, Сығ 6:23, Иҫп 3:4, Лев 10:6, 1 Йыл 24:3-4, 1 Йыл 3:22, Нөх 10:4

+ 8:3 Ғөз 2:3, Нөх 7:8

+ 8:4 Ғөз 10:30

+ 8:10 Ғөз 10:29

+ 8:11 Ғөз 10:28

+ 8:16 Ғөз 10:15

+ 8:18 1 Йыл 6:19, Нөх 12:24

+ 8:19 Нөх 12:24, 1 Йыл 6:16

+ 8:20 Ғөз 2:43, Ғөз 7:7

+ 8:21 Зәб 5:9, Лев 16:28, 2 Йыл 20:3

+ 8:24 Ғөз 8:18-19

+ 8:25 Ғөз 7:15-16

+ 8:32 Нөх 2:11

+ 8:33 Нөх 3:4, Нөх 3:21, Нөх 11:16

+ 8:35 Ғөз 2:1

+ 8:36 Ғөз 7:21, Нөх 2:7

+ 9:2 Сығ 34:15-16, Ҡнн 7:3-4, Нөх 13:23, Ҡнн 7:6, Зәб 105:35

+ 9:4 Ишғ 66:2, Ишғ 66:5

+ 9:5 3 Бат 8:22

+ 9:6 Зәб 37:5, 2 Йыл 28:9, Асл 18:5

+ 9:7 Зәб 105:6, Днл 9:5-6

+ 9:8 Зәб 12:4, Зәб 18:9

+ 9:9 Нөх 9:36

+ 9:13 Зәб 102:10

+ 9:15 Нөх 9:33

+ 10:1 Нөх 1:6, Днл 9:20

+ 10:3 2 Йыл 34:31, Нөх 9:38, Ҡнн 7:3

+ 10:5 Нөх 5:12

+ 10:6 Нөх 3:1, Нөх 12:22, Эст 4:16

+ 10:15 Ғөз 8:16, Нөх 11:16

+ 10:18 Ғөз 3:2

+ 10:19 Лев 6:6

+ 10:20 Ғөз 2:37

+ 10:21 Ғөз 2:39

+ 10:22 Ғөз 10:38

+ 10:24 Ғөз 2:41

+ 10:25 Ғөз 2:3, Нөх 7:8

+ 10:28 Ғөз 8:11

+ 10:29 Ғөз 8:10

+ 10:30 Ғөз 8:4

+ 1:1 Нөх 10:1, Нөх 2:1, Зәк 7:1, Эст 1:2, Днл 8:2

+ 1:2 Нөх 7:2

+ 1:3 Нөх 2:17, Зәб 43:14, Зәб 78:4, 4 Бат 25:9-10

+ 1:5 Нөх 9:32, Днл 9:4

+ 1:6 2 Йыл 6:40, Зәб 129:2, Ғөз 10:1, Днл 9:18, Днл 9:20

+ 1:7 Ҡнн 28:15, Днл 9:5

+ 1:8 Лев 26:33, Ҡнн 28:64

+ 1:9 Лев 26:40-42, Ҡнн 30:1-4

+ 1:10 Ҡнн 9:29

+ 1:11 Баш 40:5

+ 2:1 Эст 3:7, Ғөз 4:7, Ғөз 7:1, Нөх 1:1

+ 2:2 Хик 15:13

+ 2:3 3 Бат 1:31, Хаг 1:4, 4 Бат 25:9-10

+ 2:7 Ғөз 8:36

+ 2:8 Ғөз 7:6

+ 2:10 Нөх 2:19, Нөх 4:1, Нөх 6:1, Нөх 13:28, Нөх 13:4, Эст 10:3

+ 2:11 Ғөз 8:32

+ 2:13 2 Йыл 26:9, Нөх 3:13, Нөх 3:13, Нөх 3:14

+ 2:14 Нөх 3:15, Нөх 12:37, 4 Бат 20:20

+ 2:15 2 Йыл 26:9, Нөх 3:13

+ 2:17 4 Бат 25:9-10, Нөх 1:3, Зәб 43:14, Зәб 78:4

+ 2:19 Нөх 2:10, Нөх 6:6

+ 3:1 Ғөз 10:6, Нөх 3:30, Нөх 12:39, Ях 5:2, Йер 31:38, Зәк 14:10

+ 3:2 Ғөз 2:34

+ 3:3 Нөх 12:39, 2 Йыл 33:14, Сеф 1:10, Ғөз 2:35

+ 3:4 Ғөз 8:33

+ 3:5 2 Бат 14:2, 2 Йыл 11:6, Ғам 1:1

+ 3:8 Нөх 12:38

+ 3:11 Нөх 12:38

+ 3:13 2 Йыл 26:9, Нөх 2:13, Нөх 2:15, Нөх 2:13

+ 3:14 Йер 6:1

+ 3:15 Нөх 2:14, Нөх 12:37, 4 Бат 25:4, Йер 52:7, Нөх 12:37

+ 3:16 3 Бат 2:10, Ғмл 2:29

+ 3:20 Ғөз 10:6, Нөх 3:1

+ 3:21 Нөх 3:4

+ 3:25 Йер 32:2

+ 3:26 Нөх 8:1, Нөх 8:3, Нөх 8:16, Нөх 12:37

+ 3:27 Нөх 3:5

+ 3:28 2 Йыл 23:15

+ 3:29 1 Йыл 3:22

+ 3:30 Нөх 3:4

+ 3:32 Нөх 3:1, Нөх 12:39, Ях 5:2

+ 4:1 Нөх 2:10, Нөх 2:19, Нөх 6:1, Нөх 13:28

+ 4:2 4 Бат 17:24

+ 4:3 Нөх 2:10, Нөх 2:19, Нөх 13:4

+ 4:4 Зәб 122:3, Зәб 78:12

+ 4:5 Зәб 68:28, Йер 18:23

+ 4:8 Зәб 82:3-5

+ 4:14 Ҡнн 1:29, Ҡнн 7:21, Ҡнн 10:17

+ 4:20 Сығ 14:14

+ 5:1 Лев 25:35, Лев 25:37, Ҡнн 15:7

+ 5:5 Лев 25:39-41, 4 Бат 4:1, Маҫ 18:25

+ 5:7 Сығ 22:25, Лев 25:36

+ 5:8 Лев 25:48-49

+ 5:9 Нөх 4:4, Лев 25:36

+ 5:12 Ғөз 10:5

+ 5:13 Ғмл 18:6

+ 5:14 Нөх 2:1, Нөх 13:6

+ 5:19 Нөх 13:14, Нөх 13:22, Нөх 13:31

+ 6:1 Нөх 2:10, Нөх 2:19, Нөх 4:1, Нөх 13:28

+ 6:2 1 Йыл 8:12

+ 6:6 Нөх 2:19

+ 6:14 Нөх 13:29

+ 6:18 Нөх 3:4, Нөх 3:30

+ 7:2 Нөх 1:2

+ 7:3 Зәб 147:3

• 7:4 Ғөз 2

+ 7:6 4 Бат 24:14-16, 4 Бат 25:11, 2 Йыл 36:23

+ 7:7 Ғөз 3:2, Нөх 12:1

+ 7:8 Ғөз 8:3, Ғөз 10:25

+ 7:36 Нөх 3:2

+ 7:38 Нөх 3:3

+ 7:39 1 Йыл 24:7

+ 7:40 Ғөз 10:20

+ 7:41 1 Йыл 9:12, Ғөз 10:22

+ 7:42 Ғөз 10:21

+ 7:44 Ғөз 10:24, 1 Йыл 6:41

+ 7:45 1 Йыл 9:17

+ 7:46 1 Йыл 9:2, Нөх 11:3

+ 7:57 Нөх 11:3

+ 7:63 2 Бат 17:27, 2 Бат 19:31

+ 7:65 Лев 22:2

* 7:71 Мина – 600 г.

+ 8:1 Нөх 3:26, Нөх 12:37, Ғөз 3:1, Ғөз 7:6

+ 8:3 Ҡнн 31:11

+ 8:6 Зәб 133:2, Һҡт 3:41

+ 8:12 Эст 9:19, Эст 9:22

+ 8:14 Лев 23:33-43, Ҡнн 16:13-15

+ 8:16 Нөх 3:26, 4 Бат 14:13, Нөх 12:39

+ 8:18 Ҡнн 31:11, Лев 23:36, Иҫп 29:35

+ 9:1 Нөх 8:2, Йуш 7:6, 1 Бат 4:12

+ 9:2 Ғөз 6:21, Нөх 10:28, Нөх 13:3, Лев 26:40, 3 Бат 8:47, 2 Йыл 6:37, Днл 9:4

+ 9:6 4 Бат 19:15, Ҡнн 10:14

+ 9:7 Баш 11:31, Баш 17:5

+ 9:8 Баш 15:6, Баш 15:18, Йуш 21:45, Йуш 23:14, 3 Бат 8:56

+ 9:9 Сығ 3:7, Сығ 14:10

+ 9:10 Сығ 7

+ 9:11 Сығ 14:21-29

+ 9:12 Сығ 13:21

+ 9:13 Сығ 19:18-20, Сығ 20:1-17

+ 9:14 Сығ 16:23, Сығ 20:8-11

+ 9:15 Сығ 16:4, Сығ 16:15, Сығ 17:1-7, Ҡнн 1:8

+ 9:17 Иҫп 14:1-4, Сығ 34:6

+ 9:18 Сығ 32:4

+ 9:19 Зәб 105:45, Иҫп 9:17-23

+ 9:20 Иҫп 11:17, Ҡнн 8:3, Иҫп 20:11

+ 9:21 Сығ 16:35, Ҡнн 8:4, Ҡнн 29:5

+ 9:22 Иҫп 21:21-35

+ 9:23 Баш 15:5, Баш 22:17, Ҡнн 10:22

+ 9:24 Йуш 11:23, Зәб 43:3-4

+ 9:25 Ҡнн 6:10-11, Ҡнн 32:15

+ 9:26 Хак 2:11-12, Зәб 49:17, 3 Бат 18:4, 2 Йыл 24:21, Йер 2:30, Маҫ 23:37, Ғмл 7:52

+ 9:27 Хак 2:14, Зәб 105:45, Хак 2:16, Хак 3:9, 4 Бат 13:5

+ 9:28 Хак 3:12, Хак 4:1, Хак 6:1, Зәб 105:43

+ 9:29 Лев 18:5

+ 9:30 4 Бат 17:13

+ 9:31 Зәб 105:45, Сығ 34:6

+ 9:32 Нөх 1:5, Днл 9:4, 4 Бат 17:3-4

+ 9:33 Ғөз 9:15, Днл 9:14

+ 9:34 Днл 9:6

+ 9:35 Ҡнн 28:47

+ 9:36 Ғөз 9:9

+ 9:37 Ҡнн 28:33, Ҡнн 28:51

+ 9:38 Ғөз 10:3

+ 10:1 Нөх 12:2-21, Нөх 1:1, Нөх 8:9

+ 10:4 Ғөз 8:2

+ 10:9 Ғөз 3:9, Ғөз 2:40

+ 10:14 Ғөз 2:3-35

+ 10:28 Ғөз 6:21, Нөх 9:2, Нөх 13:3

+ 10:30 Сығ 34:16, Ҡнн 7:3

+ 10:31 Сығ 23:10-11, Лев 25:2-7, Ҡнн 15:1

+ 10:32 Сығ 30:12-13

+ 10:33 Сығ 25:30, Лев 24:5-9

+ 10:34 Нөх 13:31, Лев 6:12

+ 10:35 Сығ 23:19, Сығ 34:26, Ҡнн 26:2

+ 10:36 Сығ 13:2

+ 10:37 1 Йыл 9:26, 2 Йыл 31:11, Ҡнн 18:4, Иҫп 18:21

+ 10:38 Иҫп 18:26

+ 10:39 2 Йыл 31:11, 1 Йыл 9:33, Нөх 13:11

• 11:1 1 Йыл 9:1-22

+ 11:1 Ишғ 48:2, Днл 9:24, Маҫ 4:5, Маҫ 27:53, 1 Йыл 24:31, 1 Йыл 25:8, 1 Йыл 26:13

+ 11:3 Ғөз 2:43, Нөх 7:46, Ғөз 2:55, Нөх 7:57

+ 11:4 Баш 38:29

+ 11:5 Баш 38:5, Иҫп 26:20, 1 Йыл 4:21

+ 11:11 1 Йыл 6:12-13, 1 Йыл 9:11

+ 11:16 Ғөз 10:15, Ғөз 8:33, 1 Йыл 26:29

+ 11:17 1 Йыл 6:39, Нөх 12:8, 1 Йыл 16:41-42

+ 11:19 Ғөз 2:42, Нөх 7:45

+ 11:21 2 Йыл 27:3, Нөх 3:26

+ 11:22 1 Йыл 6:39

+ 11:24 Иҫп 26:13, Иҫп 26:19

+ 12:1 1 Йыл 3:19, Ғөз 3:2, Хаг 1:1, Хаг 2:20-23, Зәк 4:6-10, Нөх 10:2-8

+ 12:8 Нөх 11:17

+ 12:10 Ғөз 3:2, Зәк 3:1

+ 12:16 Зәк 1:1

+ 12:22 Ғөз 10:6

+ 12:24 Ғөз 8:19, Ғөз 8:18, Ғөз 2:40, 1 Йыл 25:1

+ 12:25 1 Йыл 26:15

+ 12:26 Нөх 12:10

+ 12:27 1 Йыл 15:16

+ 12:30 Нөх 13:22

+ 12:31 Нөх 2:13, Нөх 3:13

+ 12:35 1 Йыл 6:39

+ 12:36 1 Йыл 23:5, 2 Йыл 29:26

+ 12:37 Нөх 2:14, Нөх 3:15, Нөх 3:26, Нөх 8:1, Нөх 8:3, Нөх 8:16

+ 12:38 Нөх 3:11, Нөх 3:8

+ 12:39 Нөх 8:16, Нөх 3:3, 2 Йыл 33:14, Сеф 1:10, Нөх 3:1, Нөх 3:1, Ях 5:2, Нөх 3:25

+ 12:46 1 Йыл 25:1, 1 Йыл 26:12

+ 12:47 Иҫп 18:21-28

+ 13:1 Нөх 8:3, Ҡнн 23:3-4

+ 13:2 Иҫп 22:5-6, Ҡнн 23:3-6

+ 13:3 Ғөз 6:21, Нөх 9:2, Нөх 10:28

+ 13:4 Нөх 12:44, Нөх 2:10, Нөх 2:19, Иҫп 18:21, Иҫп 18:24

+ 13:6 Нөх 5:14

+ 13:9 2 Йыл 29:15-16

+ 13:10 Ҡнн 12:19

+ 13:11 Нөх 10:39

+ 13:12 2 Йыл 31:5

+ 13:14 Нөх 5:19, Нөх 13:22, Нөх 13:31

+ 13:15 Сығ 20:8-10, Йер 17:21

+ 13:22 Нөх 12:30, Нөх 5:19, Нөх 13:14, Нөх 13:31

+ 13:23 Ғөз 9:2, Ғөз 10:5, Млх 2:11

+ 13:25 Сығ 34:15-16, Ҡнн 7:3-4

+ 13:26 Ҡнн 17:17, 3 Бат 11:2-4

+ 13:27 Ғөз 10:2

+ 13:28 Нөх 2:10, Нөх 4:1, Нөх 6:1

+ 13:29 Нөх 6:14

+ 13:31 Нөх 10:34, Нөх 5:19, Нөх 13:14, Нөх 13:22

+ 1:1 Эст 8:9, Эст 9:30

+ 1:2 Нөх 1:1

+ 1:10 Эст 7:9

+ 1:14 Ғөз 7:14

+ 1:19 Эст 8:8, Днл 6:8

+ 1:20 Эфс 5:33

+ 2:1 Эст 1:19-20

+ 2:6 4 Бат 24:14-15, 2 Йыл 36:10, Йер 24:1, Йер 29:1-2

+ 2:15 Эст 9:29

+ 2:23 Эст 6:2, Эст 10:2

* 3:1 Агаг – Исраилдың иң ҙур дошмандарынан булған ғәмәлек халҡы батшаһының нәҫеле. Ҡарағыҙ: «І Батшалар» 15:8-9.

+ 3:7 Нөх 2:1, Эст 9:24, Эст 9:26, Ғөз 6:15

+ 3:8 Ғөз 4:12, Ғмл 16:20

* 3:9 Ун мең талант – яҡынса 360 тонна.

+ 3:10 Баш 41:42, Эст 8:2

+ 3:12 Эст 8:9

+ 3:13 Эст 8:10, Ғөз 6:15

+ 3:15 Эст 8:14

+ 4:3 Днл 9:3

+ 4:7 Эст 3:9

+ 4:8 Эст 3:14

+ 4:11 Днл 2:9

+ 4:16 Ғөз 10:6

+ 5:1 Эст 4:16

+ 5:2 Эст 4:11

+ 5:3 Эст 7:2, Мрк 6:23

+ 5:8 Эст 7:3

+ 5:9 Эст 3:1

+ 5:10 Эст 6:13

+ 5:11 Эст 9:7-10, Эст 3:1

+ 5:14 Эст 6:4, Эст 7:9-10

+ 6:1 Эст 2:23, Эст 10:2

+ 6:2 Эст 2:21-22

+ 6:4 Эст 5:14, Эст 7:9-10

+ 6:7 3 Бат 1:33

+ 6:12 2 Бат 15:30

+ 6:13 Эст 5:10

+ 7:1 Эст 5:3, Мрк 6:23

+ 7:3 Эст 5:8

+ 7:4 Эст 3:9

+ 7:6 Эст 3:10

+ 7:9 Эст 1:10, Эст 5:14, Эст 6:4, Зәб 7:16, Хик 11:5, Днл 6:24

+ 7:10 Баш 40:22

+ 8:2 Баш 41:42, Эст 3:10

+ 8:3 Эст 3:1

+ 8:4 Эст 5:2

+ 8:8 Эст 3:12

+ 8:9 Эст 1:1, Эст 3:12, Эст 1:22

+ 8:10 Баш 41:42, Эст 3:10, Эст 3:13

+ 8:12 Ғөз 6:15

+ 8:14 Эст 3:15

+ 8:15 Хик 11:10

+ 8:16 Зәб 96:11

+ 9:1 Ғөз 6:15, Эст 3:13

+ 9:4 2 Бат 5:10, 1 Йыл 11:9

+ 9:12 Эст 5:6, Эст 7:2

+ 9:19 Нөх 8:12

+ 9:24 Эст 3:7

+ 9:27 Ишғ 56:3, Зәк 2:11

+ 9:29 Эст 2:15

+ 9:30 Эст 1:1, Эст 8:9

+ 9:31 Эст 4:3

+ 10:2 Эст 2:23, Эст 6:1-2

+ 10:3 Баш 41:40, Нөх 2:10

+ 1:1 Баш 22:21, Йер 25:20, Һҡт 4:21, Зөл 14:14, Зөл 14:20, Яҡ 5:11, Баш 6:9, Зәб 17:22-24

+ 1:3 Хак 6:3

+ 1:5 1 Бат 16:5, Баш 8:20

* 1:6 Илаһи заттар – йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «Алла улдары» йәки «аллаларҙың улдары».

* 1:6 Шайтан – йәһүд телендә һүҙмә-һүҙ: «сатан» – «ҡаршы тороусы, ғәйепләүсе, кешегә яла яғыусы» тигән мәғәнәлә.

+ 1:6 Әйп 2:1, Әйп 38:7

+ 1:7 1 Птр 5:8

+ 1:10 Зәб 127:2

+ 1:11 Рут 1:13, Әйп 19:21

+ 1:15 3 Бат 10:1

+ 1:16 4 Бат 1:10

+ 1:17 Хак 7:16, 1 Бат 11:11, 4 Бат 24:2

+ 1:20 Баш 37:29, Баш 37:34

+ 1:21 Баш 3:19, Вәғ 3:10, Вәғ 5:14, 1 Тим 6:7, Зәб 112:2

+ 2:1 Әйп 1:6

+ 2:7 Сығ 9:9, Ҡнн 28:35

+ 2:8 Зөл 27:30, Юнс 3:6

+ 2:10 Зәб 38:2

+ 2:11 Хик 17:17, Баш 36:15, Йер 49:7, Баш 25:2

+ 2:12 Баш 37:29, Зөл 27:30

+ 2:13 Һҡт 2:10, Зөл 3:15

+ 3:3 Йер 20:14-18

* 3:8 Ливъяҫан – бөгөнгө көндә беҙгә мәғлүм булмаған ғәләмәт ҙур һыу хайуаны.

+ 3:11 Әйп 10:18-19

+ 3:16 Зәб 57:8, Вәғ 6:3

+ 3:20 Йер 20:18

+ 3:21 Йер 8:3, Асл 9:6

+ 3:22 Вәғ 3:20

+ 3:23 Әйп 19:8

+ 3:25 Хик 10:24, Ишғ 66:4

+ 4:3 Ишғ 35:3

+ 4:6 Әйп 1:1

+ 4:7 Зәб 33:10-11, Зәб 36:25, Хик 10:3

+ 4:8 Хик 22:8, Глт 6:7-8

+ 4:9 Сығ 15:8, Зәб 17:16, Әйп 15:30, Ишғ 30:33

+ 4:13 Баш 15:12, Әйп 33:15

+ 4:14 Зәб 118:120

+ 4:16 3 Бат 19:12

+ 4:17 Әйп 9:2, Әйп 25:4, Зәб 142:2, Вәғ 7:20

+ 4:18 Әйп 15:15

+ 4:21 Әйп 36:12

+ 5:1 Әйп 15:15, Зәб 88:6, Зәк 14:5

+ 5:2 Хик 29:11

+ 5:9 Әйп 9:10, Әйп 37:5

+ 5:10 Зәб 64:10, Зәб 146:8

+ 5:11 1 Бат 2:7

+ 5:13 Әйп 18:7, 1 Кор 3:19

+ 5:14 Ҡнн 28:29, Әйп 12:25, Ишғ 59:10

+ 5:15 Зәб 34:10

+ 5:16 Зәб 62:12, Зәб 106:42

+ 5:17 Зәб 93:12, Хик 3:11

+ 5:18 Ҡнн 32:39, Ишғ 30:26, Һош 6:1

+ 5:19 Зәб 33:20, Хик 6:16, Хик 30:18

+ 5:20 3 Бат 17:6, Зәб 32:19, Зәб 36:19

+ 5:21 Зәб 30:21

+ 5:25 Зәб 71:16

+ 5:26 Баш 15:15, Баш 25:8

+ 6:3 Хик 27:3

+ 6:4 Ҡнн 32:23, Зәб 37:3, Һҡт 3:13

+ 6:9 3 Бат 19:4, Юнс 4:3

* 6:14 Йәһүд телендә был һөйләмде «Сараһыҙ ҡалған дуҫына мәрхәмәт күрһәтмәгән бәндә сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән ҡурҡыуҙы онотҡан» тип тә аңларға мөмкин.

+ 6:15 Зәб 40:10, Йер 15:18

+ 6:19 Баш 25:15, Ишғ 21:14, Йер 25:23, 3 Бат 10:1

+ 6:26 Әйп 15:2

+ 7:1 Әйп 14:6, Әйп 14:14

+ 7:2 Лев 19:13

+ 7:4 Ҡнн 28:67

+ 7:6 Әйп 9:25, Ишғ 38:12, Әйп 17:11

+ 7:8 Әйп 20:9

+ 7:10 Зәб 36:10, Зәб 102:16

+ 7:16 Әйп 9:21, Әйп 10:1, Әйп 10:20, Вәғ 1:2, Зәб 38:6-7, Зәб 61:10, Зәб 143:4

+ 7:17 Зәб 8:5, Зәб 143:3

+ 7:18 Зәб 10:5

+ 7:19 Әйп 14:6, Зәб 38:14

+ 7:20 Әйп 16:12, Һҡт 3:12

+ 8:1 Әйп 2:11

+ 8:3 Әйп 34:12

+ 8:6 Хик 3:33

+ 8:8 Ҡнн 32:7

+ 8:9 Зәб 101:12, Вәғ 6:12

+ 8:12 Зәб 128:6

+ 8:13 Зәб 9:18, Әйп 27:8, Хик 10:28, Хик 11:7

+ 8:14 Ишғ 59:6

+ 8:15 Әйп 27:18

+ 8:18 Әйп 7:10

+ 8:21 Зәб 125:2

+ 8:22 Зәб 108:29

+ 9:2 Әйп 4:17, Әйп 15:14, Әйп 25:4

+ 9:3 Әйп 10:2

+ 9:6 Ишғ 2:19, Ишғ 13:13, Хаг 2:6

+ 9:8 Әйп 26:7, Зәб 103:2, Ишғ 40:22, Йер 10:12, Йер 51:15

+ 9:9 Әйп 38:31-32, Ғам 5:8

+ 9:10 Әйп 5:9

* 9:13 Раһав – мифологияла хаос һәм яуыз көстәрҙе белдергән диңгеҙ аждаһаһы.

+ 9:13 Әйп 26:12, Зәб 88:11, Ишғ 51:9

+ 9:15 1 Кор 4:4

+ 9:19 Йер 49:19, Йер 50:44

+ 9:20 Әйп 15:6

+ 9:21 Әйп 1:1, Әйп 1:8, Әйп 7:16, Әйп 10:1

+ 9:22 Вәғ 9:2, Зөл 21:3

+ 9:24 Әйп 12:17

+ 9:25 Әйп 7:6

+ 9:30 Йер 2:22

+ 9:32 Әйп 33:13, Әйп 39:32, Вәғ 6:10, Ишғ 45:9, Рим 9:20

+ 10:1 Әйп 7:16, Әйп 9:21

+ 10:2 Әйп 9:3

+ 10:4 1 Бат 16:7

+ 10:7 Әйп 2:3, Ҡнн 32:39, Ишғ 43:13

+ 10:8 Зәб 118:71

+ 10:9 Әйп 4:19, Әйп 33:6, Ишғ 64:8

+ 10:10 Зәб 138:13

+ 10:17 Әйп 19:12

+ 10:18 Әйп 3:11-12, Йер 20:14-18

+ 10:20 Әйп 14:1, Әйп 7:16

+ 10:21 Зәб 87:7, Зәб 87:13, Зәб 38:14

+ 11:1 Әйп 2:11

+ 11:4 Әйп 10:7

+ 11:8 Зәб 138:8

+ 11:10 Әйп 9:12, Әйп 12:14

+ 11:13 Зәб 142:6

+ 11:14 Әйп 22:23

+ 11:17 Әйп 22:28, Хик 4:18, Ишғ 60:3, Днл 12:3

+ 11:19 Хик 3:24

+ 12:4 Зәб 90:14, Әйп 16:10, Әйп 17:2, Әйп 30:1

+ 12:6 Әйп 21:7

+ 12:10 Иҫп 16:22, Днл 5:23, Ғмл 17:28

+ 12:11 Әйп 34:3

+ 12:12 Әйп 32:7

+ 12:14 Вәғ 7:13, Әйп 11:10

+ 12:17 Әйп 9:24

+ 12:18 Днл 2:21, Днл 5:20

+ 12:21 Зәб 106:40, Ишғ 40:23

+ 12:22 Днл 2:22, Вәғ 12:14, 1 Кор 4:5

+ 12:23 Ишғ 9:3, Ишғ 26:15

+ 12:24 Зәб 106:40

+ 12:25 Ҡнн 28:29, Әйп 5:14, Зәб 106:27

+ 13:3 Әйп 23:4

+ 13:5 Хик 17:28

+ 13:9 Глт 6:7

+ 13:19 Ишғ 50:8

+ 13:21 Зәб 38:11, Әйп 33:7

+ 13:22 Әйп 14:15

+ 13:24 Әйп 19:11, Әйп 33:10

+ 13:25 Зәб 82:14

+ 13:26 Зәб 24:7

+ 13:27 Әйп 33:11

+ 13:28 Ишғ 50:9, Яҡ 5:2

+ 14:1 Әйп 15:14, Әйп 25:4, Баш 47:9

+ 14:2 1 Йыл 29:15, Зәб 101:12, Зәб 143:4, Вәғ 6:12, Вәғ 8:13

+ 14:4 Әйп 15:14

+ 14:6 Әйп 7:19, Әйп 7:1-2

+ 14:11 Ишғ 19:5

+ 14:12 Зәб 88:30

+ 14:13 Әйп 21:13

+ 14:14 Ишғ 26:19, Әйп 7:1

+ 14:15 Әйп 13:22

+ 14:16 Әйп 31:4, Әйп 34:21

+ 14:21 Вәғ 9:5

+ 15:1 Әйп 2:11

+ 15:2 Әйп 16:3, Әйп 6:26

+ 15:6 Әйп 9:20, Лк 19:22

+ 15:7 Хик 8:25, Зәб 89:3

+ 15:8 Йер 23:18

+ 15:9 Әйп 12:3, Әйп 13:2

+ 15:14 Әйп 4:17, Әйп 9:2, Әйп 14:1, Әйп 25:4-6, Зәб 50:7

+ 15:15 Әйп 4:18, Әйп 5:1, Зәб 88:6, Зәк 14:5

+ 15:16 Әйп 34:7, Хик 19:28, Әйп 25:6

+ 15:18 Зәб 77:4

+ 15:27 Зәб 72:7

+ 15:30 Әйп 4:9

+ 15:32 Әйп 22:16, Зәб 54:24

+ 15:34 Әйп 20:26, Зәб 20:10

+ 15:35 Зәб 7:15, Ишғ 59:4, Яҡ 1:15

+ 16:3 Әйп 15:2

+ 16:7 Әйп 1:15-19

+ 16:9 Зәб 34:15, Зәб 36:12

+ 16:10 Әйп 12:4, Әйп 17:2, Әйп 30:1, Ишғ 50:6

+ 16:12 Әйп 7:20

+ 16:13 Әйп 20:25

+ 16:19 Зәб 88:38

+ 17:2 Әйп 12:4, Әйп 16:10, Әйп 30:1

+ 17:3 Зәб 118:122, Хик 22:26

+ 17:6 Ҡнн 28:37, Әйп 30:9

+ 17:11 Әйп 7:6

+ 17:12 Ишғ 5:20

+ 17:13 Вәғ 12:5

+ 18:1 Әйп 2:11, Әйп 8:1

+ 18:3 Зәб 72:22

+ 18:5 Әйп 21:17, Хик 13:9, Хик 24:20

+ 18:7 Әйп 5:13

+ 18:8 Зәб 9:16, Зәб 139:6

+ 18:11 Әйп 15:21, Әйп 20:25, Әйп 27:20

+ 18:15 Баш 19:24, Зәб 10:6, Зөл 38:22

+ 18:17 Әйп 24:20, Зәб 33:17, Хик 10:7

+ 18:19 Зәб 20:11

+ 18:21 Хак 2:10, Йер 9:3, 2 Тес 1:8

+ 19:7 Әйп 24:12, Хав 1:2

+ 19:8 Әйп 3:23, Һҡт 3:9

+ 19:9 Зәб 88:40

+ 19:11 Әйп 13:24, Әйп 33:10

+ 19:12 Әйп 10:17, Әйп 30:12, Һҡт 3:5

+ 19:13 Зәб 30:12, Зәб 37:11, Зәб 68:9, Зәб 87:9

+ 19:17 Әйп 2:9

+ 19:18 4 Бат 2:23

+ 19:21 Рут 1:13, Әйп 1:11

+ 19:23 Ишғ 30:8

+ 19:24 Йер 17:1

+ 19:25 Хик 23:11, Ишғ 43:14

+ 19:26 Зәб 16:15, 1 Ях 3:2

+ 19:29 Вәғ 12:14

+ 20:1 Әйп 2:11, Әйп 11:1

+ 20:4 Баш 2:7, Ҡнн 4:32

+ 20:6 Ишғ 14:13-14

+ 20:7 Зәб 82:11

+ 20:8 Ишғ 29:7

+ 20:9 Әйп 7:8, Әйп 7:10

+ 20:12 Зәб 9:28

+ 20:25 Әйп 16:13

+ 20:26 Әйп 15:34, Зәб 20:10, Ғвр 12:29

+ 20:29 Әйп 27:13, Әйп 31:2

+ 21:3 Әйп 16:20

+ 21:5 Хик 30:32, Мих 7:16

+ 21:7 Әйп 12:6, Зәб 72:3-4, Вәғ 8:14, Йер 12:1, Млх 3:15

+ 21:14 Әйп 22:17

+ 21:15 Сығ 5:2

+ 21:16 Әйп 22:18, Зәб 1:1

+ 21:17 Әйп 18:5-6, Хик 13:9, Хик 24:20

+ 21:18 Зәб 1:4, Зәб 82:14, Хик 10:25

+ 21:19 Сығ 20:5

+ 21:20 Зәб 74:8, Ишғ 51:17, Йер 25:15, Ғов 1:16, Асл 14:10

+ 21:22 Ишғ 40:14, Рим 11:35, 1 Кор 2:16, Әйп 4:18, Әйп 15:15

+ 21:30 Хик 16:4

+ 21:31 Ҡнн 7:10

+ 22:1 Әйп 2:11, Әйп 4:1, Әйп 15:1

+ 22:3 Әйп 35:7

+ 22:6 Сығ 22:6, Ҡнн 24:13

+ 22:7 Әйп 31:17

+ 22:9 Әйп 31:21, Ишғ 10:2, Зөл 22:7

+ 22:10 Әйп 18:8

+ 22:11 Юнс 2:4

+ 22:12 Әйп 35:5

+ 22:13 Зәб 72:11, Зәб 93:7

+ 22:16 Әйп 15:32

+ 22:17 Әйп 21:14

+ 22:18 Әйп 21:16

+ 22:19 Зәб 51:8, Зәб 57:11

+ 22:22 Хик 2:6

+ 22:23 Әйп 11:14

+ 22:24 Баш 10:29, 3 Бат 9:28, 1 Йыл 29:4

+ 22:26 Зәб 36:4, Ишғ 58:14

+ 22:27 Зәб 49:14, Вәғ 5:3

+ 22:28 Әйп 11:17, Хик 4:18, Ишғ 60:3, Днл 12:3

+ 22:30 Яҡ 5:15

+ 23:4 Әйп 13:3, Әйп 16:21

+ 23:10 Зәб 138:3, Зәб 65:10, 1 Птр 1:7

+ 23:13 Хик 19:21, Ишғ 14:26, Днл 4:32

+ 24:2 Ҡнн 19:14, Хик 22:28, Хик 23:10

+ 24:4 Ғам 2:7, Хик 28:28

+ 24:7 Сығ 22:26-27

+ 24:12 Хав 1:2

+ 24:13 Ях 3:19-20

+ 24:15 Хик 7:9

+ 24:20 Әйп 18:17

+ 24:24 Зәб 36:10

+ 25:1 Әйп 2:11, Әйп 8:1, Әйп 18:1

+ 25:3 Маҫ 5:45

+ 25:4 Әйп 4:17, Әйп 9:2, Әйп 15:14, Зәб 142:2

+ 25:6 Әйп 15:16, Зәб 21:6, Ишғ 41:14

+ 26:6 Зәб 138:8, Хик 15:11

+ 26:7 Әйп 9:8

+ 26:8 Хик 30:4

+ 26:10 Баш 1:9, Баш 1:10, Хик 8:29

+ 26:11 Зәб 103:7

+ 26:12 Әйп 9:13, Зәб 88:11, Ишғ 51:9

+ 26:13 Ишғ 27:1

+ 27:2 Әйп 34:5

+ 27:3 Әйп 33:4

+ 27:8 Әйп 8:13

+ 27:9 Зәб 17:42, Зәб 65:18, Хик 1:28, Хик 28:9, Ях 9:31

+ 27:13 Әйп 20:29

+ 27:14 Ишғ 1:22

+ 27:15 Зәб 77:64

+ 27:16 Зәк 9:3

+ 27:17 Зәб 38:7, Хик 13:22

+ 27:18 Әйп 8:15

+ 27:19 Зәб 48:18

+ 27:21 Әйп 30:22

+ 27:23 Һҡт 2:15

+ 28:12 Хик 16:16, Вәғ 7:24

+ 28:13 Зәб 26:13, Ишғ 53:8, Зөл 26:20

+ 28:15 Хик 3:14-15

+ 28:16 Баш 10:29, 3 Бат 9:28, 1 Йыл 29:4, Әйп 22:24

+ 28:18 Хик 8:11

+ 28:26 Әйп 38:25

+ 28:27 Хик 8:22

+ 28:28 Зәб 110:10, Хик 1:7, Хик 9:10, Хик 3:7, Хик 14:16

+ 29:3 2 Бат 22:29, Зәб 17:29, Зәб 118:105

+ 29:5 Әйп 1:2

+ 29:6 Баш 49:12

+ 29:10 Зәб 136:6

+ 29:12 Зәб 81:5, Хик 31:8

+ 29:14 Зәб 131:9

+ 29:16 Хик 14:21, Хик 29:7

+ 29:17 Зәб 3:7, Зәб 13:4, Зәб 57:7, Хик 30:14

+ 29:23 Зәб 118:129

+ 30:1 Әйп 12:4, Әйп 16:10, Әйп 17:2

+ 30:9 Ҡнн 28:37, Әйп 17:6

+ 30:10 Зәб 87:9

+ 30:12 Әйп 19:12

+ 30:15 Әйп 18:11

+ 30:22 Әйп 27:21

+ 30:26 Йер 8:15, Йер 14:19

+ 30:30 Һҡт 4:8, Зәб 101:3

+ 31:1 Хик 6:25, Маҫ 5:28

+ 31:2 Әйп 20:29

+ 31:4 2 Йыл 16:9, Хик 15:3, Зәк 4:10

+ 31:6 Днл 5:27

+ 31:8 Лев 26:16

+ 31:9 Әйп 24:15

+ 31:10 Ҡнн 28:30, Йер 8:10

+ 31:12 Хик 6:27-29

+ 31:15 Хик 22:2

+ 31:17 Әйп 22:7

+ 31:18 Яҡ 1:27

+ 31:20 Әйп 29:13

+ 31:21 Әйп 22:9

+ 31:24 Мрк 10:22, Мрк 10:24

+ 31:25 Зәб 61:11

+ 31:27 Ҡнн 4:19

+ 31:29 Хик 24:17-18

+ 31:30 Маҫ 5:44, Рим 12:14

+ 31:32 Хак 19:20-21

+ 31:33 Әйп 28:13

+ 31:35 Әйп 13:22

+ 31:40 Баш 3:18

+ 32:2 Баш 22:21

+ 32:4 Әйп 15:10

+ 32:7 Әйп 12:12

+ 32:8 Әйп 33:4, Зәб 118:100

+ 32:20 Зәб 38:4, Йер 6:11, Йер 20:10

+ 33:4 Баш 2:7, Әйп 27:3, Әйп 32:8, Зәб 103:30, Ғмл 17:25

+ 33:6 Әйп 4:19, Әйп 10:9, Ишғ 64:8

+ 33:7 Әйп 13:21

+ 33:9 Әйп 9:21, Әйп 10:7, Әйп 12:4, Әйп 16:17, Әйп 27:5-6, Әйп 32:1

+ 33:10 Әйп 13:24, Әйп 19:11

+ 33:11 Әйп 13:27, Әйп 14:16

+ 33:13 Әйп 9:32, Әйп 39:32

+ 33:15 Иҫп 12:6, Әйп 4:13

+ 33:16 Әйп 36:10

+ 33:19 Әйп 30:17

+ 33:20 Зәб 101:5, Зәб 106:18

+ 33:23 Зәб 33:8

+ 33:24 Зәб 48:8

+ 33:25 4 Бат 5:14

+ 33:26 Зәб 16:15

+ 33:28 Зәб 15:10, Ишғ 38:17

+ 33:30 Зәб 55:14

+ 34:3 Әйп 12:11

+ 34:5 Әйп 27:2, Әйп 33:9

+ 34:7 Әйп 15:16, Хик 19:28

+ 34:8 Зәб 1:1

+ 34:9 Әйп 9:22, Әйп 21:16

+ 34:10 Баш 18:25, Зәб 91:16

+ 34:11 Хик 24:12, Зәб 61:13

+ 34:12 Әйп 8:3

+ 34:15 Баш 3:19, Зәб 89:4, Зәб 103:29, Вәғ 3:20, Вәғ 12:7

+ 34:19 Әйп 31:15, Хик 22:2

+ 34:20 Днл 8:25

+ 34:21 Әйп 14:16, Әйп 31:4

+ 34:22 Зәб 138:12

+ 34:24 Зәб 2:9

+ 34:28 Әйп 35:9

+ 34:35 Әйп 35:15

+ 34:37 Әйп 27:23, Һҡт 2:15

+ 35:3 Әйп 9:22, Әйп 21:16

+ 35:5 Әйп 22:12

+ 35:7 Әйп 22:2-3

+ 35:9 Сығ 2:23, Әйп 34:28, Вәғ 4:1, Вәғ 5:7

+ 35:10 Зәб 41:9

+ 35:12 Әйп 27:9

+ 35:14 Әйп 9:11, Әйп 23:9

+ 35:16 Әйп 34:35, Әйп 34:37, Әйп 38:2, Әйп 42:3

+ 36:4 Әйп 37:16

+ 36:6 Әйп 34:28

+ 36:7 Зәб 33:16, 1 Бат 2:8

+ 36:8 Зәб 106:10

+ 36:10 Әйп 33:16

+ 36:12 Ишғ 1:19-20, Әйп 4:21

+ 36:16 Зәб 4:2

+ 36:19 Зәб 48:8, Хик 11:4

+ 36:26 Зәб 101:28

+ 36:27 Хик 3:20

+ 36:32 Хав 3:4

+ 37:3 Әйп 36:30, Әйп 36:32

+ 37:4 2 Бат 22:14, Зәб 17:14, Зәб 28:3-4

+ 37:5 Әйп 5:9

+ 37:6 Зәб 148:8

+ 37:8 Зәб 103:22

+ 37:10 Әйп 38:29-30

+ 37:12 Зәб 148:8

+ 37:13 Сығ 9:18, 3 Бат 18:45

+ 37:16 Әйп 36:4

+ 37:18 Ишғ 44:24

+ 37:19 Ишғ 60:2

+ 37:24 Хик 15:33

+ 38:1 Әйп 40:1, Зәк 9:14

+ 38:2 Әйп 35:16, Әйп 42:3

+ 38:3 Әйп 40:2

+ 38:4 Зәб 103:5, Хик 8:29

+ 38:6 1 Бат 2:8

+ 38:7 Баш 6:2, Әйп 1:6, Әйп 2:1

+ 38:8 Баш 1:9, Зәб 32:7, Зәб 103:9, Йер 5:22

+ 38:15 Әйп 18:5

+ 38:22 Зәб 134:7

+ 38:23 Йуш 10:11, Ишғ 30:30

+ 38:25 Әйп 28:26

+ 38:26 Зәб 106:35, Ишғ 35:6, Ишғ 41:18

+ 38:28 Әйп 5:10

+ 38:29 Әйп 37:10, Зәб 147:5

+ 38:30 Әйп 37:10

+ 38:31 Әйп 9:9, Ғам 5:8

+ 38:32 Әйп 9:9

+ 38:33 Йер 31:35

+ 38:39 Зәб 103:21

* 38:40 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 38:40 Зәб 16:11

+ 38:41 Зәб 146:9

+ 39:1 Зәб 103:18

+ 39:16 Һҡт 4:3

+ 39:20 Йер 8:16

+ 39:24 Йер 4:19, Ғам 3:6

+ 39:32 Әйп 9:32, Әйп 33:13

+ 39:34 Әйп 42:6

+ 40:1 Әйп 38:1

+ 40:2 Әйп 38:3

+ 40:3 Әйп 32:2

+ 40:4 Әйп 37:4

+ 40:9 Зәб 97:1, Ишғ 59:16

+ 40:10 Иҫп 22:4

+ 40:23 Йуш 9:15, Йуш 9:27

+ 41:1 Әйп 3:8, Әйп 40:20, Зәб 73:14, Зәб 103:26, Ишғ 27:1

+ 41:3 Сығ 9:29, Зәб 23:1

+ 42:2 Баш 18:14, Йер 32:17, Маҫ 19:26

+ 42:3 Әйп 38:2

+ 42:4 Әйп 38:3, Әйп 40:2

+ 42:6 Әйп 2:8

+ 42:7 Әйп 2:11

+ 42:8 Иҫп 23:1, 1 Йыл 15:26, Баш 20:7, Яҡ 5:16

+ 42:9 Әйп 2:11

+ 42:10 Ишғ 40:2, Ишғ 61:7

+ 42:11 Әйп 19:13

+ 42:13 Әйп 1:2

* 42:14 Емима; Ҡесиға; Ҡәрән-Һаппух – Емима йәһүд телендә – «алатуба», Ҡесиға – «дәрсен сәскәһе», Ҡәрән-Һаппух «ҡара һөрмә» тигән мәғәнәлә.

+ 42:15 Иҫп 27:1-8

+ 42:16 Баш 50:23

+ 1:1 Әйп 21:16, Хик 1:15, Хик 4:14, Хик 24:1, Зәб 25:4-5, Хик 3:34, Хик 21:24

+ 1:2 Йуш 1:8, Зәб 118:47-48, Зәб 118:97

+ 1:3 Йер 17:8, Зөл 47:12

+ 1:4 Әйп 21:18, Зәб 34:5

+ 1:6 Зәб 36:18

+ 2:1 Ғмл 4:25-26

+ 2:2 Зәб 17:51, Зәб 19:7, Зәб 88:20-21

+ 2:4 Зәб 10:4, Зәб 36:13, Зәб 58:9, Хик 1:26

+ 2:6 Зәб 109:2, Асл 14:1

+ 2:7 Ғмл 13:33, Ғвр 1:5, Ғвр 5:5, 2 Бат 7:14

+ 2:9 Асл 2:27, Асл 12:5, Асл 19:15, Ишғ 30:14, Йер 19:11

+ 2:11 Ғвр 12:28, Флп 4:4

+ 2:12 Зәб 33:8

* 3:1 Ҡарағыҙ: «ІІ Батшалар» 15:1–18:33.

+ 3:1 2 Бат 15:14-17

+ 3:2 2 Бат 15:12

+ 3:3 Зәб 70:11

+ 3:4 Баш 15:1, Зәб 26:6

+ 3:5 Зәб 2:6, Зәб 33:4

+ 3:6 Зәб 4:8

+ 3:7 Зәб 26:3

+ 3:8 Әйп 16:10, Әйп 29:17, Зәб 57:7

+ 3:9 Зәб 36:39, Ишғ 43:11, Юнс 2:10

+ 4:1 Хав 3:19

+ 4:2 Әйп 36:16

+ 4:4 Сығ 11:7

+ 4:6 Ҡнн 33:19, Зәб 50:21

+ 4:7 Иҫп 6:25, Зәб 30:17, Зәб 43:4, Зәб 66:2

+ 4:9 Зәб 3:6

+ 5:3 Зәб 83:4

+ 5:4 Зәб 87:10, Зәб 118:147

+ 5:6 Зәб 10:5

+ 5:7 Зәб 54:24

+ 5:8 3 Бат 8:29, Зәб 10:4

+ 5:10 Йер 5:16, Зәб 11:2, Рим 3:13

+ 5:13 Зәб 113:21-22, Зәб 102:4

+ 6:1 1 Йыл 15:20-21

+ 6:2 Зәб 37:2

+ 6:4 Зәб 89:13

+ 6:6 Зәб 29:10, Зәб 87:11, Зәб 113:25, Вәғ 9:10, Ишғ 38:18

+ 6:8 Зәб 30:10

+ 6:9 Әйп 21:16, Зәб 118:115, Маҫ 7:23

+ 6:11 Зәб 39:13

+ 7:2 Зәб 10:1, Зәб 63:11, Зәб 30:16

+ 7:3 Әйп 10:16

+ 7:5 Зәб 54:21, 1 Бат 24:8, 1 Бат 26:9

+ 7:8 Ишғ 33:10

+ 7:9 Зәб 25:1, Зәб 34:24, Зәб 42:1

+ 7:10 Әйп 23:10, Зәб 10:5

+ 7:11 Баш 15:1

+ 7:12 Нхм 1:5

+ 7:13 Ҡнн 32:41, Ҡнн 32:23

+ 7:14 Зәб 20:13, Зәб 63:8

+ 7:15 Әйп 15:35, Ишғ 59:4, Яҡ 1:15

+ 7:16 Эст 7:9, Хик 11:5, Хик 26:27, Хик 28:10, Вәғ 10:8, Днл 6:24

+ 7:18 Зәб 9:3

+ 8:1 Зәб 80:1, Зәб 83:1

+ 8:2 Зәб 148:13, Ишғ 12:4, Зәб 112:4, Маҫ 21:16

+ 8:5 Әйп 7:17, Зәб 143:3, Ғвр 2:6-8

+ 8:7 Баш 1:26, Баш 1:28, Зәб 109:1, 1 Кор 15:27, Эфс 1:22

+ 9:2 Зәб 25:7, Зәб 39:6, Зәб 95:3

+ 9:3 Зәб 7:18

+ 9:5 Зәб 139:13, Зәб 28:10

+ 9:6 Ҡнн 9:14, Ҡнн 29:20

+ 9:8 Зәб 101:13, Зәб 144:13, Һҡт 5:19

+ 9:9 1 Бат 2:10, Зәб 57:12, Зәб 66:5, Зәб 95:13, Зәб 97:9, Зәб 109:6, Ишғ 2:4, Ишғ 3:13, Йои 3:12

+ 9:10 2 Бат 22:3

+ 9:11 Зәб 90:14

+ 9:14 Зәб 106:18

+ 9:15 Ишғ 25:9

+ 9:16 Зәб 7:16, Әйп 18:8, Хик 29:5, Хик 29:6

+ 9:17 Сығ 7:5, Сығ 14:4

* 9:17 Һиггайон – мәғәнәһе билдәле булмаған музыкаль термин.

+ 9:18 Әйп 8:13

+ 9:22 Зәб 21:1

+ 9:25 Зәб 13:1, Зәб 52:1

+ 9:27 Зәб 29:7

+ 9:28 Рим 3:14, Әйп 20:12

+ 9:29 Зәб 16:11, Зәб 36:32, Хик 24:15

+ 9:30 Әйп 38:40, Зәб 58:4, Мих 7:2

+ 9:32 Ишғ 29:15, Зөл 8:12, Зөл 9:9

+ 9:35 Ҡнн 10:18, Һош 14:4

+ 9:36 Зәб 36:17

+ 9:37 Сығ 15:18, Зәб 28:10, Зәб 145:10

+ 9:39 Зәб 81:3

+ 10:1 Зәб 7:2

+ 10:2 Зәб 63:4

+ 10:3 Зәб 81:5

+ 10:4 Мих 1:2, Юнс 2:8, Хав 2:20, Зәб 2:4, Ишғ 66:1, Әйп 7:18, Әйп 23:10

+ 10:5 Баш 22:1

+ 10:6 Баш 19:24, Әйп 18:15, Зәб 74:9

+ 10:7 Зәб 32:5, Зәб 61:8, Зәб 98:4

+ 11:2 Ишғ 57:1, Мих 7:2

+ 11:3 Зәб 5:10, Зәб 40:6, Зәб 143:8

+ 11:7 Зәб 17:31, Зәб 118:140, Хик 30:5

+ 12:2 Зәб 88:47, Һҡт 5:20, Әйп 13:24, Хав 1:2

+ 12:4 Ғөз 9:8, Зәб 18:9

+ 12:5 Ҡнн 32:27

+ 12:6 Зәб 114:7

• 13:1 Зәб 52

+ 13:1 Зәб 9:25, Мих 7:2, Рим 3:10-12

+ 13:2 Баш 11:5, Ҡнн 26:15, Зәб 32:14, Зәб 101:19

+ 13:3 Әйп 15:16

+ 13:4 Хик 30:14, Йер 10:25, Зөл 34:3, Мих 3:3

+ 14:1 Зәб 23:3-4, Ишғ 33:14-16

+ 14:2 Зәб 105:3

+ 14:3 Лев 19:16

+ 14:4 Хак 11:35

+ 14:5 Лев 25:36, Зөл 18:8, Сығ 23:5

+ 15:2 Зәб 72:25

+ 15:4 Сығ 23:13, Йуш 23:7, Һош 2:17, Зәк 13:2

+ 15:5 Иҫп 18:20, Йер 10:16, Йер 51:19, Һҡт 3:24

+ 15:8 Зәб 108:31, Ғмл 2:25-28

+ 15:10 Әйп 33:28, Зәб 29:4, Зәб 48:16, Зәб 85:13, Ишғ 38:17, Ғмл 2:27

+ 15:11 Маҫ 7:14

+ 16:1 Зәб 85:1, Зәб 141:1

+ 16:3 Әйп 23:10, Зәб 65:10

+ 16:5 Әйп 23:11

+ 16:7 Зәб 30:22

+ 16:8 Ҡнн 32:10, Зәк 2:8, Рут 2:12, Зәб 35:8, Зәб 56:2, Зәб 62:8, Зәб 90:4

+ 16:10 Зәб 118:70

+ 16:12 Әйп 38:40, Зәб 9:29

+ 16:15 Әйп 19:26, Әйп 33:26

• 17:1 2 Бат 22

+ 17:2 Ҡнн 6:5, Зәб 114:1

+ 17:3 Зәб 18:15, Зәб 30:3-4, Зәб 70:3, Зәб 90:2, Зәб 143:2, Баш 15:1

+ 17:4 1 Йыл 16:25, Зәб 47:2, Зәб 95:4, Зәб 144:3

+ 17:5 Зәб 41:7, Зәб 92:4, Юнс 2:4

+ 17:6 Зәб 114:3

+ 17:7 Юнс 2:8

+ 17:8 Хак 5:5, Зәб 76:18, Зәб 96:4

+ 17:9 Зәб 20:9, Ишғ 30:33, Зөл 20:48

+ 17:10 Зәб 143:5, Ишғ 64:1, Нхм 1:3

+ 17:11 Зәб 103:3

+ 17:12 Сығ 20:21, Зәб 96:2

+ 17:13 Йуш 10:11, Ишғ 30:30

+ 17:14 1 Бат 2:10, Әйп 37:4-5, Зәб 67:34, Зәб 76:18-19

+ 17:15 Хав 3:11, Зәк 9:14, 1 Бат 7:10

+ 17:16 Сығ 15:8, Зәб 105:9

+ 17:17 Зәб 143:7

+ 17:18 Зәб 141:6

+ 17:20 Зәб 30:8, Зәб 117:5

+ 17:21 1 Бат 26:23, Әйп 22:30

+ 17:24 Баш 6:9, Әйп 1:1

+ 17:28 Зәб 100:5

+ 17:29 2 Бат 21:17, 4 Бат 8:20, Зәб 131:17

+ 17:31 Ҡнн 32:4, Маҫ 5:48, Зәб 11:7, Хик 30:5, Баш 15:1

+ 17:32 4 Бат 5:15, Ишғ 45:5, Днл 2:47

+ 17:34 Ҡнн 32:13, Ишғ 58:14, Хав 3:19

+ 17:35 Зәб 143:1

+ 17:38 Сығ 23:27

+ 17:41 Сығ 23:27

+ 17:42 Әйп 27:9, Хик 15:29

+ 17:43 Мих 7:10, Зәк 10:5

+ 17:44 Ишғ 55:5

+ 17:45 Ҡнн 33:29

+ 17:46 Мих 7:17

+ 17:48 Зәб 46:3

+ 17:50 Рим 15:9

+ 17:51 Зәб 143:10, 2 Бат 7:16

+ 18:2 Зәб 49:6, Зәб 88:6, Зәб 96:6

+ 18:5 Рим 10:18

+ 18:6 Йои 2:16, Вәғ 1:5

+ 18:8 Ҡнн 4:7, Зәб 22:3, Зәб 118:130

+ 18:9 Рим 7:12, Зәб 12:4

+ 18:10 Зәб 118:142, Зәб 118:151, Зәб 118:160

+ 18:11 Хик 3:14, Хик 8:10, Хик 24:13

+ 18:14 Иҫп 15:30, Рим 6:12, Рим 6:14

+ 18:15 Зәб 17:3

+ 19:2 Зәб 68:30, Хик 18:10

+ 19:3 Зәб 127:5, Зәб 133:3

+ 19:5 Зәб 20:3

+ 19:8 Зәб 32:17, Ишғ 31:1, Ишғ 36:9, 1 Бат 17:45, Хик 21:31

+ 20:2 Зәб 27:7

+ 20:3 Зәб 19:5

+ 20:5 4 Бат 20:6, Зәб 60:6, Зәб 90:16

+ 20:8 Зәб 15:8

+ 20:10 Зәб 17:9, Млх 4:1, Әйп 15:34, Әйп 20:26, Зәб 96:3, Ғвр 10:27

+ 20:11 Әйп 18:19

+ 20:13 Зәб 17:15

+ 21:2 Маҫ 27:46, Мрк 15:34, Зәб 9:22, Һҡт 3:8

+ 21:3 Зәб 87:2

+ 21:6 Хак 3:9

+ 21:7 Әйп 25:6, Ишғ 41:14, Ишғ 49:7, Ишғ 53:3

+ 21:8 Зәб 90:14, Маҫ 27:39-43, Мрк 15:29-32, Лк 23:35-37

+ 21:10 Зәб 71:6

+ 21:12 Зәб 106:12

+ 21:13 Зәб 117:10-12, Йер 50:27, Ғам 4:1

+ 21:15 Зәб 118:28

+ 21:17 Зәб 58:7

+ 21:18 Лк 23:35

+ 21:19 Ях 19:24

+ 21:21 Зәб 34:17, Флп 3:2

+ 21:22 2 Тим 4:17

+ 21:23 Ғвр 2:12

+ 21:24 Зәб 134:20

+ 21:26 Зәб 34:18, Лев 7:16

+ 21:28 Зәб 95:7, Сеф 2:11

+ 21:29 Днл 7:14, Днл 7:27, Ғов 1:21, Зәк 14:9, Лк 1:33, 1 Кор 15:24, Асл 11:15

+ 21:31 Зәб 101:19

+ 21:32 Зәб 77:6, Зәб 101:19

+ 22:1 Зәб 79:2, Вәғ 12:11, Ишғ 40:11, Зөл 34:11, Ях 10:11, Флп 4:19

+ 22:2 Зөл 34:14, Ях 10:9

+ 22:3 Зәб 18:8, Хик 4:11, Хик 8:20

+ 22:4 Зәб 137:7, Хик 10:9, Ишғ 43:2, Мих 7:14

+ 22:5 Зәб 91:11, Хик 27:9, Вәғ 9:8, Лк 7:46

+ 23:1 Сығ 9:29, Әйп 41:3, Зәб 49:12, Зәб 88:11

+ 23:2 1 Бат 2:8, Зәб 101:26, Зәб 103:5, Хик 8:29

+ 23:3 Зәб 14, Ишғ 33:14-16

+ 23:4 Зәб 50:12, Маҫ 5:8

+ 23:7 Зәб 117:19-20, Ишғ 26:2

+ 23:8 Сығ 15:3

+ 23:10 Млх 1:14

+ 24:1 Зәб 85:4, Зәб 142:8

+ 24:3 Ишғ 49:23

+ 24:4 Зәб 26:11, Зәб 85:11

+ 24:5 Зәб 25:3

+ 24:6 Зәб 102:17

+ 24:7 Әйп 13:26, Зәб 118:9, Йер 3:25, Зәб 50:3

+ 24:11 Йер 14:7, Зәб 78:9, Днл 9:19

+ 24:13 Зәб 36:22, Хик 2:21, Ишғ 60:21

+ 24:15 2 Йыл 20:12, Зәб 122:1-2, Зәб 140:8

+ 24:22 Зәб 43:27, Зәб 129:8

+ 25:1 Зәб 7:9

+ 25:2 1 Йыл 28:9, 1 Йыл 29:17, Зәб 138:23, Хик 17:3, Йер 17:10

+ 25:3 Зәб 24:5

+ 25:5 Зәб 1:1, Зәб 138:21

+ 25:6 Ҡнн 21:6, Зәб 72:13, Маҫ 27:24

+ 25:7 Зәб 9:2

+ 25:9 Зәб 27:3

+ 25:10 Сығ 23:8

+ 26:1 Ишғ 60:20, Мих 7:8

+ 26:3 Зәб 3:7, Зәб 22:4

+ 26:4 Зәб 22:6, Зәб 60:5, Зәб 64:5

+ 26:6 Зәб 3:4, Эфс 5:19

+ 26:8 Зәб 104:4

+ 26:10 Ишғ 49:15

+ 26:11 Зәб 24:4

+ 26:12 Зәб 40:3, Сығ 20:16, Хик 6:19

+ 26:13 Ишғ 53:8, Зөл 26:20, Зөл 32:23

+ 26:14 Йуш 1:6, Зәб 30:25, Ишғ 8:17

+ 27:1 Зәб 82:2, Зәб 108:1, Зәб 87:5, Зәб 142:7, Хик 1:12

+ 27:2 Зәб 133:2

+ 27:3 Хик 26:23, Йер 9:8, Зәб 25:9

+ 27:5 Ишғ 5:12

+ 27:7 Баш 15:1, Зәб 20:2

+ 27:9 Ишғ 40:11, Ишғ 46:3

+ 28:1 Баш 6:2, Әйп 1:6, Әйп 2:1, Зәб 88:7, 1 Йыл 16:28, Зәб 95:7

+ 28:3 Әйп 37:4, Зөл 1:24

+ 28:5 Хак 9:15, Зәб 103:16, Зөл 31:3

+ 28:6 Ҡнн 3:9, Зәб 113:4, Зәб 113:6

+ 28:8 Иҫп 13:27

+ 28:10 Баш 6:17, Сығ 15:18, Зәб 9:5, Зәб 9:37

+ 28:11 Зәб 67:36

+ 29:2 Зәб 34:19

+ 29:4 Әйп 33:28, Зәб 15:10, Зәб 48:16, Зәб 85:13, Ишғ 38:17

+ 29:6 Ишғ 57:16, Йер 3:5, Һҡт 3:31, Мих 7:18, Зәб 125:5

+ 29:7 Зәб 9:26

+ 29:10 Зәб 6:6, Ишғ 38:18

+ 29:12 Йер 31:13

• 30:1 Зәб 70:1-3

+ 30:2 Днл 9:16

+ 30:3 Зәб 17:3

+ 30:6 Лк 23:46

+ 30:7 Ҡнн 32:21

+ 30:9 Зәб 17:20

+ 30:10 Зәб 6:8

+ 30:12 Әйп 19:13, Зәб 30:12, Зәб 37:11, Зәб 68:9, Зәб 87:9

+ 30:13 Вәғ 9:5

+ 30:14 Йер 6:25, Йер 46:5

+ 30:16 Зәб 7:2

+ 30:17 Иҫп 6:25, Зәб 4:7

+ 30:22 Зәб 16:7

+ 30:24 Зәб 96:10

+ 30:25 Йуш 1:6, Зәб 26:14

+ 31:2 Ях 1:47, Рим 4:7-8

+ 31:5 Зәб 37:19, Зәб 50:5, 1 Ях 1:9

+ 31:7 Зәб 118:114

+ 31:9 Хик 26:3, Яҡ 3:3

+ 31:11 Зәб 67:4

+ 32:2 Зәб 70:22

+ 32:3 Зәб 39:4, Зәб 95:1, Зәб 97:1, Зәб 143:9, Зәб 149:1, Ишғ 42:10, Асл 5:9

+ 32:5 Зәб 32:5, Зәб 61:8, Зәб 118:64

+ 32:6 Баш 1:6-7, Зәб 148:5, Ях 1:3, Ғвр 11:3

+ 32:7 Баш 1:9, Әйп 38:8-11, Зәб 103:9, Йер 5:22

+ 32:9 Баш 1:3

+ 32:10 Ишғ 19:3

+ 32:11 Хик 19:21, Ишғ 46:10

+ 32:12 Ҡнн 7:6, Зәб 143:15

+ 32:13 Әйп 7:18, Әйп 23:10, Зәб 10:4

+ 32:14 Ҡнн 26:15, Ишғ 63:15

+ 32:16 Ғам 2:14

+ 32:17 Зәб 19:8, Хик 21:31

+ 32:18 Зәб 146:11

+ 32:19 3 Бат 17:6, Әйп 5:20

+ 32:20 Баш 15:1, Ҡнн 33:29

+ 33:1 1 Бат 21:12-13

+ 33:3 1 Бат 2:1

+ 33:5 Зәб 3:5

+ 33:7 Зәб 17:1

+ 33:8 Әйп 33:23, Днл 6:22

+ 33:9 1 Птр 2:3, Зәб 2:12

+ 33:10 Зәб 36:25, Хик 10:3

+ 33:11 Әйп 4:10-11

+ 33:13 1 Птр 3:10-12

+ 33:14 Хик 13:3

+ 33:15 Зәб 36:27, Ишғ 1:16-17, 3 Ях 1:11

+ 33:16 Әйп 36:7, Хик 15:29

+ 33:17 Әйп 18:17, Хик 10:7

+ 33:19 Зәб 50:19

+ 33:20 Әйп 5:19, 2 Тим 3:11

+ 33:21 Ях 19:36

+ 34:1 Ишғ 49:25

+ 34:4 Зәб 39:15, Йер 17:18, Зәб 68:23-26, Зәб 108:6-15

+ 34:5 Әйп 21:18, Зәб 1:4

+ 34:6 Зәб 72:18, Йер 23:12

+ 34:7 Зәб 56:7, Зәб 118:85, Йер 18:20

+ 34:8 Ишғ 47:11

+ 34:9 Лк 1:47

+ 34:10 Сығ 15:11, Зәб 70:19, Зәб 85:8, Зәб 88:7-9, Зәб 112:5, Әйп 5:15

+ 34:12 Зәб 37:20, Зәб 108:5, Хик 17:13, Йер 18:20

+ 34:13 Иҫп 29:7

+ 34:16 Әйп 16:9, Зәб 36:12

+ 34:17 Хав 1:13, Зәб 21:21

+ 34:18 Зәб 21:26

+ 34:19 Зәб 68:5, Ях 15:25, Зәб 29:2

+ 34:21 Һҡт 2:16

+ 34:22 Зәб 9:22, Зәб 37:22

+ 34:23 Зәб 43:24, Зәб 77:65

+ 34:24 Зәб 7:9

+ 34:25 Зәб 39:16, Зәб 69:4, Һҡт 2:16

+ 34:28 Зәб 70:8

+ 35:2 Рим 3:18

+ 35:5 Хик 4:16, Мих 2:1

+ 35:6 Зәб 56:11, Зәб 70:19, Зәб 107:5, Һҡт 3:23

+ 35:7 Рим 11:33, Зәб 103:14, Зәб 144:16

+ 35:8 Зәб 62:4, Зәб 16:8

+ 35:10 Хик 10:11, Хик 13:14, Йер 2:13, Ях 4:10, Ях 1:9, 1 Птр 2:9, Асл 22:5

+ 35:11 Йер 22:16, Глт 4:9

+ 35:13 Зәб 1:5

+ 36:1 Хик 3:31, Хик 23:17, Хик 24:19

+ 36:2 Әйп 14:2, Зәб 89:6

+ 36:4 Әйп 22:26, Ишғ 58:14

+ 36:5 Хик 3:5, Хик 16:3

+ 36:6 Хак 5:31, Ишғ 58:8

+ 36:9 Зәб 24:13

+ 36:10 Әйп 7:10, Әйп 24:24

+ 36:11 Хик 2:21, Маҫ 5:5

+ 36:12 Әйп 16:9, Зәб 34:16

+ 36:13 Зәб 2:4

+ 36:15 1 Бат 2:4

+ 36:16 Хик 16:8

+ 36:17 Зәб 9:36

+ 36:18 Зәб 1:6

+ 36:19 3 Бат 17:6, Әйп 5:20, Зәб 32:19

+ 36:20 Зәб 67:3, Зәб 101:4, Һош 13:3

+ 36:23 Ишғ 26:7

+ 36:24 Хик 24:16, Мих 7:8

+ 36:25 Әйп 4:7, Зәб 33:10-11, Хик 10:3

+ 36:26 Ҡнн 15:8, Зәб 111:5

+ 36:27 Зәб 33:15

+ 36:28 Зәб 96:10, Ишғ 14:20

+ 36:30 Хик 10:31, Хик 15:28

+ 36:31 Ҡнн 6:6, Зәб 39:9, Зәб 118:11, Ишғ 51:7, Йер 31:33

+ 36:32 Зәб 9:29

+ 36:34 Зәб 90:8, Зәб 91:12, Хик 29:16

+ 36:38 Зәб 72:17

+ 36:39 Зәб 3:9, Ишғ 43:11, Юнс 2:10

+ 36:40 Зәб 10:1

+ 37:1 Зәб 69:1

+ 37:2 Зәб 6:2

+ 37:3 Ҡнн 32:23, Әйп 6:4, Һҡт 3:13

+ 37:4 Ишғ 1:6

+ 37:5 Ғөз 9:6

+ 37:12 Әйп 19:13-14, Зәб 87:18

+ 37:14 Ишғ 53:7

+ 37:16 Зәб 38:8

+ 37:19 Зәб 31:5

+ 37:21 Зәб 34:12, Хик 17:13, Йер 18:20

+ 37:22 Зәб 9:22, Зәб 34:22

+ 38:1 1 Йыл 16:41, 1 Йыл 25:1, Зәб 61:1, Зәб 76:1

+ 38:2 Әйп 2:10

+ 38:4 Әйп 32:20, Йер 6:11, Йер 20:9

+ 38:5 Зәб 89:12

+ 38:6 Зәб 88:48, Зәб 90:5, Әйп 7:16, Зәб 61:10, Зәб 93:10-11, Зәб 143:4, Вәғ 1:2

+ 38:7 Әйп 27:16-17, Зәб 48:11, Вәғ 2:18

+ 38:8 Зәб 37:16

+ 38:11 Әйп 13:21

+ 38:13 4 Бат 20:5, Зәб 55:9, 1 Йыл 29:15, Зәб 118:19, Зәб 118:54

+ 38:14 Әйп 7:19, Әйп 10:21-22

+ 39:3 Зәб 68:3, Йер 38:6

+ 39:4 Зәб 32:3, Зәб 51:8

+ 39:6 Зәб 9:2, Зәб 70:16

+ 39:7 Зәб 50:18, 1 Бат 15:22, Ишғ 50:4, Ғвр 10:5-7

+ 39:9 Зәб 36:31, Зәб 118:11

+ 39:13 Зәб 68:4

+ 39:15 Зәб 34:4, Йер 17:18, Зәб 6:11

+ 39:16 Зәб 34:25

+ 39:18 Зәб 85:1, Зәб 108:22

+ 40:2 Хик 14:21, Хик 29:7, Зәб 36:18

+ 40:3 Зәб 26:12

+ 40:4 Ишғ 38:1-8

+ 40:7 Зәб 11:3

+ 40:10 Ях 13:18

+ 40:14 1 Йыл 16:36, Зәб 71:18, Зәб 88:53, Зәб 105:48

+ 41:1 2 Йыл 20:19

+ 41:2 Зәб 62:1, Зәб 83:2

+ 41:4 Зәб 78:10, Зәб 113:10, Йои 2:17, Мих 7:10, Зәб 79:6, Зәб 101:10, Һҡт 2:18

+ 41:5 Зөл 46:10

+ 41:6 Зәб 42:5

+ 41:7 Ҡнн 3:9, Зәб 17:5, Зәб 87:8, Юнс 2:4

+ 41:9 Зәб 62:7, Ғмл 16:25

+ 41:10 Зәб 17:3, Зәб 42:2

+ 42:1 Зәб 7:9

+ 42:2 Зәб 43:10, Зәб 41:10

+ 42:3 Зәб 2:6

+ 42:5 Зәб 41:6

+ 43:2 Иҫп 23:23, Ҡнн 32:7, Зәб 77:3

+ 43:3 Ҡнн 7:1

+ 43:4 Йуш 24:12, Иҫп 6:25, Зәб 4:7

+ 43:5 Зәб 73:12

+ 43:7 1 Бат 17:47, Зәб 32:16-17

+ 43:10 Зәб 42:2, Зәб 88:39

+ 43:11 Лев 26:17, Ҡнн 28:25, Йуш 7:4

+ 43:12 Лев 26:33

+ 43:14 Зәб 78:4, Днл 9:16, Мих 6:16

+ 43:15 Ҡнн 28:37

+ 43:20 Әйп 30:29

+ 43:22 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 6:30, Хик 15:11, Ғмл 1:24

+ 43:23 Рим 8:36

+ 43:24 Зәб 34:23, Зәб 77:65

+ 43:27 Зәб 24:20

+ 44:1 Зәб 68:1

+ 44:4 Сығ 32:27, Йыр 3:8

+ 44:7 Ғвр 1:8-9

+ 44:9 Хик 7:17

+ 44:10 Баш 10:29, 3 Бат 9:28, 1 Йыл 29:4, Әйп 22:24

+ 44:15 Йыр 1:3

+ 45:1 1 Йыл 15:20-21

+ 45:2 Зәб 7:2, Ҡнн 4:7, Нхм 1:7

+ 45:4 Зәб 92:3

+ 45:5 Зәб 64:10

+ 45:6 Ишғ 12:6

+ 45:7 Зәб 2:1, Ғам 1:2, Ғам 9:5

+ 45:9 Зәб 65:5

+ 45:10 Ишғ 2:4, Мих 4:3, 1 Бат 2:4, Зәб 75:4, Зөл 39:3

+ 46:2 Зәб 94:1

+ 46:3 Ҡнн 7:21, Зәб 65:3, Зәб 75:12, Млх 1:14

+ 46:4 2 Бат 22:48

+ 46:8 Днл 7:14, Днл 7:27, Ғов 1:21, Зәк 14:9, Лк 1:33, 1 Кор 15:24, Асл 11:15

+ 46:10 Зәб 88:19

+ 47:2 1 Йыл 16:25, Зәб 17:4

+ 47:3 Һҡт 2:15

+ 47:5 Баш 14:1, 2 Бат 10:6

+ 47:7 Ишғ 13:8

+ 47:8 3 Бат 22:48, Зөл 27:26

+ 47:10 Зәб 25:3

+ 47:11 Зәб 112:3

+ 47:12 Зәб 96:8

+ 48:2 Мих 1:2, Ишғ 34:1

+ 48:5 Зәб 77:2

+ 48:7 Хик 11:28

+ 48:8 Әйп 33:24, Әйп 36:18, Маҫ 16:26, Мрк 8:37

+ 48:10 Зәб 88:49

+ 48:11 Вәғ 2:14-16, Вәғ 3:19, Вәғ 9:2, Зәб 38:7, Вәғ 2:18

+ 48:13 Вәғ 3:18

+ 48:16 Зәб 15:10, Зәб 29:4

+ 48:18 Әйп 27:19, 1 Тим 6:7

+ 48:20 Әйп 33:30

+ 48:21 Вәғ 3:19

+ 49:1 1 Йыл 6:39, 1 Йыл 15:17, 1 Йыл 25:1, 2 Йыл 5:12, Ҡнн 10:17, Зәб 112:3

+ 49:2 Ҡнн 33:2, Зәб 79:2, Зәб 93:1

+ 49:3 Сығ 19:16, Лев 10:2, Иҫп 16:35, 3 Бат 19:11-12

+ 49:4 Ҡнн 4:26, Ҡнн 32:1, Ишғ 1:2

+ 49:6 Зәб 18:2, Зәб 96:6, Зәб 57:12

+ 49:7 Зәб 80:9

+ 49:8 1 Бат 15:22, Зәб 39:7

+ 49:10 Ишғ 40:16

+ 49:12 Сығ 9:29, Әйп 41:3, Зәб 23:1, Ғмл 17:25

+ 49:14 Зәб 106:22, Ғвр 13:15, Иҫп 30:3, Вәғ 5:3, Юнс 2:10

+ 49:15 Зәб 80:8

+ 49:19 Зәб 51:4

+ 49:21 Вәғ 8:11, Ишғ 57:11

+ 49:22 Зәб 9:18

* 50:2 Ҡарағыҙ: «ІІ Батшалар» 11:1-27.

+ 50:2 2 Бат 12:1

+ 50:3 Зәб 24:7, Ишғ 43:25

+ 50:4 Лев 16:30, 1 Ях 1:7, 1 Ях 1:9

+ 50:5 Зәб 31:5, Рим 7:18

+ 50:6 2 Бат 12:13, Рим 3:4

+ 50:7 Әйп 14:4, Әйп 15:14, Зәб 57:4

+ 50:9 Ишғ 1:18

+ 50:12 Маҫ 5:12, Һҡт 5:21

+ 50:16 2 Бат 11:17, 2 Бат 12:9

+ 50:18 Зәб 39:7

+ 50:19 Зәб 33:19

+ 50:20 Зәб 68:36, Зәб 146:2

+ 50:21 Зәб 4:6

* 51:2 Ҡарағыҙ: «І Батшалар» 22:9.

+ 51:2 1 Бат 22:9

+ 51:4 Зәб 49:19

+ 51:7 Зәб 26:13

+ 51:8 Зәб 39:3, Әйп 22:19

+ 51:9 Зәб 48:7

+ 51:10 Йер 11:16

• 52:1 Зәб 13

+ 52:2 Зәб 9:25, Мих 7:2, Рим 3:10-12

+ 52:3 Баш 11:5, Ҡнн 26:15, Зәб 32:14, Зәб 101:19

+ 52:4 Әйп 15:16

+ 52:5 Хик 30:14, Йер 10:25, Зөл 34:3, Мих 3:3

+ 52:6 Лев 26:17, Хик 28:1

+ 53:1 1 Бат 23:19, 1 Бат 26:1

* 53:2 Ҡарағыҙ: «І Батшалар» 23:19; 26:1.

+ 53:5 Зәб 85:14

+ 53:7 Зәб 142:12

+ 53:9 Зәб 58:10, Зәб 91:12, Зәб 111:8, Зәб 117:7

+ 54:3 Зәб 63:1

+ 54:8 Йер 9:2

+ 54:10 Йер 6:7, Зөл 7:23

+ 54:15 Зәб 41:5

+ 54:16 Иҫп 16:30-33, Зәб 123:3, Хик 1:12

+ 54:20 Ҡнн 33:27, Зәб 89:3, Зәб 92:2, Хав 1:12

+ 54:21 Зәб 7:5

+ 54:22 Хик 5:3

+ 54:23 Зәб 36:5, Ишғ 46:4, Маҫ 11:28-30

+ 54:24 Асл 20:3, Зәб 5:7, Хик 10:27

+ 55:1 1 Бат 21:13

+ 55:5 Зәб 117:6, Ишғ 51:7, Ишғ 51:12, Маҫ 10:28

+ 55:7 Зәб 70:10

+ 55:9 Зәб 38:13, Сығ 32:32, Зәб 68:29, Зәб 138:16, Млх 3:16

+ 55:13 Лев 5:4, Иҫп 30:3, Ҡнн 23:21, Зәб 49:14, Зәб 115:8

+ 55:14 Зәб 114:8, Әйп 33:30

• 56:1 Зәб 107:2-6

* 56:1 Ҡарағыҙ: «І Батшалар» 22:1; 24:3.

+ 56:1 Зәб 57:1, Зәб 58:1, Зәб 74:1, 1 Бат 22:1, 1 Бат 24:3, Зәб 141:1

+ 56:2 Рут 2:12, Зәб 16:8

+ 56:4 Зәб 143:5-7

+ 56:5 Зәб 57:7, Днл 6:16, Хик 12:18, Хик 30:14

+ 56:7 Зәб 7:16

+ 56:8 Зәб 111:7-8

+ 56:9 Хак 5:12, 1 Йыл 15:16

+ 56:11 Зәб 35:5

+ 57:1 Зәб 56:1, Зәб 58:1, Зәб 74:1

+ 57:4 Зәб 50:7

+ 57:5 Ҡнн 32:33, Зәб 139:4, Йер 8:17

+ 57:7 Әйп 29:17, Зәб 3:8, Зәб 56:5

+ 57:9 Әйп 3:16, Вәғ 6:3

+ 57:11 Әйп 22:19, Зәб 67:24

+ 57:12 Зәб 9:9

* 58:1 Ҡарағыҙ: «І Батшалар» 19:11.

+ 58:1 Зәб 56:1, Зәб 57:1, Зәб 74:1, 1 Бат 19:11

+ 58:2 Зәб 19:1

+ 58:4 Зәб 9:30, 1 Бат 24:12

+ 58:7 Зәб 21:17

+ 58:9 Зәб 2:4, Зәб 36:13

+ 58:10 Зәб 9:10

+ 58:11 Зәб 20:4, Зәб 53:9

+ 58:12 Баш 15:1

+ 58:13 Хик 12:13

+ 58:15 Зәб 21:17

+ 58:17 Зәб 17:3

• 59:1 Зәб 107:7-14

+ 59:1 Зәб 79:1

* 59:2 Ҡарағыҙ: «ІІ Батшалар» 8:3-14; 10:7; «І Йылъяҙма» 18:3, 12.

+ 59:2 2 Бат 8:3, 2 Бат 8:13

+ 59:3 Зәб 79:3

+ 59:5 Ишғ 51:17

+ 59:8 Баш 12:6, Баш 33:18, Баш 33:17

+ 59:13 Зәб 145:3, Йер 17:5

+ 60:4 Хик 18:10

+ 60:5 Зәб 14:1, Рут 2:12, Зәб 16:8

+ 60:7 4 Бат 20:6, Зәб 20:5

+ 60:9 Иҫп 30:3, Вәғ 5:3, Юнс 2:10

+ 61:1 1 Йыл 16:41, 1 Йыл 25:1, Зәб 38:1, Зәб 76:1

+ 61:3 Зәб 17:3, Зәб 29:7

+ 61:5 Хик 26:23, Йер 9:8

+ 61:10 Әйп 7:16, Зәб 38:6, Зәб 143:4, Вәғ 1:2, Әйп 31:6, Ишғ 40:17, Днл 4:32, Днл 5:27

+ 61:11 Әйп 31:25, Лк 12:15

+ 61:12 Асл 19:1

+ 61:13 Сығ 34:6, Зәб 85:5, Әйп 34:11, Хик 24:12

+ 62:1 1 Бат 23:14, 2 Бат 16:14, 2 Бат 17:2, 2 Бат 17:29

+ 62:2 Ишғ 26:9, Зәб 41:2, Зәб 142:6

+ 62:4 Зәб 35:8

+ 62:5 Зәб 103:33

+ 62:7 Зәб 41:9, Зәб 149:5, Ғмл 16:25

+ 62:8 Рут 2:12, Зәб 16:8

+ 62:10 Иҫп 16:32-33

+ 62:12 Ҡнн 6:13, Әйп 5:16, Зәб 106:42

+ 63:2 Зәб 54:3-4

+ 63:3 Йер 18:18

+ 63:4 Зәб 10:2, Зәб 56:4, Хик 12:18, Хик 30:14

+ 63:5 Хик 1:11, Йер 5:26

+ 63:6 Әйп 22:13, Зәб 72:11

+ 63:8 Зәб 7:13-14, Зәб 17:15

+ 63:9 Хик 12:13, Хик 18:7, Вәғ 10:12

+ 63:11 Зәб 7:2, Зәб 10:1

+ 64:2 Иҫп 30:3, Вәғ 5:3, Юнс 2:10

+ 64:3 Зәб 85:9

+ 64:4 Ишғ 6:7

+ 64:5 Зәб 23:4, Зәб 26:4

+ 64:6 Зәб 21:28

+ 64:8 Зәб 88:10, Зәб 106:29, Юнс 1:15, Маҫ 8:26, Ишғ 17:12-13

+ 64:10 Лев 26:4, Әйп 5:10, Зәб 45:5

+ 64:13 Ишғ 30:23, Йои 2:22

+ 65:1 Зәб 97:4, Зәб 99:1

+ 65:3 Зәб 46:3, Ҡнн 33:29

+ 65:4 Зәб 85:9

+ 65:5 Зәб 45:9

+ 65:6 Сығ 14:21-22, Йуш 3:14-17

+ 65:10 Әйп 23:10, Ишғ 1:25, Ишғ 48:10, Зәк 13:9, Млх 3:3, 1 Птр 1:7

+ 65:11 Зөл 17:20, Һош 7:12

+ 65:12 Ишғ 43:2

+ 65:13 Иҫп 30:3, Вәғ 5:3, Юнс 2:10

+ 65:16 Мрк 5:19

+ 65:18 Хик 15:8, Хик 28:9, Ишғ 59:2

+ 66:2 Иҫп 6:25, Зәб 4:6

+ 66:3 Тит 2:11

+ 66:5 Зәб 9:9

+ 66:7 Лев 26:4, Зәб 84:13

+ 67:2 Иҫп 10:35, Ишғ 33:10, Иҫп 10:35

+ 67:3 Зәб 36:20, Һош 13:3, Зәб 96:5, Мих 1:4

+ 67:4 Зәб 31:11

+ 67:5 Ишғ 40:3

+ 67:6 Һош 14:4, Ҡнн 10:18

+ 67:7 1 Бат 2:5, Зәб 112:9, Ишғ 61:1

+ 67:8 Сығ 13:21

+ 67:9 Сығ 19:18, Хак 5:4

+ 67:13 Зәб 109:5

+ 67:15 Хак 9:48

+ 67:17 Сығ 19:18, Зәб 131:13-14

+ 67:18 4 Бат 6:17, Ишғ 66:15, Хав 3:8

+ 67:19 Эфс 4:8

+ 67:20 Зәб 54:23, Ишғ 46:4, Маҫ 11:28

+ 67:22 Зәб 109:6

+ 67:23 Ғам 9:3

+ 67:24 Зәб 57:11

+ 67:28 1 Бат 9:21

+ 67:29 Зәб 75:12

+ 67:31 Зәб 21:13

+ 67:32 Ишғ 11:11, Ишғ 45:14

+ 67:33 Зәб 101:22-23

+ 67:34 Зәб 17:11, Зәб 103:3, 2 Бат 22:14, Әйп 37:4, Зәб 17:14, Зәб 28:3

+ 67:36 Зәб 28:11

+ 68:1 Зәб 44:1

+ 68:2 Һҡт 3:54, Юнс 2:4, Юнс 2:6

+ 68:3 Әйп 22:11, Зәб 17:5, Зәб 39:3, Зәб 41:7

+ 68:4 Зәб 118:82, Ишғ 38:14

+ 68:5 Зәб 34:19, Ях 15:25, Зәб 39:13

+ 68:8 Йер 15:15

+ 68:9 Әйп 19:13-14

+ 68:10 Ях 2:17, Рим 15:3

+ 68:15 Йер 38:6, Зәб 143:7

+ 68:17 Зәб 62:4, Зәб 108:21

+ 68:22 Маҫ 27:34, Ях 19:28-29

+ 68:23 Зәб 34:4-8, Зәб 108:6-15

+ 68:24 Рим 11:9-10

+ 68:26 Ғмл 1:20

+ 68:28 Нөх 4:5

+ 68:29 Сығ 32:32, Зәб 55:9, Млх 3:16, Асл 3:5

+ 68:30 Зәб 19:2

+ 68:32 Зәб 49:13

+ 68:35 Зәб 95:11

+ 68:36 Зәб 68:36, Зәб 146:2

+ 68:37 Зәб 101:29

• 69:1 Зәб 39:13-17

+ 69:1 Зәб 37:1

+ 69:3 Зәб 34:4, Йер 17:18, Зәб 6:11

+ 69:4 Зәб 34:25

+ 69:6 Зәб 85:1, Зәб 108:22

• 70:1 Зәб 30:1-4

+ 70:2 Днл 9:16

+ 70:3 Зәб 17:3

+ 70:4 Зәб 139:2, Зәб 139:5

+ 70:5 Йер 14:8, Йер 17:7

+ 70:6 Зәб 21:10-11

+ 70:8 Зәб 34:28

+ 70:10 Зәб 55:7

+ 70:11 Зәб 3:3

+ 70:13 Зәб 34:4, Зәб 39:15, Йер 17:18

+ 70:15 Зәб 39:6

+ 70:19 Зәб 35:6, Һҡт 3:23, Сығ 15:11, Зәб 34:10

+ 70:20 Һош 6:2

+ 70:22 Зәб 32:2

+ 71:1 Зәб 126:1, Ишғ 16:5, Ишғ 32:1

+ 71:2 Ишғ 9:7, Ишғ 11:4, Ишғ 32:1

+ 71:4 Хик 29:14

+ 71:5 Зәб 88:37-38

+ 71:6 Ҡнн 32:2

+ 71:7 Зәб 91:13

+ 71:8 Сығ 23:31, 3 Бат 4:21, Зәб 88:26, Мих 5:4, Зәк 9:10

+ 71:9 Ишғ 49:23, Мих 7:17

+ 71:10 Баш 10:4, Юнс 1:3, 3 Бат 10:1, Ишғ 43:3, Ишғ 45:14

+ 71:11 Ишғ 49:23

+ 71:12 Хик 31:8

+ 71:14 Зәб 115:6

+ 71:15 3 Бат 10:10

+ 71:16 Әйп 5:25

+ 71:17 Зәб 103:31, Баш 12:3

+ 71:18 Зәб 135:4

+ 71:19 Иҫп 14:21, Ишғ 6:3, Ишғ 11:9, Хав 2:14, Зәб 40:14

+ 72:1 Зәб 31:2, Ях 1:47

+ 72:3 Әйп 21:7, Зәб 36:1, Хик 3:31

+ 72:11 Әйп 22:13

+ 72:13 Ҡнн 21:6, Әйп 34:9, Зәб 25:6

+ 72:17 Зәб 36:38

+ 72:18 Зәб 34:6, Йер 23:12

+ 72:22 Әйп 18:3, Вәғ 3:18

+ 72:25 Зәб 15:2

+ 72:26 Зәб 15:5, Һҡт 3:24

+ 72:28 Яҡ 4:8, Зәб 117:17

+ 73:1 Зәб 78:13, Зәб 94:7, Зәб 99:3, Зөл 34:31, Зәк 9:16

+ 73:2 Сығ 3:1-2, Сығ 19:18

+ 73:4 Һҡт 2:7

+ 73:6 3 Бат 6:18, 4 Бат 25:13-17

+ 73:8 Зәб 82:5

+ 73:9 1 Бат 3:1, Хик 29:18, Ғам 8:11

+ 73:11 Һҡт 2:3

+ 73:12 Зәб 43:5

+ 73:13 Әйп 3:8, Әйп 40:20, Әйп 41:1, Зәб 103:26, Ишғ 27:1

* 73:14 Ливъяҫан – бөгөнгө көндә беҙгә мәғлүм булмаған ғәләмәт ҙур һыу хайуаны.

+ 73:15 Сығ 17:5-6, Иҫп 20:11, Йуш 3:13

+ 73:16 Зәб 103:19, Йер 33:25

+ 73:17 Баш 8:22

+ 73:19 Йыр 2:14

+ 73:20 Лев 26:44, Зәб 105:45

+ 73:23 Зәб 64:7

+ 74:1 Зәб 56:1, Зәб 57:1, Зәб 58:1

+ 74:3 Днл 8:19, Хав 2:3

+ 74:4 Ишғ 24:19-20, Әйп 9:7

+ 74:8 1 Бат 2:7

+ 74:9 Ишғ 51:17, Йер 25:15, Зөл 23:32-34, Ғов 1:16, Зәк 12:2, Асл 14:10

+ 74:11 Зәб 100:8

* 75:3 Сәлим – йәғни Йәрүсәлим.

+ 75:3 Зәб 47:3-4

+ 75:4 1 Бат 2:4, Зәб 45:10, Зөл 39:3

+ 75:6 Йер 51:39

+ 75:7 Сығ 15:1, Сығ 15:21

+ 75:8 Йои 2:11, Нхм 1:6, Асл 6:17

+ 75:12 Иҫп 30:3, Вәғ 5:3, Юнс 2:10, Зәб 46:2-3, Зәб 67:29, Млх 1:14

+ 76:1 1 Йыл 16:41, 1 Йыл 25:1, Зәб 38:1, Зәб 61:1

+ 76:3 Зәб 85:7

+ 76:6 Ҡнн 32:7, Зәб 142:5

+ 76:12 Зәб 104:5-6

+ 76:14 Сығ 15:11

+ 76:17 Зәб 113:3, Хав 3:10

+ 76:18 Зәб 17:14, Зәб 143:6

+ 76:19 Зәб 96:4

+ 76:20 Хав 3:15

+ 76:21 Сығ 12:50-51, Вәғ 12:12, Ишғ 63:11, Һош 12:13

+ 77:2 Зәб 48:5, Маҫ 13:35

+ 77:3 Иҫп 23:23, Ҡнн 32:7, Зәб 43:2

+ 77:4 Әйп 15:18, Ҡнн 4:9, Ҡнн 6:7, Ҡнн 11:19, Ҡнн 32:46

+ 77:5 Ҡнн 31:12-13

+ 77:6 Зәб 101:19

+ 77:8 Сығ 32:9, Йер 5:23, 4 Бат 17:14, Зәк 1:4

+ 77:11 Ҡнн 8:14, Зәб 105:13, Һош 13:6

+ 77:12 Иҫп 13:23, Сығ 7, Мих 7:15

+ 77:13 Сығ 14:21-22, Сығ 15:8

+ 77:14 Сығ 13:21-22

+ 77:15 Сығ 17:6, Иҫп 20:11

+ 77:18 Сығ 17:7, Иҫп 20:13, Иҫп 11:4-6

+ 77:21 Иҫп 11:1

+ 77:23 Баш 7:11

+ 77:24 Сығ 16:4, Сығ 16:14-31

+ 77:27 Сығ 16:13, Иҫп 11:31

+ 77:29 Иҫп 11:20

+ 77:31 Иҫп 11:33-34

+ 77:32 Иҫп 14:11

+ 77:33 Зәб 38:6

+ 77:35 Ҡнн 32:4

+ 77:36 Ишғ 29:13, Һош 7:13-14

+ 77:37 Зөл 20:16

+ 77:38 Сығ 34:6, Иҫп 14:20

+ 77:39 Баш 6:3

+ 77:40 Ишғ 63:10

+ 77:43 Сығ 7:3, Зәб 104:27-36

+ 77:44 Сығ 7:17-24

+ 77:45 Сығ 8:2-14, Сығ 8:21-24

+ 77:46 Сығ 10:12-15

+ 77:47 Сығ 9:23-25

+ 77:48 Сығ 9:19-21

+ 77:49 Сығ 12:13, Сығ 12:23

+ 77:51 Сығ 12:29, Зәб 134:8

+ 77:52 Зәб 76:21

+ 77:53 Сығ 14:27-28, Сығ 15:10

+ 77:54 Сығ 15:17

+ 77:55 Йуш 23:4, Зәб 134:12

+ 77:56 Хак 2:11-12

+ 77:57 Һош 7:16

+ 77:58 Ҡнн 31:29, Ҡнн 32:16

+ 77:60 Йуш 18:1, Хак 18:30

+ 77:62 1 Бат 4:10

+ 77:64 1 Бат 4:11, Әйп 27:15

+ 77:65 Зәб 34:23, Зәб 43:24, Ишғ 42:13

+ 77:68 Баш 49:8, 1 Йыл 5:2, 1 Йыл 28:4, Зәб 86:2

+ 77:70 1 Бат 16:12-13

+ 77:71 2 Бат 5:2

+ 77:72 3 Бат 9:4

+ 78:1 Һҡт 1:10

+ 78:2 Ҡнн 28:26

+ 78:3 Йер 14:16, Сеф 1:17

+ 78:4 Зәб 43:14, Днл 9:16, Мих 6:16

+ 78:5 Зәб 84:6, Зәб 88:47

+ 78:6 Йер 10:25, Асл 16:1

+ 78:7 Зәб 13:4

+ 78:8 Ишғ 64:9

+ 78:9 Зәб 24:11, Йер 14:7, Лк 18:13

+ 78:10 Зәб 41:4, Зәб 113:10, Йои 2:17, Мих 7:10, Ҡнн 32:43

+ 78:11 Зәб 101:21

+ 78:12 Баш 4:15, Лев 26:21

+ 78:13 Зәб 73:1, Зөл 34:31, Зәк 9:16

+ 79:1 Зәб 59:1

+ 79:2 Зәб 76:21, Вәғ 12:12, 1 Бат 4:4, 2 Бат 6:2, Зәб 98:1, Ҡнн 33:2, Зәб 49:2

+ 79:3 Иҫп 2:18-24

+ 79:4 Зәб 59:3, Иҫп 6:25

+ 79:5 Зәб 88:47, Зәк 1:12

+ 79:6 Зәб 41:4, Зәб 101:10

+ 79:8 Иҫп 6:25

+ 79:9 Ишғ 5:1, Йер 2:21, Маҫ 21:33, Ҡнн 7:1

+ 79:12 Зәб 71:8

+ 79:13 Зәб 88:41, Һҡт 2:2

+ 79:15 Ишғ 63:15

+ 79:17 4 Бат 25:9

+ 79:20 Иҫп 6:25

+ 80:1 Зәб 8:1, Зәб 83:1

+ 80:4 Лев 23:24, Иҫп 10:10

+ 80:6 Сығ 11:4, Ҡнн 28:49, Йер 5:15

+ 80:7 Сығ 1:11

+ 80:8 Зәб 49:15, Сығ 17:1-7, Иҫп 20:2-13

+ 80:9 Зәб 49:7

+ 80:10 Сығ 20:2-3

+ 80:13 Зөл 20:25

+ 80:14 Ҡнн 5:29, Ишғ 48:18

+ 80:17 Ҡнн 32:13-14

+ 81:1 Ишғ 3:13

+ 81:2 Лев 19:15, Ҡнн 1:17, Хик 18:5

+ 81:3 Зәб 9:39, Йер 22:3

+ 81:4 Әйп 29:12, Хик 24:11

+ 81:5 Зәб 10:3

+ 81:6 Ях 10:34

+ 81:7 Зәб 48:13, Зөл 31:14

+ 82:2 Зәб 27:1

+ 82:4 Нөх 4:8

+ 82:5 Зәб 73:8, Йуш 7:9

+ 82:7 Баш 25:12-16, 1 Йыл 5:10

+ 82:8 Йуш 13:5, 3 Бат 15:18, Зөл 27:9

+ 82:9 4 Бат 15:19

+ 82:10 Хак 4:13-15, Хак 7:19-25

+ 82:11 Йуш 17:11, 1 Бат 28:7, Әйп 20:7

+ 82:12 Хак 7:25, Хак 8:21

+ 82:14 Әйп 13:25, Әйп 21:18

+ 82:15 Ишғ 10:16-17

+ 82:16 3 Бат 19:11, Әйп 9:17, Әйп 38:1

+ 82:19 Сығ 6:3

+ 83:1 Зәб 8:1, Зәб 80:1

+ 83:3 Зәб 41:2, Зәб 62:1

+ 83:4 Зәб 5:3

+ 83:5 Зәб 22:6, Зәб 64:5

+ 83:6 Зәб 121:1

+ 83:10 Баш 15:1

+ 83:12 Баш 15:1, Млх 4:2, Лк 1:78

+ 83:13 Хик 16:20

+ 84:3 Зәб 31:1

+ 84:4 Сығ 32:12

+ 84:6 Зәб 78:5

+ 84:13 Лев 26:4, Зәб 66:6

+ 84:14 Ишғ 58:8

+ 85:1 Зәб 16:1, Зәб 141:1, Зәб 39:18

+ 85:4 Зәб 24:1

+ 85:5 Сығ 34:6, Зәб 144:8

+ 85:7 Зәб 76:3

+ 85:8 Сығ 15:11, Зәб 34:10, Зәб 95:4, Зәб 96:9, Йер 10:6

+ 85:9 Зәб 65:4, Асл 15:4

+ 85:10 Ҡнн 6:4, Ишғ 37:16

+ 85:11 Зәб 24:4

+ 85:13 Әйп 33:28, Зәб 15:10, Ишғ 38:17

+ 85:14 Зәб 53:5

+ 85:15 Сығ 34:6

+ 85:16 Зәб 115:7

+ 85:17 Хак 6:17

+ 86:2 Зәб 47:2, Ишғ 28:16, Зәб 77:68

+ 86:3 Зәб 45:5-6

* 86:4 Раһав – бында Мысырҙың ҡушаматы.

+ 86:5 Зәб 47:9

+ 86:7 Зәб 35:9, Зөл 47:1

+ 87:1 3 Бат 4:31, 1 Йыл 2:6

+ 87:2 Зәб 21:3, Лк 18:7

+ 87:4 Зәб 15:10

+ 87:5 Зәб 27:1, Зәб 142:7, Хик 1:12

+ 87:6 Ишғ 26:14

+ 87:7 Әйп 10:21-22, Зәб 142:3, Һҡт 3:6

+ 87:8 Зәб 41:7-8

+ 87:9 Әйп 19:13, Зәб 30:12, Әйп 30:10

+ 87:11 Зәб 6:6, Ишғ 38:18

+ 87:13 Әйп 10:21-22, Вәғ 9:5

+ 87:14 Зәб 5:4

+ 87:17 Әйп 6:4

+ 87:18 Зәб 21:17

+ 87:19 Әйп 19:13-14, Зәб 37:12

+ 88:1 3 Бат 4:31, 1 Йыл 2:6

+ 88:2 Зәб 100:1

+ 88:5 2 Бат 7:16, Зәб 131:11-12

+ 88:6 Зәб 18:1, Әйп 5:1, Әйп 15:15, Зәк 14:5

+ 88:7 Сығ 15:11, Баш 6:2, Әйп 1:6

+ 88:9 Зәб 34:10

+ 88:10 Әйп 38:11, Зәб 64:8, Юнс 1:15

* 88:11 Раһав – мифологияла хаос һәм яуыз көстәрҙе белдергән диңгеҙ аждаһаһы.

+ 88:11 Әйп 9:13, Әйп 26:12, Ишғ 51:9

+ 88:12 1 Йыл 29:11, Зәб 23:1

+ 88:13 Ҡнн 3:9, Хак 4:6

+ 88:15 Зәб 96:2

+ 88:16 Иҫп 6:25, Зәб 4:7

+ 88:19 Зәб 46:10

+ 88:20 1 Бат 13:14, 1 Бат 16:13, Ғмл 13:22

+ 88:24 Зәб 2:9

+ 88:26 Зәб 71:8

+ 88:27 Ҡнн 32:15, Зәб 94:1

+ 88:28 2 Бат 7:14, 3 Бат 10:22

+ 88:29 Ишғ 55:3

+ 88:30 Әйп 14:12

+ 88:33 2 Бат 7:14

+ 88:34 Йер 33:21

+ 88:36 Ғам 4:2, Ғвр 6:17-18

+ 88:38 Әйп 16:19

+ 88:39 Зәб 43:10

+ 88:40 Әйп 19:9, Йер 13:18, Һҡт 5:16

+ 88:41 Һҡт 2:2

+ 88:46 2 Бат 24:15

+ 88:47 Зәб 12:1, Зәб 78:5, Хав 1:2, Зәк 1:12, Зәб 12:2, Зәб 78:5

+ 88:48 Әйп 7:7

+ 88:49 Зәб 48:10

+ 88:53 Зәб 40:14

+ 89:1 Зәб 33:1, Ғөз 3:2

+ 89:2 Ҡнн 33:27

+ 89:3 Хик 8:25, Ҡнн 33:27, Зәб 92:2, Хав 1:12

+ 89:4 Баш 3:19, Әйп 34:15, Зәб 102:14, Вәғ 3:20, Вәғ 12:7

+ 89:5 2 Птр 3:8, Зәб 38:6

+ 89:6 Зәб 36:2, Ишғ 40:6-8

+ 89:8 Йер 16:17

+ 89:10 Баш 6:3, Баш 47:9

+ 89:12 Вәғ 7:2

+ 89:17 Зәб 127:2

+ 90:1 Зәб 31:7, Зәб 120:5

+ 90:2 Зәб 17:3

+ 90:3 Зәб 123:7, Хик 6:5

+ 90:4 Зәб 16:8, Зәб 35:5

+ 90:5 Йыр 3:8, Әйп 5:19-23, Хик 3:23, Хик 3:25

+ 90:8 Зәб 36:34, Зәб 91:12, Хик 29:16

+ 90:9 Ҡнн 33:27, Зәб 17:3

+ 90:10 Хик 12:21

+ 90:12 Хик 3:23, Маҫ 4:6, Лк 4:10-11

+ 90:13 Мрк 16:18, Лк 10:19

+ 90:14 Зәб 21:8-9, Хик 8:17, Зәб 9:11

+ 90:15 Әйп 12:4, Йер 33:3

+ 90:16 Зәб 20:5

+ 91:2 Зәб 146:1

+ 91:6 Зәб 110:2, Асл 15:3

+ 91:9 Зәб 92:4

+ 91:11 Зәб 22:5, Хик 27:9, Вәғ 9:8

+ 91:12 Зәб 36:34, Зәб 59:10, Зәб 90:8, Хик 29:16

+ 91:13 Зәб 71:7, Хик 11:28, Ишғ 65:22, Хик 11:28

+ 91:14 Зәб 134:2

+ 91:16 Зәб 17:2, Баш 18:25, Әйп 34:10

+ 92:1 1 Йыл 16:31, Зәб 95:10, Зәб 96:1, Зәб 98:1, Зәб 103:1

+ 92:2 Ҡнн 33:27, Зәб 54:20, Зәб 89:3, Хав 1:12

+ 92:3 Хав 3:10

+ 92:4 Зәб 91:9

+ 93:1 Ҡнн 32:35, Ҡнн 32:43, Ишғ 35:4, Ҡнн 33:2, Зәб 49:2

+ 93:2 Ишғ 33:10

+ 93:3 Асл 6:10

+ 93:5 Ишғ 3:15

+ 93:6 Ишғ 10:2

+ 93:7 Әйп 22:13, Сеф 1:12, Млх 3:14

+ 93:9 Хик 20:12

+ 93:10 Әйп 7:16, Зәб 38:6, Вәғ 1:2, 1 Кор 3:20

+ 93:12 Әйп 5:17, Хик 3:11-12

+ 93:14 1 Бат 12:22, Рим 11:2

+ 93:17 Зәб 123:1-3

+ 93:21 Сығ 23:7, Хик 17:15, Ишғ 5:23

+ 93:22 Зәб 17:3

+ 94:1 Ҡнн 32:15, Зәб 88:27

+ 94:3 1 Бат 5:3, 2 Йыл 2:5, Зәб 85:8, Зәб 134:5

+ 94:5 Баш 1:9-10

+ 94:6 2 Йыл 6:13, Днл 6:10

+ 94:7 Зәб 73:1, Зөл 34:31, Зәк 9:16, Ғвр 3:7-11

+ 94:11 Иҫп 14:22-23, Ҡнн 1:35, Ҡнн 12:9, Зөл 20:15

• 95:1 1 Йыл 16:23-33

+ 95:1 Зәб 32:3, Ишғ 42:10

+ 95:2 Зәб 99:4

+ 95:3 Зәб 9:2

+ 95:4 2 Бат 22:4, Зәб 17:4, Зәб 144:3, Сығ 18:11

+ 95:5 Ишғ 44:24, Йер 10:12

+ 95:7 Зәб 28:1

+ 95:9 Зәб 113:7

+ 95:10 Зәб 92:1, Зәб 96:1, Зәб 98:1

+ 95:11 Ишғ 44:23, Ишғ 49:13, Зәб 97:7

+ 95:13 Зәб 9:9

+ 96:1 Зәб 92:1, Зәб 95:10, Зәб 98:1

+ 96:2 Сығ 19:9, Сығ 20:21, Зәб 17:12, Зәб 88:15

+ 96:3 Зәб 20:10

+ 96:4 Зәб 76:19

+ 96:5 Йуш 3:11, Мих 4:13, Зәк 4:14, Зәк 6:5, Зәб 67:3, Мих 1:4, Нхм 1:5

+ 96:6 Зәб 18:2, Зәб 49:6

+ 96:7 Ишғ 42:17, Йер 10:14, Ғвр 1:6

+ 96:8 Зәб 47:12

+ 96:9 1 Бат 5:3, 2 Йыл 2:5, Зәб 85:8

+ 96:10 Хик 8:13, Ғам 5:15, Рим 12:9, Зәб 30:24, Зәб 36:28

+ 96:11 Зәб 26:1, Зәб 111:4, Хик 4:18, Мих 7:8

+ 96:12 Зәб 31:11

+ 97:1 Зәб 32:3, Ишғ 42:10, Ишғ 59:16

+ 97:3 Ишғ 52:10

+ 97:4 Зәб 65:1, Зәб 99:1

+ 97:6 Иҫп 10:10

+ 97:7 Зәб 95:11

+ 97:8 Ишғ 55:12

+ 97:9 Зәб 95:13, Зәб 109:6, Ишғ 2:4, Ишғ 3:13, Йои 3:12

+ 98:1 Зәб 92:1, Зәб 95:10, Зәб 96:1, Зәб 79:2

+ 98:2 Зәб 112:4

+ 98:4 Зәб 10:7

+ 98:6 Сығ 32:11-14, Иҫп 16:48, 1 Бат 7:9-10

+ 98:7 Сығ 33:9

+ 98:8 Иҫп 14:20, Иҫп 20:12

+ 98:9 Зәб 2:6

+ 99:1 Зәб 65:1, Зәб 97:4

+ 99:3 3 Бат 18:39, Зәб 73:1, Зөл 34:31, Зәк 9:16

+ 99:4 Зәб 95:2

+ 99:5 Зәб 105:1

+ 100:1 Зәб 88:2

+ 100:2 Зәб 118:1, 3 Бат 9:4

+ 100:5 Сығ 20:16, Хик 19:5, Хик 6:17, Хик 30:13

+ 100:8 Зәб 74:11

+ 101:1 Зәб 141:2

+ 101:4 Зәб 36:20, Әйп 30:30, Һҡт 1:13

+ 101:5 Зәб 36:2, Әйп 33:20, Зәб 106:18

+ 101:7 Сеф 2:14

+ 101:9 Ишғ 65:15, Йер 29:22

+ 101:10 Зәб 41:4, Зәб 79:6

+ 101:12 1 Йыл 29:15, Әйп 8:9, Әйп 14:2, Зәб 108:23, Зәб 143:4

+ 101:13 Зәб 9:8, Һҡт 5:19, Зәб 134:13

+ 101:14 Иҫп 10:35, Ишғ 33:10, Йер 29:20, Днл 9:2

+ 101:15 Нөх 4:2

+ 101:16 3 Бат 8:41

+ 101:17 Ишғ 60:1

+ 101:19 Зәб 21:31, Зәб 77:6

+ 101:20 Баш 11:5, Ҡнн 26:15, Зәб 13:2

+ 101:21 Зәб 78:11

+ 101:22 Зәб 67:33

+ 101:25 Хав 1:12

+ 101:26 1 Бат 2:8

+ 101:27 Ишғ 51:6, Асл 20:11

+ 101:28 Әйп 36:26, Млх 3:6, Ғвр 1:10-12, Ғвр 13:8

+ 101:29 Зәб 68:37, Зәб 111:2

+ 102:1 Зәб 103:1, Зәб 145:1

+ 102:3 Сығ 15:26, Сығ 34:7

+ 102:4 Зәб 5:13

+ 102:5 Ишғ 40:31

+ 102:8 Сығ 34:6

+ 102:9 Ишғ 57:16, Йер 3:5, Һҡт 3:31, Мих 7:18

+ 102:10 Ғөз 9:13, Зөл 20:44

+ 102:11 Зәб 35:6, Ишғ 55:9

+ 102:12 Ишғ 43:25

+ 102:13 Млх 3:17

+ 102:14 Баш 2:7

+ 102:15 Әйп 14:11, Зәб 89:6

+ 102:16 Әйп 7:10, Әйп 24:24, Зәб 36:10

+ 102:17 Зәб 24:6

+ 102:18 Сығ 20:6, Ҡнн 7:9

+ 102:19 Зәб 10:4, Зәб 92:2

+ 102:20 Зәб 148:2

+ 103:1 Зәб 102:1, 2 Бат 7:22, Зәб 92:1

+ 103:2 Әйп 9:8, Йер 10:12, Йер 51:15

+ 103:3 Ғам 9:6, Зәб 17:11

+ 103:4 Зәк 6:5, Зөл 1:13, Ғвр 1:7

+ 103:5 1 Бат 2:8, Зәб 23:2, Хик 8:29, Зәб 118:90, Вәғ 1:4

+ 103:7 Әйп 26:11, Зәб 17:16, Ишғ 50:2

+ 103:9 Баш 1:9, Әйп 38:8-11, Зәб 32:7, Йер 5:22

+ 103:14 Ҡнн 11:14-15, Зәб 146:8-9

+ 103:15 Хак 9:13, Хик 31:6, Вәғ 10:19, Ғмл 14:17

+ 103:18 Әйп 39:1

+ 103:19 Баш 1:14, Зәб 73:16, Йер 33:25

+ 103:20 Ишғ 45:7

+ 103:21 Әйп 38:39, Йои 1:20

+ 103:22 Әйп 37:8

+ 103:24 Хик 3:19

+ 103:27 Зәб 135:25

+ 103:28 Зәб 144:16

+ 103:29 Баш 3:19, Әйп 34:15, Зәб 89:4, Зәб 145:4, Вәғ 3:20, Вәғ 12:7

+ 103:30 Әйп 33:4

+ 103:31 Зәб 71:17

+ 103:32 Зәб 143:5

+ 103:33 Зәб 62:5, Зәб 145:2

* 103:35 Раббыны данлағыҙ – боронғо йәһүд телендә: «Һалелуяһ».

• 104:1 1 Йыл 16:8-22

+ 104:1 Ишғ 12:4

+ 104:2 Йер 21:2

+ 104:4 Зәб 23:6, Зәб 26:8

+ 104:5 Зәб 76:12-13

+ 104:7 Ишғ 26:9

+ 104:8 Ҡнн 7:9, Лев 26:42

+ 104:9 Баш 17:2, Баш 26:3

+ 104:11 Баш 35:11-12

+ 104:12 Ҡнн 7:7, Ҡнн 26:5

+ 104:14 Баш 12:17, Баш 20:3

+ 104:15 Баш 20:7

+ 104:16 Баш 41:54

+ 104:17 Баш 37:28, Баш 45:5

+ 104:19 Баш 37:7, Баш 41:54

+ 104:20 Баш 41:14

+ 104:21 Баш 41:40

+ 104:23 Баш 46:6

+ 104:24 Сығ 1:7, Ҡнн 26:5

+ 104:25 Сығ 9:12

+ 104:26 Сығ 3:10, Сығ 4:14

+ 104:27 Сығ 7:3, Зәб 77:43-51

+ 104:28 Сығ 10:21-23

+ 104:29 Сығ 7:17-24

+ 104:30 Сығ 8:2-14

+ 104:31 Сығ 8:16-24

+ 104:32 Сығ 9:23-25

+ 104:34 Сығ 10:12-15

+ 104:36 Сығ 12:29

+ 104:37 Сығ 12:35-36

+ 104:38 Сығ 12:33

+ 104:39 Сығ 13:21-22

+ 104:40 Сығ 16:4, Сығ 16:14-31

+ 104:41 Сығ 17:6, Иҫп 20:11

+ 104:42 Баш 15:14

+ 104:43 Баш 15

+ 104:44 Йуш 24:13

+ 105:1 1 Йыл 16:34, 2 Йыл 5:13, 2 Йыл 20:21, Ғөз 3:11, Йер 33:11

+ 105:3 Зәб 14:2

+ 105:6 Ғөз 9:7, Йер 3:25

+ 105:7 Сығ 14:11

+ 105:8 Сығ 9:16, Сығ 14:18

+ 105:9 Сығ 15:8, Зәб 17:16, Сығ 14:21-22

+ 105:10 Лк 1:71

+ 105:11 Сығ 14:28

+ 105:12 Сығ 14:31

+ 105:13 Ҡнн 8:14, Зәб 77:11, Һош 13:6

+ 105:14 Иҫп 11:4

+ 105:15 Иҫп 11:20, Зәб 77:29

+ 105:16 Иҫп 16:1-3

+ 105:17 Иҫп 16:31-32, Иҫп 11:6

+ 105:18 Иҫп 16:35

+ 105:19 Сығ 32:4, Ҡнн 9:8

+ 105:20 Йер 2:11, Рим 1:23

+ 105:21 Ҡнн 8:12-14, Зәб 77:11, Хик 3:12, Һош 13:6

+ 105:23 Сығ 32:10, Ҡнн 9:14

+ 105:24 Иҫп 14:2-4

+ 105:27 Иҫп 14:30

+ 105:28 Иҫп 25:1-5, Һош 9:10

+ 105:30 Иҫп 25:7-8

+ 105:31 Баш 15:6, Иҫп 25:10-13

+ 105:32 Сығ 17:7, Иҫп 20:13

+ 105:33 Иҫп 20:10

+ 105:34 Хак 1:21, Хак 1:27-36

+ 105:35 Хак 3:5-6, Һош 7:8

+ 105:36 Сығ 23:33, Хак 2:3, Хак 2:13

+ 105:37 Ҡнн 32:17

+ 105:38 Иҫп 35:33

+ 105:41 Хак 2:14

+ 105:42 Хак 4:3

+ 105:43 Хак 2:16

+ 105:44 Хак 3:9, Хак 4:3

+ 105:45 Лев 26:42, Зәб 73:20, Һҡт 3:32

+ 105:46 Ғөз 1:1

+ 105:48 1 Йыл 16:35-36, Зәб 40:14

+ 106:1 Зәб 105:1

+ 106:2 Зәб 105:10, Ҡнн 30:3, Ишғ 11:12, Йер 32:37, Зөл 11:17, Сеф 3:20

+ 106:9 Лк 1:53

+ 106:10 Әйп 36:7, Ишғ 9:2, Ишғ 42:7, Ишғ 49:9

+ 106:11 Хик 1:25

+ 106:12 Зәб 21:12

+ 106:16 Ишғ 45:2

+ 106:18 Әйп 33:20, Зәб 9:14

+ 106:20 4 Бат 20:5

+ 106:22 Зәб 49:14, Ғвр 13:15

+ 106:25 Юнс 1:4

+ 106:27 Әйп 12:25, Ишғ 24:20

+ 106:29 Зәб 64:8, Зәб 88:10, Юнс 1:15, Маҫ 8:26

+ 106:33 Ишғ 50:2

+ 106:34 Баш 19:24-28, Йер 4:26

+ 106:35 Әйп 38:26, Ишғ 35:6, Ишғ 41:18

+ 106:38 Баш 12:2, Сығ 1:7, Әйп 42:10

+ 106:40 Әйп 12:21, Әйп 12:24

+ 106:41 1 Бат 2:8, Зәб 112:7

+ 106:42 Әйп 22:19, Зәб 118:74, Әйп 5:16, Зәб 62:12

+ 106:43 Днл 12:10, Һош 14:10

• 107:1 Зәб 56:8-12, Зәб 59:7-14

+ 107:2 Зәб 111:7-8

+ 107:3 1 Йыл 15:16

+ 107:5 Зәб 35:5

+ 107:8 Баш 12:6, Баш 33:18, Баш 33:17

+ 107:13 Зәб 145:3, Йер 17:5

+ 108:1 Зәб 27:1

+ 108:2 Зәб 51:4

+ 108:3 Зәб 34:19

+ 108:5 Зәб 34:12, Хик 17:13, Йер 18:20

+ 108:6 Зәб 34:4-8, Зәб 68:23-26

+ 108:7 Хик 28:10

+ 108:8 Ғмл 1:20

+ 108:9 Сығ 22:24

+ 108:10 Йер 18:21

+ 108:13 Әйп 18:19, Зәб 20:11

+ 108:14 Сығ 20:5

+ 108:15 Һҡт 1:22, Әйп 18:17, Хик 10:7

+ 108:18 Иҫп 5:22

+ 108:21 Зәб 68:17

+ 108:22 Зәб 39:8

+ 108:23 Зәб 101:12, Сығ 10:19

+ 108:29 Әйп 8:22

+ 108:31 Зәб 15:8

+ 109:1 Маҫ 22:44, Мрк 12:36, Лк 20:42-43, Ғмл 2:34-35, Зәб 8:7, Мрк 16:19, Ғвр 1:13, Ғвр 10:13

+ 109:2 Зәб 2:6, Зәб 71:8

+ 109:4 Ғвр 6:17-18, Баш 14:18-20, Ғвр 5:6, Ғвр 7:17, Ғвр 7:21

+ 109:5 Зәб 67:13

+ 109:6 Зәб 9:9, Йои 3:12, Зәб 67:22

+ 110:1 Зәб 149:1, Зәб 137:1

+ 110:2 Зәб 91:6

+ 110:3 Зәб 111:3

+ 110:4 Сығ 34:6

+ 110:5 Зәб 104:8

+ 110:9 Лк 1:68, Зәб 98:3, Лк 1:49

+ 110:10 Әйп 28:28, Хик 1:7, Хик 9:10, Ҡнн 4:6

+ 111:1 Зәб 1:2, Зәб 127:1

+ 111:2 Хик 11:21

+ 111:3 Зәб 110:3

+ 111:4 Зәб 26:1, Зәб 96:11, Мих 7:8

+ 111:5 Зәб 36:26

+ 111:6 Хик 10:7

+ 111:7 Зәб 56:8, Зәб 107:2

+ 111:8 Зәб 53:9

+ 111:9 Хик 11:24-25, Ҡнн 24:13, 2 Кор 9:9

+ 111:10 Әйп 16:9

+ 112:2 Әйп 1:21, Зәб 113:26

+ 112:3 Зәб 47:11, Зәб 49:1, Мих 1:11

+ 112:4 Зәб 98:2, Зәб 148:13, Зәб 8:1

+ 112:5 Зәб 34:10

+ 112:6 Зәб 10:4

+ 112:7 1 Бат 2:8, Зәб 106:41

+ 112:9 1 Бат 2:5, Зәб 67:7

+ 113:1 Сығ 12:37

+ 113:3 Сығ 14:21-22, Зәб 76:17, Йуш 3:13

+ 113:4 Зәб 28:6

+ 113:7 Зәб 95:9

+ 113:8 Сығ 17:6, Иҫп 20:11, Зәб 77:15

+ 113:10 Зәб 41:4, Зәб 78:10, Йои 2:17, Мих 7:10

+ 113:11 Зәб 2:4, Зәб 10:4, Ишғ 66:1, Зәб 134:6

+ 113:12 Зәб 134:15-18

+ 113:13 Ҡнн 4:28

+ 113:15 Ишғ 46:7, Йер 10:5

+ 113:16 Ишғ 44:9

+ 113:18 Баш 15:1

+ 113:22 Ишғ 65:23

+ 113:25 Зәб 6:6, Вәғ 9:10, Ишғ 38:18

+ 113:26 Зәб 112:2

+ 114:1 Ҡнн 6:5, Зәб 17:2

+ 114:3 Зәб 17:5-6

+ 114:5 Сығ 34:6

+ 114:7 Зәб 12:6

+ 114:8 Зәб 55:14

+ 114:9 Зәб 26:13

+ 115:1 2 Кор 4:13

+ 115:2 Зәб 61:8

+ 115:3 2 Йыл 32:25

+ 115:5 Иҫп 30:3, Зәб 49:14, Вәғ 5:3, Юнс 2:10

+ 115:6 Зәб 71:14

+ 115:7 Зәб 85:16

+ 115:8 Зәб 49:14, Зәб 55:13

+ 116:1 Рим 15:11

+ 116:2 Зәб 35:6, Ишғ 55:9

+ 117:1 Зәб 105:1

+ 117:5 Зәб 17:20, Зәб 30:8

+ 117:6 Зәб 55:5, Зәб 55:12, Ишғ 51:7, Ишғ 51:12, Ғвр 13:6

+ 117:7 Зәб 53:9

+ 117:8 Зәб 145:3, Йер 17:5

+ 117:10 Зәб 21:13

+ 117:14 Сығ 15:2, Ишғ 12:2

+ 117:15 Сығ 15:6

+ 117:17 Зәб 72:28, Зәб 106:22

+ 117:19 Зәб 23:7, Ишғ 26:2

+ 117:20 Асл 21:27

+ 117:22 Ишғ 28:16, Зәк 10:4, Маҫ 21:42, Мрк 12:10, Лк 20:17, Ғмл 4:11, Эфс 2:20, 1 Птр 2:7

+ 117:26 Маҫ 21:9, Маҫ 23:39, Мрк 11:9, Лк 13:35, Лк 19:38

+ 117:27 2 Бат 21:17, 4 Бат 8:20, Зәб 17:29

+ 117:29 Зәб 105:1

* 118:1 Был мәҙхиә акростих ысулы менән яҙылған. Тәүге һигеҙ аят – алеф, икенсе һигеҙе бейт хәрефенә һ. б.: йәһүд алфавитының егерме ике хәрефенең һәр береһенә һигеҙәр аят.

+ 118:1 Зәб 100:2, Зәб 100:6

+ 118:3 1 Ях 3:9, 1 Ях 5:18

+ 118:6 Зәб 118:80

+ 118:8 Зәб 37:22

+ 118:9 Әйп 13:26, Зәб 24:7, Йер 3:25

+ 118:10 2 Йыл 15:2

+ 118:11 Әйп 23:12, Зәб 36:3, Зәб 39:9

+ 118:12 Зәб 26:11

+ 118:13 Ҡнн 6:7

+ 118:14 Хик 3:14-15

+ 118:15 Зәб 24:4

+ 118:19 1 Йыл 29:15, Зәб 38:13

+ 118:20 Зәб 41:2

+ 118:21 Ҡнн 27:26, Йер 11:3

+ 118:23 Зәб 118:161, Днл 6:4, Днл 6:10

+ 118:28 Зәб 21:15

+ 118:34 Зәб 118:69

+ 118:36 Хик 23:4

+ 118:42 Хик 27:11

+ 118:46 Маҫ 10:18, Ғмл 26:1

+ 118:47 Зәб 1:2

+ 118:51 Йер 20:7, Һҡт 3:14

+ 118:53 Нөх 13:25

+ 118:54 1 Йыл 29:15, Зәб 38:13

+ 118:57 Зәб 15:5

+ 118:61 Әйп 18:8-10, Зәб 139:6, Йер 18:22

+ 118:62 Зәб 41:9, Ғмл 16:25

+ 118:64 Зәб 32:5

+ 118:68 Зәб 105:1, Мрк 10:18

+ 118:69 Зәб 118:34

+ 118:70 Зәб 16:10

+ 118:71 Рим 8:28

+ 118:72 Зәб 18:11

+ 118:73 Әйп 10:8, Әйп 31:15

+ 118:74 Зәб 106:42

+ 118:80 Зәб 118:6

+ 118:82 Зәб 68:4, Һҡт 4:17

+ 118:84 Асл 6:10

+ 118:85 Зәб 7:16, Йер 18:20

+ 118:89 Ишғ 40:8

+ 118:90 Зәб 103:5, Вәғ 1:4

+ 118:91 Йер 33:25

+ 118:98 Ҡнн 4:6

+ 118:100 Әйп 32:7-9

+ 118:101 Хик 1:15

+ 118:103 Зәб 18:10, Асл 10:9-10

+ 118:105 Хик 6:23, 2 Птр 1:19

+ 118:106 Нөх 10:29

+ 118:110 Әйп 18:8-10, Зәб 139:6, Йер 18:22

+ 118:111 Ҡнн 33:4, Йер 15:16

+ 118:114 Зәб 31:7, Баш 15:1

+ 118:115 Әйп 21:16, Зәб 6:9, Маҫ 7:23

+ 118:120 Әйп 4:14

+ 118:122 Әйп 17:3

+ 118:123 Зәб 118:82, Һҡт 4:17

+ 118:127 Зәб 18:11, Хик 8:10

+ 118:130 Зәб 18:8

+ 118:131 Әйп 29:23

+ 118:135 Иҫп 6:25

+ 118:136 Йер 9:1, Зөл 9:4

+ 118:140 Зәб 11:7, Зәб 17:31, Хик 30:5

+ 118:142 Зәб 18:10

+ 118:147 Зәб 5:5

+ 118:151 Ҡнн 4:7, Зәб 144:18

+ 118:154 Һҡт 3:58

+ 118:156 2 Бат 24:14

+ 118:157 Зәб 3:2

+ 118:158 Зәб 138:20

+ 118:160 Ях 17:17

+ 118:161 1 Бат 26:18, Зәб 118:23

+ 118:162 1 Бат 30:20, Йер 15:16

+ 118:166 Баш 49:18

+ 118:168 Әйп 23:10, Зәб 138:3, Хик 5:21, Ғвр 4:13

+ 118:176 Ишғ 53:6, Йер 50:6, 1 Птр 2:25

+ 119:2 Хик 6:17

+ 119:4 Зәб 139:11, Хик 25:22

+ 119:5 Баш 10:2, Зөл 27:13, Йыр 1:4, Йер 49:28-29

+ 120:1 Зәб 119:1

+ 120:2 Зәб 123:8

+ 120:3 Хик 3:23, Хик 3:26

+ 120:5 Зәб 90:1

+ 120:8 Иҫп 6:24, Ҡнн 28:6

+ 121:1 Зәб 119:1, Ишғ 2:3, Зәк 8:21

+ 121:4 Ҡнн 16:16, Зәб 119:1

+ 121:5 3 Бат 7:7, 2 Йыл 19:8

+ 121:6 Йер 31:23

+ 121:9 Нөх 2:10, Эст 10:3

+ 122:1 Зәб 119:1, Зәб 10:4, 2 Йыл 20:12, Зәб 24:15

+ 122:3 Нөх 4:4

+ 122:4 Йер 20:7, Һҡт 3:14

+ 123:1 Зәб 119:1, Зәб 128:1, Зәб 93:17

+ 123:3 Иҫп 16:30-33, Зәб 54:16, Хик 1:12

+ 123:4 Әйп 22:11, Зәб 68:3

+ 123:7 Зәб 90:3

+ 123:8 Зәб 120:2

+ 124:1 Зәб 119:1

+ 124:5 Хик 2:15, Зәб 127:5, Глт 6:16

+ 125:1 Зәб 119:1

+ 125:2 Әйп 8:21

+ 125:3 Йои 2:21

+ 125:6 Зәб 29:6

+ 126:1 Зәб 119:1, Зәб 71:1

+ 126:2 Вәғ 8:16, Баш 3:17

+ 126:3 Баш 33:5

+ 127:1 Зәб 119:1, Зәб 111:1

+ 127:2 Зәб 89:17

+ 127:3 Зәб 143:12

+ 127:5 Зәб 19:3, Зәб 133:3

+ 127:6 Зәб 124:5, Глт 6:16

+ 128:1 Зәб 119:1, Зәб 128:1

+ 128:3 Мих 3:12

+ 128:5 Зәб 34:4

+ 128:6 4 Бат 19:26, Әйп 8:12

+ 128:8 Рут 2:4, Зәб 117:26

+ 129:1 Зәб 119:1, Һҡт 3:55

+ 129:2 Нөх 1:6, Нөх 1:11, 2 Йыл 6:40

+ 129:4 Әйп 37:24, Ишғ 55:7

+ 129:7 Зәб 130:3

+ 129:8 Зәб 24:22

+ 130:1 Зәб 119:1

+ 130:3 Зәб 129:7

+ 131:1 Зәб 119:1

+ 131:3 1 Йыл 22:7, Ғмл 7:46

+ 131:7 Зәб 98:5

+ 131:8 Зәб 77:61, 2 Йыл 6:41

+ 131:9 Әйп 29:14

+ 131:10 2 Йыл 6:42

+ 131:11 Зәб 88:34-35, Зәб 109:4, 2 Бат 7:12

+ 131:12 3 Бат 8:25

+ 131:13 Сығ 19:18, Зәб 67:17, Зәб 77:68

+ 131:15 Зәб 147:3, Рут 1:6

+ 131:17 2 Бат 21:17, 4 Бат 8:20, Зәб 17:29

+ 132:1 Зәб 119:1, Баш 13:8

+ 132:2 Сығ 29:7, Лев 8:12

+ 132:3 Ҡнн 3:9, Лев 25:21, Ҡнн 28:8

+ 133:1 Зәб 119:1, 1 Йыл 9:33

+ 133:2 Зәб 27:2

+ 133:3 Иҫп 6:24, Зәб 19:3, Зәб 127:5

+ 134:2 Зәб 91:14

+ 134:4 Сығ 19:5, Ҡнн 7:6

+ 134:5 2 Йыл 2:5, Зәб 85:8, Зәб 94:3

+ 134:6 Зәб 113:11

+ 134:7 Әйп 38:22, Йер 10:13, Йер 51:16

+ 134:8 Сығ 12:29, Зәб 77:51

+ 134:9 Ҡнн 6:22

+ 134:10 Зәб 135:17-20

+ 134:11 Иҫп 21:21-35, Йуш 12:7-24

+ 134:12 Ҡнн 29:8, Йуш 23:4, Зәб 77:55

+ 134:13 Зәб 101:13

+ 134:14 Ҡнн 32:36

+ 134:15 Зәб 113:12-16

+ 134:16 Ҡнн 4:28

+ 134:17 Йер 10:14, Хав 2:19

+ 134:18 Ишғ 44:9

+ 134:20 Зәб 21:24

+ 134:21 Зәб 131:13

+ 135:1 Зәб 105:1

+ 135:2 Ҡнн 10:17

+ 135:4 Зәб 71:18

+ 135:5 Хик 3:19, Йер 10:12

+ 135:6 Ишғ 44:24

+ 135:7 Баш 1:16-18

+ 135:10 Сығ 12:29, Зәб 77:51

+ 135:11 Сығ 12:51

+ 135:13 Сығ 14:21-22, Зәб 77:13

+ 135:15 Сығ 14:27

+ 135:16 Сығ 15:22

+ 135:17 Зәб 134:10-12

+ 135:19 Иҫп 21:21-26

+ 135:20 Иҫп 21:33-35

+ 135:24 Зәб 105:10

+ 135:25 Зәб 103:27

+ 136:1 Зөл 1:1, Зөл 3:15, Зөл 10:15

+ 136:5 Днл 6:10

+ 136:6 Әйп 29:10, Зөл 3:26

+ 136:7 Ишғ 34:5, Йер 49:7-22, Зөл 25:12-14, Зөл 35, Ғам 1:11-12, Ғов 1:1-16, Млх 1:3-4

+ 136:8 Ишғ 21:9, Ишғ 47:1, Йер 50:1, Асл 18:6

+ 136:9 4 Бат 8:12, Ишғ 13:16, Нхм 3:10

+ 137:1 Зәб 110:1, 1 Бат 5:3, 2 Йыл 2:5, Зәб 85:8

+ 137:2 Зәб 27:2

+ 137:7 Зәб 70:20

+ 137:8 Зәб 105:1

+ 138:1 Йер 12:3

+ 138:2 4 Бат 19:27

+ 138:3 Әйп 23:10, Хик 5:21, Ғвр 4:13

+ 138:6 Рим 11:33

+ 138:7 Йер 23:23-24, Юнс 1:3

+ 138:8 Әйп 11:8, Әйп 26:6, Ғам 9:2

+ 138:12 Әйп 34:21-22

+ 138:13 Әйп 10:10-11

* 138:15 Ер тәрәнлегендә… – бында әсә ҡарыны менән сағыштырыу рәүешендә бирелә (ҡарағыҙ: «Әйүп» 1:21; 10:9).

+ 138:15 Вәғ 11:5

+ 138:16 Сығ 32:32, Зәб 55:9, Млх 3:16

+ 138:17 Зәб 91:6

+ 138:19 Әйп 4:9, Ишғ 11:4, 2 Тес 2:8

+ 138:21 Зәб 25:5, Зәб 118:158

+ 138:23 Зәб 25:2

+ 139:2 Зәб 70:4

+ 139:4 Зәб 57:5-6, Рим 3:13

+ 139:5 Зәб 140:9

+ 139:6 Әйп 18:8-10, Йер 18:22

+ 139:11 Зәб 10:6, Зәб 119:4, Хик 25:22

+ 139:13 Зәб 9:5

+ 140:2 Сығ 30:7, Асл 5:8, Асл 8:3-4, Сығ 29:41

+ 140:3 Зәб 33:13, Хик 13:3, Вәғ 12:4

+ 140:5 Хик 25:12, Хик 27:6

+ 140:6 2 Йыл 25:12

+ 140:7 Ишғ 5:14

+ 140:8 2 Йыл 20:12, Зәб 24:15, Зәб 122:1-2

+ 140:9 Зәб 139:5

+ 140:10 Зәб 7:16

+ 141:1 1 Бат 22:1, 1 Бат 24:3, Зәб 56:1

+ 141:2 Зәб 101:1

+ 141:3 Зәб 142:4, Зәб 139:6

+ 141:5 Зәб 26:13

+ 141:6 Зәб 17:18

+ 141:7 Ишғ 42:7

+ 142:2 Әйп 4:17, Әйп 9:2, Вәғ 7:20, Рим 3:20, Глт 2:16

+ 142:3 Зәб 87:7, Һҡт 3:6

+ 142:5 Ҡнн 32:7, Зәб 76:6

+ 142:6 Зәб 41:2, Зәб 62:2

+ 142:7 Зәб 27:1, Хик 1:12

+ 142:8 Зәб 24:1

+ 142:10 Нөх 9:20

+ 142:11 Йер 14:17

+ 142:12 Зәб 53:7

+ 143:1 Зәб 17:3, Зәб 17:35

+ 143:2 Баш 15:1, Зәб 17:3

+ 143:3 Әйп 7:17, Зәб 8:5

+ 143:4 Әйп 7:16, Зәб 38:6-7, Зәб 61:10, Вәғ 1:2, 1 Йыл 29:15, Әйп 14:2, Зәб 101:12

+ 143:5 2 Бат 22:10, Зәб 17:10, Ишғ 64:1, Зәб 103:32

+ 143:6 Зәб 76:18

+ 143:7 Зәб 68:15

+ 143:8 Зәб 11:3

+ 143:9 Зәб 32:3, Ишғ 42:10

+ 143:10 Зәб 17:51

+ 143:12 Зәб 127:3

+ 143:14 Ишғ 3:25, Йер 14:2

+ 143:15 Зәб 32:12

+ 144:3 2 Бат 22:4, Зәб 17:4, Зәб 47:2, Әйп 5:9, Әйп 9:10

+ 144:6 Зәб 77:4

+ 144:8 Сығ 34:6, Зәб 85:5

+ 144:13 Зәб 9:37, Зәб 101:13, Һҡт 5:19

+ 144:14 Зәб 145:8, Лк 13:11-13

+ 144:15 Зәб 103:27

+ 144:16 Зәб 103:14, Зәб 103:28

+ 144:18 Ҡнн 4:7

+ 144:19 Хик 10:24

+ 145:1 Зәб 102:1, Зәб 103:1

+ 145:2 Зәб 103:33

+ 145:3 Зәб 117:8, Йер 17:5

+ 145:4 Зәб 103:29, Ишғ 2:22

+ 145:7 Зәб 102:6, Зәб 106:9, Ишғ 61:1

+ 145:8 Маҫ 9:28-30, Зәб 144:14, Лк 13:11-13

+ 145:9 Сығ 22:21, Ҡнн 10:18

+ 145:10 Сығ 15:18, Зәб 9:35

+ 146:1 Зәб 91:2

+ 146:2 Зәб 50:20, Зәб 68:36, Ҡнн 30:3, Йер 32:37, Зөл 34:13

+ 146:3 Ҡнн 32:39

+ 146:4 Ишғ 40:26

+ 146:5 Ишғ 40:28

+ 146:7 1 Йыл 15:16

+ 146:8 Ҡнн 11:14, Әйп 5:10

+ 146:9 Әйп 38:41

+ 146:10 Зәб 32:17

+ 146:11 Зәб 32:18

+ 147:2 Нөх 7:3

+ 147:3 Зәб 131:15

+ 147:5 Әйп 37:6, Әйп 38:29

+ 147:9 Ҡнн 7:6, Ғам 3:2, Ҡнн 4:8

+ 148:1 Маҫ 21:9, Лк 2:14, Лк 19:38

+ 148:2 Зәб 102:20

+ 148:4 Ҡнн 10:14, Баш 1:7

+ 148:5 Зәб 32:6, Ғвр 11:3

+ 148:6 Әйп 14:15, Зәб 103:9

+ 148:7 Баш 1:21

+ 148:8 Әйп 37:6

+ 148:13 Зәб 8:2-3, Зәб 112:4

+ 149:1 Зәб 32:3, Ишғ 42:10, Зәб 110:1

+ 149:5 Зәб 62:7

+ 149:9 Ишғ 65:6

+ 150:1 1 Йыл 15:16, 2 Йыл 5:12, Баш 1:6-8

+ 150:3 Зәб 97:6, Зәб 32:2, Зәб 70:22

+ 150:4 Сығ 15:20

+ 150:5 1 Йыл 15:19

+ 1:1 3 Бат 4:31, Хик 10:1, Хик 25:1, Вәғ 12:9

+ 1:3 Хик 2:9

+ 1:4 Хик 8:5

+ 1:7 Әйп 28:28, Зәб 110:10, Хик 8:13, Хик 9:10, Хик 16:6

+ 1:8 Хик 6:20

+ 1:9 Хик 4:9

+ 1:10 Ҡнн 13:8, Хик 16:29

+ 1:11 Зәб 9:30, Зәб 63:5, Йер 5:26

+ 1:12 Иҫп 16:32-33, Зәб 123:3, Зәб 27:1

+ 1:15 Зәб 1:1, Хик 4:14, Хик 24:1

+ 1:16 Хик 6:18, Ишғ 59:7, Рим 3:15

* 1:18 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 1:19 Хик 15:27

+ 1:20 Хик 8:1, Хик 9:3

+ 1:22 Хик 8:5, Зәб 1:1, Хик 21:24

+ 1:24 Ишғ 65:12, Ишғ 66:4, Йер 7:13

+ 1:25 Зәб 106:11

+ 1:26 Зәб 2:4

+ 1:28 1 Бат 8:18, Әйп 27:8-9, Ишғ 1:15, Йер 11:11, Зөл 8:18, Мих 3:4

+ 1:31 Йер 6:19

+ 2:1 Хик 1:8

+ 2:4 Хик 3:14

+ 2:5 Хик 1:7

+ 2:6 3 Бат 3:9-12, Яҡ 1:5

+ 2:7 Хик 30:5

+ 2:8 1 Бат 2:9, Зәб 90:11

+ 2:9 Хик 1:3

+ 2:14 Хик 10:23, Хик 15:21, Йер 11:15

+ 2:15 Зәб 124:5, Хик 14:2

+ 2:16 Хик 6:24, Хик 7:5, Хик 23:27

+ 2:18 Хик 5:5, Хик 7:27

+ 2:21 Зәб 36:11, Маҫ 5:5

+ 2:22 Хик 10:30

+ 3:1 Хик 1:8

+ 3:2 Хик 3:16, Хик 4:10, Хик 9:11, Хик 10:27

+ 3:3 Хик 6:21, Хик 7:3

+ 3:5 Зәб 36:5

+ 3:6 Хик 11:5

+ 3:7 Хик 12:15, Йер 9:23, Әйп 28:28

+ 3:9 Сығ 23:19, Сығ 34:26, Ҡнн 26:2

+ 3:10 Ҡнн 28:8, Млх 3:10

+ 3:11 Зәб 93:12, Әйп 5:17

+ 3:12 Ҡнн 8:5, 1 Кор 11:32, Ғвр 12:6, Асл 3:19

+ 3:14 Әйп 28:15, Хик 8:19, Хик 16:16

+ 3:15 Әйп 28:18, Хик 8:11

+ 3:16 Хик 3:2, Хик 4:10, Хик 9:11, Хик 10:27, Хик 8:18, Хик 22:4

+ 3:18 Баш 2:9, Баш 3:22, Хик 11:30, Хик 13:12, Хик 15:4

+ 3:19 Зәб 103:24, Хик 8:27, Йер 10:12, Зәб 135:5

+ 3:20 Баш 7:11, Әйп 36:27

+ 3:23 Хик 10:9, Зәб 90:12, Хик 4:12

+ 3:24 Әйп 11:19

+ 3:25 Зәб 90:5

+ 3:27 Глт 6:10

+ 3:28 Лев 19:13, Ҡнн 24:14-15

+ 3:31 Зәб 36:1, Хик 23:17, Хик 24:1, Хик 24:19

+ 3:33 Зәк 5:4, Млх 2:2, Әйп 8:6, Хик 14:11

+ 3:34 Зәб 1:1, Яҡ 4:6, 1 Птр 5:5

+ 4:1 Хик 1:8

+ 4:4 1 Йыл 28:9, Лев 18:5, Ишғ 55:3

+ 4:8 1 Бат 2:30

+ 4:9 Хик 1:9

+ 4:10 Хик 3:2, Хик 3:16, Хик 9:11, Хик 10:27

+ 4:12 Хик 3:23

+ 4:13 Хик 3:18

+ 4:14 Зәб 1:1, Хик 1:15

+ 4:16 Зәб 35:5, Мих 2:1

+ 4:18 Әйп 11:17, Әйп 22:28, Зәб 96:11, Ишғ 60:3, Днл 12:3, Маҫ 13:43

+ 4:19 1 Бат 2:9, Йер 23:12, Ях 12:35

+ 4:22 Хик 14:30

+ 4:24 Хик 6:12

+ 4:26 Ғвр 12:13

+ 4:27 Ҡнн 5:32, Ҡнн 28:14

+ 5:1 Хик 4:20

+ 5:2 Млх 2:7

+ 5:3 Хик 2:16, Зәб 54:22

+ 5:4 Вәғ 7:26

+ 5:5 Хик 2:18, Хик 7:27

+ 5:15 Йыр 4:15

+ 5:18 Ҡнн 24:5

+ 5:21 2 Йыл 16:9, Зәб 138:3, Зәб 118:168, Йер 16:17, Йер 32:19

+ 6:1 Әйп 17:3

+ 6:5 Зәб 90:3

+ 6:6 Хик 10:26, Хик 18:9

+ 6:8 Хик 30:25

+ 6:9 Хик 19:15

+ 6:11 Хик 13:4, Хик 24:33-34, Вәғ 4:5

+ 6:12 Хик 16:27

+ 6:13 Хик 10:19

+ 6:15 Ишғ 30:13

+ 6:16 Әйп 5:19, Хик 30:18

+ 6:17 Зәб 100:5, Хик 16:5, Хик 21:4, Хик 12:22, Хик 17:7, Зәб 119:2, Ҡнн 19:10

+ 6:18 Баш 6:5, Хик 15:26, Хик 1:16, Ишғ 59:7, Рим 3:15

+ 6:19 Сығ 20:16, Зәб 26:12

+ 6:20 Хик 1:8

+ 6:21 Хик 3:3

+ 6:23 Зәб 118:105, Хик 10:17

+ 6:24 Хик 2:16

+ 6:25 Маҫ 5:28

+ 6:31 Сығ 22:4

+ 6:32 Сығ 20:14

+ 6:34 Хик 27:4, Йыр 8:6

+ 7:1 Хик 2:1

+ 7:2 Лев 18:5, Хик 4:4

+ 7:3 Хик 3:3

+ 7:5 Хик 2:16

+ 7:7 Хик 1:4

+ 7:9 Әйп 24:15

+ 7:10 Баш 38:14-15

+ 7:12 Хик 23:28

* 7:17 Дәрсен – руссаһы: корица.

+ 7:17 Зәб 44:9

+ 7:21 Хик 5:3, Хик 6:24

+ 7:22 Вәғ 9:12

+ 7:27 Хик 2:18, Хик 5:5

+ 8:1 Хик 1:20-21, Хик 9:3

+ 8:5 Хик 1:4, Хик 1:22

+ 8:10 Зәб 18:11, Зәб 118:127, Хик 3:14

+ 8:11 Хик 3:15

+ 8:13 Хик 1:7, Хик 9:10, Хик 16:6, Зәб 96:10, Хик 4:24, Хик 6:17

+ 8:14 Вәғ 7:19

+ 8:17 Зәб 90:14, Ях 14:21, Маҫ 7:8

+ 8:18 Хик 3:16, Хик 22:4

+ 8:19 Хик 3:14, Хик 16:16

+ 8:22 Әйп 28:27, Асл 3:14

+ 8:25 Әйп 15:7, Зәб 89:3

+ 8:27 Хик 3:19

+ 8:28 Баш 1:6

+ 8:29 Баш 1:9, Баш 1:10, Әйп 26:10, 1 Бат 2:8, Зәб 23:2, Зәб 101:26, Зәб 103:5

+ 8:32 Зәб 118:1, Зәб 127:1

+ 8:35 Хик 3:18, Хик 4:22, Хик 18:22

+ 9:2 Йыр 8:2

+ 9:3 Хик 1:20, Хик 8:1

+ 9:5 Ях 7:37

+ 9:8 Зәб 140:5

+ 9:9 Маҫ 13:12, Мрк 4:25

+ 9:10 Әйп 28:28, Зәб 110:10, Хик 1:7

+ 9:11 Хик 3:2, Хик 3:16, Хик 4:10, Хик 10:27

+ 9:13 Хик 7:11

+ 9:17 Хик 5:15, Хик 20:17

+ 10:1 Хик 1:1, Хик 25:1, Хик 15:20, Хик 29:3, Хик 17:21, Хик 17:25

+ 10:2 Хик 11:4, Хик 11:6

+ 10:3 Әйп 4:7, Зәб 33:10-11, Зәб 36:25, Хик 13:25

+ 10:4 Хик 21:5

+ 10:7 Әйп 18:17, Зәб 33:17

+ 10:9 Зәб 22:4, Хик 3:23, Хик 28:18

+ 10:10 Хик 6:13

+ 10:11 Зәб 35:10, Хик 13:14, Хик 14:27, Хик 16:22

+ 10:12 Яҡ 5:20, 1 Птр 4:8

+ 10:13 Хик 19:29, Хик 26:3

+ 10:14 Хик 18:7

+ 10:15 Хик 18:11

+ 10:16 Хик 11:19

+ 10:17 Хик 6:23

+ 10:19 Маҫ 12:36, Хик 17:27, Вәғ 5:2

+ 10:21 Һош 4:6

+ 10:23 Хик 2:14, Йер 11:15

+ 10:24 Әйп 3:25, Ишғ 66:4, Зәб 144:19

+ 10:25 Әйп 21:19, Маҫ 7:27, Хик 12:3

+ 10:26 Хик 6:6

+ 10:27 Хик 3:2, Хик 3:16, Хик 4:10, Хик 9:11, Зәб 54:24

+ 10:28 Әйп 8:13, Хик 11:7

+ 10:30 Хик 2:21-22

+ 10:31 Зәб 36:30, Хик 15:28

+ 11:1 Лев 19:36, Ҡнн 25:13, Хик 16:11, Хик 20:10, Хик 20:23, Зөл 45:10

+ 11:2 Хик 16:18, Хик 18:12, Хик 29:23

+ 11:3 Хик 13:6

+ 11:4 Әйп 36:19, Зөл 7:19, Сеф 1:18, Хик 10:2

+ 11:5 Хик 3:6, Эст 7:9, Зәб 7:16, Днл 6:24

+ 11:6 Хик 13:6

+ 11:7 Әйп 8:13, Хик 10:28

+ 11:8 Хик 21:18

+ 11:10 Эст 8:15, Хик 29:2

+ 11:11 Хик 29:8

+ 11:13 Хик 20:19

+ 11:14 Хик 15:22, Хик 20:18, Хик 24:6

+ 11:18 Һош 10:12, Глт 6:8

+ 11:19 Хик 10:16

+ 11:20 Зәб 118:1

+ 11:21 Хик 16:5, Зәб 111:2

+ 11:24 Хик 13:7, 2 Кор 9:6

+ 11:25 Зәб 111:9

+ 11:26 Баш 42:6

+ 11:27 Эст 7:9, Зәб 7:16, Хик 26:27, Днл 6:24

+ 11:28 Зәб 48:7, Зәб 91:13

+ 11:30 Баш 2:9, Баш 3:22, Хик 3:18, Хик 13:12, Хик 15:4

+ 11:31 1 Птр 4:18

+ 12:1 Хик 15:10

+ 12:3 Хик 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Хик 18:22, Хик 31:10, Хик 14:30

+ 12:5 Маҫ 12:35

+ 12:6 Зәб 9:30, Зәб 63:5, Йер 5:26, Хик 14:3

+ 12:10 Ҡнн 25:4

+ 12:11 Хик 28:19

+ 12:13 Зәб 58:13, Хик 18:7, Хик 21:23

+ 12:14 Хик 13:2, Хик 18:20, Ишғ 3:10, Йер 22:15

+ 12:15 Хик 3:7

+ 12:16 Хик 29:11

+ 12:17 Хик 14:5

+ 12:18 Зәб 56:5, Хик 4:22

+ 12:19 Хик 19:9

+ 12:21 Зәб 90:10

+ 12:22 Хик 6:17

+ 12:23 Хик 13:16

+ 13:1 Хик 1:22, Зәб 1:1

+ 13:2 Хик 12:14, Хик 18:20

+ 13:3 Хик 12:13, Хик 21:23

+ 13:4 Хик 6:9-11, Хик 21:25

+ 13:6 Хик 11:6, Хик 11:3, Хик 19:3

+ 13:7 Хик 11:24

+ 13:9 Әйп 18:5-6, Әйп 21:17

+ 13:10 Хик 28:25

+ 13:12 Баш 2:9, Баш 3:22, Хик 3:18, Хик 11:30, Хик 15:4

+ 13:14 Зәб 35:10, Хик 10:11

+ 13:16 Вәғ 10:3

+ 13:17 Хик 25:13

+ 13:18 Хик 15:31-32, Вәғ 7:5

+ 13:22 Әйп 27:16, Хик 28:8

+ 13:24 Хик 19:18, Хик 22:15, Хик 23:13, Хик 29:17

+ 13:25 Хик 10:3

+ 14:2 Хик 2:15

+ 14:3 Хик 12:6

+ 14:5 Сығ 23:1, Хик 12:17

+ 14:6 Хик 15:14

+ 14:11 Хик 3:33

+ 14:12 Хик 16:25

+ 14:13 Вәғ 2:2, Лк 6:25

+ 14:19 Баш 42:6, 1 Бат 2:36

+ 14:20 Хик 19:7, Хик 19:4

+ 14:21 Зәб 40:2, Хик 29:7

+ 14:23 Хик 21:5

+ 14:27 Зәб 35:10, Хик 10:11, Хик 13:14

+ 14:29 Хик 15:18, Хик 16:32, Хик 19:11, Вәғ 7:8-9

+ 14:30 Хик 4:22, Хик 12:4

+ 14:31 Хик 17:5

+ 15:1 Хак 8:1-3, 3 Бат 12:13-17

+ 15:2 Вәғ 10:13-14

+ 15:3 2 Йыл 16:9, Әйп 31:4, Зәк 4:10

+ 15:4 Баш 2:9, Баш 3:22, Хик 3:18, Хик 11:30, Хик 13:12

+ 15:8 Хик 21:27, Хик 28:9, Ишғ 1:11, Ишғ 66:3, Йер 6:20, Вәғ 4:17

+ 15:10 Хик 12:1

+ 15:11 Хик 27:20, Әйп 26:6, 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 6:30, Зәб 43:20, Ғмл 1:24

+ 15:12 Ғам 5:10

+ 15:13 Хик 17:22, Нөх 2:2, Хик 18:14

+ 15:14 Хик 14:6

+ 15:16 Хик 16:8, Вәғ 4:6

+ 15:17 Хик 17:1

+ 15:18 Хик 28:25, Хик 29:22, Хик 14:29

+ 15:19 Хик 19:24, Хик 22:5, Хик 22:13

+ 15:20 Хик 10:1, Хик 29:3

+ 15:21 Хик 2:14, Хик 10:23, Йер 11:15

+ 15:22 Хик 11:14, Хик 20:18, Хик 24:6

+ 15:23 Хик 25:11

+ 15:24 Кол 3:1-2

+ 15:25 Зәб 67:6

+ 15:26 Хик 6:18, Хик 16:24

+ 15:27 Хик 1:19, Хик 23:4, 1 Тим 6:9, Хик 17:23

+ 15:28 Зәб 36:30, Хик 10:31

+ 15:29 Зәб 17:42, Зәб 33:16

+ 15:30 Хик 25:25

+ 15:32 Хик 13:18, Вәғ 7:5

+ 15:33 Хик 18:12, Хик 29:23

+ 16:1 Хик 16:9, Хик 19:21, Маҫ 10:19, Лк 12:12

+ 16:2 Хик 21:2, Хик 24:12

+ 16:3 Зәб 36:5

+ 16:4 Әйп 21:30, Рим 9:22

+ 16:5 Хик 6:17, Хик 11:21, Хик 28:20

+ 16:6 Днл 4:24

+ 16:7 Баш 26:28

+ 16:8 Зәб 36:16, Хик 15:16

+ 16:9 Хик 16:1, Хик 19:21, Хик 20:24

+ 16:10 3 Бат 3:28

+ 16:11 Лев 19:36, Ҡнн 25:13, Хик 11:1, Хик 20:10, Хик 20:23, Зөл 45:10

+ 16:12 2 Бат 23:3, Хик 25:5, Хик 29:14

+ 16:13 Хик 22:11

+ 16:14 Хик 19:12, Хик 20:2

+ 16:15 Зәб 71:6

+ 16:16 Хик 3:14, Хик 8:19

+ 16:18 Хик 11:2, Хик 18:12, Хик 29:23

+ 16:20 Хик 19:8, Зәб 83:13

+ 16:22 Зәб 35:10, Хик 10:11, Хик 13:14, Хик 14:27

+ 16:24 Хик 15:26

+ 16:25 Хик 14:12

+ 16:26 Вәғ 6:7

+ 16:27 Хик 6:12, Яҡ 3:6

+ 16:28 Хик 26:20

+ 16:29 Хик 1:10

+ 16:31 Хик 20:29

+ 16:32 Хик 14:29

+ 16:33 Ғмл 1:26

+ 17:1 Хик 15:17

+ 17:2 Хик 19:26

+ 17:3 Хик 27:21, 1 Йыл 28:9, 1 Йыл 29:17, Зәб 25:2, Йер 17:10

+ 17:5 Хик 14:31, Әйп 19:29, Хик 24:18

+ 17:6 Зәб 127:6

+ 17:7 Хик 6:17

+ 17:8 Ҡнн 16:19, Хик 18:16, Хик 21:14

+ 17:12 2 Бат 17:8, Һош 13:8

+ 17:13 Зәб 34:12, Йер 18:20

+ 17:14 Хик 20:3, Хик 25:8, 1 Тес 4:11

+ 17:15 Сығ 23:7, Хик 24:24, Ишғ 5:23, Зәб 93:21

+ 17:17 Хик 18:24, Хик 27:10

+ 17:19 Хик 29:23

+ 17:21 Хик 10:1, Хик 19:13

+ 17:22 Хик 15:13

+ 17:23 Хик 15:27, Мих 7:3

+ 17:25 Хик 10:1

+ 17:27 Хик 10:19, Вәғ 5:2

+ 17:28 Әйп 13:5

+ 18:4 Хик 20:5

+ 18:5 Хик 24:24, Ҡнн 1:17

+ 18:6 Хик 10:13, Хик 19:29, Хик 26:3

+ 18:7 Хик 10:14, Зәб 63:8, Хик 12:13, Вәғ 10:12

+ 18:8 Хик 26:22

+ 18:10 Сығ 34:5-7, Зәб 19:2, Зәб 60:4

+ 18:11 Хик 10:15

+ 18:12 Хик 11:2, Хик 16:18, Хик 15:33, Хик 29:23

+ 18:14 Хик 15:13

+ 18:16 Хик 17:8

+ 18:20 Хик 12:14, Хик 13:2

+ 18:22 Хик 12:4, Хик 19:14, Хик 8:35

+ 18:24 Хик 17:17

+ 19:1 Хик 28:6

+ 19:2 Хик 21:5, Хик 28:20

+ 19:3 Хик 13:6

+ 19:4 Хик 14:20

+ 19:5 Сығ 20:16, Ҡнн 19:19, Хик 21:28, Хик 24:28, Хик 25:18

+ 19:6 Хик 29:26

+ 19:7 Хик 14:20

+ 19:8 Хик 16:20

+ 19:9 Сығ 20:16

+ 19:10 Хик 26:1, Вәғ 10:7

+ 19:11 Хик 14:29

+ 19:12 Хик 16:14, Хик 20:2, Хик 28:15

+ 19:13 Хик 17:21, Хик 21:9, Хик 27:15

+ 19:14 Хик 12:4, Хик 18:22

+ 19:15 Хик 6:9, Хик 20:4, Хик 20:13

+ 19:16 Хик 13:13

+ 19:17 Ҡнн 15:7-8, Хик 22:9, Хик 28:27, Вәғ 11:1, Маҫ 5:7

+ 19:18 Хик 13:24

+ 19:21 Әйп 23:13, Хик 16:1, Хик 16:9, Ишғ 14:27

+ 19:23 Хик 10:16, Хик 11:19

+ 19:24 Хик 15:19, Хик 22:13, Хик 26:15

+ 19:25 Хик 21:11

+ 19:26 Сығ 20:12

+ 19:28 Әйп 15:16

+ 19:29 Хик 10:13, Хик 18:6, Хик 26:3

+ 20:1 Баш 9:21, Хик 23:29-32, Хик 31:4, Эфс 5:18

+ 20:2 Хик 16:14, Хик 19:12

+ 20:4 Хик 19:15

+ 20:5 Хик 18:4

+ 20:9 3 Бат 8:46, 2 Йыл 6:36, Вәғ 7:20, Яҡ 1:21, 1 Ях 1:8-10, Рим 3:23

+ 20:10 Лев 19:36, Ҡнн 25:13, Хик 11:1, Хик 16:11, Хик 20:23, Зөл 45:10

+ 20:12 Сығ 4:11, Зәб 93:9

+ 20:13 Хик 19:15

+ 20:16 Хик 22:26-27, Хик 27:13

+ 20:17 Хик 9:17

+ 20:18 Хик 11:14, Хик 15:22, Хик 24:6

+ 20:19 Хик 11:13

+ 20:20 Сығ 21:17, Хик 30:11, Хик 30:17

+ 20:21 Хик 13:11

+ 20:22 Лев 19:18, Хик 24:29, Рим 12:19, Зәб 26:14

+ 20:23 Лев 19:36, Ҡнн 25:13, Хик 11:1, Хик 16:11, Хик 20:10, Зөл 45:10

+ 20:24 Хик 16:1, Хик 16:9, Хик 19:21

+ 20:25 Вәғ 5:4

+ 20:27 1 Кор 2:11

+ 20:29 Лев 19:32, Хик 16:31

+ 21:1 Ғөз 6:22

+ 21:2 Хик 16:2, Хик 24:12, Лк 16:15

+ 21:3 1 Бат 15:22, Мих 6:6-8

+ 21:4 Хик 6:17

+ 21:5 Хик 14:23, Хик 10:4

+ 21:6 Хик 20:21

+ 21:9 Хик 19:13, Хик 21:9, Хик 25:24, Хик 27:15

+ 21:11 Хик 19:25

+ 21:13 1 Ях 3:17

+ 21:14 Хик 17:8

+ 21:16 Зәб 48:14-15

+ 21:18 Хик 11:8

+ 21:19 Хик 19:13, Хик 25:24, Хик 27:15

+ 21:22 Вәғ 7:19, Вәғ 9:16, Вәғ 9:18

+ 21:23 Хик 12:13, Хик 13:3

+ 21:24 Зәб 1:1, Хик 1:22

+ 21:25 Хик 13:4

+ 21:26 Ҡнн 15:7-8, Маҫ 5:42

+ 21:27 Хик 15:8, Ишғ 66:3

+ 21:28 Сығ 20:16, Хик 19:5

+ 21:30 Ишғ 44:25, 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19

+ 21:31 Зәб 19:7-8, Зәб 32:17, Ишғ 31:1

+ 22:1 Вәғ 7:1

+ 22:2 Әйп 31:15, Хик 29:13

+ 22:3 Хик 27:12

+ 22:4 Хик 3:16, Хик 8:18

+ 22:5 Хик 15:19

+ 22:6 Эфс 6:4

+ 22:8 Әйп 4:8, Глт 6:7

+ 22:9 Хик 19:17

+ 22:10 Хик 26:20

+ 22:11 Хик 16:13

+ 22:13 Хик 15:19, Хик 19:24, Хик 26:13

+ 22:14 Хик 2:16, Хик 23:27, Вәғ 7:26

+ 22:15 Хик 13:24

+ 22:16 Хик 28:22

+ 22:17 Хик 5:1, Хик 24:23

+ 22:22 Сығ 23:6, Зәк 7:10

+ 22:23 Хик 23:11

+ 22:27 Хик 20:16

+ 22:28 Ҡнн 19:14, Әйп 24:2, Хик 23:10

+ 23:4 Хик 28:20, Маҫ 6:19, 1 Тим 6:9-10, Ғвр 13:5

+ 23:5 Хик 27:24, 1 Тим 6:17

+ 23:10 Ҡнн 19:14, Әйп 24:2, Хик 22:28

+ 23:11 Хик 19:25, Хик 22:23

+ 23:13 Хик 13:24, Хик 19:18, Хик 22:15

+ 23:17 Зәб 36:1, Хик 3:31, Хик 24:1

+ 23:18 Хик 24:14

+ 23:20 Хик 20:1, Ишғ 5:11-12, Эфс 5:18

+ 23:22 Сығ 20:12, Хик 1:8

+ 23:27 Хик 22:14, Хик 2:16, Вәғ 7:26

+ 23:28 Хик 7:12

+ 23:30 Ишғ 5:11, Ишғ 5:22

+ 23:31 Хик 20:1

+ 23:35 Ишғ 56:12

+ 24:1 Зәб 1:1, Зәб 36:1, Хик 1:15, Хик 3:31, Хик 4:14, Хик 23:17, Хик 24:19

+ 24:2 Зәб 9:28

+ 24:4 Лк 16:11

+ 24:5 Хик 21:22

+ 24:6 Хик 11:14, Хик 15:22, Хик 20:18

+ 24:9 Зәб 1:1, Хик 3:34, Хик 21:24

+ 24:10 Ғвр 12:3

+ 24:11 Зәб 81:4, Ишғ 58:6

+ 24:12 Хик 16:2, Хик 21:2, Әйп 34:11, Зәб 61:13, Рим 2:6

+ 24:13 Зәб 18:11

+ 24:14 Хик 23:18

+ 24:15 Зәб 9:29

+ 24:16 Зәб 36:24

+ 24:17 Әйп 31:29, Мих 7:8

+ 24:18 Хик 17:5

+ 24:19 Йер 12:1, Зәб 36:1, Хик 23:17, Хик 24:1

+ 24:20 Әйп 18:5-6, Әйп 21:17, Хик 13:9

+ 24:21 1 Птр 2:17

+ 24:23 Лев 19:15, Ҡнн 1:17, Ҡнн 16:19, Хик 18:5, Хик 28:21

+ 24:24 Сығ 23:7, Хик 17:15, Ишғ 5:23

+ 24:28 Сығ 20:16, Хик 19:5, Хик 25:18

+ 24:29 Хик 20:22

+ 24:34 Хик 6:10-11, Вәғ 4:5

+ 25:1 Хик 1:1, Хик 10:1, 4 Бат 18:5-7

+ 25:2 Ҡнн 29:29

+ 25:5 3 Бат 2:44-45, Хик 16:12

+ 25:6 Лк 14:8-11

+ 25:11 Хик 15:23

+ 25:12 Зәб 140:5

+ 25:13 Хик 13:17

+ 25:14 Йһҙ 1:12

+ 25:16 Хик 27:7

+ 25:18 Сығ 20:16, Хик 12:18, Хик 19:5, Хик 24:28

+ 25:21 4 Бат 6:22, 2 Йыл 28:15, Маҫ 5:44

+ 25:22 Зәб 139:11, Рим 12:20

+ 25:24 Хик 19:13, Хик 21:9, Хик 21:19

+ 25:25 Хик 15:30

+ 26:1 Хик 17:7, Хик 19:10, Хик 26:8

+ 26:2 Иҫп 23:8, Ҡнн 23:5

+ 26:3 Зәб 31:9, Зәб 31:9, Хик 10:13, Хик 19:29

+ 26:5 Маҫ 21:24-27

+ 26:8 Хик 26:1

+ 26:11 2 Птр 2:22

+ 26:12 Хик 28:11, Хик 29:20

+ 26:13 Хик 22:13

+ 26:15 Хик 15:19, Хик 19:24

+ 26:20 Хик 16:28, Хик 22:10

+ 26:22 Хик 18:8

+ 26:23 Зәб 28:3, Йер 9:8, Маҫ 23:27

+ 26:25 Йер 12:6

+ 26:27 Эст 7:9, Зәб 7:16, Вәғ 10:8, Днл 6:24

+ 27:1 Лк 12:19-20, Яҡ 4:13-14

+ 27:3 Әйп 6:3

+ 27:4 Хик 6:34

+ 27:5 Хик 28:23

+ 27:6 Зәб 140:5

+ 27:7 Хик 25:16

+ 27:10 Хик 17:17

+ 27:11 Зәб 118:42

+ 27:12 Хик 22:3

+ 27:13 Хик 20:16

+ 27:15 Хик 19:13, Хик 21:9, Хик 25:24

+ 27:18 1 Кор 9:7

+ 27:20 Хик 15:11, Хав 2:5, Вәғ 1:8, Вәғ 4:8

+ 27:21 Хик 17:3

+ 27:24 Хик 23:5, 1 Тим 6:17

+ 28:1 Лев 26:17, 4 Бат 7:7, Лев 26:8, 1 Бат 17:32

+ 28:2 3 Бат 16:8-28, 4 Бат 15:8-15

+ 28:3 Маҫ 18:30

+ 28:6 Хик 19:1

* 28:8 Риба – биреп торған әйбер йәки аҡсанан алынған процент.

+ 28:8 Сығ 22:25, Хик 13:22

+ 28:9 Зәб 65:18, Хик 15:8

+ 28:10 Зәб 7:16, Хик 26:27

+ 28:11 Хик 26:12

+ 28:12 Хик 11:10, Әйп 24:4, Хик 28:28, Хик 29:2

+ 28:13 Әйп 31:33, 1 Ях 1:9

+ 28:15 Хик 19:12

+ 28:17 Баш 4:12, Баш 9:6

+ 28:18 Хик 10:9

+ 28:19 Хик 12:11

+ 28:20 Хик 19:2, Хик 21:5, Хик 23:4

+ 28:21 Хик 18:5, Хик 24:23, Зөл 13:19

+ 28:22 Хик 22:16

+ 28:23 Хик 29:5, Хик 27:5

+ 28:24 Сығ 20:12

+ 28:25 Хик 13:10, Хик 15:18

+ 28:27 Ҡнн 15:7-8, Хик 19:17

+ 28:28 Хик 28:12

+ 29:1 Хик 1:25, Хик 6:15

+ 29:2 Хик 11:10, Хик 28:12, Хик 28:28

+ 29:3 Хик 10:1, Хик 15:20, Лк 15:13, Лк 15:30

+ 29:5 Хик 28:23

+ 29:6 Зәб 9:16

+ 29:7 Зәб 40:2

+ 29:8 Хик 11:11

+ 29:10 Баш 4:5, Баш 4:8

+ 29:11 Әйп 5:2, Хик 12:16

+ 29:13 Хик 22:2

+ 29:14 Зәб 71:4, Хик 16:12

+ 29:15 Хик 10:1, Хик 17:25

+ 29:16 Зәб 36:34, Зәб 90:8, Зәб 91:12

+ 29:17 Хик 13:24

+ 29:18 1 Бат 3:1, Зәб 73:9, Ғам 8:11, Сығ 32:25

+ 29:20 Хик 26:12

+ 29:22 Хик 15:18

+ 29:23 Хик 11:2, Хик 16:18, Хик 18:12, Хик 15:33, Хик 18:12

+ 29:24 Лев 5:1, Хак 17:2

+ 29:25 Лк 12:4

+ 29:26 Хик 19:6

+ 30:4 Ях 3:13, Әйп 28:26, Ишғ 40:12

+ 30:5 Зәб 11:7, Зәб 17:31, Зәб 3:3, Хик 2:7

+ 30:6 Ҡнн 4:2, Ҡнн 12:32, Асл 22:18

+ 30:8 Маҫ 6:11, 1 Тим 6:8

+ 30:9 Ҡнн 8:12-14, Ҡнн 31:20, Зәб 77:11, Зәб 105:21, Һош 13:6

+ 30:10 Вәғ 7:21

+ 30:11 Сығ 21:17, Хик 20:20

+ 30:12 Хик 16:2

+ 30:13 Зәб 100:5

+ 30:14 Әйп 29:17, Зәб 13:4

+ 30:17 Баш 9:22, Хик 20:20

+ 30:18 Хик 6:16

+ 30:22 Хик 19:10

+ 30:25 Хик 6:6-8

+ 30:27 Йои 2:7

+ 30:32 Әйп 21:5, Мих 7:16

+ 31:3 Ҡнн 17:17, 3 Бат 11:1-4, Хик 7:26

+ 31:4 Хик 20:1, Вәғ 10:17, Эфс 5:18

+ 31:6 Зәб 103:15

+ 31:8 Әйп 29:12, Әйп 29:15

+ 31:9 Лев 19:15, Ҡнн 1:16, Ҡнн 16:18-19

+ 31:10 Рут 3:11, Хик 12:4, Хик 3:15

+ 31:15 Хик 20:13

+ 31:20 Ҡнн 15:7-8, Хик 22:9

+ 31:31 Хик 11:16

+ 1:1 Вәғ 1:12, Вәғ 7:27, Вәғ 12:8-10

+ 1:2 Әйп 7:6, Зәб 38:6-7, Зәб 143:4, Вәғ 8:8, Рим 8:20

+ 1:3 Вәғ 2:11, Вәғ 3:9, Вәғ 5:15

+ 1:4 Зәб 103:5, Зәб 118:90

+ 1:5 Зәб 18:6

+ 1:7 Зәб 103:8-9

+ 1:8 Хик 27:20

+ 1:9 Вәғ 3:15

+ 1:11 Вәғ 2:16

+ 1:13 Вәғ 2:26, Вәғ 3:10

+ 1:15 Вәғ 7:13

+ 1:16 3 Бат 3:12, 3 Бат 4:29, Вәғ 2:9

+ 1:18 Вәғ 12:12

+ 2:2 Хик 14:13

+ 2:4 3 Бат 7:1, Йыр 8:11

+ 2:5 Йыр 4:16

+ 2:8 3 Бат 9:28, 3 Бат 10:10, 3 Бат 10:14, 3 Бат 11:3

+ 2:9 3 Бат 3:12, 1 Йыл 29:25, Вәғ 1:16

+ 2:11 Вәғ 1:3, Вәғ 3:9, Вәғ 5:15

+ 2:14 Зәб 48:11, Вәғ 3:19, Вәғ 9:2

+ 2:16 Вәғ 1:11

+ 2:18 Зәб 38:7, Зәб 48:11

+ 2:23 Әйп 14:1

+ 2:24 Вәғ 3:12-13, Вәғ 5:18, Вәғ 8:15, Вәғ 5:18

+ 2:26 Вәғ 1:13

+ 3:2 Ғвр 9:27

+ 3:4 Рим 12:15

+ 3:7 Баш 37:29, Ғам 5:13

+ 3:9 Вәғ 1:3, Вәғ 2:11, Вәғ 5:15

+ 3:10 Баш 3:19, Вәғ 1:13, Вәғ 2:26

+ 3:11 Вәғ 8:17

+ 3:12 Вәғ 2:24

+ 3:13 Вәғ 2:24, Вәғ 5:19

+ 3:15 Вәғ 1:9

+ 3:17 Маҫ 16:27, 2 Кор 5:10

+ 3:18 Зәб 48:13, Зәб 48:21, Зәб 72:22

+ 3:19 Зәб 48:11, Вәғ 2:14, Вәғ 9:2

+ 3:20 Баш 3:19, Вәғ 12:7

+ 3:22 Вәғ 2:24

+ 4:1 Вәғ 9:11, Һҡт 1:2, Әйп 35:9, Вәғ 5:7

+ 4:2 Әйп 3:22, Вәғ 7:1

+ 4:3 Әйп 3:16, Вәғ 6:3

+ 4:5 Хик 6:10-11, Хик 24:33-34

+ 4:6 Хик 15:16

+ 4:8 Вәғ 1:8

+ 4:11 3 Бат 1:2

+ 4:14 Баш 41:14, Баш 41:41-43

+ 4:17 Ишғ 1:12, 1 Бат 15:22, Хик 15:8

+ 5:1 Маҫ 6:7

+ 5:2 Хик 10:19

+ 5:3 Зәб 49:14

+ 5:4 Лев 5:4, Иҫп 30:3, Ҡнн 23:21, Хик 20:25

+ 5:5 Ғмл 5:4

+ 5:6 Вәғ 12:13

+ 5:7 Әйп 35:9, Вәғ 3:16, Вәғ 4:1

+ 5:12 Вәғ 6:1

+ 5:14 Әйп 1:21

+ 5:15 Вәғ 1:3, Вәғ 2:11, Вәғ 3:9

+ 5:18 Вәғ 2:24

+ 6:1 Вәғ 5:12

+ 6:2 Зәб 16:14, Зәб 72:7, Лк 12:20

+ 6:3 Ишғ 14:20, Йер 8:2, Әйп 3:16, Вәғ 4:3

+ 6:7 Хик 16:26

+ 6:8 Вәғ 2:15

+ 6:10 Вәғ 1:10, Вәғ 3:15, Әйп 9:32, Ишғ 45:9, Рим 9:20

+ 6:11 Вәғ 5:2

+ 6:12 Әйп 8:9, Әйп 14:2

+ 7:1 Хик 22:1, Вәғ 4:2

+ 7:2 Зәб 89:12

+ 7:3 Маҫ 5:4, Лк 6:21, 2 Кор 7:10

+ 7:5 Хик 15:31-32

+ 7:7 Ҡнн 16:19, Хик 17:8

+ 7:8 Хик 14:29

+ 7:13 Әйп 12:14, Вәғ 1:15

+ 7:15 Вәғ 8:14

+ 7:17 Хик 10:27

+ 7:19 Хик 21:22, Вәғ 9:16, Вәғ 9:18

+ 7:20 3 Бат 8:46, 2 Йыл 6:36, Зәб 142:2, Хик 20:9, Яҡ 3:2, 1 Ях 1:8-10, Рим 3:10

+ 7:21 Хик 30:10

+ 7:24 Әйп 28:12

+ 7:25 Вәғ 1:17

+ 7:26 Хик 5:4, Хик 22:14, Хик 23:27

+ 7:29 Баш 1:27, Баш 3:6-7

+ 8:2 3 Бат 2:43

+ 8:3 Вәғ 10:4

+ 8:4 Әйп 9:12, Днл 4:32

+ 8:9 Вәғ 3:16, Вәғ 4:1

+ 8:13 Әйп 14:2, Вәғ 6:12

+ 8:14 Вәғ 7:15

+ 8:15 Вәғ 2:24

+ 8:16 Зәб 126:2

+ 8:17 Вәғ 3:11

+ 9:2 Әйп 9:22, Зәб 48:11, Вәғ 2:14, Вәғ 3:19, Әйп 9:22

+ 9:5 Әйп 14:21, Зәб 30:13, Зәб 87:13, Ишғ 26:14

+ 9:7 Вәғ 2:24

+ 9:10 Зәб 6:6, Ишғ 38:18

+ 9:12 Хик 7:23

+ 9:16 Вәғ 7:19

+ 9:18 Йуш 7:1

+ 10:4 Вәғ 8:3

+ 10:7 Хик 19:10

+ 10:8 Зәб 7:16, Хик 26:27

+ 10:9 Ҡнн 19:5

+ 10:11 Йер 8:17

+ 10:12 Зәб 63:8, Хик 18:7

+ 10:14 Хик 15:2

+ 10:17 Хик 31:4

+ 10:19 Хак 9:13, Зәб 103:15, Вәғ 7:12

+ 10:20 Сығ 22:28

+ 11:5 Зәб 138:15

+ 11:9 Вәғ 2:10, Вәғ 9:7, Әйп 31:7, Вәғ 12:14, 2 Кор 5:10

+ 12:1 2 Бат 19:35

+ 12:2 Ишғ 5:30

+ 12:4 Зәб 140:3, Йер 25:10

+ 12:5 Әйп 17:13, Ишғ 14:18

+ 12:6 Ишғ 30:14

+ 12:7 Баш 2:7, Баш 3:19, Зәб 89:4, Вәғ 3:20, Иҫп 16:22, Әйп 34:14-15

+ 12:8 Вәғ 1:2

+ 12:9 3 Бат 4:31, Хик 1:1

+ 12:11 Зәб 22:1, Зәб 79:2, Ях 10:11

+ 12:12 Вәғ 1:18

+ 12:13 Ҡнн 6:2, Вәғ 5:6

+ 12:14 1 Кор 4:5, Вәғ 11:9, 2 Кор 5:10, Рим 2:15-16

+ 1:1 3 Бат 4:32, Йыр 4:10

+ 1:2 Вәғ 7:1

+ 1:3 Зәб 118:32, Зәб 44:14-15

+ 1:4 Йыр 2:14, Йыр 4:3, Йыр 6:4, Зәб 119:5, Ишғ 60:7

+ 1:6 Зәб 22:1, Зәб 79:2, Вәғ 12:11, Ях 10:11

+ 1:7 Йыр 5:9, Йыр 6:1

+ 1:8 2 Йыл 1:16-17

+ 1:10 Зөл 16:11-14

+ 1:11 Йыр 4:13-14

+ 1:12 Зәб 44:9, Ях 19:39

+ 1:13 Йуш 15:62, Йыр 4:13

+ 1:14 Йыр 4:1, Йыр 5:12

+ 1:16 Ишғ 37:24

+ 2:1 1 Йыл 5:16, Ғмл 9:35

+ 2:3 Ишғ 25:4, Ишғ 32:2

+ 2:5 Йыр 5:8

+ 2:6 Ҡнн 33:27, Йыр 8:3

+ 2:7 Йыр 3:5, Йыр 5:8, Йыр 8:4

+ 2:9 2 Бат 2:18, Йыр 8:14

+ 2:12 2 Бат 23:4

+ 2:14 Зәб 73:19, Йер 48:28

+ 2:16 Йыр 7:11, Йыр 6:3

+ 2:17 Йыр 4:6

+ 3:1 Ишғ 26:9, Йыр 5:6

+ 3:3 Йыр 5:7

+ 3:4 Йыр 8:2

+ 3:5 Йыр 5:8, Йыр 8:4

+ 3:6 Йыр 8:5, Йыр 4:6, Йыр 4:14

+ 3:8 Зәб 44:4, Зәб 90:5

+ 4:1 Йыр 6:7, Йыр 1:14, Йыр 5:12, Мих 7:14, Йыр 6:5

+ 4:2 Йыр 6:6

+ 4:3 Йыр 6:7

+ 4:5 Йыр 7:4

+ 4:6 Йыр 2:17, Йыр 3:6

+ 4:8 Ҡнн 3:9

+ 4:9 Йыр 5:1, Йыр 5:2

+ 4:10 Йыр 1:1

+ 4:11 Хик 24:13

+ 4:13 Йыр 1:11, Йыр 1:13

+ 4:15 Хик 5:15-18

+ 4:16 Вәғ 2:5

+ 5:1 Йыр 4:9, Йыр 4:14, Хик 9:5

+ 5:2 Асл 3:20

+ 5:6 Хик 1:28

+ 5:7 Йыр 3:3

+ 5:8 Йыр 2:5, Йыр 2:7, Йыр 3:5, Йыр 8:4

+ 5:9 Йыр 1:7, Йыр 6:1

+ 5:12 Йыр 1:14, Йыр 4:1

+ 6:1 Йыр 1:7, Йыр 5:9

+ 6:2 Йыр 4:16, Йыр 5:1

+ 6:3 Йыр 7:10, Йыр 2:16

+ 6:5 Мих 7:14, Йыр 4:1

+ 6:6 Йыр 4:2

+ 6:7 Йыр 4:3

+ 6:11 Йыр 7:13

+ 7:4 Йыр 4:5

+ 7:11 Йыр 2:16

+ 7:13 Йыр 6:11

+ 8:2 Йыр 3:4, Хик 9:2, Йыр 5:1

+ 8:3 Йыр 2:6

+ 8:4 Йыр 2:7, Йыр 3:5, Йыр 5:8

+ 8:5 Йыр 3:6

+ 8:6 Йер 22:24, Хаг 2:23, Рим 8:35, Хик 6:34, Ҡнн 4:24

+ 8:11 Вәғ 2:4

+ 8:12 Хик 27:18

+ 8:14 Йыр 2:9, Йыр 2:17

+ 1:1 Һош 1:1, Ғам 1:1, Мих 1:1

+ 1:2 Ҡнн 32:1, Йер 22:29

+ 1:3 Йер 5:4, Йер 8:7

+ 1:6 Зәб 37:4, Лк 10:34

+ 1:7 Ҡнн 28:51

* 1:8 Сион-ҡыҙ – Сион тауында урынлашҡан Йәрүсәлим ҡалаһының шиғри атамаһы. Бында һәм башҡа шундай урындарҙа Сион һәм Йәрүсәлим ҡатын-ҡыҙға тиңләштерелә.

+ 1:9 Баш 19:24, Рим 9:29

* 1:10 Содом хакимдары һәм Ғамора халҡы – бында Йәһүҙә етәкселәре һәм халҡы күҙ уңында тотола.

+ 1:10 Баш 18:20, Йер 23:14, Зөл 16:46

+ 1:11 1 Бат 15:22, Хик 15:8, Һош 6:6

+ 1:12 Сығ 23:17, Сығ 34:23, Вәғ 4:17

+ 1:13 Йер 6:20, Ғам 5:21-22, Млх 1:10, Иҫп 28:1-15

+ 1:15 Йер 4:31, Һҡт 1:17, 1 Бат 8:18, Хик 1:28, Йер 11:11, Мих 3:4, Хик 6:17, Ишғ 59:3

+ 1:16 Зәб 50:4, Йер 4:14, Яҡ 4:8

+ 1:17 Сығ 22:22, Йер 21:12, Йер 22:3, Мих 6:8, Зәк 7:9-10, Яҡ 1:27

+ 1:18 Зәб 50:9, Ишғ 44:22

+ 1:19 Ҡнн 30:16

+ 1:20 Әйп 27:14

+ 1:21 Лев 17:7, Зөл 16:15, Зөл 23:3

+ 1:22 Йер 6:30, Зөл 22:19-20

+ 1:23 Мих 3:11, Мих 7:3, Йер 5:28, Зәк 7:10

+ 1:24 Ҡнн 32:41, Йер 46:10

+ 1:25 Зөл 22:18, Зәк 13:9, Млх 3:2-3

+ 1:26 Зәк 8:3

+ 1:28 Зәб 1:6

+ 1:29 Ишғ 65:3, Ишғ 66:17

+ 1:30 Йер 8:13

+ 1:31 Ишғ 66:24

• 2:1 Мих 4:1-3

+ 2:3 Ишғ 56:7, Ишғ 60:3, Ишғ 66:20, Млх 1:11, Ишғ 27:13, Йер 31:6, Зәк 8:20-22

+ 2:4 Йои 3:10, Зөл 39:9, Һош 2:18, Зәк 9:10

+ 2:5 Ишғ 60:1, 1 Ях 1:7, Эфс 5:8

+ 2:7 Ишғ 39:2, Ҡнн 17:16-17

+ 2:8 Йер 2:28, Ишғ 44:9-17

+ 2:10 Сеф 2:3, 2 Тес 1:9

+ 2:11 Ишғ 5:15-16

+ 2:13 Зөл 27:6, Зөл 31:3, Зәк 11:1-2

+ 2:16 Зәб 47:8, Зөл 27:25

+ 2:19 Әйп 9:6, Ишғ 13:13, Хаг 2:6, Асл 6:15

+ 2:20 Ишғ 30:22, Ишғ 31:7

+ 2:22 Зәб 145:3-4

+ 3:1 Лев 26:26, Зөл 4:16

+ 3:5 Мих 7:3-6

+ 3:9 Баш 13:13, Баш 18:20

+ 3:10 Хик 12:14, Йер 22:15

+ 3:13 Зәб 9:9, Зәб 81:1, Ишғ 2:4, Йои 3:12

+ 3:14 Һош 4:1, Мих 6:2, Ғам 3:10

+ 3:15 Зәб 93:5

+ 3:16 Ишғ 32:9, Ғам 6:1, Сеф 1:12

+ 3:18 Хак 8:21

+ 3:25 Йер 14:2, Әйп 2:3

+ 4:2 Йер 23:5, Йер 33:15, Зәк 3:8, Зәк 6:12

+ 4:3 Ғов 1:17

+ 4:4 Зөл 36:25, Йои 3:21

+ 4:5 Сығ 13:21, Зәк 2:5

+ 4:6 Ишғ 25:4

+ 5:1 Зәб 79:9, Йер 2:21, Һош 9:10, Маҫ 21:33, Ях 15:1

+ 5:5 Йер 5:10, Йер 39:8

+ 5:6 Ишғ 7:23-24, 3 Бат 17:1

+ 5:7 Зәб 79:9

+ 5:8 Мих 2:2

* 5:10 Бат, хомер, эфа – бат – шыйыҡлыҡ үлсәү берәмеге, 22 л; хомер – ашлыҡ, он үлсәү берәмеге, 220 л; эфа – ашлыҡ, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

+ 5:11 Хик 23:20-21

+ 5:12 Зәб 27:5

+ 5:13 Ишғ 1:3, Һош 4:6

+ 5:14 Зәб 140:7

+ 5:15 Ишғ 2:11, Ишғ 2:17

+ 5:19 Йер 17:15, Зөл 12:22, 2 Птр 3:4

+ 5:20 Әйп 17:12, Млх 2:17

+ 5:21 Хик 3:7

+ 5:23 Сығ 23:7, Хик 17:15, Хик 24:24

+ 5:24 Ишғ 47:14

+ 5:25 Йер 4:24, Ишғ 9:12, Ишғ 9:17, Ишғ 9:21, Ишғ 10:4

+ 5:26 Ҡнн 28:49, Ишғ 11:10, Ишғ 11:12

+ 5:28 Йер 4:13

+ 5:29 Йер 2:15, Нхм 2:11

+ 5:30 Вәғ 12:2, Ишғ 8:22, Йер 4:23, Һҡт 3:2

+ 6:1 2 Йыл 26:23, 3 Бат 22:19, Днл 7:9, Асл 4:2

* 6:2 Серафтар – ялҡын һымаҡ янып торған илаһи заттар.

+ 6:2 Зөл 1:11, Асл 4:8

+ 6:3 Иҫп 14:21, Зәб 71:19, Ишғ 11:9, Хав 2:14, Асл 4:8

+ 6:4 3 Бат 8:10, Асл 15:8

+ 6:7 Йер 1:9, Днл 10:16

+ 6:9 Ҡнн 29:4, Йер 5:21, Маҫ 13:14-15, Мрк 4:12, Ғмл 28:26-27

+ 6:10 Йер 5:21, Ях 12:40

+ 6:13 Ҡнн 7:6

+ 7:1 4 Бат 16:1, 4 Бат 15:37, 4 Бат 16:5, 2 Йыл 28:5

* 7:3 Шеар-Яшув – йәһүд телендә «иҫән ҡалғандар кире ҡайтыр» тигән мәғәнәлә.

+ 7:3 4 Бат 18:17, Ишғ 36:2

+ 7:7 Ишғ 8:10

* 7:14 Йәш ҡатын – Септуагинта, йәғни боронғо грек теленә тәржемәлә һәм уға нигеҙләнгән «Маҫҫайос» 1:23 аятында «ғиффәтле ҡыҙ» тип бирелгән.

* 7:14 Ғиммануил – йәһүд телендә «Алла беҙҙең менән» тигән мәғәнәлә.

+ 7:14 Ишғ 37:30, Ишғ 38:7, Маҫ 1:23

+ 7:17 3 Бат 12:16-17

+ 7:18 Ишғ 5:26

+ 7:20 4 Бат 18:13, Ишғ 36:1

+ 7:24 Ишғ 5:6, Ишғ 32:13

* 8:1 Маһер-Шалал-Хаш-Баз – йәһүд телендә «тиҙ тала, йәһәт эләктер» тигән мәғәнәлә.

+ 8:1 Ҡнн 27:8, Ишғ 30:8, Хав 2:2

+ 8:2 4 Бат 16:10

+ 8:4 Ишғ 7:8-9

* 8:6 Шилоах – Йәрүсәлимдәге Гихон шишмәһенән һыу алған ағым.

+ 8:6 Ишғ 7:1, Ишғ 7:4

+ 8:7 Ишғ 7:20

+ 8:8 Ишғ 30:28, Днл 11:10

+ 8:10 Ишғ 7:7

+ 8:12 1 Птр 3:14

+ 8:14 Зөл 11:16, Ишғ 28:16, 1 Птр 2:8

+ 8:16 Ишғ 29:11, Днл 12:4, Асл 5:1, Асл 10:4, Асл 22:10

+ 8:17 Ишғ 26:14

+ 8:18 Ғвр 2:13, Ишғ 20:3

+ 8:19 Лев 19:31, Ишғ 19:13, 1 Бат 28:11-14

+ 8:20 Ишғ 60:2

+ 8:21 Сығ 22:28

+ 8:22 Ишғ 5:30, Нхм 1:8

+ 9:1 4 Бат 15:29, 2 Йыл 16:4

+ 9:2 Ишғ 42:6-7, Ишғ 49:6, Маҫ 4:15-16, Лк 1:79

+ 9:3 Ишғ 26:15

+ 9:4 Хак 7:19-25, Ишғ 10:26

+ 9:5 Ишғ 2:4, Зөл 39:9, Һош 2:18, Мих 4:3

+ 9:6 Ишғ 26:12, Мих 5:5

+ 9:7 Зәб 88:4, Лк 1:32, 2 Бат 7:13, 4 Бат 19:31, Ишғ 37:32

+ 9:11 Ишғ 7:1, Ишғ 8:6

+ 9:12 4 Бат 16:6, 2 Йыл 28:18, Ишғ 5:25, Ишғ 10:4

+ 9:13 Йер 2:30

+ 9:14 Ҡнн 28:13, Ишғ 19:15

+ 9:15 Мих 3:5

+ 9:17 Ишғ 5:25

+ 9:19 Ишғ 24:6

+ 9:20 Лев 26:26

+ 9:21 Ишғ 5:25

+ 10:1 Йер 8:8

+ 10:2 Сығ 22:31, Сығ 23:6, Ғам 2:7, Әйп 22:9, Зәб 93:6, Зөл 22:7

+ 10:4 Ишғ 5:25, Ишғ 9:12

+ 10:5 Хав 1:12

+ 10:6 Ишғ 9:17

+ 10:7 Мих 4:12

+ 10:9 Ғам 6:2

+ 10:11 4 Бат 18:33-35, Ишғ 36:18-20, Ишғ 37:12

+ 10:12 4 Бат 19:35-37, Ишғ 37:36-38

+ 10:13 Ҡнн 32:27

+ 10:16 Зәб 105:15

+ 10:17 Ишғ 27:4, Ишғ 33:12

* 10:21 Иҫән ҡалғандары… ҡайтыр – был һүҙҙәр йәһүд телендә Ишағыяһ улына ҡушҡан Шеар-Яшув исеме менән бер төрлө. Ҡарағыҙ: 7:3.

+ 10:22 Баш 22:17

+ 10:23 Ишғ 28:22, Рим 9:27-28

+ 10:24 4 Бат 19:6, Ишғ 37:6

* 10:26 Ҡарағыҙ: «Хакимдар» 7:25.

+ 10:26 Хак 7:22, Хак 7:25, Ишғ 9:4, Сығ 14:27-30

+ 10:27 Нхм 1:13

+ 10:28 1 Бат 14:2

+ 10:29 1 Бат 13:23, 1 Бат 7:17, 1 Бат 11:4

+ 10:30 1 Бат 25:44, Йуш 21:18, Йер 1:1

+ 10:32 1 Бат 21:1

+ 10:33 Ишғ 10:18, Зөл 31:3, Ғам 2:9

* 11:1 Ишай – Дауыт батшаның атаһы.

+ 11:2 Ишғ 42:1, Ишғ 61:1, Маҫ 3:16

+ 11:4 Зәб 71:2, Зәб 71:4, Әйп 4:9, Зәб 138:19, 2 Тес 2:8, Асл 2:16

+ 11:6 Ишғ 65:25

+ 11:9 Ишғ 65:25, Иҫп 14:21, Зәб 71:19, Хав 2:14

+ 11:10 Ҡнн 28:49, Ишғ 5:26, Ишғ 49:22, Ишғ 62:11, Асл 5:5, Асл 22:16, Рим 15:12

+ 11:11 Һош 11:11, Мих 7:12, Зәк 7:10

+ 11:12 Ҡнн 30:3, Йер 32:37, Зөл 11:17, Сеф 3:20

+ 11:13 2 Бат 19:41-43, Йер 3:18, Зөл 37:16-17, Һош 1:11

+ 11:14 Йер 49:28

+ 11:15 Ишғ 7:20, Асл 16:12

+ 11:16 Сығ 14:29, Ишғ 19:23

+ 12:1 Ишғ 11:11

+ 12:2 Сығ 15:2, Зәб 117:13

+ 12:4 1 Йыл 16:8, Зәб 104:1, Зәб 8:2-3

+ 12:5 Сығ 15:1

+ 12:6 Сеф 3:14, Зәк 2:10, Зәк 9:9, Зәб 45:6, Һош 11:9

+ 13:1 Ишғ 21:1, Ишғ 47:1, Йер 50:1

+ 13:2 Ишғ 5:6

+ 13:5 Йер 50:24

+ 13:6 Зөл 30:3, Йои 1:15, Ғов 1:15, Сеф 1:7

+ 13:7 Зөл 7:17

+ 13:8 Ишғ 42:14, Йер 4:31, Йер 30:6, Мих 4:9-10

+ 13:9 Ишғ 24:1

+ 13:10 Ишғ 24:23, Зөл 32:7-8, Йои 2:31, Маҫ 24:29, Асл 6:12

+ 13:11 Ишғ 2:11

+ 13:12 Баш 10:29, 3 Бат 9:28, 1 Йыл 29:4, Әйп 22:24, Зәб 44:8

+ 13:13 Әйп 9:6, Хаг 2:6

+ 13:14 Йер 50:16

+ 13:16 4 Бат 8:12, Зәб 136:9, Нхм 3:10, Һҡт 5:11, Зәк 14:2

+ 13:17 Ишғ 21:12, Йер 51:11, Йер 51:28, Днл 5:31

+ 13:18 Йер 50:29

+ 13:19 Баш 19:24, Ҡнн 29:23, Йер 49:18, Сеф 2:9

+ 13:20 Йер 51:37, Йер 3:2

+ 13:21 Әйп 30:29, Ишғ 34:13, Йер 50:39, Мих 1:8

+ 14:1 Зәк 1:17, Зөл 47:22, Эфс 2:12-14

+ 14:2 Ишғ 49:22, Ишғ 66:20

+ 14:4 Хав 2:6

+ 14:8 Зөл 31:16-17

+ 14:12 Асл 9:1, Асл 12:8-9

+ 14:13 Йер 51:53

+ 14:14 Зөл 28:2, 2 Тес 2:4

+ 14:15 Әйп 20:6-7, Һҡт 2:1, Маҫ 11:23

+ 14:17 Йер 50:33

+ 14:20 Зәб 36:28

+ 14:23 Ишғ 34:11

+ 14:25 Ишғ 10:5, Ишғ 37:36, Нхм 3:7, Сеф 2:13, Ишғ 10:27, Нхм 1:13

+ 14:27 Әйп 9:13, Әйп 23:13, Днл 4:32

+ 14:28 4 Бат 16:20

+ 14:32 Сеф 3:12

+ 15:1 Ишғ 25:10, Йер 48:1, Зөл 25:8, Ғам 2:1, Сеф 2:8, Иҫп 21:15, Ҡнн 2:9, Ҡнн 2:18, Ҡнн 2:29

+ 15:2 Иҫп 21:30, Иҫп 32:38, Зөл 7:18

+ 15:4 Иҫп 32:37, Йер 48:34

+ 15:5 Йер 48:5

+ 16:1 4 Бат 14:7

+ 16:2 Хак 11:18

+ 16:5 Ишғ 32:1

+ 16:6 Йер 48:29

+ 16:7 4 Бат 3:25, Йер 48:31-34

+ 16:8 Иҫп 21:32

+ 16:9 Иҫп 32:37, Йер 48:34

+ 16:11 Йер 4:19

+ 16:14 Ишғ 21:16, Ишғ 21:16, Йер 48:13

+ 17:1 Ишғ 7:8-9, Йер 49:23, Ғам 1:3, Зәк 9:1

+ 17:2 Ҡнн 28:26, Йер 7:33

+ 17:5 2 Бат 5:18

+ 17:6 Ишғ 24:13, Мих 7:1

+ 17:8 Ишғ 27:9, Мих 5:13

+ 17:9 Мих 5:11

+ 17:10 Ҡнн 32:18, Зәб 105:21, Йер 2:32

+ 17:12 Зәб 64:8

+ 18:3 Ишғ 5:26

+ 18:4 Зәб 10:4

+ 19:1 Йер 46:2, Зөл 29:2, Йои 3:19, Зәб 17:10, Зәб 103:3, Сығ 12:12, Иҫп 33:4

+ 19:2 Хак 7:22

+ 19:3 Зәб 32:10, Ишғ 8:19

+ 19:4 Йер 46:13, Зөл 29:19

+ 19:5 Әйп 14:11

+ 19:6 Зөл 30:12

+ 19:11 Иҫп 13:23, Зәб 77:12, Зәб 77:43

+ 19:12 3 Бат 4:30

* 19:13 Ноф – Мысырҙағы ҡала; тарихта Мемфис исеме аҫтында билдәле.

+ 19:13 Зөл 30:13

+ 19:14 Йер 48:26

* 19:15 Баш та, ҡойроҡ та, хөрмә ботағы менән ҡамыш та – 9:13, 14-те ҡарағыҙ.

+ 19:15 Ишғ 9:14-15

+ 19:16 Йер 50:37, Йер 51:30, Нхм 3:13

* 19:18 Ҡәнғән телендә – моғайын, бында «боронғо йәһүд телендә» тигәнде аңлаталыр.

* 19:18 Ҡояш ҡалаһы – Мысырҙағы Гелиополь ҡалаһы. Гелиополь грек телендә «ҡояш ҡалаһы» тигәнде аңлата.

+ 19:18 Сеф 3:9

+ 19:19 Баш 28:18-19

+ 19:21 Юнс 1:16, Зәк 14:16-18

+ 19:22 Йер 46:26, Зөл 29:13

+ 19:23 Ишғ 11:16

+ 19:24 Баш 12:2-3

+ 20:1 1 Бат 5:1

+ 20:2 1 Бат 19:24, Мих 1:8, Мих 1:11

+ 20:3 Ишғ 8:18

+ 20:4 Нхм 3:10

+ 21:1 Ишғ 13:1, Ишғ 47:1, Йер 50:1, Йер 51:42, Йер 51:1

+ 21:2 Ишғ 24:16, Ишғ 33:1, Баш 14:1, Йер 49:34, Зөл 32:24, Днл 8:2, Ишғ 13:17, Днл 5:31

+ 21:3 Ишғ 13:8

+ 21:6 Йер 6:17, Зөл 3:17, Зөл 33:2, Һош 9:8

+ 21:8 Хав 2:1

+ 21:9 1 Бат 5:4, Йер 50:2, Йер 51:8

+ 21:10 Йер 51:33, Ғам 1:3

* 21:11 Дума – Эдомдың икенсе исеме.

+ 21:14 Баш 25:15, Әйп 6:19, Йер 25:23

+ 21:16 Ишғ 16:14

+ 22:2 Ишғ 32:13, Һҡт 4:9

+ 22:4 Йер 9:1, Мих 1:8

+ 22:6 Ишғ 21:2, 4 Бат 16:9, Ғам 1:5, Ғам 9:7

+ 22:9 2 Бат 5:7

+ 22:12 Мих 1:16, 2 Бат 3:31

+ 22:13 Ишғ 56:12, 1 Кор 15:32

+ 22:15 4 Бат 18:18, Ишғ 36:3, Ишғ 37:2

+ 22:16 2 Йыл 16:14

+ 22:20 4 Бат 18:18, 4 Бат 19:2

+ 22:22 Маҫ 16:18, Асл 3:7-8

* 23:1 Киттим – хәҙерге Кипр.

+ 23:1 Йер 47:4, Зөл 26:2, Йои 3:4, Ғам 1:9, Зәк 9:2, 3 Бат 10:22, Юнс 1:3

* 23:2 Сидон – Тирҙың төньяғында урынлашҡан диңгеҙ буйындағы ҡала.

+ 23:2 Баш 10:15, Йуш 19:28

+ 23:3 Зөл 27:3-36

+ 23:11 Сығ 14:21

+ 23:13 Ишғ 47:1

+ 23:15 Йер 25:11, Йер 25:22

+ 23:17 Асл 17:1-2

+ 24:1 Ишғ 13:9

+ 24:2 Һош 4:9

+ 24:4 Йер 4:28, Һош 4:3, Йои 1:10

+ 24:5 Иҫп 35:33

+ 24:6 Ҡнн 29:27, Зәк 5:3, Ишғ 9:19

+ 24:7 Йои 1:10

+ 24:8 Йер 7:34, Йер 16:9, Зөл 26:13, Һош 2:11

+ 24:11 Йои 1:12

+ 24:13 Ишғ 17:6, Мих 7:1

+ 24:16 Ишғ 21:2, Ишғ 33:1

+ 24:17 Йер 48:43-44, Һҡт 3:47

+ 24:18 Ғам 5:19, Баш 7:11, Зәб 17:8

+ 24:20 Әйп 12:25, Зәб 106:27, Ишғ 29:9

+ 24:23 Зәб 92:1, Ишғ 13:10

+ 25:1 Сығ 15:2

+ 25:2 Йер 9:11

+ 25:4 Ишғ 4:6, Йои 3:16

+ 25:6 Ишғ 2:2-3

+ 25:8 1 Кор 15:54-55, Асл 7:17, Асл 21:4

+ 25:9 Зәб 9:15

+ 25:10 Ишғ 15:1, Йер 48:1, Зөл 25:8, Ғам 2:1, Сеф 2:8

+ 26:2 Зәб 23:7, Зәб 117:19-20

* 26:4 Ҡарағыҙ: «Сығыу» 3:15.

+ 26:4 Ҡнн 32:18, Ишғ 17:10, Ишғ 44:8

+ 26:7 Зәб 36:23

+ 26:9 Зәб 62:2, 1 Йыл 16:14, Зәб 104:7

+ 26:11 Мих 7:16, Зәб 20:10, Ғвр 10:27

+ 26:12 Ишғ 9:6, Мих 5:5

+ 26:13 Сығ 1:11, Хак 3:8

+ 26:14 Вәғ 9:5

+ 26:15 Ишғ 9:3

+ 26:17 Ишғ 13:8, Ях 16:21

+ 26:19 Зөл 37:12, Днл 12:2

+ 26:20 Ишғ 2:10, Сеф 2:3

+ 26:21 Мих 1:3

* 27:1 Ливъяҫан – бөгөнгө көндә беҙгә мәғлүм булмаған ғәләмәт ҙур һыу хайуаны.

+ 27:1 Ҡнн 32:41

+ 27:2 Ишғ 5:7

+ 27:4 Ишғ 27:4

+ 27:6 Ишғ 37:31, Һош 14:6

+ 27:8 Сығ 15:8, Әйп 4:9, Ишғ 11:4

+ 27:9 4 Бат 18:4, Ишғ 17:8

+ 27:10 Ишғ 17:9, Мих 5:11

+ 27:11 Ҡнн 32:28

+ 27:13 Маҫ 24:31, 1 Тес 4:16, Асл 11:15, Ишғ 11:11, Мих 7:12

+ 28:2 Ишғ 28:17, Зөл 13:11, Зөл 38:22

+ 28:6 3 Бат 3:28

+ 28:7 Һош 4:11

+ 28:10 Йер 6:10

+ 28:11 Ҡнн 28:49, Ишғ 33:19, 1 Кор 14:21

+ 28:13 Ишғ 8:14-15

+ 28:14 Хик 3:34, Хик 21:24

+ 28:16 Зәб 86:2, Зәб 117:22, Зәк 3:9, Рим 9:33, Рим 10:11, 1 Птр 2:6

+ 28:17 Ишғ 28:2, Зөл 38:22

* 28:21 Ҡарағыҙ: «ІІ Батшалар» 5:17-21.

* 28:21 Ҡарағыҙ: «Йушағ» 10:1-10 һәм «ІІ Батшалар» 5:22-25.

+ 28:21 Йуш 10:10, 2 Бат 5:20

+ 28:22 Ишғ 10:23

* 28:25 Ҡара үлән – бер йыллыҡ үҫемлек Nigella sativa, орлоғо Яҡын Көнсығыш илдәрендә тәмләткес булараҡ ҡулланыла.

+ 28:29 Йер 32:19, Рим 11:33

* 29:1 Ариил – йәһүд телендә «ҡорбан усағы» йәки «Алланың арыҫланы» тигән мәғәнәлә. Йәрүсәлим ҡалаһының ҡушаматы.

+ 29:1 2 Бат 5:9

+ 29:3 4 Бат 25:1, Зөл 4:2

+ 29:6 Сығ 19:16-18, 3 Бат 19:11-12

+ 29:7 Әйп 20:8

+ 29:9 Ишғ 24:20

+ 29:10 Рим 11:8

+ 29:11 Ишғ 8:16, Днл 12:4, Асл 5:1, Асл 10:4, Асл 22:10

+ 29:13 Зәб 77:36, Йер 12:2, Маҫ 15:9, Мрк 7:7, Кол 2:22

+ 29:14 1 Кор 1:19

+ 29:15 Зөл 8:12, Зөл 9:9

+ 29:16 Ишғ 29:16, Йер 18:6, Рим 9:20-24

+ 29:18 Ишғ 32:2, Ишғ 35:5

+ 29:19 Ишғ 61:1

+ 29:21 Ғам 5:10

+ 29:22 Ишғ 51:2

+ 30:2 Ишғ 31:1, Ишғ 36:6, Йер 2:18

+ 30:3 4 Бат 18:21, Ишғ 22:20

* 30:4 Соған, Ханес – Мысырҙағы ҡалалар.

+ 30:4 Иҫп 13:23, Ишғ 19:11

+ 30:5 Йер 2:36

* 30:7 Раһав – мифологияла хаос һәм яуыз көстәрҙе белдергән диңгеҙ аждаһаһы.

+ 30:7 Ишғ 36:6, Йер 46:17

+ 30:8 Ҡнн 27:8, Әйп 19:23, Ишғ 8:1, Хав 2:2

+ 30:10 Йер 11:21, Ғам 2:11, Мих 2:6, Зөл 13:8-9

+ 30:13 Хик 6:15

+ 30:14 Зәб 2:9, Вәғ 12:6, Йер 19:11

+ 30:17 Лев 26:8, 2 Йыл 24:24

+ 30:18 2 Птр 3:9

+ 30:22 Ишғ 2:20, Ишғ 31:7

+ 30:23 Зәб 64:13-14

+ 30:25 Йои 3:18

+ 30:26 Ишғ 60:19-20, Ҡнн 32:39, Әйп 5:18

+ 30:27 Ҡнн 4:24

+ 30:28 Ишғ 8:8, Днл 11:10

+ 30:29 Ишғ 26:4

+ 30:30 Йуш 10:11, Зәб 17:13

* 30:33 Тофеҫ – йәһүд телендә «яндырыу урыны» тигән мәғәнәлә.

+ 30:33 Зөл 24:9, Әйп 4:9, Әйп 15:30, Зәб 17:8, Зөл 20:48

+ 31:1 Ишғ 30:2, Йер 2:18, Зәб 19:8, Хик 21:31

+ 31:3 Йер 17:5

+ 31:4 Һош 11:10, Ғам 3:8

+ 31:5 Ҡнн 32:11

+ 31:7 Ишғ 2:20, Ишғ 30:22

+ 31:8 Ишғ 37:36

* 31:9 Һөйәлгән ҡая – бында Ашшур батшаһы күҙ уңында тотола.

+ 31:9 Зәб 20:10

+ 32:1 Зәб 71:1, Ишғ 16:5

+ 32:2 Ишғ 4:6, Ишғ 25:4

+ 32:3 Ишғ 29:18, Ишғ 35:5

+ 32:6 1 Бат 25:11

+ 32:9 Ишғ 3:16, Ғам 6:1, Сеф 1:12

+ 32:13 Ишғ 5:6, Ишғ 7:24, Ишғ 22:2

+ 32:15 Зөл 39:29, Йои 2:28

+ 32:19 Ишғ 28:2, Ишғ 28:17

+ 33:1 Ишғ 21:2, Ишғ 24:16, Йер 30:16

+ 33:4 Йои 2:9

+ 33:5 Ишғ 2:17

+ 33:7 Ишғ 36:22

+ 33:8 Лев 26:22

+ 33:9 Йер 4:28, Һош 4:3, Йои 1:10, Нхм 1:4

+ 33:10 Зәб 67:2

+ 33:12 Ишғ 10:17

+ 33:14 Ғвр 10:31

+ 33:15 Зәб 14, Зәб 23:3-4

+ 33:19 Ҡнн 28:49, Ишғ 28:11

+ 34:1 Зәб 48:1, Мих 1:2

+ 34:3 Йои 2:20

+ 34:4 Йои 2:10, Йои 3:15, Маҫ 24:29, Асл 6:13-14

+ 34:5 Ҡнн 32:41, Йер 49:7-22, Зөл 25:12-14, Зөл 35, Ғам 1:11-12, Ғов 1:1-16, Млх 1:3-4

+ 34:6 Баш 36:33, 1 Йыл 1:44, Ишғ 63:1, Сеф 1:7, Зөл 39:17

+ 34:7 Иҫп 23:22, Зәб 21:13

+ 34:8 Ишғ 61:2, Ишғ 63:4

+ 34:9 Ҡнн 29:23

+ 34:10 Ишғ 66:24, Йер 17:27, Зөл 20:48, Асл 14:11, Асл 19:3

+ 34:11 Ишғ 14:23, Ишғ 13:21-22, Сеф 2:14

+ 34:13 Ишғ 32:13, Әйп 30:29, Ишғ 13:21, Мих 1:8

+ 34:14 Асл 18:2

+ 34:15 Ҡнн 14:13

+ 35:2 Ишғ 55:12, Ишғ 40:5

+ 35:3 Әйп 4:3, Ғвр 12:12

+ 35:4 Ҡнн 32:35, Ҡнн 32:43, Зәб 93:1

+ 35:5 Ишғ 29:18, Ишғ 32:2, Ишғ 42:18, Маҫ 11:5

+ 35:6 Ғмл 3:8, Ғмл 14:10, Ишғ 41:18, Ишғ 49:10

+ 35:8 Ишғ 40:3, Ишғ 52:1

+ 35:10 Ишғ 51:11, Ишғ 60:20

• 36:1 4 Бат 18:13-37, 2 Йыл 32:1-19

+ 36:2 Йуш 15:39, Ишғ 7:3

+ 36:3 Ишғ 22:20, Ишғ 22:15, Ишғ 37:2

+ 36:6 Зөл 29:6, Ишғ 30:2

+ 36:7 4 Бат 18:4, 2 Йыл 31:1

+ 36:11 Ғөз 4:7, Днл 2:4

+ 36:16 3 Бат 4:25

+ 36:17 Ҡнн 8:7-10

+ 36:19 4 Бат 17:24, Ишғ 10:9

+ 36:20 Днл 3:15, 4 Бат 19:12, Ишғ 10:11

• 37:1 4 Бат 19, 2 Йыл 32:20-22

+ 37:2 Ишғ 22:15, Ишғ 36:3

+ 37:3 Һош 13:13

+ 37:4 2 Бат 16:12

+ 37:6 Ишғ 10:24

+ 37:8 Йуш 10:29-30

+ 37:12 Баш 11:31

+ 37:13 4 Бат 18:33-34

+ 37:16 Сығ 25:22, Ҡнн 6:4, 3 Бат 18:39, Нөх 9:6, Зәб 85:10, Ишғ 44:6

+ 37:17 Зәб 30:3, Зәб 70:2, 2 Йыл 6:40, Днл 9:18

+ 37:19 Йер 16:20, 2 Йыл 32:19

+ 37:20 Зәб 82:19

+ 37:24 Зәб 19:8

+ 37:26 Ишғ 45:7

+ 37:27 Зәб 128:6

+ 37:28 Зәб 138:2

+ 37:29 Зөл 29:4, Зөл 38:4, Ғам 4:2, Хав 1:15

+ 37:30 Ишғ 7:11

+ 37:31 Ишғ 27:6

+ 37:32 Ишғ 9:7

+ 37:33 2 Бат 20:15

+ 37:36 2 Бат 24:16, 1 Йыл 21:15, Нхм 3:3

+ 37:37 Баш 10:11, Юнс 1:2

+ 37:38 Баш 8:4, Йер 51:27, Ғөз 4:2

• 38:1 4 Бат 20:1-11, 2 Йыл 32:24-26

+ 38:3 4 Бат 18:3

+ 38:5 Зәб 38:13

+ 38:6 Ишғ 37:35

+ 38:8 Йуш 10:13

+ 38:11 Зәб 26:13, Ишғ 53:8, Зөл 26:20

+ 38:12 Әйп 7:6

+ 38:13 Һҡт 3:4

+ 38:14 Зөл 7:16, Нхм 2:7, Зәб 68:4

+ 38:17 Зәб 15:10, Әйп 33:28, Мих 7:19

+ 38:18 Зәб 6:6, Вәғ 9:10

+ 38:19 Ҡнн 4:9, Ҡнн 6:7, Зәб 77:4

• 39:1 4 Бат 20:12-19, 2 Йыл 32:31

+ 39:2 2 Йыл 32:27

+ 39:6 4 Бат 24:13, 2 Йыл 36:10, Йер 20:5, Йер 27:19-21, Мих 4:10

+ 39:7 4 Бат 24:12, 4 Бат 25:7, 2 Йыл 33:11

+ 40:1 Ишғ 49:13, Зәк 1:17

+ 40:2 Һош 2:14, Әйп 42:10, Йер 16:18

+ 40:3 Ишғ 35:8, Зәб 67:5, Маҫ 3:3, Мрк 1:3, Лк 3:4-6, Ях 1:23

+ 40:5 Ишғ 35:2

+ 40:8 Зәб 118:89, 1 Птр 1:24-25, Яҡ 1:11

+ 40:10 Ишғ 62:11, Асл 22:12

+ 40:11 Зәб 22:1, Йер 31:10, Зөл 34:15, Мих 5:4, Ях 10:11

+ 40:12 Хик 30:4

+ 40:13 Рим 11:34, 1 Кор 2:16

+ 40:14 Әйп 21:22

+ 40:16 Зәб 49:10

+ 40:17 Зәб 61:10, Днл 4:32

+ 40:18 Ишғ 46:5, Ғмл 17:29

+ 40:20 Ишғ 44:9, Ишғ 46:7, Йер 10:3-5

+ 40:22 Иҫп 13:34, Әйп 9:8, Әйп 26:7, Зәб 103:2, Йер 10:12, Йер 51:15

+ 40:23 Әйп 12:21, Зәб 106:40

+ 40:26 Зәб 146:4

+ 40:27 Ишғ 49:14

+ 40:28 Зәб 146:5

+ 40:29 2 Кор 12:10

+ 40:31 Зәб 102:5

+ 41:1 Ишғ 43:9

+ 41:2 2 Йыл 36:23

+ 41:4 Ишғ 44:6, Ишғ 48:12, Асл 1:17

+ 41:7 Ишғ 40:19

+ 41:8 Ишғ 42:19, Ишғ 43:10, Ишғ 44:1, Йер 30:10, 2 Йыл 20:7, Яҡ 2:23

+ 41:14 Әйп 25:6, Зәб 21:7

+ 41:18 Ишғ 35:6

+ 41:19 Ишғ 55:13

+ 41:24 Йер 10:5, 1 Кор 8:4

+ 41:25 Ишғ 41:2, Йер 1:15, Йер 50:3

+ 41:26 Ишғ 46:10, Ишғ 48:14

+ 41:27 Ишғ 40:9, Ишғ 52:7

+ 42:1 Ишғ 41:8, Ишғ 43:10, Ишғ 52:13, Ишғ 53:11, Маҫ 3:17, Маҫ 17:5, Мрк 1:11, Лк 3:22, Ишғ 11:2, Ишғ 61:1, Маҫ 12:17-21

+ 42:5 Зәк 12:1

+ 42:6 Ишғ 45:13, Ишғ 42:6, Ишғ 49:6, Лк 2:3, Лк 2:30-32, Ғмл 13:47

+ 42:7 Ишғ 9:2, Ишғ 35:5, Ишғ 49:9, Ишғ 61:1

+ 42:8 Ишғ 48:11

+ 42:10 Зәб 32:3

+ 42:11 Ишғ 21:16

+ 42:13 Зәб 77:65

+ 42:14 Ишғ 13:8

+ 42:15 Ишғ 50:2

+ 42:16 Ишғ 40:4

+ 42:17 Зәб 96:7, Ишғ 45:16, Ишғ 44:11, Йер 10:14

+ 42:18 Ишғ 35:5

+ 42:19 Ишғ 41:8

+ 42:20 Йер 6:10, Зөл 12:2

+ 42:22 Йер 50:33

+ 42:25 Һош 7:9

+ 43:1 Ишғ 45:3

+ 43:2 Зәб 65:12, Днл 3:25

+ 43:3 Зәб 71:10, Ишғ 45:14

+ 43:5 Һош 11:11, Мих 7:12, Зәк 8:7

+ 43:8 Ишғ 42:18-19

+ 43:9 Ишғ 41:1

+ 43:10 Ишғ 41:8, Йер 30:10

+ 43:11 Ишғ 45:21, Һош 13:4

+ 43:13 Ҡнн 32:39, Әйп 10:7

+ 43:16 Сығ 14:21, Ишғ 51:10

+ 43:19 Ишғ 48:6, 2 Кор 5:17, Асл 21:5, Ишғ 35:6-8

+ 43:20 Сығ 17:1-7

+ 43:22 Мих 6:3

+ 43:24 Млх 2:17

+ 43:25 Зәб 50:3, Йер 31:34

+ 43:26 Ишғ 1:18

* 43:27 Аралашсыларың – йәғни ҡаһиндар һәм пәйғәмбәрҙәр.

+ 43:27 Баш 3:6, Йер 5:31

+ 44:1 Ишғ 41:8, Йер 30:10

* 44:2 Йешурун – йәһүд телендәге «намыҫлы» тигән мәғәнәне аңлатҡан һүҙ – Яҡуп нәҫеленең бер ҡушаматы.

+ 44:3 Зөл 39:29, Йои 2:28, Ях 7:38

+ 44:6 Ишғ 41:4, Ишғ 48:12, Асл 1:8, Асл 1:17, Ҡнн 6:4, 3 Бат 18:39, Нөх 9:6, Зәб 85:10

+ 44:8 Ҡнн 32:18, Ишғ 26:4

+ 44:9 Ишғ 41:24, Ишғ 41:29

+ 44:10 Йер 10:3-5, Хав 2:18

+ 44:11 Ишғ 42:17, Ишғ 45:16

+ 44:18 Ишғ 45:20

+ 44:20 Һош 12:1

+ 44:21 Ишғ 41:8

+ 44:22 Ишғ 1:18

+ 44:23 Зәб 95:11, Ишғ 49:13, Ишғ 48:20

+ 44:24 Әйп 37:18, Зәб 135:5, Ишғ 42:5

+ 44:25 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19

+ 44:26 2 Йыл 36:22-23

+ 44:27 Ишғ 11:15, Ишғ 51:10, Йер 50:38, Йер 51:36

+ 44:28 2 Йыл 36:22, Ғөз 1:1, Ишғ 45:1, Днл 6:28, Ғмл 13:22

+ 45:1 Нхм 2:6

+ 45:2 Зәб 106:16

+ 45:3 Ишғ 43:1

+ 45:4 Ишғ 41:8

+ 45:5 Ҡнн 4:35

+ 45:6 Сығ 15:11

+ 45:7 Һҡт 3:38, 4 Бат 19:25, Ишғ 37:26

+ 45:9 Ишғ 29:16, Йер 18:6, Рим 9:20-24, Әйп 9:32, Вәғ 6:10

+ 45:12 Ишғ 44:24, Йер 27:5

+ 45:13 Ишғ 42:6, Ишғ 44:28

+ 45:14 Зәб 71:10, Ишғ 43:3, Зәк 8:23, 1 Кор 14:25

+ 45:16 Ишғ 42:17, Ишғ 44:11

+ 45:17 Ишғ 54:4

+ 45:19 Йер 29:13-14

+ 45:20 Ишғ 44:17-18

+ 45:21 Ишғ 43:11, Һош 13:4

+ 45:23 Рим 14:11, Флп 2:10-11

+ 46:1 Йер 50:2, Йер 51:44, 1 Бат 5:3

+ 46:2 Йер 48:7

+ 46:3 Ҡнн 1:31

+ 46:4 Зәб 67:20

+ 46:5 Ишғ 40:18, Ғмл 17:29

+ 46:6 Хак 17:4, Ишғ 44:15

+ 46:7 Зәб 113:15

+ 46:10 Ишғ 41:26

+ 46:11 Ишғ 41:2, Йер 12:9

+ 46:13 Ишғ 51:5, Ишғ 56:1

+ 47:1 Ғам 5:2, Ишғ 13:1, Ишғ 21:1, Йер 50:1

+ 47:2 Хак 16:21

+ 47:3 Йер 13:26, Нхм 3:5

+ 47:6 Зәк 1:15

+ 47:7 Асл 18:7

+ 47:8 Сеф 2:15

+ 47:11 Зәб 34:8

+ 47:14 Ишғ 5:24, Нхм 1:10, Млх 4:1

+ 48:1 Нөх 11:1, Йер 7:4, Мих 1:5

+ 48:3 Ишғ 41:26

+ 48:4 Сығ 32:9

+ 48:5 Йер 44:17

+ 48:6 Ишғ 43:19, Йер 33:3

+ 48:10 Әйп 23:10, Зәб 65:10, Ишғ 1:25, Зәк 13:9, Млх 3:3

+ 48:11 Зөл 20:9, Ишғ 42:8

+ 48:12 Ишғ 41:4, Ишғ 44:6, Асл 1:8, Асл 1:17

+ 48:13 Әйп 9:8, Зәб 103:2, Ишғ 42:5, Йер 10:12, Йер 51:15, Зәк 12:1

+ 48:14 Ишғ 41:26, Ишғ 41:2, Ишғ 46:10

+ 48:15 Ишғ 45:1-3

+ 48:16 Ишғ 61:1

+ 48:18 Зәб 80:14, Лк 19:42

+ 48:19 Баш 22:17

+ 48:20 Ишғ 52:11, Йер 50:8, Зәк 2:6-7, Асл 18:4, Ишғ 44:23

+ 48:21 Сығ 17:6, Иҫп 20:11

+ 49:1 Йер 1:4-5, Глт 1:15-16, Маҫ 1:21, Лк 1:31

+ 49:2 Ишғ 11:4

+ 49:3 Ях 17:10

+ 49:6 Ишғ 42:6, Йер 1:5, Ғмл 13:47, Ғмл 26:23

+ 49:7 Зәб 21:7, Ишғ 53:3

+ 49:8 2 Кор 6:2, Ишғ 42:6

+ 49:9 Ишғ 42:7, Ишғ 61:1

+ 49:10 Асл 7:16-17, Ишғ 35:6

* 49:12 Синим – боронғо Мысырҙың иң көньяғында урынлашҡан ҡала, хәҙерге Асуан.

+ 49:12 Ишғ 43:5

+ 49:13 Зәб 95:11, Ишғ 44:23, Ишғ 40:1

+ 49:14 Ишғ 40:27

+ 49:15 Зәб 26:10

+ 49:18 Ишғ 60:4, Йер 22:24, Зөл 5:11, Зөл 16:48, Сеф 2:9, Рим 14:11

+ 49:19 Йер 31:27, Зәк 2:4

+ 49:20 Зәк 10:10

+ 49:22 Ишғ 11:10, Ишғ 14:2

+ 49:23 Зәб 71:9, Мих 7:17, Зәб 24:3

+ 49:24 Мрк 3:27

+ 49:25 Зәб 34:1

+ 49:26 Асл 16:6

+ 50:1 Ҡнн 24:1, Йер 3:8

+ 50:2 Йер 35:17, Иҫп 11:23, Ишғ 59:1, Сығ 14:21-22, Зәб 103:7, Зәб 105:2, Зәб 106:33, Ишғ 42:15

+ 50:3 Йер 4:28, Асл 6:12, Асл 6:12

+ 50:4 Зәб 39:7

+ 50:6 Ишғ 53:6, Маҫ 26:67, Мрк 14:65, Мрк 15:19

+ 50:7 Йер 1:18, Зөл 3:9

+ 50:8 Рим 8:33, Әйп 13:19

+ 50:9 Әйп 13:28, Ишғ 51:8

+ 51:2 Баш 12:2, Зөл 33:24

+ 51:3 Ишғ 40:1, Ишғ 52:9, Баш 2:8, Зөл 28:13, Зөл 36:35

+ 51:4 Ишғ 42:6, Ишғ 49:6

+ 51:5 Ишғ 46:13, Ишғ 60:9

+ 51:6 Зәб 101:26-27, Мрк 13:31

+ 51:7 Ҡнн 6:6, Зәб 36:28, Йер 31:33, Маҫ 10:28

+ 51:8 Ишғ 50:9

* 51:9 Раһав – мифологияла хаос һәм яуыз көстәрҙе белдергән диңгеҙ аждаһаһы.

+ 51:9 Әйп 9:13, Әйп 26:12, Зәб 88:11, Ишғ 30:7

+ 51:10 Сығ 14:21, Зәб 105:9, Ишғ 43:16-17

+ 51:11 Ишғ 35:10

+ 51:12 Ишғ 40:1, Ишғ 66:13, Зәб 55:5, Зәб 117:6, Маҫ 10:28

+ 51:13 Ишғ 40:12, Ишғ 48:14

+ 51:15 Йер 31:35

+ 51:17 Ишғ 52:1, Зәб 74:8, Йер 25:15, Ғов 1:16, Зәк 12:2, Асл 14:10

+ 51:19 Йер 15:5, Нхм 3:7

+ 51:22 Йер 25:17, Нхм 3:11

+ 52:1 Ишғ 51:17, Нөх 11:1, Ишғ 48:2, Маҫ 4:5, Маҫ 27:53, Ишғ 35:8, Йои 3:17, Нхм 1:15, Асл 21:27

+ 52:5 Рим 2:24

+ 52:7 Ишғ 41:27, Нхм 1:15, Рим 10:15

+ 52:9 Ишғ 40:1, Ишғ 51:3

+ 52:10 Зәб 97:3, Лк 3:6

+ 52:11 Ишғ 48:20, Зәк 2:7, Ғөз 1:7-11

+ 52:12 Ишғ 58:8, Мих 2:13

+ 52:13 Ишғ 42:1

+ 52:15 Ишғ 49:23, Рим 15:21, 1 Кор 2:9

+ 53:1 Ях 12:38, Рим 10:16

+ 53:2 Ишғ 11:1

+ 53:3 Ишғ 49:7

+ 53:4 Маҫ 8:17

+ 53:5 1 Птр 2:24-25

+ 53:6 Зәб 118:176, Йер 50:6

+ 53:7 Йер 11:19, Ишғ 37:14, Ғмл 8:32-33

+ 53:8 Зәб 26:13, Ишғ 38:11, Зөл 26:20, Зөл 32:23

+ 53:9 1 Птр 2:22, Мрк 15:46

+ 53:11 Ишғ 42:1, Ишғ 52:13, Рим 5:16

+ 54:1 1 Бат 2:5, Глт 4:27

+ 54:4 Ишғ 45:17, Сеф 3:11

+ 54:5 Йер 3:14, Һош 2:7

+ 54:6 Ишғ 62:4

+ 54:7 Йер 51:5

+ 54:8 Зәб 88:29-30, Ишғ 55:3

+ 54:9 Баш 8:21, Баш 9:11

+ 54:10 Иҫп 25:12-13, Зөл 34:25, Зөл 37:26, Һош 2:18

+ 54:13 Йер 31:33-34, Ях 6:45, 1 Кор 2:13, 1 Тес 4:9

+ 54:17 Зәб 4:2

+ 55:1 Ишғ 44:3, Ях 7:37

+ 55:2 Ях 6:27

+ 55:3 Ишғ 61:8, Йер 32:40, Зөл 16:60, Зәб 88:29-30, Ишғ 54:6, Ғмл 13:34

+ 55:5 2 Бат 22:44

+ 55:6 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 15:2, Йер 29:13, Ғам 5:4, Ғам 5:6, Сеф 2:3

+ 55:9 Зәб 102:11

+ 55:11 Ҡнн 32:2, Зөл 12:25

+ 55:12 Зәб 97:8, Ишғ 35:2

+ 55:13 Ишғ 41:19

+ 56:1 Ишғ 46:13, Ишғ 51:5

+ 56:2 Сығ 20:8

+ 56:3 Сығ 12:38, Ҡнн 23:8, Эст 9:27, Ишғ 14:1, Зәк 2:11

+ 56:7 Ишғ 2:2-3, Ишғ 60:3, Ишғ 66:20, Млх 1:11, Маҫ 21:13, Мрк 11:17, Лк 19:46

+ 56:8 Ишғ 11:12, Ях 10:16

+ 56:9 Йер 12:9, Зөл 39:17, Асл 19:17-18

+ 56:10 Йер 6:17

+ 56:11 Зөл 34:2

+ 56:12 Хик 23:35, Ишғ 22:13

+ 57:2 Днл 12:13

+ 57:3 Мрк 8:38

+ 57:5 Зөл 16:20-21

+ 57:8 Зөл 16:25, Зөл 23:17

+ 57:11 Зәб 49:21

+ 57:13 Йер 11:12

+ 57:15 4 Бат 22:19, 2 Йыл 34:27

+ 57:16 Зәб 102:9

+ 57:17 Йер 6:13

+ 57:18 Йер 3:22, Ишғ 40:1

+ 57:19 Рим 2:10, Эфс 2:17

+ 57:21 Ишғ 48:22

+ 58:1 Мих 1:5, Мих 3:8

+ 58:3 Лев 16:29, Иҫп 29:7, Млх 3:14

+ 58:5 Лев 16:29, Зәк 7:5, Маҫ 6:16

+ 58:6 Лк 4:18, Зәб 81:4, Хик 24:11

+ 58:7 Маҫ 25:35, Лк 3:11, Яҡ 2:15-16

+ 58:8 Зәб 36:6, Зәб 84:14, Ишғ 52:12

+ 58:11 Йер 31:12, Ях 7:38

+ 58:12 Әйп 3:14, Ишғ 61:4

+ 58:13 Нөх 13:15-21

+ 58:14 Әйп 22:26, Зәб 36:4, Ҡнн 32:13

+ 59:1 Иҫп 11:23, Ишғ 50:2

+ 59:2 Һош 5:4, Зәб 65:18, Хик 15:8, Хик 28:9

+ 59:3 Ишғ 1:15, Хик 6:17

+ 59:4 Әйп 15:35, Зәб 7:15, Яҡ 1:15

+ 59:6 Әйп 8:14

+ 59:7 Хик 1:16, Хик 6:18, Ишғ 59:7, Рим 3:15-17

+ 59:10 Ҡнн 28:29, Әйп 5:14, Сеф 1:17

+ 59:11 Зөл 7:16, Нхм 2:7

+ 59:16 Йер 5:1, Зөл 22:30, Зәб 97:1, Ишғ 63:5

+ 59:17 Эфс 6:14, Эфс 6:17, 1 Тес 5:8

+ 59:18 Ҡнн 7:10, Йер 51:56

+ 59:20 Рим 11:26-27

+ 59:21 Йер 31:31

+ 60:1 Зәб 101:17, Млх 4:2, 1 Ях 1:7

+ 60:2 Әйп 37:19

+ 60:3 Ишғ 2:2-3, Ишғ 56:7, Ишғ 66:20, Млх 1:11, Әйп 11:17, Әйп 22:28, Хик 4:18, Днл 12:3, Асл 21:24

+ 60:4 Ишғ 49:18, Ишғ 66:20

+ 60:5 Ишғ 61:6

+ 60:6 3 Бат 10:1, 2 Йыл 9:1, Маҫ 2:11

+ 60:7 Зәб 119:5, Йыр 1:4, Ишғ 21:16, Баш 25:13

+ 60:8 Һош 11:11

+ 60:9 Ишғ 51:5, 3 Бат 10:22, Ишғ 23:1, Юнс 1:3

+ 60:10 Зәк 6:15

+ 60:11 Асл 21:25

+ 60:12 Зәк 14:17-19

+ 60:14 Ишғ 49:23, Зөл 48:35

+ 60:16 Ишғ 66:12, Баш 49:24

+ 60:18 Ишғ 11:9

+ 60:19 Ишғ 30:26, Асл 21:23, Асл 22:5

+ 60:20 Зәб 26:1, Ишғ 35:10, Ишғ 65:19, Асл 21:4

+ 60:21 Зәб 36:9, Зөл 37:25, Маҫ 15:13

+ 61:1 Ишғ 11:2, Лк 4:18-19, Лк 7:22, Ишғ 29:19, Лев 25:8-15, Ишғ 42:7, Ишғ 49:9

+ 61:2 Лев 25:10, Ишғ 34:8, Ишғ 63:4, Маҫ 5:4

+ 61:3 Маҫ 15:13

+ 61:4 Әйп 3:14, Ишғ 58:12, Ғам 9:14

+ 61:6 Сығ 19:6, 1 Птр 2:9, Ишғ 60:5

+ 61:7 Әйп 42:10, Ишғ 40:2, Зәк 9:12

+ 61:8 Зәб 10:7, Ишғ 55:3, Йер 32:40, Зөл 16:60

+ 61:9 Ишғ 65:23

+ 61:10 Зәк 3:4, Йер 2:32, Асл 21:2

+ 62:2 Асл 2:17, Асл 3:12

+ 62:3 Зәк 9:16

+ 62:4 Ишғ 54:6, Һош 1:10, Һош 2:23

+ 62:5 Йер 32:41, Сеф 3:17

+ 62:8 Ҡнн 28:33, Йер 5:17

+ 62:10 Ишғ 11:10, Ишғ 49:22

+ 62:11 Ишғ 40:10, Асл 22:12

+ 63:1 Баш 36:33, 1 Йыл 1:44, Ишғ 34:6

+ 63:3 Йои 3:13, Асл 19:15

+ 63:4 Ишғ 34:8, Ишғ 61:2

+ 63:5 Ишғ 59:16

+ 63:6 Ишғ 51:22

+ 63:9 Хак 10:16, Сығ 14:9, Сығ 23:20

+ 63:10 Зәб 77:40, Ғмл 7:51, Эфс 4:30

+ 63:11 Сығ 12:50-51, Зәб 76:21, Һош 12:13

+ 63:12 Сығ 14:21

+ 63:15 Баш 11:5, Ҡнн 26:15, Зәб 13:2, Зәб 32:14

+ 63:16 Ҡнн 32:6, Ишғ 64:8, Ях 8:41

+ 63:19 Йер 14:8

+ 64:1 2 Бат 22:10, Зәб 17:10, Зәб 143:5

+ 64:4 1 Кор 2:9

+ 64:5 Ғмл 10:35

+ 64:6 Зәб 1:4, Зәб 89:6

+ 64:7 Ишғ 43:22, Һош 7:7

+ 64:8 Ҡнн 32:6, Ишғ 63:16, Ях 8:41, Әйп 10:9, Әйп 33:6, Ишғ 45:9, Йер 18:6, Рим 9:20-24

+ 64:11 4 Бат 25:9, Хаг 1:9, Хаг 2:3

+ 65:2 Рим 10:20

+ 65:3 Ишғ 1:29, Ишғ 66:17

+ 65:4 Лев 11:7

+ 65:6 Зәб 149:9, Сығ 20:5

+ 65:8 Баш 18:26, Мрк 13:20

+ 65:10 Ишғ 33:9, Ишғ 35:2, Йуш 7:24, Сеф 2:6

+ 65:12 Хик 1:24, Ишғ 66:4, Йер 7:13

+ 65:13 Ишғ 55:1, Лк 6:25

+ 65:14 Лк 6:25

+ 65:15 Йер 29:22, Ишғ 62:2, Асл 2:17, Асл 3:12

+ 65:16 Йер 4:2

+ 65:17 Ишғ 66:22, 2 Птр 3:13, Асл 21:1, 1 Кор 2:9

+ 65:19 Ишғ 35:10, Ишғ 60:20, Асл 21:4

+ 65:21 Йер 31:5, Зөл 28:26

+ 65:22 Зәб 21:13

+ 65:23 Ҡнн 28:41, Зәб 113:22, Ишғ 61:9

+ 65:24 Днл 9:21

+ 65:25 Ишғ 11:6, Баш 3:14, Ишғ 11:9

+ 66:1 Зөл 43:7, Маҫ 5:35, 3 Бат 8:27, 2 Йыл 2:6, Ғмл 7:49-50

+ 66:2 Ғөз 9:4

+ 66:3 Ишғ 1:11

+ 66:4 Әйп 3:25, Хик 10:24, Хик 1:24, Ишғ 65:12, Йер 7:13

+ 66:7 Ишғ 13:8, Асл 12:5

+ 66:12 Ишғ 60:16

+ 66:13 Ишғ 40:1, Ишғ 51:12

+ 66:15 2 Птр 3:7, 2 Тес 1:8, Зәб 67:18, Хав 3:8

+ 66:16 Ҡнн 32:41, Йер 25:33

+ 66:17 Ишғ 1:29, Ишғ 65:3, Лев 11:7, Лев 11:29

+ 66:18 Ишғ 2:2, Зәк 14:16

+ 66:20 Ишғ 14:2, Ишғ 49:22, Ишғ 60:4, Ишғ 2:2-3, Ишғ 56:7, Ишғ 60:3, Млх 1:11

+ 66:21 Сығ 19:6, Ишғ 61:6

+ 66:22 Ишғ 65:17

+ 66:24 Ишғ 1:31, Маҫ 18:9, Мрк 9:47

+ 1:1 Йуш 21:18, 3 Бат 2:26

+ 1:2 4 Бат 22:1, Йер 3:6, Йер 25:3, Сеф 1:1

+ 1:3 4 Бат 23:36, 4 Бат 24:18, Йер 39:2, 4 Бат 25:8-11

+ 1:4 Ишғ 49:1, Глт 1:15, Ишғ 49:6, Ғмл 9:15

+ 1:6 Сығ 4:10

+ 1:8 Зөл 2:6, Зөл 3:11, Маҫ 10:28, Йер 15:20

+ 1:9 Ишғ 6:7, Днл 10:16, Йер 5:14

+ 1:10 Йер 18:7, Йер 31:28

* 1:11 Баҙам – руссаһы: миндаль.

+ 1:11 Ғам 7:8, Ғам 8:2

* 1:12 Бында һүҙ уйнатыу: йәһүд телендә «баҙам» һәм «уяу» – ауаздаш һүҙҙәр.

+ 1:13 Зәк 6:6

+ 1:14 Йер 4:6, Йер 6:1, Йер 10:22, Йер 13:20, Йер 47:2, Зөл 26:7

+ 1:15 Йер 25:9

+ 1:17 3 Бат 18:46

+ 1:18 Ишғ 50:7, Йер 6:27, Йер 15:20, Зөл 3:8-9

+ 2:2 Йер 3:4, Зөл 16:8, Ҡнн 2:7

+ 2:3 Сығ 19:6, Сығ 28:36, Ҡнн 7:6, Яҡ 1:18, Асл 14:4

+ 2:5 Мих 6:3, 4 Бат 17:15, Рим 1:21

+ 2:6 Ҡнн 8:15

+ 2:7 Ҡнн 8:7, Ҡнн 11:11, Лев 18:25, Иҫп 35:33, Зөл 36:17

+ 2:8 Йер 23:13

+ 2:9 Сығ 20:5-6

+ 2:10 Ишғ 21:16-17

+ 2:11 Ишғ 37:19, Йер 16:20, Зәб 105:20, Рим 1:23

+ 2:13 Зәб 35:10, Йер 17:13, Ях 4:10

+ 2:15 Ишғ 5:29, Йер 4:7, Нхм 2:11, Йер 9:11, Йер 46:19

* 2:18 Шихор – Нил йылғаһының бер ҡушылдығы.

+ 2:18 Ишғ 30:2, Ишғ 31:1, Йер 2:18, Зөл 16:28, Зөл 23:12

+ 2:20 Йер 30:8, Зөл 34:27, Зөл 6:13, Зөл 16:15-16, Һош 4:13

+ 2:21 Ишғ 5:1, Зәб 79:9, Маҫ 21:33

+ 2:22 Әйп 9:30, Зөл 24:12

+ 2:24 Һош 8:9

+ 2:25 Ҡнн 32:16, Йер 3:13, Йер 18:12

+ 2:26 Йер 32:32

+ 2:27 Хак 10:10

+ 2:28 Ҡнн 32:37, Йер 11:12-13

+ 2:30 Ишғ 9:13, Йер 5:3, 3 Бат 18:4, 2 Йыл 24:21, Маҫ 23:37, Ғмл 7:52

+ 2:32 Ишғ 61:10, Ҡнн 32:18, Ишғ 17:10, Йер 3:21, Һош 8:14

+ 2:33 Йер 22:20, Йер 30:14

+ 2:34 4 Бат 21:16, 4 Бат 24:4, Йер 19:4

+ 2:36 Ишғ 30:3-5

* 3:1 …уйнаштарың менән зина ҡылдың – бында ят илаһтарға табыныу тураһында һүҙ бара.

+ 3:1 Ҡнн 24:1-4

+ 3:2 Ишғ 13:20, Зөл 16:25

+ 3:3 Ҡнн 28:24, Ғам 4:7

+ 3:5 Зәб 102:9, Һҡт 3:31

+ 3:6 4 Бат 22:1, Йер 1:2, Зөл 6:13, Зөл 16:15-16, Һош 4:13

+ 3:8 Ҡнн 24:1, Ишғ 50:1, 4 Бат 17:19, Зөл 23:11

+ 3:9 Сығ 34:15

+ 3:10 Зөл 23:4

+ 3:11 Зөл 16:51

+ 3:12 Зәб 102:9

+ 3:13 Зөл 6:13, Зөл 16:15-16, Һош 4:13

+ 3:15 Йер 23:4

+ 3:16 Сығ 25:10

+ 3:18 Ишғ 11:13, Йер 50:4, Зөл 37:19, Һош 1:11

+ 3:20 Һош 3:1

+ 3:21 Ҡнн 32:18, Ишғ 17:10, Йер 2:32

+ 3:22 Ишғ 57:18, Йер 30:17

+ 3:25 Ғөз 9:6-7, Зәб 105:6

+ 4:1 2 Йыл 30:6, Йои 2:12

+ 4:2 Ҡнн 6:13, Йер 5:2, Йер 9:24

+ 4:3 Һош 10:12, Маҫ 13:7, Мрк 4:7, Ғвр 6:8

+ 4:4 Ҡнн 10:16, Ҡнн 30:6, Рим 2:29, Йер 21:11

+ 4:5 Һош 5:8, Һош 8:1

+ 4:6 Йер 1:14, Зөл 26:7

+ 4:7 Ишғ 5:29, Йер 2:15, Нхм 2:11

+ 4:8 Ишғ 22:12, Йои 1:13

+ 4:10 Йер 14:13, Зөл 14:9

+ 4:12 Йер 51:1, Һош 4:19, Һош 13:15

+ 4:13 Зөл 38:9, Ишғ 5:28, Һҡт 4:19, Хав 1:8

+ 4:14 Зәб 50:4, Ишғ 1:16, Яҡ 4:8

+ 4:17 4 Бат 25:1-4

+ 4:18 Йер 2:17

+ 4:19 Ишғ 16:11

+ 4:20 Зөл 7:26, Йер 10:20

+ 4:22 Ҡнн 32:28

+ 4:23 Баш 1:2, Ишғ 5:30

+ 4:24 Зөл 38:20, Нхм 1:5

+ 4:25 Йер 9:10

+ 4:26 Зәб 106:34

+ 4:27 Йер 5:10

+ 4:28 Ишғ 24:4, Һош 4:3, Йои 1:10, Ишғ 50:3

+ 4:30 Һҡт 1:19, Зөл 23:22, Зөл 23:40

* 4:31 Сион-ҡыҙ – Сион тауында урынлашҡан Йәрүсәлим ҡалаһының шиғри атамаһы. Бында һәм башҡа шундай урындарҙа Сион һәм Йәрүсәлим ҡатын-ҡыҙға тиңләштерелә.

+ 4:31 Ишғ 13:8, Йер 6:24, Йер 13:21, Йер 22:23, Мих 4:9-10, Ишғ 1:15, Һҡт 1:17

+ 5:1 Ишғ 59:16, Зөл 22:30, Баш 18:26

+ 5:2 Ҡнн 6:13, Йер 4:2

+ 5:3 Йер 2:30, Ғам 4:6, Хаг 2:17

+ 5:4 Йер 8:7

+ 5:5 Йер 2:20

+ 5:6 Ишғ 5:29, Йер 2:15, Һош 13:7-8, Нхм 2:11

+ 5:7 Ҡнн 32:21, 2 Йыл 13:9, Сығ 23:13, Йуш 23:6

+ 5:8 Сығ 20:14, Сығ 20:17, Зөл 22:11

+ 5:9 Йер 9:9

+ 5:10 Йер 4:27

+ 5:12 Ишғ 28:15, Йер 6:14, Йер 14:13

+ 5:13 2 Йыл 36:16, Зәк 1:4

+ 5:14 Йер 1:9, Асл 11:5

+ 5:15 Хав 1:6, Ҡнн 28:49

+ 5:16 Зәб 5:10

+ 5:17 Лев 26:16, Ҡнн 28:51

+ 5:19 Йер 13:22, Йер 16:10, Йер 22:8

+ 5:21 Ҡнн 32:6, Ҡнн 29:4, Ишғ 6:9, Мрк 8:18

+ 5:22 Йер 10:7, Асл 15:4, Баш 1:9, Әйп 38:8-11, Зәб 32:7, Зәб 103:9

+ 5:23 Сығ 32:9, Зәб 77:8

+ 5:24 Ҡнн 11:14

+ 5:26 Зәб 63:5, Хик 1:11, Хик 12:6

+ 5:28 Ишғ 1:23

+ 5:29 Йер 5:9, Йер 9:9

+ 5:31 Йер 6:13, Йер 14:14, Йер 29:9, Һҡт 2:14, Зөл 13:6

+ 6:1 2 Бат 14:2, Нөх 3:14, Йер 1:14, Зөл 26:7

+ 6:4 Йои 3:9

+ 6:6 Ҡнн 20:19-20, Сеф 3:1

+ 6:7 Зәб 54:10, Зөл 7:23

* 6:10 …ҡолаҡтары ҡапланған… – йәһүд телендә һүҙмә-һүҙ тәржемәһе: «ҡолаҡтары сөннәтләнмәгән».

+ 6:10 Ишғ 28:10, Ишғ 42:20, Зөл 12:2, Ях 8:43

+ 6:11 Йер 20:9

+ 6:12 Ҡнн 28:30

+ 6:13 Ишғ 57:17, Йер 5:31, Йер 23:11, Мих 3:11

+ 6:14 Йер 23:17, Зөл 13:10, Мих 3:5

+ 6:15 Сеф 2:1, Йер 8:10-12

+ 6:16 Йер 18:15, Маҫ 11:29

+ 6:17 Йер 44:16

+ 6:19 Хик 1:31

+ 6:20 3 Бат 10:1, 2 Йыл 9:1, Ишғ 1:13, Ғам 5:21, Млх 1:10

+ 6:21 Зөл 3:20, Зөл 18:24

+ 6:22 Йер 1:13, Йер 50:41-43

+ 6:24 Ишғ 13:8, Йер 4:31, Мих 4:9-10

+ 6:25 Зәб 30:14, Йер 20:3, Йер 20:10, Йер 46:5

+ 6:26 Ғам 8:10, Зәк 12:10, Йер 48:8

+ 6:27 Йер 9:7, Йер 1:18

+ 6:30 Ишғ 1:22, Ишғ 1:25, Зөл 22:19-20

+ 7:2 Йер 19:14, Йер 26:2

+ 7:3 Йер 18:11, Йер 26:13

+ 7:4 Ишғ 48:1, Мих 3:11

+ 7:5 Йер 22:3

+ 7:7 Йер 25:5

+ 7:9 Йер 5:2, Һош 4:2

+ 7:11 Маҫ 21:13, Мрк 11:17, Лк 19:46

+ 7:13 Хик 1:24, Ишғ 65:12, Ишғ 66:4

+ 7:15 4 Бат 17:6, 4 Бат 17:23

+ 7:16 Сығ 32:10, Ҡнн 9:14, Йер 11:14, Йер 14:11

* 7:18 Күк алиһәһе – бабилдарҙың алиһәһе Иштар.

+ 7:20 2 Йыл 34:25

+ 7:21 Һош 8:13

+ 7:22 1 Бат 15:22

+ 7:23 Лев 26:12, Йер 11:4, Ҡнн 4:40, Ҡнн 5:33, Ҡнн 18:17

+ 7:24 Зәб 80:11-12

+ 7:25 2 Йыл 36:15

+ 7:26 Йер 16:12

+ 7:30 4 Бат 21:4-5, Йер 32:34-35, Лев 15:31, 2 Йыл 36:14, Зөл 5:11

+ 7:31 Йуш 15:8, 4 Бат 23:10, Йер 19:2, Ҡнн 12:31

+ 7:33 Ҡнн 28:26, Ишғ 17:2

+ 7:34 Асл 18:23, Лев 26:31, Йер 16:9, Йер 25:10

+ 8:2 Ҡнн 4:19, Зөл 8:16, Йер 9:22, Йер 16:4, Йер 25:33

+ 8:3 Әйп 3:21, Асл 9:6

+ 8:7 Йер 5:4

+ 8:8 Ишғ 10:1

+ 8:10 Ҡнн 28:30

+ 8:11 Зөл 13:10, Мих 3:5

+ 8:12 Сеф 2:1, Йер 6:12-15

+ 8:13 Ишғ 1:30

+ 8:14 Йер 9:15, Йер 23:15, Һҡт 3:15

+ 8:15 Әйп 30:26, Йер 14:19

+ 8:16 Әйп 39:20-25

+ 8:17 Иҫп 21:6, Ҡнн 32:24, Зәб 57:5-6, Вәғ 10:11

+ 8:19 Мих 4:9, Ҡнн 32:21

+ 8:21 Йер 14:17

+ 8:22 Йер 46:11

+ 9:1 Йер 13:17, Һҡт 1:2, Һҡт 1:16

+ 9:2 Зәб 54:8

+ 9:3 Зәб 63:4, Хак 2:10, Әйп 18:21, Һош 4:1, 2 Тес 1:8

+ 9:4 Йер 12:6, Мих 7:5

+ 9:7 Йер 6:27

+ 9:8 Зәб 27:3, Зәб 61:5, Хик 26:23, Мих 6:12

+ 9:9 Йер 5:9, Йер 5:29

+ 9:10 Йои 1:19-20, Йер 4:25

+ 9:11 Ишғ 25:2, Йер 2:15, Йер 34:22, Йер 46:19

+ 9:15 Йер 8:14, Йер 23:15, Асл 8:11

+ 9:16 Лев 26:33, Ҡнн 28:64, Йер 49:37

+ 9:17 Ғам 5:16

+ 9:18 Йер 14:17

+ 9:22 Йер 8:2

+ 9:23 Хик 3:5, Хик 21:30

+ 9:24 Яҡ 1:9, 1 Кор 1:31, 2 Кор 10:17

+ 9:26 Йер 49:32, Ҡнн 10:16, Йер 4:4

+ 10:4 Ишғ 40:19-20, Ишғ 41:7

+ 10:5 Зәб 113:12-15, Ишғ 46:7, Ишғ 41:23-24

+ 10:6 Сығ 15:11, Зәб 85:8

+ 10:7 Йер 5:22, Асл 15:4

+ 10:9 3 Бат 10:22

+ 10:11 Зәб 95:5

+ 10:12 Әйп 9:8, Зәб 103:2, Зәб 135:5, Хик 3:19

+ 10:13 Әйп 38:22, Зәб 134:7, Йер 51:16

+ 10:14 Зәб 96:7, Ишғ 42:17, Зәб 134:17, Хав 2:18-19, Рим 1:25

+ 10:16 Иҫп 18:20, Зәб 15:5, Ҡнн 32:9, Йер 51:15-19

+ 10:19 Йер 14:17, Йер 30:12

+ 10:20 Йер 4:20

+ 10:21 Зөл 34:2, Зөл 34:5-6

+ 10:22 Йер 1:14, Зөл 26:7

+ 10:23 Хик 16:1, Хик 20:24, Днл 5:23

+ 10:24 Зәб 6:2, Зәб 37:2

+ 10:25 Йер 10:25, Асл 16:1, Зәб 13:4, Зәб 78:6-7

+ 11:3 Ҡнн 27:26

+ 11:4 Ҡнн 4:20, 3 Бат 8:51, Лев 26:12, Йер 7:22

+ 11:5 Сығ 3:8, Баш 17:2, Баш 26:3

+ 11:8 Лев 26:14-45, Ҡнн 28:15-65

+ 11:9 Зөл 22:25

+ 11:10 Ҡнн 31:16

+ 11:11 1 Бат 8:18, Хик 1:28, Ишғ 1:15, Зөл 8:18, Мих 3:4

+ 11:12 Ишғ 57:13, Йер 2:28

+ 11:13 Йер 2:28

+ 11:14 Йер 7:16, Йер 14:11

+ 11:15 Хик 2:14, Хик 10:23, Хик 15:21, Ишғ 1:11-12

+ 11:16 Зәб 51:10, Рим 11:17

+ 11:17 Ишғ 5:2, Йер 2:21

+ 11:19 Ишғ 53:7

+ 11:20 1 Бат 16:7, Йер 17:10, Йер 20:12, Асл 2:23, Йер 15:15, Йер 20:12

+ 11:21 Ишғ 30:10, Ғам 2:11, Мих 2:6, Йуш 21:18, Йер 1:1

+ 12:1 Ғөз 9:15, Днл 9:7, Ях 17:25, Асл 16:5, Әйп 12:6, Әйп 21:7, Зәб 72:3, Зәб 91:8, Хик 24:19, Хав 1:13, Млх 3:15

+ 12:2 Ишғ 29:13

+ 12:3 Зәб 16:3, Зәб 138:1

+ 12:4 Ишғ 40:24, Йер 9:10, Йер 23:10, Йои 1:10, Рим 8:22, Йер 4:25, Һош 4:3

+ 12:6 Йер 9:4, Хик 26:25

+ 12:9 Ишғ 46:11, Ишғ 56:9, Зөл 39:17, Асл 19:17-18

+ 12:10 Ишғ 5:1-2

+ 12:13 Ҡнн 28:38, Мих 6:15

+ 12:14 Зөл 25

+ 12:15 Йер 48:47, Йер 49:6

+ 12:16 Йер 4:2

+ 13:1 Сығ 28:39, Лев 16:4

+ 13:13 Ишғ 51:17

+ 13:14 Зәк 11:6

+ 13:16 Ишғ 5:30, Ишғ 8:22, Ғам 8:9, Ях 11:10, Ях 12:35

+ 13:17 Йер 9:1, Зәк 10:3, Зәк 13:7

+ 13:18 4 Бат 24:12, Йер 22:26, Әйп 19:9, Йер 13:18, Һҡт 5:16

+ 13:20 Йер 1:14, Йер 6:22

+ 13:21 Ишғ 13:8, Йер 4:31, Мих 4:9-10

+ 13:22 Йер 5:19

+ 13:24 Зәб 1:4, Зәб 82:14

+ 13:25 Әйп 20:29

+ 13:26 Ишғ 47:3, Нхм 3:5, Хав 2:16

+ 13:27 Йер 5:8, Ишғ 1:16

+ 14:2 Ишғ 3:25

+ 14:4 Йер 3:3, Йои 1:11

+ 14:7 Зәб 24:11, Зәб 78:9

+ 14:8 Зәб 70:5, Йер 17:13

+ 14:10 Һош 8:13, Һош 9:9

+ 14:11 Йер 7:16, Йер 11:14

+ 14:12 Хик 1:28, Ишғ 1:15, Мих 3:4, Йер 6:20, Ҡнн 32:24, Йер 16:4, Йер 24:10, Йер 32:24, Зөл 5:17, Зөл 14:21

+ 14:13 Ишғ 28:15, Йер 5:12

+ 14:14 Йер 5:31, Зөл 13:6, Мрк 13:6

+ 14:15 Ҡнн 18:20

+ 14:16 Зәб 78:3

+ 14:17 Йер 13:17, Йер 8:21

+ 14:18 Зөл 7:15

+ 14:19 Һҡт 5:22, Йер 8:15

+ 14:20 Зәб 105:6, Днл 9:5, Днл 9:8

+ 14:21 Лев 26:42

+ 14:22 Лев 26:4, Зөл 34:26, Зәк 10:1

+ 15:1 Сығ 32:11-14, 1 Бат 7:10, Зәб 98:6

+ 15:2 Йер 43:11, Зәк 11:9, Асл 13:10

+ 15:3 Лев 26:16-22, Асл 6:8

+ 15:4 4 Бат 21:3-7, 4 Бат 21:11, Йер 34:17

+ 15:5 Ишғ 51:19, Нхм 3:7

+ 15:9 1 Бат 2:5, Ғам 8:9

+ 15:10 Әйп 3:3, Йер 20:14, Сығ 22:25

+ 15:13 Йер 17:2

+ 15:14 Йер 16:13, Ҡнн 32:22

+ 15:15 Йер 11:20, Зәб 68:8

+ 15:16 Зөл 3:1-3, Асл 10:9-10, Зәб 118:111, Зәб 118:162

+ 15:17 Һҡт 3:28

+ 15:18 Йер 30:12, Әйп 6:15

+ 15:20 Ишғ 50:7, Йер 1:18, Зөл 3:8-9, Йер 1:8

+ 16:4 Йер 8:2, Йер 25:33, Йер 14:12, Зөл 5:17, Зөл 14:21, Ҡнн 28:26

+ 16:5 Зөл 24:16

+ 16:6 Лев 19:28, Ҡнн 14:1

+ 16:9 Ишғ 24:8, Йер 7:34, Зөл 26:13, Һош 2:11, Ғам 8:10, Асл 18:23

+ 16:10 Йер 5:19

+ 16:11 Ҡнн 29:24-26, Йер 22:9

+ 16:12 Йер 7:26

+ 16:13 Ҡнн 4:28, Ҡнн 28:36

+ 16:15 Йер 23:7-8

+ 16:16 Хав 1:14-15

+ 16:17 2 Йыл 16:9, Зәб 89:8, Хик 5:21, Йер 32:19

+ 16:18 Ишғ 40:2, Асл 18:6

+ 16:19 Зәб 27:7, Зәб 31:3, Йер 17:17, Ғам 2:4

+ 16:20 Ишғ 37:19, 1 Кор 8:4

+ 17:1 Әйп 19:24, Сығ 27:2

+ 17:2 Ҡнн 16:21, Йер 15:13

+ 17:4 Ҡнн 32:22

+ 17:5 Зәб 117:8, Зәб 145:3, Ишғ 31:3

+ 17:6 Йер 48:6

+ 17:7 Зәб 70:5

+ 17:8 Зәб 1:3

+ 17:10 1 Йыл 28:9, 1 Йыл 29:17, Зәб 25:2, Хик 17:3, Йер 32:19

+ 17:11 Зәб 38:7

+ 17:13 Зәб 70:5, Йер 14:18, Зәб 35:10, Йер 2:13, Ях 4:10

+ 17:15 Ишғ 5:19

+ 17:17 Йер 16:19

+ 17:18 Зәб 34:4, Зәб 39:15

+ 17:21 Нөх 13:15

+ 17:22 Сығ 20:8

+ 17:25 Йер 22:4

+ 17:26 Лев 7:12, 2 Йыл 33:16

+ 17:27 Зөл 20:48, Һош 8:14, Ғам 2:5

+ 18:1 Зәк 11:13

+ 18:3 Маҫ 27:9-10

+ 18:6 Әйп 10:9, Әйп 33:6, Ишғ 29:16, Ишғ 45:9, Ишғ 64:8, Рим 9:20-24

+ 18:7 Йер 1:10, Йер 31:28, Йер 42:10

+ 18:8 Сығ 32:14, 2 Бат 24:16, Зөл 18:21, Юнс 3:10

+ 18:10 1 Бат 2:30

+ 18:11 Йер 36:3, Юнс 3:8, Йер 7:3, Йер 26:13

+ 18:12 Йер 2:25

+ 18:15 Йер 2:31, Йер 6:16

+ 18:16 Йер 25:9, Лев 26:32

+ 18:17 Һош 13:15

+ 18:18 Йер 11:19

+ 18:20 Зәб 34:12, Хик 17:13, Зәб 118:85

+ 18:21 Зәб 108:9-10

+ 18:22 Зәб 139:6

+ 18:23 Зәб 63:3, Нөх 4:5, Зәб 68:28

+ 19:1 Йер 18:2

* 19:2 Харсиҫ – йәһүд телендә «ватыҡ көршәк киҫәктәре» тигән мәғәнәлә.

+ 19:2 Йуш 15:8, 4 Бат 23:10, Йер 7:31-32

+ 19:3 1 Бат 3:11, 4 Бат 21:12

+ 19:4 4 Бат 21:16, 4 Бат 24:4, Йер 2:34

+ 19:5 Лев 18:21, Ҡнн 12:31

+ 19:7 Ҡнн 28:26, Йер 7:33

+ 19:8 Сеф 2:15

+ 19:9 Лев 26:29, Ҡнн 28:53, Һҡт 2:20, Һҡт 4:10, Зөл 5:10

+ 19:11 Зәб 2:9, Ишғ 30:14, Йер 7:32

+ 19:13 Ҡнн 4:19, Йер 32:29, Сеф 1:5

+ 19:14 Йер 7:2, Йер 26:2

+ 20:2 Йер 29:26

* 20:3 Магор-Миссавив – йәһүд телендә «тирә-яҡта – дәһшәт» тигән мәғәнәлә.

+ 20:3 Йер 6:25

+ 20:5 4 Бат 24:13-14

+ 20:6 Йер 14:14

+ 20:7 Зөл 14:9, Зәб 118:50, Һҡт 3:14

+ 20:9 Әйп 32:20, Зәб 38:3, Йер 6:11

+ 20:10 Йер 6:25, Йер 46:5

+ 20:11 Йер 1:8, Йер 23:40

+ 20:12 1 Бат 16:7, Йер 11:20, Асл 2:23, Йер 15:15

+ 20:13 Зәб 108:30-31

+ 20:14 Әйп 3:3, Йер 15:10

+ 20:16 Баш 19:24-25

+ 20:17 Әйп 3:10-11

+ 20:18 Әйп 3:20

+ 21:1 Йер 38:1, 4 Бат 25:18, Йер 29:25, Йер 37:3, Йер 52:24

+ 21:2 4 Бат 25:1, Зәб 104:2

+ 21:5 Зөл 20:33

+ 21:7 Йер 37:17, Йер 39:5, Йер 52:9, Ҡнн 28:50, Зөл 5:11

+ 21:8 Ҡнн 30:15

+ 21:9 Йер 38:2, Йер 39:18, Йер 45:5

+ 21:10 2 Йыл 36:19

+ 21:11 Ишғ 1:17, Мих 6:8, Зәк 7:9-10, Йер 4:4

+ 21:13 Йер 49:4

+ 21:14 Зөл 20:47

+ 22:3 Ишғ 1:17, Йер 7:5-6, Йер 21:12

+ 22:4 Йер 17:25

+ 22:5 Йер 44:6, Йер 49:13

+ 22:7 Ишғ 37:24, Йер 6:6

+ 22:8 Лев 26:32, 3 Бат 9:8, 2 Йыл 7:21

+ 22:9 Ҡнн 29:24-26, Йер 16:11

+ 22:10 2 Йыл 35:24-25

* 22:11 Шаллум – Йеһоахаз батшаның икенсе исеме (ҡарағыҙ: «ІV Батшалар» 23:31).

+ 22:12 4 Бат 23:34

+ 22:13 Лев 19:13, Ҡнн 24:15, Хав 2:12

+ 22:15 4 Бат 23:25, Ишғ 3:10

+ 22:16 Хик 31:9

+ 22:18 4 Бат 23:36

+ 22:19 Йер 36:30

+ 22:20 Иҫп 27:12, Ҡнн 32:49

* 22:23 Ливан – бында йәки батшаның Йәрүсәлимдәге һарайы, йәки Йәрүсәлим ҡалаһы үҙе күҙ уңында тотола.

+ 22:23 Йер 4:31

* 22:24 Конъяһ/Йеһояхин – Йеһояхин батшаны Йехонъяһ һәм Конъяһ тип тә атайҙар.

+ 22:24 Ишғ 49:18, Зөл 5:11, Сеф 2:9, Рим 14:11, Эст 8:8, Йыр 8:6, Хаг 2:23, 4 Бат 24:8-12, Йер 24:1

+ 22:26 4 Бат 24:12, Йер 13:18

+ 22:28 Йер 48:38

+ 22:29 Ишғ 1:2

+ 22:30 Йер 36:30

+ 23:1 Зөл 34:1-10, Зәк 11:16-17

+ 23:3 Ҡнн 30:3, Йер 32:37, Зөл 34:13

+ 23:4 Йер 3:15

+ 23:5 Һош 3:5, Зөл 34:23

+ 23:6 Йер 32:37, Зөл 28:26, Йер 33:14-16

+ 23:8 Йер 16:14-15

+ 23:11 Йер 6:13, Йер 7:30, Йер 32:34, Сеф 3:4

+ 23:12 Зәб 34:6, Зәб 72:18, Хик 4:19

+ 23:13 Йер 2:8

+ 23:14 Йер 29:23, Зөл 13:22, Баш 18:20, Баш 19:24, Ишғ 1:10, Зөл 16:46

+ 23:15 Йер 8:14, Йер 9:15, Асл 8:11

+ 23:16 Зөл 13:2

+ 23:17 Йер 6:14, Зөл 13:10, Мих 3:5

+ 23:18 Әйп 15:8

+ 23:19 3 Бат 19:11, Зөл 1:4

+ 23:20 Йер 30:23-24

+ 23:21 Йер 5:31, Йер 14:14, Зөл 13:6

+ 23:23 Зәб 138:7-12

+ 23:24 Ишғ 66:1

+ 23:25 Ҡнн 13:1, Зәк 10:2

+ 23:27 Хак 3:27

+ 23:30 Ҡнн 18:20, Йер 14:15, Зөл 13:8

+ 23:32 Мих 3:5

* 23:33 …хәбәр… йөк… – бында һүҙ уйнатыу. Йәһүд телендә «хәбәр» һәм «йөк» һүҙҙәренең яҙылышы бер.

+ 23:40 Йер 20:11

+ 24:1 Ғам 8:1, Мих 7:1, 4 Бат 24:12-15, Зөл 17:12

+ 24:2 Йер 29:16

+ 24:6 Йер 31:28, Йер 42:10

+ 24:7 Ҡнн 30:6, Йер 32:39

+ 24:8 Йер 21:1

+ 24:9 Ҡнн 28:37

+ 24:10 Йер 14:12, Зөл 5:17, Зөл 14:21

+ 25:1 4 Бат 24:1, Йер 36:1, Днл 1:1

+ 25:3 Йер 1:2, Йер 7:13, Йер 26:5

+ 25:4 2 Йыл 24:19

+ 25:5 Йер 7:7

+ 25:6 Сығ 20:3-4

+ 25:9 Йер 1:15, Йер 27:6, Йер 43:10, Йер 18:16

+ 25:10 Вәғ 12:4, Йер 7:34

+ 25:11 Йер 29:10, Днл 9:2, Зәк 1:12, Зәк 7:5

+ 25:13 Йер 46

+ 25:14 Йер 27:7, Йер 50:9, Йер 51:28

+ 25:15 Зәб 74:8, Ишғ 51:17, Ғов 1:16, Асл 14:10

+ 25:16 Йер 47:6

+ 25:17 Ишғ 51:22, Нхм 3:11

+ 25:19 Йер 46:25

+ 25:20 Баш 22:21, Әйп 1:1, Һҡт 4:21, Йер 47:1

+ 25:21 Йер 48

+ 25:22 Ишғ 23:1, Йер 27:3, Йер 47:4

+ 25:23 Баш 22:21, Ишғ 21:13, Йер 49:8

+ 25:25 Йер 49:34-39

* 25:26 Шешах – был урында Бабилды аңлата.

+ 25:27 Зөл 38:21

+ 25:28 Йер 49:12

+ 25:29 1 Птр 4:17, Зөл 38:22

+ 25:30 Йои 3:16, Ғам 1:2

+ 25:32 Йер 23:19, Йер 30:23

+ 25:33 Ишғ 66:16, Йер 8:2, Йер 16:4

+ 25:34 Йер 4:8

+ 26:1 4 Бат 23:36

+ 26:2 Йер 7:2, Йер 19:14, Ҡнн 4:2, Асл 22:18

+ 26:3 Йер 18:8, Йер 36:3, Юнс 3:10

+ 26:4 Лев 26:14, Ҡнн 28:15

+ 26:5 Йер 25:3-4

+ 26:10 Йер 36:10

+ 26:13 Йер 7:3, Йер 18:11, Ҡнн 30:2-3, Юнс 3:10

+ 26:14 Йуш 9:25

+ 26:17 Ғмл 5:34

+ 26:18 Мих 3:12

+ 26:19 2 Йыл 32:26, Сығ 32:14

+ 26:20 Йуш 9:17, 1 Бат 7:1

+ 26:21 4 Бат 23:36

+ 26:22 Йер 36:12, Йер 36:25

+ 26:24 4 Бат 22:12

* 27:1 Сидкияһ – бында йәһүд телендәге ҡайһы бер сығанаҡтарға һәм сүриә телендәге, ғәрәп тәржемәләренә таянып алынды. Йәһүд телендәге төп нөсхәлә – Йеһояҡим.

+ 27:1 4 Бат 24:18

+ 27:2 Йер 28:10

+ 27:3 Йер 25:21-22

+ 27:5 Ишғ 45:12, Днл 4:14

+ 27:6 Ишғ 44:28, Ишғ 45:1, Йер 25:9, Йер 43:10, Днл 2:38, Днл 4:19

+ 27:7 Йер 52:31, Йер 25:12-14

+ 27:8 Йер 28:10, Зөл 34:27, Йер 14:20

+ 27:9 Йер 29:8

+ 27:10 Йер 5:31

+ 27:12 Йер 38:17

+ 27:13 Йер 14:12

+ 27:16 Йер 28:3

+ 27:19 4 Бат 24:14-15

+ 27:22 4 Бат 25:13, Ғөз 1:7, Йер 29:10

+ 28:1 4 Бат 24:18, Йуш 9:3, Йуш 21:17

+ 28:2 Ҡнн 28:48, Йер 27:8

+ 28:3 Йер 27:16

+ 28:9 Йер 6:14, Ҡнн 18:22

+ 28:10 Йер 27:2

+ 28:14 Йер 27:6

+ 28:15 Йер 29:31-32

+ 29:1 Зөл 8:1

+ 29:2 4 Бат 24:12, Йер 24:1

+ 29:7 Ғөз 6:10, 1 Тим 2:1-2

+ 29:8 Йер 27:9, Йер 27:15

+ 29:9 Йер 5:31

+ 29:10 Йер 25:11-12, Днл 9:2, Зәк 1:12, 2 Йыл 36:22, Ғөз 1:1

+ 29:12 3 Бат 8:48, 2 Йыл 6:38, Днл 9:3

+ 29:13 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 15:2, Ишғ 55:6

+ 29:14 Ҡнн 4:29, Ҡнн 30:3

+ 29:16 Йер 24:3, Йер 24:8

+ 29:18 Йер 14:12, Йер 15:4, Йер 18:16

+ 29:19 2 Йыл 24:19, Йер 25:4

+ 29:21 Йер 5:31

+ 29:22 Ишғ 65:15

+ 29:23 Йер 23:14

+ 29:24 4 Бат 25:18, Йер 21:1

+ 29:26 4 Бат 9:11, Һош 9:7, Йер 20:2

+ 29:31 Йер 28:15-16

+ 30:2 Йер 36:2, Хав 2:2, Зәк 5:1

+ 30:3 Ҡнн 30:3, Йер 29:14, Йер 12:15, Зөл 20:42

+ 30:6 Ишғ 13:8, Йои 2:6, Нхм 2:10

+ 30:7 Йои 2:11, Сеф 1:14, Днл 12:1

+ 30:8 Йер 2:20, Йер 27:8, Зөл 34:27

+ 30:9 Зөл 23:5, Зөл 34:23-24, Зөл 37:24

+ 30:10 Ишғ 41:8, Лев 26:6, Йер 46:27, Зөл 39:26, Мих 4:4

+ 30:11 Йер 46:27-28

+ 30:12 Йер 15:18

+ 30:16 Ишғ 33:1

+ 30:17 Йер 3:22, Йер 33:6, Һош 6:1

+ 30:19 Зөл 36:10

+ 30:22 Лев 26:12

+ 30:23 3 Бат 19:11, Зөл 1:4

+ 30:24 Йер 23:19-20

+ 31:3 Ҡнн 7:8, Млх 1:2

+ 31:4 Сығ 15:20

+ 31:5 Ишғ 65:21

+ 31:6 Ишғ 2:3

+ 31:8 Йер 3:18

+ 31:9 Йер 50:4, Сығ 4:22, Һош 11:1, Млх 1:6

+ 31:10 Ишғ 40:11

+ 31:11 Сығ 13:13, Лев 25:49, Ишғ 49:24

+ 31:12 Ишғ 58:11

+ 31:13 Зәб 29:12

+ 31:15 Маҫ 2:18

+ 31:18 Һҡт 5:21

+ 31:20 Сығ 4:22, Һош 11:1, Млх 1:6

+ 31:22 Йер 49:4

+ 31:23 Йер 29:14, Зәб 121:6

+ 31:27 Ишғ 49:19, Зөл 36:11, Зәк 2:4, Зәк 10:8

+ 31:28 Йер 1:10, Йер 18:7, Йер 24:6, Йер 42:10

+ 31:29 Һҡт 5:7, Зөл 18:2-4

+ 31:30 Ҡнн 24:16

+ 31:31 Лк 22:20, 2 Кор 3:6

+ 31:32 Йер 3:14

+ 31:33 Йер 32:40, Зөл 37:26, Ҡнн 6:6, Ишғ 51:7, Рим 2:15-16, Лев 26:12

+ 31:34 Һош 2:20, Ишғ 43:25, Ғвр 8:8-12, Ғвр 10:16-17

+ 31:35 Баш 1:16, Әйп 38:33, Ишғ 51:15

+ 31:36 Йер 33:20-26

+ 31:37 Йер 33:26, Рим 11:1

+ 31:38 Нөх 3:1, 4 Бат 14:13

+ 31:40 Йер 7:31-32, 2 Йыл 23:15, Нөх 3:28

+ 32:1 4 Бат 24:18

+ 32:2 4 Бат 25:1, Нөх 3:25

+ 32:5 Йер 21:10, Йер 34:3, Йер 38:3

+ 32:7 Йер 22:11, Йуш 21:18, Йер 1:1, Лев 25:25, Иҫп 27:11

+ 32:8 Лев 25:25, Иҫп 27:11, Рут 4:4

+ 32:12 Йер 36:4, Йер 43:3, Йер 45:1

+ 32:17 Баш 18:14, Әйп 42:2, Маҫ 19:26

+ 32:18 Сығ 20:5, Сығ 34:7, Ҡнн 5:9

+ 32:19 2 Йыл 16:9, Йер 16:17, Йер 17:10

+ 32:20 Зәб 134:9

+ 32:21 Сығ 6:6, Ҡнн 4:34

+ 32:22 Сығ 3:8, Ҡнн 26:15

+ 32:23 Днл 9:10-14

+ 32:24 Йер 14:12, Зөл 5:17

+ 32:26 Баш 18:14

+ 32:29 2 Йыл 36:19, Йер 21:10, Йер 19:13, Сеф 1:5

+ 32:30 Йер 3:25

+ 32:32 Йер 2:26

+ 32:34 4 Бат 21:4-5, Йер 7:30-31, Йер 23:11

+ 32:35 Лев 18:21, Ҡнн 18:10, Ҡнн 12:31

+ 32:36 Йер 21:10

+ 32:37 Ҡнн 30:3, Ишғ 11:12, Зөл 11:17, Сеф 3:20, Йер 23:6, Зөл 28:26

+ 32:38 Лев 26:12

+ 32:39 Зөл 11:19

+ 32:40 Ишғ 55:3, Йер 31:33, Зөл 16:60

+ 32:41 Ишғ 62:5, Сеф 3:17, Ҡнн 28:63

+ 32:42 Зәк 8:15

+ 32:44 Йер 29:14

+ 33:1 Йер 32:2

+ 33:3 Ишғ 48:6

+ 33:4 Ҡнн 31:17

+ 33:6 Йер 3:22, Йер 30:17, Һош 6:1

+ 33:7 Йер 29:14

+ 33:8 Лев 16:30, Зөл 36:25, Зәк 13:1

+ 33:10 Йер 32:43

+ 33:11 Йер 7:34, Йер 16:9, Зәб 105:1

+ 33:15 Һош 3:5, Зөл 34:23

+ 33:16 Йер 32:37, Зөл 28:26, Йер 23:5-6

+ 33:17 2 Бат 7:16

+ 33:19 Баш 8:22

+ 33:21 Зәб 88:34

+ 33:22 Баш 15:5, Баш 22:17, 3 Бат 4:20

+ 33:25 Зәб 73:17, Зәб 103:19

+ 33:26 Йер 31:37, Йер 29:14

+ 34:1 4 Бат 25:1, Йер 39:1, Йер 52:4

+ 34:2 4 Бат 24:18, Йер 32:1, Йер 21:10

+ 34:3 Йер 32:3-5

+ 34:5 Йер 38:20, Йер 39:7, 2 Йыл 16:14

+ 34:7 Йуш 10:3, Йуш 10:10

+ 34:9 Лев 25:39-46

+ 34:13 Сығ 20:2, Лев 26:13

+ 34:14 Сығ 21:2, Ҡнн 15:12

+ 34:17 Йер 14:12, Йер 15:4

+ 34:20 Ҡнн 28:26, Йер 7:33

+ 34:21 Йер 37:5, Йер 37:11

+ 34:22 Йер 37:8, Йер 4:7

+ 35:1 4 Бат 23:36, Йер 25:1

+ 35:2 1 Йыл 2:55, 1 Йыл 9:26, 1 Йыл 9:33

+ 35:6 4 Бат 10:15, 4 Бат 10:23

+ 35:11 4 Бат 24:1, Йер 46:2

+ 35:15 Сығ 20:3, Йер 18:11, Йер 25:5

+ 35:17 Ишғ 50:2

+ 36:1 4 Бат 24:1, Йер 25:1, Йер 45:1

+ 36:2 Йер 30:1, Хав 2:2, Зәк 5:1, Йер 1:2

+ 36:3 Зөл 12:3, Йер 18:11, Йер 26:3, Юнс 3:10

+ 36:4 Йер 32:12

+ 36:9 Ғөз 8:21, 2 Йыл 20:3, Юнс 3:5

+ 36:10 Йер 26:10, 1 Йыл 9:26, 1 Йыл 9:33

+ 36:12 Йер 26:22

+ 36:22 Ғам 3:15

+ 36:24 Йуш 7:6

+ 36:26 Йер 26:20-23

+ 36:29 Йер 26:9

+ 36:30 Йер 22:30, 4 Бат 22:19

+ 37:1 4 Бат 24:17, Зөл 17:13

+ 37:2 2 Йыл 36:12

+ 37:3 Йер 38:1, Йер 21:1

+ 37:4 Йер 32:2

+ 37:5 Йер 34:21

+ 37:6 Һҡт 4:17

+ 37:8 Йер 34:22

+ 37:13 Зәк 14:10, Йер 38:19

+ 37:15 Йер 38:6

+ 37:17 Йер 21:7

+ 37:19 Йер 28:2

+ 37:21 Йер 32:2, Йер 38:9, Йер 52:6

+ 38:1 Йер 37:3, Йер 21:1

+ 38:2 Ҡнн 30:15, Йер 21:9

+ 38:3 Йер 32:3

+ 38:4 Йер 26:11, Йер 37:15

+ 38:5 2 Бат 3:39

+ 38:6 Баш 37:24, Зәк 9:11, Зәб 68:15

+ 38:7 Йер 39:16, Ғмл 8:27, Йер 37:13

+ 38:9 Йер 52:6

+ 38:17 Йер 27:12

+ 38:18 Йер 21:10

+ 38:19 Йер 37:13

+ 38:20 Йер 34:5

+ 38:22 Йер 38:6

+ 38:23 Йер 39:6

+ 38:26 Йер 37:20

• 39:1 4 Бат 25:1-21, Йер 52:4-16

+ 39:1 Ҡнн 28:52

+ 39:2 Йер 1:3

+ 39:5 Йуш 5:10, Иҫп 34:11, 4 Бат 23:33, Йер 21:7

+ 39:7 Йер 34:4-5

+ 39:8 Йер 21:10, Зөл 16:41, Нөх 1:3

+ 39:9 Йер 40:1, Йер 52:12

+ 39:14 4 Бат 22:12, Йер 26:24, Йер 40:5

+ 39:15 Йер 32:2, Йер 33:1

+ 39:16 Йер 38:7

+ 39:17 Йер 22:25

+ 39:18 Йер 21:9

+ 40:1 Йер 39:11, Йуш 18:25, Йер 31:15

+ 40:2 Ҡнн 29:24-28

+ 40:3 Йер 44:23, Днл 9:10-12

+ 40:5 4 Бат 22:12

+ 40:6 Йуш 18:26

• 40:7 4 Бат 25:22-26

+ 40:7 4 Бат 22:12, Йер 39:14, Йер 40:5

+ 40:8 Йуш 18:26

+ 40:13 Йер 40:8, Йер 42:1, Йер 43:2

+ 41:1 Йуш 18:26, Йер 40:14

+ 41:2 4 Бат 25:25

+ 41:5 Йуш 17:7, Йуш 18:1, 3 Бат 16:24

+ 41:9 3 Бат 15:16

+ 41:11 Йер 40:15

+ 41:12 2 Бат 2:13

+ 41:15 Йер 40:14

+ 42:1 Йер 40:13

+ 42:2 1 Бат 7:8, 1 Бат 12:19

+ 42:5 Баш 31:50, Хак 11:10

+ 42:6 Йер 7:23

+ 42:10 Йер 24:6, Йер 31:28

+ 42:14 Йер 4:19, Йер 43:7

+ 42:16 Зөл 11:8

+ 43:2 Йер 40:13, Йер 42:1, Йер 42:19

+ 43:3 Йер 32:12

+ 43:6 Йер 39:10, Йер 40:7, Йер 40:5

+ 43:7 Йер 2:16

+ 43:10 Ишғ 44:28, Ишғ 45:1, Йер 25:9, Йер 27:6

+ 43:11 Йер 44:13, Йер 15:2, Зәк 11:9, Асл 13:10

+ 43:12 Йер 46:25, Зөл 30:13

+ 44:1 Йер 43:8, Йер 46:14

+ 44:3 Ҡнн 16:14, Йер 19:4

+ 44:4 2 Йыл 36:15-16

+ 44:9 3 Бат 11:8, 4 Бат 11:1

+ 44:12 Йер 42:15-17

+ 44:13 Йер 43:11

+ 44:16 Йер 6:17, Йер 42:13-14

+ 44:17 Йер 19:13

+ 44:22 Зөл 8:6, 4 Бат 22:19

+ 44:23 Йер 40:3

+ 44:27 Йер 31:28

+ 44:28 Зөл 6:8

+ 44:30 Йер 46:17, Зөл 30:21

+ 45:1 Йер 32:12, 4 Бат 24:1, Йер 36:1, Йер 36:23

+ 45:2 Йер 36:26

+ 45:5 Йер 21:9, Йер 39:18

+ 46:1 Йер 25:13

+ 46:2 Ишғ 19:1, Зөл 29:1, Йои 3:19, 4 Бат 23:29, 2 Йыл 35:20, Йер 25:1, Йер 36:1, Йер 45:1

+ 46:5 Йер 6:25, Йер 20:10

+ 46:10 Ишғ 13:19, Йои 1:15, Сеф 1:7, Ишғ 1:24, Ҡнн 32:42, Йер 46:2

+ 46:11 Йер 8:22, Зөл 30:21

+ 46:12 Нхм 2:5

+ 46:14 Йер 2:16, Йер 44:1, Зөл 30:13

* 46:15 Үгеҙең – Мысырҙың Мемфис ҡалаһындағы ҡорамда торған һәм илаһ Апис тип аталған үгеҙ һыны.

+ 46:16 Лев 26:37

+ 46:17 Ишғ 30:7

+ 46:18 Йер 4:2, Хак 4:6, 3 Бат 18:42, Йер 48:15

+ 46:19 Зөл 29:12, Зөл 30:23, Йер 2:15, Йер 9:11, Йер 44:1

+ 46:20 Һош 10:11

+ 46:24 Йер 1:14-15

+ 46:25 Зөл 30:14, Нхм 3:8, Йер 25:19

+ 46:26 Ишғ 19:22, Зөл 29:13

+ 46:27 Ишғ 41:8, Йер 30:10, Лев 26:6, Зөл 39:26, Мих 4:4

+ 46:28 Йер 30:10-11

+ 47:1 Ишғ 14:29, Йер 25:20, Зөл 25:15, Йои 3:4, Ғам 1:6, Сеф 2:4, Зәк 9:5

+ 47:2 Йер 1:14, Зөл 26:7

+ 47:4 Ишғ 23:1, Зөл 26:2, Йои 3:4, Ғам 1:9, Зәк 9:4, Баш 10:14, Ғам 9:7

+ 47:6 Ҡнн 32:41, Йер 25:16

+ 47:7 Зөл 14:17

+ 48:1 Ишғ 15:1, Ишғ 25:10, Йер 25:21, Зөл 25:8, Ғам 2:1, Сеф 2:8, Иҫп 32:3, Иҫп 32:37-38

* 48:2 Хешбон – йәһүд телендә «ниәт» тигән һүҙгә оҡшаш.

* 48:2 Мадмен – йәһүд телендә «тынып ҡалыу» тигән һүҙгә оҡшаш.

+ 48:5 Ишғ 15:5

+ 48:6 Йер 17:6

+ 48:7 Иҫп 21:29, Йер 49:3-4

+ 48:8 Йер 6:26

+ 48:11 Сеф 1:12

+ 48:13 Ишғ 16:14

+ 48:15 Йер 46:18

+ 48:18 Иҫп 21:30

+ 48:19 Ҡнн 2:35, Йуш 13:9

+ 48:26 Йер 25:27, Йер 51:39, Ишғ 19:14

+ 48:27 Сеф 2:8

+ 48:28 Йыр 2:14

+ 48:29 Ишғ 16:6

+ 48:31 Ишғ 16:7-10

+ 48:32 Иҫп 21:32

+ 48:34 Иҫп 32:37, Ишғ 15:4

+ 48:37 Йер 47:5

+ 48:38 Йер 22:28

+ 48:40 Ҡнн 28:49, Йер 49:22, Зөл 17:3

+ 48:41 Йер 49:22

+ 48:43 Ишғ 24:17-18

+ 48:44 Ғам 5:19

+ 48:45 Иҫп 24:17

+ 48:46 Иҫп 21:28-29

+ 48:47 Йер 12:15, Йер 49:6, Йер 49:39

+ 49:1 Зөл 21:28, Зөл 25:1, Ғам 1:13, Сеф 2:8, 3 Бат 11:5, 3 Бат 11:33

+ 49:2 Ҡнн 3:11, 2 Бат 12:26

+ 49:3 Йер 48:2, Йер 48:6-7, Ғам 1:15

+ 49:4 Йер 31:22, Йер 21:13

+ 49:6 Йер 12:15, Йер 48:47, Йер 49:39

• 49:7 Ғов 1:1-9

+ 49:7 Ишғ 34:5, Зөл 25:12-14, Зөл 35, Ғам 1:11-12, Ғов 1:1-16, Млх 1:3-4, Баш 36:15, Әйп 2:11

+ 49:8 Баш 25:3, Йер 25:23

+ 49:12 Йер 25:28-29

+ 49:13 Йер 22:5, Йер 48:24

+ 49:16 Иҫп 24:21, Хав 2:9

+ 49:17 Зөл 35:3, Зөл 35:7, Зөл 35:9

+ 49:18 Баш 19:24, Ҡнн 29:23, Сеф 2:9, Йер 50:40

+ 49:19 Йер 12:5, Әйп 9:19, Йер 50:44-46

+ 49:20 Ишғ 14:24

+ 49:22 Ҡнн 28:49, Зөл 17:3, Йер 48:40-41

+ 49:23 Ишғ 17:1, Ғам 1:3, Зәк 9:1, 4 Бат 18:34

+ 49:24 Йер 48:41

+ 49:26 Йер 50:30

+ 49:27 3 Бат 15:18, 4 Бат 6:24, Йер 17:27, Ғам 1:4

+ 49:28 Зәб 119:5, Ишғ 21:16, Ишғ 60:7, Ишғ 11:14

+ 49:29 Әйп 15:21, Йер 6:25

+ 49:31 Хак 18:9-10, Зөл 38:11

+ 49:32 Йер 9:26

+ 49:33 Йер 9:11

+ 49:34 4 Бат 24:18, Баш 14:1, Ишғ 21:2, Зөл 32:24, Днл 8:2, Йер 25:25

+ 49:36 Днл 7:2, Асл 7:1

+ 49:37 Йер 9:16

+ 49:39 Йер 12:15, Йер 48:47, Йер 49:6

+ 50:1 Ишғ 13:1, Ишғ 21:1, Ишғ 47:1

* 50:2 Бел, Меродах – Бабилдың илаһтары, икенсе исем Мардук булараҡ билдәле.

+ 50:2 Ишғ 46:1, Йер 51:44, 1 Бат 5:4, Ишғ 21:9

+ 50:3 Йер 1:15, Йер 51:62

+ 50:4 Ишғ 11:13, Йер 3:18, Зөл 37:19, Һош 1:11, Йер 31:9, Һош 3:5

+ 50:5 Йер 32:40

+ 50:6 Зәб 118:176, Ишғ 53:6, Зәк 10:2, 1 Птр 2:25, Зөл 34:2

+ 50:8 Ишғ 48:20, Йер 51:6, Йер 51:45, Зәк 2:6-7, Асл 18:4

+ 50:9 Йер 25:12-14

+ 50:13 Йер 18:16

+ 50:14 Ишғ 21:2

+ 50:15 Йер 51:58, Зәб 136:8, Асл 18:6

+ 50:16 Ишғ 13:14

+ 50:17 Ишғ 53:6, Зәк 10:2, 4 Бат 17:6, 4 Бат 25:1

+ 50:18 Ишғ 10:12, Ишғ 14:25

+ 50:19 Зөл 34:13, Мих 7:14

+ 50:20 Ишғ 33:24

* 50:21 Мераҫайим, Пеҡод – Бабил илендәге өлкәләр. Йәһүд телендәге текста һүҙ уйнатыу: «мераҫайим» – «фетнә артынан фетнә», «пеҡод» – «яза биреү».

+ 50:21 Зөл 23:23

+ 50:22 Йер 51:54

+ 50:23 Йер 51:20

+ 50:25 Ишғ 13:5

+ 50:28 Йер 51:11

+ 50:29 Ишғ 13:18, Зөл 35:15, Ғов 1:15, Хав 2:8

+ 50:30 Йер 49:26

+ 50:32 Йер 17:27

+ 50:33 Ишғ 14:17, Ишғ 42:22

+ 50:37 Ишғ 19:16, Йер 51:30, Нхм 3:13

+ 50:38 Ишғ 44:27

+ 50:39 Әйп 30:29, Ишғ 13:21, Ишғ 34:13, Мих 1:8

+ 50:40 Баш 19:24, Ҡнн 29:23, Сеф 2:9, Йер 49:19

+ 50:41 Йер 1:15, Йер 6:22-24

+ 50:43 Ишғ 13:8, Йер 4:31, Мих 4:9-10

+ 50:44 Йер 12:5, Әйп 9:19, Йер 49:19-21

+ 50:45 Ишғ 14:24

* 51:1 Лев-Камай – йәһүд телендә «дошмандарымдың йөрәге» тигән мәғәнәлә булып, Халдей илен аңлата.

+ 51:1 Йер 4:11, Һош 4:19, Һош 13:15

+ 51:4 Йер 49:26

+ 51:5 Ишғ 54:7

+ 51:6 Йер 50:8, Баш 19:15

+ 51:7 Асл 14:8, Асл 17:2, Һҡт 4:21, Хав 2:15

+ 51:8 Асл 14:8, Асл 18:9

+ 51:11 Ишғ 13:17, Днл 5:31, Йер 50:28

* 51:12 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 51:13 Асл 17:1

+ 51:14 Ғам 6:8

+ 51:15 Әйп 9:8, Зәб 103:2

+ 51:16 Әйп 38:22, Зәб 134:7, Йер 51:16

+ 51:17 Ишғ 42:17, Зәб 134:17, Хав 2:18-19

+ 51:19 Иҫп 18:20, Зәб 15:5, Ҡнн 32:9, Йер 10:12-16

+ 51:20 Йер 50:23

+ 51:27 Йер 4:5, Һош 5:8, Һош 8:1, Баш 8:4, 4 Бат 19:37

+ 51:28 Ишғ 13:17, Йер 25:14

+ 51:29 Йер 50:45

+ 51:30 Ишғ 19:16, Нхм 3:13, Ғам 1:5

+ 51:33 Ишғ 21:10

+ 51:34 Зәб 73:13-14

+ 51:36 Ишғ 44:27

+ 51:37 Ишғ 13:20-22

+ 51:38 Нхм 2:11-12

+ 51:43 Йер 50:12, Йер 50:40

+ 51:44 Ишғ 46:1, Йер 50:2

+ 51:45 Йер 50:8

+ 51:47 Йер 50:2

+ 51:48 Асл 18:20

+ 51:51 Һҡт 1:10

+ 51:52 Зөл 26:15

+ 51:53 Ишғ 14:13

+ 51:54 Йер 50:22

+ 51:56 Ишғ 59:18

+ 51:58 Йер 50:15, Хав 2:13

+ 51:59 Йер 28:1

+ 51:62 Йер 50:3

+ 51:63 Асл 18:21

• 52:1 4 Бат 24:18, 2 Йыл 36:11-21

+ 52:1 4 Бат 23:31

+ 52:3 Зөл 17:15

+ 52:4 Ҡнн 28:52

+ 52:9 Иҫп 34:11, 4 Бат 23:33, Йер 21:7, Зөл 23:24

+ 52:10 Сеф 1:8

+ 52:11 Ҡнн 28:36, 4 Бат 20:18

+ 52:12 Йер 32:1, Йер 39:9, Йер 40:1

+ 52:13 Лев 26:31, Зөл 16:41

+ 52:14 Нөх 1:3

+ 52:17 3 Бат 7:15-37, 2 Йыл 4:1-15, Йер 27:19

+ 52:18 3 Бат 7:45, 3 Бат 7:50

+ 52:20 3 Бат 7:47

+ 52:21 3 Бат 7:15-22

+ 52:24 1 Йыл 6:14, Ғөз 7:1, Йер 21:1, Йер 29:25, Йер 37:3

+ 52:28 4 Бат 24:12-14

• 52:31 4 Бат 25:27-30

+ 52:31 4 Бат 24:12, 4 Бат 24:15, Йер 27:7

+ 1:2 Йер 9:1, Вәғ 4:1, Ишғ 51:19, Нхм 3:7, Зөл 23:22-26

+ 1:3 Йер 52:27

+ 1:5 Йер 30:14-15, Днл 9:16, Ҡнн 28:41, 2 Йыл 36:20

* 1:6 Сион-ҡыҙ – Сион тауында урынлашҡан Йәрүсәлим ҡалаһының шиғри атамаһы. Бында һәм башҡа шундай урындарҙа Сион һәм Йәрүсәлим ҡатын-ҡыҙға тиңләштерелә.

+ 1:7 Ғов 1:12-13

+ 1:8 Зөл 16:37, Зөл 23:29, Һош 2:10

+ 1:9 Һҡт 1:2

+ 1:10 Йер 51:51, Ҡнн 23:3-4

+ 1:11 Йер 38:9, Йер 52:6, Һҡт 2:12, Һҡт 4:4

+ 1:13 Әйп 30:30, Зәб 101:3, Зөл 17:20, Һош 7:12

+ 1:14 Ишғ 10:27, Нхм 1:13

+ 1:16 Йер 9:1, Йер 13:17

+ 1:17 Ишғ 1:15, Йер 4:31

+ 1:18 Йер 12:1

+ 1:19 Йер 3:1-2, Йер 4:30

+ 1:20 Ҡнн 32:25, Зөл 7:15

+ 1:22 Зәб 108:15

+ 2:1 Ишғ 14:15

+ 2:2 Зәб 88:41

+ 2:3 Зәб 73:11, Зәб 78:5, Зәб 88:47

+ 2:4 Һҡт 3:12

+ 2:9 Йер 51:30, Ғам 1:5, 1 Бат 3:1

+ 2:10 Йуш 7:6, 1 Бат 4:12, Нөх 9:1, Әйп 2:8, Әйп 2:13, Зөл 3:15, Зөл 7:18

+ 2:12 Йер 38:9, Йер 52:6, Һҡт 1:11, Һҡт 4:4

+ 2:14 Йер 5:31, Зөл 13:6

+ 2:15 Әйп 27:23, Әйп 34:37, Зәб 47:3

+ 2:16 Һҡт 3:46, Зәб 34:25, Зәб 34:21

+ 2:17 Лев 26:14, Ҡнн 28:15, Һҡт 2:17

+ 2:18 Зәб 41:4

+ 2:19 1 Бат 7:6, 2 Бат 14:14, 2 Бат 23:16

+ 2:20 Лев 26:29, Ҡнн 28:53, Һҡт 4:10, Йер 19:9, Зөл 5:10

+ 3:1 Йер 20:18

+ 3:2 Ишғ 5:30

+ 3:4 Ишғ 38:13

+ 3:5 Әйп 19:12

+ 3:6 Зәб 87:7, Зәб 142:3

+ 3:8 Зәб 21:2

+ 3:9 Әйп 19:8

+ 3:10 Һош 13:8

+ 3:12 Һҡт 2:4, Ҡнн 32:23, Әйп 16:12-13

+ 3:13 Ҡнн 32:23, Әйп 6:4, Зәб 37:3

+ 3:14 Әйп 30:9, Йер 20:7

+ 3:15 Йер 8:14, Йер 9:15, Йер 23:15

+ 3:23 Зәб 35:6

+ 3:24 Зәб 15:5, Зәб 72:26

+ 3:28 Йер 15:17

+ 3:30 Ишғ 50:6, Маҫ 5:39

+ 3:31 Ишғ 57:16, Йер 3:5, Мих 7:18

+ 3:32 Зәб 105:45

+ 3:37 Ғмл 5:38

+ 3:38 Әйп 2:10, Ишғ 45:7, Ғам 3:6

+ 3:41 Нөх 8:6, Зәб 133:2

+ 3:42 Днл 9:5

+ 3:46 Һҡт 2:16

+ 3:47 Ишғ 24:17, Йер 48:43

+ 3:48 Йер 13:17, Һҡт 1:16

+ 3:49 Баш 11:5, Зәб 13:2, Зәб 32:14, Ишғ 63:15

+ 3:52 Зәб 10:1

+ 3:53 Йер 38:6

+ 3:54 Зәб 68:2, Юнс 2:4, Юнс 2:6

+ 3:55 Зәб 129:1

+ 3:58 Зәб 118:154

+ 3:60 Йер 11:19

+ 4:1 Һҡт 2:19

+ 4:2 Зәб 2:9, Йер 19:11

+ 4:4 Йер 38:9, Йер 52:6, Һҡт 1:11, Һҡт 2:12

+ 4:6 Баш 19:24

+ 4:8 Әйп 30:30

+ 4:9 Ишғ 22:2

+ 4:10 Лев 26:29, Ҡнн 28:57, 4 Бат 6:29, 4 Бат 25:3, Йер 19:9, Зөл 5:10

+ 4:11 Ҡнн 32:22, Йер 17:27

+ 4:13 Йер 5:31, Йер 23:21

+ 4:14 Иҫп 19:16

+ 4:16 Һҡт 5:12

+ 4:17 Зәб 118:82, Зәб 118:123

+ 4:18 Зөл 7:2-3, Ғам 8:2

* 4:19 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 4:19 Йер 4:13, Хав 1:8

+ 4:20 Зөл 19:4

+ 4:21 Баш 22:21, Әйп 1:1, Йер 25:20, Йер 25:15, Йер 51:7, Хав 2:15

+ 4:22 Ишғ 40:2, Ғов 1:10

+ 5:2 Зәб 78:1

+ 5:6 Һош 12:1

+ 5:7 Йер 31:29, Зөл 18:1

+ 5:11 Ишғ 13:6, Зәк 14:2

+ 5:12 Һҡт 4:16

+ 5:13 Хак 16:21

+ 5:15 Йер 16:9, Һош 2:11, Ғам 8:10

+ 5:16 Зәб 88:40, Йер 13:18

+ 5:19 Зәб 9:8, Зәб 101:13, Зәб 144:13

+ 5:20 Зәб 12:2

+ 5:21 Йер 31:18, Зәб 50:12

+ 5:22 Йер 14:19

• 1:1 Зөл 10:7-20

+ 1:1 Зөл 3:15, Зөл 10:15, Зөл 43:3, Ғмл 7:56, Ғмл 10:11, Асл 19:11, Зөл 8:3, Зөл 40:2

+ 1:2 4 Бат 24:15

+ 1:3 3 Бат 18:46, Зөл 3:14, Зөл 3:22, Зөл 8:1, Зөл 33:22, Зөл 37:1, Зөл 40:1, Асл 1:10

+ 1:4 3 Бат 19:11, Йер 23:19, Йер 30:23

+ 1:5 Зөл 8:2, Асл 4:6-8

+ 1:7 Зөл 1:7, Зөл 40:3, Днл 10:6

+ 1:10 Асл 4:7

+ 1:11 Ишғ 6:2

+ 1:13 Зәб 103:4

+ 1:16 Днл 10:6

+ 1:18 Асл 4:8

+ 1:22 Баш 1:7-8, Зөл 10:1, Асл 4:6

+ 1:24 Зөл 43:2, Асл 1:15

+ 1:26 Сығ 24:10, Зөл 10:1, Днл 7:13

+ 1:27 Зөл 8:2, Баш 9:13, Асл 4:3, Асл 10:1

+ 2:1 Днл 8:17

+ 2:2 Зөл 3:24

+ 2:3 Зөл 20:21

+ 2:5 Зөл 3:11, Зөл 33:33, Зәк 2:9, Зәк 4:9, Зәк 6:15

+ 2:6 Йер 1:8, Зөл 3:11, Мих 7:4

+ 2:9 Зөл 8:3, Днл 10:10, Зәк 5:1, Асл 10:2

+ 2:10 Асл 5:1

+ 3:1 Йер 15:16, Асл 10:9-10

+ 3:8 Йер 1:18

+ 3:9 Зәк 7:12, Ишғ 50:7, Йер 1:18

+ 3:11 Зөл 2:5, Зөл 2:7

+ 3:12 4 Бат 2:16, Зөл 8:3, Зөл 11:1, Зөл 11:24, Зөл 43:5, Ғмл 8:39

+ 3:13 Зөл 1:11, Зөл 1:15, Зөл 1:24

+ 3:14 3 Бат 18:46, Зөл 1:3

+ 3:15 Зөл 1:1, Зөл 10:15, Зөл 43:3, Әйп 2:13, Һҡт 2:10

• 3:16 Зөл 33:1-9

+ 3:17 Ишғ 21:6, Йер 6:17, Һош 9:8, Хав 2:1, 2 Йыл 19:10

+ 3:19 Зөл 33:9

+ 3:20 Йер 6:21, Зөл 18:24

+ 3:22 3 Бат 18:46, Зөл 1:3, Зөл 8:4, Зөл 37:1

+ 3:23 Зөл 2:1-2

+ 3:25 Зөл 4:8

+ 3:26 Әйп 29:10, Зәб 136:6

+ 3:27 Зөл 24:27

+ 4:2 4 Бат 25:1, Зөл 17:17

+ 4:6 Иҫп 14:34

+ 4:8 4 Бат 25:1-3, Йер 39:1-2, Йер 52:4-6, Зөл 3:25

* 4:10 Егерме шекел – яҡынса 240 г.

* 4:11 Бер һиндың алтынан бер өлөшө – яҡынса 1 л.

+ 4:13 Днл 1:8, Һош 9:3

+ 4:14 Лев 11:2, Ҡнн 14:3, Ғмл 10:14, Сығ 22:31, Лев 11:39, Лев 22:8

+ 4:16 Лев 26:26, Ишғ 3:1, Зөл 5:16, Зөл 14:13, Зөл 12:19

+ 5:2 Зөл 4:8, Зөл 5:12

+ 5:3 Йер 40:6, Йер 52:16

+ 5:6 Зөл 16:47-48

+ 5:8 Зөл 13:8

+ 5:9 Днл 9:12

+ 5:10 Лев 26:29, Ҡнн 28:57, Һҡт 4:10, Йер 19:9, Лев 26:33, Ҡнн 4:27, Ҡнн 28:64, Нөх 1:8, Йер 9:16, Зөл 12:14-15, Зәк 2:6, Зәк 7:14

+ 5:11 Лев 15:31, 2 Йыл 36:14, Йер 7:30, Зөл 8:5-6, Ишғ 49:18, Сеф 2:9, Зөл 7:4, Зөл 8:18, Зөл 9:10

+ 5:12 Зөл 5:2

+ 5:13 Зөл 16:42

+ 5:15 Ҡнн 28:37

+ 5:16 Ҡнн 32:23, Лев 26:26, Зөл 4:16

+ 5:17 Ҡнн 32:24, Зөл 14:21, Асл 6:8

+ 6:2 Зөл 21:2-3, Зөл 36:1

+ 6:4 2 Йыл 14:5

+ 6:5 Лев 26:30, 4 Бат 23:16

+ 6:8 Зөл 12:16, Зөл 14:22

+ 6:9 Сығ 34:15, Зөл 16:61, Зөл 20:43, Зөл 36:31

+ 6:11 Зөл 5:12

+ 6:13 Йер 2:20, Һош 4:13

+ 7:2 Һҡт 4:18, Ғам 8:2

+ 7:4 Зөл 5:11, Зөл 7:9, Зөл 8:18, Зөл 9:10

+ 7:7 Сеф 1:14-15

+ 7:9 Зөл 5:11

+ 7:13 Лев 25:13-14

+ 7:15 Ҡнн 32:25, Һҡт 1:21, Зөл 5:12, Зөл 6:11, Йер 14:18

+ 7:16 Ишғ 38:14, Нхм 2:7

+ 7:17 Ишғ 13:7, Зөл 21:7

+ 7:18 Ишғ 15:2-3

+ 7:19 Хик 11:4, Сеф 1:18

+ 7:23 Зәб 54:10, Йер 6:7

+ 7:24 Хав 1:7

+ 7:26 Йер 4:20

+ 8:1 Зөл 14:1, Зөл 20:1, 3 Бат 18:46, Зөл 1:3

+ 8:2 Зөл 1:5, Зөл 1:27-28

+ 8:3 Зөл 2:9, 3 Бат 18:12, Зөл 3:12, Зөл 1:1, Зөл 11:1, Зөл 40:2, 3 Бат 18:12, Зөл 3:12, Ғмл 8:39

+ 8:4 Зөл 37:1

+ 8:8 Зөл 12:5

+ 8:10 Сығ 20:4-5, Ҡнн 4:16-18

+ 8:12 Зәб 9:32, Ишғ 29:15, Зөл 9:9

* 8:14 Таммуз – бабилдарҙың уңыш илаһы.

* 8:16 Айуан – ҡорамға ингән урында алғы бүлмә.

+ 8:16 Зөл 40:28, 3 Бат 6:3, Йои 2:17, Йер 8:2

* 8:17 …ботаҡты танауҙарына килтерәләр – боттарға табыныусыларҙың байрамдарындағы бер йола.

+ 8:18 Зөл 5:11, Зөл 7:4, Зөл 9:10, 1 Бат 8:18, Әйп 27:8-9, Ишғ 1:15, Мих 3:4

+ 9:2 4 Бат 15:35, 2 Йыл 23:20, Днл 10:5, Асл 1:13

* 9:3 Кирубтар – ҡанатлы илаһи йән эйәләре. 1-се бүлектә улар «йән эйәләре» тип кенә әйтелгән. Тулыраҡ мәғлүмәт алыр өсөн һүҙлектәге «Кируб» һүҙен ҡарағыҙ.

+ 9:4 Зәб 118:136, Асл 7:3-4

+ 9:5 Зөл 5:11

+ 9:6 Ҡнн 28:49-50, 2 Йыл 36:17, Сығ 12:13

+ 9:8 Зөл 11:13

+ 9:9 Зөл 7:23, Зәб 9:32, Ишғ 29:15, Зөл 8:12

+ 9:10 Зөл 5:11, Зөл 7:4, Зөл 8:18, Һош 13:14, Зөл 11:21

• 10:1 Зөл 1:4-28

+ 10:2 Зөл 9:2

+ 10:3 3 Бат 8:10

+ 10:12 Асл 4:6

+ 10:15 Зөл 1:1, Зөл 3:15, Зөл 43:3

+ 10:19 Зөл 11:22

+ 11:1 3 Бат 18:12, Зөл 3:12, Зөл 10:19, Зөл 8:16

+ 11:6 Зөл 7:23, Зөл 24:7

+ 11:8 Йер 42:16

+ 11:13 Зөл 9:8

+ 11:16 Ишғ 8:14, Асл 21:22

+ 11:17 Ҡнн 30:3, Ишғ 11:12, Йер 32:37, Сеф 3:20

+ 11:19 Йер 32:39, Зөл 18:31, Зөл 36:26

+ 11:20 Лев 26:12, Зөл 14:11, Зәк 13:9

+ 11:21 Зөл 9:10

+ 11:22 Зөл 10:19

+ 11:23 Зәк 14:4

+ 11:24 3 Бат 18:12, Зөл 3:12

+ 12:2 Ишғ 42:18-20, Йер 5:21, Маҫ 13:13, Мрк 8:18

+ 12:3 Йер 36:3

+ 12:5 Зөл 8:8

+ 12:9 Зөл 21:7, Зөл 24:19, Зөл 37:18

+ 12:10 2 Йыл 36:11-13, Зөл 21:25

+ 12:13 Зөл 17:20, Зөл 19:8, Зөл 32:3, Һош 7:12

+ 12:14 Лев 26:33, Зөл 5:10

+ 12:15 Зөл 6:7

+ 12:16 Зөл 6:8, Зөл 14:22

+ 12:19 Зөл 4:16

+ 12:22 Ишғ 5:19, 2 Птр 3:4, Зөл 16:44, Зөл 18:2

+ 12:24 Зөл 13:23, Мих 3:6

+ 12:25 Ишғ 55:11

+ 12:27 Днл 10:14

+ 13:2 Йер 23:16, Йер 23:26

+ 13:5 Зөл 22:30

+ 13:6 Йер 5:31, Йер 14:14, Йер 23:21, Зөл 22:28

+ 13:8 Йер 23:30, Зөл 5:8

+ 13:9 Зөл 20:38, Зөл 6:7

+ 13:10 Йер 6:14, Йер 8:11, Мих 3:5

+ 13:11 Ишғ 28:2, Ишғ 28:17, Зөл 38:22

+ 13:14 Зөл 6:7

+ 13:19 Хик 28:21

+ 13:22 Йер 23:14, Зөл 18:21

+ 13:23 Зөл 12:24, Мих 3:6

+ 14:1 Зөл 8:1, Зөл 20:1

+ 14:3 4 Бат 3:13, Зөл 20:3, Зөл 20:31

+ 14:6 Зөл 18:30

+ 14:8 Ҡнн 28:37, Зөл 5:15, Зөл 6:7

+ 14:9 3 Бат 22:22-23, Йер 20:7

+ 14:11 Лев 26:12, Зөл 11:20, Зәк 13:9

+ 14:13 Лев 26:25-26, Ишғ 3:1, Зөл 4:16, Зөл 5:16-17

+ 14:14 Баш 6:9, Әйп 1:1, Днл 1:6, Днл 6:4

+ 14:16 Зөл 5:11

+ 14:17 Зөл 29:8

+ 14:21 Йер 14:12, Зөл 5:17, Асл 6:8

+ 14:22 Зөл 6:8, Зөл 12:16

+ 15:2 Зөл 17:6

+ 15:6 Йер 4:12, Йер 51:1, Зөл 19:10, Һош 4:19

+ 16:2 Зөл 20:4, Зөл 22:2

+ 16:3 Баш 15:16, Ҡнн 7:1, Хак 1:26

+ 16:6 Ҡнн 32:10

+ 16:8 Рут 3:9, Сығ 19:5

+ 16:12 Баш 24:22

+ 16:13 Ҡнн 32:13-14

+ 16:15 Лев 17:7, Ишғ 1:21, Зөл 23:3, Йер 2:20, Һош 1:2

+ 16:17 Зөл 7:20, Зөл 23:40-41

+ 16:19 Һош 2:8

+ 16:21 Зөл 20:26, Зөл 23:37

+ 16:25 Йер 3:2

+ 16:26 Зөл 20:7, Зөл 23:19

+ 16:28 4 Бат 16:7-18, Йер 2:18, Зөл 23:12

+ 16:29 Зөл 23:14-17

+ 16:32 Һош 3:1

+ 16:33 Һош 8:9

+ 16:37 Зөл 23:22, Һҡт 1:8, Зөл 23:29, Һош 2:10

+ 16:38 Лев 20:10, Ҡнн 22:22, Зөл 23:45

+ 16:39 Зөл 23:26, Һош 2:3

+ 16:40 Зөл 23:47

+ 16:41 4 Бат 25:9, Йер 39:8, Йер 52:13, Зөл 23:27

+ 16:42 Зөл 5:13

+ 16:44 Зөл 12:22, Зөл 18:2

+ 16:45 Зөл 16:3

+ 16:46 Баш 18:20, Ишғ 1:10, Йер 23:14

+ 16:47 Зөл 5:6-7

+ 16:48 Зөл 5:11

+ 16:49 Баш 13:10

+ 16:50 Баш 13:13, Баш 18:20

+ 16:51 Йер 3:11

+ 16:53 Зөл 29:14, Зөл 39:25

+ 16:60 Лев 26:42, Ишғ 55:3, Йер 32:40

+ 16:61 Зөл 6:9, Зөл 20:43, Зөл 36:31

+ 16:62 Зөл 6:7

+ 17:3 Ҡнн 28:49, Йер 48:40, Йер 49:22

+ 17:5 Ҡнн 8:7

+ 17:6 Зөл 15:2-3

+ 17:10 Зөл 19:12

+ 17:12 4 Бат 24:12-15, Йер 24:1-2

+ 17:13 4 Бат 24:17, Йер 37:1

+ 17:15 4 Бат 24:20, 2 Йыл 36:13

+ 17:16 Зөл 5:11

+ 17:17 4 Бат 25:1, Зөл 4:2, Йер 37:5

+ 17:20 Зөл 12:13, Зөл 17:20, Зөл 32:3, Һош 7:12

+ 17:21 Зөл 5:10

+ 17:23 Зөл 20:40, Зөл 31:6, Днл 4:9, Маҫ 13:32, Мрк 4:32

+ 17:24 Зөл 20:47

• 18:1 Зөл 33:10-20

+ 18:2 Йер 31:29, Һҡт 5:7, Зөл 12:22, Зөл 16:44

+ 18:3 Зөл 5:11

+ 18:4 Сығ 32:33, Ҡнн 24:16

+ 18:6 Зөл 22:9, Сығ 20:14, Лев 18:19

+ 18:7 Сығ 22:26

+ 18:8 Сығ 22:25, Зәб 14:5

+ 18:9 Лев 18:5, Зөл 20:11, Рим 10:5, Глт 3:12

+ 18:13 Лев 20:9, Лев 20:11, Зөл 33:4

+ 18:19 Сығ 20:5

+ 18:20 Ҡнн 24:16, 4 Бат 14:6, Рим 2:9, Ишғ 3:10-11

+ 18:23 2 Птр 3:9, 1 Тим 2:4, 1 Тим 2:6

+ 18:24 Зөл 3:20

+ 18:30 Зөл 14:6

+ 18:31 Зөл 11:19, Зөл 36:26

+ 19:2 Баш 49:9

+ 19:4 Һҡт 4:20

+ 19:5 4 Бат 23:34, 4 Бат 23:36

+ 19:8 Зөл 12:13, Зөл 17:20, Зөл 32:3, Һош 7:12

+ 19:10 Зөл 15:2, Зөл 15:6

+ 19:12 Йер 4:12, Йер 51:1, Зөл 17:10, Һош 4:19

+ 20:1 Зөл 8:1, Зөл 14:1

+ 20:3 4 Бат 3:13, Зөл 14:3, Зөл 20:31, Зөл 5:11

+ 20:4 Зөл 22:2, Зөл 23:36, Зөл 16:2, Зөл 22:2

+ 20:5 Сығ 6:7

+ 20:6 Сығ 3:8

+ 20:7 Лев 18:3, Зөл 16:26, Зөл 23:19

+ 20:9 Зәб 105:8, Ишғ 48:11

+ 20:10 Сығ 13:18, Сығ 13:20

+ 20:11 Лев 18:5, Зөл 18:9

+ 20:12 Зөл 37:28, Зөл 38:23, Сығ 20:8-11

+ 20:13 Лев 19:30, Лев 26:2, Зөл 22:8, Зөл 23:38, Сығ 32:10-14, Иҫп 14:12-20

+ 20:15 Иҫп 14:28-30, Зәб 94:11

+ 20:16 Зәб 77:37

+ 20:18 2 Йыл 30:7, Йуш 24:14

+ 20:19 Ҡнн 5:32-33

+ 20:20 Сығ 20:8

+ 20:21 Зөл 2:3

+ 20:23 Ҡнн 28:64

+ 20:25 Зәб 80:13

+ 20:26 Зөл 16:20-21, Зөл 6:7

+ 20:28 Зөл 6:13

* 20:29 Был урында йәһүд телендә һүҙ уйнатыу: «Бама» – «ҡалҡыулыҡ» һәм «баим» – «барыу» һүҙҙәре оҡшаш яңғырай.

+ 20:31 Зөл 16:20-21, 4 Бат 3:13, Зөл 14:3, Зөл 20:3, Зөл 5:11

+ 20:32 Ҡнн 4:28, 4 Бат 19:18

+ 20:33 Йер 21:5

+ 20:34 Йер 31:8

+ 20:35 Һош 2:14

+ 20:36 Иҫп 14:20-23, Иҫп 14:28-30

+ 20:38 Зөл 13:9

+ 20:39 Зөл 39:7, Зөл 43:7

+ 20:40 Ишғ 56:7, Зөл 17:23

+ 20:41 Зөл 11:17, Зөл 28:25, Зөл 36:23, Зөл 39:27

+ 20:42 Сығ 6:8

+ 20:43 Зөл 6:9, Зөл 16:61, Зөл 36:31

+ 20:44 Зәб 102:10

+ 20:47 Йер 21:14, Зөл 17:24, Лк 23:31, Зөл 21:4

+ 20:48 Ишғ 34:9-10, Йер 17:27

+ 20:49 Зөл 17:2, Зөл 24:3

+ 21:2 Зөл 6:2

+ 21:3 Ҡнн 32:41, Йер 47:6, Әйп 9:22, Вәғ 9:2

+ 21:4 Зөл 20:47

+ 21:7 Зөл 12:9, Зөл 7:17

+ 21:9 Ҡнн 32:41

+ 21:20 Ҡнн 3:11, 2 Бат 12:26, Зөл 25:4-5

+ 21:22 4 Бат 25:1, Йер 39:1, Йер 52:4, Зөл 4:2

+ 21:25 2 Йыл 36:13, Зөл 12:10, Зөл 35:5, Лк 1:52

+ 21:28 Йер 49:1-6, Ғам 1:13-15, Сеф 2:8

+ 21:29 Зөл 13:6

+ 21:30 Баш 19:30-37

+ 21:32 Зөл 25:10

+ 22:2 Зөл 20:4, Зөл 23:36, Зөл 16:2, Зөл 20:4

+ 22:4 Зөл 5:14

+ 22:7 Сығ 20:12, Сығ 22:21, Ҡнн 24:17, Ишғ 10:2

+ 22:8 Зөл 20:13, Зөл 23:38

+ 22:9 Лев 19:16, Зөл 18:6

+ 22:10 Баш 35:22, Баш 49:4, Ҡнн 22:30, Ҡнн 27:20

+ 22:11 Сығ 20:14, Сығ 20:17, Йер 5:8, Лев 18:7-16

+ 22:12 Ҡнн 27:25, Сығ 22:25, Лев 25:36

+ 22:15 Зөл 5:10

+ 22:18 Ишғ 1:25, Зәк 13:9, Млх 3:3

+ 22:24 3 Бат 8:35

+ 22:25 Йер 11:9, Зөл 19:3

+ 22:26 Йер 23:11, Сеф 3:4, Лев 10:10, Лев 11:47, Млх 2:8, Йер 17:27

+ 22:27 Сеф 3:3

+ 22:28 Зөл 13:6, Зөл 13:10

+ 22:30 Зәб 105:23, Зөл 13:5

+ 22:31 Зөл 9:10

+ 23:3 Лев 17:7, Ишғ 1:21, Зөл 16:15

+ 23:5 Һош 2:5

+ 23:9 4 Бат 17:5-6

+ 23:11 4 Бат 17:19, Йер 3:8, Йер 3:11

+ 23:12 Йер 2:18, Зөл 16:28

+ 23:14 Нхм 2:3, Зөл 16:29

+ 23:17 Ишғ 57:8

+ 23:19 Зөл 16:26, Зөл 20:7

+ 23:22 Зөл 16:37

+ 23:23 Йер 50:21

+ 23:24 4 Бат 25:6

+ 23:26 Зөл 16:39

+ 23:27 Зөл 16:41

+ 23:30 Сығ 34:15

+ 23:31 Ишғ 51:17

+ 23:34 Зәб 74:9

+ 23:35 3 Бат 14:9

+ 23:36 Зөл 20:4, Зөл 22:2

+ 23:37 Зөл 16:38, Зөл 16:20-21, Зөл 20:26

+ 23:38 Лев 15:31, 2 Йыл 36:14, Зөл 5:11, Йер 7:30, Зөл 20:13, Зөл 22:8

+ 23:39 Зөл 23:11

+ 23:40 Йер 4:30, Зөл 16:17-18, Һош 2:13

+ 23:45 Зөл 16:38

+ 23:47 Зөл 16:40, 2 Йыл 36:17-19

+ 23:48 Зөл 16:41

+ 23:49 Зөл 6:7

+ 24:2 4 Бат 25:1, Йер 39:1, Йер 52:4

+ 24:3 Зөл 11:3, Зөл 11:7

+ 24:6 Зөл 22:2, Нхм 3:1

+ 24:7 Лев 17:13, Ҡнн 12:16, Ҡнн 12:24

+ 24:9 Нхм 3:1, Ишғ 30:33

+ 24:12 Йер 2:22

+ 24:14 Зөл 5:11

+ 24:16 Йер 16:5

+ 24:17 Лев 10:6, Лев 21:10, Ҡнн 26:14

+ 24:19 Зөл 12:9, Зөл 21:7

+ 24:21 2 Йыл 36:17, Зөл 23:47

+ 24:23 Зөл 4:17, Зөл 33:10

+ 24:24 Зөл 6:7

+ 24:26 Зөл 33:21-22

+ 24:27 Зөл 3:26-27

+ 25:2 Йер 49:1-6, Зөл 21:28, Ғам 1:13-15, Сеф 2:8

+ 25:3 Сеф 2:8

+ 25:5 2 Бат 11:1, 2 Бат 12:26, Зөл 21:20

+ 25:7 Зөл 6:14

+ 25:9 Ишғ 15:1, Ишғ 25:10, Йер 48:1, Ғам 2:1-3, Сеф 2:8, Йуш 13:17-19

+ 25:10 Зөл 21:32

+ 25:12 2 Йыл 28:17

+ 25:13 Ишғ 34:5, Йер 49:7-22, Зөл 32:29, Зөл 35, Ғам 1:11-12, Ғов 1:1-16, Млх 1:3-4, Баш 36:34, Әйп 2:11, Ишғ 21:13

+ 25:16 1 Бат 30:14, 2 Бат 8:18, Ишғ 14:29, Йои 3:4, Ғам 1:6, Сеф 2:4

+ 26:2 Ишғ 23:1, Йер 47:4, Йои 3:4, Ғам 1:9, Зәк 9:4

+ 26:5 Зөл 47:10

+ 26:6 Зөл 6:7

+ 26:7 4 Бат 24:1, Йер 25:1, Днл 1:1, Ғөз 7:12, Днл 2:37, Асл 17:14

+ 26:8 Зөл 4:2

+ 26:9 Зөл 21:22

+ 26:13 Ишғ 24:8, Йер 7:34, Йер 16:9, Асл 18:22

+ 26:14 Зөл 47:10

+ 26:15 Йер 51:52

+ 26:16 Юнс 3:6, Зөл 27:35, Зөл 32:10

+ 26:17 Зөл 27:2

+ 26:20 Зөл 31:14, Зөл 32:23, Зәб 26:13

+ 26:21 Зөл 27:36, Зөл 28:19

+ 27:2 Зөл 26:17, Зөл 28:12

+ 27:5 Ҡнн 3:9, 1 Йыл 5:23

+ 27:6 Ишғ 2:13, Зәк 11:2

+ 27:8 Баш 10:18

+ 27:9 Йуш 13:5, 3 Бат 15:18, Зәб 82:8

+ 27:10 Зөл 30:5, Зөл 38:5

+ 27:12 3 Бат 10:22, Зөл 38:13

+ 27:13 Баш 10:2, Зөл 32:26, Зөл 38:2, Зөл 39:1

+ 27:14 Баш 10:3, Зөл 38:6

+ 27:15 Баш 10:7, Ишғ 21:13

+ 27:17 Хак 11:33

+ 27:18 Ишғ 7:8

+ 27:19 Сығ 30:24

+ 27:21 Зәб 119:5, Йыр 1:4, Ишғ 60:7

+ 27:22 3 Бат 10:1, 2 Йыл 9:1

+ 27:23 Баш 11:31, Ғам 1:5

+ 27:25 Зәб 47:8, Ишғ 2:16

+ 27:26 Зәб 47:8

+ 27:29 Асл 18:17

+ 27:30 Әйп 2:8, Һҡт 2:10, Асл 18:19

+ 27:32 Асл 18:18

+ 27:33 Асл 18:3

+ 27:35 Зөл 26:16, Зөл 32:10

+ 27:36 Йер 18:16, Зөл 26:21, Зөл 28:19

+ 28:2 Зөл 26:2, Зөл 27:2, Ишғ 14:14, 2 Тес 2:4

+ 28:3 Зөл 14:14, Днл 1:17

+ 28:4 Зәк 9:3

+ 28:7 Зөл 31:12, Хав 1:7

+ 28:10 Зөл 31:18, Зөл 32:19

+ 28:12 Зөл 26:17, Зөл 27:2-3

+ 28:13 Баш 2:8-9, Ишғ 51:3, Зөл 31:8-9, Сығ 28:17-20

+ 28:14 Баш 3:24

+ 28:19 Зөл 26:21, Зөл 27:36

+ 28:21 Ишғ 23:2, Йои 3:4

+ 28:23 Зөл 5:17

+ 28:24 Иҫп 33:55, Йуш 23:13, Зөл 6:7

+ 28:25 Зөл 11:17, Зөл 20:41

+ 28:26 Йер 23:6, Йер 32:37, Ишғ 65:21, Ғам 9:14, Мих 4:4

+ 29:2 Ишғ 19:1, Йер 46:2, Зөл 30:4, Зөл 31:2, Зөл 32:2, Йои 3:19

+ 29:3 Зәб 73:13-14, Ишғ 27:1, Ишғ 51:9, Зөл 32:2

+ 29:4 Зөл 38:4, Ғам 4:2, Хав 1:15, 4 Бат 19:28, Ишғ 37:29

+ 29:5 Ҡнн 28:26, 1 Бат 17:44

+ 29:6 Зөл 6:7, 4 Бат 18:21, Ишғ 36:7

+ 29:8 Зөл 14:17

+ 29:10 Зөл 30:6

+ 29:12 Зөл 30:7, Зөл 30:23, Зөл 30:26

+ 29:13 Йер 46:26

+ 29:14 Зөл 16:53

+ 29:16 Зөл 6:7

+ 29:19 Йер 46:13, Йер 46:26, Зөл 30:10

+ 30:3 Ишғ 13:6, Йои 1:15, Ғов 1:15, Сеф 1:7

+ 30:4 Зөл 29:8

+ 30:5 Зөл 27:10, Зөл 38:5

+ 30:6 Зөл 29:10

+ 30:7 Зөл 29:12

+ 30:8 Зөл 6:7

+ 30:10 Йер 46:26, Зөл 29:19

+ 30:12 Ишғ 19:6

+ 30:13 Йер 43:12, Йер 46:25, Ишғ 19:13

+ 30:14 Зөл 29:14, Иҫп 13:23, Йер 46:25, Ғам 6:2

+ 30:17 Баш 41:45, Баш 46:20, Ишғ 19:18

+ 30:18 Йер 2:16

+ 30:19 Зөл 6:7

+ 30:21 Йер 46:11

+ 30:23 Зөл 29:12

+ 31:2 Зөл 29:2, Зөл 30:4, Зөл 32:2

+ 31:3 Хак 9:15, Днл 4:7-9

+ 31:6 Зөл 17:23, Днл 4:9, Маҫ 13:32, Мрк 4:32

+ 31:8 Баш 2:8, Ишғ 51:3, Зөл 28:13

+ 31:10 Днл 4:27, Днл 5:20

+ 31:12 Зөл 28:7, Хав 1:7

+ 31:13 Зөл 32:4

+ 31:14 Зөл 26:20, Зөл 32:18

+ 31:16 Ишғ 14:8-9

+ 31:18 Зөл 28:10, Зөл 32:19

+ 32:2 Зөл 29:2, Зөл 30:4, Зөл 31:2, Зөл 29:3

+ 32:3 Зөл 12:13, Зөл 17:20, Зөл 19:8, Һош 7:12

+ 32:4 Зөл 31:13

+ 32:7 Ишғ 13:10, Йои 2:31, Асл 6:12

+ 32:8 Сығ 10:22, Ишғ 5:3

+ 32:10 Зөл 26:16

+ 32:11 Йер 46:26

+ 32:12 Зөл 28:7

+ 32:15 Зөл 6:7

+ 32:18 Зөл 26:20, Зөл 31:14

+ 32:19 Зөл 28:10, Зөл 31:18

+ 32:21 Зөл 28:10, Зөл 31:18, Ишғ 14:9-10

+ 32:22 Зөл 31:15

+ 32:23 Нхм 1:14, Зәб 26:13, Зөл 26:20

+ 32:24 Баш 14:1, Ишғ 21:2, Йер 49:34, Днл 8:2

+ 32:26 Баш 10:2, Зөл 27:13, Зөл 38:2, Зөл 39:1

+ 32:28 Зөл 28:10

+ 32:29 Зөл 25:12-14

+ 32:30 Ишғ 23:2

• 33:1 Зөл 3:16-21

+ 33:2 Ишғ 21:6, Йер 6:17, Һош 9:8, Хав 2:1

+ 33:3 Һош 5:8, Йои 2:1, Ғам 3:6

+ 33:4 Лев 20:9, Лев 20:11, Зөл 18:13

+ 33:7 2 Йыл 19:10

+ 33:9 1 Тим 4:16

• 33:10 Зөл 18

+ 33:10 Зөл 4:17, Зөл 24:23

+ 33:11 Зөл 16:48, 2 Птр 3:9, 1 Тим 2:4, 1 Тим 2:6

+ 33:13 Зөл 3:20

+ 33:15 Сығ 22:26, Лев 6:2-5

+ 33:22 3 Бат 18:46, Зөл 1:3, Зөл 24:26-27

+ 33:24 Ишғ 51:2

+ 33:25 Баш 9:4, Лев 3:17, Зөл 22:3

+ 33:27 Зөл 5:11, Ҡнн 28:26

+ 33:29 Зөл 6:7

+ 33:31 Зөл 8:1, Зөл 14:1, Зөл 20:1

+ 33:33 Зөл 2:5, Зәк 2:9, Зәк 4:9, Зәк 6:15

+ 34:2 Йер 23:1-4, Йер 50:6, Зәк 11:16-17

+ 34:3 Зәб 13:4, Мих 3:3, Зәк 11:5

+ 34:5 Иҫп 27:17, 3 Бат 22:17, Маҫ 9:36, Мрк 6:34

+ 34:8 Зөл 5:11

+ 34:9 Зөл 13:8, Зөл 13:21

+ 34:11 Ишғ 40:11, Мих 5:4, Ях 10:11

+ 34:12 Зөл 30:3

+ 34:13 Ҡнн 30:3, Зөл 11:17

+ 34:14 Зәб 22:2

+ 34:16 Мих 4:6-7

+ 34:17 Зәк 10:3, Маҫ 25:32-33

+ 34:21 Ҡнн 33:17, Днл 8:4

+ 34:23 Зөл 37:24, Ях 10:16, Йер 23:5, Йер 30:9, Һош 3:5, Мих 5:4

+ 34:24 Лев 26:12

+ 34:25 Ишғ 54:10, Зөл 37:26, Һош 2:18, Лев 26:6

+ 34:26 Лев 26:4, Йер 14:22, Зәк 10:1, Млх 3:10

+ 34:27 Йер 2:20, Йер 27:8, Йер 30:8

+ 34:31 Зәб 73:1, Зәб 99:3, Зәк 9:16, Ях 10:14

+ 35:2 Баш 32:3

+ 35:3 Ишғ 34:5, Йер 49:7-22, Зөл 25:12-14, Ғов 1:1-16, Млх 1:3-4

+ 35:4 Зөл 6:7

+ 35:5 Зөл 21:25, Ғам 1:11

+ 35:6 Зөл 5:11, Баш 9:6

+ 35:11 Зөл 5:11

+ 35:12 Зәб 136:7

+ 35:15 Йер 50:29, Ғов 1:15, Хав 2:8

+ 36:1 Зөл 6:2-3, Ҡнн 32:13, Ишғ 58:14

+ 36:4 Мих 6:2

+ 36:5 Зөл 35:15

+ 36:10 Йер 30:19

+ 36:11 Баш 1:28, Ишғ 49:19, Йер 31:27, Зәк 2:4, Зәк 10:8, Әйп 42:12

+ 36:12 Зөл 5:17

+ 36:13 Иҫп 13:33

+ 36:17 Лев 18:25, Йер 2:7

+ 36:18 Зөл 5:11, Зөл 22:3

+ 36:19 Лев 26:33, Зөл 5:10

+ 36:21 Зәб 105:8, Ишғ 48:11, Зөл 20:9

+ 36:23 Зөл 20:41

+ 36:24 Ҡнн 30:3, Зөл 11:17

+ 36:25 Ишғ 4:4, Йои 3:21, Лев 16:30, Йер 33:8, Зәк 13:1

+ 36:26 Зөл 11:19, Зөл 18:31

+ 36:27 Зөл 37:14

+ 36:28 Лев 26:12, Зөл 11:20

+ 36:29 Зөл 37:23, Зөл 34:29

+ 36:30 Лев 26:4

+ 36:31 Зөл 6:9, Зөл 16:61, Зөл 20:43

+ 36:35 Баш 2:8, Ишғ 51:3, Зөл 28:13, Зөл 31:8-9

+ 36:37 Зөл 34:31

+ 36:38 2 Йыл 35:7, Зөл 6:7

+ 37:1 3 Бат 18:46, Зөл 1:3, Зөл 3:22, Зөл 8:4

+ 37:3 1 Кор 15:35

* 37:5 Һулыш – йәһүд телендә был һүҙ «рух», «ел» һәм «йән» мәғәнәләренә лә эйә (ошо бүлектең 6, 8, 9, 10, 14-се аяттарында ла бар).

+ 37:5 Баш 2:7

+ 37:10 Асл 11:11

+ 37:12 Ишғ 26:19, Днл 12:2, Ях 5:21

+ 37:14 Зөл 36:27

+ 37:18 Зөл 12:9, Зөл 21:7, Зөл 24:19

+ 37:19 Ишғ 11:13, Йер 3:18, Йер 50:4, Һош 1:11

+ 37:21 Ҡнн 30:3, Зөл 11:17

+ 37:23 Зөл 14:11, Зөл 36:25, Лев 26:12, Зөл 11:20

+ 37:24 Йер 30:10, Йер 23:5, Зөл 34:23-24, Ях 10:16

+ 37:25 Йои 3:20

+ 37:26 Зөл 34:25, Һош 2:18

+ 37:27 Зәк 2:10-11, Асл 21:3, Лев 26:11-12, Зөл 11:20

+ 37:28 Зөл 6:7, Зөл 20:12

+ 38:2 Баш 10:2, Зөл 27:13, Зөл 32:26, Зөл 39:1

+ 38:4 4 Бат 19:28, Зөл 29:4, Ғам 4:2, Хав 1:15

+ 38:5 Зөл 27:10

+ 38:6 Баш 10:3, Зөл 27:14

+ 38:8 Зөл 34:28

+ 38:9 Йер 4:13

+ 38:11 Хак 18:9-10, Йер 49:31

* 38:13 …бай, һүҙе үтә торған кешеләре – йәһүд телендә «йәш арыҫландары».

+ 38:13 3 Бат 10:1, Зөл 27:15, Зөл 27:22

+ 38:16 Зөл 20:41

+ 38:17 Йер 6:22-23

+ 38:19 Ғам 1:1, Хаг 2:6, Асл 16:18

+ 38:20 Йер 4:24, Нхм 1:5

+ 38:21 Йер 25:27, Йер 25:29

+ 38:22 Зөл 5:17, Зөл 14:16, Баш 19:24, Әйп 18:15, Зәб 10:6, Зөл 13:11, Зөл 13:13

+ 38:23 Зөл 20:12, Зөл 6:7

+ 39:1 Баш 10:2, Зөл 27:13, Зөл 32:26, Зөл 38:2

+ 39:2 Зөл 38:6, Зөл 38:15

+ 39:3 Зәб 75:3

+ 39:4 Ҡнн 28:26

+ 39:6 Зөл 28:18, Зөл 30:8, Асл 20:9

+ 39:7 Зөл 20:39, Зөл 43:7

+ 39:9 Ишғ 2:4, Ишғ 9:5, Һош 2:18, Мих 4:3

+ 39:10 Зәк 2:9

* 39:11 Һамон-Гог – йәғни «Гог өйөрөнөң үҙәне».

* 39:16 Һамона – йәһүд телендә «өйөр» тигән мәғәнәлә.

+ 39:17 Ишғ 34:6, Сеф 1:7, Асл 19:17-18

+ 39:18 Ғам 4:1

+ 39:22 Йои 2:27

+ 39:23 Ҡнн 29:24-28

+ 39:25 Йер 30:3, Зөл 20:9

+ 39:26 Лев 26:6, Йер 30:10, Йер 46:27, Мих 4:4

+ 39:27 Зөл 20:41

+ 39:29 Ишғ 32:15, Ишғ 44:3, Йои 2:28

• 40:1 3 Бат 6, 2 Йыл 3

+ 40:1 Зөл 33:21, 3 Бат 18:46, Зөл 1:3

+ 40:2 Зөл 1:1, Зөл 8:3, Асл 21:10

+ 40:3 Зөл 1:7, Зөл 47:3, Зәк 2:1, Асл 11:1, Асл 21:15

+ 40:4 Зөл 44:5

* 40:5 …был терһәк бер ус аяһын өҫтәп һанала ине – ғәҙәттә терһәктең оҙонлоғо – 45 см, устың 7,5 см булып, ҡорам тураһында һүҙ барғанда бер терһәк 52,5 см тәшкил итә.

+ 40:5 Зөл 42:20

+ 40:6 Зөл 43:1

+ 40:16 3 Бат 6:4, Зөл 41:16, Зөл 41:26, Зөл 41:18

+ 40:17 Зөл 41:6, Зөл 42:1

+ 40:28 Зөл 8:16

+ 40:38 2 Йыл 4:6

+ 40:39 Лев 1:3, Лев 4:2-3, Лев 5:1-6

+ 40:44 1 Йыл 6:31-32

+ 40:46 3 Бат 2:35, Зөл 43:19

+ 40:47 Зөл 41:13-15

+ 40:49 3 Бат 6:3

+ 41:2 3 Бат 6:17

+ 41:4 3 Бат 6:20, 2 Йыл 3:8

+ 41:5 3 Бат 6:5, 3 Бат 6:8

+ 41:6 Зөл 40:17, 3 Бат 6:6

+ 41:13 Зөл 40:47

+ 41:16 3 Бат 6:4, Зөл 40:16

+ 41:18 3 Бат 6:29, 3 Бат 7:36, Зөл 40:16

+ 41:19 Зөл 1:10, Зөл 10:14

+ 41:21 Сығ 25:23-30

+ 41:24 3 Бат 6:34

+ 41:25 3 Бат 7:6

+ 41:26 3 Бат 6:4

+ 42:1 Зөл 40:17

+ 42:13 Иҫп 18:9

+ 42:14 Лев 6:11, Зөл 44:19

+ 42:20 Зөл 40:5

+ 43:1 Зөл 40:6

+ 43:2 Зөл 10:18, Зөл 11:22-23, Зөл 1:24, Асл 1:15, Асл 18:1

+ 43:3 Зөл 1:1, Зөл 3:15, Зөл 10:15, Зөл 2:1

+ 43:5 Зөл 3:12, Зөл 8:16

* 43:7 …батшаларҙы ерләү йолаһы… – батшаларҙы һарайҙа (ҡорам эргәһендә) ерләү йәки үлгән батшаларға ғибәҙәт ҡылыу күҙҙә тотола (43:9-сы аятта ла шул уҡ мәғәнә).

+ 43:7 1 Йыл 28:2, Ишғ 60:13, Ишғ 66:1, Зөл 20:39, Зөл 39:7

+ 43:10 Зөл 40:4

+ 43:13 Сығ 27:1-8

+ 43:15 Сығ 27:2, 3 Бат 1:50, 3 Бат 2:28

+ 43:17 Сығ 20:26

+ 43:18 Лев 1:5

+ 43:19 3 Бат 2:35, Зөл 40:46, Зөл 45:18

+ 43:20 Сығ 29:12, Лев 8:15, Зөл 45:19

+ 43:21 Сығ 29:14

+ 43:24 Лев 2:13

+ 43:25 Сығ 29:35, Лев 8:33

+ 43:27 Лев 1:3, Лев 3:1

+ 44:4 Зөл 1:28

+ 44:5 Зөл 40:4

+ 44:6 Зөл 45:9

+ 44:7 Ғмл 21:28, Лев 3:11

+ 44:15 3 Бат 2:35, Зөл 40:46

+ 44:16 Зөл 41:21

+ 44:18 Сығ 28:39-43, Лев 16:4

+ 44:19 Лев 6:11, Лев 16:23, Зөл 42:14

+ 44:20 Лев 21:5, Иҫп 6:5

+ 44:21 Лев 10:9

+ 44:22 Лев 21:7, Лев 21:13

+ 44:23 Лев 10:10, Лев 11:47

+ 44:24 Ҡнн 17:9, Ҡнн 19:17

+ 44:25 Лев 21:1-3

+ 44:26 Иҫп 19:11-12

+ 44:27 Лев 4:3

+ 44:28 Иҫп 18:20, Ҡнн 10:9

+ 44:29 Лев 27:21, Иҫп 18:14

+ 44:30 Сығ 23:19, Сығ 34:26, Ҡнн 26:2, Иҫп 15:20, Млх 3:10

+ 44:31 Сығ 22:31, Лев 11:39, Лев 22:8, Зөл 4:14

+ 45:1 Зөл 47:21

+ 45:2 Зөл 48:9-10

+ 45:4 Зөл 48:11-12

+ 45:5 Зөл 48:13

+ 45:6 Зөл 48:15

+ 45:7 Зөл 48:21

+ 45:9 Зөл 44:6, Иҫп 36:7, 3 Бат 21:1-16

* 45:10 Эфа, бат – эфа – ашлыҡ, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л; бат – шыйыҡлыҡ үлсәү берәмеге, 22 л.

+ 45:10 Лев 19:36, Ҡнн 25:13, Хик 11:1

* 45:11 Хомер – ашлыҡ, он үлсәү берәмеге, 220 л.

* 45:12 Егерме шекел, егерме биш шекел, ун биш шекел – йәғни 60 шекел. Был рәүешле үлсәгәндә, күрәһең, 50 шекелгә тиң булған ҡәҙимге минаның ауырлығы үҙгәрәлер.

+ 45:12 Сығ 30:13

+ 45:17 Иҫп 28:9-15

+ 45:18 Лев 16:16

+ 45:19 Сығ 12:7, Сығ 29:12, Лев 8:15, Зөл 43:20

+ 45:21 Лев 23:5-6

+ 45:23 Лев 23:8, Иҫп 28:15

+ 45:24 Лев 2:1

* 45:25 Һүҙ Ҡыуыш байрамы тураһында бара (ҡарағыҙ: «Левиҙәр» 23:33).

+ 45:25 Лев 23:34

+ 46:2 Зөл 44:3

+ 46:4 Иҫп 28:9-10, Зөл 45:17

+ 46:6 Иҫп 28:11-15

+ 46:9 Сығ 23:14-17, Ҡнн 16:16

+ 46:12 Лев 7:16, Лев 22:23

+ 46:13 Сығ 29:38, Иҫп 28:3

* 46:17 Һүҙ Яңырыу йылы тураһында бара (ҡарағыҙ: «Левиҙәр» 25:8-55).

+ 46:17 Лев 25:10

+ 46:18 Иҫп 36:7, 3 Бат 21:1-16

+ 47:1 Йои 3:18, Зәк 14:8, Асл 22:1

* 47:3 Шайтанашыҡ – руссаһы: лодыжка.

+ 47:3 Зөл 40:3

+ 47:8 Ҡнн 3:17, Йуш 3:16

+ 47:10 Йуш 15:62, Ишғ 15:8, Зөл 26:5

+ 47:12 Баш 2:9, Асл 22:2

• 47:13 Иҫп 34:1-15

+ 47:14 Баш 12:7

+ 47:19 Зөл 48:28

+ 47:22 Ишғ 14:1

+ 48:1 Иҫп 2:25-31, Йуш 19:40

+ 48:2 Йуш 19:24

+ 48:3 Йуш 19:32

+ 48:4 Йуш 16:1, Йуш 16:5

+ 48:5 Йуш 17:7

+ 48:6 Йуш 13:15

+ 48:7 Йуш 15:1

+ 48:8 Зөл 45:1-6

+ 48:9 Зөл 45:2-3

+ 48:11 3 Бат 2:35, Зөл 40:46, Зөл 44:10

+ 48:13 Зөл 45:4

+ 48:15 Зөл 45:6

+ 48:16 Асл 21:16

+ 48:21 Зөл 45:7

+ 48:23 Йуш 18:11

+ 48:24 Йуш 19:1

+ 48:25 Йуш 19:17

+ 48:26 Йуш 19:10

+ 48:27 Йуш 13:24

+ 48:28 Зөл 47:19

+ 48:30 Асл 21:13

* 48:35 Йәһүә шамма – йәһүд телендә «Раббы бында» тигән мәғәнәлә.

+ 48:35 Ишғ 60:14, Йои 3:21

+ 1:1 4 Бат 24:1, Йер 25:1, 2 Йыл 36:5-7

* 1:2 Шинғар – йәғни «Бабил».

+ 1:2 4 Бат 24:13, 2 Йыл 36:10

+ 1:6 Зөл 14:14, Зөл 14:20

+ 1:7 4 Бат 23:34, 4 Бат 24:17

+ 1:8 Зөл 4:13, Һош 9:3

+ 1:9 Баш 39:21

+ 1:12 Рим 14:2

+ 1:17 Баш 41:12

+ 1:20 Баш 41:8, Баш 41:24

+ 1:21 Днл 6:28, Днл 10:1

+ 2:1 Баш 41:8

* 2:4–7:28 Боронғо ҡулъяҙмаларҙа был өҙөк арами телендә яҙылған.

+ 2:4 3 Бат 1:31, Днл 3:9, Днл 5:10, Днл 6:6, Днл 6:21

+ 2:5 Ғөз 6:11, Днл 3:29

+ 2:6 Днл 5:7, Днл 5:16

+ 2:9 Эст 4:11

+ 2:12 Днл 3:13, Днл 3:19

+ 2:17 Днл 1:6

+ 2:21 Әйп 12:18, Днл 5:20

+ 2:22 Әйп 12:22, Вәғ 12:14, 1 Кор 4:5

+ 2:28 Баш 40:8, Днл 10:14

+ 2:30 Баш 41:16

+ 2:37 Ғөз 7:12, Зөл 26:7, Асл 17:14

+ 2:38 Йер 27:6

+ 2:39 Зәк 6:1

+ 2:40 Днл 7:7, Днл 7:23

+ 2:44 Хаг 2:22, Ғвр 12:28

+ 2:46 Ғмл 10:25, Ғмл 16:29, Ғмл 14:13

+ 2:47 Ҡнн 10:17, 4 Бат 5:15

+ 3:1 Баш 11:2

+ 3:6 Асл 13:15

+ 3:8 Днл 6:12-13

+ 3:9 3 Бат 1:31

+ 3:12 Днл 2:49

+ 3:13 Днл 2:12

+ 3:15 4 Бат 18:35

+ 3:19 Днл 2:12

+ 3:25 Ишғ 43:2

+ 3:26 Ғмл 16:17

+ 3:29 Ғөз 6:11, Днл 2:5

+ 3:31 Днл 6:25, 1 Птр 1:2, 2 Птр 1:2

+ 3:33 Днл 2:44

+ 4:2 Днл 2:1, Днл 7:15

+ 4:4 Днл 2:2, Днл 2:10-11

+ 4:5 Днл 1:7, Баш 41:38, Днл 5:11, Днл 5:14

+ 4:7 Хак 9:15, Зөл 31:3-7, Мрк 4:32

+ 4:14 Йер 27:5

+ 4:15 Баш 41:8

+ 4:16 1 Бат 25:26, 2 Бат 18:32

+ 4:19 Йер 27:6

+ 4:24 Хик 16:6, Ғмл 8:22, 2 Тим 2:25

+ 4:31 Днл 2:44, Днл 6:26

+ 4:32 Зәб 61:10, Ишғ 40:17, Әйп 23:13, Ишғ 14:27

+ 4:33 2 Йыл 33:13

+ 5:1 Днл 7:1, Днл 8:1, Баш 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18, Мрк 6:21

+ 5:2 Днл 1:2

+ 5:4 Зәб 113:12-15

+ 5:6 Нхм 2:10

+ 5:7 Днл 2:2, Днл 4:6

+ 5:8 Баш 41:8

+ 5:10 3 Бат 1:31, Днл 2:4

+ 5:11 Баш 41:38, Днл 4:5, Днл 2:48

+ 5:12 Днл 1:7, Днл 4:5, Днл 1:17

+ 5:17 4 Бат 5:16

+ 5:20 Днл 4:27-30

+ 5:21 Днл 4:31

+ 5:23 Әйп 12:10, Йер 10:23, Ғмл 12:23, Асл 16:9

+ 5:27 Әйп 31:6, Зәб 61:10

* 5:28 Пәрәс – йәһүд телендә «бүленгән» тигән мәғәнәлә. Ул «парсин» һүҙенең берлек формаһы булып тора.

+ 5:31 Йер 51:11, Днл 9:1

+ 6:3 Баш 41:40, Эст 10:3

+ 6:4 Зөл 14:14

+ 6:6 3 Бат 1:31, Днл 2:4

+ 6:8 Эст 1:19, Эст 8:8

+ 6:10 Зәб 136:5-6, 3 Бат 8:48, 2 Йыл 6:38, Зәб 118:23

+ 6:13 Днл 3:8

+ 6:17 Маҫ 27:66, Асл 20:3

+ 6:21 3 Бат 1:31, Днл 2:4

+ 6:23 Днл 3:25

+ 6:24 Ҡнн 19:19, Эст 7:9, Зәб 7:16, Хик 11:5

+ 6:25 Днл 3:31

+ 6:26 Днл 4:31

+ 6:27 Днл 3:33

+ 6:28 2 Йыл 36:22, Ғөз 1:1, Ишғ 44:28, Ишғ 45:1

+ 7:1 Днл 5:1, Днл 8:1

+ 7:2 Йер 49:36, Асл 7:1

+ 7:3 Асл 13:1-2

+ 7:6 Асл 13:2

+ 7:7 Асл 12:3, Асл 17:3, Асл 17:12

+ 7:8 Днл 8:9, Асл 9:7, Асл 13:5

+ 7:9 Асл 20:4, 3 Бат 22:19, Ишғ 6:1, Асл 4:2, Асл 1:14

+ 7:10 Ҡнн 33:2, Асл 5:11, Асл 20:12

+ 7:11 Асл 19:20

+ 7:13 Зөл 1:26, Асл 1:13, Маҫ 26:64, Мрк 14:62, Асл 1:7, Асл 14:14

+ 7:14 Зәб 109:1-2, Ишғ 9:6, Маҫ 28:18, Днл 7:27, Ғов 1:21, Зәк 14:9, Лк 1:33, 1 Кор 15:24, Асл 11:15

+ 7:15 Днл 4:2

+ 7:18 Маҫ 25:34

+ 7:21 Днл 8:24, Асл 13:7

+ 7:23 Днл 2:43

+ 7:27 Днл 7:14

+ 7:28 Лк 2:19, Лк 2:51

+ 8:1 Днл 5:1, Днл 7:1

+ 8:2 Нөх 1:1, Эст 1:2

+ 8:7 Днл 11:11

+ 8:8 Днл 7:3

* 8:9 …Гүзәл ил – бында Исраил күҙ уңында тотола (11:16, 41-се аяттарҙа ла шул уҡ мәғәнә).

+ 8:9 Днл 7:8

+ 8:10 Асл 12:4

+ 8:11 Сығ 29:38-42, Днл 11:31, Днл 12:11

+ 8:13 Днл 12:6

+ 8:16 Днл 9:21, Лк 1:19, Лк 1:26

+ 8:17 Асл 1:17, Зөл 2:1

+ 8:18 Днл 10:9, Зәк 4:1

+ 8:19 Днл 11:36

* 8:21 Яуан – Грецияның боронғо атамаһы.

+ 8:21 Днл 11:3

+ 8:24 Днл 7:21, Асл 13:7

+ 8:25 Әйп 34:20

+ 8:26 Днл 10:14

+ 9:1 Днл 5:31, Днл 6:1, Днл 11:1

* 9:2 Ҡарағыҙ: «Йермеяһ» 25:11-12, 29:10.

+ 9:2 Йер 25:11, Йер 29:10, Зәк 1:12, Зәк 7:5

+ 9:3 Эст 4:3

+ 9:4 Лев 26:40, 3 Бат 8:47, 2 Йыл 6:37, Нөх 9:2, Нөх 1:5, Нөх 9:32, Ҡнн 7:9

+ 9:5 Ғөз 9:6-7, Нөх 1:7

+ 9:6 Нөх 9:34

+ 9:9 Нөх 9:17

+ 9:11 Ҡнн 8:19-20, Ҡнн 28:15

+ 9:12 Зөл 5:9

+ 9:13 Лев 26:14-45, Ҡнн 28:15-68

+ 9:14 Нөх 9:33

+ 9:15 Сығ 32:11

+ 9:16 Зәб 30:2, Зәб 70:2, Зәб 43:14, Зәб 78:4, Мих 6:16

+ 9:17 Иҫп 6:25

+ 9:18 4 Бат 19:16, Нөх 1:6

+ 9:19 Зәб 78:9, Лк 18:13, Зәб 24:10, Зәб 78:9

+ 9:20 Нөх 1:6

+ 9:21 Ишғ 65:24, Днл 8:16, Лк 1:19, Лк 1:26, Сығ 29:39

+ 9:23 Днл 10:11, Днл 10:19

+ 9:24 Нөх 11:1, Ишғ 48:2, Маҫ 4:5, Маҫ 27:53

+ 9:26 Маҫ 24:6-14

+ 9:27 Днл 11:31, Днл 12:11, Маҫ 24:15, Мрк 13:14

+ 10:1 2 Йыл 36:22, Ғөз 1:1, Ишғ 44:28, Ишғ 45:1, Днл 1:7, Днл 4:5

+ 10:4 Баш 2:14

+ 10:5 Зөл 9:2, Асл 1:13

+ 10:6 Зөл 1:14, Зөл 1:16, Маҫ 28:3, Асл 1:14, Асл 19:12, Зөл 1:7, Асл 1:15

+ 10:7 Ғмл 9:7

+ 10:9 Днл 8:18, Зәк 4:1, Ях 18:6, Асл 1:17

+ 10:10 Зөл 2:9, Зөл 8:3

+ 10:11 Днл 9:23, Днл 10:19

+ 10:12 Днл 9:23

+ 10:13 Днл 10:21, Днл 12:1, Йһҙ 1:9, Асл 12:7

+ 10:14 Днл 2:28, Днл 8:26, Хав 2:3

+ 10:16 Ишғ 6:7, Йер 1:9

+ 10:19 Днл 9:23, Днл 10:11

+ 10:20 Днл 12:1

+ 11:1 Днл 5:31, Днл 6:1, Днл 9:1

+ 11:2 Днл 10:21

+ 11:3 Днл 7:6, Днл 8:5, Днл 8:21

+ 11:10 Ишғ 8:8, Ишғ 30:28

+ 11:11 Днл 8:7

+ 11:15 Зөл 4:2

+ 11:16 Днл 8:9

+ 11:19 Зөл 26:21

+ 11:31 Днл 8:11, Днл 9:27, Маҫ 24:15, Мрк 13:14

+ 11:33 Днл 12:3, Днл 12:10

+ 11:36 2 Тес 2:4, Ҡнн 10:17, Днл 2:47, Асл 13:5, Днл 8:19

+ 11:41 Ишғ 11:14

+ 11:43 2 Йыл 12:3, Зөл 30:4, Нхм 3:9

+ 12:1 Днл 10:13, Йһҙ 1:9, Асл 12:7, Йер 30:7, Маҫ 24:21, Мрк 13:19, Асл 16:18, Сығ 32:32, Сығ 32:33, Днл 10:21, Асл 20:12

+ 12:2 Ишғ 26:19, Зөл 37:12, Маҫ 25:46, Ях 5:28-29, Ғмл 24:15

+ 12:3 Днл 11:33, Днл 12:10, Маҫ 13:43, Әйп 11:17, Әйп 22:28, Хик 4:18, Ишғ 60:3

+ 12:4 Ишғ 8:16, Ишғ 29:11, Асл 5:1, Асл 10:4, Асл 22:10

+ 12:6 Днл 10:5, Днл 8:13

+ 12:10 Днл 11:35, Асл 22:11, Днл 11:33, Днл 12:3, Зәб 106:43, Һош 14:10

+ 12:11 Днл 8:11, Днл 9:27, Днл 11:31

+ 12:13 Ишғ 57:2

+ 1:1 4 Бат 14:23, 4 Бат 15:1, 4 Бат 16:1, 4 Бат 18:1, Ишғ 1:1, Ғам 1:1, Мих 1:1

+ 1:2 Һош 2:4, Зөл 16:15

* 1:4 Һүҙ Йеһуҙың, Исраил батшаһын һәм уның туғандарын үлтереп, Изреғилдә үҙен батша тип иғлан итеүе тураһында бара (ҡарағыҙ: «ІV Батшалар», 9–10).

+ 1:4 4 Бат 10:11

+ 1:5 Йуш 17:16, Хак 6:33

* 1:6 Ло-Рухама – йәһүд телендә «мәрхәмәт юҡ» тигән мәғәнәлә.

+ 1:6 1 Птр 2:10

+ 1:7 1 Бат 17:47, Зәк 4:6

* 1:9 Ло-Ғамми – йәһүд телендә «минең халҡым түгел» тигән мәғәнәлә.

+ 1:10 Баш 22:17, Ишғ 62:4, Рим 9:26

+ 1:11 Ишғ 11:13, Йер 3:18, Йер 50:4, Зөл 37:19

* 2:1 Ғамми – йәһүд телендә «халҡым» тигән мәғәнәлә.

* 2:1 Рухама – йәһүд телендә «мәрхәмәткә ирешкән» тигән мәғәнәлә.

+ 2:1 Һош 1:6, Һош 1:9

+ 2:2 Ишғ 50:1

+ 2:3 Зөл 16:39

+ 2:4 Һош 1:6, Һош 1:2

+ 2:7 Ишғ 54:5, Йер 3:14

+ 2:8 Зөл 16:19

+ 2:10 Һҡт 1:8, Зөл 16:37, Зөл 23:29

+ 2:11 Иҫп 28:9-15, Ишғ 24:8, Йер 7:34, Йер 16:9, Ғам 8:10

+ 2:12 Һош 9:1, Мих 1:7

+ 2:13 3 Бат 16:31-32, Һош 11:2, Зөл 23:40

+ 2:14 Зөл 20:35, Ишғ 40:2

* 2:15 Ғахор – йәһүд телендә «бәлә-ҡаза» тигән мәғәнәлә (ҡарағыҙ: «Йушағ» 7:24-26).

* 2:16 Йәһүд телендә 16-17-се аяттарҙа һүҙ уйнатыу. Бында ҡулланылған «бәғел» һүҙе «хужа» тигәнде лә, ҡәнғәниҙәрҙең илаһының исемен дә аңлата.

+ 2:17 Сығ 23:13, Зәк 13:2

+ 2:18 Ишғ 54:10, Зөл 34:25, Зөл 37:26, Ишғ 2:4, Зөл 39:9, Мих 4:3

+ 2:19 2 Кор 11:2

+ 2:20 Йер 31:34

+ 2:23 Һош 1:10, Һош 1:6, 1 Птр 2:10, Һош 1:9, Рим 9:25

* 3:2 Хомер – ашлыҡ, он үлсәү берәмеге, 220 л.

+ 3:2 Лев 27:16

+ 3:5 Йер 50:4, Йер 23:5, Йер 33:15, Зөл 34:23

+ 4:1 Ишғ 3:14, Мих 6:2

+ 4:3 Ишғ 24:4, Йер 4:28, Йои 1:10, Йои 1:18, Сеф 1:3

+ 4:6 Хик 10:21, Ишғ 5:13

+ 4:8 Лев 10:17

+ 4:9 Ишғ 24:2

+ 4:10 Лев 26:26, Мих 6:14, Хаг 1:6

+ 4:11 Хик 20:1

+ 4:12 Хак 18:5, Һош 5:4

+ 4:13 Зөл 6:13

+ 4:14 Ҡнн 23:17

* 4:15 Бейт-Ауен – йәһүд телендә «яуызлыҡ йорто» тигән мәғәнәлә. «Алла йорто» тигәнде аңлатҡан Бейт-Илгә бирелгән ҡушамат. Яровғам батша дәүерендә исраилдар шунда алтын башмаҡҡа табынған (ҡарағыҙ: «ІІІ Батшалар» 12:25-33; «Ғамос» 5:5).

+ 4:15 Һош 9:15, Һош 12:11, Ғам 4:4, Ғам 5:5

+ 4:19 Йер 4:11-12, Йер 51:1, Һош 13:15

+ 5:1 Хак 4:6

+ 5:2 Иҫп 25:2

+ 5:4 Ишғ 59:2, Һош 4:12

+ 5:5 Һош 7:10

+ 5:6 Ишғ 1:11, Һош 6:6

+ 5:8 Йер 4:5, Һош 8:1, Һош 9:9, Һош 4:15, Һош 10:5, Йои 2:1, Ғам 3:6

+ 5:10 Ҡнн 19:14

+ 5:13 4 Бат 15:19, Һош 7:11, Һош 8:9, Һош 12:1, Мих 1:9, Нхм 3:19

+ 5:14 Һош 13:7

+ 5:15 Лев 26:40-42

+ 6:1 Ҡнн 30:1-10, 1 Бат 7:3, 3 Бат 8:48, Йои 2:12, Ҡнн 32:39, Әйп 5:18, Зәб 102:3, Зәб 146:3, Йер 30:17

+ 6:2 Зәб 70:20

+ 6:4 Һош 13:3

+ 6:5 Йер 23:29, 3 Бат 19:17

+ 6:6 Маҫ 9:13, Маҫ 12:7

+ 6:8 Һош 12:11

* 6:9 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 6:9 Йуш 24:1

+ 6:11 Йои 3:13

+ 7:7 4 Бат 15:10, 4 Бат 15:14, 4 Бат 15:25, 4 Бат 15:30

+ 7:8 Зәб 105:35

+ 7:9 Ишғ 42:25

+ 7:10 Һош 5:5

+ 7:11 4 Бат 17:3-4, Һош 5:13

+ 7:12 Зөл 12:13

+ 7:14 Зәб 77:36-37

+ 7:16 Зәб 77:57

+ 8:1 Йер 4:5, Һош 5:8, Ҡнн 28:49

+ 8:2 Маҫ 7:21-23

+ 8:4 3 Бат 12:20, Һош 7:7

+ 8:5 3 Бат 12:28, Һош 10:5, Һош 13:2

+ 8:7 Һош 10:13

+ 8:8 4 Бат 17:6

+ 8:9 Һош 5:13, Һош 7:11, Йер 2:24, Зөл 16:33-34

+ 8:13 Йер 7:21, Йер 14:10, Ҡнн 28:68

+ 8:14 Ҡнн 32:18, Ишғ 17:10, Йер 3:21, Йер 17:27, Ғам 2:5

+ 9:1 Һош 2:5

+ 9:3 Ҡнн 28:68, Һош 8:13, Зөл 4:13, Днл 1:8

+ 9:4 Ҡнн 26:14, Иҫп 19:11-22

+ 9:7 4 Бат 9:11, Йер 29:26

+ 9:8 Зөл 3:17, Зөл 33:7

+ 9:9 Хак 19:22, Һош 10:9, Йер 14:10, Һош 8:13

+ 9:10 Зәб 79:9, Ишғ 5:1, Маҫ 21:33, Иҫп 25:1-5, Зәб 105:28

+ 9:13 Һош 14:1

+ 9:15 Һош 4:15, Һош 12:11, Ғам 4:4, Ғам 5:5

+ 9:17 Ҡнн 28:64-65

+ 10:1 Зәб 79:9, Ишғ 5:1, Маҫ 21:33

+ 10:5 3 Бат 12:28, Һош 4:15, Һош 8:5, Һош 13:2

+ 10:8 Лк 23:30, Асл 6:16

+ 10:9 Хак 19:22, Һош 9:9

+ 10:11 Йер 46:20

+ 10:12 Хик 11:19, Глт 6:8, Йер 4:3

+ 10:13 Һош 8:7

+ 10:14 4 Бат 17:3-4, Ишғ 13:16

+ 11:1 Ҡнн 7:8, Сығ 4:22, Йер 31:9, Млх 1:6, Маҫ 2:15

+ 11:3 Сығ 15:26

+ 11:4 Ях 6:44, Ях 12:32, Сығ 16:14-31

+ 11:9 Иҫп 23:19, Ишғ 12:6

+ 11:10 Ишғ 31:4, Ишғ 11:11, Мих 7:12, Зәк 8:7

+ 11:11 Ишғ 60:8, Зәк 10:10

+ 12:1 Ишғ 44:20, Һош 5:13

+ 12:3 Баш 32:24-32

+ 12:4 Баш 28:12, Баш 28:19, Баш 35:9, Баш 35:15

+ 12:5 Сығ 3:15

+ 12:6 Мих 6:8

+ 12:7 Ғам 8:5, Мих 6:11

+ 12:8 Зәк 11:5, Асл 3:17

+ 12:11 Һош 6:8, Һош 4:15, Ғам 4:4, Ғам 5:5

+ 12:12 Баш 28:5, Баш 29:20

+ 12:13 Сығ 12:50-51, Зәб 76:21

+ 12:14 4 Бат 17:17

+ 13:1 Һош 11:2

+ 13:2 3 Бат 12:28, Һош 8:5, Һош 10:5

+ 13:3 Һош 6:4, Зәб 1:4, Зәб 36:20

+ 13:4 Сығ 20:3, Ишғ 43:11, Ишғ 45:21

+ 13:5 Ҡнн 8:15, Ҡнн 32:10

+ 13:6 Ҡнн 8:12-14, Ҡнн 31:20, Зәб 77:11, Зәб 105:21, Хик 30:9

+ 13:7 Йер 5:6, Һош 5:14

+ 13:8 2 Бат 17:8, Хик 17:12, Һҡт 3:10

+ 13:10 1 Бат 8:5, 1 Бат 8:19

+ 13:11 1 Бат 8:22, 1 Бат 15:23

+ 13:13 4 Бат 19:3

+ 13:14 Зәб 48:16, Ишғ 25:8, Ишғ 26:19, Зөл 37:12, Зөл 9:10, 1 Кор 15:55

+ 13:15 Йер 4:12, Йер 51:1, Зөл 19:12, Һош 4:19

+ 14:1 4 Бат 18:12, 4 Бат 8:12, Һош 9:13, Ғам 1:13

+ 14:2 Һош 6:1, Һош 12:6

+ 14:3 Ғвр 13:15

+ 14:4 Һош 5:13, Зәб 9:35

+ 14:6 Ишғ 27:6

+ 14:10 Зәб 106:43, Днл 12:10

+ 1:3 Ҡнн 4:9, Зәб 77:4

+ 1:4 Ҡнн 28:38, Ҡнн 28:42

+ 1:5 Ишғ 24:11

+ 1:6 Асл 9:8

+ 1:10 Ишғ 24:4, Йер 4:28, Һош 4:3, Ишғ 24:7

+ 1:11 Йер 14:4

+ 1:12 Ишғ 24:11

+ 1:13 Йер 4:8, Йои 1:9, Йои 2:14

+ 1:14 Йои 2:15-16

+ 1:15 Ишғ 13:6, Ғов 1:15, Сеф 1:7

+ 1:16 Ҡнн 12:6-7

+ 1:19 Йер 9:10

+ 1:20 Зәб 103:21

+ 2:1 Һош 5:8, Ғам 3:6

+ 2:2 Ғам 5:18, Ғам 5:20, Сеф 1:15, Йои 1:6

+ 2:3 Йои 1:19, Баш 2:8

+ 2:4 Асл 9:7, Асл 9:9

+ 2:6 Нхм 2:10

+ 2:7 Хик 30:27

+ 2:9 Ишғ 33:4

+ 2:10 Йои 3:15, Асл 8:12

+ 2:11 Млх 3:2, Асл 6:17

+ 2:12 Ҡнн 30:1-10, 1 Бат 7:3, 3 Бат 8:48, Ишғ 55:7, Йер 4:1, Һош 6:1, Һош 12:6

+ 2:13 Сығ 34:6

+ 2:14 2 Бат 12:22, Ғам 7:3, Ғам 7:6, Юнс 1:6, Юнс 3:9, Йои 1:9, Йои 1:13

+ 2:15 Йои 2:1, Иҫп 10:3

+ 2:16 Йои 1:14

* 2:17 Айуан – ҡорамға ингән урындағы алғы бүлмә.

+ 2:17 3 Бат 6:3, Зөл 8:16, Зәб 41:4, Зәб 78:10, Зәб 113:10, Мих 7:10

+ 2:18 Зәк 1:14, Зәк 8:2

+ 2:20 Зәк 14:8, Ишғ 34:3

+ 2:21 Зәб 125:2-3

+ 2:22 Йои 1:18

+ 2:23 Хав 3:18, Зәк 10:7, Лев 26:4, Ҡнн 11:14, Йер 5:24

+ 2:25 Йои 1:4

• 2:27 Ғмл 2:17-21

+ 2:27 Сығ 20:2, Зөл 39:18

+ 2:28 Ишғ 32:15, Ишғ 44:3, Зөл 39:29

+ 2:30 Маҫ 24:30, Лк 21:11, Асл 8:7

+ 2:31 Ишғ 13:10, Зөл 32:7-8, Асл 6:12

+ 2:32 Рим 10:13, Ғов 1:17

+ 3:1 Йер 30:3

* 3:2 Йеһошафат – йәһүд телендә «Раббы хөкөм итә» тигән мәғәнәлә.

+ 3:2 Сеф 3:8, Зәк 14:2, Ишғ 66:16

+ 3:3 Ғов 1:11, Нхм 3:10

+ 3:4 Ишғ 23:1, Йер 47:4, Зөл 28:21, Ғам 1:9

+ 3:5 2 Йыл 21:16-17

+ 3:8 3 Бат 10:1, 2 Йыл 9:1

+ 3:10 Ишғ 2:4, Мих 4:3

+ 3:12 Зәб 95:13, Зәб 97:9, Зәб 109:6, Ишғ 2:4, Ишғ 3:13, Маҫ 25:32

+ 3:13 Һош 6:11, Маҫ 13:39, Мрк 4:29, Асл 14:15, Асл 14:19, Асл 19:15

+ 3:14 Йои 1:15

+ 3:15 Йои 2:10

+ 3:16 Йер 25:30, Ғам 1:2, Ишғ 25:4

+ 3:17 Ишғ 52:1, Нхм 1:15

+ 3:18 Ғам 9:13, Ишғ 30:25, Зөл 47:1, Зәк 14:8, Иҫп 25:1

+ 3:19 Ишғ 19:1, Зөл 29:2, Ишғ 34:5, Йер 49:10, Зөл 35:3, Ғам 1:11, Ғов 1:10, Млх 1:3

+ 3:20 Зөл 37:25

+ 3:21 Ишғ 4:4, Зөл 36:25

+ 1:1 2 Бат 14:2, 2 Йыл 11:6, Нөх 3:5, 4 Бат 14:23, 4 Бат 15:1, 2 Йыл 26:1, Ишғ 1:1, Һош 1:1, Зәк 14:5

+ 1:2 Йер 25:30, Йои 3:16, Йуш 19:26, 3 Бат 18:19

+ 1:3 Ишғ 17:1, Йер 49:23, 4 Бат 10:32-33, Ишғ 21:10

+ 1:4 4 Бат 8:12, 4 Бат 13:22, Йер 49:27

+ 1:5 Йер 51:30, Һош 4:15, Зөл 27:23, 4 Бат 16:9, Ишғ 22:6, Ғам 9:7

+ 1:6 Йер 47:1, Йер 47:5, 2 Йыл 28:18, Йои 3:6

+ 1:8 1 Бат 5:1, Ғам 3:9, Сеф 2:4, Зәк 9:5

+ 1:9 Ишғ 23:1, Йер 47:4, Зөл 26:2, Йои 3:4, Зәк 9:4, 3 Бат 5:1

+ 1:11 Ишғ 34:5, Ишғ 63:1, Йер 49:7-22, Зөл 25:12-14, Ғов 1:1-16, Млх 1:3-4, 2 Йыл 28:17, Зөл 35:5

+ 1:13 Йер 49:1, Зөл 21:28, Зөл 25:2, Сеф 2:8, 4 Бат 8:12, Һош 14:1

+ 1:14 Ҡнн 3:11, 2 Бат 12:26

+ 1:15 Йер 49:3

+ 2:1 Ишғ 15:1, Ишғ 25:10, Йер 48:1, Зөл 25:8, Сеф 2:8

+ 2:2 Йер 48:24

+ 2:4 Лев 26:14-15, Йер 16:19-20

+ 2:5 Йер 17:27, Һош 8:14

+ 2:6 Лев 25:39, 4 Бат 4:1, Ғам 8:6

+ 2:7 Әйп 24:4, Ишғ 10:2, Лев 18:8, Ҡнн 22:30

+ 2:9 Иҫп 13:33-34, Йуш 24:8

+ 2:10 Сығ 12:51, Ҡнн 8:2

+ 2:11 Иҫп 6:2, Ишғ 30:10, Йер 11:21, Ғам 7:13, Мих 2:6

+ 2:14 Зәб 32:16-17

+ 3:1 Сығ 12:51

+ 3:2 Ҡнн 7:6, Ҡнн 10:15

+ 3:6 Зөл 33:4, Һош 5:8, Йои 2:1, Һҡт 3:38, Мих 1:12

+ 3:7 Баш 18:17

+ 3:8 Ишғ 31:4, Иҫп 22:38

+ 3:9 3 Бат 21:1

+ 3:10 Ишғ 3:14, Мих 6:10-12

+ 3:11 Ҡнн 28:52, 4 Бат 17:5-6, 4 Бат 18:9-12

+ 3:14 Сығ 27:2, 3 Бат 13:1-3, 4 Бат 23:15

+ 3:15 Йер 36:22, 3 Бат 22:39

* 4:1 Башан һыйырҙары – Пәйғәмбәр шулай тип Самарияның затлы ҡатындарын атай. Иордандан көнсығышта урынлашҡан ул таулы, уңдырышлы тупраҡлы төбәк үҙенең һыйырҙары һәм көтөүлектәре менән дан тоткан.

+ 4:1 Зәб 21:12, Зөл 39:18

+ 4:2 Зәб 88:36, 4 Бат 19:28, Зөл 29:4, Зөл 38:4, Хав 1:15

+ 4:3 Зөл 12:5, Зөл 12:12

+ 4:4 Ғам 5:5, Иҫп 28:3-4

+ 4:5 Лев 7:13, Лев 22:18, Маҫ 23:13

+ 4:6 Йер 5:3, Хаг 2:17

+ 4:7 Йер 3:3

+ 4:9 Лев 26:16, Ҡнн 28:22, Хаг 2:17, 3 Бат 8:37, 2 Йыл 6:28, Йои 1:4

+ 4:10 Сығ 9:3, Ҡнн 28:27, Ҡнн 28:60

+ 4:11 Баш 19:24, Зәк 3:2

+ 4:13 Мих 1:3

+ 5:2 Ишғ 47:1

+ 5:4 Ишғ 55:6, Сеф 2:3

+ 5:5 Һош 4:15, Һош 9:15, Һош 12:11, Ғам 4:4, Ғам 8:14

+ 5:6 Ҡнн 4:24, Ғвр 12:29

+ 5:8 Әйп 9:9, Әйп 38:31, Ғам 4:13

+ 5:10 Хик 15:12

+ 5:11 Ҡнн 28:30, Ҡнн 28:39, Мих 6:15, Сеф 1:13

+ 5:12 Сығ 23:8, Ишғ 29:21

+ 5:15 Зәб 96:10, Рим 12:9

+ 5:16 Йер 9:17

+ 5:17 Сығ 12:12

+ 5:18 Йои 1:15, Йои 2:2, Сеф 1:15

+ 5:21 Ишғ 1:11-14, Йер 6:20, Млх 1:10, Лев 3

+ 5:25 Ғмл 7:42-43

* 5:26 Сиккуҫ һәм Кийун – мәжүсиҙәр табынған һәм Сатурнды кәүҙәләндергән илаһтар. Бында һүҙ уйнатыу: «сиккуҫ» һүҙе йәһүд телендәге «шиҡҡутс» (ерәнгес) һүҙе менән ауаздаш.

+ 5:27 4 Бат 17:6

+ 6:1 Ишғ 32:9, Сеф 1:12

+ 6:2 Ишғ 10:9, Нхм 3:8

+ 6:8 Йер 51:14

* 6:13 Ло-Девар – йәһүд телендә «юҡ нәмә» тигән мәғәнәлә.

* 6:13 Ҡарнаим – йәһүд телендә «мөгөҙҙәр» тигән мәғәнәлә. Мөгөҙ иһә көс билдәһе булған.

+ 7:1 Сығ 10:4, Йои 1:4

+ 7:3 Йои 2:13-14, Юнс 1:6, Юнс 3:9

* 7:8 …Мин ауыртмаҡты халҡым Исраил араһына урынлаштырам… – Ауыртмаҡ менән үлсәү ебе – төҙөүселәр ҡорамалы, әммә «ІV Батшалар» китабының 21:13; «Ишағыяһ»тың 28:17; 34:11-се аяттарында улар емереү символдары: иҫке биналарҙы емергәндән һуң ғына улар урынына яңыларын төҙөргә мөмкин.

+ 7:8 Йер 1:11, Йер 1:13, Ғам 8:2

+ 7:9 4 Бат 15:8-12

+ 7:10 3 Бат 12:32

+ 7:11 Ғам 6:7

+ 7:12 Мих 3:5

+ 7:13 Ғам 2:12, 3 Бат 12:29-33

+ 7:14 Ғам 1:1

+ 7:16 Ишғ 30:10, Мих 2:6

+ 8:1 Йер 24:1, Мих 7:1

+ 8:2 Йер 1:11, Йер 1:13, Ғам 7:8, Һҡт 4:18, Зөл 7:2-3

+ 8:5 Иҫп 28:11, Нөх 13:15-16, Лев 19:36, Мих 6:10

+ 8:6 Лев 25:39, 4 Бат 4:1, Ғам 2:6

+ 8:8 Ғам 9:5

+ 8:9 Йер 15:9, Мих 3:6, Лк 23:44

+ 8:10 Йер 16:9, Һҡт 5:15, Һош 2:11, Йер 6:26, Зәк 12:10

+ 8:11 1 Бат 3:1, Зәб 73:9

+ 8:14 3 Бат 12:29-30

+ 9:1 Хак 16:26-30

+ 9:2 Зәб 138:8-10

+ 9:3 Зәб 67:23

+ 9:5 Зәб 45:7, Ғам 8:8

+ 9:6 Зәб 103:3, Ғам 4:13

+ 9:7 Йер 47:4, 4 Бат 16:9, Ишғ 22:6, Ғам 1:5

+ 9:9 Лк 22:31

+ 9:10 Ғам 6:3

+ 9:11 Ғмл 15:16-18

+ 9:13 Йои 3:18

+ 9:14 Әйп 3:14, Ишғ 58:12, Ишғ 61:4, Йер 31:5

• 1:1 Йер 49:7-22

+ 1:1 Ишғ 34:5, Йер 49:7-22, Зөл 25:12-14, Зөл 35, Ғам 1:11-12, Млх 1:3-4

* 1:3 Ҡая – йәһүд телендә – «Села». Села Эдомдың баш ҡалаһының исеме.

+ 1:4 Иҫп 24:21, Хав 2:9

* 1:6 Ғаяз – Эдомдың икенсе исеме (ҡарағыҙ: «Башланмыш» 25:25,[30]). Был урында Эдом иле күҙ уңында тотола.

+ 1:9 Баш 36:5, Әйп 2:11, Ғам 1:12

+ 1:11 4 Бат 25:13-17, Йои 3:3, Нхм 3:10, Зәб 136:7

+ 1:12 Мих 4:11, Мих 7:8

+ 1:13 Хик 17:5, Зөл 35:10

+ 1:15 Ишғ 13:6, Йои 1:15, Сеф 1:7, Йер 50:29, Зөл 35:15, Хав 2:8

+ 1:16 Йер 25:27-28, Зәб 74:8, Ишғ 51:17, Йер 25:15, Зәк 12:2, Асл 14:10

+ 1:17 Ишғ 4:3, Йои 2:32

+ 1:18 Зәк 12:6

+ 1:20 3 Бат 17:9

+ 1:21 Днл 7:14, Днл 7:27, Зәк 14:9, Лк 1:33, 1 Кор 15:24, Асл 11:15

+ 1:1 4 Бат 14:25

+ 1:2 Нхм 1:1, Сеф 2:13

+ 1:3 3 Бат 10:22, Ишғ 23:1, Йуш 19:46

+ 1:4 Зәб 106:25

+ 1:5 Ғмл 27:18

+ 1:6 Йои 2:13-14, Ғам 7:3, Ғам 7:6, Юнс 3:9

+ 1:7 1 Бат 14:41-42

+ 1:9 Зәб 94:5, Зәб 145:6

+ 1:14 Ҡнн 21:8

+ 1:15 Зәб 64:8

+ 1:16 Ишғ 19:21

+ 2:1 Маҫ 12:40, Маҫ 16:4

+ 2:3 Зәб 3:5, Зәб 17:7, Зәб 117:5

+ 2:4 Зәб 87:7, Әйп 22:11, Зәб 17:5, Зәб 41:7, Зәб 68:3

+ 2:6 Зәб 17:5

+ 2:8 Зәб 17:7

+ 2:9 Зәб 31:7

+ 2:10 Зәб 49:14, Зәб 3:9

+ 3:2 Юнс 1:1-2

+ 3:5 2 Йыл 20:3, Ғөз 8:21, Йер 36:9

+ 3:6 Әйп 2:8, Зөл 27:30

+ 3:8 Йер 18:8-11, Йер 36:3

+ 3:9 2 Бат 12:22, Йои 2:13-14, Ғам 7:3, Ғам 7:6, Юнс 1:6

+ 3:10 Сығ 32:14, 2 Бат 24:16, Йер 18:8

+ 4:2 Сығ 34:6

+ 4:3 Иҫп 11:15, 3 Бат 19:4, Әйп 6:9

+ 1:1 4 Бат 16:1, 4 Бат 18:1, Ишғ 1:1, Һош 1:1, Ишғ 7:9, Йер 23:13-14

+ 1:2 3 Бат 22:28, Зәб 48:2, Ишғ 34:1, Зәб 10:4, Юнс 2:8, Хав 2:20

+ 1:3 Ишғ 26:21, Ғам 4:13

+ 1:4 Зәб 96:5

* 1:5 Яҡуп – бында Исраил батшалығы күҙ уңында тотола, сөнки исраилдарҙың тәүатаһы Яҡуп тип иҫәпләнә.

+ 1:7 1 Бат 5:4, Һош 2:12, Һош 9:1

+ 1:8 Ишғ 22:4, Йер 9:1, Ишғ 20:2, Әйп 30:29, Ишғ 13:21, Ишғ 34:13, Йер 50:39

+ 1:9 Һош 5:13, Нхм 3:19

+ 1:10 2 Бат 1:20

+ 1:12 Ғам 3:6

* 1:13 Сион-ҡыҙ – Сион тауында урынлашҡан Йәрүсәлим ҡалаһының шиғри атамаһы. Бында һәм башҡа шундай урындарҙа Сион һәм Йәрүсәлим ҡатын-ҡыҙға тиңләштерелә.

+ 1:13 4 Бат 18:14

+ 1:14 Йуш 15:44

+ 1:15 1 Бат 22:1

+ 1:16 Ишғ 22:12

+ 2:1 Зәб 35:5, Мих 2:1

+ 2:2 Ишғ 5:8

+ 2:6 Ишғ 30:10, Йер 11:21, Ғам 2:12

+ 2:10 Лев 18:25

+ 2:13 Ишғ 52:12

+ 3:1 Зәб 81:2-4

+ 3:3 Зәб 13:4, Зөл 34:3

+ 3:4 1 Бат 8:18, Хик 1:28, Ишғ 1:15, Йер 11:11

+ 3:5 Йер 23:32, Йер 6:14, Йер 8:11, Зөл 13:10

+ 3:6 Зөл 12:24, Зөл 13:23, Ғам 8:9

+ 3:7 Зәк 13:4

+ 3:8 Ишғ 58:1, Мих 1:5

+ 3:10 Зөл 22:27, Хав 2:12

+ 3:11 Ишғ 1:23, Йер 6:13, Ишғ 48:1, Йер 7:4

+ 3:12 Зәб 128:3, Йер 26:18

• 4:1 Ишғ 2:2-4

+ 4:2 Ишғ 56:7, Ишғ 60:3, Ишғ 66:20, Млх 1:11, Ишғ 27:13, Йер 31:6, Зәк 8:20-22

+ 4:3 Йои 3:10, Зөл 39:9, Һош 2:18, Зәк 9:10

+ 4:4 3 Бат 4:25, Лев 26:6, Йер 30:10, Йер 46:27, Зөл 39:26

+ 4:5 Ғмл 14:16

+ 4:6 Сеф 3:19

+ 4:9 Йер 8:19, Ишғ 13:8, Йер 6:24, Йер 50:43

+ 4:10 Ишғ 39:6

+ 4:12 Ишғ 10:7

+ 4:13 3 Бат 22:11, Йуш 3:11, Зәб 96:5, Зәк 4:14, Зәк 6:5

+ 5:2 1 Йыл 5:2, Маҫ 2:6, Ях 7:42

+ 5:4 Ишғ 40:11, Сеф 3:13, Зәб 71:8

+ 5:5 Ишғ 9:6, Ишғ 26:12

+ 5:10 Хаг 2:22, Зәк 9:10

+ 5:11 Ишғ 17:9, Ишғ 27:10

+ 5:12 Ҡнн 18:10

+ 5:13 Ишғ 17:8, Зәк 13:2

+ 5:14 Сығ 34:13, Ҡнн 16:21

+ 6:2 Зөл 36:4, Ишғ 3:14, Һош 4:1

+ 6:3 Ишғ 43:22

+ 6:4 Сығ 12:51, Сығ 15:20, Иҫп 12:2

+ 6:5 Иҫп 22:5-6, Иҫп 23:7-10, Хак 11:25

+ 6:6 1 Бат 15:22

+ 6:7 Сығ 13:2, 4 Бат 3:27

+ 6:8 Ҡнн 10:12, Ишғ 1:17, Йер 21:12, Зәк 7:9-10, Ғвр 13:16

+ 6:10 Ғам 3:10, Ғам 8:5

+ 6:11 Лев 19:35-36, Һош 12:7

+ 6:12 Ғам 3:10, Йер 9:8

+ 6:14 Лев 26:26, Һош 4:10, Хаг 1:6

+ 6:15 Лев 26:16, Ҡнн 28:38-40, Ғам 5:11, Сеф 1:13, Хаг 1:6

+ 6:16 3 Бат 16:25-33, Зәб 43:14, Зәб 78:4, Днл 9:16

+ 7:1 Ишғ 24:13, Йер 24:1, Һош 9:10, Ғам 8:1-2, Мрк 11:13

* 7:2 Боҫҡон – руссаһы: засада.

+ 7:2 Зәб 11:1, Зәб 13:1-3, Зәб 9:29-30

+ 7:3 Хик 17:23, Ишғ 1:23

+ 7:4 Зөл 2:6

+ 7:5 Йер 9:4

+ 7:6 Маҫ 10:35-36, Лк 12:53

+ 7:7 Һҡт 3:25, Һҡт 3:26

+ 7:8 Ғов 1:12, Мих 4:11, Зәб 36:24, Хик 24:16-18, Зәб 26:1, Зәб 111:4

+ 7:9 Ишғ 58:8

+ 7:10 Зәб 41:4, Зәб 78:10, Зәб 113:10, Йои 2:17, 2 Бат 22:43, Зәб 17:42, Зәк 10:5

+ 7:12 Ишғ 11:11-12, Ишғ 43:5, Һош 11:11, Зәк 8:7, Зәк 10:10

+ 7:14 Зәб 22:4, Йер 50:19

+ 7:15 Зәб 77:12, Ишғ 11:16

+ 7:16 Ишғ 26:11, Әйп 21:5, Хик 30:32

+ 7:17 Баш 3:14, Зәб 71:9, Ишғ 49:23, 2 Бат 22:46, Зәб 17:46

+ 7:18 Сығ 15:11, Зәб 102:9, Сығ 34:6-7

+ 7:19 Ишғ 38:17

+ 7:20 Баш 17:2, Баш 26:3, Зәб 104:9

+ 1:1 Юнс 1:2, Хав 1:1

+ 1:2 Сығ 20:5, Ҡнн 7:10, Ишғ 59:18

+ 1:3 Сығ 34:6-7, Зәб 17:10

+ 1:4 Сығ 14:21-22, Зәб 105:9, Ишғ 33:9

+ 1:5 Зәб 96:5, Йер 4:24, Зөл 38:20

+ 1:6 Зәб 75:8, Млх 3:2, Зөл 38:20

+ 1:7 Зәб 45:2

+ 1:8 Ишғ 8:22

+ 1:10 Мих 7:4, Йои 2:5

+ 1:13 Ишғ 10:27, Ишғ 14:25

+ 1:14 Зөл 32:23

+ 1:15 Ишғ 52:7, Иҫп 30:3, Ишғ 52:1, Йои 3:17

+ 2:2 Зәб 79:9, Ишғ 5:1, Маҫ 21:33

+ 2:3 Зөл 23:14

+ 2:5 Йер 46:12

+ 2:6 Ишғ 45:1

+ 2:7 Ишғ 38:14, Зөл 7:16

+ 2:10 Сеф 2:13, Йои 2:6

+ 2:11 Ишғ 5:29, Йер 2:15

+ 2:12 Йер 51:38

+ 2:13 Нхм 3:5, 4 Бат 19:9-10

+ 3:1 Зөл 24:8

+ 3:3 4 Бат 19:36

+ 3:4 Асл 17:1-2, Асл 18:3

+ 3:5 Нхм 2:13, Йер 13:22, Йер 13:26, Хав 2:16

+ 3:7 Ишғ 10:5, Ишғ 14:25, Сеф 2:13, Ишғ 51:19, Йер 15:5, Һҡт 1:2

+ 3:8 Йер 46:25, Зөл 30:14, Ғам 6:2

+ 3:9 2 Йыл 12:3

+ 3:10 Ишғ 20:4, 4 Бат 8:12, Ишғ 13:16, Йои 3:3, Ғов 1:11

+ 3:11 Йер 25:17

+ 3:13 Ишғ 19:16, Йер 51:30

+ 3:19 Һош 5:13, Мих 1:9, Әйп 27:23, Һҡт 2:15

+ 1:1 Нхм 1:1

+ 1:2 Зәб 12:1, Зәб 88:47, Әйп 24:12

+ 1:4 Мих 7:3

+ 1:5 Ғмл 13:41

+ 1:6 Йер 5:15-17, Зөл 28:7, Зөл 31:12

+ 1:8 Йер 4:13, Ҡнн 28:49

+ 1:12 Ҡнн 33:27, Зәб 89:3, Зәб 92:2, Ишғ 10:5-6

+ 1:13 Зәб 34:17, Әйп 12:6, Йер 12:1

+ 1:15 4 Бат 19:28, Ғам 4:2, Йер 16:16

+ 2:1 Ишғ 21:8, Йер 6:17, Зөл 3:17, Зөл 33:2, Һош 9:8

+ 2:2 Ҡнн 27:8, Ишғ 8:1, Ишғ 30:8

+ 2:3 Днл 10:14, Сеф 3:8, 2 Птр 3:9, Ғвр 10:37

+ 2:4 Рим 1:17, Глт 3:11, Ғвр 10:38

+ 2:5 Хик 27:20, Йер 27:7

+ 2:6 Ишғ 14:4

+ 2:8 Йер 50:29, Зөл 35:15, Ғов 1:15

+ 2:9 Йер 49:16

+ 2:11 Лк 19:40

+ 2:12 Йер 22:13, Мих 3:10

+ 2:13 Йер 51:58

+ 2:14 Иҫп 14:21, Зәб 71:19, Ишғ 6:3, Ишғ 11:9

+ 2:15 Йер 51:7

+ 2:16 Йер 13:26, Нхм 3:5, Һҡт 4:21

+ 2:18 Зәк 10:2, Ишғ 44:10-11

+ 2:19 Зәб 134:17, Йер 10:14

+ 2:20 Зәб 10:4, Мих 1:2, Сеф 1:7

* 3:3 Села – мәғәнәһе аныҡ ҡына билдәле түгел. Фараз буйынса, ниндәйҙер музыкаль термин булыуы ихтимал.

+ 3:4 Әйп 36:32, Зөл 1:27

+ 3:6 Баш 49:26, Ҡнн 33:15

+ 3:7 Хак 7:21

+ 3:8 Ишғ 66:15

+ 3:10 Сығ 19:18, Зәб 76:17, Зәб 92:3

+ 3:11 Йуш 10:12-13

+ 3:15 Зәб 76:20

+ 3:16 Әйп 4:14, Зәб 118:120

+ 3:18 Зәб 12:6, Зәб 20:2, Зәб 34:9, Йои 2:23, Зәк 10:7

+ 3:19 2 Бат 22:34, Зәб 17:34, Зәб 4:1, Зәб 60:1

+ 1:1 4 Бат 22:1, Йер 1:2

+ 1:3 Һош 4:3

+ 1:4 4 Бат 23:4

* 1:5 Милком – Ғаммон халҡы илаһының исеме.

+ 1:5 Йер 19:13, 3 Бат 11:5, 3 Бат 11:33, 4 Бат 17:33

+ 1:7 Хав 2:20, Ишғ 13:6, Йер 46:10, Йои 1:15, Ишғ 34:6, Зөл 39:17

+ 1:8 4 Бат 24:12, 4 Бат 25:7

* 1:9 Ҡарағыҙ: «І Батшалар» 5:1-5.

+ 1:10 Нөх 3:3, Нөх 12:39, 2 Йыл 33:14, 4 Бат 22:14

+ 1:12 Йер 48:11, Зәб 93:7, Млх 3:14

+ 1:13 Ҡнн 28:30, Ҡнн 28:39, Ғам 5:11, Мих 6:15

+ 1:15 Зөл 7:7, Йои 2:2, Ғам 5:18

+ 1:17 Ишғ 59:10, Зәб 78:3

+ 1:18 Хик 11:4, Зөл 7:19, Сеф 3:8

+ 2:1 Йер 6:15, Сеф 3:5

+ 2:3 Ишғ 55:6, Ғам 5:4, Ғам 5:6, Ишғ 2:10, Ишғ 26:20

+ 2:5 1 Бат 30:14, 2 Бат 8:18, Йер 47:7, Зөл 25:16

+ 2:6 Ишғ 65:10

+ 2:8 Ишғ 15:1, Ишғ 25:10, Йер 48:1, Зөл 25:8, Ғам 2:1-3, Йер 49:1, Зөл 21:28, Зөл 25:2, Ғам 1:13-15

+ 2:9 Ишғ 49:18, Зөл 16:48, Баш 19:24, Ҡнн 29:23, Ишғ 13:19, Йер 49:18

+ 2:10 Ишғ 16:6, Йер 48:29

+ 2:11 Зәб 21:28

+ 2:12 Ишғ 18

+ 2:13 Ишғ 10:5, Ишғ 14:25, Нхм 2:10, Нхм 3:7

+ 2:14 Ишғ 13:21-22, Ишғ 34:11, Ишғ 34:14

+ 2:15 Ишғ 47:8, Йер 19:8

+ 3:1 Йер 6:6

+ 3:3 Зөл 22:27

+ 3:4 Йер 23:11

+ 3:5 Сеф 2:1

+ 3:8 Хав 2:3, Йои 3:2, Зәк 14:2, Сеф 1:18

+ 3:9 Ишғ 6:7, Ишғ 19:18

+ 3:11 Ишғ 54:4

+ 3:12 Ишғ 14:32

+ 3:13 Асл 14:5, Мих 5:4

* 3:14 Сион-ҡыҙ – Сион тауында урынлашҡан Йәрүсәлим ҡалаһының шиғри атамаһы. Бында һәм башҡа шундай урындарҙа Сион һәм Йәрүсәлим ҡатын-ҡыҙға тиңләштерелә.

+ 3:14 Зәк 2:10, Зәк 9:9

+ 3:15 Лк 1:75

+ 3:17 Ишғ 62:5, Йер 32:41

+ 3:19 Мих 4:6-7

+ 3:20 Ҡнн 30:3, Ишғ 11:12, Йер 32:37, Зөл 11:17

+ 1:1 Ғөз 4:24, Зәк 1:1, Ғөз 5:1, Ғөз 6:14, 1 Йыл 3:19, Ғөз 3:2, Нөх 12:1, Хаг 2:20-23, Зәк 4:6-10, 1 Йыл 6:15

+ 1:4 Нөх 2:3, Зәб 131:3-5

+ 1:6 Ҡнн 28:38, Лев 26:16, Һош 4:10, Мих 6:15

+ 1:10 3 Бат 8:35

+ 1:11 3 Бат 17:1

+ 1:12 Ғөз 5:2

+ 1:13 Йуш 1:5, Йуш 1:9, Хаг 2:4

+ 2:1 Лев 23:34

+ 2:2 Хаг 1:1, Хаг 2:20-23

+ 2:3 Ғөз 3:12, Зәк 4:10

+ 2:4 Хаг 1:13

+ 2:5 Сығ 29:45

+ 2:6 Әйп 9:6, Ишғ 2:19, Ишғ 13:13, Ғвр 12:26

+ 2:8 1 Йыл 29:16

+ 2:13 Лев 22:4-6, Иҫп 19:22

+ 2:14 Ишғ 64:6

+ 2:17 Лев 26:16, Ҡнн 28:22, 3 Бат 8:37, 2 Йыл 6:28, Ғам 4:9, Йер 5:3, Ғам 4:6

+ 2:18 Ғөз 3:10, Зәк 8:9

+ 2:19 Зәк 8:12

+ 2:21 Хаг 1:1, Хаг 2:2

+ 2:22 Днл 2:44, Зәк 12:9, Мих 5:10, Зәк 14:13

+ 2:23 Йыр 8:6, Йер 22:24

+ 1:1 Ғөз 4:24, Хаг 1:1, Нөх 12:16, Ғөз 5:1, Ғөз 6:14, Маҫ 23:35

+ 1:3 Ишғ 31:6, Млх 3:7

+ 1:4 Зәб 77:8, 2 Йыл 36:15-16, Йер 5:13, Днл 9:6

+ 1:6 Ҡнн 28:2, Һҡт 2:17

+ 1:8 Асл 6:4, 4 Бат 6:17, Зәк 6:2-7

+ 1:12 Зәб 79:5, Зәб 88:47, Йер 25:11, Йер 29:10, Днл 9:2, Зәк 7:5

+ 1:14 Йои 2:18, Зәк 8:2

+ 1:15 Ишғ 47:6

+ 1:16 Ғөз 6:14, Зәк 2:2

+ 1:17 Ишғ 40:1, Ишғ 14:1, Зәк 2:12

+ 1:19 3 Бат 22:11

+ 2:1 Зөл 40:3

+ 2:2 Зәк 1:16

+ 2:4 Ишғ 49:19, Йер 31:27

+ 2:5 Ишғ 4:5

+ 2:6 Ишғ 48:20, Зөл 5:10, Зөл 17:21

+ 2:7 Ишғ 52:11

+ 2:8 Ҡнн 32:10, Зәб 16:8

+ 2:9 Зөл 39:10, Зәк 2:11, Зәк 4:9, Зәк 6:15, Зөл 2:5, Зөл 33:33

* 2:10 Сион-ҡыҙ – Сион тауында урынлашҡан Йәрүсәлим ҡалаһының шиғри атамаһы. Бында һәм башҡа шундай урындарҙа Сион һәм Йәрүсәлим ҡатын-ҡыҙға тиңләштерелә.

+ 2:10 Ишғ 12:6, Сеф 3:14, Зәк 9:9, Зөл 37:27

+ 2:11 Эст 9:27, Ишғ 56:3, Зәк 8:22

+ 2:12 Ҡнн 32:9, Зәк 1:17

* 3:1 Шайтан – йәһүд телендә «сатан» – «ҡаршы тороусы, ғәйепләүсе, кешегә яла яғыусы» тигән мәғәнәлә.

+ 3:1 Ғөз 3:2, Ғөз 5:2, Нөх 12:1, 1 Йыл 21:1, Әйп 1:6, Асл 12:9-10

+ 3:2 Йһҙ 1:9, Ғам 4:11

+ 3:4 Лк 15:22, Ишғ 61:10, Асл 7:14, Асл 19:8

+ 3:5 Сығ 29:6

* 3:8 Үҫенте – ҡарағыҙ: «Йермеяһ» 23:5; 33:15.

+ 3:9 Ишғ 28:16

+ 3:10 3 Бат 4:25

+ 4:1 Днл 8:18, Днл 10:9

+ 4:2 Сығ 25:31, Сығ 25:37, Асл 1:12, Асл 4:5

+ 4:3 Асл 11:4

+ 4:6 1 Йыл 3:19, Ғөз 3:2, Ғөз 5:2, Нөх 12:1, Хаг 1:1, Хаг 2:20-23, Ғөз 5:2, Һош 1:7

+ 4:7 Ишғ 28:16

+ 4:9 Ғөз 3:10, Зәк 2:9, Зәк 6:15, Зөл 33:33

+ 4:10 Ғөз 3:12, Хаг 2:3, 2 Йыл 16:9, Хик 5:21, Хик 15:3

+ 4:14 Йуш 3:11, Мих 4:13, Зәк 6:5

+ 5:1 Зөл 2:9

+ 5:3 Ҡнн 29:27, Ишғ 24:6, Сығ 20:7, Сығ 20:15, Сығ 20:16

+ 5:4 Ҡнн 28:15, Хик 3:33, Млх 2:2, Лев 19:12, Млх 3:5

* 5:6 Үлсәм һауыты – йәһүд телендә «эфа», унда яҡынса 22 литр һыя.

* 5:11 Шинғар – йәғни «Бабил».

+ 6:1 Днл 2:39, 4 Бат 6:17, Асл 6:4

+ 6:3 Зәк 1:8, Асл 6:2-4

* 6:5 Рухы – йәки «еле».

+ 6:5 Йуш 3:11, Мих 4:13, Зәк 4:14

+ 6:11 Зәк 3:1

+ 6:12 Зәк 3:8, Зәк 4:7, Зәк 4:9

+ 6:15 Ишғ 60:10, Зәк 2:9, Зәк 4:9, Зөл 33:33

+ 7:1 Зәк 1:1, Зәк 1:7, Нөх 1:1

+ 7:5 Йер 25:11, Йер 29:10, Днл 9:2, Зәк 1:12, Ишғ 58:5

+ 7:9 Ишғ 1:17, Йер 21:12, Мих 6:8

+ 7:10 Сығ 22:21-22, Ҡнн 27:19, Хик 22:22, Зәк 8:17

+ 7:12 Зөл 3:9

+ 7:13 Хик 1:24-28, Ишғ 1:15, Йер 11:11

+ 7:14 Лев 26:33

+ 8:2 Йои 2:18, Зәк 1:14

+ 8:3 Зәк 2:10, Ишғ 1:26

+ 8:7 Ишғ 43:5, Һош 11:11, Мих 7:12

+ 8:8 Йер 31:33, Зәк 13:9

+ 8:9 Ғөз 3:10, Хаг 2:18

+ 8:12 Лев 26:4, Хаг 2:19

+ 8:15 Йер 32:42

* 8:16 Ҡала ҡапҡаһы янындағы майҙанда – боронғо замандарҙа хөкөмдө ҡала ҡапҡалары янында үткәргәндәр.

+ 8:16 Эфс 4:25

+ 8:17 Зәк 7:10, Зәк 5:4

+ 8:21 Зәб 121:1, Ишғ 2:3

+ 8:22 Зәк 2:11

+ 8:23 Ишғ 45:14, 1 Кор 14:25

+ 9:1 Ишғ 17:1, Йер 49:23, Ғам 1:3, 2 Йыл 16:9, Хик 15:3, Зәк 4:10

+ 9:3 Әйп 27:16, Зөл 28:4

+ 9:4 Ишғ 23:1, Йер 47:4, Зөл 26:2, Йои 3:4, Ғам 1:9

+ 9:7 Лев 3:17

+ 9:9 Сеф 3:14, Зәк 2:10, Маҫ 21:5, Ях 12:15

+ 9:10 Ишғ 2:4, Мих 5:10, Хаг 2:22, Зәб 71:8, Мих 5:4

+ 9:11 Сығ 24:8, Ғвр 13:20, Баш 37:24, Ишғ 42:7, Ишғ 51:14, Ишғ 61:1, Йер 38:6

+ 9:12 Ишғ 61:7

* 9:13 Яуан – Грецияның боронғо атамаһы.

+ 9:13 Баш 10:4

+ 9:14 2 Бат 22:15, Зәб 17:15, Хав 3:11, Әйп 38:1

+ 9:16 Зәб 99:3, Ишғ 62:3

+ 10:1 Лев 26:4, Йер 14:22, Зөл 34:26

+ 10:2 Йер 10:14, Хав 2:18, Ҡнн 13:1, Йер 23:25, Иҫп 27:17, 3 Бат 22:17, Ишғ 53:6, Йер 50:6, Зөл 34:5, Маҫ 9:36, Мрк 6:34

+ 10:3 Зөл 34:17

+ 10:4 Зәб 117:22

+ 10:5 2 Бат 22:43, Зәб 17:42, Мих 7:10

+ 10:7 Йои 2:23, Хав 3:18

+ 10:8 Ишғ 49:19, Зөл 36:11

+ 10:10 Ишғ 11:11-12, Ишғ 27:13, Һош 11:11, Мих 7:12, Ишғ 49:20

+ 10:11 Зөл 30:13

+ 11:1 Ишғ 2:13

+ 11:2 Ишғ 2:13, Зөл 27:6

+ 11:3 Йер 25:34, Зөл 19:1-3

+ 11:5 Һош 12:8, Асл 3:17, Зөл 34:3

+ 11:6 Йер 13:14

+ 11:9 Йер 15:2

+ 11:12 Сығ 21:32, Маҫ 26:15

+ 11:13 Маҫ 27:9-10

+ 11:16 Зөл 34:3-4

+ 11:17 Йер 23:1, Ях 10:13, 1 Бат 11:2

+ 12:1 Әйп 9:8, Зәб 103:2, Йер 10:12, Йер 51:15, Ишғ 42:5, Ишғ 48:13

+ 12:2 Зәб 74:8, Ишғ 51:17, Ишғ 51:22-23, Йер 25:15, Ғов 1:16, Асл 14:10

+ 12:4 Ҡнн 28:28

+ 12:6 Ғов 1:18

+ 12:10 Ях 19:37, Асл 1:7, Йер 6:26, Ғам 8:10

+ 12:11 2 Йыл 35:22

+ 13:1 Лев 16:30, Зөл 36:25

+ 13:2 Сығ 23:13, Һош 2:17, Мих 5:13

+ 13:3 Ҡнн 13:1-11

+ 13:4 Мих 3:7, 4 Бат 1:6

+ 13:7 Маҫ 26:31, Мрк 14:27

+ 13:9 Әйп 23:10, Зәб 65:10, Ишғ 1:25, Ишғ 48:10, Зөл 22:18, Млх 3:3, Лев 26:12, Зөл 11:20

+ 14:1 Ишғ 13:6, Йои 1:15, Ғов 1:15, Сеф 1:7

+ 14:2 Йои 3:2, Сеф 3:8, Һҡт 5:11, Ишғ 13:16, Маҫ 24:40-41

+ 14:4 2 Бат 15:30, Мрк 11:1, Ғмл 1:12, Зөл 11:23

+ 14:5 Ғам 1:1, Ҡнн 33:2, Мрк 8:38, 1 Тес 3:13, Йһҙ 1:14

+ 14:7 Мрк 13:32, Асл 21:25

+ 14:8 Зөл 47:1, Асл 22:1, Йои 2:20

+ 14:9 Зәб 46:8, Днл 7:14, Днл 7:27, Ғов 1:21, Лк 1:33, 1 Кор 15:24, Асл 11:15, Ҡнн 6:4, Эфс 4:5

+ 14:10 Йуш 15:32, Йуш 18:24, Йер 37:13, Йер 38:7, 4 Бат 14:13, Нөх 3:1, Йер 31:38

+ 14:13 Хаг 2:22

+ 14:16 Лев 23:34, Лев 23:39-43, Ишғ 2:2, Ишғ 66:18

+ 14:17 3 Бат 17:1, Ишғ 60:12

+ 14:20 Сығ 28:36

+ 14:21 Мрк 11:15, Ях 2:14-15

+ 1:2 Ҡнн 7:8, Йер 31:3

+ 1:3 Рим 9:13, Ишғ 34:5, Йер 49:10, Зөл 35:3, Йои 3:19, Ғам 1:11, Ғов 1:1

+ 1:4 Ишғ 34:5, Ишғ 63:1, Йер 49:7-22, Зөл 25:12-14, Зөл 35, Ғам 1:11-12, Ғов 1:1-16

+ 1:6 Сығ 4:22, Йер 31:9, Һош 11:1, Млх 2:1

+ 1:7 Лев 3:11

+ 1:8 Лев 22:20, Лев 22:22, Ҡнн 15:21

+ 1:10 Ишғ 1:11-13, Йер 6:20, Ғам 5:21

+ 1:11 Зәб 112:3, Ишғ 2:2-3, Ишғ 56:7, Ишғ 60:3, Ишғ 66:19

+ 1:14 Сығ 12:5, Зәб 23:10, Зәб 46:2-3, Зәб 75:12

+ 2:1 Млх 1:6

+ 2:2 Ҡнн 28:15, Хик 3:33, Зәк 5:4, Ҡнн 28:15-20

+ 2:3 Сығ 29:14

+ 2:4 Иҫп 3:12

+ 2:6 Лев 10:11, Ҡнн 33:10

+ 2:7 Хик 5:2, Ҡнн 17:9

+ 2:8 Зөл 22:26

+ 2:9 Ҡнн 1:17, Ҡнн 16:19

+ 2:10 Эфс 4:6

+ 2:11 Ғөз 9:2, Нөх 13:23

+ 2:16 Маҫ 19:6, Мрк 10:9, Лк 16:18, 1 Кор 7:10-11

+ 2:17 Ишғ 43:24, Ишғ 5:20, Әйп 23

+ 3:1 Сығ 23:20, Маҫ 11:10, Мрк 1:2, Лк 1:76, Лк 7:27

+ 3:2 Зәб 75:8, Йои 2:11, Нхм 1:6, Асл 6:17

+ 3:3 Ишғ 1:25, Зөл 22:18, Зәк 13:9

+ 3:5 Лев 19:31, Сығ 20:14, Сығ 20:16, Лев 19:12, Лев 19:13, Ҡнн 24:17

+ 3:6 Иҫп 23:19, Зәб 101:27-28, Яҡ 1:17, Ғмл 7:51, Ишғ 31:6, Зәк 1:3

+ 3:9 Млх 2:2

+ 3:10 Лев 26:4, 4 Бат 7:2, Йер 14:22, Зөл 34:26, Зәк 10:1, 2 Йыл 31:10, Хик 3:9-10

+ 3:14 Әйп 9:22, Әйп 35:3, Ишғ 58:3, Сеф 1:12

+ 3:15 Әйп 21:14-15, Әйп 22:17, Зәб 72:3-4, Йер 12:1

+ 3:16 Сығ 32:32, Зәб 55:9, Зәб 68:29

+ 3:17 Сығ 19:5, 1 Птр 2:9, Зәб 102:13

+ 3:18 Сығ 11:7

+ 4:1 Маҫ 3:12, Ғвр 6:8, Ишғ 47:14

+ 4:2 Зәб 83:12, Лк 1:78

+ 4:4 Сығ 20:3-17, Ҡнн 4:10

+ 4:5 Млх 3:1, Маҫ 11:14, Маҫ 17:10, Мрк 9:11, Ях 1:21

+ 4:6 Лк 1:17

+ 1:1 2 Бат 7:16.

• 1:1 Лк 3:23-28

+ 1:1 Баш 22:18, 2 Бат 7:12-13

+ 1:2 Баш 21:3, Баш 25:6, Баш 29:35

+ 1:3 Баш 38, Иҫп 26:21, 1 Йыл 2:9

+ 1:4 Рут 4:18-22

+ 1:5 Йуш 2:1, Йуш 6:24

+ 1:6 1 Бат 17:12, Ишғ 11:1, 2 Бат 11:3, 2 Бат 12:24

+ 1:7 1 Йыл 3:10-14

+ 1:8 2 Йыл 26:1

+ 1:11 4 Бат 24:14-15.

+ 1:11 1 Йыл 3:16, 2 Йыл 36:1, 4 Бат 24:14-15

+ 1:12 1 Йыл 3:17-19, Ғөз 3:2, Хаг 1:1

+ 1:16 Лк 1:27

• 1:18 Лк 2:1-7

+ 1:18 Лк 1:27, Лк 1:35

* 1:19 Тәҡүә – Алланың һүҙен, Уның ҡушҡандарын теүәл үтәгән кеше.

+ 1:19 Ҡнн 22:23-24, Ҡнн 24:1

* 1:21 Ғайса – йәһүд телендә «Йеһошуағ» – «Раббы ҡотҡара» тигән мәғәнәлә.

+ 1:21 Ишғ 49:1, Лк 1:31, Ғмл 4:12, Ғмл 13:38

+ 1:22 Ишғ 7:14, Маҫ 2:14, Маҫ 4:14, Маҫ 21:4, Маҫ 26:56, Мрк 14:49, Ях 19:36, Ишғ 8:8, Ишғ 8:10

+ 1:23 Ишғ 7:14.

* 2:1 Бейт-Ләхәм – рус традицияһы буйынса был ҡала хәҙер Вифлеем тип атала.

+ 2:1 Лк 1:5, Лк 2:4-7, Ях 7:42

+ 2:2 Йер 23:5, Иҫп 24:17

+ 2:6 Мих 5:2.

+ 2:6 2 Бат 5:2, Мих 5:2

* 2:11 Ладан – экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

+ 2:11 Сығ 30:23, Йыр 3:6, Ишғ 60:6, Ях 19:39

+ 2:12 Баш 20:6

+ 2:15 Һош 11:1.

+ 2:15 Һош 11:1, Маҫ 1:22

+ 2:17 Маҫ 27:9

+ 2:18 Йер 31:15.

+ 2:18 Йер 31:15

+ 2:23 Лк 1:26, Лк 2:39, Ях 1:45

• 3:1 Мрк 1:1-8, Лк 3:1-9, Лк 3:15-17, Ях 1:19-28

* 3:1 Һыуға сумдырыу йолаһын үтәгәнлектән, Яхъяны «Сумдырыусы» тип атағандар. Һыуға сумдырылыу – гонаһтарҙан тәүбә итеп, Алла юлына баҫыуҙы белдергән йола.

+ 3:1 Лк 1:80, Ях 1:6

+ 3:2 Мрк 1:15

+ 3:3 Ишғ 40:3.

+ 3:3 Ишғ 40:3

+ 3:4 4 Бат 1:8, Лев 11:22, 1 Бат 14:26

+ 3:6 Ғмл 19:18

* 3:7 Фарисейҙар һәм саддукейҙар – боронғо йәһүдтәр араһындағы төп дини төркөмдәр.

+ 3:7 Маҫ 12:34, Маҫ 23:33, Рим 5:9, 1 Тес 1:10

+ 3:9 Ях 8:33

+ 3:10 Маҫ 7:19

+ 3:11 Зөл 36:25-27.

+ 3:11 Ях 1:15, Йои 2:28, Ғмл 2:3

+ 3:12 Ишғ 30:24, Млх 4:1, Маҫ 13:30, Ғвр 6:8

• 3:13 Мрк 1:9-11, Лк 3:21-22

+ 3:16 Ғмл 7:56, Ишғ 11:2, Ях 1:32-33

+ 3:17 Зәб 2:7; Ишғ 42:1.

+ 3:17 Мрк 9:7, Ях 12:28, Ишғ 42:1, Маҫ 17:5, 2 Птр 1:17

• 4:1 Мрк 1:12-13, Лк 4:1-13

+ 4:2 Сығ 34:28.

+ 4:2 Ҡнн 9:9, 3 Бат 19:8, Маҫ 21:18

+ 4:3 1 Йыл 21:1, 1 Тес 3:5

+ 4:4 Ҡнн 8:3.

+ 4:4 Ҡнн 8:3

+ 4:5 Нөх 11:2, Ишғ 48:2, Ишғ 52:1

+ 4:6 Зәб 90:11-12.

+ 4:6 Зәб 90:11-12, Ях 7:4

+ 4:7 Ҡнн 6:16.

+ 4:7 Ҡнн 6:16

+ 4:10 Ҡнн 6:13.

+ 4:10 Маҫ 16:23, Ҡнн 6:13

+ 4:11 Лк 22:43

• 4:12 Мрк 1:14-15, Лк 4:14-15

+ 4:12 Маҫ 14:3

+ 4:13 Маҫ 2:23, Йуш 19:32-34, Мрк 1:21

+ 4:14 Маҫ 1:23

+ 4:15-16 Ишғ 9:1-2.

+ 4:16 Ишғ 9:1-2

• 4:18 Мрк 1:16-20, Лк 5:1-11

+ 4:18 Ях 1:40-42

* 4:19 Кеше аулаусылар – Ғайса был урында кешеләрҙе Алла юлына алып килеүҙе балыҡ тотоу менән сағыштыра.

+ 4:19 Маҫ 13:47

+ 4:20 Маҫ 19:27

• 4:23 Лк 6:17-19

+ 4:23 Мрк 1:39

* 4:24 Фалиж – руссаһы: паралич.

+ 4:24 Лк 2:2

* 4:25 Ун Ҡала – грекса «Декаполис». Башлыса йәһүд булмаған халыҡтар йәшәгән үҙ аллы ҡалалар федерацияһы.

+ 4:25 Мрк 5:20, Мрк 7:31

+ 5:3 Зәб 39:18.

• 5:3 Лк 6:20-23

+ 5:3 Сеф 3:12

+ 5:4 Ишғ 61:2.

+ 5:4 Вәғ 7:3, Ишғ 61:2-3, 2 Кор 7:10, Асл 21:4

+ 5:5 Зәб 36:11.

+ 5:5 Зәб 36:11, Хик 2:21

+ 5:6 Ишғ 55:1-2.

+ 5:6 Зәб 41:2, Ишғ 55:1, Ях 7:37

+ 5:7 Зәб 40:2.

+ 5:7 Хик 19:17, Лк 6:36

+ 5:8 Зәб 23:3-5.

+ 5:8 Зәб 23:4, Зәб 50:12, 1 Ях 3:2, Ғвр 12:14, Асл 22:4

+ 5:9 Яҡ 3:18, 2 Тим 2:22, Ях 1:12, 1 Ях 3:1, 1 Ях 5:1, Рим 8:14

+ 5:11 Яҡ 1:2, 1 Птр 4:14

+ 5:12 Ғмл 5:41, Яҡ 1:2, Рим 5:3, 2 Кор 12:10, Ғвр 10:34

• 5:13 Мрк 9:50, Лк 14:34-35

+ 5:14 Эфс 5:8

+ 5:15 Мрк 4:21, Лк 8:16, Лк 11:33

+ 5:16 1 Птр 2:12, 2 Кор 9:13

+ 5:17 Рим 3:31, Рим 10:4

+ 5:18 Лк 16:17

+ 5:19 Маҫ 11:11, Маҫ 18:4

+ 5:20 Ях 3:5

+ 5:21 Сығ 20:13; Ҡнн 5:17; Баш 9:6.

+ 5:21 Сығ 20:13

+ 5:22 1 Ях 3:15

+ 5:25 Хик 25:8, Лк 12:58-59

* 5:26 Тин – грекса «кодрант». Кодрант – римлыларҙың аҡса берәмеге. 64 кодрант бер динарға торошло.

+ 5:27 Сығ 20:14; Ҡнн 5:18.

+ 5:27 Сығ 20:14

+ 5:28 Әйп 31:1, Хик 6:25

+ 5:30 Маҫ 18:8-9, Мрк 9:43-44

+ 5:31 Ҡнн 24:1.

• 5:31 Маҫ 19:9, Мрк 10:11-12, Лк 16:18

+ 5:31 Ҡнн 24:1-3

+ 5:32 Рим 7:3, 1 Кор 7:10-11

+ 5:33 Лев 19:12; Иҫп 30:3.

+ 5:33 Иҫп 30:3, Ҡнн 23:21

+ 5:34-35 Ишғ 66:1.

+ 5:34 Ишғ 66:1, Ғмл 7:49

+ 5:35 Зәб 47:3.

+ 5:35 Зәб 98:5, Зәб 47:3

+ 5:37 Яҡ 5:12

+ 5:38 Сығ 21:24; Ҡнн 19:21.

• 5:38 Лк 6:27-36

+ 5:38 Сығ 21:23-25, Лев 24:19-20, Ҡнн 19:21

+ 5:39 Хик 24:29; Һҡт 3:30.

+ 5:39 Һҡт 3:30, 1 Птр 2:23, Рим 12:17, 1 Кор 6:7

+ 5:42 Ҡнн 15:7-8, Хик 21:26

+ 5:43 Лев 19:18.

+ 5:43 Лев 19:18

+ 5:44 Рим 12:20, Лк 23:34, Ғмл 7:60, 1 Птр 3:9, Рим 12:14

+ 5:45 Әйп 25:3, Ғмл 14:17

+ 5:48 Лев 19:2.

+ 5:48 Лев 19:2, Ҡнн 18:13, Ҡнн 32:4, Зәб 17:31, Маҫ 19:21, Яҡ 1:4, Эфс 5:1, Кол 1:28

+ 6:1 1 Ях 2:29

+ 6:2 Лк 6:24

• 6:5 Лк 11:2-4

+ 6:5 Лк 18:11

+ 6:6 4 Бат 4:33

+ 6:7 3 Бат 18:26, Вәғ 5:1

+ 6:9 Ишғ 63:16.

+ 6:10 Маҫ 26:42

+ 6:11 Хик 30:8.

+ 6:11 Хик 30:8

* 6:13 Иблистән – грек телендә был һүҙҙе «яуыздан» тип тә аңларға мөмкин.

* 6:13 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Сөнки Һинең Батшалығың да, ҡөҙрәтең һәм шөһрәтең дә мәңгелек. Амин» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 6:13 Маҫ 26:41, Ях 17:15, 2 Тес 3:3

+ 6:14 Мрк 11:25-26, Эфс 4:32, Кол 3:13

+ 6:15 Маҫ 18:35, Яҡ 2:13

+ 6:16 Ишғ 58:5.

+ 6:16 Ишғ 58:5

• 6:19 Лк 11:34-36, Лк 12:22-34

+ 6:19 Хик 23:4, 1 Тим 3:3, 1 Тим 6:9, Ғвр 13:5, Яҡ 5:2-3

+ 6:20 Маҫ 19:21, 1 Птр 1:4

* 6:24 Байлыҡ – арами телендә «мамон».

+ 6:24 Лк 16:13

+ 6:25 Флп 4:6, 1 Птр 5:7

+ 6:26 Әйп 38:41; Зәб 146:9.

+ 6:26 Маҫ 10:31, Маҫ 12:12

+ 6:29 3 Бат 10:4-7; 2 Йыл 9:3-6.

+ 6:29 3 Бат 10:4-7

+ 6:30 Маҫ 8:26, Маҫ 14:31, Маҫ 16:8

+ 6:33 Зәб 36:4

• 7:1 Лк 6:37-38, Лк 6:41-42

+ 7:1 Рим 14:10, 1 Кор 4:5, Яҡ 4:12

+ 7:2 Мрк 4:24, Рим 2:1

+ 7:6 Маҫ 15:26

• 7:7 Лк 11:9-13

+ 7:8 Хик 8:17, Маҫ 18:19, Маҫ 21:22, Мрк 11:24, Ях 14:13-14, 1 Ях 3:22, 1 Ях 5:14

+ 7:11 Баш 6:5, Маҫ 12:34

+ 7:12 Лк 6:31, Маҫ 22:40, Глт 5:14

• 7:13 Лк 13:24

+ 7:14 Зәб 15:11

+ 7:15 Мих 3:5.

• 7:15 Лк 6:43-44, Лк 13:25-27

+ 7:15 Ҡнн 13:1-3, Йер 14:14, Йер 23:16, Маҫ 24:11, Мрк 13:22, Ғмл 13:6, 2 Птр 2:1, 1 Ях 4:1, Ғмл 20:29

+ 7:16 Яҡ 2:18

+ 7:17 Маҫ 12:33-35

+ 7:19 Маҫ 3:10

+ 7:21 Һош 8:2

+ 7:22 Маҫ 25:11, Лк 6:46, Ях 13:13, Мрк 9:38, Лк 9:49

+ 7:23 Зәб 6:9, Маҫ 25:41

• 7:24 Лк 6:47-49

+ 7:27 Хик 10:25

+ 7:29 Мрк 1:22, Лк 4:32

• 8:1 Мрк 1:40-45, Лк 5:12-16

* 8:2 Махау – дауалап булмай торған йоғошло тире ауырыуы.

+ 8:2 Лев 13:3, Иҫп 12:10, 4 Бат 5:1, 2 Йыл 26:20, Мрк 9:22

+ 8:4 Лев 14:1-32.

+ 8:4 Маҫ 9:30, Маҫ 17:9, Мрк 1:34, Лев 14:1-32, Лк 17:14

• 8:5 Лк 7:1-10

+ 8:8 Зәб 106:20

+ 8:10 Ғмл 10:2

+ 8:11 Ишғ 2:2; 25:6; 60:3.

+ 8:11 Лк 13:29, Лк 16:23, Эфс 3:6

+ 8:12 Маҫ 13:42, Маҫ 22:13, Маҫ 22:30, Маҫ 24:51, Маҫ 25:13, Лк 13:28

+ 8:13 Маҫ 9:29, Ях 4:53

• 8:14 Мрк 1:29-34, Лк 4:38-41

+ 8:14 1 Кор 9:5

+ 8:15 Мрк 5:41, Мрк 9:27, Ғмл 3:7, Ғмл 9:41

+ 8:17 Ишғ 53:4.

+ 8:17 Ишғ 53:4

• 8:18 Лк 9:57-62

+ 8:18 Мрк 4:35, Лк 8:22

* 8:20 «Әҙәм Улы» тип Ғайса Үҙен әйтә (ҡарағыҙ: «Даниил» 7:13).

• 8:23 Мрк 4:35-41, Лк 8:22-25

+ 8:26 Зәб 88:10.

+ 8:26 Маҫ 6:30, Зәб 64:8, Зәб 88:10, Зәб 103:7

• 8:28 Мрк 5:1-20, Лк 8:26-39

* 8:28 Ҡәбер мәмерйәһе – ул дәүерҙә мәйеттәрҙе өңөп яһалған тау ҡыуышлыҡтарына ҡуя торған булғандар.

+ 8:29 Мрк 1:23-24, Лк 4:34

+ 8:34 Лк 5:8, Ғмл 16:39

• 9:1 Мрк 2:1-12, Лк 5:17-26

* 9:1 Үҙе йәшәгән ҡала – Капернаум.

+ 9:1 Маҫ 4:13

+ 9:2 Мрк 6:55, Маҫ 8:10, Мрк 10:52, Лк 7:48

+ 9:3 Лев 24:16, Маҫ 26:65, Ях 10:33

• 9:9 Мрк 2:13-17, Лк 5:27-32

+ 9:11 Маҫ 11:19, Лк 15:2

+ 9:13 Һош 6:6.

+ 9:13 Һош 6:6, Лк 15:7, 1 Тим 1:15

• 9:14 Мрк 2:18-22, Лк 5:33-39

+ 9:14 Маҫ 11:2, Маҫ 14:12, Лк 11:1, Ях 1:35, Лк 18:12

+ 9:15 Маҫ 25:1-13, Ях 3:29, Асл 19:7, Асл 21:2, Мрк 14:7, Лк 17:22, Ях 16:20

• 9:18 Мрк 5:21-43, Лк 8:40-56

+ 9:20 Лев 15:25

+ 9:21 Мрк 3:10

+ 9:22 Мрк 10:52, Лк 7:50, Эфс 2:8

+ 9:24 Ях 11:11

+ 9:25 Ғмл 9:40, Мрк 1:31, Мрк 9:27, Ғмл 3:7, Ғмл 9:41

+ 9:27 2 Бат 7:12-16, Маҫ 22:42, Лк 1:32, Маҫ 20:29-34

+ 9:29 Маҫ 8:13

+ 9:30 Маҫ 8:4, Маҫ 12:16, Маҫ 17:9, Мрк 1:44

+ 9:31 Мрк 1:45, Мрк 7:36

+ 9:34 Маҫ 10:25, Маҫ 12:24

+ 9:36 Иҫп 27:16-17; Ишғ 53:6; Зөл 34:5.

+ 9:36 Мрк 8:2, Иҫп 27:17, 3 Бат 22:17, Зөл 34:5, Зәк 10:2, Мрк 6:34

+ 9:38 Лк 10:2, Ях 4:35

• 10:1 Мрк 3:13-19, Мрк 6:7-13, Лк 6:12-16, Лк 9:1-6, Лк 10:1-12

* 10:4 Көрәшсе Шимғон – был исем Шимғондың Рим хакимлығын көс менән бәреп төшөрөүҙе яҡлап көрәшкән йәһүдтәр төркөмөнөң ағзаһы икәнлегенә ишара булыуы ихтимал.

+ 10:6 Зәб 118:176, Ишғ 53:6, Йер 50:6, Зәк 10:2, Маҫ 15:24, 1 Птр 2:25

+ 10:7 Маҫ 3:2, Маҫ 4:17

+ 10:8 Лев 13:3, Маҫ 8:2, Ғмл 20:35

+ 10:10 1 Тим 5:18

* 10:14 Йәһүдтәр, үҙҙәренә бер бысраҡ та эйәреп ҡайтмаһын өсөн, мәжүсиҙәр йәшәгән ерҙән киткәндә аяҡтарындағы туҙанды ҡаҡҡандар. Һөйөнөслө Хәбәрҙе ҡабул итмәгән ҡала рухи мәғәнәлә мәжүсиҙәр ҡалаһы булып һанала, тимәк, ул Алла хөкөмөнә лайыҡ.

+ 10:14 Ғмл 13:51

+ 10:15 Баш 18:20, Баш 19:24, Йер 23:14, Зөл 16:48

• 10:16 Мрк 13:9-13, Лк 12:2-12, Лк 21:12-17

+ 10:16 Лк 10:3, Баш 3:1

+ 10:18 Ғмл 17:6, Ғмл 18:12, Ғмл 24:1, Ғмл 25:6, Зәб 118:46

+ 10:20 Хик 16:1

+ 10:21 Мих 7:5-6.

+ 10:21 Маҫ 24:10

+ 10:22 Маҫ 24:9, Ях 15:18, Яҡ 5:11, Глт 6:9, Асл 2:10

+ 10:23 Ғмл 8:1, Ғмл 14:6

+ 10:24 Лк 6:40, Ях 13:16

* 10:25 Бәғел-Зевул – Иблискә ҡарата ҡулланыла торған исем. Бәғел-Зевул Ҡәнғән халыҡтарының илаһы булған. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанағандар (ҡарағыҙ: «ІV Батшалар» 1:2).

+ 10:25 4 Бат 1:2, Маҫ 9:34, Маҫ 12:24

+ 10:26 Мрк 4:21, Лк 8:17, Лк 12:2

+ 10:28 Зәб 55:5, Зәб 117:6, Хик 29:25, Ишғ 51:7, Ишғ 51:12

* 10:29 Бер баҡыр тәңкә – грек телендә «бер ассарион». Бер ассарион ун алтынан бер динарға тигеҙ (бер динар – эшсенең бер көнлөк эш хаҡы).

+ 10:31 Маҫ 6:26, Маҫ 12:12

+ 10:32 Рим 10:9, Асл 3:5

+ 10:33 Маҫ 25:12, 1 Ях 2:23, 2 Тим 2:12

• 10:34 Лк 12:51-53, Лк 14:26-27

+ 10:34 Ғмл 14:4

+ 10:35-36 Мих 7:6.

+ 10:36 Мих 7:6

* 10:38 Арҡысаҡ – ул заманда кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн ҡулланылған бер-береһенә тура мөйөшләп ҡағылған ике бүрәнә. Ул яйланманы «тәре» тип тә атайҙар.

+ 10:38 Маҫ 16:24-25, Мрк 8:34-35, Лк 9:23

+ 10:39 Ях 12:25

+ 10:40 Маҫ 25:40, Лк 10:16, Ях 12:44, Ях 13:20, Глт 4:14

+ 10:41 3 Бат 17:10-15, 4 Бат 4:8

+ 10:42 Мрк 9:41, Ғвр 6:10

• 11:1 Лк 7:18-35

+ 11:2-3 Баш 49:10; Зәб 117:26; Днл 7:13; Млх 3:1.

+ 11:2 Маҫ 14:3, Лк 3:19-20, Ях 3:24, Ях 4:25, Ях 6:14, Ях 11:27

+ 11:5 Ишғ 35:5-6; 61:1.

+ 11:5 Ишғ 35:5, Ишғ 61:1

+ 11:6 Ях 6:61, Ях 16:1

+ 11:7 Маҫ 3:1

+ 11:9 Маҫ 14:5, Маҫ 21:26

+ 11:10 Млх 3:1.

+ 11:10 Сығ 23:20, Млх 3:1, Мрк 1:2

+ 11:11 Лк 1:15

+ 11:12 Лк 16:16

+ 11:14 Млх 4:5.

+ 11:14 Млх 4:5, Маҫ 17:12-13, Лк 1:17

+ 11:15 Асл 2:7

+ 11:18 Маҫ 3:4, Лк 1:15

+ 11:19 Хик 8:1-36.

* 11:19 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «ҡылған эштәренән» урынына «балаларынан» тип бирелгән һәм уны былай аңларға мөмкин: «Әммә Алла аҡылы уны ҡабул иткән кешеләр тарафынан хаҡ тип раҫлана».

+ 11:19 Ях 2:1, Ях 12:2, Маҫ 9:10-11

• 11:20 Лк 10:13-15

+ 11:21 Ишғ 23:1-18; Зөл 26:1–28:23.

+ 11:21 Мрк 6:45, Мрк 8:21, Мрк 3:7

+ 11:22 Ишғ 23:1, Йер 47:4, Зөл 26:2, Йои 3:4, Ғам 1:9, Зәк 9:2, Маҫ 15:21

+ 11:23 Ишғ 14:13-15.

+ 11:23 Ишғ 14:13, Ишғ 14:15

+ 11:24 Зөл 16:48

• 11:25 Лк 10:21-22

+ 11:25 Әйп 37:24, Ишғ 29:14

+ 11:27 Ях 13:3, Ях 17:2, Ях 6:46, Ях 7:29, Ях 8:19, Ях 10:15

+ 11:28 Зәб 54:23, Зәб 67:20, Ях 7:37

+ 11:29 Йер 28:10-14, Һош 10:11, Зәк 9:9, Йер 6:16

+ 11:30 1 Ях 5:3

+ 12:1 Ҡнн 23:25.

• 12:1 Мрк 2:23-28, Лк 6:1-5

+ 12:1 Ҡнн 23:25

+ 12:2 Сығ 20:8-10, Иҫп 15:32-36

+ 12:3-4 1 Бат 21:1-6; Сығ 25:30.

+ 12:3 1 Бат 21:1-6

+ 12:4 Сығ 25:30, Лев 24:5-9

+ 12:5 Иҫп 28:9

+ 12:6 Маҫ 12:41

+ 12:7 Һош 6:6.

+ 12:7 Һош 6:6

• 12:9 Мрк 3:1-6, Лк 6:6-11

+ 12:10 Лк 11:54, Лк 20:20

+ 12:12 Маҫ 6:26, Маҫ 10:31

+ 12:13 3 Бат 13:6

+ 12:16 Маҫ 8:4, Маҫ 9:30

+ 12:17 Ишғ 42:1-4

+ 12:18-21 Ишғ 42:1-4.

• 12:22 Мрк 3:20-30, Лк 11:14-23

+ 12:23 2 Бат 7:12-16, Маҫ 9:27

+ 12:24 4 Бат 1:2, Маҫ 9:34, Маҫ 10:25

+ 12:27 Мрк 9:38, Ғмл 19:13

+ 12:29 Ишғ 49:24-25

+ 12:30 Мрк 9:40

+ 12:31 Мрк 3:29, Лк 12:10

+ 12:33 Маҫ 7:17-20, Лк 6:43-45

+ 12:34 Маҫ 3:7, Маҫ 23:33, Баш 6:5, Маҫ 7:11, Маҫ 15:18, Яҡ 3:6

+ 12:35 Хик 12:5

+ 12:36 Хик 10:19, Рим 14:12

+ 12:37 Маҫ 5:22, Яҡ 3:2-12

• 12:38 Мрк 8:11-12, Лк 11:29-32

+ 12:38 1 Кор 1:22

+ 12:39 Маҫ 16:4

+ 12:40 Юнс 2:1.

+ 12:40 Юнс 2:1

+ 12:41 Юнс 3:5.

+ 12:41 Рим 2:27, Юнс 3:5, Маҫ 12:6

+ 12:42 1 Бат 10:1-10.

+ 12:42 3 Бат 10:1-13

• 12:43 Лк 11:24-26

+ 12:45 2 Птр 2:20

• 12:46 Мрк 3:31-35, Лк 8:19-21

+ 12:46 Маҫ 13:55, Ях 2:12, Ях 7:3, Ғмл 1:14, 1 Кор 9:5, Глт 1:19

+ 12:50 Ях 15:14, Ғвр 2:11

• 13:1 Мрк 4:1-9, Лк 8:4-8

+ 13:7 Йер 4:3

+ 13:9 Маҫ 11:15

• 13:10 Мрк 4:10-12, Лк 8:9-10

+ 13:11 Маҫ 19:11

+ 13:12 Хик 9:9, Маҫ 25:29

+ 13:13 Ишғ 42:20, Йер 5:21

+ 13:14-15 Ишғ 6:9-10.

+ 13:15 Ишғ 6:9-10, Ях 12:40, Ғмл 28:26-27

+ 13:16 Лк 10:23-24

+ 13:17 Ғвр 11:13, 1 Птр 1:10-12

• 13:18 Мрк 4:13-20, Лк 8:11-15

+ 13:21 Глт 1:6, Ғвр 6:4

+ 13:22 Маҫ 6:25, Мрк 10:23, 1 Тим 6:10

+ 13:23 Ях 15:5

+ 13:30 Маҫ 3:12

• 13:31 Мрк 4:30-34, Лк 13:18-21

+ 13:32 Маҫ 17:20, Лк 17:6, Зөл 17:23, Зөл 31:6, Днл 4:9

* 13:33 Бер ҡапсыҡ – һүҙмә-һүҙ: «өс сатон». Был яҡынса 39 л (23 кг он).

+ 13:33 1 Кор 5:6, Глт 5:9

+ 13:35 Зәб 77:2.

+ 13:35 Зәб 77:2

+ 13:38 Ях 8:44

+ 13:39 Йои 3:13, Асл 14:15-16

+ 13:41 Маҫ 24:31

+ 13:42 Днл 3:6, Ях 15:6, Асл 20:15, Маҫ 8:12

+ 13:43 Днл 12:3.

+ 13:43 Хик 4:18, Днл 12:3, Маҫ 11:15

+ 13:47 Маҫ 4:19

+ 13:48 Ях 21:11

+ 13:49 Маҫ 25:32

+ 13:50 Днл 3:6, Маҫ 8:12

• 13:53 Мрк 6:1-6, Лк 4:16-30

+ 13:54 Маҫ 2:23, Лк 2:39, Лк 4:23, Мрк 1:21

+ 13:55 Ях 6:42, Маҫ 12:46

+ 13:57 Маҫ 11:6, Ях 4:44

• 14:1 Мрк 6:14-29, Лк 9:7-9

+ 14:2 Маҫ 16:14

+ 14:3 Маҫ 4:12, Маҫ 11:2, Лк 3:19-20, Ях 3:24

+ 14:4 Лев 18:16, Лев 20:21

+ 14:5 Маҫ 11:9, Маҫ 21:26

+ 14:7 Эст 5:3, Эст 7:2

+ 14:12 Маҫ 9:14

• 14:13 Мрк 6:30-44, Лк 9:10-17, Ях 6:1-14

+ 14:16 4 Бат 4:42-44

+ 14:20 4 Бат 4:44.

+ 14:21 Маҫ 15:38

• 14:22 Мрк 6:45-56, Ях 6:15-21

+ 14:23 Мрк 1:35, Лк 4:42, Лк 5:16

* 14:24 Алыҫ – грекса «күп стадия». Бер стадия – 185 м.

* 14:25 Таң атып килгән мәл – таңғы өс менән алты араһы.

+ 14:26 Лк 24:37

+ 14:31 Маҫ 6:30

+ 14:33 Зәб 2:7, Лк 1:35

+ 14:34 Иҫп 34:11, Мрк 6:53, Лк 5:1

• 15:1 Мрк 7:1-23

+ 15:2 Лк 11:38

+ 15:3 Глт 1:14

+ 15:4 Сығ 20:12; Ҡнн 5:16.

+ 15:4 Сығ 21:17; Лев 20:9.

+ 15:4 Сығ 20:12, Сығ 21:17

+ 15:7 Маҫ 23:13, Ғмл 28:25

+ 15:8-9 Ишғ 29:13.

+ 15:9 Ишғ 29:13, Кол 2:22

+ 15:11 Ғмл 10:15

+ 15:13 Ишғ 60:21, Ишғ 61:3, Йһҙ 1:12

+ 15:14 Маҫ 23:16, Лк 6:39

+ 15:18 Маҫ 12:34, Яҡ 3:6

+ 15:19 Йер 17:9.

+ 15:19 Глт 5:19-21, 1 Кор 6:9-10

• 15:21 Мрк 7:24-30

+ 15:21 Йуш 19:28-29, Ишғ 23

+ 15:22 2 Бат 7:12-16, Маҫ 9:27, Лк 1:32

+ 15:24 Зәб 118:176, Ишғ 53:6, Йер 50:6, Зәк 10:2, Маҫ 10:6, 1 Птр 2:25

+ 15:26 Маҫ 7:6

• 15:29 Мрк 7:31

+ 15:30 Ишғ 35:5-6

+ 15:32 Маҫ 9:36

+ 15:33 4 Бат 4:42-44

+ 15:38 Маҫ 14:21

• 16:1 Мрк 8:11-13, Лк 12:54-56

+ 16:1 Маҫ 3:7, 1 Кор 1:22

+ 16:4 Юнс 2:1.

+ 16:4 Юнс 2:1, Маҫ 12:39

• 16:5 Мрк 8:14-21

+ 16:6 Лк 12:1, 1 Кор 5:7-8

+ 16:8 Маҫ 6:30

+ 16:9 Маҫ 14:13-21

+ 16:10 Маҫ 15:36-37

• 16:13 Мрк 8:27-30, Лк 9:18-21

+ 16:14 Маҫ 14:2, 3 Бат 17:1, Млх 4:5, Йер 1:1

+ 16:16 Зәб 2:7

+ 16:17 1 Кор 2:13

* 16:18 Петрус – грек телендә «ҡая» тигән мәғәнәлә.

* 16:18 Үҙемдең имандаштар берҙәмлеген – грек телендә һүҙмә-һүҙ: «Үҙемдең йыйынымды». Һүҙлектә «имандаштар берҙәмлеге»н ҡарағыҙ.

+ 16:18 Мрк 3:16, Ях 1:42, Эфс 2:20

+ 16:19 Ишғ 22:22

+ 16:20 Маҫ 9:30

• 16:21 Мрк 8:31, Лк 9:22-27

+ 16:21 Лк 17:25, Мрк 9:31, Мрк 10:34, Ях 2:19

+ 16:23 Маҫ 4:10, Флп 3:19

+ 16:24 Маҫ 10:38-39

+ 16:25 Маҫ 19:29

+ 16:26 Зәб 48:8

+ 16:27 Зәб 61:13.

+ 16:27 Ҡнн 33:2, Днл 7:13, Зәк 14:5, Маҫ 24:30, Маҫ 25:31, 1 Тес 4:16, Вәғ 3:17, Асл 2:23

+ 16:28 Маҫ 24:34, Ях 21:22

• 17:1 Мрк 9:2-13, Лк 9:28-36

+ 17:1 Мрк 5:37, Мрк 14:33

+ 17:2 Днл 7:9, Асл 1:16

+ 17:3 Млх 4:5

+ 17:5 Зәб 2:7.

+ 17:5 Ишғ 42:1, Маҫ 3:17, Ҡнн 18:15, 2 Птр 1:17

+ 17:9 Маҫ 8:4, Маҫ 9:30, Мрк 1:44

+ 17:11 Млх 4:5-6.

+ 17:11 Млх 4:5

+ 17:12 Ишғ 53:7

+ 17:13 Маҫ 11:14, Лк 1:17

• 17:14 Мрк 9:14-29, Лк 9:37-43

+ 17:18 Мрк 1:26, Ғмл 8:7

* 17:20-21 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 21-се аят та бар: «Бындай ендәр төрө доға ҡылыу һәм ураҙа тотоу менән генә ҡыуып сығарыла».

+ 17:20 Маҫ 13:31, Лк 17:6, Мрк 11:23

• 17:22 Мрк 9:30-32, Лк 9:43-45

+ 17:23 Маҫ 16:21, Маҫ 20:19

* 17:24 Ике драхмалыҡ – йәһүдтәрҙең һәр ир-аты Алла йортона түләргә тейеш булған йыллыҡ һалым. Бер драхма яҡынса бер динарға тиң булған.

+ 17:24 Мрк 9:33, Сығ 30:13, Сығ 38:26, Маҫ 22:17

* 17:27 Көмөш тәңкә – грек телендә «статир» тигәнде аңлата. Ул дүрт драхмаға тиң булған.

+ 17:27 Рим 13:7

• 18:1 Мрк 9:33-37, Мрк 9:42-48, Лк 9:46-48, Лк 17:1-2

+ 18:3 1 Кор 14:20, Маҫ 19:16

+ 18:5 Маҫ 10:40, Лк 10:16, Ях 13:20

+ 18:7 Маҫ 26:24

+ 18:8 Маҫ 5:30, Маҫ 25:41, Асл 20:10

+ 18:9 Ишғ 66:24, Маҫ 5:29

• 18:10 Лк 15:3-7

* 18:10-11 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 11-се аят та бар: «Әҙәм Улы һәләк булғанды ҡотҡарырға килде».

+ 18:14 Ях 6:39

• 18:15 Лк 17:3

+ 18:15 Лев 19:17, Яҡ 5:19, Глт 6:1

+ 18:16 Ҡнн 19:15.

+ 18:16 Ҡнн 19:15, 2 Кор 13:1

* 18:17 Имандаштар берҙәмлеге – грек телендә һүҙмә-һүҙ: «иманлылар йыйыны». Һүҙлектә «имандаштар берҙәмлеге»н ҡарағыҙ.

+ 18:17 Маҫ 5:46-47, Тит 3:10

+ 18:19 Маҫ 7:7-8

+ 18:21 Лк 17:4

* 18:24 Талант – римлыларҙың иң ҙур аҡса берәмеге. Ул алты мең динарға тиң. Динар эшсенең бер көнлөк хеҙмәт хаҡын тәшкил иткән.

+ 18:25 Лев 25:39-41, 4 Бат 4:1, Нөх 5:5

* 18:28 Динар – көмөш тәңкә. Эшсенең бер көнлөк хеҙмәт хаҡын тәшкил иткән.

+ 18:30 Хик 28:3

+ 18:35 Маҫ 6:15, Яҡ 2:13

• 19:1 Мрк 10:1-12

+ 19:4 Баш 1:27; 5:2.

+ 19:4 Баш 1:27

+ 19:5 Баш 2:24.

+ 19:5 Баш 2:24, Эфс 5:31

+ 19:6 Млх 2:14-16.

+ 19:6 1 Кор 6:16, Млх 2:16, 1 Кор 7:10

+ 19:7 Ҡнн 24:1; 24:3.

+ 19:7 Ҡнн 24:1

+ 19:9 Маҫ 5:32, 1 Кор 7:10

+ 19:11 Мрк 4:11, 1 Кор 7:7, 1 Тим 5:14

• 19:13 Мрк 10:13-16, Лк 18:15-17

+ 19:14 Маҫ 18:3

• 19:16 Мрк 10:17-31, Лк 18:18-30

+ 19:16 Лк 10:25

+ 19:17 Зәб 105:1, Зәб 118:68, Лев 18:5, Нөх 9:29, Зөл 20:11, Рим 10:5, Глт 3:12

+ 19:18-19 Сығ 20:12-16; Ҡнн 5:16-20.

+ 19:19 Лев 19:18.

+ 19:19 Сығ 20:12-16, Лев 19:18

+ 19:20 Флп 3:6

+ 19:21 Маҫ 5:48, Лк 12:33, Маҫ 6:20, 1 Птр 1:4

+ 19:23 Зәб 48:7-8

+ 19:26 Баш 18:14; Әйп 42:2.

+ 19:26 Баш 18:14, Әйп 42:2, Йер 32:17, Мрк 14:36

+ 19:27 Маҫ 4:20-22

+ 19:28 Маҫ 16:27, Маҫ 25:31, Днл 7:9, Лк 22:30, 1 Кор 6:2, Асл 3:21

+ 19:29 Маҫ 16:25

+ 19:30 Маҫ 20:16, Лк 13:30

+ 20:8 Лев 19:13.

+ 20:8 Лев 19:13, Ҡнн 24:15

* 20:16 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа ошо урында «Сөнки саҡырылғандар күп, һайлап алырлыҡтары иһә аҙ» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 20:16 Маҫ 19:30, Лк 13:30

• 20:17 Мрк 10:32-34, Лк 18:31-34

+ 20:19 Маҫ 16:21, Маҫ 17:23

• 20:20 Мрк 10:35-45

+ 20:20 Маҫ 10:2, Мрк 1:19

+ 20:21 Маҫ 19:28

+ 20:22 Маҫ 26:39, Ях 18:11

+ 20:26 1 Птр 5:3, Маҫ 23:11, Мрк 9:35

+ 20:28 Ях 13:4-5, Ишғ 53:10-11, Ях 11:51, 1 Птр 1:18-19, Рим 4:25, Глт 1:4, 1 Тим 2:6, Тит 2:14

• 20:29 Мрк 10:46-52, Лк 18:35-43

+ 20:29 Йуш 6:1, 3 Бат 16:34

+ 20:30 2 Бат 7:12-16, Маҫ 9:27-31

+ 20:34 Лк 7:13

• 21:1 Мрк 11:1-11, Лк 19:28-38, Ях 12:12-19

+ 21:1 2 Бат 15:30, Зәк 14:4, Ғмл 1:12

+ 21:4 Ишғ 62:11, Зәк 9:9, Ях 12:15, Маҫ 1:23, Маҫ 26:56, Ях 19:36

+ 21:5 Ишғ 62:11; Зәк 9:9.

* 21:5 Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

+ 21:8 4 Бат 9:13

+ 21:9 Зәб 117:25-26.

* 21:9 Һосанна – йәһүд телендә һүҙмә-һүҙ «зинһар, ҡотҡар» тигәнде аңлата, Алланы данлау өсөн ҡулланыла.

+ 21:9 2 Бат 7:12-16, Маҫ 9:27, Зәб 117:25-26, Зәб 148:1, Маҫ 23:39

+ 21:11 Лк 7:16

• 21:12 Мрк 11:15-19, Лк 19:45-48, Ях 2:13-22

+ 21:12 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Лк 2:24

+ 21:13 Ишғ 56:7.

+ 21:13 Йер 7:11.

+ 21:13 Ишғ 56:7, Йер 7:11

+ 21:15 2 Бат 7:12-16, Маҫ 9:27

+ 21:16 Зәб 8:3.

+ 21:16 Лк 19:39, Зәб 8:2-3

+ 21:17 Лк 19:29, Лк 24:50, Ях 11:18

• 21:18 Мрк 11:12-14, Мрк 11:20-24

+ 21:18 Маҫ 4:2

+ 21:19 Йер 24:8, Йер 29:16-17, Һош 9:10, Мих 7:1, Маҫ 24:32, Лк 13:6

+ 21:21 Маҫ 17:20, Яҡ 1:6, 1 Кор 13:2

+ 21:22 Маҫ 7:8, Маҫ 17:20, 1 Кор 13:2

• 21:23 Мрк 11:27-33, Лк 20:1-8

+ 21:23 Ғмл 4:7

+ 21:25 Маҫ 3:6, Лк 7:30

+ 21:26 Маҫ 11:9, Маҫ 14:5

+ 21:32 Лк 7:29

+ 21:33 Ишғ 5:1-2.

• 21:33 Мрк 12:1-12, Лк 20:9-19

* 21:33 Ҡуртым – руссаһы: аренда.

+ 21:33 Зәб 79:9, Ишғ 5:1, Йыр 8:11, Мрк 13:34

+ 21:35 Маҫ 22:6, Маҫ 23:34, Ғвр 11:36-37

+ 21:37 Маҫ 3:17, Ғвр 1:1

+ 21:38 Ғвр 1:2

+ 21:39 Ғвр 13:12

+ 21:41 Ғмл 13:46

+ 21:42 Зәб 117:22-23.

+ 21:42 Зәб 117:22-23, Ғмл 4:11, 1 Птр 2:7

+ 21:44 Ишғ 8:14-15; Днл 2:34.

+ 21:44 Ишғ 8:14-15, Ишғ 28:16

+ 21:46 Мрк 11:18, Мрк 11:32

• 22:1 Лк 14:15-24

+ 22:1 Маҫ 13:34

+ 22:2 Ишғ 25:6.

+ 22:2 Маҫ 25:10, Асл 19:7, Асл 21:2

+ 22:6 Маҫ 21:35, Маҫ 23:34, Ғвр 11:36-37

+ 22:7 Маҫ 21:41

+ 22:8 Маҫ 10:11, Ғмл 13:46, Асл 3:4

+ 22:13 Маҫ 8:12

• 22:15 Мрк 12:13-17, Лк 20:20-26

+ 22:15 Лк 11:54

+ 22:16 Ҡнн 10:17, Кол 3:25

* 22:17 Ҡайсар – боронғо Рим императорҙарының рәсми атамаларының береһе.

+ 22:17 Маҫ 17:24-25

+ 22:18 Мрк 7:6, Лк 12:1

+ 22:21 Рим 13:7

• 22:23 Мрк 12:18-27, Лк 20:27-40

+ 22:23 Ғмл 4:1, Ғмл 23:8

+ 22:24 Ҡнн 25:5-6.

+ 22:24 Баш 38:8, Ҡнн 25:5

+ 22:32 Сығ 3:6.

+ 22:32 Сығ 3:2, Сығ 3:6

• 22:34 Мрк 12:28-34, Лк 10:25-28

+ 22:37 Ҡнн 6:5.

+ 22:37 Ҡнн 6:5, Ҡнн 11:13, Йуш 22:5

+ 22:39 Лев 19:18.

+ 22:39 Лев 19:18, Маҫ 19:19

+ 22:40 Маҫ 7:12, Глт 5:14

• 22:41 Мрк 12:35-37, Лк 20:41-44

+ 22:42 2 Бат 7:12-16, Маҫ 9:27

+ 22:44 Зәб 109:1.

+ 22:44 Зәб 109:1, Ғмл 2:34-35

+ 22:46 Лк 20:40

• 23:1 Мрк 12:38-40, Лк 11:37-52, Лк 20:45-47

+ 23:3 Рим 2:17-23

* 23:5 Изге Яҙмаларҙан өҙөктәр туплаған ҙур булмаған ҡумтаны доға ваҡытында үҙҙәренә бәйләгәндәр.

+ 23:5 Сығ 13:9, Ҡнн 6:8, Ҡнн 11:18, Иҫп 15:38

+ 23:6 Лк 14:7-8

+ 23:8 Яҡ 3:1, Лк 22:32, Флм 1:16

+ 23:9 Сығ 4:22, Йер 31:9, Һош 11:1, Млх 1:6

+ 23:11 Маҫ 20:26, Мрк 9:35, Мрк 10:43

+ 23:12 Хик 29:23.

+ 23:12 Лк 14:11, Лк 18:14

* 23:13-14 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 14-се аят та бар: «Ҡайғы һеҙгә, ҡанун белгестәре һәм фарисейҙар! Һеҙ ике йөҙлө! Тол ҡатындарҙың өйҙәрен үҙегеҙгә алаһығыҙ һәм, кешеләр күрһен тип, оҙаҡ итеп доға ҡылаһығыҙ. Былар өсөн айырыуса ҡаты хөкөм ителәсәкһегеҙ».

+ 23:13 Маҫ 15:7

+ 23:16 Маҫ 15:14

+ 23:17 Сығ 30:29

+ 23:19 Сығ 29:37

+ 23:21 Зәб 25:8, Зәб 131:14

+ 23:22 Ишғ 66:1.

+ 23:22 Ишғ 66:1

+ 23:23 Ҡнн 14:22, Зәб 32:5, Мих 6:8, Зәк 7:9

+ 23:27 Ғмл 23:1, Хик 26:23

+ 23:30 Ғмл 7:52

+ 23:33 Маҫ 3:7, Маҫ 12:34

+ 23:34 Маҫ 21:35, Маҫ 22:6, Ғвр 11:36-37, Маҫ 10:17, Мрк 13:9, Лк 21:12

+ 23:35 Баш 4:10.

+ 23:35 Баш 4:8, 1 Ях 3:12, Ғвр 11:4, 2 Йыл 24:21, Зәк 1:1, Нөх 9:26, Асл 18:24

+ 23:37 Ишғ 31:5; 65:2.

• 23:37 Лк 13:34-35

+ 23:37 2 Йыл 24:21, Нөх 9:26, Ғмл 7:52, Ҡнн 32:11-12, Рут 2:12, Зәб 146:2

+ 23:39 Зәб 117:26.

+ 23:39 Зәб 117:26, Маҫ 21:9

• 24:1 Мрк 13:1-13, Лк 21:5-19

+ 24:2 Лк 19:44

+ 24:4 1 Ях 3:7, Кол 2:8, 2 Тес 2:3

+ 24:5 Йер 14:14

+ 24:6 Йер 51:46

+ 24:7 2 Йыл 15:6, Асл 6:4, Ғмл 11:28, Асл 6:8, Асл 6:12

+ 24:9 Маҫ 10:22, Ях 15:18

+ 24:10 Маҫ 10:21

+ 24:11 Маҫ 7:15

+ 24:13 Яҡ 5:11, Асл 2:10

+ 24:14 Маҫ 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6, Кол 1:23

+ 24:15 Днл 9:27; 11:31; 12:11.

• 24:15 Мрк 13:14-23, Лк 21:20-24

+ 24:15 Днл 9:27, Днл 11:31, Днл 12:11

+ 24:17 Лк 17:31

+ 24:19 Лк 23:29

+ 24:21 Днл 12:1.

+ 24:21 Йер 30:7, Днл 12:1, Асл 16:18

+ 24:22 Ишғ 65:8, Лк 18:7

+ 24:23 Лк 17:23

+ 24:24 Ҡнн 13:1, 2 Тес 2:9, Асл 13:13, Асл 16:14

+ 24:25 Ях 13:19, Ях 14:29

+ 24:27 Лк 17:24

+ 24:28 Лк 17:37

+ 24:29 Ишғ 13:10; Йои 2:10; 2:31.

• 24:29 Мрк 13:24-27, Лк 21:25-28

+ 24:29 Ғам 8:9, Ишғ 13:10, Ишғ 13:13, Ишғ 34:4, Йои 2:31, Хаг 2:6, Ғмл 2:20, Асл 6:13

+ 24:30 Днл 7:13.

+ 24:30 Днл 7:13, Маҫ 16:27, Зәк 12:10-12

+ 24:31 Ишғ 27:13, 1 Кор 15:52, 1 Тес 4:16, Асл 11:15, Маҫ 13:41, 2 Тес 2:1

• 24:32 Мрк 13:28-31, Лк 21:29-33

+ 24:34 Маҫ 16:28

+ 24:35 Зәб 118:89; Ишғ 40:8.

+ 24:35 Зәб 101:26-27, Ишғ 51:6, 2 Птр 3:10

• 24:36 Мрк 13:32-37, Лк 12:38-40, Лк 17:26-30, Лк 17:34-36

+ 24:36 Зәк 14:7

+ 24:37 Баш 6:5–7:1.

+ 24:37 Баш 6:5

+ 24:39 Баш 7:21

+ 24:40 Зәк 14:2

+ 24:42 Маҫ 25:13

+ 24:43 2 Птр 3:10, 1 Тес 5:2

+ 24:44 Асл 3:3, Асл 16:15

• 24:45 Лк 12:42-48

+ 24:46 Маҫ 25:21, Ях 13:17

+ 24:48 Маҫ 25:5

+ 24:51 Маҫ 8:12

+ 25:1 Маҫ 9:15, Ях 3:29, Асл 19:7, Асл 21:2

+ 25:5 Маҫ 24:48

+ 25:10 Маҫ 22:2

+ 25:11 Маҫ 7:22, Лк 6:46, Лк 13:25

+ 25:12 Маҫ 10:33

+ 25:13 1 Кор 16:13, Маҫ 24:36, Маҫ 24:42

• 25:14 Лк 19:12-27

+ 25:19 Рим 14:12

+ 25:21 Лк 16:10, Ғвр 12:2

+ 25:26 Хик 20:4

+ 25:29 Маҫ 13:12

+ 25:30 Маҫ 8:12

+ 25:31 Днл 7:13, Маҫ 16:27, Маҫ 19:28

+ 25:32 Йои 3:12, 2 Кор 5:10, Зөл 34:17, Маҫ 13:49

+ 25:34 Днл 7:18, Асл 21:7

+ 25:35 Ишғ 58:7, Лк 3:11, Яҡ 2:15-16

+ 25:36 2 Тим 1:16-18

+ 25:40 Хик 19:17.

+ 25:40 Маҫ 10:40

+ 25:41 Зәб 6:9, Маҫ 7:23, Мрк 9:43-44, Йһҙ 1:7, Асл 20:10

+ 25:45 Лк 10:16

+ 25:46 Днл 12:2.

+ 25:46 Днл 12:2

• 26:1 Мрк 14:1-2, Лк 22:1-2, Ях 11:45-53

+ 26:2 Сығ 12:1-27.

* 26:2 Ҡотҡарылыу байрамында йәһүдтәрҙең Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуы хәтергә алына. Грек телендә был байрам «Пасха» тип атала.

+ 26:2 Сығ 12:1-30

• 26:6 Мрк 14:3-9, Лк 7:36-50, Ях 12:1-8

+ 26:6 Маҫ 21:17, Ях 11:1, Ях 11:18, Лев 13:3

* 26:7 Алебастр – көршәк яһауҙа ҡулланылған аҡһыл-көрән төҫтәге йомшаҡ таш.

+ 26:11 Ҡнн 15:11.

+ 26:11 Ҡнн 15:11, Маҫ 9:15, Ях 7:33

+ 26:12 Ях 19:40

+ 26:13 Маҫ 24:14

• 26:14 Мрк 14:10-11, Лк 22:3-6

+ 26:14 Ях 13:2, Ғмл 1:16

+ 26:15 Сығ 21:32; Зәк 11:12.

+ 26:15 Сығ 21:32, Зәк 11:12

+ 26:17 Ҡнн 16:1-8.

• 26:17 Мрк 14:12-21, Лк 22:7-14, Лк 22:21-23, Ях 13:21-30

+ 26:21 Зәб 40:10, Ях 13:18

+ 26:23 Зәб 40:10.

+ 26:24 Ишғ 53, Маҫ 18:7

• 26:26 Мрк 14:22-26, Лк 22:15-20, 1 Кор 11:23-25

+ 26:26 Ях 6:51, 1 Кор 10:16, Ғвр 10:10

+ 26:28 Сығ 24:8; Йер 31:31, 33-34.

+ 26:28 Сығ 24:8

+ 26:30 Лк 22:39

+ 26:31 Зәк 13:7.

• 26:31 Мрк 14:27-31, Лк 22:31-34, Ях 13:36-38

+ 26:31 Зәк 13:7, Ях 16:32

+ 26:32 Маҫ 28:7

+ 26:35 Ях 11:16, Ях 21:19

• 26:36 Мрк 14:32-42, Лк 22:39-46

+ 26:37 Мрк 5:37, Мрк 9:2

+ 26:38 Ях 12:27

+ 26:39 Ғвр 5:7, Мрк 10:38, Ях 18:11, Ях 5:30, Ях 6:38, Глт 1:4

+ 26:41 Маҫ 6:13, 1 Птр 4:7

+ 26:42 Маҫ 6:10

+ 26:45 Ях 2:4, Маҫ 16:21, Маҫ 17:22, Маҫ 20:18

• 26:47 Мрк 14:43-50, Лк 22:47-53, Ях 18:3-12

+ 26:47 Ғмл 1:16

* 26:50 Был урынды «ни өсөн килдең, дуҫым?» тип тә аңларға мөмкин.

+ 26:51 Лк 22:38

+ 26:52 Асл 13:10

* 26:53 Легион – 6000 яугирҙән торған рим ғәскәре.

+ 26:55 Маҫ 21:23, Лк 21:37

+ 26:56 Маҫ 1:22-23, Маҫ 21:4, Ях 19:36, Маҫ 26:31, Ях 16:32

• 26:57 Мрк 14:53-65, Лк 22:54-55, Лк 22:63-71, Ях 18:13-14, Ях 18:19-24

+ 26:60 Зәб 26:12, Зәб 34:11

+ 26:61 Мрк 15:29, Ях 2:19

+ 26:62 Маҫ 27:13

+ 26:63 Зәб 2:7

+ 26:64 Днл 7:13.

+ 26:64 Зәб 109:1, Днл 7:13, Маҫ 16:27, Маҫ 24:30, Ғвр 1:13

+ 26:65-66 Лев 24:16.

+ 26:65 Иҫп 14:6, Ғмл 14:14, Маҫ 9:3, Ях 10:36

+ 26:66 Лев 24:16

+ 26:67 Ишғ 50:6

• 26:69 Мрк 14:66-72, Лк 22:56-62, Ях 18:15-18, Ях 18:25-27

+ 26:75 Маҫ 26:34

• 27:1 Мрк 15:1, Лк 23:1-2, Ях 18:28-32

+ 27:2 Лк 3:1, Лк 13:1, Ғмл 3:13, 1 Тим 6:13

• 27:3 Ғмл 1:18-19

+ 27:5 2 Бат 17:23

+ 27:6 4 Бат 12:9, Мрк 12:41, Ях 8:20

+ 27:9-10 Йер 19:1-13; 32:6-9; Зәк 11:12-13.

+ 27:9 Маҫ 2:17

+ 27:10 Йер 18:3, Йер 32:7-9, Зәк 11:12-13

• 27:11 Мрк 15:2-5, Лк 23:3-5, Ях 18:33-38

+ 27:11 Маҫ 2:2

+ 27:13 Маҫ 26:62

• 27:15 Мрк 15:6-15, Лк 23:13-25, Ях 18:39

+ 27:18 Ях 12:19

+ 27:20 Ғмл 3:14

+ 27:23 Лк 23:41, Ғвр 4:15

+ 27:24 Ҡнн 21:6, Зәб 25:6, Зәб 72:13

+ 27:25 1 Тес 2:16

+ 27:26 Маҫ 20:19

• 27:27 Мрк 15:16-20, Ях 19:2-3

+ 27:30 Ишғ 50:6, Маҫ 20:19

• 27:32 Мрк 15:21-32, Лк 23:26-43, Ях 19:17-27

+ 27:34 Зәб 68:22.

+ 27:34 Зәб 68:22

+ 27:35 Зәб 21:19.

+ 27:35 Зәб 21:19

+ 27:39 Зәб 21:8.

+ 27:39 Зәб 21:7, Зәб 108:25

+ 27:40 Мрк 14:58, Ях 2:19, Маҫ 4:3-6

+ 27:42 Ях 10:18, Ях 1:49, Ях 12:13, Ях 20:29

+ 27:43 Зәб 21:9.

+ 27:45 Ғам 8:9.

• 27:45 Мрк 15:33-41, Лк 23:44-49, Ях 19:28-30

+ 27:46 Зәб 21:2.

+ 27:46 Ғмл 3:1, Зәб 21:2

+ 27:48 Зәб 68:22

+ 27:51 Сығ 26:31-33; 36:35; 2 Йыл 3:14.

+ 27:51 Сығ 26:33, Лев 16:2

+ 27:52 Ишғ 26:19, Зөл 37:12, Днл 12:2, Ях 5:21, Ях 5:25

+ 27:53 Нөх 11:2, Ишғ 48:2, Ишғ 52:1

+ 27:56 Лк 8:2, Маҫ 20:20

• 27:57 Мрк 15:42-47, Лк 23:50-56, Ях 19:38-42

+ 27:60 Ишғ 53:9

+ 27:63 Маҫ 16:21, Маҫ 17:23, Маҫ 20:19

+ 27:66 Днл 6:17, Асл 20:3

• 28:1 Мрк 16:1-8, Лк 24:1-12, Ях 20:1-10

+ 28:1 Лк 8:2, Маҫ 27:61

+ 28:2 Маҫ 27:60

+ 28:3 Зөл 1:14, Днл 7:9, Днл 10:6, Мрк 9:3, Ғмл 1:10

+ 28:4 Асл 1:17

+ 28:7 Маҫ 26:32

+ 28:9 Ях 20:19, Ях 20:21, 4 Бат 4:27, Маҫ 28:17, Лк 24:52

+ 28:10 Маҫ 12:50, Ях 20:17, Рим 8:29, Ғвр 2:11

• 28:16 Мрк 16:14-18, Лк 24:36-49, Ях 20:19-23

+ 28:17 Ях 20:25

+ 28:18 Днл 7:14.

+ 28:18 Ишғ 9:6, Днл 7:13-14, Маҫ 11:27, Ях 17:2

+ 28:19 2 Кор 13:13, Ях 4:1-2, Ғмл 8:13, Кол 1:23

+ 28:20 Ях 14:15, Маҫ 13:39

• 1:1 Маҫ 3:1-12, Лк 3:1-9, Ях 1:19-28

+ 1:1 Зәб 2:7

+ 1:2-3 Ишғ 40:3; Млх 3:1.

+ 1:2 Сығ 23:20, Млх 3:1, Маҫ 11:10, Лк 7:27

+ 1:3 Ишғ 40:3

* 1:4 Һыуға сумдырылыу – гонаһтарҙан тәүбә итеп, Алла юлына баҫыуҙы белдерә торған йола.

+ 1:4 Лк 1:80, Ях 1:6

+ 1:5 Ғмл 19:18

+ 1:6 4 Бат 1:8, Лев 11:22, 1 Бат 14:26

+ 1:8 Йои 2:28

• 1:9 Маҫ 3:13, Лк 3:21-22, Лк 4:1-13

+ 1:9 Маҫ 2:23, Лк 2:39

+ 1:10 Ғмл 7:56, Ишғ 11:2, Ях 1:32-33

+ 1:11 Зәб 2:7; Ишғ 42:1.

+ 1:11 Мрк 9:7, Ях 12:28, Ишғ 42:1, Мрк 9:7, 2 Птр 1:17

+ 1:13 1 Йыл 21:1, 1 Тес 3:5, Лк 22:43

• 1:14 Маҫ 4:18-22, Лк 5:1-11

+ 1:14 Йуш 21:39, 3 Бат 9:11, Ишғ 9:1

+ 1:15 Глт 4:4, Маҫ 3:2

+ 1:16 Иҫп 34:11, Маҫ 14:34, Мрк 6:53, Ях 1:40-42

* 1:17 Кеше аулаусылар – Ғайса был урында кешеләрҙе Алла юлына алып килеүҙе балыҡ тотоу менән сағыштыра.

+ 1:17 Маҫ 13:47

+ 1:18 Мрк 10:28

• 1:21 Лк 4:31-41

+ 1:21 Маҫ 4:13

+ 1:22 Маҫ 7:28-29

+ 1:24 Мрк 5:7, Ғмл 19:15, Ях 6:69

+ 1:26 Мрк 9:20, Ғмл 8:7

+ 1:27 Ғмл 17:19

+ 1:30 1 Кор 9:5

+ 1:31 Мрк 5:41, Мрк 9:27, Ғмл 3:7, Ғмл 9:41

+ 1:34 Маҫ 12:16, Мрк 3:12

• 1:35 Лк 4:42-44

+ 1:35 Маҫ 14:23, Лк 5:16

+ 1:38 Ишғ 61:1

• 1:40 Маҫ 8:1-4, Лк 5:12-16

* 1:40 Махау сире – дауалап булмай торған йоғошло тире ауырыуы.

+ 1:40 Лев 13:3, Иҫп 12:10, 4 Бат 5:1, 2 Йыл 26:20, Мрк 9:22

+ 1:42 Лк 17:14

+ 1:43-44 Лев 14:1-32.

+ 1:43 Маҫ 9:30

+ 1:44 Лев 14:1-32, Лк 17:14

+ 1:45 Мрк 7:36

• 2:1 Маҫ 9:1-8, Лк 5:17-26

+ 2:1 Маҫ 4:13, Мрк 1:21

* 2:3 Фалиж – руссаһы: паралич.

+ 2:4 Мрк 6:55

+ 2:5 Маҫ 8:10, Мрк 10:52, Лк 7:48

+ 2:7 Мрк 14:64, Зәб 31:5, Ишғ 43:25

* 2:10 «Әҙәм Улы» тип Ғайса Үҙен әйтә (ҡарағыҙ: «Даниил» 7:13).

• 2:13 Маҫ 9:9-13, Лк 5:27-32

* 2:16 Фарисейҙар – боронғо йәһүдтәрҙең дини төркөмө.

+ 2:16 Лк 15:2

+ 2:17 Лк 15:7, 1 Тим 1:15

• 2:18 Маҫ 9:14-17, Маҫ 12:1-8, Лк 5:33

+ 2:18 Маҫ 11:2, Лк 11:1, Ях 1:35, Лк 18:12

+ 2:19 Маҫ 25:1-13, Ях 3:29, Асл 19:7, Асл 21:2

+ 2:20 Мрк 14:7, Лк 17:22

+ 2:23 Ҡнн 23:25.

+ 2:23 Ҡнн 23:25

+ 2:24 Сығ 20:8-10, Иҫп 15:32-36

+ 2:25-26 1 Бат 21:1-6; Сығ 25:30.

+ 2:25 1 Бат 21:1-6

+ 2:26 1 Бат 22:20, 2 Бат 8:17, Сығ 25:30, Лев 24:5-9

+ 2:27 Сығ 23:12, Ҡнн 5:14

• 3:1 Маҫ 12:9-14, Лк 6:6-11

+ 3:1 Мрк 1:21

+ 3:2 Лк 14:1, Лк 20:20

+ 3:4 Лк 14:3

+ 3:5 Эфс 4:18, 3 Бат 13:6

+ 3:7 Ишғ 34:5, Зөл 35:15, Маҫ 11:21

+ 3:10 Мрк 5:28

+ 3:11 Маҫ 14:33, Мрк 1:24

+ 3:12 Маҫ 12:16, Мрк 1:34

• 3:13 Маҫ 10:1-4, Лк 6:12-16

+ 3:16 Маҫ 16:18, Ях 1:42

+ 3:17 Мрк 1:19

* 3:18 Көрәшсе Шимғон – был исем Шимғондың Рим хакимлығын көс менән бәреп төшөрөүҙе яҡлап көрәшкән йәһүдтәр төркөмөнөң ағзаһы икәнлегенә ишара булыуы ихтимал.

+ 3:18 Маҫ 9:9

+ 3:19 Мрк 14:10, Мрк 14:44

• 3:20 Маҫ 12:22-32, Лк 11:14-23, Лк 12:10

+ 3:20 Мрк 6:31

+ 3:21 2 Кор 5:13

* 3:22 Бәғел-Зевул – Иблискә ҡарата ҡулланыла торған исем. Бәғел-Зевул Ҡәнғән халыҡтарының илаһы булған. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанағандар (ҡарағыҙ: «ІV Батшалар» 1:2).

+ 3:22 4 Бат 1:2, Маҫ 9:34, Маҫ 10:25

+ 3:27 Ишғ 49:24-25

+ 3:29 Лк 12:10, 1 Ях 5:16, Ғвр 10:26, Ғвр 10:29

• 3:31 Маҫ 12:46-50, Лк 8:19-21

+ 3:31 Мрк 6:3, Ях 2:12, Ях 7:3, Ғмл 1:14, 1 Кор 9:5, Глт 1:19

* 3:32 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «һәм һеңлеләрең» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 3:35 Ях 15:14, Ғвр 2:11

• 4:1 Маҫ 13:1-23, Лк 8:4-15

+ 4:7 Йер 4:3

+ 4:9 Маҫ 11:15, Асл 2:7

• 4:10 Маҫ 13:18-23, Лк 8:11-15

+ 4:11-12 Ишғ 6:9-10.

+ 4:11 Маҫ 19:11, 1 Кор 5:12-13

+ 4:12 Ишғ 6:9-10, Ишғ 42:20, Ях 12:40, Ғмл 28:26-27

+ 4:14 Ишғ 55:10-11, Ғмл 8:4

+ 4:17 Глт 1:6, Ғвр 6:4

+ 4:19 Маҫ 6:25, Мрк 10:23, 1 Тим 6:10

+ 4:20 Ях 15:5

• 4:21 Лк 8:16-18

+ 4:21 Маҫ 5:15, Лк 11:33

+ 4:22 Маҫ 10:26, Лк 12:2

+ 4:23 Маҫ 11:15, Мрк 4:9

+ 4:24 Маҫ 7:2

+ 4:25 Хик 9:9

+ 4:29 Йои 3:13, Маҫ 13:38, Асл 14:15

• 4:30 Маҫ 13:31-35, Лк 13:18-19

+ 4:31 Маҫ 17:20, Лк 17:6

+ 4:32 Зөл 17:3, Зөл 31:6, Днл 4:9

• 4:35 Маҫ 8:23-27, Лк 8:22-25

+ 4:35 Маҫ 8:18, Лк 8:22

+ 4:37 Ғмл 27:14

+ 4:39 Зәб 64:8, Зәб 88:10, Зәб 103:7

• 5:1 Маҫ 8:28-34, Лк 8:26-39

* 5:2 Ҡәбер мәмерйәһе – ул дәүерҙә мәйеттәрҙе өңөп яһалған тау ҡыуышлыҡтарына ҡуя торған булғандар.

+ 5:7 Мрк 1:24

* 5:9 Ғәскәр – грекса «легион». Был римлыларҙың 6000 яугирҙән торған иң ҙур хәрби төркөмө.

+ 5:17 Лк 5:8, Ғмл 16:39

+ 5:19 Зәб 65:16

* 5:20 Ун Ҡала – грекса «Декаполис». Башлыса йәһүд булмаған халыҡтар йәшәгән үҙ аллы ҡалалар федерацияһы.

+ 5:20 Маҫ 4:25, Мрк 7:31

• 5:21 Маҫ 9:18-26, Лк 8:40-56

+ 5:22 Лк 13:14, Ғмл 13:15, Ғмл 18:8

+ 5:25 Лев 15:25

+ 5:28 Мрк 3:10

+ 5:30 Лк 5:17, Лк 6:19

+ 5:34 Мрк 10:52

+ 5:37 Мрк 9:2, Мрк 14:33

+ 5:39 Ях 11:11

+ 5:41 Мрк 1:31, Мрк 9:27, Ғмл 3:7, Ғмл 9:41, Лк 7:14

+ 5:43 Мрк 1:44, Мрк 9:9

• 6:1 Маҫ 13:53-58, Лк 4:16-30

+ 6:1 Маҫ 2:23, Лк 2:39, Лк 4:23

+ 6:2 Мрк 1:21

+ 6:3 Маҫ 11:6

+ 6:4 Ях 4:44

• 6:7 Маҫ 10:1, Маҫ 10:5-15, Лк 9:1-6

+ 6:7 Мрк 3:13-18

* 6:11 Йәһүдтәр, үҙҙәренә бер бысраҡ та эйәреп ҡайтмаһын өсөн, мәжүсиҙәр йәшәгән ерҙән киткәндә аяҡтарындағы туҙанды ҡаҡҡандар. Һөйөнөслө Хәбәрҙе ҡабул итмәгән ҡала рухи мәғәнәлә мәжүсиҙәр ҡалаһы булып һанала, тимәк, ул Алла хөкөмөнә лайыҡ.

+ 6:11 Ғмл 13:51

+ 6:12 Мрк 1:15

+ 6:13 Яҡ 5:14

• 6:14 Маҫ 14:1-12, Лк 9:7-9

+ 6:14 Мрк 8:28

+ 6:15 Маҫ 21:11

+ 6:17 Лев 18:16, Лев 20:21, Маҫ 11:2, Лк 3:19-20, Ях 3:24

+ 6:21 Баш 40:20, Эст 1:3

+ 6:23 Эст 5:3, Эст 7:2

+ 6:29 Мрк 2:18

• 6:30 Маҫ 14:13-21, Лк 9:10-17, Ях 6:1-14

+ 6:30 Мрк 6:7

+ 6:31 Мрк 3:20

+ 6:34 Иҫп 27:17, 3 Бат 22:17, Зөл 34:5, Зәк 10:2, Маҫ 9:36

* 6:37 Динар – көмөш тәңкә. Эшсенең бер көнлөк хеҙмәт хаҡын тәшкил иткән.

+ 6:37 4 Бат 4:42-44

+ 6:42-43 4 Бат 4:44.

• 6:45 Маҫ 14:22-36, Ях 6:15-21

+ 6:45 Маҫ 11:21, Мрк 8:22

+ 6:46 Лк 6:12, Лк 9:28

* 6:48 Таң атып килгән мәл – таңғы өс менән алты араһы.

+ 6:49 Лк 24:37

+ 6:52 Мрк 6:41, Мрк 8:17, Ях 12:40, 2 Кор 3:14

+ 6:53 Иҫп 34:11, Маҫ 14:34, Лк 5:1

+ 6:55 Мрк 2:4, Ғмл 5:15

+ 6:56 Мрк 5:27

• 7:1 Маҫ 15:1-20

+ 7:3 Глт 1:14

+ 7:4 Ғвр 9:10

+ 7:5 Лк 11:38

+ 7:6-7 Ишғ 29:13.

+ 7:6 Маҫ 23:13

+ 7:7 Ишғ 29:13, Кол 2:22

+ 7:10 Сығ 20:12; Ҡнн 5:16.

+ 7:10 Сығ 21:17; Лев 20:9.

+ 7:10 Сығ 20:12, Сығ 21:17

* 7:15-16 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 16-сы аят та бар: «Ҡолаҡтары барҙар ишетһен!»

+ 7:15 Ғмл 10:15, Тит 1:15

+ 7:19 Ғмл 10:15, Ғмл 11:9, Тит 1:15

+ 7:20-22 Йер 17:9.

+ 7:20 Маҫ 12:34, Яҡ 3:6

+ 7:21 Глт 5:19-21, 1 Кор 6:9-10

• 7:24 Маҫ 15:21-28

+ 7:24 Йуш 19:28-29, Ишғ 23

+ 7:26 Ғмл 21:2-3

+ 7:27 Маҫ 7:6

+ 7:31 Мрк 8:24, Мрк 5:20, Мрк 1:9

+ 7:32 Ишғ 35:5-6

+ 7:33 Мрк 8:23, Ях 9:6

+ 7:35 Ишғ 35:5, 6.

+ 7:36 Мрк 1:44-45

• 8:1 Маҫ 15:32-39

+ 8:2 Маҫ 9:36

+ 8:4 4 Бат 4:42-44

• 8:11 Маҫ 16:1-4

+ 8:11 Лк 11:16, 1 Кор 1:22

• 8:14 Маҫ 16:5-12

+ 8:15 Лк 12:1, 1 Кор 5:7-8

+ 8:17 Мрк 6:52, Мрк 7:18

+ 8:18 Йер 5:21

+ 8:19 Мрк 6:41-43

+ 8:20 Мрк 8:8

+ 8:22 Мрк 6:45

+ 8:23 Мрк 7:33, Ях 9:6

• 8:27 Маҫ 16:13-20, Лк 9:18-21

+ 8:28 Мрк 6:14, 3 Бат 17:1, Млх 4:5

+ 8:29 Мрк 14:61-62, Ях 11:27

+ 8:30 Маҫ 9:30

• 8:31 Маҫ 16:21-28, Лк 9:22-27

+ 8:31 Лк 17:25, Мрк 9:31, Мрк 10:34, Ях 2:19

+ 8:32 Ях 16:25

+ 8:33 Маҫ 4:10, Флп 3:19

* 8:34 Арҡысаҡ – ул заманда кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн ҡулланылған бер-береһенә тура мөйөшләп ҡағылған ике бүрәнә. Был яйланманы «тәре» тип тә атайҙар.

+ 8:34 Маҫ 10:38-39

+ 8:35 Мрк 10:29

+ 8:36 Лк 12:20

+ 8:37 Зәб 48:8-9

+ 8:38 Ишғ 57:3, Рим 1:16, 2 Тим 1:8, Ҡнн 33:2, Днл 7:13, Зәк 14:5

+ 9:1 Мрк 13:30, Ях 21:22

• 9:2 Маҫ 17:1-13, Лк 9:28-36

+ 9:2 Мрк 5:37, Мрк 14:33

+ 9:3 Днл 7:9

+ 9:4 Млх 4:5

+ 9:7 Ҡнн 18:18-19.

+ 9:7 Ҡнн 18:15, 2 Птр 1:17

+ 9:9 Мрк 1:44, Мрк 5:43

+ 9:12 Млх 4:5-6.

+ 9:12 Ишғ 53:7

+ 9:13 Маҫ 11:14, Лк 1:17

• 9:14 Маҫ 17:14-20, Лк 9:37-43

+ 9:17 Лк 11:14

+ 9:20 Мрк 1:26

+ 9:22 Мрк 1:40

+ 9:23 Маҫ 17:20-21

+ 9:26 Мрк 1:26

+ 9:27 Мрк 1:31, Мрк 5:41, Ғмл 3:7, Ғмл 9:41

* 9:29 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа: «…бары тик доға һәм ураҙа менән генә…» тиелгән.

• 9:30 Маҫ 17:22-23, Лк 9:43-45

+ 9:31 Мрк 8:31, Мрк 10:32-34

+ 9:32 Мрк 6:52

• 9:33 Маҫ 18:1-9, Лк 9:46-50, Лк 22:24-30

+ 9:33 Маҫ 17:24

+ 9:35 Мрк 10:43-44

+ 9:36 Мрк 10:16

+ 9:37 Маҫ 10:40, Лк 10:16, Ях 13:20

+ 9:38 Маҫ 7:22, Маҫ 12:27, Ғмл 19:13, Иҫп 11:28

+ 9:40 Маҫ 12:30, Лк 11:23

+ 9:41 Маҫ 10:42

+ 9:42 Лк 17:2

* 9:43-44 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 44-се, 46-сы аяттар ҙа бар: «Унда ҡорттар үлмәй һәм ут һүнмәй».

+ 9:43 Маҫ 5:30, Маҫ 25:41, Асл 20:10

* 9:45-46 43-сө аяттың иҫкәрмәһен ҡарағыҙ.

+ 9:47-48 Ишғ 66:24.

+ 9:47 Ишғ 66:24

* 9:49 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «һәр ҡорбан тоҙ менән тоҙланыр» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 9:50 Маҫ 5:13, Лк 14:34, Зөл 43:24, Рим 12:18, 2 Кор 13:11, 1 Тес 5:13

• 10:1 Маҫ 19:1-12

+ 10:4 Ҡнн 24:1-3

+ 10:6 Баш 1:27; 5:2.

+ 10:6 Баш 1:27

+ 10:7-8 Баш 2:24.

+ 10:7 Баш 2:24, 1 Кор 6:16, Эфс 5:31, 1 Кор 6:16

+ 10:9 Млх 2:16, 1 Кор 7:10

+ 10:12 Маҫ 5:32

• 10:13 Маҫ 19:13-15, Лк 18:15-17

+ 10:15 Маҫ 18:3

+ 10:16 Мрк 9:36

• 10:17 Маҫ 19:16-30, Лк 18:18-30

+ 10:17 Лк 10:25

+ 10:18 Зәб 105:1, Зәб 118:68

+ 10:19 Сығ 20:12-16; Ҡнн 5:16-20.

+ 10:19 Сығ 20:12-16, Ҡнн 24:14, 1 Кор 6:8

+ 10:20 Флп 3:6

+ 10:21 Лк 12:33

+ 10:23 Зәб 48:7-8, Мрк 4:19

+ 10:27 Баш 18:14; Әйп 42:2.

+ 10:27 Баш 18:14, Әйп 42:2, Йер 32:17, Мрк 14:36, Лк 1:37

+ 10:28 Мрк 1:18-20

+ 10:29 Мрк 8:35, Лк 14:26

+ 10:30 2 Кор 12:10

+ 10:31 Маҫ 20:16, Лк 13:30

• 10:32 Маҫ 20:17-19, Лк 18:31-34

+ 10:34 Мрк 8:31, Мрк 9:31

• 10:35 Маҫ 20:20-28

+ 10:35 Мрк 1:19

+ 10:37 Маҫ 19:28

+ 10:38 Мрк 14:36, Ях 18:11, Лк 12:50

+ 10:39 Ғмл 12:2, Асл 1:9

+ 10:43 1 Птр 5:3, Маҫ 23:11, Мрк 9:35

+ 10:45 Ях 13:4-5, Ишғ 53:10-11, Ях 11:51, Рим 4:25, Глт 1:4, 1 Тим 2:6, Тит 2:14, 1 Птр 1:18-19

• 10:46 Маҫ 20:29-34, Лк 18:35-43

+ 10:46 Йуш 6:1, 3 Бат 16:34

+ 10:47 2 Бат 7:12-16, Лк 1:32

+ 10:52 Мрк 5:34, Лк 7:50, Лк 17:19

• 11:1 Маҫ 21:1-11, Лк 19:28-40, Ях 12:12-19

+ 11:1 2 Бат 15:30, Зәк 14:4, Ғмл 1:12, Маҫ 21:17, Лк 24:50, Ях 11:18

+ 11:8 4 Бат 9:13

+ 11:9 Зәб 117:25-26.

* 11:9 Һосанна – йәһүд телендә һүҙмә-һүҙ «Зинһар, ҡотҡар» тигәнде аңлата, Алланы данлау өсөн ҡулланыла.

+ 11:10 Зәб 117:25-26, Зәб 148:1, Маҫ 23:39

• 11:12 Маҫ 21:18-19

+ 11:12 Маҫ 4:2

+ 11:13 Йер 24:8, Йер 29:16-17, Һош 9:10, Мих 7:1, Мрк 13:28, Лк 13:6

• 11:15 Маҫ 21:12-17, Лк 19:45-48, Ях 2:13-22

+ 11:15 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Лк 2:24

+ 11:17 Ишғ 56:7.

+ 11:17 Йер 7:11.

+ 11:17 Ишғ 56:7, Йер 7:11

+ 11:18 Маҫ 21:46

+ 11:19 Лк 21:37

• 11:20 Маҫ 21:19-22

+ 11:23 Маҫ 7:7, Маҫ 17:20, 1 Кор 13:2

+ 11:24 Маҫ 7:7, Яҡ 1:6

* 11:25-26 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 26-сы аят та бар: «Ә инде ғәфү итмәһәгеҙ, күктәге Атағыҙ ҙа һеҙҙең насар ғәмәлдәрегеҙҙе ярлыҡамаҫ».

+ 11:25 Маҫ 6:14, Кол 3:13

• 11:27 Маҫ 21:23-27, Лк 20:1-8

+ 11:28 Ғмл 4:7

+ 11:30 Мрк 1:4

+ 11:31 Лк 7:30

+ 11:32 Маҫ 11:9, Маҫ 14:5

+ 12:1 Ишғ 5:1-2.

• 12:1 Маҫ 21:33-46, Лк 20:9-19

+ 12:1 Зәб 79:9, Ишғ 5:1, Йыр 8:11, Мрк 13:34

+ 12:5 Маҫ 22:6, Маҫ 23:34, Ғвр 11:36-37, Ғвр 11:36-37

+ 12:6 Маҫ 3:17, Ғвр 1:1

+ 12:7 Ғвр 1:2, 3 Бат 21:19

+ 12:8 Ғвр 13:12

+ 12:9 Ғмл 13:46

+ 12:10-11 Зәб 117:22-23.

+ 12:11 Зәб 117:22-23, Ғмл 4:11, 1 Птр 2:7

+ 12:12 Мрк 11:18, Мрк 11:32

• 12:13 Маҫ 22:15-22, Лк 20:20-26

+ 12:13 Лк 11:54

* 12:14 Ҡайсар – боронғо Рим императорҙарының рәсми атамаларының береһе.

+ 12:14 Маҫ 17:24-25

+ 12:15 Мрк 7:6, Лк 12:1

+ 12:17 Рим 13:7

• 12:18 Маҫ 22:23-33, Лк 20:27-40

* 12:18 Саддукейҙар – боронғо йәһүдтәрҙең дини төркөмө.

+ 12:18 Маҫ 3:7, Ғмл 23:8

+ 12:19 Ҡнн 25:5-6.

+ 12:19 Баш 38:8, Ҡнн 25:5-6

+ 12:26 Сығ 3:6.

+ 12:26 Сығ 3:2, Сығ 3:6

• 12:28 Маҫ 22:34-40, Лк 10:25-28

+ 12:29-30 Ҡнн 6:4-5.

+ 12:30 Ҡнн 6:4-5, Ҡнн 11:13, Йуш 22:5

+ 12:31 Лев 19:18.

+ 12:31 Лев 19:18, Маҫ 19:19

+ 12:32 Ҡнн 4:35, 39; Ишғ 45:5, 6, 21.

+ 12:32 Ҡнн 4:35, Ҡнн 6:4

+ 12:33 3 Бат 15:22, Һош 6:6, Мих 6:6-8

+ 12:34 Лк 20:40

• 12:35 Маҫ 22:41-46, Лк 20:41-44

+ 12:35 2 Бат 7:12-16, Мрк 10:47, Лк 1:32

+ 12:36 Зәб 109:1.

+ 12:36 Зәб 109:1, Ғмл 2:34-35

+ 12:37 Мрк 6:20

• 12:38 Маҫ 23:1-36, Лк 20:45-47

+ 12:39 Лк 11:43

• 12:41 Лк 21:1-4

+ 12:41 4 Бат 12:9, Маҫ 27:6

* 12:42 Кодрант – римлыларҙың аҡса берәмеге. 64 кодрант бер динарға тигеҙ булған.

+ 12:44 2 Кор 8:1-3, 2 Кор 8:12

• 13:1 Маҫ 24:1-14, Лк 21:5-19

+ 13:2 Лк 19:44

+ 13:5 1 Ях 3:7, Кол 2:8, 2 Тес 2:3

+ 13:6 Йер 14:14

+ 13:7 Йер 51:46

+ 13:8 2 Йыл 15:6, Асл 6:4, Ғмл 11:28, Асл 6:8, Асл 6:12

+ 13:9 Зәб 118:46, Ғмл 17:6, Ғмл 18:12, Ғмл 24:1, Ғмл 25:6

+ 13:10 Маҫ 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6

+ 13:11 Ғмл 4:8

+ 13:12 Мих 7:5-6.

+ 13:12 Маҫ 10:35-36

+ 13:13 Маҫ 10:22, Ях 15:18, Яҡ 5:11, Асл 2:10

+ 13:14 Днл 9:27; 11:31; 12:11.

• 13:14 Маҫ 24:15-28, Лк 21:20-24

+ 13:14 Днл 9:27, Днл 11:31, Днл 12:11

+ 13:15 Лк 17:31

+ 13:17 Лк 23:29

+ 13:19 Днл 12:1.

+ 13:19 Йер 30:7, Днл 12:1, Асл 16:18

+ 13:20 Ишғ 65:8, Лк 18:7

+ 13:21 Лк 17:23

+ 13:22 Ҡнн 13:1, 2 Тес 2:9, Асл 13:13, Асл 16:14

+ 13:23 Ях 13:19, Ях 14:29

+ 13:24-25 Ишғ 13:10; Йои 2:10, 31.

• 13:24 Маҫ 24:29-31, Лк 21:25-28

+ 13:24 Ғам 8:9

+ 13:25 Ишғ 13:10, Ишғ 24:23, Ишғ 34:4, Зөл 32:7, Йои 2:31, Ғмл 2:20, Асл 6:13

+ 13:26 Днл 7:13.

+ 13:26 Днл 7:13, Маҫ 16:27

+ 13:27 Маҫ 13:41

• 13:28 Маҫ 24:32-35, Лк 21:29-33

+ 13:30 Мрк 9:1

+ 13:31 Зәб 118:89; Ишғ 40:8.

+ 13:31 Зәб 101:26-27, Ишғ 51:6, 2 Птр 3:10

• 13:32 Маҫ 24:36-44, Лк 17:26-30, Лк 17:34-36

+ 13:32 Зәк 14:7

* 13:33 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа: «…уяу булығыҙ һәм доға ҡылығыҙ» тиелгән.

+ 13:33 Эфс 6:18, 1 Тес 5:6, Маҫ 25:13

+ 13:34 Мрк 12:1

+ 13:35 Маҫ 25:13, 2 Птр 3:10, 1 Тес 5:2

+ 13:36 Маҫ 25:1-13

+ 14:1 Сығ 12:1-27.

• 14:1 Маҫ 26:1-5, Лк 22:1-2, Ях 11:45-53

+ 14:1 Сығ 12:1-30, Ях 11:53

• 14:3 Маҫ 26:6-13, Лк 7:36-50, Ях 12:1-8

* 14:3 Нард – Һиндостанда үҫкән үҫемлек.

* 14:3 Алебастр – көршәк яһауҙа ҡулланылған аҡһыл-көрән төҫтәге йомшаҡ таш.

+ 14:3 Маҫ 21:17, Ях 11:1, Ях 11:18, Лев 13:3

+ 14:7 Ҡнн 15:11.

+ 14:7 Ҡнн 15:11, Мрк 2:20, Ях 7:33

+ 14:8 Ях 19:40

+ 14:9 Маҫ 24:14

• 14:10 Маҫ 26:14-16, Лк 22:3-6

+ 14:10 Ях 13:2, Ғмл 1:16

+ 14:12 Сығ 12:1-27.

• 14:12 Маҫ 26:17-30, Лк 22:7-23, Ях 13:21-30

* 14:12 Ҡотҡарылыу байрамында йәһүдтәрҙең Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуы хәтергә алына. Грек телендә был байрам «Пасха» тип атала.

+ 14:12 Сығ 12:6, 1 Кор 5:7

+ 14:18 Зәб 40:10, Ях 13:18

+ 14:21 Ишғ 53, Маҫ 18:7

• 14:22 Маҫ 26:26-30, Лк 22:15-20, 1 Кор 11:23-25

+ 14:22 Ях 6:51, 1 Кор 10:16

+ 14:24 Сығ 24:8; Йер 31:31, 33-34.

+ 14:24 Сығ 24:8

+ 14:26 Лк 22:39

+ 14:27 Зәк 13:7.

• 14:27 Маҫ 26:31-35, Лк 22:31-34, Ях 13:36-38

+ 14:27 Зәк 13:7, Ях 16:32

+ 14:28 Мрк 16:7

• 14:32 Маҫ 26:36-46, Лк 22:39-46

+ 14:33 Мрк 5:37, Мрк 9:2

+ 14:34 Ях 12:27

+ 14:35 Ғвр 5:7

* 14:36 Абба – арами телендә «Атай» тигән мәғәнәлә.

+ 14:36 Мрк 10:27, Мрк 10:38, Ях 18:11, Ях 5:30, Ях 6:38

+ 14:38 Маҫ 6:13, 1 Птр 4:7

+ 14:41 Ях 2:4, Мрк 9:31, Мрк 10:33

• 14:43 Маҫ 26:47-56, Лк 22:47-53, Ях 18:3-12

+ 14:43 Ғмл 1:16

+ 14:47 Лк 22:38

+ 14:49 Мрк 11:27, Маҫ 1:22-23, Маҫ 21:4, Ях 19:36

+ 14:50 Мрк 14:27, Ях 16:32

• 14:53 Маҫ 26:57-68, Лк 22:54-55, Лк 22:63-71, Ях 18:13-14, Ях 18:19-24

+ 14:56 Зәб 26:12, Зәб 34:11, Ҡнн 17:6, Ҡнн 19:15

+ 14:58 2 Кор 5:1, Мрк 15:29, Ях 2:19

+ 14:60 Мрк 15:4-5

+ 14:61 Ишғ 53:7, Зәб 2:7

+ 14:62 Днл 7:13.

+ 14:62 Зәб 109:1, Днл 7:13, Маҫ 16:27, Маҫ 24:30, Ғвр 1:13

+ 14:63 Иҫп 14:6, Ғмл 14:14

+ 14:64 Лев 24:16.

+ 14:64 Мрк 2:7, Ях 10:36, Лев 24:16

+ 14:65 Ишғ 50:6, Мрк 10:34

• 14:66 Маҫ 26:69-75, Лк 22:56-62, Ях 18:15-18, Ях 18:25-27

+ 14:72 Мрк 14:30

• 15:1 Маҫ 27:1-2, Маҫ 27:11-14, Лк 23:1-5, Ях 18:28-38

+ 15:1 Лк 3:1, Лк 13:1, Ғмл 3:13, Ғмл 4:27, 1 Тим 6:13

+ 15:2 Маҫ 2:2

+ 15:4 Мрк 14:60-61

+ 15:5 Ишғ 53:7

• 15:6 Маҫ 27:15-26, Лк 23:13-25, Ях 18:39

+ 15:10 Ях 12:19, Ғмл 5:17

+ 15:11 Ғмл 3:14

+ 15:14 Лк 23:41, Ғвр 4:15

+ 15:15 Мрк 10:34

• 15:16 Маҫ 27:27-31, Ях 19:2-3

+ 15:19 Ишғ 50:6, Мрк 10:34, Мрк 14:65

• 15:21 Маҫ 27:32-44, Лк 23:26-43, Ях 19:17-27

+ 15:21 Рим 16:13

* 15:23 Мирра – ауыртыуҙы баҫыу өсөн ҡулланылған, шифалы көскә эйә булған ыҫмала.

+ 15:24 Зәб 21:19.

+ 15:24 Зәб 21:19

* 15:27-28 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 28-се аят та бар: «Шулай Изге Яҙмала әйтелгәндәр ғәмәлгә ашты: „Ул енәйәтселәр менән тиң һаналды“».

+ 15:29 Зәб 21:7, Зәб 108:25, Мрк 14:58, Ях 2:19

+ 15:31 Ях 10:18

+ 15:32 Ях 1:49, Ях 12:13, Ях 20:29

• 15:33 Маҫ 27:45-56, Лк 23:44-49, Ях 19:28-30

+ 15:34 Зәб 21:2.

+ 15:34 Зәб 21:2

+ 15:36 Зәб 68:22

+ 15:38 Сығ 26:31-33; 36:35; 2 Йыл 3:14.

+ 15:38 Сығ 26:33, Лев 16:2

+ 15:40 Лк 8:2

• 15:42 Маҫ 27:57-61, Лк 23:50-56, Ях 19:38-42

+ 15:46 Ишғ 53:9

• 16:1 Маҫ 28:1-8, Лк 24:1-12, Ях 20:1-10

+ 16:1 Мрк 15:40

+ 16:3 Мрк 15:46

+ 16:7 Мрк 14:28

* 16:8 Иң боронғо ҡулъяҙмаларҙа 9-20-се аяттар юҡ, әммә был аяттар элекке ваҡыттарҙан китаптың шикһеҙ өлөшө һанала.

• 16:9 Маҫ 28:9-10, Маҫ 28:16-20, Лк 24:13-49, Ях 20:11-23

+ 16:9 Лк 8:2

+ 16:11 Лк 24:11

+ 16:15 Ғмл 1:8, Кол 1:23

+ 16:16 Ғмл 16:31, Рим 10:9, 1 Птр 3:21, Ях 3:18

+ 16:17 Лк 10:17, Ғмл 5:16, Ғмл 8:7, Ғмл 16:18, Ғмл 19:12, Ғмл 2:4, Ғмл 10:46, 1 Кор 12:10, 1 Кор 14:2

+ 16:18 Зәб 90:13, Лк 10:19, Ғмл 28:3-5, Ғмл 9:12, Ғмл 28:8

+ 16:19 Лк 24:51, Ғмл 1:9, 1 Тим 3:16, Зәб 109:1, Ғмл 7:55-56, 1 Птр 3:22, Рим 8:34, Эфс 1:20, Кол 3:1, Ғвр 1:3, Ғвр 8:1, Ғвр 12:2, Асл 3:21

+ 16:20 Ғмл 5:12

+ 1:3 Ғмл 1:1

+ 1:5 1 Йыл 24:10, 19.

+ 1:5 Маҫ 2:1, 1 Йыл 24:10, Сығ 28:1

+ 1:6 Флп 3:6

+ 1:7 1 Бат 1:2

+ 1:8 1 Йыл 24:19

+ 1:9 Сығ 30:9.

+ 1:9 Сығ 30:7-8

+ 1:10 Зәб 140:2

+ 1:11 Сығ 30:1-10

+ 1:13 Ғмл 10:4

+ 1:15 Лк 7:28, Иҫп 6:2-3, Лк 7:33, Ишғ 49:1, Йер 1:4-5, Глт 1:15

+ 1:17 Млх 4:6.

+ 1:17 Ишғ 40:3.

+ 1:17 Ишғ 40:3.

+ 1:17 Млх 4:5, Маҫ 11:14, Маҫ 17:12-13, Млх 4:6, Млх 3:1, Мрк 1:2

+ 1:18 Баш 15:8, Хак 6:17

+ 1:19 Днл 8:16; 9:21.

+ 1:19 Днл 8:16, Днл 9:21

+ 1:25 Баш 30:23

+ 1:26 Днл 8:16, Днл 9:21, Маҫ 2:23, Ях 1:45, Маҫ 1:16

+ 1:28 Хак 13:3

+ 1:31 Ишғ 7:14.

* 1:31 Ғайса – йәһүдсә «Йеһошуағ» – «Раббы ҡотҡара» тигән мәғәнәлә.

+ 1:31 Ишғ 49:1, Маҫ 1:20

+ 1:32 Ишғ 9:7.

+ 1:32 2 Бат 7:13, Зәб 88:4, Ишғ 9:7, Мрк 11:10

+ 1:33 1 Йыл 22:10; Днл 7:14.

+ 1:33 Днл 7:14, Днл 7:27, Ғов 1:21, Зәк 14:9, 1 Кор 15:24, Асл 11:15

+ 1:35 Маҫ 18:20, Зәб 2:7, Маҫ 14:33

+ 1:37 Баш 18:14, Әйп 42:2, Йер 32:17, Мрк 10:27

+ 1:46-47 1 Бат 2:1; Хав 3:18.

+ 1:46 1 Бат 2:1-10

+ 1:47 Зәб 34:9, Ишғ 61:10, Хав 3:18

+ 1:48 1 Бат 1:11, Лк 11:27

+ 1:49 Зәб 98:3, Зәб 110:9

+ 1:50 Сығ 20:6; Зәб 102:17.

+ 1:50 Ҡнн 5:10, Ҡнн 7:9

+ 1:51 Ишғ 51:9

+ 1:52 Әйп 5:11, Зәб 146:6, Зөл 21:26

+ 1:53 1 Бат 2:5.

+ 1:53 Зәб 106:9

+ 1:54-55 Баш 17:7; Лев 26:42; Зәб 97:3; Ишғ 41:8.

+ 1:54 Баш 17:19, Рим 4:13, Глт 3:16, Ғвр 2:16

+ 1:59 Баш 17:12.

+ 1:59 Баш 17:12, Лев 12:3

+ 1:68 Зәб 129:7, 8.

+ 1:68 Зәб 110:9, Зәб 129:8

+ 1:69 Зәб 131:17.

+ 1:69 Ғмл 3:21, Рим 1:2, Тит 1:1-2

+ 1:71 Зәб 105:10

+ 1:72 Баш 17:7; Зәб 105:45.

+ 1:72 Лев 26:42, Зәб 104:8

+ 1:73 Баш 22:16-18, Баш 26:3, Ғвр 6:13, Сеф 3:15

+ 1:76 Лк 7:26, Лк 20:6, Млх 3:1, Маҫ 3:3, Мрк 1:2-3

+ 1:77 Лк 3:3

+ 1:78 Млх 4:2.

+ 1:78 Зәб 83:12, Млх 4:2

+ 1:79 Ишғ 9:2.

+ 1:79 Зәб 106:10, Ишғ 9:2, Ишғ 42:7, Ишғ 49:9, Маҫ 4:16

+ 1:80 Лк 3:2

• 2:1 Маҫ 1:18-25

* 2:1 Ҡайсар – боронғо Рим императорҙарының рәсми атамаларының береһе. Август б.э.т. 27 – б.э. 14-се йылдарынаса идара иткән.

+ 2:1 Иҫп 1:2, 1 Йыл 21:1, Ғмл 5:37

+ 2:4 Лк 1:26-27, 1 Бат 17:58

+ 2:9 Ғмл 12:7

+ 2:11 Маҫ 1:21, Ишғ 9:6

+ 2:12 1 Бат 2:34, 4 Бат 19:29

+ 2:13 Асл 5:11

+ 2:14 Ишғ 9:7.

+ 2:14 Зәб 148:1, Лк 19:38

+ 2:19 Днл 7:28, Лк 2:51

+ 2:21 Баш 17:12-13, Лев 12:3

+ 2:22 Лев 12:4

+ 2:23 Сығ 13:2, 12.

+ 2:23 Сығ 13:2

+ 2:24 Лев 12:8.

+ 2:24 Лев 12:8

+ 2:25 Ишғ 40:1; 61:2.

+ 2:25 Ишғ 40:1, Ишғ 57:18

+ 2:30-31 Зәб 97:2, 3; Ишғ 52:10.

+ 2:30 Ишғ 42:6, Ишғ 49:6, Ях 8:12

+ 2:32 Ишғ 42:6-7; 49:6; 60:3.

+ 2:35 Ях 19:25

+ 2:37 Ғмл 13:2, Ғмл 14:23

+ 2:38 Ишғ 52:9.

+ 2:39 Маҫ 2:23, Лк 1:26-27

+ 2:41 Сығ 23:15, 17.

* 2:41 Ҡотҡарылыу байрамында йәһүдтәрҙең Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуы хәтергә алына. Грек телендә был байрам «Пасха» тип атала.

+ 2:41 Ҡнн 16:1

+ 2:43 Лев 23:8

+ 2:50 Лк 9:45, Лк 18:34

+ 2:51 Днл 7:28, Лк 2:19

+ 2:52 1 Бат 2:26

• 3:1 Маҫ 3:1-12, Мрк 1:1-8, Ях 1:19-28

+ 3:1 Лк 13:1, Лк 23:1, Лк 9:7

+ 3:2 Маҫ 26:3, Ях 11:49, Лк 1:63, Лк 1:80, Ях 1:6-7

+ 3:4-6 Ишғ 40:3-5; 52:10.

+ 3:6 Ишғ 40:3-5, Ишғ 52:10

* 3:7 Һыуға сумдырылыу – гонаһтарҙан тәүбә итеп, Алла юлына баҫыуҙы белдергән йола.

+ 3:7 Маҫ 12:34, Маҫ 23:33

+ 3:8 Лк 16:24, Ях 8:33

+ 3:9 Лк 13:9, Маҫ 7:19

+ 3:10 Ғмл 2:37, Ғмл 16:30

+ 3:11 Ишғ 58:7, Маҫ 25:35, Яҡ 2:15-16

+ 3:14 Лк 19:8

+ 3:15 Ях 1:19-20

+ 3:16 Йои 2:28

+ 3:17 Ишғ 30:24, Млх 4:1, Маҫ 13:30

+ 3:20 Маҫ 11:2, Маҫ 14:1-12, Мрк 6:17-18, Ях 3:24

• 3:21 Маҫ 3:13-17, Мрк 1:9-11

+ 3:21 Ғмл 7:56

+ 3:22 Зәб 2:7; Ишғ 42:1.

+ 3:22 Ишғ 11:2, Ях 1:32-33, Мрк 9:7, Ях 12:28, Ишғ 42:1, Лк 9:35, 2 Птр 1:17

• 3:23 Маҫ 1:1-17

+ 3:23 Иҫп 4:3

+ 3:27 1 Йыл 3:17-19, Ғөз 3:2, Хаг 1:1

+ 3:31-33 Рут 4:18-22; 1 Йыл 2:4-5, 9-15.

+ 3:31 2 Бат 5:14

+ 3:32 1 Бат 17:12, Ишғ 11:1, Рут 4:18-22

+ 3:33 Баш 38, Иҫп 26:21

+ 3:34-35 Баш 11:10-26; 1 Йыл 1:24-27.

+ 3:34 1 Йыл 1:17-27

+ 3:36-38 Баш 5:1-32; 1 Йыл 1:1-4.

+ 3:38 Баш 5

• 4:1 Маҫ 4:1-11, Мрк 1:12-13

+ 4:2 Сығ 34:28.

+ 4:2 1 Йыл 21:1, 1 Тес 3:5, Ҡнн 9:9, 3 Бат 19:8, Маҫ 21:18

+ 4:4 Ҡнн 8:3.

+ 4:4 Ҡнн 8:3

+ 4:6 1 Ях 5:19, Асл 13:2

+ 4:8 Ҡнн 6:13.

+ 4:8 Ҡнн 6:13

+ 4:10-11 Зәб 90:11-12.

+ 4:10 Зәб 90:11-12

+ 4:12 Ҡнн 6:16.

+ 4:12 Ҡнн 6:16

• 4:14 Маҫ 13:53-58, Мрк 6:1-6

+ 4:15 Мрк 1:21

+ 4:16 Маҫ 2:23, Лк 2:39

+ 4:18-19 Ишғ 61:1-2.

* 4:18 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «…йөрәктәре йәрәхәтлеләрҙең яраларын бәйләргә…» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 4:18 Ишғ 11:2, Ишғ 58:6, Лев 25:10, Ишғ 61:1-2

+ 4:23 Маҫ 11:23, Мрк 2:1-12, Ях 4:46-53

+ 4:24 Ях 4:44

+ 4:25-26 3 Бат 17:7-16.

+ 4:25 3 Бат 17:1, 3 Бат 18:2, Яҡ 5:17

+ 4:26 3 Бат 17:9

+ 4:27 4 Бат 5:1-14.

* 4:27 Махау сире – дауалап булмай торған йоғошло тире ауырыуы.

+ 4:27 Лев 13:3, Иҫп 12:10, 2 Йыл 26:20, 4 Бат 5:1-14

+ 4:30 Ях 8:59, Ях 10:39

• 4:31 Мрк 1:21-28

+ 4:31 Маҫ 4:13

+ 4:32 Маҫ 7:28-29

+ 4:34 Маҫ 8:29, Мрк 1:23-24, Лк 8:28, Ғмл 19:15

+ 4:35 Лк 9:42, Ғмл 8:7

• 4:38 Маҫ 8:14-17, Мрк 1:29-34

+ 4:38 1 Кор 9:5

+ 4:41 Зәб 2:7, Маҫ 12:16, Мрк 3:12

• 4:42 Мрк 1:35-39

+ 4:42 Лк 5:16

+ 4:43 Ишғ 61:1

• 5:1 Маҫ 4:18-22, Мрк 1:16-20

* 5:1 Геннисарет күле – был күлде Галилея диңгеҙе тип тә атағандар.

+ 5:1 Иҫп 34:11, Маҫ 14:34, Мрк 6:53

+ 5:4 Ях 21:6

+ 5:8 Ишғ 6:5

+ 5:10 Маҫ 13:47

• 5:12 Маҫ 8:1-4, Мрк 1:40-45

+ 5:12 Лев 13:3, Иҫп 12:10, 4 Бат 5:1, 2 Йыл 26:20, Мрк 9:22

+ 5:14 Лев 14:1-32.

+ 5:14 Маҫ 9:30, Маҫ 17:9, Мрк 1:34, Лев 14:1-32, Лк 17:14

+ 5:16 Маҫ 14:23, Лк 4:42

• 5:17 Маҫ 9:1-8, Мрк 2:1-12

* 5:17 Фарисейҙар – боронғо йәһүдтәрҙең дини төркөмө.

+ 5:17 Лк 6:19, Лк 8:46

* 5:18 Фалиж – руссаһы: паралич.

+ 5:20 Маҫ 8:10, Мрк 10:52, Лк 7:48

+ 5:21 Маҫ 26:65, Зәб 31:5, Ишғ 43:25

* 5:24 «Әҙәм Улы» тип Ғайса Үҙен әйтә (ҡарағыҙ: «Даниил» 7:13).

• 5:27 Маҫ 9:9-17, Мрк 2:13-22

+ 5:29 Лк 19:6

+ 5:30 Лк 15:2

+ 5:32 Лк 15:7, 1 Тим 1:15

• 5:33 Маҫ 9:14-17, Мрк 2:18-22

+ 5:33 Маҫ 11:2, Лк 11:1, Ях 1:35, Лк 18:12

+ 5:34 Маҫ 25:1-13, Ях 3:29, Асл 19:7, Асл 21:2

+ 5:35 Мрк 14:7, Лк 17:22

+ 6:1 Ҡнн 23:25.

• 6:1 Маҫ 12:1-14, Мрк 2:23

+ 6:1 Ҡнн 23:25

+ 6:2 Сығ 20:8-10, Иҫп 15:32-36

+ 6:3 1 Бат 21:6

+ 6:4 1 Бат 21:1-6; Сығ 25:30.

+ 6:4 Сығ 25:30, Лев 24:5-9

+ 6:6 Мрк 1:21

+ 6:7 Лк 14:1, Лк 20:20

+ 6:9 Лк 14:3

+ 6:10 3 Бат 13:6

• 6:12 Маҫ 10:1-4, Мрк 3:13-19

+ 6:14 Маҫ 16:18, Ях 1:42

* 6:15 Көрәшсе Шимғон – был исем Шимғондың Рим хакимлығын көс менән бәреп төшөрөүҙе яҡлап көрәшкән йәһүдтәр төркөмөнөң ағзаһы икәнлегенә ишара булыуы ихтимал.

+ 6:15 Маҫ 9:9

+ 6:16 Лк 22:47

• 6:17 Маҫ 4:23

+ 6:19 Лк 5:17, Лк 8:46

+ 6:20 Сеф 3:12

+ 6:21 Ишғ 55:1-2.

+ 6:21 Зәб 125:5-6.

+ 6:21 Зәб 41:2, Ишғ 55:1, Ях 7:37, Вәғ 7:3, 2 Кор 7:10

+ 6:22 1 Птр 4:14

+ 6:23 Ғмл 5:41, Яҡ 1:2, 2 Кор 12:10

+ 6:24 Ғам 6:1, Маҫ 6:2, Яҡ 5:1

+ 6:25 Ишғ 65:13, Хик 14:13, Ишғ 65:14

+ 6:26 Ишғ 30:10, Мих 2:11

+ 6:27 Сығ 23:4-5; Хик 25:21.

• 6:27 Маҫ 5:38-48

+ 6:28 Лк 23:34, Ғмл 7:60, 1 Птр 3:9

+ 6:29 Һҡт 3:30, 1 Птр 2:23, 1 Кор 6:7

+ 6:30 Хик 3:27.

+ 6:30 Ҡнн 15:7-8, Хик 21:26

+ 6:31 Маҫ 7:12

+ 6:35 Зәб 36:26

+ 6:36 Зәб 102:8, 13.

+ 6:36 Маҫ 5:7

• 6:37 Маҫ 7:1-5

+ 6:37 Рим 14:10, 1 Кор 4:5, Рим 2:1, Рим 14:10, Яҡ 2:13

+ 6:38 Хик 19:17.

+ 6:38 2 Кор 9:6, Мрк 4:24, Рим 2:1

+ 6:39 Маҫ 15:14

+ 6:40 Маҫ 10:24, Ях 13:16

• 6:43 Маҫ 7:17-20, Маҫ 12:33-35

+ 6:45 Хик 12:5, Маҫ 15:18, Яҡ 3:6

• 6:46 Маҫ 7:24-27

+ 6:46 Һош 8:2, Маҫ 7:22, Маҫ 25:11, Ях 13:13

+ 6:48 Хик 10:25, Хик 12:3

• 7:1 Маҫ 8:5-13

+ 7:4 Ғмл 10:2

+ 7:7 Зәб 106:20

+ 7:13 Маҫ 20:34

+ 7:14 Лк 8:54

+ 7:15 3 Бат 17:23, 4 Бат 4:36

+ 7:16 Ҡнн 18:15, Маҫ 21:11

• 7:18 Маҫ 11:2-19

+ 7:19 Баш 49:10; Зәб 117:26; Днл 7:13; Млх 3:1.

+ 7:19 Ях 4:25, Ях 6:14, Ях 11:27

+ 7:22 Ишғ 35:5-6; 61:1.

+ 7:22 Ишғ 35:5, Ишғ 61:1

+ 7:23 Ях 6:61, Ях 16:1

+ 7:24 Лк 3:2

+ 7:26 Маҫ 14:5, Маҫ 21:26

+ 7:27 Млх 3:1.

+ 7:27 Сығ 23:20, Млх 3:1, Мрк 1:2

+ 7:28 Лк 1:15

+ 7:29 Лк 3:12

+ 7:33 Маҫ 3:4, Лк 1:15

+ 7:34 Ях 2:1, Ях 12:2, Лк 5:30

+ 7:35 Хик 8:6-9, 32-35.

• 7:36 Маҫ 26:6-13, Мрк 14:3-9, Ях 12:1-8

* 7:37 Алебастр – көршәк яһауҙа ҡулланылған аҡһыл-көрән төҫтәге йомшаҡ таш.

* 7:38 Ул ваҡыттарҙа ҡырын ятып ашағандар.

+ 7:39 Лк 15:2

* 7:41 Динар – көмөш тәңкә. Эшсенең бер көнлөк хеҙмәт хаҡын тәшкил иткән.

+ 7:41 Маҫ 18:28

+ 7:42 Маҫ 6:14, Мрк 11:25-26, Эфс 4:32, Кол 3:13

+ 7:46 Зәб 22:5.

* 7:46 Кешеләр ялан аяҡ йәки асыҡ кейем кейеп йөрөгәнгә күрә, йәһүдтәр хөрмәтле ҡунаҡтарына аяҡ йыуырға һыу тәҡдим иткән. Шулай уҡ хужа кеше ҡунаҡтың башына хуш еҫле май һөрткән.

+ 7:46 Зәб 22:5

+ 7:48 Лк 5:20

+ 7:50 Лк 8:48, Лк 17:19, Лк 18:42, Эфс 2:8

+ 8:1 Лк 4:43

+ 8:2 Лк 23:49, Маҫ 27:56, Мрк 16:9, Лк 24:10, Ях 19:25

+ 8:3 Лк 24:10

• 8:4 Маҫ 13:1-9, Мрк 4:1-9

+ 8:7 Йер 4:3

+ 8:8 Маҫ 11:15, Асл 2:7

• 8:9 Маҫ 13:10-23, Мрк 4:10-25

+ 8:10 Ишғ 6:9.

+ 8:10 Маҫ 19:11, Ишғ 6:9, Ишғ 42:20, Йер 5:21

+ 8:11 Ишғ 55:10-11, Ғмл 8:4

+ 8:13 Глт 1:6, Ғвр 6:4

+ 8:14 Маҫ 6:25, Мрк 10:23, 1 Тим 6:10

+ 8:15 Ях 15:5

+ 8:16 Маҫ 5:15, Лк 11:33

+ 8:17 Маҫ 10:26, Лк 12:2

+ 8:18 Хик 9:9

• 8:19 Маҫ 12:46-50, Мрк 3:31-35

+ 8:19 Мрк 6:3, Ях 2:12, Ях 7:3, Ғмл 1:14, 1 Кор 9:5, Глт 1:19

+ 8:21 Ях 15:14, Ғвр 2:11

• 8:22 Маҫ 8:23-27, Мрк 4:35-41

+ 8:22 Маҫ 8:18, Мрк 4:35

+ 8:24 Зәб 64:8, Зәб 88:10, Зәб 103:7

• 8:26 Маҫ 8:28-34, Мрк 5:1-20

* 8:27 Ҡәбер мәмерйәһе – ул дәүерҙә мәйеттәрҙе өңөп яһалған тау ҡыуышлыҡтарына ҡуя торған булғандар.

+ 8:28 Лк 4:34

* 8:30 Ғәскәр – грекса «легион». Был римлыларҙың 6000 яугирҙән торған иң ҙур хәрби төркөмө.

+ 8:35 Лк 10:39

+ 8:37 Лк 5:8, Ғмл 16:39

+ 8:39 Зәб 65:16

• 8:40 Маҫ 9:18-26, Мрк 5:21-43

+ 8:41 Лк 13:14, Ғмл 13:15, Ғмл 18:8

+ 8:43 Лев 15:25

+ 8:44 Мрк 3:10

+ 8:46 Лк 5:17, Лк 6:19

+ 8:48 Лк 7:50, Эфс 2:8

+ 8:51 Мрк 14:33, Лк 9:28

+ 8:52 Ях 11:11

+ 8:54 Мрк 1:31, Мрк 9:27, Ғмл 3:7, Ғмл 9:41, Лк 7:14

+ 8:56 Мрк 1:44, Мрк 9:9

• 9:1 Маҫ 10:5-15, Мрк 6:7-13

+ 9:1 Лк 6:12-16

+ 9:5 Ғмл 13:51

+ 9:6 Мрк 1:15

• 9:7 Маҫ 14:1-12, Мрк 6:14-29

+ 9:7 Лк 3:1, Лк 9:19

+ 9:8 3 Бат 17:1, Млх 4:5

+ 9:9 Лк 3:19-20, Лк 23:8

• 9:10 Маҫ 14:13-21, Мрк 6:30-44, Ях 6:1-14

+ 9:10 Лк 9:2

+ 9:13 4 Бат 4:42-44

• 9:18 Маҫ 16:13-19, Мрк 8:27-29

+ 9:19 Лк 9:7, 3 Бат 17:1, Млх 4:5

+ 9:20 Лк 22:67, Ях 11:27

• 9:21 Маҫ 16:20-28, Мрк 8:30

+ 9:22 Лк 17:25, Лк 18:33, Лк 24:7, Ях 2:19

* 9:23 Арҡысаҡ – ул заманда кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн ҡулланылған бер-береһенә тура мөйөшләп ҡағылған ике бүрәнә. Ул яйланманы «тәре» тип тә атайҙар.

+ 9:23 Маҫ 10:38-39, Лк 14:27

+ 9:25 Лк 12:20

+ 9:26 Рим 1:16, 2 Тим 1:8, Ҡнн 33:2, Днл 7:13, Зәк 14:5

+ 9:27 Лк 21:32, Ях 21:22

• 9:28 Маҫ 17:1-8, Мрк 9:2-8

+ 9:28 Мрк 14:33, Лк 8:51

+ 9:29 Днл 7:9

+ 9:30 Млх 4:5

+ 9:35 Ҡнн 18:18-19.

+ 9:35 Ишғ 42:1, Лк 23:35, Ҡнн 18:15, 2 Птр 1:17

• 9:37 Маҫ 17:14-18, Мрк 9:14-27

+ 9:42 Лк 4:35

• 9:43 Маҫ 17:22-23, Мрк 9:30-32

+ 9:44 Лк 9:22, Лк 18:32-33

+ 9:45 Лк 2:50, Лк 18:34

• 9:46 Маҫ 18:1-5, Мрк 9:33-40

+ 9:48 Маҫ 10:40, Лк 10:16, Ях 13:20

+ 9:49 Маҫ 7:22, Маҫ 12:27, Ғмл 19:13, Иҫп 11:28

+ 9:50 Лк 11:23

+ 9:51 Лк 24:51, Ғмл 1:9

+ 9:52 Маҫ 10:5

* 9:53 Самария кешеләре Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, ә Самарияла, Геризим тауында табынырға кәрәк тип һанаған.

+ 9:54 4 Бат 1:10, 12.

* 9:54 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа был өлөш «Ильяс эшләгән һымаҡ, күктән ут төшөп» тип бирелгән.

+ 9:54 4 Бат 1:10, Асл 13:13

* 9:55 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «…тыйҙы һәм: „Һеҙ үҙегеҙҙең ниндәй рухтыҡы икәнегеҙҙе белмәйһегеҙ. Әҙәм Улы кешеләрҙе һәләк итер өсөн түгел, ә ҡотҡарыр өсөн килде“, – тип әйтте» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

• 9:57 Маҫ 8:19-22

+ 9:61 3 Бат 19:20

• 10:1 Маҫ 10:7-16

+ 10:2 Маҫ 9:37-38, Ях 4:35

+ 10:3 Маҫ 10:16

+ 10:4 4 Бат 4:29

+ 10:7 Глт 6:6, 1 Тим 5:18

+ 10:8 1 Кор 10:27

+ 10:9 Мрк 1:15

+ 10:11 Ғмл 13:51

+ 10:12 Баш 18:20, Баш 19:24, Йер 23:14, Зөл 16:48

+ 10:13 Ишғ 23:1-18; Зөл 26:1–28:23.

• 10:13 Маҫ 11:20-24

+ 10:13 Мрк 6:45, Мрк 8:21, Мрк 3:7

+ 10:14 Ишғ 23:1, Йер 47:4, Зөл 26:2, Йои 3:4, Ғам 1:9, Зәк 9:2

+ 10:15 Ишғ 14:13-15.

+ 10:15 Ишғ 14:13, Ишғ 14:15

+ 10:16 Маҫ 10:40, Маҫ 25:45, Ях 13:20, Глт 4:14

+ 10:17 Мрк 16:17, Ғмл 5:16, Ғмл 8:7, Ғмл 16:18, Ғмл 19:12

+ 10:18 Ишғ 14:12, Асл 9:1, Асл 12:8-9

+ 10:19 Зәб 90:13, Мрк 16:18, Ғмл 28:3-5

+ 10:20 Сығ 32:31-33; Днл 12:1.

+ 10:20 Сығ 32:32, Зәб 68:29, Ғвр 12:23, Асл 3:5

• 10:21 Маҫ 11:25-27, Маҫ 13:16-17

+ 10:21 Әйп 37:24, Ишғ 29:14

+ 10:22 Ях 6:46, Ях 7:29, Ях 8:19, Ях 10:15

+ 10:23 Маҫ 13:16-17

+ 10:24 Ғвр 11:13, 1 Птр 1:10-12

+ 10:25 Лк 18:18

+ 10:27 Ҡнн 6:5.

+ 10:27 Лев 19:18.

+ 10:27 Ҡнн 6:5, Ҡнн 11:13, Йуш 22:5, Лев 19:18, Маҫ 22:37, Мрк 12:30

+ 10:28 Лев 18:5.

+ 10:28 Лев 18:5, Рим 10:5, Глт 3:12

* 10:32 Леви – Яҡуптың улдарының береһе. Алла бойороғо буйынса, Леви нәҫеленән булған кешеләр генә Алла йортонда ҡаһин ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән. Уларҙы левиҙәр тип атағандар (ҡарағыҙ: «Иҫәп алыу» 3:6-13).

+ 10:32 Иҫп 8:19

+ 10:33 4 Бат 17:34, Ях 4:9, Ях 8:48

+ 10:34 Ишғ 1:6

+ 10:38 Ях 11:1, Ях 12:2

+ 10:39 Лк 8:35

+ 10:41 Лк 12:25

+ 10:42 Зәб 15:5

• 11:1 Маҫ 6:9-15, Маҫ 7:7-11

+ 11:1 Маҫ 11:2, Мрк 2:18, Ях 1:35

+ 11:3 Хик 30:8.

+ 11:3 Хик 30:8

+ 11:4 Маҫ 26:41

+ 11:10 Хик 8:17, Маҫ 18:19, Маҫ 21:22, Мрк 11:24, Ях 14:13-14, 1 Ях 3:22, 1 Ях 5:14

+ 11:13 Баш 6:5, Маҫ 12:34, Ғмл 2:38

• 11:14 Маҫ 12:22-30, Маҫ 12:43-45, Мрк 3:20-27

* 11:15 Бәғел-Зевул – Иблискә ҡарата ҡулланыла торған исем. Бәғел-Зевул Ҡәнғән халыҡтарының илаһы булған. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанағандар (ҡарағыҙ: «ІV Батшалар» 1:2).

+ 11:15 4 Бат 1:2, Маҫ 9:34, Маҫ 10:25

+ 11:16 Мрк 8:11, 1 Кор 1:22

+ 11:19 Лк 9:49, Ғмл 19:13

+ 11:22 Ишғ 49:24-25

+ 11:23 Лк 9:50

+ 11:26 2 Птр 2:20

+ 11:27 Лк 1:48

+ 11:28 Ях 13:17, Яҡ 1:22, Рим 2:13

• 11:29 Маҫ 12:38-42, Маҫ 16:1-4, Мрк 8:11-13

+ 11:30 Юнс 3:3.

+ 11:31 3 Бат 10:1-10.

+ 11:31 3 Бат 10:1-13, Маҫ 12:6

+ 11:32 Юнс 3:6-9.

+ 11:32 Юнс 3:5

• 11:33 Маҫ 6:22-23

* 11:33 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «йәки һауыт аҫтына» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 11:33 Маҫ 5:15, Мрк 4:21, Лк 8:16

• 11:37 Маҫ 23:1-36, Мрк 12:38-40, Лк 20:45-47

+ 11:38 Мрк 7:3-5

+ 11:42 Лк 18:12

+ 11:43 Лк 14:7, Лк 20:46

+ 11:44 Хик 26:23

+ 11:48 Ғмл 7:51-52

+ 11:49 2 Йыл 36:15-16; Йер 7:25-26.

+ 11:49 Маҫ 21:35

+ 11:50 Нөх 9:26, Асл 18:24, Баш 4:8, 1 Ях 3:12, Ғвр 11:4, 2 Йыл 24:21

+ 11:51 Баш 4:10.

+ 11:54 Лк 20:20

+ 12:1 Маҫ 16:6, Мрк 8:15, 1 Кор 5:7-8

+ 12:2 Маҫ 10:26, Мрк 4:22, Лк 8:17

• 12:4 Маҫ 10:17-20, Маҫ 10:28-33

+ 12:4 Зәб 55:5, Зәб 117:6, Хик 29:25, Ишғ 51:7, Ишғ 51:12

+ 12:5 Ғвр 10:31

* 12:6 Баҡыр тәңкә – грекса «ассарион». Бер ассарион ун алтынан бер динарға тигеҙ (бер динар – эшсенең бер көнлөк эш хаҡы).

+ 12:7 Маҫ 6:26, Маҫ 12:12

+ 12:8 Рим 10:9, Асл 3:5

+ 12:9 Маҫ 25:12, 1 Ях 2:23, 2 Тим 2:12

+ 12:10 Маҫ 12:31-32, Мрк 3:29

+ 12:12 Хик 16:1

• 12:13 Маҫ 6:19-21, Маҫ 6:25-34

+ 12:15 Әйп 27:19.

+ 12:15 1 Тим 6:6-10, Сығ 20:17, Зәб 61:11

+ 12:19 Ишғ 22:13

+ 12:20 Зәб 38:7.

+ 12:20 Зәб 38:7, Вәғ 2:18, Вәғ 6:2

+ 12:21 1 Тим 6:18

+ 12:22 Флп 4:6, 1 Птр 5:7

+ 12:24 Әйп 38:41; Зәб 146:9.

+ 12:24 Маҫ 10:31, Маҫ 12:12

+ 12:27 3 Бат 10:4-7; 2 Йыл 9:3-6.

+ 12:27 3 Бат 10:4-7

+ 12:28 Маҫ 8:26, Маҫ 14:31, Маҫ 16:8

+ 12:31 Зәб 36:4

+ 12:32 Ишғ 40:11; 41:14.

+ 12:32 Ишғ 40:11, Ях 10:16, Лк 22:29

+ 12:33 Маҫ 19:21, Лк 18:22

• 12:35 Маҫ 24:45-51

+ 12:36 Асл 3:20

+ 12:39 2 Птр 3:10, 1 Тес 5:2

+ 12:43 Маҫ 25:21, Ях 13:17

+ 12:45 Маҫ 25:5

+ 12:48 Лев 5:17

• 12:49 Маҫ 10:34-36

+ 12:50 Мрк 10:38

+ 12:51 Ғмл 14:4

+ 12:53 Мих 7:6.

+ 12:53 Мих 7:6

• 12:54 Маҫ 5:25-26, Маҫ 16:2-3

+ 12:58 Хик 25:8

+ 13:1 Лк 3:1, Лк 23:1

+ 13:2 Әйп 4:7

+ 13:4 Ишғ 8:6, Ях 9:7, Ях 9:11

+ 13:6 Ишғ 5:2, Маҫ 21:19, Мрк 11:13

+ 13:7 Маҫ 7:19, Лк 3:9

+ 13:10 Маҫ 4:23, Мрк 6:2

+ 13:13 Зәб 144:14, Зәб 145:8

+ 13:14 Лк 8:41, Ғмл 13:15, Ғмл 18:8, Сығ 20:9

+ 13:15 Лк 14:5

+ 13:17 1 Птр 3:16

• 13:18 Маҫ 13:31-33, Мрк 4:30-32

+ 13:19 Маҫ 17:20, Лк 17:6, Зөл 17:23, Зөл 31:6, Днл 4:9

* 13:21 Бер ҡапсыҡ – һүҙмә-һүҙ: «өс сатон». Был яҡынса 39 л (23 кг он).

+ 13:21 1 Кор 5:6, Глт 5:9

• 13:22 Маҫ 7:13-14, Маҫ 7:21-23

+ 13:25 Маҫ 25:11-12

+ 13:27 Зәб 6:9

+ 13:28 Маҫ 8:12

+ 13:29 Ишғ 2:2; 25:6; 60:3.

+ 13:29 Маҫ 8:11, Эфс 3:6

+ 13:30 Маҫ 19:30, Маҫ 20:16, Мрк 10:31

• 13:31 Маҫ 23:37-39

+ 13:31 Лк 3:1, Лк 9:7

+ 13:34 2 Йыл 24:21, Нөх 9:26, Ғмл 7:52, Ҡнн 32:11-12, Рут 2:12, Зәб 146:2

+ 13:35 Зәб 117:26.

+ 13:35 Зәб 117:26, Лк 19:38

+ 14:1 Лк 6:7, Лк 20:20

+ 14:3 Маҫ 12:10, Мрк 3:4

+ 14:5 Лк 13:15

+ 14:7 Лк 11:43

+ 14:8 Хик 25:6, 7.

+ 14:8 Хик 25:6-7

+ 14:11 Маҫ 23:12, Лк 18:14

+ 14:14 1 Кор 15:23, 1 Тес 4:16

• 14:15 Маҫ 22:1-10

+ 14:15 Асл 19:9

+ 14:20 Ҡнн 24:5

* 14:24 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «сөнки саҡырылғандар күп, һайлап алырлыҡтары иһә аҙ» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

• 14:25 Маҫ 10:37-38

+ 14:26 Ях 12:25

+ 14:27 Маҫ 16:24, Лк 9:23

+ 14:34 Маҫ 5:13, Мрк 9:50

+ 14:35 Маҫ 11:15, Лк 8:8, Асл 2:7

• 15:1 Маҫ 18:12-14

+ 15:2 Лк 5:30, Лк 19:7

+ 15:4 Зөл 34:11-12, 16.

+ 15:4 Зөл 34:6, Зөл 34:11

+ 15:5 Ишғ 40:11.

+ 15:6 1 Птр 2:25

+ 15:7 Лк 5:31-32

* 15:8 Көмөш тәңкә – грекса «драхма». Бер драхма яҡынса бер динарға тиң булған.

+ 15:12 Ҡнн 21:17

+ 15:18 Зәб 50:6.

+ 15:18 Сығ 10:16

+ 15:20 Зөл 33:11.

+ 15:22 Зәк 3:4

+ 15:24 Рим 11:15, Эфс 2:1, Эфс 2:5, Кол 2:13

+ 15:30 Хик 29:3

* 16:6 Мискә – грекса «бат». Бер бат 40 литр самаһына тигеҙ.

* 16:7 Тоҡ – грекса «кор». Бер кор 400 литр самаһына тигеҙ.

+ 16:8 Ях 12:36, 1 Тес 5:5

+ 16:10 Маҫ 25:21, Лк 19:17

+ 16:11 Хик 24:4

+ 16:13 Маҫ 6:24

• 16:14 Маҫ 11:12-13

+ 16:14 1 Тим 6:10

+ 16:15 1 Бат 16:7, 3 Бат 8:39, Хик 21:2, Йер 11:20

+ 16:16 Маҫ 3:2, Лк 4:43, Маҫ 11:12-13

+ 16:17 Ишғ 40:8.

+ 16:17 Маҫ 5:18

+ 16:18 Млх 2:16, Маҫ 5:32, Маҫ 19:19

+ 16:22 Маҫ 18:10, Ғмл 12:15

+ 16:23 Маҫ 11:23, Маҫ 8:11

+ 16:24 Лк 3:8

+ 16:29 Ғмл 26:22, Ғмл 28:23

+ 16:31 Маҫ 28:11-15, Ях 12:10-11

• 17:1 Маҫ 18:6-7, Маҫ 18:21-22

+ 17:1 Лк 22:22

+ 17:2 Мрк 9:42

+ 17:3 Лев 19:17, Маҫ 18:15

+ 17:4 Маҫ 6:14

+ 17:5 Мрк 9:24

+ 17:6 Маҫ 17:20, Лк 13:19

+ 17:12 Лев 13:45-46.

+ 17:12 Лев 13:3, Лк 5:11, Лев 13:46

+ 17:14 Лев 14:2.

+ 17:14 Лев 14:1-32, Маҫ 8:4, Мрк 1:44, Лк 5:14

+ 17:16 Лк 5:12, 4 Бат 17:34, Ях 4:9

+ 17:19 Мрк 10:52, Лк 7:50, Эфс 2:8

• 17:20 Маҫ 24:23-28, Маҫ 24:37-41

+ 17:20 Лк 19:11, Ғмл 1:6

+ 17:22 Лк 5:35, Ях 8:56

+ 17:23 Мрк 13:21, Лк 21:28

+ 17:25 Лк 9:22

+ 17:26 Баш 6:5–7:1.

+ 17:26 Баш 6:5

+ 17:27 Баш 6:14, Баш 7:21

+ 17:29 Баш 19:16, Баш 19:24, 2 Птр 2:6-8

+ 17:31 Мрк 13:15

+ 17:32 Баш 19:23-26.

+ 17:32 Баш 19:26

+ 17:33 Маҫ 10:39

* 17:35-36 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 36-сы аят та бар: «Баҫыуҙағы ике кешенең береһе алыныр, икенсеһе ҡалдырылыр».

+ 18:1 Лк 21:36, Рим 12:12, Эфс 6:18, Кол 4:2, 1 Тес 5:17

+ 18:7 Зәб 21:3, Зәб 87:2, Асл 6:10, Мрк 13:20, Рим 8:33, Кол 3:12, Тит 1:1

+ 18:8 Ғвр 10:37

+ 18:9 Лк 16:15

+ 18:10 Ғмл 3:1

+ 18:11-12 Ишғ 58:2-3.

+ 18:11 Маҫ 6:5

* 18:12 Табышымдың – был һүҙҙе грек теленән «һатып алғандарымдың» тигән мәғәнәлә лә аңларға мөмкин.

+ 18:12 Лк 5:33, Лк 11:42

+ 18:13 Ғөз 9:6; Зәб 50:3.

+ 18:13 Зәб 78:9, Днл 9:19

+ 18:14 Маҫ 23:12, Лк 14:11

• 18:15 Маҫ 19:13-15, Мрк 10:13-16

+ 18:17 Маҫ 18:3

• 18:18 Маҫ 19:16-30, Мрк 10:17-31

+ 18:18 Лк 10:25

+ 18:19 Зәб 105:1, Зәб 118:68

+ 18:20 Сығ 20:12-16; Ҡнн 5:16-20.

+ 18:20 Сығ 20:12-16

+ 18:21 Флп 3:6

+ 18:22 Лк 12:33

+ 18:24 Зәб 48:7-8

+ 18:27 Баш 18:14, Әйп 42:2, Йер 32:17, Мрк 14:36

+ 18:28 Лк 5:11

+ 18:29 Лк 14:26

• 18:31 Маҫ 20:17-19, Мрк 10:32-34

+ 18:33 Лк 9:22, Лк 24:7, Ях 2:19

+ 18:34 Лк 2:50, Лк 9:45

• 18:35 Маҫ 20:29-34, Мрк 10:46-52

+ 18:35 Йуш 6:1, 3 Бат 16:34

+ 18:38 2 Бат 7:12-16, Маҫ 22:42, Лк 1:32

+ 18:42 Лк 7:50, Эфс 2:8

+ 19:1 Йуш 6:1, 3 Бат 16:34

+ 19:7 Лк 5:30, Лк 15:2

+ 19:8 Сығ 22:1.

+ 19:8 Сығ 22:1, 2 Бат 12:6, Лк 3:14

+ 19:9 Лк 3:8, Ях 8:33, Ях 8:39

• 19:11 Маҫ 25:14-30

+ 19:11 Лк 17:20, Ғмл 1:6

* 19:13 Көмөш тәңкә – грекса «мна». Бер мна 100 динарға, тимәк, 100 эшсенең бер көнлөк хеҙмәт хаҡына тигеҙ.

+ 19:14 Ях 15:8

+ 19:17 Лк 16:10

+ 19:22 Әйп 9:20, Әйп 15:6, 3 Бат 20:40

+ 19:26 Маҫ 13:12

+ 19:27 Маҫ 22:7, Лк 20:16

• 19:28 Маҫ 21:1-11, Мрк 11:1-11, Ях 12:12-19

+ 19:29 2 Бат 15:30, Зәк 14:4, Ғмл 1:12

+ 19:36 4 Бат 9:13

+ 19:38 Зәб 117:26.

+ 19:38 Зәб 117:25-26, Зәб 148:1

+ 19:39 Маҫ 21:15-16

+ 19:40 Хав 2:11

+ 19:41 Ях 11:35

+ 19:42 Зәб 80:14, Ишғ 48:18

+ 19:43 Ишғ 29:3, Йер 6:6, Зөл 4:2, Зөл 26:8

+ 19:44 Зәб 136:9, Лк 21:6

• 19:45 Маҫ 21:12-17, Мрк 11:15-19, Ях 2:13-22

* 19:45 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «һәм һатып алыусыларҙы» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 19:46 Ишғ 56:7.

+ 19:46 Йер 7:11.

+ 19:46 Ишғ 56:7, Йер 7:11

• 20:1 Маҫ 21:23-27, Мрк 11:27-33

+ 20:2 Ғмл 4:7

+ 20:4 Лк 3:3

+ 20:5 Лк 7:30

+ 20:6 Лк 7:26, Лк 9:8

+ 20:9 Ишғ 5:1-2.

• 20:9 Маҫ 21:33-46, Мрк 12:1-12

+ 20:9 Зәб 79:9, Ишғ 5:1, Йыр 8:11, Мрк 13:34

+ 20:12 Лк 11:48-49

+ 20:13 Маҫ 3:17, Ғвр 1:1

+ 20:14 Ғвр 1:2

+ 20:15 Ғвр 13:12

+ 20:16 Ғмл 13:46

+ 20:17 Зәб 117:22.

+ 20:17 Зәб 117:22

+ 20:18 Ишғ 8:14-15; Днл 2:34.

+ 20:18 Ишғ 8:14-15, Ишғ 28:16

• 20:19 Маҫ 22:15-22, Мрк 12:13-17

+ 20:20 Лк 6:7, Лк 14:1, Лк 11:54

+ 20:22 Маҫ 17:24-25

+ 20:23 Мрк 7:6, Лк 12:1

+ 20:25 Рим 13:7

• 20:27 Маҫ 22:23-33, Мрк 12:18-27

* 20:27 Саддукейҙар – боронғо йәһүдтәрҙең дини төркөмө.

+ 20:27 Ғмл 23:8

+ 20:28 Ҡнн 25:5-6.

+ 20:28 Ҡнн 25:5

+ 20:35 2 Тес 1:5

+ 20:37 Сығ 3:6.

+ 20:37 Сығ 3:2, Сығ 3:6

+ 20:40 Маҫ 22:46

• 20:41 Маҫ 22:41-46, Мрк 12:35-40

+ 20:41 2 Бат 7:12-16, Лк 1:32, Лк 18:38

+ 20:42-43 Зәб 109:1.

+ 20:42 Зәб 109:1, Ғмл 2:34-35

+ 20:46 Лк 11:43

• 21:1 Мрк 12:41-44

+ 21:1 4 Бат 12:9, Маҫ 27:6, Ях 8:20

* 21:2 Ике ваҡ аҡса – төп нөсхәһендә «ике лептон». Лептон – иң бәләкәй аҡса берәмеге.

+ 21:4 2 Кор 8:1-3, 2 Кор 8:12

• 21:5 Маҫ 24:1-14, Мрк 13:1-13

+ 21:6 Лк 19:44

+ 21:8 1 Ях 3:7, Кол 2:8, 2 Тес 2:3, Йер 14:14

+ 21:10 2 Йыл 15:6, Асл 6:4

+ 21:11 Ғмл 11:28, Асл 6:8, Асл 6:12

+ 21:12 Ғмл 4:3, Ғмл 17:6, Ғмл 18:12, Ғмл 24:1, Ғмл 25:6

+ 21:15 Ғмл 6:10

+ 21:16 Мих 7:5-6.

+ 21:18 1 Бат 14:45, 2 Бат 14:11, Ғмл 27:34

• 21:20 Маҫ 24:15-21, Мрк 13:14-19

+ 21:23 Маҫ 27:25, 1 Тес 2:16

+ 21:24 Асл 11:2

+ 21:25 Ишғ 13:10; Йои 2:10; 2:31.

• 21:25 Маҫ 24:29-31, Мрк 13:24-27

+ 21:27 Днл 7:13.

+ 21:27 Днл 7:13

• 21:29 Маҫ 24:32-35, Мрк 13:28-31

+ 21:32 Лк 9:27

+ 21:33 Зәб 118:89; Ишғ 40:8.

+ 21:33 Зәб 101:26-27, Ишғ 51:6, 2 Птр 3:10

+ 21:34 Ишғ 24:17

+ 21:36 Маҫ 25:13, 1 Тес 5:6, Лк 18:1, Рим 12:12, Эфс 6:18, Кол 4:2, 1 Тес 5:17

+ 21:37 Маҫ 21:23, Маҫ 26:55

+ 22:1 Сығ 12:1-27.

• 22:1 Маҫ 26:1-5, Маҫ 26:14-16, Мрк 14:1-2, Мрк 14:10-11, Ях 11:45-53

+ 22:1 Сығ 12:1-30

+ 22:3 Ях 13:2

+ 22:6 Ғмл 1:16

• 22:7 Маҫ 26:17-25, Мрк 14:12-21, Ях 13:21-30

+ 22:7 Сығ 12:6, 1 Кор 5:7

• 22:14 Маҫ 26:26-30, Мрк 14:22-26, 1 Кор 11:23-25

+ 22:16 Асл 19:9

+ 22:19 Ях 6:51, 1 Кор 10:16, 1 Кор 11:24

+ 22:20 Сығ 24:8; Йер 31:31, 33-34.

+ 22:20 Сығ 24:8, Йер 31:31

+ 22:21 Зәб 40:10.

+ 22:21 Зәб 40:10, Ях 13:18

+ 22:22 Ғмл 2:23

• 22:24 Маҫ 18:1-5, Мрк 9:33-37, Лк 9:46-50

+ 22:26 Маҫ 20:26, Мрк 10:43-44

+ 22:27 Маҫ 20:28, Ях 13:4-5

+ 22:28 Ғвр 2:18

+ 22:29 Лк 12:32

+ 22:30 Маҫ 19:28, Асл 3:21

• 22:31 Маҫ 26:31-35, Мрк 14:27-31, Ях 13:36-38

+ 22:31 Әйп 1:6-12, Ғам 9:9

+ 22:32 Ях 17:9

+ 22:33 Ях 21:19, Ғмл 12:4

+ 22:35 Лк 9:3, Лк 10:4

+ 22:37 Ишғ 53:12.

+ 22:37 Ишғ 53:12

• 22:39 Маҫ 26:36-46, Мрк 14:32-42

+ 22:40 Маҫ 6:13

+ 22:42 Мрк 10:38, Ях 18:11, Ғвр 5:7, Маҫ 6:10

+ 22:43 Маҫ 4:11, Мрк 1:13

* 22:44 Иң боронғо ҡулъяҙмаларҙа 43-44-се аяттар юҡ, әммә улар элекке ваҡыттарҙан уҡ был китаптың шикһеҙ өлөшө һанала.

• 22:47 Маҫ 26:47-56, Мрк 14:43-50, Ях 18:3-11

* 22:47 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Сөнки Йәһүҙә үҙе, шартлы ишара яһап, уларға: „Мин үпкән кеше Ғайса булыр“, – тип әйтеп ҡуйғайны» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 22:47 Ғмл 1:16

+ 22:49 Лк 22:38

+ 22:53 Лк 20:1, Эфс 6:12

• 22:54 Маҫ 26:57-58, Маҫ 26:69-75, Мрк 14:53-54, Мрк 14:66-72, Ях 18:12-18, Ях 18:25-27

+ 22:61 Лк 22:34

• 22:63 Маҫ 26:67-68, Мрк 14:65

+ 22:63 Ишғ 50:6

• 22:66 Маҫ 26:59-66, Мрк 14:55-64, Ях 18:19-24

* 22:68 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «һәм Мине ебәрмәйәсәкһегеҙ» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 22:69 Зәб 109:1.

+ 22:69 Зәб 109:1, Мрк 16:19, Ғмл 7:56, Ғвр 1:3

+ 22:71 Маҫ 9:3, Ях 10:36

• 23:1 Маҫ 27:1-2, Маҫ 27:11-14, Мрк 15:1-5, Ях 18:28-30

+ 23:1 Лк 3:1, Лк 13:1, Ғмл 3:13, Ғмл 4:27, 1 Тим 6:13

+ 23:2 Ғмл 17:7, Лк 20:25

+ 23:3 Маҫ 2:2

+ 23:4 Ях 18:38, Ях 19:4, Ғвр 4:15

+ 23:7 Лк 3:1, Лк 9:7

+ 23:8 Лк 9:9

• 23:13 Маҫ 27:15-26, Мрк 15:6-15, Ях 18:39

* 23:16-17 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 17-се аят та бар: «Пилатос, байрам уңайы менән, бер тотҡондо иреккә сығарырға тейеш ине».

* 23:21 Арҡысаҡ – ул заманда кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн ҡулланылған бер-береһенә тура мөйөшләп ҡағылған ике бүрәнә. Ул яйланманы «тәре» тип тә атайҙар.

• 23:26 Маҫ 27:32-44, Мрк 15:21-32, Ях 19:17-27

+ 23:29 Мрк 13:17, Лк 21:23

+ 23:30 Һош 10:8.

+ 23:30 Һош 10:8, Асл 6:16

+ 23:31 Зөл 20:47

* 23:34 Ҡайһы бер иң боронғо ҡулъяҙмаларҙа аят башындағы һүҙҙәр юҡ, әммә улар элекке ваҡыттарҙан был китаптың шикһеҙ өлөшө булып торған.

+ 23:34 Ғмл 7:60, Зәб 21:19

+ 23:35 Ишғ 42:1, Лк 9:35, Ях 10:18

+ 23:41 Лк 23:4, Ғвр 4:15

+ 23:44 Ғам 8:9.

• 23:44 Маҫ 27:45-56, Мрк 15:33-41, Ях 19:28-30

+ 23:44 Ғам 8:9

+ 23:45 Сығ 26:31-33; 36:35.

+ 23:45 Сығ 26:33, Лев 16:2

+ 23:46 Зәб 30:6.

+ 23:46 Зәб 30:6, Ғмл 7:59

+ 23:48 Ғам 8:10.

+ 23:48 Лк 18:13

+ 23:49 Лк 8:2

• 23:50 Маҫ 27:57-61, Мрк 15:42-47, Ях 19:38-42

+ 23:53 Ишғ 53:9

+ 23:56 Сығ 20:10, Ҡнн 5:14

• 24:1 Маҫ 28:1-10, Мрк 16:1-8, Ях 20:1-10

+ 24:4 Ях 20:12

+ 24:7 Лк 9:22, Лк 18:33, Ях 2:19

+ 24:8 Ях 2:22

+ 24:10 Мрк 15:40, Лк 8:2-3

+ 24:11 Мрк 16:11

• 24:13 Мрк 16:12-13

* 24:13 Ун бер саҡрым – грекса «алтмыш стадия». Бер стадия – 185 м.

+ 24:16 Ях 20:14

+ 24:18 Ях 19:25

+ 24:20 Ғмл 2:23

+ 24:26 1 Птр 1:11

+ 24:27 Баш 3:15, Баш 12:3, Баш 22:8, Иҫп 21:9, Иҫп 24:17, Ҡнн 18:15, 2 Бат 7:12-14, Зәб 15:10, Ишғ 7:14, Ишғ 9:2, Ишғ 11:1, Ишғ 50:6, Ишғ 53, Йер 23:5-6, Днл 7:13, Днл 9:24-27, Мих 5:2, Зәк 9:9, Зәк 12:10, Зәк 13:7, Ғмл 8:35

+ 24:30 Лк 9:16

+ 24:34 1 Кор 15:5

• 24:36 Маҫ 28:16-20, Мрк 16:14-18, Ях 20:19-23, Ғмл 1:6-8

+ 24:37 Маҫ 14:26, Мрк 6:49

+ 24:39 1 Ях 1:1

+ 24:41 Ях 21:5

* 24:42 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «һәм кәрәҙле бал» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 24:45 Ғмл 16:14

+ 24:46 Лк 24:27

+ 24:48 Ғмл 1:8

+ 24:49 Ях 14:26, Ғмл 1:8, Ғмл 1:4, Ғмл 2:4

• 24:50 Мрк 16:19-20, Ғмл 1:9-11

+ 24:50 Маҫ 21:17, Лк 19:29, Ях 11:18, Ғмл 1:9

+ 24:52 Маҫ 28:9

+ 24:53 Ғмл 2:46, Ғмл 3:1, Ғмл 5:21

+ 1:1 Баш 1:1, Асл 19:13, Ях 20:28, 1 Ях 5:20, Флп 2:6

+ 1:3 Баш 1:3; Зәб 32:6.

+ 1:3 Зәб 32:6, 1 Кор 8:6, Кол 1:16, Ғвр 1:2

+ 1:4 Ях 5:26, Ях 11:25, 1 Ях 1:2, 1 Ях 5:11, Ях 8:12, Ях 9:5, Ях 12:46

+ 1:6 Маҫ 3:1, Мрк 1:4, Лк 1:80, Лк 3:2

+ 1:7 Ях 3:26, Ях 5:33, Ях 10:41, Ях 20:31, Ғмл 19:4

+ 1:9 Ишғ 9:2; 60:1.

+ 1:9 Зәб 35:10, Ишғ 49:6, 1 Птр 2:9

+ 1:11 Ях 5:43

+ 1:12 Маҫ 5:9, 1 Ях 3:1, 1 Ях 5:1, Рим 8:14

+ 1:13 Ях 3:3, Яҡ 1:18

+ 1:14 1 Ях 4:2, 2 Ях 1:7, 1 Тим 3:16, Ғвр 2:14

+ 1:15 Маҫ 3:11

+ 1:17 Ҡнн 33:4, Ях 7:19, Ях 14:6

+ 1:18 Сығ 33:20.

+ 1:18 Сығ 33:20, Ях 6:46, 1 Ях 4:12, Кол 1:15, 1 Тим 6:16

• 1:19 Маҫ 3:1-12, Мрк 1:2-8, Лк 3:15-17

* 1:19-20 Леви – Яҡуптың улдарының береһе. Алла бойороғо буйынса, Леви нәҫеленән булған кешеләр генә Алла йортонда ҡаһин ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән. Уларҙы левиҙәр тип атағандар (ҡарағыҙ: «Иҫәп алыу» 3:6-13).

+ 1:20 Ғмл 13:25

+ 1:21 Млх 4:5, Маҫ 17:12-13, Лк 1:17, Ҡнн 18:15, Ҡнн 18:18-19

+ 1:23 Ишғ 40:3.

+ 1:23 Ишғ 40:3

* 1:24 Фарисейҙар – боронғо йәһүдтәрҙең дини төркөмө.

* 1:25 Һыуға сумдырыу йолаһы – гонаһтарҙан тәүбә итеп, Алла юлына баҫыуҙы белдергән йола.

+ 1:29 Ишғ 53:7, 11.

+ 1:29 Сығ 12:3, Лев 1:10, Ишғ 53:7, 1 Птр 1:19, 1 Ях 2:2, 1 Ях 4:10

+ 1:31 Лк 1:17

+ 1:32 Ишғ 11:2, Маҫ 3:16, Мрк 1:10, Лк 3:22

+ 1:33 Йои 2:28, Ғмл 1:5

+ 1:35 Маҫ 11:2, Мрк 2:18, Лк 11:1

+ 1:36 Ях 1:29

+ 1:38 Ях 18:4, Ях 18:7

+ 1:40 Маҫ 4:18-20, Мрк 1:16-20, Лк 5:2-11

+ 1:41 Сығ 28:41; 2 Бат 22:51; Зәб 2:2.

* 1:41 Мәсих – грекса «Христос». Алла тарафынан донъяны ҡотҡарыу өсөн һайланып мәсехләнгән Зат. Элек, Алла ҡушыуы буйынса, Исраил батшаларын билдәләгәндә, ҡаһиндар уның башына зәйтүн майы һөртөр булған.

+ 1:41 Ях 4:25

+ 1:42 Маҫ 16:18, Мрк 3:16, Глт 1:18, 1 Кор 1:12

+ 1:44 Ях 12:21

+ 1:45 Ҡнн 18:18; Ишғ 9:6; Зөл 37:24; Днл 9:24; Мих 5:2; Зәк 9:9.

+ 1:45 Ях 21:2, Ҡнн 18:15, Лк 24:27, Маҫ 2:23, Лк 2:39

+ 1:47 Зәб 31:2, Рим 9:6

+ 1:49 Зәб 2:7, Маҫ 27:11, Маҫ 27:42, Ях 11:27

+ 1:51 Днл 7:13.

* 1:51 «Әҙәм Улы» тип Ғайса Үҙен әйтә.

+ 1:51 Баш 28:12, Днл 7:13

+ 2:1 Ях 4:46, Ях 21:2

+ 2:4 Мрк 14:41, Ях 7:6, Ях 7:30, Ях 8:20, Ях 13:1

* 2:6 Ике йәки өс үлсәм – грек телендә һүҙмә-һүҙ: «ике йәки өс метретес». Бер метретес – яҡынса 40 л.

+ 2:6 Ях 3:25

+ 2:12 Мрк 3:31, Мрк 6:3, Ях 7:3, Ғмл 1:14, 1 Кор 9:5, Глт 1:19

+ 2:13 Сығ 12:1-27; Ҡнн 16:1.

• 2:13 Маҫ 21:12-13, Мрк 11:15-17, Лк 19:45-46

* 2:13 Ҡотҡарылыу байрамында йәһүдтәрҙең Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуы хәтергә алына. Грек телендә был байрам «Пасха» тип атала.

+ 2:13 Ҡнн 16:1, Ҡнн 16:16, Ях 6:4, Ях 11:55

+ 2:16 Лк 2:49

+ 2:17 Зәб 68:10.

+ 2:17 Зәб 68:10

+ 2:18 Ях 4:48, Ях 6:30, 1 Кор 1:22

+ 2:19 Мрк 8:31, Мрк 14:58, Мрк 15:29, Ях 10:18

+ 2:22 Лк 24:8, Ях 12:16

+ 2:23 Ях 11:45

+ 3:1 Ях 7:50, Ях 19:39

* 3:3 Грек һүҙе «юғарынан» һәм «яңынан» тигән мәғәнәләрҙе аңлата.

+ 3:5 Мрк 16:16, Ғмл 2:38, Маҫ 5:20, 1 Кор 15:50

* 3:8 Грек телендәге «пнеума» һүҙе «ел» һәм «Рух» тигән мәғәнәләрҙе аңлата.

+ 3:13 Хик 30:4, Ях 6:38, 1 Кор 15:47, Эфс 4:9

* 3:14-15 Был урында Мусаның сүлдә, Алла ҡушыуы буйынса, баҡырҙан яһалған йыланды һайғауға беркетеп, юғарыға күтәреп ҡуйыуы тураһында һүҙ бара (ҡарағыҙ: «Иҫәп» 21:9).

+ 3:14 Иҫп 21:9, Ях 8:28, Ях 12:32

+ 3:16 Рим 5:8, Эфс 2:4, 1 Ях 3:1, 1 Ях 4:10

+ 3:17 Ях 8:15, Ях 12:47

+ 3:18 Мрк 16:16

+ 3:19 Ях 1:4, Ях 8:12, Ях 7:7

+ 3:20 Эфс 5:13

+ 3:22 Ях 4:1-2

+ 3:24 Маҫ 11:2, Мрк 6:17-18, Лк 3:19-20

+ 3:25 Ях 2:6

+ 3:26 Ях 1:7, Ях 5:33

+ 3:27 1 Кор 4:7

+ 3:28 Млх 3:1, Мрк 1:2, Ях 1:20

+ 3:29 Маҫ 9:15, Маҫ 25:1-13, Асл 19:7, Асл 21:2, Маҫ 9:15, Мрк 2:19

+ 3:33 Ях 8:26

+ 3:35 Маҫ 3:17, Маҫ 17:5, Ях 5:20

+ 3:36 Ях 5:24, Ях 6:40, 1 Ях 5:12-13

+ 4:2 Ях 3:22

+ 4:3 Ях 2:11-12

+ 4:4 Лк 9:52-53

+ 4:5 Баш 33:19; Йуш 24:32.

+ 4:5 Баш 33:19, Баш 48:22

+ 4:10 Зәб 35:10, Йер 2:13, Йер 17:13

+ 4:14 Ишғ 55:1, Ях 7:38

+ 4:19 Ях 9:20

+ 4:20 Баш 12:6-7, Баш 33:18, Ҡнн 11:29, Ҡнн 27:12, Хак 9:7, Ҡнн 12:5

+ 4:22 4 Бат 17:28-34, Зәб 147:8-9, Ғмл 13:23, Рим 3:1-2

* 4:23 Рух һәм хәҡиҡәт менән – был һүҙҙәрҙе «Алла Рухы һәм хәҡиҡәт менән» тип тә аңларға мөмкин.

+ 4:23 Рим 8:15, Эфс 6:18, Зәб 144:18

+ 4:24 2 Кор 3:17

* 4:25 Мәсехләнгән Зат – 1:41-се аяттың иҫкәрмәһен ҡарағыҙ.

+ 4:25 Ях 1:41, Маҫ 11:2, Ҡнн 18:18

+ 4:26 Ях 9:37

+ 4:34 Ҡнн 8:3, Ях 5:30, Ях 6:38, Ях 9:4, Ях 14:31

+ 4:35 Маҫ 9:38, Лк 10:2

+ 4:36 1 Кор 3:6-9

+ 4:42 Ях 1:29, 1 Ях 4:14

+ 4:44 Маҫ 13:57, Мрк 6:4, Лк 4:24

+ 4:45 Ях 2:23

+ 4:46 Ях 2:1, Ях 21:2, Ях 2:12

+ 4:48 Ях 2:18, Ях 6:30, 1 Кор 1:22

+ 4:53 Маҫ 8:13, Ғмл 16:34, Ғмл 18:8

+ 4:54 Ях 2:11

+ 5:2 Нөх 3:1.

* 5:2 Айуан – бағаналарҙан торған өҫтө ябыулы асыҡ ҡоролма.

+ 5:2 Нөх 3:1, Нөх 12:39

* 5:3 Фалиж – руссаһы: паралич.

* 5:3,[4] Йәйә эсендәге аңлатма иң боронғо ҡулъяҙмаларҙа юҡ.

+ 5:8 Маҫ 9:6-7, Мрк 2:11, Лк 5:24

* 5:9 Шәмбе – Муса ҡануны буйынса, йәһүдтәрҙең ял итеү һәм ғибәҙәт ҡылыу көнө.

+ 5:10 Йер 17:21, 22.

+ 5:10 Сығ 20:10, Йер 17:21

+ 5:16 Ях 15:20

+ 5:18 Ях 7:1, Флп 2:6

+ 5:20 Маҫ 3:17, Маҫ 17:5, Ях 3:35, Ях 10:17, Ях 15:9, Ях 17:26

+ 5:21 Ишғ 26:19, Зөл 37:5, Зөл 37:12, Днл 12:2, Рим 8:11, 1 Кор 15:45

+ 5:22 Ях 17:2, Ғмл 10:42

+ 5:23 Маҫ 10:40, Лк 10:16, Ях 13:20, Ях 15:23

+ 5:24 Ях 3:36, Ях 6:40, Ях 20:31, 1 Ях 5:9-13, 1 Ях 3:14

+ 5:25 Маҫ 27:52-53, Эфс 2:1, Эфс 2:5

+ 5:26 Ях 1:4, Ях 11:25, 1 Ях 1:2, 1 Ях 5:11

+ 5:27 Днл 7:14.

+ 5:27 Днл 7:13

+ 5:28 Ишғ 26:19, Зөл 37:12, Ях 11:25, Ях 11:43

+ 5:29 Днл 12:2.

+ 5:29 Днл 12:2

+ 5:30 Мрк 14:36, Ях 6:38, Ях 8:16

+ 5:31 Ях 8:13

+ 5:33 Ях 1:7, Ях 3:26, Ях 10:41

+ 5:35 Маҫ 5:16, 2 Птр 1:19

+ 5:36 Ях 8:18, Ях 10:25, 1 Ях 5:9

+ 5:39 Лк 24:27

+ 5:41 1 Тес 2:6

+ 5:43 Ях 10:25, Ях 12:12, Ях 1:11, Ях 3:11-12

+ 5:44 Ях 12:43

+ 5:46 Баш 49:10; Ҡнн 18:18.

+ 5:46 Иҫп 21:9, Ҡнн 28:15

• 6:1 Маҫ 14:13-21, Мрк 6:30-44, Лк 9:10-17

+ 6:4 Сығ 12:1-30, Ҡнн 16:1, Ҡнн 16:16, Ях 2:13, Ях 11:55

+ 6:5 Ях 1:44, 4 Бат 4:42-44

* 6:7 Динар – көмөш тәңкә. Эшсенең бер көнлөк хеҙмәт хаҡын тәшкил иткән.

+ 6:8 Ях 1:40, Ях 1:44

+ 6:11 Маҫ 15:36

+ 6:14 Ҡнн 18:18.

+ 6:14 Маҫ 11:2-3, Ях 4:25, Ях 11:27

• 6:16 Маҫ 14:22-27, Мрк 6:45-52

* 6:19 Биш-алты саҡрым – грекса «егерме биш-утыҙ стадия». Бер стадия – 185 м.

+ 6:27 Ишғ 55:2

+ 6:29 1 Ях 3:23

+ 6:30 Маҫ 12:38, Ях 2:18, Ях 4:48, 1 Кор 1:22

+ 6:31 Зәб 77:24.

+ 6:31 Сығ 16:4, 14-15.

* 6:31 Майҙә – Алла боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан сығарғас, сүлдә туйҙырыу өсөн күктән ебәрелгән ризыҡ.

+ 6:31 Сығ 16:15, Иҫп 11:7-9, Нөх 9:15, Зәб 77:24

+ 6:34 Ях 4:15

+ 6:35 Ях 4:14, Ях 7:37

+ 6:37 Ях 17:6

+ 6:38 Ях 3:13, 1 Кор 15:47, Мрк 14:36, Ях 5:30

+ 6:39 Маҫ 18:14, Ях 10:28-29

+ 6:40 Ях 3:35, Ях 5:24, 1 Ях 5:12-13

+ 6:42 Маҫ 13:55

+ 6:44 Һош 11:4, Ях 12:32

+ 6:45 Ишғ 54:13; Йер 31:33-34.

+ 6:45 Ишғ 54:13

+ 6:46 Сығ 33:20, Маҫ 11:27, Ях 1:18

+ 6:51 Ях 3:13, Маҫ 26:26-28

+ 6:53 Мрк 14:22-24, 1 Кор 10:16, 1 Кор 11:27

+ 6:56 Ях 15:4-5, 1 Ях 3:24

+ 6:62 Мрк 16:19, Лк 24:51, Ғмл 1:9

+ 6:63 2 Кор 3:6

+ 6:64 Ях 13:11

+ 6:69 Мрк 1:24

+ 6:70 Ях 13:2, Ях 13:27

+ 6:71 Ях 18:2-3

+ 7:1 Ях 5:18, Ях 8:37, Ях 11:53

+ 7:2 Лев 23:34.

* 7:2 Ҡыуыш байрамы – йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсер булған. Был ваҡыт байрам иҫәпләнгән.

+ 7:2 Лев 23:34, Ҡнн 16:13-15

+ 7:3 Мрк 3:31, Мрк 6:3, Ях 2:12, Ғмл 1:14, 1 Кор 9:5, Глт 1:19

+ 7:6 Мрк 14:41, Ях 2:4, Ях 8:20, Ях 13:1

+ 7:7 Ях 15:18, Ях 3:19

+ 7:13 Ях 19:38

+ 7:16 Ях 8:28, Ях 12:49, Ях 14:10

+ 7:18 Ях 5:41, Ях 8:50

+ 7:19 Ҡнн 33:4, Ях 1:17

+ 7:20 Мрк 3:22, Ях 8:48, Ях 10:20

+ 7:22 Баш 17:10-12.

+ 7:23 Маҫ 12:2, Ях 5:16

+ 7:24 Ях 8:15

+ 7:27 Ях 8:14, Ях 9:29, Ях 19:9

+ 7:29 Маҫ 11:27, Ях 8:55

+ 7:30 Ях 10:39, Мрк 14:41, Ях 2:4, Ях 7:6, Ях 8:20, Ях 13:1

+ 7:31 Ях 8:30

+ 7:33 Мрк 14:7, Ях 14:19, Ях 16:5

+ 7:34 Ях 8:21-22, Ях 13:33

+ 7:37 Лев 23:36.

+ 7:37 Ишғ 55:1.

+ 7:37 Лев 23:36, Иҫп 29:35, Нөх 8:18, Маҫ 11:28, Зәб 41:2, Ишғ 55:1, Маҫ 5:6, Ях 4:14, Ях 6:35

+ 7:38 Хик 4:23; Ишғ 44:3; 58:11; Зәк 13:1.

+ 7:38 Зәб 35:10, Ишғ 58:11, Йер 2:13, Йер 17:13, Зәк 14:8

+ 7:39 Ишғ 44:3, Йои 2:28, Ғмл 2:4

+ 7:40 Ҡнн 18:15, Ҡнн 18:18-19, Ях 1:21

+ 7:42 Мих 5:2.

+ 7:42 2 Бат 7:12, 2 Бат 7:16, 1 Бат 16:1, Мих 5:2, Маҫ 2:1, Лк 2:4-7

+ 7:43 Ях 9:16, Ях 10:19

+ 7:48 1 Кор 1:20, 1 Кор 2:8

+ 7:50 Ях 3:1, Ях 19:39

+ 7:51 Ҡнн 1:16-17.

+ 7:51 Иҫп 35:30, Ҡнн 17:6, Ҡнн 19:15

+ 7:52 4 Бат 14:25

+ 8:5 Лев 20:10; Ҡнн 22:22.

+ 8:5 Лев 20:10, Ҡнн 22:22-24, Зөл 16:38

+ 8:6 Лк 11:54, Лк 20:20

+ 8:7 Ҡнн 17:7, Рим 2:1, Рим 2:22

* 7:53–8:11 Был аяттар иң боронғо ҡулъяҙмаларҙа юҡ, әммә улар элекке ваҡыттарҙан уҡ был китаптың шикһеҙ өлөшө һанала.

+ 8:11 Ях 5:14

+ 8:12 Ишғ 42:6, Ишғ 49:6, Лк 2:30, Ях 1:4, Ях 1:9, Ях 12:35

+ 8:13 Ях 5:31

+ 8:14 Ях 13:3, Ях 16:28, Ях 7:27

+ 8:15 Ях 3:17, Ях 7:24, Ях 12:47

+ 8:16 Ях 5:30, Ях 16:32

+ 8:17 Ҡнн 19:15.

+ 8:17 Иҫп 35:30, Ҡнн 17:6, Ҡнн 19:15

+ 8:18 Ях 5:36, 1 Ях 5:9

+ 8:19 Маҫ 11:27, Ях 16:3

+ 8:20 Мрк 14:41, Ях 2:4, Ях 7:6, Ях 13:1

+ 8:21 Зөл 3:18, Зөл 33:8, Ях 7:34-35, Ях 13:33

+ 8:23 1 Ях 4:5, Ях 17:14

* 8:24 Мин – Шул – был һүҙҙәрҙе «Мин Бар» йә «Мин Бар Булыусы» тип тә аңларға мөмкин һәм улар Алланың «Мин Бар Булыусы» тигән исеменә тап килә (ҡарағыҙ: «Сығыу» 3:14).

+ 8:26 Ях 15:15, Ях 3:33

* 8:28 Юғары күтәреү – Ғайса Мәсихте арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлау күҙ уңында тотола. 19:6-сы аяттың иҫкәрмәһен ҡарағыҙ.

+ 8:28 Иҫп 21:9, Ях 3:14, Ях 12:32, Ях 5:30, Ях 7:16

+ 8:29 Ях 4:34, Ях 6:38

+ 8:30 Ях 7:31

+ 8:32 Ишғ 42:6-7; 61:1.

+ 8:32 Яҡ 2:12, 1 Птр 2:16, Рим 6:18, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Глт 5:1

+ 8:33 Маҫ 3:9

+ 8:34 2 Птр 2:19, Рим 6:16-20, Тит 3:3

+ 8:35 Баш 21:10, Глт 4:30

+ 8:37 Ях 5:18, Ях 7:1, Ях 11:53

+ 8:39 Лк 19:9

+ 8:41 Ҡнн 32:6, Ишғ 63:16, Ишғ 64:8

+ 8:43 Йер 6:10

+ 8:44 1 Ях 3:8, 1 Ях 3:10, 1 Ях 3:12, Баш 3:4, 2 Кор 11:3, Асл 12:9

+ 8:48 Мрк 3:22, Ях 7:20

+ 8:49 Ях 5:23

+ 8:50 Ях 5:41, Ях 7:18

+ 8:51 Ях 5:24, Ях 11:26

+ 8:54 Ғвр 5:5, Ях 17:1, Ғмл 3:13, 2 Птр 1:17

+ 8:55 Ях 7:28-29

+ 8:56 Маҫ 13:17, Лк 17:22

* 8:58 24-се аяттың иҫкәрмәһен ҡарағыҙ.

+ 8:59 Ях 10:31

+ 9:2 Сығ 20:5, Зөл 18:19

+ 9:4 Ях 4:34, Ях 11:9, Ях 12:35

+ 9:5 Ишғ 42:6-7.

+ 9:5 Ях 1:4, Ях 8:12, Ях 12:46

+ 9:6 Мрк 7:33, Мрк 8:23

+ 9:7 Ишғ 8:6.

+ 9:7 Ишғ 8:6, Лк 13:4

+ 9:14 Ях 5:9

+ 9:16 Сығ 20:8-10, Иҫп 15:32-36, Ях 7:43, Ях 10:19

+ 9:17 Ях 4:19, Ях 6:14

+ 9:22 Ях 7:13, Ях 12:42, Ях 16:2

+ 9:24 Йуш 7:19

+ 9:29 Ях 7:27, Ях 8:14

+ 9:31 Хик 15:29; Мих 3:4.

+ 9:31 Әйп 27:9, Зәб 65:18, Хик 15:8, Хик 28:9, Ишғ 59:2

+ 9:32 Ишғ 42:6-7.

+ 9:37 Ях 4:26

+ 9:40 Рим 2:19

+ 9:41 Ях 15:22, Яҡ 4:17

+ 10:6 Мрк 6:52, Мрк 8:17

+ 10:8 Йер 23:1; Зөл 34:2.

+ 10:9 Зәб 22:1-2.

+ 10:9 Зәб 22:2, Зөл 34:14

+ 10:11 Зәб 22:1; Ишғ 40:11; Зөл 34:11, 16.

+ 10:11 Зәб 22:1, Зәб 79:2, Ишғ 40:11, Зөл 34:11-15, Зөл 34:31, Вәғ 12:12, Ғвр 13:20, Ях 15:13, 1 Ях 3:16

+ 10:12 Маҫ 7:15, Ғмл 20:29

+ 10:13 Зәк 11:16-17

+ 10:15 Маҫ 11:27

+ 10:16 Ишғ 56:8, Ях 11:52, Ишғ 40:11, Зөл 34:23, Зөл 37:24, Лк 12:32

+ 10:17 Маҫ 3:17, Ях 5:20

+ 10:18 Ях 2:19

+ 10:19 Ях 7:43, Ях 9:16

+ 10:20 Мрк 3:22, Ях 7:20, Ях 8:48, Һош 9:7

+ 10:21 Сығ 4:11, Зәб 145:8

* 10:22 Яңырыу байрамы – Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң б.э.т. 165-се йылда яңынан асылыуын иҫкә алыу байрамы.

+ 10:23 Ғмл 3:11, Ғмл 5:12

+ 10:24 Маҫ 26:63, Ях 1:24-25, Ях 1:41

+ 10:25 Ях 5:36

+ 10:28 Ях 3:16, Ях 17:12

+ 10:30 Ях 17:11

+ 10:31 Ях 8:59

+ 10:33 Лев 24:16, Маҫ 9:3

+ 10:34 Зәб 81:6.

+ 10:34 Зәб 81:6

+ 10:36 Ях 3:17, Зәб 2:7, Мрк 2:7, Мрк 14:64

+ 10:38 Ях 14:10

+ 10:39 Лк 4:30, Ях 7:30

+ 10:40 Ях 1:28

+ 10:41 Ях 1:7, Ях 3:26, Ях 5:33

+ 10:42 Ях 7:31

+ 11:1 Лк 10:38-39

+ 11:2 Ях 12:3

+ 11:8 Ях 8:59, Ях 10:31

+ 11:9 Ях 9:4, Ях 12:35

+ 11:10 Йер 13:16

+ 11:11 Маҫ 9:24, Мрк 5:39, 4 Бат 4:31

+ 11:16 Маҫ 10:3, Мрк 3:18, Лк 6:15, Ях 14:5, Ях 20:24, Ях 21:2, Ғмл 1:13, Ях 13:37

* 11:18 Өс саҡрым – грекса «ун биш стадия тирәһе».

+ 11:24 Әйп 19:25-26; Ишғ 26:19; Днл 12:2.

+ 11:24 Лк 14:14, Ях 5:29, Ях 6:39

+ 11:25 Ях 1:4, Ях 5:26, 1 Ях 1:2, 1 Ях 5:11

+ 11:26 Ях 5:24, Ях 8:51

+ 11:27 Зәб 2:7, Маҫ 11:2, Ях 1:49, Маҫ 16:16, Мрк 8:29

+ 11:35 Лк 19:41

+ 11:37 Ях 9:6-7

+ 11:38 Маҫ 27:60

+ 11:41 Ях 17:1

+ 11:42 Ях 3:17

+ 11:43 Ях 5:28

+ 11:44 Ях 5:28

• 11:45 Маҫ 26:1-5, Мрк 14:1-22, Лк 22:1-2

+ 11:45 Ях 2:23

+ 11:50 Ях 18:14

+ 11:51 Ишғ 53:10-11, Мрк 10:45

+ 11:52 Ишғ 49:6, Ях 10:16, 1 Ях 2:2

+ 11:53 Мрк 14:1, Ях 5:18, Ях 7:1, Ях 8:37

+ 11:55 Сығ 12:1-30, Ҡнн 16:1, Ҡнн 16:16, Ях 2:13, Ях 6:4, 2 Йыл 30:17-18

+ 11:57 Ях 7:11

• 12:1 Маҫ 26:6-13, Мрк 14:3-9, Лк 7:36-50

+ 12:1 Сығ 12:1-30, Ях 11:55, Маҫ 21:17, Ях 11:1, Ях 11:18

+ 12:2 Лк 10:38

* 12:3 Ҡаҙаҡ – грекса «литра». Бер литра 327 грамм самаһына тигеҙ.

* 12:3 Нард – Һиндостанда үҫкән үҫемлек.

+ 12:3 Ях 11:2

+ 12:6 Ях 13:29

+ 12:8 Ҡнн 15:11.

+ 12:8 Ҡнн 15:11

+ 12:9 Ях 11:44

• 12:12 Маҫ 21:4-9, Мрк 11:7-10, Лк 19:35-38

+ 12:13 Зәб 117:25-26.

* 12:13 Һосанна – йәһүд телендә һүҙмә-һүҙ «зинһар, ҡотҡар» тигәнде аңлата, Алланы данлау өсөн ҡулланыла.

+ 12:13 Зәб 117:25-26

+ 12:15 Зәк 9:9; Ишғ 62:11.

* 12:15 Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

+ 12:15 Зәк 9:9, Маҫ 21:4-5

+ 12:16 Ях 2:22

+ 12:19 Ях 11:47-48

+ 12:20 3 Бат 8:41-42.

+ 12:21 Ях 1:44

+ 12:23 Ях 2:4, Ях 17:1

+ 12:24 1 Кор 15:36

+ 12:25 Маҫ 10:39, Лк 14:26

+ 12:27 Мрк 14:34, Ях 13:21

+ 12:28 Мрк 1:11, Мрк 9:7

+ 12:29 Ғмл 23:9

+ 12:30 Ях 11:42

* 12:31 Был донъяның хакимы – йәғни Иблис.

+ 12:31 Ях 16:11, 2 Кор 4:4, Кол 2:15

+ 12:32 Иҫп 21:9, Ях 3:14, Ях 8:28, Һош 11:4, Ях 6:44

+ 12:33 Ях 18:32

+ 12:34 2 Бат 7:13; Зәб 88:37-38; Ишғ 9:7; Зөл 37:25; Днл 2:44; 7:14.

+ 12:34 Зәб 88:5, Зәб 109:4, Ишғ 9:7

+ 12:35 Ишғ 2:5, Ях 1:4, Ях 8:12, Эфс 5:8, Хик 4:19, Йер 13:16, Ях 9:4, Ях 11:9, 1 Ях 1:6

+ 12:36 Лк 16:8, 1 Тес 5:5

+ 12:38 Ишғ 53:1.

+ 12:38 Ишғ 53:1, Рим 10:16

+ 12:40 Ишғ 6:10.

+ 12:40 Ишғ 6:10, Маҫ 13:15, Мрк 4:12, Ғмл 28:27

+ 12:41 Ишғ 6:1

+ 12:42 Ях 3:1, Ях 9:22, Ях 16:2

+ 12:43 Ях 5:44

+ 12:44 Маҫ 10:40, Ях 13:20, Ях 14:1

+ 12:45 Ях 14:9

+ 12:46 Ях 1:4, Ях 8:12, Ях 9:5

+ 12:47 Ях 3:17, Ях 4:42, Ях 8:15

+ 12:48 Ҡнн 18:19

+ 13:1 Сығ 12:1-30, Ях 12:1, Мрк 14:41, Ях 2:4, Ях 7:6, Ях 8:20

+ 13:2 Ях 6:70

+ 13:3 Маҫ 11:27, Ях 17:2, Ях 8:14, Ях 16:28

+ 13:5 Маҫ 20:28, Лк 22:27

+ 13:8 1 Кор 6:11, Эфс 5:26, Тит 3:5, Ғвр 10:22

+ 13:10 Ях 15:3

+ 13:11 Ях 6:64, Ях 18:2

+ 13:13 Маҫ 7:22, Маҫ 23:8, Лк 6:46, Флп 2:11

+ 13:14 1 Тим 5:10

+ 13:15 1 Птр 2:21

+ 13:16 Лк 6:40, Ях 15:20

+ 13:17 Маҫ 24:46, Лк 11:28, Яҡ 1:22, Рим 2:13

+ 13:18 Зәб 40:10.

• 13:18 Маҫ 26:21-25, Мрк 14:18-21, Лк 22:21-23

+ 13:18 Ях 6:70, Зәб 40:10

* 13:19 Мин – Шул – 8:24-се аяттың иҫкәрмәһен ҡарағыҙ.

+ 13:19 Мрк 13:23, Ях 14:29, Ях 16:4

+ 13:20 Маҫ 10:40, Лк 10:16, Ях 12:44

+ 13:21 Мрк 14:34, Ях 12:27

+ 13:23 Ях 19:26, Ях 20:2, Ях 21:7, Ях 21:20

+ 13:29 Ях 12:6

+ 13:31 1 Птр 4:11

+ 13:32 Ях 17:1, Ях 17:5

+ 13:33 Ях 7:34, Ях 8:21

+ 13:34 1 Ях 2:7-8, 1 Ях 3:11, 2 Ях 1:5, Лев 19:18, Ях 15:12

• 13:36 Маҫ 26:31-35, Мрк 14:27-31, Лк 22:31-34

+ 13:37 Ях 11:16, Ях 21:19

+ 13:38 Ях 18:27

+ 14:1 Ях 12:44

+ 14:3 Ях 14:1, 1 Тес 4:17

+ 14:5 Ях 11:16

+ 14:6 Ях 1:17, Ях 11:25, Ғвр 10:20

+ 14:8 Ях 1:43, Ях 12:21

+ 14:9 Ях 12:45

+ 14:10 Ях 10:38

+ 14:11 Ях 5:36

+ 14:12 Ях 8:14, Ях 13:3, Ях 16:28

+ 14:14 Маҫ 7:7-8, Мрк 11:24, Ях 15:16, Ях 16:23, 1 Ях 3:22

+ 14:15 Маҫ 28:20, 1 Ях 5:3, 2 Ях 1:6, Рим 13:10

+ 14:16 Ях 15:26, Ях 16:13

+ 14:17 1 Кор 2:14, Ғмл 2:4

+ 14:19 Ях 7:33

+ 14:21 Хик 8:17, Ях 16:27

+ 14:22 Лк 6:16, Ғмл 1:13

+ 14:23 Асл 3:20

+ 14:26 Ях 15:26, Ях 16:13, 1 Кор 2:10, 1 Ях 2:20, Лк 24:49

+ 14:27 Флп 4:7, Кол 3:15

+ 14:28 Ях 14:1-2, 1 Кор 11:3, 1 Кор 15:24

+ 14:29 Мрк 13:23, Ях 13:19

+ 14:30 Ях 12:31, Эфс 2:2

+ 15:1 Ишғ 5:1

+ 15:2 Йер 2:21, Маҫ 3:10, Маҫ 7:19

+ 15:3 Ях 13:10

+ 15:4 1 Ях 2:6

+ 15:5 Рим 11:17, Ях 6:56, 1 Ях 3:24, Мрк 4:20

+ 15:6 Маҫ 13:42

+ 15:7 Ях 14:14

+ 15:9 Маҫ 3:17, Ях 5:20

+ 15:11 Ях 3:29, Ях 16:24, Ях 17:13, 1 Ях 1:4, 2 Ях 1:12

+ 15:12 Ях 13:34

+ 15:13 Ях 10:11, 1 Ях 3:16, Рим 5:7-8, Эфс 5:2

+ 15:14 Мрк 3:35

+ 15:15 Ях 3:32, Ях 8:26

+ 15:16 Маҫ 7:7-8, Мрк 11:24, Ях 14:14, Ях 16:23

+ 15:17 1 Ях 2:7, 1 Ях 3:11, 2 Ях 1:5

+ 15:18 Мрк 13:13, Ях 7:7, 1 Ях 3:13

+ 15:19 Ях 8:23, Ях 17:14

+ 15:20 Маҫ 10:24, Лк 6:40, Ях 13:16, Ях 5:16, 1 Кор 4:12, 2 Кор 4:9, 1 Тес 2:15, 2 Тим 3:12

+ 15:22 Ях 9:41

+ 15:23 Ях 5:23

+ 15:24 Ях 7:31, Ях 10:37

+ 15:25 Зәб 34:19; 68:5.

+ 15:25 Зәб 34:19, Зәб 68:5

+ 15:26 Ях 14:17, Ях 16:13, Ғмл 5:32, 1 Ях 5:6-8

+ 15:27 Лк 24:48, Ях 19:35, Ғмл 1:8

+ 16:2 Ях 9:22, Ях 12:42, Ғмл 8:1, Ғмл 9:1, Ғмл 26:9

+ 16:3 Ях 18:19

+ 16:4 Мрк 13:23, Ях 13:19, Ях 14:29

+ 16:5 Ях 7:33, Ях 14:12

+ 16:7 Ях 15:26

+ 16:9 Ях 8:24

+ 16:11 Ях 12:31, Кол 2:15

+ 16:13 Ях 14:17, Ях 15:26, 1 Ях 2:20, 1 Кор 2:10

+ 16:15 Ях 17:10

+ 16:16 Ях 7:33

+ 16:20 Маҫ 9:15

+ 16:21 Ишғ 26:17

+ 16:22 2 Кор 6:10

+ 16:23 Маҫ 7:7-8, Мрк 11:24, Ях 14:14, Ях 15:16

+ 16:24 Ях 3:29, Ях 15:11, Ях 17:13, 2 Ях 1:12

+ 16:25 Мрк 8:32

+ 16:27 Ях 14:21

+ 16:28 Ях 8:14, Ях 13:3

+ 16:30 Ях 2:24-25

+ 16:32 Маҫ 26:31, Мрк 14:27, Ях 8:16

+ 16:33 Ях 14:27, Кол 3:15, Рим 8:37, Асл 3:21

+ 17:1 Ях 11:41, Ях 2:4, Ях 12:23, Ях 8:54, Ях 13:32

+ 17:2 Днл 7:14.

+ 17:2 Маҫ 28:18, Ях 5:22, Ях 13:3

+ 17:5 Ях 1:1-2

+ 17:8 Ях 6:69

+ 17:9 Лк 22:32

+ 17:10 Ях 16:15, Ишғ 49:3

+ 17:11 Ях 10:30

+ 17:12 2 Тес 3:3, Ях 13:2, Ях 10:28

+ 17:13 Ях 3:29, Ях 15:11, Ях 16:24, 2 Ях 1:12

+ 17:14 Ях 8:23, Ях 15:19

* 17:15 Иблистән – грек телендә был һүҙҙе «яуызлыҡтан» тип тә аңларға мөмкин.

+ 17:15 Маҫ 6:13

* 17:17 Үҙеңә бағышла – грекса «һагиазо». Был һүҙ «изге итеү» һәм «бағышлау, изге эшкә айырыу» тигән мәғәнәләргә эйә.

+ 17:17 Зәб 118:160

+ 17:18 Ях 20:21

+ 17:22 Рим 8:30

+ 17:24 Ях 14:3

+ 17:25 Йер 12:1, Ях 8:55, Ях 10:15

+ 17:26 Маҫ 3:17, Ях 5:20

• 18:1 Маҫ 26:47-56, Мрк 14:43-50, Лк 22:47-53

+ 18:1 Маҫ 26:36

+ 18:2 Лк 22:39

+ 18:3 Ғмл 1:16

+ 18:4 Ях 13:1, Ях 1:38, Ях 20:15

+ 18:9 Ях 17:12

+ 18:10 Лк 22:38

+ 18:11 Мрк 10:38, Мрк 14:36

• 18:12 Маҫ 26:57-58, Мрк 14:53-54, Лк 22:54

+ 18:13 Лк 3:2, Ғмл 4:6

+ 18:14 Ях 11:50

• 18:16 Маҫ 26:69-70, Мрк 14:66-68, Лк 22:55-57

• 18:19 Маҫ 26:59-66, Мрк 14:55-64, Лк 22:66-71

+ 18:20 Ях 7:26

+ 18:22 3 Бат 12:24, Ғмл 23:2, Ғмл 23:4

+ 18:26 Ях 18:10

+ 18:27 Маҫ 26:64, Мрк 14:72, Лк 22:60, Ях 13:38

• 18:28 Маҫ 27:1-2, Маҫ 27:11-14, Мрк 15:1-5, Лк 23:1-5

+ 18:28 Ғмл 10:28, Ҡнн 16:1

+ 18:29 Лк 3:1, Лк 13:1, Ғмл 3:13, Ғмл 4:27, 1 Тим 6:13

+ 18:32 Мрк 10:33, Ях 12:33

+ 18:33 Маҫ 2:2

+ 18:36 Ях 8:23, Ях 17:14

+ 18:37 Ях 3:11, 1 Ях 4:6

+ 18:38 Лк 23:41, Ғвр 4:15

+ 18:39 Мрк 15:6-7

• 19:1 Маҫ 27:15-31, Мрк 15:6-20, Лк 23:13-25

+ 19:4 Лк 23:41, Ғвр 4:15

* 19:6 Арҡысаҡ – ул заманда кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн ҡулланылған бер-береһенә тура мөйөшләп ҡағылған ике бүрәнә. Ул яйланманы «тәре» тип тә атайҙар.

+ 19:7 Ях 10:36, Лев 24:16

+ 19:9 Ишғ 53:7, Ғмл 8:32-33

+ 19:11 Ях 18:2, Ях 18:14

* 19:12 Ҡайсар – боронғо Рим императорҙарының рәсми атамаларының береһе.

+ 19:12 Ғмл 3:13

+ 19:15 Зәб 92:1

• 19:17 Маҫ 27:32-44, Мрк 15:21-32, Лк 23:26-43

+ 19:20 Ғвр 13:12

+ 19:24 Зәб 21:19.

+ 19:24 Зәб 21:19

+ 19:25 Лк 24:18, Лк 8:2

+ 19:26 Ях 13:23

+ 19:28-29 Зәб 68:22.

• 19:28 Маҫ 27:45-56, Мрк 15:33-41, Лк 23:44-49

+ 19:28 Зәб 68:22

+ 19:31 Ҡнн 21:23, Йуш 8:29, Йуш 10:26-27

+ 19:34 1 Ях 5:6

+ 19:35 Ях 15:27, Ғмл 1:8, 1 Ях 1:1-3, Асл 1:2

+ 19:36 Зәб 33:21; Сығ 12:46; Иҫп 9:12.

+ 19:36 Сығ 12:46, Иҫп 9:12, Зәб 33:21, Маҫ 1:23, Маҫ 21:4, Маҫ 26:56

+ 19:37 Зәк 12:10.

+ 19:37 Зәк 12:10

• 19:38 Маҫ 27:57-61, Мрк 15:42-47, Лк 23:50-56

+ 19:38 Ях 7:13

* 19:39 Мирра менән алоэ – «Мирра» – йәһүдтәрҙең дини йолаһы буйынса ерләү алдынан мәйеткә һөртөлә торған ҡыйбатлы еҫле ыҫмала. «Алоэ» – үлән. Япрағынан ҡиммәтле хуш еҫ әҙерләгәндәр. Үлгән кешене ерләр алдынан уны туҡымаға һеңдергәнсе һөрткәндәр.

+ 19:39 Ях 3:1, Ях 7:50, Маҫ 2:11

+ 19:40 Ях 11:44

+ 19:41 4 Бат 21:18, 4 Бат 21:26

• 20:1 Маҫ 28:1-10, Мрк 16:1-8, Лк 24:1-12

+ 20:1 Лк 8:2

+ 20:2 Ях 13:23

+ 20:9 Зәб 15:10.

+ 20:9 Зәб 15:10, Лк 24:27

• 20:11 Мрк 16:9-11

+ 20:12 Лк 24:4, Ғмл 1:10

+ 20:14 Лк 24:16, Лк 24:31, Ях 21:4

+ 20:15 Ях 1:38, Ях 18:4

+ 20:17 Маҫ 28:10, Рим 8:29, Ғвр 2:11

• 20:19 Маҫ 28:16-20, Мрк 16:14-18, Лк 24:36-49

+ 20:21 Ях 17:18

+ 20:22 Баш 2:7

+ 20:23 Маҫ 16:19, Маҫ 18:18

+ 20:24 Ях 11:16

+ 20:28 Ях 1:1, 1 Ях 5:20, Флп 2:6

+ 20:29 Мрк 15:32, 1 Птр 1:8

+ 20:30 Ях 21:25

+ 20:31 Зәб 2:7, Маҫ 14:33, Лк 1:35, Ях 1:7, Ғмл 19:4, Ях 3:14-15, 1 Ях 5:13

+ 21:1 Ях 6:1

+ 21:2 Ях 11:16, Ях 14:5, Ях 20:24, Ях 1:45, Ях 2:1, Маҫ 4:21, Лк 5:10

+ 21:4 Лк 24:16, Лк 24:31, Ях 20:14

+ 21:5 Лк 24:41

+ 21:6 Лк 5:4

+ 21:7 Ях 13:23

* 21:8 Йөҙ утыҙ аршын самаһы – грекса «ике йөҙ пехус». Бер пехус – яҡынса 0,5 м.

+ 21:14 Ях 20:19, Ях 20:26

* 21:15 Яхъя улы Шимғон – ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Юныс улы Шимғон» тип бирелгән.

+ 21:16 Ғмл 20:28, 1 Птр 5:1

+ 21:19 Ях 13:37, 2 Птр 1:14

+ 21:20 Ях 13:23, Ях 13:25

+ 21:22 Маҫ 16:27, Мрк 9:1

+ 21:24 Ях 15:27, 3 Ях 1:12

+ 21:25 Ях 20:30

* 1:1-2 Беренсе китап – Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр.

+ 1:1 Лк 1:3, Мрк 16:19, Лк 24:51

+ 1:3 Маҫ 28:17, Мрк 16:14, Лк 24:15-49, Ях 20:19-29, 1 Кор 15:5-7

+ 1:4 Лк 24:49

+ 1:5 Лк 3:3, Йои 2:28

+ 1:6 Ғам 9:11; Мих 4:8.

+ 1:6 Ғам 9:11, Мих 4:8, Лк 17:20, Лк 19:11

+ 1:7 1 Тес 5:1

+ 1:8 Ғмл 8:1, Ғмл 8:14, Лк 24:48-49, Мрк 16:15

+ 1:9 Мрк 16:19

+ 1:10 Днл 7:9, Днл 10:6, Мрк 9:3, Ях 20:12

+ 1:11 Маҫ 16:27

* 1:12 Бер саҡрым самаһы юлда – грек телендә һүҙмә-һүҙ: «шәмбе юлы арауығында». Бөтә йәһүдтәр өсөн изге булған ял итеү һәм тыныслыҡ көнө шәмбелә үтергә рөхсәт ителгән арауыҡ.

+ 1:12 2 Бат 15:30, Зәк 14:4

* 1:13 Көрәшсе Шимғон – был исем Шимғондың Рим хакимлығын көс менән бәреп төшөрөүҙе яҡлап көрәшкән йәһүдтәр төркөмөнөң ағзаһы икәнлегенә ишара булыуы ихтимал.

+ 1:13 Маҫ 10:2-4, Мрк 3:17-18, Лк 6:14-16

+ 1:14 Мрк 3:31, Мрк 6:3, Ях 2:12, Ях 7:3, 1 Кор 9:5, Глт 1:19

+ 1:16-17 Зәб 40:10.

+ 1:16 Лк 22:47, Лк 22:37, Лк 24:44

+ 1:17 Ях 6:71, Ях 13:21

+ 1:19 Маҫ 27:8

+ 1:20 Зәб 68:26.

+ 1:20 Зәб 108:8.

+ 1:20 Зәб 68:26, Зәб 108:8

+ 1:22 Лк 3:3, Лк 24:48

+ 1:23 Ғмл 18:7, Кол 4:11

+ 1:24 3 Бат 8:39, 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 6:30, Ғмл 15:8

+ 1:26 Хик 16:33

+ 2:1 Сығ 23:16; Ҡнн 16:9-10.

* 2:1 Илленсе көн байрамы – был байрам Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көн үткәс үткәрелгән һәм илленсе көн байрамы булараҡ билдәлелек алған. Иҫке Ғәһедтә ул «Аҙналар байрамы» һәм «Ураҡ байрамы» тип тә атала.

+ 2:1 Сығ 23:16, Сығ 34:22, Лев 23:15, Ҡнн 16:9, Ғмл 20:16

+ 2:3 Маҫ 3:11

+ 2:4 Ғмл 4:31, Ғмл 13:52, Лк 24:49, Ғмл 1:4-5

+ 2:11 Ғмл 6:5, Ғмл 13:43

+ 2:13 1 Кор 14:23

+ 2:16 Йои 2:28-32

+ 2:17 Ишғ 44:3.

+ 2:17-21 Йои 2:28-32.

+ 2:17 Ишғ 32:15, Ишғ 44:3, Зөл 39:29

+ 2:19 Маҫ 24:30, Лк 21:11, Асл 8:7

+ 2:20 Ишғ 13:10, Зөл 32:7-8, Асл 6:12

+ 2:21 Рим 10:13

+ 2:22 Ях 3:2

+ 2:23 Лк 22:22, Лк 23:33

+ 2:24 Лк 24:5-6, Рим 8:11

+ 2:25-28 Зәб 15:8-11.

+ 2:25 Зәб 15:8-11

+ 2:27 Әйп 33:28, Зәб 29:4, Зәб 48:16, Зәб 85:13, Ишғ 38:17

+ 2:28 Маҫ 7:14, Зәб 15:8-11, Ғмл 13:35

+ 2:29 3 Бат 2:10.

+ 2:29 3 Бат 2:10, Нөх 3:16, Ғмл 13:36

+ 2:30 2 Бат 7:12; Зәб 131:11.

+ 2:30 2 Бат 23:2, 2 Бат 7:12-16, Зәб 131:11

+ 2:31 Зәб 15:10.

+ 2:31 Зәб 15:10

* 2:33 Уң яҡ – айырыуса мөһим, хөрмәтле урын.

+ 2:33 Зәб 109:1, Мрк 16:19, Ғмл 7:55-56, Рим 8:34, Ғвр 1:3

+ 2:34-35 Зәб 109:1.

+ 2:34 Зәб 109:1, Лк 20:42-43

+ 2:37 Лк 3:10, Ғмл 16:30

+ 2:38 Мрк 1:4, Ғмл 10:48, Лк 11:13, Ғмл 8:15

+ 2:39 Ишғ 57:19.

+ 2:39 Эфс 2:13

+ 2:44 Ғмл 4:32-37

+ 3:2 Ғмл 14:8

+ 3:6 2 Кор 6:10

+ 3:7 Мрк 1:31, Мрк 5:41, Мрк 9:27, Ғмл 9:41

+ 3:8 Ишғ 35:6, Ғмл 14:10

+ 3:11 3 Бат 6:3.

* 3:11 Сөләймәндең айуаны – бағаналарҙан торған өҫтө ябыулы асыҡ ҡоролма. Алла йорто янында урынлашҡан булған.

+ 3:11 Ях 10:23, Ғмл 5:12

+ 3:13 Сығ 3:6, Ях 8:54, Ях 17:1, 2 Птр 1:17, Лк 23:14, Ях 19:12

+ 3:14 Лк 23:18

+ 3:17 Ғмл 13:27, 1 Тим 1:13

+ 3:21 Лк 1:69-70, Рим 1:2

+ 3:22-23 Ҡнн 18:15, 18-19.

+ 3:22 Ҡнн 18:15-16, Маҫ 17:5, Ғмл 7:37

+ 3:23 Лев 23:29, Ҡнн 18:19

+ 3:24 1 Бат 3:19-20

+ 3:25 Баш 22:18.

+ 3:25 Баш 22:18, Баш 26:4

* 4:1-2 Саддукейҙар – боронғо йәһүдтәрҙең дини төркөмө.

+ 4:1 Маҫ 22:23, Ғмл 23:8

+ 4:3 Лк 21:12

+ 4:6 Маҫ 26:3, Лк 3:2, Ях 18:13

+ 4:7 Лк 20:2

+ 4:8 Мрк 13:11, Ғмл 6:10, Ғмл 13:9

+ 4:9 Ғмл 3:6-8

+ 4:11 Зәб 117:22.

+ 4:11 Зәб 117:22, Лк 20:17, 1 Птр 2:7

+ 4:12 Маҫ 1:21

+ 4:14 Ғмл 3:11

+ 4:19 Ғмл 5:29

+ 4:21 Лк 20:6, Лк 22:2, Ғмл 5:26

+ 4:24 Сығ 20:11

+ 4:25-26 Зәб 2:1-2.

+ 4:26 Зәб 2:1-2

+ 4:27 Лк 23:1, Лк 23:11, Ғмл 3:13

+ 4:29 Эфс 6:19

+ 4:31 Ғмл 2:4, Ғмл 13:52

+ 4:32 Ғмл 2:44

+ 4:34 2 Кор 8:14

+ 4:36 Ғмл 9:27, Ғмл 13:2, Ғмл 15:36, Глт 2:9

+ 5:4 Вәғ 5:4-5

+ 5:12 Мрк 16:20, Ях 10:23, Ғмл 3:11

+ 5:15 Мрк 6:55, Ғмл 19:11-12

+ 5:17 Ғмл 4:1, Ғмл 23:8, Мрк 15:10, Ғмл 13:45

+ 5:18 Лк 21:12, Ғмл 4:3

+ 5:19 Ғмл 12:7-10, Ғмл 16:26

+ 5:26 Лк 20:6, Лк 22:2, Ғмл 4:21

+ 5:27 Маҫ 10:17, Маҫ 26:59

+ 5:28 Ғмл 4:17-18, Маҫ 27:25

+ 5:29 Ғмл 4:19

+ 5:32 Лк 24:48, Ях 15:26

+ 5:33 Ғмл 7:54

* 5:34 Фарисей – боронғо йәһүдтәр араһындағы дини төркөм ағзаһы.

+ 5:34 Ғмл 22:3, Йер 26:17

+ 5:37 Иҫп 1:2, 1 Йыл 21:1, Лк 2:2

+ 5:38 Һҡт 3:37

+ 5:39 Ишғ 8:9-10

+ 5:41 Маҫ 5:12, 1 Птр 4:13-14, 2 Кор 12:10

+ 6:1 Ғмл 9:29

+ 6:3 1 Тим 3:8

+ 6:5 Ғмл 8:5, Ғмл 21:8, Ғмл 2:11, Ғмл 13:43

+ 6:6 1 Тим 4:14, 1 Тим 5:22, 2 Тим 1:6

+ 6:7 Ғмл 12:24, Ғмл 19:20

+ 6:10 Ғмл 4:8, Лк 21:15

+ 6:11 3 Бат 21:10, Маҫ 26:59

+ 6:13 Ғмл 21:28

+ 6:14 Маҫ 26:61, Ях 2:19-22, Маҫ 5:17

+ 7:2 Баш 11:31, Баш 12:4

+ 7:3 Баш 12:1.

+ 7:3 Баш 12:1

+ 7:4 Баш 11:32

+ 7:5 Баш 13:15.

+ 7:5 Баш 15:3, Баш 18:10, Баш 12:7, Баш 13:15, Баш 15:18

+ 7:6-7 Баш 15:13-14.

+ 7:6 Баш 15:13, Сығ 12:40

+ 7:7 Сығ 3:12.

+ 7:7 Баш 15:14, Сығ 3:12

+ 7:8 Баш 17:9-10.

+ 7:8 Баш 17:9-14, Баш 21:2-4, Баш 25:26, Баш 29:31-35, Баш 30:5-24

+ 7:9 Баш 37:28.

+ 7:9 Баш 37:11, Баш 37:28, Баш 39:2

+ 7:10 Баш 41:40.

+ 7:10 Баш 41:37-43

+ 7:12 Баш 42:1-5

+ 7:13 Баш 43:1-15, Баш 45:1-4

+ 7:14 Баш 45:9-10, Баш 46:27

+ 7:15 Баш 46:5, Баш 46:28, Баш 49:33, Сығ 1:6

+ 7:16 Баш 50:13.

+ 7:16 Баш 50:25, Йуш 24:32

+ 7:17 Сығ 1:7, Сығ 1:12

+ 7:18 Сығ 1:8.

+ 7:18 Сығ 1:8

+ 7:19 Сығ 1:22.

+ 7:19 Сығ 1:10-11, Сығ 1:16

+ 7:20-21 Сығ 2:2, 10.

+ 7:20 Сығ 2:2-3, Ғвр 11:23

+ 7:21 Сығ 2:3-10

+ 7:24-28 Сығ 2:11-14.

+ 7:24 Сығ 2:11-12

+ 7:28 Сығ 2:13-14

+ 7:29 Сығ 2:15, Сығ 2:22, Сығ 18:3-5

+ 7:30-34 Сығ 3:1-10.

+ 7:30 Сығ 3:2

+ 7:32 Сығ 3:6

+ 7:33 Йуш 5:15

+ 7:34 Сығ 3:5, Сығ 3:8-10

+ 7:35 Сығ 2:14

+ 7:36 Сығ 14:27-31, Ҡнн 1:3, Ҡнн 8:2

+ 7:37 Ҡнн 18:15.

+ 7:37 Ҡнн 18:15, Ғмл 3:22

+ 7:38 Ҡнн 32:47.

+ 7:38 Сығ 19:3, Ҡнн 5:27

+ 7:39 Сығ 16:3, Иҫп 11:4-6

+ 7:40-41 Сығ 32:1-6.

+ 7:40 Сығ 32:1, Сығ 32:23

+ 7:41 Сығ 32:4-6, Ишғ 2:8

+ 7:42-43 Ғам 5:25-27.

+ 7:42 Ҡнн 4:19, Зәб 80:13

+ 7:43 3 Бат 11:5-7, 4 Бат 23:13, Ғам 5:25-27

+ 7:44 Сығ 25:8-9.

+ 7:44 Сығ 38:21, Асл 15:5, Сығ 25:40

+ 7:45 Йуш 3:14-17, Йуш 3:10

+ 7:46-47 2 Бат 7:2, 4-5, 12-13.

+ 7:46 Зәб 88:20-21, 2 Бат 7:1-2, 3 Бат 8:17

+ 7:47 3 Бат 6

+ 7:48 3 Бат 8:27, Ғмл 17:24

+ 7:49-50 Ишғ 66:1-2.

+ 7:50 Ишғ 66:1-2

+ 7:51 Йер 6:10.

+ 7:51 Ишғ 63:10.

+ 7:51 Сығ 32:9, Ҡнн 10:16, Ҡнн 10:16, Йер 4:4, Йер 9:26, Ишғ 63:10, Млх 3:6

+ 7:52 3 Бат 18:4, 2 Йыл 24:21, Йер 2:30, Маҫ 23:37

+ 7:53 Ҡнн 33:2, Глт 3:19, Ғвр 2:2

+ 7:54 Ғмл 5:33

+ 7:55 Сығ 24:16, Ишғ 6:1, Зәб 109:1, Мрк 16:19

* 7:56 Әҙәм Улы – Стефанус бында ошо исем менән Ғайса Мәсихте атай (ҡарағыҙ: «Даниил» 7:13).

+ 7:56 Мрк 1:10, Зәб 109:1, Днл 7:13, Мрк 16:19, Ғмл 7:56, Ғвр 1:3

+ 7:58 Лев 24:14-16, Иҫп 15:35-36, 3 Бат 21:13, Ғмл 8:1, Ғмл 22:20

+ 7:59 Зәб 30:6.

+ 7:59 Зәб 30:6, Лк 23:46

+ 7:60 Лк 22:41, Лк 23:34

+ 8:1 Ғмл 22:20, Ях 16:2, Маҫ 10:23

+ 8:3 Глт 1:13, 1 Кор 15:9, Флп 3:6

+ 8:4 Мрк 4:14, Ғмл 11:19

+ 8:5 Ғмл 6:5, Ғмл 21:8

* 8:7 Фалиж – руссаһы: паралич.

+ 8:7 Лк 4:35, Мрк 16:17-18

+ 8:13 Маҫ 28:19, Ғмл 16:33, Ғмл 18:8

+ 8:14 Ғмл 1:8

+ 8:15 Ғмл 2:38

+ 8:16 Маҫ 28:19, Ғмл 19:5, Ғмл 10:44, Ғмл 11:15

+ 8:17 Ғмл 9:17, Ғмл 19:6

+ 8:22 Днл 4:24, 2 Тим 2:25

+ 8:24 Сығ 8:8

+ 8:25 Ях 4:39

+ 8:26 Ғмл 5:19, Ғмл 10:4, Ғмл 11:13, Ғмл 12:7, Ғмл 27:23

* 8:27 Хәбәши – эфиоп.

* 8:27 Алашар – «беселгән кеше». Улар йыш ҡына батша һарайында мөһим урын биләгән.

+ 8:27 Йер 38:7

+ 8:29 Ғмл 10:19

+ 8:31 Рим 10:14

+ 8:32-33 Ишғ 53:7-8.

+ 8:33 Ишғ 53:7-8

+ 8:35 Лк 24:27

* 8:36-37 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 37-се аят та бар: «„Ысын күңелеңдән иманға килһәң, мөмкин“, – тине Филиппус. „Ғайса Мәсихтең Алла Улы икәнлегенә инанам“, – тине хәбәши».

* 8:39 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа: «Улар һыуҙан сыҡҡас, хәбәшигә Изге Рух инде. Филиппусты Раббының бер фәрештәһе алып китте», – тип әйтелгән.

+ 8:39 4 Бат 2:16, Зөл 3:12, Зөл 8:3

+ 8:40 Йуш 13:3

+ 9:1 Ғмл 8:3, Ях 16:2

+ 9:3 Ғмл 22:6-11, Ғмл 26:12-18

+ 9:7 Днл 10:7

+ 9:10 Ғмл 22:12, Баш 22:1

+ 9:11 Ғмл 21:39, Ғмл 22:3

+ 9:15 Рим 1:5, Глт 1:15-16, 1 Тим 2:7, Йер 1:4-5

+ 9:16 Ғмл 20:23, 1 Тес 3:3

+ 9:17 Ғмл 8:17, Ғмл 19:6

+ 9:19 Глт 1:17

+ 9:21 Глт 1:13, Глт 1:23

+ 9:22 1 Тим 1:12, Ғмл 18:28

+ 9:23 Ғмл 20:3, Ғмл 23:30

+ 9:25 Йуш 2:15, 1 Бат 19:12, 2 Кор 11:32-33

+ 9:27 Ғмл 4:36, Ғмл 13:2, Ғмл 15:36, Глт 2:9, 1 Кор 9:6, Глт 1:18-19

+ 9:29 Ғмл 6:1

+ 9:30 Ғмл 11:25

+ 9:34 Ғмл 3:6

* 9:36 Доркас – арами телендә – «Табиҫа». Был исемдәр ике телдә лә «ҡыр кәзәһе» тигән мәғәнәлә.

+ 9:36 Йуш 19:46, Ях 13:14, 1 Тим 2:10, 1 Тим 5:10

+ 9:40 Маҫ 9:25, Ғмл 28:8, Яҡ 5:16

+ 9:41 Мрк 1:31, Мрк 5:41, Мрк 9:27, Ғмл 3:7

+ 10:2 Маҫ 8:10, Лк 7:4-5

+ 10:3 Ғмл 3:1

+ 10:4 Ғмл 8:26, Асл 8:4

+ 10:6 Ғмл 9:43

+ 10:9 Ғмл 11:5-14

+ 10:12 Лев 20:25.

+ 10:14 Лев 11:2, Ҡнн 14:3, Зөл 4:14

+ 10:15 Мрк 7:15-16, Рим 14:14, 1 Тим 4:4, Тит 1:15

+ 10:19 Ғмл 8:29

+ 10:22 Лк 7:4-5

+ 10:25 Днл 2:46, Ғмл 16:29

+ 10:26 Асл 19:10, Асл 22:8-9

+ 10:28 Ях 4:9, Ях 18:28

+ 10:34 Ҡнн 10:17-18.

+ 10:34 Ҡнн 10:17, Рим 2:11, Рим 10:12

+ 10:35 Ишғ 56:6-7.

+ 10:35 Ишғ 64:5, Рим 10:12

+ 10:36 Ишғ 52:7

+ 10:37 Мрк 1:14

+ 10:38 Маҫ 3:16, Ях 1:32-33, Маҫ 4:24, Лк 13:16

+ 10:42 Ях 5:22, Ғмл 17:31, 1 Птр 4:5, 2 Тим 4:1

+ 10:43 Йер 31:34; Зәк 13:1.

+ 10:43 Лк 24:27, Рим 3:21

+ 10:46 Мрк 16:17, 1 Кор 12:10

+ 10:47 Ғмл 2:4

+ 10:48 Ғмл 2:38

+ 11:2 Ғмл 15:1, Глт 2:12

+ 11:3 Лк 15:2, Глт 2:12

+ 11:5 Ғмл 10:9-32

+ 11:9 Мрк 7:19, Ғмл 10:15

+ 11:12 Ғмл 15:9

+ 11:13 Ғмл 8:26

+ 11:15 Ғмл 10:44

+ 11:16 Ғмл 1:5

+ 11:17 Ғмл 2:38

+ 11:19 Ғмл 8:1

+ 11:22 Ғмл 4:36, Ғмл 9:27, Ғмл 13:1

+ 11:24 Ғмл 6:5

+ 11:25 Ғмл 9:30

* 11:26 Мәсихселәр – Ғайса Мәсихкә эйәреүселәр.

+ 11:27 Ғмл 13:1, Ғмл 15:32

* 11:28 Ҡайсар – боронғо Рим императорҙарының рәсми исемдәренең береһе. Клаудиус б.э. 41–54 йылдарында идара иткән.

+ 11:28 Ғмл 21:10, Маҫ 24:7, Ғмл 18:2

* 12:1 Һируд батша – Йәһүҙиә һәм Самарияның батшаһы Һируд Агриппас Беренсе, Бөйөк Һирудтың ейәне.

+ 12:2 Лк 5:10, Мрк 10:39

+ 12:3 Сығ 12:15

+ 12:4 Лк 22:33

+ 12:5 2 Кор 1:11, Эфс 6:18

+ 12:7 Ғмл 8:26, Ғмл 16:26

+ 12:10 Ғмл 5:19, Ғмл 16:26

+ 12:11 Зәб 33:7, Зәб 90:11, 2 Кор 1:10

+ 12:12 Ғмл 13:5, Ғмл 15:37, 1 Птр 5:13, Кол 4:10, 2 Тим 4:11, Флм 1:24

* 12:15Ул уның фәрештәһелер – йәһүдтәр кешеләрҙең һаҡлаусы-фәрештәләре барлығына ышанған.

+ 12:15 Маҫ 18:10-11, Ғвр 1:14

+ 12:17 Ғмл 15:13, Ғмл 21:18, Яҡ 1:1, Глт 1:19, Глт 2:9

+ 12:23 Днл 5:23, Асл 16:9, 2 Бат 24:16, 4 Бат 19:35

+ 12:24 Ғмл 6:7, Ғмл 19:20

+ 12:25 Ғмл 11:29-30, Ғмл 12:12

+ 13:1 Ғмл 11:27, Ғмл 4:36, Ғмл 11:22, Лк 3:1

+ 13:2 Лк 2:37, Рим 1:1, Глт 1:15

+ 13:5 Ғмл 12:12, Ғмл 15:37, Кол 4:10

+ 13:6 Маҫ 7:15

+ 13:9 Ғмл 4:8, Ғмл 6:10

+ 13:13 Ғмл 15:38

+ 13:15 Лк 8:41, Ғмл 18:8

+ 13:17 Сығ 6:6; 12:51.

+ 13:17 Сығ 1:7, Сығ 12:51

+ 13:18 Сығ 16:35, Зәб 94:10, Ҡнн 9:7

+ 13:19 Ҡнн 7:1, Йуш 14:1, Хак 2:16, Хак 3:9, 1 Бат 12:11

+ 13:20 1 Бат 7:15.

+ 13:20 Хак 2:16.

+ 13:21 1 Бат 8:4-5; 10:24.

+ 13:21 1 Бат 8:5, 1 Бат 9:1, 1 Бат 10:1, 1 Бат 13:1

+ 13:22 1 Бат 13:14; 16:12-13; Зәб 88:21.

+ 13:22 1 Бат 15:23, 1 Бат 13:14, Зәб 88:20-21, Ишғ 44:28

+ 13:23 Ишғ 11:1.

+ 13:24 Лк 3:3

+ 13:25 Лк 3:16, Ях 1:20, Ях 1:27

+ 13:27 Ғмл 3:17, Лк 24:26-27

+ 13:28 Лк 23:23

+ 13:29 Лк 23:53

+ 13:30 Лк 24:6

+ 13:31 Ғмл 1:3, Лк 24:48

+ 13:32-33 Зәб 2:7.

+ 13:32 Зәб 2:7, Ғвр 1:5, Ғвр 5:5

+ 13:34 Ишғ 55:3.

+ 13:34 Рим 6:9, Ишғ 55:3

+ 13:35 Зәб 15:10.

+ 13:35 Зәб 15:10, Ғмл 2:27

+ 13:36 3 Бат 2:10, Ғмл 2:29

+ 13:38 Ишғ 53:5, 12.

+ 13:38 Маҫ 1:21, 1 Ях 2:12

+ 13:39 Рим 3:20, Глт 2:16, Глт 3:11, Ишғ 53:11, Рим 3:28

+ 13:40 Хав 1:5

+ 13:41 Хав 1:5.

+ 13:43 Ғмл 2:11, Ғмл 6:5

+ 13:45 Ғмл 5:17

+ 13:46 Ғмл 4:30, Эфс 6:19, Маҫ 10:11, Маҫ 22:8, Асл 3:4, Мрк 12:9, Ғмл 18:6

+ 13:47 Ишғ 49:6.

+ 13:47 Ишғ 49:6, Ғмл 26:23

+ 13:50 1 Тес 2:15

* 13:51 Аяҡтағы туҙанды ҡағыу – бының менән Паулус һәм Барнабас үҙҙәренең уларҙан баш тартыуын күрһәткән. «Маҫҫайос» 10:14-се аяттың иҫкәрмәһен ҡарағыҙ.

+ 13:51 Маҫ 10:14, Мрк 6:11, Лк 9:5

+ 13:52 Ғмл 2:4, Ғмл 4:31

+ 14:1 Ғмл 13:5

+ 14:3 Ғмл 4:30, Эфс 6:19

+ 14:4 Маҫ 10:34, Лк 12:51

+ 14:6 Маҫ 10:23

+ 14:8 Ғмл 3:2

+ 14:9 Маҫ 9:2

+ 14:10 Ишғ 35:6, Ғмл 3:8

+ 14:11 Ғмл 28:6

* 14:12 Зевс – гректар мифологияһында иң бөйөк илаһ, ә илаһтар хәбәрсеһе Гермес тел оҫтаһы тип һаналған.

+ 14:13 Днл 2:46

+ 14:14 Иҫп 14:6, Мрк 14:63

+ 14:15 Сығ 20:11, 1 Тес 1:9

+ 14:16 Мих 4:5

+ 14:17 Лев 26:4, Маҫ 5:45, Зәб 103:15

+ 14:19 2 Кор 11:25

+ 14:22 Кол 1:23, Ях 15:20, 1 Птр 2:21, 1 Птр 5:9, 1 Тес 3:3, 2 Тим 3:12

+ 14:23 Ғмл 13:2, Ғмл 20:32

+ 14:26 Ғмл 13:3

+ 15:1 Лев 12:3

+ 15:2 Глт 5:2

+ 15:7 Ғмл 10:20

+ 15:8 3 Бат 8:39, 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 6:30, Ғмл 1:24, Ғмл 10:44, Ғмл 10:47

+ 15:9 Ғмл 11:12, Зәб 50:12

+ 15:10 Глт 5:1

+ 15:11 Эфс 2:8, Тит 2:11, Тит 3:7

+ 15:13 Ғмл 12:17, Яҡ 1:1, Глт 1:19, Глт 2:9

+ 15:16-18 Ғам 9:11-12.

+ 15:17 Ғам 9:11-12

+ 15:20 Баш 9:4.

+ 15:20 Днл 1:8, 1 Кор 8:1, 1 Кор 10:19-20, Асл 2:14, Лев 3:17, Лев 17:14, Ҡнн 12:23-24

+ 15:22 1 Птр 5:12, 2 Кор 1:19, 2 Тес 1:1

+ 15:24 Глт 1:7, Глт 5:10

+ 15:28 Ғмл 15:20

+ 15:32 Ғмл 11:27

* 15:33-34 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 34-се аят та бар: «Әммә Силас Антиохияла ҡалырға булды».

+ 15:35 Ғмл 13:1

+ 15:37 Ғмл 12:12, Ғмл 13:5, Кол 4:10

+ 15:38 Ғмл 13:13

+ 15:40 Ғмл 15:32

+ 16:1 Рим 16:21, 1 Кор 4:17, Флп 2:19, Кол 1:1, 1 Тес 3:2, 2 Тес 1:1, 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 16:3 1 Кор 9:20, Глт 2:3

+ 16:4 Ғмл 15:28-29

+ 16:5 Ғмл 6:7

+ 16:6 Ғмл 18:23

+ 16:7 Флп 1:19

+ 16:8 Ғмл 20:5, 2 Кор 2:12, 2 Тим 4:13

* 16:12 Рим колонияһы – Филиппой ҡалаһының Рим императорынан алынған үҙидара хоҡуҡтары булған, ул Рим ҡанундары буйынса йәшәгән. Күп римлылар шундай колонияларға күсеп бара торған булған.

+ 16:12 Флп 1:1

+ 16:14 Лк 24:45

+ 16:15 Ғмл 11:14, Ғмл 16:33-34

+ 16:17 Днл 3:26

+ 16:18 Мрк 9:38

+ 16:21 Ғөз 4:13, Эст 3:8

+ 16:22 2 Кор 6:4-5, 2 Кор 11:23-25

+ 16:24 Йер 20:2, Йер 29:26, 1 Тес 2:2

+ 16:25 Зәб 41:9, Зәб 118:62

+ 16:26 Ғмл 4:31, Ғмл 5:19, Ғмл 12:7, Ғмл 12:10

+ 16:27 3 Бат 20:39, Ғмл 12:19

+ 16:29 Днл 2:46, Ғмл 10:25

+ 16:30 Лк 3:10, Ғмл 2:37

+ 16:31 Мрк 16:16, Рим 10:9

+ 16:33 Ғмл 11:14, Ғмл 16:15

+ 16:34 Ях 4:53, Ғмл 18:8

+ 16:37 Ғмл 22:25

+ 16:39 Маҫ 8:34

+ 16:40 Ғмл 16:14

+ 17:1 Флп 4:16

+ 17:2 Ғмл 13:5, Ғмл 14:1

+ 17:3 Лк 24:26-27

+ 17:5 1 Тес 2:14-16

+ 17:7 Лк 23:2

+ 17:16 2 Птр 2:8

* 17:18 Эпикурсылар – Эпикур асҡан фәлсәфә мәктәбе ағзалары (б.э.т. 341–270 йй). Стоиктар – Зенон б.э.т. 340–265 йылдарҙа нигеҙ һалған фәлсәфә мәктәбе ағзалары.

* 17:19 Ареопаг – Афина ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһендә – Ареопаг ҡалҡыулығындағы йыйылыштар урынын һәм хөкөм итеү ойошмаһын шулай атағандар.

+ 17:19 Мрк 1:27

+ 17:24 Ишғ 42:5, Маҫ 11:25, 3 Бат 8:27, Ғмл 7:48

+ 17:25 Әйп 12:10; Зәб 49:12; Ишғ 42:5.

+ 17:25 Зәб 49:8-12, Баш 2:7, Әйп 33:4

+ 17:26 Баш 2:7; Ҡнн 32:8.

+ 17:26 Баш 3:20, Ҡнн 32:8

+ 17:27 Ишғ 55:6; Йер 23:23.

+ 17:28 Иҫп 16:22, Әйп 12:10

+ 17:29 Ишғ 40:18-19, Ишғ 46:5

+ 17:30 1 Птр 1:14, Рим 3:25-26, Эфс 4:18

+ 17:31 Маҫ 12:36, Ях 5:22, Ғмл 10:42, 1 Птр 4:5

+ 18:2 Рим 16:3, 1 Кор 16:19, 2 Тим 4:19, Ғмл 11:28

+ 18:4 Ғмл 13:5

+ 18:5 1 Тес 3:6

+ 18:6 Зөл 18:13, Зөл 33:4, Ғмл 13:46

+ 18:8 Лк 8:41, Ғмл 13:15, 1 Кор 1:14, Ях 4:53, Ғмл 16:34

+ 18:15 Ғмл 23:29

+ 18:18 Иҫп 6:18.

+ 18:18 Ғмл 18:2, Рим 16:1, Иҫп 6:5, Иҫп 6:9

+ 18:19 Ғмл 19:1, Ғмл 20:16

* 18:21 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа: «Акулас һәм Прискилла Эфеста ҡалды», – тип өҫтәлгән.

+ 18:21 Яҡ 4:15

+ 18:23 Ғмл 16:6

+ 18:24 Ғмл 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5, 1 Кор 4:6, 1 Кор 16:12, Тит 3:13

+ 18:25 Лк 3:3, Ғмл 19:3

+ 18:26 Ғмл 4:30, Эфс 6:19

+ 18:27 1 Кор 16:3, 2 Кор 3:1

+ 18:28 Ғмл 9:22

+ 19:1 Ғмл 18:21

+ 19:3 Ғмл 18:25

+ 19:4 Лк 3:3, Ях 1:7

+ 19:5 Маҫ 28:19, Ғмл 8:16

+ 19:6 Ғмл 8:17, Ғмл 9:17, Ғмл 10:46

+ 19:8 Ғмл 4:30, Эфс 6:19

+ 19:12 Ғмл 5:15

+ 19:13 Маҫ 12:27, Мрк 9:38, Лк 9:49

+ 19:15 Лк 4:34, Яҡ 2:19

+ 19:18 Мрк 1:5, Яҡ 5:16

+ 19:20 Ғмл 6:7, Ғмл 12:24

+ 19:21 Рим 15:26, 1 Кор 16:5, Рим 15:23-24

+ 19:22 Ғмл 16:1

+ 19:26 Ишғ 44:10-20, Йер 10:3-6

+ 19:29 Ғмл 19:29, Кол 4:10, Флм 1:24

+ 20:1 Ғмл 19:21

+ 20:3 Ғмл 9:23, Ғмл 23:30

+ 20:4 Ғмл 19:29, Эфс 6:21, Кол 4:7, 2 Тим 4:12, 2 Тим 4:20, Тит 3:12

+ 20:5 Ғмл 16:8

+ 20:6 Сығ 12:15, Ғмл 12:3

+ 20:7 1 Кор 16:2, Асл 1:10

+ 20:9 4 Бат 1:2

+ 20:10 3 Бат 17:21, 4 Бат 4:34

+ 20:16 Сығ 23:16, Сығ 34:22, Лев 23:15, Ҡнн 16:9, Ғмл 2:1

+ 20:18 Ғмл 18:19, 1 Тес 1:5

+ 20:23 Ғмл 9:16, Ғмл 21:33

+ 20:24 2 Тим 4:7

+ 20:26 Ҡнн 8:19

+ 20:28 Ях 21:16-17, 1 Птр 5:2, 1 Птр 1:18-19

+ 20:29 Маҫ 7:15, Ях 10:12

+ 20:30 2 Птр 2:1, 2 Кор 11:13, 1 Тим 4:1

+ 20:31 Мрк 14:38

+ 20:32 Ғмл 14:23, 1 Птр 1:4

+ 20:33 1 Бат 12:3, 2 Кор 7:2

+ 20:34 Ғмл 18:3

+ 20:35 Маҫ 10:8

+ 20:36 Ғмл 21:5

+ 21:4 Ғмл 20:23

+ 21:5 Ғмл 20:36

* 21:8 Был хаҡта 6:1-6 аяттарынан уҡығыҙ.

+ 21:8 Ғмл 6:5, Ғмл 8:5

+ 21:9 4 Бат 22:14, Лк 2:36, Ғмл 2:17-18

+ 21:10 Ғмл 11:28

+ 21:11 3 Бат 11:30, Йер 27:2

+ 21:12 Маҫ 16:21-23

+ 21:13 Ғмл 20:24, Флп 2:17

+ 21:18 Ғмл 12:17, Яҡ 1:1

+ 21:20 Рим 10:2

+ 21:21 Рим 2:28-29, 1 Кор 7:19

+ 21:23-24 Иҫп 6:18.

+ 21:23 Иҫп 6:2-5, Иҫп 6:13

+ 21:24 Ғмл 18:18

+ 21:25 Ғмл 15:29

+ 21:26 Иҫп 6:9-12

+ 21:28 Ғмл 6:13, Зөл 44:7

+ 21:29 Ғмл 20:4

+ 21:33 Ғмл 20:23, Ғмл 21:11

+ 21:34 Ғмл 19:32

+ 21:39 Ғмл 9:11, Ғмл 22:3

+ 22:3 Ғмл 9:11, Ғмл 21:39, Ғмл 5:34, Флп 3:6

+ 22:4 Ғмл 8:3

+ 22:5 Ғмл 9:1-2

+ 22:6 Ғмл 9:3-6, Ғмл 26:12-18

+ 22:12 Ғмл 9:17

+ 22:15 Ғмл 9:15

+ 22:16 Ғмл 9:18

+ 22:17 Ғмл 9:26

+ 22:20 Ғмл 7:58

* 22:23 Йәһүдтәрҙә ҡаты асыуланыуҙы белдергән хәрәкәт: ерҙән услап туҙан алғандар һәм һауаға һипкәндәр, кейемдәрен өҫкә күтәреп болғағандар.

+ 22:25 Ғмл 16:37

+ 23:1 1 Кор 4:4, 2 Кор 1:12, 2 Тим 1:3, Ғвр 13:18

+ 23:2 Ғмл 24:1, 3 Бат 12:24

+ 23:3 Зөл 13:10-12.

* 23:3 Ағартылған диуар – «ике йөҙлө» тигәнде аңлата.

+ 23:3 Ҡнн 25:1-2

+ 23:4 Ях 18:22

+ 23:5 Сығ 22:28.

+ 23:5 Сығ 22:28

* 23:6 Саддукейҙар, фарисейҙар – боронғо йәһүдтәр араһындағы төп төркөмдәр. Фарисейҙар кешеләрҙең ахырызаман килгәс үленән терелеүенә ышанған. Саддукейҙар иһә быны кире ҡаҡҡан.

+ 23:6 Ғмл 4:1, Флп 3:5, 1 Кор 15:13

+ 23:8 Маҫ 22:23, Лк 20:27

+ 23:9 Ях 12:29

+ 23:11 Ғмл 27:23

+ 23:24 Ғмл 24:3, Ғмл 25:14

+ 23:27 Ғмл 21:32-33, Ғмл 22:27

+ 23:28 Ғмл 22:30

+ 23:29 Ғмл 18:15

+ 23:30 Ғмл 9:23, Ғмл 20:3

+ 23:34 Ғмл 21:39

+ 24:1 Ғмл 23:2

+ 24:5 Лк 23:2

* 24:6-8 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа түбәндәге юлдар ҙа бар: «…һәм үҙ ҡануныбыҙ буйынса хөкөм итергә теләнек. 7 Әммә ғәскәриҙәр башлығы Лусиас уны беҙҙең ҡулдан көс менән тартып алды. 8 Уны ғәйепләүселәргә һинең яныңа килергә ҡушты».

+ 24:6 Ғмл 21:27-29

+ 24:15 Днл 12:2, Асл 20:6, Асл 20:13

+ 24:16 Ғмл 23:1, Ғвр 13:18

+ 24:17 Рим 15:25-28, 1 Кор 16:1, Глт 2:10

+ 24:18 Ғмл 21:26

+ 24:21 Ғмл 23:6

+ 24:25 Ғмл 17:32

+ 25:3 Ғмл 23:12

+ 25:10 Рим 13:1

* 25:11 Хөкөмгә тарттырылған Рим гражданының ҡайсарға мөрәжәғәт итеү хоҡуғы булған.

+ 25:12 Ғмл 23:11

* 25:13 Агриппас батша – Һируд Агриппас І улы.

+ 25:19 Ғмл 18:15, Ғмл 23:29

+ 25:24 Ғмл 22:22

+ 25:25 Лк 23:14, Ғмл 23:29

+ 26:1 Зәб 118:46, Маҫ 10:18, Ғмл 9:15

+ 26:4 Глт 1:13

+ 26:5 Ғмл 23:6, Флп 3:5

+ 26:6 Ҡнн 18:15; 2 Бат 7:16; Йер 23:5.

+ 26:7 Маҫ 19:28, Яҡ 1:1

+ 26:8 1 Кор 5:12

+ 26:9 Ях 16:2, 1 Тим 1:13

+ 26:10 Ғмл 8:3

+ 26:11 Ғмл 9:1

+ 26:12 Ғмл 9:3-6, Ғмл 22:6-11

+ 26:17-18 Ишғ 42:6-7.

+ 26:18 Ишғ 35:5, Ишғ 42:7, Ғвр 2:14-15

+ 26:20 Ғмл 9:20

+ 26:21 Ғмл 21:27, Ғмл 21:30

+ 26:23 Ишғ 9:2; 49:6.

+ 26:23 1 Кор 15:20, Кол 1:18, Асл 1:5, Ишғ 42:6, Ишғ 49:6, Ғмл 13:47

+ 26:29 Ғмл 21:33

+ 26:31 Ғмл 23:29

+ 26:32 Ғмл 25:12

+ 27:1 Ғмл 25:12

+ 27:2 Ғмл 19:29

+ 27:6 Ғмл 28:11

+ 27:9 Лев 16:29-30; 23:27.

* 27:9 Ураҙа көнө – йәки гонаһтарҙан пакланған байрам көнө төрлө йылда төрлөсә – йә сентябрь, йә октябрь айына тап килгән.

+ 27:14 Мрк 4:37

+ 27:18 Юнс 1:5

+ 27:23 Ғмл 8:26

+ 27:24 Ғмл 23:11

+ 27:26 Ғмл 28:1

+ 27:34 1 Бат 14:45, 2 Бат 14:11, 3 Бат 1:52, Лк 21:18

+ 27:35 Маҫ 15:36

+ 27:43 Ғмл 27:3

+ 28:5 Зәб 90:13, Мрк 16:18, Лк 10:19

+ 28:6 Ғмл 14:11

+ 28:8 Ғмл 9:40, Яҡ 5:16

* 28:11 Күк игеҙәктәре – грекса «Диоскурҙар». Гректар мифологияһындағы ике илаһ – Кастор һәм Полидевк.

+ 28:11 Ғмл 27:6

+ 28:18 Ғмл 23:29, Ғмл 26:31-32

+ 28:23 Лк 24:27

+ 28:25 Маҫ 15:7

+ 28:26-27 Ишғ 6:9-10.

+ 28:27 Ишғ 6:9-10, Маҫ 13:15, Мрк 4:12, Ях 12:40

* 28:28-29 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 29-сы аят та бар: «Паулус шулай тигәндән һуң йәһүдтәр ҡаты бәхәсләшә-бәхәсләшә таралышты».

+ 28:28 Ишғ 40:5, Лк 3:6

+ 28:31 Ғмл 4:29, Эфс 6:19

* 1:1 Ун ике ырыу – донъя буйлап таралған йәһүд мәсихселәре йәки донъялағы барса мәсихселәр.

+ 1:1 Маҫ 13:55, Ғмл 12:17, Ғмл 15:13, Ғмл 21:18, Глт 1:19, Глт 2:9, Лк 22:30, Ях 7:35, Ғмл 26:7, 1 Птр 1:1

+ 1:2 Маҫ 5:11-12, 1 Птр 1:6-7

+ 1:3 Рим 5:3

+ 1:4 2 Птр 1:6, Маҫ 5:48

+ 1:5 3 Бат 3:9-12, Хик 2:3-6

+ 1:6 Маҫ 21:21, Мрк 11:24

+ 1:7 Яҡ 4:8

+ 1:9 Йер 9:23-24, 1 Кор 1:31, 2 Кор 10:17

+ 1:10-11 Зәб 102:15-16; Ишғ 40:6-7.

+ 1:11 Ишғ 40:7, 1 Птр 1:24

+ 1:12 Маҫ 10:22, Мрк 13:13, Яҡ 5:11, 2 Тим 4:8, Асл 2:10

+ 1:15 Әйп 15:35, Зәб 7:15, Ишғ 59:4, Рим 5:12, Рим 6:23

+ 1:16 Мрк 13:5, 1 Ях 3:7, Кол 2:8, 2 Тес 2:3

+ 1:17 Баш 1:16, Млх 3:6, 1 Ях 1:5

+ 1:18 Йер 2:3, 2 Тес 2:13, Асл 14:4, Ях 1:13

+ 1:19 Хик 17:27; Вәғ 5:1.

+ 1:19 Хик 10:19, Хик 14:29, Вәғ 7:9

+ 1:21 Кол 3:8

+ 1:22 Лк 11:28, Ях 13:17, 1 Ях 3:18, Рим 2:13

+ 1:25 Яҡ 2:12, Лк 11:28

+ 1:26 Зәб 38:2, Яҡ 3:2-3

+ 1:27 Әйп 31:17-18, Ишғ 1:17, Маҫ 25:36, 2 Птр 3:14, 1 Ях 5:18, 1 Тим 5:22

+ 2:1 Ҡнн 1:17, Ҡнн 16:19, Маҫ 22:16, Лк 20:21, Рим 2:11

+ 2:5 1 Кор 1:27-28, 2 Кор 8:9, Асл 2:9

+ 2:8 Лев 19:18.

+ 2:8 Лев 19:18

+ 2:9 Сығ 23:2-3, Лев 19:15, Ҡнн 1:17

+ 2:10 Маҫ 5:19, Глт 3:10

+ 2:11 Сығ 20:14; Ҡнн 5:18.

+ 2:11 Сығ 20:13; Ҡнн 5:17.

+ 2:11 Сығ 20:13-14

+ 2:12 Яҡ 1:25

+ 2:13 Маҫ 6:15, Маҫ 18:35, Лк 6:37

+ 2:16 Ҡнн 15:7, Хик 21:13, Ишғ 58:7, Маҫ 25:35, Лк 3:11, 1 Ях 3:17-18

+ 2:18 Маҫ 7:16, Глт 5:6

+ 2:19 Ҡнн 6:4, Маҫ 8:29, Мрк 1:24, Мрк 5:7, Ғмл 16:17, Ғмл 19:15

+ 2:21 Баш 22:12.

+ 2:21 Баш 22

+ 2:22 Ғвр 11:17-18

+ 2:23 Баш 15:6.

+ 2:23 2 Йыл 20:7; Ишғ 41:8.

+ 2:23 Баш 15:6, Рим 4:3, Глт 3:6, 2 Йыл 20:7, Ишғ 41:8

+ 2:25 Йуш 6:22-24.

+ 2:25 Йуш 2:1, Йуш 2:16, Йуш 6:24

+ 3:1 Маҫ 23:8

+ 3:2 3 Бат 8:46, 2 Йыл 6:36, Хик 20:9, Вәғ 7:20, 1 Ях 1:8-10, Рим 3:23, Зәб 38:2, Яҡ 1:26

+ 3:3 Зәб 31:9, Хик 26:3

+ 3:6 Маҫ 12:34, Маҫ 15:18, Хик 16:27

+ 3:8 Зәб 119:2, Зәб 139:4

+ 3:9 Баш 1:26

+ 3:13 Яҡ 2:18

+ 3:15 1 Тим 4:1, Асл 2:24

+ 3:18 Ишғ 32:17.

+ 3:18 Маҫ 5:9, Глт 6:8

+ 4:1 1 Птр 2:11

+ 4:3 Хик 10:3

+ 4:4 Йер 3:8, Йер 31:22, Зөл 16:32, Һош 5:7, Ях 15:19, 1 Ях 2:15, Рим 8:7

* 4:5 Был – грекса төп нөсхәләге беренсе мөмкин булған мәғәнәһе. Икенсе мәғәнәһе: «Алла беҙгә һалған Рух беҙҙе көнләшеү менән ярата».

+ 4:5 1 Кор 6:19

+ 4:6 Хик 3:34.

+ 4:6 Хик 3:34, 1 Птр 5:5

+ 4:7 1 Птр 5:8-9, Эфс 4:27

+ 4:8 2 Йыл 15:2, Зәб 72:28, Яҡ 1:7-8, Зәб 50:4, Ишғ 1:16, Йер 4:14

+ 4:10 Ишғ 57:15

+ 4:11 Зәб 14:3.

+ 4:11 Рим 14:4, Рим 14:10

+ 4:12 Яҡ 5:9, Лк 12:5, Маҫ 7:1

+ 4:14 Зәб 38:6.

+ 4:14 Хик 27:1, Лк 12:18-20, Зәб 101:4

+ 4:15 Ғмл 18:21

+ 4:17 Ях 9:41

+ 5:1 Ғам 6:1, Лк 6:24

+ 5:2 Әйп 13:28, Ишғ 50:9, Маҫ 6:19-20

+ 5:3 Рим 2:5

+ 5:4 Лев 19:13, Ҡнн 24:14-15, Ҡнн 24:15, Ишғ 5:9

+ 5:5 Йер 12:3

+ 5:7 Ҡнн 11:14

+ 5:8 1 Птр 4:7

+ 5:9 Маҫ 7:1, Яҡ 4:12

+ 5:10 Маҫ 5:12, Маҫ 23:34, Ғмл 7:52, Ғвр 11:32-38

+ 5:11 Сығ 34:6; Әйп 1:21-22; Зәб 102:8.

+ 5:11 Маҫ 10:22, Мрк 13:13, Яҡ 1:12, Асл 2:10, Әйп 1:21-22, Әйп 2:10, Әйп 42:10, Сығ 34:6

+ 5:12 Маҫ 5:34-37

+ 5:13 1 Кор 14:15, Эфс 5:19

+ 5:14 Мрк 6:13

+ 5:15 Әйп 22:30

+ 5:16 Мрк 1:5, Ғмл 19:18, Баш 20:17, Иҫп 11:2, 3 Бат 13:6, 4 Бат 4:33-34, Әйп 42:8, Ғмл 9:40, Ғмл 28:8

+ 5:17-18 3 Бат 17:1; 18:41-45.

+ 5:17 3 Бат 17:1, 3 Бат 18:1, Лк 4:25

+ 5:18 3 Бат 18:42-45

+ 5:19 Глт 6:1

+ 5:20 Хик 10:12, 1 Птр 4:8

+ 1:1 Маҫ 4:18-21, Ях 1:40-42, Яҡ 1:1

+ 1:2 Ғвр 12:24, Днл 3:31, 2 Птр 1:2, Йһҙ 1:2

+ 1:3 2 Кор 1:3, Эфс 1:3, 1 Птр 3:21, Ях 3:3, Тит 3:5

+ 1:4 Маҫ 6:20, Маҫ 19:21, Кол 1:5

+ 1:5 Эфс 2:8

+ 1:6 Маҫ 5:11-12, Яҡ 1:2-3

+ 1:7 Әйп 23:10, Зәб 65:10, 1 Кор 3:13, Рим 2:10

+ 1:8 Ях 20:29

+ 1:10 2 Птр 1:19

+ 1:11 Рим 8:9, Лк 24:26

+ 1:12 Ғмл 2:2-4

+ 1:13 Мрк 13:33-34, Эфс 6:18, 1 Тес 5:6

+ 1:14 Ғмл 17:30, Эфс 4:18-19, Рим 12:2, Тит 3:3

+ 1:15 1 Ях 3:3, 2 Птр 3:11

+ 1:16 Лев 19:2.

+ 1:16 Лев 11:44, Лев 19:2

+ 1:17 Ҡнн 10:17, Сығ 4:22, Йер 31:9, 2 Кор 6:18

+ 1:18 Сығ 12:3, Лев 1:10, Ишғ 53:7, Ях 1:29, Ғмл 20:28, Ғвр 9:14

+ 1:20 Ғвр 1:2

+ 1:22 Ях 13:34, Рим 12:9, Ғвр 13:1

+ 1:23 Ях 1:13, Ғвр 4:12

+ 1:24-25 Ишғ 40:6-8.

+ 1:25 Ишғ 40:6-8, Яҡ 1:10-11

+ 2:1 Эфс 4:31, Кол 3:8

+ 2:2 Маҫ 18:3, 1 Кор 3:2, Ғвр 5:13

+ 2:3 Зәб 33:9

+ 2:4 1 Кор 10:4

+ 2:5 Эфс 2:20-22, Сығ 19:6

+ 2:6 Ишғ 28:16.

* 2:6 Сион – Йәрүсәлимдең – Алла ҡалаһының – дини һәм символик мәғәнәлә ҡулланылған исеме.

+ 2:6 Ишғ 28:16, Рим 9:33, Рим 10:11

+ 2:7 Зәб 117:22.

+ 2:7 Зәб 117:22, Мрк 12:11, Ғмл 4:11

+ 2:8 Ишғ 8:14.

+ 2:8 Ишғ 8:14, Рим 9:33

+ 2:9 Сығ 19:5-6; Ҡнн 7:6.

+ 2:9 Ҡнн 10:15, Сығ 19:6, Ҡнн 7:6, Асл 1:6, Асл 5:10, Зәб 35:10, Ях 1:9

+ 2:10 Һош 1:6, Һош 1:9, Һош 2:23, Рим 9:25

+ 2:11 Лев 25:23, Яҡ 4:1, Рим 7:23, Рим 13:14, Глт 5:24

+ 2:12 Маҫ 5:16, 2 Кор 9:13, Глт 1:24

+ 2:13 Рим 13:1, Тит 3:1

+ 2:14 Рим 13:3-4

+ 2:16 Ях 8:32, Яҡ 1:25, Яҡ 2:12, Рим 6:18, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Глт 5:1, Глт 5:13, 1 Кор 7:22

+ 2:17 Хик 24:21, Рим 13:7

+ 2:18 Эфс 6:5, Кол 3:22, 1 Тим 6:1, Тит 2:9

+ 2:19 1 Птр 3:14, 1 Птр 3:17, 1 Птр 4:16

+ 2:21 Ғмл 14:22, Ях 13:15

+ 2:22 Ишғ 53:9.

+ 2:22 Ишғ 53:9

+ 2:23 Маҫ 5:39, Ишғ 53:7, Лк 23:46

+ 2:24 Рим 6:2, Глт 2:19, Глт 5:24, Ишғ 53:4-5

+ 2:25 Ишғ 53:6.

+ 2:25 Зәб 118:176, Ишғ 53:6, Йер 50:6, Зөл 34:6, Зөл 34:11, Лк 15:6

+ 3:1 Баш 3:16, 1 Кор 14:34, Эфс 5:22, Кол 3:18, Тит 2:5

+ 3:4 1 Тим 2:9

+ 3:6 Баш 18:12

+ 3:7 Эфс 5:25, Кол 3:19

+ 3:8 Рим 12:16

+ 3:9 Лев 19:18, 1 Тес 5:15, Рим 12:17, Маҫ 5:44, Рим 12:14, 1 Кор 4:12

+ 3:10-12 Зәб 33:13-17.

+ 3:12 Зәб 33:13-17

+ 3:14 Маҫ 5:10, 1 Птр 2:19-20, 1 Птр 4:14-16, Ишғ 8:12

+ 3:15 Ишғ 8:13, Кол 4:6

+ 3:16 1 Птр 2:12, Лк 13:17

+ 3:17 1 Птр 2:20

+ 3:18 1 Птр 2:21, 1 Птр 4:1, Ғвр 9:26-28

+ 3:19 Баш 6:3-14, Баш 7:17, 2 Птр 2:5

+ 3:20 Баш 6:5–8:22.

+ 3:21 Рим 6:4, Мрк 16:16, 1 Птр 1:3

+ 3:22 Лк 24:51, Ғмл 1:9, Зәб 109:1, Мрк 16:19, Рим 8:34, Рим 8:38, 1 Кор 15:24, Эфс 1:21

+ 4:1 1 Птр 3:18, Рим 6:2, Рим 6:7, Глт 5:24, Кол 3:3

+ 4:2 Рим 6:14, Рим 14:7-8, 2 Кор 5:15, Тит 2:12

+ 4:4 Эфс 4:17-19, 1 Птр 2:12, 1 Птр 3:16

+ 4:5 Ях 5:22, Ғмл 10:42, 1 Птр 4:5

+ 4:7 Яҡ 5:8, 1 Кор 7:29, 1 Кор 7:31, Мрк 14:38

+ 4:8 Хик 10:12.

+ 4:8 Хик 10:12, Яҡ 5:20

+ 4:9 Ғвр 13:2

+ 4:10 Рим 12:6-8, 1 Кор 7:7, Лк 12:42-43

+ 4:11 Ях 13:31, 1 Кор 10:31, Йһҙ 1:24-25, Асл 1:6, Асл 5:13

+ 4:12 1 Птр 1:7

+ 4:13 Ғмл 5:41, Флп 3:11

+ 4:14 Зәб 88:51-52, Маҫ 5:11

* 4:16 Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә эйәреүсе.

+ 4:16 1 Птр 2:19-20

+ 4:17 Рим 2:9, Йер 25:29

+ 4:18 Хик 11:31.

+ 4:18 Хик 11:31

+ 4:19 Зәб 30:6, Лк 23:46

+ 5:1 Лк 24:48, Рим 8:17

+ 5:2 Ях 21:16-17, Ғмл 20:28, 1 Тим 3:8, Тит 1:7

+ 5:3 Маҫ 20:25-26, Флп 3:17, 2 Тес 3:9, 1 Тим 4:12, Тит 2:7

+ 5:4 Зәб 22:1, Зәб 79:2, Ишғ 40:11, Зөл 34:11-15, Вәғ 12:12, Ях 10:11, Ғвр 13:20, 1 Кор 9:25

+ 5:5 Хик 3:34.

+ 5:5 Хик 3:34, Яҡ 4:6

+ 5:7 Зәб 54:23.

+ 5:7 Зәб 36:5, Маҫ 6:25, Флп 4:6

+ 5:8 Мрк 13:33-34, 1 Птр 5:8, Эфс 6:18, 1 Тес 5:6, Әйп 1:6, Әйп 2:2, 2 Кор 2:11, Эфс 6:11

+ 5:9 Яҡ 4:7, Ғмл 14:22, 1 Тес 3:3

+ 5:10 2 Тим 2:10

+ 5:11 1 Птр 4:11

+ 5:12 Ғмл 15:22, Ғмл 15:40, 1 Тес 1:1, 2 Тес 1:1

+ 5:13 Ғмл 12:12, Ғмл 13:5, Ғмл 15:37

+ 5:14 Рим 16:16

+ 1:1 Маҫ 4:18-21, Ях 1:40-42, Тит 2:13

+ 1:2 Днл 3:31, 1 Птр 1:2, Йһҙ 1:2

+ 1:4 2 Птр 2:18

+ 1:6 Яҡ 1:3-4

+ 1:7 1 Ях 4:16, 1 Кор 13:13, Ғвр 13:1

+ 1:8 Тит 3:14

+ 1:9 1 Ях 1:7, Эфс 5:26, Ғвр 9:14

+ 1:10 1 Тес 1:4

+ 1:11 Кол 1:13

+ 1:12 Йһҙ 1:5

+ 1:14 Ях 21:18-19, 2 Тим 4:6

+ 1:16 1 Тес 2:19, 1 Тес 4:16, Лк 9:32, Ях 1:14

+ 1:17 Маҫ 17:5.

+ 1:17 Маҫ 3:17, Маҫ 17:5, Мрк 1:11, Мрк 9:7, Лк 9:35, Ях 8:54, Ях 17:1, Ғмл 3:13

+ 1:19 1 Птр 1:10, Зәб 118:105, Ях 5:35, 2 Кор 4:6

+ 1:21 2 Тим 3:16, 2 Бат 17:13, Нөх 9:30

+ 2:1 Ҡнн 13:1-3, Йер 14:14, Йер 23:16, Маҫ 7:15, Ғмл 20:30, 2 Кор 11:13, 1 Тим 4:1, Йһҙ 1:4, 1 Кор 6:20, 1 Кор 7:23

+ 2:3 Рим 16:18, Кол 2:4

+ 2:4 Йһҙ 1:6

+ 2:5 Баш 7:23.

+ 2:5 Баш 7:17, 1 Птр 3:19-20, Баш 7:23

+ 2:6-7 Баш 19:1-25.

+ 2:6 Баш 19:24

+ 2:7 Баш 19:16

+ 2:8 Зәб 118:136, Ғмл 17:16

+ 2:9 1 Кор 10:13, Асл 3:10

+ 2:10 Йһҙ 1:16, Йһҙ 1:8-9

+ 2:12 Йһҙ 1:10

+ 2:15 Иҫп 22:5, Иҫп 25:1-2, Иҫп 31:16, Ҡнн 23:3-6, Йһҙ 1:11, Асл 2:14

+ 2:16 Иҫп 22:28.

+ 2:16 Иҫп 22:21-30

+ 2:17 Йһҙ 1:12-13

+ 2:18 2 Птр 1:4

+ 2:19 Глт 5:13, Ях 8:34, Рим 6:16-20, Тит 3:3

+ 2:20 Маҫ 12:45, Лк 11:26

+ 2:21 Рим 7:12

+ 2:22 Хик 26:11.

+ 2:22 Хик 26:11

+ 3:1 2 Птр 1:13

+ 3:2 Йһҙ 1:17-18

+ 3:4 Ишғ 5:19, Йер 17:15, Зөл 12:22

+ 3:5 Баш 1:1, 6-10.

+ 3:5 Баш 1:9, Зәб 23:2, Зәб 135:6

+ 3:6 Баш 7:11, Баш 7:21

+ 3:8 Зәб 89:5.

+ 3:8 Зәб 89:5

+ 3:9 Зөл 18:23.

+ 3:9 Хав 2:3, Ишғ 30:18, Зөл 18:23, Зөл 33:11, Рим 2:4, 1 Тим 2:4, 1 Тим 2:6

+ 3:10 Маҫ 24:43, Лк 12:39, 1 Тес 5:2, Зәб 101:26-27, Ишғ 34:4, Ишғ 51:6, Мрк 13:31

+ 3:11 1 Птр 1:15

+ 3:12 Йһҙ 1:21

+ 3:13 Ишғ 65:17.

+ 3:13 Ишғ 65:17, Ишғ 66:2, Асл 21:1, Ишғ 60:21, Асл 21:27

+ 3:14 Яҡ 1:27, 1 Ях 5:18, 1 Тим 5:22

+ 3:15 Рим 2:4, Асл 2:21

+ 3:16 Ғвр 5:10

+ 3:18 Эфс 4:15, Кол 1:10, Кол 2:19, Рим 11:36

+ 1:1 Лк 24:39, Ях 1:14, Ях 20:27, 2 Птр 1:16

+ 1:2 Ях 1:4, Ях 5:26, Ях 11:25, 1 Ях 5:11, Ях 15:27, Ях 1:1, Ях 1:18

+ 1:3 Ях 17:21, 1 Кор 1:9

+ 1:4 Ях 15:11

+ 1:5 Ях 1:4, Ях 8:12, Яҡ 1:17

+ 1:6 Ях 12:35, 2 Кор 6:16

+ 1:7 Ишғ 2:5, Ишғ 60:1, Эфс 1:7, Ғвр 9:14

+ 1:8 3 Бат 8:46, 2 Йыл 6:36, Хик 20:9, Вәғ 7:20, Яҡ 3:2, Рим 3:23

+ 1:9 Зәб 31:5, Зәб 50:4, Хик 28:13

+ 1:10 1 Ях 5:10, Ях 5:38, Ях 8:37

+ 2:1 Ях 14:26, Рим 8:34, Ғвр 7:25

+ 2:2 Ях 1:29, Ях 11:52, 1 Ях 4:10, Рим 3:25-26

+ 2:3 Ях 14:15, Ях 15:10, 1 Ях 5:3

+ 2:4 Тит 1:16

+ 2:5 1 Ях 4:12

+ 2:7 Ях 13:34, Лев 19:18, 2 Ях 1:5

+ 2:8 Ях 13:34, Ях 1:9, Ях 8:12, Рим 13:12, Эфс 5:8, 1 Тес 5:5

* 2:9 Имандашын – грекса төп нөсхәһендә «туғанын». 10, 11-се аяттарҙа һәм артабан – шулай уҡ.

+ 2:9 1 Ях 4:20

+ 2:10 Ях 11:10

+ 2:12 Ғмл 10:43, Ғмл 13:38

+ 2:13 Эфс 6:11, Ях 14:7

+ 2:15 Яҡ 4:4

+ 2:17 1 Кор 7:31

* 2:18 Мәсих дошманы – дәжжәл; Иблис вәкиле. Русса «антихрист» тиелә.

+ 2:18 Маҫ 24:5, 1 Ях 4:3, 2 Ях 1:7, 1 Тим 4:1, 2 Тим 3:1

+ 2:19 Ҡнн 13:13, Ғмл 20:30, 1 Кор 11:19

* 2:20 Мәсехләү – Мәсихтең уларға Изге Рух биреүе күҙ уңында тотола. 27-се аятты ҡарағыҙ.

+ 2:20 Ях 14:26, Ях 16:13, 1 Кор 2:10

+ 2:22 1 Ях 4:3

+ 2:23 Маҫ 10:33

+ 2:24 1 Ях 3:11

+ 2:26 Мрк 13:5, 1 Ях 3:7, Кол 2:8, 2 Тес 2:3

+ 2:27 Йер 31:34, Ғвр 8:11

+ 2:28 1 Ях 3:2, 1 Тес 2:19

+ 2:29 Маҫ 6:1, 3 Ях 1:11

+ 3:1 Ях 3:16, Рим 5:8, Эфс 2:4, Маҫ 5:9, Ях 1:12, 1 Ях 5:1, Рим 8:14, Ях 16:3, Ях 17:25

+ 3:2 Рим 8:15-16, Глт 3:26, Эфс 1:5, Рим 8:29, 2 Кор 3:18, Флп 3:21, Әйп 19:26, Зәб 16:15, 1 Кор 13:12, Асл 22:4

+ 3:3 2 Кор 7:1

+ 3:5 Ях 1:29, Ғвр 9:26, 1 Птр 2:22, 2 Кор 5:21, Ғвр 4:15

+ 3:6 3 Ях 1:11

+ 3:7 Мрк 13:5, 1 Ях 2:26, Кол 2:8, 2 Тес 2:3

+ 3:8 Ях 8:44, Ғвр 2:14

+ 3:9 Зәб 118:3, 1 Ях 5:18

+ 3:10 1 Ях 4:8, 1 Ях 4:20

+ 3:11 Лев 19:18, Ях 13:34, 1 Ях 1:5, 1 Ях 2:24, 2 Ях 1:5

* 3:12 Ҡабил – Әҙәм менән Һауаның беренсе улы. Ул үҙенең Һабил исемле ҡустыһын үлтергән (ҡарағыҙ: «Башланмыш», 4).

+ 3:12 Ях 8:44, Баш 4:3-8, Йһҙ 1:11, Ғвр 11:4

+ 3:13 Мрк 13:13, Ях 7:7, Ях 15:18

+ 3:14 Ях 5:24

+ 3:15 Маҫ 5:22, Асл 21:8

+ 3:16 Ях 10:11, Ях 15:13

+ 3:17 Ҡнн 15:7, Хик 21:13, Яҡ 2:15-16

+ 3:18 Яҡ 1:22, Рим 2:13

+ 3:21 1 Ях 2:28

+ 3:22 Маҫ 7:7-8, Ях 14:13-14

+ 3:23 Ях 6:29

+ 3:24 Ях 6:56, Ях 15:4-5, Рим 8:9, Рим 8:16

+ 4:1 1 Кор 14:29, 1 Тес 5:20-21, Асл 2:2, Ҡнн 13:1-3, Йер 14:14, Йер 23:16, Йер 29:8, Маҫ 7:15, Мрк 13:22, 2 Птр 2:1

+ 4:2 Ях 1:14, 1 Тим 3:16, Ғвр 2:14, 1 Кор 12:3

+ 4:3 1 Ях 2:18, 1 Ях 2:22, 2 Ях 1:7

+ 4:5 Ях 3:31, Ях 8:23, Ях 15:19

+ 4:6 Ях 18:37, Ях 14:17, 1 Тим 4:1

+ 4:7 1 Кор 13, 1 Ях 3:10-11

+ 4:9 Ях 3:16

+ 4:10 Ях 1:29, 1 Ях 4:10, Ях 3:16, Рим 5:8

+ 4:12 Сығ 33:20, Ях 1:18, 1 Тим 6:16, 1 Ях 2:5

+ 4:13 1 Ях 3:24

+ 4:14 Ях 3:17

+ 4:15 Маҫ 14:33, 1 Ях 5:5

+ 4:17 1 Ях 2:28, 1 Ях 3:21

+ 4:20 1 Ях 2:9, 1 Ях 3:10

+ 4:21 Лев 19:18, Маҫ 19:19, Маҫ 22:39, Мрк 12:31

+ 5:1 Ях 1:12

+ 5:2 1 Ях 2:5, 1 Ях 3:24, 1 Ях 4:13

+ 5:3 Ях 14:15, 2 Ях 1:6, Маҫ 11:30

+ 5:4 Ях 16:33, Эфс 6:16

+ 5:5 Маҫ 14:33, 1 Ях 4:15

+ 5:6 Ях 14:17, Ях 15:26

+ 5:9 Ях 5:36

+ 5:10 1 Ях 1:10, Маҫ 3:17

+ 5:11 Ях 1:4, Ях 5:26, Ях 11:25, 1 Ях 1:2

+ 5:13 Ях 20:31

+ 5:14 Маҫ 7:7-8, Ях 14:13-14, 1 Ях 3:22

+ 5:16 Маҫ 12:31-32, Мрк 3:29, Ғвр 6:4-6, Ғвр 10:26

+ 5:18 Зәб 118:3, 1 Ях 3:9

+ 5:19 Лк 4:6, Глт 1:4

+ 5:20 Ях 1:1, Ях 20:28

+ 5:21 1 Кор 10:7, 1 Кор 10:14

* 1:1 Ханымға – күрәһең, һүҙ имандаштар берҙәмлеге тураһында бара. Ул ваҡытта «балалары» тигәнде уның ағзалары тип аңларға мөмкин.

+ 1:1 1 Ях 3:1, Ях 8:32

+ 1:3 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 1:4 3 Ях 1:4

+ 1:5 Лев 19:18, Ях 13:34, Ях 15:12, 1 Ях 3:11

+ 1:6 Ях 14:15, 1 Ях 5:3

+ 1:7 Ях 1:14, 1 Ях 4:2, 1 Тим 3:16, Ғвр 2:14, 1 Ях 2:18, 1 Ях 4:3

+ 1:8 1 Кор 3:8

+ 1:9 1 Ях 2:23

+ 1:10 Рим 16:17, 1 Тес 5:22

+ 1:12 Ях 15:11, Ях 16:24, Ях 17:13, 3 Ях 1:13-14

+ 1:1 1 Ях 3:18, 2 Ях 1:1

+ 1:4 2 Ях 1:4

+ 1:5 Глт 6:10, Ғвр 13:1

+ 1:8 1 Тим 5:18

+ 1:11 Зәб 33:15, Зәб 36:27, Ишғ 1:16-17, 1 Ях 2:29, 1 Ях 3:6

+ 1:12 Ях 21:24

+ 1:13 2 Ях 1:12

+ 1:1 Ғмл 12:17, Яҡ 1:1, Маҫ 13:55

+ 1:2 Днл 3:31, 1 Птр 1:2, 2 Птр 1:2

+ 1:3 1 Тим 6:12, 2 Тим 4:7

+ 1:4 2 Птр 2:1

+ 1:5 Иҫп 32:10-13.

+ 1:5 Иҫп 14:36-37, Иҫп 26:64, 2 Птр 1:12, Ғвр 3:17

+ 1:6 2 Птр 2:4

+ 1:7 Баш 19:24-25.

* 1:7 Содом, Ғамора – Үле диңгеҙ буйындағы тигеҙлектә урынлашҡан биш ҡаланың икеһе. Унда йәшәгән кешеләрҙең гонаһтары өсөн Алла, күктән ут яуҙырып, Содом менән Ғамораны юҡ иткән.

+ 1:7 2 Птр 2:6, Баш 18:20, Баш 19:24, Ҡнн 29:23, Маҫ 25:41

+ 1:8 2 Птр 2:10

+ 1:9 Днл 10:13, Днл 12:1, 1 Тес 4:16, Асл 12:7, Ҡнн 34:6, Зәк 3:2

+ 1:10 2 Птр 2:12

+ 1:11 Баш 4:8.

+ 1:11 Иҫп 16:31-32.

+ 1:11 Иҫп 22:7.

* 1:11 Ҡорах – Алла тарафынан юлбашсы итеп һайланған Муса һәм Һарунға ҡаршы баш күтәргән фетнәселәр башлығы.

+ 1:11 Баш 4:3-8, 1 Ях 3:12, Ғвр 11:4, Иҫп 22:5, Иҫп 25:1-2, Иҫп 31:16, Ҡнн 23:3-6, 2 Птр 2:15, Иҫп 16:31-35

+ 1:12 2 Птр 2:17, Маҫ 15:13

+ 1:13 Ишғ 57:20

+ 1:14 Баш 5:21-24.

* 1:14 Изгеләр – ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа был һүҙ «фәрештәләр» тип бирелгән.

+ 1:14 Баш 5:21-24, Ҡнн 33:2, Днл 7:10, Зәк 14:5, Ғмл 7:53, Глт 3:19, 1 Тес 3:13, Ғвр 12:22

+ 1:16 2 Птр 2:10

+ 1:17 2 Птр 3:2-3

+ 1:19 Рим 8:9

+ 1:20 Эфс 6:18

+ 1:21 2 Птр 3:12

+ 1:23 Ғам 4:11, Зәк 3:2, Асл 3:4

+ 1:24 Флп 2:15, Кол 1:22, 1 Птр 4:11, Рим 11:36, Асл 1:6, Асл 5:13

+ 1:2 Лк 1:69-70, Тит 1:1-2

+ 1:3 Маҫ 1:1

+ 1:5 Ғмл 9:15

+ 1:7 1 Кор 1:2

+ 1:8 Рим 16:19, Флп 1:3, 2 Тим 1:3, Флм 1:4

+ 1:9 Рим 9:1, 2 Кор 1:23, Флп 1:8, 1 Тес 2:5

+ 1:10 Рим 15:32

+ 1:13 Рим 15:22-23, 1 Тес 2:18, Флп 4:17

+ 1:14 1 Кор 9:16

+ 1:16 Мрк 8:38, Флп 1:20, Рим 2:9-10, 1 Кор 1:18

+ 1:17 Хав 2:4.

+ 1:17 Рим 3:21, Хав 2:4, Глт 3:11, Ғвр 10:38

+ 1:18 Эфс 5:6, Кол 3:6

+ 1:19 Ғмл 14:17, Ғмл 17:24-27

+ 1:20 Әйп 12:7-10; Ишғ 40:21, 26.

+ 1:20 Зәб 18:2-5

+ 1:21 4 Бат 17:15, Йер 2:5, Эфс 4:17-18

+ 1:22 Хик 21:30, Ишғ 44:25, 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19

+ 1:23 Ҡнн 4:15-18; Зөл 8:10.

+ 1:23 Сығ 20:4-5, Ҡнн 4:16-18, Зәб 105:20, Йер 2:11, Зөл 8:10

+ 1:24 Зәб 80:13, Зөл 20:25

+ 1:25 Йер 10:14

+ 1:26 Кол 3:5

+ 1:27 Лев 18:22, Лев 20:13

+ 1:31 2 Тим 3:2-4

+ 1:32 Рим 6:21

+ 2:1 2 Бат 12:5-7, Маҫ 7:2, Лк 6:37, Ях 8:7

+ 2:4 Ишғ 30:18.

+ 2:4 2 Птр 3:9, 2 Птр 3:15, Асл 2:21

+ 2:5 Яҡ 5:3

+ 2:6 Хик 24:12

+ 2:9 1 Птр 4:17, Рим 1:16, Зөл 18:20

+ 2:10 Ишғ 57:19, 1 Птр 1:7

+ 2:11 Ҡнн 10:17, Маҫ 22:16, Лк 20:21, Ғмл 10:34

* 2:12 Алла ҡануны – Иҫке Ғәһедкә, атап әйткәндә, Тәүратҡа ишара.

+ 2:12 1 Кор 9:21

+ 2:13 Лк 11:28, Яҡ 1:22-23

+ 2:15 Йер 31:33, Вәғ 12:14

+ 2:17 Рим 3:27, Рим 9:4-5

+ 2:19 Ях 9:40

+ 2:21-23 Зәб 49:16-20.

+ 2:21 Сығ 20:15, Маҫ 23:3

+ 2:22 Сығ 20:14

+ 2:24 Зөл 36:20.

+ 2:24 Ишғ 52:5, Зөл 36:20

+ 2:25 Глт 5:3

+ 2:26 Эфс 2:11

+ 2:27 2 Кор 3:6, Маҫ 12:41

+ 2:28 Рим 9:6-8, 1 Кор 7:19

+ 2:29 Ҡнн 10:16; 30:6; Йер 4:4.

+ 2:29 Ҡнн 10:16, Ҡнн 30:6, Йер 4:4, Эфс 2:11, Флп 3:3, Кол 2:11, 2 Кор 10:18

+ 3:1 Ях 4:22

+ 3:2 Ҡнн 4:8.

+ 3:2 Ҡнн 4:8, Зәб 147:9

+ 3:3 Рим 9:6, 2 Тим 2:13

+ 3:4 Зәб 50:6.

+ 3:4 Зәб 50:6

+ 3:7 Рим 9:19

+ 3:8 Рим 6:1, Рим 6:15, 2 Кор 6:8

+ 3:9 Рим 5:12, Глт 3:22, Рим 1:18-32, Рим 2

+ 3:10-12 Зәб 13:1-3; 52:2-4.

+ 3:12 Зәб 13:1-3, Вәғ 7:20

+ 3:13 Зәб 5:10; 139:4.

+ 3:13 Зәб 5:10, Зәб 139:4

+ 3:14 Зәб 9:28.

+ 3:14 Зәб 9:28

+ 3:15-17 Зәб 59:7-8.

+ 3:17 Хик 1:16, Ишғ 59:7-8

+ 3:18 Зәб 35:2.

+ 3:18 Зәб 35:2

+ 3:20 Зәб 142:2, Ғмл 13:39, Глт 2:16, Глт 3:11, Рим 7:7

+ 3:21 Рим 1:17, Глт 2:16, Лк 24:27, Ғмл 10:43

+ 3:23 3 Бат 8:46, 2 Йыл 6:36, Зәб 142:2, Хик 20:9, Вәғ 7:20, 1 Ях 1:8-10

+ 3:24 Тит 3:7

+ 3:25 Ях 1:29, 1 Ях 2:2, Ғмл 17:30, Рим 2:4

+ 3:27 Рим 2:17, 1 Кор 1:29, Эфс 2:9

+ 3:28 Ғмл 13:39

+ 3:29 Рим 9:24, Рим 10:12

+ 3:30 Ҡнн 6:4-5, Глт 3:20, Глт 3:8

+ 3:31 Маҫ 5:17

+ 4:3 Баш 15:6.

+ 4:3 Баш 15:6, Яҡ 2:23, Глт 3:6

+ 4:5 Рим 3:22

+ 4:6 Зәб 31:1-2

+ 4:7-8 Зәб 31:1-2.

+ 4:8 2 Кор 5:19

+ 4:9 Рим 3:30

+ 4:11 Баш 15:6, Баш 17:10

+ 4:13 Баш 17:4-6, Глт 3:16, Ғвр 7:6

+ 4:14 Глт 3:17-18

+ 4:15 1 Кор 15:56, Глт 3:10, Рим 7:7

+ 4:16-17 Баш 17:5.

+ 4:16 Глт 3:22

+ 4:17 Баш 17:5, Ях 5:21

+ 4:18 Баш 15:5.

+ 4:18 Баш 15:5

+ 4:19 Баш 17:17, Ғвр 11:12, Баш 18:11

+ 4:22 Баш 15:6

+ 4:24 1 Кор 9:9-10, Рим 10:9

+ 4:25 Маҫ 20:28, Глт 1:4, 2 Кор 5:21

+ 5:1 Глт 3:28

+ 5:2 Рим 8:17, Эфс 3:16, Флп 3:21

+ 5:3 Маҫ 5:11-12, 2 Кор 12:10, Яҡ 1:3-4

+ 5:5 Ғмл 2:17, Тит 3:6

+ 5:8 Ях 3:16, 1 Ях 4:10

+ 5:9 Рим 3:25, Маҫ 3:7, 1 Тес 1:10

+ 5:10 2 Кор 5:18-20, Эфс 2:16, Кол 1:20-21

+ 5:12 Баш 3:6, Яҡ 1:15, Рим 6:23, Рим 3:9, Эфс 2:3

+ 5:13 Рим 3:20

+ 5:14 1 Кор 15:45

+ 5:15 1 Кор 15:21, 2 Кор 5:14

+ 5:16 Ишғ 53:11

+ 5:17 Асл 22:5

+ 5:18 Ях 12:32

+ 5:19 Ғвр 5:8

+ 5:20 Глт 3:19

+ 5:21 Ях 1:17

+ 6:2 1 Птр 2:24, Глт 2:19, Глт 5:24, Кол 2:20, Кол 3:3

+ 6:4 1 Птр 3:21, Глт 3:27, 2 Кор 5:17, Эфс 4:24, Кол 2:12, Кол 3:10

+ 6:5 2 Кор 4:10, Флп 3:10

+ 6:6 Глт 2:19-20, Глт 5:24, Глт 6:14

+ 6:7 1 Птр 4:1

+ 6:8 2 Тим 2:11, Асл 20:4

+ 6:9 Рим 14:9, Асл 1:18

+ 6:10 Ғвр 7:27

+ 6:12 Зәб 18:14

+ 6:13 Кол 3:5, Рим 12:1

+ 6:16 Ях 8:34

+ 6:18 Ях 8:32, Ях 8:34, Яҡ 2:12, 1 Птр 2:16, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Глт 5:1

+ 6:22 1 Кор 7:22

+ 6:23 Яҡ 1:15, Рим 5:12

+ 7:2 1 Кор 7:39

+ 7:3 Маҫ 5:32

+ 7:4 Глт 5:22, Эфс 5:19, Глт 2:19, Глт 5:18, Эфс 2:15, Кол 2:14

+ 7:6 Рим 6:4

+ 7:7 Сығ 20:17; Ҡнн 5:21.

+ 7:7 Рим 3:20, Рим 4:15, Сығ 20:17

+ 7:8 1 Кор 15:56

+ 7:10 Лев 18:5

+ 7:12 Ҡнн 4:8, Зәб 18:8-9

+ 7:15 Глт 5:17

+ 7:16 1 Тим 1:8

+ 7:18 Баш 6:5, Әйп 14:4, Зәб 50:5

+ 7:19 Глт 5:17

+ 7:22 Зәб 1:2

+ 7:23 1 Птр 2:11, Глт 5:17

+ 8:2 1 Кор 15:45

+ 8:3 Ғвр 7:18, Флп 2:7, Лев 16:5, 2 Кор 5:21

+ 8:4 Глт 5:16, Глт 5:25

+ 8:5 Глт 5:19-25

+ 8:7 Яҡ 4:4, 1 Кор 2:14

+ 8:9 1 Кор 3:16, 1 Кор 6:19, 2 Кор 6:16, 1 Ях 3:24, 1 Птр 1:11, Йһҙ 1:19

+ 8:11 Ях 5:21, Ғмл 2:24

+ 8:13 Кол 3:5, Лев 18:5

+ 8:14 Ҡнн 14:1, Маҫ 5:9, Ях 1:12, 1 Ях 3:1, 1 Ях 5:1

* 8:15 Абба – арами телендә «атай» тигәнде аңлата.

+ 8:15 2 Тим 1:7, 1 Кор 2:12

* 8:16 Рухыбыҙға – «рухыбыҙ менән бергә» тип тә аңларға мөмкин.

+ 8:16 1 Ях 3:2, Глт 3:26, Эфс 1:5, 1 Ях 3:24, 2 Кор 1:22, Эфс 1:13

+ 8:17 Глт 3:29, Глт 4:7, Эфс 3:6, Тит 3:7, 2 Кор 1:5, Флп 3:10, Кол 1:24, 1 Птр 5:1, Рим 5:2, Эфс 3:16, Флп 3:21

+ 8:18 2 Кор 4:17

+ 8:20 Баш 3:17-19, Вәғ 1:2

+ 8:22 Йер 12:4, Йер 12:11

+ 8:23 2 Кор 5:2, Глт 5:5

+ 8:24 2 Кор 4:18, Ғвр 11:1

+ 8:27 1 Бат 16:7, 3 Бат 8:39, Хик 21:2, Йер 11:20

+ 8:29 Маҫ 28:10, Ях 20:17, Кол 1:15, Ғвр 2:11, 1 Ях 3:2, 2 Кор 3:18, Флп 3:21

+ 8:30 Ях 17:22

+ 8:31 Зәб 117:6.

+ 8:31 Иҫп 14:9, Зәб 117:6

+ 8:32 Ях 3:16

+ 8:33 Мрк 13:20, Лк 18:7, Кол 3:12, Тит 1:1, Ишғ 50:8

+ 8:34 Зәб 109:1, Мрк 16:19, Ғмл 7:55-56, 1 Ях 2:1, Рим 8:34, Ғвр 7:25

+ 8:35 Йыр 8:6

+ 8:36 Зәб 43:23.

+ 8:36 Зәб 43:23, 1 Кор 4:9

+ 8:37 Ях 16:33, 1 Кор 15:57

+ 8:38 1 Птр 3:22, 1 Кор 15:24, Эфс 1:21

+ 9:1 2 Кор 11:10, 1 Тим 2:7, Рим 1:9, Флп 1:8

+ 9:3 1 Кор 16:22, Глт 1:8

+ 9:6 Рим 3:3, Ях 1:47, Рим 2:28

+ 9:7 Баш 21:12.

+ 9:7 Баш 21:12, Ғвр 11:17

+ 9:8 Глт 4:23, Глт 4:28

+ 9:9 Баш 18:10, 14.

+ 9:9 Баш 18:10

+ 9:10 Баш 25:21

+ 9:11-12 Баш 25:23.

+ 9:11 Баш 25:23

+ 9:13 Млх 1:2-3.

+ 9:13 Млх 1:2-3

+ 9:14 Ҡнн 32:4, Әйп 34:10

+ 9:15 Сығ 33:19.

+ 9:15 Сығ 33:19

+ 9:17 Сығ 9:16.

+ 9:17 Сығ 9:16

+ 9:19 2 Йыл 20:6, Рим 3:7

+ 9:20 Ишғ 29:16; 45:9.

+ 9:20 Әйп 9:32, Әйп 33:13, Әйп 39:32, Вәғ 6:10, Ишғ 29:16, Ишғ 45:9-10, Йер 18:6

+ 9:21 Ишғ 64:8, Йер 18:6, 2 Тим 2:20

+ 9:22 Хик 16:4

+ 9:24 Рим 3:29

+ 9:25 Һош 2:23.

+ 9:25 Һош 2:23, 1 Птр 2:10

+ 9:26 Һош 1:10.

+ 9:26 Һош 1:10

+ 9:27-28 Ишғ 10:22-23.

+ 9:28 Ишғ 10:22-23

+ 9:29 Ишғ 1:9.

+ 9:29 Ишғ 1:9

+ 9:30 Глт 2:16, Глт 3:24

+ 9:31 Глт 5:4, Рим 11:7, Флп 3:9

+ 9:33 Ишғ 8:14; 28:16.

+ 9:33 Ишғ 8:14, Ишғ 28:16, 1 Птр 2:6-8, Рим 10:11

+ 10:2 Ғмл 21:20

+ 10:3 Рим 1:17, Рим 3:21

+ 10:4 Маҫ 5:17, Глт 3:24

+ 10:5 Лев 18:5.

+ 10:5 Лев 18:5, Глт 3:12, Флп 3:9

+ 10:6-8 Ҡнн 30:11-14.

+ 10:6 Ҡнн 9:4, Ҡнн 30:12

+ 10:7 Асл 9:1

+ 10:8 Ҡнн 30:12-14

+ 10:9 Маҫ 10:32, Лк 12:8, Мрк 16:16, Ғмл 16:31

+ 10:11 Ишғ 28:16.

+ 10:11 Ишғ 28:16, 1 Птр 2:6, Рим 9:33

+ 10:12 Ғмл 10:34-36, Рим 3:29

+ 10:13 Йои 2:32.

+ 10:13 Йои 2:32, Ғмл 2:21

+ 10:14 Ғмл 8:31

+ 10:15 Ишғ 52:7; Нхм 1:15.

+ 10:15 Ишғ 52:7

+ 10:16 Ишғ 53:1.

+ 10:16 Ишғ 53:1, Ях 12:38

+ 10:17 Глт 3:2

+ 10:18 Зәб 18:5.

+ 10:18 Зәб 18:5

+ 10:19 Ҡнн 32:21.

+ 10:19 Ҡнн 32:21

+ 10:20 Ишғ 65:1.

+ 10:21 Ишғ 65:2.

+ 10:21 Ишғ 65:1-2

+ 11:1 Йер 31:37, Йер 33:24, 2 Кор 11:22, Флп 3:5

+ 11:2 1 Бат 12:22, Зәб 93:4

+ 11:3 3 Бат 19:10, 14.

+ 11:3 3 Бат 19:10, 3 Бат 19:14

+ 11:4 3 Бат 19:18.

* 11:4 Бәғел – ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе. Урындағы халыҡ йоғонтоһона бирелеп, исраилдар йыш ҡына Бәғелде ололаған.

+ 11:4 3 Бат 19:18

+ 11:5 Ишғ 10:22, Рим 9:27

+ 11:7 Рим 9:31

+ 11:8 Ҡнн 29:4; Ишғ 29:10.

+ 11:8 Ишғ 29:10, Ҡнн 29:4

+ 11:9-10 Зәб 68:23-24.

+ 11:10 Зәб 68:23-24

+ 11:13 Ғмл 9:15, Рим 15:16

+ 11:15 Лк 15:24, Эфс 2:1, Эфс 2:5, Кол 2:13, Асл 3:1

+ 11:16 Иҫп 15:18-21, Зөл 44:30

+ 11:17 Йер 11:16, Ях 15:5

+ 11:21 1 Кор 10:12

+ 11:26-27 Ишғ 59:20-21; 27:9; Йер 31:33-34.

+ 11:26 Ишғ 27:9, Ишғ 59:20-21

+ 11:28 Ҡнн 10:15

+ 11:30 Эфс 2:2, Кол 1:21, Тит 3:3

+ 11:33 Ишғ 28:29, Кол 2:3, Зәб 35:7, Зәб 138:6

+ 11:34 Ишғ 40:13.

+ 11:34 Ишғ 40:13, 1 Кор 2:16

+ 11:35 Әйп 41:3.

+ 11:35 Әйп 35:7, Әйп 41:11

+ 11:36 1 Кор 8:6, Кол 1:16, Ғвр 2:10, 2 Птр 3:18, Эфс 3:21

+ 12:1 Рим 6:13

+ 12:2 Эфс 5:17, 1 Тес 4:3, 2 Кор 4:16, Эфс 4:23

+ 12:3 Эфс 3:2, Вәғ 7:16

+ 12:4 1 Кор 12:12-14, Эфс 4:16

+ 12:5 1 Кор 10:17, 1 Кор 12:27, Эфс 4:25

+ 12:6 1 Птр 4:10, 1 Кор 12:4

+ 12:7 1 Кор 12:5

+ 12:8 1 Тим 5:17, 2 Кор 9:7

+ 12:9 1 Птр 1:22, 1 Тим 1:5, Зәб 96:10, Ғам 5:15

+ 12:10 Ях 13:34, 1 Птр 1:22, 2 Птр 1:7, 1 Тес 4:9, Ғвр 13:1, Флп 2:3

+ 12:12 Лк 18:1, Лк 21:36, Эфс 6:18, Кол 4:2, 1 Тес 5:17

+ 12:13 Рим 15:25, 1 Кор 16:1, 1 Тим 6:18

+ 12:14 Әйп 31:29-30, Маҫ 5:44, 1 Птр 3:9

+ 12:15 1 Кор 12:26

+ 12:16 1 Птр 3:8, Флп 2:2

+ 12:17 Лев 19:18, 1 Птр 3:9, 1 Тес 5:15

+ 12:18 Мрк 9:50, 2 Кор 13:11, 1 Тес 5:13

+ 12:19 Ҡнн 32:35.

+ 12:19 Хик 20:22, Ҡнн 32:35, Ғвр 10:30

+ 12:20 Хик 25:21-22.

* 12:20 Уның башына ҡуҙ өйөрһөң – «уны оятынан „янып үлерҙәй“ итерһең» тигән мәғәнәлә.

+ 12:20 4 Бат 6:22, 2 Йыл 28:15, Хик 25:21-22, Маҫ 5:44, Хик 25:21-22

+ 13:1 1 Птр 2:13, Тит 3:1

+ 13:4 1 Птр 2:14, 2 Йыл 19:6

+ 13:7 1 Птр 2:17, Маҫ 17:27, Маҫ 22:21, Мрк 12:17

+ 13:8 Лев 19:13, Ях 13:34

+ 13:9 Сығ 20:13-15, 17; Ҡнн 5:17-19, 21.

+ 13:9 Лев 19:18.

+ 13:9 Сығ 20:13-17, Лев 19:18

+ 13:10 Ях 14:15

+ 13:11 Эфс 5:14

+ 13:12 Ях 1:9, Ях 8:12, 1 Ях 2:8, Эфс 5:8, 1 Тес 5:5, Эфс 5:11, Эфс 6:11, 1 Тес 5:8

+ 13:13 1 Тес 4:12

+ 13:14 Глт 3:27, Яҡ 4:1, 1 Птр 2:11, Рим 7:23, Глт 5:16, Глт 5:24

+ 14:1 Рим 15:1, 1 Кор 8:9-11, 1 Кор 9:22

+ 14:2 Днл 1:12, 1 Тим 4:3

+ 14:3 Кол 2:16

+ 14:4 Маҫ 7:1, Яҡ 4:11

+ 14:5 Глт 4:10, Кол 2:16

+ 14:6 Маҫ 15:36, 1 Кор 10:30-31

+ 14:7 Рим 6:2, Рим 6:7, Глт 5:24, Кол 3:3

+ 14:8 1 Птр 4:2, Глт 2:20, 2 Кор 5:15, Флп 1:20

+ 14:9 1 Тес 5:10

+ 14:10 Маҫ 7:1, Лк 6:37, 2 Кор 5:10

+ 14:11 Ишғ 45:23.

+ 14:11 Ишғ 49:18, Йер 22:24, Ишғ 45:23, Флп 2:10-11

+ 14:12 Маҫ 12:36, Маҫ 25:19, Глт 6:5

+ 14:13 Маҫ 7:1

+ 14:14 Лев 11:2, Ҡнн 14:3, Мрк 7:15-16, Ғмл 10:15, 1 Кор 8:8

+ 14:15 1 Кор 8:11

+ 14:17 Кол 2:16, Ғвр 9:10, Глт 5:22

+ 14:19 2 Тим 2:22

+ 14:20 Тит 1:15, 1 Кор 8:9-13

+ 15:1 Рим 14:1, Глт 6:2

+ 15:2 Флп 2:4-5

+ 15:3 Зәб 68:10.

+ 15:3 Флп 2:5, Флп 2:8, Зәб 68:10

+ 15:4 Рим 4:23-24

+ 15:5 Рим 12:16

+ 15:9 Зәб 17:50; 2 Бат 22:50.

+ 15:9 Рим 3:29, 2 Бат 22:50, Зәб 17:50

+ 15:10 Ҡнн 32:43.

+ 15:10 Ҡнн 32:43

+ 15:11 Зәб 116:1.

+ 15:11 Зәб 116:1

+ 15:12 Ишғ 11:1, 10.

+ 15:12 Ишғ 11:10

+ 15:16 Ғмл 9:15, Рим 11:13

+ 15:19 Ғмл 15:12, 2 Кор 12:12

+ 15:20 1 Кор 3:10-11

+ 15:21 Ишғ 52:15.

+ 15:21 Ишғ 52:15

+ 15:22 Рим 1:13, 1 Тес 2:18

+ 15:23 Ғмл 19:21

+ 15:25 Ғмл 24:17, 1 Кор 16:3, 2 Кор 9:1

+ 15:26 Ғмл 19:21, 2 Кор 8:4

+ 15:27 1 Кор 9:11

+ 15:31 2 Кор 1:10-11, 2 Тес 3:2

+ 15:32 Рим 1:10

+ 15:33 2 Кор 13:11, Флп 4:9, 1 Тес 5:23, 2 Тес 3:16, Ғвр 13:20

+ 16:1 Ғмл 18:18

+ 16:2 Флп 2:29

+ 16:3 Ғмл 18:2, 1 Кор 16:19, 2 Тим 4:19

+ 16:5 Кол 4:15

+ 16:13 Мрк 15:21

+ 16:16 1 Птр 5:14, 1 Кор 16:20, 2 Кор 13:12, 1 Тес 5:26

+ 16:17 1 Тим 6:3, 2 Ях 1:10

+ 16:18 2 Птр 2:3, Кол 2:4

+ 16:19 Рим 1:8

+ 16:20 Рим 15:33, Баш 3:15

+ 16:21 Ғмл 16:1

* 16:23-24 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 24-се аят та бар: «Раббыбыҙ Ғайса Мәсихтең мәрхәмәте һеҙҙең менән булһын. Амин».

+ 16:23 1 Кор 1:14

+ 16:25 Эфс 1:9, Кол 1:26

+ 16:26 Кол 4:3-4

* 16:25-27 Ҡайһы бер ҡулъяҙмаларҙа 16:25-27-се аят йә 14:23-сө; 15:33-сө аяттарҙан һуң килә, йә улар бөтөнләй юҡ.

+ 16:27 Йһҙ 1:24-25

+ 1:2 Ғмл 18:1-17, Рим 1:7

+ 1:5 2 Кор 8:7, 2 Кор 9:11

+ 1:7 Лк 17:30, 1 Тес 3:13, 1 Тес 4:16-18, Флп 3:20

+ 1:8 Флп 1:6

+ 1:9 Ях 17:21, 1 Ях 1:3, 1 Тес 5:24, 2 Тес 3:3, Ғвр 10:23

+ 1:10 1 Кор 11:18

+ 1:11 1 Кор 3:3

+ 1:12 Ғмл 18:24, Ғмл 19:1, 1 Кор 3:4-5, 1 Кор 4:6, 1 Кор 6:12, Тит 3:13, Ях 1:42

+ 1:13 Эфс 4:4-5

+ 1:14 Ғмл 18:8, Рим 16:23

+ 1:16 1 Кор 16:15

+ 1:17 2 Кор 10:10

+ 1:18 1 Кор 2:1, 2 Кор 2:15, Рим 1:16

+ 1:19 Ишғ 29:14.

+ 1:19 Ишғ 29:14

+ 1:20 Хик 21:30, Ишғ 44:25, Рим 1:22, 1 Кор 3:19

+ 1:22 Маҫ 12:38, Мрк 8:11, Ях 2:18, Ях 4:48, Ях 6:30

+ 1:23 Глт 5:11

+ 1:24 1 Кор 2:7, Кол 2:3

+ 1:28 Яҡ 2:5

+ 1:29 Рим 3:27, Эфс 2:9

+ 1:30 Эфс 1:7, Флп 3:9

+ 1:31 Йер 9:24.

+ 1:31 Йер 9:24, 2 Кор 10:17

+ 2:1 1 Кор 1:18, 2 Кор 2:15

+ 2:2 Глт 6:14

+ 2:3 2 Кор 11:30, 2 Кор 12:5, Глт 4:13

+ 2:4 1 Кор 4:20

+ 2:5 2 Кор 4:7, 2 Кор 6:7

+ 2:6 Флп 3:15

+ 2:7 Кол 2:3

+ 2:8 Ях 7:48, Ғмл 13:27

+ 2:9 Ишғ 64:4.

+ 2:9 Ишғ 52:15, Ишғ 64:4, Ишғ 65:17

+ 2:10 Маҫ 16:17, 1 Ях 2:20

+ 2:11 Хик 20:27

+ 2:12 Рим 8:15

+ 2:13 2 Кор 1:12, Ях 6:45

+ 2:14 Ях 14:17, Рим 8:7

+ 2:16 Ишғ 40:13.

+ 2:16 Ишғ 40:13, Рим 11:34

+ 3:2 1 Птр 2:2, Ғвр 5:13

+ 3:3 1 Кор 1:10-11, Глт 5:19-20

+ 3:5 Ғмл 18:24, Ғмл 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 4:6, 1 Кор 16:12, Эфс 3:7, Кол 1:25

+ 3:6 Ғмл 18:4-11, Ғмл 18:27-28, Ях 4:36-38

+ 3:7 Глт 6:3

+ 3:8 Маҫ 16:27, 2 Ях 1:8

+ 3:9 2 Кор 6:1, Эфс 2:20-22

+ 3:10 Рим 15:20

+ 3:11 Ишғ 28:16, Эфс 2:20, Кол 2:7, Асл 21:14

+ 3:13 1 Кор 1:7, 1 Кор 4:5, 1 Птр 1:7

+ 3:15 Ғам 4:11, Зәк 3:2

+ 3:16 Рим 8:9, 1 Кор 6:19, 2 Кор 6:16

+ 3:17 Эфс 2:21

+ 3:19 Әйп 5:13.

+ 3:19 Хик 21:30, Ишғ 44:25, 1 Кор 1:20, Әйп 5:13

+ 3:20 Зәб 93:11.

+ 3:20 Зәб 93:10-11

+ 3:23 2 Кор 10:7, Глт 3:29

+ 4:4 Ғмл 23:1, Әйп 9:2, Әйп 9:15

+ 4:5 Маҫ 7:1, Рим 2:1, Әйп 12:22, Вәғ 12:14, Днл 2:22, 2 Кор 10:18

+ 4:6 Ғмл 18:24, Ғмл 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5

+ 4:7 Ях 3:27

+ 4:8 Һош 12:8, Зәк 11:5, Асл 3:17

+ 4:9 Рим 8:36

+ 4:10 2 Кор 11:19, 2 Кор 13:9

+ 4:11 2 Кор 11:27, Флп 4:12

+ 4:12 Ғмл 18:3, Маҫ 5:44, 1 Птр 3:9, Рим 12:14

+ 4:14 2 Кор 6:13

+ 4:15 Флм 1:10

+ 4:16 1 Кор 11:1, 1 Тес 3:7, 2 Тес 3:7

+ 4:17 Ғмл 16:1, 1 Кор 16:10, 1 Тим 1:2

+ 4:19 1 Кор 11:34, 1 Кор 16:5, 2 Кор 1:15-16

+ 4:20 1 Кор 2:4

+ 4:21 2 Кор 10:2, 2 Кор 13:2

+ 5:1 2 Кор 12:21, Лев 18:8, Ҡнн 22:30, Ҡнн 27:20, Ғам 2:7

+ 5:3 Кол 2:5

+ 5:5 2 Кор 2:6, 1 Тим 1:20, Хик 23:14

+ 5:6 Маҫ 13:33, Лк 13:21, Глт 5:9

+ 5:7 Сығ 12:15, Ҡнн 16:3

+ 5:8 Мрк 8:15, Лк 12:1

+ 5:9 Эфс 5:11, 2 Тес 3:14

+ 5:11 2 Тес 3:6

+ 5:12-13 Ҡнн 13:5; 17:7.

+ 5:12 Мрк 4:11, Ҡнн 17:7

+ 6:1 Маҫ 18:17

+ 6:2 Маҫ 19:28

+ 6:5 1 Кор 15:34

+ 6:7 Маҫ 5:39-40

+ 6:9 Глт 5:21, Эфс 5:5, Сығ 20:14, Ғвр 13:4

+ 6:10 Мрк 7:21-23, Глт 5:19-21

+ 6:11 Эфс 2:2, Ях 13:8, Эфс 5:26, Тит 3:5, Ғвр 10:22

+ 6:12 1 Кор 10:23

+ 6:15 Эфс 5:30

+ 6:16 Баш 2:24.

+ 6:16 Баш 2:24, Мрк 10:7-8, Эфс 5:31

+ 6:17 Эфс 4:4

+ 6:18 Глт 5:19, Эфс 5:3, 1 Тес 4:3

+ 6:19 Рим 14:7

+ 6:20 2 Птр 2:1, 1 Кор 7:23

+ 7:3 Сығ 21:10

+ 7:5 Сығ 19:15, 1 Йыл 21:1, Маҫ 4:3, 1 Тес 3:5

+ 7:6 2 Кор 8:8

+ 7:7 Маҫ 19:11-12, 1 Кор 12:4, 1 Птр 4:10

+ 7:9 1 Тим 5:14

+ 7:10 Млх 2:16, Мрк 10:9

+ 7:11 Мрк 10:11

+ 7:12 Ғөз 10:3, Ғөз 10:11

+ 7:14 Млх 2:15

+ 7:16 1 Птр 3:1

+ 7:18 Ғмл 15:1-2, Глт 5:2

+ 7:19 Рим 2:28-29, Глт 3:28, Глт 5:6, Кол 3:11

+ 7:22 Ях 8:32, Яҡ 2:12, 1 Птр 2:16, Рим 6:18, 2 Кор 3:17, Глт 5:1, Флм 1:16, Рим 6:22

+ 7:23 1 Кор 6:20, Лев 25:42, Лев 25:55

+ 7:25 2 Кор 8:10-11

+ 7:30 2 Кор 6:10

+ 7:31 1 Птр 4:7, 1 Ях 2:17

+ 7:32 Маҫ 6:25, Лк 10:41

+ 7:38 Ғвр 13:4

+ 7:39 Рим 7:2

+ 8:1 Ғмл 15:20, Ғмл 15:29, 1 Кор 13:4-13

+ 8:2 Глт 6:3

+ 8:3 Глт 4:9

+ 8:4 Ҡнн 4:35, Ҡнн 6:4-5, 1 Бат 12:21, Ишғ 41:24

+ 8:6 Млх 2:10, Эфс 4:6, Ях 1:3, Рим 11:36, Кол 1:16, Ғвр 1:2

+ 8:7 1 Кор 10:28-29

+ 8:8 Мрк 7:19, Ғмл 10:12-15, Рим 14:14

+ 8:10 Рим 14:1, Ғмл 15:29, 1 Кор 10:19, Асл 2:14

+ 8:11 Рим 14:15

+ 8:13 Рим 14:21

+ 9:1 1 Тес 2:6-7, Флм 1:8, Ғмл 9:3-6

+ 9:4 2 Тес 3:8-9

+ 9:5 Мрк 6:3, Ях 2:12, Ях 7:3, Ғмл 1:14, 1 Кор 9:5, Глт 1:19, Мрк 1:30

+ 9:6 Ғмл 4:36, Ғмл 13:2, Ғмл 15:36, Глт 2:9

+ 9:7 2 Кор 10:4, 2 Тим 2:3, Хик 27:18

+ 9:9 Ҡнн 25:4.

+ 9:9 Ҡнн 25:4, 1 Тим 5:18

+ 9:10 Рим 4:23-24, 2 Тим 2:6

+ 9:11 Рим 15:27, Глт 6:6

+ 9:13 Лев 6:16, Лев 6:26

+ 9:14 Лк 10:7, 1 Тим 5:18

+ 9:15 Ғмл 18:3

+ 9:16 Рим 1:14

+ 9:17 Глт 2:7

+ 9:18 2 Кор 11:7, 2 Кор 11:9

+ 9:19 2 Кор 4:5

+ 9:20 Ғмл 16:3, Ғмл 21:23-26

+ 9:21 Рим 2:12, Рим 2:14, Глт 2:3

+ 9:22 2 Кор 11:29, 1 Кор 10:33

+ 9:24 Глт 5:7

+ 9:25 1 Птр 5:4, Флп 3:14, 2 Тим 2:5

+ 10:1 Сығ 13:21-22; 14:21-22.

+ 10:1 Сығ 13:21, Сығ 14:22

+ 10:3-4 Сығ 16:35; 17:6; Иҫп 20:10-11.

+ 10:3 Сығ 16:15, Сығ 16:35, Ҡнн 8:3

+ 10:5 Иҫп 14:29, Иҫп 14:36-37

+ 10:6 Иҫп 11:4-6, Зәб 77:18

+ 10:7 Сығ 32:6.

+ 10:7 Сығ 32:6

+ 10:8 Иҫп 25:1-9.

+ 10:8 Иҫп 25:1-9

+ 10:9 Иҫп 21:4-6.

+ 10:9 Зәб 94:9, Иҫп 21:5-6

+ 10:10 Иҫп 16:41-49.

+ 10:10 Иҫп 14:29-37

+ 10:11 Рим 4:23

+ 10:12 Рим 11:20-21

+ 10:13 1 Кор 1:9, Әйп 5:19, Зәб 33:20, 2 Птр 2:9

+ 10:14 1 Ях 5:21

+ 10:16 Мрк 14:22-23, Ях 6:51, 1 Кор 11:23-26

+ 10:17 Рим 12:5, 1 Кор 12:12-13, Эфс 4:25

+ 10:18 Лев 3:3, Лев 7:15

+ 10:19 Ғмл 15:29, 1 Кор 8:4, Асл 2:14

+ 10:20 Ҡнн 32:17, Зәб 105:37

+ 10:21 2 Кор 6:15

+ 10:22 Ҡнн 32:21, Вәғ 6:10

+ 10:23 1 Кор 6:12

+ 10:24 1 Кор 13:5, Флп 2:21

+ 10:25 1 Кор 8:7

+ 10:26 Зәб 23:1.

+ 10:26 Зәб 23:1

+ 10:27 Лк 10:8

+ 10:30 Рим 14:6

+ 10:31 Кол 3:17

+ 10:32 1 Кор 8:13, Рим 14:13

+ 10:33 1 Кор 9:22, 2 Кор 12:14

+ 11:1 1 Кор 4:16, 1 Тес 1:6, 2 Тес 3:7

+ 11:3 Эфс 1:22, Эфс 4:15, Баш 3:16, Эфс 5:23, Ях 14:28, 1 Кор 15:24

+ 11:5 4 Бат 22:14, Лк 2:36, Ғмл 21:9

+ 11:6 Ҡнн 21:12

+ 11:7 Баш 1:26

+ 11:8 Баш 2:21-23

+ 11:9 Баш 2:18

* 11:10 Был һөйләм: «Шуға күрә, фәрештәләр хаҡына ҡатын кеше баш өҫтөндә хакимлыҡ билдәһе йөрөтөргә тейеш», тип тә тәржемә ителә.

+ 11:11 Глт 3:28

+ 11:15 Иҫп 5:18

+ 11:18 1 Кор 1:10-12

+ 11:19 1 Ях 2:19

+ 11:22 Хик 17:5

+ 11:23 Глт 1:12

+ 11:24 Лк 22:19

+ 11:25 Сығ 24:8; Йер 31:31, 33-34.

+ 11:25 Лк 22:20

+ 11:27 Ях 6:53-56

+ 11:32 Хик 3:12

+ 12:1 1 Кор 14:1

+ 12:2 Эфс 2:12

+ 12:3 1 Ях 4:2-3

+ 12:4 Рим 12:6, Эфс 4:4-6

+ 12:5 Рим 12:7

+ 12:6 Флп 2:13

+ 12:9 Маҫ 17:20, 1 Кор 13:2

* 12:10 Бүтән төрлө телдәрҙә һөйләү һәләте – быға тиклем бер ваҡытта ла белмәгән телдә һөйләргә бирелгән һәләт.

+ 12:10 Мрк 16:17, Ғмл 2:4, Ғмл 10:46, 1 Кор 14:2

+ 12:12 Рим 12:5, 1 Кор 10:17, Эфс 4:25

+ 12:13 Глт 5:6, Эфс 2:14, Кол 3:11

+ 12:26 Рим 12:15

+ 12:27 Рим 12:5, Эфс 1:23, Эфс 4:12, Кол 1:18, Кол 1:24

+ 12:28 Ғмл 11:27, Эфс 4:11

+ 12:31 1 Кор 14:1, 1 Кор 14:39

+ 13:2 Ғмл 2:18, Маҫ 17:20, Мрк 11:23, 1 Кор 12:9

* 13:3 Маҡтаныу өсөн тәнемде үлемгә тапшырһам да – ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа был урын «тәнемде яндырыуға тапшырһам да» тип бирелгән.

+ 13:11 Эфс 4:14

+ 13:12 Маҫ 5:8, 1 Ях 3:2, 1 Кор 8:3, Глт 4:9

+ 14:1 1 Кор 16:14, 1 Кор 12:1

+ 14:5 Иҫп 11:29

+ 14:8 Иҫп 10:9

+ 14:15 Яҡ 5:13, Эфс 5:19

+ 14:16 2 Кор 1:20, Асл 3:14

+ 14:20 Эфс 4:14, Маҫ 18:3, 1 Кор 2:6

+ 14:21 Ишғ 28:11-12.

+ 14:21 Ишғ 28:11-12

+ 14:22 Ғмл 2:6

+ 14:23 Ғмл 2:13

+ 14:25 Ишғ 45:14, Зәк 8:23

+ 14:26 2 Кор 12:19, 2 Кор 13:10

+ 14:29 1 Ях 4:1, 1 Тес 5:20-21

+ 14:34 1 Тим 2:11-12, Баш 3:16, 1 Птр 3:1, Эфс 5:22, Кол 3:18

+ 14:39 1 Кор 12:31, 1 Кор 14:1

+ 14:40 Кол 2:5

+ 15:2 Глт 3:4

+ 15:3 Ишғ 53, Лк 24:27

+ 15:4 Зәб 15:10, Ишғ 53:11

+ 15:5 Лк 24:34, Лк 24:36

+ 15:7 Ғмл 12:17, Лк 24:50, Ғмл 1:3-4

+ 15:8 2 Кор 12:11

+ 15:9 Эфс 3:7-8, Ғмл 8:3

+ 15:10 2 Кор 11:23, Кол 1:29

+ 15:12 Ғмл 23:8, 2 Тим 2:18

+ 15:17 Рим 4:25

+ 15:18 1 Тес 4:16, Асл 14:13

+ 15:20 1 Тес 4:14, 2 Тим 2:8, Ғмл 26:23, Кол 1:18, Асл 1:5

+ 15:21 Рим 5:12-18

+ 15:23 1 Тес 4:16

+ 15:24 1 Птр 3:22, Рим 8:38, Эфс 1:21, Днл 7:14, Днл 7:27, Ғов 1:21, Зәк 14:9, Лк 1:33, Асл 11:15

+ 15:25 Зәб 109:1, Ғвр 2:8

+ 15:27 Зәб 8:7.

+ 15:27 Зәб 8:7, Эфс 1:22

+ 15:28 Ях 14:28, Эфс 1:23, Кол 3:11

+ 15:30 2 Кор 11:26

+ 15:31 1 Тес 2:19

+ 15:32 Ишғ 22:13.

+ 15:32 Ишғ 22:13

+ 15:34 1 Кор 6:5

+ 15:35 Зөл 37:3

+ 15:36 Ях 12:24

+ 15:42 Днл 12:2, Флп 3:21, Кол 3:1

+ 15:45 Баш 2:7.

+ 15:45 Баш 2:7

+ 15:47 Баш 2:7, Ях 3:13, Ях 6:38

+ 15:49 Баш 5:3

+ 15:51 Флп 3:21

+ 15:52 Ишғ 27:13, Маҫ 24:31, 1 Тес 4:16, Асл 11:15, 1 Тес 4:15, Флп 3:21

+ 15:53 2 Кор 5:2-4

+ 15:54 Ишғ 25:8.

+ 15:54 Ишғ 25:8

+ 15:55 Һош 13:14.

+ 15:55 Һош 13:14, 2 Тим 1:10, Ғвр 2:14-15

+ 15:56 Рим 4:15, Рим 7:8

+ 15:57 Рим 8:37

+ 16:1 Ғмл 24:17, Рим 15:25-28, Глт 2:10

+ 16:2 Ғмл 20:7, Асл 1:10, 2 Кор 8:3, 2 Кор 9:3

+ 16:3 Ғмл 18:27, 2 Кор 3:1, Ғмл 24:17, Рим 15:25-28

+ 16:5 Ғмл 19:21, 2 Кор 1:16

+ 16:8 Сығ 23:16, Сығ 34:22, Лев 23:15, Ҡнн 16:9, Ғмл 2:1

+ 16:10 Ғмл 16:1, 1 Кор 4:17

+ 16:12 Ғмл 18:24, Ғмл 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5, 1 Кор 4:6

+ 16:13 Маҫ 25:13, 2 Тес 2:15

+ 16:14 1 Кор 14:1

+ 16:15 1 Кор 1:16

+ 16:16 Флп 2:29, 1 Тес 5:12-13, 1 Тим 5:17

+ 16:19 Ғмл 18:2, Рим 16:3, 2 Тим 4:19

+ 16:20 Рим 16:16

+ 16:21 Глт 6:11, Кол 4:18, 2 Тес 3:17, Флм 1:19

* 16:22 Раббыбыҙ, кил – грекса төп нөсхәһендә был һүҙбәйләнеш арами телендә бирелгән: «Маранаҫа».

+ 16:22 Рим 9:3, Глт 1:8, Асл 22:20

+ 1:1 Ғмл 18:1-17

+ 1:3 1 Птр 1:3, Эфс 1:3

+ 1:5 Рим 8:17, Флп 3:10, Кол 1:24

+ 1:6 2 Тим 2:10

+ 1:8 Ғмл 19:23, 1 Кор 15:32

+ 1:9 2 Кор 4:14

* 1:10 Дәһшәт – руссаһы: ужас.

+ 1:10 Ғмл 12:11, Ғмл 14:19-20, Ғмл 21:32-33, Ғмл 27:44

+ 1:11 Рим 15:31, 2 Тес 3:2, Ғмл 12:5, Эфс 6:18

+ 1:12 Ғмл 23:1, 2 Тим 1:3, 1 Кор 2:4, 1 Кор 2:13

+ 1:13 1 Кор 1:8, 1 Тес 4:16-18, 1 Тес 2:19-20

+ 1:15 1 Кор 4:19

+ 1:16 Ғмл 19:21, 1 Кор 16:5

+ 1:18 1 Кор 1:9

+ 1:19 Ғмл 15:22, Ғмл 16:1

+ 1:20 1 Кор 14:16, Асл 3:14

+ 1:22 2 Кор 5:5, Ғвр 6:11, Эфс 1:13

+ 1:23 Рим 1:9, Глт 1:20, Флп 1:8, 1 Тес 2:5

+ 2:2 2 Кор 7:8

+ 2:4 2 Кор 7:12

+ 2:6 1 Кор 5:4-5

+ 2:11 1 Птр 5:8

+ 2:12 Ғмл 16:8, Ғмл 20:6

+ 2:13 2 Кор 7:6, 2 Кор 8:6, 2 Кор 12:18

+ 2:14 Кол 2:15

+ 2:15 1 Кор 1:18, Баш 8:21, Сығ 29:18, Эфс 5:2, Флп 4:18

+ 3:1 Ғмл 18:27, 1 Кор 16:3

+ 3:3 Сығ 24:12, Сығ 31:18, Ҡнн 6:6, Ишғ 51:7, Йер 31:33

+ 3:6 Йер 31:31, Лк 22:20, Эфс 3:7, Кол 1:23, Рим 2:27, Ях 6:63

+ 3:7 Сығ 34:29-35

+ 3:13 Сығ 34:33, 35.

+ 3:14 Мрк 6:52, Ғмл 15:21

+ 3:16 Сығ 34:34

+ 3:17 Ях 4:24, Ях 8:32, Яҡ 2:12, 1 Птр 2:16, Рим 6:18, 1 Кор 7:22, Глт 5:1

+ 3:18 1 Ях 3:2, Рим 8:29, Флп 3:21

+ 4:1 2 Кор 3:6

+ 4:2 2 Кор 2:17, 1 Тес 2:3

+ 4:3 2 Кор 3:14, 2 Кор 2:15

+ 4:4 Ях 12:31, Кол 1:15, Ғвр 1:3

+ 4:5 Мрк 10:43, 1 Кор 9:19

+ 4:6 Баш 1:3.

+ 4:6 Баш 1:3

+ 4:7 Әйп 4:19, Әйп 33:6, Ишғ 64:8, Рим 9:21-22, 1 Кор 2:5

+ 4:8 2 Кор 7:5

+ 4:9 Йуш 1:5, Ях 15:20

+ 4:10 Рим 6:5

+ 4:11 2 Кор 6:9

+ 4:13 Зәб 115:1-2.

+ 4:13 Зәб 115:1

+ 4:14 1 Тес 4:14

+ 4:16 Рим 12:2, Эфс 4:23

+ 4:17 Рим 8:18

+ 4:18 Рим 8:24, Ғвр 11:1

+ 5:2 Рим 8:23

+ 5:3 1 Кор 15:53

+ 5:5 2 Кор 1:22, Эфс 1:14

+ 5:7 2 Кор 4:18

+ 5:9 Кол 1:10

+ 5:10 Вәғ 3:17, Вәғ 11:9, Вәғ 12:14, Маҫ 25:31-32, Ғмл 10:42, Рим 14:10

+ 5:11 2 Кор 4:2

+ 5:12 2 Кор 3:1, 2 Кор 11:16, 2 Кор 12:1

+ 5:13 Мрк 3:21, 2 Кор 11:1

+ 5:14 Рим 5:15

+ 5:15 1 Птр 4:2, Рим 14:7-8

+ 5:17 Ишғ 43:18-19, Рим 6:4, Асл 21:5

+ 5:18 Рим 5:10-11, Кол 1:20

+ 5:19 Зәб 31:1-2, Рим 4:8

+ 5:20 Эфс 6:20

+ 5:21 Ишғ 53:9, Ях 8:46, 1 Птр 2:22, 1 Ях 3:5, Ғвр 4:15, Рим 8:3, Рим 1:17, Рим 4:25, 1 Кор 1:30

+ 6:1 1 Кор 3:9

+ 6:2 Ишғ 49:8.

+ 6:2 Ишғ 49:8

+ 6:4 Ғмл 9:16, Ғмл 16:23, Ғмл 17:5, 2 Кор 11:23-27

+ 6:7 2 Кор 10:4, Эфс 6:11-17

+ 6:8 Рим 3:8

+ 6:9 2 Кор 4:11

+ 6:10 Ях 16:22, Ғмл 3:6

+ 6:13 1 Кор 4:14

+ 6:14 Ҡнн 7:3, Ғөз 9:2, Нөх 13:25, Эфс 5:7, 1 Ях 1:6

* 6:15 Иблис – грекса «Белиар». Йәһүд телендә «түбәнлек» тигән мәғәнәлә.

+ 6:15 1 Кор 10:21

+ 6:16 Лев 26:11-12; Зөл 37:27.

+ 6:16 Эфс 2:21, 1 Кор 3:16-17, Лев 26:11-12, Зөл 37:27

+ 6:17 Ишғ 52:11.

+ 6:17 Ишғ 52:11, Зөл 20:34, Зөл 20:41

+ 6:18 2 Бат 7:14; Ишғ 43:6.

+ 6:18 2 Бат 7:14

+ 7:1 1 Ях 3:3

+ 7:2 Ғмл 20:33

+ 7:3 Флп 1:7

+ 7:4 Кол 1:24

+ 7:5 2 Кор 2:13, 2 Кор 4:8

+ 7:6 2 Кор 1:4, 2 Кор 2:13, 2 Кор 8:6, 2 Кор 12:18

+ 7:8 2 Кор 2:2-4

+ 7:10 Маҫ 5:4, Вәғ 7:3

+ 7:12 1 Кор 5:1-2, 2 Кор 2:4

+ 8:2 Мрк 12:44

+ 8:3 1 Кор 16:2

+ 8:4 Рим 15:26

+ 8:6 2 Кор 2:13, 2 Кор 7:6

+ 8:7 1 Кор 1:5

+ 8:8 1 Кор 7:6

+ 8:9 Яҡ 2:5, Флп 2:6-7

+ 8:10 1 Кор 7:25

+ 8:12 Мрк 12:43-44, Лк 21:3

+ 8:14 Ғмл 4:34

+ 8:15 Сығ 16:18.

+ 8:15 Сығ 16:18

+ 8:24 2 Кор 7:4

+ 9:1 Рим 15:25

+ 9:3 2 Кор 8:6, 1 Кор 16:2

+ 9:6 Хик 11:24-25, Лк 6:38, Глт 6:7

+ 9:7 Ҡнн 15:10, 1 Йыл 29:9, Сығ 25:2

+ 9:8 Флп 4:19

+ 9:9 Зәб 111:9.

+ 9:9 Зәб 111:9

+ 9:11 1 Кор 1:5

+ 9:13 Маҫ 5:16, 1 Птр 2:12

+ 10:1 Маҫ 11:29

+ 10:2 1 Кор 4:21, 2 Кор 13:2, 2 Кор 13:10

+ 10:4 2 Кор 6:7, Эфс 6:11

+ 10:7 1 Кор 3:23, Глт 3:29

+ 10:8 2 Кор 13:10

+ 10:10 1 Кор 1:17

+ 10:17 Йер 9:24.

+ 10:17 Йер 9:23-24, 1 Кор 1:31

+ 10:18 Рим 2:29, 1 Кор 4:5

+ 11:1 2 Кор 5:13

+ 11:2 Һош 2:19-20, Эфс 5:27, Асл 14:4

+ 11:3 Баш 3:1, Баш 3:4, Ях 8:44, 1 Тим 2:14

+ 11:4 Глт 1:6

+ 11:5 2 Кор 12:11

+ 11:6 1 Кор 1:17, 2 Кор 10:10

+ 11:7 1 Кор 9:18

+ 11:9 2 Кор 12:13, Флп 4:15

+ 11:10 Рим 9:1, 1 Тим 2:7

+ 11:13 Флп 1:15, Ғмл 20:30, 2 Птр 2:1, Асл 2:2

+ 11:14 Глт 1:8

+ 11:15 Флп 3:19

+ 11:16 2 Кор 5:12

+ 11:18 Флп 3:3-4

+ 11:19 1 Кор 4:10

+ 11:20 Глт 2:4, Глт 4:3

* 11:22 Ғиври – еврей халҡының боронғо атамаһы.

+ 11:22 Рим 11:1, Флп 3:5

+ 11:23 1 Кор 15:10, 2 Кор 6:4-5

+ 11:25 Ғмл 16:22-23, Ғмл 14:19, Ғмл 27:41-44

+ 11:26 Глт 2:4

+ 11:27 Ғмл 18:3, 1 Тес 2:9, 2 Тес 3:8, 1 Кор 4:11

+ 11:29 1 Кор 9:22

+ 11:32 Ғмл 9:24-25

* 11:33 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа 32-се һәм 33-сө аяттар бергә бирелгән.

+ 12:1 2 Кор 5:12, 2 Кор 11:16, Глт 1:12, Глт 2:2, Эфс 3:3

+ 12:7 Әйп 2:6

+ 12:9 Ишғ 40:29

+ 12:10 Мрк 10:30, Маҫ 5:11-12, Рим 5:3

+ 12:11 1 Кор 15:8-9, 2 Кор 11:5

+ 12:12 Ғмл 15:12, Рим 15:19

+ 12:13 2 Кор 11:9

+ 12:14 2 Кор 13:1, 1 Кор 10:33

+ 12:15 Флп 2:17, Кол 1:24, 1 Тес 2:8

+ 12:16 2 Кор 11:9

+ 12:18 2 Кор 8:6, 2 Кор 8:18

+ 12:19 Рим 1:9, Рим 9:1, 1 Кор 14:26

+ 12:21 1 Кор 5:1, 1 Кор 6:18

+ 13:1 Ҡнн 19:15.

+ 13:1 2 Кор 12:14, Ҡнн 19:15, Маҫ 18:16

+ 13:4 Рим 6:4

+ 13:9 1 Кор 4:10

+ 13:10 2 Кор 10:8

+ 13:11 Мрк 9:50, Рим 12:18, 1 Тес 5:13, Рим 15:33, Рим 16:16

+ 13:12 Рим 16:16, Флп 4:22

* 13:13 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Амин» тигән һүҙ ҙә бар.

+ 1:1 Глт 1:11-12

+ 1:2 Флп 4:21, Ғмл 16:6, Ғмл 18:23

+ 1:4 Маҫ 20:28, Рим 4:25, Мрк 14:36

+ 1:6 Мрк 4:17, Ғвр 6:4, 2 Кор 11:4

+ 1:7 Ғмл 15:24, Глт 5:10

+ 1:8 2 Кор 11:14, Рим 9:3, 1 Кор 16:22

+ 1:10 1 Тес 2:4

+ 1:12 Ғмл 9:6, Ғмл 26:16, 1 Кор 11:23

+ 1:13 Ғмл 26:5, Ғмл 8:3, Флп 3:6

+ 1:14 Маҫ 15:2, Мрк 7:3

+ 1:15 Ишғ 49:1, Йер 1:4-5, Лк 1:15, Ғмл 9:15, Рим 1:5, 1 Тим 2:7

+ 1:17 Ғмл 9:19

* 1:18 Кефас – Шимғон Петрустың арами телендәге исеме.

+ 1:18 Ях 1:42, Ғмл 9:26-27

+ 1:19 Ғмл 12:17, Ғмл 15:13, Яҡ 1:1

+ 1:20 Рим 1:9, Рим 9:1, 2 Кор 1:23

+ 1:23 Ғмл 9:21

+ 2:1 Ғмл 4:36, 2 Кор 2:13, 2 Тим 4:10

+ 2:2 Глт 1:12, Эфс 3:3, Флп 2:16

+ 2:3 Ғмл 16:3

+ 2:4 Ғмл 15:24, 2 Кор 11:26, 2 Кор 11:20, Глт 4:3, Глт 4:25

+ 2:6 Ҡнн 10:17

+ 2:7 Ғмл 9:15, 1 Кор 9:17

+ 2:9 Ғмл 4:36, Ғмл 9:27, Ғмл 13:2, Ғмл 15:36, 1 Кор 9:6

+ 2:10 Ғмл 24:17, Рим 15:25-28, 1 Кор 16:1

+ 2:11 Ғмл 11:20

+ 2:12 Ғмл 11:3, Ғмл 11:2, Ғмл 15:1

+ 2:14 1 Тим 5:20

+ 2:16 Глт 3:11, Ғмл 13:39, Рим 3:21, Глт 3:11, Зәб 142:2, Рим 3:20

+ 2:19 Рим 14:8, Рим 6:6, Глт 6:14

+ 2:20 Ях 17:23

+ 3:2 Рим 10:17

+ 3:4 1 Кор 15:2

+ 3:5 1 Кор 12:10

+ 3:6 Баш 15:6.

+ 3:6 Баш 15:6, Яҡ 2:23, Рим 4:3

+ 3:8 Баш 12:3; 18:18.

+ 3:8 Рим 3:30, Баш 12:3

+ 3:10 Ҡнн 27:26.

+ 3:10 Рим 4:15, Ҡнн 27:26

+ 3:11 Хав 2:4.

+ 3:11 Ғмл 13:39, Рим 3:20, Глт 2:16, Хав 2:4, Рим 1:17, Ғвр 10:38

+ 3:12 Лев 18:5; Зөл 20:11.

+ 3:12 Лев 18:5, Рим 10:5

+ 3:13 Ҡнн 21:23.

+ 3:13 Ҡнн 21:23

+ 3:14 Ғмл 1:5, Ғмл 2:33

+ 3:16 Баш 12:7; 22:18.

+ 3:16 Рим 4:13, Ғвр 7:6, Баш 12:7, Баш 17:19

+ 3:17 Сығ 12:40-41

+ 3:18 Рим 4:14

+ 3:19 Рим 4:13, Рим 5:20, Ҡнн 33:2, Ғмл 7:53

+ 3:20 Ҡнн 6:4.

+ 3:20 1 Тим 2:5, Ғвр 8:6, Ҡнн 6:4-5, Рим 3:30

+ 3:22 Рим 3:9, Рим 4:16

+ 3:24 Рим 10:4

+ 3:26 1 Ях 3:2, Рим 8:15-16, Эфс 1:5

+ 3:27 Рим 6:3-4, Рим 13:14

+ 3:28 1 Кор 12:13, Эфс 6:6, 1 Кор 11:11

+ 3:29 1 Кор 3:23, 2 Кор 10:7, Рим 8:17, Эфс 3:6

+ 4:4 Мрк 1:15, Лк 2:7, Лк 2:27

+ 4:5 Глт 3:13

* 4:6 Абба – арами телендә «атай» тигәнде аңлата.

+ 4:8 Ишғ 37:19, Йер 16:20

+ 4:9 Зәб 35:11, 1 Кор 8:3, Кол 2:8, Кол 2:20, Ғвр 7:18

+ 4:10 Рим 14:5, Кол 2:16

+ 4:11 1 Тес 3:5

+ 4:13 1 Кор 2:3

+ 4:14 1 Бат 29:9, Лк 10:16, 1 Тес 2:13

+ 4:22 Баш 16:15; 21:2-3.

+ 4:22 Баш 16:5, Баш 21:2

+ 4:23 Баш 16:3-4, Баш 17:16

+ 4:24 Сығ 19:1-2

+ 4:26 Ғвр 12:22, Асл 21:2

+ 4:27 Ишғ 54:1.

+ 4:27 Ишғ 54:1

+ 4:28 Рим 9:8

+ 4:29 Баш 21:9

+ 4:30 Баш 21:10.

+ 4:30 Баш 21:10

+ 5:1 Ях 8:32, Яҡ 2:12, 1 Птр 2:16, Рим 6:18, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Глт 2:4, Глт 5:13, Ғмл 15:10

+ 5:2 Ғмл 15:1-2, 1 Кор 7:18

+ 5:3 Рим 2:25

+ 5:4 Рим 9:31

+ 5:5 Рим 8:23

+ 5:6 1 Кор 7:19, 1 Кор 12:13, Глт 6:15, Эфс 2:14, Кол 3:11, Яҡ 2:18

+ 5:7 1 Кор 9:24

+ 5:9 Маҫ 13:33, Лк 13:21, 1 Кор 5:6

+ 5:10 Ғмл 15:24, Глт 1:7

+ 5:11 Ғмл 16:3, 1 Кор 1:23

+ 5:13 1 Птр 2:16, 2 Птр 2:19, 1 Кор 9:19

+ 5:14 Лев 19:18.

+ 5:14 Маҫ 7:12, Маҫ 22:40, Лев 19:18

+ 5:16 Рим 8:4, Рим 13:14, Эфс 2:3

+ 5:17 Рим 7:15, Рим 7:19, Рим 7:23

+ 5:18 Рим 7:4, Эфс 2:15, Кол 2:14

+ 5:19 Мрк 7:21-23, 1 Кор 3:3, 1 Кор 6:9-10, 1 Кор 6:18, Эфс 5:3

+ 5:20 1 Кор 11:19

+ 5:21 1 Кор 6:9-10, Эфс 5:5

+ 5:22 Эфс 5:9

+ 5:23 1 Тим 1:9

+ 5:24 Яҡ 4:1, 1 Птр 2:11, Рим 7:23, Рим 13:14, Рим 6:2, Рим 6:6, Глт 2:19, Кол 2:20, Кол 3:3

+ 5:26 Флп 2:3

+ 6:1 1 Кор 2:15, Яҡ 5:19, 2 Тим 2:25, 1 Тес 5:14

+ 6:2 Рим 15:1, 1 Ях 4:21

+ 6:3 1 Кор 3:7, 1 Кор 8:2

+ 6:5 Рим 14:12

+ 6:6 Лк 10:7, 1 Кор 9:11, 1 Тим 5:18

+ 6:7 Әйп 13:9, Әйп 4:8, Хик 22:7, 2 Кор 9:6

+ 6:8 Хик 22:8.

+ 6:8 Хик 11:19, Һош 10:12, Яҡ 3:18

+ 6:9 2 Тес 3:13, Маҫ 10:22

+ 6:10 Хик 3:27, 3 Ях 1:5, Ғвр 13:1

+ 6:11 1 Кор 16:21, 2 Тес 3:17, Флм 1:19

+ 6:14 1 Кор 2:2, Глт 2:19, Рим 6:6

* 6:15 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Сөннәтләнеүҙең йә сөннәтләнмәүҙең Ғайса Мәсихтә бер ниндәй ҙә әһәмиәте юҡ» тип бирелгән.

+ 6:15 1 Кор 7:19, 1 Кор 12:13, Глт 5:6, Эфс 2:14, Кол 3:11

+ 6:16 Зәб 124:5, Зәб 127:5

+ 1:3 1 Птр 1:3, 2 Кор 1:3

+ 1:4 Йһҙ 1:24, Кол 1:22, 1 Тес 4:7

+ 1:5 1 Ях 3:2, Рим 8:15-16, Глт 3:26

+ 1:7 Кол 1:14

+ 1:9 Рим 16:24, Эфс 3:3-5, Эфс 6:19

+ 1:10 Эфс 2:14, Кол 1:20

+ 1:13 Эст 8:8, 2 Кор 1:22, Эфс 4:30

+ 1:15 Кол 1:3-4

+ 1:18 Кол 1:27

+ 1:20 Зәб 109:1, Ғмл 7:55-56, Рим 8:34, Эфс 2:6, Кол 3:1

+ 1:21 1 Птр 3:22, Рим 8:38, 1 Кор 15:24, Кол 2:10, Ғвр 1:4

+ 1:22 Зәб 8:7, Зәб 109:1, 1 Кор 15:27, 1 Кор 11:3, Эфс 5:23

+ 1:23 Эфс 4:12, Эфс 5:23, Эфс 5:30, Кол 1:18, 1 Кор 15:28, Кол 3:11

+ 2:1 Лк 15:24, Рим 11:15, Кол 1:21, Кол 2:13

+ 2:2 Ях 12:31, Ях 14:30, Кол 3:7

+ 2:3 Глт 5:16

+ 2:4 Ях 3:16, 1 Ях 3:1, Рим 5:8

+ 2:5 Кол 2:13, Тит 3:5

+ 2:6 Эфс 1:20

+ 2:8 Лк 7:50, Лк 8:48, Ғмл 15:11, 1 Птр 1:5, Тит 2:11, Тит 3:5

+ 2:9 Рим 3:27, Тит 3:5, Рим 3:27, 1 Кор 1:29

+ 2:10 Тит 2:14, Тит 3:8

+ 2:11 Рим 2:26, Рим 2:28, Кол 2:11

+ 2:12 Кол 1:21, Рим 9:4

+ 2:13 Зәк 6:15, Ғмл 2:39

+ 2:14 Ишғ 9:6, Ишғ 26:12, Мих 5:5, Ишғ 14:1, Эфс 1:10, Кол 1:22

+ 2:15 Рим 7:4, Кол 2:14

+ 2:16 Рим 5:10, Кол 1:20, Кол 3:15

+ 2:17 Ишғ 57:19

+ 2:19 Флп 3:20

+ 2:20 Кол 2:7, Асл 21:14, Зәб 117:22, Ишғ 28:16

+ 2:21 1 Кор 3:16-17

+ 2:22 1 Птр 2:5

+ 3:1 Флп 1:7, Флм 1:1, 2 Тим 2:9

+ 3:2 Эфс 4:7, Кол 1:25

+ 3:3 Глт 1:12, Глт 2:2

+ 3:6 Глт 3:29, Эфс 2:16, Маҫ 8:11, Лк 13:29

+ 3:7 Кол 1:23

+ 3:8 1 Кор 15:9

+ 3:9 Кол 1:26

+ 3:10 Эфс 1:21

+ 3:12 Ғвр 4:16, Ғвр 10:19

+ 3:13 2 Тим 2:10

+ 3:16 Эфс 1:18, Кол 1:27, Кол 1:11

+ 3:17 Кол 2:7

+ 3:19 Флп 4:7, Кол 2:10

+ 3:20 Йһҙ 1:24, Рим 16:24

+ 3:21 Рим 11:36

+ 4:1 Эфс 3:1, Флп 1:27, Кол 1:10

+ 4:2 Флп 2:3, Кол 3:13

+ 4:3 Кол 3:14

+ 4:4 Эфс 2:16, 1 Кор 6:17

+ 4:5 1 Кор 1:13

+ 4:6 Млх 2:10, 1 Кор 12:6

+ 4:7 Рим 12:3, Эфс 3:2

+ 4:8 Зәб 67:19.

+ 4:8 Зәб 67:19

+ 4:9 Ях 3:13

+ 4:10 Ғвр 4:14, Ғвр 7:26

* 4:11 Башлыҡ – грек телендә һүҙмә-һүҙ: «көтөүсе».

+ 4:11 1 Кор 12:28

+ 4:12 1 Кор 12:27, Эфс 1:23, Кол 1:18

+ 4:13 Ғвр 5:12-13, Ғвр 6:1

+ 4:14 1 Кор 13:11, 1 Кор 14:20

+ 4:15 2 Птр 3:18, Кол 1:10, Кол 2:19

+ 4:17 1 Птр 4:3-4, Кол 3:7

+ 4:18 Рим 1:21, Мрк 3:5

+ 4:19 1 Птр 1:14, Рим 1:24-28

+ 4:22 Кол 3:8-9

+ 4:23 Рим 12:2, 2 Кор 4:16

+ 4:24 Баш 1:26, Рим 6:4, Кол 3:10

+ 4:25 Зәк 8:16.

+ 4:25 Лев 19:11, Кол 3:9, Зәк 8:16, Рим 12:5

+ 4:26 Зәб 4:5.

+ 4:26 Зәб 4:5

+ 4:27 Яҡ 4:7

+ 4:28 Сығ 20:15, 1 Тес 4:11, 2 Тес 3:8, 2 Тес 3:10, 1 Тим 6:18

+ 4:29 Кол 3:8

+ 4:30 Ишғ 63:10, 1 Тес 5:19, Эфс 1:13

+ 4:31 1 Птр 3:8, Кол 3:8

+ 4:32 Маҫ 6:14, Мрк 11:25-26, Лк 7:41-42, 1 Птр 3:8, Кол 3:12-13

+ 5:1 Маҫ 5:48

+ 5:2 Ях 10:11, Ях 15:13, 1 Ях 3:16, Рим 5:7-8, Ғвр 8:3, 1 Кор 13:1, Кол 3:14

+ 5:3 1 Кор 6:18, Глт 5:19, 1 Тес 4:3

+ 5:4 Эфс 4:29

+ 5:5 Кол 3:5, 1 Кор 6:9-10, Глт 5:21

+ 5:6 Мрк 13:5, Кол 2:8, 2 Тес 2:3, 1 Ях 3:7, Рим 1:18, Кол 3:6

+ 5:7 2 Кор 6:14

+ 5:8 Эфс 2:1-2, Ишғ 2:5, Маҫ 5:14, Ях 12:35, 1 Ях 2:8, Рим 13:12, Флп 2:15, 1 Тес 5:5

* 5:9 Яҡтылыҡ – ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Рух» тип бирелгән.

+ 5:10 1 Тес 2:4

+ 5:11 Рим 13:12

+ 5:13 Ях 3:20-21

+ 5:14 Рим 13:11, Лк 1:78-79

+ 5:15 Кол 4:5

+ 5:17 Рим 12:2, 1 Тес 5:18

+ 5:18 Хик 20:1, Хик 23:20, Хик 31:4, 1 Тим 5:23

+ 5:19 Ғмл 16:25, Яҡ 5:13, 1 Кор 14:15, Зәб 26:6, Кол 3:16

+ 5:20 Кол 2:7, 2 Тес 1:3, 2 Тес 2:13

• 5:21 Кол 3:17

+ 5:22 Баш 3:16, 1 Птр 3:1

+ 5:23 Эфс 1:22-23, 1 Кор 11:3

+ 5:25 1 Птр 3:7

+ 5:26 Ях 13:8, 1 Кор 6:11, Тит 3:5, Ғвр 10:22

+ 5:27 2 Кор 11:2, Асл 14:4

+ 5:30 1 Кор 6:15, Эфс 1:23, Кол 1:18

+ 5:31 Баш 2:24.

+ 5:31 Баш 2:24, Маҫ 19:5, Мрк 10:7-8, 1 Кор 6:16

+ 5:33 Эст 1:20, 1 Птр 3:1-6

+ 6:1 Сығ 20:12, Хик 1:8, Хик 6:20, Хик 23:22

+ 6:2-3 Сығ 20:12; Ҡнн 5:16.

+ 6:3 Ҡнн 5:16

+ 6:4 Ҡнн 4:9, Ҡнн 6:7, Хик 13:24, Хик 19:18, Хик 22:6

+ 6:5 1 Птр 2:18, Кол 3:22, 1 Тим 6:1, Тит 2:9

+ 6:6 Глт 3:28

+ 6:8 Кол 3:24

+ 6:9 Лев 25:43, Ҡнн 10:17

+ 6:11 2 Кор 6:7, 2 Кор 10:4, 1 Птр 5:8, 1 Ях 2:13

+ 6:12 Лк 22:53, Кол 1:13, Эфс 1:21

+ 6:14 Ишғ 11:5, Ишғ 59:17, 1 Тес 5:8

+ 6:15 Ишғ 52:7, Рим 10:15

+ 6:16 1 Ях 5:4

+ 6:17 Ғвр 4:12

+ 6:18 Лк 18:1, Лк 21:36, Йһҙ 1:20, Рим 12:12, Кол 4:2, 1 Тес 5:17, Мрк 13:33

+ 6:19 Ғмл 4:29, Кол 4:3, 1 Тес 5:25, 2 Тес 3:1

+ 6:20 Ғмл 21:33, Ғмл 28:20, 2 Кор 5:20

• 6:21 Кол 4:7-8

+ 6:21 Ғмл 20:4

+ 6:22 Кол 2:2

* 6:24 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Амин» тигән һүҙ ҙә бар.

+ 1:1 Ғмл 16:1

+ 1:3 Рим 1:8, Флм 1:4, 2 Тим 1:3

+ 1:5 Ғмл 16:12-40

+ 1:6 1 Кор 1:8

+ 1:7 2 Кор 7:3, Эфс 3:1, Кол 4:18, 2 Тим 2:9, Флм 1:1, Флп 4:14

+ 1:8 Рим 1:9, Рим 9:1

+ 1:9 Кол 1:9, 1 Тес 3:12-13, Флм 1:6

+ 1:13 Ғмл 28:30

+ 1:14 Ғмл 4:31

+ 1:15 2 Кор 11:13

+ 1:19 Ғмл 16:7

+ 1:20 Мрк 8:38, Рим 1:16, Рим 14:8, 2 Кор 5:15

+ 1:23 2 Тим 4:6

+ 1:27 Эфс 4:1

+ 1:29 Маҫ 5:11-12

+ 1:30 Кол 1:29, 1 Тим 4:10

+ 2:2 Флп 4:2, 1 Птр 3:8, Рим 12:16

+ 2:3 Глт 5:26, Рим 12:10, Эфс 4:2

+ 2:4 Рим 15:2-3

+ 2:6 Ях 1:1, Ях 5:18, Ях 10:33

+ 2:7 Ишғ 42:1, Маҫ 20:28, Рим 8:3, 2 Кор 8:9

+ 2:8 Мрк 14:36, Ғвр 5:8

+ 2:9 Маҫ 28:18, Эфс 1:21, Ғвр 1:4

+ 2:10-11 Ишғ 45:23.

+ 2:10 Ишғ 45:23, Рим 14:11

+ 2:13 1 Кор 12:6

+ 2:15 Йһҙ 1:24, Маҫ 5:14, Эфс 5:8

+ 2:16 Глт 2:2

+ 2:17 Ғмл 21:13, 2 Тим 4:6

+ 2:19 Ғмл 16:1, 1 Тес 3:2

+ 2:21 1 Кор 10:24, 1 Кор 13:5

+ 2:22 1 Кор 14:7, 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 2:25 Флп 4:18

+ 2:29 Рим 16:2, 1 Кор 16:18, 1 Тес 5:12-13, 1 Тим 5:17

+ 3:1 Флп 4:4

+ 3:2 Зәб 21:17, Зәб 21:21

+ 3:3 Рим 2:29, Эфс 2:11, Кол 2:11

+ 3:4 2 Кор 11:18

+ 3:5 Баш 17:12.

* 3:5 Фарисей – боронғо йәһүдтәр араһындағы дини төркөм ағзаһы. Фарисейҙар Муса ҡанунын һәм быуаттар буйына кешеләр тарафынан ҡанунға өҫтәлеп килгән ҡағиҙәләрҙе теүәл үтәүҙе маҡсат итеп ҡуйған.

+ 3:5 Баш 17:12, Лев 12:3, Рим 11:1, Ғмл 23:6, Ғмл 26:5

+ 3:6 Ғмл 8:3, Глт 1:13, Мрк 10:20, Лк 1:6, Ғмл 22:3, Ғмл 26:5

+ 3:8 Йер 9:24

+ 3:9 Рим 9:30-31, Рим 10:5

+ 3:10 Рим 8:17, 2 Кор 1:5, Кол 1:24, 1 Птр 4:13, Рим 6:5

+ 3:12 Ғвр 11:40

+ 3:14 1 Птр 5:4, 1 Кор 9:24-25, 2 Тим 2:5

+ 3:15 1 Кор 2:6

+ 3:17 1 Птр 5:3, 2 Тес 3:9, 1 Тим 4:12, Тит 2:7

+ 3:19 2 Кор 11:15, 1 Тес 5:3, Мрк 8:33

+ 3:20 Эфс 2:19, Ғмл 1:11, 1 Кор 1:7

+ 3:21 1 Кор 15:35-52, 1 Ях 3:2, Рим 8:29, 2 Кор 3:18, Кол 3:1

+ 4:2 Флп 2:2

+ 4:3 Сығ 32:32, Зәб 68:29, Асл 3:5

+ 4:4 Флп 3:1, 1 Тес 5:16

+ 4:5 Яҡ 5:8

+ 4:6 Зәб 54:23.

+ 4:6 Маҫ 6:25, 1 Птр 5:7

+ 4:7 Ях 14:27, Флп 4:7, Кол 3:15

+ 4:9 Рим 15:33, 2 Тес 3:16

+ 4:11 1 Тим 6:6, 1 Тим 6:8

+ 4:12 1 Кор 4:11, 2 Кор 11:27

+ 4:13 1 Тим 1:12

+ 4:14 Флп 1:7

+ 4:16 Ғмл 17:1

+ 4:17 Рим 1:13

+ 4:18 Флп 2:25, Баш 8:21, Сығ 29:18

+ 4:19 Зәб 22:1, 2 Кор 9:8

+ 4:21 Глт 1:2

+ 4:22 2 Кор 13:12

+ 1:1 Ғмл 16:1

+ 1:3 Эфс 1:15-16

+ 1:5 Маҫ 6:20, 1 Птр 1:4

+ 1:6 Маҫ 24:14, Маҫ 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6

+ 1:7 Кол 4:12, Флм 1:23

+ 1:9 2 Тес 1:11, Флп 1:9, Флм 1:6

+ 1:10 2 Кор 5:9, Эфс 4:1, Флп 1:27, 2 Птр 3:18, Эфс 4:15

+ 1:11 Эфс 3:16

+ 1:13 Ишғ 42:7, Ғмл 26:18, Эфс 6:12, 2 Птр 1:11

+ 1:14 Эфс 1:7

+ 1:15 2 Кор 4:4, Ғвр 1:3, Хик 8:22, Рим 8:29, Асл 3:14

+ 1:16 Зәб 32:6, Ях 1:3, Рим 11:36, 1 Кор 8:6, Ғвр 1:2, Ғвр 2:10

+ 1:18 Эфс 1:22-23, Ғмл 26:23, 1 Кор 15:20, Асл 1:4-5, Асл 3:14

+ 1:19 Кол 2:9

+ 1:20 2 Кор 5:18, Эфс 1:10, Эфс 2:14

+ 1:21 Эфс 2:1-2, Эфс 2:12

+ 1:22 Йһҙ 1:24, Эфс 1:4, 1 Тес 4:7

+ 1:23 Ғмл 14:22, Мрк 16:15, Эфс 3:7

+ 1:24 2 Кор 7:4, 2 Кор 12:15, 2 Кор 1:5, Флп 3:10

+ 1:25 Эфс 3:2

+ 1:26 Рим 16:24, Эфс 3:9

+ 1:27 Эфс 1:18, Эфс 3:16, Кол 2:2, Рим 5:2, Рим 8:17, 1 Тим 1:1

+ 1:29 1 Кор 15:10, Флп 1:30, 1 Тим 4:10

+ 2:2 Кол 1:27, Эфс 6:22, Кол 4:8

+ 2:3 Рим 11:33, 1 Кор 1:24, 1 Кор 2:7

+ 2:4 Рим 16:18

+ 2:5 1 Кор 5:3, 1 Кор 14:40

+ 2:6 1 Тес 4:1

+ 2:7 1 Кор 3:11, Эфс 2:20, Эфс 3:17, Асл 21:14, Эфс 5:20, 2 Тес 1:3, 2 Тес 2:13

+ 2:8 Мрк 7:3, Глт 1:14, Глт 4:9, Мрк 13:5, 1 Ях 3:7, Эфс 5:6, 2 Тес 2:3

+ 2:9 Ях 1:14, Кол 1:19

+ 2:10 Эфс 1:21-22, Эфс 3:19

+ 2:11 Эфс 2:11, Рим 2:29, Кол 3:9

+ 2:12 Рим 6:4

+ 2:13 Эфс 2:1, Эфс 2:5, Ғмл 3:19

+ 2:14 Зәб 50:3, Ишғ 43:25, Рим 7:4

+ 2:15 2 Кор 2:14, Ях 12:31, Ях 16:11

+ 2:16 Иҫп 28:9-15, Рим 14:5, Глт 4:10, Рим 14:3, Рим 14:17, Ғвр 9:10

+ 2:17 Ғвр 8:5, Ғвр 10:1

+ 2:19 2 Птр 3:18, Эфс 4:15-16, Кол 1:10

+ 2:20 Рим 6:2, Кол 3:3, Глт 4:9

+ 2:21 1 Тим 4:3

+ 2:22 Ишғ 29:13, Маҫ 15:9, Мрк 7:7

+ 3:1 Кол 2:12, Зәб 109:1, Ғмл 7:55-56, Рим 8:34, Эфс 1:20, Хик 15:24

+ 3:3 Рим 6:2, Рим 6:7, Глт 5:24, Кол 2:20

+ 3:4 Ях 11:25

+ 3:5 Эфс 5:5, Рим 8:13

+ 3:6 Рим 1:18, Эфс 5:6

+ 3:7 Эфс 2:2, Эфс 4:17

+ 3:8 Яҡ 1:21, 1 Птр 1:21, Эфс 4:22, Эфс 4:31

+ 3:9 Лев 19:11, Эфс 4:25, Кол 2:11

+ 3:10 Баш 1:26, Эфс 4:24

+ 3:11 Рим 2:28-29, 1 Кор 7:19, Глт 3:28, Глт 5:6, 1 Кор 12:13, Глт 5:6, Эфс 2:14, 1 Кор 15:28, Эфс 1:23

+ 3:12 Лк 18:7, Рим 8:33, Тит 1:1

+ 3:13 Эфс 4:2, Маҫ 6:14-15, Мрк 11:25-26, Лк 7:41-42, Эфс 4:32

+ 3:14 1 Кор 13:1, Эфс 4:3, Эфс 5:2

+ 3:15 Ях 14:27, Ях 16:33, Флп 4:7, Эфс 2:16

+ 3:16 Ях 15:3, Зәб 26:6, Эфс 5:19

+ 3:17 1 Кор 10:31

• 3:18 Эфс 5:22

+ 3:18 Баш 3:16, 1 Птр 3:1

+ 3:19 1 Птр 3:7

+ 3:20 Сығ 20:12, Хик 1:8, Хик 6:20, Хик 23:22

+ 3:22 1 Птр 2:18, 1 Тим 6:1, Тит 2:9

+ 3:24 Эфс 6:8

+ 3:25 Ҡнн 10:17, Маҫ 22:16

+ 4:2 Лк 18:1, Лк 21:36, Рим 12:12, Эфс 6:18, 1 Тес 5:17

+ 4:3 Ғмл 4:29, Рим 16:24, Эфс 6:19-20, Флп 1:7, Флм 1:1

+ 4:5 Эфс 5:15-16

+ 4:6 1 Птр 3:15

• 4:7 Эфс 6:21-22

+ 4:7 Ғмл 20:4

+ 4:8 Кол 2:2

+ 4:9 Флм 1:10, Флм 1:16

+ 4:10 Ғмл 19:29, Флм 1:24, Ғмл 12:12, Ғмл 15:37-38

+ 4:11 Ғмл 1:23, Ғмл 18:7

+ 4:12 Кол 1:7, Флм 1:23

+ 4:14 2 Тим 4:10-11, Флм 1:24

+ 4:15 Рим 16:5

+ 4:16 1 Тес 5:27

+ 4:17 Флм 1:2

+ 4:18 1 Кор 16:21, Глт 6:11, 2 Тес 3:17, Флм 1:19

+ 1:1 Ғмл 15:22, 1 Птр 5:12, 2 Тес 1:1, Ғмл 17:1, Флп 4:16

+ 1:2 Эфс 5:20, 2 Тес 1:3, 2 Тес 2:13

+ 1:4 2 Птр 1:10

+ 1:5 Ғмл 20:18

+ 1:6 1 Кор 4:16, 1 Кор 11:1, 2 Тес 3:7, Ғмл 17:5-10, Ғмл 13:52

+ 1:9 Ғмл 14:15

+ 1:10 1 Кор 1:7, 2 Тес 1:10, Маҫ 3:7, Рим 5:9, 1 Тес 2:16, 1 Тес 5:9

+ 2:2 Ғмл 16:22-24

+ 2:3 2 Кор 4:2

+ 2:4 Глт 2:7, Глт 1:10, Эфс 5:10

+ 2:5 Рим 1:9, Рим 9:1, Флп 1:8

+ 2:6 1 Кор 9:4-5, 2 Тес 3:9, Флм 1:8

+ 2:8 2 Кор 12:15

+ 2:9 Ғмл 18:3, 2 Кор 11:27, 2 Тес 3:8

+ 2:11 1 Кор 4:14-15

+ 2:12 2 Тес 2:14

+ 2:13 Глт 4:14

+ 2:14 1 Тес 1:6, Ғмл 17:5, 2 Тес 1:4-5

+ 2:15 Йер 2:30, Маҫ 23:34, Ях 15:20, Ғмл 13:50, Ғмл 17:5

+ 2:16 Ғмл 13:45, Ғмл 14:2, Маҫ 27:25, Лк 21:23, 1 Тес 1:10

+ 2:17 1 Кор 5:3, Кол 2:5

+ 2:18 Рим 1:13, Рим 15:22

+ 2:19 1 Кор 15:31, 2 Тес 1:4

+ 3:1 Ғмл 17:15-16

+ 3:2 Ғмл 16:1, Флп 2:19

+ 3:3 Ғмл 9:16, Ғмл 14:22, 1 Птр 5:9

+ 3:5 1 Йыл 21:1, Маҫ 4:3, 1 Кор 7:5, Глт 4:11

+ 3:6 Ғмл 18:5

+ 3:10 2 Тим 1:3

+ 3:11 2 Тес 3:5

+ 3:12 Флп 1:9-10, 2 Тес 1:3

* 3:13 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Амин» тигән һүҙ ҙә бар.

+ 3:13 Зәк 14:5, Йһҙ 1:14, 2 Тес 2:17

+ 4:1 Кол 1:10, Кол 2:6

+ 4:3 1 Кор 6:18, Глт 5:19, Эфс 5:3

+ 4:5 1 Птр 4:3-4, Рим 1:26, Эфс 4:17-19

+ 4:7 1 Птр 1:15, Йһҙ 1:24, Эфс 1:4, Кол 1:22

+ 4:9 Ғвр 13:1, Ях 6:45

+ 4:11 Хик 17:14, Ғмл 18:3, Эфс 4:28, 2 Тес 3:8, 2 Тес 3:10

+ 4:12 Рим 13:13

+ 4:13 Эфс 2:12

+ 4:14 1 Кор 15:20, 2 Кор 4:14

+ 4:15 1 Кор 15:51-52

+ 4:16 Днл 10:13, Днл 12:1, Йһҙ 1:9, Асл 12:7, Ишғ 27:12, Маҫ 24:31, 1 Кор 15:52, Маҫ 16:27, 1 Кор 15:23

+ 4:17 Ғмл 1:9, Асл 11:12, Ях 14:3

+ 5:1 Ғмл 1:7

+ 5:2 Маҫ 24:43, 2 Птр 3:10

+ 5:3 Ишғ 13:8, Лк 21:34, Флп 3:19

+ 5:4 1 Ях 2:8

+ 5:5 Лк 16:8, Ях 12:36, Рим 13:12

+ 5:6 Мрк 13:33-36, 1 Птр 1:13, Эфс 6:18

+ 5:8 Ишғ 59:17, Эфс 6:14, Эфс 6:17

+ 5:9 1 Тес 1:10

+ 5:10 Рим 14:9

+ 5:12 1 Кор 16:16, 1 Кор 16:18, Флп 2:29, 1 Тим 5:17

+ 5:13 Мрк 9:50, Рим 12:18, 2 Кор 13:11

+ 5:14 2 Тес 3:6-10, Ишғ 35:4, Глт 6:1

+ 5:15 Лев 19:18, 1 Птр 3:9, Рим 12:17

+ 5:16 Флп 4:4

+ 5:17 Лк 18:1, Лк 21:36, Рим 12:12, Эфс 6:18, Кол 4:2

+ 5:18 Рим 12:2, Эфс 5:17, Эфс 5:20

+ 5:19 Эфс 4:30

+ 5:21 1 Ях 4:1, 1 Кор 14:29

+ 5:23 Рим 15:33, Флп 4:9, 2 Тес 3:16

+ 5:24 1 Кор 1:9, 2 Тес 3:3, Ғвр 10:23

+ 5:25 Эфс 6:19, 2 Тес 3:1, Ғвр 13:18

+ 5:26 1 Птр 5:14, Рим 16:16

+ 5:27 Кол 4:16

+ 1:1 Ғмл 15:22, 1 Птр 5:12, 1 Тес 1:1, Ғмл 16:1

+ 1:3 Эфс 5:20, 1 Тес 1:2, 2 Тес 2:13

+ 1:4 1 Тес 2:19

+ 1:5 Лк 20:35

+ 1:6 Асл 6:10

+ 1:7 Йһҙ 1:14

+ 1:8 Ишғ 66:15-16, 2 Птр 3:7, Хак 2:10, Әйп 18:21, Йер 9:3

+ 1:9 Ишғ 2:10

+ 1:10 1 Кор 3:13, 1 Тес 1:10

+ 1:11 Кол 1:9

+ 2:1 Маҫ 24:31, 1 Тес 4:15-17

+ 2:3 Мрк 13:5, Кол 2:8, 1 Ях 3:7, Эфс 5:6, Днл 7:24-25, Днл 8:25, Асл 13:4-5

+ 2:4 Ишғ 14:14, Зөл 28:2, Днл 11:36

+ 2:7 1 Ях 2:18, 1 Ях 4:3

+ 2:8 Ишғ 11:4.

+ 2:8 Әйп 4:9, Ишғ 11:4, Асл 2:16

+ 2:9 Маҫ 24:24, Мрк 13:22, Асл 13:14

+ 2:10 1 Кор 1:18

+ 2:11 3 Бат 22:22, Зөл 14:9

+ 2:13 Эфс 5:20, 2 Тес 1:3, Йер 2:3, Яҡ 1:18, Асл 14:4

+ 2:14 1 Тес 2:12

+ 2:15 1 Кор 16:13

+ 2:16 1 Птр 1:3

+ 2:17 1 Тес 3:13

+ 3:1 1 Тес 5:25

+ 3:2 Рим 15:31, 2 Кор 1:10-11

+ 3:3 1 Кор 1:9, 1 Тес 5:24, Ғвр 10:23, Маҫ 16:13, Ях 17:12

+ 3:5 1 Тес 3:11

+ 3:6 Хик 6:6

+ 3:7 1 Кор 4:16, 1 Кор 11:1, 1 Тес 1:6

+ 3:8 Ғмл 18:3, 1 Тес 2:9-10

+ 3:9 1 Кор 9:4-5, 1 Тес 2:6, Флм 1:8, 1 Птр 5:3, Флп 3:17, 1 Тим 4:12, Тит 2:7

+ 3:10 Эфс 4:28, 1 Тес 4:11, 1 Тес 5:14

+ 3:11 1 Тим 5:13

+ 3:13 Глт 6:9

+ 3:15 Маҫ 18:15

+ 3:16 Рим 15:33, Флп 4:9, 1 Тес 5:23

+ 3:17 1 Кор 16:21, Глт 6:11, Кол 4:18, Флм 1:19

+ 1:1 Кол 1:27

+ 1:2 Ғмл 16:1, Флп 2:22, 2 Тим 1:2, 2 Ях 1:3

+ 1:4 1 Тим 4:7, 2 Тим 4:4, Тит 1:14, Тит 3:9

+ 1:5 Рим 12:9, 2 Тим 2:22

+ 1:6 1 Тим 6:21, Тит 1:10

+ 1:8 Рим 7:16

+ 1:9 Глт 5:23

+ 1:11 Тит 1:3

+ 1:12 Ғмл 9:22, Флп 4:13

+ 1:13 Ғмл 8:3, Ғмл 3:17

+ 1:14 Рим 5:20

+ 1:15 1 Тим 3:1, 1 Тим 4:9, 2 Тим 2:11, Тит 3:8, Маҫ 9:13, Мрк 2:17

+ 1:18 1 Тим 4:14, 2 Кор 10:4, 2 Тим 2:2-4

+ 1:20 2 Тим 2:17, 2 Тим 4:14, 1 Кор 5:5

+ 2:2 Ғөз 6:10

+ 2:3 1 Тим 5:4

+ 2:4 Зөл 33:11.

+ 2:4 Зөл 18:23, Зөл 33:11, 2 Птр 3:9, Тит 1:2, Тит 2:11

+ 2:5 Глт 3:20

+ 2:6 Маҫ 20:28, Тит 1:3

+ 2:7 Ғмл 9:15, Рим 1:5, Глт 1:15-16, Эфс 3:7-8, 2 Тим 1:11, Рим 9:1, 2 Кор 11:10

+ 2:9 1 Птр 3:3-4

+ 2:11 Тит 2:5

+ 2:12 1 Кор 14:34

+ 2:13 Баш 2:7, Баш 2:22

+ 2:14 Баш 3:6, Баш 3:13, 2 Кор 11:13

+ 3:1 1 Тим 1:15, 2 Тим 2:11, Тит 3:8

+ 3:2 Тит 1:6-9

+ 3:3 Тит 3:2, Маҫ 6:19, 1 Тим 6:9, Ғвр 13:5

+ 3:7 2 Тим 2:26

+ 3:8 Ғмл 6:3, 1 Птр 5:2, Тит 1:7

* 3:11 Ярҙамсы ҡатындар – был һүҙбәйләнеште «ярҙамсыларҙың ҡатындары» тип тә аңларға мөмкин.

+ 3:11 Тит 2:3

+ 3:16 Ях 1:14, 1 Ях 4:2, 2 Ях 1:7, Ғвр 2:14, Мрк 16:19, Лк 24:51, Ғмл 1:9

+ 4:1 1 Ях 2:18, 2 Тим 3:1, 1 Ях 4:6, Яҡ 3:15, 2 Птр 2:1, Асл 2:24

+ 4:3 Рим 14:2, Кол 2:16, Кол 2:21

+ 4:4 Баш 1:31, Мрк 7:15-16, Ғмл 10:15, Тит 1:15

+ 4:5 Баш 1:25

+ 4:7 1 Тим 1:4, 2 Тим 2:16

+ 4:9 1 Тим 1:15, 2 Тим 2:11, Тит 3:8

+ 4:10 Флп 1:30, Кол 1:29

+ 4:12 Тит 2:15, 1 Птр 5:3, Флп 3:17, 2 Тес 3:9, Тит 2:7

+ 4:14 1 Тим 1:18, Ғмл 6:6, 1 Тим 5:22, 2 Тим 1:6

+ 4:16 Зөл 33:9

+ 5:1 Тит 2:6

+ 5:4 1 Тим 2:3

+ 5:6 Асл 3:1

* 5:10 Хөрмәт күрһәтеү йөҙөнән, ғәҙәттә, килгән ҡунаҡтарҙың аяҡтарын йыуғандар.

+ 5:10 Ях 13:14, Ғмл 9:36

* 5:12 Күрәһең, тол ҡатындар башҡаса кейәүгә сыҡмаҫҡа, үҙҙәрен Аллаға бағышларға вәғәҙә биргән булғандыр.

+ 5:13 2 Тес 3:11

+ 5:14 1 Кор 7:9, Тит 2:8

+ 5:17 Рим 12:8, 1 Тес 5:12

+ 5:18 Ҡнн 25:4.

+ 5:18 Ҡнн 25:4, 1 Кор 9:9, Лк 10:7

+ 5:19 Ҡнн 19:15

+ 5:20 Ҡнн 13:11, Глт 2:14, 2 Тим 4:2, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 5:22 Ғмл 6:6, 1 Тим 4:14, 2 Тим 1:6, 2 Птр 3:14, 1 Ях 5:18, 2 Ях 1:10, 1 Тим 5:22

+ 5:23 Хик 20:1, Хик 23:20, Хик 31:4, Эфс 5:18

+ 6:1 1 Птр 2:18, Эфс 6:5, Кол 3:22, Тит 2:9

+ 6:2 Флм 1:16

+ 6:3 Рим 16:17

+ 6:4 2 Тим 2:14, 2 Тим 2:23, Тит 3:9

* 6:5 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Ундайҙарҙан алыҫ йөрө» тигән һөйләм дә бар.

+ 6:5 2 Птр 2:3, Тит 1:11

+ 6:6 Флп 4:11

+ 6:7 Әйп 1:21; Вәғ 5:14.

+ 6:7 Әйп 1:21, Зәб 48:18, Вәғ 5:14

+ 6:8 Хик 30:7-9.

+ 6:8 Хик 30:8

+ 6:9 Хик 15:27, Хик 23:4, Маҫ 6:19, Лк 12:15, Ғвр 13:5

+ 6:10 Сығ 23:8, Ҡнн 16:19

+ 6:11 Ҡнн 33:1, 3 Бат 17:21, 2 Тим 3:17

+ 6:12 2 Тим 4:7, Йһҙ 1:3

+ 6:13 Лк 3:1, Лк 23:1, Ғмл 3:13

+ 6:15 Ҡнн 10:17.

+ 6:15 Ҡнн 10:17, Асл 17:14, Асл 19:16, Сығ 33:20, Ях 1:18

+ 6:16 Зәб 101:28.

+ 6:16 Сығ 33:20.

+ 6:17 Хик 23:5, Хик 27:24

+ 6:18 Лк 12:21, Рим 12:13, Эфс 4:28

+ 6:20 2 Тим 1:12, 2 Тим 2:16

+ 6:21 1 Тим 1:6

+ 1:1 Тит 1:2, Ғвр 9:15

+ 1:2 Ғмл 16:1, Флп 2:22, 1 Тим 1:2, 2 Ях 1:3

+ 1:3 1 Тес 3:10, Ғмл 23:1, 2 Кор 1:12, Рим 1:8, Флм 1:4

+ 1:5 Ғмл 16:1

+ 1:6 Ғмл 6:6, 1 Тим 4:14, 1 Тим 5:22

+ 1:7 Рим 8:15

+ 1:8 Мрк 8:38, Рим 1:16, 2 Тим 2:3, 2 Тим 4:5

+ 1:9 Рим 3:27, Эфс 2:4, Эфс 2:8, Тит 3:5

+ 1:10 1 Кор 15:54-55, Рим 16:24

+ 1:11 1 Тим 2:7

+ 1:12 2 Тим 2:9, Мрк 8:38, Рим 1:16, 1 Тим 6:20

+ 1:14 Рим 8:9

+ 1:15 Ғмл 19:10

+ 1:16 2 Тим 4:19, Ғмл 21:33, Ғмл 28:20, Маҫ 25:36

+ 2:3 1 Тим 1:18, 2 Тим 1:8, 2 Тим 4:5

+ 2:5 1 Кор 9:25

+ 2:6 1 Кор 9:10

+ 2:8 1 Кор 15:20, Маҫ 1:1

+ 2:9 Эфс 3:1, Флп 1:7

+ 2:10 1 Птр 5:10, Эфс 3:13, 2 Кор 1:6

+ 2:11 1 Тим 1:15, Тит 3:8, Рим 6:8, Асл 20:4

+ 2:12 Маҫ 10:33

+ 2:13 Рим 3:3, Иҫп 23:19

+ 2:14 1 Тим 6:4, Тит 3:9

+ 2:16 1 Тим 4:7, 1 Тим 6:20, Тит 3:9

+ 2:17 1 Тим 1:20

+ 2:18 1 Кор 15:12

+ 2:19 Иҫп 16:5.

+ 2:19 Зәб 33:15.

+ 2:19 Иҫп 16:5, Иҫп 16:26

+ 2:20 Рим 9:21

+ 2:22 Маҫ 5:9, Рим 14:19, 1 Тим 1:5

+ 2:23 1 Тим 6:4

+ 2:25 Глт 6:1, Днл 4:24, Ғмл 8:22

+ 2:26 1 Тим 3:7

+ 3:1 1 Ях 2:18, 1 Тим 4:1

+ 3:2 Лк 16:14, 1 Тим 6:10

+ 3:3 Рим 1:28-31

+ 3:8 Сығ 7:11-12.

+ 3:9 Сығ 7:12, Сығ 8:18, Сығ 9:11

+ 3:11 Ғмл 13:50, Ғмл 14:5, Ғмл 14:19, Әйп 5:19, Зәб 33:20

+ 3:12 Ях 15:20, Ғмл 14:22, 1 Тес 3:3

+ 3:13 Днл 12:10, Асл 22:11

+ 3:15 Ғмл 16:1

+ 3:16 2 Птр 1:20-21

+ 3:17 Ҡнн 33:1, 3 Бат 17:21, 1 Тим 6:11

+ 4:1 Ях 5:22, Ғмл 10:42, Ғмл 17:31, 1 Птр 4:5

+ 4:2 1 Тим 5:20, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 4:5 Мрк 13:33-34, 1 Птр 1:13, Эфс 6:18, 1 Тес 5:6, 2 Тим 1:8, 2 Тим 2:3

+ 4:6 Ғмл 21:13, Флп 2:17, 2 Птр 1:14, Флп 1:23

+ 4:7 1 Тим 6:12, Йһҙ 1:3, Ғмл 20:24

+ 4:8 Яҡ 1:12

+ 4:10 Кол 4:14, Флм 1:24, Мрк 4:19, 2 Кор 2:13, Глт 2:1, Кол 4:14, Флм 1:24

+ 4:11 Ғмл 12:12, Ғмл 15:37-38, Кол 4:10

+ 4:12 Ғмл 20:4, Тит 3:12

+ 4:13 Ғмл 16:8

+ 4:14 1 Тим 1:20, Зәб 61:13, Хик 24:12

+ 4:17 Зәб 21:22

+ 4:19 Ғмл 18:2, Рим 16:3, 1 Кор 16:19, 2 Тим 1:16

+ 4:20 Ғмл 20:4, Ғмл 21:29

+ 1:1 Мрк 13:20, Лк 18:7, Рим 8:33, Кол 3:12, 1 Тим 2:4, Лк 1:69-70, Рим 1:2, Иҫп 23:19, 1 Бат 15:29

+ 1:3 1 Тим 2:6, 1 Тим 6:15, 1 Тим 1:11

+ 1:4 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 1:5 Ғмл 14:23

+ 1:6 1 Тим 3:2-4

+ 1:7 1 Птр 5:2, 1 Тим 3:8

+ 1:10 1 Тим 1:6, Ғмл 11:2, Глт 2:12

+ 1:11 2 Птр 2:3, 1 Тим 6:5

+ 1:13 1 Тим 5:20, 2 Тим 4:2, Тит 2:15

+ 1:14 1 Тим 1:4

+ 1:15 Мрк 7:15-16, Ғмл 10:15, Рим 14:20, 1 Тим 4:3-4

+ 1:16 1 Ях 2:4

+ 2:3 1 Тим 3:11

+ 2:5 Баш 3:16, 1 Птр 3:1-2, Эфс 5:22, 1 Тим 2:11

+ 2:6 1 Тим 5:1

+ 2:7 1 Птр 5:3, Флп 3:17, 2 Тес 3:9, 1 Тим 4:12

+ 2:8 1 Тим 5:14

+ 2:9 1 Птр 2:18, Эфс 6:5, Кол 3:22, 1 Тим 6:1

+ 2:11 1 Тим 2:4

+ 2:12 1 Птр 4:2

+ 2:13 2 Птр 1:1, Ғвр 9:28

+ 2:14 Эфс 2:10, Тит 3:8, Маҫ 20:28

+ 2:15 Тит 1:13, 1 Тим 4:12

+ 3:1 1 Птр 2:13, Рим 13:1

+ 3:2 1 Тим 3:3

+ 3:3 Ях 8:34, 2 Птр 2:19, Рим 6:16-20

+ 3:5 Рим 3:27, Эфс 2:4, Эфс 2:8, 2 Тим 1:9, Ях 13:8, 1 Кор 6:11, Эфс 5:26, Ғвр 10:22, Ях 3:3, 1 Птр 1:3, Эфс 2:5

+ 3:6 Ғмл 2:33, Ғмл 10:45, Рим 5:5

+ 3:7 Ғмл 15:11, Рим 3:24, Эфс 2:8, Тит 2:11, Рим 8:17

+ 3:8 1 Тим 1:15, 2 Тим 2:11, Эфс 2:10, Тит 2:14

+ 3:9 1 Тим 1:4, 2 Тим 2:14, 2 Тим 2:16

+ 3:10 Маҫ 18:15-17

+ 3:12 Ғмл 20:4, 2 Тим 4:12

+ 3:13 Ғмл 18:24, 1 Кор 1:12

+ 3:14 2 Птр 1:8

+ 1:1 Эфс 3:1, Флп 1:7, Ғмл 16:1

+ 1:2 Кол 4:17

+ 1:4 Рим 1:8-9

+ 1:6 Флп 1:9, Кол 1:9

+ 1:8 1 Тес 2:6-7

+ 1:10 1 Кор 4:15, Кол 4:9

* 1:11 Онесимус – «файҙалы» тигәнде аңлата.

+ 1:16 Маҫ 23:8, 1 Кор 7:22, Кол 4:9

+ 1:19 1 Кор 16:21, Глт 6:11, Кол 4:18, 2 Тес 3:17

+ 1:23 Кол 1:7, Кол 4:12

+ 1:24 Ғмл 27:2, Кол 4:10, Кол 4:14, 2 Тим 4:10

+ 1:2 1 Птр 1:20, Мрк 12:7, Ях 1:3, 1 Кор 8:6, Кол 1:16

+ 1:3 2 Кор 4:4, Кол 1:15, Зәб 109:1, Мрк 16:19, Ғмл 7:55-56, Рим 8:34

+ 1:4 Эфс 1:21, Флп 2:9

+ 1:5 Зәб 2:7.

+ 1:5 2 Бат 7:14.

+ 1:5 Зәб 2:7, Ғмл 13:32-33, Ғвр 5:5, 2 Бат 7:14

+ 1:6 Зәб 96:7.

+ 1:6 Зәб 96:7

+ 1:7 Зәб 103:4.

+ 1:7 Зәб 103:4

+ 1:8-9 Зәб 44:7-8.

+ 1:9 Зәб 44:7-8

+ 1:10-12 Зәб 101:26-28.

+ 1:12 Зәб 101:26-28

+ 1:13 Зәб 109:1.

+ 1:13 Зәб 109:1, Ғвр 10:13

+ 1:14 Баш 19:16

+ 2:4 Ғмл 2:22, Ғмл 2:43

+ 2:5 Ғвр 1:6

+ 2:6-8 Зәб 8:5-7.

* 2:7 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа: «Үҙ ҡулдарың менән булдырған нәмәләрҙе уға тапшырҙың» тигән һөйләм дә бар.

+ 2:8 Зәб 8:5-7, 1 Кор 15:25

+ 2:9 Ях 8:54, Ях 17:1, 1 Птр 1:21, 2 Птр 1:17

+ 2:10 Рим 11:36, Ғвр 5:9

+ 2:11 Ғвр 13:12, Маҫ 28:10, Мрк 3:35, Ях 20:17, Рим 8:29

+ 2:12 Зәб 21:23.

+ 2:12 Зәб 21:23

+ 2:13 Ишғ 8:17.

+ 2:13 Ишғ 8:18.

+ 2:13 Ишғ 8:17-18

+ 2:14 Ях 1:14, 1 Ях 4:2, 2 Ях 1:7, 1 Тим 3:16, 1 Ях 3:8, Ишғ 42:7, Ишғ 49:9, 1 Кор 15:54-55

+ 2:17 Флп 2:7

+ 2:18 Лк 22:28

+ 3:2 Иҫп 12:7.

+ 3:2 Иҫп 12:7

+ 3:5 Иҫп 12:7, Ҡнн 18:15, Ҡнн 18:18

+ 3:7-11 Зәб 94:7-11.

+ 3:11 Зәб 94:7-11

+ 3:15 Зәб 94:7-8

+ 3:16 Иҫп 14:2

+ 3:17 Зәб 94:10, Иҫп 14:29

+ 3:18 Ҡнн 1:34-36

+ 3:19 Зәб 105:24

+ 4:1 Ғвр 12:15

+ 4:3 Зәб 94:11, Ғвр 3:11

+ 4:4 Баш 2:2.

+ 4:4 Баш 2:2

+ 4:5 Зәб 94:11

+ 4:6 Ғвр 3:19

+ 4:7 Зәб 94:7-8

+ 4:8 Ҡнн 31:7

* 4:9 Шәмбе – йәһүдтәр өсөн Аллаға бағышланған ял көнө.

+ 4:12 Эфс 6:17, Асл 1:16

+ 4:13 2 Йыл 16:9, Әйп 34:21, Зәб 89:8, Зәб 138:2-3

+ 4:14 Ғвр 2:17-18, Эфс 4:10, Ғвр 7:26

+ 4:15 Лк 23:41, Ях 8:46, 1 Птр 2:22, 1 Ях 3:5, 2 Кор 5:21

+ 4:16 Эфс 3:12, Ғвр 10:19

+ 5:1 Ғвр 8:3

+ 5:2 Ғвр 7:28

+ 5:3 Лев 4:3; 9:7.

+ 5:3 Ғвр 7:27

+ 5:4 Сығ 28:1.

+ 5:4 Иҫп 16:5, Иҫп 18:7

+ 5:5 Зәб 2:7.

+ 5:5 Ях 8:54, Зәб 2:7, Ғмл 13:32-33, Ғвр 1:5

+ 5:6 Зәб 109:4.

* 5:6 Мәлки-Садиҡ – Сәлим батшаһы һәм ҡаһин. Ибраһим уға хәрби табышының унынсы өлөшөн биргәндән һуң, Мәлки-Садиҡ Ибраһимға фатихаһын бирә.

+ 5:6 Зәб 109:4, Ғвр 7:17, Ғвр 7:21

+ 5:7 Маҫ 26:39, Мрк 14:35, Лк 22:41, Зәб 21:25

+ 5:8 Рим 5:19, Флп 2:8

+ 5:9 Ғвр 2:10

+ 5:11 2 Птр 3:16

+ 5:12 1 Птр 2:2, 1 Кор 3:1-2

+ 5:14 Эфс 4:13

+ 6:1 Ғвр 9:14

+ 6:2 Ғмл 8:17, Ғмл 19:4-5, Ғмл 10:42, Ғмл 17:31

+ 6:4 Ғвр 10:29

+ 6:8 Йер 4:3, Маҫ 13:7, Млх 4:1, Маҫ 3:12

+ 6:10 Маҫ 10:42

+ 6:11 Рим 5:2-5, 2 Кор 1:22, 2 Кор 5:5, Эфс 1:14

+ 6:12 Ғвр 13:7

+ 6:13-14 Баш 22:16-17.

+ 6:13 Лк 1:73-75

+ 6:14 Баш 22:17

+ 6:16 Сығ 22:11

+ 6:17 Зәб 109:4

+ 6:18 Иҫп 23:19, 1 Бат 15:29

+ 6:19 Лев 16:2, Лев 16:15, Ғвр 9:7

+ 6:20 Ғвр 4:14, Ғвр 8:1, Ғвр 9:24-25

+ 7:1-2 Баш 14:17-20.

+ 7:2 Баш 14:17-20

+ 7:5 Лев 27:30-31, Иҫп 18:21, Ҡнн 14:22

+ 7:6 Баш 12:2-3, Рим 4:3, Глт 3:16

+ 7:14 Ишғ 11:1, Мих 5:2, Маҫ 1:3, Лк 3:3

+ 7:17 Зәб 109:4.

+ 7:17 Зәб 109:4, Ғвр 5:6

+ 7:18 Рим 8:3, Глт 4:9

+ 7:19 Ғвр 9:9, Ғвр 10:1

+ 7:21 Зәб 109:4.

+ 7:21 Зәб 109:4, Ғвр 5:6

+ 7:22 Ғвр 6:11

+ 7:25 1 Ях 2:1, Рим 8:34

+ 7:26 Эфс 4:10, Ғвр 4:14

+ 7:27 Ғвр 5:3, Ғвр 9:12, Ғвр 10:10

+ 7:28 Ғвр 5:2

+ 8:1 Зәб 109:1, Мрк 16:19, Ғвр 1:3

+ 8:2 Ғвр 9:24

+ 8:3 Ғвр 5:1, Эфс 5:2

+ 8:5 Сығ 25:40.

+ 8:5 Кол 2:17, Ғвр 10:1, Сығ 25:40

+ 8:6 2 Кор 3:6, Ғвр 9:15

+ 8:7 Ғвр 7:11

+ 8:8-12 Йер 31:31-34.

+ 8:8 Йер 31:31-34, Ғвр 10:16-17, Лк 22:20, 2 Кор 3:6

+ 8:10 Йер 32:40, Зөл 37:26, Ҡнн 6:6, Ишғ 51:7, Лев 26:12

+ 8:11 Һош 2:20

+ 9:1 Сығ 25:8

+ 9:2 Сығ 26:1, Сығ 25:30-31

+ 9:3 Сығ 26:33-34.

+ 9:3 Сығ 26:31-33, Лев 16:2

+ 9:4 Сығ 16:33; 25:10; 25:16; 30:1; Иҫп 17:10.

* 9:4 Майҙә – Алла боронғо Исраил халҡын сүлдә туйҙырыу өсөн күктән ебәргән ризыҡ. Һарундың таяғы нәҡ уның һәм нәҫеленең Алла тарафынан ҡаһин итеп һайланыуын күрһәткән. Таҡтаташтарҙа Алланың Исраил халҡына тәғәйенләнгән бойороҡтары яҙылған булған.

+ 9:4 Сығ 25:10, Сығ 30:1, Сығ 16:33-34, Иҫп 17:8-10, 3 Бат 8:9

+ 9:5 Сығ 25:17-20.

* 9:5 Кирубтар – ҡанатлы илаһи йән эйәләре. Тулыраҡ мәғлүмәт алыр өсөн һүҙлектәге «Кируб» һүҙен ҡарағыҙ.

+ 9:5 Лев 16:14, Сығ 25:19-20

+ 9:7 Лев 16:2, 17.

+ 9:7 Лев 16:2, Лев 16:15, Ғвр 6:19

+ 9:8 Ғвр 10:20

+ 9:9 Ғвр 7:19, Ғвр 10:1

+ 9:10 Лев 11:2, Мрк 7:4

+ 9:11 Ғвр 7:27, Ғвр 10:10

+ 9:13 Лев 16:14-15; Иҫп 19:9, 17-19.

+ 9:13 Лев 16:14-16

+ 9:14 1 Птр 1:18-19, Ғвр 6:1, Асл 7:14, 1 Ях 1:7, Эфс 5:26

+ 9:15 Ғвр 8:6, 2 Тим 1:1, Тит 1:2

+ 9:19-20 Сығ 24:7-8.

* 9:19 Майағас – йәһүдтәрҙең дини йолаларында ҡулланыла торған үҫемлек.

+ 9:19 Сығ 12:22, Лев 14:4-7, Иҫп 19:6, Иҫп 19:17, Зәб 50:9

+ 9:20 Сығ 24:8

+ 9:21 Сығ 29:12, Сығ 29:36, Лев 8:15, Лев 8:19

+ 9:22 Лев 17:11.

+ 9:22 Лев 17:11

+ 9:23 Сығ 25:40, Ғвр 8:5

+ 9:24 Ғвр 8:2

+ 9:26 1 Ях 3:5, 1 Птр 3:18

+ 9:27 Маҫ 16:27

+ 9:28 Ишғ 53:12, 1 Птр 2:24, 1 Птр 3:18, Тит 2:13, Ғмл 1:11, 1 Тес 4:16-18

+ 10:1 Кол 2:17, Ғвр 8:5, Ғвр 7:19, Ғвр 9:9

+ 10:3 Лев 16:21

+ 10:5-7 Зәб 39:7-9.

+ 10:5 Зәб 39:7-9, Зәб 50:18

+ 10:6 1 Бат 15:22, Ишғ 50:4

+ 10:10 Маҫ 26:26, 1 Кор 11:24, Ғвр 7:27, Ғвр 9:9

+ 10:11 Сығ 29:38.

+ 10:11 Иҫп 28:3

+ 10:12 Зәб 109:1, Мрк 16:19, Ғвр 1:3

+ 10:13 Зәб 109:1, Ғвр 1:13

+ 10:16 Йер 31:33.

+ 10:17 Йер 31:34.

+ 10:17 Йер 31:33-34, Ғвр 8:10-12

+ 10:19 Эфс 3:12, Ғвр 4:16

+ 10:20 Ғвр 9:8, Ях 14:6

+ 10:22 Зөл 36:25, Ях 13:8, 1 Кор 6:11, Эфс 5:26, Тит 3:5

+ 10:23 Ғвр 4:14, 1 Кор 1:9, 1 Тес 5:24, 2 Тес 3:3

+ 10:25 Ғмл 2:42, Рим 13:11, 1 Кор 3:13

+ 10:26 Иҫп 15:30, Мрк 3:29, 1 Ях 5:16

+ 10:27 Зәб 20:10, Зәб 78:5, Ишғ 26:11

+ 10:28 Ҡнн 17:6.

+ 10:28 Ҡнн 19:15

+ 10:29 Ғвр 6:4-6

+ 10:30 Ҡнн 32:35.

+ 10:30 Ҡнн 32:36.

+ 10:30 Ҡнн 32:35-36, Рим 12:19

+ 10:31 Ишғ 33:14, Лк 12:5

+ 10:34 Маҫ 25:36, Маҫ 5:12, Маҫ 6:20, Маҫ 19:21, 1 Птр 1:4, Кол 1:5

+ 10:37-38 Хав 2:3-4.

+ 10:38 Хав 2:3-4, Рим 1:17, Глт 3:11

+ 11:1 Рим 8:24, 2 Кор 4:18

+ 11:3 Баш 1:3; Зәб 32:6.

+ 11:3 Баш 1:6-7, Зәб 32:6, 2 Птр 3:5

+ 11:4 Баш 4:2-5.

* 11:4 Һабил – Һабил менән Ҡабил – Әҙәм менән Һауаның улдары. Ҡабил Һабилды үлтерә.

+ 11:4 Баш 4:3-8, Маҫ 23:35, 1 Ях 3:12

+ 11:5 Баш 5:24.

+ 11:5 Баш 5:22-24

+ 11:7 Баш 6:13-22.

+ 11:7 Баш 6:9-22

+ 11:8 Баш 12:1.

+ 11:8 Баш 12:1-4

+ 11:9 Баш 12:8, Баш 13:3, Баш 18:1

+ 11:10 Ғвр 12:22, Асл 21:2

+ 11:11 Баш 21:1-2.

+ 11:11 Баш 21:2

+ 11:12 Баш 15:5.

+ 11:12 Рим 4:19, Баш 22:17

+ 11:13 Маҫ 13:17, Лк 10:24, Баш 23:4

+ 11:16 Баш 26:24, Баш 28:13

+ 11:17-18 Баш 22:1-14.

+ 11:17-18 Баш 21:12.

+ 11:17 Баш 22:1-10, Баш 21:12, Рим 9:7

+ 11:19 Рим 4:17-19

+ 11:20 Баш 27:27-29, 39-40.

+ 11:20 Баш 27:27-29, Баш 27:39-40

+ 11:21 Баш 48:15-16, 20.

+ 11:21 Баш 47:31, Баш 48:17-19

+ 11:22 Баш 50:24-25.

+ 11:22 Баш 50:24-25

+ 11:23 Сығ 2:2.

+ 11:23 Сығ 2:2-3, Ғмл 7:20

+ 11:24 Сығ 2:10-15.

+ 11:24 Сығ 2:10-11

+ 11:25 1 Ях 2:17

+ 11:26 Ғвр 13:13

+ 11:27 Сығ 12:31-41.

+ 11:27 Сығ 12:37, Сығ 13:18

+ 11:28 Сығ 12:21-23.

+ 11:28 Сығ 12:21-30

+ 11:29 Сығ 14:28-29.

+ 11:29 Сығ 14:21-30

+ 11:30 Йуш 6:19.

+ 11:30 Йуш 6:15, Йуш 6:20

+ 11:31 Йуш 6:21-24.

+ 11:31 Йуш 2:1, Йуш 6:24, Маҫ 1:5, Яҡ 2:25

+ 11:32 Хак 6:11, Хак 4:6-16, Хак 13:24, Хак 11:1, Хак 4:6, Хак 6:11, Хак 11:1, Хак 13:24, 1 Бат 1:20, 1 Бат 16:13

+ 11:33 Хак 14:6, Днл 6:22

+ 11:34 Днл 3:23-27, Хак 7:21, 1 Бат 17:51, 2 Бат 12:29

+ 11:35 3 Бат 17:22-23, 4 Бат 4:35-37

+ 11:36 Баш 39:20, Йер 20:2, Йер 37:15, Маҫ 21:35, Мрк 16:18

+ 11:37 3 Бат 18:4, 2 Йыл 24:21, Йер 26:23, 4 Бат 1:8

+ 11:38 Хак 6:2, 1 Бат 22:1

+ 11:40 Флп 3:12, Ғвр 12:23

+ 12:1 1 Кор 9:24

* 12:2 Шатлыҡ хаҡына – «шатлыҡ урынына» тип тә аңларға мөмкин.

+ 12:2 Ғвр 2:10, Лк 24:26, Флп 2:8, Зәб 109:1, Мрк 16:19, Ғвр 1:3

+ 12:3 Хик 24:10

+ 12:4 1 Тим 4:10

+ 12:5-6 Хик 3:11-12.

+ 12:5 Хик 3:11-12, Зәб 93:12, Әйп 5:17

+ 12:7 Ҡнн 8:5, Асл 3:19

+ 12:10 Лев 11:44

+ 12:12 Ишғ 35:3.

+ 12:12 Ишғ 35:3

+ 12:13 Хик 4:26

+ 12:14 Маҫ 5:8

+ 12:15 Ғвр 4:1, Ҡнн 29:18

+ 12:16 Баш 25:29-34.

+ 12:16 Ғвр 13:4, Баш 25:29-34

+ 12:17 Баш 27:34-38

+ 12:18 Сығ 19:16-18, Сығ 20:18, Ҡнн 4:11, Ҡнн 5:22

+ 12:19 Сығ 19:16, Сығ 20:19, Ҡнн 5:27

+ 12:20 Сығ 19:12-13.

+ 12:20 Сығ 19:12-13

+ 12:21 Ҡнн 9:19.

* 12:21 Бында исраилдар тарихындағы ваҡиғалар, Алланың Хорев тауында Үҙ халҡына күренеүе телгә алына. Ә Мусаға ҡанун бүләк ителгән был тауҙы Синай тип тә атайҙар.

+ 12:21 Ҡнн 9:19

+ 12:22 Глт 4:26, Асл 14:1, Асл 21:2, Ҡнн 33:2, Днл 7:10, Йһҙ 1:14

+ 12:23 Лк 10:20, Флп 3:12, Ғвр 11:40

+ 12:24 Баш 4:10.

* 12:24 Һирпелгән ҡан – Тәүраттан билдәле булыуынса, ҡаһин, пакландырыу өсөн, кешеләрҙең гонаһтары өсөн салынған ҡорбандың ҡанын килешеү һандығы өҫтөнә һипкән.

+ 12:24 Ғвр 8:6, Ғвр 9:15, 1 Птр 1:2, Баш 4:10

+ 12:25 Ғвр 2:3

+ 12:26 Хаг 2:6.

+ 12:26 Сығ 19:18, Хаг 2:6

+ 12:27 Зәб 101:27

+ 12:28 Днл 2:44, Зәб 2:11

+ 12:29 Ҡнн 4:24.

+ 12:29 Ҡнн 4:24

+ 13:1 Ях 13:34, 1 Птр 1:22, 2 Птр 1:7, Рим 12:10, 1 Тес 4:9

+ 13:2 1 Птр 4:9, Баш 18:3, Баш 19:2

+ 13:3 Маҫ 25:36, Ғвр 10:34

+ 13:4 1 Кор 7:38, Сығ 20:14, 1 Кор 6:9

+ 13:5 Ҡнн 31:6, 8.

+ 13:5 Хик 23:4, Маҫ 6:19, Маҫ 6:25, 1 Тим 3:1, 1 Тим 6:7-9, Йуш 1:5

+ 13:6 Зәб 117:6-7.

+ 13:6 Зәб 117:6

+ 13:7 Ғвр 6:12

+ 13:8 Зәб 101:28

+ 13:9 Кол 2:16

+ 13:11 Лев 4:11-12; 16:27.

+ 13:11 Сығ 29:14, Лев 16:27

+ 13:12 Маҫ 21:39, Мрк 12:8

+ 13:13 1 Птр 4:14, Ғвр 11:26

+ 13:15 Зәб 49:14.

+ 13:15 Зәб 49:14, Зәб 106:22, Һош 14:3

+ 13:16 Мих 6:7-8

+ 13:18 Эфс 6:19, 1 Тес 5:25, 2 Тес 3:1, Ғмл 23:1, Ғмл 24:16

+ 13:20 Рим 15:33, Зәб 22:1, Зәб 79:2, Ишғ 40:11, Зөл 34:11-15, Вәғ 12:12, Ях 10:11, 1 Птр 5:4, Сығ 24:8, Зәк 9:11

+ 13:23 Ғмл 16:1

* 13:25 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Амин» тигән һүҙ ҙә бар.

+ 1:1 Асл 22:6

+ 1:2 Ях 19:35

+ 1:3 Асл 22:7, Асл 22:10

+ 1:4 Сығ 3:14.

+ 1:4 Сығ 3:14, Асл 3:1, Асл 4:5, Асл 5:6, Ях 3:11, 1 Тим 6:13, Ғмл 26:23, 1 Кор 15:20, Кол 1:18, 1 Птр 1:18-19

+ 1:6 Сығ 19:6.

+ 1:6 Сығ 19:6, 1 Птр 2:9, Асл 5:10, Асл 20:6, 1 Птр 4:11, Йһҙ 1:24-25, Асл 5:13

+ 1:7 Днл 7:13.

+ 1:7 Зәк 12:10.

+ 1:7 Днл 7:13, Зәк 12:10

+ 1:8 Сығ 3:14; Зәб 89:3; Ишғ 41:4.

* 1:8 Альфа һәм Омега – грек алфавитының тәүге һәм һуңғы хәрефтәре (башҡорт телендәге А һәм Я кеүек). «Альфа һәм омега», йәғни «башы һәм аҙағы» тулылыҡты, камиллыҡты аңлата. «Асылыш» китабында ла ул донъяның башланмышынан һуңғы көнөнә тиклем бар тарихына ишаралай.

+ 1:9 Мрк 10:39

* 1:10 Раббы көнө – аҙнаның беренсе көнө – йәкшәмбе көнө тураһында һүҙ барыуы ихтимал.

* 1:10 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «…ишеттем: „Мин – Альфа һәм Омега, Тәүге һәм Һуңғы“.» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

+ 1:10 Зөл 1:3, Асл 4:2

+ 1:12 Сығ 25:1, Сығ 25:37, Зәк 4:2

+ 1:13 Днл 7:13.

+ 1:13 Днл 7:13, Днл 10:5-6, Асл 15:6

+ 1:14-15 Днл 7:9; 10:6.

+ 1:14 Днл 7:9, Асл 2:18, Асл 19:12

+ 1:15 Зөл 1:7, Днл 10:6, Зөл 1:24, Зөл 43:2

+ 1:16 Ишғ 49:2.

+ 1:16 Ишғ 49:2, Ғвр 4:12, Асл 19:15, Днл 8:17, Днл 10:9, Маҫ 17:2

+ 1:17 Ишғ 44:6.

+ 1:17 Маҫ 28:4, Ишғ 41:4, Ишғ 44:6, Ишғ 48:12, Асл 2:8, Асл 22:13

+ 1:18 Рим 6:9, Рим 14:9, Асл 9:1, Асл 20:1

+ 2:1 Асл 1:13, Асл 1:16

+ 2:2 2 Кор 11:13, 1 Ях 4:1

+ 2:4 Йер 2:2

+ 2:7 Маҫ 11:15, Мрк 4:9, Лк 8:8, Асл 3:6, Асл 3:13, Асл 3:22, Асл 13:9, Асл 3:5, Асл 21:7, Лк 23:43, 2 Кор 12:4, Баш 2:9, Баш 3:22, Зөл 28:13, Асл 22:2

+ 2:8 Асл 1:17-18

+ 2:9 Яҡ 2:5, 2 Кор 8:9, Асл 3:9

* 2:10 Тормош тажы – элек ярыштар ваҡытында еңеүсегә үрелгән таж кейҙергәндәр. Бында ла, тоғро булғандарға мәңгелек тормош билдәһе итеп, тормош тажы вәғәҙә ителә.

+ 2:10 Асл 12:11, Яҡ 1:12, Асл 3:11

+ 2:11 Асл 2:7, Асл 20:6, Асл 21:8

+ 2:12 Асл 1:16

+ 2:14 Иҫп 22:5; 31:16.

+ 2:14 Иҫп 22:5, Иҫп 25:1-2, Иҫп 31:16, 2 Птр 2:15, Ғмл 15:29, 1 Кор 8:10, 1 Кор 10:19

+ 2:15 Асл 2:6

+ 2:16 Ишғ 49:2.

+ 2:16 Ишғ 11:4, 2 Тес 2:8

* 2:17 Майҙә – Алла боронғо Исраил халҡын Мысыр ҡоллоғонан сығарғас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн күктән ебәрелгән ризыҡ.

+ 2:17 Асл 2:7, Сығ 16:31, Ях 6:48-50, Ишғ 62:2, Ишғ 65:15, Асл 3:12, Асл 19:12

+ 2:18 Асл 1:14-15

+ 2:20 3 Бат 16:31.

+ 2:20 3 Бат 16:31, 3 Бат 21:25, Асл 2:14

+ 2:21 2 Птр 3:9, 2 Птр 3:15

* 2:23 Уның балаларын – «уның юлынан барыусыларҙы» тигән мәғәнәлә лә аңларға мөмкин.

+ 2:23 1 Бат 16:7, Йер 11:20, Йер 20:12, Маҫ 16:27

+ 2:25 Асл 3:11

+ 2:26-28 Зәб 2:9.

+ 2:26 Зәб 2:9, Асл 12:5, Асл 19:15, Иҫп 24:17, Асл 22:16

+ 2:29 Асл 2:7

+ 3:1 Асл 1:4-5, Асл 1:16, Рим 1:15, Эфс 2:1, Эфс 2:5, Кол 2:13, 1 Тим 5:6

+ 3:3 Маҫ 24:43-44, 2 Птр 3:10, 1 Тес 5:2, Асл 16:15

+ 3:4 Йһҙ 1:23, Асл 6:11, Асл 7:9, Маҫ 10:11, Маҫ 22:8, Ғмл 13:46

+ 3:5 Асл 2:7, Асл 21:7, Сығ 32:32, Зәб 55:9, Зәб 68:29, Млх 3:16, Лк 10:19, Маҫ 10:32

+ 3:6 Асл 2:7

+ 3:7 Ишғ 22:22, Әйп 12:14

+ 3:9 Асл 2:9

+ 3:10 2 Птр 2:9, 1 Кор 10:13

+ 3:11 Асл 22:7, Асл 22:12, Асл 22:20, Асл 2:25

+ 3:12 Асл 2:7, 3 Бат 7:21, Зәб 22:6, Зөл 48:35, Ишғ 62:2, Асл 2:17

+ 3:13 Асл 2:7

+ 3:14 Хик 8:22, Кол 1:15, Кол 1:18, 1 Кор 14:16, 2 Кор 1:20

+ 3:17 Һош 12:8, Зәк 11:5, 1 Кор 4:8, Ях 9:39-41

+ 3:18 Асл 16:15

+ 3:19 Хик 3:12, Ғвр 12:5-6

+ 3:20 Лк 12:36, Ях 14:23

+ 3:21 Ях 16:33, Зәб 109:1, Мрк 16:19, Маҫ 19:28, Лк 22:30

+ 3:22 Асл 2:7

+ 4:1 Асл 1:10

+ 4:2-3 Зөл 1:26-28.

+ 4:2 Зөл 1:3, Асл 1:10, 3 Бат 22:19, Ишғ 6:1, Днл 7:9

+ 4:3 Зөл 1:28

+ 4:4 Асл 3:4

+ 4:5 Асл 8:5, Асл 11:19, Асл 16:18, Асл 1:4-5, Зәк 4:2

+ 4:6-7 Зөл 1:5-10, 22; 10:14.

+ 4:6 Зөл 1:22, Асл 15:2, Зөл 1:5, Зөл 1:18, Зөл 10:12

+ 4:7 Зөл 1:10

+ 4:8 Зөл 1:18; 10:12.

+ 4:8 Ишғ 6:2-3.

+ 4:8 Ишғ 6:2, Зөл 1:11, Ишғ 6:3

+ 4:11 Асл 5:12, Зәб 32:9-11

+ 5:1 Зөл 2:9-10; Ишғ 29:11.

+ 5:1 Зөл 2:9-10, Ишғ 8:16, Ишғ 29:11, Днл 12:4, Асл 10:4, Асл 22:10

+ 5:5 Баш 49:10.

+ 5:5 Ишғ 11:1.

+ 5:5 Ишғ 11:10, Асл 22:16, Баш 49:9

+ 5:6 Ишғ 53:7, Ях 1:29, Ях 1:36, 1 Птр 1:19, Ғмл 8:32-33, Зәк 3:9, Зәк 4:10, Асл 1:4-5

+ 5:8 Зәб 140:2, Асл 8:3-4

+ 5:9 Зәб 32:3, Асл 14:3, Асл 7:9, Асл 11:9, Асл 14:6, Асл 14:3-4

+ 5:10 Сығ 19:6.

+ 5:10 Сығ 19:6, 1 Птр 2:9, Асл 1:6

+ 5:11 Днл 7:10.

+ 5:11 Днл 7:10, Лк 2:13

+ 5:12 Асл 4:11

+ 5:13 Зәб 144:16, Зәб 150:6, 1 Птр 4:11, Йһҙ 1:24-25, Асл 1:6, Асл 7:12

+ 5:14 Асл 4:10

+ 6:1 Асл 5:1, Асл 4:7, Асл 14:2, Асл 19:6

+ 6:2 Зәк 6:3.

+ 6:2 Зәк 1:8-10, Зәк 6:1-4

+ 6:4 Зәк 6:2.

+ 6:4 Зәк 1:8, Зәк 6:2, Мрк 13:8

+ 6:6 Зөл 4:16.

* 6:6 Был пәйғәмбәрлек буйынса бер көнлөк эш хаҡына (бер динарға) бер үлсәм (грекса «хойникс») бойҙай тура килә. Бер үлсәм 1 литрға тура килгән.

+ 6:6 Асл 7:3

+ 6:8 Лев 26:22, Ҡнн 32:24, Зөл 5:17, Зөл 14:21

+ 6:9 Асл 20:4

+ 6:10 Ҡнн 32:43, Зәб 78:10, Зәб 93:3, Зәб 118:84, Лк 18:7, 2 Тес 1:6, Асл 19:2

+ 6:11 Асл 3:4

+ 6:12 Мрк 13:8, Асл 11:13, Ишғ 50:3, Йои 2:30

+ 6:13 Ишғ 34:4

+ 6:14 Ишғ 34:4.

+ 6:14 Асл 16:20

+ 6:15 Ишғ 2:10, Ишғ 2:19

+ 6:16 Һош 10:8, Лк 23:30

+ 6:17 Йои 2:11; Млх 3:2.

+ 6:17 Зәб 75:8, Йер 30:7, Йои 2:11, Млх 3:2

+ 7:1 Зәк 6:5.

+ 7:1 Йер 49:36, Днл 7:2

+ 7:3 Зөл 9:4, 6.

+ 7:3 Зөл 9:4, Асл 14:1, Асл 22:4

+ 7:9 Асл 3:4

+ 7:10 Асл 12:10, Асл 19:1

+ 7:11 Асл 4:6

+ 7:12 Асл 5:13-14

+ 7:14 Днл 12:1.

+ 7:14 Ишғ 1:18.

+ 7:14 Маҫ 24:21, Зәк 3:4, Ғвр 9:14, Асл 19:8, Асл 22:14

+ 7:16 Зәб 120:6; Ишғ 49:10.

+ 7:16 Зәб 120:6, Ишғ 49:10

+ 7:17 Зәб 22:1-2; Зөл 34:23.

+ 7:17 Ишғ 25:8.

+ 7:17 2 Бат 5:2, Зәб 22:1, Ях 10:11, Ишғ 25:8, Асл 21:4

+ 8:1 Асл 5:1

+ 8:2 Маҫ 18:10-11

+ 8:3 Ғам 9:1, Сығ 30:7, Иҫп 16:46, Зәб 140:2, Асл 5:8

+ 8:4 Ғмл 10:4

+ 8:5 Зөл 10:2.

+ 8:5 Лев 16:12, Зөл 10:2, Асл 4:5

+ 8:7 Сығ 9:23-25; Зөл 38:22.

+ 8:7 Сығ 9:23-24, Зөл 38:22, Йои 2:30, Ғам 7:4

+ 8:8 Йер 51:25, Сығ 7:17, Сығ 7:19, Асл 11:6

+ 8:9 Ишғ 2:16

+ 8:10 Ишғ 14:12.

+ 8:10 Ишғ 14:12, Асл 9:1

+ 8:11 Йер 9:15, Йер 23:15

+ 8:12 Ишғ 13:10; Йои 2:10, 31.

+ 8:12 Сығ 10:21-23, Ишғ 13:10, Йои 2:10, Йои 3:15

+ 9:1 Ишғ 14:12, Лк 10:18, Асл 8:10, Асл 12:8-9, Асл 1:18

+ 9:2 Баш 19:28.

+ 9:3 Сығ 10:4

+ 9:4 Асл 7:2-4

+ 9:6 Әйп 3:21.

+ 9:6 Әйп 3:21, Йер 8:3

+ 9:7 Йои 2:4.

+ 9:7 Йои 2:4, Днл 7:8

+ 9:8 Йои 1:6.

+ 9:8 Йои 1:6

+ 9:9 Йои 2:5.

+ 9:9 Йои 2:5

* 9:11 Абаддон – һәләкәт, үлем; Аполлуон «һәләк итеүсе» тигәнде аңлата.

+ 9:12 Асл 11:14

+ 9:13 Сығ 27:2, Сығ 30:2

+ 9:14 Асл 16:12

+ 9:15 Зәк 13:8

+ 9:20 Зәб 113:12-16.

+ 9:20 1 Кор 10:20, Зәб 134:15-18, Днл 5:23

+ 9:21 Асл 21:8, Асл 22:15

+ 10:1 Зөл 1:28, Асл 4:3, Асл 1:15-16

+ 10:2 Зөл 2:9

+ 10:3 Йои 3:16, Ғам 1:2

+ 10:4 Ишғ 8:16, Ишғ 29:11, Днл 8:26, Днл 12:4, Асл 5:1, Асл 22:10

+ 10:6 Днл 12:7.

+ 10:7 Асл 11:15

+ 10:8-10 Зөл 2:8-10; 3:1-3.

+ 10:9 Зәб 118:103, Йер 15:16, Зөл 3:1-3

+ 11:1 Зөл 40:3, 5.

+ 11:1 Зөл 40:3, Асл 21:15

+ 11:2 Зөл 40:17, Лк 21:24, Асл 12:6, Асл 13:5

+ 11:4 Зәк 4:2-3, 11, 14.

+ 11:4 Зәк 4:2-3, Зәк 4:11, Зәк 4:14

+ 11:5 4 Бат 1:10, Йер 5:14

+ 11:6 3 Бат 17:1.

+ 11:6 Сығ 7:20-21.

+ 11:6 3 Бат 17:1, Сығ 7:17, Сығ 7:19, Асл 8:8

+ 11:7 Асл 9:1, Днл 7:21, Днл 8:24

+ 11:8 Ишғ 1:10, Ишғ 3:9

+ 11:9 Зәб 78:2-3

+ 11:11 Баш 2:7, Зөл 37:10

+ 11:12 4 Бат 2:11.

+ 11:12 Асл 4:1, 1 Тес 4:17

+ 11:13 Асл 6:12

+ 11:14 Асл 8:13, Асл 9:12

* 11:15 Мәсих – «мәсехләнгән» тигәнде аңлата. Боронғо Исраилда батша һайлағанда ҡаһиндар ул кешенең башына зәйтүн майы һөрткән. Ғайса Мәсих – Алла тарафынан һайланған һәм мәсехләнгән Зат.

+ 11:15 Ишғ 27:12, Маҫ 24:31, Асл 10:7, Сығ 15:18, Днл 7:14, Днл 7:27, Ғов 1:21, Зәк 14:9, Лк 1:33, 1 Кор 15:24

+ 11:16 Асл 4:4

+ 11:17 Асл 1:4, Асл 16:5

+ 11:18 Зәб 2:1-2.

+ 11:18 Зәб 2:1, Асл 20:12

* 11:19 Килешеү һандығы – Алла ҡушыуы буйынса яһалған һандыҡ. Уның эсендә Алланың Исраил халҡы менән төҙөгән төп килешеүенең ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. (Ҡарағыҙ: «Сығыу» 25:10-22.)

+ 11:19 Асл 15:5, Сығ 9:23, Йуш 10:11, Асл 16:21

+ 12:1 Баш 37:9

+ 12:3 Днл 7:7.

+ 12:3 Днл 7:7, Асл 13:1, Асл 17:3, Асл 17:12

+ 12:4 Днл 8:10.

+ 12:4 Днл 8:10

+ 12:5 Зәб 2:9; Ишғ 66:7.

+ 12:5 Зәб 2:9, Асл 2:27, Асл 19:15

+ 12:6 Асл 11:3, Асл 13:5

+ 12:7 Днл 10:13, 21.

+ 12:7 Днл 10:13, Днл 12:1, Йһҙ 1:9

+ 12:9 Баш 3:1.

+ 12:9 1 Йыл 21:1, Әйп 1:6, Зәк 3:1, Баш 3:1, Асл 20:2, Лк 10:18, Ях 12:31

+ 12:10 Әйп 1:9-11, Әйп 2:4-5, Зәк 3:1

+ 12:11 Асл 15:2, Лк 14:26, Ях 12:25, Асл 2:10

+ 12:12 Зәб 95:11, Ишғ 44:23, Ишғ 49:13

* 12:14 Бер йыл, ике йыл һәм ярты йыл – грекса төп нөсхәһендә: «ваҡыт, ваҡыттар һәм ярты ваҡыт».

+ 12:14 Сығ 19:4, Ҡнн 32:11, Днл 7:25, Асл 13:5

+ 12:17 Баш 3:15

+ 13:1 Днл 7:3, 7.

+ 13:1 Днл 7:3, Асл 12:3

+ 13:2 Днл 7:4-6.

+ 13:2 Днл 7:4-6, Лк 4:6

+ 13:5-6 Днл 7:8, 25.

+ 13:5 Днл 7:8, Днл 11:36, Днл 7:25, Асл 11:2, Асл 12:6

+ 13:7 Днл 7:21-22.

+ 13:7 Днл 7:21, Днл 8:24, Асл 11:7, Асл 12:17

+ 13:8 Асл 3:5

+ 13:9 Асл 2:7

+ 13:10 Йер 15:2; 43:11.

+ 13:10 Йер 15:2, Йер 43:11, Асл 14:12

+ 13:13 Ҡнн 13:1-3, Мрк 13:22, Асл 16:13, Асл 19:20, 4 Бат 1:10, Лк 9:54

+ 13:14 Маҫ 24:24, Мрк 13:22, 2 Тес 2:9

+ 13:15 Днл 3:6

+ 14:1 Зәб 2:6, Зәб 9:12, Ғвр 12:22, Асл 3:12, Асл 7:3-4

+ 14:2 Зөл 1:24, Зөл 43:2, Асл 1:15, Асл 6:1

+ 14:3 Зәб 32:3, Асл 5:9

+ 14:4 2 Кор 11:2, Йер 2:3, Яҡ 1:18, 2 Тес 2:13

* 14:5 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Алла тәхете алдында» тигән һүҙҙәр ҙә бирелгән.

+ 14:5 Сеф 3:13

+ 14:8 Ишғ 21:9.

+ 14:8 Ишғ 21:9, Йер 51:8, Асл 18:2

+ 14:9 Асл 13:15

+ 14:10 Зәб 74:8, Ишғ 51:17, Йер 25:15, Ғов 1:16, Зәк 12:2, Асл 14:10, Асл 20:10

+ 14:11 Ишғ 34:10.

+ 14:11 Ишғ 34:10

+ 14:12 Асл 13:10

+ 14:13 Асл 20:6

+ 14:14 Днл 7:13.

+ 14:14 Днл 7:13, Днл 10:5-6, Асл 1:13

+ 14:15 Йои 3:13, Мрк 4:29

+ 14:16 Йер 51:33

+ 14:19 Ишғ 63:3, Йои 3:13, Асл 19:15

* 14:20 Бер мең алты йөҙ стадия – өс йөҙ саҡрым самаһы. Бер стадия – 185 м.

+ 15:1 Асл 16:1, Асл 17:1, Асл 21:9

+ 15:2 Асл 4:6, Асл 12:11, Асл 13:17

+ 15:3-4 Ҡнн 32:4; Зәб 85:9-10; Йер 10:6-7.

* 15:3 Халыҡтар Батшаһы – ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «изгеләр Батшаһы» тип бирелгән.

+ 15:3 Сығ 15:1, Ҡнн 31:30, Зәб 91:6

+ 15:4 Йер 10:7, Зәб 85:9

+ 15:5 Сығ 38:21, Асл 11:19

+ 15:6 Асл 1:13

+ 15:7 Асл 4:6

+ 15:8 Ишғ 6:3-4.

+ 15:8 Сығ 40:34-35, 3 Бат 8:10-11, Ишғ 6:4

+ 16:1 Асл 15:1, Зәб 78:6, Йер 10:25

+ 16:2 Сығ 9:10.

+ 16:2 Асл 13:16, Сығ 9:9-11

+ 16:3 Сығ 7:20-21.

+ 16:3 Асл 8:8-9

+ 16:4 Сығ 7:17-20

+ 16:5 Асл 1:4, Асл 11:17, Йер 12:1

+ 16:6 Маҫ 23:35, Асл 18:24, Ишғ 49:26

+ 16:7 Асл 6:9

+ 16:9 Днл 5:23, Ғмл 12:23

+ 16:10 Сығ 10:21-22.

+ 16:10 Асл 13:2, Сығ 10:21-22

+ 16:12 Ишғ 11:15.

+ 16:12 Асл 9:14, Ишғ 11:15, Ишғ 44:27

+ 16:13 Асл 12:3, Асл 13:11

+ 16:14 Мрк 13:22, Асл 13:13

+ 16:15 Маҫ 24:43-44, 2 Птр 3:10, 1 Тес 5:2, Асл 3:3, Асл 3:18

+ 16:16 Хак 5:19; 4 Бат 23:29.

* 16:16 Һармагеддон – «Мегиддо тауы» тигән мәғәнәлә. Иҫке Ғәһед дәүерендә Мегиддо ҡалаһы мөһим урын биләгән.

+ 16:18 Зөл 38:19, Ғам 1:1, Хаг 2:6, Днл 12:1, Мрк 13:19

+ 16:19 Асл 14:10

+ 16:20 Асл 6:14

+ 16:21 Сығ 9:23-24.

* 16:21 Ҙур-ҙур боҙ киҫәктәре – грек телендә һүҙмә-һүҙ: «талант ауырлығындағы боҙ». Бер талант яҡынса 35–40 кг самаһы.

+ 16:21 Сығ 9:23-25, Йуш 10:11, Ишғ 30:30, Асл 11:19

+ 17:1 Йер 51:12-13.

+ 17:1 Асл 15:1, Асл 21:9, Йер 51:13, Нхм 3:4

+ 17:2 Йер 51:7.

+ 17:2 Ишғ 23:17, Нхм 3:4, Йер 51:7, Асл 14:8

+ 17:3 Зөл 37:1, Асл 12:3

+ 17:6 Асл 16:6

+ 17:8 Асл 9:1, Асл 11:7

+ 17:12 Днл 7:23-24.

+ 17:12 Днл 7:7, Днл 7:24, Асл 12:3

+ 17:14 Ҡнн 10:17; Днл 2:47.

+ 17:14 Ҡнн 10:17, 1 Тим 6:15, Асл 19:16, Ғөз 7:12, Зөл 26:7, Днл 2:37

+ 17:16 Зөл 28:18, Асл 18:8

+ 18:1 Зөл 43:2

+ 18:2 Ишғ 13:19-21; Йер 50:39.

+ 18:2 Ишғ 21:9, Асл 14:8, Ишғ 13:21, Ишғ 34:11, Ишғ 34:14

+ 18:3 Нхм 3:4, Асл 17:2, Зөл 27:33

+ 18:4 Йер 51:6.

+ 18:4 Ишғ 48:20, Йер 50:8, Йер 51:45

+ 18:5 2 Йыл 28:9, Ғөз 9:6, Йер 51:9, Юнс 1:2

+ 18:6 Йер 50:29.

+ 18:6 Зәб 136:8, Йер 50:15, Йер 16:18

+ 18:7-8 Ишғ 47:7-9.

+ 18:7 Ишғ 47:7

+ 18:8 Зөл 28:18, Асл 17:16

+ 18:9-10 Зөл 26:16-17.

+ 18:9 Йер 51:8

+ 18:11-19 Зөл 27:28-36.

+ 18:17 Зөл 27:28-29

+ 18:18 Зөл 27:32

+ 18:19 Зөл 27:30

+ 18:20 Йер 51:48

+ 18:21 Йер 51:63-64.

+ 18:21 Йер 51:63-64

+ 18:22 Ишғ 14:11, Ишғ 24:8, Зөл 26:13

+ 18:23 Йер 7:34, Йер 16:9, Нхм 3:4

+ 18:24 Маҫ 23:35, Асл 16:6, Асл 17:6

+ 19:1 Зәб 103:35.

* 19:1 Раббыны маҡтағыҙ – йәһүд телендә «Һалелуяһ».

+ 19:1 Зәб 61:12, Асл 7:10

+ 19:2 Ҡнн 32:43, 4 Бат 9:7, Асл 6:10

+ 19:3 Ишғ 34:10, Асл 14:11, Асл 18:9

+ 19:4 Асл 4:4

+ 19:5 Зәб 133:1, Зәб 134:1

+ 19:6 Зөл 1:24, Асл 1:15, Асл 6:1, Зәб 92:1

+ 19:7 Маҫ 22:2, Маҫ 25:10, Асл 21:2

+ 19:8 Ишғ 61:10.

+ 19:8 Ишғ 61:10, Зәк 3:4, Асл 7:14

+ 19:10 Ғмл 10:25-26, Асл 22:8-9

+ 19:11 Ишғ 11:3-5.

+ 19:11 Зөл 1:1

+ 19:12 Асл 1:14, Асл 2:17

+ 19:13 Ишғ 63:2-3.

+ 19:13 Баш 1:3; Ях 1:1.

+ 19:13 Ях 1:1

+ 19:15 Ишғ 49:2.

+ 19:15 Ишғ 49:2, Асл 1:16, Зәб 2:9, Асл 2:27, Асл 12:5, Ишғ 63:3, Йои 3:13, Асл 14:19-20

+ 19:16 Ҡнн 10:17

+ 19:17-18 Зөл 39:17-20.

+ 19:17 Йер 12:9, Зөл 39:17-20

+ 19:18 Зөл 39:18-20

+ 19:19 Асл 16:16

+ 19:20 Днл 7:11.

+ 19:20 Асл 13:11-15, Асл 16:13, Днл 7:11-12

+ 19:21 Ишғ 49:2, Асл 1:16

+ 20:1 Асл 9:1

+ 20:2 Баш 3:1.

+ 20:2 Баш 3:1, Асл 12:9

+ 20:3 Зәб 54:24, Днл 6:17

+ 20:4 Днл 7:9, Маҫ 19:28, Асл 6:9, Асл 13:12-16, Днл 7:18

+ 20:6 Асл 2:11, Асл 14:13, Асл 21:8, Сығ 19:6, Асл 1:6

+ 20:8 Зөл 38–39.

+ 20:8 Зөл 38:2, Зөл 39:1, Асл 16:14

+ 20:9 4 Бат 1:10, Зөл 38:22, Зөл 39:6, Асл 11:5

+ 20:10 Асл 19:20

+ 20:11-12 Днл 7:9-10.

+ 20:11 Зәб 101:27

+ 20:12 Сығ 32:32, Сығ 32:33, Днл 7:10, Днл 12:1, Маҫ 16:27

+ 20:13 Ғмл 24:15

+ 20:15 Зәб 68:29; Днл 12:1.

+ 20:15 Маҫ 13:42, Маҫ 13:50

+ 21:1 Ишғ 65:17; 66:22.

+ 21:1 Ишғ 65:17, Ишғ 66:22, 2 Птр 3:13, Асл 20:11

+ 21:2 Ишғ 52:1.

+ 21:2 Глт 4:26, Ғвр 12:22, Ишғ 61:10, Асл 19:7

+ 21:3 Лев 26:11-12; Зөл 37:27; Зәк 2:10-11.

* 21:3 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «уларҙың Аллаһы буласаҡ» тигән мәғәнә лә бар.

+ 21:3 Лев 26:11-12, Зөл 37:27

+ 21:4 Ишғ 25:8; 35:10; 65:19.

+ 21:4 Ишғ 25:8, Ишғ 65:19, Асл 7:17, Ишғ 35:10, Ишғ 43:18, Ишғ 51:11

+ 21:5 Ишғ 43:19, 2 Кор 5:17

+ 21:6 Ишғ 55:1.

+ 21:6 Ишғ 44:6, Ишғ 48:12, Асл 1:6, Асл 22:13, Ишғ 55:1, Ях 4:10, Ях 7:37

+ 21:7 Асл 2:7, Асл 3:5, Маҫ 25:34, 2 Бат 7:14, 2 Кор 6:18

+ 21:8 1 Кор 6:9-10, Глт 5:19-21, Асл 22:15, Ишғ 66:24, Асл 2:11, Асл 20:6

+ 21:9 Асл 15:1, Асл 17:1

+ 21:10 Зөл 40:2, Асл 17:3

+ 21:11 Сығ 40:34

+ 21:12-13 Зөл 48:31-35.

+ 21:13 Зөл 48:30-34

+ 21:14 Эфс 2:20

+ 21:15 Зөл 40:3, 5.

+ 21:15 Зөл 40:3, Асл 11:1

* 21:16 Ун ике мең стадия – ике мең өс йөҙ саҡрым самаһы.

+ 21:16 Зөл 48:16

* 21:17 Аршын – бында яҡынса 0,5 м.

+ 21:18-21 Ишғ 54:11-12.

+ 21:19 Сығ 28:17-20, Ишғ 54:11-12, Зөл 28:13

+ 21:22 Ишғ 8:14, Зөл 11:16

+ 21:23 Ишғ 60:19-20.

+ 21:23 Ишғ 60:19-20, Асл 22:5

+ 21:24 Ишғ 60:3.

+ 21:24 Ишғ 60:3

+ 21:25-26 Ишғ 60:11.

+ 21:25 Ишғ 60:11, Зәк 14:7

+ 21:27 Ишғ 52:1.

+ 21:27 Ишғ 35:8, Ишғ 52:1, Йои 3:17, Нхм 1:15, Зәб 117:20

+ 22:1 Зөл 47:1; Зәк 14:8.

+ 22:1 Зөл 47:1, Зәк 14:8

+ 22:2 Баш 2:9, Баш 3:22, Зөл 47:7, Зөл 47:12, Асл 2:7

+ 22:4 Әйп 19:26, Зәб 16:15, Маҫ 5:8, 1 Ях 3:2, Ғвр 12:14, Асл 7:3-4

+ 22:5 Ишғ 60:19.

+ 22:5 Зәб 35:10, Ишғ 60:19-20, Асл 21:23

+ 22:6 Асл 1:1

+ 22:7 Асл 3:11, Асл 1:3

+ 22:8 Асл 19:10

+ 22:10 Днл 12:4, 9.

+ 22:10 Днл 12:4, Асл 10:4, Асл 1:3

+ 22:11 Днл 12:10.

+ 22:11 Днл 12:10, 2 Тим 3:13

+ 22:12 Ишғ 40:10; 62:11; Йер 17:10.

+ 22:12 Ишғ 40:10, Ишғ 62:11, Маҫ 16:27

+ 22:13 Асл 1:8, 17; 2:8; 21:6.

+ 22:13 Ишғ 44:6, Ишғ 48:12, Асл 1:8, Асл 21:6

* 22:14 Үҙенең кейемен йыуғандар – ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Уның бойороҡтарын үтәүселәр» тип бирелгән.

+ 22:14 Асл 7:14

+ 22:15 Хик 12:22, 1 Кор 6:9-10, Глт 5:19-21, Асл 21:8

+ 22:16 Иҫп 24:17; Ишғ 11:1, 10.

+ 22:16 Ишғ 11:10, Асл 5:5, Иҫп 24:17, Асл 2:26

+ 22:17 Ишғ 55:1.

+ 22:17 Асл 21:2, Асл 21:9, Ишғ 55:1, Ях 7:37, Асл 21:6

+ 22:18 Ҡнн 4:2, Ҡнн 12:32, Хик 30:6

+ 22:20 1 Кор 16:22

* 22:21 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Амин» тигән һүҙ ҙә бар.