# Библиялъул

Институт перевода Библии

## Таврат


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## ЦеберагӀи


ИНСТИТУТ ЯЗЫКА, ЛИТЕРАТУРЫ


И ИСКУССТВА ИМ. Г. ЦАДАСЫ


ДАГЕСТАНСКОГО ФЕДЕРАЛЬНОГО


ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ЦЕНТРА РАН


РОССИЯЛЪУЛ ГӀЕЛМАБАЗУЛ АКАДЕМИЯЛЪУЛ


ДАГЪИСТАНАЛЪУЛ ФЕДЕРАЛИЯБ


ЦӀЕХ-РЕХАЛЪУЛАБ ЦЕНТРАЛЪУЛ ЦӀАДАСА ХӀАМЗАТИЛ


ЦӀАРАЛДА БУГЕБ МАЦӀАЛЪУЛ, АДАБИЯТАЛЪУЛ


ВА ИСКУССТВОЯЛЪУЛ ИНСТИТУТ


ТАВРАТ


АЛЛАГЬАСУЛ КАЛИМА ТАРЖАМА ГЬАБИЯЛЪУЛ ИНСТИТУТ


МОСКВА, 2025

ТАВРАТ

Электронияб форматалда гьаб тӀехь нужеда батила Аллагьасул Калима таржама гьабиялъул институталъул сайталда:

https: ibt.org.ru/media?id=AVR

ISBN 978-5-93943-358-7

© Институт перевода Библии, 2025

## Байбихьи

### Байбихьи

Байбихьи


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Байбихьи


ЦеберагӀи

Дуца цӀализехъин буго магӀарул мацӀалде буссинабураб Аллагьасул Калимаялъул тӀоцебесеб тӀехь. Аллагьасул Калимаялъул буго кӀиго бутӀа – «НекӀсияб КъотӀи» ва «ЦӀияб КъотӀи» («Инжил»). Гьеб гӀуцӀун буго гӀемерал гӀасрабазул заманалда хъвараб 66 тӀехьалдасан. Гьезда бицунеб буго дунял бижаралдаса нилъер эраялъул тӀоцересел гӀасрабазде щвезегӀан ккарал лъугьа-бахъиназул хӀакъалъулъ.

«НекӀсияб КъотӀиялда» гьоркьобе уна «Таврат» (гьелда абула Мусал «Щуго тӀехьиланги»), аварагзабазул тӀахьал, гӀакъиллъиялъул тӀахьал, тарихиял ва шигӀриял тӀахьал. «Тавраталда» буго Муса аварагасде ва гьесда нахърилълъаразде рещтӀараб Аллагьасул калам.

«Байбихьи» ккола «Тавраталъул» тӀоцебесеб тӀехь. Гьеб хъван буго жугьутӀ мацӀалда. БатӀи-батӀиял мацӀазде гьеб буссинабулаго, гӀемерисез гьелда цӀар лъезе пайда босула тӀоцебе гьеб грек мацӀалде буссинабизе хӀалтӀизарурал «лъугьин», «бижи» магӀнаялъул рагӀабаздаса. ЖугьутӀаз гьелда цӀар лъун буго «Авалалда» абун.

Гьаб тӀехьалъул буго 50 бетӀер. МагӀнаялъухъ балагьун гьел рикьизе бегьула кӀиго аслияб бутӀаялде. ТӀоцебесеб 11 бетӀералда бицунеб буго Аллагьас жиндирго РагӀудалъун дунял, ай зобал, ракь, гъветӀ-хер, рухӀчӀаголъаби ва тӀоцересел гӀадамал Адамги ХӀаваги рижиялъул хӀакъалъулъ. Адамицаги ХӀавацаги, Аллагьасул амруялъухъги гӀенеккичӀого, кванана гьез яшав гьабулеб Эдемалъул ахикь бижараб, лъикӀлъиги квешлъиги лъазабулеб гъотӀодаса пихъ. Гьелдалъун гьез дунял мунагьалъукье ккезабуна. Хадубги бицунеб буго Адамил лъимал Къабилилги Гьабилилги гӀумруялъул ва мунагьазул цӀураб дунялалде тӀаде Аллагьас тӀупан тӀеялъул хӀакъалъулъ. Гьеб тӀупаналдалъун кинабго рухӀ бугебщинаб жо хвана, Аллагьасул амруялдалъун, НухӀ аварагас жиндирго гамиде рачун рукӀарал хутӀизегӀан.

Вавилоналъул сиялъул хӀакъалъулъ къисаялда бицунеб буго, гьезул пахрулъи сабаблъун, Аллагьас доб заманалъул гӀадамазе тамихӀ кин гьабурабали.

«Байбихьи» абураб тӀехьалъул кӀиабилеб бутӀаялда (12–50 бутӀрул) нужеца цӀалила, жидер умматалъул эменлъун Ибрагьим авараг кколеб, жугьутӀ халкъалъул умумузул хӀакъалъулъ. ГӀумруялъул ахиралде щвезегӀан Аллагьасе ритӀухъавлъун хутӀана Ибрагьим авараг. Аллагьас жиндир хӀалбихьулеб мехалда, жив Гьесие мутӀигӀав вукӀин бихьизабизе, цохӀо вугев хирияв вас ИсхӀакъ къурбаналъе хъвезегицин разилъун вукӀана гьев. Гьелдаса хадув Аллагь гьедана: «Дица дуде баракат рещтӀинабила! Дица дуе гӀемерал наслаби кьела – зодихъ цӀвабигӀанги, ралъдал рагӀалда салигӀанги цӀикӀкӀинабила гьезул къадар. Ва дур наслабаз тушбабазул шагьарал кверде росила. Мун Дие мутӀигӀлъаралъухъ, дунялалъул киналго халкъазе баракат щвела гьездасан» (Байбихьи 22:17-18).

Ибрагьим аварагасул хӀакъалъулъ къисаялда бицунеб буго, гьесул вас ИсхӀакъил, гьесул чӀужу Ривкал ва жиндир наслуялдалъун жугьутӀ халкъалъул анцӀила кӀиго къавмалъе кьучӀ лъурав гьезул вас Якъубил хӀакъалъулъги. Гьез яшав гьабулеб букӀана Ханааналъул ракьалда. Гьел рихьизарун руго Аллагьас цӀакъго кӀудияб мурадалъе тӀаса рищарал гӀадамаллъун. Гьенибго бицунеб буго, гӀараб халкъалъул эменлъун кколев, гьесул цогидав вас ИсмагӀилил хӀакъалъулъги.

Ханааналъул ракьалда бижараб жугьутӀ халкъалъул анцӀила кӀиго къавмалъул эмен Якъуб рехсон вуго ГӀизраил абураб цӀаралдалъунги.

Ахирисел бутӀрузда гӀатӀидго бицунеб буго Якъубил гьитӀинав вас Юсупил къисматалъул. ГьитӀинго вацаз вичун, гьев Мисриялде ккана. ХӀехьезе ккарал гӀемерал захӀмалъабиги къезарун, Аллагьасул кумекалдалъун гьев вахуна тӀадегӀанаб даражаялде, лъугьуна Мисриялъул кверщелчилъун. Гьес ракъул соназда хвалдаса хвасар гьаруна жиндирго гӀагарал гӀадамал – гӀизраилал. Юсуп аварагасул хӀакъалъулъ магӀарулазда лъала Юсупил ва Зулайхал къисаялдасанги.

Гьаб тӀехьалда гьединго бихьизабулеб буго жугьутӀ халкъалъул умумул жидеда Аллагьас баракат лъураллъун рукӀараблъи. Аллагьас рещтӀинабураб гьеб баракат наслуялдаса наслуялде ирсалъе щолеб букӀана.

«Байбихьи» тӀехьалда бицунеб буго, тӀоцебе дунял бижаралдаса нахъе гӀага-шагарго цебесеб эраялъул анцӀила щуабилеб гӀасруялде щвезегӀан ккарал лъугьа-бахъиназул хӀакъалъулъ.

Зобги ракьги бижи (1:1–2:3)
Адамги ХӀаваги Эдемалъул ахикь; инсанас мунагь гьаби (2:4–4:26)
Адамил наслаби (5:1-32)
НухӀил хӀакъалъулъ къиса; кӀудияб тӀупан (6:1–9:29)
Халкъал рижи; Вавилоналъул си (10:1–11:26)
Ибрагьим аварагасул хӀакъалъулъ къиса (11:27–23:20)
Аллагьас бихьизабураб ракьалде Ибрам гочи (11:27–12:20)
Ибрамги ЛутӀги (13:1–14:24)
Аллагьас Ибрагьим аварагасулгун КъотӀи гьаби; наслу кьелилан рагӀи кьей (15:1–18:15)
Содомалъеги Гоморраялъеги жаза гьаби (18:16–20:18)
ИсхӀакъ гьави; Аллагьас Ибрагьим аварагасул хӀалбихьи (21:1–23:20)
ИсхӀакъил хӀакъалъулъ къиса (24:1–26:35)
ИсхӀакъие лъади ячин; Ибрагьим аварагасул хвел (24:1–25:18)
ИсхӀакъил васал: ГӀисав ва Якъуб (25:19-34)
ИсхӀакъ ва Авимелех (26:1-35)
Якъубил хӀакъалъулъ къиса (27:1–35:29)
Якъубие инсуца баракат кьей (27:1-40)
Якъуб инсул рокъоса лъути ва Лаванихъ чӀей (27:41–30:43)
Якъуб Ханааналде тӀадвуссин; Якъубица ГӀисавилгун рекъел гьаби (31:1–33:20)
Дина басра гьаюралъухъ вацаз рецӀел боси; ИсхӀакъил хвел (34:1–35:29)
ГӀисавил наслаби (36:1-43)
Юсупил хӀакъалъулъ къиса (37:1–50:26)
Юсуп вацаз лагълъуде вичи (37:1-36)
Ягьудаги Тамарги (38:1-30)
Мисриялда Юсуп тӀадегӀанлъи (39:1–41:57)
Юсупидаги вацаздаги гьоркьоб рекъел ккей (42:1–45:28)
Якъубил хъизан-къай Мисриялде гочин; Юсупил гӀумруялъул ахирисел лъугьа-бахъинал (46:1–50:26)

### 1


Аллагьас дунял бижи

1Бищунго цебе Аллагьас[†] зобги ракьги бижана[+]. 2ЧӀобого букӀана жеги ракь ва гьелъул куц букӀинчӀо: бецӀаб накӀкӀ тӀад тӀупараб тӀину лъалареб гъварилъиги, гъваридал лъиназда тӀад гьури гӀадин боржанхъулеб гӀицӀго Аллагьасул РухӀги букӀана.

3Аллагьас абуна:

«Бижа канлъи!» – ян.

Ва канлъи бижана. 4Аллагьасда бихьана канлъиялъул лъикӀлъи, ва Гьес канлъи бецӀлъиялдаса батӀа гьабуна. 5Канлъиялда цӀар къойилан лъуна, бецӀлъиялда цӀар сордойилан ахӀана.

БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана тӀоцебесеб къо.

6Цинги Аллагьас абуна:

«Лъинал кӀийиде рикьизе, гьезда гьоркьоб къвакӀараб пардав бижа!» – ян. Ва гьедин ккана. 7Аллагьас къвакӀараб пардав бижана ва гьелда гъоркьги тӀадги лъинал кӀийиде рикьана. 8Гьеб пардавалда цӀар Аллагьас зобилан лъуна.

БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана кӀиабилеб къо.

9Ва Аллагьас абуна:

«Зобалазда гъоркь ругел киналго лъинал цойиде ракӀаре ва ракъдаллъи къватӀибе бакка», – ян.

Ва гьедин ккана. 10Ракъдаллъиялда цӀар Аллагьас ракьилан лъуна, цоцазде данделъарал лъиназда цӀар ралъадал абун ахӀана. Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей.

11Аллагьас абуна:

«Ракьалъ батӀи-батӀияб гӀурччинлъи бижизабе: хьон бугеб тӀегь-херги, бугӀа-ролъги ва хьон бугеб пихъ кьолел гъутӀбиги».

Ва гьедин ккана. 12Ракьалъ бижизабуна батӀи-батӀияб гӀурччинлъи: тӀегь-херги, бугӀа-ролъги, пихъ кьолел гъутӀбиги; гьезул щибалъул жинди-жиндир тайпаялъул хьонги букӀана, ракьулъ бекьани, цӀидасан жиб бижулеб. Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей.

13БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана лъабабилеб къо.

14Аллагьас абуна:

«Зодил пардавалда рижа, сордоги къоги батӀа гьабулел, заманалъул батӀи-батӀияб ригьги гӀужги бихьизабулел ва къоялги соналги рикӀкӀине бажарулел, гвангъарал чирахъал. 15Зодил пардавалда кенчӀезе риччанте гьел, ракьалъе канлъи кьезе».

Ва гьедин ккана. 16Аллагьас кӀиго кӀудияб чирахъ бижана: гьезул кӀудияб – къоязе ханлъи гьабизе, гьитӀинабаб – сардазе ханлъи гьабизе, гьединго цӀвабиги рижана. 17Аллагьас гьел зодил пардавалда лъуна: гьез дунял гвангъизабизе, 18къоязеги сардазеги ханлъи гьабизе ва канлъиги бецӀлъиги цоцаздаса батӀа гьабизе. Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей.

19БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана ункъабилеб къо.

20Аллагьас абуна:

«Лъиназ бижизабе гӀемераб рухӀчӀаголъи. Зодихъ гьаваялда хӀанчӀиги роржанхъе».

21Гьедин Аллагьас рижана ралъдал аздагьабиги, лъадалъ рукӀунел гӀемерал батӀи-батӀиял рухӀчӀаголъабиги, зодихъ роржанхъулел батӀи-батӀияб тайпаялъул хӀанчӀиги.

Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей 22ва, гьеб киналдаго баракатги[†] лъун, Аллагьас амру гьабуна:

«Нужерго тӀинчӀ-къед цӀикӀкӀинабе, нужго гӀемерлъизаре ва ралъадазул лъинал нужедалъун цӀезаре. Риччанте ракьалда тӀад хӀанчӀиги гӀемерлъизе».

23БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана щуабилеб къо.

24Аллагьас абуна:

«Ракьалъ рижизаре батӀи-батӀияб тайпаялъул рухӀчӀаголъаби: хӀайваналги, ракьалдасан шурулел жалги ва гӀалхул жанаваралги».

Ва гьедин ккана. 25Аллагьас рижана батӀи-батӀияб тайпаялъул гӀалхул жанаварал, хӀайванал ва ракьалдасан шурулеб батӀи-батӀияб рухӀчӀаголъи. Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей.

26Аллагьас абуна:

«РачӀа Нилъер сураталда ва Нилъер сипаталда рекъон инсан[*] вижизе Нилъеца, ва биччанте гьес ралъдалъ ругел ччугӀбуздаги, зобалазда роржанхъулел хӀанчӀаздаги, хӀайваназдаги, ракьалдасан шурулелщинал жалаздаги, тӀолабго ракьалдаги тӀад кверщел гьабизе».

27Гьедин Аллагьас инсан вижана Жиндирго сипат-сураталда рекъон.

Аллагьасул сипат-сураталда вижана Гьес инсан:

бихьинчиги чӀужугӀаданги – кӀиялго рижана[+].

28Аллагьас гьезда баракат лъуна ва гьадин абуна:

«Нужеца лъимал цӀикӀкӀун гьаре, нужго гӀемерлъизе рукӀине – ракь цӀезабе ва гьелда тӀад кверщел гьабе. Ралъадазулъ ругел ччугӀбуздаги, зобалазда роржанхъулел хӀанчӀаздаги ва ракьалдасан хьвадулелщинал жалаздаги тӀад кверщел гьабе».

29Жеги Аллагьас абуна:

«Гьале дица нужее нигӀматлъун кьуна ракьалда бижарабщинаб – хьон бугеб тӀегь-хер ва хьон бугеб пихъ кьолел гъутӀби. 30ГӀалхул жанаваразеги, хӀанчӀазеги, ракьалдасан шурулелщинал жалазеги, ай рухӀ бугебщиналъе, Дица кинабниги гӀурччинаб хер кьолеб буго кваназе».

Ва гьедин ккана. 31Аллагь валагьана Жинцаго бижанщиналъухъ – цӀакъ лъикӀ букӀана гьеб.

БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана анлъабилеб къо.

### 2

1Гьедин рижана зобги ракьги ва зоб-ракьалда бугебщинабги. 2Анкьабилеб къоялде Аллагьас[†] Жиндирго хӀалтӀи рагӀалде бахъинабуна ва, киналго хӀалтӀабиги къотӀизарун, анкьабилеб къоялъ Гьес хӀалхьи гьабуна. 3Анкьабилеб къоялда баракатги[†] лъун, Аллагьас гьеб хирияб[†] къолъун гьабуна, щайгурелъул киналго ишалги тӀуран, гьеб къоялъ Гьес хӀухьбахъидал.


Адамги ХӀаваги

4Гьале гьадинаб буго зобги ракьги кин бижарабали бицунеб къиса.

БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] ракьги зобги бижараб къоялъ, 5ракьалда жеги букӀинчӀо цониги хъарахъ яги цониги харил сум, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас ракьалде жеги цӀад базабулеб букӀинчӀелъул ва ракь хӀалтӀизабизе инсанги вукӀинчӀелъул. 6Ракьалъе регьел кьолеб букӀана гӀицӀго ракьул чохьонисан бачӀунеб хӀухьелалъ.

7БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсан гьавуна ракьул хӀурудасан ва, гьесул магӀарзухъе гӀумруялъул хӀухьелги пун, гьев чӀагояб рухӀлъун лъугьинавуна[+].

8Хадуб Эдемалда, бакъбаккуда, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас ах бижизабуна ва Жинцаго вижарав инсан гьенив тана. 9БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьенир рижизаруна батӀи-батӀиял пихъил гъутӀби – рихьизе берцинал ва пихъ гьуинал. Ах бакьулъ бижизабуна гӀумруялъул гъветӀги лъикӀлъи-квешлъи лъазабулеб гъветӀги[+].

10Эдемалдасан, гьеб ахги лъалъалаго, чвахулеб букӀана кӀудияб гӀор, цинги эхебегӀан ункъиде бикьулеб букӀана, гьитӀинал гӀорал лъугьун. 11Гьезул цоялда цӀар ккола Пишон – гьеб чвахула месед гӀемераб ХӀавила абураб улка къотӀун[+]. 12(Гьениб меседги буго, махӀгьуинал пицӀалги руго, оникс абулеб багьа хирияб жавгьарги буго.) 13КӀиабилеб гӀоралда цӀар буго Гихон, гьеб чвахула тӀолабго Куш улкаялдасан. 14Лъабабилеб гӀоралда цӀар буго Тигр[*], гьеб чвахула Ассириялъул бакъбаккудехун. Ункъабилеб гӀор ккола Ефрат[+].

15Эдемалъул ахикь[†] тана БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсан, гьеб ах хӀалтӀизабизе ва гьелъул тӀалаб гьабизе. 16БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсанасда лъазабуна:

«Бокьараб гъотӀодаса пихъ кваназе бегьула дуца, 17амма лъикӀлъиги квешлъиги лъазабулеб гъотӀодаса пихъ кванаге – нагагь гьеб дуца кванани, мун гьеб къоялъго хвезе вуго».

18Хадуб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас абуна:

«Живго цохӀо вукӀин инсанасе лъикӀ гьечӀо. Гьесие данде кколев кумекчи вижила Дица».

19БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас ракьудасан рижана киналго хӀайваналги зобалазул хӀанчӀиги. Гьел киналго Гьес инсанасда аскӀоре рачана, гьезда инсанас кинал цӀарал лъолелали хал гьабизе. Инсанас кинаб цӀар лъуниги, гьеб цӀар хутӀана щибаб рухӀчӀаголъиялда. 20Инсанас цӀарал лъуна киналниги рукъалъул хӀайваназда, киналниги зобалазул хӀанчӀазда ва киналниги гӀалхул жанаваразда, амма жиндие данде кколев кумекчи гьесда ватичӀо. 21Гьебмехалда БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсанасде гъваридаб макьу бачӀинабуна ва, гьев кьижун ккаравго, гьесул цо хьабалахъагӀучӀги бахъун, гьеб букӀараб бакӀ[†] гьанаца бацана[+]. 22Гьеб хьабалахъагӀучӀалдасан БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас чӀужугӀаданалъе куц-мухъ гьабуна ва гьей инсанасда аскӀое ячана. 23Инсанас абуна:

«Гьале дир ракьаялдасан – ракьа,
дир черхалдасан – черх!
ЧӀужугӀадан букӀина гьелда цӀар,
бихьинчиясдасан йосарай йигелъул[*]».

24Гьединлъидал, эбел-эменги рехун тун, жиндирго чӀужугун вукӀина бихьинчи ва, гьел кӀиялго цолъун, цохӀо черх гӀадин лъугьина[+].

25Гьел кӀиялго – бихьинчиги чӀужугӀаданги – гӀицӀго рукӀана, амма гьел гьелдаса нечолароан.

### 3


Инсан мунагьалъукье ккей

1БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] рижарал киналго гӀалхул рухӀчӀаголъабазда гьоркьоб бищунго сихӀираб букӀана борохь. Гьелъ чӀужугӀаданалда гьикъана:

«Гьаб ахикьа цониги гъотӀодаса пихъ кваназе биччалеб гьечӀин нужее Аллагьасилан[†] абураб жо битӀараб бугищ?» – абун[+].

2«Ахикь ругел гъутӀбуздаса пихъ кваназе нижее изну буго, – ян жаваб кьуна чӀужугӀаданалъ. – 3Амма ах бакьулъ бугеб гъотӀол рахъалъ Аллагьас абуна, гьелда тӀаса пихъ кванагейилан, гьелда кверцин хъвагейилан, гурони, ниж холилан»[+].

4«Холарелха! – ян абуна борхьица. – 5Аллагьасда лъала гьеб гъотӀол пихъ квараб мехалда нужер берал рагьулеблъи ва, Аллагьасда гӀадин, лъикӀлъиги квешлъиги лъалел гӀадамаллъун нуж лъугьунеблъи».

6Гьебмехалъ чӀужугӀаданалда бихьана гьеб гъотӀол пихъ кваназе лъикӀабги, бихьизе берцинабги, гӀакъиллъи-цӀодорлъи кьолеб букӀиналъ жинде гъира ккезабулебги букӀин. Гьебмехалъ гьелъ гьеб гъотӀодаса пихъ тӀуна, кванана ва аскӀов вукӀарав росасеги кьуна – гьесги кванана[+]. 7ГьебсагӀаталдаго гьезул берал рагьун рачӀана ва жалго гӀицӀго рукӀин бихьана. Гьебмехалъ инжиралъул гъотӀол тӀанхазул хьухьун, жидерго гӀаврат бахчизе жо гьабуна гьез.

8БакъанигӀужалъул гьогьомараб гьури бахъиндал, гьезда рагӀана БЕТӀЕРГЬАН Аллагь ахикьан вачӀунев, ва гъутӀбузда нахъа рахчана гьел кӀиялго.

9«Мун кив вугев?» – ин ахӀана БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсанасде.

10«Дида рагӀана Мун ахикьан вачӀунев, – абун жаваб кьуна гьес. – Дудаса хӀинкъун, вахчун вуго дун, щайгурелъул дун гӀицӀго вугелъул».

11«Лъица дуда абураб мун гӀицӀго вугилан? Дица дуда кванагеян абун букӀараб гъотӀодаса пихъищ кванараб?» – ин цӀехана Гьес.

12Инсанас Гьесие жаваб гьабуна:

«Дуца дие кьурай чӀужугӀадан йиго дунгун – гьелъ кьуна дие доб гъотӀодаса пихъ, дицаги кванана», – ян.

13«Дуца гьабураб щиб?» – ан гьикъана БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас чӀужугӀаданалда.

Гьелъ жаваб кьуна:

«Борхьица гуккана дун, гьедин квана дица гьеб».

14Цинги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас борхьида абуна:

«Дуца гьедин гьабуралъухъ, нагӀана буго дуе. Киналго жанавараздаги хӀайваназдаги гъорлъ нагӀанабатадлъун букӀина мун: тӀолабго гӀумруялъ мун чехьалда хъурщила, дур квенлъунги хӀур букӀина. 15Мунги чӀужугӀаданги цоцазе тушбабилъун гьарила Дица, тушманлъи букӀина дур тӀанчӀаздаги гьелъул наслуялдаги гьоркьоб. Гьелъул васас дур бетӀер чӀинтӀила, дуца гьесул хӀатӀиагъада хӀанчӀила»[+].

16ЧӀужугӀаданалда Гьес абуна:

«Лъимадул хӀара чӀвараб мехалъ, гӀазаб цӀикӀкӀинабила Дица дуе – гӀазаб-гӀакъубаялда гьарила дуца лъимал. Бугониги, рос вокьила дуе, амма росас дуда тӀад кверщел гьабила».[†][+]

17Адамида[†] БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьадин абуна:

«Дурго лъадухъги гӀенеккун, кванагеян Дица дуда лъазабун букӀараб гьеб пихъ кванана дуца! Гьанже мун сабаблъун гьаб ракьалъеги нагӀана буго: гӀазаб-гӀакъуба бихьун хӀалтӀила мун тӀолабго гӀумруялъ, ракьалдаса нигӀмат щвеялъе гӀоло. 18Зазги чӀахӀги бижила ракьалъ дуе ва хуриса бачӀараб жо букӀина дуе квание. 19ГӀетӀ бецӀцӀун гурони щвеларо дуе квине жо, ракьалдасан вижарав мун ракьулъе тӀад вуссинегӀан, – мун ракь вугелъул, нахъеги ракьуде сверизе вуго».

20Адамица[*] жиндирго лъадуда цӀар ХӀава[†][*] лъуна, щайгурелъул инсанияталъулго эбеллъун лъугьиндал гьей.

21БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас къохьол партал гьабуна Адамиеги гьесул лъадуеги ва гьеб гьезда ретӀана. 22Цинги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас абуна:

«Гьале гьанже инсан лъугьун вуго Нилъер цояв гӀадинав: лъикӀлъиги квешлъиги лъана гьесда! Гьанже доб ГӀумруялъул гъотӀодеги квер бегьизе гурин гьес, гьелъул пихъги кванан, хвел гьечӀевлъун лъугьине!»[+]

23Цинги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсан Эдемалъул ахикьа[†] къватӀиве гъуна ва жиндасан гьев вижараб ракь хӀалтӀизабизе витӀана. 24Аллагьас, инсанги къватӀиве гъун, Эдемалъул ахил бакъбаккул рахъалда, кинабго рахъалде хьвагӀулеб цӀадул хвалченгун, херувимал[†][*] тана хъаравулзабилъун – ГӀумруялъул гъотӀохъе унеб нух цӀунизе.

### 4


Гьабилги Къабилги

1Адам[†] жиндирго лъади ХӀавада[†] аскӀов вегана. Гьелъул ургьибе лъимер ккана ва Къабил[†][*] абурав вас гьавуна.

Гьелъ абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] кумекалдалъун дие инсан щвана», – ян.

2Хадув гьелъие гьавуна Къабилил вац Гьабил.[†]

Гьабил гӀиявехьлъун лъугьана, Къабилин абуни, векьарухъанлъун вахъана. 3Цо заманалдасан Къабилица БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хурул бачӀиналда тӀаса хирияб[†] садакъа кьуна. 4Гьабилицаги, жиндирго рехъалъа тӀоцере гьарурал хухалги хъун, тӀаса рищарал кьари-кьариял гьанал кескал БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан гьаруна.[†] Гьабилидаги гьесул къурбан-садакъаялдаги разилъана БЕТӀЕРГЬАН. 5Къабилихъги гьесул хирияб садакъаялъухъгиян абуни, Гьев валагьизецин валагьичӀо. Гьебмехалъ ццидаца кьерхинабуна Къабилил гьумер.

6БЕТӀЕРГЬАНАС Къабилида абуна:

«Щай дур ццин бахъараб? Щай дур гьумер кьерхараб? 7Дуца битӀараб гьабулеб бугони, гьумер битӀун валагьиларищ мун? Амма дуца битӀараб гьабулеб гьечӀони, мунагь[†] буго дур нуцӀихъ бахчун чӀун. Дуда тӀад кверщел гьабизе бокьун буго мунагьалъе, амма мунагьалда тӀад ханлъи гьабизе ккола дуца»[+].

8Къабилица жиндирго вац Гьабилида абуна:

«Рилълъа цо магъилъе тира-сверизе[*]», – ян.

Гьенире щваралго, Къабилица, тохлъукье тӀадги речӀчӀун, жиндирго вац Гьабил чӀвана.

9«Дур вац Гьабил кив вугев?» – ин гьикъана БЕТӀЕРГЬАНАС Къабилида.

«Дида лъаларо, – ян жаваб кьуна гьес. – Дун гьесда тӀад тарав хъаравулищ?»

10«Дуца гьабураб жо щиб? – ин абуна БЕТӀЕРГЬАНАС. – Дур вацасул гӀодобе тӀураб би[†] буго ракьулъан Диде ахӀи балеб. 11Гьанже абадиялъул нагӀана буго дуе: дур вацасул дуца гӀодобе тӀураб би гьекъараб ракьалъ мунги нахъ чӀвана гьанже. 12КигӀан цӀикӀкӀун мун хӀалтӀаниги, тӀокӀалъ хьихьиларо гьелъ мун. Гьанжеялдаса хадув мун апараглъуда ракьалда тирулев хутӀила».

13«Дида баччизе кӀолареб тамихӀ-жаза буго гьеб, – ин абуна Къабилица БЕТӀЕРГЬАНАСДА. 14– Гьале Дуца ракьалдаса нахъе къотӀулев вуго дун, Дур берда цевеса нахъе гьавулев вуго. Апараглъуда, бакӀ-бакӀалде[†] гочун, ракьалда тирулев хутӀарав дун цеве ккарав чияс чӀван рехиларищ?»

15«Лъицаниги Къабил чӀвани, гьесдаса анкьцӀулго къисас босизе буго», – ян абуна БЕТӀЕРГЬАНАС.

Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС Къабилида хасаб гӀуж лъуна, гьев кив ватаниги, лъицаго чӀвачӀого вукӀине[+]. 16Цинги Къабил БЕТӀЕРГЬАНАСДА аскӀоса нахъе ана ва Эдемалъул бакъбаккул рахъалда бугеб Нод улкаялда чӀана.

17Къабил жиндирго чӀужуялда аскӀов вегана, гьелъул ургьибе лъимер лъугьана ва гьесие вас гьавуна, Енох абун цӀарги лъуна. Къабилица гьеб заманалда шагьар балеб букӀана – гьеб шагьаралдаги лъуна гьес жиндирго васасул цӀар Енох.

18Енохие гьавуна вас ГӀирад, ГӀирадие гьавуна МехӀуяэл, МехӀуяэлие гьавуна Метушаэл, Метушаэлие гьавуна Ламех. 19Ламехица ячана кӀиго лъади: цоялда цӀар букӀана ГӀада, цогидалда – Цилла. 20ГӀадаца гьавуна вас Явал. Гьесдасан лъугьана чадразухъ яшав гьабулел ва гӀи-боцӀи хьихьулел гӀадамал. 21Гьесул вац Ювалидасан лъугьана лираялда ва щвантӀихалда бакънал рачине лъалел чагӀи. 22Циллаца гьавуна вас Тувал-Къабил – мазгарул ва маххул тӀагӀелал гьарулев устар. Тувал-Къабилил йикӀана НагӀамайин абулей яц.

23Ламехица жиндирго лъудбузда абуна:

«Дихъ гӀенеккея нуж, ГӀада ва Цилла!
Дица бицунелъухъ гӀинтӀаме, Ламехил лъудби!
Дица бихьинчи чӀвана гьес дун лъукъаралъухъ,
ГьитӀинав гӀолохъанчиги чӀвана гьес дида кьабуралъухъ!

24Къабил чӀварасдаса къисас анкьго нухалъ цӀикӀкӀун босула,

амма Ламех чӀварасдаса къисас лъабкъоялда анцӀила анкьго нухалъ цӀикӀкӀун босила!»

25Адам нахъеги чӀужуялда аскӀов вегана. Гьелъ вас гьавуна ва гьесда цӀар Шет лъуна. Гьелъ абуна: «Къабилица чӀварав Гьабилил бакӀалда Аллагьас[†] дие цоги лъимер кьуна[*]», – ян. 26Шетиеги вас гьавуна ва гьесда цӀар Эношилан[*] лъуна.

Гьелдаса нахъе гӀадамаз байбихьана БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀагӀат-гӀибадат гьабизе.

### 5


Адамил наслаби

1Гьале Адамил[†] наслабазул хӀакъалъулъ къиса.

(Аллагьас[†] инсан вижараб мехалъ, Жиндирго сипат-сураталда вижана Гьес гьев. 2Аллагьас рижана бихьинчиги чӀужугӀаданги ва гьезда баракат[†] лъуна; Гьел рижараб къоялъ, Гьес гьезда цӀарги «инсан» абун лъуна.)[+]

3Адамица нусиялда лъеберго сон бараб мехалъ, жиндирго гӀадаб сипат-сураталъул вас гьавуна гьесие[+]. 4Шет абун цӀар лъуна Адамица гьесда. Шет гьавун хадубги Адамица дунялалда бана микьнусго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.[†] 5Кинабниги ичӀнусиялда лъеберго сонги бан, Адам хвана.

6Шетица нусиялда щуго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Энош. 7Энош гьавун хадубги Шетица дунялалда бана микьнусиялда анкьго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 8Кинабниги ичӀнусиялда анцӀила кӀиго сонги бан, Шет хвана.

9Эношица ункъоялда анцӀго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Кенан. 10Кенан гьавун хадубги Эношица дунялалда бана микьнусиялда анцӀила щуго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 11Кинабниги ичӀнусиялда щуго сонги бан, Энош хвана.

12Кенаница лъабкъоялда анцӀго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Магьалалэл. 13Магьалалэл гьавун хадубги Кенаница дунялалда бана микьнусиялда кӀикъого сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 14Кинабниги ичӀнусиялда анцӀго сонги бан, Кенан хвана.

15Магьалалэлица лъабкъоялда щуго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Еред. 16Еред гьавун хадубги Магьалалэлица дунялалда бана микьнусиялда лъеберго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 17Кинабниги микьнусиялда ункъоялда анцӀила щуго сонги бан, Магьалалэл хвана.

18Ередица нусиялда лъабкъоялда кӀиго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Идрис. 19Идрис гьавун хадубги Ередица дунялалда бана микьнусго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 20Кинабниги ичӀнусиялда лъабкъоялда кӀиго сонги бан, Еред хвана.

21Идрисица лъабкъоялда щуго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас МетушелахӀ. 22МетушелахӀ гьавун хадубги Идрисица дунялалда бана лъабнусго сон. РакӀ-ракӀалъго Аллагьасе хӀелун хьвадана гьев. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 23Кинабниги лъабнусиялда лъабкъоялда щуго сон бана Идрисица. 24РакӀ-ракӀалъго Аллагьасе хӀелун хьвадана Идрис. Цинги гьев тӀагӀана, щайгурелъул Аллагьас гьев жиндихъего Зобалазде вачун ана[+].

25МетушелахӀица нусиялда ункъоялда анкьго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Ламех. 26Ламех гьавун хадубги МетушелахӀица дунялалда бана анкьнусиялда ункъоялда кӀиго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 27Кинабниги ичӀнусиялда лъабкъоялда ичӀго сонги бан, МетушелахӀ хвана.

28Ламехица нусиялда ункъоялда кӀиго сон бараб мехалъ, гьесие вас гьавуна. 29Васасда НухӀилан цӀарги лъун, гьес абуна: «Нилъер ишазулъ ва БетӀергьанас[†] нагӀана кьураб гьаб ракьалда гьарулел хӀалтӀабазулъ нилъер рекӀее хӀалхьи лъугьинабила гьас», – абун[+].

30НухӀ гьавун хадубги Ламехица дунялалда бана щунусиялда ункъоялда анцӀила щуго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 31Кинабниги анкьнусиялда лъабкъоялда анцӀила анкьго сонги бан, Ламех хвана.

32НухӀица щунусго сон бана ва гьесие гьаруна васал: Шем, Хам ва Яфет.

### 6


ТӀупан

1Дунялалда гӀадамал гӀемерлъизе лъугьана ва гьезие ясалги гьарулел рукӀана. 2ГӀадамил ясазул берцинлъи бихьун, Аллагьасул[†] васаз[*] гьел рачунел рукӀана, рекӀее йокьа-йокьарайги тӀаса йищун.

3Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС[†] абуна:

«Инсанасулъ дир хӀухьел-рухӀ абадиялъго букӀине гьечӀо. Гьев – гӀицӀаб гьанал черх, гьединлъидал гьесул гӀумруги нусиялда къого соналдаса тӀаде ине гьечӀо».

4Гьеб заманалдаги гьелдаса хадубги ракьалда тӀад рукӀана нефилималин абулел, борхатаб лага-черхалъул, залимал гӀадамал: Аллагьасул васал хьвадулел рукӀиндалха гӀадамазул ясазухъе ва гьездасан лъималги гьарулел рукӀиндал. Цебе заманалдаго цӀар рагӀарал гучал бахӀарзал рукӀана гьел[+].

5Цинги БЕТӀЕРГЬАНАСДА бихьана ракьалда гӀадамазул квешлъи хӀаталдаса ун гӀемерлъун букӀин, гьезул кинабго пикру-къасдги чӀечӀого квешлъиялъе хӀалтӀулеб букӀин[+]. 6Ракьалда инсан вижиялдаса ракӀ бухӀана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ва, кутакалда рекӀекълъун,[+] 7БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Дицаго рижарал киналго гӀадамалги, гьездаго цадахъ хӀайваналги, жанаваралги, хӀанчӀиги ракьалдаса лъугӀизарила Дица. Дир ракӀ бухӀана гьел рижиялдаса».

8ГӀицӀго НухӀидаса разиго вукӀана БЕТӀЕРГЬАН.

9Гьале НухӀил ва гьесул наслуялъул хӀакъалъулъ къиса.

Доб заманалъул гӀадамазда гьоркьов гӀицӀго НухӀ вукӀана Аллагьасе мутӀигӀав, ракӀбацӀцӀадав ва витӀарав чи. 10НухӀил вукӀана лъабго вас: Шем, Хам ва Яфет.

11Аллагьасда цебе дунял тӀубан пасалъараб заман бачӀана – квешлъиялъги зулмуялъги цӀун букӀана ракь. 12Аллагьасда бихьана дунял пасалъун букӀин ва дунялалда бижарабщинабги къосун ккун букӀин.

13Цинги Аллагьас НухӀида абуна:

«Ракьалда бижанщинаб тӀагӀинабизе хӀукму гьабуна Дица, щайгурелъул гьезул квешлъиялъги зулмуялъги цӀезабун буго дунял. Дица гьелги гьездаго цадахъ ракьги тӀагӀинаризе руго.

14Амма дуца дуего гьабе гофер абураб цӀулал гама ва жанисанги къватӀисанги гьелда хъил бахе. 15Гьелъул халалъиялда букӀине ккола лъабнусго натӀ,[†] гӀеблъиялда – кӀикъоялда анцӀго ва борхалъиялда – лъеберго натӀ[*]. 16Гамил тӀохги гьабе гьелъул цоцада данде бачараб бакӀалъул[†] бегӀерлъи цо натӀица борхалъуледухъ. Хьибилалда нуцӀаги гьабе. Гамида жаниб букӀине биччанте тӀоцебесебги, кӀиабилебги ва лъабабилебги тӀала.

17Дицайин абуни, ракь лъадалъ тӀерхьинабила ва зобалазда гъоркь рухӀ бугебщинаб жоги тӀагӀинабила. Ракьалда бугебщинаб жо хвела.

18Амма дургун дица къотӀи гьабила.[†] Дурго васалгун, лъадигун ва васазул лъудбигун цадахъ мун гамида жаниве лъугьина. 19Дуца цадахъ баче киналго рухӀчӀаголъабазул щибаб тайпаялъул цо бихьинабги цо цӀуябги, дуда цадахъ гьелги чӀаго хутӀизе. 20Щибаб хӀинчӀ-гъедуялъул, щибаб хӀайваналъул ва ракьалдасан шурулелщинал жалазул кӀи-кӀияб лъугьинабе дудаго цадахъ гамида жанибе, гьел чӀаго хутӀизе. 21БатӀи-батӀияб кванил нигӀматалги росе цадахъ, дуеги гьезиеги гӀолеб къадаралда».

22Гьедин Аллагьас амру гьабунщинаб тӀубазабуна НухӀица.

### 7

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] НухӀида абуна:

«Дурго хъизан-лъималги рачун, гамида жаниве лъугьа. Дида бихьулеб буго, гьаб гӀелалда гьоркьов Дида цеве ракӀбацӀцӀадав чи цохӀо мун вугеблъи. 2Дуца цадахъ раче хӀалалал хӀайваназул киналго тайпабаздасан анкьго бихьинабги анкьго цӀуябги, квание хӀарамал хӀайваназул киналго тайпабаздасан цо бихьинабги цо цӀуябги 3ва зобалазул хӀанчӀаздасанги анкьго бихьинабги анкьго цӀуябги – гьезул тайпаби ракьалда чӀаго хутӀизе рукӀине.

4Анкьго къоялдасан Дица ракьалде цӀад базабила – кӀикъого сордо-къоялъ гьоркьоб къотӀичӀого базе буго гьеб цӀад. Ва Дицаго ракьалда бижараб хӀухьел цӀалебщинаб жо Дица дунялалдаса тӀагӀинабизе буго».

5Гьедин БЕТӀЕРГЬАНАС амру гьабунщинаб тӀубазабуна НухӀица.

6Ракьалде тӀупан тӀезе байбихьараб мехалъ, НухӀица анлънусго сон бан букӀана. 7Жиндирго васалгун, лъадигун ва васазул лъудбигун цадахъ гамиде вахана гьев, тӀупаналдаса хвасарлъизе. 8РацӀцӀадалги хъубалги хӀайваназул, гьединго хӀанчӀазул ва ракьалда букӀарабщинаб рухӀчӀаголъиялъул, 9бихьинабги цӀуябги кӀи-кӀи рекъон бачӀана НухӀихъе ва гьел киналго гамида жанире лъугьана, Аллагьас[†] амру гьабун букӀараб куцалъ.

10Анкьго къо ана ва ракьалде тӀупан тӀезе лъугьана. 11НухӀил гӀумруялъул анлънусабилеб соналъ, лъагӀалил кӀиабилеб моцӀалъ, гьеб моцӀрол анцӀила анкьабилеб къоялъ, кӀудияб гъварилъиялъул иццал къватӀире кӀанцӀана, зобалазул гордал рагьана 12ва кӀикъого сордо-къоялъ ракьалде тӀупан тӀуна.

13Гьеб къоялъ НухӀги, гьесул васалги – Шемги, Хамги, Яфетги – НухӀил лъадиги, лъабавго васасул лъудбиги гамиде рахана. 14Гьесда цадахъ гьенире рахана жанаваразул ва гӀи-боцӀул щибаб тайпа, ракьалдасан шурулел жалазул щибаб тайпа, киналго хӀанчӀазул ва роржунелщинал жалазул щибаб тайпа. 15-16НухӀиде Аллагьас амру гьабун букӀараб куцалъ, гьел киналго гьесда аскӀоре гамида жанире рачӀана кӀи-кӀиккун, хӀухьел цӀалебщиналъул бихьинабги цӀуябги.

Цинги Аллагьас НухӀида хадуб гамил нуцӀа къана.

17КӀикъого къоялъ гьоркьоса къотӀичӀого ракьалде лъим чвахана. Лъим тӀаде бахиндал, лъадаца гама кодобе босана. 18Лъим эхеде бахунебго бахунеб ва ракь лъадалъе тӀерхьунеб букӀана, гамаги лъедон унеб букӀана. 19Гьедин лъим эхеде бахана, зобалазда гъоркь ругел бищунго рорхатал мугӀрул гъорлъе тӀерхьинегӀан. 20Гьездасаги анцӀила щуго натӀалъ[†] эхеде бахана лъим, мугӀрулги лъадалъе тӀерхьана.

21Гьебмехалда ракьалда букӀарабщинаб рухӀчӀаголъи хвана: хӀанчӀиги, хӀайваналги, ракьалдасан шурулел жалги ва киналго гӀадамалги хвана. 22МагӀарзухъан хӀухьел цӀалебщинаб ракъдаллъиялъул агьлу хвана. 23Ракьалда рукӀаралщинал киналго гӀадамалги, хӀайваналги, цогидал рухӀчӀаголъабиги – кина-щиналго ракьалдаса тӀагӀинаруна. ЧӀаго хутӀана гӀицӀго НухӀги, гьесда цадахъ гамида рукӀаралги.

24Нусиялда кӀикъоялда анцӀго къоялъ ракь лъадалъ гъанкъун букӀана.

### 8

1Амма Аллагьасда[†] кӀочон течӀо НухӀги ва НухӀида цадахъ гамида рукӀарал рукъалъул хӀайваналги гӀалхул жанаваралги. Аллагьас ракьалде гьури битӀана ва лъим нахъе къазе байбихьана. 2КӀудияб гъварилъиялъул иццалги къотӀана, зобалазул гордалги къана, цӀадал чвахиги лъугӀана.

3Лъим дагь-дагьккун ракьалдаса нахъе ине байбихьана. Нусиялда кӀикъоялда анцӀго къоялдасан ракьалдаса лъим жеги нахъе унеб букӀана, 4ва анкьабилеб моцӀалъул анцӀила анкьабилеб къоялъ гама Арарат магӀарда тӀад чӀана[+]. 5ЛъагӀалил анцӀабилеб моцӀ щвезегӀан, лъим дагь-дагьккун нахъе унеб букӀана ва анцӀабилеб моцӀрол тӀоцебесеб къоялъ мугӀрузул тӀогьал къватӀире раккана.

6Гьелдаса хадубги кӀикъого къо ана. Гамил гордоги рагьун, 7НухӀица гъеду къватӀибе биччана. Цин ун, цинги тӀад буссун, боржанхъулеб букӀана гьеб, ракь бакъвазегӀан.

8Цинги миккиги биччана НухӀица, ракьалдаса лъим лъугӀун бугищали лъазе. 9Амма миккиялда рещтӀине бакъвараб бакӀ[†] батичӀо ва, тӀолабго ракь жеги лъадалъ тӀерхьун букӀун, гьеб тӀадбуссун бачӀана. КъватӀибе кверги бегьун, тӀадбуссун гамида жанибе бачана НухӀица микки. 10Анкьго къоялдасан гьес микки нахъеги къватӀибе биччана. 11Къасиялдехун тӀадбуссун бачӀана гьеб, кӀалдиб ккун зайтуналъул гъотӀол тӀамахгун, ва НухӀида бичӀчӀана ракьалдаса лъим лъугӀун букӀин. 12Жеги анкьго къоялъги чӀун, нахъеги боржине биччана гьес микки, – гьеб тӀокӀалъ тӀадбуссун бачӀинчӀо.

13НухӀил гӀумруялъул анлънусиялда цоабилеб соналъул тӀоцебесеб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ ракьалдаса лъим тӀубан нахъе ана ва, НухӀица гама рагьараб мехалъ, гьесда бихьана ракь бакъвалеб букӀин.

14КӀиабилеб моцӀалъул анкьабилеб къоялъ, ракь тӀубанго бакъвараб мехалъ, 15Аллагьас НухӀида абуна:

16«Хъизангун, васалгун, васазул лъудбигун цадахъ гамидаса къватӀиве лъугьа. 17Кинабго рухӀчӀаголъиги къватӀибе баче: хӀанчӀиги, хӀайваналги, ракьалдасан шурулел жалги. Биччанте гьез ракь цӀезабизе, биччанте гьезул тӀинчӀ-къед цӀикӀкӀине ва жалгоги гӀемерлъизе»[+].

18Цинги васалгун, лъадигун ва васазул лъудбигун цадахъ НухӀ гамидаса къватӀиве лъугьана; 19гьездаго хадур жанаварал, ракьалдасан шурулел жал, хӀанчӀи – гьезул киналго тайпаби – цоялда хадур цоял къватӀире рахъана.

20Гьебмехалъ НухӀица БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] къурбан-бакӀ бана, ва киналго хӀалалал хӀайваназдасанги хӀанчӀаздасанги цо-цо жо тӀубанго бухӀулеб къурбаналъе хъуна. 21Къурбаналъе рухӀарал хӀайваназул ва хӀанчӀазул гьуинаб махӀ чӀвана БЕТӀЕРГЬАНАСДА, ва БЕТӀЕРГЬАНАС Жиндаго абуна:

«ГӀадамал сабаблъун ракьалъе нагӀана кьеларо Дица тӀокӀалъ. ГьитӀинаб мехалдасаго гьезул пикраби квешлъиялде руссарал ругониги, гьаб хӀалалъ кинабго чӀагоябщинаб тӀокӀалъ хвезабиларо Дица[+].

22Дунял бугебгӀан заманалда гьоркьоса къотӀиларо: рекьиги лъилъиги, цӀоройги хинлъиги, рииги хаселги, къоги сордоги».

### 9


Аллагьас НухӀилгун гьабураб къотӀи

1НухӀидаги гьесул васаздаги баракат[†] лъун, Аллагьас[†] абуна:

«ГӀемерал лъимал гьаре, нужерго къадар цӀикӀкӀинабе ва гьаб ракь цӀезабе[+]. 2Киналго ракьалда ругел жанаваралги, зобалаздасан роржанхъулел хӀанчӀиги, ракьалдасан шурулел жалги, ралъадазулъ ругел ччугӀбиги нужедаса хӀинкъизе риччанте: гьел нужер ихтияралде кьун руго. 3Кинабниги рухӀчӀаголъи нужее квание кьолеб буго Дица; цебе нужее квание ракьул нигӀмат кьун букӀараб гӀадин, гьеб кинабгоги кьолеб буго нужее кваназе[+]. 4Амма жеги жиндилъ рухӀ бугеб, ай жиндилъ би[†] бугеб[*] гьан кванаге[+].

5Нужер гӀодобе тӀураб бидухъ, ай нужер рухӀал рахъаралъухъ, инсан чӀвараб жанавар букӀаниги яги цогидав чи чӀварав инсан вукӀаниги, гӀайибиял Дица жавабалде цӀала.

6Лъицаниги пуланав чиясул би гӀодобе тӀуни, цогидас гьев бидуласул биги гӀодобе тӀела. Инсан вижун вугелъулха Аллагьасул сураталда![+]

7Нужеца гӀемерал лъимал гьаре, нужерго къадар цӀикӀкӀинабе ва гьаб ракь цӀезабе».

8Хадуб Аллагьас НухӀидаги гьесул васаздаги абуна:

9«Дица нужергун ва нужер наслуялъулгун къотӀи гьабулеб буго, 10гьединго гамидаса къватӀибе лъугьанщинаб рухӀчӀаголъиялъулгун: хӀанчӀазулгун, хӀайваназулгун ва жанаваразулгун, ай дунялалъул кинабго рухӀчӀаголъиялъулгун. 11Нужергун Дица гьадинаб къотӀи гьабулеб буго:

– Гьанжеялдаса хадуб, тӀупаналъул лъадалъ гъанкъун, тӀолабго чӀагоябщинаб хвезе гьечӀо. ТӀокӀалъ киданиги тӀупаналъ дунял хвезабизе гьечӀо».

12Аллагьас абуна:

«Дица нужергун ва кинабго чӀагоябщиналъулгун гьабулеб бугеб наслабазухъа наслабазухъе кьолеб абадияб къотӀиялъул гӀаламат гьале: 13Дица накӀкӀазда гьоркьоб нур[*] чӀезабуна. Гьеб букӀине буго Дида ва гьаб дунялалда гьоркьоб гьабураб къотӀиялъул гӀаламат.

14Дица зодир накӀкӀал данде ракӀарараб мехалъ, гьезда гьоркьоб нур чӀезе буго. 15Гьелдалъун Дида ракӀалда букӀина нужергунги чӀагоябщиналъулгунги гьабураб Дирго къотӀи, – тӀолабго чӀагоябщинаб хвезабулеб тӀупанги тӀокӀалъ букӀинаро. 16НакӀкӀазда гьоркьоб нур лъугьина ва, гьеб бихьарабго, Дида ракӀалде щвела дунялалда кинабго чӀагоябщиналъулгун гьабураб Дирго абадияб къотӀи».

17Аллагьас НухӀида абуна:

«Гьеб буго дунялалда бугеб тӀолабго чӀагоябщиналъулгун Дица гьабураб къотӀиялъул гӀаламат».


НухӀил васал

18Гьале гамидаса къватӀире лъугьарал НухӀил васал: Шем, Хам ва Яфет (Хам вуго Ханаанил[†] эмен). 19Гьел лъабалго рукӀана НухӀил васал, ва гьездасан лъугьана дунялалъул киналго халкъал.

20НухӀица ракь хӀалтӀизабизе байбихьана ва цӀолбол ах чӀана. 21Цо къоялъ, цӀолбол чагъирги гьекъон, мехтана НухӀ ва, тӀад ретӀелги гьечӀого, чадиралъув вегун вукӀана[+]. 22Гьедин гӀицӀго вугев эмен вихьана Хамида (Ханаанил инсуда) ва, чадиралъуса къватӀивеги вачӀун, гьеб вацазда бицана[+]. 23Гьебмехалда Шемицаги Яфетицаги партал мугъалде рехана ва, нахъаса-нахъе ун, инсул чадиралда жанире лъугьана. ТӀаде парталги рехун, бахчана гьез инсул гӀицӀаб черх. Гьел инсул рахъалде ралагьичӀо, гьединлъидал гьезда инсул гӀицӀлъиги бихьичӀо. 24НухӀ мехталидасаги макьидасаги вигьаравго, жиндирго гьитӀинав васас гьабураб жоги лъан, 25гьес абуна:

«Ханаание нагӀана батаги!
Жиндирго вацазул бищун гӀодовегӀанав лагълъун вукӀина гьев».

26Цоги гьес абуна:

«Шемица гӀибадат гьабулев БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе[†] рецц!
Ханаанин абуни, гьесул лагълъун вукӀина.
27Биччанте Аллагьас цӀикӀкӀинабизе Яфетил мал-мулк[*]!
Яфет вукӀине виччанте Шемил чадразухъ!
Ханаанин абуни, гьесул лагълъун вукӀина».

28ТӀупаналдаса хадубги НухӀица бана жеги лъабнусиялда кӀикъоялда анцӀго сон. 29Кинабниги ичӀнусиялда кӀикъоялда анцӀго сонги бан, НухӀ хвана.

### 10


Халкъал лъугьараб куц

1Гьале НухӀил васал Шемил, Хамил, Яфетил ва гьездасан лъугьарал наслабазул къиса.

ТӀупаналдаса хадуб Шемиеги, Хамиеги, Яфетиеги лъимал гьаруна.[†]

2Яфетил васал: Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешех ва Тирас.
3Гомерил васал: Ашкеназ, Рифат ва Тогарма.
4Яванил васал: Элиша, Таршиш, Киттим ва Доданим[+]. 5(гьел чӀана ралъдал рагӀалда ругел ракьазда).

Гьединал рукӀана гьезул ракьалги, къавмалги, тухумалги ва гьезул киназулго жиде-жидер мацӀги букӀана.

6Хамил васал: Куш, Мисри, Пут ва Ханаан.[†]
7Кушил васал: Сева, ХӀавила, Савта, РагӀма ва Савтеха.
РагӀмал васал: Шева ва Дедан[+].

8Кушил вукӀана Нимрод абурав вас – дунялалъул тӀоцевесев гуч бергьарав багьадур 9ва БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН[†] гьунар щварав бищун цӀакъав чанахъан. (Гьелдасан бачӀараб буго гьадинаб абиги: «БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН гьунар щварав Нимрод гӀадав цӀакъав чанахъан».) 10Цин гьесул ханлъиялда гьоркьобе унаан Вавилон, Эрех ва Аккад; гьел киналго рукӀана Шинар улкаялда. 11Гьеб улкаялдаса гьев ана Ассириялде. Гьенир гьес рана Ниневия, Реховот-Ир ва Калах абурал шагьарал,[+] 12гьединго Ниневиялдаги Калахалдаги гьоркьоб Ресен шагьарги (гьеб букӀана кӀудияб шагьар).

13Мисридасан лъугьана: лудиял, анамиял, легьавиял, нафтухӀиял, патрусиял, 14каслухиял (гьездасан лъугьана пилистимал) ва кафториял.
15Ханаанидасан лъугьана: Сидон (гьесул тӀоцеве гьавурав[†] вас) ва Хет, 16гьединго евусиял, амориял,[†] гиргашиял, 17хивиял, гӀаркиял, синиял, 18арвадиял, цемариял ва хӀаматиял.

Заманалдасан ханааниязул къавмал киса-кирего тӀиритӀана: 19Сидоналдаса бахъараб Гераралъул[†] рахъалдехун Газаялде щвезегӀан ва Содомалъул, Гоморраялъул, Адмаялъул ва Цевоималъул рахъалдехун ЛашагӀалде щвезегӀан ракьал гьезухъ рукӀана.

20Гьел руго Хамил наслаби ва гьесдасан лъугьарал халкъал, жиде-жидер мацӀалгун ва ракьалгун.

21Шемилги рукӀана лъимал. Гьев ккола Яфетил кӀудияв[†] вац ва Еверил наслуялъул эмен[+].

22Шемил васал: Елам, Ашур, Арпахшад, Луд ва Арам.
23Арамил васал: ГӀуц, ХӀул, Гетер ва Маш.
24Арпахшадил вас вукӀана Шелах, Шелахил вас ккола Евер. 25Еверие гьавуна кӀиго вас: гьеб заманалда ракьал рикьун рукӀиндал, цоясда цӀар лъуна Пелег[*], цогидасда – Яктан.
26Яктанил васал рукӀана: Алмодад, Шелеф, Хацармавет, ЯрахӀ, 27Гьадорам, Узал, Дикла, 28ГӀовал, Авимаэл, Шева, 29Офир, ХӀавила ва Йовав. Гьел киналго руго Яктанил васал,[+] 30гьезул ракьалги руго Мешаялдаса бахъараб бакъбаккудехун Сефараялъул мугӀрузде щвезегӀан.

31Гьел руго Шемидасан лъугьарал наслаби ва гьесдасан лъугьарал халкъал, жиде-жидер мацӀалгун ва ракьалгун.

32Гьединал руго НухӀил васазул наслабиги, гьездасан лъугьарал къавмалги халкъалги; тӀупаналдаса хадуб гьездасан лъугьана дунялалъул тӀолалго халкъал.

### 11


Вавилоналъул си

1Доб заманаялда тӀолабго дунялалда букӀана цого мацӀ, цого лугъат. 2Бакъбаккул рахъалдасан гӀадамал рилълъана Шинар улкаялъул гӀатӀиракьалде щвезегӀан ва гьенир чӀана[+].

3«РачӀа нилъеца хӀарщул кирпичал гьаризе, цӀадулъги режун», – ин абуна гьез цоцазда.

Цинги гьез байбихьана ганчӀил бакӀалда[†] хӀарщул кирпич хӀалтӀизабизе, хӀарщул бакӀалдаги къадае хъил хӀалтӀизабизе.

4«РачӀа нилъеца, зодиб цулеб сиги бугеб шагьарги бан, нилъерго цӀар кӀодо гьабизе, нилъго дунялалда киданиги рикьа-риххун инчӀого рукӀине», – ян абуна гӀадамаз.

5Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН[†] гӀодове рещтӀана, гӀадамаз тӀаделъун балеб бугеб шагьарги сиги бихьизе. 6Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Гьале цолъараб халкъги киназулго цого мацӀги. Авалалдаго гьадинаб иш гьабизе байбихьун батани, гьезухъа гьабун бажарулареб жоги щибго букӀине гьечӀо! 7РачӀа, гьезухъе рещтӀун, Нилъеца гьезул мацӀал рикьизаризе, гьел цоцазда ричӀчӀулареб хӀалалъ!»

8Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС гьел тӀолабго дунялалда рикьа-риххизаруна, ва шагьар бан лъугӀизабизе кӀвечӀо гьезда[+]. 9(Гьединлъидал гьеб шагьаралда цӀарги буго Вавилон[*] – гьениб БЕТӀЕРГЬАНАС дунялалъул кинабго гӀаламалъул мацӀ хис-хисизабуна ва гӀадамалги, гьениса рикьа-риххизарун, тӀолабго дунялалда тӀиритӀизаруна.)


Шемил наслаби

10Гьале Шемил ва гьесдасан лъугьарал наслабазул хӀакъалъулъ къиса.

ТӀупаналдаса хадуб кӀиго лъагӀел индал, Шемица нусго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Арпахшад. 11Арпахшад гьавун хадубги Шемица бана щунусго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.[†]

12Арпахшадица лъебералда щуго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Шелах. 13Шелах гьавун хадубги Арпахшадица бана ункънусиялда лъабго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

14Шелахица лъеберго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Евер. 15Евер гьавун хадуб Шелахица бана ункънусиялда лъабго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

16Еверица лъебералда ункъго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Пелег. 17Пелег гьавун хадуб Еверица бана ункънусиялда лъеберго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

18Пелегица лъеберго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас РегӀу. 19РегӀу гьавун хадуб Пелегица бана кӀинусиялда ичӀго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

20РегӀуца лъебералда кӀиго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Серуг. 21Серуг гьавун хадуб РегӀуца бана кӀинусиялда анкьго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

22Серугица лъеберго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Нахор. 23Нахор гьавун хадуб Серугица бана кӀинусго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

24Нахорица къоло ичӀго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас ТерахӀ. 25ТерахӀ гьавун хадуб Нахорица бана нусиялда анцӀила ичӀго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

26ТерахӀица лъабкъоялда анцӀго сон бараб мехалда, гьесие гьаруна васал Ибрам,[†] Нахор ва Гьаран.

27Гьале ТерахӀил ва гьесдасан лъугьарал наслабазул къиса.

ТерахӀие гьаруна васал Ибрам, Нахор ва Гьаран. Гьаранил вас вукӀана ЛутӀ.[†] 28Гьаран хвана эмен ТерахӀ чӀаго вугеб мехалдаго, жиндирго ватӀаналда – халдеязул Ур абулеб бакӀалда. 29Ибрамицаги Нахорицаги лъудби рачана: Ибрамица ячана Сарай,[†] Нахорица ячана Милка – Гьаранил яс. Гьаран ккола Милкалги Искалги эмен. 30Сарай йикӀана лъимер гьабуларей гӀадан.

31Халдеязул Урги тун, Ханааналъул[†] ракьалдехун нухда вахъана ТерахӀ, цадахъ жиндирго вас Ибрамгун, васасул вас (Гьарунил вас) ЛутӀгун ва Ибрамил лъади жиндирго нус Сарайгун. Харран абулеб бакӀалде щведал, гьенир чӀана гьел. 32Гьенив, кӀинусиялда щуго соналъул гӀумруялде вахараб мехалда, ТерахӀ хвана.

### 12


Аллагьас Ибрам тӀаса вищи

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Ибрамида[†] абуна:

«Дурго улкаги, гӀагарлъиги, инсул рукъги рехун тун, Дица бихьизабураб ракьалде а![+] 2Дица дудасан кӀудияб халкъ лъугьинабила ва дуде баракат[†] рещтӀинабила; Дица дур цӀар кӀодо гьабила[†] ва мун баракатавлъун гьавила!

3Дуе баракат гьарулезда Дицаги баракат лъела!
Дуе нагӀана кьуразе Дицаги нагӀана кьела!
Дудасан баракат щвезе буго дунялалъул киналго халкъазе!»[+]

4БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, Ибрам сапаралъ вахъана. ЛутӀги[†] ана гьесда цадахъ. Харраналдаса къватӀиве вахъараб мехалда, Ибрамица бан букӀана лъабкъоялда анцӀила щуго сон. 5Гьес цадахъ рачана жиндирго лъади Сарайги,[†] вацасул вас ЛутӀги, жиндирго боцӀи-панзги, Харраналда ричун росарал лагъзалги; ва гьелгун цадахъ Ибрамица Ханааналде[†] сапар бухьана.

Ахирги гьел щвана Ханааналде, 6Шехем шагьаралда аскӀоб бугеб Морэ абулеб миккил гъотӀохъе. Доб заманалда гьеб ракьалда гӀумру гьабулеб букӀана ханаанияз. 7Гьенив БЕТӀЕРГЬАН загьирлъана Ибрамие ва Гьес абуна:

«Гьаб ракь Дица дур наслабазе кьезе буго!» – ян.

Жиндие загьирлъарав БЕТӀЕРГЬАНАСЕ Ибрамица гьениб къурбан-бакӀ[†] бана. 8Гьелдаса хадув гьев ана Бет-Эл шагьаралъул бакъбаккуда ругел мугӀрузде ва гьениб чӀел гьабуна. Гьесдаса бакътӀерхьудехун букӀана Бет-Эл, бакъбаккудехун – Гай. Ибрамица гьениб цоги къурбан-бакӀ бана ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀибадат гьабуна. 9Гьенисаги ана Ибрам, бакӀ-бакӀалда чӀелги гьабулаго, Негевалдехун валагьун.


Ибрам Мисриялде ин

10Квешаб ракъи тӀибитӀана гьеб ракьалда. ЦӀакъ кутакаб ракъи букӀана гьеб, гьединлъидал Ибрамица Мисриялде сапар бухьана[+]. 11Мисриялде гӀагарлъараб мехалда, гьес Сарайида абуна:

«Дида лъала мун цӀакъ берцинай гӀадан йигеблъи. 12Мисриязда мун йихьила ва дир лъади йикӀин бичӀчӀила, цинги гьез мун чӀаго тела, дун чӀвала! 13Дуца гьезда абе мун дир яц йигилан, гьебмехалда, мун сабаблъун, гьел дидехун лъикӀ рукӀина ва дун чӀаго тела!»[+]

14Ибрам Мисриялде щвана ва Мисриязда бихьана Сарайил берцинлъи. 15ПиргӀавнасул[†] рагьтӀателаздаги йихьана гьей, ва гьез пиргӀавнасе беццана гьелъул берцинлъиги гьайбатлъиги, ва Сарай пиргӀавнасухъе кӀалгӀаялде ячун ана. 16Гьедин, Сарайие гӀоло Ибрамил иш лъикӀ букӀана: гьесие щвана гӀи-боцӀиги, хӀамулги, лагъзалги, гъаравашалги, варанабиги. 17Амма БЕТӀЕРГЬАНАС пиргӀавнасдеги гьесул чагӀаздеги квешал унтаби рещтӀинаруна, Ибрамил лъади гьес жиндихъего ячаралъухъ. 18Гьебмехалъ пиргӀавнас Ибрам тӀаде ахӀана ва гьесда абуна:

«Дуца дие гьабураб щиб? 19Гьай дур лъади йикӀин щай балъго гьабураб? Гьай яц йигилан щай абураб? Гьедин абидал гурищ дица гьай диего лъадилъун йикӀине ячарай!

Гьале дур лъади, яче гьейги, нахъе а!» – ян абуна пиргӀавнас.

20Цинги пиргӀавнас жиндирго чагӀазде амру гьабуна, цадахъ лъадигун, гӀи-боцӀигун ва кинабго бечелъигун, Ибрам гьениса нахъе витӀейилан.

### 13


Ибрамги ЛутӀги цоцаздаса ратӀалъи

1Мисриялдаса тӀадги вуссун, нахъеги Негевалде гочана Ибрам,[†] жиндирго лъадигун ва кинабго боцӀи-бечелъигун цадахъ. Гьесда цадахъ вукӀана ЛутӀги.[†] 2Ибрам цӀакъ бечелъана: гӀемераб боцӀиги гӀарац-меседги букӀана гьесул. 3Негевалдасаги ун, гьев гочана Бет-Элалде, Бет-Элалдаги Гайалдаги гьоркьоб жинцаго цебе чӀел гьабун букӀараб ва 4тӀоцеве гьениве щвараб мехалъго къурбан-бакӀ[†] бан букӀараб бакӀалде. Гьениб БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] гӀибадат гьабуна Ибрамица.

5Ибрамида цадахъ гочарулев вугев ЛутӀилги букӀана гӀи-боцӀиги жиндирго чадралги. 6Гьанже кӀиязего гьеб ракь гӀолеб букӀинчӀо: боцӀи-бечелъи гӀемерлъун, цадахъ чӀезе бакӀ къварилъана гьезие. 7Ва Ибрамилги ЛутӀилги гӀухьбузул дагӀба-рагӀи кколеб букӀана. (Доб заманалда гьеб ракьалда гӀумру гьабулеб букӀана ханааниязги[†] перизиязги.) 8Гьебмехалъ Ибрамица ЛутӀида абуна:

«Нилъ гӀагарал чагӀи ругелъул, я нилъеда гьоркьоб, яги дурги дирги гӀухьбузда гьоркьоб кьал букӀине бегьуларо! 9Гьале кинабго ракь дуда цебе буго – рачӀа нилъ ратӀалъизе. Мун квегӀиса ани, дун квараниса ина. Мун квараниса ани, дун квегӀиса ина».

10ЛутӀ сверухъе валагьана ва гьесда бихьана Иорданалъул Расалъи. БетӀергьанасул ах гӀадаб бакӀ букӀана гьеб, ЦогӀар шагьаралде гӀунтӀун лъалъазе лъимги гьарзаяб, Мисриялъул гӀадаб беэнаб ракьги бугеб. (БетӀергьанас Содомги Гоморраги тӀагӀинабилалде цебе заман букӀана гьеб.)[+] 11Цинги ЛутӀица Иорданалъул Расалъи тӀаса бищана ва бакъбаккудехун валагьун ана. Гьедин рикьана гьезул нухал: 12Ибрам Ханааналда чӀана, ЛутӀ Расалъиялъул шагьаразда чӀана. ЛутӀица жиндирго чадрал чӀвана Содомалде щвезегӀан. 13Содомалъул алкъин абуни, цӀакъ квешлъун букӀана, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рихарабщинаб гьабулеб букӀана гьез[+].

14ЛутӀ нахъе араб мехалъ, БЕТӀЕРГЬАНАС Ибрамида абуна:

«Дуца киса-кибего сверухълъиялде бер щвезабе! Мун валагье шималалъулги къилбаялъулги рахъалде, валагье бакъбаккулги бакътӀерхьулги рахъалде. 15Гьеб тӀолабго дуда бихьулебщинаб ракь Дица абадиялъего дуеги дур наслабазеги кьолеб буго. 16Ракьул хӀургӀанги гӀемерлъизарила дица дур наслаби: хӀурул къатӀраби рикӀкӀине бажарулеб батани, дур наслуялъул гӀадамалги рикӀкӀине бажарила[+].

17Гьанже гьеб ракьалъухъ валагьизе а, гьелъул гӀеблъухъеги халалъухъеги щва, дуе кьолеб бугелъул Дица гьеб».

18Ибрам гьенисан ана Хевроналда гӀагарлъухъе, Мамрел миккил гъутӀби ругеб бакӀалде щвезегӀан, ва гьенив чӀана. Ибрамица гьенибги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан-бакӀ бана.

### 14


Ибрамица ЛутӀ хвасар гьави

1Доб заманалда Шинаралъул хан Амрафелги, Элласаралъул хан Ариохги, Еламалъул хан Кедорлаомерги, Гойималъул хан ТидгӀалги 2рагъулел рукӀана Содомалъул хан БерагӀидаги, Гоморраялъул хан БиршагӀидаги, Адмаялъул хан Шинавидаги, Цевоималъул хан Шемеверидаги, БелагӀалъул (ай, ЦогӀаралъул) ханасдаги данде. 3Гьезул киналго боял данде ракӀарун рукӀана Сиддималъул расалъиялда (гьанже гьениб ЦӀамгӀалаб ралъад буго). 4АнцӀила кӀиго соналъ Кедорлаомерил лагълъиялда гъоркь рукӀана гьел, амма анцӀила лъабабилеб соналъ гьез дандечӀей гьабизе байбихьана. 5АнцӀила ункъабилеб соналъин абуни, жиндир рахъ ккурал ханзабигун цадахъ Кедорлаомерица гъурана Аштерот-Карнайималда рефаимал[*], Гьамалда – зузиял, Шаве-Кирятайималда – эмеял[+]. 6Ва мугӀрузул улка Сеиралда чӀарал хориялги гъурана, гӀицӀаб авлахъалъул рагӀалда бугеб Эль-Параналде щвезегӀан гьезда хадурги лъугьун. 7Гьениса гьел сверана Эн-Мишпаталде (гьебго Кадеш) ва Хацецон-Тамаралда чӀарал амалекиязулги амориязулги киналго ракьал рахъана[+].

8Гьезда данде рахъана Содомалъул, Гоморраялъул, Адмаялъул, Цевоималъул ва БелагӀалъул (ай, ЦогӀаралъул) ханзаби. Сиддималъул расалъиялда гьез рагъ гьабуна[+] 9Еламалъул хан Кедорлаомеридаги, Гойималъул хан ТидгӀалидаги, Шинаралъул хан Амрафелидаги, Элласаралъул хан Ариохидаги данде. Ункъго хан вагъулев вукӀана щугоясда данде. 10Сиддималъул расалъиялда рукӀана тӀабигӀияб пицӀил цӀурал гӀемерал гвендал. Содомалъул ва Гоморраялъул[†] ханзаби лъутизе лъугьана. Лъутун унел рукӀарал гьезул гӀемерисел рагъухъаби пицӀил гвендазухъе рортана ва гьенир къан хутӀана, хутӀарал мугӀрузде лъутун ана. 11Тушбаби абуни, Содомалъул ва Гоморраялъул тӀолабго бечелъигун хазина-нахърателги хъамал гьабун, гьениса нахъе ана. 12Гьез цадахъ вачун ана Содомалда яшав гьабун вукӀарав Ибрамил[†] вацасул вас ЛутӀги[†] ва гьесул кинабго боцӀи-бечелъиги хъамал гьабуна.

13Лъутун хвасарлъараздасан цо чи вачӀана жугьутӀав Ибрамихъе ва гьесда кинабго бицана. Мамре абулев амориясул миккил гъутӀбузда аскӀоб чӀел гьабун букӀана гьеб заманалда Ибрамица. Мамрелгун ва гьесул вацал Эшколилгун ва ГӀанерилгун Ибрамил букӀана къотӀи-къаялъулаб бухьен. 14Вацасул вас асирлъун вачун ун вукӀин лъайдал, Ибрамица данде ракӀарана жиндирго гӀадамал – гьавураб къоялдасаго гьесул мулклъиялда вукӀарав лъабнусиялда анцӀила микьго рагъде вахъине ярагьунев чи, ва тушбабазда хадув лъугьана. Даналда гӀагарлъухъ, 15сардилъ, гьес жиндирго чагӀи къокъаби гьарун[†] рикьана. Цинги гьел тушбабазде тӀаде кӀанцӀана ва тушбаби лъутизаруна: Дамаскалдаса шималалдехун бугеб Ховаялде щвезегӀан лъутизаруна гьел. 16Гьес тушбабазухъа кинабго нахъе бахъана. Гьединго лутӀги, гьесул боцӀи-бечелъиги, руччабиги ва цогидал киналго асиралги нахъе рачана.

17Кедорлаомерида ва гьесул рахъ ккурал ханзабазда тӀад бергьенлъиги босун, Ибрам нахъвуссун вачӀунеб заманалда, Шаве расалъиялде (ай, Ханасул расалъиялде) гьесда дандчӀвазе вачӀана Содомалъул хан[+].


Ибрамги Мелкицедекги

18Салималъул[†] хан Мелкицедек вачӀана Ибрамида данде чедги чагъирги босун. ТӀадегӀанав Аллагьасе[†][*] гӀибадат гьабулев кашиш[†] вукӀана гьев. 19Ва гьес Ибрамие дугӀа гьабун, абуна:

«Зобги ракьги бижарав ТӀадегӀанав Аллагьасул баракат[†] рещтӀаги Ибрамиде!
20Дур тушбаби дур кверде кьурав ТӀадегӀанав Аллагьасе рецц!»

Ибрамица Мелкицедекие кьуна тӀолабго давлаялъул анцӀил бутӀа.[†][+]

21Содомалъул ханас Ибрамида абуна:

«Дир гӀадамал нахъе кье, давла дуего те», – ян.

22Ибрамица жаваб кьуна:

«Зобги ракьги бижарав БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] – ТӀадегӀанав Аллагьасда – цере кверал ккун гьедулев вуго дун, 23дур бечелъиялдасан цо кун-кваргицин яги хьитал рухьунеб чӀологицин дица диего босиларилан. Дица бечелъизавунин Ибрамилан цо къоялъ дуца абичӀого букӀине. 24Дие щибниги хӀажат гьечӀо, дир гӀадамаз кванараб жо хутӀизегӀан. Дида цадахъ рагъарал ГӀанерицаги, Эшколицаги, Мамрецаги босеян абе жидерго бутӀа».

### 15


Аллагьас Ибрамие КъотӀи гьабуна

1Гьелдаса хадуб, илгьам[*] лъугьун, Ибрамида[†] БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьадин абуна:

«Мун хӀинкъуге, Ибрам,
Дун дуе хъалхъанлъун вукӀина,
Дуе щвезе бугеб шапакъат цӀакъ кӀудияб буго»[+].

2Ибрамица абуна:

«Я дир ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН,[†] щиб Дуца дие кьелеб, лъимерго гьечӀев чиясе? Дир ирсилавлъунги гьав Дамаскалдаса Элиезер вукӀина».

3Ибрамица жеги абуна:

«Дуца дие наслу кьечӀелъулха, дир къавулъ гьавурав[†] лагъ вукӀина дир ирсилавлъун!» – абун.

4Амма БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН гьадинаб калима рещтӀана Ибрамие:

«Гьев вукӀине гьечӀо дур ирсилавлъун,

дурго хьоналдасан лъугьина дуе ирсилав!»

5КъватӀивеги вачун, Гьес Ибрамида абуна:

«Зодихъе валагье ва дол цӀваби рикӀкӀе, гьел рикӀкӀине духъа бажарулеб батани!»

Цинги БетӀергьанас абуна:

«ГьедигӀанги гӀемер рукӀина дур наслаби!» – ян[+].

6Ибрам БЕТӀЕРГЬАНАСДА божана ва гьелдалъун БетӀергьанасда бихьана гьев Жиндие ритӀухъав чи вукӀин[+].

7Ибрамида БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Дун вуго, гьаб ракь дур мулклъун дуе кьезе, халдеязул Уралдаса мун гьаниве вачарав БЕТӀЕРГЬАН».

8«Я дир ХӀалкӀолев Аллагь![†] – ин абуна Ибрамица. – Гьаб ракь хӀакълъунго дир букӀиналда сундалъун дун божилев?»[+]

9БетӀергьанас абуна:

«Гьанире Дида цере раче лъабго сон бараб гӀакаги, лъабго сон бараб цӀцӀеги, лъабго сон бараб лъабго куйги, гьединго рохьил миккиги миккидул тӀинчӀги».

10Ибрамица гьедин гьабуна. Гьес хӀайванал кӀихӀи къотӀана ва цояб ракьхъен цогидалда дандбитӀун лъуна[*]. Амма хӀанчӀи кӀихӀи къотӀичӀо гьес[+]. 11КватӀичӀого чудкал роржун рачӀана, амма Ибрамица аскӀоре къазе риччалел рукӀинчӀо гьел. 12Бакъ тӀерхьунеб гӀужалда Ибрамиде цӀакъ бакӀаб[†] макьу рещтӀана. Ва гьале циндаго кутакалда хӀинкъараб бецӀлъукье ккана Ибрам[+].

13Ва БетӀергьанас гьесда абуна:

«Дуда лъан букӀа, ункънусго соналъ дур наслабаз чияр ракьалда лагълъиялдаги зулмуялдаги гъоркь яшав гьабизе буго[+]. 14Амма гьел лагълъиялде ккезабураб халкъалъе дица диван къотӀила – гьебмехалъ дур наслабиги гьениса нахъе ина гӀемераб бечелъигун[+].

15Мунин абуни, парахатго ина дурго умумузда аскӀове –
гӀемерал соналги ран, херлъиялде вахиндал ина хабалъе.

16Дудасан лъугьарал наслабазул ункъабилеб кьер[*] тӀадбуссина гьанибе, амориязул[*] мунагьазул[†] гьир жеги букӀине кколеб роцаде бахун гьечӀелъулха»[+].

17Бакъги тӀерхьун дунял бецӀлъарабго, циндаго баккун бачӀана кӀкӀуйдуца бацараб боркьараб къоноги гьелегьараб цӀадулъ босараб сунтурги ва кӀихӀи къотӀарал хӀайваназул ракьхъеназда гьоркьосан ана.

18Гьеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАС Ибрамилгун КъотӀи гьабуна:

«Дур наслабазе кьолеб буго Дица гьаб ракь, Мисриялъул лъарахъа[*] бахъараб кӀудияб Ефрат гӀурухъе щвезегӀан:[+] 19– кениязул, кенизиязул, кадмониязул, 20хитиязул, перизиязул, рефаимазул, 21амориязул, ханааниязул,[†] гиргашиязул ва евусиязул тӀолалго ракьал».

### 16


ИсмагӀилги Гьажарги

1Ибрамил[†] лъади Сарайие[†] лъимер гьабулеб букӀинчӀо. Гьажарилан[†] цӀар бугей Мисриялдаса гъараваш йикӀана гьелъул. 2Сарайица Ибрамида абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАС[†] дие лъимер кьолеб гьечӀо. Гьай дир гъараваш яче – гьелдасагӀаги дие вас щвезе бегьула[*]».

Ибрам Сарайихъ гӀенеккана. 3Гьелъ жиндирго гъараваш кьуна Ибрамие – Мисриялдаса Гьажар. Ибрам Ханааналда[†] чӀун анцӀго сон араб заман букӀана гьеб. 4Ибрам Гьажарида аскӀов вегана ва гьелъул ургьибе лъимер ккана. Жийго лъимаде йикӀин лъайдал, хважаин хӀакъир гьайизе лъугьана Гьажар.

5«Дун хӀакъир гьайиялъе гӀайибияв мун вуго, – ян абуна Сарайица Ибрамида. – Дица дирго гъараваш дуда аскӀой егизе кьуна, гьанже лъимер ургьибе ккедал, гьелъ дун рикӀкӀуней гьечӀо. Биччанте БЕТӀЕРГЬАНАС хӀукму къотӀизе дудаги дидаги гьоркьоб!»[+]

6Ва Ибрамица абуна:

«Гьей дур гъараваш йиго, дуего бокьараб гьабе гьелда».

Цинги Сарайица Гьажарие гӀумру къварид гьабуна, ахирги гьелда аскӀоса лъутун ине ккана Гьажар. 7ГӀицӀаб авлахъалда, Шуралде унеб нухда, цо иццухъ БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ малаикасда[†] ятана Гьажар[+]. 8Гьес гьикъана:

«Я Сарайил гъараваш Гьажар, мун киса ячӀуней йигей ва кие уней йигей?» – абун.

Гьелъ жаваб кьуна:

«Дирго хважаин Сарайида аскӀоса лъутун уней йиго дун», – ин.

9БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас абуна:

«Дурго хважаиналда аскӀое тӀадюсса ва гьелъие мутӀигӀлъе».

10БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас жеги абуна:

«Дица дур наслуялъул гӀадамал рикӀкӀун хӀал кӀолареб хӀалалъ гӀемерлъизарила».

11«Дур ургьиб лъимер буго, – ян абуна БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас. – Дуе вас гьавила. ИсмагӀил лъе дуца гьесда цӀар, дур къварилъи БЕТӀЕРГЬАНАСДА рагӀун бугелъул.

12ГӀалхул хӀама гӀадав вас вукӀина дур,
киналгогун кьалда вукӀина гьев, киналго гьевгунги кьалда рукӀина».
Вацазулгун кьалда ина гьесул гӀумру.

13Жиндехун кӀалъарав БЕТӀЕРГЬАНАСДА Гьажарица лъуна «Эль-Рои[*]» абураб цӀар. Щайгурелъул, гьелъ пикру гьабидал: «Дун йихьулев Аллагь[†] вихьана дида», – ян.

14(Гьединлъидал доб гъуялда цӀар буго Беэр-Лахай-Рои[*]. Гьеб буго Кадешалдаги Бередалдаги гьоркьоб.)

15Гьажарица Ибрамие вас гьавуна, ва гьев васасда цӀар ИсмагӀил лъуна Ибрамица. 16Гьеб заманалда Ибрамица бан букӀана ункъоялда анлъго сон.

### 17


Суннат – БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ КъотӀиялъул гӀаламат

1Ибрамица[†] ункъоялда анцӀила ичӀго сон бараб мехалда, илгьам гьабун, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьесда абуна:

«Дун вуго ХӀалкӀолев Аллагь[†][*]. Дида цеве вацӀцӀадго хьваде! 2Дица КъотӀи гьабила[†] Дидаги дудаги гьоркьоб ва рикӀкӀун хӀалкӀоларелгӀан гӀемерал наслаби кьела дуе».

3Ибрам Аллагьасда[†] цеве кӀалагъоркье ккана ва Аллагьас жеги абуна:

4«Гьале Дица дургун КъотӀи гьабулеб буго – мун вукӀина гӀемерал халкъазул эменлъун. 5Дуда цӀарги Ибрам букӀинаро, Ибрагьим[*] букӀина, Дица мун гӀемерал халкъазул эменлъун гьавулев вугелъул[+]. 6Кутакалда гӀемерлъизабила Дица дур наслу: дудасан халкъал лъугьина, дур наслуялдасан ханзаби рахъина.

7Дица Дидаги дудаги ва дур рукӀинесел наслабаздаги гьоркьоб КъотӀи гьабила. Наслабаз наслабазухъе кьолеб абадияб КъотӀи букӀина гьеб: Дун вуго Аллагь – дурги дур наслабазулги Аллагь! 8Дица дуе ва дур наслабазе кьезе буго дуе гьабсагӀат чияраблъун кколеб гьаб ракь – Ханааналъул[†] тӀолабго ракь абадияб мулклъун кьезе буго Дица дур наслабазе ва гьел Дир халкълъун рукӀине руго».

9Аллагьас Ибрагьимида абуна:

«Амма дуцаги Дир КъотӀи тӀубазабе – дуцаги дур наслабазул щибаб кьералъги тӀубазабизе ккола гьеб. 10Гьаб Дидаги дудаги ва дур наслабаздаги гьоркьоб гьабураб КъотӀи тӀубазабизелъун, нужер киналго бихьиназе суннат[†] гьабизе ккола. 11Суннат гьабун, гӀавраталъул рагӀал къотӀе – гьеб букӀине буго Дидаги нужедаги гьоркьоб гьабураб КъотӀиялъул гӀаламатлъун.

12Нужер щивав васасе, гьавун микьабилеб къоялъ, суннат гьабизе тӀадаб буго. Гьедин гьабе киналго рачӀунел гӀелазги, дурго рокъов гьавурасе гуребги, дур хьоналдасан лъугьинчӀев, батӀияб халкъалъухъа вичун восарав лагъасеги[+]. 13Рокъов гьавурасеги вичун восарасеги чара гьечӀого суннат гьабизе ккола. Гьедин хисулареб мугьру-гӀаламатлъун букӀина Дир абадияб КъотӀи нужер черхалда. 14Суннат гьабичӀев, ай гӀавраталъул рагӀал къотӀичӀев бихьинчи халкъалда гьоркьоса тӀагӀинавизе вуго, Дир КъотӀи гьес хвезабуралъухъ».

15Цоги гьадин абуна Аллагьас Ибрагьимида:

«Гьанжеялдаса нахъе дур лъадуда цӀар Сарай[†] гуреб, Сара букӀине буго[*]. 16Дица гьелда баракат[†] лъела ва гьелдасан дуе вас гьавила. Дица гьелда баракат лъела ва гьелдасан халкъал лъугьина. Гьелъул наслуялдасан халкъазул пачазаби рахъина».

17Гьебмехалъ Аллагьасда цеве кӀалагъоркье ккарав Ибрагьим жанисанго велъанхъана ва гьес пикру гьабуна: «Нусго сон барав херав чиясдасан лъимер лъугьунебищ? Ункъоялда анцӀго сон барай Сарацаги лъимер кин гьабулеб?» – ин.

18Цинги гьес Аллагьасда гьарана:

«ИсмагӀилидагӀаги Дуца баракат лъолебаниха!» – ян.

19Аллагьас абуна:

«Дур лъади Сараца гьавизе вуго дуе вас ва дуца гьесие ИсхӀакъ[†] абун цӀарги кьезе буго. Гьесулгун ва гьесул наслабазулгун букӀине буго Дир КъотӀи – абадияб КъотӀи.

20ИсмагӀилил рахъалъ дур гьариги Дица къабул гьабуна: гьесдаги баракат лъела Дица ва, гӀемерал лъималги кьун, гьесул наслабазул къадарги цӀикӀкӀинабила. ИсмагӀилидасан вахъина халкъалъул анцӀила кӀиго цевехъан ва кӀудияб халкъалъул эменлъун лъугьина гьев.

21Амма Дирго КъотӀи Дица гьабила ИсхӀакъилгун – цо лъагӀалидасан гьабго заманалда Сараца дуе гьавизе вугев васгун».

22Ибрагьимида гьединги абун, Аллагь нахъе ана.

23Гьебго къоялъ жиндирго вас ИсмагӀилиеги, жиндасан лъугьарал киналго бихьиназеги, ричун росарал жиндирго лагъзадериеги – къавулъ ругелщинал киналго бихьиназе – суннат гьабуна Ибрагьимица. Аллагьас жинде амру гьабунщинаб тӀубазабуна гьес. 24Ибрагьимица ункъоялда анцӀила ичӀго сон бан букӀана жиндиего суннат гьабураб заманалда. 25Гьесул вас ИсмагӀилил букӀана анцӀила лъабго сон. 26ЦохӀо къоялъ суннат гьабуна Ибрагьимиеги, гьесул вас ИсмагӀилиеги, 27Ибрагьимил къавулъ гьарурал бихьиназеги, гьединго цогидал халкъазухъа ричун росарал лагъзадериеги.

### 18


Лъабго гьобол

1Бакъ бухӀараб къалъул гӀужалда, Мамрел миккил гъутӀби ругеб бакӀалда,[†] жиндирго чадиралъул рагьдухъ гӀодов чӀун вукӀарав Ибрагьимие загьирлъана БЕТӀЕРГЬАН.[†] 2БетӀер борхун валагьидал, Ибрагьимида вихьана лъабго чи. Гьезда дандеги вортун, ракьалда нодо чӀван гӀодовеги къулун, 3гьес абуна:

«Я БетӀергьан, бегьулеб батани, дур лагъасда рещтӀинчӀого унге. 4Нужер хӀатӀал чуризе гьабсагӀат лъимги бачӀина ва гьаб гъотӀода гъоркь нужеца хӀалхьиги гьабила.[†] 5Дицайин абуни, нужее квен-тӀех хӀадурила, сапаралда нужер хӀал дагьлъичӀого букӀине. Дида – нужер лагъасда – аскӀосан унеллъидалха нуж ругел».

«ЛъикӀ буго, – ян абуна гьез гьесда. – Дуцаго абухъе гьабе».

6Векерун чадиралда жанивеги ун, Ибрагьимица Сарада[†] абуна:

«Бищунго лъикӀаб ханждал цо къалиги буцун, хехго чед беже».

7Цинги гьев векерана жиндирго рехьед бугеб бакӀалде, ва кьарияб тӀаса бищун бечеги бачун, лагъасда лъазабуна, хехго гьебги хъун, гьан хӀадуреян. 8Хадуб Ибрагьимица жинцаго босун, гьалбадерида цебе лъуна хӀанги, рахьги, бачил гьанги ва, гьел кванан рахъинегӀан, гъотӀода гъоркь вахъун чӀана.

9«Дур лъади Сара кий йигей?» – ян гьикъана гьез Ибрагьимида.

«Гьаний чадиралъуй йиго», – ян жаваб кьуна гьес.

10«Дун ичӀго моцӀидасан тӀадвуссина гьаниве, – ян абуна гьезул цояс. – Гьебмехалда дур лъади Сарал вас вукӀине вуго».

Чадиралъул кӀалтӀа, гьесда нахъа чӀун, гӀенеккун йикӀана Сара[+].

11Гьел кӀиялго – Ибрагьимги Сараги – рукӀана церего гӀолохъанлъиялдаса арал, херал чагӀи. Руччабазул хӀайиз бачӀинги къотӀун букӀана Сарал. 12Гьединлъидал релъи бачӀун, гьелъ пикру гьабуна: «Гьанже дун тӀуян херлъараб мехалъ гьединаб рохел щвеларищха дие! Дир бетӀергьанчиги херлъун вугелъул», – абун[+].

13Амма БЕТӀЕРГЬАНАС Ибрагьимида абуна:

«Щай дур лъади Сара елъанхъулей йигей, жинца, херай гӀадамалъ, лъимер кин гьабулебиланги абун? 14БЕТӀЕРГЬАНАСДА хӀалкӀолареб щибниги жо бугебищ? Дица абураб заманалда, ичӀго моцӀидасан, тӀадвуссине вуго Дун духъе, гьебмехалда Сарал кодов вас вукӀине вуго»[+].

15«Дун елъанхъичӀо», – ян гьереси бицана хӀинкъарай Сараца.

«Гуро, – ян абуна Гьес гьелда. – Мун елъанхъана».


Содомалда гурхӀайилан Ибрагьимица гьари

16Жидерго нухда ине тӀаде рахъана гьел чагӀи. Цинги гъоре расалъуде, Содомалъул рахъалдехун ралагьана. Ибрагьим гьел тӀоритӀизе гьезда цадахъ вилълъана. 17Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Дида ракӀалда бугеб жо Ибрагьимидаса балъго гьабилищ Дица? 18Ибрагьимидасан лъугьине бугелъулха кӀудияб ва гучаб халкъ. Дунялалъул киналго къавмазе баракатги[†] щвезе бугелъул Ибрагьимидасан[+]. 19Дица тӀаса вищана Ибрагьим, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ нухдасан хьвадейилан, ритӀухъго ва хӀалалго гӀумру гьабейилан жиндирго лъималазеги жиндасан лъугьарал наслабазеги гьес амру гьабизе; ва БЕТӀЕРГЬАНАСГИ тӀубазабила Ибрагьимие рагӀи кьун букӀарабщинаб».

20Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Содомалъул ва Гоморраялъул[†] халкъалъул квешлъиялъул хӀакъалъулъ кутакал гьаркьал рагӀулел руго Дида – гӀасиял мунагьал[†] гьарулел руго гьез[+]. 21Гьеб кинабго Дихъе бачӀараб квешаб ахӀи битӀараб бугищали хал гьабизе гьезухъе рещтӀина Дун. Гьедин бугищ яги гьечӀищали гьелъул хал гьабила».

22Содомалъул рахъалдехун сверун ана гьел чагӀи. Амма БЕТӀЕРГЬАН Ибрагьимида аскӀов чӀовухъе вукӀана. 23Цинги, Гьесда аскӀовегӀан къан, Ибрагьимица абуна:

«Квешал чагӀазда цадахъго божи-иманалъул чагӀиги хвезарилищха Дуца? 24Нагагь гьеб шагьаралда ватани кӀикъоялда анцӀго муъминав чи, гьев кӀикъоялда анцӀгоясе гӀологӀаги гурхӀел-цӀоб гьабичӀого, гьеб шагьар тӀагӀине гьабилищха Дуца? 25Гьединаб жо Дуца гьабуларелъулха! Квешазда цадахъ лъикӀал чагӀиги хвезариларо, ритӀараздеги тӀекъаздеги цого жаза рещтӀинабиларо. Гьединаб жо букӀине рес гьечӀо! ТӀолабго дунялалъул Диванчияс ритӀухъаб диван къотӀиларищха»[+].

26Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС жаваб кьуна:

«Содомалда Дида кӀикъоялда анцӀго муъминчи ватани, гьезие гӀоло Дун гьеб шагьаралда гурхӀила».

27Гьебмехалда нахъеги Ибрагьимица абуна:

«Дун Дуда цеве зарра вуго, хӀур вуго, бугониги дир БетӀергьанасда кӀалъазе дица таваккал тӀамила: 28кӀикъоялда анцӀго гӀезе щуго камурав муъминчи гьенив ватани, гьев щугояв камунилан, Дуца тӀубараб шагьар пасалъизабилищха?»

Цинги БетӀергьанас абуна:

«КӀикъоялда щуго муъминчи гьенив ватани, Дица гьеб пасалъизабиларо».

29Ибрагьимица нахъеги гьикъана:

«Нагагь кӀикъого гурони муъминчи гьенив ватичӀони?»

Цинги БетӀергьанас жаваб кьуна:

«КӀикъого ватаниги, пасалъизабиларо Дица гьеб».

30Ибрагьимица абуна:

«Дица абуралда ццин бахъунгеха дир БетӀергьанасул: нагагь гьенив лъеберго гурони муъминчи ватичӀони?»

Цинги БетӀергьанас жаваб кьуна:

«Гьенив лъеберго муъминчи ватани, гьеб шагьаралда Дун гурхӀила».

31Ибрагьимица абуна:

«Гьале дица Дир БетӀергьанасда гьикъулеб буго: къого гурони ватичӀони?»

Цинги БетӀергьанас жаваб кьуна:

«Къогоясе гӀологи Дун гурхӀила гьеб шагьаралда».

32Ибрагьимица абуна:

«Дир БетӀергьанасул ццин бахъунгеха, ахирисеб нухалъги кӀалъалин: гьенив анцӀго гурони муъминчи ватичӀони?»

Цинги БетӀергьанас жаваб кьуна:

«АнцӀгоясе гӀологи гьеб шагьар тӀагӀинабиларо».

33Гьединги абун, БЕТӀЕРГЬАН гьесда цевеса нахъе ана. Ибрагьимги рокъове тӀад вуссана.

### 19


Содомги Гоморраги паналъизаби

1КӀиго малаик[†] вачӀана Содомалде маркӀачӀубер рукӀкӀунеб гӀужалда. Шагьаралъул кавабахъ годекӀанив гӀодов чӀун вукӀана ЛутӀ.[†] Гьел рихьидал, тӀадеги вахъун, гьезда данде ана гьев ва гӀодоб гьумер цузегӀан гьезие бетӀер къулана. 2Цинги гьес абуна:

«БетӀерчӀахъаял, рилълъа дир – нужер лагъасул – бакӀалде,[†] нужерго хӀатӀалги чуризе хӀалхьиги гьабизе. Радал ине бегьила нужерго нухда».

«Рилълъинаро, – ян абуна гьез. – Гьанир къотӀнорго чӀела ниж къаси».

3Амма ЛутӀица тӀаса вичӀичӀого гьаридал, гьел разилъана ва гьевгун цадахъ гьесул рокъоре рилълъана. ЛутӀица, реччеб тӀечӀел панкъалги режун, лъикӀаб гьоболлъи гьабуна гьезие, ва гьел кванана. 4Къаси гьел регилалде, шагьаралъул гӀадамаз, гӀолохъабаздаса бахъараб харабазде гӀунтӀун Содомалъул киналго бихьиназ, ункъабго рахъалдасан сверун ккуна ЛутӀил мина.

5«Духъе сордо базе рачӀарал гӀадамал кир ругел? – абун ахӀдана гьел. – Гьанире нижехъе кье гьел, гьездасан нижеца лазат босизе!»

6Жиндаго хадуб нуцӀаги къан, ЛутӀ къватӀиве вачӀана. 7Гьес абуна:

«Те, вацал, гьеб иш! Гьабуге гьеб хъублъи. 8Дир кӀиго яс йиго, кӀияйгоги ясгӀадан – гьел кьела дица нужехъе. Нужеего бокьараб гьабе гьезие, амма гьал чагӀазда хъваге, гьал дир къавулъе рачӀарал дир гьалбал ругелъул!»

9«ТӀагӀа цевеса! – ян абуна гьез гьесда. – Мун вуго чияр ракьалдаса вачӀарав апараг, гьанже нижеда малълъаризейищ къасд ккараб? Гьезиеялдасаги квешаб гьабила[†] нижеца дуе!»

Гьедин ахӀи-хӀуралда гьел ЛутӀида тӀаделъана ва нуцӀа бекизе лъугьана. 10Гьебмехалъ, ЛутӀил кӀиявго гьоболас, къватӀире квералги регьун, рокъове жаниве цӀан ана ЛутӀ ва жанисахун нуцӀа рахана. 11Ва рагьдухъе ракӀарун рукӀаралщинал – гӀисинал чӀахӀиял киналго бихьинал – беццлъизаруна гьез; кигӀан балагьаниги рукъалъул каву батулеб букӀинчӀо гьезда[+]. 12Цинги кӀиявго чияс ЛутӀида абуна:

«Гьаб шагьаралда цоги щив вугев дур? Дурцал, васал, ясал яги цоги щал ратаниги, киналго гьаниса нахъе раче. 13Нижеца гьаб шагьар тӀагӀинабизехъин буго! Гьаб шагьаралъул гӀадамазул гӀорхъолъа араб квешлъиялъул кутакаб хъуй рагӀулеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСДА,[†] ва БЕТӀЕРГЬАНАС ниж ритӀун руго гьаб шагьар пасат гьабизе!»

14Жиндирго ясал абурал гӀолохъабазухъе вилълъана ЛутӀ ва гьес абуна:

«Хехго гьаб шагьаралдаса нахъе а! БЕТӀЕРГЬАНАС гьалда тӀаде балагь биччазехъин буго!»

Амма гьезда ккана ЛутӀил махсара батилилан.

15ХъахӀлъи балеб гӀужалда малаикзаби лъугьана ЛутӀ гӀедегӀизавизе:

«Дурго лъадиги ясалги рачун, хехго гьаниса нахъе а! Гьаб шагьаралъе жаза гьабулеб мехалъ мунгоги хвезе гурин!»

16Кингоги ЛутӀ гӀедегӀулев вукӀинчӀо. Амма БЕТӀЕРГЬАН гурхӀана ЛутӀида, гьединлъидал, ккун квералгун, ЛутӀги, гьесул лъадиги, кӀияйго ясги малаикзабаз жидецаго шагьаралдаса къватӀире щвезаруна.

17Шагьар тун къватӀире щведал, гьезул цояс ЛутӀида абуна:

«Гьанже лъута, хвасарлъизе гӀамал гьабе! Я нахъе валагьуге, я гьаб расалъиялда кивниги лъалхъуге – мугӀрузде лъута, гурони мунги хвезе вуго!»

18«Бажаруларо, дир БетӀергьан! – ин жаваб гьабуна ЛутӀица. 19– Дие, дурго лагъасе, лъикӀлъи гьабулеб буго Дуца! Дидехун дур гурхӀел-цӀобги кӀудияб буго! Дуца дир гӀумру хвасар гьабуна! Амма мугӀрузде лъутизе дихъа бажаруларо – гьеб балагь дида хадуб гӀунтӀила, дунги хвела. 20Доле цо гӀагардаго бугеб шагьар, дове щвезегӀан векеризе кӀвела дида. Дове векеризин дун, доб гьитӀинабго шагьар бугелъул – дова дунги хвасарлъила!»

21«ЛъикӀ буго, – ян абуна малаикас. – Дуе гӀоло гьебги гьабила дица: дуца бицунеб бугеб гьеб гьитӀинаб шагьар хвезабиларо. 22Гьа, гьанже хехго векере: мун дове щвезегӀан дица щибго байбихьизе бегьуларин». (Гьединлъидалин гьеб шагьаралда цӀар ЦогӀар[*] бугеб.)

23Бакъ баккулеб гӀужалда ЛутӀ ЦогӀаралде щвана. 24Цинги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялдалъун Содомалдеги Гоморраялдеги, зобалаздасан цӀад гӀадин, цӀа рекӀараб чӀабатӀ чвахана – БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН бачӀана гьеб[+]. 25Ва пасат гьабуна кӀиябго шагьарги, тӀолабго расалъиги, киналго гьенир рукӀарал гӀадамалги, ракьалда бижарабщинабги. 26ЛутӀида цадахъ лъутун уней йикӀарай гьесул лъадийин абуни, нахъюссун ялагьана ва гьебсагӀатго цӀамул хӀубиялде сверана.

27Радал хехго вахъун, Ибрагьим вилълъана нолъ БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве живго вахъун чӀун вукӀараб бакӀалде. 28Содомалдехунги, Гоморраялдехунги ва расалъиялдехунги валагьидал, корохъ гӀадин кӀкӀуйдуца бацун бихьана ракь.

29ПалхӀасил, расалъиялъул шагьарал пасат гьарулеб мехалъ, Аллагьасда[†] Ибрагьим ракӀалде щвана. ЛутӀ вукӀарал шагьарал тӀагӀинарулеб мехалъ, Аллагьас ЛутӀ балагьалъукьа ворчӀизавуна.


ЛутӀги гьесул ясалги

30ЦогӀаралда чӀезе хӀинкъун, кӀияйго ясги ячун, ЛутӀ мугӀрузде ана. Гьенив цо нохъода чӀана ЛутӀ жиндирго ясалгун.

31Цо къоялъ кӀудияй ясалъ гьитӀиналда абуна:

«Эмен херлъулев вуго. Гьаб дунялалъул гӀадаталда рекъон нилъгун рукӀине тӀокӀалъ бихьиналги гьечӀо ракьалда. 32РачӀа нилъеца, чагъирги гьекъезе кьун, эмен мехтизавизе ва гьесда аскӀор регизе. Гьедин нилъерго инсул наслу тӀагӀине биччаларо нилъеца!»

33Гьеб сордоялъ гьез эмен гьекъезавуна. КӀудияй яс гьесда аскӀой егана, амма гьесда щибго бичӀчӀичӀо – кин гьей жинда аскӀой егараялиги, кин нахъе араялиги. 34Нахъисеб къоялъ гьелъ яцалда абуна:

«Нолъ дун инсуда аскӀой егана. РачӀа чагъирги кьун, къасиги гьев мехтизавизе, ва мунги егизе гьесда аскӀой. Гьедин нилъерго инсул наслу тӀагӀине биччаларо нилъеца!»

35Гьеб сордоялъги гьез эмен гьекъезавуна. Цинги гьитӀинай ясги егана гьесда аскӀой. Амма гьесда щибго бичӀчӀичӀо – кин гьей жинда аскӀой егараялиги, кин нахъе араялиги.

36Гьедин жидерго инсудасан ЛутӀил кӀияйго ясалъул ургьибе лъимер ккана. 37КӀудиялъе[†] вас гьавуна, гьесда цӀар МогӀав лъуна. Гьесдасан лъугьарал руго дол могӀавиял.[†] 38ГьитӀиналъеги вас гьавуна, гьесда цӀар Бен-Амми лъуна. Гьесдасан лъугьарал руго дол аммониял.[†]

### 20


Ибрагьимги Авимелехги

1Ибрагьим гьениса Негевалде ана ва Кадешалдаги Шуралдаги гьоркьоб бугеб Гераралда[†] яшав гьабун чӀана. 2Сара[†] жиндир яц йигилан абуна гьес, гьединлъидал Гераралъул хан Авимелехица Сарада хадур чагӀи ритӀана ва гьей жиндихъего ячана[+]. 3Амма цо сордоялъ макьилъ Аллагьас[†] Авимелехида абуна:

«Гьей гӀадан духъего ячаралъухъ мун хвезе вуго. Гьелъул рос вуго».

4Авимелех жеги гьелда хъван вукӀинчӀо.

«Я дир БетӀергьан![†] – абун гьардана гьев. – ГӀайибго гьечӀеб халкъги хвезабилебищха Дуца? 5Гьев чияс дида абуна гьей жиндир яц йигилан! Гьелъ жинцагоги абуна гьев жиндир вац вугин! Гьеб ишалъулъ дир намус бацӀцӀадаб[†] буго, дица мунагьги[†] гьабичӀо!»

6«БитӀараб буго, – ян абуна Аллагьас макьилъ. – Дида лъала дур намус бацӀцӀадаб букӀин. Гьединлъидал Дица мун мунагьалдаса цӀунана – Дица виччачӀо мун гьелда хъвазе. 7Амма гьанже дуца гьей гӀадан росасухъе нахъ юссинае. Гьев авараг[†] вугелъул, гьес дугӀа гьабила[†] мун чӀаго хутӀагийилан. Дуда лъайха: гьей росасухъе нахъе кьечӀони, мунги дур тӀолабго гӀагарлъиги хваликьа рорчӀизе гьечӀо!»[+]

8Радал Авимелехица жиндирго чукъа-рахьан данде ахӀана ва ккарабщинаб гьезда бицана. Гьебмехалъ гьел киналго кутакалда хӀинкъана. 9Цинги Ибрагьим жиндихъего ахӀана Авимелехица ва гьесда абуна:

«Дуца нижее гьабураб жо щиб? Дица дуе щиб квешлъи гьабун букӀараб, гьедигӀан кӀудияб мунагьалде дунги дир тӀолабго ханлъиги цӀазе ккани? Гьединаб жо гьабизе бегьуларогури! 10Щай дуца гьедин гьабураб?» – ин гьикъана Авимелехица Ибрагьимида.

11Ибрагьимица жаваб кьуна:

«Дида ракӀалде ккана гьаб ракьалда гӀадамал Аллагьасукьа хӀинкъулел гьечӀин ва лъади сабаблъун дунги чӀвалин. 12Гьелда тӀадеги, хӀакъикъаталдаги гьей дир яц ккола, дир инсуе цогидай чӀужуялъ гьаюрай яс йигелъул; гьей дир лъадилъун лъугьана. 13Ва, инсул рукъги рехун тун, сапаралде вахъайилан Аллагьас дие амру гьабураб мехалъ, дица гьелда абуна: „Дие лъикӀ букӀине бокьун батани, нилъ кире щваниги, дуца абе дун дур вац вугилан“».

14Гьебмехалъ Авимелехица Ибрагьимие гӀиги, гӀачиги, лагъзалги, гъаравашалги сайгъат гьаруна[†] ва Сараги нахъе кьуна. 15Гьес Ибрагьимида абуна:

«Гьаб кинабго дир ракь дуда цебе буго: дуего бокьараб бакӀалда[†] яшав гьабе».

16Сарада гьес абуна:

«Дица дур вацасе кьолеб буго азарго гӀарцул шекел.[†] Дур ракӀ хвезабиялъухъ рецӀалие ва дур тӀолабго гӀагарлъиялда цее мун намус бацӀцӀадай йикӀин лъазе кьолеб буго гьеб».

17Цинги Ибрагьимица Аллагьасде дугӀа гьабуна, ва Аллагьас Авимелехги, гьесул лъадиги, гъаравашалги сахлъизаруна: нахъеги лъимал гьаризе байбихьана гьез[+]. 18(Ибрагьимил лъади Сара сабаблъун Авимелехил къавулъ ругел киналго руччаби лъимал гьарулареллъун лъугьинарун рукӀана БЕТӀЕРГЬАНАС.)

### 21


Ибрагьимие ИсхӀакъ гьави

1Жинцаго рагӀи кьун букӀараб къагӀидаялъ, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Сараде[†] баракат[†] рещтӀинабуна: Жиндирго рагӀи БЕТӀЕРГЬАНАС тӀубазабуна.

2Сарал ургьибе лъимер лъугьана ва, Аллагьас[†] абураб болжал щварабго, херав Ибрагьимие гьелъ вас гьавуна. 3Сараца гьавурав[†] жиндирго васасда цӀар ИсхӀакъ[†] лъуна Ибрагьимица[+] 4ва, гьавун микьабилеб къоялъ, Аллагьасул амруялда[†] рекъон, гьесие суннат[†] гьабуна[+]. 5ИсхӀакъ гьавураб мехалъ Ибрагьимица нусго сон бан букӀана. 6Гьебмехалда Сараца абуна:

«Релъанхъизе бачӀунеб иш гьабуна дие Аллагьас:

Гьаб хабар рагӀаравщинав чи велъанхъила»[*].

7Жеги гьелъ абуна:

«Керен кьун Сараца лъимер хахизабизе бугилан Ибрагьимида абизе лъидаго ракӀалдецин ккелароан. Амма гьале, хераб къоялъ, гьесие дица вас гьавуна!»


Гьажарги ИсмагӀилги

8Лъимер кӀудияб гӀолеб букӀана. Гьев карандаса тӀураб къоялъ Ибрагьимица кӀудияб сухӀмат гьабуна.

9Ибрагьимидасан мисрияй Гьажарица[†] гьавурав вас жиндир вас ИсхӀакъгун васандулев вихьидал,[+] 10Сараца Ибрагьимида абуна:

«Гьагъай гъараваш, гъолъул васгун цадахъ, нахъе ячахъе гьаниса! Дир вас ИсхӀакъида бащад гьев гъаравашалъул васги дур ирсилавлъун вукӀине гьечӀо!»[+]

11Жиндирго васасул рахъалъ абурал гьел рагӀаби рекӀелъ хӀунсана Ибрагьимида, 12амма Аллагьас гьесда абуна:

«Я васасул, яги гьей гъаравашалъул пикрабаз ракӀ къварилъуге дур. Сараца абураб гьабе – ИсхӀакъидасан лъугьине руго дур наслаби[+]. 13Амма гъаравашалъул васасдасанги Дица тӀубараб халкъ лъугьинабила. Гьевги дур лъимерлъидалха!»

14Нахъисеб къоялъ радал Ибрагьимица Гьажарихъе квенги лъадал цӀураб рахълъенги кьуна. Гьелъул мугъзада гьебги лъун, гьес абуна васги вачун нахъе айилан. Гьажар гьениса ана ва Беэр-Шеваялъул гӀицӀаб авлахъалда нухги къосун хутӀана. 15КватӀичӀого рахълъеналъуб букӀараб лъимги лъугӀана. Гьебмехалъ жиндирго васги цо хъархъида гъоркь тун, 16доегӀан ана гьей, холев вугев гьев вихьизе бокьичӀого. ЧӀорбутӀалъ речӀчӀулеб чӀорил манзилалъ рикӀкӀадеги ун, гӀодой чӀана ва гӀек-гӀекиялда гӀодана гьей. 17Амма Аллагьасда васасул гӀоди рагӀана, ва Аллагьасул малаикас[†] зобалаздасан Гьажариде ахӀана:

«Дуе щиб, Гьажар? Мун хӀинкъуге! Дуца дова тарав вас гӀодулеб гьаракь рагӀана Аллагьасда. 18Яхъун гьанже дурго васасда аскӀое а ва гьев, кверги ккун, тӀаде вахъинаве. КӀудияб халкъ лъугьинабизе буго Дица гьесдасан».

19Ва Аллагьас Гьажарида бихьизабуна гъуй бугеб бакӀ.[†] АскӀое ун, гьелъ рахълъен цӀезабуна ва васасе гьекъезе лъим кьуна.

20Гьелдаса нахъе Аллагьас гьев вас рехун течӀо. Гьев кӀудияв[†] гӀуна, гӀалах-авлахъалда яшав гьабун чӀана, чӀорбутӀалъ чан гьабизе ругьунлъана. 21Паран абулеб салул авлахъалда яшав гьабулеб букӀана гьес, Мисриялдаса лъадиги ячана эбелалъ гьесие[+].


Беэр-Шеваялда гьабураб къотӀи

22Гьеб заманалда жиндирго бодул цевехъан Пихолгун цадахъ вачӀун, Авимелехица Ибрагьимида абуна:

«Дур кинабго кверрагъариялъулъ Аллагьас дуе кумек гьабулеб буго. 23Гьанже мун гьеде я дие, я дир лъималазе, я дир кинабго наслуялъе хиянат гьабиларилан[†] ва дуе дир рагӀи хвечӀеб гӀадин, дие ва мун къабул гьавураб дир улкаялъе дур рагӀиги хвеларилан!»

24Ибрагьимица абуна:

«Дун дуе гьедила», – ян.

25Амма цин гьес Авимелехие бадибчӀвай гьабуна гьесул чагӀаца жиндир гъуй нахъе бахъанилан.

26«Гьеб лъица гьабурабали дида лъаларо, – ян абуна Авимелехица. – Дуца гьелъул рахъалъ дида щибго бицинчӀогури. ТӀоцебе рагӀулеб буго дида гьеб».

27Цинги Ибрагьимица Авимелехие сайгъат гьаруна[†] гӀиги гӀачиги ва гьесулгун ракълил къотӀи-къайги гьабуна. 28Ибрагьимица анкьго хух батӀа чӀезабун букӀана. 29Ва Авимелехица гьикъана:

«Гьаб анкьабго хух дуца батӀа гьабиялъе гӀилла щиб?» – абун.

30«Гьелги раче дуего, гьаб гъуй дица бухъараб букӀиналда дур разилъи тасдикъ гьабун», – ин жаваб кьуна Ибрагьимица.

31(Гьединлъидал гьез цоцазе гьа бараб къоялдаса нахъе гьеб бакӀалда цӀар лъуна Беэр-Шева абун.)[*][+]

32Гьедин гьеб Беэр-Шеваялда гьез ракълил къотӀи-къай гьабуна, цинги Авимелехги гьесул бодул цевехъан Пихолги рокъоре – пилистимазул ракьалде – тӀадруссун ана.

33Ибрагьимица Беэр-Шеваялда тамарискалъул гъветӀ чӀана ва, Абадияв БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасде[†] гьардон, дугӀа гьабуна.

34Гьелдаса хадубги гӀезегӀан заманаялъ яшав гьабуна Ибрагьимица пилистимазул ракьалда.

### 22


Аллагьас Ибрагьимил хӀалбихьи

1Цинги Аллагьас[†] Ибрагьимил хӀалбихьана.

«Ибрагьим!» – ин абуна гьес.

«Гьале дун!» – ин данде жаваб гьабуна Ибрагьимица[+].

2Цинги Аллагьас абуна:

«Гьев цохӀо вугев дурго хирияв вас ИсхӀакъги[†] цадахъ вачун, Мория абулеб ракьалде а. Гьениб Дица бихьизабураб магӀарда тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъве дуца гьев».

3Нахъисеб къоялъ радал цудунго вахъун Ибрагьимица хӀама кьолона. КӀиго рагьтӀателги цадахъ вачана, жиндирго вас ИсхӀакъги вачана ва, къурбан бухӀизе цӀулги бичӀун, Аллагьас жинда абураб бакӀалдехун[†] валагьун нухда вахъана Ибрагьим. 4Нухда вахъун лъабабилеб къоялъ, цеве валагьидал, Ибрагьимида рикӀкӀадасанго гьеб бакӀ бихьана.

5«Гьаб хӀамил тӀалаб гьабун гьанир чӀа нуж, – ин абуна гьес рагьтӀателазда. – Дунги васги Аллагьасе гӀибадаталъе ина ва гьанире нахъ руссина».

6Къурбан бухӀизе хӀадурараб цӀул гьес ИсхӀакъил мугъалда лъуна. Цинги цӀаги нусги босана ва, ИсхӀакъги вачун, гьев цевехун ана.

7«Дада!» – ян ахӀана ИсхӀакъица Ибрагьимиде.

«Щиб, дир вас?» – ин абуна Ибрагьимица.

Васас гьикъана:

«Нилъехъ цӀаги буго, цӀулги буго, къурбаналъе хъвезе кьегӀер кибха бугеб?»

8«Аллагьас бихьизабила, дир вас, Жиндиего къурбаналъе хъвезе кьегӀер киб бугебали!» – ян абуна Ибрагьимица.

Жеги церехун ана гьел кӀиялго.

9Аллагьас жинда абун букӀараб бакӀалде щведал, Ибрагьимица къурбаналъе бакӀ къачӀана ва гьениб цӀул рекъезабуна. Цинги гьес ИсхӀакъ вухьана ва, къурбаналъе къачӀараб бакӀалда цӀулада тӀад гьевги лъун, 10вас хъвезе нус кодобе босана. 11Амма цинтӀаго зобалаздасан БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] Малаикас[†] гьесде ахӀана:

«Ибрагьим! Ибрагьим!»

«Гьале дун!» – илан жаваб кьуна гьес.

12«Васасде квер борхуге, – ян абуна малаикас, – щибго гьабуге гьесие! Гьанже Дида лъана мун Аллагьасукьа хӀинкъулев чи вукӀин. ЦохӀо вугев дурго вас Дие кьезе барахщичӀо мун!»

13Цинги цеве валагьидал, Ибрагьимида бихьана гьениб хъархъазулъ лълъурдулги къан хутӀараб куй. АскӀове ун, гьес куй цебе бачана ва васасул бакӀалда тӀубан бухӀулеб къурбаналъе гьеб хъуна.

14Гьеб иш ккараб бакӀалда цӀар «БЕТӀЕРГЬАНАС Кьела»[*] абун лъуна Ибрагьимица.

(Гьелдасан бачӀараб буго: «БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ МагӀарда сабаб батила», – ян абиги).

15Зобалаздасан кӀиабизеги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас Ибрагьимиде ахӀана.

16Ва Гьес абуна:

«Дуца гьедин гьабуралъухъ, цохӀо вугев вас кьезе мун барахщичӀелъул, Дирго ЦӀаралдалъун гьедулев вуго Дун, 17Дица дуде баракат[†] рещтӀинабила! Дица дуе гӀемерал наслаби кьела – зодихъ цӀвабигӀанги, ралъдал рагӀалда салигӀанги цӀикӀкӀинабила гьезул къадар. Ва дур наслабаз тушбабазул шагьарал кверде росила[+].

18Мун Дие мутӀигӀлъаралъухъ дунялалъул киналго халкъазе баракат щвела гьездасан»[+].

19Цинги рагьтӀателал тун рукӀараб бакӀалде тӀад вуссана Ибрагьим ва гьелгун цадахъ Беэр-Шеваялде ана. Беэр-Шеваялда яшав гьабун чӀана Ибрагьим.


Нахорил наслаби

20Цо заманалдасан Ибрагьимида лъана жиндир вац Нахорилги рукӀин гьесул лъади Милкаца гьарурал васал: 21ГӀуцги (тӀоцевесев вас), гьесда хадусев Бузги, Кемуэлги (гьев ккола Арамил эмен), 22Кеседги, ХӀазоги, Пилдашги, Идлафги, Бетуэлги.

23Бетуэлие гьаюна яс Ривка.[†]

Гьев микьавго вас гьавуна Милкаца Ибрагьимил вац Нахорие[+]. 24Гьезда тӀадеги, Реума абун цӀар бугей Нахорил гъаравашалъги гьесие гьаруна[†] Тевах, Гахам, Тахаш ва МагӀаха абурал лъимал.

### 23


Сара хвей

1Сараца[†] бана нусиялда къоло анкьго сон. 2Гьей хвана Кирят-АрбагӀалда (Хевроналда), ханааниязул[†] ракьалда. Гьениб Сарахъ магӀу тӀуна Ибрагьимица, гьелъул жаназаялде къулун гӀек-гӀекиялда гӀодана гьев. 3Цинги лъадул жаназаялда аскӀоса вахъун ун, гьев хитиязда кӀалъана:

4«Дун вуго къватӀиб ракьалдаса гочун вачӀарав апараг, нужеда гьоркьоб гӀумру гьабизе рес щварав чи. Дир хварай лъади юкъизе бакӀ[†] кье дие нужер ракьалда».

5Хитияз Ибрагьимие жаваб кьуна:

6«ГӀенекке, бетӀерчӀахъад! Мун вуго къадруяв, Аллагьасе[†] хирияв чи, – ян абуна хитияз. – Нижер хабалазул бищунго лъикӀаб бакӀ тӀаса бище ва гьений юкъе дурго лъади: бокьарав чияс изну кьела дуе жиндирго тухумалъул хабалалъ гьелъие бакӀ гьабизе».

7Гьеб ракьалъул гӀадамазе, ай хитиязе бетӀерги къулун, 8Ибрагьимица абуна:

«Дир хварай лъади гьаний юкъизе нужер изну бугеб батани, дир гьари къабул гьабун, Цохарил вас Эфронида абе, 9гьесул хурул рагӀалда бугеб Махпелаялъул нохъо дие кьейилан. Нужги нугӀзаллъун рукӀаго, дица гьеб бичун босила гӀураб багьаги кьун, хабалазе букӀине».

10Шагьаралъул кавудухъе годекӀанире ракӀарарал хитиязда гьоркьов гӀодов чӀун вукӀана живго Эфронги ва, киназдаго рагӀун, гьес Ибрагьимида абуна:

11«Бичун кьеларо, дир бетӀерчӀахъад. ГӀенекке дихъ, гьеб хурги нохъоги чӀобого кьолеб буго дица дуе. Гьал дир ракьцоязда цебесан дица дуе кьолеб буго гьеб, гьений дурго хварай лъади юкъизе».

12Гьеб ракьалъул гӀадамазе нахъеги бетӀерги къулун, 13Ибрагьимица киназдаго рагӀун Эфронида абуна:

«Гьарула дуда, гьеб хурухъ кколеб гӀарац босе дихъа, цинги дица дир хварай лъади юкъила гьений».

14Гьебмехалъ Эфроница абуна:

15«ГӀенекке, бетӀерчӀахъад! Гьеб хурул багьа буго ункънусго шекел[†] гӀарцул. КӀудияб багьайищ гьеб бугеб дуеги диеги?! Дурго хварай лъади юкъе гьений».

16Эфроница абураб багьаялда рекъана Ибрагьим ва, хитиялги нугӀлъиялъе чӀезарун, гьес бихьизабураб къадаралда, базаргабазда гьоркьоб билълъанхъараб бакӀлъиялъул ункънусго шекел гӀарцул кьуна гьесие. 17Гьедин Мамреялъул бакъбаккул рахъалда Махпелаялда бугеб хурулги, гьелдаго цадахъ нохъодулги ва гьеб хурир ругелщинал гъутӀбузулги 18бетӀергьанлъун[†] вахъана Ибрагьим. Гьелъие нугӀзаллъунги рукӀана шагьаралъул кавудухъ годекӀанире ракӀарарал хитиял.

19Цинги Ибрагьимица жиндирго лъади Сара юкъана ханааниязул ракьалда, Мамреялда (гьанже гьелда Хевронилан абула) гӀагарлъухъ Махпелаялъул хуриб бугеб нохъода. 20Гьеб хурги нохъоги, хабалазе бакӀ хӀисабалда, хитиязухъан Ибрагьимил бетӀергьанлъиялде бачӀана.

### 24


ИсхӀакъги Ривкаги

1Ибрагьим цӀакъго херлъун вукӀана. Ва сундулъго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] баракатги[†] насиблъун букӀана гьесие.

2Цинги Ибрагьимица жиндирго рукъалъул ишги магӀишатги тӀадкъарав кӀудияв[†] лагъасда абуна:

«Гьаб дир мачӀалда кверги лъун[*], 3зобалазулги ракьалъулги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул[†] цӀарги рехсон, гьеде мун, дуца дир васасе гьаб ракьалъул ханааниязда[†] гьоркьоса яс ячинарилан. 4Мун а дир улкаялде, дир гӀагарал чагӀазухъе, ва гьениса яче ИсхӀакъие[†] лъади».

5Лагъас гьикъана:

«Дида цадахъ гьание, гьаб ракьалде ячӀине дояса ясалъе бокьичӀони, щиб гьабилеб?[†] Гьебмехалъ дица дур вас доб мун нахъе гочараб улкаялде щвезавизе кколевищ?» – абун.

6«Ворегиха щвезавуге! – ян жаваб кьуна гьесие Ибрагьимица. – Дир вас дове вачунге дуца! 7Дирго инсул рукъги рехун тун, дун чияр ракьалде вачарав Зобалазул БЕТӀЕРГЬАН Аллагь кӀалъана дунгун ва гьев гьедана гьаб ракь дир наслуялъе кьелилан. Гьес Жиндирго малаик[†] витӀила дуда цеве-цеве, дир васасе лъадиги ячун вачӀине дуе кумекалъе. 8Дуда цадахъ ячӀине ясалъе бокьичӀони, дур гьедиялдаса мун эркенлъила, амма дир вас дуца дове вачунге!»

9Жиндирго хважаинасул мачӀалда кверги лъун, лагъ гьедана гьедин гьабилилан. 10Цинги жиндирго хважаинасул варанабазда гьоркьоса анцӀго вараниги бачун, хири-хириял сайигъаталги росун, гьев сапаралде вахъана Арам-Нагьараималде, Нахор вугеб шагьаралде.

11БакътӀерхьул гӀуж букӀана шагьаралда гӀагарлъухъ гъуялда аскӀор гьес жиндирго варанаби чӀезарураб мехалда. Гьеб букӀана шагьаралдаса руччаби лъеде рачӀунеб гӀуж. 12Цинги Ибрагьимил лагъас дугӀа гьабуна:

«Я БЕТӀЕРГЬАН, дир хважаин Ибрагьимил Аллагь![†] Гьарула Дуда, жакъа дие икъбал насиб гьабе ва дир хважаинасул рекӀел мурад тӀубазабе! 13Гьале дун гьанив, гъуялда аскӀов, шагьаралдаса ясал лъадаре рачӀунеб бакӀалда[†] вахъун чӀела. 14Дица гьание ячӀарай ясалда абуни дур гӀертӀиниса лъим кьейилан ва гьелъ гьекъейин, дур варанабиги гьекъезарилин жинцаян жаваб кьуни, гьелдалъун бичӀчӀила дида Дуца дурго лагъ ИсхӀакъие бахӀарай тӀаса йищараблъи. Гьебмехалда дида бихьила Дуца рахӀму-цӀоб лъун букӀин дир хважаинасда!»

15Гьел рагӀаби кӀалдиса къватӀире рачӀиналде, гӀеретӀги гъажилда бан, лъадал цӀезе ячӀана Милкалги Ибрагьимил вац Нахорилги вас Бетуэлил яс Ривка.[†] 16Гьей йикӀана цӀакъ берцинай, жеги росасе инчӀей яс. Гъуялъухъе ун, гӀеретӀ цӀуна гьелъ. Гьей нахъюссун унаго, 17хадувги векерун, Ибрагьимил лагъас абуна:

«Бегьулеб батани, дие гьекъезе лъим кье дур гӀертӀиниса!» – ян.

18«Гьекъе, хӀурматияв», – ин жаваб кьуна гьелъ.

Ва гьебсагӀатго гъажилдаса гӀеретӀги бахъун, Ибрагьимил лагъасе гьекъезе лъим кьуна. 19Цинги гьелъ абуна:

«ГьабсагӀат дица дур варанабазеги баччила лъим, гӀорцӀизегӀан гьекъезе».

20БоцӀи гьекъезе лъураб росонибе хехго гӀеретӀги чӀехьон, нахъеги гъуялъухъе екерана гьей – гьедин лъим баччана киналго варанаби гӀорцӀизегӀан. 21ВуцӀцӀун чӀун, гьелъухъ валагьун вукӀана лагъ, Аллагьас гьесул сапаралда баракат лъун букӀиналда ракӀчӀезегӀан. 22Варанаби гьекъон рахъараб мехалда гьес гьелъие кьуна, бащдаб шекелалъул[†][*] бакӀлъи бугеб, магӀарзукъалазда балеб меседил кӀиликӀги, анцӀго шекелалъул бакӀлъи бугеб, кӀиго меседил курхьенги. 23Гьес гьелда гьикъана:

«Мун лъил яс кколей? Дур инсул къайи-свериялда нижее сордо базе бакӀ гьечӀодай?» – абун.

24Гьелъ жаваб кьуна:

«Милкалги Нахорилги вас Бетуэлил яс йиго дун».

25Гьелъ тӀадеги жубана:

«Нижер гӀемераб наккуги буго варанаби тӀад регизе, гьезие кьезе кӀалцӀи-херги буго; нужее сордо базе бакӀги букӀина».

26Цинги накабаздеги ккун, гӀодоб нодоги чӀван, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рецц гьабуна гьев чияс. 27Ва гьес абуна:

«ЦӀоб гӀатӀидав ва рагӀи холарев вуго дир хважаин Ибрагьимил БЕТӀЕРГЬАН Аллагь! Гьес дир хважаин рехун течӀо! БЕТӀЕРГЬАНАС дун вачана битӀахъе дир хважаинасул вацасул рокъове!»

28Екерун рокъоеги ун, Ривкаца эбелалда бицана кинабго ккара-таралъул хӀакъалъулъ. 29Лаван абун цӀар бугев вац вукӀана Ривкал. Гьев гъуялъухъе векерана нухлуласда аскӀове. 30Яцалъул кӀиликӀги курхьабиги рихьидал ва гьес Ривкада абурабги рагӀидал, Лаван гьев чиясухъе гӀедегӀана. Ибрагьимил лагъ, жиндирго варанабигун, жеги гъуялда аскӀовго чӀун вукӀана. 31Гьесда Лаваница абуна:

«ЛъикӀ щварав, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ баракат рещтӀарав! Гьанив вахъун чӀун щибулев мун? Дица дуе рукъги дур варанабазе бакӀги къачӀан буго».

32Гьебмехалъ Ибрагьимил лагъ гьесул бакӀалде вилълъана. Варанабаздаса къайи бахъана, гьезие наккуги кӀалцӀи-херги бачӀана. Гьоболасеги гьесда цадахъ рукӀаразеги хӀатӀал чуризе лъимги бачӀана. 33Хадуб гьезда цебе квен лъуна, амма лагъас абуна:

«Гьаниве дун щай витӀаравали бицун бахъинегӀан кваналаро дун».

«Бицеха», – ян абуна гьесда Лаваница.

34Гьес абуна:

«Дун вуго Ибрагьимил лагъ. 35БЕТӀЕРГЬАНАС кӀудияб баракат лъун буго дир хважаинасда ва гьесие кьун буго гӀемераб бечелъи: гӀиги, гӀачиги, гӀарац-меседги, лагъзалги, гъаравашалги, варанабиги, хӀамулги. 36Дир хважаинасул лъади Сараца[†] гьесие вас гьавуна херлъараб мехалъ, ва жиндирго бугебщинаб хазина-бечелъи дир хважаинас гьев васасе кьезе амру гьабуна. 37Дир хважаинас дун гьедизавуна, дица гьесул васасе доб ханааниязул ракьалдаса гӀадан ячинарилан 38ва гьесул ватӀаналде, гьесул гӀагарлъиялъухъе ун, гьениса гьесул васасе бахӀарайги ячун вачӀинилан.

39Дица дирго хважаинасда цӀехана, гьениса ясалъе дида цадахъ ячӀине бокьичӀони, щиб гьабилебилан. 40Гьес дие жаваб кьуна: „Дун божарав дир БЕТӀЕРГЬАНАС дуда цадахъ Жиндирго малаик витӀила ва Гьес дур сапаралда баракат лъезабила, дир тухумалдаса, дир инсул кьолбодаса ясги дир васасе ячун мун вачӀине. 41Мун дир гӀагарал чагӀазухъеги щун, гьез дуда цадахъ яс йитӀизе инкар гьабуни, мун дурго гьаялдаса эркенлъила“, – ян.

42Жакъа гъуялда аскӀове щведал, дица дугӀа гьабуна: „Я БЕТӀЕРГЬАН, дир хважаин Ибрагьимил Аллагь, гьарула Дуда, дир гьаб сапаралда баракат лъе! 43Гьале дун гьаб гъуялда аскӀов вахъун чӀела. Лъадал гӀеретӀ цӀезе гьание яс ячӀараб мехалда, дица гьелда абила дур гӀертӀиниса лъим гьекъезе кьейилан. 44Гьелъ дие жаваб кьуни: ‘Гьекъе, дур варанабазеги баччила дица лъим’, – абун, гьелъул магӀна букӀина БЕТӀЕРГЬАНАС гьей яс тӀаса йищун йикӀин дир хважаинасул васасе лъадилъун ячине“.

45Гьедин дугӀа гьабун бахъиналдего, гъажилда гӀеретӀги лъун ячӀана Ривка. Гъуялъухъеги ун, гьелъ гӀеретӀ лъадал цӀедал, гьекъезе лъим кьейилан гьарана дица гьелда. 46„Гьекъе, дур варанабазеги баччила дица лъим“, – ин абуна гьелъ, гьебсагӀат гъажилдаса босун гӀеретӀги дихъе кьун. Дица лъим гьекъон бахъиндал, варанабазеги баччана гьелъ лъим. 47Мун лъил ясилан гьикъидал, гьелъ жаваб кьуна: „Милкалги Нахорилги вас Бетуэлил яс йиго“, – ян. Гьебмехалда дица гьелъие магӀарзукъалазда базе кӀиликӀги кверазда ххезе курхьабиги кьуна. 48Цинги дица БЕТӀЕРГЬАНАСЕ сужда гьабуна ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ – дир хважаин Ибрагьимил Аллагьасе – рецц-бакъ гьабуна, хважаинасул васасе гьесул кьолбодаса яс ячине Гьес дун битӀахъе гьаниве тӀовитӀаралъухъ. 49Гьанже нужеца щиб абилеб? Нужее къабуллъилищ дир хважаинасул гьари тӀубазабизе? Дица щиб гьабилебали лъазе, жаваб кьеха гьанже нужеца».

50Лаваницаги Бетуэлицаги жаваб кьуна:

«Гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН лъугьараб иш буго: я квешаб яги лъикӀаб бицун гьелда тӀад кӀалъазе бакӀ гьечӀо нижее. 51Гьале Ривка – яче гьей дудаго цадахъ. БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьухъе букӀине биччанте гьеб иш ва дур хважаинасул васас гьей лъадилъун ячине йиччанте».

52Гьеб рагӀидал, Ибрагьимил лагъас БЕТӀЕРГЬАНАСЕ нодо чӀван, сужда гьабуна. 53Цинги гьес къватӀире рахъана Ривкае ритӀарал меседилги гӀарцулги тӀагӀелал, ретӀел-кун, гьединго гьелъул вацасеги эбелалъеги ритӀарал хириял сайгъатал. 54Цинги гьевги гьесда цадахъ рукӀаралги квана-гьекъана ва кьижизе регана. Радал тӀаде рахъиндал, Ибрагьимил лагъас абуна:

«Дирго хважаинасухъе тӀад вуссине изну кье дие», – ян.

55Ривкал вацасги эбелалъги абуна:

«Йиччанте анцӀго къоялъги гьей нижеда аскӀой чӀезе. Цинги нуж гьейгун цадахъ нухда ритӀила».

56«Гьанив чӀун заман инабуге дир. БЕТӀЕРГЬАНАС дир сапаралда баракат лъун букӀаго, виччанте дун дирго хважаинасухъе нахъ вуссине!» – ян абуна Ибрагьимил лагъас

57«Дой ахӀизин, долъ щиб абулищали цӀехезе», – ян абуна гьез.

58Гьез Ривка ахӀана ва гьелда гьикъана:

«Гьав чиясда цадахъ ине рази йигищ мун?» – ин.

Гьелъ жаваб кьуна:

«Рази йиго», – ян.

59Гьебмехалда Ривкаги, гьелъул рахьдал эбелги, Ибрагьимил лагъги, гьесда цадахъ рукӀарал чагӀиги нухарегӀизе хӀадурлъана гьел. 60Гьезулгун къо-лъикӀ гьабулелъул, Ривкада баракат лъегиян гьадинаб дугӀа гьабуна гьез:

«Я нижер яц, гӀемерал наслаби лъугьаги дудасан ва
аза-азар, анцӀаза-азар чи гӀеги гьезул!
Дур лъималаз кверде росаги
тушбабазул шагьарал!»

61Ривкаги гьелъул гъаравашалги варанабазда рекӀана ва Ибрагьимил лагъасда цадахъ къватӀире рахъана. Гьедин, Ривкаги ячун, рокъове къокъана гьев.

62ИсхӀакъ Беэр-Лахай-Роиялдаса (доб заманалда гьев Негевалда яшав гьабун вукӀана) рокъове тӀадвуссараб гӀуж букӀана гьеб. 63БакътӀерхьул гӀужалъ гьев магъилъе ана ургъизе ва дугӀа гьабизе. БетӀер борхидал, рикӀкӀадасанго варанабазул къапила бачӀунеб бихьана гьесда. 64Ривкадаги вихьана ИсхӀакъ. Гьеб параялъго вараниялдаса гъоркьеги рещтӀун, 65гьелъ Ибрагьимил лагъасда гьикъана:

«Нилъеда данде вачӀунев вугев гьадав чи щив?» – ан.

«Дов дир хважаин вуго», – ян абуна лагъас.

Гьебмехалда Ривкаца чадраялъ гьумер бахчана.

66Лагъас ИсхӀакъида бицана сапаралда ккара-таралъул хӀакъалъулъ. 67Цинги ИсхӀакъица Ривка ячана жиндирго эбел Сарал букӀараб чадиралъуе, ва Ривка гьесул лъадилъун лъугьана. ИсхӀакъие йокьана Ривка ва хварай эбелалъухъ рухӀел гӀодоцана.

### 25


Ибрагьим хвей

1Ибрагьимица цоги чӀужу ячана – гьелда цӀар Кетура букӀана. 2Гьелъ гьесие гьаруна[†] васал: Зимран, Йокшан, Медан, Мидян, Ишбакъ ва ШуахӀ. 3Йокшание гьаруна Шева ва Дедан. Деданил наслуялъул ккола ашуриял, летушиял ва леумиял. 4Мидянил васал ккола: ГӀефа, ГӀефер, Енох, Авида ва Элдага. Гьел киналго руго Кетурал наслаби.

5Жиндирго тӀолабго бечелъи Ибрагьимица ИсхӀакъие[†] кьуна. 6Ибрагьимица, живго чӀаго вугеб мехалдаго, бечедал сайгъаталги кьун, бакъбаккудехун ругел ракьазде ритӀана гъаравашаз гьарурал васал, ИсхӀакъидаса рикӀкӀад гьарун.

7Ибрагьимица кинабниги нусиялда лъабкъоялда анцӀила щуго сон бана.

8ЦӀакъго херлъараб мехалда, гӀумруялъул соназдасаги гӀорцӀун, жиндирго умумузда хадув ана Ибрагьим.

9Гьесул васаз – ИсхӀакъицаги ИсмагӀилицаги – гьев вукъана Мамреялда гӀагарлъухъ Махпелаялъул хуриб бугеб нохъода, ай Цохарил вас хитияв Эфронил ракьалда. 10Ибрагьимица хитиязухъа босун букӀана гьеб хур. Гьенир рукъун руго Ибрагьимги Сараги.[†][+] 11Ибрагьим хун хадуб, гьесул вас ИсхӀакъиде баракат[†] рещтӀинабуна БЕТӀЕРГЬАНАС.[†] ИсхӀакъица яшав гьабулеб букӀана Беэр-Лахай-Роиялда гӀагарлъухъ.


ИсмагӀилил васал

12Гьале Сарал гъараваш Мисриялдаса Гьажарица[†] Ибрагьимие гьавурав[†] вас ИсмагӀилилги гьесул наслуялъулги къиса.

13ЦӀикӀкӀарасдасан байбихьун ИсмагӀилил васазул цӀарал: Невайот (ИсмагӀилие тӀоцеве гьавурав), Кедар, Адбеэл, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15ХӀадад, Тема, Етур, Нафиш ва Кедма. 16Гьел руго ИсмагӀилил васал – анцӀила кӀиго къавмалъул анцӀила кӀиго бетӀер. ИсмагӀилил васазул цӀарал лъун руго гьел чӀун рукӀарал бакӀазда[†] ва росабазда.

17Кинабниги нусиялда лъебералда анкьго сонги бан, ИсмагӀил хвана ва жиндирго умумузда хадув ана. 18Гьесдасан лъугьарал наслаби чӀана ХӀавилаялдаса бахъараб Шуралде щвезегӀан ругел ракьазда. Гьеб Шур буго Мисриялдаса бакъбаккул рахъалдехун, Ассириялде унеб нухда. Жидерго киналго вацазулгун тушманлъиялда рукӀана гьел[+].


Якъубги ГӀисавги

19Гьале Ибрагьимил вас ИсхӀакъилги гьесул наслабазулги къиса.

Ибрагьимие гьавуна вас ИсхӀакъ. 20КӀикъого сон бараб мехалда, ИсхӀакъица лъадилъун ячана Паддан-Арамалдаса арамеяв Бетуэлил яс Ривка.[†] Гьей йикӀана арамеяв Лаванил яц. 21ИсхӀакъил лъадуе лъимер гьабулеб букӀинчӀо. Жиндир лъадуда гурхӀаян гьардана ИсхӀакъ БЕТӀЕРГЬАНАСДА. Ва БЕТӀЕРГЬАНАС гьесул гьари къабул гьабуна: Ривкал ургьибе лъимер лъугьана. 22Гьелъул ургьир лъимал цоцада тенкезе лъугьана.

«ВахӀ, – ин абуна Ривкаца, – гьадин букӀине батани, щай дие гьаб къваригӀараб?»

Цинги гьелда бан БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амру лъазе дугӀа гьабуна гьелъ. 23БЕТӀЕРГЬАНАС гьелда абуна:

«КӀиго халкъ буго дур ургьиб,
кӀиго къавм бачӀина дур чохьониса къватӀибе.
Цояб къавм цоялдаса къуватаб букӀина,
кӀудиявав[†] вукӀина гьитӀинасул лагълъун»[+].

24Лъимер гьабизе заман щведал, гьелъул ургьиб кӀиго лъимер букӀин загьирлъана. 25ТӀоцеве гьавуна багӀарккараб кьералъул, кӀургӀараб расуца тӀубанго черх бацарав вас. Гьесда цӀар лъуна ГӀисав[†][*]. 26ГӀисавил хӀатӀил эгъеги къан ккун, гьесдаго хадув цогидавги вачӀана. Гьесда цӀар лъуна Якъуб[†][*]. Гьел гьарураб мехалда, лъабкъого сон бан букӀана ИсхӀакъица.

27Васал кӀудиял гӀуна. ГӀисав лъугьана гьунар бугев чанахъан, мегъ-ракьалъул чи. Якъуб вукӀана рокъов вукӀине бокьулев, парахатав чи. 28Гьезул эмен ИсхӀакъие чанил гьан бокьулаан, гьединлъидал гьесие ГӀисавги вокьулаан. Амма Ривкае Якъуб вокьулаан.

29Цо нухалда Якъуб чурпа гьабулев вугеб мехалда, чанаса вуссун вачӀана свакан тату хварав ГӀисав.

30«Дун вакъуца холев вугин, гьеле гьеб дур багӀараб чурпа кье дие кваназе», – ян абуна гьес Якъубида. (Гьединлъидалин гьесда Эдом[†][*] абун тӀокӀцӀар лъураб.)

31«ТӀоцеве гьавурасул ихтияр дие бичани, кьела», – ян абуна Якъубица[+].

32«ТӀоцеве гьавурав вукӀиналъул пайда щиб дие, дун вакъуца хвезехъин вугеб мехалъ», – ин абуна ГӀисавица.

33«Гьедин батани гьедеха!» – ян абуна Якъубица.

ГӀисав гьедана тӀоцеве гьавурасул даража Якъубие бичанилан. 34Гьебмехалъ Якъубицаги гьесие чедги хилъалодул чурпаги кьуна. Гьев кванана, гьекъана, цинги тӀаде вахъун, нахъе ана. Гьедин щибго къимат гьабичӀого тана ГӀисавица тӀоцеве гьавиялъул даража[+].

### 26


ИсхӀакъги Авимелехги

1Улкаялда гьанжеги ракъул заман бачӀана (цебе доб Ибрагьимил заманалдаго гӀадин). Гьединлъидал пилистимазул хан Авимелехихъе Гераралде[†] ана ИсхӀакъ.[†][+] 2Гьенив БЕТӀЕРГЬАН[†] загьирлъана ИсхӀакъие ва Гьес абуна:

«Мун Мисриялде унге, Дица дуда бихьизабураб ракьалда чӀа. 3Гьенив мун лъикӀ вукӀина, Дица дуе кумек гьабила[†] ва дуде баракатги[†] рещтӀинабила. Гьал киналго ракьал дуеги дур наслабазеги кьелилан дур эмен Ибрагьимие гьедараб гьаги Дица тӀубазабила[+]. 4Дица дур наслабазул гӀадамал зодихъ цӀвабигӀанги гӀемерлъизарила, ва гьезие кьела гьал киналго ракьал. Дунялалъул тӀолалго халкъазе баракат щвезе буго дур наслуялдасан,[+] 5– дур эмен Ибрагьим дихъ гӀенеккаралъухъ ва дир амрабиги, тӀадкъаялги, къануналги, хӀукмабиги гьес тӀуразаруралъухъ».

6Цинги ИсхӀакъ Гераралда чӀана. 7Гьеб бакӀалъул[†] гӀадамаз Ривка[†] щийилан гьикъидал, гьай дир яц йигилан абуна гьес. Берцинай Ривка сабаблъун живго чӀвалилан, гьей жиндир лъади йигилан абизе хӀинкъана гьев[+].

8Гьедин ана лъикӀаланго заман. Цо нухалда пилистимазул хан Авимелехида гордухъан бихьана ИсхӀакъица Ривка еэдулей. 9Цинги гьес ИсхӀакъ жиндихъего ахӀана ва гьесда кӀалъана:

«Дур лъади йикӀун йигогури гьай! Щайха цинги дуца гьей дур яц йигилан абураб?»

ИсхӀакъица жаваб кьуна:

«Гьей сабаблъун дунго чӀвалилан хӀинкъана дун», – ин.

10«Дуца нижее гьабулеб бугеб щиб? – ан абуна Авимелехица. – Нижер цонигияв дур лъадуда аскӀов вегаравани, щиб гьабилеб букӀараб? КӀудияб мунагьалде[†] ккелароанищ ниж?!»

11Ва Авимелехица жиндирго халкъалда лъазабуна:

«Гьав чиясда яги гьасул лъадуда хъварав чи чӀвазе вуго», – ян.

12Гьенир хурзал рекьизе байбихьана ИсхӀакъица. БЕТӀЕРГЬАНАС кӀудияб баракат лъуна гьесда: нусго нухалъ цӀикӀкӀараб бачӀин щвана гьесие гьеб соналъ. 13ИсхӀакъ бечелъулевго бечелъулев вукӀана. Ахирги кутакалда бечедав чи лъугьана гьесул: 14гьанже гьесул рукӀана гӀиял рехъабиги, гӀачиязул рехьедалги, гӀемерал лагъзалги. Гьединлъидал Пилистимазул гьесде жахӀда ккезе байбихьана. 15Ва Ибрагьимил заманалдаго гьесул лагъзадерица рухъун рукӀарал киналго гъуял рацизаруна гьез[+]. 16Авимелехицаги ИсхӀакъида абуна:

«Нахъе а нижер ракьалдаса. Нижеда дандеккун, гӀемерго къуватавлъун лъугьана мун гьанже».

17Гьениса нахъе ун, ИсхӀакъица Герар абулеб расалъиялда чадрал чӀвана ва гьенив чӀана. 18Ибрагьимил заманалдаго рухъун рукӀарал ва, Ибрагьим хун хадуб, пилистимаз жанибе ракь бан рацарал гъуял цӀидасан рухъана гьес. Кидаялиго Ибрагьимица гьезда лъун рукӀарал цӀаралги цӀидасан лъуна гьес гьел гъуязда. 19Цо нухалда гьесул лагъзал рукӀана расалъиялда лъим балагьизе ракь бухъулел ва гьезда гьениб ицц батана. 20Амма, тӀаде рачӀун, Гераралъул гӀухьби ИсхӀакъил гӀухьбигун дагӀбадизе лъугьана гьеб жидер лъим бугилан. Гьеб гъуй сабаблъун дагӀба ккедал, Эсек[*] абун лъуна гьелда цӀар. 21Цоги гъуй бухъана ИсхӀакъил лагъзадерица, амма гьеб сабаблъунги ккана питна ва гьелда цӀарги Ситна[*] лъуна. 22Гьебмехалда ИсхӀакъ гьеб бакӀалдаса дагьавги довегӀан гочана ва цоги гъуй бухъана. Гьаб нухалъ щибго дагӀба-къец ккечӀо.

«Гьаб ракьалда нилъ гӀемерлъизе, ахирги БЕТӀЕРГЬАНАС гӀатӀилъи кьуна нилъее», – янги абун, ИсхӀакъица гьеб гъуялда цӀар лъуна Реховот[*].

23Цинги ИсхӀакъ Беэр-Шеваялде тӀад вуссана. 24Гьениве щвараб сордоялъго, илгьам лъугьун, БЕТӀЕРГЬАНАС гьесда абуна:

«Дун вуго дур эмен Ибрагьимил Аллагь.[†] Мун хӀинкъуге, Дица кидаго кумек гьабизе буго дуе. Дир лагъ Ибрагьимие гӀоло Дица дуда баракат лъела ва дур наслуги цӀикӀкӀинабила».

25Гьениб къурбаналъе бакӀги бан, Аллагьасе дугӀаги гьабун, ИсхӀакъица жиндирго чадрал чӀвана, гьесул лагъзалги гъуй бухъизе лъугьана. 26Гьеб заманалда Авимелех вачӀана Гераралдаса ИсхӀакъихъе, жиндирго вазир Ахузатгун ва бодул цевехъан Пиколгун цадахъ.

27ИсхӀакъица гьезда абуна:

«Нуж щиб къваригӀун рачӀарал? Нужее вокьичӀого, нахъе къотӀанагури дун нужеца!» – ян.

28Гьез абуна:

«Нижеда бихьулеб буго БЕТӀЕРГЬАНАС дуе кумек гьабулеб букӀин. Гьединлъидал нижее бокьун буго нилъеца цоцае рагӀи кьезе ва дудаги нижедаги гьоркьоб ракълилаб къотӀи-къай букӀине. РачӀа къотӀи гьабизе, 29дуца нижее квешлъи гьабиларилан. Нижецаги дуе, лъикӀлъи гурони, щибго квешлъи гьабичӀо, ва парахат нахъе ине ресги кьуна дуе. Гьанже БЕТӀЕРГЬАНАС дуде баракат рещтӀинабун буго!»[+]

30Гьебмехалъ ИсхӀакъица гьезие кӀудияб квана-гьекъей гьабуна. 31Нахъисеб къоялъ радалго тӀадеги рахъун, гьез цоцазе гьаял гьедана. Цинги ИсхӀакъица гьалбал нухарегӀана, гьелги парахатго нахъруссун ана.

32Гьебго къоялъ, гъуй бухъулел лагъзаз ИсхӀакъида лъазабуна лъим батанилан.

33ИсхӀакъица гьеб гъуялда цӀар лъуна Шива[*] абун. (Гьелдасан бачӀараб буго гьанже шагьаралъул цӀар Беэр-Шева[*].)


ГӀисавил лъудби

34КӀикъого сон бараб мехалда ГӀисавица[†] лъудби рачана: хитияв Беэрил яс Егьудит ва хитияв Элонил яс Басемат[+]. 35ИсхӀакъиеги Ривкаеги гӀемераб ракӀбакъвай букӀана гьел сабаблъун.

### 27


ГӀисавие щвезе кколеб баракат Якъубие щвей

1Херлъунги беццлъунги вугев ИсхӀакъица[†] цо къоялъ кӀудияв[†] вас жиндаго аскӀове ахӀана:

«Я дир вас!» – ин ахӀана гьес.

«Дун гьанив вуго, дада», – ян жаваб кьуна ГӀисавица.[†]

2ИсхӀакъица абуна:

«Дун гьанже херлъун вуго, хвезе чан къо хутӀун бугебалиги лъаларо. 3Босе дурго ярагъги – чӀорбутӀги чӀоралги – ва чанаве а[+]. 4Чанил гьанги босун вачӀун, гьелъул квен гьабе дие бокьулеб къагӀидаялъ. Гьебги кванан, дунго хвелалде цебе дица дуе дугӀа гьабила,[†] БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] баракат[†] дуде рещтӀине[*]».

5Ривкада[†] рагӀана ИсхӀакъица жиндирго вас ГӀисавида абурал гьел рагӀаби. ГӀисав чанаве аравго, 6гьелъ Якъубида[†] абуна:

«Дида рагӀана дур инсуца ГӀисавида абулеб:

7„Чанил гьанги босун вачӀун, дие бокьулеб къагӀидаялъ гьелъул квен гьабе. Гьеб гьанги кванан, дунго хвелалде цебе дица дуе дугӀа гьабила, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ баракат дуде рещтӀине“, – ян.

8Гьанже, дир вас, мун мухӀканго дихъ гӀенекке ва дица малъараб гьабе. 9Векерун ун, рехъалъа тӀаса бищун, кӀиго лъикӀаб бурутӀги бачун вачӀа. Дица гьезул гьанал, дур инсуе бокьулеб къагӀидаялъ, тӀагӀамаб квен гьабила. 10Гьебги босун мун инсухъе ина, гьес, гьебги кванан, дуе дугӀа гьабизе ва живго хвелалде цебе баракатги дуе кьезе».

11Амма ИсхӀакъица Ривкада абуна:

«Дир вац вуго расул цӀурав чи. Дирин абуни, цӀвакараб тӀом буго. 12Нагагь инсуца дида квер хъвани, щиб гьабилеб? Дица гьев гуккулев вукӀин тӀатани, гьес дие баракат кьеларо, нагӀана кьела».

13Амма эбелалъ абуна:

«Гьеб нагӀана дица дидаго тӀаде босила, дир вас. Мунин абуни, дихъ гӀенекке. БуртӀал рачине а».

14Якъубица буртӀал рачун рачӀана. Ривкаца ИсхӀакъие бокьулеб къагӀидаялъ тӀагӀамаб квен хӀадурана. 15Цинги гьелъ къавулъ батараб жиндирго цӀикӀкӀарав вас ГӀисавил бищунго лъикӀаб ретӀел гьитӀинав вас Якъубида ретӀинабуна. 16Гьесул квералги габурги буртӀазул цӀакаца рацизаруна. 17Цинги бухӀилаго квенги чедги Якъубихъе кьуна.

18«Дада», – ян абуна гьес, инсуда тӀадеги ун.

«Я дир вас! – ин абуна ИсхӀакъица. – Мун кинавав?»

19«Дун ГӀисав вуго, дуе тӀоцеве гьавурав,[†] – ин жаваб кьуна Якъубица инсуе. – Дуца абурабщинаб гьабуна дица. ТӀаде ворхун, гӀодов чӀа, чанил гьан кваназе ва дие баракатги кьезе».[†]

20ИсхӀакъица гьикъана:

«Я дир вас, гьедигӀан хехго чан кин духъе щвараб?»

Гьес жаваб кьуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАС – дур Аллагьас[†] – квербакъана дие», – ян.

21«Гьаниве аскӀовегӀан вачӀа, дир вас, – ин абуна ИсхӀакъица. – ХӀакълъунго мун ГӀисав вугищали цо квер квашилин дуда».

22Якъуб инсуда аскӀове ана ва гьес, гьасда кверги кващун, абуна:

«Гьаракь Якъубил буго, кверал ГӀисавил руго», – ян.

23ГӀисавилго гӀадин, гьесул квералги расул цӀун ратидал, ИсхӀакъида лъачӀо гьев Якъуб вукӀин ва гьесие дугӀа гьабизе лъугьана.

24«Мун дир вас ГӀисавищха?» – ян гьикъана гьес Якъубида.

«У, дир дада», – ян абуна гьас.

25ИсхӀакъица абуна:

«Дуца бачӀараб чанил гьан кье, дир вас, кваназе, хадуб дица дуе баракат кьолеб дугӀа гьабила».

Якъубица инсуда цебе лъуна квенги чагъирги. Квана-гьекъон вахъараб мехалда, 26ИсхӀакъица абуна:

«АскӀове вачӀун, убач гьабе, дир вас, дида».

27Инсуда аскӀовегӀанги къан, убач гьабуна Якъубица. Гьесул ратӀлидасан махӀ чӀвайдал, гьесие баракат кьун, ИсхӀакъица гьадин абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАС баракат лъураб
мегӀер-гӀалахалъул махӀ буго дир васасдасан.
28Аллагьас дуе гьарзаго кьеги
зобалаздасан рогьалил щубги ракьалдасан нигӀматалги.
Дур хурул бачӀин цӀикӀкӀаги, чагъирги гӀемерлъаги[+].
29Биччанте халкъаз дуй хъулухъ гьабизе,
къавмазги биччанте дуе бетӀер къулизе.
Вацазда тӀадги мун хан вукӀина:
дур эбелалъул наслабаз бетӀер къулила дуе.
Дуе нагӀана кьуразе нагӀана щвела,
дуда баракат лъегиян абуразда баракатги лъела».

30ИсхӀакъица баракатги кьун, Якъуб ИсхӀакъида аскӀоса къватӀиве лъугьаравго, чанаса вуссун тӀаде щвана гьесул вац ГӀисав. 31Инсуе бокьулеб квен гьабуна гьесги ва, гьебги босун вачӀун, инсуда абуна:

«ТӀаде ворха, дир дада, дица бачӀараб чанил гьан кваназе, ва дида баракат лъолеб дугӀаги гьабизе».

32«Мун щив?» – ан гьикъана ИсхӀакъица.

«Дун вуго дур вас, дуе тӀоцеве гьавурав вас ГӀисав», – абун жаваб кьуна гьас.

33Гъаргъар щун сородана цинги ИсхӀакъ ва гьес абуна:

«Чанил гьан дида кваназабурав дов чи щивха кколев, гьедин батани? Мун вачӀиналде цебе дица гьесие баракатги кьун, гьабунагури дугӀа! Гьесда тӀад букӀина гьанже гьеб баракат!»

34Гьел рагӀаби рагӀидал, чара бухӀун ахӀдезе лъугьана ГӀисав. Цинги гьес инсуда гьарана:

«Диеги баракат кьеха, дир дада, диеги баракат кьеха!» – абун.

35Амма гьес жаваб кьуна:

«Дур вацас вачӀун махсароде ккуна дун, ва гьес бахъун ана дуе кьезе кколеб букӀараб баракат».

36ГӀисавица абуна:

«ЧӀалгӀаде гуро досда Якъубилан абулеб – кӀицӀулго гуккана дос дун![*] Цо бугони, дос дихъа бахъун ана тӀоцеве гьавурасул даража. Гьале гьанже дие щвезе кколеб букӀараб баракатги ана бахъун».

Цинги ГӀисавица инсуда абуна: «Дие кьезе баракатгойищха дур хутӀичӀеб?» – ин[+].

37ИсхӀакъица жаваб кьуна:

«Дуда тӀад ханлъун гьавуна дица дов, кинабго гӀагарлъиги досул лагъзаллъун гьаруна,[†] хурул бачӀинги чагъирги досие насиблъизе гьабуна. Гьанже дица дуе щибха кьелеб, дир вас?»

38«ЦохӀо баракатищха, дир дада, дур букӀараб? Диеги кьеха, дада, баракат!» – инги абун, ГӀисав гӀек-гӀекиялда гӀодана. 39Ва ИсхӀакъица абуна:

«ЛъикӀаб тӀорщел бижулел хурзабаздасаги
зодисан рещтӀунеб рогьалил щубалдасаги
рикӀкӀад рукӀина дуца яшав гьабулел бакӀал.[†]
40Дур бетӀербахъиги хвалчадалъун букӀина,
дурго вацасе лагълъун вукӀина мун.
Амма мун гьесда данде къеркьела,
ва гьесул рукьги тӀаса рехун, эркенлъи щвела»[+].


Якъуб Лаванихъе лъути

41Инсул баракат гьесие щвеялъ, Якъубида кутакалда ццин бахъун вукӀана ГӀисав.

«Инсухъ чӀегӀер барал къоял рачӀиндал, чӀван рехила дица дирго вац Якъуб», – абун пикрабазда вукӀана гьев.

42Амма Ривкада лъана гьелъул кӀудияв васасул ракӀалда бугеб къасд. ГьитӀинав вас Якъубги аскӀове ахӀун, гьелъ абуна:

«Мун чӀвазе къасд буго дур вац ГӀисавил. 43Дица малъараб гьабе, дир вас. Дир вац Лаванихъе Харраналде лъута мун. 44Дур вацасул ццин гӀодобуссинегӀан, 45дуде бугеб гьесул гьалагаб ццин чучизегӀан ва дуца гьесие гьабураб хӀилла-макру гьесда кӀочон тезегӀан дова чӀа. Хадуб дица дуда хадув чи витӀила мун доваса нахъе вачине. Гурони, цого къоялъ кӀиявго васасдаса ятӀалъараб къо бачӀинехъин буго дида тӀаде».

46Ривкаца ИсхӀакъида абуна:

«Гьал хитиязул ясаз дунял рихинабун буго дида. Гьанже гьаздаго релълъарай хитияй Якъубицаги ячани, гӀумруго щай дие?»[+]

### 28

1ИсхӀакъица[†] Якъуб[†] аскӀове ахӀана ва, гьесие баракатги[†] гьарун,[†] гьадинаб насихӀат гьабуна:

«Ханааниязул[†] яс ячунге дуца. 2Паддан-Арамалде а дурго эбелалъул инсул улкаялде ва эбелалъул вац Лаванил ясаздасан цояй яче лъадилъун[+]. 3ХӀалкӀолев[*] Аллагьасул[†] баракат лъеги дуда. Гьес дур тӀинчӀ-къед гӀемер гьабеги ва дур наслаби цӀикӀкӀинареги, дудасан гӀемерал халкъал лъугьине. 4Ибрагьимие щвараб баракат дудеги дур наслабаздеги рещтӀинабеги Аллагьас, жакъа мун апараг хӀисабалда хьвадулев вугеб ва Аллагьас Ибрагьимие сайгъат гьабураб гьаб ракь дур мулклъун лъугьине».

5Хадуб ИсхӀакъица васасулгун къо-лъикӀ гьабуна ва Якъуб Паддан-Арамалде Лаванихъе ана. Гьев Лаван вукӀана Якъубилги ГӀисавилги[†] эбел Ривкал[†] вац арамеяв Бетуэлил вас.

6ГӀисавида лъана, баракаталъул дугӀаги гьабун, ИсхӀакъица Якъуб лъади ячине Паддан-Арамалде витӀаравлъи. Гьединго рагӀана, баракат лъеянги гьарун, гьес Якъубида лъазабураблъи ханааниязул яс лъадилъун ячунгейилан 7ва Якъуб, инсуцаги эбелалъги малъараб гьабун, Паддан-Арамалде ун вукӀинги. 8Гьебмехалда, ханаанияздасан рачарал нусал инсуе рекӀее гӀолел гьечӀолъиги бичӀчӀун, 9ГӀисав исмагӀилилазухъе ана ва гьениса жиндиего ячана МахӀалат абулей цоги лъади. Гьей йикӀана Ибрагьимил вас ИсмагӀилил яс ва Невайотил яц[+].


Якъубида бихьараб макьу

10Беэр-Шеваялдаса ун, Якъуб Харраналдехун валагьун сапаралде вахъана. 11Цо пуланаб бакӀалде[†] щвараб мехалда, маркӀачӀубер рукӀкӀунеб букӀун, сордо базе рещтӀана гьев ва, къаданиб гамачӀги лъун, вегана. 12Гьеб бакӀалда макьу бихьана Якъубида: Макьилъ цо мали бихьана гьесда зодибги гӀодобги цураб, ва Аллагьасул малаикзаби[†] рукӀана гьенисан цоял гъоркье рещтӀунел, цогиял тӀаде рахунел. 13Гьеб малиялъул тӀогьив чӀун вукӀана БЕТӀЕРГЬАН[†] ва Гьес Якъубида абуна:

«Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – дур кӀудияв[†] эмен Ибрагьимилги дур эмен ИсхӀакъилги Аллагь. Мун тӀад вегун вугеб гьеб кинабго ракь дуеги дур наслабазеги сайгъат гьабулеб буго Дица. 14СалигӀан гӀемер рукӀине руго дур наслаби, ва гьел чӀезе руго бакътӀерхьудехунги, бакъбаккудехунги, шималалдехунги, къилбаялдехунги. Киналго халкъазе баракат щвезе буго дудасан ва дур наслуялдасан[+]. 15Дуда кӀочонге Дун мунгун вукӀин. Киве кканиги, Дица цӀунила мун ва гьаб ракьалде тӀад вуссинавила. Дица мун рехун теларо: дуе кьураб рагӀи тӀубазабила».

16Макьидаса вигьиндал, Якъубица абуна:

– «ХӀакълъунго БЕТӀЕРГЬАН вуго гьаб бакӀалда: дидани лъачӀо гьеб!»

17Кутакаб хӀинкъи рекӀелъе лъугьарав Якъубица абуна:

«КигӀан хӀинкъараб бакӀха гьаб бугеб! Аллагьасул рукъ[†] бугогури гьаб! Зобалазул каву бугогури гьаниб!»

18Радал тӀаде вахъиндал, гьеб бакӀалда бахъун чӀезабуна Якъубица къаси жиндирго къаданиб лъун букӀараб гамачӀ ва гьелда тӀаде зайтуналъул нах[†] тӀуна[*][+]. 19Бет-Эл абун лъуна гьес гьеб бакӀалда цӀар[*], – цебе гьеб бакӀалда цӀар Луз букӀана[+].

20Цинги Якъубица, Аллагьасда цебе назру гьабун, гьадин абуна:

«Гьаб сапаралда дие кваназе квенги кьун, ретӀине парталги кьун, Аллагьас дун цӀунани[+] 21ва сах-саламатго дун дирго инсул рокъовеги тӀадвуссани, гӀумруялъго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе[†] гӀибадат гьабила[†] дица. 22Гьаб гамачӀ эхетараб бакӀги Аллагьасул Рукълъун лъугьина. Ва Аллагьас дие кьунщиналъул анцӀил бутӀа[†] дица Аллагьасеги кьела»[+].

### 29


Якъуб Паддан-Арамалде вачӀин

1Цинги Якъуб[†] жиндирго нухда ана. Машрикъалъул халкъазул ракьалде щведал, 2авлахъалда цо гъуй бихьана гьесда, гьелда аскӀоб гӀиял лъабго рехъенги бугоан (гьеб бугоан боцӀи гьекъолеб бакӀ).[†] Гъуялъул кӀалтӀуялда тӀад кӀудияб гамачӀ лъун букӀана. 3Киналго рехъаби гьенире ракӀарараб мехалда гӀухьбуз гамачӀ нахъе хъурщизабулаан ва, гӀиги гьекъезабун, нахъеги гъуялъул кӀалтӀу бацулаан.

4«Нуж киса, вацал?» – абун гьикъана Якъубица гӀухьбузда.

Харраналдаса ругилан жаваб кьуна гьез.

5«Нахорил васасул вас Лаван лъалищ нужеда?» – ян гьикъана гьес.

Лъалилан жаваб кьуна гьез.

6«Гьев кинха вугев?» – ин гьикъана Якъубица.

«ЛъикӀ вуго, – ян жаваб кьуна гьез. – Доле досул яс Рахел[†] ячӀуней йиго гӀи гьекъезабизе».

7«Бакъ тӀерхьинегӀан жеги гӀезегӀан заман бугогури, – ян абуна Якъубица гӀухьбузда. – ГӀи данде бакӀаризе заман щун гьечӀо. ГӀи гьекъезабе ва нахъеги гӀалахалде раче рехъаби».

8Амма гьез абуна:

«Киналго рехъаби данделъичӀого, гӀи гьекъезабун бажаруларо. Гьебмехалда нахъе хъурщизабила гъуялъул кӀалтӀа бугеб гамачӀ. Цинги нижеца гӀиги гьекъезабила».

9Гьедин гаргадулел гьел ругеб мехалда, Рахел тӀаде щвана, инсул гӀиял рехъенги бачун. ГӀиявехьлъи гьабулеб букӀана гьелъ. 10ИмгӀал Лаванил гӀиял рехъенги бачун Рахел ячӀуней йихьидал, Якъуб гъуялъухъе ана ва, гамачӀги нахъе хъурщизабун, гьелъул гӀи гьекъезабуна. 11Цинги, гьелда убачги гьабун, гӀек-гӀекиялда гӀодана Якъуб, 12жив дур инсул яц Ривкал[†] вас вугиланги абун. Гьеб инсуда бицине екерун ана Рахел. 13Яцалъул вас вачӀун вугилан рагӀидал, Лаван векерана гьоболасда дандчӀвазе; каранде къан, гьесда къочардана ва гьев рокъове вачана. Цинги Якъубица гьесда кинабго ккара-тараб бицана. 14Лаваница абуна:

«ХӀакълъунго мун дир гӀагарав чи вуго!» – ян.

Гьедин Якъубица Лаванил бакӀалда моцӀ бана.


Леяги Рахелги – Якъубил лъудби

15Цинги Лаваница гьесда абуна:

«Мун дир гӀагарав чи вугинги абун, чӀового хӀалтӀизавизе бегьиларо. Бице дида, кинаб мухь дуе кьелеб?»

16Лаванил йикӀана кӀиго яс: кӀудиялда[†] цӀар букӀана Лея, гьитӀиналда – Рахел. 17Леял берал цодагьал загӀипал рукӀана. Рахелин абуни, лага-чорхолъанги гьайбатай гьумерги берцинай яс йикӀана. 18Якъубил Рахелихъ рокьи ккана. Гьес Лаванида абуна:

«Дур гьитӀинай яс Рахел дие кьуни, дун анкьго соналъ хӀалтӀила дуда цеве», – ян.

19«ЛъикӀ буго, – ян абуна Лаваница. – Чияе кьеялдаса гьей дуе кьей лъикӀ. Гьанив чӀа дурго».

20Рахелие гӀоло анкьго соналъ хӀалтӀана гьесда цеве Якъуб, амма гьеб анкьабго сон кин арабали лъачӀого ана – гьей йокьулей йикӀиндалха гьесие. 21Гьале ахирги гьес Лаванида абуна:

«Дир хӀалтӀул сонал ахиралде щвана, гьанже кье дие дир бахӀарай», – ян.

22Гьебмехалъ Лаваница киналго росуцоялги ахӀун, бертин гьабуна. 23Амма сордо рукӀкӀараб мехалъ, гьес ячун жиндирго яс Лея щвезаюна Якъубихъе, ва Якъуб гьелда аскӀов вегана. 24(Леяе рагьтӀател хӀисабалда Лаваница кьуна жиндирго гъараваш Зилпа.)

25Сордо рогьана – гьале Якъубида цее йиго Лея!

«Дуца дие гьабураб щиб? Рахелие гӀоло гуревищ дун дуда цеве хӀалтӀарав? Щай дуца дун гуккарав?» – ин абуна Якъубица Лаванида.

26«КӀудияйги рокъой тун, гьитӀинай яс росасе кьолеб гӀадат гьечӀо нижер рахъалда, – ян абуна Лаваница. – 27Гьаб бертадул анкь арабго, гьитӀинайги кьела нижеца дуе, мун жеги анкьго соналъги дида цеве хӀалтӀани».

28Якъубица гьес абухъе гьабуна. Бертадул анкь арабго, Лаваница гьесие жиндирго яс Рахелги кьуна. 29(Гьелъие рагьтӀателлъун гьес кьуна жиндирго гъараваш Билгьа.) 30Якъуб Рахелида аскӀов вегана ва Леядаса цӀикӀкӀун йокьана гьесие гьей. Жеги анкьго соналъги Лаванида цеве хӀалтӀана Якъуб[+].


Якъубие лъимал гьари

31Лея йокьулей гьечӀолъиги бихьун, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьелъул ургьибе лъимер ккезабуна, Рахелин абуни, лъимер лъугьунарейлъун гьаюна[+]. 32Леял ургьибе лъимер лъугьана, гьелъ вас гьавуна ва гьесда цӀар Рувим[*] лъуна.

«Дир пашманлъи БЕТӀЕРГЬАНАСДА бихьана, – ян абуна гьелъ. – Гьанжени дун росасе йокьила».

33Гьелъул ургьибе нахъеги лъимер ккана – цоги вас гьавуна.

«Дун йокьулей гьечӀолъи рагӀана БЕТӀЕРГЬАНАСДА, – ян абуна гьелъ. – Цоги вас кьуна дие!»

Цинги гьев васасда цӀар Шимеон лъуна[*].

34Нахъеги лъимер ккана гьелъул ургьибе, гьаб нухалъги вас гьавуна.

«Гьанжени дидехун хурхен щулалъила дир росасул, – ин абуна гьелъ. – Дица гьесие лъабго вас гьавидалха!»

Цинги гьев васасда цӀар Левий лъуна[*].

35Цоги нухалъ ккана гьелъул ургьибе лъимер – гьанжеги вас гьавуна.

«Гьанже дица БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рецц гьабила,[†] – ян абуна гьелъ ва васасда цӀар Ягьуда[†] лъуна[*]». Гьелдалъун лъимал гьариги къотӀана.

### 30

1Якъубие[†] жинцаго лъимер гьабизе бажарулеб гьечӀолъи бихьун, яцалдехун бугеб жахӀдаялъ кверде йосун йикӀана Рахел.[†]

«Дие лъимал кье яги дун хвела», – ян абуна гьелъ Якъубида.

2Якъубил гьелда ццин бахъана ва гьес абуна:

«Дун Аллагьищ[†] вугев? Гьеслъидал дуе лъимал кьолел гьечӀел!» – ин.

3Гьебмехалъ гьелъ абуна:

«Гьале дир гъараваш Билгьа. Биччанте гьелъ, дир накабазда лъезе, лъимер гьабизе. Цинги гьелдасан ккаралгӀаги лъимал рукӀина дир!»

4Гьедин Рахелица гьесие кьуна жиндирго гъараваш Билгьа. Якъубица гьейгун бусен гӀахьал гьабизе байбихьана; 5гьелъул ургьибе лъимер ккана ва гьелъ вас гьавуна.

6«Аллагьас хӀукму къотӀана, – ян абуна Рахелица. – Дир гьари-дугӀа къабул гьабун, вас кьуна дие».

Гьединлъидал гьелъ васасда цӀар Дан лъуна[*].

7Рахелил гъараваш Билгьал ургьибе нахъеги лъимер ккана ва Якъубие гьелъ цоги вас гьавуна.

8«Дирго яцалда данде кутакалда къеркьана дун ва ахирги бергьана», – ян абуна Рахелица.

Ва гьелъ васасда цӀар Нафтали лъуна[*].

9Гьеб заманалда, жиндир тӀокӀаб лъимер букӀунариланги ккун, Леяца Якъубие жиндирго гъараваш Зилпа кьуна. 10Зилпацаги кватӀичӀого Якъубие вас гьавуна.

11«Икъбал ккана!» – ян абуна Леяца.

Ва гьелъ васасда цӀар Гад лъуна[*].

12Зилпаца Якъубие кӀиабилевги вас гьавуна.

13«ТалихӀ ккана! – ян абуна Леяца. – ТалихӀайилан абила дида руччабаз!»

Ва гьелъ васасда цӀар Ашер лъуна[*].

14Цо нухалда, ролъ лъилъулеб гӀужалда, Рувимида хурир ратана мандрагораби[*] ва жиндирго эбел Леяе рокъоре росана гьел. Рахелица Леяда гьарана:

«Дур васасда ратарал мандрагораби кье дие», – ян.

15«Дир рос дуца дида кодоса вахъарав гӀун гьечӀищ дуе? Дир васасда ратарал мандрагорабигийищ дуе гьанже къваригӀун ругел?» – ин абуна Леяца.

«Гьел мандрагораби дие кьуни, дица къаси рос дуда аскӀове виччала», – ян абуна Рахелица[+].

16Къаси Якъуб рокъове вачӀунеб мехалда, гьесда данде ана Лея ва гьелъ абуна:

«Дихъе вилълъа. Дир васасда ратарал мандрагорабазухъ хисун босана дица яцалъухъа къаси сордо».

Гьеб сордо Якъубица Леяда аскӀоб бана. 17Аллагьас къабул гьабуна гьелъул гьари: гьанжеги гьелъул ургьибе лъимер ккана ва гьелъ Якъубие щуабилевги вас гьавуна.

18«Росасе дица дирго гъараваш кьедал, Аллагьас дие шапакъат кьуна», – ян абуна Леяца.

Гьединлъидал гьелъ васасда цӀар Иссахар лъуна[*].

19Нахъеги Леял ургьибе лъимер ккана ва гьелъ Якъубие анлъабилев вас гьавуна.

20«Аллагьас кӀудияб баракат[†] кьуна дие. Гьанжени росас кӀодо гьайила дун, дица гьесие анлъго вас гьавидалха!» – ян абуна гьелъ.

Ва гьелъ васасда цӀар Зевулун лъуна[*].

21Хадуб Леяе ясги гьаюна ва гьелда цӀар Дина лъуна.

22Рахелидаги гурхӀана Аллагь ва гьелъул гьари къабул гьабуна – ургьибе лъимер кколейлъун гьаюна гьейги.

23Гьелъул ургьибе лъимер лъугьана ва гьелъ вас гьавуна. Цинги Рахелица абуна:

«Аллагьас рогьо-нич тӀаса босана дидаса», – ян.

24«БетӀергьанас[†] дие цоги вас кьеги!» – янги абун, гьелъ васасда цӀар Юсуп[†][*] лъуна.


Якъубил боцӀи-бечелъи цӀикӀкӀин

25-26Юсуп гьавураб мехалда Якъубица Лаванида абуна:

«Дирго лъималги ва жидее гӀоло дун дуда цеве хӀалтӀарал лъудбиги рачун, рокъове – дирго ватӀаналде – тӀад вуссине изну кье дие. Дудаго лъалаха кигӀан гӀемер дун дуда цеве хӀалтӀаравали».

27Лаваница абуна: «Бегьулеб батани, дихъ гӀенекке. Дуе гӀоло диеги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ баракат щун букӀин бичӀчӀана дида. 28Дие хӀалтӀаралъухъ дуего бокьараб мухь абе ва дица кьела гьеб», – ин.

29Якъубица абуна:

«Дудаго лъала кин дун дуда цеве хӀалтӀаравали, дица хьихьун дур рехъаби кигӀан кӀодолъаралали. 30ГӀемераб гӀи букӀинчӀо дур дун гьаниве вачӀараб мехалда. Гьанже гьезул гӀемерлъи бихьулищ! Гьеле гьедин баракат лъуна БЕТӀЕРГЬАНАС дуда дун вачӀаралдаса нахъе. Дирго хъизан-лъималазе дун кида хӀалтӀизе вугев?»

31Лаваница гьикъана: «Кинаб ужра-мухьха дуе бокьун бугеб?» – ин.

Якъубица жаваб кьуна:

«Дудасан дие щибниги хӀажат гьечӀо. Гьадинаб къотӀиялда мун разилъани, дица гьанжеялдаса нахъеги хьихьила дур гӀи ва гьелъул тӀалабги гьабила.[†] 32РачӀа жакъа нилъ рилълъинин рехъаби рихьизе. Дуца гьениса нахъе раче киналго тӀанкӀал ругелги, чаралги, чӀегӀералги гӀиял ва гьединго тӀанкӀал ругелги чаралги цӀцӀани. Хадубккун гьединаб тайпаялъул гӀи-цӀани дие мухьалъе рукӀине риччанте. 33Дир ракӀбацӀцӀалъи лъазе бигьа букӀина дуе: гьанжеялдаса хадуб дие мухьдахъ кьуразда гьоркьоб тӀанкӀал ругелги чаралги гурони цӀцӀани яги чӀегӀераб кьер гьечӀеб гӀи батани, гьел дур рикъараллъун рикӀкӀине бегьила дуца».

34«Гьеб къотӀиялда дун рази вуго, – ян абуна Лаваница. – Дуца абухъе букӀине биччанте».

35Гьебго къоялъ Лаваница рехъалъа ратӀа гьаруна[†] киналго тӀанкӀал ругелги чаралги дугӀби, киналго тӀанкӀал ругелги чаралги (ай хъахӀчарал) цӀцӀани, киналго чӀегӀерал гӀиял. Рачун жиндирго лъималазухъе кьуна гьес гьел. 36Ва Якъубил къайи чӀвараб бакӀалдаса[†] лъабго къойил нухалъ рикӀкӀадегӀан ана гьел. Лаванил цогидал гӀи-цӀани хьихьун Якъубги хутӀана.

37Бигьародул, миндалалъул, чинаридул гъутӀбузул цӀи кӀанцӀарал чӀорал къотӀана Якъубица ва гьезда тӀаса хъал бахъана, чӀалал гьарун, бакӀбакӀалдаса хъахӀаб цӀул баккизегӀан. 38Гьел чӀорал гьес лъуна боцӀи гьекъолеб бакӀалда – рехъен гьекъезе бачӀараб мехалда, куйдукье яги дагӀникье ине къачӀарал гӀи-цӀаназда гьел рихьулеб куцалда. 39Куйдукье яги дагӀникье ине къачӀарал гӀи-цӀани гьел чӀалал гьарун хъал тӀаса бахъарал чӀоразухъ ралагьулаан, ва гьезие гьарулаан тӀанкӀал ругел ва чарал кьагӀи-буртӀал. 40Якъубица ратӀа гьарулаан чаралги чӀегӀералги гӀи-цӀани ва Лаванил гӀи-цӀаназдаса батӀаго хьихьулаан. Гьединаб хӀалалда Якъубил живго бетӀергьанал рехъаби гӀолел рукӀана. 41Кьариял ва чӀахӀиял гӀи-цӀани куйдукье яги дагӀникье унеб заманалда, Якъубица гьел чӀорал лъим гьекъолеб бакӀалда лъолаан, гьезда рихьулеб бакӀалда, гьел чӀоразда аскӀор гьел тӀаде кӀанцӀизе. 42ХӀалакъал-къадаразде кӀанцӀулеб заманалда гьес чӀорал нахъе росулаан. Гьедин хӀалакъаб-къадараб гӀи Лавание унаан, кьарияб-чӀахӀияб гӀи Якъубие щолаан. 43Кутакалда бечедав чи лъугьана Якъуб. Гьанже гьесул рукӀана гӀиязулги цӀцӀаназулги рехъаби, гъаравашал ва лагъзал, варанаби ва хӀамул.

### 31


Якъуб Лаванида аскӀоса лъути

1Жиндир хӀакъалъулъ Лаванил васаз гьадин абулеб букӀин рагӀана Якъубида:[†]

«Нилъер инсул букӀарабщинаб бечелъи кверде босанагури Якъубица. Инсул боцӀи-рикъзиялдалъун бечелъарав чи вуго дов!»

2Якъубида жиндагоги бихьулеб букӀана доб цебе гӀадаб гьуинлъи-гьоркьоблъи Лаванил жиндехун гьечӀеблъи. 3Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Якъубида абуна:

«Дурго умумузул ракьалде ва дурго гӀагарлъиялъухъе тӀад вусса: Дица дуе кумек гьабила».[†]

4Якъубица Рахелидеги[†] Леядеги ругьел битӀана рехъаби кваналеб гӀалахалде рачӀайилан. 5Цинги гьес гьезда абуна:

«Нужер эмен гьанже дихъ цеве гӀадин валагьулев гьечӀевлъи бихьулеб буго дида. Амма дир инсуца гӀибадат гьабулев Аллагьас[†] дун рехун течӀо. 6Нужеда лъала, рухӀги жанги кьун хӀалтӀана дун нужер инсуда цеве, 7амма гьес дун гуккана, ва дие бихьизабураб мухьги чамалиго нухалъ хисизабуна. ГӀицӀго Аллагьас биччачӀо гьес дие квешлъи гьабизе. 8Нужер инсуца дида абуни тӀанкӀал ругел дуе мухьалъе кьелилан, кинабго тӀинчӀ тӀанкӀал ругеб лъугьунаан. Чаралщинал дуе мухьалъе кьелилан гьес абураб мехалда, кинабго тӀинчӀ чараб лъугьунаан. 9Гьеле гьедин, нужер инсухъаги рахъун, Аллагьас дие кьуна рехъаби.

10Цо нухалда гӀи данде биччараб заманалда макьу бихьана дида. Гьеб макьилъ цӀцӀаналъе риччарал киналго дугӀби тӀанкӀал ругел яги чарал рукӀана.

11„Якъуб“, – ин ахӀана макьилъ Аллагьасул малаикас[†] диде. „Я“, – абун жаваб кьуна дица. 12Цинги гьес дида абуна:

„Рихьулищ, цӀцӀаназде кӀанцӀулел ругел киналго дугӀби руго, я тӀанкӀал ругел, яги чарал. Дида бихьулеб буго Лаваница дуе гьабурабщинаб! 13Дун вуго, доба Бет-Эелалда эхетараб ганчӀиде зайтуналъул нахги[†] тӀун, мун Дие гьедарав Аллагь. Гьанже гьаб улкаялдаса нахъе а мун – дурго гӀагараб ракьалде тӀадвусса“, – ян»[+].

14Гьебмехалъ Рахелицаги Леяцаги Якъубида абуна:

«Инсул мулкалдасан нижее кинабгӀаги бутӀа бугебищ? 15Чияр чагӀаздехун гӀадаб гуребищ гьесул нижедехун бербалагьи бугеб? Гьес ричана ниж ва нижее кьезе кколеб букӀарабги жинцаго кванана. 16Гьайгьай, Аллагьас нижер инсухъа бахъарабщинаб боцӀи-бечелъиялъул бетӀергьаби руго нилъги нилъер лъималги. Гьединлъидал, Аллагьас дуда абухъе гьабе».

17Якъубица лъималги лъудбиги варанабазда рекӀинаруна ва, 18жиндирго Паддан-Арамалда щвараб кинабго бечелъиги бакӀа-бахарун,[†] гӀи-боцӀул рехъабиги цере къотӀун, жиндирго эмен ИсхӀакъихъе[†] Ханааналде[†] ине, нухда вахъана. 19Гьеб заманалда Лаван рокъов вукӀинчӀо, гӀи къунцӀизе ун вукӀана. Рахелицайин абуни, инсул рукӀарал рукъалъул аллагьзаби рикъана. 20Гьедин арамеяв Лаванги тохлъизавун, щибниги гьесдаги абичӀого, ана Якъуб, 21жиндиего щвараб кинабго боцӀи-рикъзиги босун. Ефрат гӀорги бахун, ГилгӀадалъул[†] мугӀруздехун валагьун къокъана гьев.


Лаван Якъубида хадув гӀунтӀи

22Лъабабилеб къоялъ Лаванихъе хабар щвана Якъуб нахъе ун вугилан. 23Жиндирго гӀагарал чагӀиги рачун, Лаван Якъубида хадув лъугьана ва анкьго къоялдасан, ГилгӀадалъул мугӀрузда, гьесда хадув гӀунтӀана. 24Гьеб сордоялъ макьилъ Аллагьас арамеяв Лаванида абуна:

«Воре, дуца Якъубида, я лъикӀаб, я квешаб – щибниги абуге!» – ян.

25Лаван гьанже Якъуб вугеб бакӀалде гӀагарлъун вукӀана. Якъуб ГилгӀадалъул мугӀрузда рещтӀун вукӀана. Гьесда гӀагарлъухъ Лаванги чӀана жиндирго чагӀигун цадахъ. 26Лаваница Якъубиде ахӀана:

«Дуца гьабураб щиб? Дуца гукканагури дун! Рагъда асирлъуде росарал чагӀи гӀадин, дир ясал хъамулел руго дуца. 27Дидаса балъго щай мун арав, щибниги дида цӀарги бахъичӀого? КӀудияб рохалида, жергъен кӀутӀун, бакънал рачун, аваданал кучӀдулги ахӀулаго тӀовитӀилаангури дица мун. 28Дир ясазулгун ва гьезул лъималазулгун къо-лъикӀ гьабизецин рес кьечӀо дуца дие! ГӀантаб жойин дуца гьабураб. 29Дица гьелъухъ лъикӀго рецӀел босилаан дудаса, амма нолъ дур инсул Аллагьас абуна дида: „Воре, дуца Якъубие щибниги гьабуге!“ – ян.

30Гьа, гьанже ун вуго мун, – ин кӀалъана нахъеги Лаван. – Мун дида аскӀоса нахъе ун ватизе бегьула дурго инсул рокъобе ракӀщун букӀун. Амма дир аллагьзаби щай рикъарал дуца?»

31«ХӀинкъун вукӀана дун, дуца хӀал гьабун дурго ясал дихъа нахъе рачинилан ракӀалдеги ккун, – ин жаваб кьуна Лавание Якъубица. 32– Амма дур аллагьзаби кодор ратарав чиясе гӀумру букӀине гьечӀо! НугӀлъиялъе гьел нилъер гӀагарал чагӀиги чӀезарун, чӀухь бай дир гьаниб бугебщиналъул: мун бетӀергьанаб жо батани, нахъе босе!»

(Якъубида лъалеб букӀинчӀо гьел аллагьзаби Рахелица рикъун рукӀин.)

33Лаваница чӀухь бана Якъубил, Леял ва кӀияйго гъаравашалъул чадразухъ, амма щибниги батичӀо гьениб. Леял чадиралъуса Рахелил чадиралъуве вилълъана гьев. 34Рахелица гьел рукъалъул аллагьзаби варанидул кьолода жанир рахчана, жийгоги гьелда тӀад гӀодой чӀана. Инсуца гьелъул чадиралъубги чӀухь бана, амма щибго батичӀо. 35Рахелица гьесда абуна:

«Дур дида ццин бахъуге, дир эмен. Дуда цее яхъун чӀезе бегьулеб хӀал гьечӀо дир: руччабазул букӀунеб гӀузру-хӀайиз лъугьун буго».

Лаваница кинабго бега-битӀана, амма аллагьзаби ратичӀо. 36Гьанже Якъубил кутакалда ццин бахъана Лаванида ва, гьесда кӀалгьикъизе лъугьана:

«Щай мун дида хадув лъугьарав: щиб гӀайиб букӀун, щиб такъсир букӀун? 37Дуца дир кинабго къайи бега-битӀана – мун бетӀергьанаб жо щибха дуда гьениб батараб? Бихьизабе дурго, дур гӀагарал чагӀаз нилъее диван къотӀизе.

38Къого соналъ хӀалтӀана дун дуда цеве. Цониги чахъдаца яги цӀцӀеца тӀинчӀ рехизе биччачӀого, вехьлъи гьабуна. Дур рехъалъа куйдул хъун гьанги дица кваначӀо. 39Нагагь рехъалъ хъумур речӀчӀун чахъу-цӀцӀе чӀвани, гьебги босун дуда аскӀове вачӀинчӀо, дицаго бецӀана. Къад тӀагӀаралъухъги къаси бикъаралъухъги рецӀел тӀалаб гьабуна дуца дидаса. 40Къад бакъуца воркьулаан, къаси квачалъ гӀазаб кьун, бер данде бачунароан. 41Къого сон ана гьедин дуда аскӀоб. АнцӀила ункъго соналъ хӀалтӀана дур ясазе хъалималъе, анлъго соналъ диего гӀи гӀезабизеги хӀалтӀана. АнцӀго нухалъ хис-хисизабуна дуца дие бихьизабураб мухьги. 42Дир инсулги Ибрагьимилги Аллагьас – ИсхӀакъ жиндикьа хӀинкъулев Аллагьас – дие кумек гьабичӀебани, дуца дун чӀового нахъе витӀилаан. Амма Аллагьасда бихьана дица хӀехьараб къварилъиги баччараб захӀматги. Живго Аллагь вахъана нолъ дие хӀалае!»

43Лаваница Якъубида абуна:

«Гьал руччабиги дир ясал руго, лъималги – дир лъималазул лъимал, гьал рехъабиги – дир, гьаб кинабго дур берда цебе бугеб бечелъиги – дир. Дирго ясалги гьезул лъималги дица къварид гьарилищ? 44Гьединлъидал рачӀа нилъеца къотӀи-къай гьабизе, гьелъие нугӀги букӀине биччанте».

45Гьебмехалда Якъубица цо кӀудияб гамачӀ бахъун чӀезабуна[+] 46ва ганчӀал ракӀареян абуна жиндирго гӀагарал чагӀазда.

Гьез ракӀарун ганчӀазул гохӀ лъугьинабуна ва гьелда аскӀоб кваназе гӀодор чӀезе бакӀги къачӀана. 47Лаваница гьеб гохӀалда цӀар лъуна Егар-Сахадута, Якъубица лъуна – Гал-Эд[*].

48Лаваница абуна:

«Нилъер къотӀиялъул нугӀ буго гьаб гохӀ», – ин.

Гьединлъидал гьеб гохӀалда цӀар буго Гал-Эд. 49Цогидаб цӀар буго Мицпа[*] – гьениб Лаваница гьадин абидалха:

«Цоцаздаса нилъ ратӀалъараб ва рикӀкӀалъараб мехалъ, биччанте БЕТӀЕРГЬАНАС нилъеда хадуб хал кквезе. 50Дуца дир ясал къварид гьаруни[†] яги гьазда тӀаде лъудби рачани, дуда лъан букӀа: инсан гурев, Аллагь вукӀина нилъее нугӀлъун!»

51Цинги Лаваница Якъубида абуна:

«Гьаб ганчӀазул гохӀалъухъги, нилъеда гьоркьоб дица бахъун чӀезабураб ганчӀихъги валагье; 52гьел руго нилъер къотӀиялъул нугӀзал. Квешаб къасдгун дун вачӀинаро, гьаб гохӀги бахун, дур рахъалдехун, мунги квешаб къасдгун вачӀунге, гьаб гохӀги мукъадасаб гамачӀги бахун, дир рахъалдехун. 53Биччанте Ибрагьимилги, Нахорилги, гьезул инсулги Аллагьас диван къотӀизе нилъеда гьоркьоб».

Гьебмехалъ Якъуб гьедана жиндирго эмен ИсхӀакъ хӀинкъулев Аллагьасул цӀарги бахъун[+]. 54Хадуб Якъубица гьениб магӀарда къурбан хъуна ва кинабго гӀагарлъи кваназе ахӀана. Квананги рахъун, сордо базе гьенир чӀана гьел. 55Радал Лаваница жиндирго ясазулгун ва гьезул лъималазулгун къо-лъикӀ гьабуна. Гьезие баракатги[†] гьарун, гьезда убачал гьаруна ва рокъове нахъвуссун ана.

### 32


ГӀисавида дандчӀвазе Якъуб хӀадурлъи

1Гьедин нухда унаго, Аллагьасул[†] малаикзаби[†] данде ккана Якъубида.[†] 2Гьел рихьидал, Якъубица абуна:

«Аллагьасул боялъ урду чӀвараб бакӀ[†] бихьула гьаб!» – ин. Ва гьеб бакӀалда цӀар лъуна Маханаим[*] абун.

3Жиндирго вац ГӀисавихъе[†] Эдомалъул[†] улкаялде, Сеиралъул ракьалде, чапарзаби цере ритӀана Якъубица, 4жиндир бетӀергьан[†] ГӀисавида гьадин абейилан тӀадкъайгун:

«Дур лагъ Якъубица гьадин абулеб буго: гьанжелъизегӀан Лаванида аскӀоб гӀумру гьабуна дица. 5Гьанже дир руго оцалги, хӀамулги, гӀи-цӀаниги, лагъзалги, гъаравашалги. Дица битӀулеб буго духъе – дирго бетӀергьанасухъе – гьаб хабар, дидехун дур ракӀ лъикӀлъилилан хьулгун».

6ТӀадруссун рачӀун, чапарзабаз Якъубида абуна:

«Ниж дур вац ГӀисавихъе щвана. Гьанже ункънусго чигун цадахъ, дуда данде вачӀунев вуго дов».

7Гьебмехалъ кӀудияб хӀинкъи рещтӀана Якъубил рекӀелъе. Ургъалабаз чӀвалев гьес жиндирго гӀадамалги, гӀи-боцӀиги, варанабиги кӀийиде рикьана ва кӀиго батӀияб бакӀалда чӀезаруна.

8«Цо къавуде ГӀисав тӀаде кӀанцӀани, – ян пикру гьабуна Якъубица, – цогидаб къавуда ругелалгӀаги лъутун рорчӀила». 9Цинги Якъубица дугӀа гьабуна:

«Я хирияв Аллагь – дир кӀудияв[†] эмен Ибрагьимилги дир эмен ИсхӀакъилги[†] Аллагь! Рокъове гӀагарлъиялъухъе тӀадвуссайилан дие амру гьабурав ва дие хӀалае вахъине рагӀи кьурав БЕТӀЕРГЬАН![+] 10Нахъаса къотӀичӀого Дуца диде – Дурго лагъасде – рещтӀинабураб баракаталъеги[†] Дур рахӀмуялъеги мустахӀикъав гьечӀо дун. Гьаб Иордан гӀор бахараб мехалъ, дир хъатикь гӀанса гурони букӀинчӀо, гьанже дир кӀиго къавуялъе гӀураб гӀи-боцӀи буго. 11Гьарула Дуда, дир вац ГӀисавидаса хвасар гьаве дун! Дун хӀинкъун вуго, вачӀун гьес руччабигун, лъималгун цадахъ, ниж киналго гъурилилан. 12Дуца дие рагӀи кьун букӀиндал дида баракат лъелилан ва ралъдал салигӀанги гӀемер наслаби дидасан лъугьинарилилан!»[+]

13Якъубица сордо гьениб бана. Ва ГӀисавие сайгъаталъе кьезе, жиндирго рехъабалъа тӀаса рищун, ратӀа гьаруна:[†] 14кӀинусго цӀцӀе, къого дегӀен, кӀинусго чахъу, къого куй, 15лъеберго бечӀчӀулеб варани ва гьезул тӀанчӀи, кӀикъого гӀака, анцӀго оц, къого цӀухӀама ва анцӀго бихьинхӀама. 16Гьес гьел лагъзадерида цере гъуна, щибаб рехъадуй цо-цо вехь кколеб хӀалалъ, цинги гьезда абуна:

«Гьанже нуж цере-цере а, цоцазда гьоркьоб манзилги тун. 17Дир вац ГӀисав дандчӀвараб мехалъ, – ин абуна Якъубица бищунго цеве витӀулев вугев вехьасда, – дос дуда гьикъила: „Мун лъил лагъ? Киве унев чи? Гьаб дуда цебе бугеб боцӀи лъил?“ – абун. 18Дуца жаваб кье: „Дур лагъ Якъубил боцӀи буго гьаб, гьес жиндирго бетӀергьан ГӀисавие сайгъаталъе битӀараб. Живго Якъубги хаду-хадув вачӀунев вуго“, – ян».

19Гьелго рагӀаби абейин ГӀисавидаян амру гьабуна Якъубица кӀиабилев вехьасдеги, лъабабилесдеги ва цогидаздеги.

20«Чара гьечӀого тӀаде жубай: „Дур лагъ Якъубги хаду-хадув вачӀунев вуго“», – ян лъазабуна гьес гӀухьбузда.

Гьедин цере ритӀарал сайгъатаз ГӀисав жиндаго гурхӀизавилародаян хьул букӀана Якъубил. «Цинги дунгоги гьесда аскӀове щвараб мехалъ, дида лъикӀаб дандчӀвай гьабизеги бегьула гьес», – ян пикру гьабуна Якъубица.

21Гьедин, сайгъаталги цере ритӀун, Якъуб жиндирго къайи чӀвараб бакӀалда сордо базе чӀана.


Якъубие цӀияб цӀар кьей

22Гьеб сордоялъ Якъубица кӀияйго лъадиги, кӀияйго гъаравашги, анцӀила цо васги тӀаде рахъинаруна ва гьезда Яббок гӀор бахинабуна. 23Гьел киналго гьес гӀурул доб цояб рагӀалде щвезаруна, жиндирго кинабго бечелъигун цадахъ. 24Живго гьаб рахъалда чӀана.

Ва цо Щивалиго къеркьезе лъугьана гьавгун – тӀубараб сордо ана гьедин. 25Якъуб къуркьизавизе кӀолев гьечӀолъи бихьун, Гьев гьесул мачӀалда хъвана ва ракьаялдаса щекӀ батӀалъизабуна. 26Цинги гьес Якъубида абуна:

«Дун виччанте, хъахӀлъи балеб бугин».

«Дие баракат кьечӀого виччаларо», – ян жаваб кьуна Якъубица.

27«Дуда цӀар щиб?» – ан гьикъана гьес.

«Якъуб буго».

Цинги гьес абуна:

28«Гьанжеялдаса хадуб мун Якъуб гуро, ГӀизраил[†][*] вуго. Аллагьгунги гӀадамалгунги къеркьон бергьиндалха мун»[+].

29«Дур цӀарги бицеха дида», – ян гьарана Якъубица.

«Дир цӀар лъан щай дуе?» – ян жаваб кьуна гьес.

Цинги Гьес Якъубида баракат лъуна.

30Гьеб иш ккараб бакӀалда цӀар Пени-Эл[*] лъуна Якъубица. «Гьанив дида гьумер дандбитӀун Аллагь вихьана ва чӀаго хутӀана», – ян абуна гьес[*][+].

31Бакъ баккулеб букӀана Якъуб Пени-Элалдаса нахъе унеб мехалъ; ва гьев рекъдулев вукӀана.

32(Гьединлъидал ГӀизраилил наслабазул гӀадамаз гӀи-боцӀул мачӀалзул гьан кунаро: Дов хъвайдалха Якъубил мачӀалда.)

### 33


Якъубги ГӀисавги дандчӀвай

1Цеве валагьидал, Якъубида[†] рикӀкӀадасанго ГӀисав[†] вихьана жинда данде вачӀунев, ункънусго чигун цадахъ. Якъубица Леялги, Рахелилги[†] ва кӀияйго гъаравашалъулги лъималазда лъазабуна жидерго улбузда аскӀор рахъун чӀаян. 2Гьадин чӀезаруна гьес гьел: бищунго цере – гъаравашалги гьезул лъималги, гьезда нахъа – Леяги гьелъул лъималги, гьездаги нахъа – Рахелги Юсупги.[†] 3Живго Якъуб цеве вачӀана ва, вацасде гӀагарлъилалде, анкьго нухалъ къулана гьесие, гӀодоб нодоги цун. 4Амма ГӀисав гьесда аскӀове кӀанцӀун вачӀана, къвалги бан, каранде къана ва убач гьабуна. Цинги кӀиялго гӀодана. 5Руччабиги лъималги рихьидал, ГӀисавица гьикъана:

«Гьал киналго щал дуе кколел?» – ин.

Якъубица жаваб кьуна:

«Дур лагъасе, Аллагьас[†] цӀоб лъун, гьарурал лъимал руго гьал».

6Гъаравашал жидерго лъималгун цадахъ цере рачӀана ва ГӀисавие къулана. 7Цинги, жиндирго лъималги рачун, Лея аскӀое ячӀана ва гьесда цее къулана. Бищун ахиралда Рахелги къулана гьесие Юсупгун цадахъ.

8«Дида данде ккарал гьадал рехъаби цере ритӀиялъул магӀна щиб?» – абун гьикъана ГӀисавица.

«Мун гурхӀилародайилан ритӀун рукӀана, дир бетӀергьан»,[†] – абун жаваб кьуна Якъубица.

9«ГӀунги тӀокӀаб бечелъи буго, вац, дир, – ан абуна ГӀисавица. – Дурго боцӀи дуего те».

10«Гьарула, дидехун дур ракӀ бацӀцӀадаб[†] батани, гьал дир сайгъатал нахъчӀваге, – ян абуна Якъубица. – Мун гьедин лъикӀ дандчӀвайдал, Аллагь вихьиялда бащалъана дие гьеб. 11Гьединлъидал гьарула дуда, къабул гьаре дир сайгъатал. Аллагьас дие гӀемераб боцӀи-рикъзи кьуна, кинабго гӀунги тӀокӀалъ буго дир».

Якъубица гьара-кӀачун, ГӀисав разилъана гьесул сайгъатал росизе.

12Хадуб ГӀисавица абуна:

«Гьанже нухда рахъун лъикӀ. Дун дуда цадахъ вилълъина».

13Амма Якъубица абуна:

«Дуда лъалаха, дир бетӀергьан, лъимал загӀипал жал рукӀунеблъи. Гьединго, речӀчӀулел чахъабиги гӀачиги руго нижеда цадахъ. Кьабун гьел цере рачани, гъоб къоялъго гӀодор ккун хвела. 14Мун, дир бетӀергьан, цеве ун лъикӀ, дун – дур лагъ, боцӀиги лъималги рачун бажарулеб хӀалалъ, бигьа гьавун хадув вачӀина духъе – дир бетӀергьанасухъе – Сеиралде».

15Цинги ГӀисавица абуна:

«РачӀа дица дир гӀадамаздасан цо къокъа дуда цадахъ телин», – ан.

Амма Якъубица жаваб гьабуна:

«Щай? Дир бетӀергьан дидехун лъикӀ вукӀинги гӀун буго дие».

16Цинги, гьеб къоялъго, ГӀисав нахъвуссун Сеиралде ана. 17Якъубги Суккоталдехун валагьун ана. Гьенир гьес рана жиндиего минаги боцӀуе тӀадхъелалги. (Гьединлъидал гьеб бакӀалда[†] цӀар буго Суккот.)[*]

18Паддан-Арамалдаса вахъарав Якъуб сах-саламатго щвана Ханааналда[†] бугеб Шехем шагьаралде ва гьенив гӀагарлъухъ чӀана[+]. 19Хаморил васазухъа, гӀарцул нусго шекелги[†] кьун, Якъубица жиндиего ракь босана. Хамор вукӀана Шехемил эмен. 20Гьениб гьес къурбаналъе бакӀ бана ва гьелда цӀарги Эл Элогье-ГӀизраил[†][*] абун лъуна.

### 34


Якъубил васаз Шехем шагьар пасат гьаби

1Якъубилги[†] Леялги яс Дина йилълъана цо къоялъ гьеб бакӀалъул[†] ясалгун лъай-хъвай гьабизе. 2Гьеб улкаялъул хан хивияв Хаморил вас Шехемида йихьана гьей ва, ккун ячун, басра гьаюна. 3Гьелдаса хадуб Динахъ кутакалда рокьи ккана гьесул: гьелда хӀеренго гаргадизе жувана. 4Ва гьес жиндирго эмен Хаморида абуна:

«Гьай яс дие яче», – ян.

5Якъубида лъана жиндир яс Дина басра гьаюн йикӀин. Гьеб заманалда гьесул васал боцӀи хьихьун гӀалахалда рукӀана. Гьел рачӀинегӀан сихӀ къотӀун чӀана Якъуб. 6Гьебго заманалда Шехемил эмен Хамор вачӀана Якъубихъе, гьесда кӀалъазе. 7Ккараб жо лъараб сагӀаталдаго, Якъубил васалги рокъоре рачӀана. Кутакалда ццидахун рукӀана гьел. Щайгурелъул Шехемица Якъубил ясги басра гьаюн, кӀудияб рогьо бачана ГӀизраилиде[†] – кутакалда инжитаб-къабихӀаб жо гьабуна гьес[+].

8Хаморица абуна:

«Дир вас Шехем нужер ясалъ хӀайран гьавун вуго. Гьей гьесие кьейилан гьаризе вачӀун вуго дун[+]. 9Нилъеда гьоркьоб гӀагарлъиги лъугьина, нужер ясал нижер васазеги кьела, нижер ясал нужер васазги рачина. 10Нижеда аскӀор гьанир чӀа. Гьаб нижер улка нужеда цебе буго: эркенго яшав гьабе, даран-базаралде русса ва боцӀи-бечелъи цӀикӀкӀинабе».

11Шехемица Динал инсудаги вацаздаги абуна:

«Нужеца дун къабул гьавуни, дица нужее щиб бокьаниги кьела. 12Бищун кӀудияб хъалимги чӀезабе бахӀаралъухъ, бищун бечедал сайгъаталги тӀалаб гьаре, кинабго кьела, гӀицӀго гьей яс кье дие»[+].

13Гьанже Шехемиеги гьесул эмен Хамориеги Якъубил васаз сихӀираб жаваб кьуна, Шехемица гьезул яц Дина басра гьаюн йигелъул:

14«Гьеб гьедин гьабизе кӀоларо нижеда, – ян абуна гьез. – Нижее рогьо-нич буго суннат[†] гьабичӀев чиясе нижер яц кьей. 15Ниж разилъизе ккани, цо шартӀ буго гьелда гьоркьоб: нужер киналго бихьиназги суннат гьабизе ккола, нижеда релълъине. 16Гьелдаса хадуб нижеца нижерго ясал нужер васазеги кьела ва нужер ясал нижеегоги рачина. Цинги нижги нужеда аскӀор гьанир чӀела ва нужеда цадахъ цо халкълъун лъугьина. 17Амма нуж нижехъ гӀенеккичӀони ва суннатги гьабичӀони, нижерго яцги ячун, ниж нахъе ина гьаниса».

18Хаморидаги Шехемидаги лъикӀ бихьана гьеб. 19НахъбахъичӀого тӀубазабуна Шехемица гьез тӀалаб гьабураб жо, кутакалда Якъубил яс йокьун йикӀиндал гьесие. Гьев Шехемин абуни, инсул тухум-кьибилалда жанив бищунго къадру-къимат бугев чи вукӀана. 20Гьале шагьаралъул кавабазухъги чӀун, Хаморицаги Шехемицаги шагьаралъул халкъалде хитӀаб гьабуна:

21«Гьал гӀадамаздасан щибго хӀинкъи гьечӀо нилъее. Риччанте гьал нилъер ракьалда чӀезе ва гьез эркенго магӀишат гьабизе. Гьезие ракь гӀезегӀан буго гьаниб. Нилъеца гьезул ясал рачина, гьезие нилъерго ясалги кьела. 22Амма нилъеда аскӀор чӀезе ва нилъеда цадахъ цого халкълъун лъугьине гьал разилъулел руго гьадинаб шартӀалдалъун: гьезул бихьиналго гӀадин, нилъер бихьиналги суннат гьабурал рукӀине ккола. 23Гьезул рехъабиги, гьезул бечелъиги, гьезул боцӀиги – гьеб кинабго нилъер букӀинарищха, гьезул шартӀ нилъеца къабул гьабуни ва гьел нилъгун гӀумру гьабун чӀани!»

24Кавабазухъе годекӀанире рачӀун рукӀаралщинал Хаморицаги Шехемицаги бицаралда разилъана ва шагьаралъул киналго бихьиназ суннат гьабуна. 25Амма лъабабилеб къоялъ, гьел унтун бусада рукӀаго, Якъубил васал, ай Динал вацал Шимеонги Левийги, рахъун хвалчабигун, тохлъукье шагьаралда жанире лъугьана ва цо хутӀичӀого гьезул бихьинал чӀвана. 26Хвалчаца хъуна гьез Хаморги Шехемги ва, Шехемил рокъоса Динаги ячун, нахъе ана.

27Цинги Якъубил васаз талавур гьабуна жидер яц басра гьаюраб гьеб шагьар. 28Гьез гьениса хъамуна гӀи-боцӀи, хӀамул ва шагьаралдаги магъилъги батарабщинаб кинабго жидеего босана: 29шагьаралъул гӀадамазул букӀараб кинабго бечелъи хъамал гьабуна, гьезул лъималги руччабиги асир гьаруна[†] ва гьезул рокъоб букӀарабщинабги босана.

30Цинги Якъубица Шимеонидаги Левийидаги абуна:

«Дир бетӀералде балагь бачана нужеца! Гьаб ракьалъул гӀадамазда – ханаанияздаги[†] перизияздаги – дун рихинавуна. Дир гӀемерал чагӀи гьечӀелъул! Гьелин абуни цолъила, цинги тӀаде кӀанцӀун, дунги чӀвала ва дида цадахъ кинабго дир агьлуги хвела».

31Амма Шимеоницаги Левийицаги абуна:

«Нижер яц хъахӀба гӀадин басра гьайизейищха бегьулей йикӀарай?!»

### 35


Якъуб Бет-Элалде тӀадвуссин

1Гьебмехалъ Аллагьас[†] Якъубида[†] абуна:

«Гьанже мун Бет-Элалде а. Дова рещтӀа ва дурго вац ГӀисавидаса[†] лъутун мун унеб мехалъ дуе загьирлъарав Аллагьасе къурбан-бакӀ[†] бай гьениб»[+].

2Якъубица жиндир кинабго хъизамалда ва жиндир киналго гӀадамазда абуна:

«Нужехъ ругел киналго чияр аллагьзаби нахъе рехе, черхги чуре, ретӀелги хисе. 3Гьанже нилъ Бет-Элалде рилълъине руго. Дица доба базе ккола диде балагь бачӀараб мехалъ хӀалае ватарав ва сапаразда дие кумек гьабурав Аллагьасе къурбан-бакӀ».

4Гьез Якъубихъе кьуна жидехъго рукӀарал чияр аллагьзаби, гӀундуздаса рахъун кӀилкӀалги кьуна. Гьеб кинабго Якъубица Шехемалъул миккил гъотӀокь букъана.

5Гьанже гьал нухда рахъана. Якъубил Аллагьасукьа гӀемер хӀинкъиялъ, гьесул васазда хадур лъугьинеян пикруцин гьабичӀо сверухъ ругел шагьаразул гӀадамаз.

6Жиндирго гӀадамалгун цадахъ Якъуб щвана ханааниязул[†] ракьалда бугеб Луз (гьебго Бет-Эл) шагьаралде 7ва гьениб къурбан-бакӀ бана. Гьес гьеб бакӀалда цӀар лъуна «Эль-Бет-Эль» абун, вацасдаса лъутун унеб мехалъ гьенивлъидалха гьесие Аллагь загьирлъарав[*][+].

8Гьений хвана Ривкал[†] рахьдал эбел Девора. Гьей юкъана Бет-Элалда гӀагарлъухъ миккил гъотӀода гъоркь. Цинги гьеб миккил гъотӀода цӀар лъуна Аллон-Бахут[*][+].

9Паддан-Арамалдаса Якъуб тӀад вуссараб мехалда, Аллагь нахъеги загьирлъана Якъубие ва гьесда баракат[†] лъуна. 10Аллагьас гьесда абуна:

«Дуда цӀар Якъуб буго, амма тӀокӀалъ дуда Якъубилан абизе гьечӀо, гьанжеялдаса нахъе дуда цӀар ГӀизраил[†] буго!»

Гьедин Аллагьас гьесие ГӀизраил абураб цӀар кьуна[+].

11Цинги Аллагьас гьесда абуна:

«Дун вуго ХӀалкӀолев Аллагь,[†] биччанте дуе лъимал гӀемер гьаризе ва дур наслабиги цӀикӀкӀине: дудасан халкъ лъугьина, халкъазул тӀубараб читӀир лъугьина. Дудасан ханзаби лъугьина![+] 12Дица Ибрагьимие ва ИсхӀакъие[†] кьураб ракьги дуеги дур наслабазеги кьела».

13Аллагь Якъубида цевеса араб мехалъ, 14Якъубица мукъадасаб гамачӀ лъуна Аллагь жинда кӀалъараб бакӀалда ва, Аллагьасе хирияб[†] сайгъат хӀисабалда, гьелда тӀаде тӀуна чагъирги зайтуналъул нахги.[†][+] 15Аллагь живгун кӀалъараб бакӀ букӀиналъин Якъубица гьеб бакӀалда цӀар Бет-Эл лъураб[+].


Рахелги ИсхӀакъги хвей

16Бет-Элалдаса рахъун ун, Эфратаялде гӀагарлъидал, лъимер гьабизе хӀара чӀвана Рахелида;[†] лъимер гьабизе цӀакъ захӀмалъулеб букӀана. 17ГӀазаб-гӀакъубаялда йикӀана гьей, ва чӀарахъаналъ абуна:

«ХӀинкъуге, гьале дуе цоги вас гьавуна!» – ян[+].

18Холей йигей Рахелица, ахирисеб хӀухьел цӀалаго, васасде цӀар ахӀана Бен-Они абун. Амма инсуца гьесда цӀар Бунямин лъуна[*].

19Гьедин хвана Рахел. Эфратаялде унеб нухда (гьанже Бет-Лехем абулеб бакӀалда) юкъана гьей[+]. 20Якъубица гьелъул хабада зани чӀвана. Гьанжеги буго гьениб гьеб Рахелил хабада чӀвараб зани.

21Гьенисаги ун, ГӀизраил Едер абулеб сиялда нахъа лъалхъана. 22Гьениб къайи чӀван чӀун ругеб заманалда, Рувим жиндирго инсул гъараваш Билгьада аскӀове лъугьана ва гьейгун вегана. Инсудаги лъана гьеб.

Якъубил вукӀана кинавниги анцӀила кӀиго вас[+]. 23Леял васал: Рувим (Якъубие тӀоцеве гьавурав), Шимеон, Левий, Ягьуда,[†] Иссахар ва Зевулун. 24Рахелил васал: Юсуп[†] ва Бунямин. 25Рахелил гъараваш Билгьал васал: Дан ва Нафтали. 26Леял гъараваш Зилпал васал: Гад ва Ашер. Гьел руго Паддан-Арамалда гьарурал Якъубил васал.

27Ахирги Кирят-АрбагӀалда (Хевроналда) бугеб Мамреялде жиндирго эмен ИсхӀакъихъе щвана Якъуб. Кидаялиго гьениб гӀумру гьабулеб букӀана Ибрагьимица, хадуб ИсхӀакъицаги[+].

28Кинабниги нусиялда ункъого сон бана ИсхӀакъица. 29ГӀумруялъги гӀорцӀун, тӀуван херлъизеги херлъун, хвана ИсхӀакъ ва жиндирго умумузда хадув ана. Гьесул васаз – ГӀисавицаги Якъубицаги – вукъана гьев[+].

### 36


ГӀисавил наслу

1Гьале ГӀисавил[†] (Эдомил)[†] ва гьесул наслабазул къиса[+].

2ГӀисавица лъудби рачана ханааниязда[†] гьоркьоса – ГӀада ва Оголивама. ГӀада йикӀана хитияв Элонил яс, Оголивама – хивияв Цивеонил вас ГӀанал яс. 3Гьезда тӀаде гьес Басематги ячана. Гьей йикӀана ИсмагӀилил яс ва Невайотил яц[+]. 4ГӀисавие ГӀадаца гьавуна Элифаз, Басематица гьавуна Регуэл, 5Оголивамаца гьаруна[†] Егуш, Яглам ва КъорахӀ. Гьел руго Ханааналда ГӀисавие гьарурал васал.

6Жиндирго лъудбигун, васалгун, ясалгун ва киналго гӀадамалгун цадахъ, Ханааналда данделъараб кинабго боцӀи-бечелъигун, ГӀисав Якъубида[†] аскӀоса цогидаб ракьалде гочана. 7Гьезда данделъун букӀана гӀемераб боцӀи ва цадахъ чӀезе бакӀ[†] къварилъана гьезие: гьел чӀараб ракь гьанже гьел кӀиязулго рехъабазе гӀолеб букӀинчӀо. 8Гьединлъидал ГӀисав (Эдом) рещтӀана Сеир магӀарда гӀагарлъухъ.

9Гьале Сеиралъул мугӀрузда чӀарал эдомилазул эмен ГӀисавилги гьесул наслабазулги къиса.

10ГӀисавил васал: Элифаз – ГӀисавие ГӀадаца гьавурав,[†] ва Регуэл – ГӀисавие Басематица гьавурав.

11Элифазил васал: Теман, Омар, Цефо, Гатам ва Кеназ. 12Элифазил гъараваш Тимнаца гьесие гьавуна Амалек. Гьел руго ГӀадаца гьарурал васаздасан лъугьарал ГӀисавил наслаби[+].

13Регуэлил васал: НахӀат, ЗерахӀ, Шамма ва Миза. Гьел руго ГӀисавие Басематица гьарурал васал.

14Цивеонил ГӀанал яс Оголивамаца ГӀисавие гьаруна Егуш, Яглам ва КъорахӀ.

15Гьеле ГӀисавидасан лъугьарал тухумазул бутӀрул.

ГӀисавие тӀоцеве гьавурав вас Элифазил наслаби: Теманил тухум, Омарил тухум, Цефол тухум, Кеназил тухум, 16КъорахӀил тухум, Гатамил тухум ва Амалекил тухум. Гьел руго Элифазил тухумал – ГӀадаца гьарурал васаздасан лъугьарал ГӀисавил наслаби. Гьез яшав гьабула Эдомалъул ракьалда. 17ГӀисавил вас Регуэлил наслаби: НахӀатил тухум, ЗерахӀил тухум, Шаммал тухум ва Мизал тухум. Гьел руго Регуэлил тухумал – Басематица гьарурал васаздасан лъугьарал ГӀисавил наслаби. Гьезги яшав гьабула Эдомалъул ракьалда. 18Оголивамаца гьарурал васаздасан лъугьарал ГӀисавил наслаби: Егушил тухум, Ягламил тухум ва КъорахӀил тухум. Гьел руго ГӀанал яс ГӀисавил лъади Оголивамаца гьарурал васаздасан лъугьарал тухумал. Гьединал руго 19ГӀисавил (Эдомил) наслаби ва гьезул тухумал.

20Гьеб улкаялда рукӀарал хорияв Сеирил васал: ЛутӀан,[†] Шовал, Цивеон, ГӀана,[+] 21Дишон, Эцер ва Дишан. Гьел руго Эдомалъул ракьалда рукӀарал, хорияв Сеиридасан лъугьарал тухумал.

22ЛутӀанил васал: Хори ва Гемам. ЛутӀанил яцалда цӀар букӀана Тимна.

23Шовалил васал: Алван, Манахат, Гевал, Шефо ва Онам.

24Цивеонил васал: Айя ва ГӀана (жиндирго эмен Цивеонил хӀамул хьихьун вугеб мехалъ гӀицӀаб авлахъалда ицц батарав ГӀана вуго гьев).

25ГӀанал лъимал ккола вас Дишонги яс Оголивамаги.

26Дишонил васал: Хемдан, Эшбан, Йитран ва Керан.

27Эцерил васал: Билгьан, Зааван ва Акан.

28Дишанил васал: ГӀуц ва Аран.

29Гьадинал руго хориязул тухумал: ЛутӀанил тухум, Шовалил тухум, Цивеонил тухум, ГӀанал тухум, 30Дишонил тухум, Эцерил тухум ва Дишанил тухум. Сеиралъул ракьалда рукӀарал хориязул тухумазул сияхӀ буго гьеб.


Эдомалъул ханзаби

31Гьале гӀизраилазул[†] пачалъи лъугьиналдего Эдомалда рукӀарал ханзаби. 32Эдомалда тӀоцеве ханлъун вукӀана Беорил вас Бела, гьесул тахшагьаралда цӀар букӀана Дингьава. 33Бела хвараб мехалда, гьев хисана Боцраялдаса ЗерахӀил вас Йовавица. 34Йовав хун хадуб ханлъи гьабуна Теманил наслабазул улкаялдаса ХӀушамица[+]. 35ХӀушам хун хадуб ханлъи гьабуна Бедадил вас Гьададица (гьесин МогӀавалъул[†] авлахъазда мидяниял гъурарал). Гьесул тахшагьаралда цӀар букӀана Авит. 36Гьадад хун хадуб ханлъи гьабуна Масрекаялдаса Самлаца. 37Самла хун хадуб ханлъи гьабуна Ефрат гӀурул рагӀалда бугеб Реховоталдаса Шаулица. 38Шаул хун хадуб ханлъи гьабуна Ахборил вас БагӀал-Хананица. 39Ахборил вас БагӀал-Ханан хун хадуб ханлъи гьабуна Гьадарица. Гьесул тахшагьаралда цӀар букӀана ПагӀу ва гьесул лъади йикӀана Мегьетавэл, Ме-Загьавил ясалъул – Матредил – яс.

40Гьале ГӀисавидасан лъугьарал тухумал (гьел тухумазул бутӀрузул цӀарал кьун рукӀана гьезул кьибилазеги росабазеги): Тимнал тухум, Алвал тухум, Ететил тухум, 41Оголивамал тухум, Элал тухум, Пинонил тухум, 42Кеназил тухум, Теманил тухум, Мивцарил тухум, 43Магдиэлил тухум ва Ирамил тухум.

Гьанир рехсон руго эдомиязул тухумалги гьезул росабиги. Эдомиязул халкъалъул эмен ккола ГӀисав.

### 37


Юсупида рихьарал макьаби

1Якъубин[†] абуни, цеве жиндирго эмен вукӀараб бакӀалда[†] – Ханааналда[†] – гӀумру гьабун чӀана.

2Гьале Якъубилги гьесул наслабазулги къиса.

Юсуп[†] вукӀана анцӀила анкьго сон барав гӀолохъанчи. Вацазда цадахъ гӀи хьихьун вукӀана гьев, Билгьал ва Зилпал васазе кумек гьабун. Гьез щиб гьабуниги, гьеб Юсупица инсуда бицунаан. 3Юсуп вукӀана Якъубие хераб къоялъ гьавурав[†] вас. Гьединлъидал цогидал васаздаса цӀикӀкӀун вокьулаан Якъубие гьев ва накъишал угьараб хирияб гурдецин сайгъат гьабуна гьес Юсупие[*]. 4Инсуе Юсуп жидедасаго цӀикӀкӀун вокьулев вукӀин бихьун, вацазул гьесдехун рокьукълъи букӀана. Берцинаб кӀалцин кӀалъалароан гьез гьасда.

5Цо нухалъ Юсупида макьу бихьана. Жиндирго вацазда гьеб макьу бицаралдаса хадуб, жеги цӀикӀкӀун рихана гьезие гьав.

6«ГӀенекке, – ян абуна гьес. – Дида бихьараб макьу бицинин! 7Нилъ руго хурир гул къалел. Цинги дир гул бахъун чӀана, амма нужер гулаз, гьелда сверухъ чӀун, гьелъие сужда гьабуна!»

8Вацаз абуна:

«Гьа, гьанже нижер ханлъунги вахъун, нижее бетӀерлъи гьабизе къасдцин гурищ дур бугеб?»

Цинги жеги цӀикӀкӀана гьезулъ гьасде рокьукълъи – гьесул макьаби сабаблъунги, харбал сабаблъунги. 9Цинги нахъеги макьу бихьана Юсупида ва гьебги бицана жиндирго вацазда:

«Цоги макьу бихьана дида: бакъги, моцӀги, анцӀила цо цӀваги дида цере суждаялда чӀана!»

10Гьеб макьу гьес инсудаги вацаздаги бициндал, эмен гьесде семана:

«Гьалго кинал макьаби дуда рихьулел ругел? Унго-унголъунги дуда ракӀалдейищ кколеб, ниж киналго – дунги, дур эбелги, вацалги – рачӀун, дуда цере суждаялда чӀезе ругин абун?»

11Вацазул кӀудияб жахӀда букӀана Юсупидехун, амма инсуца рекӀелъ цӀунана гьес бицараб макьу.


Вацаз Юсуп лагълъиялде вичи

12Цо нухалда Юсупил вацал инсул гӀи кваназабизе ана Шехемалда гӀагарлъухъе.

13ГӀизраилица[†] Юсупида абуна:

«Дур вацал Шехемалда гӀагарлъухъ гӀи кваназабулел руго. Дица мунги витӀилин гьезда хадув».

«Ине хӀадур вуго, дада», – ян абуна Юсупица инсуда[+].

14«Аха, дир вас, – ин абуна гьес. – Дол сах-саламат ругищали ва гӀи кин бугебали хал гьабе. Цинги тӀадвуссун вачӀун дида бице».

Гьединги абун, инсуца Юсуп нухарегӀана. Хевроналъул расалъиги нахъа тун, гьев Шехемалде ана[+]. 15Гьенив гьесда цо чи дандчӀвана.

«Щиб дуца гьаниб балагьулеб бугеб?» – ин гьикъана гьес авлахъалда тирулев ватарав Юсупида.

16«Дирго вацал ралагьулев вуго, – ян жаваб кьуна Юсупица. – Рехъабигун гьел ругеб бакӀ лъаларищ дуда?»

17«Гьел гьаниса ана, – ян абуна дос. – Дида рагӀана гьез Дотаналдехун[*] ине ругин абулеб».

Юсуп вацазда хадув ана ва Дотаналда ратана гьесда гьел[+]. 18РикӀкӀадасанго вихьана гьезда Юсуп, ва, гьев аскӀове гӀагарлъилалде, гьезул къотӀи ккана вац чӀвазе.

19«Доле нилъер макьаби рихьулев чи! – ян абуна гьез цоцазда. 20– ЧӀвазеги чӀван, гьанив цо гвандиниве рехила нилъеца дов ва жанаваралъ чӀванилан абила. Гьебмехалда бихьила досул макьаби кин тӀуралелали!»

21Амма Рувимида гьеб рагӀидал, гьес Юсуп чӀвазе виччачӀо.

«ЧӀвазе ккеларо дов, – ин абуна гьес. 22– Би[†] гӀодобе тӀун щай нилъее? Гьедин досде квер борхиялдаса, доле доба гӀицӀаб авлахъалъул бакьулъ бугеб гвандиниве рехун лъикӀ нилъеца дов».

(ХӀакъикъаталда гьесие бокьун букӀана Юсуп хвасар гьавизе ва гьев инсухъе нахъ вуссинавизе.)

23Юсуп вацазда аскӀове щваравго, гьез гьасда тӀаса бахъана батӀи-батӀиял накъишал тӀад угьараб гурде 24ва, кквезеги ккун, гвандиниве рехана. Гьеб лъим бакӀарулеб гвенд гьеб заманалда чӀобого букӀана. 25Цинги вацал кваназе гӀодор чӀана. ГӀодор чӀун мех балелде ГилгӀадалъул[†] рахъалдасан бачӀунеб бихьана исмагӀилилазул къапила – варанабазда лъун махӀгьуинал пицӀалги, ладанги, бальзамги босун, Мисриялде унел рукӀана гьел.

26Ягьудаца[†] жиндирго вацазда абуна:

«Гьев чӀваялдаса ва гӀодобе тӀураб би балъго гьабиялдаса щиб пайда нилъее бугеб? 27РачӀа нилъеца гьев исмагӀилилазе вичизе, цинги нилъеда тӀад бидул хӀакъги букӀинаро. Нилъер вацлъидалха гьев».

Вацал гьелда разилъана[+]. 28Мидяналъул базаргаби аскӀорегӀан щвараб мехалда, вацаз, гвандинисаги вахъун, Юсуп исмагӀилилазе вичана гӀарцул къого шекелалъухъ,[†] ва гьезги гьев Мисриялде вачун ана.

29Цодагьаб заманалдаса Рувим тӀадвуссун вачӀана ва гвандихъе ана, амма Юсуп гьенив ватичӀо! Гьебмехалъ чара бухӀун жиндаго тӀад букӀараб ретӀел бихъана Рувимица.

30Вацазда аскӀовеги вачӀун, гьес абуна:

«Вас дова гьечӀогури! Гьанже дица щиб гьабилеб,[†] дун киве кӀанцӀилев?!»

31Вацазин абуни, Юсупил накъишал тӀад угьараб гурде, цо дегӀенги хъун, гьелъул бидул цӀезабуна. 32Цинги гьебги босун инсухъе рилълъана ва гьесда абуна:

«Балагье нижеда батараб жо! Дур васасул гурде бугищ гьабали халгьабе».

33Балагьараб сагӀаталъго гьебги лъан, Якъубица абуна:

«Вай, дир васасул гурде! Жанаваралъ чӀван вуго дир вас! ЧӀвазеги чӀван, гьелъ тӀутӀун ван вуго Юсуп!»

34Жиндаго тӀад букӀараб ретӀелги бихъ-бихъун, хӀебтил ххамил цо кесекги гӀицӀаб черхалда жемун, гӀемерал къояз тӀатӀала Юсупихъ магӀу тӀуна Якъубица. 35Киналго лъимал рачӀана гьесда аскӀоре, гьесул ракӀбатизабизе, амма Якъубил рекӀее щибниги бигьалъи букӀинчӀо.

«Те дун! ГӀодилевго гӀодилев вукӀина ва тӀолаго магӀугун ина дирго васасухъе барзахалдеги!»[†]

Гьедин Юсупихъ гӀодилев вукӀана Якъуб.

36Гьеб заманалда мидянияз Юсуп Мисриялде вачана ва Потифарие вичана. Гьев вукӀана пиргӀавн[†] цӀунулел рагъухъабазул бетӀер.

### 38


Ягьудаги Тамарги

1Гьеб заманалда Ягьуда,[†] вацалги тун, цогидаб бакӀалде[†] ана гӀумру гьабизе ва Хира абун цӀар бугев Адуламалдаса цо чиясда аскӀов чӀана. 2Гьений гьесда йихьана ШуагӀ абурав цо ханааниясул[†] яс, ва гьей ячана Ягьудаца жиндиего лъадилъун. 3Гьелъул ургьибе лъимер ккана ва гьелъие вас гьавуна; Ягьудаца гьесда цӀар ГӀер абун лъуна. 4Гьесул лъадуде нахъеги лъимер ккана, кӀиабилевги вас гьавуна ва гьесда цӀар Онан лъуна. 5Хадуб гьелъ цоги вас гьавуна ва гьесда цӀар Шела лъуна (гьеб ккана Кезивалда). 6Жиндирго кӀудияв[†] вас ГӀерие Ягьудаца ячана Тамар абун цӀар бугей яс. 7Амма, ГӀерил квешаб гӀамал сабаблъун, БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] рихана гьев ва БЕТӀЕРГЬАНАС гьесие гӀажал батана. 8Ягьудаца Онанида абуна:

«Вацасул йикӀарай чӀужу яче. Вацасул бакӀ ккве, гьесул наслу букӀине», – ян[+].

9Амма Онанида лъалаан Тамарица гьабураб лъимер жиндирлъун рикӀкӀунареблъи. Гьединлъидал гьелда аскӀов веганщинахъе жиндирго бачӀунеб мани гьес гӀодобе чвахизабулаан, вацасул цӀар чӀвазе ва гьесул наслулъун лъугьине лъимер гьабичӀого букӀине. 10Амма гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьулареб иш гьабуралъухъ, гьесиеги БЕТӀЕРГЬАНАС гӀажал батана. 11Гьанже, кӀудиял васалго гӀадин, гьитӀинавги хвезе гурин хӀинкъарав Ягьудаца жиндирго нус Тамарида абуна:

«Дир вас Шела кӀудияв гӀезегӀан, дурго эбел-инсуда аскӀое ун, къороллъуда чӀа», – ян.

Гьедин Тамар жиндирго эбел-инсул рокъое нахъ юссана.

12Гьелдаса нахъе гӀемераб заман ана. Ягьудал лъади – ШуагӀил яс хвана. Гьелда хадур магӀил къоял ахиралде щведал, Ягьуда, Адуламалдаса жиндирго гьудул Хираги цадахъ вачун, Тимнаялде вилълъана жиндирго гӀи къунцӀизе.

13Вакьад Тимнаялде гӀи къунцӀизе унев вукӀин лъана Тамарида. 14Гьелъ къоролалъул ретӀел тӀаса бахъана ва, чадраялъ гьумерги бацун, Тимнаялде унеб нухда бугеб Енаим шагьаралъул кавудухъ гӀодой чӀана. (Гьелда бихьулеб букӀиндалха, Шела кӀудияв гӀун вугониги, гьесие жий ячуней гьечӀолъи.)

15Гьей йихьидал, Ягьудада ккана гьей хъахӀба йигилан, чадраялъ бахчун букӀиндал гьелъул гьумер. 16Гьев гьелда аскӀове вачӀана. Нухлул рагӀалда гӀодой чӀун йигей гьелда Ягьудаца абуна:

«Йилълъа дунгун егизе», – ян. Гьесда лъалеб букӀинчӀелъулха гьей жиндирго нус йигеблъи! Гьелъ гьикъана:

«Дунгун вегаралъухъ дуца дие щиб кьелеб?» – ин.

17«Дица дуе цо бурутӀ битӀила», – ян жаваб кьуна гьес.

«Гьеб битӀун бачӀинегӀан, гъоркьлъалие щибниги кьелебищ?» – ан абуна гьелъ.

18«Гъоркьлъалие щиб дуе бокьилеб?» – ан гьикъана Ягьудаца.

Гьелъ жаваб кьуна:

«Чалуялда бухьараб дур мугьруги, дуда кодоб бугеб гӀансаги кье», – ян.

Гьелъ абураб кьуна гьес гьелъие. Гьев гьелда аскӀов вегана, ва Тамарил ургьибе лъимер ккана.

19Хадуй гьей рокъое тӀадюссана ва, гьурмадаса чадраги нахъе рехун, нахъеги къоролалъул ретӀел ретӀана.

20Адуламалдаса дов жиндирго гьудул витӀана Ягьудаца гьелъие бурутӀги бачун, дол гъоркьлъалие лъурал жал нахъе росизе. Амма, кигӀан ялагьаниги, гьесда гьей ятичӀо. 21Гьеб бакӀалъул гӀадамазда цӀехолдизе лъугьана гьев:

«Енаималда нухда гӀодой чӀун йикӀарай хъахӀба кий йигей?» – абун.

«Доя гьединай гӀадан йикӀинчӀо», – ян жаваб кьуна гьез.

22ТӀадвуссун вачӀун, гьес Ягьудада абуна:

«Дида дой ятичӀо. Доб бакӀалъул гӀадамазги абуна доя хъахӀба йикӀинчӀилан».

23Ягьудаца абуна:

«Риччанте гьел жал долъухъго хутӀизе, нилъедаго тӀад гӀадамал релъанхъичӀого рукӀине. Дица ракӀбацӀцӀадго мун гьелъие бурутӀги бачун витӀана, духъайин абуни, гьей ялагьун бажаричӀо!»

24Лъабго моцӀгӀан заман индал, Ягьудахъе хабар бачӀана:

«Дур нус Тамарица зина гьабун рагӀула, лъимерги ккун буго гьелде».

«Шагьар тун къватӀиехунги ячун, цӀадуца юхӀе гьей», – ян абуна Ягьудаца[+].

25ЧӀвазе рокъоса къватӀие гьей ячине лъугьараб мехалда, Тамарица хабар битӀана вакьадасухъе:

«Гьале гьазул хважаинасдасан ккана диде лъимер. Валагьун вихье гьазухъ. Гьаб чалуялда бухьараб мугьруги гьаб гӀансаги лъил кколебали лъалищ дуда?»

26Ягьудада лъана гьел жиндир рукӀин. Гьебмехалъ гьес абуна:

«Гьей йитӀарай йиго, дун мекъи вуго. Гьеб кинабго ккана гьей дица дирго вас Шелае ячинчӀолъи сабаблъун».

ТӀокӀалъ гьелда аскӀов вегичӀо Ягьуда[+].

27Тамарица лъимер гьабизе мех щвана, кӀиго лъимер ккун батана гьелда. 28Лъимер гьабулеб заманалда, цо квер къватӀибе баккана. ЧӀарахъаналъ гьелда багӀараб чӀоло бухьана:

«Гьав цеве гьавуна», – янги абун.

29Амма гьеб лъимаца квер нахъбуссун жанибе босун ана ва гьесдаса цеве къватӀиве вачӀана гьесул вац.

«ВахӀ, кин дуца къватӀибе нух бахъараб!» – абун гӀажаиблъана чӀарахъан. Цинги гьеб лъимада цӀар лъуна Парец[*]. 30Гьесда хадув гьавуна кверда багӀараб чӀоло бухьаравги. Гьесда цӀар лъуна ЗерахӀ[*].

### 39


Юсупги Потифарил лъадиги

1Юсуп[†] исмагӀилилаз Мисриялде вачана ва гьенив Потифар абун цӀар бугев цо мисриясе вичана. Потифар вукӀана пиргӀавнасул[†] хӀаким ва гьев цӀунарал рагъухъабазул бетӀер[+]. 2БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] Юсупие кумек гьабулеб букӀана, ва жиндирго хважаинасул рокъоб сундулъгоги битӀ кколеб букӀана гьесие. 3Гьев чиясда бихьана Юсупгун БЕТӀЕРГЬАН[†] вукӀин ва Юсупица щиб гьабулеб бугониги, БЕТӀЕРГЬАНАС гьесие квербакъулеб букӀин. 4Мисрияс, гьесдаса разилъун, жиндирго кумекчилъун тӀамуна Юсуп; кватӀичӀого жиндирго бугебщинабги Юсупил тӀалабчилъиялда гъоркье кьуна гьес. 5Гьелдаса хадуб, Юсупие гӀоло БЕТӀЕРГЬАНАС баракат[†] рещтӀинабуна гьев мисриясул кинабго буголъиялде – рукъ-къаялдеги ах-хуралдеги. 6Жиндирго бугебщинаб жо Юсупил кверщаликье кьуна гьесул хважаинас; квана-гьекъей гурони, тӀокӀаб жоялъул ургъел гьечӀого, рахӀаталда вукӀана гьанже мисрияв.

Юсуп вукӀана гьумерги берцинав лага-черхги чӀурканав чи. 7Хважаинасул лъадуца берал речӀчӀаризарулел рукӀана гьесде. Цо къоялъ гьелъ гьесда абуна жинда аскӀов вегайилан. 8Амма, инкар гьабун, Юсупица абуна:

«Хважаинас дир ихтияралде кьуна жиндирго бугебщинаб, гьединлъидал гьес сундулго ургъел гьабизе кколаро. 9Гьаб къавулъ гьесда бащадго амру-буюрухъ кьезе изнуги буго дие. Дие гьукъараб жоги щибго гьечӀо гьаниб, цохӀо мун хутӀизегӀан: мун гьесул лъади йигелъул. Цинги гьединаб хӀалихьалъи кинха дица гьабилеб?[†] Аллагьасда[†] цебе гьединаб мунагь[†] кин биччалеб?»[+]

10Къойидаса къойиде гьев мукӀур гьавизе тӀаделъана гьей, амма Юсуп гьелда аскӀов вегизе разилъичӀо. 11Цо нухалда жиндирго хъулухъ тӀубазабизе Юсуп хважаинасул рокъове лъугьиндал, рукъалъул агьлуялъул цониги чи вукӀинчӀо гьенив. 12Гьебмехалда гьей гӀаданалъ къан ккуна гьасул ретӀел, жинда аскӀов вегайиланги абун. Амма гьелъул хъатикь жиндирго ретӀелги тун, Юсупица хехго нуцӀихъе нух босана ва минаялдаса къватӀиве лъутана.

13Юсуп лъутун аравлъи бихьидал ва гьесул ретӀелги жинда кодоб хутӀидал, 14рагьтӀателазде ахӀи бан, гьелъ гьезда абуна:

«Бихьулищ гьагъав жугьутӀав вачун вачӀана гьаниве, нилъ инжит-хӀакъир гьаризе! ВачӀун тӀадегун, дун басра гьайизе бокьун лъугьана гъов, амма дица ахӀи бахъинабуна. 15Дун ахӀдезе лъугьиндал, жиндирго ретӀелцин гьанибго тун, къватӀиве кӀанцӀана ва лъутун ана!»[+]

16Рос вачӀинегӀан жиндихъго тана гьелъ Юсупил ретӀел. 17Цинги росасдаги гьебго хабар бицана:

«Дихъе вачӀун, дун басра гьайизе лъугьун вукӀана гьагъав дуца вачун вачӀарав жугьутӀав лагъ! 18Дун ахӀдезе, чӀчӀичӀчӀидизе лъугьараб мехалда, ретӀелги гьанибго тун, тӀурун ана къватӀиве!»

19Дур лагъас жий инжит гьайизехъин йикӀанилан лъадуца хабар бициндал, Юсупил хважаинасул ццин гьалаглъана. 20Ккун вачун, Юсуп пачаясул туснахъалде рехейилан буюрана гьес.

Гьедин туснахъалъуве ккана Юсуп. 21Амма БЕТӀЕРГЬАНАС рехун течӀо гьев ва гьесда рахӀму-цӀоб лъуна: туснахъалъул бетӀерасе рекӀее гӀуна Юсуп[+]. 22Жанир тӀамун ругел киналго туснахъал гьес Юсупил ихтияралде кьуна. Гьанже туснахъалъул бетӀерасул бакӀалда[†] Юсупица гьабулеб букӀана кинабго, 23гьевин абуни, сундулго ургъел гьечӀого, парахат вукӀана. Юсупгун БЕТӀЕРГЬАН вукӀиндалха, гьабулебщиналъулъ Гьес Юсупие квербакъулебги букӀиндал!

### 40


Юсупица кӀиго туснахъасул макьаби къотӀи

1Цо заманалдасан Мисриялъул пачаясул кӀудияв[†] чагъирчиясулги чед бежулев чиясулги жидерго пачаясда цебе такъсир ккана. 2ПиргӀавнасул[†] кутакалда ццин бахъана гьел жиндирго хъулухъчагӀазда – чагъирчиясдаги чед бежулев чиясдаги. 3Ва гьес гьел жиндирго хъаравулзабазул бетӀерасул рокъоб бугеб туснахъалда тӀамуна. Гьенивго вукӀана Юсупги.[†] 4Хъаравулзабазул бетӀерас Юсуп тӀамуна гьезие хъулухъ гьабулев чилъун ва гьедин унеб букӀана заман. 5Цо сордоялъ гьев кӀиявго туснахъасда – пачаясул чагъирчиясда ва пачаясул чед бежулев чиясда – макьаби рихьана. Щивасул макьуялъул жиндирго магӀнаги букӀана. 6Радал гьезда аскӀове вачӀараб мехалъ, гьел рахӀат хун пашманго ратана Юсупида.

7«Щай нуж пашманго ругел?» – ин гьикъана Юсупица. Юсупида цадахъ гьесул хважаинасул рокъор туснахъалда тӀамун ругел гьел пиргӀавнасул хъулухъчагӀаз 8жаваб кьуна:

«Нижеда макьаби рихьана, амма гьел къотӀизе чи гьанив гьечӀо», – ян.

Юсупица абуна:

«Макьу къотӀи Аллагьасдасан[†] гурищ букӀунеб? Дида рице нужер макьаби», – ян[+].

9Цинги бетӀерав чагъирчияс бицана:

«Дида макьилъ бихьана цо цӀолбол гъабу. 10Гьелда букӀана лъабго чӀор. Гьел халалъун рачӀана, тӀегьана, цӀолбол хьопал рижана ва цӀибил барщана. 11Дир хъатикь букӀана пиргӀавнасе чагъир тӀолеб щурун. Дица цӀолбол хьопал тӀуна, гьел щурминире цӀцӀуна ва пиргӀавнасухъе кьуна».

12«Гьале гьеб макьуялъул магӀна, – ян абуна гьесда Юсупица. – Лъабго чӀор ккола лъабго къо. 13Лъабго къоялдасан пиргӀавнас мун нахъеги тӀадегӀан гьавила: дурго букӀараб ишалде тӀад вуссинавила ва, цебего гӀадин, нахъеги гьесул щурминибе чагъир тӀела ва гьеб гьесухъе кьела. 14Цо лъикӀлъи гьабе дие – талихӀалъ дуда къвал бараб къоялъ дунги ракӀалде щва. ПиргӀавнасулгун хабар ккараб бакӀалда[†] дир рахъалъ кӀалъай гьабе ва гьаниса къватӀиве ворчӀизаве дун. 15Дун вуго жугьутӀазул ракьалдаса хъамурав чи! Туснахъалда тӀамизегӀанасеб квешлъи гьанибги гьабичӀо дица!»

16БетӀерав чед бежулев чиясда бихьана гьес макьу лъикӀалъе къотӀулеб букӀин ва гьес Юсупида абуна:

«Дидаги бихьана макьу: дир бетӀералда тӀад лъабго чӀеп букӀана. 17Бищун тӀаса бугеб чӀепалъуб букӀана пиргӀавнасе бежараб батӀи-батӀияб нигӀмат. Ва хӀанчӀи рукӀана дир ботӀрода лъураб гьеб чӀепалъусан кваналел».

18«Гьале гьеб макьуялъул магӀна, – ян абуна Юсупица гьесда. – Лъабго чӀеп ккола лъабго къо. 19Лъабго къоялдасан пиргӀавнас мунги „тӀаде ворхизавила“: хӀобода вала гьес мун ва дур черхги хӀанчӀаз тӀутӀун бала».

20Лъабго къоялдасан букӀана пиргӀавн гьавураб къо. Жиндирго хъулухъчагӀазе бертин-той гьабуна гьес ва, киназдаго цересан, бетӀерав чагъирчиги бетӀерав чед бежулев чиги туснахъалдаса къватӀире рачана[+]. 21БетӀерав чагъирчи нахъеги жиндирго ишалде тӀамуна ва гьес цӀидасан, чогъролги цӀун, щурун пиргӀавнасухъе кьуна. 22БетӀерав чед бежулев чиясе хӀукму къотӀана ва гьев хӀобода вана. Кинабго ккана Юсупица макьу къотӀараб къагӀидаялъ[+].

23Амма бетӀерав чагъир тӀолев чиясда Юсупги гьесул гьариги ракӀалдецин щвечӀо, гьесда кӀочон тана гьеб.

### 41


ПиргӀавнасда рихьарал макьаби

1Гьелдаса хадуб ана кӀиго сон ва цо сордоялъ пиргӀавнасда[†] макьу бихьана. Макьилъ гьев Нил гӀоралъул рагӀалда вахъун чӀун вукӀана, ва 2гӀурулъа къватӀибе анкьго берцинаб кьарияб гӀака бачӀана. Гьел гӀачи лъугьана гьениб рагӀалда букӀараб муцӀи кваназе. 3Гьездаго хадуб Нил гӀурулъа къватӀибе бачӀана цӀакъго хӀалакъаб сурукъаб жеги анкьго гӀака ва дозда аскӀор Нил гӀурул рагӀалда чӀана гьел. 4Гьале хӀалакъал сурукъал гӀачияз кӀкӀун рехулел руго дол берцинал кьариял гӀачи. Цинги ПиргӀавн макьидаса вигьана. 5Нахъеги кьижун ккедал, батӀияб макьу бихьана гьесда: цо хӀобода бижун буго, мугь цӀубараб, лъикӀаб анкьго тӀор. 6Гьездаго хадуб ракьалдасан баккана, бухӀараб гьороца бакъвазабураб, гьодораб анкьго тӀорги. 7Гьале гьел ракъварал тӀораз къулчӀун рехана дол мугь цӀубарал тӀорал! Ва ПиргӀавн макьидаса ворчӀана. Гьединаб букӀана гьесда бихьараб макьу.

8Гьеб макьуялъ рахӀат хвезабурав гьес, радал тӀадеги вахъун, Мисриялъул киналго сихӀручагӀиги, макьу къотӀулел чагӀиги, гӀакъилал гӀадамалги ракӀарун, гьезда бицана жиндирго макьу. Амма лъиданиги кӀвечӀо гьеб макьу къотӀизе[+]. 9Гьебмехалда бетӀерав чагъир тӀолев чияс пиргӀавнасда абуна:

«Гьанже дида ракӀалде щвана дирго хатӀа! 10Цо къоялъ пиргӀавнасул ццин бахъана жиндирго лагъзадерида ва дун дова хъаравулзабазул бетӀерасул бакӀалда[†] жанив тӀамеян буюрана. Дида цадахъ жанив тӀамуна бетӀерав чед бежулев чиги. 11Цо сордоялъ ниж кӀияздаго макьаби рихьана, щивасул макьуялъул жиндирго хасаб магӀнаги букӀана. 12Нижее хъулухъалъе тун вукӀана цо жугьутӀав, хъаравулзабазул бетӀерасул лагъ. Нижеца гьесда рицана нижерго макьаби ва гьес бицана щивасул макьил магӀна[+]. 13Гьес нижеда бицухъе ккезеги ккана: дун дирго цебе букӀараб ишалде тӀад вуссинавуна, дов цояв, кваридаги ван, гъанкъана».

14Гьебмехалъ ПиргӀавнас Юсуп[†] вачине чи витӀана. Хехго туснахъалдаса къватӀивеги вачун, мегеж-бетӀерги кӀкӀван, цӀияб ретӀелги ретӀун, пиргӀавнасда цеве чӀезавуна гьев. ПиргӀавнас Юсупида абуна:

15«Дида цо макьу бихьана, амма лъиданиги кӀолеб гьечӀо гьеб къотӀизе. Дида рагӀана, бицараб сагӀаталъго макьу къотӀизе лъалин дудайилан».

16«Дица гуро, Аллагьас[†] къотӀила гьеб макьу пиргӀавнасе лъикӀалъе», – ян абуна Юсупица[+].

17Цинги пиргӀавнас Юсупида макьу бицана:

«Дида макьилъ бихьана дун Нил гӀоралъул рагӀалда вахъун чӀун. 18Цинги Нил гӀурулъа къватӀибе бачӀана кьарияб, берцинаб анкьго гӀака. Гьел гӀачи лъугьана гьениб рагӀалда букӀараб муцӀи кваназе. 19Гьездаго хадуб Нил гӀурулъа къватӀибе бачӀана, рокьода гьан бакъвараб, хӀалакъаб, къадараб анкьго гӀака. Мисриялда кирниги рихьичӀо дида гьедигӀанго хӀалакъал гӀачи. 20Гьел хӀалакъал, къадарал гӀачияз кванана доб анкьабго кьарияб гӀака. 21Гьел ургьире аниги, гьезул чахьал рукӀахъе хутӀана: рукӀарал гӀадал хӀалакъал, къадарал жал хутӀана гьел гӀачи. Цинги дун макьидаса ворчӀана. 22Гьелдаса хадуб дида цоги макьу бихьана: цо хӀобода бижана, мугь цӀубараб, лъикӀаб анкьго тӀор. 23Гьездаго хадуб тӀаде баккун бачӀана тӀеренаб, гьодораб, бухӀараб гьороца бакъвазабураб анкьго тӀорги. 24Гьел тӀеренал тӀораз тӀубанго къулчӀана доб анкьабго лъикӀаб тӀор! Макьу къотӀулел чагӀазда рицана дица гьел дида рихьарал макьаби, амма гьел макьаби къотӀизе бажаричӀо гьезухъа».

25Цинги Юсупица пиргӀавнасда абуна:

«ПиргӀавнасда кӀиго гуреб, цо макьу бихьун буго: Аллагьас пиргӀавнасе рагьулеб буго Жиндирго хӀукму. 26Анкьго кьарияб лъикӀаб гӀака ккола анкьго сон, анкьго лъикӀаб тӀорги ккола анкьго сон. Гьединлъидал гьеб буго цого макьу. 27Доздаго хадуб цун анкьго хӀалакъаб, къадараб гӀака бачӀиналъул магӀна ккола хадусеб анкьго сон. БухӀараб гьороца бакъвазабураб, гьодораб анкьго тӀоралъул магӀнаги гьединабго буго – гьеб ккола анкьго ракъул сон. 28Гьелъин дица абулеб букӀараб, Аллагьас пиргӀавнасе жиндирго хӀукму рагьулеб бугилан.

29Мисриялъул тӀолабго ракьалда кутакалда гьарзаяб анкьго сон бачӀунеб буго. 30Амма гьездаса хадуб анкьго ракъул сонги бачӀине буго. Цебе букӀараб гьарзалъиялъул лъалкӀцин нахъе хутӀиларо гьел соназ. Ракъул гӀазабалъ улка-ракьго чӀунтизабила[+]. 31ГӀасияб ракъи букӀине буго гьеб, цебесеб гьарзалъиялъул лъалкӀцин нахъе хутӀулареб. 32КӀиго нухалъ макьу бихьиялъул магӀна ккола ракӀчӀун Аллагьас хӀукму къотӀун букӀин ва гьеб Гьес кватӀичӀого тӀубазабизе букӀин.

33Биччанте гьанже пиргӀавнас тӀаса вищизе иш лъалев ва гӀакъилав чи ва гьесда тӀад къазе Мисриялъе бетӀерлъи гьабизе. 34Биччанте пиргӀавнас тӀолабго улкаялда хъулухъчагӀи тӀамизе, тӀаде щолеб бугеб анкьабго соналъ хуриса бачӀараб тӀорщалил щуйил бутӀа халкъалъухъа бакӀаризе. 35Биччанте гьез бакӀаризе гьел лъикӀал соназ щвараб тӀолабго бачӀин ва, пиргӀавнасул амруялдалъун, шагьаразда хӀалухъен бакӀарулел бакӀал нахърателалъул цӀезаризе. 36Гьедин гьабуни, Мисриялда букӀина доб бачӀунеб анкьабго ракъул соналъе гӀураб нахърател ва бакъуца хвеларо Мисриялъул халкъ!»

37ПиргӀавнасеги гьесул хъулухъчагӀазеги рекӀее гӀуна Юсупил гьел рагӀаби.

38«Гьадинав чи нилъее тӀокӀав щвеларо! – ян абуна пиргӀавнас жиндирго чукъа-рахьаналда. – Аллагьасул РухӀ буго гьасда тӀад!»[+]

39Цинги гьес Юсупида абуна:

«Аллагьас дуе гьеб кинабго рагьун бугелъул, дудаса гӀакъилавги бичӀчӀи бугевги чи тӀокӀав ватуларо. 40Гьанжеялдаса хадуб дуца кверщел гьабизе буго дир ракьалда тӀад ва дир халкъги духъ гӀенеккизе буго. ГӀицӀго пачаясулаб даражаялъ дудаса тӀадегӀанавлъун вукӀина дун»[+].


ТӀолабго Мисриялъул кверщелчилъун Юсуп ккей

41«ГӀенекке, – ян абуна пиргӀавнас Юсупида, – тӀолабго Мисриялъул кверщелчилъун гьавулев вуго дица мун!»

42Бахъун, гьес Юсупил килщида ххуна жиндирго мугьру тӀад бикӀараб баргъич. Гьес Юсупида тӀад ретӀана лъолъол куналъ бессараб хирияб[†] ххамил ретӀел ва меседил рахасги бана гьесул гарбида[+]. 43Пачалихъалда кӀиабилеб даражаялъул чиясул чолгьокоги чуялги кьуна пиргӀавнас Юсупие. Гьелда рекӀун Юсуп унеб мехалъ, пиргӀавнасул чагӀаз ахӀулаан: «Накабазда чӀа!» – ян. Гьедин пиргӀавнас Юсуп тӀолабго Мисриялъул кверщелчилъун гьавуна.

44ПиргӀавнас Юсупида абуна:

«Гьале дир амру – пиргӀавнасул амру. Гьанжеялдаса хадуб, дур изну гьечӀого, Мисриялъул тӀолабго ракьалда лъицаниги, я хӀетӀе, я квер багъаризе гьечӀо».

45ПиргӀавнас Юсупида цӀияб цӀар лъуна Цафнат-Панеах абун. Он абураб шагьаралъул кашиш[†] Поти-Ферил яс Асенатги ячана гьесие. Гьедин, Мисриялъул тӀолабго ракьалда тӀибитӀана Юсупил ихтиярчилъи[+].

46Мисриялъул пачаясе, ай пиргӀавнасе хъулухъ гьабизе байбихьараб заманалда Юсупица бан букӀана лъеберго сон. Ва Мисриялъул тӀолабго ракьалъухъ балагьизе сапар бухьана гьес.

47Гьарзаяб анкьго соналъ кутакалда гӀемераб тӀорщел бакӀарана Мисриялъул ракьаздаса. 48Гьел соназда Мисриялда бакӀарараб тӀорщел Юсупица шагьаразда гьоркьоб бикьана: щибаб шагьаралда пиргӀавнасе нахърател гьабуна гьеб шагьаралда сверухъ ругел ракьаздаса бакӀарараб тӀорщалил. 49Ралъдал салигӀан гӀемераб хӀалухъен бакӀарана Юсупица: гьелъул хӀисаб гьабицин тана, гӀемерлъиялъ, гьеб гьабизе кӀолеб хӀал букӀинчӀо.

50Гьеб заманалда, жеги ракъи баккилалде, Он шагьаралъул кашиш Поти-Ферил яс Асенатица Юсупие кӀиго вас гьавуна. 51«Аллагьас дида кӀоченабуна дир къварилъиги эбел-инсул рукъалъухъ урхъиялъул рухӀиги», – янги абун, тӀоцеве гьавурасда Юсупица Манасс[*] абун цӀар лъуна. 52«Дие гӀазаб-гӀакъуба букӀараб ракьалда хур цӀун бачӀинабуна дие Аллагьас», – инги абун, кӀиабилесда цӀар Юсупица Ефраим[*] лъуна.

53Мисриялъул ракьалда гьарзаяб бачӀиналъул анкьго сон ахиралде щвана. 54Ва, Юсупица цебеккунго бицун букӀаралда рекъон, анкьго ракъул сон тӀаде гӀунтӀана. Гьеб ракъи тӀибитӀана киналго улкабазда, амма Мисриялда киса-кибго тӀорщалил нахърател гьабун букӀана[+]. 55Мисриялъул халкъалда гьоркьоб ракъи багъаридал, тӀорщел гьарун[†] пиргӀавнасухъе рачӀине лъугьана гӀадамал. Цинги гьес абуна:

«Нуж Юсупихъе а ва гьес абураб гьабе», – ян.

56ТӀолабго улкаялда тӀибитӀана ракъи. Юсупица нахърателалъул рукъзал рагьана ва мисриязе тӀорщел бичизе байбихьана (гӀасияб ракъи букӀана Мисриялда). 57Киналго ракьаздаса гӀадамал Мисриялде Юсупихъе рачӀунел рукӀана тӀорщел босизе, щайгурелъул тӀолабго дунялалда тӀибитӀана кутакаб ракъи.

### 42


Юсупил вацал Мисриялде рачӀин

1Мисриялда тӀорщел бугеблъи лъана Якъубида,[†] ва гьес васазда абуна:

«КидаллъизегӀан нуж цоцахъ ралагьун чӀезе ругел? 2Мисриялда тӀорщел бугилан абулеб буго. Нилъго ракъуца хвелалде, гьениреги ун, тӀорщелги босун рачӀа».

3Юсупил[†] анцӀавго вацас Мисриялде сапар бухьана, гьениса тӀорщел босизе. 4Юсупил тӀул бикьарав вац Буняминин абуни, Якъубица гьезда цадахъ виччачӀо, гьесие щибгӀаги ккезе гурилан хӀинкъун.

5ТӀорщел гьарун[†] Мисриялде рачӀарал гӀадамазул руккалилъе ккана ГӀизраилил[†] васалги – тӀолабго Ханааналдаго[†] ракъул гӀазаб рещтӀун букӀиндалха. 6Гьел рачӀараб улкаялъул кверщелчилъун Юсуп вукӀана ва гьенире рачӀаралщинал гӀадамазе тӀорщелги гьес бичулеб букӀана. Вацал рачӀана Юсупихъе ва, гӀодоб гьумерги цун, гьесда цере накабазда чӀана[+]. 7Бер кӀутӀарабго лъана гьесда гьел, амма гьев чияр чи гӀадин чӀана ва хъачӀго гьикъана:

«Киса рачӀарал чагӀи нуж?» – ин.

«Ханааналдаса рачӀун руго тӀорщел босизе», – ян жаваб кьуна гьез. 8(Юсупида вацал лъаниги, гьезда гьев лъачӀо.)

9Гьезул рахъалъ жиндаго цере рихьун рукӀарал макьабиги ракӀалде щун, Юсупица абуна:

«Нуж руго балъгоял жасусал! Нижер улкаялъул загӀипал бакӀал[†] ралагьизе рачӀарал чагӀи ратула нуж»[+].

10«Гуро, нижер бетӀергьан![†] – абун жаваб кьуна гьез. – Ниж руго тӀорщел бичун босизе рачӀарал дур лагъзал. 11Ниж киналго вацал руго – цо инсул васал, ракӀ бацӀцӀадал гӀадамал руго ниж. Ниж руго дур лагъзал ва жасусаллъунги киданиги рукӀинчӀо».

12«Гьереси буго, – ян абуна Юсупица. – Нижер улкаялъул загӀипал бакӀал ралагьизе рачӀун руго нуж!»

13Амма гьез абуна:

«Нижер, дур лагъзадерил, анцӀила кӀиго вац вукӀана. Ханааналдаса цо инсул лъимал руго ниж. ГьитӀинав вац инсуда аскӀов тана. Нижер цо вацги цевего тӀагӀана».

14«Гьелеха, – ян абуна Юсупица. – Дица абичӀищ нуж жасусал ругилан. 15Дица хӀалбихьила нужер. ПиргӀавнасул[†] гӀумруялхӀа, гьитӀинав вац гьаниве вачӀинчӀого, нуж гьаниса нахъе ине гьечӀо. 16Нужер цояв витӀе гьесда хадув, хутӀарал гьанир туснахъалда рукӀина. Цинги балагьила нужер гьел харбал ритӀарал ругищали. БитӀараб бицунеб батичӀони, пиргӀавнасул гӀумруялхӀа, нуж жасусал ккола!»

17Цинги Юсупица гьел лъабго къоялъ туснахъалъур тӀамуна.

18Лъабабилеб къоялъ гьес гьезда абуна:

«Дица абураб гьабуни, нуж чӀаго хутӀила – дун Аллагьасукьа[†] хӀинкъулелъулха! 19Нуж ракӀбацӀцӀадал гӀадамал ратани, нужер цояв гьанив туснахъалъув чӀа, хутӀарал нахъе а, нужер ракъун ругел хъизамазе тӀорщелги босун. 20Цинги, гьитӀинав вацги вачун, тӀад русса. Нужер гьел рагӀаби ритӀухълъани, нуж чӀаго хутӀила».

Гьел гьедин гьабизе мукӀурлъана.

21«Вацасул хӀакъ бецӀулеб буго нилъеда. Нилъеда бихьана досда чӀун букӀараб къо, амма кигӀан дов гьарданиги, нилъ гурхӀичӀо. Гьединлъидалин нилъеда тӀаде гьаб балагь бачӀараб!» – ин абун, кӀалъана гьел цоцазда.

22Рувимица тӀаде жубана:

«Дица абичӀищ нужеда гьев васасе квешлъи гьабугеян! Нуж дихъ гӀенеккичӀо. Гьанже нилъеда бецӀулеб буго гьесул бидул хӀакъ!»[+]

23Вацазда лъалеб букӀинчӀо жидер хабар Юсупида бичӀчӀулеб букӀин. Юсуп гьелгун кӀалъалев вукӀиндалха таржамачиясул кумекалдалъун. 24ДовегӀанги ун, гӀодана Юсуп. Хадув, аскӀове вачӀун, гьелгун кӀалъана. Ва, вацазда гьоркьоса Шимеонги тӀаса вищун, гьезул берда цебе амру гьабуна гьев вухьейилан. 25Хадуб, Юсупил буюрухъалдалъун, гьезул къандалъаби тӀорщалил цӀезаруна, щивасул къандалъоялъуб гьесухъа тӀорщалихъ босараб гӀарацги бахчана, нухда хӀажалъулеб квен-тӀехги кьуна. 26Гьиралги хӀамузда къан, вацаз рокъоре тӀадруссине сапар бухьана.

27Сордо базе чӀараб бакӀалда гьезул цояс, хӀамие кӀалцӀи базе, жиндирго къандалъоялъул кӀал бичана ва къандалъоялъул кӀалалдаго батана жиндирго гӀарац.

28«Дир гӀарац лъун буго гьаниб! Гьале гьаниб, дир къандалъоялъуб!» – ин ахӀана гьес.

«Гьаб щиб Аллагьас нилъее гьабулеб бугеб жо?!» – янги абун, ракӀ тӀун араб гӀадин лъугьана гьел гьебмехалъ ва гӀемер хӀинкъиялъ сородана.

29Гьеб хӀалалда Ханааналде инсухъе тӀад руссана вацал, ва кинабго жидеего лъугьараб-таралъул хӀакъалъулъ гьесда бицана.

30«Доб ракьалъул кверщелчи нижедехун хъачӀго кӀалъана – ниж жасусал ругилан ккана досда. 31Нижеца абуна ниж жасусал гурин, ракӀбацӀцӀадал гӀадамал ругин, 32нижер анцӀила кӀиго вац вугин – цо инсуе гьарурал. Цо вац тӀагӀанин, цогидав, бищунго гьитӀинав, Ханааналда инсуда аскӀов танин. 33Амма доб ракьалъул кверщелчияс абуна: „Гьале гьадин хал гьабила[†] дица нужеца битӀараб бицунеб бугищали. Нужер цо вац гьанив те, хутӀаралин абуни, ракъун ругел хъизамазе тӀорщелги босун, нужерго нухда а. 34Цинги бищунго гьитӀинав вацги вачун рачӀа. Гьебмехалда лъала дида нуж жасусал гурел, ракӀбацӀцӀадал гӀадамал рукӀин. Нужер вацги нахъе виччала, дир тӀолабго ракьалда даран-базар гьабизе нужее изнуги кьела“, – ян».

35Жидерго къандалъаби чӀехьезе гьел лъугьиндал, щивасул къандалъоялъуб батана гӀарац лъураб киса. Гьеб бихьидал, эменги васалги кутакалда хӀинкъана.

36«Цоцада хадур дихъа лъимал рахъулел руго нужеца, – ян абуна гьезул эмен Якъубица. – Юсуп тӀокӀав гьечӀо, гьанже Шимеонги гьечӀо. Буняминги вачинехъин вуго. Кинабго дида данде багъана гьанже!»

37Гьебмехалъ Рувимица инсуда абуна:

«Буняминги вачун дун тӀадвуссун вачӀинчӀони, дир кӀиго вас чӀвазе кьела дица. Дида божилъи гьабун витӀе – дица гьев духъе тӀадвуссун вачина».

38Амма Якъубица абуна:

«Дир вас нужеда цадахъ виччаларо дица. Гьесул тӀул бикьарав вац хвана. Бунямин цохӀо хутӀун вуго дие. Нухда гьесие къварилъи ккани щиб гьабилеб? Нужер гӀайибалдалъун дун, бетӀер хъахӀлъарав херав, гьесда хадуб бухӀараб ракӀалъ барзахалде[†] ккеларищ!»

### 43


Мисриялде кӀиабилеб сапар

1Амма ракъул кутак жеги цӀикӀкӀана ракьалда. 2Мисриялдаса бачӀараб тӀорщел лъугӀараб мехалъ, инсуца васазда абуна:

«Нахъеги доре ун, цодагьабги тӀорщел босун рачӀа», – ян.

3Амма Ягьудаца[†] абуна:

«Дов чияс нижеда цӀакъ кьварун лъазабуна, гьитӀинав вац цадахъ вачинчӀого жинда рихьулеб бакӀалде[†] раккугейилан. 4Дуца гьев нижеда цадахъ виччани, дуе тӀорщел босизе ина ниж. 5Дуца гьев виччачӀони, гьенире иналъул пайда гьечӀо, вац вачинчӀого жинда рихьулеб бакӀалде раккугейилан лъазабун бугелъулха дов чияс».

6«Щайха нужеца гьаб балагь диде бачӀинабураб?! – ин абуна ГӀизраилица.[†] – Нужер цоги вац вугилан щай бицараб?»

7Гьез жаваб кьуна:

«Кинабго цӀехедалха дос: нижерго хӀакъалъулъги нижер гӀагарлъиялъул хӀакъалъулъги. Эмен чӀаго вугищилан гьикъана, нижер цогиги вацал ругищилан цӀехана. Гьес цӀехедалин нижеца гьеб бицараб. Лъидаха лъалеб букӀараб гьитӀинав вацги вачун жиндихъе рачӀайилан гьес амру гьабулеблъи?»

8Цинги Ягьудаца жиндирго эмен ГӀизраилида абуна:

«Виччай гьев нижеда цадахъ, ниж хехго нухда ине ва нижги, мунги, нижер лъималги ракъуца хвечӀого рукӀине. 9БетӀер къотӀизе кьела дица гьев тӀад вуссинчӀони. Дица дидаго тӀаде босила гьелъул гӀайиб: дуда аскӀове гьев тӀадвуссун вачине бажаричӀони, хвезегӀан дуда цеве гӀайибиявлъунги хутӀила дун. 10Гьадин нилъецаго квалквалал гьаричӀелани, некӀого кӀицӀулниги дореги щун тӀадруссинаан!»

11Гьебмехалъ ГӀизраилица абуна:

«Гьедин хъван батани, щибха гьабилеб![†] Нужеца гьадин гьабе: гьаб нилъер ракьалъул нигӀматаздасан сайгъатал росе досие – бальзамги, гьоцӀоги, ладанги, махӀгьуинал пицӀалги, фисташкабиги, миндальги. 12КӀиго нухалъ цӀикӀкӀун гӀарацги босе цадахъ – доб нужер къандалъабазухъ лъун батарабги нахъ буссинабизе. Доба дозул гъалатӀ ккун буго, дир хӀисабалда. 13Буняминги цадахъ ваче ва нахъеги а дов чиясухъе. 14ХӀалкӀолев Аллагьас[†] дов нужеда гурхӀизавеги, дова тарав вацги Буняминги дос нахъе риччазе! Дунин абуни, лъималаздаса махӀрумлъизе хъван батани, махӀрумлъун вукӀинаха!»

15Вацаз сайгъатал къачӀана, цебе букӀаралдасаги кӀиго нухалъ цӀикӀкӀун гӀарацги босана цадахъ. Цинги, Мисриялде рачӀун, Юсупида[†] цере чӀана – гьаб нухалда Буняминги вукӀана цадахъ. 16Гьезда цадахъ Бунямин вихьараб мехалда, Юсупица жиндирго рукъ-къаялъул бетӀерав хъулухъчиясда абуна:

«Гьал чагӀи дихъе рокъоре раче. Цо жоги хъун, квен гьабе: жакъа къалъуда гьез диргун квен гӀахьал гьабизе буго».

17Юсупил буюрухъ тӀубазабун, хъулухъчияс вацал гьесул бакӀалде рачана. 18Амма гьенире унаго, нухда хӀинкъи рекӀелъе ккун, вацал цоцада гаргадизе лъугьана:

«Доб мехалда нилъер къандалъабазухъ лъун батараб гӀарац сабаблъун рачунел ратила нилъ доре. ТӀаде кӀанцӀун, доз нилъ кквела ва лагъзаллъун гьанир чӀезарила, нилъер хӀамулги рахъила!»

19Юсупил минаялъул рагьдухъе щвараб мехалда, хъулухъчиясда аскӀорегӀанги рилълъун, гьез абуна:

20«БетӀерчӀахъад, цо кӀалъазе изну кье! Цереги цо нухалъ гьанире тӀорщел босизе рачӀун рукӀана ниж. 21Нахъруссун унаго, сордо базе рещтӀараб бакӀалда, нижерго къандалъабазул кӀал бичана нижеца. Нижер щивасда къандалъабазул кӀалалдаго, тӀаса камичӀого, батана жинди-жиндир гӀарац. Нижеца гьеб нахъбуссун гьанибе босун буго. 22ЦӀияб тӀорщалихъ кьезе тӀадеги гӀарацги босун буго. Доб мехалда нижер къандалъабазухъ гьеб гӀарац лъица лъурабалиги лъаларо нижеда».

23«Нужеда ургъел ккоге, нуж хӀинкъизе бакӀ гьечӀо, – ян абуна гьезда хъулухъчияс. – Нужер Аллагьас[†] – нужер инсул Аллагьас – балъго лъун батила гьеб гьениб. Доб мехалда нужеца кьураб гӀарац дихъе тӀаса камичӀого щвана!»

Цинги гьес гьазда аскӀове Шимеон вачун вачӀана. 24Гьел киналго цадахъ гьес Юсупил рокъоре рачана, гьезул хӀатӀал чуризе лъимги кьуна, хӀамузе кӀалцӀиги бана. 25Вацаз жидерго сайгъатал цере рахъана, ва къалъул гӀужалда Юсупида дандчӀвазе хӀадурлъана гьел: гьазда абун букӀана дора къаде кваназе ругин нужилан. 26Юсуп рокъове вачӀараб мехалда, гьаз гьесие сайгъатал кьуна ва, гӀодоб гьумерги цузабун, гьесда цебе сужда гьабуна. 27Цинги гьезулгун салам-каламги гьабун, Юсупица гьикъана:

«Нужеца дида бицун букӀарав, нужер херав эмен кин вугев? Гьев жеги сах-саламат вугищ?» – ан.

28Гьесие бетӀерги къулун, вацаз абуна:

«Дур лагъ, нижер эмен, сах-саламат вуго», – ян.

29Гьебмехалда жиндирго тӀул бикьарав вац Бунямин вихьана Юсупида, ва гьес абуна:

«Гьавищ дов нужер гьитӀинав вац? Аллагьасул цӀоб лъеги дуда, дир вас!» – ин.

30Вацасдехун рекӀелъ гьулчараб хӀеренлъи-недегьлъиялъул карачелалъ, Юсупил гӀодизе бачӀана. Хехго цояб рокъовеги лъугьун, гӀодана гьев. 31Цинги беркӀалги чурун, нахъеги гьалбадерида аскӀове вилълъана Юсуп ва, яхӀ гьабун, квен босейилан буюрана. 32Юсупие батӀаго, гьалбадерие батӀаго, мисриязе батӀаго лъуна квен (мисриязул диналда рекъон, жугьутӀазда цадахъ кваназе гьезие гьукъараб букӀана)[+]. 33КӀудиясдаса гьитӀинасде щвезегӀан иргадал Юсупида цере гӀодор чӀезаруна вацал. ХӀикмалъун цоцахъ ралагьана гьел. 34Жиндирго тепсиялдаса квен битӀун бачӀунеб букӀана гьазие Юсупица, ва Буняминие кьолеб бутӀа цогидазулалдаса щуго нухалъ цӀикӀкӀараб букӀана. Гьедин Юсупида цадахъ гӀорцӀизегӀан квана-гьекъана гьел.

### 44


Юсупица вацазул хӀалбихьи

1Юсупица[†] жиндирго хъулухъчиясе буюрухъ кьуна:

«Гьал чагӀазул къандалъаби ругӀун цӀезаре, баччизе кӀолебгӀан тӀорщелги бан. Щивасул къандалъоялъуб лъе гьес кьураб гӀарацги. 2Бищун гьитӀинасул къандалъоялъуб гӀарцуда цадахъ дир гӀарцул щурунги лъе».

Юсупица абухъе гьабуна хъулухъчияс. 3ХъахӀлъи барабго, хӀамулги рачун, гьалбал нухда лъуна. 4Амма вацал шагьаралдаса рикӀкӀалъилелдего, Юсупица хъулухъчиясда абуна:

«Хехго дозда хадув а! Ва дозда абе: „ЛъикӀлъиялъухъ квешлъи щай нужеца гьабураб? 5Дир бетӀергьанас[†] чагъир гьекъолеб, гьединго балъголъи тӀатинабулеб ва букӀинесеб лъазабулеб щурун гурищ гьеб? КӀудияб квешлъи гьабун буго нужеца!“ – ян».

6Гьезда хадув гӀунтӀидал, хъулухъчияс жинда тӀадкъараб гьабун, гьезда гьел рагӀаби абуна.

7Вацаз жаваб кьуна:

«Щай, нижер бетӀергьан, дуца гьедин абулеб? Аллагьас[†] цӀунаги дур лагъзал гьединаб жо гьабиялдаса! 8Цебесеб нухалъ нижер къандалъабазухъ батараб гӀарацгицин нижеца Ханааналдаса[†] тӀад буссинабураб мехалъ, дур бетӀергьанасул рокъоса гӀарац яги месед кин нижеца бикъулеб? 9Нижер цонигиясухъ бикъараб жо батани, биччанте гьевги чӀвазе ва ниж киналгоги нижер бетӀергьанасул лагъзаллъун хутӀизе».

10«Нужеца абухъе букӀине биччанте, – ян абуна хъулухъчияс, – амма лагълъун хутӀила бикъараб жиндихъ батарав чи, цогидал риччан тела».

11Вацаз хехлъи гьабун хӀамуздаса гьирал рахъана ва къандалъабазул кӀалал ричана. 12Хъулухъчияс киназдаго иргадал чӀухь бана, – кӀудиясдаса бахъараб гьитӀинасде щвезегӀан. Щурун Буняминихъ батана. 13Цинги чара бухӀарал вацаз жидеда тӀад букӀараб ретӀел бихъ-бихъун бана ва, цӀидасан хӀамузда гьиралги къан, гьел шагьаралде тӀад руссана.

14Ягьудаги[†] вацалги тӀаде щвараб мехалъ, Юсуп жеги рокъов вукӀана, ва гьал гьесда цере накабазда чӀана. 15Юсупица гьезда абуна:

«КингӀаги кӀвараб нужеда гьеб иш гьабизе? Унго, нужеда лъаларебищ дун гӀадинал чагӀазул балъголъи тӀатинабизе гьунар букӀунеблъи?»

16«Дуда, нижер бетӀергьанасда, абизе жо щибха нижер букӀинеб? – абун кӀалъана Ягьуда. – Щиб бицун нижго ритӀухъ гьарилел? Аллагьас тӀатинабуна нижер гӀайиб-хатӀа. Гьанжеялдаса нахъе ниж рукӀине руго нижер бетӀергьанасул лагъзаллъун: щурун кодоб батаравги ва цогидал киналгоги».

17Юсупица абуна: «Аллагьас цӀунаги дун гьединаб иш гьабиялдаса! Щурун бикъарав чи вукӀина дир лагълъун, цогидал сах-саламатго инсуда аскӀоре ине бегьула».

18Юсупида аскӀовегӀанги къан, Ягьудаца абуна:

«Я дир бетӀергьан! Дие, дурго лагъасе, изну кье дудехун кӀалъазе. Дурго лагъасда ццин бахъунге, дир бетӀергьан. Мун пиргӀавнасда[†] ващадав чи вугелъул!

19Дир бетӀергьан, дуца гьикъана нижеда, дурго лагъзадерида, нижер эмен вугищилан ва нижер цоги вацал ругищилан. 20Нижеца дуе, нижер бетӀергьанасе, жаваб кьуна нижер херав эмен вугин ва цоги бищунго гьитӀинав вацги вугин. Инсуе харадуниб гьабураб лъимер ккола гьев. Гьезул эбелалъ гьаруразул цохӀо гьев хутӀана чӀаго, гьесул вац хвана. Инсуе гьев цӀакъ хирияв вуго[+]. 21Цинги дуца нижее, дур лагъзадерие, амру гьабуна гьев гьаниве вихьизе вачейилан. 22Нижеца дуда, нижер бетӀергьанасда, абуна гьес эмен рехун тезе бегьуларилан, гьесдаса ватӀалъи инсуда хӀехьезе кӀоларилан. 23Амма дуца нижеда, дур лагъзадерида, абуна гьитӀинав вацги цадахъ вачун гурони, ниж тӀокӀалъ мун вихьулеб бакӀалде[†] раккугеян.

24Ниж нижерго инсухъе, дур лагъасухъе, тӀадруссараб мехалда, нижеца гьесда бицана дуца, нижер бетӀергьанас, абурабщинаб. 25Цинги цодагьабги тӀорщел босизе айилан инсуца амру гьабураб мехалда, 26нижеца абуна гьитӀинав вац цадахъ гьечӀого инарилан; гьев цадахъ гьечӀого мун вихьулеб бакӀалде раккизе нижее изну гьечӀилан. 27Гьебмехалда нижер инсуца, дур лагъас, нижеда гьадин абуна: „Нужеда лъала дир лъадуца дие кӀиго вас гьавуравлъи.[†] 28Цояв тӀагӀана. Жанаваралъ чӀван, тӀу-тӀун ван ватилаха – тӀокӀав дида вихьичӀо гьев. 29Гьанже нужеца кӀиабилевги вачун унев вуго. Гьесиеги къварилъи ккани щиб гьабилеб?[†] Гьаб дир хъахӀаб бетӀералде балагьги рещтӀинабун, барзахалде[†] тӀовитӀила нужеца дун!“ – ин.

30Гьединлъидал, дида кӀвелищ инсухъе, дур лагъасухъе, гьедигӀан досие хирияв васги вачинчӀого тӀадвуссине? 31Вас нижеда цадахъ гьечӀевлъи бихьараб лахӀзаталъго эмен хвела. Ва дур лагъзал ниж сабаблъун кӀудияб рухӀалилъ барзахалде ина гьев. 32Дица, дур лагъас, инсуе щулияб рагӀи кьуна вац тӀадвуссун вачинилан, нагагь вачинчӀони, хвезегӀан инсуда цебе гӀайибги дида тӀад букӀинилан. 33Гьанже дур лагъ дун чӀезаве гьанив гьесул бакӀалда! Гьевин абуни, вацазда цадахъ тӀадвуссине виччанте. 34Кинха дун гьевги вачинчӀого инсухъе тӀадвуссинев ва гьединаб балагьалъ эмен чӀвани, гьеб кин хӀехьелеб?!»

### 45


Юсупица вацазе живго загьир гьави

1Юсупида[†] тӀокӀалъ яхӀ гьабун бажарулеб букӀинчӀо, гьединлъидал:

«Киналго къватӀире а!» – ян буюрана Юсупица жиндирго чагӀазе.

Вацалгун живго цохӀо хутӀараб мехалъ, гьес гьезда бицана живго щив кколевали, 2ва биччан гьаракьгун гӀодана Юсуп. Гьесул гӀоди рагӀана мисрияздаги ва пиргӀавнасул[†] кӀалгӀаялъул агьлуялдаги.

3«Дун Юсуп вуго, – ян абуна гьес вацазда. – Унго, дир эмен чӀаго вугевищ?»

Амма, гьеб рагӀидал, гӀунун, цӀорон хутӀун, рагӀи абизе кӀолеб хӀалалда рукӀинчӀо вацал.

4«АскӀорегӀан рачӀа», – ян абуна Юсупица. Цинги вацал гьесда аскӀорегӀан рилълъана.

«Гьале дун, Юсуп, нужеца Мисриялде вичарав нужер вац, – ин абуна гьезда Юсупица. 5– Амма гьеб сабаблъун гьанже нужеего гӀазаб кьоге, нужедаго гӀайибги чӀваге. Аллагьаслъидал[†] дун гьаниве витӀарав нужер гӀумру хвасар гьабизе. 6Гьале кӀиябго лъагӀел ана ракъи бачӀаралдаса. Жеги щугоги соналъ я рекьи, я лъилъи букӀине гьечӀо. 7Аллагьас нужедаса цеве дун гьаниве витӀана, ракьалдаса нужер наслу тӀагӀинчӀого букӀине ва кӀудияб тархъанлъиялдалъун нужер гӀумру хвасарлъизе. 8Нужеца гурев, Аллагьасин дун гьаниве витӀарав ва пиргӀавнасул эменлъунги, гьесул бугебщиналда тӀад бетӀергьанлъунги,[†] Мисриялъул тӀолабго ракьалда кверщелчилъунги гьавурав.[†]

9Гьанже хехго инсухъе тӀадрусса ва гьесда бице гьадин абунин Юсупица: „Аллагьас дун тӀолабго Мисриялъул кверщелчилъун гьавуна. КӀванагӀан хехго дихъе вачӀа! 10Лъималгун ва лъималазул лъималгун, кинабго гӀи-боцӀигун ва буголъигун цадахъ мун чӀела дида гӀагарлъухъ Гошеналъул ракьалда. 11Гьениб дур тӀалаб гьабила[†] дица – мунги, дур тӀолабго хъизан-къайги, дур гӀи-боцӀиги язихълъичӀого букӀине. Жеги щуго соналъ ракъи букӀине бугелъулха“.

12Гьале, нужеда ва дир вац Буняминида бихьулеб буго нужеда кӀалъалев чи дун – Юсуп вукӀин. 13Инсуда бице Мисриялда дир бугеб кӀудияб адаб-хӀурматалъулги, нужеда бихьарабщиналъулги. Эмен хехго гьаниве ваче!»

14Ва жиндирго вац Буняминида къвалги бан, гӀодана Юсуп; гьесда къвалги бан, Буняминги гӀодана. 15Гьединго цогидал вацаздаги къвалалги ран гӀодана Юсуп. Гьебмехалъ гьелги ригьа-ричун Юсупгун хабаралде журана.

16Юсупихъе вацал рачӀун ругилан хабар щвана пиргӀавнасул кӀалгӀаялдеги. ПиргӀавнги гьесул цересел гӀадамалги гьеб хабаралдаса рохана, 17ва пиргӀавнас Юсупида абуна:

«Вацазда абе хӀамузда гьиралги къан, Ханааналде[†] тӀадруссайилан, 18гьениса эменги хъизамалги гьанире рачине. Мисриялъул бищунго лъикӀабщинаб кьела дица гьезие; биччанте гьез гьаб нилъер улкаялъул гьарзалъиялдаса лазат босизе! 19Гьезда абе лъималги руччабиги рекӀине Мисриялдаса чуялгун чолгьакал рачейилан ва, эменги цадахъ вачун, гьанире нахъ руссайилан. 20Гьениб хутӀараб жидерго мал-мулкалъул ургъел гьабизе ккеларо гьез: Мисриялда бугелдаса лъикӀаб тӀаса бищун кьела гьезие!»

21Гьедин гьабизеги гьабуна ГӀизраилил[†] васаз. ПиргӀавнас амру гьабураб къагӀидаялда, чуялгун чолгьакалги кьуна гьезие Юсупица, нухда квенги лъуна, 22гьезул щивасе цӀияб ретӀелги кьуна. Буняминиейин абуни, гьес гӀарцул лъабнусго шекелги[†] кьуна, щуго цӀияб ретӀелги кьуна. 23Гьединго инсуе гьес ритӀана: анцӀго бихьинхӀамида къарал Мисриялъул ракьалъул бечелъиялдасан хири-хириял сайгъатал ва анцӀго цӀухӀамида къараб тӀорщел, чед ва цогидабги нухда кваназе жо.

24«Нухда квешал пикраби ботӀролъе риччаге[*]», – ян абуна къолъикӀ гьабулаго гьес вацазда.

25Гьедин гьел Мисриялдаса къватӀире рахъана ва Ханааналде инсухъе тӀадруссана.

26«Юсуп чӀаго вуго ва гьесда кодоб буго кинабго Мисриялъул ракь», – ин гьез абураб мехалъ, Якъубил[†] ракӀ чӀун хутӀанилан ккана. Гьелда божизе кӀоларого вукӀана эмен. 27Амма васаз гьесда щвалде щун бицана Юсупица абурабщинаб, ва гьесда жиндирго беразда бихьана жив вачине Юсупица ритӀун рачӀарал чолгьакалги чуялги. Гьебмехалъ гьезул эмен Якъуб рухӀ-хӀал бачӀун лъугьана.

28«ТӀокӀалъги щибха дие къваригӀараб! – ин абуна ГӀизраилица (Якъубица). – Дир вас Юсуп чӀаго вуго! Гьанже дунго хвелалде цеве гьев вихьизе ина!»

### 46


Якъуб Мисриялде гочи

1ГӀизраил,[†] кинабго жиндирго буголъиги данде бакӀарун,[†] нухда вахъана. Беэр-Шеваялде щвараб мехалда, жиндирго эмен ИсхӀакъица[†] иман лъурав Аллагьасе[†] къурбанал гьаруна[†] ГӀизраилица[+]. 2Ва гьениб, къаси макьилъ илгьам лъугьун, Аллагьас гьесде ахӀана:

«Якъуб,[†] Якъуб!» – ин.

«Гьале дун», – илан жаваб кьуна ГӀизраилица.

3Аллагьас абуна:

«Дун вуго Аллагь, дур инсуца иман лъурав Аллагь. Щибго хӀинкъичӀого, Мисриялде а. Доба Дица дудасан лъугьинабила кӀудияб халкъ. 4Дица кумек гьабила[†] дуе Мисриялде бухьараб дур сапаралда, ва хадуб Дица бачина дур наслу добаса къватӀибеги. Юсупица[†] жиндирго квералъ къанщизарила дур берал»[+].

5Цинги, Беэр-Шеваги тун, Якъуб сапаралъ вахъана.

ПиргӀавнас[†] кьурал чолгьаказда тӀад рекӀинарун рукӀана ГӀизраилил васаз эменги, лъималги, руччабиги. 6Цере къотӀун унел гӀи-боцӀул рехъабиги рукӀана, ва Ханааналда[†] данде гьабураб жидерго буголъиги букӀана гьез цадахъ босун унеб. Гьедин, жиндирго тӀолабго наслугун цадахъ, Якъубица Мисриялде гьижра гьабуна: 7лъималгун, лъималазул лъималгун, жиндирго тӀолабго агьлу бачана гьес Мисриялде.

8Гьале Мисриялде гьижра гьабурал ГӀизраилил васазул цӀарал.


Якъуб ва гьесул васал

Якъубие тӀоцеве гьавурав[†] Рувим[+]. 9Рувимил васал: Енох, Палу, ХӀецрон ва Карми[+].

10Шимеонил васал:

Емуэл, Ямин, Огьад, Яхин, Цохар ва ханааниязулалъ гьавурав вас Шаул[+].

11Левийил васал:

Гершон, Кехат ва Мерари[+].

12Ягьудал[†] васал:

Эр, Онан, Шела, Парец ва ЗерахӀ. Эрги Онанги хвана Ханааналда. Парецие гьаруна ХӀецронги Хамулги[+].

13Иссахарил васал:

Тола, Пува, Йов ва Шимрон[+].

14Зевулунил васал:

Серед, Элон ва Яхлиэл[+].

15Рувимги, Шимеонги, Левийги, Ягьудаги, Иссахарги, Зевулунги, гьезул яц Динаги ккола Якъубие Леяца Паддан-Арамалда гьарурал лъимал. Кинавниги, васалги ясалги рикӀкӀун, гьезул лъебералда лъабго чи вукӀана.

16Гадил васал:

Цефон, Хагги, Шуни, Эцбон, Эри, Ароди, Ариэли[+].

17Ашерил васал:

Имнагь, Йишвагь, Йишви ва Бериагь. Гьезул яц – СерахӀ. Бериагьил васал: Хевер ва Малкиэл[+].

18Гьеб буго Лаваница жиндирго яс Леяе гъаравашлъун кьун йикӀарай Зилпадасан Якъубие лъугьараб наслу – анцӀила анлъго чи.

19Якъубие Рахелица[†] гьарурал васал:

Юсупги Буняминги.

20Он абураб шагьаралъул кашиш[†] Поти-Ферил яс Асенатица Мисриялда Юсупие гьаруна Манассги Ефраимги[+].

21Буняминил васал:

Бела, Бехер, Ашбел, Гера,[†] Нааман, Эхи, Рош, Мупим, Хупим ва Ард[+].

22Гьеб буго Рахелидасан Якъубие лъугьараб наслу – анцӀила ункъго чи.

23Данил вас: Хушим[+].

24Нафталил васал: Яхцеэл, Гуни, Ецер ва Шилем[+].

25Гьеб буго Лаваница жиндирго яс Рахелие гъаравашлъун кьун йикӀарай Билгьадасан Якъубие лъугьараб наслу – анкьго чи.

26Якъубида цадахъ Мисриялде рачӀана, нусал рикӀкӀинчӀого, гьесул наслуялъул лъабкъоялда анлъго чи. 27Мисриялда Юсупиеги гьарун рукӀана кӀигоял. Гьелги рикӀкӀун, Мисриялде гочараб Якъубил наслуялъул кинавниги вукӀана лъабкъоялда анцӀго чи[+].

28Якъубица Ягьуда Юсупихъе цеве витӀана, Гошеналде нух лъазабизе. Гьел Гошеналде щваралго, 29чолгьаказда чуялги ран, Юсупги гӀедегӀана Гошеналде жиндирго эмен ГӀизраилида дандчӀвазе. Эмен вихьидал, гьесда къвалги бан, гӀемераб мехалъ гӀодана гьев. 30Цинги ГӀизраилица Юсупида абуна:

– Гьанже, мун чӀаго дир беразда вихьараб мехалъ, хваниги ургъел гьечӀо дие, – ян.

31Юсупица жиндирго киналго вацаздаги ва тӀолабго инсул хъизан-агьлуялдаги абуна:

«Дун пиргӀавнасухъе инехъин вуго, дихъе Ханааналдаса вацалги кинабго дир инсул хъизан-агьлуги бачӀун бугин абизе – 32гьел гӀухьби ругин, гӀи хьихьулин гьез, гӀи-боцӀиги кинабго жидерго буголъиги цадахъ бачӀун бугин гьезин абизе.

33ПиргӀавнас жиндихъего ахӀараб мехалда, нужеда гьикъани сундуе махщел бугебилан, 34нужеца гьадин абе: „Ниж, дур лагъзал, нижерго умумул гӀадин, гьитӀинаб къоялдаса нахъего гӀухьби руго“. Гьебмехалда гьесги нуж Гошеналъул ракьалда тела: рихараб жолъун рикӀкӀунелъулха мисрияз гӀиявехьлъи»[+].

### 47

1ПиргӀавнасухъе[†] вилълъун, Юсупица[†] гьесда абуна:

«Дир эменги вацалги Ханааналдаса[†] рачӀун руго гӀи-боцӀигун ва жидерго буголъигун. Гьанже гьел Гошеналъул ракьалде щун руго».

2Юсупица вацазул щугоявги вачана пиргӀавнасухъе. 3ПиргӀавнас гьикъана нужер махщел-пиша щибилан. Гьезги жаваб кьуна:

«Нижеца, дур лагъзадерица, нижер умумузго гӀадин, гӀи хьихьула», – ян.

4Цоги гьез абуна:

«Ниж гьаб ракьалде рачӀун руго апарагзаби хӀисабалда. Нижее, дур лагъзадерие, гӀи хьихьизе бакӀ[†] гьечӀого буго, щайгурелъул Ханааналда кӀудияб ракъи бугелъул. Гьединлъидал, гьарула дуда, изну кье нижее, дур лагъзадерие, Гошеналъул ракьалда чӀезе».

5ПиргӀавнас Юсупида абуна:

«Дур эменги вацалги рачӀун ругелъул духъе, 6гьаб улка-ракьалъул бищунго лъикӀал бакӀал кье гьезие: тӀолабго Мисриялъул улка дур ихтияралда буго. Риччанте гьел Гошеналъул ракьалда чӀезе. Гьезда гьоркьор махщел бугел чагӀи ратани, дир рехъабазул тӀалаб гьабизеги тӀадкъай гьезда».

7Юсупица пиргӀавнасда цеве вачана жиндирго эмен Якъуб[†] – гьес пиргӀавнасе баракаталъул[†] дугӀа гьабуна. 8Цинги гьес Якъубида гьикъана:

«Дуца чан сон бараб?» – ин.

9«Нусиялда лъеберго соналъул сапар гьабуна дица гьаб дунялалъул рокъоб, – ин жаваб кьуна Якъубица. – Дир гӀумруялъул сонал дагьал ва захӀматал рукӀана! Дир умумузул гӀумруялъул соназде рахунаро гьел».

10Ахиралдаги пиргӀавнасе баракатги гьарун,[†] Якъуб гьесда аскӀоса нахъе вилълъана.

11ПиргӀавнасул амруялда рекъон, Юсупица эменги вацалги рачана Мисриялъул бищунго лъикӀаб ракьалде – Раамсес вилаяталде, ва гьенир гьезие ракьалги кьуна[+]. 12Юсупица инсуеги, вацазеги, инсул тӀолабго зурияталъеги квен-тӀехги чӀезабуна – жиб-жиб хъизамалъе, гьезул чан чи вугевали хӀисабалдеги босун.


Юсупица ракъул заманалда халкъ нухда бачин

13Ахирги бачӀана кибниги бугӀа-ролъ хутӀичӀеб заман – гьедигӀанги кутакаб ракъи букӀана дунялалда. Мисриги Ханаанги тӀуран язихълъана гьел ракъул соназ. 14ГӀадамазе тӀорщел бичун, Юсупица пиргӀавнасул хазинаялде бакӀарана Мисриялъул ракьалдаги Ханааналъул ракьалдаги букӀанщинаб гӀарац. 15Я Мисриялда, я Ханааналда тӀокӀаб гӀарац хутӀичӀеб мехалда, Юсупихъеги рачӀун, киналго мисрияз абуна:

«Гьарула нижее тӀорщел кьеян, гурони дур берда цере ракъуца хвезехъин руго ниж, тӀокӀалъ гӀарацги хутӀичӀо нижехъ».

16«ГӀарац лъугӀараб батани, – ян абуна Юсупица, – нужерго боцӀиги бачун рачӀа, боцӀухъ хисун кьела бугӀа-ролъ».

17Цинги гьез жидерго гӀи-боцӀи бачун бачӀана, ва Юсупица байбихьана гӀи-боцӀухъ хисун гӀадамазе бугӀа-ролъ кьезе: чуязухъ, гӀияхъ, цӀцӀаназухъ, гӀачиязухъ ва хӀамузухъ. ПалхӀасил, гьеб соналъ гьес гьезие тӀорщел кьуна гӀи-боцӀухъ хисун. 18Гьелда хадусеб соналъ нахъеги рачӀана гьел Юсупихъе ва гьез абуна:

«Я нижер бетӀергьан,[†] битӀахъе бицани, нижер гӀарацги лъугӀана, нижер боцӀиги духъ буго гьанже. Нижгоги чӀорогоял хурзалги гурони, дуе, нижер бетӀергьанасе, кьезе тӀокӀаб щибниги хутӀичӀо. 19Дур берда цере хвезе тезе бегьилищха нижги нижер ракьалги! Дуца кванихъ ричун росе нижги нижер хурзалги. Нижерго хурзалгун цадахъ пиргӀавнасул лагъзаллъун рукӀинго лъикӀ нижее. Нижее хуриб бекьизе хьон кье, нижги чӀаго хутӀизе, хурзалги гӀалахалде сверичӀого рукӀине».

20Гьедин Юсупица пиргӀавнасе росана Мисриялъул тӀолалго хурзал. Мисрияз цо хутӀичӀого жидерго хурзал ричана гьесие – гьедигӀанги кутакаб букӀана ракъи. Киналго хурзал пиргӀавнасул мулклъун лъугьана. 21Гьедин улкаялъул цо рагӀалдаса цогидаб рагӀалде щвезегӀан киналго мисриял пиргӀавнасул лагъзаллъун лъугьинаруна Юсупица. 22ГӀицӀго кашишзабазул[†] хурзал ричун росичӀо Юсупица, щайгурелъул кашишзабазе пиргӀавнасдасан напакъа чӀезабун букӀана – гьелъ хьихьулаан гьел. Гьединлъидал гьез жидерго хурзал ричизе ккечӀо.

23Юсупица мисриязда абуна:

«Гьанже дица нужги нужер хурзалги пиргӀавнасе ричун росараб мехалда, босе нужеего хьодуе бугӀа-ролъ ва хурзал рекье. 24Гьанжеялдаса хадуб хуриса бачӀаралъул щуго бутӀа гьабун цо бутӀа пиргӀавнасе кьезе ккола нужеца, хутӀараб ункъго бутӀа те хьодуе ва нужееги, рокъосезеги, лъималазеги квание».

25«Дуца хвасар гьабуна нижер гӀумру! – ян абуна мисрияз. – Мун нижеда гурхӀана, нижер бетӀергьан. Гьанжеялдаса нахъе ниж пиргӀавнасул лагъзал руго».

26Юсупица доб мехалда Мисриялда чӀезабураб къанун гьабсагӀатги къуваталда буго: хуриса бачӀаралъул щуйил бутӀа пиргӀавнасе кьола. ГӀицӀго кашишазул хурзабазул бетӀергьанлъун вахъинчӀо пиргӀавн.

27ГӀизраилал[†] Мисриялда чӀана, ва Гошеналъул ракьал гьезие кьуна. Гьенир гьезие гӀемерал лъимал гьаруна ва халкъги цӀикӀкӀана.

28АнцӀила анкьго сон бана Якъубица Мисриялда, кинабниги гьес бана нусиялда кӀикъоялда анкьго сон. 29Хвезе заман гӀагарлъидал, Юсупги аскӀове ахӀун, гьес абуна:

«Я дир вас, дуца дир хӀурмат гьабулеб батани, дида тӀад кверги лъун гьеде, дуца дир мурад тӀубазабилин ва дун Мисриялда вукъиларин. 30Дир рухӀ нилъерго умумузухъе араб мехалда, Мисриялда тоге дун, умумузул хабалалъ вукъизе, дове восе».

«Дуца абухъе гьабила[†] дица», – ян жаваб кьуна Юсупица[+].

31«Гьеде дида цеве», – ян абуна Якъубица.

Юсуп гьедана ва бусада вегун вукӀарав Якъубицаги, къандалъоялда тӀаде бетӀерги къулизабун, сужда гьабуна[+].

### 48


Ефраимги Манассги

1Цо заманалдасан эмен унтун вугин хабар бачӀана Юсупихъе.[†] Гьебмехалъ цадахъ жиндирго васал Манассги Ефраимги рачун, инсухъе вилълъана Юсуп.

2«Дур вас Юсуп вачӀун вуго духъе», – ян абулеб рагӀараб мехалъ, чорхол рухӀ-жанги бакӀарун,[†] Якъуб[†] бусада гӀодов чӀана. 3Цинги гьес Юсупида абуна:

«Цебего Лузалда, Ханааналъул[†] ракьалда, ХӀалкӀолев Аллагь[†][*] загьирлъана дие. Дида баракатги[†] лъун, 4Гьес абуна: „Дица дур наслу цӀикӀкӀинабила, лъимал гӀемерал кьела, ва дудасан халкъазул тӀубараб читӀир лъугьинабила. Гьаб ракьги абадиялъего дур наслабазе кьела“, – ян[+].

5Гьале, жакъа дица дирго васаллъун гьарулел руго, дун гьаниве вачӀиналдего Мисриялда дуе гьарурал, дур васал. Рувимги Шимеонги гӀадин, Ефраимги Манассги дир васаллъун рукӀина. 6Хадур гьарурал васал дур рукӀина, амма жиндирго кӀудиял[†] вацазул наслабазда гьоркьоре рачина ва гьезул бутӀаялдаса ирсги букӀина гьезие.

7Падданалдаса тӀадвуссун вачӀунаго, Ханааналда, Эфратаялда гӀагарлъухъ нухда хвана дир Рахел.[†] Доя, Эфратаялде (Бет-Лехемалде) унеб нухда юкъана дица гьей»[+].

8Цинги Юсупил лъималазда бер чӀвана ГӀизраилил[†] ва гьес гьикъана:

«Гьал щал?» – абун.

9«Гьал руго гьанир Мисриялда Аллагьас[†] дие кьурал дир васал», – абун жаваб кьуна Юсупица.

«Гьанире дида аскӀорегӀан раче гьел, дица гьезие дугӀа гьабизе», – ян абуна Якъубица.

10Херлъиялъ берзул канлъи сун букӀана ГӀизраилил – цӀакъго мукъсанго гурони щибго бихьулароан. Юсупица лъимал гьесда аскӀорегӀан рачана. ГӀизраилица гьезда убачал гьаруна,[†] каранде къана, 11цинги Юсупида абуна:

«Мун вихьилиланцин хьул букӀинчӀо дир, гьале Аллагьас дур лъималгицин рихьизаруна».

12Юсупица лъимал инсул накабаздаса нахъе рачана ва гӀодоб бетӀер цузегӀан инсуе сужда гьабуна.

13Жиндирго кваранаб рахъалда (ГӀизраилил квегӀаб рахъалда) Ефраим чӀезавуна гьес, квегӀаб рахъалда (ГӀизраилил кваранаб рахъалда) Манасс чӀезавуна, ва гьел ГӀизраилида аскӀорегӀан рачана. 14Амма ГӀизраилица, кваранаб квер цебе битӀун, гьеб Ефраимил – гьитӀинасул бетӀералда лъуна, квегӀаб квер гьес Манассил – кӀудиясул бетӀералда лъуна. Гьедин хъанчил сураталда лъуна гьес кверал лъималазул бутӀрузда. 15Цинги Юсупиеги гьесул лъималазеги баракаталъул дугӀа гьабуна Якъубица:

«Дир умумул Ибрагьимицаги ИсхӀакъицаги[†] Жиндир нух ккурав Аллагь!

Гьавураб къоялдаса нахъе гьанжелъизегӀан дун хьихьарав дир Вехь!

16Щибаб квешлъиялдаса дун хвасарлъизавурав дир Малаик![†] Гьарула баракат лъе гьал лъималазда! Дирги дир умумул Ибрагьимилги ИсхӀакъилги цӀар хутӀаги гьазулъ. Гьазул наслу-къедги гӀемерлъаги гьаб ракьалда».

17Ефраимил бетӀералда инсуца кваранаб квер лъун бихьидал, гьеб инсуца лъачӀого гьабураб жо бугин ккун, Юсупица гьесул квер Ефраимил бетӀералдасаги босун, Манассил бетӀералда лъезехъин букӀана. 18Ва гьес абуна:

«Гьедин гуро, дада. Гьале дие тӀоцеве гьавурав[†] – гьасул бетӀералда лъе кваранаб квер».

19Амма инсуца абуна:

«Дида лъала, дир вас. Дида лъала гьесдасанги кӀудияб халкъ лъугьине букӀин. Амма гьитӀинав вац гьесдасаги тӀадегӀанлъила ва гьесул хьоналдасан гӀемерал халкъал лъугьина»[+].

20Гьале доб къоялъ, гьезие баракат гьарун, ГӀизраилица абурал рагӀаби:

«ГӀизраилил халкъалъе баракаталлъун лъугьина нуж.
Гьез цоцае гьара-рахьи гьабулелъул абила:
„Ефраимидаги досул вац Манассидаги
релълъинавеги Аллагьас мун!“ – ин».
Гьедин Ефраим Манассидаса тӀадегӀанлъизавуна гьес.

21Цинги ГӀизраилица Юсупида абуна:

«КватӀичӀого дун хвела. Амма Аллагьас нуж рехун теларо ва нужерго умумузул ракьалде тӀадруссун рачина. 22Вацаздаса тӀокӀ гьавун, дуе кьолеб буго дица, дунго вагъун амориязухъа бахъараб, рорхатал щобазул мегӀералъул гъвелги[*]».

### 49


Якъубил ахирисеб насихӀат

1[•]Якъубица[†] жиндирго васал аскӀоре ахӀана ва гьадин абуна:

«Дида аскӀорегӀан рачӀа, дица нужее хадуб букӀине бугеб бицинин гьанже.

2Данделъе ва гӀенекке, Якъубил васал!
ГӀенекке ГӀизраилихъ[†] – нужерго инсухъ!

3Рувим – дир тӀоцевесев вас, дир гуч,
бихьинаб балугълъиялъул тӀоцебесеб пихъ.
Къадру-къудраталъул тӀоцебесеб ихтиярги дур.
4Амма лъадал чвахиялдагӀанги напсалда чангит базе кӀоларев,
тӀоцевесевлъун гьанже тӀокӀалъ вукӀинаро мун:
Инсул чӀужуялъул бусаде вахиндал,
дир гьеб бусен дуца хъублъизабидал![+]

5Шимеонги Левийги – кӀиявгоги вац,
гьезул хъатикь хвалчен – зулмудул ярагъ![+]
6Дун гьезул ишазул гӀахьалчи гуро,
гьезул къокъаялда гъорлъги дун гьечӀо.
Щайгурелъул ццидакье гӀадамал чӀвана гьез,
ва оцазул щукӀдул къотӀана, гьезие бугеб гӀазабалдаса кепги босулаго.
7НагӀана батаги гьезул ццидае,
ГӀасияб, вахӀшияб бугелъул гьезул ццин!
Якъубил наслабазулъ щущазарила дица гьел,
ГӀизраилил халкъазулъ рикь-рикьизе гьарила[+].

8Ягьуда[†][*], вацаз дуе рецц-бакъ гьабила![†]
Дуе наку чӀвала дур инсул васаз;
тушбабазул гъванщида тӀад букӀина дур хъат.
9Ягьуда, дир вас, мун гӀолохъанаб гъалбацӀалда релълъуна,
давлагун чанаса буссунеб!
ГъалбацӀалъ гӀадин, ракьалда вегун гъоркьчӀел гьабула гьас,
эбелаб гъалбацӀалъ гӀадин – гьелда хъатӀизе кӀолев чи щив вукӀунев![+]
10Ягьудал кодоса пачалъиялъул гӀанса кидаго бортиларо,
пачалъиялъул гӀанса даим гьесухъ букӀина,
гьелъул унго-унгояв бетӀергьанлъун[†] Жив кколев
ва киналгоги халкъал Жиндие мутӀигӀлъулев вачӀине мех щвезегӀан[+].
11Гьес хӀама цӀолбол гъабуялда бухьина,
гъабуялъул бищун лъикӀаб чӀоралда кӀерт бухьина.
Жиндирго ретӀел гьес чогъролъ чурила,
гӀабаги цӀолбол „бидулъ“ чурила.
12Чагъиралдасаги чӀегӀерал руго гьесул берал,
Рахьдадасаги хъахӀал руго кӀалдир цабиги.

13Зевулун вукӀина ралъдал рагӀалда,
парахатго гуми чӀолеб рагӀаллъиялда.
Сидоналде гӀунтӀила гьесул гӀорхъи.

14Иссахар – къуватаб хӀама,
ручназда гьоркьов вегун вугев.
15РахӀат-хӀалхьиялъе лъикӀаб,
гьайбатаб ракь жиндир букӀин бихьидал,
гьес биччала жиндирго мугъзада чияр гьир баччизе
ва зулмуялда гъоркь лагълъун хӀалтӀизе разилъила.

16Дан вукӀина жиндирго къавмалъул бетӀерлъуда –
ГӀизраилил халкъалъул цояб къавмалда тӀад[+].
17Виччанте Дан вукӀине нухда борохьлъун,
сухъмахъазда загьруяб борохьлъун,
чол бохалда хӀанчӀулеб
ва рекӀарав гъоркье рехулеб.

18(Огь БетӀергьан! ЦохӀо Дуца хвасар гьарилин буго дир хьул!)

19Гадида тӀаде кӀанцӀизе къеркьолел рукӀина хъачагъал,
амма гьезда хадувги лъугьун, гьес гьел жалго талавур гьарила.

20Ашерил квен-тӀех гьарзаяб,
ханзабазда рекъарал нигӀматал чӀезарила гьес.

21Нафтали – эркенаб жайран,
гьайбатаб наслуялъул эмен.

22Юсуп[†] релълъуна баракатаб[†] цӀолбол гъабуялда, гӀемераб пихъ кьолеб,
иццухъ жиб бижараб ва гъабуялъул чӀораца къедго бацараб.
23КигӀан кутакалда гьесие зарал гьабизе лъугьаниги,
рокьукъго гьесда чӀорал речӀчӀаниги,
24гьесул чӀорбутӀалъул бутӀ кидаго чучиларо,
гьесул кверзул къуватги тӀагӀинаро. Щайгурелъул гьелъие кьучӀ –
Якъубил Къудратав БетӀергьанасул къвакӀараб Квер ва
ГӀизраилие Кьурулъунги Вехьлъунги чӀарасул ЦӀар!
25Гьев – дур инсул Аллагь;[†] Гьес хадубги квербакъаги дуе!
ХӀалкӀолъи ЦӀикӀкӀарас дуе баракат кьеги –
зодил борхалъудасанги,
ралъдал гъварилъудасанги!
Гьес дуе гӀемерал лъимал кьеги, гӀи-боцӀул тӀинчӀ-къед цӀикӀкӀинабеги!
26Дур инсудасан бачӀунеб баракат,
некӀсиял мугӀрузул баракаталдасаги
абадиял гохӀазул баракаталъул гьарзаял иххаздасаги тӀадегӀанаб буго.
Биччанте гьеб чвахизе Юсупил бетӀералде,
Вацазда гьоркьов тӀаса вищарасде[+].

27Бунямин – хъантӀараб бацӀалда релълъуна,
радалго чанил гьан хъарсунеб,
къаси давла тӀутӀун балеб».

28Гьеле ГӀизраилил анцӀила кӀиябго къавмалъул бутӀрулги гьезда инсуца абурал ахирисел баракаталъул рагӀабиги. Щибаб къавмалъе хасаб баракат кьуна.


Якъуб хвей

29Якъубица васазде гьадинаб васият гьабуна:

«КватӀичӀого дун дирго умумузда хадув ина. Нужеца дун вукъе умумузда аскӀов, хитияв Эфронил хуриб бугеб нохъода. 30Гьеб нохъо буго Ханааналъул[†] ракьалда, Мамреялда аскӀоб, Махпелаялъул хуриб. Нохъогун цадахъ гьеб хур Ибрагьимица хитияв Эфронихъа босун букӀана хабалазе тезе. 31Гьенир цоцада аскӀор рукъун руго Ибрагьимги гьесул лъади Сараги,[†] ИсхӀакъги[†] гьесул лъади Ривкаги.[†] Гьенийго дица Леяги юкъана[+]. 32Доб хурги хуриб бугеб нохъоги хитиязухъа росарал руго».

33Васазе гьединаб васиятги гьабун, Якъуб бусада вегана ва гьесул рухӀ босана – гьев жиндирго умумузда хадув ана.

### 50

1Инсул жаназаялда къвалги бан, гӀек-гӀекиялда гӀодана Юсуп,[†] гьесул гьурмада убачал гьаруна.[†] 2Ва жиндирго тохтурзабазе гьес буюрухъ кьуна, махӀ бахъине биччаларел дарабиги гьарун, ГӀизраилил[†] жаназа къачӀайилан. Тохтурзаби гьебсагӀаталъго гьесул буюрухъ тӀубазабизе лъугьана ва, 3гьелъие чӀезабураб къагӀидаялъ, кӀикъого къоялда жаниб, дарабиги риччан, къачӀана жаназа. Мисрияз лъабкъоялда анцӀго къоялъ магӀу бахъана гьесда хадуб. 4ЧӀегӀер баялъул болжал индал, Юсупица пиргӀавнасул[†] цересел чагӀазда абуна:

«Дие лъикӀлъи гьабун, нужеца пиргӀавнасда дир рахъалъ абе: 5„Дир инсуца дун гьедизавун вуго, хвараб мехалда жив, жиндие цебеккунго къачӀараб хабалъ, Ханааналда[†] вукъейилан. Бегьулеб батани, виччанте дун эмен вукъизе ине. Гьевги вукъун дун тӀадвуссун вачӀина“».

6ПиргӀавнас абуна:

«Дуе нух битӀаги. Дуцаго гьедараб гьа тӀубазабун, эмен вукъизе а», – ян.

7Юсуп эмен вукъизе ине нухда вахъана. Гьесда цадахъ ана пиргӀавнасул киналго цересел чагӀиги, гьесул чӀухӀби-хӀакимзабиги, чӀахӀиял хъулухъчагӀиги, Мисриялъул кӀудиял[†] чагӀиги, 8Юсупил хъизанги, гьесул киналго вацалги, инсул агьлу-къедги – гӀицӀго гьезул лъималги боцӀиги гурони хутӀичӀо Гошеналъул ракьалда. 9Ран чуялгун чолгьакалги, чотӀахъабазул къокъаги, цӀакъ гӀемераб халкъги букӀана гьезда цадахъ.

10Иордан бахун цебехун бугеб Атадил гьоцӀире щведал, гьениб гьез кутакалда магӀу бахъана. Анкьго къоялъ гӀодана гьел Юсупил инсуда хадур. 11Атадил ГьоцӀиб гӀодулеб гӀалам бихьидал, гьеб ракьалда гӀумру гьабулел ханаанияз цоцазда абулеб букӀана: «Мисриял гӀодулел ругеб куц бихьуларищ!» (Гьединлъидалин Иордан бахун цебехун бугеб гьеб бакӀалда[†] цӀарги Авел-Мицраимилан лъураб[*].)

12ПалхӀасил, ГӀизраилил васаз инсул васият тӀубазабуна: 13гьесул жаназа Ханааналде босана ва, цебего Ибрагьимица хабалазе букӀине хитияв Эфронихъа босараб, Мамреялда аскӀоб Махпелаялъул хуриб бугеб нохъода букъана[+]. 14Хвелги букъун, Юсупги, гьесул вацалги, гьесул эмен вукъизе рачӀун рукӀаралщиналги Мисриялде тӀад руссана.


Юсуп жиндирго вацазда тӀасалъугьин

15Гьанже, эмен хун хадуб, Юсупил вацаз пикру гьабуна: «Нилъеца щиб гьабилеб[†] Юсупил нилъеда жеги ццин бахъун батани ва нилъеца гьесие гьабурабщинаб квешлъи бецӀизе гьесда ракӀалда батани?» 16Ва гьез Юсупихъе хабар битӀана:

«Хвалда цебе инсуца васият гьабуна, 17нижеца дуда абейила, жинца дуда гьарулеб бугин, вацазул мунагьалдаса,[†] гьезул гӀайиб-хатӀаялдаса – гьез дуе гьабураб квешлъиялдаса – тӀасалъугьайилан. Гьединлъидал, нижги дур инсул Аллагьасул[†] лагъзал ругелъул, нижеда тӀасалъугьа!»

Гьеб ругьел бачӀиндал, гӀодана Юсуп.

18РачӀун вацазги, гьесда цере накабаздаги чӀун, абуна:

«Риччанте ниж дур лагъзаллъун рукӀине!» – ян.

19«Нуж хӀинкъуге, – ян жаваб кьуна Юсупица. – Дун Аллагьищ вугев? 20Нужеца дие квешлъи ургъана, амма Аллагьасул къадаралдалъун гьеб лъикӀлъиялде сверана: гьеб сабаблъун кигӀан гӀемерал чагӀиха хвасарлъарал! 21Гьанже нуж сункьаниги хӀинкъизе ккеларо. Дица хьихьила нужги нужер лъималги».

Гьел рагӀабаз вацал гӀодоре риччазаруна ва гьесул хӀеренаб кӀалъаялъ гьезул ракӀазе асар гьабуна.


Юсуп хвей

22Гьедин Мисриялда гӀумру гьабуна Юсупица жиндирго инсул кинабго агьлу-къедгун цадахъ. Нусиялда анцӀго сон бана гьес. 23Жиндирго вас Ефраимил лъималги ва гьезул лъималги рихьана Юсупида. Гьединго Манассил вас Махирие гьарурал лъимал рихьизеги щвана гьесие[+].

24«Дун кватӀичӀого хвела, – ян абуна цо къоялъ Юсупица вацазда. – Амма Аллагьасул рахӀму-цӀоб нужеде рещтӀараб, Гьев нужее кумекалъе лъугьараб ва нилъее кьелилан Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги[†] Гьев гьедун вукӀараб ракьалде нуж гьаниса нахъе рачунеб къо хӀакълъунго тӀаде щвезе буго»[+].

25Цинги Юсупица ГӀизраилил васал гьедизаруна, Аллагьасул рахӀму-цӀоб рещтӀараб ва гьезие кумекалъе Гьев лъугьараб мех бачӀиндал, жиндир жаназа гьез Мисриялдаса нахъе босилилан[+].

26Нусиялда анцӀго сон бараб мехалъ Юсуп хвана. Гьесул жаназа, махӀ бахъине ва туризе биччаларел дарабазги къачӀан, Мисриялда табуталъуб лъун тана.

## Тархъанлъи

### Тархъанлъи

Тархъанлъи


ЦеберагӀи

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


### ЦеберагӀи


Тархъанлъи


ЦеберагӀи

Тавраталъул гьаб кӀиабилеб тӀехьалда бицунеб буго гӀизраилазул тарихалда жаниб кутакалда кӀвар цӀикӀкӀараб лъугьа-бахъиналъул – доб заманалда жиб къуватаб пачалихълъун букӀараб Мисриялъул лагълъиялдаса Якъубил наслаби тархъан гьариялъул ва гьезие Аллагьас Къанун кьеялъул хӀакъалъулъ. Гьеб ккана гӀага-шагарго цебесеб эраялъул 15-леб гӀасруялда.

ТӀехьалъул тӀоцебесеб бутӀаялда бицунеб буго Муса аварагасул хӀакъалъулъ (1–19 бутӀрул). БетӀергьанас тӀаса вищана Муса авараг Жиндирго жугьутӀ халкъ Мисриялдаса къватӀибе бачинелъун.

КӀиабилеб бутӀаялда бицунеб буго БетӀергьанасдаги Гьесул жугьутӀ халкъалдаги гьоркьоб КъотӀи гьабиялъул ва халкъалъе Аллагьасул Къанун кьеялъул хӀакъалъулъ (20–40 бутӀрул). Къануналъул аслияб бутӀалъун ккола Аллагьасул АнцӀго амру (20:2-17). НекӀо заманалдаса бахъараб жакъа къоялде щвезегӀанги гьеб АнцӀго амру лъугьана гӀемерисел халкъазул диниял, рухӀиял, адабиял ва маданиял къануназул кьучӀлъун.

Аллагьас дагь-дагьккун Мусае ва гӀизраилазул халкъалъе загьир гьарула Жиндирго Къанунги, хӀукмабиги, Жиндирго хӀакъикъияб цӀарги ва унго-унголъун инсанасдаса тӀалаб гьабулебабги. Салул авлахъалда сапаралда гьел ругеб мехалъго, къурбан-бакӀги Мукъадасаб Чадирги (ДандчӀваялъул Чадир) байилан амру гьабула Аллагьас халкъалъе, Живго гӀизраилазда гьоркьов загьирлъизе мурадалда, ва гьелда хурхун Мусае якъинал малъа-хъваял кьола (25–30 бутӀрул). Аллагьас гӀизраилазул тарихалда жаниб хӀикматаб гӀахьаллъи гьабула, Мисриялъул лагълъиялдаса Ибрагьимил, ИсхӀакъил ва Якъубил наслаби тархъан гьаризе гӀоло. Ва гьедин гьабилин абун Ибрагьим аварагасе Жинцаго кьураб рагӀиги тӀубазабула.

Гьединго гьаб тӀехьалда бицунеб буго гӀизраилаз КъотӀи хвезабиялъул ва гьез Мусада данде питна гьабиялъул: гьезда ккола ругьунаб лагълъиго лъикӀаб букӀанин, жидеда жеги бичӀчӀулареб ва щибали лъалареб эркенлъиялдаса. «Байбихьи» абураб тӀоцебесеб тӀехьалдаго гӀадин, гьаб тӀехьалдаги гӀадамал рихьизарулел руго батӀи-батӀияб рахъалдасан – Аллагьасул Калимаялда гьезул гъалатӀалги гӀунгутӀабиги рахчулел гьечӀо. Гьелъул гӀаксалда, гӀадамал гӀемер мекъи кколеллъи бихьизабулеб буго.

ЦохӀо Аллагь вуго витӀаравги вацӀцӀадавги, гьединлъидал Гьесие мукӀурлъизе ахӀулел руго киналго гӀадамал. Инсан мунагьалъукье ккарав вугелъул, Аллагьасулгун гьоркьоблъи гьабизе гьесие рес буго гӀицӀго БетӀергьанасе бокьарабги рекӀелъе босун, Гьесул амрабазда рекъараб гӀумру гьабиялдалъун. Гьаб тӀехьалда бихьизабулеб буго, гьел амрабазул аслияб магӀна букӀин, ракӀ-ракӀалъ Аллагьги вокьун, разиго Гьесие гӀибадат гьаби ва цоцада гьоркьор лъикӀ рукӀин.

ГӀизраилалъул халкъ Мисриялъул лагълъиялдаса тархъанлъи (1:1–15:21)
Салул авлахъалда халкъалъул хӀалбихьи; Аллагьас халкъалъе кваназе маннаги гьекъезе лъимги кьей; Итрол гӀакълу (15:22–18:27)
Синай магӀарда КъотӀи гьаби; АнцӀго амру; Мусаги гьоркьов ккун кьураб БетӀергьанасул Къанун (19:1–24:11)
Мукъадасаб Чадир баялъул къанун (25:1–31:18)
Меседил баси; халкъалда Аллагьасул ццин бахъи ва Гьев халкъалда тӀасалъугьи (32:1–34:35)
Чадиралъе хӀажатабщинаб къайи-цӀа гьаби ва Чадир бакӀари; БетӀергьанасул къудрат халкъалъе загьирлъи (35:1–40:38)

### 1


ГӀизраилал зулмуялда гъоркь

1Жинди-жиндир хъизан-агьлугун Мисриялде ГӀизраилгун[†] (Якъубгун)[†] рачӀарал гьесул васазул цӀарал гьадинал рукӀана: 2Рувим, Шимеон, Левий, Ягьуда,[†] 3Иссахар, Зевулун, Бунямин, 4Дан, Нафтали, Гад ва Ашер[+]. 5Кинавниги гьезул, ай Якъубил наслуялъул чагӀазул – доб мехалда Мисриялда чӀей гьабун вукӀарав Юсупги[†] малъун – вукӀана лъабкъоялда анцӀго чи[+].

6Заман ана, Юсупги, гьесул вацалги, гьезул гӀелалъул тӀолалго гӀадамалги хвана. 7ГӀизраилазе гӀемерал лъимал гьаруна:[†] гьезул къадар ва гьезул гуч тӀадеялдаса тӀаде цӀикӀкӀана, ва тӀолабго улкаялда тӀибитӀана гьезул халкъ.


ГӀизраилал зулмуялда гъоркь

8Гьоркьоб заман ана ва Мисриялда вахъана Юсупил хӀакъалъулъ жинда щибго лъаларев цӀияв пача[+]. 9Гьес жиндирго халкъалда абуна:

«Ралагье, гӀизраилал хӀалкӀун гӀемерлъулел ва нилъедасаги цӀакъго къуваталлъун лъугьунел руго! 10Нилъ цӀодорго хӀалтӀизин. ГӀизраилал жеги гӀемерлъани ва гьеб мехалда рагъги ккани, гьел нилъер тушбабигунги цолъун, нилъеда данде рагъизе бегьула ва нилъер улкаялдаса нахъе ине бегьула».

11ЗахӀматаб хӀалтӀудалъун гӀизраилазул тату хвезабизелъун гьезие тӀадчагӀи тана мисрияз ва гьезда разаруна, пиргӀавнасе[†] нахърател жаниб цӀунизе, Питом ва Раамсес абурал шагьарал[+]. 12Амма, зулму цӀикӀкӀинабунагӀан, гӀизраилазул къадарги цӀикӀкӀунеб букӀана ва мисриязда кӀудияб хӀинкъи речӀчӀана. 13Гьединлъидал гьез жеги цӀакъ гурхӀел тун хӀалтӀизе тӀамулел рукӀана гӀизраилал; 14гьезул гӀумру кьогӀлъизабуна, хӀатӀ бухъизе, саманалъул кирпичал къотӀизе ва хурзабахъ хӀалтӀизе тӀамун, ва гурхӀел-рахӀму тун, кинабниги бакӀаб[†] хӀалтӀи гьабизе тӀамун.

15Мисриялъул пачаяс Шифра ва Пуа абулел жугьутӀазул чӀарахъабазе 16буюрухъ кьуна:

«ЖугьутӀ руччабаз лъимер гьабулелъул, нужеда бихьани вас гьавулев вукӀин, хвезаве гьев, яс гьаюлей йигони – чӀаго те».

17Амма чӀарахъаби Аллагьасукьа[†] хӀинкъарал рукӀун, гьез Мисриялъул пачаясул буюрухъ тӀубазабичӀо: васал чӀаго толел рукӀана. 18Цинги Мисриялъул пачаяс чӀарахъаби тӀаде ахӀана ва гьезда абуна:

«Щай нужеца гьедин гьабулеб? Щай нужеца васал чӀаго толел ругел?»

19ЧӀарахъабаз пиргӀавнасда абуна:

«ЖугьутӀазул руччаби Мисриялъул гӀадал гьечӀо, гьел къвакӀарал руго; чӀарахъаби тӀаде щвелалдего лъимер гьабун батула гьез».

20Гьедин гьабуралъухъ Аллагьас сундулъго квербакъулеб букӀана чӀарахъабазе, гӀизраилазул халкъги жеги гӀемерлъана ва тӀадеялдаса тӀаде щулалъулеб букӀана. 21ЧӀарахъаби Аллагьасукьа хӀинкъарал рукӀиндал, Гьес гьезул хъизан-рукъалдего баракат[†] рещтӀинабуна. 22Гьебмехалъ пиргӀавнас тӀолабго халкъалъе буюрухъ кьуна:

«ЖугьутӀазе гьавурав[†] щивав вас гӀурулъе рехе, ясал чӀаго те!» – ян.

### 2


Муса гьавиялъул хӀакъалъулъ

1Левийил кьибилалъул цо кинавалиго чияс гьебго кьибилалъул гӀадан лъадилъун ячана[+]. 2Гьей гӀаданалъул ургьибе лъимер ккана ва гьелъ вас гьавуна. Вас кутакалда берцинав вукӀинги бихьун, гьелъ гьев лъабго моцӀалъ вахчана. 3Амма тӀокӀалъги гьев вахчизе рес къотӀидал, гьелъ муцӀидул гьабураб гьегь босана ва гьелда хъилги пицӀги бахана. Цинги гьениб жаниб лъуна жиндирго лъимер ва гьегь гӀурул рагӀалда муцӀидулъ лъуна. 4Гьесул яцин абуни, дагьай доегӀанги чӀун, гьеб киналъулго щибдай ккелаян балагьун йикӀана. 5Гьеб мехалда пиргӀавнасул[†] яс ячӀана гӀурул рагӀалде чвердезе, жиндирго гъаравашалгун цадахъ. МуцӀиялда гьоркьоб бугеб гьегь бихьана гьелда, ва гьелъ жиндирго гъараваш йитӀана гьеб босизе. 6Жание яккидал, гьениб гьитӀинаб лъимер букӀин бихьана. Лъимер гӀодулеб букӀиндал, гьелда ракӀги гурхӀун, гьелъ абуна:

«Гьаб жугьутӀазул лъимер батила», – ян.

7Цинги лъимадул яцалъ пиргӀавнасул ясалда абуна: «Дуе гьеб лъимер хахизабизе цо жугьутӀай ялагьизе ун лъикӀ гуродай дун?» – ин.

8ПиргӀавнасул ясалъ абуна: «ЛъикӀ буго, а», – ян.

Инеги ун, ясалъ лъимадул эбел ахӀун ячӀана. 9ПиргӀавнасул ясалъ гьелда абуна:

«Гьаб лъимер баче ва керенги кьун хьихье, дие букӀине. Дица гьелъухъ дуе мухь кьела», – ян.

Гьей гӀаданалъ лъимер жиндихъего бачана ва, керенги кьун, хьихьана. 10Вас кӀудияв[†] гӀедал, гьелъ гьев пиргӀавнасул ясалъухъе щвезавуна, гьелъги гьев жиндирго васлъун хьихьана.

«Дица лъадалъа къватӀиве вахъана гьав», – инги абун, пиргӀавнасул ясалъ гьесие Муса[*] абун цӀар кьуна.


Муса Мидяналъул ракьалде лъути

11Къоял ана, сонал сверана, Муса кӀудияв гӀуна. Цо къоялъ жиндирго вацазухъе жугьутӀазухъе вилълъана Муса ва гьесда бихьана гьез гьабулеб бугеб захӀматаб хӀалтӀи. Мисриязул цояс гьесул халкъцояв жугьутӀав вухулев вукӀин бихьана Мусада. 12Рахъ-рахъалде валагьана гьев ва, щивго чи сверухъ гьечӀеблъиги бихьун, гьес мисрияв чӀвана ва гьесул жаназа салулъ бахчана. 13Нахъисеб къоялъ къватӀиве вахъиндал, гьесда бихьана кӀиго жугьутӀав цоцалъ вагъулев; дандияв жиндица къварид гьавулесдехун гьес абуна: «Щай дуца дурго гьалмагъ вухулев?» – ин.

14Досги абуна: «Нижер тӀадчилъун ва диванчилъун лъица мун тарав? Мисриявго гӀадин, дунги чӀвазецин гурищ мун ургъулев вугев?» – ин.

Гьебмехалъ Муса хӀинкъана, ва гьес пикру гьабуна: «ХӀакъикъаталдаги, гьаб иш къватӀибе лъан буго», – ян.

15Гьеб ишалъул хӀакъалъулъ рагӀана пиргӀавнасдаги ва гьес Муса чӀвазе хӀукму къотӀана. Амма Муса пиргӀавнасдаса лъутун, Мидяналъул ракьалде ана ва гьениб цо гъуялда аскӀоб рещтӀен гьабуна. 16Мидяналъул кашишасул[†] анкьго яс йикӀана. Гьел рачӀана гъуялъухъе ва жидерго инсул гӀи гьекъезе русби лъадал цӀезаризе лъугьана. 17Амма цогидал гӀухьби рачӀун, гьез гьел нахъе къотӀана. Гьебмехалъ Муса ясазе хӀалае вахъана ва гьезул гӀиги гьекъезабуна. 18Жидерго эмен Регуэлихъе тӀадруссиндал, гьес ясазда цӀехана:

«Кин нуж жакъа гьадин хехго рачӀарал?» – ин[+].

19Гьез абуна: «Ниж нахъе къотӀизе гӀухьби лъугьиндал, цо кинавалиго мисрияв нижее хӀалае вахъана, лъим баччизе ва гӀи гьекъезабизе нижее кумекцин гьабуна гьес», – ин.

20«Кивха гьев вугев? – ин цӀехана гьес ясазда. – Щай нужеца гьев дова тарав? Кваназе ахӀе дов».

21Муса разилъана гьев чиясул бакӀалда[†] чӀезе, ва гьес Мусае жиндирго яс Ципораги лъадилъун кьуна. 22Гьелъ гьесие вас гьавуна, ва Мусаца гьесда Гершом[*] абураб цӀар лъуна, дун чияр ракьалда вугев апараг вугелъулинги абун.

23ГӀемераб заманалдасан Мисриялъул дов пача хвана. ХӀалтӀул бакӀлъиялъ гӀазаб-гӀакъубаялда, кумек гьарун[†] угьдилеб букӀана ГӀизраилил[†] халкъ ва гьезул угьди Аллагьасухъе[†] щвана. 24Аллагьасда рагӀана гьезул угьди-зигарди, ва Аллагьасда ракӀалде щвана Ибрагьимилгун, ИсхӀакъилгун[†] ва Якъубилгун[†] гьабураб Жиндирго къотӀи[+]. 25Гьезда бугеб хӀалги бихьун, Аллагьас гьезие кумекалъе вахъине хӀукму гьабуна![+]

### 3


Мусаги кӀалъалеб хъарахъги

1Муса вукӀана жиндирго вакьад, Мидяналъул кашиш,[†] Итрол[*] гӀи хьихьун. ГӀиял рехъенги бачун гьев цо нухалда рикӀкӀада бугеб гӀалахалде ана ва Аллагьасул[†] МегӀер Хоривалда[†] аскӀове щвана[+]. 2Гьениб зазил хъархъида рекӀараб цӀадул сипаталда БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] Малаик[†] рещтӀана гьесухъе. Муса балагьула – хъарахъ цӀадуца бухӀулеб букӀуна, амма бухӀун лъугӀуларо. 3Мусаца пикру гьабуна:

«Халгьабизин цо гьаб кӀудияб хӀикматалъухъ, цӀа рекӀараб хъарахъ щай бухӀун лъугӀуларебали бихьизе».

4БЕТӀЕРГЬАНАСДА бихьана гьев гьелъухъ валагьизе вачӀунев вукӀин, ва хъархъида жанисан Аллагьас гьесде ахӀана:

«Муса! Муса!» – ян.

Гьес жаваб кьуна: «Гьале дун!» – ин.

5Аллагьас абуна: «ГьанивегӀан вачӀунге! Хьитал тӀаса рахъе, щайгурелъул дуца хӀетӀе чӀараб бакӀ[†] хирияб[†] бакӀ ккола. 6Дун вуго дур умумузул Аллагь – Ибрагьимилги, ИсхӀакъилги,[†] Якъубилги[†] Аллагь».

Гьебмехалъ Мусаца жиндирго гьумер бахчана, Аллагьасда берчӀвазе хӀинкъун[*][+].

7БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Дида цебего бихьулеб буго Мисриялда бугеб Дир халкъалъул къварилъи, ва Дида рагӀулеб буго зулмучагӀазул кверщаликь ругел гьезул угьди-зигарди! Дида лъала гьезие бугеб гӀазаб.

8Гьанже Дун вачӀун вуго мисриязул кверщаликьа гьел тархъан гьаризе[†] ва гьезул ракьалдаса гьел нахъе рачине. Дица Дирго халкъ бачина лъикӀаб ва гӀатӀидаб, рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракьалде – ханааниязул,[†] хитиязул, амориязул, перизиязул, хивиязул ва евусиязул ракьалде[+]. 9Дида рагӀун бугелъул ГӀизраилил[†] халкъалъул угьди: Дида бихьана мисрияз гьезие гьабулеб бугеб вахӀшияб зулму[+]. 10Гьединлъидал Дица мун витӀулев вуго пиргӀавнасухъе.[†] Гьанже мун а, ва Мисриялдаса къватӀибе баче Дир халкъ – ГӀизраилил наслу!»

11Мусаца Аллагьасда абуна:

«Щив чи кколев дун, пиргӀавнасухъеги ун, дица ГӀизраилил халкъ Мисриялдаса къватӀибе бачине ккани?»

12Аллагьас абуна:

«Дун вукӀине вугелъул дуда цадахъ. Гьале мун Дица витӀун вукӀиналъе дуе гӀаламат: Мисриялдаса дуца халкъ къватӀибе бачун хадуб, нужеца Аллагьасе тӀагӀат-гӀибадат гьабе гьале гьаб мегӀералда[*] тӀад».


Аллагьас Мусада жиндирго цӀар бицин

13Цинги Мусаца Аллагьасда абуна: «Гьале, вачӀина дун ГӀизраилил халкъалъухъе, ва Дица гьезда абила: „Нужер умумузул Аллагьас витӀана дун нужехъе“, – ян. Гьезин абуни, цӀехела дида: „ЦӀар щиб Гьесда?“ – ян. Щибилан дица гьезда абилеб?»

14Аллагьас Мусада абуна:

«ДУН ккола – ДУН ВУГЕВ. Гьедин абе дуца ГӀизраилил халкъалда: „ДУН ВУГЕВ“ абун цӀар бугес витӀана дун нужехъе», – ян[+].

15ТӀадеги абуна Аллагьас Мусада:

«ГӀизраилил халкъалда гьадин абе: „Нужер умумузул БЕТӀЕРГЬАН[*] Аллагьас – Ибрагьимил, ИсхӀакъил ва Якъубил Аллагьас – витӀана дун нужехъе. Гьеле абадиялъего бугеб ва гӀелаз гӀелазухъе кьезе бугеб Дир цӀар“.

16Инеги ун, ГӀизраилалъул кӀудиял[†] чагӀи данде ракӀаре ва гьезда абе: „Нужер умумузул БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] – Ибрагьимил, ИсхӀакъил ва Якъубил Аллагь – загьирлъана дие, ва Гьес абуна дида: ‘Дица мухӀканго хал гьабуна ва Дида бихьана Мисриялда нужее гьабулеб бугебщинаб. 17Гьале Дир амру, Дица нуж тархъан гьарила Мисриялъул зулмуялдаса ва рачина рахьги гьоцӀоги чвахулеб, ханааниязул, хитиязул, амориязул, перизиязул, хивиязул ва евусиязул ракьалде’“. 18Гьел дур рагӀухъ гӀенеккизе руго. Цинги мун, рачун цадахъ гӀизраилазул церехъабигун, ина Мисриялъул пачаясухъе, ва гьесда нужеца гьадин абила: „ЖугьутӀазул БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вачӀана нижехъе. Лъабго къойил нух тун авлахъалде ине риччай ниж, нижер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе къурбанал гьаризе“. 19Амма Дида лъала Мисриялъул пачаяс, Дир къуват-гуч бихьун хадубцин, нужее гьениса нахъе ине изну кьезе гьечӀолъи! 20Гьединлъидал Дица Дирго квер борхила Мисриялда данде ва кидаго рихьа-рагӀичӀел мугӀжизатаздалъун гъура-чункила гьеб. Гьелдаса хадуб гьес нуж риччан тезе руго[+]. 21Дицаги мисриязул ракӀал ритӀизарила нужедехун, гьединлъидал, гьениса нахъе унелъул нуж хьвагӀун квералгун ине гьечӀо;[+] 22щияй чӀужугӀаданалъ жиндирго мадугьалалда ва гьелъул рокъор чӀарал цоги руччабазда гьарун[†] кьезаре меседалъулги гӀарцулги тӀагӀелал ва ретӀел-кун: гьел нужерго ясаздаги васаздаги тӀад ретӀе. Гьеб къагӀидаялъ кӀудияб давлагун ина нуж Мисриялдаса нахъе».

### 4


Мусал далилал

1Цинги Мусаца жаваб кьуна: «Гьел дида божичӀони, дир рагӀухъги гӀенеккичӀони ва загьирлъичӀо дуе БЕТӀЕРГЬАНИН[†] абуни, щиб гьабилеб?»[†]

2БЕТӀЕРГЬАНАС абуна: «Гьеб дуда кодоб бугеб жо щиб?» – ин.

«ГӀанса буго», – ян абуна Мусаца.

3«ГӀодобе рехе гьеб», – ин абуна Гьес.

ГӀодобе рехидал гӀанса борхьиде сверана ва Муса гьелъухъа лъутана. 4Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Бегьун квергун, гьелъул рачӀ ккве», – ян. Мусаца рачӀ ккведал, гьесул кверзукь борохь нахъеги гӀансиде сверана.

5«ГӀизраилазул[†] умумузул БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] – Ибрагьимилги, ИсхӀакъилги,[†] Якъубилги[†] Аллагь[†] – дуе загьирлъун вукӀиналда гӀизраилал божиялъе бугеб гӀаламат буго гьеб».

6Хадубги БЕТӀЕРГЬАНАС гьесда абуна:

«Дурго квер лъорониб лъе», – ян. Мусаца квер жиндирго лъорониб лъуна. Ваамма гьеб гьениса къватӀибе бахъиндал, гӀазу кинигин хъахӀлъун букӀана квер барас[*] унтиялъ.

7«Нахъеги лъе квер дурго лъорониб», – ин абуна Гьес. Мусаца нахъеги жиндирго квер лъорониб лъуна ва къватӀибе бахъиндал гьеб бацӀцӀалъун, букӀарабго гӀадин лъугьана.

8БетӀергьанас абуна: «Гьел дур рагӀуда божичӀони ва тӀоцебесеб гӀаламаталъ мукӀур гьаричӀони, гьел божила кӀиабилеб гӀаламаталда.

9Гьеб кӀиябго гӀаламаталдаги божичӀони, дур рагӀухъги гьел гӀенеккичӀони, Нил гӀурулъа лъим босе ва бакъвараб бакӀалде[†] гӀодобе тӀе. ГӀодобе тӀедал, гьеб лъим биялде сверизе буго».

10Цинги Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДА абуна: «Огь, БетӀергьан! Кидаго вукӀинчӀо дун кӀалъазе бажари бугев чилъун. ГьабсагӀатги, Дур лагъгун Мун кӀалъалелъулги, гьединавго вуго дун. ЗахӀматго гурони дихъа кӀалъан бажаруларо, бакӀаб кӀал-мацӀалъул чи вуго дун».

11БЕТӀЕРГЬАНАС абуна: «Инсанасе кӀал-мацӀ лъица кьураб? лъица гьарулел мацӀ лъалареллъун, яги гӀинкъаллъун, яги канлъи бихьулеллъун, яги беццаллъун? Дица, БЕТӀЕРГЬАНАС, гуребдай[+]? 12Гьанже мун а; Дица кумек гьабила дуе кӀалъазе, ва дица малъила дуда дуца абизе кколеб жо».

13Мусаца абуна: «Я БетӀергьан! Гьарула Дуда, гьеб ишалъе дун тун цогидав Дуего бокьарав чи витӀе», – ян.

14Гьебмехалда БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин бахъана Мусада, ва Гьес абуна:

«Дур вац гуревищ вугев Гьарунин[†] абурав левийилазул чи? Дида лъала гьесул кӀалъазе махщел букӀин. Дуда дандчӀвазе къватӀиве вахъун вуго гьев ва мун вихьидал, гьев вохизе вуго. 15Дуца гьесда бице ва малъе пиргӀавнасда[†] абизе кколебщинаб. Дицайин абуни, нужее кӀиязего кумек гьабила ва малъила гьабизе кколеб жо. 16Гьаруница дур рагӀаби халкъалда рицине руго, аварагас[†] Аллагьасул калима бицунеб гӀадин. 17Гьаб тӀилги кодоб ккве: гьелдалъун дуца гӀаламатал рихьизаризе руго».


Муса Мисриялде тӀад вуссин

18Муса жиндирго вакьад Итрохъе вилълъана, ва гьес вакьадасда абуна: «Виччай дун Мисриялде гӀагарлъиялъухъе тӀадвуссине – гьел жеги чӀаго ругищали балагьизе», – ян.

Итроца абуна: «Сапар-сагӀат битӀаги, дир вас», – ин.

19Мидяналда вукӀаго кӀалъана Мусада БЕТӀЕРГЬАН: «Мисриялде тӀадвусса, мун чӀвазе бокьарал хвана», – ян[+].

20Мусаца хъизан-лъимал хӀамиде рахинаруна, кодоб Аллагьасул гӀансаги ккуна ва Мисриялде тӀадвуссине сапар бухьана.

21БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Мисриялде тӀад вуссиндал, кӀочонге пиргӀавнасда цебе, Дица дуе кьураб къуваталдалъун, дол мугӀжизатал рихьизаризе. Дицайин абуни, гьесул рекӀелъе гӀасилъи рехила, ва гьес халкъ нахъе биччаларо. 22Гьебмехалъ пиргӀавнасда абе: „Гьадин абулеб буго БЕТӀЕРГЬАНАС: ГӀизраил вуго Дир вас, Дир тӀоцевесев вас. 23Дица абуна дуда, Дир вас Дие тӀагӀат-гӀибадат гьабизе виччан теян. Дуца гьев виччачӀо. Гьанже Дица дур тӀоцеве гьавурав[†] вас чӀвазе вуго“, – ян».

24Нухда сордо базе рещтӀараб бакӀалда БЕТӀЕРГЬАНАСДА данде ккана гьев[*] ва Гьес гьев чӀвазехъин вукӀана[*]. 25Гьебмехалда Ципораца, бегӀераб ганчӀил нусги босун, жиндирго васасул гӀавраталъул рагӀал къотӀана ва гьебги гьесул хӀатӀазда хъвазабун, гьелъ абуна: «Мун дир бидул бахӀарав», – ин.

26Гьебмехалда БЕТӀЕРГЬАНАС гьев живго тана. («Бидул бахӀарав» – гьедин гьелъ абулеб букӀана суннат[†] гьабиялда.)

27БЕТӀЕРГЬАНАС Гьарунида абуна: «Мусагун дандчӀвазе а авлахъалде», – ян. Гьарун гьесда данде нухда вахъана ва Аллагьасул МагӀарда[*] аскӀоб хинаб дандчӀвай ккана гьезул.

28Мусаца Гьарунида кинабго бицана: щиб амругун БЕТӀЕРГЬАНАС жив витӀаравалиги ва Мусаца рихьизаризе гьесда тӀадкъарал гӀаламатазул хӀакъалъулъги. 29Цинги Мусацаги Гьаруницаги гӀизраилазул халкъалъул кӀудиял[†] данде ахӀана, 30ва Гьаруница гьезие бицана БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абунщинаб ва халкъалда цере дол гӀаламаталги рихьизаруна. 31Гьебмехалъ халкъ Мусада божана. БЕТӀЕРГЬАНАС жидеда рахӀму-цӀоб лъун букӀин ва Гьесда жидер къварилъи бихьун букӀин бичӀчӀидал, гьез Аллагьасе рецц-бакъгун сужда гьабуна.

### 5


Мисриялда жугьутӀазе зулму цӀикӀкӀин

1Гьелдаса хадуб Мусаги Гьарунги[†] рачӀана пиргӀавнасухъе,[†] ва гьез абуна:

«ГӀизраилалъул[†] БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] гьадин абулеб буго: „Авлахъалда Дие байрам тӀобитӀизе букӀине, Дир халкъ биччанте“, – ян».

2ПиргӀавнас абуна:

«Дун Гьесухъ гӀенеккизе ва ГӀизраилал дица риччан тезе ккани, щив кколев БЕТӀЕРГЬАН?[†] Дида БЕТӀЕРГЬАНГИ лъаларо, гӀизраилалги дица риччаларо», – ян.

3Гьез абуна:

«ЖугьутӀазул Аллагь[†] рещтӀана нижехъе. Лъабго къоялъ ниж авлахъалде ине риччай; гьениб нижерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе къурбанал хъвезе ккола нижеца. Гурони, Гьес квешаб унти ялъуни рагъ биччан, жаза гьабила[†] нижее».

4Мисриялъул пачаяс жаваб гьабуна:

«Мусаги Гьарунги, щиб къваригӀун нужеца халкъ хӀалтӀудаса буссинабулеб бугеб? Нужеда тӀад лъураб хӀалтӀи тӀубазабизе а!» – ян.

5ПиргӀавнас тӀадеги жубана:

«ГӀемерлъун бугеб куц бихьуларищ гьаб халкъ нижер ракьалда? Нужецайин абуни, гьезда хӀалтӀи рехун тезабулеб буго!»

6Гьебго къоялъ пиргӀавнас халкъалъул тӀадчагӀазе ва церехъабазе буюрухъ кьуна:

7«Гьезие тӀокӀалъ цебе гӀадин сумало кьоге саманалъул кирпичал гьаризе – биччанте гьез жалго ун балагьизе гьеб. 8Амма гьездаса тӀалаб гьабе букӀараб къадаралда саман къотӀи, гьелъул роцен гӀодобегӀан бачунге. ГӀураб хӀалтӀи гьечӀолъиялъ тасамахӀлъун руго гьел ва гьединлъидалин гаргадулелги ругел: „Риччанте ниж нижерго Аллагьасе къурбан хъвезе ине“, – ян. 9Гьезие хӀалтӀи бакӀлъизабе,[†] хӀалтӀулел рукӀине, гьодорал харбазухъ гӀенеккун рукӀинчӀого!»

10ТӀадчагӀиги церехъабиги гьениса нахъе рилълъана ва халкъалда кӀалъана:

«ПиргӀавнас абулеб буго: „Дица тӀокӀалъ нужее сумало кьезе гьечӀо. 11Нужго ун, бокьаралъуса бахъун балагье гьеб. Амма къойил хӀалтӀул роцен гӀодобе бачине гьечӀо“, – ян».

12Ва тӀолабго Мисриялда биххун, сумалоялъул бакӀалда хӀалтӀизабизе хурзабахъа сум-гӀучӀ бакӀаризе лъугьана халкъ. 13ТӀадчагӀазги, гьезда тӀад зулму-хӀал гьабун, абулеб букӀана:

«Нужее сумало кьолеб заманалъ букӀараб гӀадаб къойил хӀалтӀул роцен тӀубазабе гьанжеги!» – ян.

14ПиргӀавнасул тӀадчагӀаз, жидецаго гӀизраилазда гьоркьоса рищун гьезда тӀад тарал церехъаби рухулел рукӀана ва гьезда кӀалгьикъулеб букӀана:

«Щай нужеца сонги жакъаги цебеккун къотӀулеб букӀараб гӀадаб роценалда саман къотӀичӀеб?» – инги абун.

15ГӀизраилазул церехъаби пиргӀавнасухъе гӀарзгун рачӀана:

«Щай гьадинаб зулму-хӀал гьабулеб бугеб дуца дурго лагъзадерида тӀад? 16Нижее, дур лагъзадерие, сумало кьолеб гьечӀо, амма саман къотӀи тӀалаб гьабулеб буго! Гьеб гуребги, дур тӀадчагӀаз ниж рухулелги руго! ХӀакъ чӀола дур халкъалда тӀад».

17ПиргӀавнас абуна:

«ХӀалтӀизе кӀвахӀаллъунин нуж ругел! Нуж руго чамгӀалал чагӀи! Гьеле гьединлъидалин нужеца абулеб бугеб: „Риччанте ниж авлахъалде ине БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбанал тӀоритӀизе“, – ян.

18ХӀалтӀизе а! Нужее сумало кьезе гьечӀо, амма бихьизабураб къадаралда саман нужеца къотӀизе буго!»

19«Бихьизабураб къадаралдаса цо саман тӀаса камизе биччаге щибаб къоялъ», – ин абулеб рагӀидал, гӀизраилазул церехъабазда бичӀчӀана жал балагьалъукье ккараблъи. 20ПиргӀавнасухъа къватӀире рачӀунелъул, гьезухъ ралагьун чӀун рукӀарал Мусаги Гьарунги рихьана гьезда, 21ва гьез абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАСДА бихьаги нужеца гьабун тараб ва Гьесго жазаги гьабеги нужее! Нуж сабаблъун ниж тӀуран рихана пиргӀавнасдаги гьесул гӀага-божараздаги, ва ниж чӀвазе нус лъуна нужеца гьезул хъатиниб!»


Аллагьас эркен гьаризе рагӀи кьей

22Гьебмехалъ Муса БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ гьардана, ва гьес абуна:

«Я БетӀергьан, щай Дуца гьаб халкъалде тӀаде гьаб балагь бачараб? Щай Дуца дун гьаниве витӀарав? 23Дур цӀаралдасан кӀалъазе дун пиргӀавнасухъе аралдаса нахъе гьес халкъалъе гӀазаб-гӀакъуба тӀадеги цӀикӀкӀинабуна, амма Дуца килищцин шуризабичӀо Дурго халкъ хвасар гьабиялъе!»

### 6

1Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна: «Гьанже дуда бихьила пиргӀавнасе[†] Дица гьабулеб жо. Дир Гучаб квералъул бакӀлъи[†] бихьидал, гьес гӀизраилал[†] риччан тезе руго; Дир гучаб квералъул бакӀлъи бихьидал, гьес гьел жидерго улкаялдаса къватӀире къотӀизе руго».

2Аллагьас[†] Мусада абуна: «Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН!

3Дун загьирлъана Ибрагьимие, ИсхӀакъие[†] ва Якъубие[†] ХӀалкӀолев Аллагь[†][*] хӀисабалда, БЕТӀЕРГЬАН[*] абураб Дир цӀар гьезие загьирлъун букӀинчӀо[+]. 4Гьезие чияраблъун букӀараб Ханааналъул[†] ракь гьезие кьезе амру гьабуна Дица ва гьезулгун КъотӀи гьабуна. 5Хадуб Дида рагӀана мисриязул зулмуялда гъоркь гӀизраилал угьдулел куц ва Дирго КъотӀиги ракӀалде щвана. 6Гьединлъидал гӀизраилазда абе: „Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, ва Дица нуж Мисриялъул зулмуялда гъоркьа нахъе рачине руго ва лагълъиялдаса тархъан гьаризе[†] руго. Дица хвасар гьарила нуж: Мисриялде Дир квер борхун буго ва жазаби кутакал рукӀине руго. 7Дица нуж Дирго халкълъун хьихьила ва Дун нужер Аллагьлъун вукӀина. Гьеле гьеб мехалда лъала нужеда Мисриялъул зулмуялда гъоркьа нуж къватӀире рачарав нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] Дун вукӀин. 8Дица нуж рачина Ибрагьимие, ИсхӀакъие ва Якъубие кьезе Дун гьедараб ракьалде ва гьеб нужее кьела. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН“»[+].

9Мусаца гьеб кинабго гӀизраилазда бицана, амма гьез гьесухъ гӀинцин тӀамичӀо, щайгурелъул вахӀшияб зулмуялъ гьезул ракӀ бекун, хьулги буссун букӀана. 10БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

11«Инеги ун, пиргӀавнасда – Мисриялъул пачаясда – абе жиндирго улкаялдаса гӀизраилал нахъе риччаян!»

12Амма Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДА абуна: «ГӀизраилалцин дихъ гӀенеккулел гьечӀони, пиргӀавн кин дихъ гӀенеккилев? ЦӀакъ кӀал-мацӀ гьечӀев чи вугелъул дун».


Мусалги Гьарунилги гӀагарлъи

13БЕТӀЕРГЬАН кӀалъана Мусадаги Гьарунидаги.[†] Гьес ритӀана гьел гӀизраилазухъе ва пиргӀавнасухъе, ай Мисриялъул пачаясухъе, гӀизраилал Мисриялдаса къватӀире рачеян амругун.

14Гьале гьезул тухумазул кӀудиял.[†]

ГӀизраилил тӀоцеве гьавурав[†] васасул, ай Рувимил васал – Енох, Палу, ХӀецрон ва Карми. Гьездасан рачӀана Рувимил тухумал[+].

15Шимеонил васал – Емуэл, Ямин, Огьад, Яхин, Цохар ва Ханааналдаса гӀадамалъ гьавурав Шаул. Гьездасан рачӀана Шимеонил тухумал[+].

16Гьале Левийил васазул цӀарал, кӀудияздаса байбихьун: Гершон, Кехат ва Мерари. (Левийица бана нусиялда лъебералда анкьго сон.)[+]

17Гершонил васал – Ливни ва ШимгӀи, гьезул тухумалгун.

18Кехатил васал – Амрам, Ицгар, Хеврон ва ГӀузиэл. (Кехатица бана нусиялда лъебералда лъабго сон.)

19Мерарил васал – Махли ва Муши.

Гьел ккола Левийидасан лъугьарал тухумал – кӀудияздаса байбихьун[+].

20Амрамица ячун йикӀана жиндирго инсул яц Йохевед, гьелъ гьесие гьаруна Гьарунги Мусаги. (Амрамица бана нусиялда лъебералда анкьго сон.)[+]

21Ицгарил васал – КъорахӀ, Нефег ва Зихри[+].

22ГӀузиэлил васал – Мишаэл, Элцафан ва Ситри[+].

23Гьаруница ячана ГӀаминадавил яс ва НахӀшонил яц Элишева. Гьелъ гьесие гьаруна Надав, Авигьу, Элеазар ва Итамар[+].

24КъорахӀил васал – Асир, Элканагь ва Авиасаф. Гьездасан рижана КъорахӀил тухумал[+].

25Гьарунил вас Элеазарица ячана Путиэлил ясазул цояй ва гьезие гьавуна Пинхас.

Гьеле левийилазул тухумазул кӀудиял умумул[+].

26Мусаги Гьарунги ккола: «ГӀизраилазул халкъ Мисриялдаса къватӀибе баче», – ян жидеде БЕТӀЕРГЬАНАС амру гьабурал чагӀи.

27Гьединго, Мусаги Гьарунги ккола гӀизраилазул халкъ Мисриялдаса къватӀибе бачинелъун пиргӀавнасда кӀалъарал чагӀи.


Гьарун Мусае гӀоло кӀалъай

28Мисриялда Мусадехун кӀалъалеб мехалда, 29БЕТӀЕРГЬАНАС абуна: «Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН! ПиргӀавнасда – Мисриялъул пачаясда – бице Дица дуда абунщинаб», – ин.

30Амма Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДА абуна: «КӀал-мацӀалъул гьунар гьечӀев чи вуго дун – пиргӀавн кин дихъ гӀенеккилев?» – ин.

### 7

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна: «Дихъ гӀенекке, Дица мун пиргӀавнасда[†] тӀад Аллагьлъун,[†] дур вац Гьарун[†] дур авараглъун[†] толев вуго.

2Дица дуе амру гьабунщинаб Дуца дур вац Гьарунида абе, хадуб гьес пиргӀавнасда абизе биччай, гьес гӀизраилал[†] жиндирго улкаялдаса къватӀире риччазе рукӀине. 3Амма пиргӀавнасул рекӀелъе Дица согӀлъи биччала ва, кигӀан гӀемер гӀаламаталги мугӀжизаталги Мисриялда Дица рихьизаруниги, 4гьев нужехъ гӀенеккиларо. Гьеб мехалда Дица Дирго квер Мисриялда тӀаде буссинабила ва гьезие цӀоб тун жаза гьабила.[†] Дица къватӀибе бачина Дирго халкъ – ГӀизраилил наслу – Мисриялъул ракьалдаса. 5Дир квералъул бакӀлъи[†] лъайдал ва гьениса гӀизраилал къватӀире рачиндал лъазе буго мисриязда Дун БЕТӀЕРГЬАН вукӀин».

6Мусацаги Гьаруницаги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьабуна кинабго. 7ПиргӀавнасда кӀалъазе байбихьараб мехалда Мусаца бан букӀана ункъого сон, Гьаруница – ункъоялда лъабго сон.


Гьарунил гӀанса борхьиде свери

8Мусадаги Гьарунидаги кӀалъалеб мехалъ, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

9«ПиргӀавнас мугӀжизат бихьизабеян абураб мехалда дуца Гьарунида абе: „Дурго гӀанса пиргӀавнасда цебе рехе“, – ян. Цинги гьеб гӀанса борхьиде сверизе буго».

10Мусаги Гьарунги рачӀана пиргӀавнасухъе, ва гьез кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон. Гьаруница жиндирго гӀанса рехана пиргӀавнасдаги гьесул цересел чагӀаздаги цебе ва гьеб борхьиде сверана. 11Гьебмехалда пиргӀавнас жиндирго гӀакъилзабиги сихӀручагӀиги ахӀана ва Мисриялъул сихӀручагӀазги гьебго жо гьабуна жидерго сихӀруялдалъун. 12Щивас гӀодобе рехана жиндирго гӀанса ва гьезул щибаб борхьиде сверана, амма Гьарунил гӀансаялъ гьезулал къулчӀана. 13ПиргӀавнин абуни тӀирун чӀана – БЕТӀЕРГЬАНАС абухъе, гьев гьезухъ гӀенеккичӀо.


ТӀоцебесеб жаза: лъим биялде свери

14БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «ПиргӀавн тӀирун чӀун вуго – халкъ нахъе биччазе гьес инкар гьабулеб буго.

15Метер радал пиргӀавн гӀурул рагӀалде унеб мехалда, мун досда данде а. Борхьиде сверулеб гӀансаги кодоб ккун, досда цеве Нилалъул рагӀалда вахъун чӀа. 16Дуца досда абе:

„ЖугьутӀазул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] дун витӀана дуда гьадин абизе: ‘Дир халкъ Дие тӀагӀат-гӀибадат гьабизе авлахъалде биччай дуца’, – ян. – Амма гьанжелъизегӀан дуца гьелъухъ гӀин тӀамичӀо. 17Гьанже БЕТӀЕРГЬАНАС гьадин абулеб буго: ‘Дуда бихьила Дун БЕТӀЕРГЬАН вукӀин’. – Дир хъатикь бугеб гӀанса дица кьабизе буго Нилалъул лъадалъ ва лъим сверизе буго биялде. 18Нилалъул лъадалъ бугеб ччугӀа хвезе буго, гӀоралда квешаб махӀ бахъине буго ва мисриязда гьелъул лъим гьекъезе кӀвезе гьечӀо“».

19БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Гьарунида абе: „Дурго гӀансаги босун, гьеб хьвагӀе Мисриялъул лъиназда тӀаде – гӀоразде ва лъадал рахъазде, хӀоразде ва киналгӀаги лъадал хӀавузазде тӀаде. Гьеб кинабго лъим биялде сверизе буго. Мисриялда би[†] букӀине буго киса-кибего, цӀулал ва ганчӀил хъабазда жанибгицин“».

20Мусацаги Гьаруницаги кинабго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьабуна. Гьаруница гӀанса эхеде борхана ва, пиргӀавнасулги гьесул цересел чагӀазулги берда цебесан, Нилалъул лъадада кьабуна ва гьеб биялде сверана. 21Нилалъул лъадалъ букӀараб ччугӀа хвана, ва гӀоралда бахъараб квешаб махӀалъ мисриязда тӀокӀалъ гьелъул лъим гьекъезе кӀолеб букӀинчӀо. Мисриялда киса-кибего букӀана би. 22Амма Мисриялъул сихӀручагӀазги жидерго сихӀруялдалъун гьебго жо гьабуна. ПиргӀавнин абуни тӀирун чӀана; гьев гӀенеккичӀо Мусахъги Гьарунихъги, БЕТӀЕРГЬАНАС цебеккунго абун букӀараб къагӀидаялда. 23Гьелъул кӀварцин гьабичӀо Мисриялъул пачаяс; кьурун вуссун жиндирго кӀалгӀаялъуве ана гьев. 24ТӀолабго Мисриялъул халкъ лъугьана гьекъезе бегьулеб лъим балагьизе ва Нилалъул рагӀаллъабазда гъуял рухъизе. ГӀурухъа лъим гьекъезе бегьулеб букӀинчӀелъул.

25БЕТӀЕРГЬАНАС Нилалъул лъадада кьабуралдаса нахъе анкь ана.

### 8


КӀиабилеб жаза: къуркъби

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна: «ПиргӀавнасухъе[†] а, ва гьесда абе: „БЕТӀЕРГЬАНАС гьадин абулеб буго: Дир халкъ Дие тӀагӀат-гӀибадат гьабизе ине биччай.

2Дуца инкар гьабуни, Дица дур улкаялда тӀаде къуркъби тӀамизе руго. 3ТӀолабго Нил къуркъбуз цӀезабизе буго. ГӀурулъа къватӀиреги рачӀун, гьел кӀанцӀизе руго дур кӀалгӀаялъуре, мун кьижулеб рокъоре, дур бусаде, дур цересел чагӀазул ва дур халкъалъул минабазухъе, дур печалъуре ва гӀатӀ буцулеб хӀерчалда жанире. 4Къуркъби лъугьине руго дуда тӀаде ва дур халкъалдаги дур цересел чагӀаздаги тӀаде“».

5БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Гьарунида[†] абе: „ГӀанса борхе ва гӀораздеги, лъадал рахъаздеги, хӀораздеги тӀаде балагьизабе, ва Мисриялъул ракьалде къуркъби рещтӀинаре“».

6Гьаруница гӀансагун квер Мисриялъул лъиназде тӀаде балагьун борхана, ва гьениса къватӀире къуркъби рачӀана – къуркъбуз цӀезабуна тӀолабго Мисриялъул ракь. 7Амма жидерго сихӀруялдалъун сихӀручагӀазги гьабуна гьебго жо. Гьезги къуркъби риччана Мисриялда тӀаде. 8Цинги пиргӀавнас Мусаги Гьарунги ахӀана ва гьезда абуна: «Дидаги дир халкъалдаги тӀаса къуркъби нахъе рачеян БЕТӀЕРГЬАНАСДА гьаре, гьебмехалъ дицаги халкъ биччала БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбанал тӀоритӀизе»[+].

9Мусаца пиргӀавнасда абуна: «Дица гьарила дуца чӀезабураб заманалда, дурги, дур цересел чагӀазулги, дур халкъалъулги рахъалъ; гьебмехалъ къуркъби нахъе ине руго дуда тӀасаги нужер минабазухъаги; гьел гӀицӀго Нил гӀурулъ хутӀизе руго».

10ПиргӀавнас абуна: «Метерго гьел нахъе ине гьаре», – ян.

Мусаца жаваб гьабуна: «Нижер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда[†] релълъарав щивго гьечӀолъи дуда лъазе букӀине, дуца абухъе гьабила.[†] 11Къуркъби нахъе ине руго дудаса, дур хъулбуздаса, дур цересел чагӀаздаса ва дур халкъалдаса. Гьел хутӀизе руго гӀицӀго Нил гӀурулъ», – ин.

12Мусаги Гьарунги пиргӀавнасда аскӀоса нахъе ана, ва Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДА гьарана пиргӀавнасде тӀаде риччарал къуркъби нахъе рачеян. 13БЕТӀЕРГЬАНАС Мусал гьари къабул гьабуна. Рукъзабахъ, азбаразда ва авлахъазда рукӀарал къуркъби хвана. 14Гьел данде ракӀарулел рукӀана гохӀа-гохӀал гьарун ва байбихьана улкаялдаго гьезул квешаб махӀ тӀибитӀизе. 15Амма бигьалъи лъугьунеб букӀин бихьидал, пиргӀавнасул ракӀ согӀлъана, ва гьев гьанжесалаги гӀенеккичӀо Мусахъги Гьарунихъги, БЕТӀЕРГЬАНАС цебеккунго абун букӀараб къагӀидаялда.


Лъабабилеб жаза: кӀкӀара

16БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Гьарунида абе: „Эхедеги борхун, дурго гӀанса ракьул хӀурулъ кьабе: киса-кибего Мисриялда хӀур кӀкӀараялде сверизе буго“, – ян».

17Гьез гьедин гьабуна. Гьаруница гӀанса эхедеги хьвагӀун хӀурулъ кьабуна, ва гӀадамаздаги боцӀудаги тӀаде роржун рачӀана кӀкӀурби. Киса-кибего Мисриялъулго хӀур кӀкӀараялде сверана. 18СихӀручагӀиги къеркьана жидерго сихӀруялъул кумекалдалъун кӀкӀара бачӀинабизе, амма гьезухъа гьеб бажаричӀо. КӀкӀараялъ бацинабун букӀана гӀадамазулги боцӀулги сипат. 19Гьебмехалъ сихӀручагӀаз пиргӀавнасда абуна:

«Гьаб буго Аллагьасул[†] хӀалкӀолъиялъ гьабураб иш», – ин.

Амма пиргӀавн тӀирун чӀана. Гьев гьезухъ гӀенеккичӀо, БЕТӀЕРГЬАНАС абухъего.


Ункъабилеб жаза: тӀутӀал

20БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Метер радакье пиргӀавн гӀурухъе унеб мехалда, нахъеги гьесда данде а, ва гьесда абе: „БЕТӀЕРГЬАНАС гьадин абулеб буго: Дир халкъ Дие тӀагӀат-гӀибадат гьабизе ине биччай.

21БиччачӀони, Дица дудеги, дур цересел чагӀаздеги, дур халкъалдеги тӀаде ва дур кӀалгӀабазухъеги тӀутӀазул накӀкӀал риччазе руго. Мисриязул рукъзал тӀутӀазул цӀезе руго, тӀолабго ракьги бахчизабизе буго гьез. 22Амма Дир халкъалъ чӀей гьабураб Гошен ракьалда тӀутӀал рукӀине гьечӀо, Дун БЕТӀЕРГЬАН вугеблъи ва гьаб ракьалда Дица кверщел гьабулеб букӀин дуда лъан букӀине. 23Дица Дир халкъалдаги дур халкъалдаги гьоркьоб гьабулеб батӀалъи бихьила дуда. Метер букӀина гьеб гӀаламат“».

24БЕТӀЕРГЬАНАС гьедин гьабизеги гьабуна. ТӀутӀазул чӀегӀерал накӀкӀал роржун рачӀана пиргӀавнасул хъалаялъуре ва гьесул цересел чагӀазул рукъзабазухъе. ТӀутӀаз чӀвалеб букӀана тӀолабго Мисриялъул ракь.

25ПиргӀавнас Мусаги Гьарунги тӀаде ахӀана ва гьезда абуна: «Нужерго Аллагьасе къурбанал тӀоритӀе гьанир, нижер ракьалда».

26Амма Мусаца абуна: «Гьедин гьабизе бегьуларо. Нижеца нижер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе къурбан тӀобитӀи мисрияз сурараб ишлъун рикӀкӀуна. Гьезда цебе нижеца гьезда сурун бихьулеб къурбан гьабуни, гьез ниж ганчӀица чӀвазе руго[+].

27Нижер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе Гьес тӀалаб гьабулеб къагӀидаялда къурбан хъвезе ккани, ниж лъабго къойил нух тун авлахъалде рикӀкӀалъизе ккола».

28ПиргӀавнас абуна:

«Дица риччала нуж авлахъалде БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе къурбан хъвезе, амма нуж гӀемер рикӀкӀадегӀан унге. Диеги дугӀа гьабе».

29Мусаца жаваб гьабуна:

«Дун гьаниса нахъе аравго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ дугӀа гьабизе буго дица ва метерго мунги, дур цересел чагӀиги, тӀолабго Мисриялъул халкъги тӀутӀаздаса хвасарлъизе руго. Амма дуцаги ниж тӀокӀалъ гуккуге ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан хъвезе ине нижер халкъалъе квалквал гьабуге».

30Муса гьениса тӀадвуссана ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ дугӀа гьабуна. 31БЕТӀЕРГЬАНАС тӀубазабуна Мусал гьари: пиргӀавнги, гьесул цересел чагӀиги, тӀолабго Мисриялъул халкъги тӀутӀаздаса эркен гьаруна. Цониги тӀутӀ нахъе хутӀичӀо. 32Амма гьабнухалъги пиргӀавнасул ракӀ согӀлъана, ва гьес халкъ къватӀибе биччачӀо.

### 9


Щуабилеб жаза: боцӀи хвей

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна: «ПиргӀавнасухъе[†] а, ва гьесда абе: „Гьадин абулеб буго жугьутӀазул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас:[†] Дир халкъ Дие тӀагӀат-гӀибадат гьабизе биччай.

2– Дуца инкар гьабуни ва хадубккунги халкъ ккун чӀезабуни, 3БЕТӀЕРГЬАНАС кутакаб хвалил унти биччазе буго мегъ-ракьалда бугеб дур тӀолабго рухӀчӀаголъиялде: чуязде, хӀамузде, варанабазде, чӀегӀербоцӀуде ва гӀи-цӀаназде. 4Амма БЕТӀЕРГЬАНАС батӀалъи гьабизе буго ГӀизраилалъул[†] боцӀудаги Мисриялъул боцӀудаги гьоркьоб – гӀизраилазул цониги хӀайван хвезе гьечӀо.

5БЕТӀЕРГЬАНАС гьелъие заман цӀана: Метер тӀолабго улкаялда гьедин гьабизе буго БЕТӀЕРГЬАНАС“».

6Нахъисеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАС гьедин гьабизеги гьабуна. Мисриязул кинабго боцӀи хвана, амма гӀизраилазул цониги хӀайван тӀаса камичӀо. 7Гьелъул хал гьабизе чагӀи ритӀана пиргӀавнас, ва гьесда лъана унго-унголъунги гӀизраилазул цониги хӀайван хун гьечӀеблъи. Амма гьев додинго тӀирун чӀана ва гьес халкъги биччачӀо.


Анлъабилеб жаза: черхалда тӀихьал

8БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадаги Гьарунидаги[†] абуна: «Дангъура цӀун рахъу босе корониса ва биччанте Мусаца гьеб пиргӀавнасда цебесан гьаваялде рехизе.

9ХӀур гӀадин тӀибитӀизе буго гьеб тӀолабго Мисриялда тӀад, ва улкаялдаго ругел гӀадамаздаги хӀайваназдаги лъугьине руго рецӀцӀ чвахулел тӀихьал».

10Корода жаниса рахъуги босун, гьел пиргӀавнасда цере чӀана. Мусаца рахъу гьаваялде рехана ва гьебсагӀаталдаго гӀадамаздаги боцӀудаги рецӀцӀ чвахулел тӀихьал рахъана. 11СихӀручагӀазда тӀокӀалъ Мусада данде рахъун бажаричӀо, щайгурелъул цогидал мисриязулго гӀадин гьезулги черх тӀихьазул цӀуна. 12Амма БЕТӀЕРГЬАНАС пиргӀавнасул рекӀелъе согӀлъи биччана, ва, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абун букӀахъе, гьев гӀенеккичӀо гьезухъ.


Анкьабилеб жаза: горо-цӀер бай

13БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Метер радакье вахъун пиргӀавнасухъе а, ва гьесда абе: „ЖугьутӀазул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьадин абулеб буго: Дир халкъ биччай Дие тӀагӀат-гӀибадат гьабизе ине!

14Гьаб нухалда Дица дуеги, дур цересел чагӀазеги ва дур халкъалъеги кутакаб балагьалдалъун жаза гьабизе буго, Дун гӀадав гьаб ракьалда гьечӀевлъи дуда лъан букӀине! 15Цо борхараб Дир килищалъ дудеги дур халкъалдеги хвалил унти биччазе кӀолаан Дида; гьебмехалъ дунялалдасаго тӀагӀинаан нуж. 16Амма Дица чӀаго тана мун, дуда Дирго къуват бихьизабизелъун ва Дир цӀар тӀолабго дунялалда тӀибитӀизелъун[+]. 17Мун жеги Дир халкъалда данде чӀун вуго, ва дуца гьеб биччан толеб гьечӀо. 18Гьанже гӀенекке: метер гьабго заманалда Дица Мисриялда тӀаде биччазе буго киданиги гьениб бихьа-рагӀичӀебгӀан кутакаб горо-цӀер. 19Гьединлъидал буюрухъ кье боцӀиги, цогидаб дурго буголъиги хӀинкъи гьечӀеб бакӀалде[†] щвезабизе. Рокъобе бакӀаричӀого мегъ-ракьалда хутӀарабщинаб боцӀи ва къватӀир хутӀарал гӀадамал горо-цӀералъ чӀвазе руго“».

20БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ рагӀукьа хӀинкъарал пиргӀавнасул цересел чагӀаз хехго лагъзалги боцӀиги рокъоре ракӀарана. 21Амма БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ рагӀуде кӀвар буссинабичӀез жидерго лагъзалги боцӀиги къватӀир тана.

22БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Квер зодобе борхе – тӀолабго Мисриялъул ракьалде тӀаде горо-цӀер базе буго: гӀадамазде, хӀайваназде ва Мисриялъул ракьалда бижарабщиналде тӀаде».

23Мусаца гӀанса зодобе борхана, гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС зоб гъугъадизабуна, цӀа пирхана ва цӀадлъун горо-цӀер чвахана зобалаздаса гӀодобе Мисриялъул ракьалде[+]. 24Пирхулеб цӀагун цадахъ балеб букӀана кутакаб горо-цӀер. Мисри бижаралдаса нахъе гьединаб жо киданиги бихьун, я рагӀун букӀинчӀо мисриязда. 25Горо-цӀералъ щущазабуна Мисриялъул ракьалда тӀолабго къватӀиб хутӀарабщинаб жо: гӀадамал, хӀайванал, хур-хер ва гъутӀбигицин. 26ГӀизраилаз гӀумру гьабулеб Гошеналъул ракьалдайин абуни, горо-цӀер бачӀо.

27ПиргӀавнас Мусаги Гьарунги ахӀун, гьезда абуна: «Гьаб нухалда дица мунагь[†] гьабуна. БЕТӀЕРГЬАН витӀарав вуго, дидаги дир халкъалдагийин абуни, гӀайиб ккана. 28БЕТӀЕРГЬАНАСДА гьаре! Гьаб гӀасияб гъугъадиги горо-цӀерги гӀураб буго нижее! Дица риччала нуж, тӀокӀалъ нуж гьанир чӀезариларо», – ян[+].

29Мусаца жаваб кьуна: «Шагьаралдаса къватӀиве лъугьиндал, квералги зодоре рорхун, БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе дугӀа гьабизе буго дица ва гъугъадиги горо-цӀерги къотӀизе буго. Гьебмехалъ дуда бихьила гьаб дунялалъул хважаинлъун БЕТӀЕРГЬАН вукӀин[+].

30Амма дида бихьулеб буго мунги дур цересел гӀадамалги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасукьа жеги хӀинкъулел гьечӀолъи».

31(Лъелъги пурчӀинаги хвана, гьеб заманаялъ пурчӀина тӀирщулеб букӀун, лъелъин абуни, тӀегьан букӀун. 32Ролъги полбаги хвечӀо: гьел кватӀун гурони щолароан).

33Муса пиргӀавнасул бакӀалдаса нахъе ана, шагьаралдаса къватӀиве вилълъана ва, квералги рорхун, гьес БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ дугӀа гьабуна. ГьебсагӀаталдаго гъугъадиги горо-цӀерги къотӀана, хадуб цӀадги чӀана. 34ЦӀадги, гъугъадиги, горо-цӀерги къотӀараблъи бихьидал, пиргӀавн нахъеги жиндирго гӀамалалде вуссана: гьесулги гьесул цересел чагӀазулги додинго ракӀал согӀлъана. 35ПиргӀавн нахъеги тӀирун чӀана, ва гьес гӀизраилал риччачӀо, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада цебеккунго абун букӀахъе.

### 10


Микьабилеб жаза: гарцӀ биччай

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна: «ПиргӀавнасухъе[†] а. ПиргӀавнасулги гьесул цересел гӀадамазулги ракӀазулъе Дица согӀлъи биччазе буго, гьезда гӀаламатал рихьизаризе рукӀине, 2ва дуцаги хадубккун лъималазда ва гьезулги лъималазда бицине букӀине Дица цӀоб тун мисриязе гьабураб жазаялъул ва гьезда рихьизарурал хӀикматазул. Гьебмехалъ нужеда лъан букӀина Дун БЕТӀЕРГЬАН вукӀин».

3Мусаги Гьарунги[†] пиргӀавнасухъе рилълъана, ва гьез гьесда абуна:

«Гьадин абулеб буго жугьутӀазул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас:[†] „КидаллъизегӀан дуца инкар гьабизе бугеб Дие мутӀигӀлъизе? Биччай Дир халкъ Дие тӀагӀат-гӀибадат гьабизе ине! 4Дуца Дир халкъ биччачӀони, дур улкаялде тӀаде Дица метерго гарцӀ тӀамизе буго[+]. 5Гьеб киса-кибего тӀибитӀизе буго ракьалъул гьумерцин бихьулареб хӀалалда. Гьелъ кваназе буго горо-цӀер бан хадуб хутӀарабщинабги мегъ-ракьалда бижарабщинаб гъветӀги. 6ГарцӀалъ цӀезаризе руго дур кӀалгӀаби ва дур цересел гӀадамазулги киналго мисриязулги рукъзал; гьаб ракьалда рижаралдаса нахъе жакъа къоялде щвезегӀанги, я дур умумузда, я дур умумузулги умумузда гьединаб жо жеги бихьун букӀинчӀо“». Гьединги абун, кьурун вуссун, Муса пиргӀавнасул бакӀалдаса[†] нахъе ана.

7Гьебмехалъ гьесул чӀухӀби-хӀакимзабаз пиргӀавнасда абуна: «Жеги кире щвезегӀан дов чияс нилъ гьаб хӀалалда чӀезаризе ругел? Жидерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе тӀагӀат-гӀибадат гьабизе ине риччай дол чагӀи. Дуда бихьулеб гьечӀищ Мисриялъул иш ахиралде кколеб букӀин?»

8Гьебмехалъ Мусаги Гьарунги пиргӀавнасухъе тӀад руссинаруна.

«Нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе тӀагӀат-гӀибадат гьабизе а, – ян абуна гьес. – Щал-щал гьенире ине ругел?»

9Мусаца абуна: «Ниж ине руго лъималгун ва харабигун, васал-ясалгун, гӀи-цӀаназул рехъабигун ва боцӀул рехьедалгун. БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гьабулеб байрамлъидал гьеб нижер».

10ПиргӀавнас абуна: «Дица лъималгун цадахъ нуж риччани, биччанте БЕТӀЕРГЬАНАС квербакъи гьабизе нужее! Амма нухда балагьазукье ккезе гуринха!

11Гьеб букӀунареб жо! Нужеца гьедигӀан цӀакъ гьарулеб бугелъул, а БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀагӀат-гӀибадат гьабизе, амма цохӀо бихьинал гурони унге».

Цинги Гьарунги Мусаги пиргӀавнасда цереса нахъе къотӀана.

12БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Мисриялъул ракьалде тӀаде квер борхе, цинги баккила гарцӀ. Гьелъ кваназе буго ракьалда бижарабщинаб – горо-цӀер бан хадуб нахъе хутӀанщинаб».

13Мусаца Мисриялде тӀаде гӀанса борхана ва БЕТӀЕРГЬАНАС ракьалде тӀаде биччана бакъбаккул гьури. ТӀубараб сордо-къоялъ гьури пуна ва рогьалиде гьороца босун бачӀана гарцӀ. 14Кутакалда гӀемераб гарцӀ тӀаделъана Мисриялде ва гьелъ тӀолабго улка цӀезабуна. ГарцӀазул гьединаб чабхъен цебеккун киданиги букӀинчӀо ва хадубккунги киданиги букӀине гьечӀо. 15Гьелъ чӀегӀераб накӀкӀ лъугьун бахчизабуна тӀолабго ракь. Горо-цӀералдаса хадуб хутӀанщинаб – мегъ-ракьалда бижулеб букӀанщинабги, гъутӀбузда хутӀарабщинаб пихъги – квана гьелъ. ТӀолабго Мисриялда, я гъутӀбузда тӀамах, я ракьалда щибгӀаги гӀурччинлъи хутӀичӀо.

16ПиргӀавнас хехго Мусаги Гьарунги тӀаде ахӀана ва гьезда абуна: «Дун мунагьалъукье[†] ккана нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цеве ва нужеда цеве[+]. 17Ахирисеб нухалъги дида тӀаса лъугьа. Нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда гьаре гьаб хвалил кваркьи дида тӀаса нахъе бачеян»[+].

18Муса пиргӀавнасул бакӀалдаса нахъе ана, ва гьес БЕТӀЕРГЬАНАСДА гьарун дугӀа гьабуна. 19Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС кутакаб гьури бахъинабуна бакътӀерхьул рахъалдасан, ва гьеб кутакаб гьороца БагӀараб ралъдахъе хъамун ана гарцӀ. Мисриялда цо гарцӀ хутӀичӀо. 20Амма БЕТӀЕРГЬАНАС пиргӀавнасул рекӀелъе согӀлъи биччана ва гьес гӀизраилал[†] риччачӀо.


ИчӀабилеб жаза: бецӀлъи

21БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Зодобе квер борхе ва Мисриялде бецӀлъи рещтӀине буго – лахӀчӀегӀераб бецӀлъи».

22Мусаца зодобе квер борхана, ва лахӀтугӀан чӀегӀераб бецӀлъи рещтӀана тӀолабго Мисриялде лъабго къоялъ. 23Лъабго къоялъ гӀадамазда кӀолеб букӀинчӀо я цоцада рихьизе, я чӀараб бакӀалдаса доре-гьанире рагъаризе. ГӀизраилазулин абуни, ай гьезул чӀей бугеб бакӀалда, канлъи букӀана.

24Гьебмехалъ пиргӀавнас Муса ахӀана ва гьесда абуна: «Нужерго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀагӀат-гӀибадат гьабизе а. ГӀицӀго нужер гӀи-боцӀи гьанибго те, лъималин абуни, нужгун цадахъ ине бегьила».

25Мусаца абуна: «Дуца нижеда цадахъ боцӀиги биччазе ккола, нижер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе нижеца къурбанал ва тӀубанго рухӀулел къурбанал тӀоритӀизе рукӀине!

26Нижер кинабго боцӀи нижеда цадахъ букӀине ккола, гьезул щанкӀлалцин гьанир хутӀизе гьечӀо. Доре щвараб мехалда нижеца тӀаса рищила нижер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе къурбаналъе хӀайванал. Доре щвечӀого нижеда лъаларо кинал хӀайванал БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан гьаризе кколелали».

27БетӀергьанас пиргӀавнасул рекӀелъе тӀирунчӀей рехана ва гьев разилъичӀо гьел риччазе. 28Гьес Мусада абуна:

«ТӀагӀа дир берда цевеса! ТӀокӀалъ дида цеве къаге! Мун дида цеве вачӀани, дуе хвел букӀине буго».

29Мусаца абуна: «Гьеб битӀараб буго. ТӀокӀалъ дуда дун вихьиларо».

### 11


АнцӀабилеб жазаялъул магӀна

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна: «Дица пиргӀавнасдеги[†] Мисриялдеги тӀаде цоги цо балагь биччалеб буго. Гьелдаса хадуб гьес нуж риччан тезе руго, ва гьадинго риччан тезе гурел, къватӀире рачахъизе руго.

2Халкъалда абе бихьиназги руччабазги жидерго мадугьалзабазухъа гӀарцул ва меседил къайи гьареян».

3(БЕТӀЕРГЬАНАС мисриязул рекӀелъ Жиндирго халкъалдехун рахӀму бижизабуна; живго Мусаги Мисриялъул тӀолабго халкъалъ – гӀадатиял чагӀазги, пиргӀавнасул цересел чагӀазги – къадруяв чилъун рикӀкӀунаан.)

4Мусаца пиргӀавнасда абуна: «БЕТӀЕРГЬАНАС гьадин лъазабулеб буго: „Сордо бащалъулеб ригьалда Дун Мисри къотӀун ине вуго,

5ва щибаб тӀоцебе гьабураб лъимер хвезе буго Мисриялда – пачаясул тахида вугев пиргӀавнасул лъимадаса байбихьун, гьабида цее кӀусарай лагъалъул лъимаде щвезегӀан. ХӀайваназул тӀоцебе гьабураб тӀинчӀги хвезе буго. 6ТӀолабго Мисриялда букӀине буго цебе киданиги букӀинчӀебгӀан ва хадубккунги киданиги букӀинаребгӀан кӀудияб магӀу. 7Амма гӀизраилазе[†] ва гьезул боцӀуе гьой хӀапарабгӀанги зарал ккезе гьечӀо“. Гьеле гьеб мехалда лъала нужеда БЕТӀЕРГЬАНАС Мисриялдаги ГӀизраилалдаги гьоркьоб батӀалъи гьабулеб букӀин. 8Дур цересел чагӀи рачӀина дихъе ва наку чӀван гьарила гьез: „Мунги дуда хадуб билълъараб тӀолабго халкъги нахъе а гьаниса!“ – ян. Гьелдаса хадув дунги ина».

Цинги Муса, ццидаца гъанкъулаго, пиргӀавнасда аскӀоса нахъе ана.

9БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «ПиргӀавнас нужехъ гӀин тӀамизе гьечӀо, амма гьедин букӀине ккола, Дица Мисриялъул ракьалда Дирго хӀикматал ишал жеги цӀикӀкӀинаризе рукӀине».

10Мусацаги Гьаруницаги[†] гьал киналго мугӀжизатал рихьизаруна пиргӀавнасда цере, амма БЕТӀЕРГЬАНАС пиргӀавнасул рекӀелъе согӀлъи биччана, ва гьес гӀизраилал жиндирго улкаялдаса нахъе ине риччачӀо.

### 12


Песахалъул байрам


(Лев. 23:5-8; Тар. 28:16-25; Къан. 16:1-8)

1[•]Мисриялда рукӀаго Мусадаги Гьарунидаги[†] БЕТӀЕРГЬАНАС[†] абуна:

2«Биччанте нужее гьаб моцӀ букӀине тӀоцебесеб моцӀлъун, лъагӀалил аваллъун. 3ТӀолабго ГӀизраилалъул[†] жамагӀаталда абе гьаб моцӀалъул анцӀабилеб къоялъ, щибаб хъизан-къаялъ цо-цо кьегӀер босейин. 4ТӀубараб кьегӀер кваназе гӀураб хъизан гьечӀони, биччанте гьеб – щивас кигӀан кваналеб хӀисабалдеги босун, киназего гӀолеб къагӀидаялда – бищун цересел мадугьалзабазгун гӀахьал гьабизе. 5Гьел кьагӀи рукӀине ккола лъагӀел барал, бихьинал ва жагъаллъи гьечӀел. Гьел рукӀине бегьула кьагӀи яги буртӀал. 6Гьел хьихье гьаб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялде щвезегӀан, цинги биччанте маркӀачӀул гӀужалда гӀизраилазул тӀолабго жамагӀаталъ гьел хъвезе[+]. 7Къурбаналъе хъурал жалазул биги, гьеб къурбан нужеца кваналеб минаялъул кавуялъул кӀиябго рахъалдаги рахаздаги бахе. 8ЦӀадуда тӀадги бежун, гьебго сордоялъ кванай гьеб гьан, бугьурго чадалгун[*] ва кьогӀал хурдулгун цадахъ. 9ГӀатӀго яги белъун гьан кванаге, амма цӀадуда тӀад бежизабун кванай – бетӀерги, хӀатӀалги, ургьимесги цадахъ. 10Радалалде щибго жо нахъе тоге. РогьинегӀан кваначӀого хутӀараб цӀадулъ бухӀе. 11Гьале нужеца гьеб кваназе кколеб къагӀида: сапаралде къачӀарал чагӀи кинигин ретӀун ретӀелгун, къан рачелгун, хӀатӀазда ретӀун хьиталгун, хъатикь ккун гӀансагун, гӀедегӀалихъего кванай гьеб. Гьеб ккола БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Песах.[†]

12Гьеб сордоялъ Дун Мисри къотӀун ине вуго, ва Дица хвезаризе руго киналго тӀоцере гьарурал лъималги боцӀул щибаб тӀоцебе гьабураб тӀинчӀги; Дица жаза гьабизе буго Мисриялъул тӀолалго аллагьзабазе.[†] Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+]. 13Амма нужер минабазул кавабазда бахараб би[†] букӀина нуж цӀунулеб гӀаламатлъун: гьеб би бихьидал, Дун аскӀосан ине вуго. Мисриялда тӀаде Дица хвалил унти биччайдал, нужеда гьеб хъвазе гьечӀо. 14Гьеб къо нужеда кидаго кӀочонге. Гьеб къо нужее байрамлъун букӀа абе – БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀобитӀулеб байрамлъун. Абадиялъего нужеда тӀад лъураб байрам хӀисабалда рачӀунел гӀелазги кӀодо гьабизе биччай гьеб къо. 15Анкьго къоялъ реччеб жубачӀел чадал гурони кванаге. ТӀоцебесеб къоялъго рокъоса реччеб тӀагӀинабе, щай абуни, гьеб анкьго къоялда жаниб реччеб лъун гьабураб чед кванарав чи ГӀизраилалъул халкъалда гьоркьоса нахъе къотӀизе ккола. 16Гьел къоязул тӀоцебесеб къо хирияб[†] къолъун букӀине ккола – анкьабилеб къоги хирияблъун букӀине ккола. Гьел къояз щибго хӀалтӀи гьабуге, нужеего квен хӀадур гьаби тун батӀияб.

17Бугьурго Чадазул байрам тӀобитӀе, щайгурелъул Дица нуж аскарал гьарун Мисриялдаса нахъе рачана гьеб къоялъ. Гьеб къо кӀодо гьабе хадусел гӀелазги – гьеб буго абадиялъего нужее бугеб амру. 18ТӀоцебесеб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялъул къаси гӀужалдаса байбихьун къоло цоабилеб къоялъул къаси гӀужалде щвезегӀан кванай реччеб тӀечӀеб чед. 19Анкьго къоялда жаниб нужер къавулъ букӀине бегьуларо реччебалъул къатӀра. Реччеб гъорлъ бугеб квен кванарав чи, щив гьев ватаниги, къватӀиса гочун вачӀарав вукӀа, нужер ракьцояв вукӀа, гьев чи ГӀизраилалъул жамагӀаталда гьоркьоса нахъе къотӀизе ккола. 20Гьел къояз, нуж кир рукӀаниги, реччеб гъорлъ хӀалтӀизабураб кинабгӀаги квен кванаге – кванай бугьурго чадал».

21Мусаца ГӀизраилалъул церехъаби данде ракӀарана ва гьезда абуна: «Инеги ун, нужерго хъизамазе цо-цо кьегӀер тӀаса бище щивас ва Песахалъул къурбанал хъве.

22Цинги иссопалъул[*] квацӀиги босун, цӀарагӀалъубе тӀураб бидулъ ччуй гьеб ва кавуялъул рахаздаги кӀиябго рахъалдаги бахе. Гьелдаса хадуб нужер цониги чи минаялъул рагьумахӀу бахун къватӀире унге радаллъизегӀан[+]. 23Мисриял чӀвазе БЕТӀЕРГЬАН вахъараб мехалда, гьесда бихьила кавуялъул кӀиябго рахъалдаги рахаздаги бахараб би ва гьеб мина гьес жибго тела; нуж чӀвазе чӀвазеян нужер минабазда жаниве лъугьине, рухӀ бахъулев Малаикасе[†] изнуги кьеларо. 24Нужее ва нужер хадусел наслабазе абадиялъего чӀезабураб тӀадкъай хӀисабалда цӀуне гьеб амру. 25БЕТӀЕРГЬАНАС нужее кьезе къотӀи гьабураб ракьалде щведал, гьенибги билълъанхъизабе гьеб гӀадат. 26„Гьаб щиб гӀадат?“ – ин нужер лъималаз гьикъидал,[+] 27гьезда абе: „Гьаб ккола БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀобитӀулеб Песахалъул къурбан: мисриял чӀвалеб мехалда, Гьев гӀизраилазул минабазда аскӀосан ана ва ниж тархъан гьаруна“», – ян.

Гьебмехалъ тӀолабго халкъ накабазде ккана ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рецц гьабуна.

28БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадеги Гьарунидеги амру гьабунщинаб мухӀканго тӀубазабуна гӀизраилаз.


АнцӀабилеб жаза: тӀоцере гьарурал васал хвей

29Сордо бащалъуда Мисриялъул ракьалда гьабунщинаб тӀоцебесеб лъимадул рухӀ бахъана БЕТӀЕРГЬАНАС: Мисриялъул пачаясул, ай пиргӀавнасул[†] тӀоцебесеб лъимадаса байбихьун, туснахъалда тӀамун вугев такъсирчиясул тӀоцебесеб лъимаде щвезегӀан, ва тӀолабго боцӀул щибаб тӀоцебе гьабураб тӀинчӀги хвезабуна. 30ПиргӀавнги, гьесул цересел чагӀиги, тӀолалго мисриялги тӀаде рахъана гьеб сардилъ, ва киса-кибего Мисриялда кутакаб магӀил гьаракь бахъана – цониги рукъ хутӀун букӀинчӀо жаниб хвел ккечӀеб.


БетӀергьанасул халкъ Мисриялдаса тархъанлъи

31Гьебго сордоялъ пиргӀавнас Мусаги Гьарунги тӀаде ахӀана ва гьезда абуна: «Рахъа! Нужеца кӀиязго ва тӀолалго гӀизраилаз дир халкъги дир ракьги те! Нужеца абулеб букӀараб къагӀидаялъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀагӀат-гӀибадат гьабизе а! 32ГӀиги баче, боцӀиги баче ва нужерго нухда а! Диеги цо дугӀа гьабе!» – ян.

33Мисрияз халкъ гӀедегӀизабулеб букӀана улка тун ине.

«Гурони ниж киналго хвезехъин руго!» – ян абулеб букӀана гьез.

34Халкъалъ цадахъ босана реччебги гъорлъе жубачӀого буцараб ролъ; гьеб жаниб лъурал хӀерчал ратӀлилъ жемана ва гъажибутӀрузда лъуна. 35ГӀизраилаз, Мусаца гьезда малъараб къагӀидаялъ, мисриязда гьарун кьезабуна гӀарцулги меседилги цӀарагӀ ва ретӀел[+]. 36БЕТӀЕРГЬАНАС мисриязул рекӀелъе гӀизраилаздехун рахӀму бижизабуна ва гьединлъидал, гьез щиб гьараниги, кьолеб букӀана гьезие. Гьеб хӀалалда гьезие мисриязухъа кӀудияб бечелъи щвана[+]. 37ГӀизраилал ана Раамсесалдаса Суккоталде. Руччабиги лъималги рикӀкӀинчӀого, кинавниги гьезул вукӀана анлънусазарго бихьинчи[+]. 38Гьезда цадахъ рукӀана гӀемерал батӀи-батӀиял халкъазул гӀадамалги ва цӀикӀкӀараб къадаралда гӀи-боцӀиги. 39Мисриялдаса жидедаго цадахъ босун бачӀараб буцараб ролъул гьез чадал режана; реччеб жубан букӀинчӀо гьенибе. Гьел гӀедегӀун Мисриялдаса къватӀире рахъинарун рукӀиндал, гьезие заман букӀинчӀо сапаралде цадахъ босизе квен хӀадуризе.

40ГӀизраилил халкъалъ Мисриялда бана ункънусиялда лъеберго сон[+]. 41Дурусго ункънусиялда лъеберго сон тӀубараб къоялъ, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ халкъ, кӀудиял[†] аскарал гьарун, Мисриялдаса нахъе ана. 42Гьеб сордо ккола БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло макьу толеб сордо; гьеб сордоялъ Гьес Мисриялдаса гӀизраилал нахъе рачана. Гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ сордо буго! ГӀизраилалъул тӀолалго гӀелазе гьеб сордо ккола макьу толеб сордо.


Песахалъул къанунал

43БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадаги Гьарунидаги абуна: «Гьале Песахалъул къурбан хъвеялъул тадбир: батӀияб ракьалдаса чияс гьеб квине бегьуларо.

44Дуца вичун восарав лагъас гьеб квине бегьула, дуца гьесие суннат[†] гьабун бугони, 45амма заманаялъе гӀумру гьабун нужер ракьалда чӀарав чияс яги мухьдахъ ккурав хӀалтӀухъанас гьеб квине бегьуларо. 46Гьеб къурбан квине ккола гьеб хӀадурараб рокъоб – гьан рокъоса къватӀибе босуге ва гьелъул цониги ракьа бекуге[+]. 47ГӀизраилалъул тӀолабго жамагӀаталъ тӀобитӀизе ккола гьеб байрам. 48Нужеда цадахъ гӀумру гьабун вугев къватӀиракьалдаса чиясе БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Песах кӀодо гьабизе бокьун бугони, гьесул рокъор гӀумру гьабун ругел киналго бихьиназе суннат гьабизе ккола. Гьебмехалда гьес гьелъулъ гӀахьаллъи гьабизе бегьула нужеда гьоркьов гьавурав чиясго гӀадин. Суннат гьабичӀев чияс гӀахьаллъи гьабизе бегьуларо Песахалъул байрамалъул тӀутӀалда. 49Цого къанун хӀалтӀула нужер ракьцоязеги ва батӀияб ракьалдаса рачӀун нужеда гьоркьоб гӀумру гьабун ругел гӀадамазеги»[+].

50ГӀизраилаз кинабго гьабуна Мусадеги Гьарунидеги БЕТӀЕРГЬАНАС гьабураб амруялда рекъон. 51Гьебго къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАС Мисриялдаса къватӀире рачана гӀизраилал аскараздеги рикьун.

### 13

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилазе[†] гьабураб щибаб тӀоцебесеб бихьинлъимер Дие батӀа гьабе: инсанасул лъимер букӀа, боцӀул тӀинчӀ букӀа – эбелалъул тӀоцебесеб рижи»[+].


Бугьурго Чадазул байрам

3Мусаца халкъалда абуна: «Нужеда кидаго ракӀалда букӀа нуж Мисриялдаса – лагълъиялъул ракьалдаса – къватӀире рачараб къо; Жиндирго щулияб квералдалъун рачана нуж БЕТӀЕРГЬАНАС гьениса къватӀире – гьеб къоялъ нужеца кванаге реччеб жубараб чед.

4Жакъа, Авив[†] моцӀалда, нужеца гьаб ракь толеб буго. 5Нужер умумузе БЕТӀЕРГЬАНАС гьа бан букӀана ханааниязул,[†] хитиязул, амориязул, евусиязул ва хивиязул ракь – рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракь – нужее кьелилан. Дос рачун нуж гьенире щвараб мехалда, гьадинаб гӀадат цӀуне Авив моцӀалъ: 6анкьго къоялъ кванай реччеб гъорлъ гьечӀеб чед; анкьабилеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ байрам гьабе. 7ПалхӀасил, анкьго къоялъ кваназе ккола реччеб жубачӀеб чед. Нужер къавулъ щибниги реччеб лъураб жо букӀине бегьуларо; нуж чӀараб бакӀалдаги[†] букӀине бегьуларо реччебалъул къатӀрацин[+]. 8Гьеб къоялъ щивас жиндирго лъималазда абизе ккола: „Дица гьадин гьабулеб буго Мисриялдаса нахъе унелъул БЕТӀЕРГЬАНАС дие гьабурабщиналъе гӀоло“, – ян. 9Гьаб гӀадат нужее букӀина квералда лъураб гӀужлъун ва нодоялда хъвараб ракӀалдещвеялъул гӀаламатлъун – БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Къанун кидаго нужер мацӀалда букӀиналъе гӀоло. БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къуватаб квералдалъунлъидал нуж Мисриялдаса къватӀире рачарал[+]. 10Гьаб гӀадат тӀубазабе щибаб соналъ, гьелъие бихьизабураб заманалда.


ТӀоцере гьарурал лъималазул хӀакъалъулъ амру

11БЕТӀЕРГЬАНАС нужее ва нужер умумузе гьа бан букӀараб къагӀидаялъ нуж ханааниязул ракьалдеги рачун, гьеб нужее кьун хадуса, 12БЕТӀЕРГЬАНАСЕ батӀа гьабе щибаб тӀоцебесеб бихьинлъимер. Гьединго нужер боцӀул щибаб тӀоцебесеб бихьинтӀинчӀги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ккола. 13ТӀоцебе гьабураб кӀартихъ хисун кьегӀер кье, хисизе бокьичӀони, кӀерт габур кьурун хвезабе. Щивав нужер тӀоцеве гьавурав[†] васасухъ хӀакъ кьезе ккола.

14Хадубккун дур наслуялъ: „Гьелъул магӀна щиб?“ – абун цӀехани, гьезда абе: „БЕТӀЕРГЬАНАС Жиндирго къуваталдалъун нилъ Мисриялдаса – лагълъиялъул ракьалдаса – къватӀире рачана[+]. 15ПиргӀавн[†] тӀирун чӀана, нилъ нахъе риччазе бокьичӀого; гьединлъидал, Мисриялда гьабунщинаб инсанасулги хӀайваналъулги тӀоцебесеб рижи хвезабуна БЕТӀЕРГЬАНАС. Гьеле гьединлъидалин щибаб хӀайваналъул тӀоцебесеб тӀинчӀ дица БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбаналъе кьолеб; нилъер тӀоцере гьарурал васазухъин абуни, хӀакъ кьола“. 16Гьеб букӀине ккола дур кверда лъураб гӀуж гӀадин ва дур надалда бухьараб чалма гӀадин, Жиндирго Къуваталдалъун БЕТӀЕРГЬАНАС нилъ Мисриялдаса къватӀире рачиналъул жинца бицунеб нугӀлъун».


Аллагьас Жиндирго халкъ нухда бачин

17ПиргӀавнас халкъ нахъе биччараб мехалда, Аллагьас[†] гьеб бачинчӀо пилистимазул ракьалдасан, кигӀанго гьенисан нух къокъаб букӀаниги. Аллагьас пикру гьабуна:

«Гьел нухда рагъизе ккани, гьезул пикру хисизе бегьула ва гьел Мисриялде тӀадруссине бегьула», – ян[+].

18Аллагьас халкъ бачана халатаб авлахъалъул нухккун, БагӀараб ралъдахъе[*] балагьун. ГӀизраилал Мисриялдаса къватӀире рахъана рагъде къачӀарал аскарал кинигин. 19Мусаца Юсупил[†] жаназаги цадахъ босана, щайгурелъул Юсупица гӀизраилал гьедизарун рукӀана:

«Аллагь чара гьечӀого нужее кумекалъе вахъине вуго. Гьеб мехалда дир жаназаги гьаниса нахъе босе нужедаго цадахъ», – иланги абун[+].

20Суккоталдаса рахъун, салул авлахъалда аскӀоб бугеб Этамалде щвана гӀизраилал ва гьенир лъалхъана[+]. 21Къад хӀубилъун эхетараб накӀкӀул парчадулъ гьезда цеве, гьезие нухги бихьизабулаго, унаан БЕТӀЕРГЬАН; къаси, гьезие канлъи букӀине, Гьев цӀадул парчадул хӀубиялъулъ вукӀунаан. Гьединлъидал къасиги къадги ине рес букӀана гьезие[+]. 22Къад накӀкӀул хӀуби, къаси цӀадул хӀуби – кӀиябго цониги нухалъ халкъалдаса батӀалъичӀо.

### 14


Ралъад къотӀун церехун ин

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилазда[†] абе Мигдол абураб бакӀалдаги[†] ралъдадаги гьоркьоб бугеб Пи-Гьахироталдехун ралагьун аян ва гьениб лъалхъи гьабеян. Риччанте гьел, ралъдал рагӀалда, битӀун БагӀал-Цефоналда цере чӀезе[+]. 3ПиргӀавнас[†] пикру гьабизе буго: „Авлахъалда, нухги къосун, свердилел ратила гӀизраилал“, – ин. 4Дица пиргӀавнасул рекӀелъе согӀлъи биччала, ва гьев нужеда хадув лъугьина. Амма пиргӀавнасдалъун ва гьесул аскараздалъун Дир цӀаруе рецц букӀина, гьел Дица къезарураб мехалъ. Гьебмехалъ мисриязда лъала Дун БЕТӀЕРГЬАН вукӀин». ГӀизраилаз гьедин гьабизеги гьабуна.

5Мисриялъул пачаясда халкъ лъутун анилан абураб мехалда, пиргӀавнасулги гьесул цересел гӀадамазулги пикру хисана ва гьез абуна:

«Нилъеца гьабураб жо щиб? Нилъеца гӀизраилалги риччан тун, нилъго хӀалтӀухъабаздаса махӀрум гьарунагури!»[†]

6ПиргӀавнас жиндирго чуялгун чолгьоко хӀадурана ва жиндирго аскарги данде ахӀана. 7Гьес цадахъ бачана анлънусго тӀаса бищараб чолгьокоги Мисриялъул цогидал чолгьаказул аскарги; щибаб чолгьакида тӀад рагъулъ лъадарарал рагъухъабиги рукӀана. 8БЕТӀЕРГЬАНАС пиргӀавнасул рекӀелъе согӀлъи биччан букӀун, гьев гӀизраилазда хадув вортана. ГӀизраилал нухда унел рукӀана жидее щибго хӀинкъи гьечӀел чагӀи гӀадин[+]. 9ПиргӀавнасул чолгьакалгун ва чотӀахъабигун гӀизраилазда хадур рортарал мисриял гьезда хадур гӀунтӀана, ралъдал рагӀалда къайиги чӀван, Пи-Гьахироталда гӀагарлъухъ, БагӀал-Цефоналда гӀизраилал рукӀаго.

10Жидерго аскаргун ПиргӀавн гӀагарлъулев вихьидал, ГӀизраилазда бичӀчӀана мисриял жидеда хадур лъугьун рукӀин. Гьебмехалъ гьел кутакалда хӀинкъана ва гьез БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ ахӀи базе байбихьана. 11«Мисриялда хабал рукӀинчӀогойищ дуца ниж хвезе авлахъалде рачарал? – ин Мусада кӀалгьикъизе журана гьел. – Мисриялдаса къватӀиреги рачун, дуца нижее гьабураб щиб?

12Мисриялдаго нижеца дуда абулеб букӀинчӀищ: „Ниж жахӀалго те; мисриязе хӀалтӀизе те ниж“, – ин? – Мисриязул лагъзаллъун хутӀизего лъикӀан нижее, гьаб авлахъалда хвезегӀан!»

13Муса халкъалда кӀалъана: «Нуж хӀинкъуге. КъвакӀун чӀа, нужеда бихьила БЕТӀЕРГЬАНАС нуж жакъа хвасар гьарулеб куц. ГьабсагӀат нужер беразда цере ругел дол мисриял нужеда тӀокӀалъ киданиги рихьизе гьечӀо.

14Парахат рукӀа, БЕТӀЕРГЬАН вагъизе вуго гьелгун нужее гӀоло»[+].

15БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Щай дуца Диде ахӀи балеб? ГӀизраилал цере раче!

16Дурго гӀанса эхеде борхе ва ралъдада тӀаде балагьизабе, цинги гьеб кӀийиде бикьизе буго. Гьебмехалда гӀизраилазда кӀвезе буго, ракъдадасан кинигин, ралъдал тӀиналдасан ине. 17Дица мисриязул рекӀелъе согӀлъи биччана – гьелги нужеда хадур лъугьине руго. Амма жиндирго чолгьакалгун, чотӀахъабигун ва тӀолабго аскаргун пиргӀавнасда Дица Дирго къудрат бихьизабураб мехалъ, Дие кӀудияб рецц букӀине буго. 18Мисриязда лъазе буго Дун БЕТӀЕРГЬАН вукӀин ва пиргӀавнги, гьесул чуялги, чолгьакалги, чотӀахъабиги сабаблъун Дие рецц букӀине буго».

19ГӀизраилалъул аскаралда цеве унев вукӀарав Аллагьасул[†] Малаик,[†] гьезда нахъехун чӀана. НакӀкӀул парчаги, жиндирго бакӀалдасаги кьурун буссун, гьезда нахъа, 20Мисриялъул халкъалдаги ГӀизраилил халкъалдаги гьоркьоб чӀана. ТӀолабго сордоялъ накӀкӀул парча цояб рахъалъе бецӀлъилъун, цогидаб рахъалъе канлъилъун чӀана, ва гьеб сордоялъ бецӀлъиги канлъиги цоцалъ жубачӀо.

21Мусаца ралъдада тӀаде квер битӀана, ва БЕТӀЕРГЬАНАС тӀубараб сордоялъ къуватаб бакъбаккул гьуриги бахъинабун, ралъад бикьана ва гьелъул тӀину ракъдаллъиялде сверизабуна. Лъим бикьун ана,[+] 22ва гӀизраилаз, бакъвараб тӀиндасанги рилълъун, ралъад бахана: лъим кӀиго къед гьабун бахъун чӀун букӀана, цо гьезул кваранаб рахъалда, цогияб гьезул квегӀаб рахъалда. 23Гьебмехалъ мисриялги гьезда хадур рортана. ПиргӀавнасул чуялги, чолгьакалги, чотӀахъабиги – киналго ралъдал тӀиналде кӀанцӀана. 24Рогьалил хъахӀлъи рехулеб гӀужалда, цӀадул ва накӀкӀул парчадулъан ваккун, БЕТӀЕРГЬАН валагьана мисриязул аскаралъухъ ва гьеб сагӀаталдаго гьезде кутакаб хӀинкъи рещтӀинабуна. 25Гьезул чолгьаказул гьакибурдул жагъаллъана, гьединлъидал чуязеги рилълъине цӀакъ захӀмалъун ккана.

Цинги мисриял ахӀдезе лъугьана:

«Гьаниса нахъе лъутизе ккола! ГӀизраилазул рахъалдасан Мисриялда данде вагъулев вуго Живго БЕТӀЕРГЬАН!» – ин абун.

26Гьеб мехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Ралъдада тӀаде квер битӀе, лъим тӀадбуссун мисриязде, гьезул чуялгун чолгьаказде ва чотӀахъабазде тӀаде чвахизе букӀине».

27Мусаца ралъдада тӀаде квер битӀана ва рогьалилъ лъим жиндирго бакӀалде тӀадбуссун чвахана. Рекерун унел рукӀарал мисриял гьулчун бачӀунеб лъадакье ккана, ва БЕТӀЕРГЬАНАС гьел ралъдал бакьулъ лъадалъ тӀерхьинаруна. 28ТӀолабго лъим тӀадбуссун бачӀиндал, гьелъ гъанкъизаруна чолгьакалги чотӀахъабиги – гӀизраилазда хадуб ралъдалъе бортараб пиргӀавнасул тӀолабго аскар. Гьезул цонигияв хвасарлъичӀо.

29ГӀизраилазин абуни, ралъад бакьулъан бакъвараб тӀиндасанги рилълъун, бахана ралъад: лъим, цо гьезул кваранаб рахъалда, цогидаб – квегӀаб рахъалда, кӀиго къед гьабун бахъун чӀун букӀана. 30Гьеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАС ГӀизраил мисрияздаса хвасар гьабуна ва гӀизраилазда гьезул жаназаби рихьана ралъдал рагӀалда. 31Жиндирго къудраталдалъун БЕТӀЕРГЬАНАС мисриязе гьабураб бихьидал, гьел БЕТӀЕРГЬАНАСУКЬА кутакалда хӀинкъана ва Гьесде иман лъуна, Гьесул лагъ Мусадаги божана.

### 15


Мусалги Марямилги кечӀ

1Гьебмехалъ Мусацаги ГӀизраилил[†] халкъалъги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] реццалъул кечӀ ахӀана:

«БЕТӀЕРГЬАНАСЕ ахӀила дица дирго кечӀ –
Гьесул хӀалкӀолъи, Гьесул тӀадегӀанлъи!
Чуги чотӀахъанги
ралъдалъе рехана Гьес.

2БЕТӀЕРГЬАН – Гьес кьола дие къуват, Гьесие ахӀила кечӀ;
Гьесдасан буго хвасарлъи!
Гьев – дир Аллагь,[†] Гьесие рецц гьабила![†]
Дир инсулги Аллагь! Дица кӀодо гьавила Гьев!
3БЕТӀЕРГЬАН – гучав рагъухъанги Гьев;
БЕТӀЕРГЬАН – гьеле Гьесул цӀар!
4ПиргӀавнасул[†] чолгьакалги, гьесул аскарги
ралъдалъе рана Гьес,
мисриязул бищун лебалал рагъухъаби
БагӀараб ралъдалъ гъанкъана.
5Ралъдал карачелал гьулчана гьезда тӀаде,
ва тӀину гьечӀеб кӀкӀалахъ гамачӀ кинигин рилана гьел.
6Дур кваранаб квер, БЕТӀЕРГЬАН,
къуват-гучалъул цӀураб;
Дур кваранаб квералъ, БЕТӀЕРГЬАН,
тушман щущахъ виххизавуна.

7Дурго къудраталъул хӀалкӀолъиялъ
Дуца къезаруна Дудаго данде рахъарал.
Дур ццин гьалаглъана –
гьелъ гьел сумало кинигин къулчӀана.
8Дуца лъадада тӀаде пуна –
лъим квачӀид бахъана,
лъим къедлъун эхетана,
ралъдал тӀину къвакӀана[+].
9Тушман чӀухӀун кӀалъалев вукӀана:
„Хадур лъугьина, гьел кквела.
Давла бикьа-къотӀила,
гьелдаса кеп босила.
Дирго яргъидалъун
гьезул бугебщинаб бахъила!“ – ян
10Амма Дурго хӀухьел пуна Дуца
ва ралъад гьезда тӀаде бегана.
Къуватал карачелазулъ тӀерхьана гьел,
тӀухьи кинигин.
11Дуда ващадав цоги гьечӀо аллагьзабазда гьоркьов, БЕТӀЕРГЬАН!
Мун гӀадав тӀокӀав гьечӀо –
МунгӀан Хирияв, МунгӀан ТӀадегӀанав!
Мун – реццалъе мустахӀикъав,
мугӀжизатал гьарулев![+]

12Дуца кваранаб квер хьвагӀана –
дол ракьулъе тӀерхьана!

13Дурго свин гьечӀеб рахӀмуялдалъун
Дуца цебе бачина Дуцаго хвасар гьабураб халкъ.
Дурго къудраталдалъун Дуца гьеб бачина
Дурго Мукъадасаб бакӀалде.[†]
14Халкъазда гьеб кинабго рагӀила ва гьел сородила;
хӀинкъиялъ кодор росила Пилистималъул гӀадамал.
15Эдомалъул[†] кӀудиял[†] сородила,
МогӀавалъул[†] церехъабазда гъаргъар бала,
Ханааналъул[†] гӀадамал хӀинкъиялъ тамахлъун ккела[+].
16ХӀинкъиялъги чарахвеялъги кодор росила гьел,
Дур къуват бихьидал чӀаралъурго ганчӀиде сверила,
Дур халкъ аскӀосан ун лъугӀизегӀан, дир БЕТӀЕРГЬАН –
Дуца Дуего тӀаса бищараб халкъ!
17Дуца Дур халкъ Хирияб[†] магӀарде бачина,
гьениб, Дуего рукълъун тӀаса бищараб бакӀалда,[†]
я дир БЕТӀЕРГЬАН,
Дуцаго кьучӀ лъураб Мукъадасаб бакӀалда
гьел чӀезе рукӀине,
дир БетӀергьан!

18БЕТӀЕРГЬАН вукӀина Пачалъун абадул абадиялъего!»

19ПиргӀавнасул чуялгун чолгьакал ва чотӀахъаби ралъдалъе лъугьараб мехалда, БЕТӀЕРГЬАНАС гьезда тӀаде риччана ралъдал карачелал. ГӀизраилил халкъин абуни, ралъад къотӀун ана ракъдадасан гӀадин. 20Гьарунил[†] яц Марям аварагалъ[†] жергъен кодобе босана, ва тӀолалго руччабиги, кодор жергъабиги ккун, гьелда хадур рилълъун кьурдизе лъугьана[+]. 21Марямицаги кечӀ ахӀана:

«БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кечӀ ахӀе –
Гьесул хӀалкӀолъи, Гьесул тӀадегӀанлъи!
Чуги чотӀахъанги
ралъдалъе рехана Гьес!» – иланги абун.


Мараялъул ва Элималъул лъим

22Мусаца ГӀизраилил халкъ бачана БагӀараб ралъдал рагӀалалдаса Шур абураб салул авлахъалде. Лъабго къо бана гьез авлахъалда хьвадулел, кибго лъимги батуларого[+]. 23Мара абулеб бакӀалде щвана гьел, амма гьенибги лъим гьекъезе кӀолеб букӀинчӀо, щайгурелъул гьеб кьогӀаб букӀун. (Гьеле гьединлъидалин гьеб бакӀалда цӀарги Мара[*] абун лъураб.) 24Нахъеги Мусадаса рази гьечӀого лъугьана халкъ:

«Нижеца щиб гьекъезе бугеб?» – абун къулкъудана гьел.

25Цинги Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ ахӀи бана, ва БЕТӀЕРГЬАНАС гьесда гъветӀ бихьизабуна. Мусаца гьелъул гӀаркьел лъадалъе рехана ва лъим гьуинаблъун лъугьана.

Гьеб бакӀалда БЕТӀЕРГЬАНАС гьезул божиялъул хӀалбихьана ва гьезие къануналги ахӀкамалги кьуна.

26Гьес абуна:

«Нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул[†] рагӀухъ нуж кӀваркьун гӀенеккани ва Гьесие бокьараб гьабуни, нужеца Гьесул буюрухъал тӀуразарулел ругони ва Гьесул амрабазда рекъон гӀумру гьабуни, Дица нужеда тӀаде биччазе гьечӀо мисриязде риччарал унтабазул цонигияб. Дун нуж сах гьарулев БЕТӀЕРГЬАН вуго».

27Гьениса гьел ана Элималде. Гьениб букӀана анцӀила кӀиго иццги лъабкъоялда анцӀго чамасдакил гъветӀги. Гьел иццазда аскӀор лъалхъана гӀизраилал[+].

### 16


Манна ва чӀоролаби

1ГӀизраилалъул[†] халкъ Элималдасаги ана ва Элималдаги Синаялдаги гьоркьоб бугеб Син абулеб салул авлахъалде щвана. Гьеб букӀана Мисриялдаса къватӀире гӀизраилал рахъун хадусеб кӀиабилеб моцӀалъул анцӀила щуабилеб къо[+]. 2Гьеб авлахъалда рукӀаго гӀизраилал нахъеги Мусадеги Гьарунидеги[†] гӀайибал гӀунтӀизарун къулкъудана. 3ГӀизраилаз гьезда абулеб букӀана:

«БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] квердасан Мисриялдаго хвезе лъикӀаб букӀана нижее! Доба нижее хьагал цӀун белъизе гьанги гӀорцӀизегӀан кваназе чедги букӀана. Нужецайин абуни, тӀолабго халкъ бакъуца хвезабизе, ниж бакъвараб авлахъалде рачана»[+].

4Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Дица зодиса гъоркье нужеда тӀаде цӀадлъун чвахизабизе буго чед. Биччанте халкъалъ, щибаб къоялъ авлахъалдеги ун, жидеего цо къоялъе гӀураб чед бакӀаризе.[†] Гьедин Дица хӀалбихьизе буго гьезул, гьел Дир къануназда нахърилълъунищали балагьизе.

5Анлъабилеб къоялъ, рузман къоялъ, цоги къояз бакӀарулелда данде ккун, биччанте гьез кӀиго нухалъ цӀикӀкӀун бакӀаризе гьеб».

6Мусацаги Гьаруницаги тӀолалго гӀизраилазда абуна: «Къаси нужеда лъазе буго нуж БЕТӀЕРГЬАНАС рачун рукӀин Мисриялдаса къватӀире.

7Метер радал нужеда бихьила БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хӀалкӀолъи, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАНАСДА рагӀана нужер Гьесдехун бугеб рази гьечӀолъи. Нижгун дагӀбадизе ккани, ниж щал чагӀи?»[+]

8Хадубги Мусаца абуна:

«Къаси БЕТӀЕРГЬАНАС гьан кьезе буго нужее кваназе, радал гӀорцӀизегӀан чед кьезе буго. Гьесда рагӀун бугелъул нужер Гьесдехун бугеб рази гьечӀолъи. Нижер бицани, щал ниж кколел? Нижеда гӀайибал чӀвалел чагӀи гуро нуж, БЕТӀЕРГЬАНАСДА гӀайибал чӀвалел чагӀи руго!»

9Цинги Мусаца Гьарунида абуна:

«ГӀизраилазул жамагӀаталда абе: „БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере чӀезе рахъа, Гьесда нужер рази гьечӀолъи рагӀун бугелъул“».

10Гьарун ГӀизраилил халкъгун кӀалъалеб мехалъ, гьел авлахъалдехун ралагьана, ва гьезие загьирлъана накӀкӀул парчадулъ чӀараб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ нур ва Гьесул къудрат.

11Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН кӀалъана Мусада:

12«Дида рагӀана гӀизраилазул гӀарзал. Гьезда абе: „МаркӀачӀул гӀужалда нужеца гьан кваназе буго, рогьалил гӀужалъ нужер чахьал чадица гӀорцӀизе руго. Гьебмехалда лъазе буго нужеда нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] Дун вукӀин“».

13Гьебго къоялъул маркӀачӀул гӀужалъ роржун рачӀана чӀоролаби ва гьез цӀезабуна тӀолабго гьезул къайи чӀвараб бакӀ. Рогьалидейин абуни, сверухълъиго щубица бахчун батана[+]. 14Щуб тӀаса араб мехалда авлахъалъул гьумералда загьирлъана гӀисинаб, крупаялда релълъараб жо. 15Гьеб бихьидал, гӀизраилаз цоцазда цӀехолеб букӀана:

«Гьаб щиб?» – ин.

Гьезда лъалеб букӀинчӀо гьеб киса-щиб жо кколебали. Мусаца гьезда абуна: «Гьеб буго нужее БЕТӀЕРГЬАНАС кьураб чед.

16БЕТӀЕРГЬАНАС амру гьабуна: „Биччанте щивав чияс гьеб бакӀаризе жиндиего гӀураб къадаралда. Хъизаналъул щивав чи рикӀкӀун цо-цо омер[†][*] бакӀаре“»[+].

17Гьедин гьабуна гӀизраилаз. Цояз цӀикӀкӀун, цояз дагь бакӀарана, 18амма гьез омералдалъун гьеб борцараб мехалда, гӀемер бакӀараразул тӀокӀлъиги дагьаб бакӀараразул камиги батичӀо; щивас бакӀарун батана битӀун гьесул хъизамалъе гӀураб къадар[+].

19Мусаца гьезда лъазабуна:

«Метералде гьелъул лъицаниги щибниги жо нахъе тоге», – ян.

20Амма гьел Мусахъ гӀенеккичӀо, ва гьез цо-цо бутӀа радалалде нахъе тана – гьелда хӀапара бана, квешаб махӀги бахъана. Гьелъ Мусал цӀакъ ццин бахъана гьезда.

21Радалго вахъун щивас бакӀарулаан жиндие хӀажалъулеб къадар; гӀодоб хутӀараб, бакъул хинлъи чӀвайдал, биун тӀагӀунаан. 22Анлъабилеб къоялъ, рузман къоялъ, гьез бакӀарана кӀиго нухалъ цӀикӀкӀун – цо чи рикӀкӀун кӀиго омер. Халкъалъул церехъаби рачӀана Мусахъе ва гьеб гьесда бицана.

23Гьес гьезда абуна:

«Гьединин БЕТӀЕРГЬАНАС лъазабун букӀараб: метер буго хӀалхьиялъул къо, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хирияб[†] шаматкъо[†][*]. Жакъа нужеего бокьараб беже, бокьараб белъе, хутӀарабин абуни, нахъе лъе метер радаллъизегӀан»[+].

24Мусаца абураб къагӀидаялъ гьез хутӀараб нахъе цӀунана хадусеб къо щвезегӀан, амма гьаб нухалда гьелда хӀапара бачӀо, махӀги бахъинчӀо.

25«Жакъа гьеб кванай, – ин абуна Мусаца, – щайгурелъул жакъа буго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ шаматкъо. Жакъа нужеда авлахъалда щибго батизе гьечӀо. 26Нужеца гьеб бакӀаризе буго анлъго къоялъ, амма анкьабилеб къоялъ – шаматкъоялъ – авлахъалда нужеда щибго батизе гьечӀо».

27Халкъалда гьоркьоса цо-цоял анкьабилеб къоялъги гьеб бакӀаризе къватӀире рахъана, амма гьезда щибго батичӀо. 28БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «КидаллъизегӀан нуж Дир амрабазухъги Дир къануназухъги гӀенеккиларел?

29Нужеда лъан букӀа: БЕТӀЕРГЬАНАС нужее кьун буго шаматкъо, гьединлъидал анлъабилеб къоялъ Гьес нужее кьолеб буго кӀиго къоялъе гӀураб чед. Анкьабилеб къоялъ щивав чи жиндирго рокъов чӀезе ккола, кивениги къватӀиве вахъинчӀого».

30Анкьабилеб къоялъ халкъ хӀалхьиялда чӀана.

31ГӀизраилалъул халкъалъ гьеб кванда цӀар тана «манна»[†] абун. Гьеб букӀана гъаранхералъул хьоналда релълъараб, хъахӀаб кьералъул, гьацӀул бакарабазул гӀадаб тӀагӀам бугеб нигӀмат. 32Мусаца абуна:

«Гьадинаб буго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амру: „Маннаялъул цо омер босе ва гьеб нахъе цӀунун те хадусел гӀелазе – Мисриялдаса къватӀире рачараб мехалда авлахъалда Дица нужее кваназе кьолеб букӀараб чед гьезда бихьун букӀине“».

33Цинги Мусаца Гьарунида абуна:

«Хъабаги босун, гьенибе жанибе маннаялъул цо омер бай. Хадусел гӀелазе цӀунун букӀинелъун, гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе лъе».

34Мусадасан загьирлъараб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, маннаялъул цӀураб хъаба КъотӀиялъул гъансида цебе лъуна Гьаруница. 35Гьезие хъвараб Ханааналъул[†] ракьалъул гӀорхъабазде щвезегӀан, гӀизраилаз кӀикъого соналъ манна кваналеб букӀана[+].

36(Омер ккола ефаялъул[*] анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа.)

### 17


Кьурулъан лъим


(Тар. 20:1-13)

1Цинги, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] амруялда рекъон, ГӀизраилил[†] халкъалъ Син авлахъ тана ва бакӀ-бакӀалда[†] лъалхъиги гьабулаго, гочарилеб букӀана. Цо нухалда гьел Рефидималда лъалхъана ва гьениб къайи чӀвана, амма гьениб гьекъезе лъим букӀинчӀо[+]. 2Гьебмехалъ Мусада гӀайибал чӀвазе байбихьана гьез:

«Лъим кье нижее! Ниж къечон руго», – янги абун.

«Щай нужеца дидехун дагӀба балеб? – ин абуна Мусаца. – Щай нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хӀалбихьулеб?»[+]

3Амма халкъ къечон тату хун букӀана ва Мусада кӀалгьикъизе лъугьана:

«Щай дуца ниж Мисриялдаса нахъе рачарал? Нижги, нижер лъималги, гӀи-боцӀиги къечон хвезаризейищ дуе бокьараб?» – инги абун.

4Ва Муса БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ ахӀи базе лъугьана:

«Щиб гьабилеб[†] дица гьаб халкъалда? Дун гьаз ганчӀица чӀвазехъин вугогури!» – ян[+].

5БЕТӀЕРГЬАНАС Мусае жаваб гьабуна: «ГӀизраилалъул церехъабазул цо чангоявги цадахъ вачун, халкъалда цеве вахъа. Нилалда кьабун букӀараб гӀансаги босе.

6Дун Хоривалъул[†] кьурда тӀад дуда дандвитӀун чӀела. Дуца кьурда кьабе, ва гьелда жаниса лъим чвахизе буго, цинги халкъалъул къеч буссина». Мусаца гьедин гьабуна гӀизраилазул церехъабаздаги бихьун[+].

7Мусаца гьеб бакӀалда цӀар лъуна Масса[*] ва Мерива[*] абун, щайгурелъул дагӀбадулел ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хӀалал рихьулел рукӀиндал гӀизраилал гьенир: «БЕТӀЕРГЬАН нижгун вугевищ яги гьечӀевищ?» – инги абун.


Амалекиязда тӀад бергьенлъи боси

8Амалекиял[†] рачӀана ва Рефидималда ругел гӀизраилазда тӀаде кӀанцӀана[+]. 9Мусаца Егьошуада абуна: «Халкъалда гьоркьоса лебалал бихьинал тӀаса рище амалекиялгун рагъизе. Дунин абуни, метер, кодоб ккун Аллагьасул[†] гӀансагун, гохӀил тӀогьив чӀела».

10Егьошуаца Мусаца малъараб гьабуна ва нахъисеб къоялъ амалекиязда данде рагъ байбихьана; Мусаги, Гьарунги,[†] ХӀурги гохӀил тӀогьире рахана. 11Мусаца кверал рорхун ругебгӀан мехалъ гӀизраилал бергьунаан, амма гьес кверал гӀодоре риччараб лахӀзаталдаго амалекиял бергьунаан. 12Амма Мусал кверал свакалел рукӀана. Гьединлъидал Гьаруницаги ХӀурицаги босун гамачӀ лъуна гьесда гъоркь. Муса гьелда тӀад гӀодов чӀана, Гьарунги ХӀурги гьесул кӀиябго хьолбохъ эхетана, ва гьез ккун чӀезаруна гьесул кверал – цояс цояб рахъалдасан, цогидас цогидаб рахъалдасан. Бакъ тӀерхьинегӀан Мусал кверал рорхун чӀезарун рукӀана, ва 13гьеб рагъулъ Егьошуаца къезабуна амалекиязул аскар.

14Гьелдаса хадуб БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Дуца гьалъул хъвай-хъвагӀай гьабе ва Егьошуада бице Амалекил халкъ Дица гьаб дунялалдаса тӀубанго лъугӀизабизе бугин»[+].

15Цинги Мусаца БетӀергьанасе къурбаналъе бакӀ бана ва гьес гьелда ЙГЬВГЬ-Нисси[*] абун цӀар лъуна. 16Ва гьес абуна: «БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ тахиде квер борхун букӀана! Гьединлъидал БЕТӀЕРГЬАНАС рагъ гьабила Амалекгун гӀасрабазулъа гӀасрабазулъе!»

### 18


Мусахъе гьоболлъухъ Итро вачӀин

1Мидяналъул кашишасда,[†] ай Мусал вакьад Итрода рагӀана Аллагьас[†] Мусаеги Жиндирго халкъ ГӀизраилалъеги[†] гьабурабщиналъул ва БЕТӀЕРГЬАНАС[†] ГӀизраилил халкъ Мисриялдаса къватӀибе бачиналъул хӀакъалъулъ[+]. 2Гьебмехалъ Мусал вакьад Итро нухда вахъана, жиндирго яс ва Мусал лъади Ципораги ячана цадахъ. Гьей цее эбел-инсул рокъое тӀадюссинаюн йикӀана Мусаца. 3Гьединго гьелъул кӀиго васги вачана (гьезул цоясда цӀар лъун букӀана Гершом[*], Мусаца абидал: «Чияр ракьалда Дун апараглъун лъугьана» – ян. 4Цогидасда – Элиезер[*] лъун букӀана: «Дир инсул Аллагьас кумек гьабуна дие. Дос хвасар гьавуна дун пиргӀавнасдаса»,[†] – янги абун).

5Ва Мусал вакьад Итро вачӀана рачун гьесул васалгун ва лъадигун салул авлахъалде, Аллагьасул МегӀералда аскӀоб Мусаца къайи чӀвараб бакӀалде.[†] 6Итроца Мусахъе хабар битӀана:

«Дун, дур вакьад Итро, вачӀунев вуго духъе дур лъадигун ва дур кӀиго васгун цадахъ».

7Муса вакьадасда дандчӀвазе къватӀиве вахъана. Вакьад вихьидал, гьев гьесие къулана ва гьезул хинаб дандчӀвай ккана. Салам-каламги гьабун, гьел чадиралъуре лъугьана. 8Мусаца вакьадасда бицана ГӀизраилалъе гӀоло БЕТӀЕРГЬАНАС пиргӀавнасеги мисриязеги гьабурабщиналъул, нухда жидедаго рихьарал захӀмалъабазул ва БЕТӀЕРГЬАНАС жалго хвасар гьариялъул хӀакъалъулъ. 9Итро вохун вукӀана, Мисриялъул кверщаликьа эркенги гьарун,[†] БЕТӀЕРГЬАНАС гӀизраилазе кигӀан гӀемер лъикӀлъи гьабурабали рагӀидал. 10Итроца абуна: «Мисриялъулги пиргӀавнасулги кверщаликьа нужер халкъ эркен гьабурав БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рецц!

11Гьанже дида лъана БЕТӀЕРГЬАН цогидал аллагьзабаздаса кигӀанги тӀадегӀанав вукӀин, гӀамалкӀодого зулму-хӀал гьабизе лъугьаразул кверщаликьа халкъ эркен гьабурав!»

12Хадуб Мусал вакьад Итроца Аллагьасе тӀубанго бухӀулеб къурбанги цогидал къурбаналги гьаруна. Цадахъ ГӀизраилалъул церехъабигун, Гьарунги вачӀана Мусал вакьадасулгун тӀутӀ гӀахьал гьабизе.


ДиванчагӀи хъулухъалде тӀами


(Къан. 1:9-18)

13Нахъисеб къоялъ Мусаца байбихьана халкъалда гьоркьоб ккара-таралъухъ ва кинаб батаниги дагӀба-къецалъухъ гӀенеккизе ва щибаб суалалъе рекъараб хӀукму къотӀизе, ва рогьалидаса бахъараб къасилъизегӀан гьесда сверухъ бакӀарун букӀана халкъ. 14Гьеб кинабго бихьараб мехалъ, гьесул вакьад Итроца абуна:

«Гьаб щиб дуца халкъалъе гьабулеб бугеб? Щай цохӀо дуцаго гьабулеб гьеб хӀалтӀи, тӀолабго халкъги рогьалидаса бахъараб къасилъизегӀан дуда сверухъ бахъун чӀезабун?»

15Мусаца жаваб гьабуна: «Гьел дихъе рачӀуна ккара-тараб жоялъе Аллагьасул хӀукму балагьизе.

16Жидедаго гьоркьоб дагӀба ккараб мехалда, гьел рачӀуна дихъе. Дица хӀукму къотӀула гьезие, Аллагьасул низамалги къануналги кьочӀоеги росун».

17Мусал вакьадас абуна: «Дуца гьеб битӀун гьабулеб гьечӀо.

18Дурги духъе рачӀунезулги свакан тату хола гьедин, щайгурелъул гьеб буго цӀакъ захӀматаб хӀалтӀи. ЦохӀо дуцаго тӀубазабизе кӀолеб хӀалтӀи гуро гьеб[+]. 19Дихъ гӀенекке, дица дуе гӀакълу кьела, цинги Аллагьас квербакъаги дуе! Мун вукӀа Аллагьасдаги халкъалдаги гьоркьов гьоркьохъанлъун, ва дуца Гьесда цере росе гьезул гӀарзал. 20Гьединго дуца халкъалда малъе низамалги, къануналги, битӀараб нухги, хьвада-чӀвадиги. 21Гьелдаго цадахъ халкъалда гьоркьоса тӀаса рище бажари бугел, Аллагьасукьа хӀинкъарал, божи-иман бугел ва гӀарцухъ яхӀ бичуларел гӀадамал ва гьелго тӀаме азаргоязда, нусгоязда, кӀикъоялда анцӀгоязда ва анцӀгоязда тӀад кӀудияллъун.[†][+] 22Гьеле гьез гьабизе биччанте гӀадамазда гьоркьоб ккара-таралъул хӀисаб-суал. ЗахӀматал ишал ккани, риччанте гьез гьел духъе росун рачӀине, бигьаял ишал жидецаго тӀуразаризе риччай. Дур гьир гьезда гьоркьоб бикьани, гьеб дуе бигьалъила. 23Дуца гьедин гьабуни, Аллагьасеги гьеб къабуллъани, дуегоги гьир баччизе бигьалъила, гӀадамалги разиго рокъо-рокъоре тӀадруссина».

24Муса вакьадасухъ гӀенеккана ва кинабго гьес абухъе гьабуна. 25ГӀизраилазда гьоркьоса гьес тӀаса рищана бажари бугел гӀадамал ва гьел тана халкъалда тӀад: азаргоязда, нусгоязда, кӀикъоялда анцӀгоязда ва анцӀгоязда тӀад[+]. 26Гьел лъугьана халкъалъе хӀукму къотӀулел диванчагӀилъунги. ЗахӀматал суалал гьез росулаан Мусахъе, бигьаялин абуни, жидецаго тӀуралаан[+].

27Цодагьаб заманалдасан Мусаца вакьад нухарегӀана ва Итро жиндирго улкаялде тӀадвуссун ана.

### 19


Синаялда гӀагарлъухъ

1Мисриялдаса къватӀире рахъун лъабабилеб моцӀалъ, гӀизраилал[†] щвана Синаялъул салул авлахъалде. 2Рефидималдаса Синай[†] авлахъалде ана ГӀизраилил халкъ ва гьениб мегӀералда аскӀоб къайи чӀвана[+].

3Муса магӀарде вахана Аллагьасда[†] цеве чӀезе, ва БЕТӀЕРГЬАН[†] кӀалъана гьесда: «Якъубил[†] зурияталда гьадин абе ва ГӀизраилил халкъалда гьадин бице:

4„Нужеда бихьана Дица Мисриялъе гьабураб ва Дица нуж, цӀудул кваркьиялда кинигин росун, гьанире Дихъего рачараблъи[+]. 5Гьанже Дихъ гӀенекке: нуж тӀубанго Дие мутӀигӀлъулел ругони ва нужеца Диргун КъотӀи тӀубазабулеб бугони, киналгӀаги халкъазда гьоркьор гӀицӀго нуж рукӀине руго Дир багьа тӀадегӀанаб хазиналъун. ТӀолабго дунял Дир ккола,[+] 6амма нуж рукӀине руго дир хирияб[†] халкълъун, Дир кашишзабазул[†] умматлъун“. Гьебин абе ГӀизраилил халкъалда»[+].

7Муса магӀардаса гъоркье лъугьана ва, халкъалъул церехъабиги ахӀун, гьезда бицана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амру. 8Цинги халкъалъ цохӀо кӀалдисан гӀадин абуна:

«Нижеца тӀубазабизе буго БЕТӀЕРГЬАНАС тӀадкъарабщинаб».

Муса гьезул жаваб босун БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве вилълъана[+].

9БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Дун вачӀине вуго духъе буччараб накӀкӀулъ ва халкъалда цеве дуда кӀалъазе вуго, гьел абадиялъего дуда божизе рукӀине».

Цинги Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДА бицана халкъалъул жаваб.

10БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Халкъалъухъеги ун, жакъаги метерги гьезие динияб рацӀцӀалъиялъул низам тӀобитӀе. Биччанте гьез жидерго ретӀел-кун чуризе[+]

11ва гьел лъабабилеб къоялде хӀадурго рукӀине, щайгурелъул лъабабилеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАН Синай магӀарда рещтӀине вуго тӀолабго халкъалда цеве. 12МегӀералда сверухъ халкъалъе гӀорхъи чӀезабе ва гьезда абе: „МегӀералда тӀаде рахиналдаса ва гьелъул ахалъиялда хъваялдаса нужго цӀуне! МегӀералда хъванщинасе гӀажал букӀине буго. 13Гьев ганчӀица яги чӀорал речӀчӀун чӀвазе ккола, гьединав чиясда квер хъвазеги бегьуларо. Инсан вукӀа гьев, хӀайван букӀа гьеб – цого гӀажал. ГӀицӀго халат бахъун сур пун хадусала рахине бегьула магӀарде тӀаде“»[+].

14Муса магӀардаса гъоркье халкъалъухъе вилълъана, ва гьес халкъ бацӀцӀад гьабулеб тадбир тӀобитӀана. Гьез ретӀел-кунги чурана. 15Гьес халкъалда абуна:

«Лъабабилеб къоялде хӀадурлъи гьабе; лъудбузда хъваге».

16Лъабабилеб къоялъул рогьалил гӀужалда гъугъадана дунял ва пирхана пири, мегӀералда тӀад буччараб накӀкӀ лъуна ва суралъубе пулеб кутакалда кӀудияб гьаракь рагӀана. ТӀолабго халкъ гӀемераб хӀинкъиялъ сородизе лъугьана. 17Къайи чӀвараб бакӀалдаса[†] Мусаца халкъ бачана Аллагьасда данде ва мегӀералъул ахалъуда эхетана. 18Синай мегӀер кӀкӀуялъ бацун букӀана, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАН гьелда тӀад рещтӀана цӀадулъ. Гьелъул тӀогьисан, корода жаниса кинигин, гьаваялде бахъун унеб букӀана кӀкӀуй ва тӀолабго мегӀер сородулеб букӀана. 19Сур пулеб гьаракьги кӀванагӀан кӀодолъулеб букӀана. Муса кӀалъалев вукӀана, ва Аллагьас гьесие жаваб кьолеб букӀана якъинаб гьаркьидалъун[*].

20БЕТӀЕРГЬАН рещтӀана Синай мегӀералъул тӀогьиве, ва Гьес Муса гьениве ахӀана. Муса тӀаде вахараб мехалда, 21БЕТӀЕРГЬАНАС гьесда абуна: «ГӀодовеги рещтӀун, халкъалда лъазабе, БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪ ралагьизеян абун, чӀезабураб гӀорхъи бахун жанибехун гьез гали тӀамугеян, гурони гьезул гӀемерисел хвезе руго[+].

22БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ гӀагарлъулел кашишзабазги жалго рацӀцӀад гьаризе[†] ккола, гурони БЕТӀЕРГЬАНАС гьезие жаза гьабизе буго»[+].

23Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДА абуна:

«Халкъ Синай мегӀералде тӀаде бахине гьечӀо, Дуцаголъидал нижеда кьварун лъазабураб: „МегӀер сверухъ гӀорхъи чӀезабе ва гьеб бацӀцӀад гьабе“, – ян».

24БЕТӀЕРГЬАНАС жаваб кьуна:

«ГӀодове рещтӀа ва Гьарунгун[†] цадахъ тӀаде вачӀа. Кашишзабазги халкъалъги БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере рачӀинеян гӀорхъи бахине пикругицин гьабугеян абе, гурони Гьес гьезие жаза гьабизе буго».

25Муса халкъалъухъе гӀодове рещтӀана ва гьеб кинабго халкъалда бицана.

### 20


АнцӀго амру


(Къан. 5:5-33)

1[•]БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьадин абуна:

2«Дун вуго нужер БЕТӀЕРГЬАН, лагълъун нуж рукӀараб ракьалдаса, ай Мисриялдаса, нуж къватӀире рачарав нужер Аллагь.[†][+]

3Дун гурел батӀиял аллагьзаби нужер рукӀине бегьуларо[+].

4Нужеего гьересиаллагь гьавуге – тӀад зобалазда бугелъул букӀа, гӀодоб ракьалда бугелъул букӀа, лъадалъ яги ракьулъ бугелъул букӀа, кинабгӀаги сипат-сурат гьабуге;[+] 5гьезие тӀагӀат-гӀибадат гьабуге, Дун нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьлъидал[†] – хилиплъи хӀехьоларев[*], умумузул мунагьазе[†] гӀоло лъабабилеб ва ункъабилеб наслуялде щвезегӀанги гьезул лъималазул лъималазеги, Дун риханщиназе жаза гьабулев[+]. 6Амма Дун вокьулезул ва Дир амруял тӀуразарулезул наслабазе – гьезул азарабилеб гӀелалде гӀунтӀунги – рахӀмат бикьулев[+].

7Нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул цӀар бахъуге кӀвар гьечӀого[*], щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАНАС кӀвар гьечӀого Жиндир цӀар бахъулев чиясеги жаза гьабичӀого толаро[+].

8Шаматкъо[†] кӀочонге – гьеб хирияб[†] къолъун цӀуне[+]. 9Анлъго къоялъ хӀалтӀе ва тӀолалго дурго ишал тӀуразаре, 10амма анкьабилеб къо – гьеб ккола дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе батӀа гьабураб шаматкъо. Гьеб къоялъ нужеца кинаб бугониги хӀалтӀи гьабуге – я дуца, я нужер васас яги ясалъ, я нужер лагъас яги лагъалъ, я нужер хӀайваналъ, я нужер шагьаралда чӀел гьабурав къватӀиракьалдаса чияс. 11Анлъго къоялда жаниб БЕТӀЕРГЬАНАС зобги, ракьги, ралъадги ва гьезда тӀад-гъоркь бугебщинабги бижана, анкьабилеб къоялъин абуни, хӀалхьи гьабуна. Гьединлъидал БЕТӀЕРГЬАНАС шаматкъоялда баракат[†] лъуна ва гьеб хирияб къолъун гьабуна.

12Эбел-инсул адаб-хъатир гьабе, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьураб ракьалда нужерго гӀумру халатаб букӀине[+].

13Чи чӀваге[+].

14Зина гьабуге[+].

15ЦӀогь гьабуге[+].

16ГьересинугӀлъи гьабуге[+].

17Чияр рукъалде хьул лъоге, чияр лъадуде хьул лъоге, гьесул лагъасде яги лагъалде, гьесул оцалде ялъуни хӀамиде – щибгӀаги чияр жоялде хьул лъоге»[+].

18ТӀолабго халкъалда рагӀулеб ва бихьулеб букӀана гъугъадиги, пирхулеб пириги, сур пулеб гьаракьги, кӀкӀуйдулъ бугеб мегӀерги. Халкъ, кутакалда хӀинкъун, рикӀкӀадегӀан къан чӀана.

19«Мунго кӀалъай нижеда, ниж духъ гӀенеккила, – ян абуна гьез Мусада. – Амма Аллагь нижеда кӀалъагеян гьаре, ниж хвечӀого рукӀине»[+].

20Мусаца халкъалда абуна:

«Нуж хӀинкъуге. Аллагь вачӀун вуго нужер хӀалбихьизе, Гьесукьа хӀинкъи нужер ракӀазулъ бижизабизе – нужеца мунагьал тезе рукӀине».

21Халкъ рикӀкӀадегӀан эхетаралъубго чӀана. Мусайин абуни, Аллагь жанив вугеб бецӀаб накӀкӀул парчаялда аскӀове гӀагарлъана.


Къурбан-бакӀалъул хӀакъалъулъ къанун

22Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «ГӀизраилазда[†] абе: „Нужедаго бихьана Дун зодисан нужгун кӀалъалев вукӀин:

23Дир бакӀалда[†] нужеего гӀарац-меседалъул аллагьзаби гьаруге ва гьезие наку чӀваге!

24Дие къурбан-бакӀ бай хӀатӀул ва, нужерго гӀи-боцӀул рехъалъа рачун хъвезеги хъун, гьелда тӀад тӀоритӀе тӀуран рухӀулел ва ракълил къурбанал. Дицаго тӀаса бищараб щибаб бакӀалда Дун нужехъе вачӀине вуго ва нужеде баракат рещтӀинабизе буго.

25Дие къурбан-бакӀ ганчӀил гьабулеб бугони, бекӀкӀараб ганчӀил гьабуге гьеб. Нужеца квартӀа кӀутӀидал, гьеб хъублъула[+].

26Дир къурбан-бакӀалде болъодухъан тӀаде рахунге, ратӀлида гъоркьа нужер гӀицӀлъи гӀадамазда бихьичӀого букӀине“.

### 21

1Гьале дуца халкъалъе загьир гьаризе кколел къанунал:


Лагъзадерил хӀакъалъулъ къанунал


(Къан. 15:12-18)

2„Дуца жугьутӀав лагъ вичун восун вугони, ва гьес дуе анлъго соналъ хъулухъги гьабун батани, анкьабилеб соналъ дуца гьев эркен гьавизе ккола, гьесухъ мухьги босичӀого[+]. 3Гьев живго цохӀо вачӀун вукӀун ватани, эркенги гьавила живго цохӀо, ва лъадигун вукӀун ватани, гьесда цадахъ эркенлъизе те лъадиги. 4Нагагь хважаинас лагъасе лъади кьун йикӀун ятани, ва гьелъ гьесие лъималги гьарун[†] ругони, чӀужугӀаданги гьелъул лъималги хутӀула хважаинасе, эркенлъи щола гӀицӀго гьесие.

5Амма лагъас ‘Дие рокьула дирго хважаинги лъадигун лъималги, гьединлъидал дие эркенавлъун вукӀине бокьун гьечӀо’, – ян абуни, 6биччанте хважаинас гьев Аллагьасда[†] цеве вачине ва нуцӀида яги нуцӀил ххеналда аскӀовги чӀезавун, гӀебуялъ гьесул гӀин борлъизе. Гьелдаса хадуб гьев гӀумруялъго гьесул лагълъун хутӀила[+].

7Пуланав чияс жиндирго яс лагълъиялде йичун йигони, гьей лагълъиялдаса эркен гьайизе бегьуларо, бихьинал лагъзал эркен гьарулеб къагӀидаялда. 8Хважаинас гьей жиндиего ячине йосунги йикӀун, амма гьесие гьей рекӀее гӀун ятичӀони, гьес рес кьезе ккола, мухьги кьун, гьей жинда аскӀоса нахъе ячине. Амма гьесул ихтияр букӀунаро, жиндицаго нахъги чӀван, гьей чияе йичизе. 9Гьес жиндирго васасе кьезе мурадалда лагъ йосун ятани, гьелдехун жиндирго ясалдехун гӀадаб бербалагьи букӀине ккола гьесул. 10Гьес тӀадеги лъади ячани, махӀрум гьаюге цее ячарай лъади кванидасаги, ратӀлидасаги ва рос-лъадул букӀунеб цадахъаб гӀумруялдасаги[+]. 11Гьеб лъабабго жо гьес гьелъие кьолеб гьечӀони, гьелъул ихтияр буго мухьги кьечӀого эркенлъизе.


Черхалъе зарал гьабиялъул хӀакъалъулъ къанунал

12Цо кьабураб жоялъ чи хвезавурав инсан чӀвазе ккола[+]. 13Нагагь гьеб тохлъукьего ккараб иш бугони (Аллагьас гьедин ккезе хъван букӀун), чӀвазе хиялги букӀун батичӀони, виччанте чӀвадарухъан лъутизе Дица бихьизабураб бакӀалде.[†][+] 14Амма рекӀелъ ццинги хьихьун, цебеккунго ургъун, цо чияс цогидав чи чӀвани, Дир къурбан-бакӀалде лъутанигицин, гьенисаги нахъе вачун, гьев чи гӀумруялдаса махӀрум гьаве[+].

15Инсуда яги эбелалда кьабурав чи, щив гьев ватаниги, чӀвазе ккола.

16Лагълъун вичизе яги жиндиего хӀалтӀизавизе пуланав чи викъарав инсан чӀвазе ккола[+].

17Эбел-эмен къабихӀ гьарун кӀалъалев чи чӀвазе ккола[+].

18Нагагь бихьинал цоцалъ рагъулаго, цояс цогидасда гамачӀ яги зар кьабани ва гьев хвечӀони, амма бусаде ккани, 19гьесда кьабурав чиясе тамихӀ гьабизе бегьуларо, вухарав тӀаде вахъани ва гӀансидеги ккун, рокъоса къватӀиве вахъине кӀолеб бугони. Амма кьабурав чиясухъа гӀакӀа бахъизе ккола вухарав бусаде ккеялдалъун араб заманалъухъги сахлъиялъул мурадалда гьабураб дару-сабабалъухъги.

20Хважаинас лагъасда яги лагъалда тӀил кьабуни, ва гьебсагӀатго лагъ хвани, хважаин тамихӀалде цӀазе ккола. 21Амма лагъ цо-кӀиго къоялъ чӀаго хутӀани, хважаинасе тамихӀ гьабиларо,[†] щайгурелъул лагъ ккола гьесул мулк.

22Бихьинал цоцалъ рагъулаго, лъачӀого къинай гӀаданалда кьабуни ва гьелдалъун лъимер биххани, амма гьеб гуреб заралги ккечӀони, чӀужугӀаданалда кьабурасухъа бахъизе ккола гьелъул росас тӀалаб гьабураб ва диванчияс хӀукму къотӀараб гӀакӀа. 23ЧӀужугӀаданалъе зарал ккун бугони, гьелда рекъараб тамихӀги гьабе: гӀумруялъухъ – гӀумру, 24бералъухъ – бер, гӀусалъухъ – гӀус, бохалъухъ – бох бахъе, 25бухӀараб бакӀалъухъ – бухӀараб бакӀ, ругъуналъухъ – ругъун, би[†] речинабиялъухъ – би речинаби[+].

26Нагагь хважаинас лагъасул яги лагъалъул бадиб зар кьабуни ва гьезул бер бахъани, риччанте бералдаса махӀрумлъиялъухъ гьел лагъзал эркен гьаризе. 27Нагагь хважаинас лагъасул яги лагъалъул гӀус бортизабуни, гьелги риччанте эркенлъиялде, жидер рахъарал гӀусазухъ.

28Нагагь бихьинчи яги чӀужугӀадан оцоца мерхьун хвани, гьеб оц ганчӀалги речӀчӀун чӀвазе ккола, гьелъул гьанги квине бегьуларо. Оцол хважаинас гьелъул жаваб кьезе кколаро[+]. 29Амма оц багъулеб тайпаялъул букӀун батани ва хважаинасда гьелъул хӀакъалъулъ абунги букӀун бугони, амма гьес гьелъул кӀвар гьабичӀого тани ва гьелъ бихьинчи яги чӀужугӀадан чӀвани, ганчӀица бухун гьеб оцги чӀвазе ккола, гьелъул хважаинги чӀвазе ккола. 30Амма гьев чӀваялъул бакӀалда гьесухъа рецӀел тӀалаб гьабизе бокьани, бицараб багьа, кинаб батаниги, кьезе ккола гьес жиндирго гӀумруялъухъ[+]. 31Гьебго къанун хӀалтӀизабула оц лъимада багъаниги – яс йикӀа, вас вукӀа. 32Оцоца лагъ (бихьинчи яги чӀужугӀадан) чӀвани, гьелъул хважаинас дозул хважаинасе кьезе ккола лъеберго шекел[†][*] ва оц ганчӀица бухун хвезабизе ккола.

33Нагагь цониги чияс гвендги бухъун, гьелда тӀаде ракь хъвачӀого тун, гьенибе жанибе оц яги хӀама бортани, 34гвенд бухъарас бецӀизе ккола ккараб зарал. Гьес хважаинасе гӀарац кьезе ккола, амма хвараб хӀайван гьесие хутӀула[+].

35Лъилниги оц чияр оцолъ багъани ва гьеб хвани, чӀаго хутӀараб оц бичила ва гьеб бичун щвараб гӀарацги хвараб оцги гьезул белегьабазда гьоркьоб бащад бикьила. 36Амма оц багъулеб тайпаялъул букӀун батани, ва гьебги лъалаго, хважаинас гьеб биччан тун букӀун батани, чӀвараб оцалъухъ гьес жиндирго чӀагояб оц кьезе ккола ва чӀвараб жиндиего тела.

### 22


Зарал бецӀиялъул къанунал

1Нагагь цониги чияс оц яги гӀиялъажо бикъани ва гьеб хъуни яги бичани, гьес кьезе ккола цо бикъараб оцалъухъ щуго оц, цо гӀиялъажоялъухъ ункъго гӀиялъажо[+]. 2ЦӀогьодизе сардилъ цо пуланаб рокъове кӀанцӀулев вукӀаго ккурав цӀогьор вухун нагагь хвани, гьев вухарав чи гӀайибиявлъун рикӀкӀунаро. 3Амма къад гьединаб жо ккани, цӀогьор чӀварав чи гӀайибиявлъун рикӀкӀуна. ЦӀогьор чӀаго хутӀани, гьес бикъараб бецӀизе ккола. Гьесул щибниги гьечӀони, гьев лагълъиялде виче, бикъараб бецӀизелъун. 4Гьес бикъараб боцӀи чӀаго батани – оц, хӀама яги гӀиялъажо батӀалъи гьечӀого – гьесухъа кӀицӀулго цӀикӀкӀун рецӀел бахъизе ккола[+].

5Лъицаниги чияр хурибе яги цӀолбол ахикье жиндирго боцӀи биччани ва гьеб мерхьани, ккараб заралалъухъ рецӀел хӀисабалда, гьесухъа бахъизе ккола жиндирго хуриса яги цӀолбол ахикьа щвараб бачӀиналъул бищун лъикӀаб бутӀа.

6Нагагь цӀаги рекӀун, гъутӀби, харил гӀархъал яги хуриса жеги бакӀаричӀеб[†] тӀорщел бухӀани, гьеб цӀа рекӀине биччан тарав чияс бецӀизе ккола гьелдалъун ккараб зарал.

7Цо чияс цогидасухъе цӀунизе кьураб гӀарцул тӀагӀел, яги цогидаб къиматаб къайи, цӀунизе тӀаде босарасул рокъоса цӀогьорас бикъани ва гьев кквезе щвани, цӀогьорасухъа бахъизе ккола бикъаралъул кӀиго бутӀа. 8Амма цӀогьор кквезе щвечӀони, чияр къайи цӀунизе тӀаде босарав чи эхетизе ккола диванчиясда цеве ва гьедизе ккола, жинца чияр хазинаялда квер хъвачӀин абун. 9Мулкалъул ихтияралда тӀасан кӀигояв дагӀбадулев вугони, ‘гьаб дир кколин’ абун – оц, хӀама, чахъу, ретӀел яги цогидаб билараб къайи – гьеб иш кьезе ккола диванчиясухъе. Диванчияс мекъавлъун рикӀкӀарав чияс ритӀухъ гьавурасе кьезе ккола кӀиго бутӀа.

10Цо чияс цогидасухъе хьихьизе кьураб хӀама, оц, чахъу яги бокьараб рукъалъул хӀайван лъиданиги бихьичӀого хвани, яги лъукъани, ялъуни бикъани, 11боцӀи хьихьизе тӀаде босарав чи гьедизе ккола БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] цӀаралдалъун боцӀул хважаинасда цеве, жинца чияр боцӀуда квер хъвачӀин абун. БоцӀул хважаинас къабул гьабизе ккола гьесул гьа, гьебмехалъ рецӀелги кьезе кколаро[+]. 12Амма рехъада вукӀарасул гӀайибалдалъун боцӀи бикъун ани, боцӀул хважаинасе ккараб зарал бецӀизе ккола гьес. 13Нагагь боцӀи гӀалхул хӀайваназ чӀван батани, рехъада вукӀарас гьелъул балкан бихьизабизе ккола. Гьебмехалъ, гӀалхул хӀайваназ чӀвараб боцӀи бецӀизе кколаро.

14Цояс цогидасухъа заманалда хӀалтӀизабизеян абун хӀайван бачани ва хважаин аскӀов гьечӀого гьеб хвани яги лъукъани, гьеб бецӀизе ккола. 15Гьеб заманалда хӀайваналъул хважаин аскӀов вугони, бачарав чияс гьеб бецӀизе кколаро. Амма гьеб хӀайван мухьдахъ бачун букӀун батани, кколеб мухь кьезе ккола.


ЖамгӀиял ва диниял къанунал

16Бихьинчияс жеги росасе инчӀей яс басра гьаюни, гьес гьелъухъ бахӀаралъул хъалим кьезе ккола ва гьей лъадилъун ячине ккола[+]. 17Нагагь гьелъул инсуца гьев чиясе гьей лъадилъун кьезе инкар гьабуни, гьебмехалдаги гьес кьезе ккола ясалъухъ кьолеб бахӀаралъул хӀакъ.

18СихӀручӀужу-палихъан чӀаго тоге[+].

19ХӀайваналгун пасатал гьоркьорлъаби гьарулев чи чӀвазе ккола[+].

20БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гуреб, батӀиял аллагьзабазе[†] къурбан гьабулевщинав чиги тӀагӀинавизе ккола.

21Чияр ракьалдаса рачӀарал къварид гьаруге, гьезие зулму гьабуге: Мисриялда нужгоги рукӀиндал чияр ракьалдаса рачӀараллъун[+].

22Къоролалги бесдалалги къварид гьаруге[+]. 23Нужеца гьедин гьабуни, гьез кумек гьарун[†] ахӀи бала Диде, ва Дица чара гьечӀого къабул гьабила[†] гьезул гьари. 24Цинги Дир ццин гьалаглъила ва Дица нуж хвалчаца чӀвала: гьебмехалъ нужер лъудбиги къороллъила нужер лъималги бесдаллъила.

25Дир халкъалъул мискинчиясе дуца къарзалъе гӀарац кьуни, гьесухъа тӀадеги гӀарац бахъуге[+]. 26Цогидасухъа гъоркьлъалие дуца гӀаба босани, бакъанил гӀужалде гьеб тӀадбуссинабичӀого тоге:[+] 27гьеб гурони тӀокӀаб тӀад базе жо гьечӀелъул гьесул. Кин гьев къаси кьижилев, тӀад базе жоги гьечӀого? Дос Дида гьаридал Дида рагӀула, щайгурелъул Дун рахӀмуяв вугелъул.

28Аллагьасде хьандоге ва нужерго халкъалъул бутӀрулги церехъабиги какуге[+].

29БакӀарараб тӀорщелалдасаги цӀолбол цӀцӀуялдасаги хириял садакъаби кьезе кватӀуге.

ТӀоцере гьарурал васал Дие кье[+]. 30Гьединго нужеца Дие кьезе ккола нужер гӀи-боцӀуца гьабураб тӀоцебесеб тӀинчӀ; анкьго къоялъ гьеб эбелалда аскӀоб те ва микьабилеб къоялъ Дие кье[+].

31Нуж рукӀине ккола Дир бацӀцӀадаб[†] халкълъун. ГӀалхул жанаваралъ чӀвараб хӀайваналъул гьан кванаге, гьеб гьабзазе рехе[+].

### 23


РитӀухълъи ва рахӀму

1Гьересихарбал тӀиритӀизаруге; гьересияб нугӀлъиялдалъун гӀайибиясе кумек гьабуге[+].

2ГӀемерисез квешлъи гьабулеб бугони, гьезда нахъ рилълъунге; гӀемерисезда тӀадги рекъон, тӀекъаб диваналъе квербакъиги гьабуге ва, 3мискинав вугин абун, чиясул такъсир бахчизеги квербакъуге[+].

4Нагагь дур тушманасул оц яги хӀама нух къосун ккун батани, чара гьечӀого гьесухъе тӀадбуссинабе гьеб[+]. 5Нагагь мун рихарав чиясул хӀама, тӀад бугеб гьирги бакӀлъун[†] гӀодоб ккани, гьедин тоге гьеб – чара гьечӀого кумек гьабе гьелъие.

6Мискинчиясул гӀарзалъе ритӀухъаб диван къотӀе[+]. 7Бугьтаназда тӀад рекъоге ва гӀайиб гьечӀев, ракӀбацӀцӀадав чи хваликье ккезавуге: гьединав чиясе жаза гьабичӀого толаро Дица[+].

8Ришватал росуге: гьез канлъи бихьулелги бецлъизарула ва ракӀбацӀцӀадазул нугӀлъиги гӀаксалда сверизабула[+].

9КъватӀиса гочун рачӀаразе квешлъи гьабуге. Нужеда лъала гьезул хӀал, щайгурелъул Мисриялда нужги гьединаллъун рукӀиндал[+].


Шаматалъул лъагӀел ва шаматкъо

10Анлъго соналъ хурзал рекье ва бачӀин бакӀаре, 11анкьабилеб соналъ хур хӀухьбахъизе те. Гьениб жибго бижарабщинаб мискинзабаз кваназе биччай, гьезухъаги хутӀараб гӀалхул хӀайваназ кваназе те. Гьединго гьабе цӀолбол ва зайтуналъул ахазеги[+].

12Анлъго къоялъ нужерго хӀалтӀаби гьаре, анкьабилеб къоялъ рахӀаталда рукӀа, нужер оцалъеги хӀамиеги хӀалхьи щвезе букӀине ва нужер рокъов вижарав лагъасдаги гочун вачӀарасдаги рухӀ лъезе букӀине[+].

13Дица нужее амру гьабунщиналде кӀвар кье. Цогидал аллагьзабазе[†] хӀелуге, гьезул цӀаралцин нужер кӀалалъ такрар гьаруге.


ЛъагӀалил лъабго байрам

14ЛъагӀалида жаниб лъабцӀул Дие байрам тӀобитӀе[+].

15Бугьурго Чадазул байрам тӀобитӀе: анкьго къоялъ, Дир амруялда рекъон, реччеб гьечӀеб чед кванай Авив[†] моцӀалъул гьелъие рихьизарурал къоязда[*], щайгурелъул нуж Мисриялдаса къватӀире рахъана гьеб заманалда.

Дие тӀагӀат-гӀибадат гьабизе рачӀунелъул, чӀорого рачӀунге[+].

16Лъилъариялъул байрам тӀобитӀе, лъилъари байбихьулеб заманалда.

ЛъагӀалил ахиралда ХӀалухъен бакӀариялъул байрамги тӀобитӀе[*], хуриса кинабго хӀалухъен рокъобе бакӀарараб заманалда[+].

17ПалхӀасил, лъагӀалида жаниб лъабго нухалда тӀолалго бихьинал ракӀаризе ккола ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] гӀибадат гьабизе[+].

18Дие хъолеб къурбаналъул бигун жубазе бегьуларо щибниги реччеб гъорлъ бугеб жо.

Байрамкъоязул къурбаналъул тӀатӀи рогьинегӀан цӀунизе бегьуларо.

19Лъилъариялъул авалалда бакӀарараб хӀалухъеналъул бищунго лъикӀаб бутӀа щвезабе БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул[†] Мукъадасаб Рокъобе.

БурутӀ гьелъул эбелалъул рахьдалъ белъунге[+].


Нух хӀадуризе Малаик витӀи

20Дица Малаик[†] витӀулев вуго нужеда цеве-цеве, нухда нуж цӀуниялъул ва Дица нужее хӀадурараб ракьалде нуж рачиналъул мурадалда[+]. 21Гьесда цере берцинго рукӀа ва Гьесухъ гӀенекке. Гьесда данде чӀоге; нужер мунагьаздаса[†] тӀасалъугьине гьечӀо Гьев, щайгурелъул Гьесулъ буго Дир цӀар. 22Нуж Гьесухъ гӀенеккани, Дица малъарабщинабги гьабуни, нужер тушбабазе тушманлъун вукӀина Дун ва нужеда данде чӀаразда дандеги чӀела[+]. 23Нужеда цеве-цеве ина Дир Малаик ва Гьес щвезарила нуж амориязулги, хитиязулги, перизиязулги, ханааниязулги,[†] хивиязулги ва евусиязулги ракьазде, ва Дица гьел халкъалги дунялалдаса тӀагӀинарила[+]. 24Гьезул аллагьзабазе тӀагӀат-гӀибадат гьабуге ва гьел халкъазул гӀадаталги такрар гьаруге. Щущахъ риххизаре гьезул аллагьзаби ва гъуре гьезул «мукъадасал» ганчӀал[+]. 25Нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе гьабе тӀагӀат-гӀибадат, ва Гьес гьарзаго кьела нужее квенги лъимги, унта-шокълъабаздасаги цӀунила[+]. 26Ва нужер ракьалда букӀинаро, я лъимер биххи, я лъимал гьарунгутӀи;[†] нужер гӀумруялъул къоязул къадарги цӀикӀкӀинабила Дица[+].

27Дица кӀудияб хӀинкъи рещтӀинабила нухда нужеда дандчӀваралщинал халкъазде, ва тӀолалго нужер тушбаби тӀуризарила нужеда цереса[+]. 28Нужеда цере-цере Дица кӀудияб тайпаялъул кьужнаял ритӀила, хивиялги, ханааниялги,[†] хитиялги нужеда цереса нахъе гъезе[+]. 29Амма Дица цойидасанго ялъуни цо лъагӀалида жанир нахъе гъеларо гьел: гьедин гьабуни, ракь чӀобоголъулелъул ва гӀалхул жанаваралги цӀакъго гӀемерлъулелъул[+]. 30Дагь-дагьккун нахъе ахӀила Дица гьел нужеда цереса, гьеб ракьалда нужер къадар цӀикӀкӀинегӀан ва тӀолабго ракьалда тӀад кверщел гьабизе нужее рес рекъезегӀан.

31Дица нужее кьела БагӀараб ралъдахъа бахъараб Ефрат гӀурухъе щвезегӀан тӀолабго ракь. БакътӀерхьул рахъалда нужер гӀорхъилъун букӀина Пилистимияб ралъад ва бакъбаккул рахъалда – кӀудияб салул авлахъ. Гьеб ракьалъул тӀолалго халкъал нужер ихтияралде кьела Дица ва нужеца гьениса нахъе рачахъила гьел[+]. 32Гьезулгун ва гьезул аллагьзабазулгун кинабгӀаги къотӀи-къай гьабуге нужеца. 33Нужер ракьалда гьел халкъал тезе бегьуларо, гурони гьез нуж Дида данде мунагьал гьариялде ккезаризе руго. Гьезул аллагьзабазе сужда гьабизе лъугьани, нуж гьезул къорикье ккезе руго“»[+].

### 24


КъотӀи гьаби

1Хадуб БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве магӀарде вачӀа, цадахъ Гьарунгун,[†] Надавгун, Авигьугун ва гӀизраилазул[†] лъабкъоялда анцӀавго кӀудиявгун.[†] Нужеца рикӀкӀадасан сужда гьабе Дие,[+] 2амма БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ гӀагарлъизе вуго гӀицӀго Муса – хутӀарал рикӀкӀадегӀан чӀа. Халкъин абуни, магӀарде тӀаде бахинеянцин лъугьунге».

3Муса халкъалъухъе вилълъана ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ рагӀабиги Гьесул къануналги гьезие загьир гьаруна. Гьелда данде халкъалъ цокӀалго жаваб кьуна:

«Нижеца кинабго гьабила[†] БЕТӀЕРГЬАНАС малъухъе», – ян[+].

4БЕТӀЕРГЬАНАС малъараб кинабго жоялъул Мусаца хъвай-хъвагӀай гьабуна. Хадусеб къоялъ цудунго тӀадеги вахъун, мегӀералъул ахалъиялда къурбан-бакӀ[†] бана Мусаца ва анцӀила кӀиго ганчӀил хӀуби эхетизабуна гьениб – ГӀизраилил халкъалъул щибаб къавм рикӀкӀун.

5Гьес гӀизраилазул гӀолохъабазул анцӀила кӀиго чиясда тӀад къана, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀуран рухӀулел къурбанал тӀоритӀиялъе ва ракълил къурбаналъе анцӀила кӀиго баси хъвеян. 6Мусаца къурбаналъе хъурал оцазул бащдаб би[†] щурминибе тӀуна ва хутӀараб бащдаб къурбан-бакӀалда тӀаде щвана. 7Хадуб гьес КъотӀиялъул тӀехь босана ва гьеб халкъалъе цӀалана. Гьебмехалъ халкъалъ абуна:

«Ниж БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ рагӀуе мутӀигӀлъила ва кинабго Гьес малъухъе гьабила», – ян.

8Мусаца къурбаналъул хутӀараб би халкъалде пунхъана, ва гьес абуна:

«Гьаб буго БЕТӀЕРГЬАНАС нужергун гьабураб ва Гьесул къануназдалъун нужее загьир гьабураб КъотӀиялъул би», – ян[+].

9Цинги Мусаги, Гьарунги, Надавги, Авигьуги, ГӀизраилалъул халкъалъул лъабкъоялда анцӀавго кӀудиявги рилълъана магӀарде. 10Гьениб гьезда ГӀизраилалъул Аллагьасул[†] сипат бихьана; Гьесул хӀатӀикь букӀана сапфиралъул гьабураб гӀадаб, рацӀцӀадал хъахӀилал зобалазда релълъараб жо[+]. 11Амма Аллагьасул сипат гьезда бихьаниги, гӀизраилазул кӀудиял чӀаго тана Гьес ва гьел киналго гьенир цадахъ квана-гьекъана.


Муса Синай магӀарде вахин

12БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Дида аскӀове магӀарда тӀаде вачӀа. Дица кьела духъе, Дицаго ганчӀил къаназда хъварал, Дир амрабиги къануналги», – ян[+].

13Жиндирго кумекчи Егьошуагун цадахъ Муса Аллагьасул МагӀарде вахана[+]. 14Халкъалъул кӀудиязда гьес абуна:

«Нуж гьанир чӀа, ниж нужехъе тӀадруссинегӀан. Гьарунги ХӀурги толел руго нужеда тӀад кӀудияллъун, щибгӀаги къваригӀел ккани, гьезулгун гӀакълу дандбай», – ин.

15Муса магӀарде вилълъана. МегӀер накӀкӀуца бацун букӀана, 16ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къудрат рещтӀана Синай[†] магӀарда. Анлъго къоялъ накӀкӀаз бацун букӀана Синай мегӀер, анкьабилеб къоялъ Гьес накӀкӀулъан Мусаде ахӀана. 17ГӀизраилил халкъалда ТӀадегӀанасул къудрат бихьулеб букӀана магӀарда бакараб ва тӀолго мегӀер цӀураб кутакаб цӀадудалъун[+]. 18Муса магӀарде вахана ва накӀкӀулъе жаниве лъугьана; гьес гьениб кӀикъого сордо-къо бана[+].

### 25


ДандчӀваялъул Чадиралъубе кьезе кколеб


(Тархъ. 35:4-9)

1[•]БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилил[†] халкъалда абе Дир Мукъадасаб бакӀалде[†] хириял садакъаби кьеян. Щивав чияс жиндиего бокьараб кьезе биччанте, рекӀел ахӀиялда рекъон – гьедин хириял садакъаби ракӀаре. 3Гьезухъа бакӀаре[†] месед, гӀарац ва мазгар; 4канчӀхъахӀилаб, бецӀбагӀараб ва канчӀбагӀараб квасул кун, тӀеренаб хӀебет ва цӀцӀел квас; 5багӀаркьералъ релъарал гӀиял къухьдул, тӀеренал цӀакал ва акациялъул цӀул; 6нахучирахъазе тӀезе зайтуналъул нах;[†] бахунеб хирияб[†] нах гьабиялъе ва хирияб бакӀалда гьуинмахӀал рахъинариялъе махӀгьуинал пицӀалгун хурдул; 7эфодалда[†] ва кашишасул[†] ратӀлил каранзул цебебухьалда лъезе оникс ва цогидал жавгьарал. 8Биччанте гӀизраилаз Дие Мукъадасаб Рукъ базе, Дун гьенив загьирлъизе вукӀине[+]. 9Гьеб Рукъги гьениб жаниб лъолеб кинабго къайиги гьабе дурусго Дица дуда бихьизабухъе.


КъотӀиялъул гъамас


(Тархъ. 37:1-9)

10[•]Гьезда абе акациялъул цӀулал гъамас гьабеян, кӀигогун бащдаб натӀ[†] халалъи бугеб ва натӀгун бащдаб гӀеблъиги борхалъиги бугеб[+]. 11Жанисанги тӀасанги гьелда месед бекье ва гьелда сверун меседил чӀологи ккве. 12Биун меседги тӀун, ункъго гор гьабе ва гьел щула гьаре гъоркьиял бокӀназда, кӀиябго рахъалъан кӀи-кӀи. 13Цинги акациялъул цӀулал гӀурдул гьаре ва гьезда тӀадги месед бекье. 14Гьел гӀурдул ккезаре гъамасалъул кӀиябго рахъалда ругел горазулъе, гъамас баччизе букӀине гьел гӀурдулги ккун. 15ГӀурдул кидаго горазда жанир рукӀине ккола – гьел гьениса нахъе росизе бегьуларо. 16Гьеб гъансинир лъе Дица духъе кьезе ругел Мукъадасаб КъотӀиялъул къанал.

17БацӀцӀадаб меседалъул тӀалъелги гьабе, кӀиго натӀгун бащдаб халалъиги натӀгун бащдаб гӀеблъиги бугеб. 18ТӀалъелалъул кӀиябго рахъалда, рачитӀаги бухун, меседалъул кӀиго херувим гьабе. 19Цо херувим – цо рагӀалда, цоги херувим цогидаб рагӀалда гьабе. Гьел херувимал[†] тӀалъелгун рекӀарал гьаре – цо меседил кесекалъул. 20Риччанте херувимазул куркьби тӀалъелалда тӀад тӀиритӀун рукӀине, гьезул гьурмалги цоцаздехунги руссун, тӀалъелалде къулун рукӀине.

21Гьеб тӀалъел гъамасалда тӀад лъе. Гьенир жанир лъе Дица духъе кьолел ругел, КъотӀиялъул хъвай-хъвагӀай гьабурал къанал[+]. 22Гьенив, КъотӀиялъул гъансил тӀалъелалда тӀад ругел херувимазда гьоркьосан Дун кӀалъазе вуго мунгун ва, мунги гьоркьов ккун, Дир амрабиги кьезе руго ГӀизраилил халкъалъе[+].


Мукъадасаб чед лъолеб бакӀ


(Тархъ. 37:10-16)

23[•]Стол гьабе акациялъул цӀулал, кӀиго натӀалъ халатаб, цо натӀалъ гӀебаб ва натӀгун бащдалъ борхатаб. 24Гьелда тӀадги кисанго месед бекье ва сверухъги гьабе меседил чалу. 25Столалъул рагӀалккун кисанго гьабе цо хъат борхалъиялда бугеб тӀеренаб къед, ва гьелда тӀасан меседил чалу баче. 26Столалъе ункъго меседил гор гьабе ва гьел рекӀинаре столалъул бокӀназда, бохдузда тӀад. 27Горал рукӀине ккола рагӀалдегӀан, стол баччулел гӀурдул жанире ккезаризе санагӀаталда. 28ГӀурдул гьаре акациялъул цӀулал, гьезда тӀадги месед бекье ва гьелги ккун бачче стол. 29Гьаре бацӀцӀадаб меседалъул суркӀабиги, гелалги, гулгуналги, щурмалги – къурбанал тӀоритӀулелъул хӀалтӀизаризе рукӀине. 30Гьеб столалда тӀад кидаго Мукъадасаб чед букӀине ккола Дида цебе[+].


Меседил нахучирахъ


(Тархъ. 37:17-24)

31[•]БацӀцӀадаб меседги рачитӀа бухун нахучирахъ гьабе. Гьеб бацӀцӀадаб меседалъул ва цорекӀараб букӀине ккола – гьелъул бохги, гӀаркьелалги, гьединго суркӀабигун тӀанчалги. 32Нахучирахъалда букӀине ккола анлъго гӀаркьел: лъабго цояб рахъалда, лъабго цогидаб рахъалда. 33Биччанте щибаб гӀаркьелалда букӀине лъаб-лъаб суркӀа, миндалалъул тӀогьол сипаталда, тӀанчалгун – гьедин букӀине ккола нахучирахъалъул цо бохалдаса кӀиябго рахъалде бикьараб анлъабго гӀаркьелалда. 34Жибго нахучирахъалда, гьелъул бохалда тӀадехун, букӀине те тӀанчалги ругеб миндалалъул тӀогьол сипаталда гьабураб жеги ункъго суркӀа. 35Цо тӀогьокъвачӀа букӀине те нахучирахъалъул бохалдасан раккарал гӀаркьалабазул тӀоцебесеб жуталда гъоркь, кӀиабилеб – кӀиабилеб жуталда гъоркь, лъабабилеб – лъабабилеб жуталда гъоркь, ва гьедин гьабе анлъабго гӀаркьелалда гъоркь. 36Биччанте бацӀцӀадаб меседалъул гьарурал тӀугьдулги гӀаркьалабиги чирахъги цорекӀарал рукӀине.

37Жеги гьабе нахги жанибе тӀун бакулеб анкьго гьитӀинаб чирахъ ва гьел рекъезаре нахучирахъалда тӀад, жинда цебе бугеб тӀолго сверухълъи гьез цадахъго гвангъизабулеб куцалъ. 38Гьединго билтаялъул гъуцӀдулги гелалги рукӀине ккола бацӀцӀадаб меседалъул гьарурал. 39Нахучирахъги кинабго гьелъул цӀарагӀги гьабиялъе хӀалтӀизабе бацӀцӀадаб меседалъул цо талант[†][*]. 40Вореги, магӀарда дуда бихьизабураб сипаталда рекъон гьабе кинабго.

### 26


Мукъадасаб Чадир


(Тархъ. 36:8-38)

1[•]Мукъадасаб Чадиралъе анцӀго пардав гьабе. Гьел пардавал рессе тӀеренаб хӀебетги босун, канчӀхъахӀилаб, бецӀбагӀараб ва канчӀбагӀараб квасул кунги хӀалтӀизабун ва тӀад берцинго херувимазул сипаталги угьун. 2Риччанте киналго пардавал цоцазда ращадал рукӀине: къоло микьго натӀ[†] халалъиги ункъго натӀ гӀеблъиги бугел. 3Цинги щуго пардав цоцада букъун цо гьабе ва хутӀараб щуго пардавалъеги гьединго гьабе. 4Щугоцадахъаб пардавалъул рагӀалккун эхеде гьаре канчӀхъахӀилаб ххамил гъанцӀакӀичӀал, гьединго гьабе кӀиабилеб щугоцадахъаб пардавалъул рагӀалккун эхедеги. 5ТӀоцебесеб пардавалъул рагӀалда гьабе кӀикъоялда анцӀго гъанцӀакӀичӀ ва кӀиабилеб щугоцадахъаб пардавалдаги гьабе гьезда данде рекъон кколедухъ кӀикъоялда анцӀго гъанцӀакӀичӀ. 6Хадуб кӀикъоялда анцӀго меседил гъанцӀа гьабе ва гьездалъун кӀиябго пардав цоцада рекӀинабе, Чадир цокӀалаб букӀине.

7Чадиралда тӀасан тӀамизе цӀцӀел квасул анцӀила цо пардавги гьабе. 8АнцӀила цоябго пардав цоцада бащадаб букӀине ккола: лъеберго натӀалъул халалъиги ункъго натӀалъул гӀеблъиги бугеб. 9Гьезул щугояб цоцада букъе ва хутӀараб анлъгоябги цоцада букъе. Анлъабилеб пардав Чадиралъул кӀалтӀуялда цебесан кӀичӀвай – гьеб букӀина кӀалтӀуялда цебе бигъун. 10Цояб щугоцадахъаб пардавалъул рагӀалккун гьабе кӀикъоялда анцӀго гъанцӀакӀичӀ ва анлъгоцадахъаб пардавалъул рагӀалккунги гьабе кӀикъоялда анцӀго гъанцӀакӀичӀ. 11Хадуб гьабе кӀикъоялда анцӀго мазгарул гъанцӀа ва гьездалъун гьеб кӀиябго пардавги цолъизабе, цо пардав ккезабизе. 12Пардавалъул тӀокӀлъараб бутӀа дализабизе ккола Чадиралда нахъасан гӀодобе. 13Пардавалъул халалъиялъул тӀокӀлъараб бутӀаги кӀиябго хьибилалдаса гӀодобе цо-цо натӀ дализабизе ккола, Чадир бацунеб куцалъ. 14Чадиралда тӀад базе багӀаркьералъ релъарал гӀиял къухьдузул пардав гьабе, ва гьездаги тӀасан базе тӀеренал цӀаказул пардавги гьабе[+].

15[•]Хадуб Чадиралъе акациялъул цӀулал рамаби гьаре. 16Гьел рамаби рукӀине ккола анцӀго натӀалъул халалъиги натӀгун бащдаб гӀеблъиги бугел, 17цоцада дандбитӀараб бакӀалда[†] кӀиго цӀутӀелги бугел. Гьединаллъун гьаре Чадиралъе киналго рамаби. 18Чадиралъул къилбаялъул рахъалъе гьабе къого рама 19ва гьезие гӀарцул кӀикъого гъоркьчӀелги гьабе – щибаб рамаялъе кӀи-кӀи гъоркьчӀел, щибаб цӀутӀелалда гъоркь цо-цо. 20Чадиралъул шималияб рахъалдасанги гьабе къого рама 21ва гьезие кӀикъого гъоркьчӀелги – щибаб рамаялда гъоркь кӀи-кӀи. 22Жеги анлъго рама гьабе Чадиралъул нахъисеб рахъалъе, ай, бакътӀерхьул рахъалъе, 23ва жеги кӀиго рама гьелъул нахъехунисел бокӀназеги гьабе. 24Гьел бокӀназул рамаби ахадаса кӀирикьарал, тӀогьирехун цо горалъ данде рачарал рукӀине ккола; гьедин гьабе бокӀназул кӀиябго рама. 25Кинабниги гьениб букӀина микьго рама ва анцӀила анлъго гӀарцул гъоркьчӀел – щибаб рамаялда гъоркь – кӀи-кӀи гъоркьчӀел.

26Жеги гьаре акациялъул цӀулал рахал: Чадиралъул цо рахъалда ругел рамабазда тӀад – щуго рахи, 27цогидаб рахъалда ругел рамабаздаги – щуго рахи ва нахъисеб рахъалда, ай, бакътӀерхьул рахъалда ругел рамабаздаги – щуго рахи. 28Чадиралъул мокърукь бакьулъан цояб рагӀалдаса цогидаб рагӀалде щун лъураб рахиялъул кумекалдалъун цоцалъ рухьина киналго рамаби. 29Рамабазда тӀад месед бекье ва меседалъул горал гьаре рахал кквезе; рахазда тӀадги месед бекье.

30Мукъадасаб Чадир гьабе магӀарда дуда бихьизабураб сипаталда рекъон.

31[•]Хасаб пардав бессе тӀеренаб хӀебетги, канчӀхъахӀилаб, бецӀбагӀараб ва канчӀбагӀараб квасул кунги босун ва тӀад берцинго херувимазул сипаталги угьун[+]. 32Ункъго хӀуби гьабе акациялъул цӀулал ва гьезда тӀад месед бекье. Гьел хӀубазда рай меседалъул гьарурал гъунцӀби ва хӀубазе гӀарцул гъоркьчӀелал лъе, меседил гъунцӀбузда гьеб хасаб пардавги бай. 33Гьеб пардавалда нахъа лъе КъотӀиялъул гъамас.[†] Гьеб пардавалъ батӀа тӀезабизе буго Бищунго Мукъадасаб бакӀ.[†][+] 34Бищунго Мукъадасаб бакӀалда лъураб КъотӀиялъул гъамасалда тӀалъел лъе. 35Пардавалдаса къватӀибехун рахъалда, гьелда цебе лъе стол, столалда дандбитӀун лъе нахучирахъ. Стол шималияб рахъалдехун лъезе ккола, нахучирахъин абуни – къилбаялъул рахъалдехун.

36Чадиралъул кӀалтӀуялда базеги тӀеренаб хӀебтил, канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул куназдалъун бессараб чараб пардав гьабе. 37Гьеб пардавалъеги акациялъул цӀулал, месед тӀад бекьараб ва меседил гъунцӀбиги ругеб щуго хӀуби гьабе. Гьел хӀубазе мазгарул биун тӀураб щуго гъоркьчӀелги гьабе.

### 27


Къурбан-бакӀ


(Тархъ. 38:1-7)

1[•]Къурбан-бакӀ[†] гьабе акациялъул цӀулал. Биччанте гьеб букӀине ункъбокӀонаб, щуго натӀалъ[†] халатаб ва щуго натӀалъ гӀебаб. 2Гьелъул ункъабго бокӀоналда лълъурдул гьаре ва къурбан-бакӀ лълъурдулгун цорекӀараб гьабе; гьеб киналдаго тӀад мазгар биччай[+]. 3Мазгаралъул гьабе гьелъие хӀажатаб кинабго къайиги: рохъо къватӀибе баччулел хъуби, квархаби, би[†] тӀолел суркӀаби, гьан базе гӀучӀал ва бухӀараб тӀурччи лъолел тӀабкӀал[+]. 4Жеги къурбан-бакӀалда сверун кквезе мазгарул хьури гьабе, ва хьуридул ункъабго бокӀоналда рекӀинабе мазгарул цо-цо гор[*]. 5Гьеб хьури ккве къурбан-бакӀалъул тӀасияб рахъалда, гьелъул борхалъиялъул бащалъиялде щоледухъ. 6Гьединго къурбан-бакӀалъе гьаре акациялъул цӀулал гӀурдул ва гьезда тӀадги мазгар биччай. 7Къурбан-бакӀ баччизе санагӀаталда, гьелъул кӀиябго рахъалдасан цо-цо гӀер горазда жанибе ккезабе. 8Къурбан-бакӀ гьабе хъарщазул ва жаниса гьодораблъун. Гьеб гьабизе ккола магӀарда дуда бихьизабураб сипаталда рекъон.


Мукъадасаб Чадиралъул азбар


(Тархъ. 38:9-20)

9[•]Чадиралда сверухъ азбар гьабе. Азбаралъул къилбаялъул рахъалда нусго натӀалъ халатаб тӀеренаб хӀебтил пардав базе ккола 10къого хӀобода. ХӀубазе къого мазгарул гъоркьчӀел гьабе; гьезие гъунцӀбиги ва гьел цоцада рекӀинаризе горалги гӀарцул гьаризе ккола. 11Азбаралъул шималияб рахъалдаги гьединго нусго натӀалъ халатаб хӀебтил пардав базе ккола ва гьелъиеги къого хӀуби эхетизе ккола, щибалъе мазгарул гъоркьчӀелги гьабун ва гӀарцул гъунцӀбиги, гьел цоцада рекӀинаризе гӀарцул горалги тӀад ран.

12Азбаралъул бакътӀерхьул рахъалда, гьелъул тӀолабго гӀеблъиялда, гъоркьчӀелазда эхетараб анцӀго хӀобода базе ккола кӀикъоялда анцӀго натӀалъ халатаб пардав. 13Гьединго азбаралъул бакъбаккул рахъги букӀине ккола кӀикъоялда анцӀго натӀалъ гӀебаб. 14Жанире лъугьунеб кӀалтӀуялъул цояб рахъалда биччанте букӀине анцӀила щуго натӀалъ халатаб, лъабго хӀобода бараб пардав. Щибаб хӀубиялъе гъоркьчӀелги гьабе. 15Ва кӀалтӀуялъул цогидаб рахъалдаги букӀине биччай анцӀила щуго натӀалъ халатаб пардав, гьединго лъабго хӀобода бараб, щибалъул гъоркьчӀелги бугеб.

16Азбаралде лъугьунеб кӀалтӀуялъе гьабизе ккола къого натӀалъ халатаб чараб пардав; канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги ва канчӀбагӀарабги квасул кунги тӀеренаб хӀебетги хӀалтӀизабун бессе гьеб. Гьеб пардавалъе эхетизе ккола ункъго хӀуби ва гьезие ункъго гъоркьчӀелги гьабизе ккола. 17Азбар сверун ругел киналниги хӀубазда рукӀине ккола гӀарцул горал; хӀубазе гъунцӀби гӀарцул, гъоркьчӀелал мазгарул гьаризе ккола. 18Азбар букӀине ккола нусго натӀалъ халатаб, кӀикъоялда анцӀго натӀалъ гӀебаб, азбар сверун бараб пардав – щуго натӀалъ борхатаб. ХӀубазул гъоркьчӀелал рукӀине ккола мазгарул. 19Мукъадасаб Чадиралъул тӀолабго къайи-цӀаги ва гьелъиеги азбаралъул пардавазеги хӀажалъулел гъазихъалги мазгаралъул гьаризе ккола.


Нахучирахъалъе тӀолеб нах


(Лев. 24:1-4)

20[•]ГӀизраилазда[†] лъазабе, нахучирахъалда жанибе тӀезе бищун лъикӀаб зайтуналъул нах[†] босун щвезабеян, кидаго нахучирахъалда канлъи бакун букӀине. 21Гьаруницаги[†] гьесул васазги цӀунизе ккола КъотӀиялъул гъамас[†] нахъа лъураб пардавалда цебе бугеб нахучирахъалда бакараб цӀа, ДандчӀваялъул Чадиралъуб БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] цебе маркӀачӀудаса бахъараб рогьинегӀан канлъи свинчӀого букӀине. ГӀизраилаз ва гьезул наслабаз даимго цӀунизе ккола гьеб низам[+].

### 28


КӀудияв кашишасул партал


(Тархъ. 39:1)

1ГӀизраилил[†] халкъалда гьоркьоса ратӀа гьаре дурго вац Гьарунги[†] гьесул васалги, гьел Дир кашишзабилъун[†] тезе рукӀине. АхӀе Гьарунги гьесул васалги: Надавги, Авигьуги, Элеазарги, Итамарги. 2Гьаруние, дурго вацасе, кашишзабазул партал гьабе, гьесул къимат цӀикӀкӀараб динияб хъулухъалда рекъараб. 3Махщел-гьунар цӀикӀкӀарал ва Дица бажари кьурал устарзабазда абе Гьаруние гьеб хасаб партал букъеян, гьев Дие ватӀа гьавизе ва Дир кашишлъун вукӀине. 4Гьале гьез хӀадуризе кколеб партал: каранда балеб цебебухь, эфод,[†] тӀасан ретӀунеб риза, накъиш бессараб гурде, тӀагъур ва рачел. Биччанте дур вац Гьаруниеги гьесул васазеги гьеб хасаб кашишзабазул партал букъизе, Дие хъулухъ гьабулеб мехалда тӀад ретӀине. 5Гьеб парталалъе хӀалтӀизабе меседил кун ва канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул кун ва тӀеренаб хӀебет.


Эфод


(Тархъ. 39:2-7)

6[•]Эфод гьабизе хӀалтӀизабе: меседил кун ва канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул кун, гьединго тӀеренаб хӀебет. КӀудияб махщалида узданго гьабизе ккола гьеб. 7Эфодалъул кӀиябго рахъалда рукъе кӀигъуждузда тӀад лъолел жал. 8Эфодалъул рачелги гьелда релълъун бессизе ккола – канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул кунги тӀеренаб хӀебетги хӀалтӀизабун; эфодгун цорекӀараб гьабизе ккола гьеб.

9Цинги кӀиго ониксалъул жавгьар босе ва гьезда тӀад бикӀун хъвай ГӀизраилил васазул цӀарал: 10кӀудиясдаса байбихьун, анлъго цӀар – цо жавгьаралда ва анлъго – цогидаб жавгьаралда. 11ГӀизраилалъул васазул цӀарал хъвай кӀиго жавгьаралда, мугьру бикӀулев устарас гӀадинан. Гьел жавгьарал лъе меседил тӀеренкуназ хьухьун махщалида гьарурал нагӀли лъолел жалазда 12ва эфодалъул кӀигъуждузда тӀад рекӀинаре гьел, ГӀизраилил васал ракӀалдещвеялъул жавгьарал хӀисабалда. Гьаруница гьезул цӀарал жиндирго кӀигъуждузда тӀад лъун рукӀине те, БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] ГӀизраилил халкъ кидаго ракӀалда букӀине. 13НагӀли лъолел жал гьаре меседил тӀеренкуназдалъун, накъишалги ккезарун, 14гьединго бацӀцӀадаб[†] меседалъул кӀиго квар кьурараб гӀадинаб рахасги гьабе. Ва гьел рахсал нагӀли лъолел жалазда рекӀинаре.


Каранда балеб цебебухь


(Тархъ. 39:8-21)

15[•]Хадуб гьабе каранда балеб «хӀукму къотӀиялъул» абулеб къокъаб цебебухь. Эфодго гӀадин гьабе гьебги: тӀеренаб хӀебтил ва меседил куналъги, канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул куназги бессун. 16Биччанте гьеб ункъбокӀонаб букӀине, цо рокьобалъул халалъиги гӀеблъиги бугеб, кӀигъат гьабураб ххамил. 17Гьелда тӀад ункъго кьер гьабун лъе меседил гьарурал нагӀли лъолел жал. Гьезда жанир тӀоцебесеб кьерда лъе рубин, топаз ва зумруд;[+] 18кӀиабилеб кьерда – пируза, сапфир ва алмас; 19лъабабилеб кьерда – гиацинт, агат ва аметист; 20ункъабилеб кьерда – зубаржад, оникс ва яшма. Гьел киналго лъе меседил тӀеренкуналъ хьухьарал нагӀли лъолел жалазда. 21Кинабниги анцӀила кӀиго жавгьар букӀине ккола – ГӀизраилил щивав васасул цӀар рикӀкӀун; щибаб жавгьаралда, мугьруялда гӀадин, бикӀун букӀине ккола анцӀила кӀиго къавмалъул цо-цо цӀар.

22Каранда балеб цебебухьалъе гьаре кьурарал кварал гӀадинал бацӀцӀадаб меседалъул рахсал. 23КӀиго меседил баргъичги гьабе ва гьел рекӀинаре цебебухьалъул кӀиялго тӀадехунал бокӀназда. 24Гьел баргъичазда рекӀинабе кӀиябго меседил рахас 25ва гьезул цогидал рагӀалал кӀигъуждузда, оникс лъурал жалазда рекӀинаре. 26Хадуб жеги кӀиго меседил баргъич гьабе ва гьел рекӀинаре каранзул цебебухьалъул бокӀназул жанисеб[†] рахъалда. 27Гьабе жеги кӀиго меседил баргъич ва гьел рекӀинаре эфодалъул кӀигъуждузда лъолел жалазда гъоркьехун, цебехун рахъалда, битӀахъе эфодалъул рачелалдаса тӀадехун бугеб мухъда аскӀор кколедухъ. 28Каранзул цебебухьалъул баргъичал риччанте эфодалъул баргъичазда канчӀхъахӀилаб чалуялъ рухьун рукӀине, цебебухьги рачелги цоцада рекӀинабун, цебебухь хъуштӀулареб хӀалалъ.

29Мукъадасаб бакӀалде[†] лъугьунаго Гьаруница рекӀеда аскӀор, каранда букӀунеб цебебухьалда ран рукӀине руго ГӀизраилил васазул цӀарал, БЕТӀЕРГЬАНАСДА гьел кӀочене риччалареб игӀлан кинигин. 30Жеги къокъаб цебебухьалда жаниб лъе Уримги Туммимги[*], Мукъадасаб бакӀалде БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве лъугьуневщинахъе Гьарунил рекӀеда аскӀор рукӀине. Гьедин Гьаруница кидаго рекӀеда аскӀор лъун рукӀине руго гьел ва гьездалъун загьирлъизе руго ГӀизраилил халкъалъе БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хӀукмаби[+].


КӀудияв кашишасул цогидаб партал


(Тархъ. 39:22-26, 30-31)

31[•]Эфодалда гъоркьан ретӀунеб риза гьабе хъахӀилаб кьералъул. 32Гьелда бакьулъ бетӀер бегьизе каратӀ гьабе, ва бихъулареб хӀалалда, гьеб каратӀалда сверун щулаго ххамил чӀоло букъе. 33СоногӀечул суратал гьаре канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги ва канчӀбагӀарабги квасул куналги росун ва гьел рукъе ризаялъул квенчӀелазул рагӀалккун, гьезда гьоркьо-гьоркьор меседалъул гьарурал цӀурмалги рукъе. 34Меседил цӀурмалги соногӀечул сураталги ризаялъул кинабго ахалъиялда цоцада хадур рукъизе ккола. 35Гьаруница гьеб ретӀине буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хъулухъ гьабулелъул. ЦӀурмазул гьаракь рагӀизе ккола Гьарун Мукъадасаб бакӀалде БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве лъугьунаго ва гьениса къватӀиве унагоги: гьев хвечӀого вукӀине.

36Жеги гьабе бацӀцӀадаб меседги чӀинтӀизабун меседил тӀамач ва, мугьруялда кинигин, бикӀе гьелда: «БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хирияб», – ин.

37КанчӀхъахӀилаб чалу бай гьелда ва гьеб бухье тӀагъуралда тӀасан, гьелъул цебехун рахъалда. 38Гьеб букӀина Гьарунил надалда ва гьес жиндаго тӀаде росила къурбаналгун садакъаби кьолаго гӀизраилазухъа ккараб щибаб мунагь-хатӀа.[†] Гьеб букӀина кидаго Гьарунил надалда, къурбаналгун садакъаби БЕТӀЕРГЬАНАС къабул гьаризе рукӀине[+].

39БацӀцӀадаб хӀебеталъул гурдеги бессе Гьаруние, гьелдаго рекъараб бацӀцӀадаб хӀебеталъул тӀагъурги гьабе ва чараб рачелги бессе[+].


ХутӀарал кашишзабазул партал


(Тархъ. 39:27-29)

40Гьарунил васазеги гьабе гьезул къадру-къимат цӀикӀкӀинабулел гурдалги, рачелалги, ботӀрода лъезе тӀагъралги. 41Гьеб партал дуца Гьарунидаги гьесул васаздаги тӀад ретӀе. Цинги гьезда зайтуналъул хирияб нах[†] бахе ва, гьезда тӀадабги малъун, ратӀа гьаре гьел, Дир кашишзабилъун рукӀине ва Дие хъулухъалъе чӀезе.

42Гьезие хӀебтил гъоркьан ретӀел гьабе, рачликьа бохдузде щвезегӀан гӀицӀлъи бахчизе. 43Гьаруницаги гьесул васазги гьеб ретӀел кидаго ретӀун букӀине ккола, Чадиралъуре лъугьунеб мехалда яги Хирияб бакӀалда хъулухъ гьабиялъе къурбаналъул бакӀалде гӀагарлъулеб мехалда, гьезда мунагь ккечӀого букӀине ва гьел хвечӀого рукӀине.

Гьеб букӀине буго Гьаруниеги гьесул васазеги даимаб низамлъун.

### 29


Гьарунги гьесул васалги кашишлъиялде тӀами


(Лев. 8:1-36)

1[•]Гьел Дие кашишлъиялде[†] тӀамизе рукӀине гьадин гьабе: баче цо басиги кӀиго куйги – гьел рукӀине ккола щибго жагъаллъи гьечӀел. 2Реже бищун лъикӀаб ролъул ханждал реччеб тӀечӀел чадалги, нахуда руцарал реччеб тӀечӀел бакарабиги, тӀад нах[†] бахарал реччеб тӀечӀел бакарабиги,[+] 3ва гьел цо чӀепалда жанир лъе. Басиялдаги куяздаги цадахъ босе гьеб чӀеп.

4Гьарунги[†] гьесул васалги Чадиралъул кӀалтӀе раче ва гьезда лъим бахъе. 5Хадуб босе кашишзабазул партал ва ретӀе Гьарунида гурдеги, эфодалда[†] гъоркь букӀунеб ризаги, жибго эфодги, каранда букӀунеб цебебухьги ва эфодалда тӀасан рачел къай. 6Гьесул ботӀрода хасаб тӀагъур лъе ва гьелда тӀасан бухье «БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] хирияб», – ин тӀад хъвараб меседил таж. 7Цинги зайтуналъул хирияб[†] нах босе ва гьеб гьесда бахе, ботӀрода тӀадеги тӀун[+]. 8Цинги раче гьесул васал ва гьезда гурдал ретӀе, 9Гьарунидаго гӀадин рачелалги къай ва ботӀрода хасал тӀагъралги лъе. Гьелдаса нахъе кашишлъи даим гьезухъ букӀине буго. Гьедин ратӀа гьарила дуца Гьарунги гьесул васалги кашишаллъун рукӀине.

10Хадуб Чадиралда цебе баче баси ва Гьаруницаги гьесул васазги кверал лъе гьелъул бетӀералда тӀад. 11Цинги Чадиралъул кӀалтӀа хъве гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе. 12Басиялъул би[†] бахе къурбан-бакӀалъул[†] лълъурдузда ва хутӀараб би гьелъул ахаде тӀе[+]. 13Хадуб босе гьелъул чехь-бакьалъул кинабго тӀатӀиги, тӀулал халасеб бутӀаги, тӀатӀигун цадахъ ургьисалабиги ва гьеб кинабго къурбан-бакӀалда тӀад бухӀе[+]. 14Оцол гьанги, тӀомги, чехь-бакьги бухӀе халкъалъ къайи чӀвараб бакӀ тун къватӀибехун. Гьеб буго мунагьал[†] чуриялъул[*] къурбан[+].

15Цинги баче цо куй, ва Гьаруницаги гьесул васазги кверал лъе гьелъул бетӀералда. 16Хадуб гьеб хъве ва гьелъул би пунхъизабе къурбан-бакӀалде – гьелъул ункъабго рахъалде. 17Куйдул къулагӀи кесказде къотӀе; гьелъул ургьимесги рицӀимахӀабиги чуре, ва бетӀералдаги цогидал кесказдаги цадахъ лъе, ва 18гьеб кинабго къурбан-бакӀалда тӀадги лъун бухӀе. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рокьулел махӀал рахъинариялъе тӀубанго бухӀулеб цӀадул къурбан[+].

19Баче цогидаб куй ва гьелъул бетӀералда тӀад Гьаруницаги гьесул васазги кверал лъе. 20Хадуб гьеб хъве ва гьелъул би бахе Гьарунилги гьесул васазулги кваранаб гӀинзул рагӀалда ва кваранаб квералъулги хӀатӀилги кӀудияб килщида. Цинги би къурбан-бакӀалде пунхъе – гьелъул ункъабго рахъалде. 21Хадуб къурбан-бакӀалда тӀаса цодагьаб биги босун, гьеб хирияб нахгун жубазабе ва гьеб пунхъе Гьарунидеги гьесул парталалдеги, гьединго гьесул васаздеги гьезул парталалдеги. Гьебмехалда гьевги, гьесул васалги ва гьезул парталги Дие хъулухъалъе ратӀа гьарураллъун ккола.

22Хадуб босе гьеб куйдул тӀатӀиги, мохмохги, чехь-бакьалъул тӀатӀиги, тӀулал халасеб бутӀаги, тӀатӀигун цадахъ ургьисалабиги. Гьеб кашишлъиялде тӀамиялъе хъолеб къурбан бугелъул, гьелъул кваранаб бохги босе. 23БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе босун бачӀараб чӀепалъуса босе цо чедги, нахуда буцараб бакариги, цо нах бахараб бакариги. 24Гьеб кинабго кье Гьарунихъеги гьесул васазухъеги кодобе ва хьвагӀезабе БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе, хьвагӀезабулеб садакъа хӀисабалда. 25Хадуб гьезухъаги босун, гьеб бухӀе къурбан-бакӀалда тӀад тӀубан бухӀулеб къурбангун цадахъ. Гьеб буго цӀадудалъун БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб хирияб садакъа – БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб буго гьелъул махӀ[+]. 26Хадуб босе Гьарун КӀудияв кашишлъун[†] тӀамиялъе хъураб къурбаналъул мегьед, ва эхедеги борхун хьвагӀезабе гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе, – гьеб букӀине буго дур бутӀалъун.

27КӀудияб хиралъилъун рикӀкӀе Гьарунги гьесул васалги кашишлъиялде тӀамиялъе хъурал къурбаназдасан гьезие кколел бутӀаби: хьвагӀезабулеб къурбаналъул мегьедги гьединго хирияб садакъаде кьураб бохги. 28Гьеб буго Гьаруниеги гьесул васазеги гӀизраилазул[†] рахъалдасан кьолеб даимаб бутӀа. Гьединго ракълил къурбаназдасаги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло гьединал бутӀаби кьезе ккола гӀизраилаз.

29Гьарунил кашишлъиялъул партал кьезе буго гьесул наслабаз наслабазухъе. Гьебги ретӀун ва хирияб нахги бахун тӀамизе руго гьел кашишлъиялде[+]. 30Биччанте хадубккун гьесул бакӀалда кашишлъун вахъарав ва Чадиралъуве лъугьарав гьесул наслуялъул щивав чияс тӀоцебесеб анкьго къоялъ гьеб партал тӀад ретӀаралъубго тезе.

31Кашишлъиялде тӀамиялъе хъураб къурбаналъул гьан белъе Чадиралъул азбаралда. 32Биччанте Гьаруницаги гьесул васазги кваназе гьеб гьан Чадиралъул кӀалтӀа лъураб чӀепалъуса чедгун цадахъ. 33Гьез жидецаго кваназе ккола гьеб: гьел къурбаназдалъун гьел Аллагьасде[†] гӀагарлъана, мунагьаздаса рацӀцӀалъана ва кашишлъиялде ратӀа гьаруна. БатӀияв чиясул ихтияр букӀунаро гьеб квине, щайгурелъул гьеб Аллагьасул кӀудияб хиралъилъун кколелъул[+]. 34Гьеб гьаналги чадилги тӀокӀлъун рогьинегӀан нахъе хутӀараб цӀадулъ бухӀе. Гьеб лъицаго квине бегьуларо – Аллагьасул хиралъи букӀун.

35Гьаруниеги гьесул васазеги дуца гьабе Дица дуда малъарабщинаб. Анкьго къо кье гьел рацӀцӀад гьариялъул[†] тадбиралъе. 36Щибаб къоялъ мунагь чурулеб къурбанлъун баси хъве, гьел Аллагьасде гӀагарлъиялъул мурадалда. Гьединго мунагь чурулеб къурбан хъве къурбан-бакӀ бацӀцӀад гьабиялъул мурадалда ва гьелда хирияб нахги бахе[+]. 37Анкьго къоялъ гьабе къурбан-бакӀ бацӀцӀалъизабулеб тадбир. Цинги къурбан-бакӀ лъугьине буго кӀудияб хиралъилъун. Гьелда хъварабщинаб жоги бацӀцӀадаблъун лъугьине буго[+].


Щибаб къоялъул къурбанал


(Тар. 28:1-8)

38[•]Щибаб къоялъ къурбаналъе хъве кӀиго лъагӀараб кьегӀер: 39цояб – радал, цогидаб – бакъанида. 40ТӀоцебесеб кьегӀералда цадахъ босе зайтуналъул нахул гиналъул ункъил бутӀагун[*] жубазабураб лъикӀаб ханждал ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа ва къурбан-бакӀалде тӀезе чагъиралъул гиналъул ункъил бутӀа. 41Цогидаб кьегӀер баче бакъанида, цадахъ радалго гӀадинаб ролъул хирияб садакъагун ва къурбан-бакӀалде тӀолеб чагъиргун. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб махӀалъул кӀкӀуй бахъинабиялъе тӀубанго бухӀулеб цӀадул къурбан[+].

42ТӀолалго рукӀинесел гӀелазги тӀобитӀизе ккола гьединаб тӀубан бухӀулеб къурбан, БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе, Чадиралъул кӀалтӀа. Гьенив Дун нужее загьирлъизе вуго ва мунгун кӀалъазе вуго. 43Гьеб бакӀалда Дун загьирлъизе вуго ГӀизраилил халкъалъе ва гьеб букӀине буго Дир хӀалкӀолъиялъ батӀа гьабураб хирияб бакӀлъун.

44Дица Дирго хиралъилъун рукӀине ратӀа гьаризе руго Чадирги къурбан-бакӀги, гьединго Гьарунгун гьесул васалги – гьел Дир кашишзабилъун рукӀине. 45Дун гӀизраилазда гьоркьов загьирлъизе вуго; Дун вукӀине вуго гьезул Аллагьлъун[+]. 46Гьезда лъазе буго, Мисриялдаса къватӀире жал рачарав, гьезул БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] Дун вукӀин ва Дун гьелгун вукӀин. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – гьезул Аллагь.

### 30


ГьуинмахӀал рухӀулеб бакӀ


(Тархъ. 37:25-28)

1[•]Акациялъул цӀулал гьабе гьитӀинаб къурбан-бакӀ,[†] гьуинмахӀал тӀад рухӀизе. 2Биччанте гьеб ункъбокӀонаб букӀине: цо натӀалъул[†] халалъиги гӀеблъиги бугеб ва кӀиго натӀалъул борхалъиги бугеб. Гьелъул бокӀназда чӀварал лълъурдулги гьебги цорекӀараб гьабе[+]. 3БацӀцӀадаб[†] месед бекье гьелъул тӀогьалдаги, хьалбаздаги, лълъурдуздаги, ва гьелъул тӀадехун рахъалда сверун меседил чалу гьабе. 4КӀиго меседил гор гьабе ва, чалуялда гъоркьан, кӀиго рахъалда цо-цо рекӀинабе, гьеб баччулел гӀурдул жанир лъезе санагӀаталда. 5ГӀурдул гьаре акациялъул цӀулал ва месед бекье гьезда тӀад. 6Гьеб меседил къурбан-бакӀ лъе КъотӀиялъул гъамас[†] нахъа лъураб пардавалда цебе, мунгун дандчӀвалеб мехалда Дун вукӀине вугеб тӀалъелалда дандбитӀун кколедухъ[+].

7Биччанте Гьаруница[†] щибаб радал гьуинмахӀал рухӀизе, нахучирахъазде нах[†] тӀолеб мехалда. 8Биччанте маркӀачӀудаги рухӀизе, нахучирахъазда цӀа бакулеб мехалда. Биччанте рукӀинесел гӀелазги кидаго БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] цебе гьениб гьуинмахӀ бухӀизе. 9Гьеб бакӀалда тӀокӀаб батӀияб жо бухӀуге: я батӀиял гьуинмахӀал, я тӀубан бухӀулеб къурбан, я ролъул садакъа, я къурбан-бакӀалде тӀолеб лъамалъи[+]. 10ЛъагӀалида жаниб цо нухалда[*] Гьаруница тархъанлъиялъул гӀадат тӀобитӀизе буго гьеб къурбан-бакӀалда тӀад, гьезул бокӀназда чӀварал лълъурдузда мунагьаздаса[†] рацӀцӀалъизарулеб къурбаналъул биги бахун. ЛъагӀалидаса лъагӀалиде, наслабаз наслабазухъе кьун, гьедин гьабизе ккола. Гьеб къурбан-бакӀ буго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ кӀудияб хиралъи»[+].


РикӀкӀен гьабиялъухъ гӀарац кьей

11БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

12«ГӀизраилазул[†] халкъ рикӀкӀунеб мехалда, биччанте щивас БЕТӀЕРГЬАНАСЕ жиндирго гӀумруялъухъ хӀакъ кьезе, гьеб рикӀкӀен гьаби сабаблъун гьезде кинабгӀаги балагь рещтӀинчӀого букӀине[+]. 13РикӀкӀен гьабулеб мехалда щивас кьезе ккола гӀарцул бащдаб шекел БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Мукъадасаб бакӀалде[†] (Чадиралда хӀалтӀизабулеб, ай, къого гера[†] бугеб шекелалъул[†] бащдаб)[+]. 14БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хӀакъ кьезе ккола къого сонил ригьалдаса тӀаде арав щивав чияс. 15Гьедин жиндирго гӀумруялъухъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хӀакъ кьолеб мехалда, бечедаз бащдаб шекелалдаса цӀикӀкӀун кьоге ва мискиназги гьелдаса дагьаб кьоге. 16ГӀизраилазухъа бакӀарараб гьеб гӀарац Чадиралъе хӀалтӀизабе. ГӀизраилазул гӀумру хвасар гьабиялъул хӀакъ хӀисабалда букӀина гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе»[+].


Мазгарул хӀерч

17[•]БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

18«Мазгарул кӀудияб хӀерч гьабе, гьелъие мазгарул гъоркьчӀелги лъе. Гьеб лъе Чадиралдаги къурбан-бакӀалдаги гьоркьоб ва гьелда жанибе лъим тӀе[+]. 19Биччанте Гьаруницаги гьесул васазги гьелда жаниб бугеб лъеца чуризе квералги хӀатӀалги. 20Чадиралъуре лъугьиналда цебе гьез хӀатӀал-кверал чуризе ккола, гурони гьел хвезе руго. БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан бухӀизе къурбаналъул бакӀалде гӀагарлъилалда цебеги 21гьез квералги хӀатӀалги чуризе ккола, гурони гьел хвезе руго. Гьеб низам даимаблъун букӀине ккола Гьаруниеги гьесул рукӀинесел наслабазеги».


Хирияб нах

22БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

23«Росе бищун лъикӀал махӀгьуинал жал: лъамияб мирраялъул щунусго шекел[*]; гьелъул бащадаб, ай кӀинусиялда кӀикъоялда анцӀго шекел[*] махӀ берцинаб дарчиналъул; кӀинусиялда кӀикъоялда анцӀго шекел махӀ берцинаб муцӀиялъул; 24щунусго шекел кассиялъул. ЧӀезабураб къадаралда гьеб кинабгоги ва цо гин[†][*] зайтуналъул нахулги босе. 25Гьеб кинабгоги жубан, хирияб нах гьабе – махщалида хӀадурараб гьуинаб махӀалъул нах. Гьеб букӀине буго хасаб хирияб бахунеб нахлъун[+]. 26Гьеб нах бахе Чадиралдаги, КъотӀиялъул гъамасалдаги, 27столалдаги, кинабго столалъул цӀарагӀалдаги, киса-кибего щвезабун нахучирахъалдаги, гьуинал махӀал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀалдаги, 28къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀалдаги гьелъул тӀолабго цӀарагӀалдаги, лъим жанибе тӀолеб хӀерчалдаги ва гьелъул гъоркьчӀелалдаги[+]. 29Гьедин бацӀцӀад гьабе гьеб кинабго ва гьеб кӀудияб хиралъилъун лъугьине буго, гьелда хъварабщинабги хирияблъун лъугьине буго[+].

30Хирияб нах бахе Гьарунидаги гьесул васаздаги, гьел Дир кашишзабилъун[†] тӀаса рищун рукӀиналъул хӀисабалда[+]. 31ГӀизраилазда абе: „Гьаб буго хирияб нах, динияб гӀиллагун бахунеб, рукӀинесел гӀелазеги гьединаблъун хутӀизе кколеб. 32Хирияб нах батӀиял чагӀаз бахине бегьуларо ва гьелда релълъараб къагӀидаялъ нужеего махӀгьуинаб нах гьабизе бегьуларо. Гьеб нах – хирияб нах, нужее мукъадасаблъун букӀине ккола гьеб. 33Гьелда релълъараб махӀгьуинаб нах гьабурав, яги кашиш тун батӀияв чиясда гьеб бахарав чи халкъалда гьоркьоса вачахъизе вуго“».


МахӀгьуинаб жубай

34БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Росе жеги махӀгьуинал пицӀалги хурдулги: натаф, шехелет, хельбена ва бацӀцӀадаб ладан – кинабго цоцада бащад, 35ва гьезул махӀгьуинаб жубай гьабе, махщел цӀикӀкӀарав устарасул гӀадинаб, гъорлъ цӀамги жубараб, бацӀцӀадаб ва мукъадасаб[+]. 36Хадуб гьеб хӀаризабе ва КъотӀиялъул гъамасалда цебе лъе, мунгун Дун дандчӀвазе вугеб Чадиралъуб. Нужее гьеб букӀине буго кӀудияб хиралъилъун. 37Нужеего гӀоло гьелда релълъараб махӀгьуинаб жубай гьабуге. Гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хиралъилъун кколеблъи кӀочонге. 38Жиндицаго лазат босизе гьединаб махӀгьуинаб жубай гьабурав щивав чи вачахъизе вуго халкъалда гьоркьоса».

### 31


Бецалиэл ва Ахолиав


(Тархъ. 35:30–36:1)

1[•]БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«Дица тӀасавищана Ягьудал[†] къавмалдаса ХӀурил Урийил вас Бецалиэл. 3Дица гьесулъе лъугьинабуна Аллагьасул[†] РухӀ, гӀакъиллъи, бичӀчӀи-лъай ва кинабниги махщелчилъи[+]. 4Гьесулъ махщел буго меседил, гӀарцул ва мазгарул тӀагӀелал гьаризе, 5жавгьарал цӀвакизаризе ва гьел тӀагӀелазда кквезе; гьединго цӀулал хӀалтӀаби гьаризеги цоги бокьараб устарлъиялъеги гьунар буго гьесул. 6Гьесие кумекалъе Дица толев вуго Данил къавмалдаса Ахисамахил вас Ахолиавги. ТӀолалго устарзабазеги Дица хасаб махщел кьуна, Дица дуе амру гьабурабщинаб хӀалтӀи гьабизе: 7ДандчӀваялъул Чадир, КъотӀиялъул гъамас,[†] Чадиралъул тӀалъел ва Чадиралъе хӀажатаб цогидаб къайи-цӀа, 8стол ва гьелда цадахъаб къайи, бацӀцӀадаб[†] меседалъул нахучирахъ ва гьелда цадахъаб къайи, махӀгьуинал жал рухӀулеб къурбан-бакӀ,[†] 9къурбанал рухӀулеб къурбан-бакӀ ва гьелъие хӀажатаб цӀарагӀ, гьумер-кӀал чурулеб хӀерч ва гьелъул гъоркьчӀел, 10кашишзабазул[†] хъулухъ тӀубазабулеб мехалъ тӀад ретӀунеб хасаб партал – КӀудияв кашиш[†] Гьаруниеги[†] гьесул васазеги, 11хирияб нах[†] ва хирияб бакӀалда бухӀулеб махӀгьуинаб жубай. Биччанте гьез гьеб кинабго Дица дуда малъараб къагӀидаялда гьабизе».


Шаматкъо – хирияб къо

12[•]БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

13«ГӀизраилазда[†] абе: „Дир шаматкъоял[†] тӀоритӀе, щайгурелъул гьеб букӀине буго Дица нужергун ва нужеда хадур рачӀине ругел наслабазулгун гьабураб КъотӀиялъул гӀаламатлъун, нуж тӀаса рищарав БЕТӀЕРГЬАН Дун вукӀин нужеда лъан букӀине.

14Шаматкъоялъул къанунал тӀуразаре: шаматкъо нужее хасаб хирияб къолъун букӀине ккола. Шаматкъоялъул низам хвезабурав щивав чиясе гӀажал букӀине буго; гьеб къоялъ хӀалтӀуде машгъуллъарав щивав чи гьесул умматалда гьоркьоса вачахъизе вуго[+]. 15ХӀалтӀи гьабизе ккола анлъго къоялъ ва анкьабилеб къо, ай шаматкъо, буго хӀалхьиялъул къо – БЕТӀЕРГЬАНАСЕ батӀа гьабураб къо. Шаматкъоялъ хӀалтӀи гьабурав чи чӀвазе ккола. 16Байрамкъо гӀадин тӀобитӀизе ккола гӀизраилаз шаматкъо, наслабаца наслабазухъе кьолеб даимаб хирияб амру хӀисабалда. 17Гьеб абадул абадиялъего хутӀизе буго Дидаги ГӀизраилил халкъалдаги гьоркьоб бугеб КъотӀиялъул гӀаламатлъун. Щайгурелъул анлъго къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАС гӀуцӀана зобалги ракьги, анкьабилеб къоялъ парахаталда чӀана ва хӀалхьи гьабуна“»[+].

18Синай[†] магӀарда Мусагун кӀалъан вахъиндал, БЕТӀЕРГЬАНАС гьесухъе кьуна хирияб КъотӀиялъул кӀиго къоно; гьезда тӀад хъвай-хъвагӀай гьабун букӀана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ квералъ[+].

### 32


Меседил баси


(Къан. 9:7-21, 25-29)

1[•]МагӀардаса тӀадвуссине Муса кватӀулев вукӀинги бихьун, халкъ бакӀарана[†] Гьарунида[†] сверун ва гьез абуна:

«Мисриялдаса къватӀире нилъ рачарав дов Мусаеги щиб ккарабали нижеда лъаларо, гьединлъидал нижее аллагьзабазул[†] сипат гьабе, гьез ниж цере рачине рукӀине», – ян[+].

2Гьаруница гьезда абуна:

«Нужер лъудбузулги васал-ясазулги гӀундуздаса рахъун, меседил кӀилкӀал щвезаре дихъе», – ян.

3Халкъалъ меседил кӀилкӀал рахъана ва гьел Гьарунихъе росана. 4Гьаруница гьеб кинабго меседги биун тӀун, басидул сипат гьабуна. Гьебмехалда халкъалъ абуна:

«ГӀизраилил[†] халкъ, гьале Мисриялдаса къватӀире нуж рачарав дур аллагь!»[+]

5Гьеб рагӀараб мехалъ, Гьаруница басиялда цебе къурбан-бакӀ бана ва халкъалда абуна:

«Метер букӀине буго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] байрам!» – ин.

6Нахъисеб къоялъ радал цудунго тӀадеги рахъун, гьез тӀоритӀана тӀуран рухӀулел къурбаналги ракълил къурбаналги. Гьелдаса хадуб халкъ квана-гьекъезе гӀодоб чӀана ва кӀудияб ихтилат-кепалде байбихьана[+].

7Гьебмехалда БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«РещтӀа магӀардаса. Дуца Мисриялдаса къватӀибе бачараб дур халкъ пасатлъун буго! 8КигӀан хехгоха мугъ рехараб гьез Дир амрабазде! Гьез биун тӀураб басиялъул сипат гьабуна ва гьелда цере суждаялда чӀана: „ГӀизраилил халкъ, гьале нуж Мисриялдаса къватӀире рачарав нужер аллагь!“ – инги абун.

9Дида бихьулеб буго гьеб халкъ, – ин абуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада, – унго риццалъи гьезул ракӀазул![+] 10Биччанте, Дир ццидал квачӀ гьезда кьабун, гьел тӀуран тӀагӀинаризе. Хадуб Дица дудасан лъугьинабила тӀадегӀанаб халкъ!»[+]

11Амма Мусаца байбихьана БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ, жиндирго Аллагьасде гьардезе:

«Вай БЕТӀЕРГЬАН, – ин абуна гьес, – щай Дур гьедин ццин бахъунеб Дурго кӀудияб къудраталдалъун ва гучаб квералдалъун Мисриялдаса къватӀибе бачараб Дурго халкъалда[+]? 12Дуца гьедин гьабуни, мисрияз абизе буго: „Аллагьас гьел Мисриялдаса нахъе рачун рукӀун руго, рекӀелъ квешаб пикругун, магӀардеги рачун, гьенир чӀвазе ва дунялалдаса тӀагӀинаризе“, – ян. Гьарула, Дур гьалагаб ццин нахъ буссинабе, гурхӀа, биччаге халкъалде балагь! 13РакӀалде щвезаре Дурго лагъзал Ибрагьимги, ИсхӀакъги,[†] ГӀизраилги. Мун гьезие Дурго цӀаралдалъун гьедун вукӀиндалха: „Дица нужее кьела зодир цӀвабигӀан гӀемерал наслаби. Гьаб кинабго нужеда бихьизабураб ракьги Дица нужер наслабазе кьела ва абадиялъего гьеб гьезуллъун букӀина“, – янги абун!»[+]

14Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН гурхӀана ва халкъалде биччазехъин букӀараб балагь нахъчӀвана[+].

15Муса, кодоб КъотӀиялъул хъвай-хъвагӀай гьабураб кӀиго ганчӀил къоногун, магӀардаса гӀодове вилълъана. Гьел къанабазул кӀиябго рахъалда хъван рукӀана Аллагьасул амраби. 16Аллагьас Жиндицаго гьаруна гьел къанал ва Гьес рикӀана гьезда Жиндирго амраби.

17Ихтилат-кепалда бугеб халкъалъул ахӀи-хӀур рагӀараб мехалда, Егьошуаца Мусада абуна:

«Рагъул гӀадаб хъуй буго халкъ чӀараб бакӀалда!» – ян.

18Амма Мусаца жаваб кьуна:

«Бергьенлъи босаразул ахӀиги гуро доб,
къуразул гӀодиги гуро:
дида рагӀулеб буго кечӀ ахӀулезул гьаракь», – ин.

19Халкъ чӀараб бакӀалде гӀагарлъидал, Мусада бихьана басиялъул сипатги, кьурди-кӀанцӀиялда ругел гӀадамалги. Гьебмехалъ Мусаца кутакаб ццидалъ, гӀодорги речӀчӀун, мегӀералъул ахада гъурана кодор ккун рукӀарал ганчӀил къанал. 20Цинги гьес босун басиялъул сипат бухӀана ва гьелъул рахъу гьабуна; гьеб рахъу бана лъадалъе ва гьеб лъим гьекъезабуна гӀизраилазда[+].

21Мусаца Гьарунида абуна:

«Щиб дуе гьабураб гьал гӀадамаз, гьадигӀан кӀудияб мунагьалъукье[†] дуца гьал ккезаризе ккани?» – ян.

22«Ццидахунге, дир бетӀерчӀахъад, – ин жаваб кьуна Гьаруница. – Дуда лъала гьал гӀадамал кидаго квешлъиялде гьесарал ругеллъи. 23Гьез абуна дида: „Гьаве нижее аллагь, ниж нухда рачине рукӀине, щайгурелъул нижеда лъаларелъул, ниж Мисриялдаса къватӀире рачарав дов Муса абурав чиясе ккараб жо“, – ян. 24Гьебмехалда дица гьезда абуна: „Нужер ругел меседил тӀагӀелал тӀаса рахъе“, – ян. Гьез дихъе кьуна месед, дица гьеб цӀадабе рехана ва гьеле гьеб басиялъул сипат лъугьана!» – ян.

25Мусада бихьана, гӀадамал квегъизе кӀвеялдаса ун, пасатлъун рукӀин, щайгурелъул Гьаруница тушбаби тӀад релъанхъилеб хӀалалъ, гьел ричча-рихъан тун рукӀун[+]. 26Муса гьезда цеве вахъана ва гьес абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАСУЛАВЛЪУН кколевщинав чи дида аскӀове вачӀа!» – ян. Ва тӀолалго Левийил наслаби гьесда сверухъ ракӀарана.

27Гьес гьезда абуна:

«Гьадин абулеб буго ГӀизраилалъул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас:[†] „Кинацаго рачлихъ хвалчен бай! Къайи чӀвараб бакӀалъул цо рагӀалдаса цогидаб рагӀалде щвезегӀан, щибаб чадирккун а, нуже-нужер вацалги, гьалмагъзабиги, гӀагарал чагӀиги чӀвалаго“»[+].

28Левийил наслабаз Мусаца малъухъе гьабуна ва гьеб къоялъ гӀизраилазул лъабазаргогӀанасев чи хвана. 29Гьебмехалъ Мусаца абуна:

«Жакъа нужеца нужго тӀубан БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ихтияралде кьуна, гьесие хъулухъалъе рукӀине, нужерго васаздаги вацаздагицин барахщичӀого, гьединлъидал Гьес баракат[†] лъела нужеда».

30Хадусеб къоялъ Мусаца халкъалда абуна:

«Нужеца гьабуна кутакалда кӀудияб мунагь! ГьабсагӀат дун БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве чӀезе ина: щиб лъалеб, нужедаса мунагь бацӀцӀун бажаризеги бегьулин дихъа».

31Муса БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪЕ тӀадвуссана ва гьес гьарана:

«Гьарула Дуда, тӀаса лъугьа! БитӀараб буго, гьал гӀадамаз кутакалда кӀудияб мунагь гьабуна, жидеего меседил аллагьги гьавун. 32Амма, букӀаниги гьанже Мун гьезда тӀаса лъугьа! Мун тӀасалъугьинчӀони, дир цӀарги нахъе бацӀцӀе Дуца хъвараб тӀехьалдаса[*]».

33БЕТӀЕРГЬАНАС Мусае жаваб кьуна:

«Дица Дирго тӀехьалдаса нахъе бацӀцӀина Диде данде мунагь гьабурасул цӀар. 34Гьанже а, баче халкъ Дица абураб бакӀалде, ва Дир Малаик[†] вилълъина дуда цеве-цеве. Амма Дир рецӀел босулеб къо щведал, Дица жаза гьабилеб[†] гьезие».

35Ва БЕТӀЕРГЬАНАС квешаб унти биччана халкъалде, меседил басиялъул сипат гьабуралъухъ, ай Гьаруница хӀадурараб басидул сипаталъухъ.

### 33

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

«Гьанже мун гьаниса а, дуца Мисриялдаса къватӀибе бачараб халкъги цадахъ бачун. Нуж а Дица Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги[†] ва гьезул наслабазеги кьелин абун букӀараб ракьалде. 2Дуда цеве-цеве Дица Малаик[†] витӀила ва гьениса нахъе хъамила ханааниялги,[†] амориялги,[†] хитиялги, перизиялги, хивиялги, евусиялги[+]. 3Нуж ина рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракьалде. Амма Дун вилълъинаро нужеда цадахъ, нухда нуж тӀагӀинарунгутӀизе, щайгурелъул нуж руго риццатал ракӀазул халкъ!»[+]

4Гьел кьварарал рагӀаби рагӀидал, халкъ гӀек-гӀекиялда гӀодана ва киназго гӀарац-месед тӀаса бахъана. 5БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абидалха:

«ГӀизраилазда[†] абе: „Нуж, риццатал ракӀазул чагӀи, цодагьавниги нужеда цадахъ Дун вилълъани, Дица нуж цо параялда тӀагӀинаризе ккезе руго. Нужерго дахӀаби тӀаса рахъе, ва Дица хӀукму къотӀила щиб нужеда гьабилебали“,[†] – ян»[+].

6(Хорив[†] мегӀералда аскӀор чӀун рукӀараб доб заманалда кинабго гӀарац-месед тӀаса бахъана гӀизраилаз).


ДандчӀваялъул Чадир

7Мусаца чадир чӀвана батӀаго, халкъалъул чадрал чӀвараб бакӀалдаса[†] дагьаб добегӀан, ва гьелда цӀар лъуна: «ДандчӀваялъул Чадир», – абун. БЕТӀЕРГЬАНАСДА щибгӀаги гьаризе бокьарав чи унаан ДандчӀваялъул Чадиралъухъе[+]. 8Чадиралда аскӀове Муса унеб мехалъ, халкъ тӀаде бахъунаан ва, жидерго чадиразул кӀалтӀаги эхетун, балагьулаан Мусада хадур, гьев Чадиралъуве лъугьинегӀан. 9Чадиралъуве Муса лъугьаравго, зодисан бачӀун накӀкӀул хӀуби Чадиралъул кӀалтӀа эхетулаан, ва БЕТӀЕРГЬАН кӀалъалаан Мусагун. 10Чадиралъул кӀалтӀа накӀкӀул хӀуби бихьарабго, жидерго чадиразул кӀалтӀа эхетарал киналго гӀадамал суждаялда чӀолаан. 11БЕТӀЕРГЬАН Мусагун кӀалъалаан бадиса бадиве, Жиндирго гьудул-гьалмагъасда кӀалъалев гӀадин. Хадув Муса тӀадвуссунаан халкъалъухъе, амма Нунил вас Егьошуа – гьесул гӀолохъанав кумекчи – кидаго гьеб Чадиралъув вукӀунаан.


Муса ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къудрат

12Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДА абуна:

«Дуца дие амру гьабуна: „Баче гьаб халкъ“, – ин, амма лъазе течӀо щив дида цадахъ витӀулевали. Дуца абуна: „Дида лъала дур цӀар. Дир рахӀму насиблъана дуе“, – ян. 13Гьедин батани, малъе дида Дурго нухал, дида Мунго лъазе ва хадубккунги Дур рахӀмуялде дир хьул букӀине. Гьал гӀадамалги Дур халкълъидал!»

14БЕТӀЕРГЬАНАС жаваб кьуна:

«Дунго вилълъина мунгун цадахъ ва кьела рекӀее хӀалхьи».

15Гьебмехалда Мусаца абуна:

«Мун нижгун вилълъинчӀони, нижги рачунге гьаниса къватӀире. 16Кинха лъазе бугеб дидаги Дурго халкъалдаги Дуца рахӀму-цӀоб лъун букӀин? Мун нижеда цадахъ вукӀиналъ гуребдай? Цоги сунцаха батӀа бахъизе бугеб Дур халкъ дунялалъул цогидал халкъаздаса?»[+]

17БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Дур гьеб гьариги тӀубазабила Дица, мун Дие хирияв вугелъул ва дур цӀарги Дида лъалелъул».

18Гьебмехалда Мусаца абуна:

«Гьарула, бихьизабе дида Дур къудрат», – ин.

19БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Дица дуе загьир гьабила тӀолабго Дир лъикӀлъи ва гьелдалъун рагьила дуе Дир цӀар „БЕТӀЕРГЬАН“ – Диего рокьарал Дие хиралъулелъул, ва Диего гурхӀизе бокьаразда Дун гурхӀулелъул[+]. 20Амма Дир гьурмахъ мун валагьизе бегьуларо, щайгурелъул Дир гьумер бихьун хадуб чи чӀаго хутӀуларо»[+].

21БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Гьале гьаниб Дида аскӀоб бакӀ буго – ваха гьаб кьуруялде. 22Дирго къудратгун Дун аскӀосан унеб мехалда, кьурул кьватӀелалъув лъела Дица мун ва, Дун аскӀосан ун вахъинегӀан, тӀасан Дирго квералъ вахчила. 23Дица квер нахъе босараб мехалда, дуда Дун вихьила нахъасан, амма Дир гьумер дуда бихьизе гьечӀо».

### 34


ЦӀиял къанал


(Къан. 10:1-5)

1[•]БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

«КӀиго къоно къачӀай ганчӀил бекӀкӀун, цере рукӀаразда релълъарал. Дица гьезда тӀад хъвала дол тӀоцересел къаназда рукӀарал рагӀаби. 2Мун радалалде хӀадурго вукӀа цудунго вахъун Синай[†] магӀарде вахине ва мегӀералъул тӀогьив Дида цеве вахъун чӀезе[+]. 3Цадахъ щивниги вачунге ва кивниги магӀарда чиги вихьуге; мугӀрул ахада рехъада гӀи-боцӀигицин букӀине бегьуларо»[+].

4Мусаца бекӀкӀун къачӀана ганчӀил кӀиго къоно, цереккун рукӀаразда релълъарал, ва, радал цудунго вахъун, кодор гьел къаналгун, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, гьев Синай магӀарде вахана. 5БЕТӀЕРГЬАН гьесухъе рещтӀана накӀкӀул парчадулъ, вахъун чӀана гьесда аскӀов ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀар ахӀулеб рагӀана. 6Цинги БЕТӀЕРГЬАН Мусада цевесан ана, ва рагӀулеб букӀана: «БЕТӀЕРГЬАН, БЕТӀЕРГЬАН Аллагь,[†] гурхӀел цӀикӀкӀарав, рахӀму-цӀоб гӀатӀидав, сабру халатав, рокьи гӀемерав ва ритӀухълъи машгьурав![+] 7Аза-азар наслабазеги гурхӀел-рахӀму бикьулев ва ккараб мунагь-хатӀаялдасаги[†] мекъи ккеялдасаги тӀаса лъугьунев! Амма Гьес гӀайибияв тамихӀалде цӀала: умумузул мунагьазухъ Гьес жаза гьабула гьезул наслабазеги – гьезул лъималазул лъабабилеб ва ункъабилеб наслуялде щвезегӀанги!»[+]

8Мусаца, гьебсагӀатго гӀодоб нодоги цун, Аллагьасе[†] сужда гьабуна. 9Гьес абуна:

«Я дир БетӀергьан, Дуца дида рахӀму гьабулеб батани, гьарула, дир БетӀергьан, Мунго вилълъа нижеда цадахъ! ГӀасиял ракӀазул халкъ гьаб бугониги, тӀаса лъугьа нижер такъсиралгун мунагьаздаса ва Дуцаго Дурго умматлъун къабул гьаре ниж!»


КъотӀи цӀигьаби

10Гьебмехалъ БетӀергьанас абуна:

«Дица КъотӀи гьабулеб буго нужергун. Цебеккун ракьалда букӀараб цониги халкъалда киданиги рихьичӀел хӀикмалъаби гьарила Дица тӀолабго дур халкъалда цере. Дуда цадахъ ругел тӀолалго гӀизраилазда[†] бихьила гьеб ва кӀудияб хӀинкъи рещтӀина гьезде, дуе гӀоло Дица – БЕТӀЕРГЬАНАС – гьаризе ругел гьел ишал рихьидал. 11Дица жакъа нужее буюрарабщинаб рагӀа-ракьанде щун тӀубазабе. Дица нужеда цереса лъутизарила амориялги,[†] ханааниялги,[†] хитиялги, перизиялги, хивиялги ва евусиялги. 12Балагье, кинабгӀаги гьоркьоблъи гьабуге нуж унел ругел ракьазда гӀумру гьабун ругел гӀадамазулгун, гурони гьез нужги къосинаризе руго[+]. 13Гьезул къурбан-бакӀал[†] риххизаре, диниял ганчӀал гъуре ва Ашерал хӀубал къотӀе[+]. 14Чияр аллагьзабазе сужда гьабуге! Щайгурелъул, Хилиплъи ХӀехьоларев БЕТӀЕРГЬАН – гьеле Дир цӀар, Хилиплъи ХӀехьоларев Аллагь![+]

15Гьединлъидал, доб ракьалъул гӀадамалгун кинабгӀаги гьоркьоблъи гьабуге, щайгурелъул доз жидерго аллагьзабазе рокьукъал гӀадаталгун ва къурбаналгун тӀагӀат-гӀибадат гьабулеб мехалда, доз нужги ахӀизе руго гьелдего, ва нужецаги гьез гьабураб гьабизе буго ва гьезул къурбаналъул квен квине ккезе буго[+]. 16Цинги нужеца рачина дозул халкъалъул ясал нужерго васазе лъудбилъун, ва нужер васалги цӀазе руго гьез жидерго аллагьзабазул рокьукъал диниял гӀадатазде[+].

17Биун тӀун кинаб букӀаниги маххгун, аллагьзабазул сипатал гьаруге нужеего[+].

18КӀодо гьабе Бугьурго Чадазул байрам: анкьго къоялъ кванай реччеб гьечӀеб чед, Дица гьабураб амруялда рекъон, Авив[†] моцӀалъул гьелъие чӀезарурал къоязда[*], щайгурелъул гьеб заманалда рахъана нуж Мисриялдаса къватӀире[+].

19Эбелалъул тӀоцебесеб бихьинлъимер Дир ккола, гьединго нужер гӀи-боцӀул щибаб тӀоцебесеб бихьинтӀинчӀги Дир ккола[+]. 20ХӀамил тӀоцебесеб кӀерталъухъ кьегӀер кье, гьедин кьезе бокьичӀони, кӀерталъул габур беке. Нужер тӀоцере гьарурал васазухъ Дие хӀакъ кье.

Цониги чи чӀового вачӀунге Дида цеве[+].

21Анлъго къоялъ хӀалтӀе, анкьабилеб къоялъ хӀухьбахъи гьабе; хӀухьбахъе хур бекьулеб ва бачӀин бакӀарулеб заманалдацин[+].

22Анкьазул байрам тӀобитӀе лъилъари байбихьараб заманалда, ва лъагӀалил ахиралда ТӀорщел БакӀариялъул байрам тӀобитӀе. 23ЛъагӀалида жаниб лъабцӀул киналго бихьинал рачӀине ккола ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] – ГӀизраилалъул Аллагьасда цере[+]. 24Нужеда цереса халкъал рачахъила Дица ва гӀатӀид гьарила нужер ракьазул гӀорхъаби. Лъицаниги зарал гьабизе гьечӀо нужер ракьазе, лъагӀалида жаниб лъабцӀул нуж нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цере чӀезе араб мехалда.

25Дуца хъураб къурбаналъул би[†] къурбаналъул бакӀалде тӀаде босулеб мехалда реччеб тӀураб чед букӀине бегьуларо гьениб. Песахалъул[†] байрамалъул къурбаналъул гьан рогьинегӀан нахъе тезе бегьуларо[+].

26Лъилъари байбихьарабго, цӀияб тӀорщалил бищунго лъикӀаб бутӀа щвезабе нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул Рокъобе.

БурутӀ гьелъул эбелалъул рахьдалъ белъунге»[+].

27БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Дица дуда абурабщиналъул хъвай-хъвагӀай гьабе. Гьел руго Дица дургун ва ГӀизраилил халкъгун гьабураб КъотӀиялъул шартӀал».

28КӀикъого къоги кӀикъого сордоги бана Мусаца БЕТӀЕРГЬАНГУН магӀарда; гьебгощинаб заманаялъ гьес щибниги кваначӀо ва гьекъечӀо. Гьес ганчӀил къаназда тӀад хъвана КъотӀиялъул шартӀал – АнцӀго амру[+].


Мусал гьумералъул нур

29Кодоб хирияб[†] КъотӀиялъул кӀиго ганчӀил къоногун Синай магӀардаса рещтӀунев вукӀарав Мусада лъалароан, Аллагь гьесда кӀалъан хадуб, гьесул гьурмада нур балеб букӀин[+]. 30Гьарунидаги[†] гӀизраилаздаги Мусал кенчӀолеб гьумер бихьидал, гьел цӀакъ хӀинкъана гьесде гӀагарлъизе. 31Амма Мусаца гьел аскӀоре ахӀана. Гьебмехалда Гьарунги халкъалъул кӀудиялги[†] рачӀана гьесда аскӀоре, ва Муса гьелгун кӀалъана. 32Цинги хутӀарал гӀизраилалги рачӀана гьесда аскӀоре, ва Мусаца гьезда рицана Синай магӀарда БЕТӀЕРГЬАНАС кьурал амраби.

33Гьелгун кӀалъан вахъаравго, Мусаца гьурмаде пардав бачана. 34БЕТӀЕРГЬАНАСДА кӀалъазе Гьесда цеве унеб мехалда, гьес пардав тӀаса бахъулаан, Чадиралъуса къватӀиве вачӀинегӀан. КъватӀивеги вачӀун, ГӀизраилил халкъалда БетӀергьанасул амру бицунеб мехалда,[+] 35гьезда бихьулаан, гьесул гьурмадаса нур чвахулеб букӀин. Ва Мусаца нахъеги гьурмаде пардав цӀалаан, цӀидасанги БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве инегӀан[+].

### 35


Шаматкъоялъул къанун

1Мусаца ГӀизраилалъул[†] тӀолго жамагӀат бакӀарана[†] ва гьезда абуна:

«Гьале БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] амру: 2„Анлъго къоялъ хӀалтӀе, амма анкьабилеб къо нужее букӀина хирияб[†] къолъун: гьеб буго хӀалхьиялъул шаматкъо[†] – БЕТӀЕРГЬАНАСЕ батӀа гьабураб къо. Гьеб къоялъ хӀалтӀи гьабурав чи чӀвазе ккола[+]. 3Нужеца минабахъ цӀацин бакизе бегьуларо шаматкъоялъ“».


Мукъадасаб бакӀалде кьезе кколеб


(Тархъ. 25:1-9; 39:32-43)

4[•]Мусаца гӀизраилазул жамагӀаталда абуна:

«Гьале БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амру: 5„Нужер буголъиялдаса БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло хасал садакъаби гьаре. Биччанте жив-жив чияс жиндирго ресалда рекъон БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хасаб садакъалъун кьезе хадусеб: месед, гӀарац ва мазгар; 6канчӀхъахӀилаб, бецӀбагӀараб ва канчӀбагӀараб квасул кун, тӀеренаб хӀебет ва цӀцӀел квас; 7багӀаркьералъ релъарал гӀиял къухьдул, тӀеренал цӀакал ва акациялъул цӀул;[+] 8нахучирахъазе зайтуналъул нах;[†] хирияб нах гьабиялъе хӀалтӀизаризе ва къурбан-бакӀалда бухӀулеб жубай гьабизе махӀгьуинал пицӀалги хурдулги; 9эфодалъеги[†] каранда балеб цебебухьалъеги оникс ва цогидал багьаял жавгьарал.

10Нужеда гьоркьоса махщел тӀокӀал устарзаби ракӀаре БЕТӀЕРГЬАНАС амру гьабурабщинаб ва хадуб рехсарабщинаб тӀубазабизе: 11Чадир, гьелъие пардав ва тӀасан балеб пардав, гъунцӀби, цӀулал рамаби ва рахал, хӀубал ва гьезие гъоркьчӀелал, 12КъотӀиялъул гъамас[†] ва гьелъие гӀурдул, гъамасалъул тӀалъел ва хасаб пардав, 13стол, гьелъие гӀурдул ва столалъул цогидаб цӀарагӀ, Мукъадасаб чед, 14нахучирахъ ва гьелда цадахъаб цӀарагӀ, канлъи бакулел гӀисинчирахъал, нахучирахъалъе тӀолеб зайтуналъул нах, 15гьуинмахӀал рухӀулеб къурбан-бакӀ ва гьелъие гӀурдул, хирияб бахунеб нах ва гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубай, Чадиралъул кӀалтӀа бигъулеб пардав, 16къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀ – гьелъие мазгарул хьури ва гьелда цадахъаб къайиги гӀурдулги, беркӀал чурулеб хӀерч ва гьелъул гъоркьчӀел, 17азбаралъул пардавалгун хӀубал ва гъоркьчӀелал, азбаралъул кӀалтӀа бигъулеб пардав, 18Мукъадасаб Чадиралъе ва азбаралъе кваралгун гъазихъал, 19Мукъадасаб бакӀалда[†] хъулухъ гьабулаго тӀадретӀунеб бессараб ххамил партал, ай, Гьаруницаги[†] гьесул васазги кашишзаби[†] хӀисабалда Аллагьасе[†] тӀагӀат-гӀибадат гьабулеб мехалда тӀадретӀунеб хирияб партал“».

20Мусал хитӀабалъухъги гӀенеккун, гӀизраилал рокъо-рокъоре ана, 21ва щивас, жиндир рекӀел ахӀиялда рекъон, хасал садакъаби росун рачӀана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Чадиралда цере – Чадиралъеги, гьениб гьабулеб хъулухъалъеги, кашишзабазул парталалъеги хӀажатабщинаб. 22Кинацаго – бихьиназги руччабазги – жидерго сахаватлъиялда рекъон, росун рачӀунел рукӀана меседил батӀи-батӀиял тӀагӀелал: каранда ралел жал, кӀилкӀал, баргъичал ва рахсал. Гьез гьеб кинабго месед хасаб садакъа хӀисабалда БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе босун бачӀана. 23Бугес бугеб кьун, босун бачӀунеб букӀана канчӀхъахӀилаб, бецӀбагӀараб ва канчӀбагӀараб квасул кун, тӀеренаб хӀебет, цӀцӀел квас, багӀар кьералъ релъарал гӀиял къухьдул ва тӀеренал цӀакал[+]. 24ГӀарац яги мазгар кьезе бокьарас, гьеб кьуна БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хасаб садакъалъун ва акациялъул цӀул бугес – цӀул кьуна. 25Ххам бессизе ва кун дургъизе бажари бугей щияй чӀужугӀаданалъ босун бачӀана канчӀхъахӀилаб, бецӀбагӀараб ва канчӀбагӀараб квасул кун ва тӀеренаб хӀебет. 26Цогидал руччабаз, жидерго бажариялда ва рекӀел ахӀиялда рекъон, дургъулеб букӀана цӀцӀел квас. 27Къавмазул ва тухумазул кӀудияз, эфодги каранда балеб цебебухьги къачӀазе, ониксалъул жавгьаралги цогидал багьа хириял жавгьаралги росун рачӀана. 28Нахучирахъалъе, хирияб нахуе ва гьуинмахӀазул жубаялъе хӀалтӀизаризе рукӀине жеги гьез рачӀана махӀгьуинал батӀи-батӀиял пицӀалгун хурдулги зайтуналъул нахги. 29РакӀ бацӀцӀадго садакъа гьабизе бокьаралщинал гӀизраилаз – руччабаз ва бихьиназ – ракӀ разиго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло хириял садакъаби кьуна. Гьеб кинабго кьуна Мусаги гьоркьов ккун БЕТӀЕРГЬАНАС гьезда тӀадкъараб хӀалтӀи гьабун бахъинабиялъе гӀоло.


Бецалиэл ва Ахолиав


(Тархъ. 31:1-11)

30[•]Мусаца ГӀизраилил халкъалда абуна:

«ГӀенекке, БЕТӀЕРГЬАНАС тӀасавищана Ягьудал[†] къавмалдаса ХӀурил Урийил вас Бецалиэл. 31Гьесулъе лъугьинабуна Аллагьасул РухӀ, гӀакъиллъи, бичӀчӀи-лъай ва кинабниги махщелчилъи. 32Гьесухъа бажарула меседил, гӀарцул ва мазгарул тӀагӀелал гьаризе, 33жавгьарал цӀвакизаризе ва гьел тӀагӀелазда кквезе; гьединго цӀулал хӀалтӀаби гьаризеги цоги бокьараб устарлъиялъеги гьунар буго гьесул. 34Гьесиеги Данил къавмалдаса Ахисамахил вас Ахолиавиеги цогидазда малъизе гьунарги кьун буго. 35Аллагьас гьезие кьуна бокьараб хӀалтӀи гьабизе гӀакълу-гьунар: гьезда лъала маххул ва цӀулал хӀалтӀаби гьаризе, гьединго тӀеренаб хӀебтил ва канчӀхъахӀилал, бецӀбагӀарал, канчӀбагӀарал куназул ххам бессизе кколеб куц. Гьел руго цӀакъал махщелчагӀи, кигӀан захӀматабги устарлъиялъе гӀакълу-гьунар бугел.

### 36

1Биччанте, Бецалиэлицаги, Ахолиавицаги ва, Мукъадасаб бакӀ[†] баялъул мурадалда, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] махщелги бажариги кьурал гьунар тӀокӀал киналниги устарзабазги гьеб кинабго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьабизе».

2Мусаца ахӀана Бецалиэлги, Ахолиавги ва БЕТӀЕРГЬАНАС бажари кьурал ва гьенир хӀалтӀизе гъира бугел киналго гьунар тӀокӀал устарзабиги. 3Мусаца гьезухъе кьуна Мукъадасаб Чадир баялъе гӀизраилаз[†] кьурабщинаб жо. Халкъалъин абуни, къойидаса къойиде жеги бачӀунеб букӀана. 4Гьебмехалда Мукъадасаб бакӀалда гьарулел хӀалтӀабиги чӀезарун, устарзаби рилълъана 5Мусахъе ва гьез абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАС тӀадкъарал хӀалтӀабазе хӀажалъулебщинаб гӀунги тӀокӀалъ бачӀунеб буго халкъалъ», – ин.

6Гьебмехалъ Мусаца тӀолабго жамагӀаталда лъазабуна: «Я бихьинчияс, я чӀужугӀаданалъ тӀокӀалъ щибниги босун бачӀунге Мукъадасаб бакӀ баялъе», – ян. ГӀадамаз рачӀунел рукӀарал хасал садакъаби гьедин лъалхъизаруна, 7щайгурелъул хӀалтӀабазе хӀажатабщинаб гӀунги тӀокӀалъ бакӀарун[†] букӀана.


Чадир бай


(Тархъ. 26:1-37)

8[•]МахщелчагӀаз Мукъадасаб Чадиралъе анцӀго пардав гьабуна тӀеренаб хӀебтил, канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул куназги бессун. Гьел пардавазда тӀад махщалида угьана херувимазул сипатал. 9Киналго пардавал рукӀана цоцазда ращадал: къоло микьго натӀалъул[†] халалъиги, ункъго натӀалъул гӀеблъиги бугел. 10Щуго пардав цоцада букъун цо гьабуна ва хутӀараб щуго пардавги гьединго гьабуна. 11Цояб пардавалъул ахиралда бугеб кьералъул рагӀалккун рукъана канчӀхъахӀилаб ххамил гъанцӀакӀичӀал ва кӀиабилеб пардавалъул ахиралда бугеб кьералдаги гьединго гьабуна. 12КӀикъоялда анцӀго гъанцӀакӀичӀ букъана кӀиябго пардавалъул ахиралда ругел кьеразул рагӀалаздаса эхеде цоцада дандритӀун. 13Гьединго кӀикъоялда анцӀго меседил гъанцӀаги гьабуна ва гьездалъун цоцада рекӀинабуна кӀиябго пардав, Чадир цорекӀараб букӀине.

14Чадиралда тӀад базе гьез гьабуна цӀцӀел квасул анцӀила цо пардав. 15АнцӀила цоябго пардавги букӀана цоцазда бащадаб: лъеберго натӀалъул халалъиги ункъго натӀалъул гӀеблъиги бугел. 16Гьезул щуго пардав цадахъ букъун цо гьабуна ва хутӀараб анлъго пардавги гьединго цадахъ букъана. 17Цояб пардавалъул ахирисеб кьералъул рагӀалккун эхеде гьабуна кӀикъоялда анцӀго гъанцӀакӀичӀ ва кӀиабилеб пардавалъул ахирисеб кьералъул рагӀалалдаги гьабуна кӀикъоялда анцӀго гъанцӀакӀичӀ. 18Хадуб кӀикъоялда анцӀго гъанцӀаги гьабуна, гьеб кӀиябго цоцада рекӀинабун, пардав цолъизабизе. 19Чадиралда тӀасан базе пардав гьабуна багӀар кьералъ релъарал гӀиял къухьдузул ва гьелдаги тӀасан базе – тӀеренал цӀаказул[+].

20Гьединго Чадиралъул къедалъе акациялъул цӀулал рамаби гьаруна;[†] 21щибаб рама букӀана анцӀго натӀалъ халатаб, натӀгун бащдалъ гӀебаб; 22Ххеназул ахада кӀиябго рахъалда цоцада дандбитӀун кӀиго цӀутӀелгун гьаруна гьел рамаби. Гьедин гьаруна киналго рамаби. 23Чадиралъул къилбаялъул рахъалъе гьабуна къого рама 24ва гьезие гӀарцул кӀикъого гъоркьчӀелги – щибаб рамаялъе кӀи-кӀи, цо цӀутӀелалда гъоркь цо букӀунеб хӀалалда. 25Ва Чадиралъул шималияб рахъалъеги гьабуна къого рама 26ва кӀикъого гӀарцул гъоркьчӀел – щибаб рамаялда гъоркь кӀи-кӀи. 27Чадиралъул нахъисеб, бакътӀерхьул рахъалъе гьабуна анлъго рама 28ва жеги кӀиго рама – кӀиябго нахъисеб бокӀоналъеги. 29Гьел бокӀназда лъурал рамаби ахадасаги тӀарадасаги цолъизарун рукӀана; кӀиябго рамаялъул тӀарада горал рана гьел щулалъизаризе. 30Гьедин гьабуна микьго гор ва анцӀила анлъго гӀарцул гъоркьчӀел – щибаб рамаялда гъоркь кӀи-кӀи.

31Жеги гьез гьаруна акациялъул цӀулал рахал – рамабазда тӀасан лъезе: щуго – Чадиралъул цояб рахъалда ругел рамабазда тӀасан лъезе, 32щуго – цогидаб рахъалда ругел рамабазе, ва щуго – Чадиралъул нахъисеб, бакътӀерхьул рахъалъул рамабазе. 33Чадиралъул къадазда тӀасан, гьезул бакьулъан, цояб рахъалдаса цогидаб рахъалде щвараб рахиги лъуна. 34Рамабазда тӀад месед бекьана ва гьезие меседил горал гьаруна, рахал кквезе. Рахазда тӀадги месед бекьана.

35Хадуб хасаб пардав бессана тӀеренаб хӀебетги ва канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги канчӀбагӀарабги квасул куналги хӀалтӀизарун, тӀад херувималги[†] угьун. 36Пардав тӀад бигъизе акациялъул цӀулал ункъго хӀуби гьабуна ва гьезда тӀад месед бекьана; хӀубазе меседил гъунцӀбиги гӀарцул ункъго гъоркьчӀелги гьабуна. 37Чадиралъул кӀалтӀа бигъизе пардавги гьабуна канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул куналъул ва тӀеренаб хӀебтил, тӀад расеналги угьараб. 38Ва гьелъие щуго хӀуби гьабуна, тӀад гъунцӀбигун ва ахадасаги тӀогьисаги тӀад меседги бекьун, ва гьезие щуго мазгарул гъоркьчӀелги гьабуна.

### 37


КъотӀиялъул гъамас


(Тархъ. 25:10-22)

1[•]Бецалиэлица гьабуна акациялъул цӀулал гъамас, кӀиго натӀалъул[†] халалъиги ва натӀгун бащдаб гӀеблъиги борхалъиги бугеб[+]. 2Гьес гьелда жанисанги тӀасанги месед бекьана ва гьелда сверунги меседил чалу ккуна; 3цинги меседил ункъго гор гьабуна ва гьел горал гъамасалъул гъоркьиял бокӀназда рекӀинаруна – щибаб рахъалда кӀи-кӀи. 4Цинги гьаруна[†] акациялъул цӀулал гӀурдул, гьезда тӀадги месед бекьана 5ва гъансил кӀиябго рахъалда ругел горазда жанире ккезаруна гьел, гъамас баччизе санагӀатаб хӀалалъ.

6Хадуб бацӀцӀадаб[†] меседалъул тӀалъел гьабуна, кӀигогун бащдаб натӀалъул халалъиги, натӀгун бащдаб гӀеблъиги бугеб. 7ТӀалъелалъул рагӀалазда кӀиго херувим гьабуна, меседги бацӀун: 8цо херувим – цо рагӀалда ва кӀиабилеб херувим – цогидаб рагӀалда. Гьес гьел тӀалъелгун цорекӀарал гьаруна. 9Цоцазде данде руссарал херувимазул куркьбал гъамасалда тӀад тӀиритӀун рукӀана ва гьезул гьурмалги тӀалъелалде къулун рукӀана.


Мукъадасаб чед лъолеб стол


(Тархъ. 25:23-30)

10[•]Бецалиэлица гьабуна акациялъул цӀулал стол, кӀиго натӀалъул халалъиги, цо натӀалъул гӀеблъиги ва натӀгун бащдаб борхалъиги бугеб. 11Гьелда тӀад бацӀцӀадаб месед бекьана ва гьелда сверун меседил чалу гьабуна. 12Столалъул рагӀалккун гьабуна цо хъатгӀанасеб борхалъи бугеб тӀеренаб къед ва гьелда тӀад меседил чалу ккуна. 13Столалъе ункъго меседил гор гьабуна ва гьел рекӀинаруна столалъул бокӀназда, бохдузда тӀад. 14Горал рукӀана столалъул рагӀалда, стол баччулел гӀурдул жанире ккезаризе санагӀатаб хӀалалда. 15Стол баччулел гӀурдул гьаруна акациялъул цӀулал ва гьезда месед бекьана. 16Жеги гьес гьабуна столалъе хӀажатаб бацӀцӀадаб меседалъул цӀарагӀ: суркӀаби, гелал, гулгунал, щурмал – къурбанал тӀоритӀулелъул хӀалтӀизаризе рукӀине.


Меседил нахучирахъ


(Тархъ. 25:31-40)

17[•]Хадуб Бецалиэлица гьабуна бацӀцӀадаб меседалъул нахучирахъ, меседги бацӀун: гьелъул бохги, гӀаркьелалги, тӀогьокъучӀбигун тӀанчалги, тӀанхазул сверабиги – гьеб кинабго гьабуна цорекӀараб. 18Нахучирахъалъул букӀана анлъго гӀаркьел: цо рахъалда – лъабго, цогидаб рахъалдаги – лъабго. 19Щибаб гӀаркьелалда букӀана лъаб-лъаб тӀогьокъвачӀа, миндалалъул тӀогьол тӀанчазул сипаталда: гьедин гьабуна нахучирахъалъул цо бохалдаса кӀиябго рахъалде бикьараб анлъабго гӀаркьелалда. 20Нахучирахъалъул бохалда тӀад гьабуна, тӀанчазул сверабиги ругеб миндалалъул тӀогьол сипаталда жеги ункъго тӀогьокъвачӀа. 21Цо тӀогьокъвачӀа гьабуна нахучирахъалъул бохалдаса раккарал гӀаркьалабазул тӀоцебесеб жуталда гъоркь, кӀиабилеб – кӀиабилеб жуталда гъоркь, лъабабилеб – лъабабилеб жуталда гъоркь, ва гьедин гьабуна анлъабго гӀаркьелалда гъоркь. 22БацӀцӀадаб меседалъул рацӀун гьарурал тӀугьдулги, гӀаркьалабиги, чирахъги цорекӀарал рукӀана.

23Нахучирахъалда лъезе гьабуна анкьго гьитӀинчирахъги, билтаялъе гъуцӀдулги, гелалги – кинабгоги бацӀцӀадаб меседалъул. 24Нахучирахъалъеги ва кинабго гьелъул цӀарагӀалъеги хӀалтӀизабуна бацӀцӀадаб меседалъул цо талант[†][*].


ГьуинмахӀал рухӀулеб къурбан-бакӀ


(Тархъ. 30:1-5, 22-38)

25[•]ГьуинмахӀал рухӀулеб къурбан-бакӀги[†] бана Бецалиэлица акациялъул цӀулал. Гьеб ункъбокӀонаб гьабуна: цо натӀалъул халалъиги гӀеблъиги бугеб ва кӀиго натӀалъул борхалъиги бугеб. Гьелъул бокӀназда чӀварал лълъурдулги гьебги цорекӀараб букӀана. 26БацӀцӀадаб месед бекьана гьелъул тӀогьибги, хьалбаздаги, лълъурдуздаги ва гьелда сверун меседил чалу ккуна. 27Чалуялда гъоркьехун, цоцада дандбитӀараб кӀиго рахъалда кӀиго меседил гор гьабуна, гьеб баччизе хӀалтӀизарулел гӀурдул жанире ккезаризе рукӀине. 28ГӀурдул гьаруна акациялъул цӀулал ва гьездаги месед бекьана.

29Жеги гьес хӀадурана бахунеб хирияб нахги ва меседил къурбан-бакӀалда бухӀулеб махӀгьуинаб жубайги – гьеб кинабго кӀудияб махщалида гьабуна[+].

### 38


Къурбан-бакӀ


(Тархъ. 27:1-8)

1[•]Бецалиэлица акациялъул цӀулал гьабуна къурбанал рухӀулеб къурбан-бакӀги;[†] гьеб букӀана ункъбокӀонаб, щуго натӀалъ[†] халатаб, щуго натӀалъ гӀебаб ва лъабго натӀалъ борхатаб. 2Гьелъул ункъабго бокӀоналда цо-цо лълъар гьабуна – къурбан-бакӀги лълъурдулги цорекӀарал гьаруна,[†] ва гьеб киналдаго тӀад мазгар бекьана. 3Цинги къурбан-бакӀалъе хӀажатаб кинабго цӀарагӀги гьабуна: рохъо балел хъуби, квархаби, би[†] тӀолел суркӀаби, гьан базе гӀучӀал ва бухӀараб тӀурччи лъолел тӀабкӀал. Гьеб кинабго гьабуна мазгарул. 4Жеги гьабуна хьури – мазгарул гьин – къурбан-бакӀалъул рагӀалаздаса гъоркьехун, гьелъул борхалъиялъул бащалъиялде щвараб. 5Мазгарги биун тӀун хӀадурана гӀурдузе ункъго гор ва гьел горал мазгарул хьуриялъул ункъабго бокӀоналда щула гьаруна. 6Хадуб акациялъул гӀурдул гьаруна ва гьезда тӀад мазгар бекьана. 7ГӀурдул къурбан-бакӀалъул кӀиябго рахъалда ругел горазда жанире ккезаруна, гьеб баччизе санагӀатаб хӀалалда. Къурбан бухӀулеб бакӀ гьабуна хъарщазул, жаниса гьодораб.


Мазгарул хӀерч


(Тархъ. 30:18)

8ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа хъулухъ гьабулел руччабаз кьурал матӀабазул Бецалиэлица гьабуна мазгарул гъоркьчӀелги бугеб мазгарул кӀудияб хӀерч[+].


Мукъадасаб Чадиралъул азбар


(Тархъ. 27:9-19)

9[•]Хадуб Бецалиэлица азбар гӀуцӀана. Азбаралъул къилбаялъул рахъалда гьабуна нусго натӀалъ халатаб тӀеренаб хӀебтил пардав, 10къого мазгарул гъоркьчӀелалда тӀад эхетараб къого хӀобода бараб. ХӀубазда тӀад гъунцӀбиги горалги гьаруна гӀарцул. 11Гьединго шималияб рахъалдаги гьабуна нусго натӀалъ халатаб тӀеренаб хӀебтил пардав, къого мазгарул гъоркьчӀелалда тӀад эхетараб къого хӀобода бараб. ХӀубазда тӀад гъунцӀбиги горалги гьаруна гӀарцул.

12БакътӀерхьул рахъалда гьабуна кӀикъоялда анцӀго натӀалъ халатаб пардав ва гьеб бана анцӀго гъоркьчӀелалда тӀад эхетараб анцӀго хӀобода; гъунцӀбиги горалги гӀарцул гьаруна. 13Бакъбаккул рахъги кӀикъоялда анцӀго натӀалъ халатаб букӀана. 14Азбаралда жанире лъугьунеб кӀалтӀуялъул цояб рахъалда гьабуна анцӀила щуго натӀалъ халатаб пардав, гъоркьчӀелалги ругеб лъабго хӀобода бараб. 15Ва кӀалтӀуялъул цогидаб рахъалдаги гьабуна анцӀила щуго натӀалъ халатаб пардав, гьединго гъоркьчӀелалги ругеб лъабго хӀобода бараб. 16Азбар сверун ккурал киналго пардавал гьаруна тӀеренаб хӀебтил. 17ХӀубазул гъоркьчӀелал рукӀана мазгарул, хӀубазул гъунцӀби ва горал – гӀарцул, ва гьезул тӀогьал – гӀарац тӀад бекьарал. Азбаралъул киналго хӀубал цоцада рухьун рукӀана риццатал гӀарцул квараз.

18Азбаралъул кӀалтӀа бигъараб пардав гьабуна тӀеренаб хӀебтил ва канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул куназ бессун, тӀад расеналги угьун. Гьеб букӀана къого натӀалъ гӀебаб ва щуго натӀалъ борхатаб, азбаралъул пардавалго гӀадин. 19Гьелъие гьабуна мазгарул гъоркьчӀелалда эхетизабураб ункъго хӀуби. ХӀубазул гъунцӀбиги горалги гьаруна гӀарцул ва гьезул тӀогьаздаги гӀарац бекьана. 20Мукъадасаб Чадиралъул ва гьелда сверухъ бугеб азбаралъул киналго гъазихъал рукӀана мазгарул.


ЦӀарагӀалъул сияхӀ

21Гьале Мукъадасаб Чадир, ай КъотӀиялъул Чадир балаго хӀалтӀизабураб сурсаталъул сияхӀ. Мусал буюрухъалда рекъон, кашиш[†] Гьарунил вас Итамарил нухмалъиялда гъоркь, левитаз хӀадурана гьеб сияхӀ[+]. 22(Ягьудал[†] къавмалдаса ХӀурил Урийил вас Бецалиэлица кинабго гьабуна Мусаги гьоркьов ккун загьир гьабураб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] амруялда рекъон; 23гьесда цадахъ вукӀана Данил къавмалдаса Ахисамахил вас Ахолиав – хӀалбихьи бугев устар ва махщелчи. Гьединго канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул куназул ва тӀеренаб хӀебеталъул ххам бессиялъул ва расенал угьиялъул махщел лъалаан гьесда.) 24Мукъадасаб бакӀ[†] гӀуцӀиялъе хӀалтӀизабуна къоло ичӀго талантгун[†] анкьнусиялда лъеберго шекел[†] меседалъул[*] – халкъалъ босун бачӀараб месед.

25Халкъ рикӀкӀиялда гӀахьаллъараз бачӀана нусго талантгун азаралда анкьнусиялда лъабкъоялда анцӀила щуго шекел (Чадиралда хӀалтӀизабулеб шекел хӀисабалде босун) гӀарацалъул[*][+]. 26Халкъ рикӀкӀиялда гӀахьаллъаразул къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал киналго бихьиназухъа (гьединазул кинавниги ватана 603 550 бихьинчи) бакӀарана щивасухъа цо-цо бека[*], ай бащдаб шекел гӀарацалъул[+]. 27Чадиралъул ва пардавазул хӀубазе гъоркьчӀелал гьаризе хӀалтӀизабуна нусго талант[*] гӀарацалъул: нусго гъоркьчӀелалъул щибалъе цо-цо талант гӀарацалъул. 28ХутӀараб азаралда анкьнусиялда лъабкъоялда щуго шекел гӀарацалъул хӀалтӀизабуна: хӀубазе гъунцӀби ва горал гьаризе, хӀубазул тӀогьазда бекьизе ва хӀубазе рухьенал гьаризе.

29Кинабниги лъабкъоялда анцӀго талантгун кӀиазаралда ункънусго шекел мазгаралъул[*] кьуна халкъалъ Мукъадасаб бакӀалъе хӀалтӀизабизе. 30Гьелъул гьаруна: ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀуялъул хӀубазе гъоркьчӀелал, къурбан-бакӀ ва гьелъие хьуриги цӀарагӀги, 31азбаралъул пардавазеги кӀалтӀуялъул хӀубазеги гъоркьчӀелал, гьединго Чадиралъеги азбаралъул пардавазеги киналго гъазихъал.

### 39


Кашишзабазул партал


(Тархъ. 28:1-43)

1[•]Мукъадасаб бакӀалда[†] хъулухъ гьабулаго ретӀунеб кашишасул[†] партал гьабуна канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги ва канчӀбагӀарабги квасул куназ бессун. Гьарунида[†] тӀад ретӀунеб партал гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусаде амру гьабураб къагӀидаялда.

2Эфод[†] гьабуна тӀеренаб хӀебтил, канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул куназ бессун, гъорлъе меседил кунги жубан. 3ЧӀинтӀизабураб меседалъул тӀеренал тӀанчалги гьарун, гьеб къотӀ-къотӀана тӀеренал куназде ва махщалида жубазабуна канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул куназда ва тӀеренаб хӀебтида гъорлъе. 4Хадуб кӀигъуждузда тӀад лъолел жал гьаруна, ва гьел цересаги нахъасаги эфодалда рекӀинаруна. 5Эфодалда релълъараб букӀана махщалида бессараб эфодалъул рачелги, гьелдаго цадахъ цо ххамил кесекалъул гьабураб; БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада малъухъе, гьелъиеги хӀалтӀизабуна меседил кунги, канчӀхъахӀилаб, бецӀбагӀараб ва канчӀбагӀараб квасул кунги, тӀеренаб хӀебетги.

6Меседил тӀеренкуназ хьухьун махщалида гьарурал нагӀли лъолел жалазда ккуна ониксалъул жавгьарал ва, мугьру бикӀулеб гӀадин, кӀиябго жавгьаралда тӀад рикӀана ГӀизраилил[†] васазул цӀарал. 7Ониксалъул жавгьарал рекӀинаруна эфодалъул кӀигъуждузда тӀад лъолел жалазда, ГӀизраилил васал ракӀалдещвеялъул жавгьарал хӀисабалда, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.

8Эфодго гӀадин гьабуна каранда балеб цебебухьги: меседил кунги, канчӀхъахӀилаб, бецӀбагӀараб, канчӀбагӀараб квасул кунги ва тӀеренаб хӀебетги босун. 9Гьеб букӀана ункъбокӀонаб, цо рокьобалъул халалъиги гӀеблъиги бугеб, кӀигъатаб ххамил гьабураб. 10Гьелда жаниб ункъго кьер гьабун лъуна багьа хириял жавгьарал. ТӀоцебесеб кьерда лъуна рубин, топаз ва зумруд; 11кӀиабилеб кьерда – пируза, сапфир ва алмас; 12лъабабилеб кьерда – гиацинт, агат ва аметист; 13ункъабилеб кьерда – зубаржад, оникс ва яшма. Гьел лъуна меседил тӀеренкуналъ хьухьарал нагӀли лъолел жалазда жанир. 14Кинабниги анцӀила кӀиго жавгьар букӀана – ГӀизраилил щивав васасул цӀар рикӀкӀун; щибаб жавгьаралда, мугьруялда гӀадин, бикӀун букӀана анцӀила кӀиябго къавмалъул бетӀерасул цо-цо цӀар.

15Каранда балеб цебебухьалда разе бацӀцӀадаб[†] меседалъул кьур-кьурараб квар гӀадал рахсал гьаруна. 16Меседил тӀеренкуналъ хьухьараб кӀиго нагӀли лъолеб жоги кӀиго меседил баргъичги гьабуна ва цо-цо меседил баргъич рекӀинабуна цебебухьалъул кӀиябго бокӀоналда. 17КӀиго меседил рахас рекӀинабуна цебебухьалъул бокӀназда ругел баргъичазда, 18ва рахсазул цогидал рагӀалал – нагӀли лъолел жалазда, нагӀли лъолел жал – эфодалъул кӀигъуждузда тӀад лъолел жалазул цебесеб рахъалда. 19Хадуб кӀиго меседил баргъич гьабуна ва гьелги рекӀинаруна эфодалъул цебебухьалъул цогидал бокӀназда, гъоркьияб рахъалда. 20Хадуб жеги кӀиго меседил баргъич гьабуна ва гьел рекӀинаруна эфодалъул цебесеб рахъалъул кӀигъуждузда тӀад лъурал жалазул ахада, эфодалъул рачелалда тӀадехунисан унеб куналъул мухъалда аскӀоб. 21Каранда балеб цебебухьалъул баргъичал рухьана канчӀхъахӀилаб чалуялъ эфодалъул баргъичалгун, цебебухьги рачелалда тӀадехун ккезабун, эфодалдаса гьеб хъущтӀуларедухъ. Гьедин гьабеян тӀадкъан букӀана БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада.

22Эфодалда гъоркьан ретӀунеб риза букӀана канчӀхъахӀилаб куналъ бессун гьабураб, 23бакьулъ габурги къотӀараб ва бихъунгутӀизе габуралда сверун чӀологи букъараб. 24Ризаялъул ахадасан рукъана канчӀхъахӀилабги, бецӀбагӀарабги, канчӀбагӀарабги квасул куналъул ва тӀеренаб хӀебтил гьарурал соноялъул суратал. 25Гьезда гьоркьо-гьоркьор рекӀинаруна бацӀцӀадаб меседалъул гьарурал цӀурмал: 26цо цӀумур, цо соноялъул сипат ирга гьабун лъуна ва гьедин гьабуна ризаялъул тӀолабго ахалъиялда. Гьедин гьабизе кколаан, кашишас Чадиралда жаниб хъулухъ гьабулеб мехалда гьеб тӀад ретӀине букӀине, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада тӀадкъараб куцалда.

27Гьаруниеги гьесул васазеги гьаруна тӀеренаб хӀебтил гурдал, 28тӀеренаб хӀебтил хасал тӀагърал, гьелъулго ботӀрода рухьулел жал ва гъоркьан ретӀунел тӀажал. 29Гьединабго хӀебтил гьабуна, тӀад канчӀхъахӀилабги бецӀбагӀарабги ва канчӀбагӀарабги квасул куналъ накъишалги угьараб рачел, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада малъухъе.

30БацӀцӀадаб меседги чӀинтӀизабун, гьелъул гьабуна хирияб таж ва гьелда тӀад мугьруялда гӀадин бикӀана: «БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хирияб», – ин. 31Хадуб канчӀхъахӀилаб чалуялъ гьеб бухьана кашишасул тӀагъуралда тӀад, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада бихьизабураб куцалда.


Мукъадасаб Чадир гьабун бахъин


(Тархъ. 35:10-19)

32Гьедин гьабун рагӀалде бахъана Мукъадасаб Чадир, ай ДандчӀваялъул Чадир. ГӀизраилаз кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон. 33Гьез кинабго Мусахъе босана – Чадирги гьелъул къайиги: гъунцӀби, рамаби, рахал, хӀубал ва гьезие гъоркьчӀелал, 34багӀар кьералъ релъарал гӀиял къухьдузул гьарурал пардавал, тӀеренал цӀаказул гьарурал пардавал,[+] 35КъотӀиялъул гъамас[†] ва гьелъул тӀалъелгун гӀурдул, 36стол ва гьелъие хӀажатаб цӀарагӀ, мукъадасаб чед, 37тӀад гӀисинчирахъазул кьергун ва гьезие хӀажатаб цӀарагӀгун бацӀцӀадаб меседалъул нахучирахъ, канлъи бакизе нах[†], 38меседил къурбан-бакӀ,[†] бахунеб хирияб нах, гьуинмахӀазе махӀгьуинаб жубай, Чадиралъул кӀалтӀа балеб пардав, 39мазгарул хьуригун мазгаралъул къурбан-бакӀ, гьелъие хӀажалъулеб цӀарагӀ ва гӀурдул, беркӀал чурулеб хӀерч ва гьелъул гъоркьчӀел, 40хӀубалгун ва гъоркьчӀелалгун азбаралъул пардавал, азбаралъул кӀалтӀа бигъулеб пардав, азбаралъе кваралги гъазихъалги, Мукъадасаб Чадиралъул, ай ДандчӀваялъул Чадиралъул кинабго цӀарагӀ, 41хирияб бакӀалда хъулухъ гьабулаго ретӀунеб бессараб ххамил партал, ай Гьаруницаги гьесул васазги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хъулухъ гьабулеб мехалда ретӀунеб хасаб кашишзабазул партал.

42БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон гьабуна гӀизраилаз кинабго хӀалтӀи. 43Мусаца тӀолалго хӀалтӀабазул хал-шал гьабуна ва гьесда бихьана кинабго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьабун букӀин. Муса гьелда разилъана ва гьезие лъикӀабщинаб гьарун дугӀа гьабуна.

### 40


Хирияб чадир эхетизаби

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ТӀоцебесеб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ Дуца Мукъадасаб Чадир, ай ДандчӀваялъул Чадир эхете. 3Гьениб жаниб лъе КъотӀиялъул гъамас[†] ва гьелда цебе пардав бигъе. 4Хадуб гьенибе стол босе ва гьелда тӀад кинабго столалъул цӀарагӀ лъе; нахучирахъги босе ва гьелда тӀад гӀисинчирахъал лъе. 5КъотӀиялъул гъамасалда цебе лъе гьуинмахӀал рухӀулеб меседил къурбан-бакӀ.[†] Хадуб Чадиралъул кӀалтӀа пардав бигъе.

6Къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀ лъе Чадиралъул, ай ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀуялда дандбитӀун; 7ДандчӀваялъул Чадиралдаги къурбан бухӀулеб къурбан-бакӀалдаги гьоркьоб лъе беркӀал чурулеб хӀерч ва гьелда жанибе лъим тӀе. 8Чадиралда сверун гӀуцӀе азбар ва азбаралъул кӀалтӀаги пардав бигъе.

9Босе хирияб нах[†] ва гьеб бахе Чадиралдаги гьелда жаниб бугеб кинабго цӀарагӀалдаги ва гьеб букӀина Аллагьасе батӀа гьабураблъун,[†] ай хирияблъун. 10Гьединго хирияб нах бахе къурбан бухӀулеб къурбан-бакӀалдаги кинабго гьелъул цӀарагӀалдаги. Гьедин Аллагьасе[†] батӀа гьабе гьеб ва гьебги букӀина кӀудияб хиралъилъун. 11Хирияб нах бахе беркӀал чурулеб хӀерчалдаги гьелъул гъоркьлъелалдаги ва гьелги Аллагьасе ратӀа гьаре.

12Чадиралъул кӀалтӀе раче Гьарунги[†] гьесул васалги ва гьезда тӀасан лъим биччай. 13Хадуб Гьарунида тӀад хирияб партал ретӀе ва гьесда хирияб нахги бахе, гьев Дир кашишлъун[†] вукӀине. 14Цинги гьесул васал раче ва гьезда тӀад гурдал ретӀе. 15Инсудаго гӀадин, гьездаги хирияб нах бахе, гьелги Дир кашишзабилъун рукӀине. Гьеб хирияб нах гьезда бахиналъул магӀна ккола гьелги гьезул наслабиги даималъего кашишлъиялде къабул гьарун рукӀин».

16Мусаца кинабго мухӀканго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьабуна.

17КӀиабилеб соналъул тӀоцебесеб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ эхетизабуна Мукъадасаб Чадир. 18Мусаца Чадир эхетана: гьелъул гъоркьчӀелал лъуна, рахъун чӀезаруна гьелъул рамаби, лъуна рахал ва эхетизаруна хӀубал. 19Хадуб гьес Чадиралда тӀад пардав бигъана ва гьелда тӀасанги кӀиабилеб пардав тӀибитӀана, БЕТӀЕРГЬАНАС малъухъе.

20Мусаца росана КъотӀиялъул къанал ва гьел гъансида жанир лъуна; гӀурдул гъамасалъул горазда жанире ккезаруна ва гьелда тӀад тӀалъел лъуна[+]. 21Хадуб гьес гъамас Мукъадасаб Чадиралда жанибе босана, гьелда цебе хасаб пардав бигъана ва, БЕТӀЕРГЬАНАС малъухъе, бахчизабуна КъотӀиялъул гъамас.

22Хадуб ДандчӀваялъул Чадиралъуб, гьеб хасаб пардавалда цебехун, шималияб рахъалда Мусаца стол лъуна, 23ва гьелда тӀад, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, Мукъадасаб чед лъуна.

24Столалда дандбитӀун, Чадиралъул къилбаялъул рахъалда лъуна нахучирахъ, 25ва нахучирахъалда гӀисинчирахъалги рекъезаруна БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон.

26ДандчӀваялъул Чадиралда жаниб, хасаб пардавалда цебе меседил къурбан-бакӀ лъуна 27ва гьелда тӀад гьуинмахӀал рухӀана, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон. 28Хадуб Чадиралъул кӀалтӀаги пардав бигъана.

29Мукъадасаб Чадиралъул, ай ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀуялда цебе, къурбанал тӀад рухӀулеб мазгарул къурбан-бакӀ лъуна ва гьениб тӀубан бухӀулеб къурбанги ролъул хириял садакъабиги тӀоритӀана, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон.

30ДандчӀваялъул Чадиралдаги къурбан-бакӀалдаги гьоркьоб лъуна беркӀал чурулеб хӀерч ва гьелда жанибе лъим тӀуна: 31Мусацаги, Гьаруницаги, гьесул васазги квералги хӀатӀалги чуризе рукӀине, 32Чадиралда жанире лъугьиналде, яги къурбаналъул бакӀалда аскӀоре иналде цебе, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.

33Ахирги Мусаца Чадиралдаги къурбан-бакӀалдаги сверухъ азбар жанибе бачана ва азбаралъул кӀалтӀаги пардав бигъана.

Гьедин гьабун бахъинабуна Мусаца кинабго хӀалтӀи.


ТӀадегӀанасул къудрат

34Гьебмехалъ накӀкӀул парчаялъ бахчизабуна ДандчӀваялъул Чадир ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ нуралъ цӀезабуна Мукъадасаб бакӀ.[†][+] 35Мусахъа бажарулеб букӀинчӀо Чадиралъуве жаниве лъугьине, щайгурелъул Чадиралда тӀад чӀун букӀана накӀкӀул парча ва Мукъадасаб бакӀ ТӀадегӀанасул нуралъ цӀезабун букӀана.

36ГӀизраилал[†] сапаразда рукӀаго, Чадиралдаса накӀкӀул парча нахъе индал гурони, нухда рахъунароан гьел;[+] 37амма накӀкӀул парча нахъе инчӀони, гьел чӀаралъурго рукӀунаан, гьеб нахъе инегӀан. 38БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ накӀкӀул парча чӀолаан Чадиралда тӀад къад, сардилъ гьеб накӀкӀул парчадулъ цӀа бихьулаан. ТӀолалго гӀизраилазда бихьулаан гьеб, гьел сапаразда ругебгӀан мехалъ.

## Левит

### Левит

Левит


ЦеберагӀи

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


### ЦеберагӀи


Левит


ЦеберагӀи

Гьаб тӀехьалда аслияб къагӀидаялда рехсолел руго, Аллагьасе хъулухъ гьабиялда бан, кашишзабазеги левитазеги рихьизарурал къанунал. Кашишзабиги левиталги Левийил наслуялдаса лъугьана, гьединлъидал гьаб тӀехьалда цӀарги «Левит» абун лъун буго.

Цебехунаб тӀехьалда, ай «Тархъанлъи» абураб тӀехьалда, Аллагьас Синай магӀарда, Муса аварагги гьоркьов ккун, халкъалъе Жиндирго Къанун кьуна. Гьаб тӀехьалдайин абуни, бицунеб буго батӀи-батӀиял къурбаназул, бацӀцӀадалъул ва хъубалъул, халкъалда жанир цоцада гьоркьор рукӀине кколел ритӀарал гьоркьорлъабазул ва гӀадамазул къойилаб гӀумруялъул рукӀа-рахъиналда хурхарал жеги батӀи-батӀиял тадбиразул хӀакъалъулъ.

ТӀехьалъул тӀоцебесеб бутӀаялда лъазабулеб буго гӀадамаз хъолел къурбанал гӀицӀго Аллагьасул хъулухъчагӀаз тӀоритӀизе кколин ва гьел къурбанал тӀоритӀиялъе мухӀканал къануналги кьолел руго (1–10 бутӀрул). Гьел къурбаназул батӀи-батӀияб магӀна буго. ЖамагӀаталъул рахъалъ ва щивав чияс жиндирго рахъалъ Аллагьасул Мукъадасаб бакӀалде кьолел руго Гьесдасан щвараб тӀолабго рикъзиялъул бутӀаби, Гьесие рецц гьабун, гьелдалъун жидерго мунагьазда рекӀекълъи загьир гьабизелъун ва Аллагьасулгун битӀараб гьоркьоблъи цӀунизелъун.

КӀиабилеб бутӀаялда кьун руго хъубабги бацӀцӀадабги батӀа бахъиялъе къанунал (11–16 бутӀрул). Аллагьасул халкъалъ рацӀцӀалъи цӀунизе кколеблъи лъазабулеб буго – къойилаб рукӀа-рахъиналъул къагӀидабазулъги, кваналеб кванилъ хъубаб ва бацӀцӀадаб батӀа гьабиялъулъги.

Лъабабилеб бутӀаялда гӀемерал къанунал хъван руго живго инсанасул гӀумруялда, гьесул хъизан-къаялда ва магӀишаталда хурхун, гьединго жамгӀияб рукӀа-рахъиналда хурхунги (17–27 бутӀрул). ТӀолалго халкъазда гьоркьоса Аллагьас тӀаса бищараб гӀизраилазул халкъалда тӀадаб букӀана гьел киналго Аллагьасул амрабиги къануналги тӀуразаризе, жал цогидал халкъаздаса батӀиял ва Аллагьас ратӀа гьарурал рукӀин гьезда кӀочон течӀого букӀине. ГӀизраилазе кӀудияб баракат щвана – Живго Хирияв Аллагь гьезие загьирлъиялдалъун ва Гьес Жинцаго гьел цере рачиналдалъун; гьелъул гӀаламатлъун букӀана, киса-кибего гьез цадахъ босулеб, Мукъадасаб Чадир.

Гьаб тӀехьалда хъварал гӀемерисел къанунал релълъуна НекӀсияб ГӀагардасеб рахъалъул халкъазул къануназда. Амма Аллагьасул Калимаялда кӀудияб кӀвар кьолеб буго ракӀ разиго Къудратав Халикъасе мукӀурлъизе инсанасда тӀадаб букӀиналъе, ва Гьесул амрабиги хӀукмабиги кьочӀое росун гӀумру гьабизе кколин бихьизабулеб буго. Гьаб тӀехьалдайин нилъеда батулеб Аллагьасул къануназда жаниб бищун кӀвар цӀикӀкӀараб Аллагьасул амру: «Дурго рухӀгӀан вокьа дуе дуда аскӀов вугев цогидав чиги» (19:18).

Къурбанал гьариялъул къанунал (1:1–7:38)
Щуго батӀияб къурбан (1:1-17)
Ролъул хирияб садакъа (2:1-16)
Ракълил къурбан (3:1-17)
Мунагь чуриялъул къурбан (4:1-35)
Тохлъукье ккараб мунагьалъухъ къурбан (5:1-6)
Тохлъукье ккараб мунагьалъухъ мискинчиясул къурбан (5:7-13)
ГӀайиб бецӀулеб къурбан (5:14-19; 6:1-7)
Кашишзабазе хъварал къанунал (6:8–7:38)
Гьарунги гьесул васалги кашишлъиялде тӀами (8:1–10:20)
Хъублъиялда ва рацӀцӀалъиялда хурхарал Аллагьасул амраби (11:1–16:34)
Къойилаб рукӀа-рахъиналда хурхарал Аллагьасул амраби (17:1–20:27)
Кашишзабазе рихьизарурал Аллагьасул амраби; байрамал (21:1–24:23)
Шаматалъул ва Юбилеялъул сон; баракат ва нагӀана; назруялъул хирияб садакъа (25:1–27:34)

### 1


ТӀубан бухӀулеб къурбан

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусаде ахӀана ДандчӀваялъул Чадиралда жанисан ва Гьес Мусада абуна:

2«ГӀизраилил[†] халкъалда кӀалъай ва гьезда абе: „БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан хъолеб бугони, гьеб букӀине ккола рукъалъул хӀайван: боцӀул рохьдолъа ялъуни гӀи-цӀаназул рехъалъа жо[+].

3Лъица бугониги тӀубан бухӀулеб къурбаналъе баси хъолеб бугони, гьеб букӀине ккола щибниги жагъаллъи гьечӀеб; БЕТӀЕРГЬАНАС къабул гьабизе букӀине, гьеб ДандчӀваялъул Чадиралда цебе бачине ккола. 4Биччанте гьес тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъолеб хӀайваналъул ботӀрода кверал лъезе[*], гьеб къурбан Аллагьас[†] къабул гьабизе ва гьелдалъун гьесул мунагьал[†] чуризе рукӀине. 5Биччанте гьес баси хъвезе БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе. Ва Гьарунил[†] васаз, ай кашишзабаз,[†] гьелъул биги босун, гьеб пунхъила ДандчӀваялъул Чадиралда цебе лъураб къурбан-бакӀалде,[†] гьелъул ункъабго рахъалде. 6Цинги къурбан ччукӀила ва гьелъул хамалаг къотӀ-къотӀила. 7Кашиш Гьарунил васаз къурбан-бакӀалда тӀад цин цӀа бакила, цинги гьелда тӀаде цӀулги бала. 8Хадуб кашишзабаз, ай Гьарунил васаз, къурбан-бакӀалда цӀадуда тӀад лъела гьеб къурбан, бетӀергун ва тӀатӀигун цадахъ. 9Къурбаналъул ургьимесги хӀатӀалги лъеца чурила ва Кашишас гьеб кинабго къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила. Гьеб буго цӀадудалъун БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб тӀубан бухӀулеб къурбан; БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гьуинаб буго гьелъул махӀ[+].

10ТӀубан бухӀулеб къурбаналъе куй ялъуни дегӀен хъолеб бугони, гьел рукӀине ккола кинабгӀаги жагъаллъи гьечӀел. 11Къурбан гьабулев чияс хъвезе ккола гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе къурбан-бакӀалъул шималияб рахъалда; кашишзабаз – Гьарунил васаз гьелъул би[†] пунхъила къурбан-бакӀалде, гьелъул щибаб рахъалде. 12Цинги къурбаналъул къулагӀи къотӀ-къотӀила, ва бетӀергун тӀатӀигун цадахъ, кашишас гьеб кинабго лъела къурбан-бакӀалда тӀад бухӀулеб цӀулада тӀасан. 13Къурбаналъул ургьимесги хӀатӀалги лъеца чурила ва кашишас гьеб кинабго къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила. Гьеб буго цӀадудалъун БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб тӀубан бухӀулеб къурбан; БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гьуинаб буго гьелъул махӀ[+].

14ТӀубан бухӀулеб къурбанлъун хӀинчӀ кьолеб бугони, биччанте гьеб букӀине рохьил микки, ялъуни миккидул тӀинчӀ[+]. 15Кашишас гьеб хӀинчӀ къурбан-бакӀалда аскӀобе босизе ккола, ва, гьелъул бетӀерги кьурун тӀун, гьеб къурбан-бакӀалда тӀад бухӀизе ккола; хӀанчӀил би къурбан-бакӀалъул цояб рахъалде биччазе ккола. 16Гьелъул мукъурги хӀулиги кашишас къурбан-бакӀалъул бакъбаккул рахъалде, ай рахъу балеб бакӀалде рехила. 17Биччанте гьес куркьбиги ккун хӀинчӀ гьакӀкӀазабизе, амма тӀезабичӀого, цадахъго къурбан бакӀалда тӀад бакараб цӀадулъ бухӀизе. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадудалъун кьолеб тӀубанго бухӀулеб ва Гьесие махӀ хирияб[†] къурбан[+].

### 2


Ролъул хирияб садакъа

1БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] гӀоло ролъул хирияб[†] садакъа кьолеб мехалъ, гьеб букӀине ккола тӀаса бищараб ролъ. Хирияб садакъа кьолев чияс ролъулъе зайтуналъул нахги[†] тӀела ва тӀасан ладанги[*] лъела[+] 2ва гьеб кашишзабазухъе,[†] ай Гьарунил[†] васазухъе босила. Кашишас гьелда тӀаса, нахгун ва кинабго ладангун цадахъ, цо дангъура ролъул босила, ва гьеб бухӀила къурбан-бакӀалда[†] тӀад – тӀолабго хирияб садакъаялъул бакӀалда чӀолеб бутӀа хӀисабалда. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьулеб махӀалъул цӀадул къурбан[+]. 3Ролъул хирияб садакъаялъул хутӀараб Гьаруниеги гьесул васазеги букӀине ккола; БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀадул садакъаялъул бутӀа букӀиналъ, гьеб буго кӀудияб хиралъи[+].

4Ролъул хирияб садакъаялъе корохъ режарал чадал кьолел ругони, гьел рукӀине ккола лъикӀаб ролъул руцарал – зайтуналъул нахуда руцарал, ялъуни тӀад зайтуналъул нах бахарал бугьурго чадал[+]. 5Ролъул хирияб садакъаялъе къанида тӀад бежараб чед кьолеб бугони, гьебги букӀине ккола лъикӀаб ролъул буцараб, зайтуналъул нахги жубараб, реччебги гъорлъ гьечӀеб[+]. 6Гьелъул гӀисинал мочӀаби гьаре ва гьелда тӀаде зайтуналъул нах тӀе; гьеб ккола ролъул хирияб садакъа. 7Ролъул садакъаялъе гелалда жаниб бежараб чед кьолеб бугони, гьебги букӀине ккола лъикӀаб ролъул, зайтуналъул нахуда буцун гьабураб. 8Гьедин хӀадурараб ролъул хирияб садакъа босизе ккола БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Чадиралда цебе. Цинги гьеб кашишасухъе кьела ва гьес къурбан-бакӀалде босила. 9Кашишас гьелъул цо бутӀа, тӀолабго хирияб садакъаялъул бакӀалда чӀолеб бутӀа хӀисабалда, къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хириял махӀал рахъинариялъе тӀубанго бухӀулеб цӀадул къурбан[+]. 10Хирияб садакъаялъул хутӀараб Гьаруниеги гьесул васазеги букӀине ккола; БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀадул садакъаялъул бутӀа букӀиналъ, гьеб буго кӀудияб хиралъи.

11ТӀолалго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло кьолел ролъул хириял садакъабазда цадахъ кинабгӀаги реччеб букӀине бегьуларо; я реччеб, я гьоцӀо БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло кьолеб хирияб садакъа хӀисабалда бухӀуге[+]. 12Дуца гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло хирияб садакъалъун кьезе бегьула, цӀияб хӀалухъеналъул бутӀа хӀисабалда, амма къурбан-бакӀалда БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб махӀ бахъинабулаго, гьеб гьениб букӀине бегьуларо[+]. 13Киналго ролъул хириял садакъабазулъе цӀам бай. Гьенибе цӀам бачӀого тезе бегьуларо, щайгурелъул гьеб ккола Аллагьасул[†] КъотӀиялъул цӀам[*] – щибаб хирияб садакъаялда гъорлъе цӀам бай[+].

14БЕТӀЕРГЬАНАСЕ ролъул хирияб садакъаялъе лъилъариялъул байбихьуда цӀияб бугӀа-ролъ кьолеб мехалъ, тӀоралдаса бацӀцӀадги гьабун, хъуризеги хъурун, гьеб барсизе ккола[+]. 15Гьелда тӀаде зайтуналъул нахги тӀе, тӀасан ладанги лъе – гьеб ккола ролъул хирияб садакъа. 16Биччанте кашишас нахгун ва кинабго ладангун цадахъ гьеб гъурараб бугӀа-ролъул цо бутӀа босизе ва гьеб бухӀизе, тӀолабго хирияб садакъаялъул бакӀалда чӀолеб бутӀа хӀисабалда. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб цӀадул садакъа[+].

### 3


Ракълил къурбан

1Ракълил къурбаналъе оц ялъуни гӀака хъолеб бугони, БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] цебе бачине ккола жагъаллъи гьечӀеб хӀайван[+]. 2Къурбаналъул бетӀергьанас хӀайваналъул бетӀералда тӀад квер лъезе ккола ва ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа цебе гьеб хъвезе ккола. Цинги Гьарунил[†] васаз, ай кашишзабаз[†] гьелъул би[†] пунхъизе ккола къурбан-бакӀалде[†] – гьелъул щибаб рахъалде. 3БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанлъун бухӀизе букӀине, ракълил къурбаналъул ургьимесалъул тӀатӀи батӀа гьабизе ккола: 4кӀиябго ургьисалаги, ургьисалабазда тӀад букӀунеб тӀатӀиги, тӀулал халасеб бутӀаги. 5Хадуб Гьарунил васаз бухӀила гьеб кинабго къурбан-бакӀалда тӀад, тӀубан бухӀулеб къурбаналда цадахъ. Гьеб буго цӀадул къурбан; БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб[†] буго гьелъул махӀ[+].

6Ракълил къурбаналъе гӀиялъажо кьолеб бугони, гьеб букӀине бегьула куй ялъуни чахъу, амма гьеб букӀине ккола жагъаллъи гьечӀеб. 7Лъица букӀаниги ракълил къурбаналъе кьегӀер кьолеб бугони, гьес БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебеги бачун, 8гьелъул бетӀералда тӀад квер лъе ва ДандчӀваялъул Чадиралда цебе хъве гьеб. Хадуб Гьарунил васаз гьелъул би пунхъе къурбан-бакӀалде, гьелъул щибаб рахъалде. 9Гьеб ракълил къурбаналъул тӀатӀи батӀа гьабизе ккола БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанлъун бухӀизе: рачӀалъул гьодалгун цадахъ ракьандаса къотӀараб тӀолабго мохмохги, кинабго ургьимесалъул тӀатӀиги, 10ургьисалабигун цадахъ гьезда тӀад букӀунеб тӀатӀиги, тӀулал халасеб бутӀаги. Гьеб кинабго батӀа гьабизе ккола ургьисалабигун цадахъ. 11Ва кашишас бухӀила гьеб кинабго къурбан-бакӀалда тӀад, цӀадудалъун БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб квен хӀисабалда[+].

12Къурбаналъе цӀцӀе хъолеб бугони, биччанте гьелъул хважаинас гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе бачине. 13Цин гьес цӀцӀел ботӀрода квер лъела, цинги ДандчӀваялъул Чадиралда цебе гьеб хъвела. Хадуб Гьарунил васаз гьеб цӀцӀел би пунхъила къурбан-бакӀалде тӀаде – гьелъул щибаб рахъалде. 14Къурбаналъул ургьимесалъул тӀатӀи батӀа гьабизе ккола, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанлъун бухӀизе букӀине: ургьимесалъул кинабго тӀатӀиги, 15ургьисалабигун цадахъ гьезда тӀад букӀунеб тӀатӀиги, тӀулал халасеб бутӀаги. Гьеб кинабго батӀа гьабизе ккола ургьисалабигун цадахъ. 16Хадуб кашишас гьеб кинабго тӀатӀи къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила. Гьеб буго гьуинаб махӀалъул цӀадул къурбан. ТӀолабго тӀатӀи БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ккола[+].

17Гьале нужееги хадусел гӀелазеги букӀине бугеб абадияб къанун: кир нуж ругониги, нужеца, я тӀатӀи, я би квание хӀалтӀизабуге“»[+].

### 4


Мунагь чуриялъул къурбан

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«Дуца гӀизраилазда[†] абе: „Щив вукӀаниги тохлъукье мунагьалъукье[†] ккани ва, бегьулареб ишги гьабун, гьес лъачӀого БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цогӀаги амру хвезабуни, гьале гьес гьабизе кколеб жо[+]. 3Гьев КӀудияв кашиш[†] ватани ва, жив сабаблъун халкъалда тӀаде гӀайибги бачун, гьев мунагьалъукье ккани, биччай гьес кинабгӀаги жагъаллъи гьечӀеб баси бачун бачӀине БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Чадиралда цебе, жиндирго мунагьал чуриялъул къурбанлъун хъвезе букӀине. 4Биччанте гьес баси ДандчӀваялъул Чадиралъухъе БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе бачине, цин гьелъул бетӀералда квер лъезе, цинги БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе гьеб хъвезе. 5Хадуб КӀудияв кашишас гьеб къурбаналъул цодагьаб би[†] босизе ккола ДандчӀваялъул Чадиралда жанибе, 6ва, бидулъ килищги ччун, гьеб би анкьго нухалъ пунхъизе ккола Мукъадасаб бакӀалъул[†] хасаб пардавалда цебе, ай БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе. 7Хадуб гьеб би бахине ккола ДандчӀваялъул Чадиралда жаниб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе бугеб гьуинмахӀал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀалъул[†] бокӀназда чӀварал лълъурдуздаги. ХутӀараб би Чадиралъул кӀалтӀа бугеб къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀалда цебе тӀезе ккола[+]. 8Хадуб биччанте кашишас[†] батӀа гьабизе мунагь чурулеб къурбаналъе хъураб басидул тӀолабго кьаралъи: ургьимесалъул тӀолабго тӀатӀиги, 9ургьисалабигун цадахъ гьезда тӀад букӀунеб тӀатӀиги, тӀулал халасеб бутӀаги. Гьеб кинабго батӀа гьабизе ккола ургьисалабигун цадахъ, 10ай ракълил къурбаналъе хъурал жалазе гьабулебго гӀадин. Цинги кашишас гьеб кинабго цӀадул къурбаназул къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила. 11Басидул тӀомги, кинабго гьелъул гьанги, бетӀергун, хӀатӀалгун, ургьимесгун цадахъ,[+] 12халкъалъ гӀумру гьабулеб бакӀалдаса къватӀибехун бацӀцӀадаб[†] бакӀалде босизе ккола, ва рохъо балеб бакӀалда, цӀулги бакун, бухӀизе ккола. Гьеб кинабго бухӀизе ккола рохъо балеб бакӀалда.

13ТӀолабго жамагӀаталъ лъачӀого мекъаб жо гьабуни ва, бегьулареб ишги гьабун, тохлъукье БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цогӀаги амру хвезабуни, гьебмехалъ халкъалда гӀайиб ккола[+]. 14Жидеца мунагь гьабун букӀин гӀадамазда бичӀчӀидал, тӀолабго жамагӀаталъул рахъалдасан мунагь чурулеб къурбаналъе цо баси кьезе ккола. Биччанте ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе бачине гьеб, 15БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе жамагӀаталъул кӀудияз гьелъул бетӀералда кверал лъезе, ва гьениб гьеб баси хъвезе. 16Хадуб КӀудияв кашишас гьелъул цодагьаб би босила ДандчӀваялъул Чадиралда жанибе 17ва, бидулъ килищги ччун, гьеб би анкьго нухалъ пунхъила Мукъадасаб бакӀалъул хасаб пардавалда цебе, ай БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе[+]. 18Гьеб би бахине ккола, ДандчӀваялъул Чадиралда жаниб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе бугеб, гьуинмахӀал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀалъул бокӀназда чӀварал лълъурдуздаги. ХутӀараб би Чадиралъул кӀалтӀа бугеб къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀалда цебе тӀезе ккола. 19Хадуб басидул ургьимесалъул тӀолабго тӀатӀи батӀа гьабила[†] ва къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила. 20Гьеб кинабго гьабизе ккола мунагь чурулеб къурбаналъе бихьизабураб низамалда. Гьедин кашишас халкъалдаса мунагьал чуриялъул къурбан тӀобитӀила, ва Аллагь[†] халкъалъул мунагьазда тӀаса лъугьина. 21Кашишасдаса тӀобитӀараб къурбаналъулго гӀадин, хъураб басидул хутӀарабщинаб жо бухӀизе ккола халкъалъ гӀумру гьабулеб бакӀалдаса къватӀибехун рахъалда. Гьеб ккола тӀолабго жамагӀаталъул мунагь чурулеб къурбан.

22КинабгӀаги къавмалъул яги тухумалъул бетӀерас лъачӀого мунагь гьабуни, ва, бегьулареб ишги гьабун, тохлъукье БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цогӀаги амру хвезабуни, ва гьелдалъун живго гӀайибалъукье ккезавуни, 23живго мунагьалъукье ккун вукӀин бичӀчӀидал, биччанте гьес къурбаналъе щибго жагъаллъи гьечӀеб дегӀен бачӀине. 24Биччанте гьес цин дагӀнил бетӀералда квер лъезе ва, БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе, тӀубан рухӀулел къурбанал хъолеб бакӀалда гьеб хъвезе. Гьеб буго мунагь чурулеб къурбан. 25Кашишас гьелъул бидулъ килищги ччун, гьеб би бахина къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀалъул бокӀназда чӀварал лълъурдузда ва хутӀараб би къурбан-бакӀалда цебе тӀела. 26Хадуб дагӀнил тӀолабго тӀатӀи къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила, ракълил къурбаналъулго гӀадин. Гьедин кашишас гьев чиясдаса мунагь чуриялъул къурбан тӀобитӀила, ва Аллагь гьесул мунагьалда тӀаса лъугьина.

27Халкъалда гьоркьоса кинав вукӀаниги гӀадатияв чияс лъачӀого мунагь гьабуни, ва, бегьулареб ишги гьабун, тохлъукье БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цогӀаги амру хвезабуни, ва гьелдалъун живго гӀайибалъукье ккезавуни,[+] 28живго мунагьалъукье ккун вукӀин бичӀчӀидал, биччанте гьес къурбаналъе щибго жагъаллъи гьечӀеб цӀцӀе бачун бачӀине. 29Биччанте гьес цин цӀцӀел бетӀералда квер лъезе ва тӀубан рухӀулел къурбанал хъолеб бакӀалда гьеб хъвезе. 30Кашишас гьелъул бидулъ килищги ччун, гьеб би бахина къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀалъул бокӀназда чӀварал лълъурдузда ва хутӀараб би къурбан-бакӀалда цебе тӀела. 31Хадуб кашишас цӀцӀел тӀолабго тӀатӀи батӀа гьабила, ракълил къурбаналъулго гӀадин, ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьулеб гьуинаб махӀ бахъинабизелъун къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила. Гьедин кашишас гьев чиясдаса мунагь чуриялъул къурбан тӀобитӀила ва Аллагь тӀаса лъугьина гьесул мунагьалдаса[+].

32Мунагь чуриялъул къурбаналъе хъвезе пуланав чияс гӀиялъажо бачӀунеб бугони, гьеб букӀине ккола щибго жагъаллъи гьечӀеб чахъу. 33Биччанте гьес цин чахъдал бетӀералда квер лъезе, цинги тӀубан рухӀулел къурбанал хъолеб бакӀалда гьеб хъвезе. 34Кашишас гьелъул бидулъ килищги ччун, гьеб би бахина къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀалъул бокӀназда чӀварал лълъурдузда ва хутӀараб би къурбан-бакӀалда цебе тӀела. 35Хадуб кашишас гьелъул тӀолабго тӀатӀи батӀа гьабила, ракълил къурбаналъе хъолеб чахъдал гьабулебго гӀадин. Цинги гьеб тӀатӀи къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рухӀулел цогидал цӀадул къурбаназулго гӀадин. Гьедин кашишас гьев чиясдаса мунагь чуриялъул къурбан тӀобитӀила, ва Аллагь гьесул мунагьалда тӀаса лъугьина.

### 5

1Цо кинавалиго чи нугӀ хӀисабалда диванханаялде ахӀун вугони, ва битӀараб гурони бицинарин гьедунги вукӀун, хӀакъикъаталда жинда бихьарабги рагӀарабги гьес бахчун тани, гьелъухъ гьев чи жавабалде цӀазе ккола.

2Ялъуни пуланав чи тохлъукье хъубаб жоялда хъвани – жанаваралъул балкан букӀа, хвараб рукъалъул хӀайван букӀа, кинаб букӀаниги шурулеб жоялъул балкан букӀа – лъачӀого хъван вукӀун ватаниги, гьев хъублъула ва гьесда гӀайиб букӀуна[+].

3Ялъуни пуланав чи тохлъукье инсанасул хъублъиялда хъвани ва, инсан хъублъизабулеб кинаб букӀаниги жоялда хъванги вукӀун, цин гьеб гьесда лъачӀони, амма хадуб лъани, гьесда гьелъул гӀайиб букӀуна[+].

4Ялъуни ургъичӀого тӀаса-масаго пуланав чи гьедани, лъикӀаб яги квешаб щиб букӀаниги гьабилин[†] абун, гьеб тохлъукье гьедараб гьа букӀун батаниги, хадуб гьеб гьесда бичӀчӀидал, гьев гӀайибияв вукӀуна[+].

5ПалхӀасил, гьединал гӀайибал ккарав чи ракӀ рагьун мукӀурлъизе ккола жинда пуланаб гӀайиб кканин абун. 6Гьединав чияс, жиндицаго гьабураб мунагьалъухъ,[†] гӀайиб бецӀулеб къурбаналъе хъвезе БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] цебе чахъу, ялъуни мунагь чурулеб къурбаналъе хъвезе цӀцӀе бачун бачӀине ккола. Цинги кашишас[†] гьев мунагьалдаса вацӀцӀад гьавила.

7Чахъу хъвезе гьесул рес батичӀони, биччанте гьес жиндирго мунагьалъухъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кӀиго рохьил миккиги кӀиго миккидул тӀинчӀги бачӀине: цо – мунагь чурулеб къурбаналъе, цо – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе[+]. 8Гьес гьел кашишасухъе кьела. Кашишас тӀоцебе мунагь чурулеб къурбан тӀобитӀила: хӀанчӀил бетӀер кьурун бекизабила, амма нахъе тӀеларо. 9Кашишас гьелъул би[†] пунхъила къурбан-бакӀалъул[†] къададе ва хутӀараб би къурбан-бакӀалда цебе тӀела. Гьеб буго мунагь чуриялъул къурбан. 10Хадуб кӀиабилеб хӀинчӀ босила ва тӀубан бухӀулеб къурбан тӀобитӀила, гьелъие чӀезабураб низамалда. Гьедин кашишас мунагь чуриялъул къурбан тӀобитӀила гьев чиясе, ва Аллагь[†] тӀаса лъугьина гьесул мунагьалдаса.

11Пуланав чиясул рес батичӀони кӀиго рохьил миккиги кӀиго миккидул тӀинчӀги босун бачӀине, гьединав чияс жиндирго мунагьалъухъ кьезе ккола ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа ханждал, амма зайтуналъул нахги[†] жубачӀого ладанги тӀад лъечӀого, щайгурелъул гьеб мунагь чуриялъул къурбан бугелъул[+]. 12Гьес гьеб кашишасухъе кьела; кашишас гьелда тӀаса дангъура цӀураб ханжу босила ва къурбан-бакӀалда тӀад БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбан хӀисабалда бухӀила. Гьеб букӀина мунагь чуриялъул къурбанлъун. 13Гьедин кашишас гьев чиясдаса мунагь чуриялъул къурбан тӀобитӀила ва Аллагь тӀаса лъугьина гьесул мунагьалдаса. ХутӀараб ханжу кашишасул ккола, ролъул хириял садакъаби гьесул кколелго гӀадин“»[+].


ГӀайиб бецӀулеб къурбан

14БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

15«Нагагь, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьезе тӀад лъураб жо кьечӀого хутӀиялдалъун лъицаниги мунагь гьабуни, гьелъухъ гӀакӀа хӀисабалда, гьев чияс БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀайиб бецӀулеб къурбаналъе хъвезе ккола чӀезабураб багьаялъул щибго жагъаллъи гьечӀеб куй. Гьелъул багьа гьабизе ккола гӀарцул шекелаздалъун[†] (Мукъадасаб Чадиралда хьвадулел шекелаздалъун)[+]. 16Гьелдаго цадахъ гьес заралги бецӀизе ккола, гьелъул багьаялъул щуйил бутӀаги тӀаде жубан, ва гьеб кинабго кашишасухъе кьезе ккола. Цинги кашишас гӀайиб бецӀулеб къурбанги тӀобитӀун, гьев чи вацӀцӀад гьавила, ва Аллагь гьесда тӀаса лъугьина[+].

17Лъицаниги, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цогӀаги амруги хвезабун, мунагь гьабуни, гьес гьеб лъачӀого гьабун батаниги, гьесдаги гӀайиб букӀуна. 18Гьединав чияс кашишасухъе бачун бачӀине ккола щибго жагъаллъи гьечӀеб куй, гӀайиб бецӀулеб къурбаналъе хъвезе. Цинги кашишас гӀайиб бецӀулеб къурбанги тӀобитӀун, гьев чи лъачӀого ккараб гӀайибалдаса вацӀцӀад гьавила, ва Аллагь гьесда тӀаса лъугьина. 19Гьеб буго гӀайиб бецӀулеб къурбан, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе гьев чиясда гӀайиб ккун букӀун».

### 6

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«Лъица букӀаниги хадур рехсарал такъсиразул цониги гьабуни, гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА данде гьабураб мунагь[†] ккола: жиндихъе цӀунизе яги къарзалъе кьураб жо кьечӀилан пуланав чи чӀани, яги лъилниги цо жо бикъани, яги лъихъаниги хӀал гьабун бахъани,[+] 3яги чияр билараб жоги батун, гьеб бахчани, яги щиб букӀаниги гьабилин[†] гьересияб гьаги гьедун, живго гӀайибалъукье ккезавуни. 4Биччанте гьединаб иш гьабурав чияс цин тӀад буссинабизе гьес бикъарабги, хӀал гьабун бахъарабги, гьесухъе цӀунизе кьун букӀарабги, гьесда батарабги, 5гьересияб гьаги бан, жиндиего босарабги чияр жо. Гьелъул багьаялда тӀаде щуйил бутӀаги жубан, гьеб кьела гьелъул хважаинасухъе. Гьебго къоялъ гӀайиб бецӀулеб къурбанги хъвезе ккола[+]. 6Биччанте щибго жагъаллъи гьечӀеб, чӀезабураб багьаялъул куй бачун бачӀине гӀайибияс, БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе гӀайиб бецӀулеб къурбаналъе хъвезе. 7Кашишас,[†] БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе къурбанги тӀобитӀун, гьев чи гӀайибалдаса вацӀцӀад гьавила, ва Аллагь[†] гьесда тӀаса лъугьина».


ТӀубан рухӀулел къурбанал

8БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

9«Гьарунидаги[†] гьесул васаздаги абе: „Гьале тӀубан рухӀулел къурбаназул къанун. ТӀубан бухӀизе хъураб къурбан сордо рогьинегӀан къурбан-бакӀалда[†] тӀад бухӀизе ккола – гьениб рогьинегӀан цӀа свине тезе бегьуларо[+]. 10Радал, тӀад ретӀун бацӀцӀадаб[†] хӀебтил парталгун ва гӀаврат бахчулеб гъоркьан тӀажугун, кашишас къурбан-бакӀалда тӀаса тӀубан бухӀулеб къурбаналъул рахъу бакӀарила, ва гьеб къурбан-бакӀалда аскӀоб гӀодоб лъела[+]. 11Хадуб ретӀелги хисун, кашишас гьеб рахъу халкъалъ гӀумру гьабулеб бакӀалдаса къватӀибехун, бацӀцӀадаб бакӀалде щвезабила[+]. 12Къурбан-бакӀалда тӀад бакараб цӀа кидаго свине биччаге; биччанте кашишас щибаб къоялъ радал гьениб цӀул лъезе, тӀубан бухӀулеб къурбанги, гьелда цадахъ ракълил къурбаназул тӀатӀиги бухӀизе букӀине. 13Биччанте къурбан-бакӀалда тӀад цӀа кидаго бакун букӀине; гьеб свине биччаге.


Ролъул хириял садакъабазул хӀакъалъулъ жеги къанунал

14Гьале ролъул хирияб садакъаялъул рахъалъ къанунал. Гьарунил васаз босизе ккола гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе къурбан-бакӀалде[+]. 15Кашишас гьелдаса дангъура цӀураб ханжу босизе ккола зайтуналъул нахгун[†] ва кинабго ладангун цадахъ, ва гьеб къурбан-бакӀалда тӀад бухӀизе ккола, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб гьуинаб махӀалъул кӀкӀуй бахъинабизе. 16Ролъул хирияб садакъаялъул хутӀараб, гьелъул бугьурго чадалги режун, Гьаруницаги гьесул васазги хирияб бакӀалда кваназе ккола: биччанте гьез ДандчӀваялъул Чадиралъул азбаралда кваназе гьеб. 17Хирияб садакъаялъе кьураб ролъул реччеб жубараб чед бежизе бегьуларо. Дица Гьаруниеги гьесул васазеги кьолеб буго гьеб, Дие гӀоло рачӀунел цӀадул къурбаназул бутӀа хӀисабалда. Мунагь чурулеб ва гӀайиб бецӀулеб къурбанго гӀадаб кӀудияб хиралъи ккола гьеб[+]. 18ГӀицӀго Гьарунил наслабазул бихьиназул ихтияр буго гьеб кваназе, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀадул къурбаналдаса абадиялъего гьезиеги гьезул наслабазеги букӀине кколеб бутӀа хӀисабалда. Гьелда хъварабщинабги хирияблъун лъугьуна“»[+].

19Хадубги БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

20«Гьале Гьаруницаги гьесул васазги, хирияб нахги бахун, гьел кашишлъиялде тӀамураб къоялъ, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло бачӀине кколеб хирияб садакъа: щибаб къоялъ кьолеб ролъул хирияб садакъа хӀисабалда, ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа ханждал – гьелъул бащдаб радал, бащдаб бакъанида. 21Гьелъул чед бежизе ккола къанида жаниб, зайтуналъул нахуда ханжуги буцун. Хадуб гьелъул гӀисинал мочӀаби гьарила ва къурбан-бакӀалда гьелъул БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьулеб гьуинаб махӀалъул кӀкӀуй бахъинабила[+]. 22Гьедин гьабизе ккола Гьарун хун хадубги, гьесул бакӀалда кашишлъиялде тӀамурав гьесул наслуялъул щивав чияс. Гьединаб чед абадул абадиялъго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ккола ва тӀубанго бухӀула[+]. 23Кашишас кьолеб щибаб ролъул хирияб садакъа тӀубанго бухӀизе ккола – гьеб кваназе бегьуларо».


Мунагь чуриялъул къурбан

24БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

25«Гьарунидаги гьесул васаздаги абе: „Гьале мунагь чурулеб къурбаналъул къанун. Мунагь чурулеб къурбан хъвезе ккола БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе, тӀубан рухӀулел къурбанал хъолеб бакӀалда. Гьеб буго кӀудияб хиралъи[+]. 26Мунагь чурулеб къурбан тӀобитӀулев кашишас кваназе ккола гьелъул гьан; гьеб кваназе ккола хирияб бакӀалда, ДандчӀваялъул Чадиралъул азбаралда. 27Гьеб гьанада хъварабщинабги хирияблъун лъугьуна. Гьелъул би[†] ратӀлида хъвани, би хъвараб бакӀ мукъадасаб бакӀалда[†] чуризе ккола. 28Гьеб гьан жаниб белъараб щагӀил хъаба бекизе ккола. Гьеб пахьул хьагиниб белъун букӀун батани, гьеб хачазе ккола ва лъеца чуризе ккола[+]. 29Кашишзабазул хъизамазул бокьарав бихьинчияс кваназе бегьула гьеб къурбаналъул гьан: гьеб кӀудияб хиралъи ккола. 30Амма ДандчӀваялъул Чадиралда жанибе бищунго мукъадасаб бакӀалде гьелъул би босизелъун хъураб мунагь чурулеб къурбан гьеб батани, гьелъул гьан кваназе бегьуларо – гьеб тӀубан бухӀизе ккола“»[+].

### 7


ГӀайиб бецӀулеб къурбаналъул хӀакъалъулъ жеги къанунал

1Гьале гӀайиб бецӀулеб къурбаналъул рахъалъ къанун. Гьеб буго кӀудияб хиралъи[+]. 2ТӀубан бухӀулеб къурбан хъолеб бакӀалда[†] хъвезе ккола гӀайиб бецӀулеб къурбанги. Гьелъул би[†] пунхъизе ккола къурбан-бакӀалъул ункъабго рахъалде. 3Гьелъул тӀолабго кьаралъи къурбан-бакӀалда тӀад лъела: мох-мохги, ургьимесалъул тӀатӀиги, 4ургьисалабигун цадахъ гьезда тӀад букӀунеб тӀатӀиги, рачӀалда тӀадехун букӀунеб тӀатӀиги, тӀулал халасеб бутӀаги. Гьеб тӀатӀи батӀа гьабизе ккола ургьисалабигун цадахъ. 5Кашишас[†] гьеб кинабго къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] цӀадул къурбан хӀисабалда. Гьеб буго гӀайиб бецӀулеб къурбан. 6Кашишзабазул хъизамазул бокьарав бихьинчияс кваназе бегьула гьелъул гьан. Гьеб кваназе ккола мукъадасаб бакӀалда,[†] щайгурелъул гьеб кӀудияб хиралъи ккола.

7Мунагь[†] чуриялъул къурбаналъулги гӀайиб бецӀулеб къурбаналъулги рахъалъ цого къанун буго: къурбаналъул гьан гьел къурбанал тӀоритӀулев кашишасе букӀина[+]. 8Гьединго, пуланав чиясул рахъалъ тӀубан бухӀулеб къурбан тӀобитӀарав кашишасе хутӀула гьелъул тӀомги. 9Корониб чед бежун, ялъуни къанида тӀад, яги къанида жаниб квен гьабун кьолеб бокьараб ролъул хирияб[†] садакъаги къурбан-бакӀалда гьелъул низам тӀобитӀарав кашишасе щола[+]. 10Кинабниги ролъул садакъа, зайтуналъул нахгун[†] жубараб букӀаниги, яги щибго жубачӀеб букӀаниги, Гьарунил[†] наслуялъул тӀолалго кашишзабазе бащад щвезе ккола[+].


Ракълил къурбан

11Гьале БЕТӀЕРГЬАНАСЕ ракълил къурбан[*] гьабизе кколеб къагӀида[+].

12Ракълил къурбан баркала кьеялъул къурбан хӀисабалда хъолеб бугони, гьелда цадахъ рукӀине ккола зайтуналъул нахуда руцун гьаруралги, тӀеренал тӀад зайтуналъул нах бахаралги, тӀаса бищараб ханждал зайтуналъул нахуда руцун гьаруралги бугьурго чадал[+]. 13Баркалаялъул къурбаналда цадахъ беччараб чедги букӀине ккола. 14Гьел хириял садакъабаздаса босун цо-цо чед БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб садакъалъун кьела. Ракълил къурбанги, гьелъул би пунхъиялъул гӀадатги тӀобитӀарав кашишасул бутӀа ккола гьеб. 15Баркалаялъул ракълил къурбаналъул гьан гьебго къоялъ кваназе ккола – рогьинегӀан къатӀрацин нахъе тезе бегьуларо[+].

16Назруялъул яги суннатаб[†] къурбан хӀисабалда ракълил къурбан хъолеб бугони, биччанте гьелъул гьан гьебго къоялъ кваназе, хутӀараб нахъисеб къоялъги кваназе бегьула[+]. 17Амма лъабабилеб къоялъги гьан нахъе хутӀани, гьеб бухӀизе ккола. 18Лъабабилеб къоялъги гьединаб ракълил къурбаналъул гьан квани, гьеб хӀарамлъула, ва Аллагьас[†] гьеб къурбан къабул гьабуларо, щайгурелъул гьеб гьан хъублъун букӀуна ва гьеб хъубаб иш гьабурав чиясе мунагь букӀуна.

19ЩибгӀаги хъубаб жо хъвараб гьанги хъублъула – гьеб кваназе бегьуларо, бухӀизе ккола. Хъублъиялда хъвачӀел, рацӀцӀадал бокьарал чагӀаца кваназе бегьула ракълил къурбаналъул гьан. 20Амма, хъублъун вукӀинги лъалаго, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло хъураб ракълил къурбаналъул гьан кванарав чи халкъалда гьоркьоса нахъе къотӀизе[*] ккола[+]. 21Инсанасдаса бачӀараб букӀа, хӀайваналдаса бачӀараб букӀа, хъубаб жоялда хъван, ялъуни кинаб букӀаниги хъубаб рухӀчӀаголъиялда хъван жив хъублъун вукӀинги лъалаго, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло хъураб ракълил къурбаналъул гьан кванарав чи халкъалда гьоркьоса нахъе къотӀизе ккола.


ТӀатӀиги биги кваназе гьукъи

22БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

23«ГӀизраилил[†] халкъалда абе: „БоцӀул, гӀиял ва цӀаназул кинабгӀаги тӀатӀи кванаге[+]. 24Хварал ялъуни гӀалхул жанаваралъ чӀварал хӀайваназул тӀатӀи хӀалтӀизабизе бегьула бокьараб бакӀалда, амма квание хӀалтӀизабизе бегьуларо[+]. 25БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀубан бухӀулеб къурбанлъун хъураб хӀайваналъул тӀатӀи кванарав чи халкъалда гьоркьоса нахъе къотӀизе ккола. 26Нужеца киб гӀумру гьабулеб бугониги, хӀайваназул яги хӀанчӀазул би киданиги квание хӀалтӀизабуге[+]. 27Квание кинабгӀаги би хӀалтӀизабулев чи, гьев щив ватаниги, халкъалда гьоркьоса нахъе вачахъизе ккола“».


Кашишзабазул бутӀа

28БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

29«ГӀизраилил халкъалда абе: „Ракълил къурбан хъолев чияс, гьелъул цо бутӀа БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло хирияб садакъалъун кьезе ккола. 30Гьес жиндицаго босизе ккола цӀадулъ бухӀизе кколеб бутӀа къурбан-бакӀалда аскӀобе, ай БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе. ТӀатӀиги мегьедги гьес БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе босила, хьвагӀезабулеб къурбан хӀисабалда, эхедеги борхун хьвагӀезабизе. 31ТӀатӀи кашишас къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила, мегьед Гьаруниеги гьесул наслабазеги букӀина[+]. 32Нужер ракълил къурбаназул кваранаб бох кашишасе кьезе ккола хирияб садакъа хӀисабалда. 33Ракълил къурбаналъул биги тӀатӀиги къурбан-бакӀалда тӀад жинца бухӀулев кашишасе букӀина гьеб бох. 34Щайгурелъул ГӀизраилазул халкъалъухъа Дица тӀалаб гьарула гьезул ракълил къурбаназул хасал бутӀаби – хьвагӀезабулеб къурбаналъул мегьедги, бохги – ва гьел Гьаруниеги гьесул васазеги кьола. ГӀизраилазул халкъалъ даим тӀубазабизе ккола гьеб къанун“».

35Гьединаб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гьарулел къурбаназдаса Гьаруниеги гьесул наслабазеги кколеб бутӀа – БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ кашишзабилъун гьел тӀамураб къоялдаса нахъе. 36Хирияб нахги бахун гьел кашишлъиялде тӀамураб къоялдаса нахъего, БЕТӀЕРГЬАНАС амру гьабуна гӀизраилазде гьеб гьезие кьеян. Абадул абадиялъ хисизабичӀого тӀубазабизе ккола гьеб амру.

37Гьеле къурбаназул къанун: тӀубан бухӀулеб къурбаналъулги, ролъул хириял садакъабазулги, мунагь чуриялъул къурбаналъулги, гӀайиб бецӀулеб къурбаналъулги, кашишлъиялде тӀамиялъул къурбаназулги, ракълил къурбаназулги. 38Синай[†] салул авлахъалда рукӀаго, къурбанал хъвеян ГӀизраилил халкъалде амру гьабураб къоялъ, Мусае гьел киналго къануналги загьир гьаруна БЕТӀЕРГЬАНАС.

### 8


Гьарунги гьесул васалги кашишлъиялде тӀами


(Тархъ. 29:1-37)

1[•]БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«Гьарунги[†] гьесул васалги ахӀе, ва босе кашишлъиялъул[†] парталги, бахунеб хирияб[†] нахги, мунагь[†] чурулеб къурбаналъе хъвезе оцги, кӀиго куйги, бугьурго чадазул чӀепги. 3ГӀизраилазул[†] тӀолабго жамагӀатги бакӀаре[†] ДандчӀваялъул Чадиралда цебе».

4Мусаца кинабго БЕТӀЕРГЬАНАС малъухъе гьабуна. Ва Чадиралъул кӀалтӀе халкъ бакӀаридал,

5Мусаца абуна:

«Гьале БЕТӀЕРГЬАНАС дида тӀадкъараб жо».

6Цинги гьес Гьарунги гьесул васалги цере рачана ва гьезда лъим бахъана. 7Хадуб гьес Гьарунида гурде ретӀана, гьелда тӀасан рачелги бана; гурдида тӀасан риза ретӀана, гьелдаги тӀасан эфод[†] ретӀана ва эфодалъул рачел бухьана. 8Гьединго каранзул цебебухь ретӀана ва гьениб Уримги Туммимги лъуна[+]. 9Гьарунил ботӀрода хасаб тӀагъур лъуна ва гьелда тӀасан надалда меседил тӀамач, ай хиралъиялъул таж рекӀинабуна, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон[+].

10Хадуб Мусаца хирияб нах[†] босана ва гьеб пунхъана Мукъадасаб Чадиралдеги гьелда жаниб букӀарабщиналдеги, гьеб кинабго Аллагьасул[†] хиралъилъун букӀин лъазабизе[+]. 11Мусаца хирияб нах анкьцӀул пунхъана къурбан-бакӀалдеги, гьелъул кинабго цӀарагӀалдеги, беркӀал чурулеб хӀерчалдеги, гьелъул гъоркьчӀелалдеги – гьеб кинабгоги Аллагьасул хиралъилъун букӀин лъазабизе. 12Ва цодагьаб хирияб нах босун Гьарунил ботӀроде тӀуна, гьевги Аллагьас ватӀа гьавурав вукӀин лъазабизе[+]. 13Хадуб Мусаца Гьарунил васал ахӀана ва, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, гьезда кашишлъиялъул гурдал ретӀана, рухьана рачелал ва ботӀрода лъуна хасал тӀагърал.

14Цинги гьес цебе бачана мунагь чуриялъул къурбаналъе хӀадурараб оц; Гьаруницаги гьесул васазги хӀайваналъул ботӀрода кверал лъуна. 15Хадуб оц хъуна ва, гьелъул бидулъ килищги ччун, Мусаца къурбан-бакӀалъул бокӀназда чӀварал лълъурдузда би[†] бахана, къурбан-бакӀ бацӀцӀад гьабизе. ХутӀараб би гьес къурбан-бакӀалда цебе тӀуна. Гьедин рацӀцӀалъиялъул низамги тӀобитӀун, къурбан-бакӀ Аллагьасул хиралъилъун букӀин лъазабуна[+]. 16Мусаца оцол ургьимесалъул кинабго тӀатӀи батӀа гьабуна ва тӀулал халасеб бутӀаги, ургьисалабигун ва гьезда сверун букӀунеб тӀатӀигун цадахъ къурбан-бакӀалда тӀад бухӀана[+]. 17Къурбаналъул тӀомги, гьанги, ургьимесги халкъ рещтӀараб бакӀалдаса къватӀибехун бухӀана, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон[+].

18Хадуб тӀубан бухӀулеб къурбаналъе къачӀараб куй цебе бачана ва Гьаруницаги гьесул васазги гьелъул ботӀрода кверал лъуна. 19Гьеб хъун бахъиндал, Мусаца гьелъул би пунхъана къурбан-бакӀалъул ункъабго рахъалде. 20Куйдул къулагӀи къотӀ-къотӀана ва Мусаца гьебги, куйдул бетӀерги, тӀатӀиги цадахъ бухӀана. 21Гьелъул ургьимесги хӀатӀалги лъеца чурана ва, куйдул щибниги жо нахъе течӀого, Мусаца гьебги къурбан-бакӀалда тӀад бухӀана. БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон, гьеб буго тӀубан бухӀулеб къурбан – кӀкӀуялдеги сверизабун Аллагьасе кьолеб гьуинаб махӀалъул къурбан[+].

22Хадуб кӀиабилеб куй цебе бачана – кашишлъиялде тӀамиялъул къурбаналъе хъвезе къачӀараб. Гьаруницаги гьесул васазги гьелъул ботӀрода цин кверал лъуна, 23ва куй хъуна. Мусаца гьелъул цодагьаб биги босун, гьеб бахана Гьарунил кваранаб гӀиндаги, кваранаб квералъул кӀудияб килщидаги, кваранаб хӀатӀил кӀудияб килщидаги[+]. 24Хадуб Гьарунил васал цере рачана ва Мусаца би бахана гьезул щивасул кваранаб гӀиндаги, кваранаб квералъул кӀудияб килщидаги, кваранаб хӀатӀил кӀудияб килщидаги; хутӀараб би гьес къурбан-бакӀалъул ункъабго рахъалде пунхъана. 25Цинги Мусаца къурбаналъул тӀатӀи батӀа гьабуна: мохмохги, ургьимесалъул тӀатӀиги, тӀулал халасеб бутӀаги, тӀад тӀатӀигун ургьисалабиги. Гьединго куйдул кваранаб бохги босана. 26БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе лъураб реччеб гьечӀел чадазул чӀепалда жаниса Мусаца цо чедги, цо нахуда буцараб чедги, цо тӀеренаб бакариги босана ва тӀатӀудаги куйдул кваранаб бохалдаги тӀад лъуна. 27Гьеб кинабго Гьарунилги гьесул васазулги кодобе кьуна, ва гьезда цадахъ Мусаца гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе, хьвагӀезабулеб къурбан хӀисабалда, эхеде борхана. 28Цинги гьеб Гьарунил ва гьесул васазул кодосаги босун, къурбан-бакӀалда тӀад тӀубан бухӀулеб къурбаналда цадахъ бухӀизе лъуна. Гьединал рукӀана кашишлъиялде тӀамиялъул къурбанал, цӀадудалъун БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб гьуинаб махӀ бахъинабулел хириял садакъаби. 29Хадуб Мусаца куйдул мегьед босана ва, эхедеги борхун, хьвагӀезабулеб къурбан хӀисабалда БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе хьвагӀезабуна. БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьеб букӀана кашишлъиялде тӀамиялъул къурбаналдаса Мусае кколеб бутӀа.

30Цодагьаб хирияб нахги къурбан-бакӀалда букӀараб биги босун, Мусаца гьеб пунхъана Гьарунидеги гьесул парталалдеги ва гьесул васаздеги гьезул парталалдеги. Гьедин Гьарунги гьесул парталги ва гьесул васалги гьезул парталги Аллагьасе ратӀа гьарурал рукӀин лъазабуна.

31Мусаца Гьарунида ва гьесул васазда абуна: Гьан белъе ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа ва чӀепалда жаниса чедгун цадахъ гьеб бакӀалдаго кванай. Дица нужеде амру гьабуна: «Гьаруницаги гьесул васазги кваназе ккола гьеб», – ин.

32Нахъе хутӀараб гьанги чедги нужеца бухӀизе ккола. 33ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀаса анкьалъ нахъе унге, нуж кашишлъиялде тӀамиялъул заман рагӀалде щвезегӀан, щайгурелъул нуж кашишлъиялде тӀами анкьго къоялъ халат бахъуна. 34Жакъа нилъеца гьабурабщинаб жо БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьабуна, нуж мунагь-хӀакъалдаса рацӀцӀад гьаризелъун.[†] 35Анкьица ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа рукӀа, къасиги къадги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀагӀат-гӀибадатги гьабулаго, нужго хвечӀого рукӀине – гьединаб амру бачӀун бугелъул дихъе.

36Гьебмехалъ Гьаруницаги гьесул васазги БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон гьабуна кинабго.

### 9


Кашишзабазул хъулухъ байбихьи

1Микьабилеб къоялъ Мусаца Гьарунги,[†] гьесул васалги, гӀизраилазул[†] кӀудиялги[†] ахӀана. 2Мусаца Гьарунида абуна:

«Мунагь[†] чурулеб къурбаналъе хъвезе басиги босе, тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъвезе куйги босе – щибниги гӀузру жиделъ гьечӀел тӀаса рищун. Цинги гьел БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] цере раче.

3ГӀизраилазда абе мунагь чурулеб къурбаналъе хъвезе дегӀенги, тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъвезе лъагӀел бараб басиги, кьегӀерги бачеян – щибгӀаги жагъаллъи жиделъ гьечӀел. 4Ракълил къурбаналъе БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе хъвезе оцги куйги бачеян абе, зайтуналъул нах[†] жубараб ролъул хирияб[†] садакъагун. Жакъа нужее БЕТӀЕРГЬАНАС Живго загьирлъизавизе вуго».

5Мусаца буюрарабщинаб ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе босун бачӀана халкъалъ; тӀолабго жамагӀатги гьенибе бакӀарана[†] ва БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе бахъун чӀана. 6Мусаца абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАС амру гьабуна нужеца гьадин гьабеян, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къудрат нужее загьирлъизе букӀине».

7Мусаца Гьарунида абуна:

«Къурбан-бакӀалда аскӀове вилълъа ва дурго къурбан хъве – мунагь чуриялъулги тӀубан бухӀулебги – мунгоги халкъги мунагьаздаса рацӀцӀад гьаризе[†] рукӀине. Хадуб халкъалъ рачӀарал къурбаналги тӀоритӀе, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон халкъ мунагьаздаса бацӀцӀад гьабизе букӀине».

8Къурбан-бакӀалда аскӀовеги вилълъун, Гьаруница жиндирго баси хъуна мунагь чурулеб къурбан хӀисабалда. 9Гьесул васаз къурбаналъул би[†] кьуна инсухъе ва гьес, гьениб килищги ччун, би бахана къурбан-бакӀалъул бокӀназда чӀварал лълъурдузда, хутӀараб би къурбан-бакӀалда цебе тӀуна. 10Къурбаналъул тӀатӀи, гьелъул ургьисалаби ва тӀулал халасеб бутӀа Гьаруница мунагь чуриялъул къурбан хӀисабалда къурбан-бакӀалда тӀад бухӀана, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон. 11Гьелъул гьанги тӀомги гьес халкъалъ гӀумру гьабулеб бакӀалдаса къватӀибехун бухӀана[+]. 12Хадуб Гьаруница тӀубан бухӀулеб къурбан хъуна. Гьесул васаз къурбаналъул би инсухъе кьуна ва гьес гьеб би къурбан-бакӀалъул ункъабго рахъалде пунхъана. 13Гьарунил васаз къурбаналъул къотӀ-къотӀараб къулагӀиги гьелъул бетӀерги инсухъе кьуна ва гьес гьеб къурбан-бакӀалда тӀад бухӀана. 14Къурбаналъул ургьимесги хӀатӀалги чурана ва гьебги киналдаго цадахъ къурбан-бакӀалда тӀад бухӀана.

15Хадуб гьес халкъалъ рачӀарал хӀайванал хъуна. Цин халкъалдаса дегӀен хъуна мунагь чуриялъул къурбан хӀисабалда, ва, цебехунго гӀадин, мунагь чуриялъул низам тӀобитӀана.

16Гьелда хадуб тӀубан бухӀулеб къурбан хъуна ва кинабго гьабуна гьелъие чӀезабураб къагӀидаялда. 17Рогьалил цӀадул къурбаналъе бухӀаралда тӀаде ролъул хирияб садакъаялъул цо дангъураги босана ва гьебги къурбан-бакӀалда тӀад бухӀана.

18Гьединго Гьаруница халкъалдаса ракълил къурбаналъе оцги куйги хъуна. Гьесул васаз къурбаназул би кьуна инсухъе, ва гьес гьеб къурбан-бакӀалъул ункъабго рахъалде пунхъана. 19Оцолги куйдулги тӀатӀи, ай мохмохги, ургьимесалъул тӀатӀиги, ургьисалабиги, тӀулал халасеб бутӀаги 20гьес къурбаназул кӀиябго мегьедалда тӀад лъуна, ва кинабго тӀатӀи къурбан-бакӀалда тӀад бухӀана. 21Мегьедги кваранаб бохги, хьвагӀезабулеб къурбан хӀисабалда, гьес БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе эхеде борхана, Мусаца малъараб къагӀидаялъ.

22ТӀолалго къурбанал тӀоритӀун рахъиндал – мунагь чуриялъулги, тӀуран рухӀулелги, ракълилги – Гьаруница, квералги эхеде рорхун, халкъалъе дугӀа гьабуна ва къурбан-бакӀалдаса гъоркье рещтӀана.

23Цинги Мусаги Гьарунги ДандчӀваялъул Чадиралда жанире лъугьана. Гьениса къватӀире рачӀиндал, гьез нахъеги халкъалъе дугӀа гьабуна. Гьебмехалъ халкъалъего БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къудрат загьирлъана[+]. 24БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀа рещтӀана, ва къурбан-бакӀалда тӀад букӀараб къурбанги тӀатӀиги гьеб цӀадуца тӀубан бухӀана. Гьеб бихьарабго, кӀудияб рохалил гьаракьги гьабун, тӀолабго халкъ суждаялда ккана[+].

### 10


Надавилги Авигьулги хвел

1Гьарунил[†] васал Надавицаги Авигьуцаги жинди-жиндир гьуинмахӀал рухӀулеб щурун босана, амма гьениб жаниб БЕТӀЕРГЬАНАС[†] бихьизабичӀеб батӀияб цӀа лъуна, тӀаде махӀгьуинаб жубайги бана, ва гьеб Гьесда цебе босана[+]. 2Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀа рещтӀана, ва цо параялда жанир гьеб цӀаялъ рухӀана гьел – кӀиялго БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере хвана[+]. 3Гьеб бихьидал, Мусаца Гьарунида абуна:

«Гьале БЕТӀЕРГЬАНАС абун букӀараб:

„Диде гӀагарлъулезда
Дица Дирго тӀадегӀанаб бацӀцӀалъи бихьизабила;
ТӀолабго халкъалда цебе
Дирго къудрат загьир гьабила“,[†] – ян».

Гьарун сихӀкъотӀун чӀана[+].

4Мусаца Гьарунил инсул вац ГӀузиэлил васал Мишаэлги Элцафанги ахӀана ва гьезда абуна:

«АскӀорегӀан рачӀа, ва нужерго гӀагарал чагӀазул жаназаби, гьаниса нахъеги росун, халкъалъ гӀумру гьабулеб бакӀалдаса[†] къватӀире щвезаре»[+].

5Гьезда тӀад букӀараб кашишзабазул[†] ретӀелги ккун, гьез, Мусаца абухъе, жаназаби халкъалдаса рикӀкӀадегӀан щвезаруна.

6Цинги Мусаца Гьарунидаги гьесул васал Элеазаридаги Итамаридаги абуна:

«Хваразе гӀолоян, я тӀагърал рахъуге, я ретӀел бихъ-бихъуге, гурони нужги хвезе руго, цинги ГӀизраилил[†] тӀолабго халкъалдеги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин рещтӀине буго. БЕТӀЕРГЬАНАС рухӀун хваразда хадуб магӀу бахъизе биччанте нужер гӀагарлъиялъги тӀолалго гӀизраилазги[+].

7Нужин абуни, ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀаса кирего унге, нужго хвечӀого рукӀине, щайгурелъул нуж БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хирияб[†] нах[†] бахарал чагӀи ругелъул».

Гьез Мусаца малъараб гьабуна[+].


Кашишзабазда тӀалъулеб

8БЕТӀЕРГЬАНАС Гьарунида абуна:

9«ДандчӀваялъул Чадиралда жанире лъугьиналда цебе дуцаги дур васазги чагъир яги батӀияб мехтизабулеб жо гьекъоге, нужго хвечӀого рукӀине. Гьеб букӀина нужее абадияб ва хисулареб къанунлъун: 10хириябги гӀадатиябги, бацӀцӀадабги хъубабги нужеда батӀа бахъун бажаризе букӀиналъе[+] 11ва Мусадасан БЕТӀЕРГЬАНАС кьурал къанунал нужеца ГӀизраилил халкъалда малъизе рукӀиналъе гӀоло».

12Мусаца абуна Гьарунидаги гьесул нахъе хутӀарал васал Элеазаридаги Итамаридаги:

«БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рачӀарал ролъул хириял садакъабазул нахъе хутӀараб босе ва, гьелъул бугьурго чадалги режун, гьеб къурбан-бакӀалда аскӀоб кванай – гьеб кӀудияб хиралъи кколелъул.

13Нужеца хирияб бакӀалда кваназе ккола гьеб, щайгурелъул гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀадул садакъабаздаса дуеги дур васазеги кколеб бутӀа. Гьединаб амру бачӀана дихъе[+]. 14ХьвагӀезабулеб къурбаналъул мегьедги, гьединго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хасаб къурбанлъун кколеб бохги – гьеб кваназе бегьула дур васазги ясазги бокьараб бацӀцӀадаб бакӀалда: гьеб ккола гӀизраилазул тӀолалго ракълил къурбаназул нужееги нужер лъималазеги кколеб бутӀа. 15ТӀатӀигун цадахъ гьез кьезе ккола хьвагӀезабулеб къурбаналъе мегьедги хасаб къурбаналъе бохги, дуца БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере росизе рукӀине. БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, гьеб букӀине буго дурги дур лъималазулги кидагосеб бутӀа. Гьединаб амру бачӀана дихъе».

16Муса лъугьана мунагь[†] чуриялъул къурбаналъе хӀадурараб дегӀен балагьизе, амма гьеб цебего бухӀун батана. Гьебмехалъ Мусал кутакалда ццин бахъана, ва Гьарунил хутӀарал васал Элеазаридаги Итамаридаги гьес абуна:[+]

17«Щай нужеца мунагь чуриялъул къурбаналъул гьан хирияб бакӀалда кваначӀеб? Гьеб кӀудияб хиралъи гуребищ? Нужее гуребищ гьеб кьун бугеб, нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе халкъ бацӀцӀалъизабулеб къурбан тӀобитӀиялъе гӀоло? 18Гьелъул биги Мукъадасаб бакӀалде[†] босун букӀинчӀеб мехалъ, нужеца гьелъул гьан кваназе кколаан дица абурабги гьабун!»[+]

19Гьаруница Мусада абуна:

«Жакъа БЕТӀЕРГЬАНАСЕ мунагь чурулеб къурбанги тӀубан бухӀулеб къурбанги хъуна, амма хадуб нижее лъугьараб жо дудаго лъала. Жакъаго дица мунагь чурулеб къурбаналъул гьан кванан букӀарабани, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къабуллъилаанищха гьеб?»

20Гьебмехалъ Муса гьесул рагӀуда тӀадрекъана.

### 11


БацӀцӀадабги хъубабги квен


(Къан. 14:3-21)

1[•]БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусадаги Гьарунидаги[†] абуна:

2«ГӀизраилазда[†] абе: „Дунялалъулго хӀайваназда гьоркьоса гьале нужеца гьан кваназе бегьулел хӀайванал[+]. 3Нужее бацӀцӀадаблъун[†] буго щинкӀилги кӀикӀвекьаб ва чӀамун лагӀги рехулеб бокьараб хӀайваналъул гьан.

4Амма щинкӀилги кӀикӀвекьаб гьечӀони чӀамун лагӀги рехулеб гьечӀони – гьединал хӀайваназул гьан нужее гьукъараб буго. Варанидул гьан кванаге, щайгурелъул гьелъ чӀамун лагӀ рехула, амма гьелъул щинкӀил кӀикӀвекьаб гьечӀо – гьеб нужее хӀарамаб буго. 5Даманалъул гьанги кванаге: гьелъ чӀамун лагӀ рехула, амма гьелъул малъ кӀикӀвекьаб гьечӀо, гьединлъидал гьебги нужее хӀарамаб буго. 6Гьединго гӀанкӀги: гьелъги чӀамун рагӀ рехула, амма гьелъул малъ кӀикӀвекьаб гьечӀо, гьединлъидал гьебги нужее хӀарамаб буго. 7Болъоналъул щинкӀил кӀикӀвекьаб буго, амма гьелъ чӀамун лагӀ рехуларо – гьебги нужее хӀарамаб буго. 8Гьел хӀайваназул гьан кванаге ва гьезул балканаздаги хъваге – гьел нужее хъубал руго.

9Лъадалъ рукӀунел рухӀчӀаголъабазда гьоркьоса – гьел гӀурул рукӀа, ралъдал рукӀа – нужеца кваназе бегьула гъатахараб хъалги лъедолеб квачӀги бугеб ччугӀа. 10Амма гъатахараб хъалги лъедолеб квачӀги гьечӀеб ралъдал яги гӀурул бокьараб гӀиси-бикъинаб ва цоги батӀияб рухӀчӀаголъи нужее хӀарамаб буго. 11Гьел кутакалда хъубал жаллъун рикӀкӀе: гьезул гьан кванаге, гьезул балканаздаги хъваге. 12Кинабниги, жинда гъатахараб хъалги лъедолеб квачӀги гьечӀеб лъадалъ букӀунеб рухӀчӀаголъи нужее хӀарамаб буго.

13ХӀанчӀазда гьоркьоса нужее хъубаллъун ккола ва нужеца кваназе бегьуларо: цӀум, хъвек, хъергъу, 14хъарчигъа, лучнузул кинабниги тайпа, 15гъудузул кинабниги тайпа, 16варанихӀинчӀ, беццаруз, чайка, хъарчигъабазул кинабниги тайпа, 17гьитӀинал беццарузал, кетуруз, баклан, ибис, 18пеликан, сип, чудук, 19лакълакъ, хьуцӀилхъазазул кинабниги тайпа, гьудгьуд ва гӀункӀкӀхӀинчӀ.

20Боржунеб, ункъго квачӀги бугеб, кинабниги гӀиси-бикъинаб рухӀчӀаголъи нужее хъубаблъун ккола. 21Амма гьединазда гьоркьоса нужеца кваназе бегьула ункъхӀатӀида кӀанцӀулел жал. 22Нужеца кваназе бегьула кинабниги тайпаялъул ракъул гарцӀ, акридал, сверчокал ва гӀисинаб гарцӀ[+]. 23Амма хутӀараб боржанхъизеги бажарулеб, ракьалдасанги шурулеб кинабниги ункъхӀатӀилаб рухӀчӀаголъи нужее хӀарамаб буго.

24Гьединаб рухӀчӀаголъи сабаблъун нуж хъублъула; гьеб тайпаялъул цониги хвараб жоялда хъварав чи бакъ тӀерхьинегӀан хъублъун вукӀуна. 25Гьеб кодобе босарав чияс ретӀел чуризе ккола ва бакъ тӀерхьинегӀан гьев хъублъун вукӀуна[+].

26ЩанкӀлал кӀикӀвекьал, амма чӀамун лагӀ рехулареб кинабниги хӀайван нужее хӀарамаб буго: гьезда хъварав чи хъублъула. 27Ункъго квачӀида билълъунеб кинабниги хӀайван нужее хъубаб ккола. Гьезул балканалда хъварав чи къасилъизегӀан хъублъун вукӀуна. 28Гьезул балканалда хъварав чияс ретӀел чуризе ккола ва маркӀачӀумех щвезегӀан гьев хъублъун вукӀуна. Гьел киналго хӀайванал нужее хъубаллъун ккола.

29Ракьалдасан шурулел гӀисинал жалазул нужее хъубаллъун ккола: беццагӀункӀкӀ, гӀункӀкӀ, кьинччазул кинабниги тайпа, 30геккон, варан, къадакь букӀунеб ччут, сцинк ва хамелеон. 31Ракьалдасан шурулел киналниги жалазда гьоркьор гьел ккола нужее хъубаллъун. Гьезда гьоркьоса цониги хвараб жоялда хъварав чи бакъ тӀерхьинегӀан хъубавлъун вукӀуна. 32Гьеб тӀаде бортараб жоги хъублъула: цӀулал цӀарагӀ букӀа, ретӀел букӀа, къохьол ялъуни хӀебтил гьабураб бокьараб жо букӀа. Щиб батаниги, гьеб лъадалъ лъезе ккола; къасилъизегӀан гьеб хъубго букӀина, хадуб бацӀцӀалъила[+]. 33Гьединаб рухӀчӀаголъи щагӀил хъабинибе ккани, хъабиниб жаниб бугебщинабги хъублъула, хъабаги бекизе ккола[+]. 34Щайгурелъул гьединаб хъабида жаниса лъим хӀалтӀизабун гьабураб квенги хъублъула, гьенибе жанибе тӀураб кинаб батаниги гьекъолеб жоги хъублъула. 35Гьединаб хвараб рухӀчӀаголъи тӀаде ккараб кинабниги жо хъублъула; гьединаб хъублъи ккани, цӀа бакулеб бакӀцин,[†] ялъуни коргицин биххизабизе ккола, щайгурелъул гьел нужее хъубаллъун лъугьуна. 36ГӀицӀго чвахулеб лъим яги лъадал хӀавуз бацӀцӀадаблъун хутӀула. Амма гьеб лъадалъе ккараб хвараб жоялда хъварав чи хъублъула. 37Хуриб хьазе хӀадурараб хьоналда тӀаде хъубаб ва хвараб рухӀчӀаголъи ккани, гьеб хьон бацӀцӀадаблъун хутӀула. 38Амма лъадалъе бараб хьоналда тӀаде гьеб ккани, хьон хъублъула.

39Квание хӀалалаб хӀайван хвани, гьелъул балканалда хъваравщинав чи бакъ тӀерхьинегӀан хъублъун вукӀуна[+]. 40Гьелъул гьан кварав чияс ретӀел чуризе ккола ва къасилъизегӀан хъублъун вукӀуна. Гьединго гьеб балкан къватӀибе баччарав чиясги ретӀел чуризе ккола ва гьевги бакъ тӀерхьинегӀан хъублъун вукӀуна.

41Ракьалдасан шурулеб кинабниги рухӀчӀаголъи нужее хӀарамаб буго; гьеб кваназе бегьуларо. 42Нужеца кванаге чехьалда, яги ункъабго квачӀида шурулеб кинабниги рухӀчӀаголъи, азархӀатӀал ялъуни цоги кинаб батаниги хӀутӀ-хъумур – гьеб кинабго нужее хӀарамаб буго. 43Гьединал жалаздалъун нужго чорок гьаруге; гьел сабаблъун нужго хъублъизаруге! 44Щайгурелъул Дун вуго Нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь.[†] РацӀцӀадго хьваде ва нужго рацӀцӀад цӀуне, Дун вацӀцӀадав вугелъул. Гьеб ракьалдасан шурулеб гӀисинаб хӀутӀ-хъумур сабаблъун нужго хъублъизе тоге[+]. 45Дун вуго, Дирго халкълъун гьариялъе гӀоло нуж Мисриялдаса нахъе рачарав БЕТӀЕРГЬАН. Гьединлъидал нуж рацӀцӀадаллъун рукӀа, Дун вацӀцӀадав вугелъул.

46Гьединаб буго жанаваразулгун гӀи-боцӀул, хӀанчӀазул, тӀолабго лъадалъ букӀунеб рухӀчӀаголъиялъул ва ракьалдасан шурулел жалазул хӀакъалъулъ къанун. 47Нужеда батӀа бахъизе лъазе ккола хъубабги бацӀцӀадабги, кваназе бегьулебги бегьуларебги“»[+].

### 12


Лъимер гьабурал руччабазе къанун

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилил[†] халкъалда абе: ЧӀужугӀаданалъ вас-лъимер гьабуни, гьелдаса хадуб гьей анкьго къоялъ хъублъун йикӀуна, хӀайизалъул къоязго гӀадин[+]. 3Микьабилеб къоялъ васасе суннат[†] гьабизе ккола[+]. 4Гьей чӀужугӀадан лъебералда лъабго къоялъ рокъоса къватӀие яхъине бегьуларо, гӀузруялдаса яцӀцӀалъизегӀан; тӀуян яцӀцӀалъизегӀан гьей хириял жалазда хъвазе яги Мукъадасаб Чадиралде гӀагарлъизе бегьуларо[+]. 5ЧӀужугӀаданалъ яс-лъимер гьабуни, гьей кӀиго анкьалъ хъублъун йикӀуна, хӀайизалъул къоязго гӀадин, ва лъабкъоялда анлъго къоялъ къватӀие яхъине бегьуларо, гӀузруялдаса яцӀцӀалъизегӀан.

6Лъимер гьабун хадуб, яцӀцӀалъиялъе чӀезарурал къоял индал, гьей Чадиралъул кӀалтӀе ячӀине ккола ва тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъвезе лъагӀараб кьегӀерги, мунагь[†] чурулеб къурбаналъе рохьил миккиги ялъуни миккидул тӀинчӀги кашишасухъе[†] кьезе ккола. 7Биччанте кашишас БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере гьел къурбанал тӀоритӀизе, гьей гӀадан яцӀцӀалъиялъул мурадалда. Цинги гьей гӀузруялдаса яцӀцӀалъарайлъун лъугьуна. Гьеле лъимер гьабурай чӀужугӀаданалъул рахъалъ къанун. 8КьегӀер къурбаналъе кьезе гьелъул рес батичӀони, биччанте гьелъ кӀиго рохьил микки ялъуни кӀиго миккидул тӀинчӀ бачӀине: цо тӀубан бухӀулеб къурбаналъе, цо мунагь чурулеб къурбаналъе. Биччанте кашишас гьелъие рацӀцӀалъиялъул къурбан тӀобитӀизе, цинги гьей яцӀцӀадайлъун лъугьуна»[+].

### 13


ТӀомол унтабазул рахъалъ къанунал

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусадаги Гьарунидаги[†] абуна:

2«Инсанасул тӀомалда киб букӀаниги гьорой баккани, яги тӀаде жо бани, яги тӀанкӀал раккани ва гьеб барасалъул унти букӀиналда хӀинкъи бугони, гьев чи кашиш[†] Гьарунихъе ялъуни гьесул васазухъе вачине ккола. 3Кашишас унтараб бакӀалъул[†] хал-шал гьабила;[†] гьеб бакӀалда бижараб рас хъахӀлъун батани ва унтараб бакӀалда гвенд лъугьун батани, гьебмехалда гьеб барас унти[*] букӀин лъала, ва кашишас гьев чи хъубав вугилан лъазабизе ккола[+]. 4Инсанасул черхалда хъахӀаб тӀанкӀ баккани, амма гьениб гвенд лъугьун батичӀони, гьелда тӀад расги хъахӀлъун гьечӀони, кашишас гьединав чи анкьго къоялъ гӀадамаздаса ватӀа гьавун чӀезавизе ккола. 5Анкьабилеб къоялъ кашишас нахъеги унтарасул хал-шал гьабила ва унтараб бакӀалъул кьер хисун гьечӀони, тӀанкӀ рахъ-рахъалде тӀибитӀунги батичӀони, кашишас гьев чи жеги анкьго къоялъ гӀадамаздаса ватӀа чӀезавила. 6Нахъеги анкьабилеб къоялъ гьесул хал-шал гьабила ва, гьеб тӀанкӀалъул кьер хисун букӀин ва гьеб тӀомалда тӀибитӀулеб гьечӀолъи бихьани, кашишас гьев чи вацӀцӀадав вугилан лъазабизе ккола – гьеб буго гӀадатияб сус. Биччанте гьев чияс ретӀел чуризе ва гьебмехалъ гьев вацӀцӀалъула[+]. 7Гьелдаса хадубги черхалда цӀиял тӀанкӀал раккани, гьев чи нахъеги кашишасда вихьизе ине ккола. 8Кашишасда бихьани сус черхалда тӀибитӀулеб букӀин, гьев чи хъубав вугилан лъазабизе ккола – гьеб барасалъул унти буго.

9Барасалъул унти ккарав чи кашишасухъе вачине ккола. 10Кашишас гьесул хал-шал гьабила ва тӀомалда гьорораб хъахӀаб бакӀ батани, гьениб расги хъахӀлъун, рагьарал ругъналги лъугьун ругони, 11гьеб буго басрияб барасалъул унти. Кашишас гьев чи хъубав вугилан лъазабизе ккола; хӀал бихьизелъун дагьал къояз ватӀа чӀезавизе кколаро – гьев ракӀчӀун хъубавлъун вукӀуна.

12Барас черхалдаго тӀибитӀани ва кашишасда бихьулебщинаб бакӀалдаса гьесул тӀом барасалъ бахчун бугони, 13ва кашишасда бихьани гьев тӀанкӀ хутӀичӀого барасалъ хъахӀлъун вукӀин – гьебмехалъ кашишас гьев чи вацӀцӀадав вугилан лъазабизе ккола. ТӀуванго хъахӀлъарав чи вацӀцӀадав ккола. 14Амма рагьарал ругънал лъугьараб сагӀаталда гьев чи хъубавлъун ккола. 15Рагьарал ругънал лъугьун рукӀин бихьарабго, кашишас гьев чи хъубав вукӀин лъазабизе ккола, щайгурелъул рагьараб ругъун хъублъи ккола – гьеб буго барас унти. 16Амма рагьараб ругъун нахъеги хъахӀлъани, виччанте гьев чи цӀидасан кашишасухъе вачӀине. 17Кашишас гьесул хал-шал гьабила, ругънал руцӀцӀун ва хъахӀлъун рукӀин бихьани, кашишас гьев вацӀцӀадав вугилан лъазабила.

18Лъилниги черхалда букӀараб рецӀцӀ ккараб ругъун сахлъани, 19ва гьеб бакӀ хъахӀаб кьерги лъугьун гьорони ва багӀарлъиги рехараб хъахӀаб тӀанкӀ баккани, унтарав чи кашишасухъе вачӀине ккола. 20Кашишас гьесул хал-шал гьабила ва, унтараб бакӀалда гвенд лъугьун батани, расги хъахӀлъун батани, гьев хъубав вугилан лъазабизе ккола. Гьеб буго цебе букӀараб ругъуналъул бакӀалда лъугьараб барас унти. 21Амма гьесул ругъун букӀараб бакӀалда рас хъахӀлъун батичӀони, гвендги лъугьун гьечӀони, гьелъул кьерги хисун бугони, биччанте кашишас гьев анкьго къоялъ гӀадамаздаса ватӀа чӀезавизе. 22Амма хъахӀаб тӀанкӀ кӀодолъулеб бугони, кашишас гьев чи хъубав вугилан лъазабизе ккола: гьеб буго квешаб бахунеб унти. 23ХъахӀаб тӀанкӀ хисулебги кӀодолъулебги гьечӀони, цебе букӀараб ругъуналъул гӀуж букӀуна гьеб, гьединлъидал кашишас гьев чи вацӀцӀадав вугилан лъазабизе ккола.

24Гьединго гьабе лъилниги тӀом бухӀун бугони. БухӀараб бакӀ сахлъидал, гьениб хъахӀаб ялъуни багӀаркьерги рехараб хъахӀаб тӀанкӀ лъугьани, 25ва хал-шал гьабидал кашишасда гьениб расги хъахӀлъун гвендги лъугьун батани – гьеб бакӀалда барасалъул унти лъугьун букӀуна. Кашишас гьев чи хъубав вугилан лъазабизе ккола; гьеб барасалъул унти буго. 26Амма гьеб тӀанкӀалъул хал-шал гьабулев кашишасда тӀанкӀалда тӀад, я рас хъахӀлъун гьечӀеблъи, я гьениб гвенд лъугьун гьечӀеблъи бихьани ва хъахӀаб кьерги ун батани, гьебмехалъ кашишас гьев чи анкьго къоялъ гӀадамаздаса ватӀа чӀезавизе ккола. 27Анкьабилеб къоялъ гьев чи нахъеги кашишасда вихьизе ккола. ТӀанкӀ рахъ-рахъалде тӀибитӀун батани, кашишас гьев чи хъубав вугилан лъазабизе ккола: гьеб барасалъул унти буго. 28Амма хъахӀаб тӀанкӀ хисичӀого бугони, гьеб тӀомалда тӀибитӀулебги гьечӀони, кьерги хисун бугони, гьеб ккола бухӀун букӀиналъ гьорораб бакӀ. Кашишас гьев чи вацӀцӀадав вугилан лъазабизе ккола – бухӀараб бакӀалда хутӀараб гӀуж тун батӀияб жо гурелъул гьеб.

29Нагагь бихьинчиясул яги чӀужугӀаданалъул ботӀрода ялъуни нилъалда тӀехӀ бани, 30ва кашишасда бихьани гьеб бакӀалда гвенд лъугьун ва гьениб рас лъедерлъунги тӀогьиллъунги букӀин, гьес гьев чи хъубав вугилан лъазабизе ккола: ракӀчӀун квешаб бахунеб унти буго гьеб. 31Кашишасда бихьани тӀехӀ бараб бакӀалда гвенд лъугьун гьечӀеблъи, гьениб сахаб расги гьечӀеблъи, гьес гьев чи анкьго къоялъ гӀадамаздаса ватӀа чӀезавизе ккола. 32Анкьабилеб къоялъ кашишас унтараб бакӀалъул хал-шал гьабила. ТӀехӀ рахъ-рахъалде тӀибитӀун батичӀони, тӀогьилаб расги гьечӀони, гьениб гвендги лъугьун батичӀони, 33биччанте гьев чияс рас кӀкӀвазе, гӀицӀго унтарал бакӀалги жалго тун. Цинги кашишас жеги анкьго къоялъ ватӀа чӀезавила гьев. 34Анкьабилеб къоялъ кашишас тӀехӀ бараб бакӀалъул нахъеги хал-шал гьабила ва гьеб кӀодолъунги гъварилъунги гьечӀеблъи бихьани, кашишас гьев чи вацӀцӀадав вугилан лъазабила. Гьев чияс ретӀел чурила ва гьев вацӀцӀадав вукӀина[+]. 35Амма гьев вацӀцӀадав вукӀин лъазабун хадуб, тӀомалда тӀехӀ тӀибитӀизе лъугьани, 36кашишасда гьеб бихьараб гӀола, тӀогьилал расал ругищали валагьизе кколаро – гьев чи хъубавлъун вукӀуна. 37ТӀехӀ букӀахъе хутӀун батани, амма гьениб сахаб рас бижизе лъугьани, гьебмехалъ унти тӀаса ун букӀин лъала ва гьев чи вацӀцӀадавлъун вукӀуна. Кашишас гьев чи вацӀцӀалъун вугилан лъазабизе ккола.

38Бихьинчиясул ялъуни чӀужугӀаданалъул тӀомалда хъахӀал тӀанкӀал раккани, 39кашишас гьезул хал-шал гьабизе ккола. Гьесда бихьани тӀанкӀазул кьер канчӀхъахӀаб гьечӀеблъи, гьеб гӀадатияб сус буго. Гьев чи вацӀцӀадав вукӀуна.

40Пуланав чиясул къунщбуздаса рас хӀулани, гьеб гӀицӀго рас хӀули ккола – гьев чи вацӀцӀадав вукӀуна. 41Нодоялда тӀаса бетӀер хӀулани – гьеб рас хӀули ккола, амма живго вацӀцӀадав вукӀуна. 42Амма гьесул ботӀрол хӀулараб бакӀалда багӀарлъи рехараб хъахӀаб кьералъул тӀанкӀ лъугьани, гьеб бакӀалда барасалъул унти букӀин лъала. 43Кашишас гьев чиясул хал-шал гьабизе ккола ва гьесул хӀулараб ботӀрода лъугьараб гьорой багӀарккараб ялъуни хъахӀаб – черхалъул цоги бакӀазда букӀунеб барасалда релълъараб бугони, 44гьев чи унтун ва хъублъун вукӀин лъала. Кашишас гьев чи хъублъун вугилан лъазабизе ккола, гьесул ботӀрода барас лъугьун бугелъул.

45Гьединав чияс бихъ-бихъараб ретӀел ретӀине ккола; биччанте гьесул бетӀерги гьурщун букӀине. Гьес гьумералъул гъоркьияб рахъ бахчизабизе ккола ва ахӀизе ккола: „Хъубав! Хъубав!“ – ин. 46СахлъизегӀан гьев хъубав вукӀуна. Гьес гӀадамаздаса батӀаго гӀумру гьабизе ккола; биччанте гьесул чӀел халкъалъ гӀумру гьабулеб бакӀалдаса къватӀибехун букӀине[+].


Ккал чӀван бугони гьабизе кколеб

47-48Квасул ялъуни хӀебтил ратӀлида, бессараб яги хьухьараб квасул ялъуни хӀебтил ххамида, къохьода, яги къохьол гьабураб щиб букӀаниги жоялда ккалалъул цо гьитӀинаб тӀанкӀцин лъугьани, 49ва гьеб тӀанкӀ гӀурччинккараб ялъуни багӀарккараб кьералъул бугони, гьеб ккола барасалъул ккал. Гьеб кашишасда бихьизабизе ккола. 50Кашишас гьеб жоялъул хал-шал гьабила ва гьеб анкьго къоялъ батӀа лъела, чи хъвалареб хӀалалда. 51Анкьабилеб къоялъ кашишас нахъеги гьелъул хал-шал гьабила. Ккалалъул тӀанкӀ тӀибитӀун батани ратӀлида, бессараб яги хьухьараб ххамида, яги къохьол букъараб щиб букӀаниги жоялда тӀад, гьеб буго квешаб барасалъул ккал ва гьеб жо хъубаблъун ккола. 52Гьебмехалъ гьединаб ккал тӀад батарабщинаб жо бухӀизе ккола: ретӀел, бессараб яги хьухьараб квасул ххам, хӀебеталъул ххам, яги къохьол букъараб щиб букӀаниги жо. Гьеб букӀуна квешаб барасалъул ккал; гьеб тӀубан бухӀизе ккола.

53Амма кашишасда бихьани ратӀлида, ялъуни квасул ва хӀебтил ххамида, ялъуни къохьол жалазда тӀад лъугьараб ккалалъул тӀанкӀ кӀодолъулеб гьечӀолъи, 54биччанте кашишас ккал тӀад ккараб жо чуризабизе ва жеги анкьго къоялъ гьелда чи хъвазе бегьуларин абун лъазабизе. 55Хадуб кашишас нахъеги хал-шал гьабила ккал тӀад лъугьараб ва чурараб жоялъул. Гьелда тӀад букӀараб ккал, кьерги хисичӀого, букӀахъе батани, ккал тӀибитӀулеб гьечӀониги, гьеб тӀад лъугьараб жо хъубаблъун букӀуна; гьеб жо бухӀе, кинаб рахъалда ккалалъул тӀанкӀ батаниги. 56Амма гьелъул хал-шал гьабулев кашишасда бихьани, ккалалъул тӀанкӀалъул кьер ун букӀин, гӀицӀго ккал лъугьараб бакӀ нахъе къотӀизе ккола ратӀлидаса, къохьодаса яги ххамидаса. 57РатӀлида, къохьода яги ххамида нахъеги ккалалъул тӀанкӀ лъугьани, гьеб тӀибитӀулеб букӀин лъала. Гьебмехалъ ккал тӀад ккарабщинаб жо тӀубанго бухӀизе ккола. 58Амма чурун хадуб ххамил ва къохьол жоялдаса ккал тӀаса ани, гьеб кӀиабилеб нухалъги чурила ва хадуб бацӀцӀадаблъун[†] лъугьина».

59Гьединал руго ккал бараб ратӀлил, квасул яги хӀебтил ххамил, гьединго къохьол гьарурал киналниги жалазул хӀакъалъулъ къанунал: гьедин лъазабила гьезул рацӀцӀалъи яги хъублъи.

### 14


Барасалдаса рацӀцӀад гьарулел къурбанал

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«Гьале барасалъ унтунги вукӀун сахлъарав чияс, живго вацӀцӀалъизе гӀоло гьабизе кколеб жо. Гьединав чи кашишасухъе[†] вачине ккола[+]. 3Халкъалъ гӀумру гьабулеб бакӀалдаса,[†] ай росулъа яги шагьаралдаса къватӀиве ине ккола кашиш гьев вихьизе. Кашишасда гьев чи барасалдаса сахлъун вукӀин бихьани, 4кашишас лъазабизе ккола гьев чиясе кӀиго хӀалалаб хӀинчӀги, цо кедралъул хъвалхьенги, багӀараб квасул кунги, иссопалъул квацӀиги босун бачӀаян[+]. 5Кашишас цояб хӀинчӀ хъвезабизе ккола иццухъа лъадал цӀураб щагӀил хъабаялда тӀадеги ккун. 6Хадуб кашишас босила чӀагояб хӀинчӀги, кедралъул цо хъвалхьенги, багӀараб квасул кунги, иссопалъул квацӀиги. Ва иццухъа лъимгун жубараб хӀинчӀалъул бидулъ ччула гьеб кинабго. 7Хадуб кашишас гьеб би[†] пунхъизе ккола барасалъ унтун вукӀарав чиясде анкьго нухалъ, ва гьев вацӀцӀалъун вугилан лъазабизе ккола; чӀагояб хӀинчӀ, гӀатӀидаб авлахъалдеги босун, гьениб биччан тезе ккола[+].

8Хадуб гьев чияс жиндирго ретӀелги чурила, тӀолабго расги кӀкӀвала, черхги чурила – цинги гьев вацӀцӀадавлъун вукӀина. Гьелдаса хадуб гьев халкъалда гьоркьове ине бегьула, амма жеги анкьго къоялъ жиндирго чадиралда жаниве лъугьине бегьуларо[+]. 9Анкьабилеб къоялъ гьес нахъеги тӀолабго рас кӀкӀвала, ай бетӀерги, михъ-мегежги, кьунсрулги ва чурила ретӀелги черхги. Гьебмехалъ гьев вацӀцӀалъила.

10Микьабилеб къоялъ гьес къурбаналъе хъвезе кӀиго бихьинаб кьегӀерги цо цӀуяб лъагӀараб кьегӀерги бачӀине ккола, щибго жагъаллъи гьечӀел тӀаса рищун. Гьезда цадахъ ролъул хирияб[†] садакъаялъе бачӀине ккола ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун лъабго бутӀа ханждал, зайтуналъул нахги[†] тӀаде тӀун; гьединго цо лог[†][*] зайтуналъул нахги бачӀине ккола. 11Биччанте гьесул рахъалъ рацӀцӀалъиялъул къурбан тӀобитӀулев кашишас гьев чи, гьесул къурбан-садакъагун цадахъ, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ДандчӀваялъул Чадиралда цеве вахъун чӀезавизе.

12Биччанте кашишас цо бихьинаб кьегӀер гӀайиб бецӀулеб къурбанлъун гьабизе, гьелда цадахъ цо лог цӀураб зайтуналъул нахги лъун. Гьес гьеб эхедеги борхун БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе, хьвагӀезабулеб къурбан хӀисабалда хьвагӀезабила. 13КьегӀер хъвезе ккола мунагь[†] чуриялъулги тӀубан бухӀулебги къурбан хъолеб бакӀалда, ай мукъадасаб бакӀалда.[†] Мунагь чурулеб къурбаналъулго гӀадин, гӀайиб бецӀулеб къурбаналъул гьанги кашишасе букӀуна – гьеб кутакалда хирияб жо ккола[+]. 14Биччанте кашишас гӀайиб бецӀулеб къурбаналъул би босизе ва гьеб бахине вацӀцӀад гьавулев чиясул кваранаб гӀиндаги, кваранаб квералъул кӀудияб килщидаги, кваранаб хӀатӀил кӀудияб килщидаги[+]. 15Хадуб кашишас зайтуналъул нах босила ва квегӀаб хъатинибе тӀела. 16Гьелда жаниб кваранаб квералъул суртӀинкилищги ччун, гьеб нах анкьцӀул пунхъила БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе, ай Чадиралдехун балагьизабун. 17Хъатиниб хутӀараб нах бахине ккола вацӀцӀад гьавулев чиясул кваранаб гӀиндаги, кваранаб квералъул кӀудияб килщидаги, кваранаб хӀатӀил кӀудияб килщидаги, гӀайиб бацӀцӀунеб би бахараб бакӀалда тӀасан. 18ХутӀараб нах кашишас гьев чиясул бетӀералде тӀезе ккола. Гьедин тӀобитӀила кашишас гьев чиясе рацӀцӀалъизарулеб низам.

19Биччанте хадуб кашишас мунагь чурулеб къурбан тӀобитӀизе, гьев хъублъиялдаса вацӀцӀад гьавизелъун. Гьелдаса хадуб тӀубан бухӀулеб къурбан хъвезе ккола. 20ТӀубан бухӀулеб къурбанги ролъул хирияб садакъаги кашишас къурбан-бакӀалда тӀаде босила. Гьедин вацӀцӀад гьавила кашишас гьев чи ва гьев вацӀцӀалъила.

21Амма гьев ресукъав чи ватани, ва гьединал къурбанал хъвезе гьесул рес батичӀони, гьес гӀайиб бецӀулеб къурбаналъе хъвезе цо бихьинаб кьегӀер бачӀани гӀола. Гьебго букӀина хьвагӀезабулеб къурбанлъунги, кашишас гьев чи вацӀцӀад гьавизе вукӀиналъе. Гьелда цадахъ ролъул хирияб садакъаялъе бачӀина ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа[*] ханждал, зайтуналъул нахги тӀаде тӀун; гьединго гьес бачӀине ккола цо лог зайтуналъул нах ва 22кӀиго рохьил микки ялъуни кӀиго миккидул тӀинчӀ – гьесул ресалъухъ балагьун. Цо хӀинчӀ мунагь чурулеб къурбаналъе букӀина, кӀиабилеб хӀинчӀ – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе.

23Биччанте рацӀцӀалъиялъул къоязул микьабилеб къоялъ, гьеб кинабгоги цадахъ босун, гьев чи кашишасухъе вачӀине ва ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве чӀезе. 24Биччанте кашишас босизе гӀайиб бецӀулеб къурбаналъе хъвезе бачӀараб кьегӀерги зайтуналъул нахги ва, хьвагӀезабулеб къурбан хӀисабалда, гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе эхеде борхизе. 25Цинги къурбан хъвела ва кашишас гьелъул би бахина вацӀцӀад гьавулев чиясул кваранаб гӀиндаги, кваранаб квералъул кӀудияб килщидаги, кваранаб хӀатӀил кӀудияб килщидаги[+]. 26Хадуб кашишас зайтуналъул нах босила ва жиндирго квегӀаб хъатинибе тӀела. 27Гьелда жаниб кваранаб квералъул суртӀинкилищги ччун, гьеб нах анкьцӀул пунхъила БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе. 28Хадуб зайтуналъул нах бахине ккола вацӀцӀад гьавулев чиясул кваранаб гӀиндаги, кваранаб квералъул кӀудияб килщидаги, кваранаб хӀатӀил кӀудияб килщидаги, гӀайиб бецӀулеб къурбаналъул би бахараб бакӀалда тӀасан. 29Хъатиниб хутӀараб нах кашишас гьев чиясул бетӀералде тӀезе ккола. Гьедин тӀобитӀила кашишас гьев чиясе рацӀцӀалъизарулеб низам. 30Биччанте хадуб гьес хӀанчӀи къурбан гьаризе (рохьил маккал ялъуни миккидул тӀанчӀи – гьесул ресалда рекъон): 31цояб – мунагь чурулеб къурбаналъе, цогидаб – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе. Гьедин вацӀцӀад гьавила кашишас гьев чи БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве».

32Гьале барасалъул унтудаса сахлъарал чагӀи рацӀцӀалъизариялъе хъварал къанунал ва гьединго ресукъал чагӀазе чӀезарурал къанунал.


Рукъ-къедалда ккал чӀвани гьабизе кколеб

33БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадаги Гьарунидаги[†] абуна:

34«Нуж, Дица нужее кьураб Ханааналъул[†] ракьалде лъугьиндал, ва Дица нужер лъил букӀаниги минаялде ккал биччайдал, 35минаялъул хважаин кашишасухъе ине ккола, ва гьес абизе ккола: „Дир минаялда жанир ккалалъул гӀадинал тӀанкӀал лъугьун руго“, – ян. 36Биччанте кашишас гьениве вачӀиналда цебе минаялда жаниб бугебщинаб къайи-цӀа къватӀибе босеян лъазабизе, гьеб кинабгоги хъубаблъун лъазабизе ккечӀого букӀине. Гьелдаса хадуб кашиш вачӀина ва минаялъул хал-шал гьабила.[†] 37Гьев балагьила къадазда лъугьарал тӀанкӀазухъ: гьел гӀурччинккараб яги багӀарккараб кьералъул ратани ва гвендахарал ругони, 38кашиш гьениса къватӀиве вилълъине ккола, ва гьеб мина рахазе ккола анкьго къоялъ. 39Анкьабилеб къоялъ нахъеги минаялъул хал-шал гьабизе вачӀарав кашишасда къадазда гьел тӀанкӀал тӀадеги гӀемерлъун ратани, 40гьес къадазул ккал чӀваралщинал бакӀазда ругел ганчӀал рахъун, шагьар тун къватӀире, хъубаб бакӀалде рехеян лъазабизе ккола. 41Минаялъул жаниса къадаздаса тӀолабго хӀарщги хъачазе ккола ва гьебги шагьаралдаса къватӀибехун хъубаб бакӀалде нахъе базе ккола. 42Биччанте басриял ганчӀазул бакӀалда цӀиял лъезе ва къадазда цӀидасан хӀарщ жужазе.

43Гьеб кинабго гьабун хадуб, ай ганчӀалги хисун, басрияб хӀарщги нахъе хъачан ва цӀидасан хӀарщги чӀван хадуб, нахъеги минаялъул къадазда ккалалъул тӀанкӀал раккани, 44гьебмехалъ нахъеги кашиш вачӀина ва минаялъул хал-шал гьабила. Гьесда бихьани тӀанкӀал къадазда гӀемерлъун рукӀин, гьеб минаялда квешаб барасалъул ккал чӀван букӀин лъала ва мина хъублъун букӀин лъазабила. 45Гьединаб мина биххизабизе ккола, гьелъул ганчӀалги, чӀалабиги, хӀарщги шагьаралдаса къватӀибехун, хъубаб бакӀалде нахъе базе ккола.

46Кашишас гьукъун хадуб гьеб минаялда жаниве лъугьарав щивав чи хъубавлъун вукӀуна бакъ тӀерхьинегӀан. 47Гьеб минаялда жанив кьижарав чияс жиндирго тӀад букӀараб ретӀел чуризе ккола; гьениб жаниб квен кванарасги чуризе ккола тӀад букӀараб ретӀел[+].

48Амма ганчӀалги хисун, къадаздаса басрияб хӀарщги нахъе хъачан, цӀидасан хӀарщги жужан хадуб минаялъул хал-шал гьабизе вачӀарав кашишасда бихьани тӀокӀалъ тӀанкӀал раккулел гьечӀолъи, гьес гьеб мина бацӀцӀадаб бугилан лъазабила, ккал тӀубан нахъе ун бугелъул. 49Гьеб мина бацӀцӀад гьабиялъул низам тӀобитӀиялъе хважаинас босизе ккола кӀиго хӀинчӀги, цо кедралъул хъвалхьенги, багӀараб квасул кунги, иссопалъул квацӀиги[+]. 50Цояб хӀинчӀ хъвела иццухъа лъадал цӀураб щагӀил хъабаялда тӀадеги ккун. 51Хадуб кашишас босила кедралъул хъвалхьенги, иссопалъул квацӀиги, багӀараб квасул кунги, чӀагояб хӀинчӀги ва гьеб кинабго, иццухъа лъимгун жубараб хӀинчӀалъул бидулъ ччун бахъила ва гьеб пунхъила минаялде анкьго нухалъ. 52Гьедин хӀанчӀил биги, иццул лъимги, чӀагояб хӀинчӀги, кедралъул хъвалхьенги, иссопалъул квацӀиги, багӀараб квасул кунги хӀалтӀизабун, кашишас мина бацӀцӀад гьабила. 53ЧӀагояб хӀинчӀ, шагьаралдаса къватӀибехун, гӀатӀидаб авлахъалда биччан тезе ккола. Гьедин кашишас бацӀцӀад гьабила гьеб мина, ва гьеб бацӀцӀалъила».

54Гьединал руго барасалъул унтабазул хӀакъалъулъ къанунал: ботӀрода бараб тӀехӀ, 55ратӀлида ялъуни минаялда чӀвараб ккал, черхалъул кинаб букӀаниги бакӀ гьорой, тӀомалде бараб сус яги хъахӀал тӀанкӀал – щиб гьеб батаниги. 56Гьел къануназдалъун лъала нужеда хъубабги бацӀцӀадабги батӀа гьабизе. Гьеле барасалъул рахъалъ къанунал[+].

### 15


Бихьиназул хъублъиялда хурхарал къанунал

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусадаги Гьарунидаги[†] абуна:

2«ГӀизраилил[†] халкъалда лъазабе: Нагагь бихьинчиясул черхалдаса къватӀибе лъамалъи бачӀунеб бугони, гьелъ гьев хъублъизавула. 3БатӀалъи гьечӀо, гьеб жеги бачӀунеб букӀа, гьоркьоб къотӀун букӀа – гьев хъубав ккола.

4Гьединав бихьинчи тӀад кьижараб бусен-къай хъублъула ва гьев гӀодов чӀарабщинаб бакӀги[†] хъублъула. 5Гьесул бусен-къаялда хъваравщинав чияс жиндирго черхги тӀад букӀараб ретӀелги чуризе ккола ва бакъ тӀерхьинегӀан хъубавлъун вукӀуна[+]. 6Лъамалъи бачӀунев чи вукӀараб бакӀалда гӀодов чӀарасги черхги тӀад букӀараб ретӀелги чуризе ккола – гьевги бакъ тӀерхьинегӀан хъубавлъун вукӀуна.

7Лъамалъи бачӀунев чиясда хъварасги чуризе ккола тӀад букӀараб ретӀелги жиндирго черхги; гьевги къасилъизегӀан хъубавлъун вукӀуна.

8Гьес лъидениги туни, гьесги чуризе ккола тӀад букӀараб ретӀел, черхалда лъимги бахъизе ккола ва бакъ тӀерхьинегӀан гьевги хъублъун вукӀуна.

9Лъамалъи бачӀунев чи тӀад рекӀараб кинаб батаниги кьилиги хъублъула. 10Гьесда гъоркь букӀараб щибниги жоялда хъварав чиги гьеб кодобе босарав чиги къасилъизегӀан хъубавлъун вукӀуна; гьесда тӀад букӀараб ретӀелги чуризе ккола, черхалда лъимги бахъизе ккола ва гьев къасилъизегӀан хъубавлъун вукӀуна.

11Лъамалъи бачӀунев чи квералги чуричӀого цоги чиясда хъвани, гьесги чуризе ккола жиндирго ретӀел, черхалда лъимги бахъизе ккола; гьевги маркӀачӀумех щвезегӀан хъубавлъун вукӀуна.

12Гьев чи щагӀил цӀарагӀалда хъвани, гьеб бекизе ккола; гьеб цӀулал цӀарагӀ букӀун батани, лъеца чуризе ккола[+].

13Гьев чиясул лъамалъи бачӀин къотӀараб мехалъ, анкьго къоялъги чӀун, биччанте гьес жиндирго ретӀел чуризе ва черхалда иццул яги чвахулеб лъарал лъим бахъизе, цинги гьев вацӀцӀалъила. 14Биччанте микьабилеб къоялъ гьев чи, кӀиго рохьил миккиги ялъуни кӀиго миккидул тӀинчӀги босун, ДандчӀваялъул Чадиралда цеве вачӀине ва гьес гьеб кашишасухъе[†] кьезе[+]. 15Кашишас цояб хӀинчӀ мунагь[†] чурулеб къурбаналъе, цогияб тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъвела ва, гьедин БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе гьесул рахъалъ къурбаналги тӀоритӀун, гьев хъублъиялдаса вацӀцӀад гьавила.

16Бихьинчиясул мани бачӀани, гьес черхалда лъим бахъизе ккола ва къасилъизегӀан гьев хъубавлъун вукӀуна[+]. 17Мани тӀаде араб кинаб батаниги жо, яги ретӀел – гьеб чуризе ккола, ва къасилъизегӀан гьеб хъубаблъун рикӀкӀуна.


ЧӀужугӀаданалъул хъублъиялда хурхарал къанунал

18ЧӀужугӀадан росасда аскӀой йегани ва гьесул мани бачӀани, гьесда цадахъ гьелъги черхалда лъим бахъизе ккола ва къасилъизегӀан кӀиялго хъубаллъун рукӀуна.

19ЧӀужугӀаданалъул черхалдаса би[†] бачӀунеб бугони ва гьеб гӀадатияб хӀайиз батани, гьей анкьго къоялъ хъубайлъун йикӀуна. Гьелда хъваравщинав чиги къасилъизегӀан хъубавлъун рикӀкӀуна[+].

20Жиндирго хӀайизалъул къояз гьей тӀад йегарабщинаб ва гӀодой чӀарабщинаб бакӀги хъублъула. 21Гьелъул бусада хъварав чияс тӀад букӀараб ретӀелги жиндирго черхги чуризе ккола – гьевги маркӀачӀумех щвезегӀан хъубавлъун рикӀкӀуна. 22Гьей гӀодой чӀун йикӀараб бакӀалда хъварав чиясги жиндирго ретӀелги черхги чуризе ккола – гьевги къасилъизегӀан хъубавлъун рикӀкӀуна. 23Гьелъул бусада букӀараб, ялъуни гьей гӀодой чӀолеб бакӀалда букӀараб кинабниги жоялда хъварав чиги къасилъизегӀан хъубав вукӀуна.

24Гьелъул хӀайизалъул къояз рос гьелда аскӀов вегани, гьелъул хӀайизалъул хъублъи гьесде бачӀуна, ва анкьго къоялъ гьевги хъубавлъун рикӀкӀуна. Цинги гьев тӀад вегараб бусен-къайги хъублъула[+].

25ЧӀужугӀаданалъул черхалдаса гӀемерал къояз би бачӀунеб бугони, гьеб гӀадатияб хӀайизги батичӀони, ялъуни хӀайиз халат бахъунеб бугони, гьебмехалъги, хӀайизалъул къоязго гӀадин, би бачӀунелщинал къояз гьей хъубайлъун йикӀуна[+]. 26ХӀайизалъул къоязго гӀадин, гьей гӀадан тӀад егарабщинаб бусен-къайги хъублъула, гьей гӀодой чӀарабщинаб бакӀги хъублъула. 27Гьел жалазда хъварав чиги хъублъула; гьес жиндирго ретӀелги черхги чуризе ккола – гьевги къасилъизегӀан хъубавлъун вукӀуна.

28Би къотӀараб мехалъ чӀужугӀадан жеги анкьго къоялъ чӀезе ккола, цинги гьей яцӀцӀалъула. 29Микьабилеб къоялъ, кӀиго рохьил миккиги ялъуни кӀиго миккидул тӀинчӀги босун, гьей гӀадан ДандчӀваялъул Чадиралда цее ячӀина, ва гьелъ гьеб кашишасухъе кьела[+]. 30Кашишас цояб хӀинчӀ мунагь чурулеб къурбаналъе, цогидаб тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъвела, ва, гьедин БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере гьелъул рахъалъ къурбаналги тӀоритӀун, гьей хъублъиялдаса яцӀцӀад гьайила.

31Нужеца гӀизраилазул халкъ хъублъиялдаса цӀуне, жиндирго хъублъиялдалъун гьезда гьоркьоб бугеб Дир Чадирги хъублъизабун, гьел хвезаризе ккечӀого рукӀине[+].

32Гьеле лъамалъи бачӀунев яги мани бачӀарав ва гьелдалъун хъублъарав бихьинчиясе хъварал къанунал. 33Гьединго, би бачӀиналъ хъублъарай чӀужугӀаданалъеги. ПалхӀасил, хъублъарав бихьинчиясеги хъублъарай чӀужугӀаданалъеги цого къанун букӀина, гьединго – хъублъарай лъадуда аскӀов вегарав росасеги».

### 16


Кипурималъул къо[*]

1БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] цере Гьарунил[†] васал хун хадуб, БЕТӀЕРГЬАН кӀалъана Мусада[+]. 2БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Дурго вац Гьарунида абе бокьа-бокьараб мехалъ вачӀине бегьуларин хасаб пардавалда нахъа бугеб Бищунго Мукъадасаб бакӀалда[†] жаниве ва гьениб бугеб КъотӀиялъул гъансил тӀалъелалда цеве, гурони гьев хвезе вугин, гьениб накӀкӀул парчадулъ Дица Дунго загьир гьавизе вугелъул[+].

3Бищунго Мукъадасаб бакӀалде лъугьиналда цебе Гьаруница мунагьал[†] чурулеб къурбаналъе хъвезе оцги, тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъвезе куйги бачӀине ккола. 4Биччанте гьес цин черхалда лъим бахъизе ва кашишзабазул[†] хирияб ретӀел тӀад ретӀине: бацӀцӀадаб[†] хӀебтил кашишасул гурдеги, гӀаврат бахчулеб бацӀцӀадаб хӀебтил тӀажуги, гьединабго хӀебтил рачелги. БотӀрода хӀебтил тӀагъурги лъе[+]. 5ГӀизраилазул[†] жамагӀаталъухъа гьес къабул гьабизе ккола мунагь чурулеб къурбаналъе хъвезе кӀиго дегӀенги, тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъвезе куйги.

6Биччанте жиндирго рахъалдасан мунагь чурулеб къурбаналъе къачӀараб оц хъвезе Гьаруница жиндасагоги жиндирго хъизан-къаялдасаги, мунагьаздаса рацӀцӀалъизе рукӀине. 7Гьединго гьес кӀиябго дегӀенги бачине ккола БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе 8ва можоро рехизе ккола, гьезул кинаб БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло хъвезе бугеб, кинаб Азазелалъе[*] букӀине бугебали лъазе. 9Гьаруница бачина можороялъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бихьизабураб дегӀен ва мунагь чурулеб къурбаналъе хъвела. 10Можороялъ Азазелалъе бихьизабураб дегӀен БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе чӀаго бачина, халкъ мунагьаздаса рацӀцӀалъиялъул низам тӀобитӀизе ва хадуб гӀалахалде Азазелалъе биччан тезе букӀине.

11Мунагь чурулеб къурбаналъе хӀадурараб жиндирго оц хъун хадуб ва жиндасаги жиндирго хъизан-къаялдасаги мунагьаздаса рацӀцӀалъиялъул къурбан тӀобитӀун хадуб, 12Гьаруница босила гьуинмахӀал рухӀулеб щурун, къурбан-бакӀалда[†] тӀаса бухӀулеб тӀурччиги жаниб лъун, ва, дангъура цӀураб гьуинмахӀазул жубайги босун, хасаб пардавалда нахъе ина. 13Гьениб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе гьес гьуинмахӀазул жубай тӀурччиялда тӀаде бала ва КъотӀиялъул гъансил тӀалъел кӀкӀуялъ бахчизабила, – гьедин гьабизе ккола гьев хвечӀого хутӀизе[+]. 14Гьелдаса хадуб биччанте гьес оцол би[†] босизе ва, бидулъ килищги ччун, би пунхъизе гъансил тӀалъелалъул бакъбаккул рахъалде ва анкьго нухалъ тӀалъелалда цебесеб рахъалде.

15Хадуб Гьаруница тӀолабго халкъалдаса мунагь чуриялъул къурбаналъе дегӀен хъвела ва, гьелъул биги босун, хасаб пардавалда нахъе ина; оцол биго гӀадин, гьебги пунхъила КъотӀиялъул гъансил тӀалъелалда тӀаде ва тӀалъелалда цебесеб рахъалде. 16Гьедин бацӀцӀад гьабила[†] Гьаруница Бищунго Мукъадасаб бакӀ халкъалъул хъублъиялдасаги, гьезул такъсираздасаги, гьезул мунагьаздасаги. Гьединго гьабизе ккола ДандчӀваялъул Чадиралъеги, щайгурелъул гӀадамазда гьоркьоб бугелъул гьеб, гьезул хъублъиялъ сверунги ккун. 17Мунагьаздаса рацӀцӀалъиялъул низам тӀобитӀизелъун Гьарун гьениве жаниве аралдаса нахъе, гьев къватӀиве вачӀинегӀан, ДандчӀваялъул Чадиралда жанив цониги чи вукӀине бегьуларо. Гьедин Гьаруница мунагьаздаса рацӀцӀалъизарила: живгоги, жиндирго хъизан-къайги, тӀолабго халкъги.

18Гьеб кинабго гьабун хадуб, гьев БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе бугеб меседил къурбан-бакӀалда аскӀове ина, ва гьелда тӀадги рацӀцӀалъиялъул низам тӀобитӀила: оцолги дагӀнилги биги босун, гьеб бахина къурбан-бакӀалъул ункъабго бокӀнида чӀварал лълъурдузда,[+] 19ва гьебго би пунхъила къурбан-бакӀалда тӀаде анкьго нухалъ. Гьедин бацӀцӀад гьабила гьеб гӀизраилазул хъублъиялдаса ва гьеб мукъадасаблъун букӀина.


Азазелалъул дегӀен

20Бищунго Мукъадасаб бакӀги, ДандчӀваялъул Чадирги, къурбан-бакӀги бацӀцӀад гьабун хадуб, Гьаруница чӀагояб дегӀен БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе бачина. 21КӀиябго кверги дагӀнил ботӀрода лъун, гьес гӀизраилазул кинабниги мунагь-хӀакъ рехсела, гьеб дагӀница баччизе букӀине. Хадуб гьеб дегӀен гӀалахалде битӀила, гьеб бачун цо чиги ина. 22Ва гьеб дагӀница рикӀкӀадаб мегӀер-гӀалахалде росун ина халкъалъулго мунагьал, гьениб дегӀенги биччан тела[+].

23Гьелдаса хадуб Гьарун ДандчӀваялъул Чадиралъуве лъугьина, ва Бищунго Мукъадасаб бакӀалде лъугьиналда цебе гьес ретӀараб бацӀцӀадаб хӀебтил ретӀел тӀаса бахъина ва гьениб тела[+]. 24Биччанте гьес, мукъадасаб бакӀалда черхалдаса лъимги бахъун, цогидаб ретӀел тӀад ретӀине. Цинги гьев Чадиралъуса къватӀиве вачӀина, ва жиндасагоги халкъалдасаги тӀуран рухӀулел къурбанал тӀоритӀила, ва живгоги халкъги рацӀцӀад гьарила.[†] 25Мунагьал чуриялъул къурбаналъул тӀатӀи къурбан-бакӀалда тӀад бухӀизе ккола.

26Азазелалъул дегӀен бачун ун вукӀарав чияс жиндирго ретӀелги черхги чуризе ккола, цинги халкъалда гьоркьове тӀад вуссине бегьула[+]. 27Мунагь чуриялъул къурбаналъе хъураб оцги дегӀенги шагьаралдаса къватӀибе босизе ккола; гьезул тӀомги, гьанги, кинабго ургьимесги гьениб бухӀизе ккола, щайгурелъул гьезул би, мунагьаздаса рацӀцӀалъиялъул низам тӀобитӀиялъе, Бищунго Мукъадасаб бакӀалде босун букӀиндал[+]. 28Гьеб бухӀарав чиясги жиндирго ретӀелги черхги чуризе ккола; хадуб гьев халкъалда гьоркьове тӀад вуссине бегьула.


Кипурималъул къоялда бан жеги амруял

29Нужее абадияб къанунлъун лъазабулеб буго: Анкьабилеб моцӀалъул анцӀабилеб къоялъ, ай Кипурималъул къоялъ, кӀал ккве ва щивниги чи хӀалтӀуге, я гӀизраилав, я нужеда гьоркьоб гӀумру гьабун чӀарав къватӀиса чи[+]. 30Щайгурелъул гьеб къоялъ кашишас мунагьаздаса хвасарлъиялъул низам тӀобитӀула, нужехъа ккарал тӀолалго мунагьаздаса БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере нуж рацӀцӀад гьаризе. 31Гьеб къо нужее хӀалхьиялъул ва Аллагьасе[†] мутӀигӀлъиялъул къолъун букӀине ккола; гьеб къанун букӀина нужее абадиялъего. 32Мунагьаздаса рацӀцӀалъиялъул къурбан тӀобитӀизе ккола хирияб нахги бахарав ва умумуздаса кашишлъиялъул ирсги босарав КӀудияв кашишас.[†] Биччанте гьес бацӀцӀадаб хӀебтил хасаб ретӀел тӀад ретӀине[+] 33ва Бищунго Мукъадасаб бакӀги, ДандчӀваялъул Чадирги, къурбан-бакӀги бацӀцӀад гьабизе. Гьединго гьес рацӀцӀад гьарила кашишзабиги тӀолабго ГӀизраилил халкъги.

34ГӀизраилил халкъ тӀолалго мунагьаздаса рацӀцӀалъиялъе чӀезабураб къанун абадиялъего бугеб къанун буго; лъагӀалида жаниб цо нухалъ тӀубазабе гьеб».

Гьез кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абухъе.

### 17


Къурбанал хъвезе бихьизабураб бакӀ

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«Гьарунидаги,[†] гьесул васаздаги, ГӀизраилил[†] тӀолабго халкъалдаги абе БЕТӀЕРГЬАНАС гьадинаб амру гьабунин: 3-4„ГӀизраилазул лъица букӀаниги боцӀул, гӀиял ялъуни цӀаназул рехъалъа жо, ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ мукъадасаб бакӀалда[†] цебе къурбаналъеги хъвечӀого, батӀияб бакӀалда[†] жиндиего бокьухъе хъуни[*], гьеб хӀайваналъул гӀодобе тӀураб бидул хӀакъ чӀола гьев чиясда[*]. Гьес би[†] гӀодобе тӀуна, гьединлъидал гьев тӀагӀинавизе ккола ва гьесул цӀарги халкъалда гьоркьоса нахъе хъвагӀазе ккола. 5ГьабсагӀат гӀизраилаз авлахъалда хъолел ругел хӀайванал риччанте гьез БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере, ДандчӀваялъул кӀалтӀе кашишасухъе[†] рачун рачӀине ва гьенир БЕТӀЕРГЬАНАСЕ ракълил къурбанал хӀисабалда хъвезе[+]. 6Биччанте кашишас къурбаналъул би пунхъизе ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа бугеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къурбан-бакӀалде ва гьелъул тӀатӀи бухӀизе – БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб[†] махӀалъул кӀкӀуй бахъинабизе[+]. 7Амма дора дагӀнил сипаталъул шайтӀабазе къурбаналги хъун, гьезие лагълъиги гьабун, тӀокӀалъ Аллагьасе[†] хилиплъугеян[*] лъазабе! Гьеб буго гьезиеги гьезул рукӀинесел тӀолалго наслабазеги хъвараб абадияб къанун“.

8Дуца гьезда абе: „гӀизраилазул ялъуни къватӀиса рачӀун нужеда гьоркьор гӀумру гьабулезул лъица букӀаниги тӀубан бухӀулеб яги ракълил къурбан гьабуни, 9амма ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гьабураб къурбан гьеб батичӀони, гьедин гьабурав чи тӀагӀинавизе ккола, гьесул цӀарги халкъалда гьоркьоса нахъе хъвагӀазе ккола[+].


Би гьукъараб къанун

10ГӀизраилазул ялъуни къватӀиса рачӀун нужеда гьоркьоб гӀумру гьабулезул лъица букӀаниги квание би хӀалтӀизабулеб бугони, гьев чиясде Дир гьалагаб ццин рещтӀине буго, ва Дица гьев тӀагӀинавизе вуго, гьесул цӀарги халкъалда гьоркьоса нахъе хъвагӀазе буго[+]. 11ЧӀагояб жоялъул рухӀ гьелъул бидулъ букӀуна. Гьединлъидал Дица нужеде амру гьабуна би къурбан-бакӀалде пунхъеян, нужерго рухӀал хвасарлъизе рукӀине; нужее гӀоло гӀодобе тӀураб гьеб биялъ нужер гӀумру хвасар гьабула, щайгурелъул гӀумру бидулъ букӀунелъул[+]. 12Гьединлъидалин Дица ГӀизраилил халкъалда лъазабулеб бугеб: цониги чияс би кӀалдиб хъваге. Гьединго къватӀиса рачӀун нужеда гьоркьор чӀарал гӀадамазги би квание хӀалтӀизабуге.

13ГӀизраилас ялъуни къватӀиса вачӀун нужеда гьоркьов чӀарав цоги чияс, чанавеги ун, кваназе бегьулеб гӀалхул чан ялъуни хӀинчӀ ккуни, гьес чанил кинабго би биччазе ккола, хадуб биялда тӀаде ракьги хъвазе ккола[+]. 14Щайгурелъул чӀагоябщинаб жоялъул рухӀ гьелъул бидулъ букӀуна, би – гьеб ккола гӀумру. Гьединлъидалин Дица ГӀизраилил халкъалда лъазабураб кинаб бугониги рухӀчӀаголъиялъул би гьекъогеян, щибаб чӀагоябщинаб жоялъул рухӀ гьелъул бидулъ букӀунелъул. Би гьекъолев чи тӀагӀинавизе вуго.

15ГӀизраилас ялъуни къватӀиса вачӀун нужеда гьоркьов чӀарав цоги чияс, хвараб ялъуни жанавараз чӀвараб хӀайваналъул гьан кванан батани, гьес ретӀелги черхги чуризе ккола ва бакъ тӀерхьинегӀан гьев хъублъун вукӀуна, цинги вацӀцӀалъула[+]. 16Амма гьес ретӀелги черхги чуричӀони, гьев гӀайибалъукье ккезе вуго“».

### 18


Гьукъарал гьоркьорлъаби

1[•]БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилазул[†] халкъалда абе: „Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь.[†] 3Нужеца нахъа тараб Мисриялъул халкъалдаги Дица нуж рачунел ругеб Ханааналъул[†] халкъаздаги релъун хьвадуге, ва гьезул гӀадатазда нахъ рилълъунге. 4Дир амраби тӀуразаре, Дир къанунал цӀуне ва гьезда рекъон хьваде: Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь. 5Дир къануналги Дир амрабиги тӀуразаре. Гьел тӀуразариялдалъун чӀаго вукӀина инсан. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

6Цеесей гӀагарай чӀужугӀаданалда хъваге, гьейгун вегизе мурадгун. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН.

7Дурго эбелалда аскӀовги вегун, инсул тӀагъуралде рогьо бачунге. Гьей дур эбеллъидал, гьей инжит гьаюге.

8Дурго инсул батӀияй лъадуда аскӀовги вегуге, эменги хӀакъир гьавун[+].

9Кинай ятаниги дурго яцалда аскӀов вегуге: гьей эменцадахъай ятаниги, эбелцадахъай ятаниги, мунгун цо минаялда гӀурай ялъуни батӀаго гӀурай ятаниги[+].

10Дурго васасул ясалдаги ясалъул ясалдаги хъваге, хъубал къасдалгун – гьеб мунго басра гьави ккола.

11Дурго инсуе батӀияй чӀужуялъ гьаюрай ясалда аскӀов вегуге: гьей дур яц ккола, гьей инжит гьаюге.

12Дурго инсул яцалда аскӀов вегуге, гьей дур инсул тӀул бикьарай яцлъидал.

13Гьединго дурго эбелалъул яцалда аскӀовги вегуге, гьей дур эбелалъул тӀул бикьарай яцлъидал.

14Дурго инсул вацасул тӀагъуралде рогьо бачунге; хъубал къасдалгун гьесул лъадуда аскӀове лъугьунге. Гьей дур инсул вацасул лъадилъидал.

15Дурго нусалда аскӀов вегуге: гьей дур васасул лъадилъидал, гьей инжит гьаюге[+].

16Дурго вацасул лъадуда аскӀов вегуге – дурго вац басра гьави ккола гьеб[+].

17Мун чӀужугӀаданалда, цинги гьелъул ясалдаги аскӀов вегизе бегьуларо. ЧӀужуялъул ясалда яги гьелъул ясалъулги васасулги ясалда мун хъваге: гьелдалъун чӀужу инжит гьаюге. Гьеб кӀудияб къабихӀлъи буго[+].

18Дурго лъадул яц ячунге, гьезда гьоркьоб къецги ккезабун; дурго лъадиги чӀаго йикӀаго, гьелъул яцалда аскӀов вегуге[+].

19ЧӀужуялъул хӀайизалъул къояз, ай гьей хъублъун йикӀаго, гьелда аскӀов вегуге[+].

20Чияр чӀужуялда аскӀов вегуге ва мунго хъублъизавуге[+].

21Дурго лъимал Молохие[*] къурбан гьаруге: дурго Аллагьасул цӀар суризабуге. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН.

22Бихьинчиясда аскӀов чӀужугӀаданалда аскӀов гӀадин вегуге – гьеб кӀудияб къабихӀлъи буго[+].

23Гьединго хӀайваналгун хъубал жал гьаруге, мунгоги хъублъизавун. Гьединго чӀужугӀаданги хӀайваналда гъоркь йегуге – гьеб кӀудияб къабихӀлъи буго[+].

24Гьел киналго чорокал жалаздалъун нужго хъублъизаруге. Гьеб кинабго гьабула Дица нужее кьолеб бугеб ракьалдаса нахъе хъамизе ругел халкъаз. 25Гьел сабаблъун гьеб ракьго хъублъана ва Дица гьезие жаза гьабизе хӀукму къотӀана. Гьединлъидал ракьалъги гьел халкъал къватӀире тун ралагьизаруна[+]. 26Нужецайин абуни, Дир къануналги Дир амрабиги тӀуразаре; гӀизраилазул цониги чияс, яги къватӀиса вачӀун нужеда гьоркьоб гӀумру гьабун чӀарас гьел къабихӀал жал гьаруге. 27Щайгурелъул нужеда цере гьаб ракьалда рукӀарал халкъаз гьел рихарал ишал гьаруна,[†] ва гьеб сабаблъун ракьги хъублъана. 28Гьединал ишал гьаризе лъугьани, нужецаги хъублъизабила гьаб ракь, цинги нужги къватӀире тун ралагьизарила гьелъ, гьанир рукӀарал халкъалго гӀадин.

29Гьединал ишал гьаруравщинав чи тӀагӀинавизе вуго ва гьесул цӀарги халкъалда гьоркьоса нахъе хъвагӀазе буго. 30Дир амрабиги ахӀкамалги тӀуразаре, гьанир рукӀарал халкъазул къабихӀал гӀадатазда нахърилълъунге ва нужго хъублъизаруге. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН“».

### 19


РацӀцӀалъиялда хурхарал къанунал: диниял ва адабиял

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилил[†] тӀолабго халкъалда лъазабе: „Нуж рацӀцӀадго хьваде, щайгурелъул Дун вуго вацӀцӀадав БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь.[†][+]

3Эбелалъулги инсулги адаб-хъатир гьабе ва Дир шаматазул шурутӀал тӀуразаре. Дун вуго нужер БЕТӀЕРГЬАН[+].

4Пайда гьечӀел гьересиаллагьзабазде руссунге, биун тӀун маххгун аллагьзабазул сипатал гьаруге. Дун вуго нужер БЕТӀЕРГЬАН[+].

5БЕТӀЕРГЬАНАСЕ ракълил къурбанал хъолеб мехалъ, Гьев разилъулеб хӀалалъ гьабе кинабго[+]. 6Гьезул гьан кванай гьебго къоялъги нахъисеб къоялъги; лъабабилеб къоялъ нахъе хутӀараб гьан бухӀизе ккола. 7Амма лъабабилеб къоялъги нуж гьеб гьан кваназе лъугьани, нужер къурбан Аллагьас нахъчӀвала, махӀ кӀутӀараб гьан нужеца кванаралъухъ. 8Гьединаб иш гьабурав чиясе хӀакъ букӀуна, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАНАС хирияблъун[†] гьабураб жо гьес хъублъизабун букӀун. Гьев чи тӀагӀинавизе ккола, гьесул цӀарги халкъалда гьоркьоса нахъе хъвагӀазе ккола.

9Хурир лъилъарулеб мехалъ, хӀалухъен рагӀа-ракьанде щун бакӀаруге,[†] ва гӀодоре рортарал тӀоралги рищуге[+]. 10Гьединго цӀолбол ахикьа нахъе жо течӀого пихъ бакӀаруге, гӀодобе бортараб гьенибго те. Мискинзабазеги чияр ракьаздаса рачӀаразеги букӀине те гьеб. Дун вуго нужер БЕТӀЕРГЬАН[+].

11ЦӀогь гьабуге.

Гьереси бицунге.

Цоцае хӀилла-макру гьабуге[+].

12Дир цӀарги рехсон гьересияб гьа баге – Аллагьасул цӀар суризабуге. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

13Цогидасухъа щибго бахъуге ва цӀогь гьабуге.

ХӀалтӀухъанасе кколеб харж къасиго кье, рогьинегӀан тоге[+].

14ГӀинкъасе нагӀана кьоге, беццасда цебе хӀетӀе лъоге. Дурго Аллагьасукьа хӀинкъа. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН.

15Диванханаялда ритӀухъаб хӀукму къотӀе. Бечедав вугин ялъуни мискинав вугин абун, гьесул гьурмахъ балагьуге, диван ритӀухъго къотӀе[+].

16ГӀадамазда гьоркьор мацӀал гьаруге.

Цогидав чиясул гӀумруялъе хӀинкъи кколеб жо гьабуге. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

17Лъидехун букӀаниги рекӀелъ ццин хьихьуге. Дур халкъцояс мекъаб иш гьабуни, гьесда бадибе абе, гьесул гӀайиб дуеги гӀахьаллъичӀого букӀине[+].

18Дурго халкъцоясдаса рецӀел босуге ва гьесде ццидахун вукӀунге. Дурго рухӀгӀан вокьа дуе дуда аскӀов вугев цогидав чиги. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

19Дир къанунал тӀуразаре.

БатӀи-батӀияб тайпаялъул хӀайванал данде рачунге.

КӀиго батӀияб хьон цо хуриб бекьуге.

БатӀи-батӀияб тайпаялъул ххамазул гьабураб ретӀел ретӀунге[+].

20Чияе кьезе къотӀи гьабурай лагъалда аскӀов пуланав чи вегани, амма гьелъухъ жеги мухь кьун букӀун гьечӀони ва гьей эркен гьаюнги йикӀун ятичӀони, гьесие тамихӀ гьабизе ккола. Амма гьел кӀиялго чӀвазе бегьуларо, щайгурелъул гьей жеги эркенлъун йикӀинчӀелъул. 21Биччанте гӀайибияв бихьинчияс гӀайиб бецӀулеб къурбаналъе хъвезе куй бачун бачӀине БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе. 22Кашишас[†] БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе, гьев хвасарлъиялъе гӀоло гӀайиб бецӀулеб къурбан тӀобитӀила, ва Аллагь гьесул мунагьалда[†] тӀаса лъугьина.

23Нужерго ракьалде щведал, нужеца гьенир пихъил гъутӀби чӀела. Амма тӀоцебесеб лъабго соналъ нужеца гьел гъутӀбуздаса пихъ кванаге. 24Ункъабилеб соналъ гьел гъутӀбузда бижараб пихъ хирияблъун, ай БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб рецц-бакъалъул садакъалъун ккола. 25Щуабилеб соналъ нужеца гьездаса пихъ кваназе бегьула. Цинги лъагӀалидаса лъагӀалиде гьезда пихъ гьарзалъила. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь.

26Бигун цадахъ гьан кванаге.

Пал тӀамуге, сихӀручилъи гьабуге[+].

27Къунщбуздаса рас кӀкӀваге ва мегежалъул рагӀал къунцӀуге[+].

28Хварасда магӀу бахъулелъул черхалда нусал чӀваге ва кинал рукӀаниги гӀужал лъоге[*]. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

29Нужерго ясал хъублъизаруге, хъахӀбалъиялдеги кьун[*], гурони улкаялдаго хъахӀбалъи тӀибитӀизе буго, ракьги пасикълъизе буго[+].

30Дир шаматазул шурутӀал тӀуразаре, ва Дир Мукъадасаб бакӀалъул[†] адаб-хӀурмат гьабе. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

31Хваразул рухӀазда кӀалъалел яги балъголъи бицунел гӀадамазухъе унге ва гьел цӀехоге, гьел сабаблъун нужго хъублъичӀого рукӀине. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь[+].

32КӀудиясда цеве тӀаде вахъа, херав чиясул адаб гьабе – Аллагьасукьа хӀинкъа. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

33Нужеда гьоркьоб чӀел гьабурав къватӀиб ракьалдаса чи къварид гьавуге[+]. 34Нужерго ракьцоясдехун гӀадаб бербалагьи гьабе гьединав чиясдехунги; дурго рухӀгӀан вокьа гьевги. Нужгоги рукӀиндал чияр халкъ хӀисабалда Мисриялда гӀумру гьабулел. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь[+].

35Гьарулел ишал ракӀбацӀцӀадго гьаре: диван ритӀухъго къотӀе ва цӀадирабаздалъун яги роценалъе хӀалтӀизабулеб цоги батӀияб цӀарагӀалдалъун хӀарам гьабуге. 36Биччанте нужер киналго цӀадирабиги, ефаги, гинги ритӀарал дурусал рукӀине.

Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нуж Мисриялдаса къватӀире рачарав нужер Аллагь[+].

37Дир къануналги Дир хӀукмабиги цӀуне ва гьезда рекъон хьваде. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН“».

### 20


Мунагьалъухъ букӀунеб жаза

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилил[†] халкъалда абе: „ГӀизраилазул цониги чияс, ялъуни нужеда гьоркьоб гӀумру гьабун чӀарал къватӀиб ракьалдаса рачӀарал гӀадамазул лъицаниги Молохие жиндирго лъимер къурбан гьабуни, гьев чи чӀвазе ккола: жамагӀаталъ ганчӀалги речӀчӀун чӀвай гьев чи[+]. 3Дир ццин рещтӀине буго гьединав чиясде: гьев тӀагӀинавизе вуго ва халкъалда гьоркьоса нахъе къотӀизе вуго – Дир хирияб[†] цӀаралда ва Мукъадасаб бакӀалда[†] тӀаде рогьоги бачун, гьес лъимер Молохие кьуралъухъ[+]. 4Лъица букӀаниги лъимер Молохие къурбан гьабуни, ва халкъалъ гьеб иш кӀвар кьечӀого тани, ва гьев чи чӀвачӀони,[+] 5гьебмехалъ Дица жаза гьабизе буго гьесиеги гьесул гӀагарлъиялъеги. Дица тӀагӀинавила гьевги, гьесда цадахъ Молохие гӀоло хъубал ишал гьарурал киналгоги – гьезул цӀаралги халкъалда гьоркьоса нахъе хъвагӀала.

6Хваразул рухӀазда кӀалъалел, балъголъи бицунел ва гьезулгун бухьен гьабуралщинал чагӀазе Дица жаза гьабизе буго; гьединал чагӀи тӀагӀинаризе руго ва халкъалда гьоркьоса нахъе хъвагӀазе руго[+].

7Динияб рацӀцӀалъи цӀуне, мунагьал[†] гьаруге, Дун вугелъул БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь.[†][+] 8Дир къанунал мухӀканго тӀуразаре. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – Дирго халкълъун нуж ратӀа гьарурав.

9Эбел-эмен хӀакъир гьарун[†] кӀалъарав чи чӀвазе ккола; гьес эбел-инсуе нагӀана кьун батани, живго чӀваялъул гӀайиб гьесда жиндаго тӀаде ккола[+].

10Бихьинчияс зина гьабуни ва чияр лъадигун вегани, чӀвазе ккола гьевги гьесда цадахъ зина гьабурай чӀужугӀаданги[+].

11Жиндирго инсул лъадуда аскӀов бихьинчи вегани, эмен хӀакъир гьави буго гьеб. Гьел кӀиялго зиначагӀи чӀвазе ккола – жалго чӀваялъул гӀайиб гьезда жидедаго букӀина[+].

12Жиндирго нусалда аскӀов вакьад вегани, гьел кӀиялго чӀвазе ккола. Гьеб кутакалда къабихӀаб иш буго – жалго чӀваялъул гӀайиб гьезда жидедаго букӀина[+].

13Бихьинчи цоги бихьинчиясда аскӀов чӀужугӀаданалда аскӀов кинигин вегани, гьеб кутакалда пасикъаб иш буго – гьел чӀвазе ккола. Жалго чӀваялъул гӀайибиял гьел жалго рукӀина[+].

14Бихьинчияс ясги, цинги гьелъул эбелги лъудбилъун рачани, гьеб пасикълъи буго. Гьевги гьей кӀияйго гӀаданги рухӀизе ккола, гьединаб пасикълъи халкъалда гьоркьобе биччачӀого букӀине[+].

15ХӀайвангун хъубал гьоркьорлъаби гьарурав бихьинчи чӀвазе ккола, гьеб хӀайванги чӀвазе ккола[+].

16Гьединго чӀужугӀаданалъги хӀайвангун хъубал гьоркьорлъаби гьаруни, гьейги гьеб хӀайванги чӀвай. Гьел чӀвазе ккола, гьел чӀваялъул гӀайибги гьезда жидедаго буго.

17Лъица букӀаниги жиндирго эменцадахъай ялъуни эбелцадахъай яц ячани, ва гьел цоцада аскӀор регани, ва цоцазул гӀицӀлъи гьезда бихьани – гьеб буго кӀудияб нич. Гьел халкъалдаго рихьун тӀагӀинаризе ккола ва халкъалда гьоркьоса нахъе хъвагӀазе ккола. Гьев чияс жиндирго яц басра гьаюна – гьелъухъ гьесие жаза гьабизе ккола[+].

18ЧӀужугӀаданалъул хӀайизалъул къояз рос гьелда аскӀов вегани, гьез кӀиязго гьелъул хӀайизалъул би[†] къватӀибе загьир гьабуна, гьединлъидал гьел халкъалда гьоркьоса нахъе тӀагӀинаризе ккола[+].

19Эбелалъул яги инсул яцалда аскӀов бихьинчи вегуге. Гьединаб иш гьабурав чияс жиндирго цебесеб гӀагарлъи инжит гьабулеб буго – гьел кӀиялго гӀайибиял рукӀина[+].

20Инсул яги эбелалъул яцалда аскӀов вегарав чияс гьелъул рос инжит гьавулев вуго, гьединлъидал кӀиялго зиначагӀазе жаза букӀина – гьел лъималги гьаричӀого хвела[+].

21Вацасул лъади жиндиего ячин хъубаб иш буго; вац инжит гьави ккола гьеб. Гьезие лъимал гьаризе гьечӀо[+].

22МухӀканго тӀуразаре тӀолалго Дир къануналги хӀукмабиги, Дица нужее кьолеб бугеб ракьалъ нужгоги къватӀире тун ралагьизаричӀого рукӀине. 23Нужеда цереса Дица нахъе къотӀулел ругел халкъазул гӀадатал росуге. Гьединал ишал гьаруралъухъ Дир гьалагаб ццин рещтӀана гьезде. 24Дица нужеда абуна гьезул ракьалъул бетӀергьабилъун нуж рукӀине ругин ва Дица нужее кьезе бугин рахьги гьоцӀоги чвахулеб гьеб ракь. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, цогидал халкъаздаса нуж ратӀа гьарурав, нужер Аллагь[+].

25Нужеца батӀа гьабизе ккола бацӀцӀадабги хъубабги хӀайван, гьединго бацӀцӀадабги хъубабги хӀинчӀ. Дица нужее хъубаблъун бихьизабураб хӀайваналдалъун, хӀанчӀидалъун ялъуни ракьалдаса шурулеб рухӀчӀаголъиялдалъун нужго хъублъизаруге[+]. 26Дида цебе бацӀцӀадаб гӀумру гьабе, Дун вугелъул вацӀцӀадав БЕТӀЕРГЬАН. Дица нуж цогидал халкъаздаса ратӀа гьаруна: нуж Дир ккола[+].

27Хваразул рухӀазда кӀалъалел ва балъголъи бицунел бихьиналги руччабиги чӀвазе ккола. ГанчӀалги речӀчӀун чӀвазе ккола гьел – гьел чӀваялъул гӀайиб гьезда жидедаго букӀина“»[+].

### 21


Кашишзабазда тӀадаб

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна: «Кашишзабазда,[†] Гьарунил[†] васазда, абе: „ГӀагарлъиялъул чи хун вугони, кашиш гьесул жаназаялда хъвазе бегьуларо, гьеб сабаблъун живго хъублъичӀого вукӀине.

2Амма гьесул бищун цересел чагӀи хун ругони: эбел, эмен, вас, яс, вац 3яги росасе инчӀей ва гьесул минаялда гӀумру гьабун йикӀарай яц – гьезие гӀоло кашишасе ихтияр буго хъублъулеб жо гьабизе. 4Ригьнал гӀагарлъиялъул цониги чиясе гӀоло, гьес живго хъублъулеб жо гьабизе бегьуларо.

5Кашишзабаз бегьуларо бетӀер кӀкӀвазе, мегежалъул рагӀал къунцӀизе ва черхалда гӀужал лъезе[+]. 6Гьел рукӀине ккола Аллагьасе[†] ратӀа гьарураллъун ва рацӀцӀадаллъун. Аллагьасул цӀаралъул[†] адаб рехараб жо гьез гьабизе бегьуларо. БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанал тӀоритӀулелъул, ай жиндирго Аллагьасе хирияб[†] нигӀмат садакъа гьабулелъул, гьел рацӀцӀадго рукӀине ккола[+].

7Кашишас лъадилъун ячине бегьуларо хъахӀбалъи гьабурай, яги батӀияв бихьинчи хъварай, яги росасдаса ятӀалъарай гӀадан, щайгурелъул гьев Аллагьасе ватӀа гьавурав ва вацӀцӀадав кколелъул. 8Аллагьасе хъулухъалъе чӀарав ва къурбан-бакӀалда[†] Аллагьасе хирияб нигӀмат кьолев чи вугелъул Кашиш, нужеца гьесул адаб гьабизе ккола. РацӀцӀадаллъун рукӀина гьел нужее, щайгурелъул Дун вугелъул вацӀцӀадав БЕТӀЕРГЬАН – нужер рацӀцӀалъиялъул ицц[+].

9Кашишасул ясалъ хъахӀбалъи гьабуни ва жийго хъублъизаюни, гьелдалъун эменги хъублъула. Гьединай яс юхӀизе ккола[+].

10КӀудияв кашишас,[†] ай хирияб нахги бахарав хасаб кашишлъиялъул ретӀелги ретӀунев КӀудияв кашишас бетӀер гьурщун биччазе бегьуларо ва тӀад бугеб ретӀел бихъ-бихъизе бегьуларо[+]. 11Жаназа бугеб бакӀалдеги гьев лъугьине бегьуларо – жиндирго эбел яги эмен хун ругонигицин живго хъублъизе виччазе бегьуларо[+]. 12КӀудияв кашиш Мукъадасаб бакӀалдаса[†] къватӀиве ине бегьуларо, Аллагьасул Мукъадасаб бакӀ хъублъизабичӀого букӀине, щайгурелъул хасаб къагӀидаялъ ватӀаги гьавун, Аллагьасул хирияб нах[†] бахун бугелъул гьесда. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+]. 13Гьес лъадилъун ясгӀадан гурони ячине бегьуларо. 14Гьес ячине бегьуларо къоролай, яги росасдаса ятӀалъарай, хъахӀбалъи гьабурай ялъуни батӀияв бихьинчи хъварай гӀадан, гӀицӀго жиндирго гӀагарлъиялдаса ясгӀадан гурони. 15Щайгурелъул гьесул наслу бацӀцӀадаб букӀине ккола, Дун вугелъул БЕТӀЕРГЬАН – гьесул рацӀцӀалъиялъул ицц“».

16Хадуб БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

17«Гьарунида лъазабе: „Гьесул наслуялдаса черхалда кинабгӀаги жагъаллъи бугев чи вугони, гьесул ихтияр гьечӀо къурбан-бакӀалде тӀаде Аллагьасе хирияб нигӀмат босизе. 18Черхалда гӀузру бугев щивниги чиясул ихтияр гьечӀо гьеб хирияб нигӀматалда аскӀове гӀагарлъизе: беццав, рекъав, гьурмада гӀуж лъурав, хӀетӀе-квер гӀайибав,[+] 19бох яги гъеж бекарав, 20къуларав, чӀинчӀикъав, бер гӀайибав, черхалда хъирис ялъуни чанхъ барав, бихьинлъи жагъаллъарав. 21Кашиш Гьарунил наслуялдаса чорхолъ жагъаллъи бугев цониги чияс БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанал тӀоритӀизе бегьуларо. Гьединав чияс къурбан-бакӀалде тӀаде Аллагьасе хирияб нигӀмат босизе бегьуларо. 22Гьес кваназе бегьула Аллагьасул хирияб нигӀмат – хириябги бищунго хириябги. 23Амма гьесул черхалда гӀузру букӀиналъ, гьев пардавалда аскӀове вачӀине ва къурбан-бакӀалде гӀагарлъизе бегьуларо, гьелдалъун Дир Мукъадасаб Чадир хъублъизабичӀого букӀине. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – гьезул рацӀцӀалъиялъул ицц“».

24Мусаца гьеб кинабго Гьарунидаги, гьесул васаздаги, тӀолалго гӀизраилаздаги[†] бицана.

### 22


Къурбангун садакъаялъул хиралъи

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«Гьарунидаги[†] гьесул васаздаги лъазабе, гӀизраилаз[†] Дие рачӀарал хириял садакъаби кӀудияб адаб-хъатиралда къабул гьареян ва, кашишзабазул[†] гӀайибалдалъун, Дир хирияб[†] цӀаралъул адаб рехулеб жо ккезе биччагеян. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН. 3Гьезда гьадин абе: „Нужер наслуялдаса ва гьеб наслуялъул тӀолалго гӀелаздаса щивниги чи, жив хъублъун вукӀинги лъалаго, гӀизраилаз Дие рачӀарал Дир хириял жалазда аскӀове вачӀани, гьев нахъе къотӀизе вуго ва тӀокӀалъ Дида цеве вачӀине гьечӀо. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

4Гьарунил наслуялдаса барас унти бугев, яги черхалдаса лъамалъи бачӀунев щивниги чияс кваназе бегьуларо къурбан-бакӀалде[†] бачӀараб хирияб садакъа, живго вацӀцӀалъизегӀан. Гьединго хварав чиясда хъварав, мани бачӀарав,[+] 5хъубаб рухӀчӀаголъиялда хъварав, хъублъарав чиясда хъварав чи, щиб сабаблъун гьев хъублъун ватаниги – 6гьединав чи бакъ тӀерхьинегӀан хъублъун вукӀина. Гьев чиясул ихтияр гьечӀо хирияб садакъа кваназе; цин гьес черхалда рацӀцӀалъиялъул лъим бахъизе ккола, 7ва бакъ тӀерхьун хадуб гьев вацӀцӀадавлъун вукӀина. Гьелдаса хадуб гьес хирияб садакъа кваназе бегьула, гьеб бугелъул гьесие кколеб напакъа. 8Хвараб ялъуни жанавараз чӀвараб хӀайваналъул гьан гьес кваназе бегьуларо, живго хъублъичӀого вукӀине. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

9Биччанте гьез дир амраби тӀуразаризе, жалго мунагьалъукье[†] ккечӀого рукӀине. Гурони гьел хвезе руго Аллагьасул[†] хирияблъун гьабураб жо хъублъизабуралъухъ. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – гьезул рацӀцӀалъиялъул ицц.

10Щивниги батӀияв чияс хириял садакъабазул квен кваназе бегьуларо; кашишасул хӀалтӀухъанасги гьеб кваназе бегьуларо[+]. 11Амма жиндирго гӀарацги кьун вичун восарав кашишасул лагъас гьеб кваназе бегьула. Гьединго кашишасул рокъов гьавурав бокьарав чиясги кваназе бегьула гьеб квен[+]. 12Кашишасул яс кашишзабазул гурев чиясда йигони, гьелъ кваназе бегьуларо къурбан-бакӀалде бачӀараб кинаб батаниги хирияб садакъа. 13Амма кашишасул яс къороллъани, яги ятӀалъани, гьелъул лъималги гьечӀони, гьей гьитӀинаб мехалъго гӀадин нахъеги инсул рокъой гӀумру гьабунги йигони, – гьебмехалъ гьелъ кваназе бегьула инсуца кваналеб хирияб квен. Амма цониги чияр чияс гьеб кваназе бегьуларо.

14ЛъачӀого хирияб квен кванарав батӀияв чияс гьеб квеналъул багьаяб гӀарац кьезе ккола кашишасе, гьеб багьаялъул щуйил бутӀаги тӀаде жубан[+]. 15Кашишзабаз биччаге БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Рокъоре рачӀунел гӀизраилазул хириял садакъабазул къимат хвезабизе. 16БатӀиял чагӀаз хирияб квен кваназе биччаге, гьеб сабаблъун мунагьги тӀаде ккун, Аллагьасда цебе гьелъул жаваб кьезе ккечӀого букӀине. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – гьезул рацӀцӀалъиялъул ицц“».


Къабуллъуларел къурбанал

17БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

18«Гьарунидаги, гьесул васаздаги, тӀолабго ГӀизраилил халкъалдаги абе: „ГӀизраилазул цояс, ялъуни чияр халкъалъул[†] чияс суннатаб[†] яги назруялъул къурбан хӀисабалда тӀубан бухӀулеб къурбан хъолеб бугони, 19гьелъие бачине ккола щибгӀаги жагъаллъи гьечӀеб оц, куй яги дегӀен. 20Щибниги жагъаллъи бугеб хӀайван къурбаналъе хъоге, щайгурелъул гьеб къабуллъуларо[+]. 21БоцӀул рохьдолъа ялъуни гӀи-цӀаназул рехъалъа бачун лъица букӀаниги суннатаб ялъуни назруялъул ракълил къурбан хъолеб бугони, къурбан къабуллъизе ккани, хӀайван щибниги жагъаллъи гьечӀеб букӀине ккола. 22БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан гьаруге беццал, рекъал, лъукъарал, ракьа бекарал, тӀомол унтаби ругел хӀайванал; БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбан хӀисабалда гьединал хӀайванал къурбан-бакӀалда тӀаде росуге. 23ЦӀакъго халатал, яги цӀакъго къокъал бохдул ругеб оц яги гӀиялъожо хъвезе бегьула суннатаб къурбаналъе, амма назруялъул къурбаналъе гьединаб хӀайван ярагьунаро. 24ХӀанал къараб, ялъуни гьел нахъе рахъараб, яги гьел лъукъараб хӀайван БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан гьабизе бегьуларо. Нужер ракьалда киданиги гьединаб жо гьабуге. 25Чияр халкъалъул чиясухъаги къабул гьабуге гьединаб хӀайван ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хирияб нигӀмат хӀисабалда гьединаб къурбан къурбан-бакӀалде тӀаде босуге. Гьеб гӀажизаб ва жагъалаб бугелъул, гьединаб нужер къурбан къабуллъизе гьечӀо“».

26Ва БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

27«ГӀакдал, чахъдал яги цӀцӀел тӀинчӀ анкьго къоялъ эбелалда аскӀоб тезе ккола, микьабилеб къоялдаса нахъе гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанлъун хъвезе бегьула[+]. 28Амма гьеб гьелъул эбелгун цадахъ цого къоялъ хъвезе бегьуларо. Гьеб къанун букӀине буго боцӀуеги гӀи-цӀаназеги[+].

29БЕТӀЕРГЬАНАСЕ баркалаялъул къурбан хъвезе бокьараб мехалда, гьеб къабуллъулеб къагӀидаялда гьабе кинабго[+]. 30Гьеб кваназе ккола гьебго къоялъ, радалалде щибго нахъе тезе бегьуларо. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

31Дир амраби цӀуне ва гьел тӀуразаре. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН. 32БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀар хӀакъир гьабуге, цинги Дицаги гӀизраилазда гьоркьоб Дирго къудрат загьир гьабизе буго. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – нужер рацӀцӀалъиялъул ицц. 33Дун вуго нуж Мисриялдаса нахъе рачарав ва Дирго халкълъун нуж ратӀа гьарурав Аллагь. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН»[+].

### 23


Хириял къоязул хӀакъалъулъ къанунал

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилил[†] халкъалда абе: „гьале БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хириял къоял; гьел къояз нужеца динияб данделъи ахӀизе ккола. Гьел руго Дица чӀезарурал диниял байрамкъоял.

3Анлъго къоялъ хӀалтӀе. Анкьабилеб къо – шамат[*], хӀалхьиялъул ва динияб данделъиялъул къо. Нуж кир ругониги, гьеб къоялъ щибниги хӀалтӀи гьабуге: гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ шамат[+].


Шаматкъо, Песах ва Бугьурго Чадазул байрам


(Тархъ. 12:14-20; Тар. 28:16-25; Къан. 16:1-8)

4Гьале БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хириял байрамкъоял; гьел къояз нужеца динияб данделъи ахӀила гьезие бихьизабураб заманалда.

5ТӀоцебесеб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялъ, маркӀачӀул гӀужалда байбихьула БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Песах[†] байрам;[+] 6гьебго моцӀалъул анцӀила щуабилеб къоялъ – БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Бугьурго Чадазул байрам. Анкьго къоялъ нужеца реччеб гьечӀеб чед кваназе ккола. 7Байрамалъул тӀоцебесеб къоялъ нужеца динияб данделъи ахӀе: гьеб къоялъ кинабгӀаги хӀалтӀи гьабуге. 8Анкьабго къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанал гьаре. Анкьабилеб къоялъги динияб данделъи ахӀе: гьеб къоялъги кинабгӀаги хӀалтӀи гьабуге“»[+].


Лъилъари байбихьиялъул байрам

9БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

10«ГӀизраилил халкъалда абе: „Дица нужее кьолеб бугеб ракьалде щведал ва нужеца гьениб тӀорщел бакӀаризе[†] байбихьидал, тӀорщалил тӀоразул тӀоцебесеб гул кашишасухъе[†] босе[+]. 11Кашишас гьеб тӀорщалил гул БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе эхеде борхун хьвагӀезабила нужедаса Гьев разияб садакъа хӀисабалда. Биччанте кашишас гьедин гьабизе шаматкъоялда[†] хадусеб къоялъ. 12Гьеб низам тӀобитӀулеб къоялъ нужеца тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъвезе ккола щибниги жагъаллъи гьечӀеб лъагӀараб кьегӀер. 13Гьелда цадахъ ролъул хирияб[†] садакъаги букӀине ккола цӀадудалъун БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб махӀ бахъинабиялъе: зайтуналъул нахги[†] жубараб, ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа ролъул ва гьелда цадахъ, къурбан-бакӀалда тӀаде тӀезе, гиналъул ункъго бутӀа гьабун цо бутӀа чагъирги букӀине ккола. 14Нужеца цӀияб ролъул чед, ялъуни чӀер, яги цӀияб бугӀа-ролъ кваназе бегьуларо нужерго Аллагьасда[†] цебе къурбанги хирияб садакъаги гьабизегӀан. Кир нуж рукӀаниги, гьеб буго нужер хадусел гӀелазеги букӀине бугеб абадияб къанун.


Анкьазул байрам


(Тар. 28:26-31; Къан. 16:9-12)

15Шаматкъоялда хадусеб, ай тӀорщалил тӀоцебесеб гул эхеде борхараб къоялда хадусеб къоялдаса байбихьун, анкьго анкь рикӀкӀе[+]. 16КӀикъоялда анцӀабилеб къоялъ, ай анкьабилеб шаматкъоялда хадусеб къоялъ, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀияб ролъул хирияб садакъа гьабе. 17Кир нуж ругониги, хьвагӀезабулеб садакъа хӀисабалда БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе кӀиго беччараб чед босе. Щибаб чадие хӀалтӀизабе ефа[†] цӀураб лъикӀаб ханждал анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа: гьеб буго цӀияб тӀорщалидаса БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе босизе кколеб хирияб садакъа. 18Чадил хирияб садакъаялда цадахъ къурбаналъе хъвела щибниги жагъаллъи гьечӀеб анкьго лъагӀараб кьегӀерги, цо оцги, кӀиго куйги. Гьеб кинабго букӀина чедгун ва чагъиргун цадахъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб тӀубан бухӀулеб къурбанлъун, ай БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб махӀ бахъинабулеб цӀадул къурбанлъун. 19Гьединго мунагь[†] чуриялъул къурбаналъе цо дегӀен хъвела, кӀиго лъагӀараб кьегӀер ракълил къурбаналъеги хъвела. 20Биччанте кашишас, хьвагӀезабулеб къурбан хӀисабалда, цӀияб тӀорщалидаса ролъул хирияб садакъаги кӀиго кьегӀерги БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе эхедеги борхун хьвагӀезабизе. 21Гьеб къоялъ динияб данделъи ахӀе. Нужеца щибниги хӀалтӀи гьабуге гьеб къоялъ. Гьеб буго, кир нуж рукӀаниги, нужееги хадусел гӀелазеги букӀине бугеб абадияб къанун.

22Нужерго ахикьа яги хуриса хӀалухъен бакӀарулаго, гьеб рагӀа-ракьанде щун бакӀаруге, гӀодоре рортарал тӀоралги рищуге. Гьеб мискинасеги къватӀиса чиясеги букӀине те. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь“»[+].


Суразул байрам


(Тар. 29:1-6)

23БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

24«ГӀизраилил халкъалда абе: „Биччанте анкьабилеб моцӀалъул тӀоцебесеб къо нужее хӀалхьиялъул къолъун букӀине. Гьеб къоялъ сурал пуй ва динияб данделъи ахӀе[+]. 25Гьеб къоялъ нужерго хӀалтӀаби гьаруге, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанал гьаре“».


Кипурималъул къо


(Тар. 29:7-11; Лев. 16)

26БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

27«Анкьабилеб моцӀалъул анцӀабилеб къо букӀина Кипурималъул къо[*]. Гьеб къоялъги динияб данделъи ахӀе, нужерго мутӀигӀлъи бихьизабун кӀалги ккве, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанги гьабе[+]. 28Гьеб къоялъ нужерго хӀалтӀаби гьаруге, щайгурелъул Кипурималъул къо бугелъул гьеб – БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе нужедаса хасаб къурбан тӀобитӀулеб ва нуж мунагьаздаса рацӀцӀалъулеб къо. 29Гьеб къоялъ Аллагьасе мутӀигӀлъун кӀал кквечӀев чи, щив гьев ватаниги, тӀагӀинавила ва халкъалда гьоркьоса нахъе хъвагӀала. 30Гьеб къоялъ хӀалтӀи гьабизе лъугьаравщинав чи Дица халкъалда гьоркьоса тӀагӀинавизе буго. 31Кинаб батаниги хӀалтӀи гьабуге гьеб къоялъ. Гьеб буго, кир нуж рукӀаниги, нужееги хадусел гӀелазеги букӀине бугеб абадияб къанун. 32Гьеб къо букӀина, Аллагьасе мутӀигӀлъи загьир гьабун, нужеца тӀобитӀулеб хӀалхьиялъул шаматкъолъун. Гьеб моцӀалъул ичӀабилеб къоялъул бакътӀерхьул гӀужалдаса байбихьун нахъисеб къоялъул бакътӀерхьул гӀужалде щвезегӀан нуж хӀалхьиялда рукӀине ккола».


Хъошазул байрам


(Тар. 29:12-39; Къан. 16:13-17)

33БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

34«ГӀизраилил халкъалда абе: „Анкьабилеб моцӀалъул анцӀила щуабилеб къоялъ Хъошазул байрам байбихьила, ва гьеб тӀобитӀила анкьго къоялъ халат бахъун[+]. 35Байрамалъул тӀоцебесеб къоялъ динияб данделъи ахӀе, ва гьеб къоялъ кинабгӀаги хӀалтӀи гьабуге. 36Анкьабго къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанал гьаре. Микьабилеб къоялъ нахъеги динияб данделъи ахӀе ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанал гьаре. Гьеб ккола байрамалъул ахирисеб къо – гьеб къоялъги щибниги хӀалтӀи гьабуге.

37Гьеле БЕТӀЕРГЬАНАС рихьизарурал хириял байрамкъоял. Гьел къояз нужеца динияб данделъи ахӀизе ккола ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбаналги хириял садакъабиги гьаризе ккола: тӀуран рухӀулел къурбаналгун ролъул хириял садакъабиги, цогидал къурбаналгун чагъиралъул хириял садакъабиги – щибаб къоялъе чӀезабураб къагӀидаялда. 38Гьеб кинабго тӀубазабизе ккола цогидал къурбаназда тӀаде, ай БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ шаматкъоги, цогидал хириял садакъабиги, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гьарулел суннатал[†] ва назруялъул хириял садакъабигун къурбаналги рикӀкӀинчӀого.

39ПалхӀасил, анкьабилеб моцӀалъул анцӀила щуабилеб къоялъ, нужерго хӀалухъен рокъобе бакӀарун хадуб, анкьго къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ байрам тӀобитӀе. Биччанте тӀоцебесеб ва микьабилеб къо хӀалхьиялъул къолъун букӀине[+]. 40ТӀоцебесеб къоялъ, бищун лъикӀаб пихъги босун ва пальмаялъулги, бигьародулги, рицӀилги гӀаркьалабиги росун, анкьго къоялъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда[†] цере ихтилаталда рукӀа. 41Гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ байрам тӀобитӀе щибаб соналъ анкьго къоялъ халат бахъун. Гьеб буго нужееги хадусел гӀелазеги букӀине бугеб абадияб къанун: щибаб соналъул анкьабилеб моцӀалъ тӀобитӀе гьеб байрам. 42Байрамалъул анкьабго къоялъ хъошазда жанир рукӀа гӀумру гьабун. ТӀолалго гӀизраилал гьел къояз хъошазда жанир чӀезе ккола, 43нужер наслуялда лъан букӀине, Дица нуж Мисриялдаса нахъе рачараб мехалда, нуж хъошазда жанир гӀумру гьабун рукӀараблъи. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь“».

44Цинги Мусаца гӀизраилазда бицана БЕТӀЕРГЬАНАС гьезда тӀад лъурал байрамазул хӀакъалъулъ.

### 24


Нахучирахъазда жанибе тӀолеб нах


(Тархъ. 27:20-21)

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилазда[†] лъазабе нахучирахъалъе хӀалтӀизабизе бацӀцӀадаб[†] зайтуналъул нах[†] духъе босеян – кидаго нахучирахъ бакун букӀине[+]. 3Мукъадасаб Чадиралда жанир БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ КъотӀиялъул гъамас[†] нахъа лъураб пардавалда цере ругел нахучирахъал Гьаруница[†] ракизе ккола кидаго бакътӀерхьул гӀужалда, ва рогьинегӀан гьениб канлъи свине биччазе бегьуларо. Гьеб буго нужееги хадусел гӀелазеги букӀине бугеб абадияб къанун. 4БацӀцӀадаб меседил нахучирахъалда тӀад ругел гӀиссинчирахъазда жаниб нах чӀезабизе ккола гьес кидаго БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе.


Хирияб чед

5ЛъикӀаб ролъги босун анцӀила кӀиго чед беже: щибаб чадие хӀалтӀизабе ефа[†] цӀураб ханждал анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа[*]. 6Гьел чадал лъе БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере бацӀцӀадаб меседил столалда тӀад, анлъ-анлъ чед лъураб кӀиго си гьабун[+]. 7Щибаб сиялда аскӀоб бацӀцӀадаб ладанги лъе, чадаздаса цӀадул къурбаналъул гӀадаб хирияб махӀ бахъинабизе – гьеб букӀина БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе лъолеб хирияб садакъалъун. 8Кидаго, щибаб шаматкъоялъ,[†] БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе цӀияб чед лъезе ккола. Гьеб букӀина тӀолалго гӀизраилазул рахъалъ Диргун бугеб абадияб КъотӀиялъул гӀаламатлъун. 9Гьел чадал Гьаруниеги гьесул васазеги рукӀина, ва гьез гьел хирияб бакӀалда[†] кваназе ккола, щайгурелъул гьеб буго кӀудияб хиралъи – БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хириял садакъабаздаса Гьаруниеги гьесул наслуялъеги абадиялъего кьураб бутӀа»[+].


Аллагьасда тӀад кӀалъарасе гьабулеб жаза

10ГӀизраилазда гьоркьов вукӀана цо чи – гьесул эбел гӀизраилай, эмен мисрияв вукӀана. Цо нухалъ гӀизраилазул цоги чигун вагъизе ккана гьев. 11Ва гьеб бакӀалда БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀарги къабихӀ гьабун хьандезе лъугьана гӀизраилалъул вас. Гьебмехалъ гьев чи Мусахъе вачана. Гьесул эбелалда цӀар Шеломит букӀана, ва гьей Данил къавмалдаса Диврил яс кколаан. 12Гьев чи БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хӀукму лъазегӀан жанив тӀамуна[+].

13Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

14«Бичасул цӀар къабихӀ гьабурав гьев чи халкъалда гьоркьоса нахъе ваче; биччанте гьесул кӀал рагӀаравщинав чияс цин гьесул ботӀрода кверал лъезе ва тӀолабго жамагӀаталъ гьев ганчӀица чӀвазе[+]. 15ГӀизраилил халкъалда абе: щивниги чи Аллагьасул[†] цӀар къабихӀ гьабун кӀалъани, гьесие жаза букӀине буго[+]. 16БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀар къабихӀ гьабурав чи чӀвазе ккола: биччанте гьединав чи тӀолабго жамагӀаталъ ганчӀица чӀвазе. Гьев щив ватаниги, гӀизраилав вукӀа, чияр халкъалъул[†] чи вукӀа, Бичасул адаб рехун кӀалъарав чи чӀвазе ккола[+].

17Гьединго, лъицаниги чи чӀвани, гьевги чӀвазе ккола[+]. 18Кинаб батаниги хӀайван чӀварав чияс гьеб бецӀизе ккола: гӀумруялъухъ гӀумру[+]. 19Цогидав чи гӀажиз гьавурав чиясеги гьебго гьабизе ккола:[+] 20бекараб бакӀалъухъ – бекараб бакӀ, бералъухъ – бер, гӀусалъухъ – гӀус. Кинаб гъая инсанас цогидасе гьабун батаниги гьединабго гьесиеги гьабизе ккола. 21ХӀайван чӀварас гьеб бецӀизе ккола, инсан чӀварав чӀвазе ккола. 22Нужее киназего цо къанун букӀине буго – гӀизраилазеги чияр халкъалъул чагӀазеги. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь»[+].

23Мусаца гьеб кинабго гӀизраилазда бицана ва Бичасул цӀар къабихӀ гьабун кӀалъарав чи халкъалда гьоркьоса довегӀанги вачун, ганчӀица чӀвана. ГӀизраилаз кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.

### 25


Шаматалъул сон

1[•]Синай[†] магӀарда БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилил[†] халкъалда абе: Дица нужее кьолеб бугеб ракьалде щведал, гьеб ракьалъги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ шамат тӀубазабизе ккола. 3Анлъго соналъ хурги бекье, цӀолбол гъабуги кӀуре, хӀалухъенги бакӀаре.[†][+] 4Анкьабилеб соналъ биччанте ракьалъ хӀухьбахъизе – гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ шаматалъул сон: хурги бекьуге, цӀолбол гъабуги кӀуруге. 5Хуриб жибго бижараб жоялъулги, кӀуричӀеб гъабуялда бижараб цӀолболги хӀалухъен бакӀаруге. Ракьалъ хӀухьбахъизе биччай. 6ХӀалхьиялъул соналъ ракьалда жибго бижарабщинаб нигӀмат нужее квен-тӀехалъе букӀина: нужееги, нужер лагъзадериеги, нужер хӀалтӀухъабазеги, нужеда гьоркьор гӀумру гьабулел чияр халкъалъул[†] гӀадамазеги, 7нужер гӀи-боцӀуеги, гӀалхул жанаваразеги. Ракьалда жибго бижарабщинаб жо кваназе бегьула.


Юбилеялъул сон

8Гьединаб анкьго шаматалъул сон рикӀкӀе, ай анкьго нухалъ анкьго сон – анкьго шаматалъул соналда жаниб кинабниги кӀикъоялда ичӀго сон кколеб хӀалалъ. 9Анкьабилеб моцӀалъул анцӀабилеб къоялъ, ай Кипурималъул къоялъ, тӀолабго улкаялда рагӀизабун сур пуй,[+] 10ва кӀикъоялда анцӀабилеб сон хирияб[†] сонлъун лъазабе; гьеб соналъ улкаялъул тӀолалго гӀадамазе эркенлъи щвела. Гьеб букӀине буго Юбилеялъул сон. Гьеб соналъ щивав чиясухъе тӀадбуссина жиндирго умумузул ирс, ва щивав чи жиндирго хъизан-кулпаталъухъеги нахъвуссина. 11Биччанте кӀикъоялда анцӀабилеб сон нужее Юбилеялъул сонлъун букӀине: хурги бекьуге, жибго бижараб бугӀа-ролъулги кӀуричӀеб гъабуялда бижараб цӀибилалъулги хӀалухъенги бакӀаруге. 12Гьеб Юбилеялъул сон бугелъул, гьеб хирияб сонлъун букӀа нужее, ва гьеб соналъ кванай жибго бижараб нигӀмат.

13Юбилеялъул соналъ щивав чиясухъе тӀадбуссина гьесул умумузул мулк.

14Нагагь лъицаниги жиндирго мулк бичулеб ялъуни бичун босулеб бугони, гьелда гьоркьоб хӀилла гьабуге. 15Бичун ракь босулеб бугони, Юбилеялъул соналдаса нахъе чан сон арабали хӀисабалдеги босун гьабе даран. Бичулев чиясги, бачӀин бакӀарулел соназул чан сон хутӀун бугебали хӀисабалдеги босун гьабизе ккола ракьалъул багьа:[+] 16ЦӀикӀкӀун сонал хутӀаралгӀан, ракьалъул багьаги цӀикӀкӀуна, дагьал хутӀаралгӀан, багьаги дагьлъула, щайгурелъул гьениса щолеб хӀалухъенлъидал гьес бичулеб бугеб. 17Цоцае рекӀкӀ гьабуге, Аллагьасукьа[†] хӀинкъа. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь.

18Дир къанунал цӀуне, Дир амраби тӀуразаре. Гьедин гьабуни, нужерго улкаялда лъикӀаб, хӀинкъи гьечӀеб гӀумру букӀина нужее. 19Ракьалъ гьарзаго хӀалухъенги кьела, гӀорцӀизегӀан кваназе нигӀматги букӀина, ва парахатаб хӀинкъи гьечӀеб гӀумруги букӀина нужее. 20Нужеца цӀехезе бегьула: „Хурги бекьичӀони, хӀалухъенги бакӀаричӀони, щиб нижеца кваназе бугеб анкьабилеб соналъ?“ – ин. 21Анлъабилеб соналъ Дица нужеде кӀудияб баракат[†] рещтӀинабила, ва гьеб соналъ нужее лъабго соналъул къадаралда хӀалухъен бижизабила[+]. 22Микьабилеб соналъ хуриб хьон хьалеб мехалда, жеги басрияб хӀалухъен кваналел рукӀина нуж, ва ичӀабилеб соналъ цӀияб тӀорщел бакӀаризегӀанги гьелъ хьихьила нуж.


Бичараб умумузул ракь тӀадбуссинабиялъул къанунал

23Ракь абадиялъего бичизе бегьуларо, щайгурелъул ракь Дир ккола, нужин абуни руго Дица рега-рахъине бакӀ кьурал гьалбал, заманалъ рачӀарал апарагзаби. 24Нужер улкаялда ракь бичун босулев щивав чияс гьелъул хважаинасе ихтияр кьезе ккола гьеб нахъе бичун босизе.

25Дур ракьцояв мискинлъани ва гьес жиндирго умумузул ракьул цо бутӀа бичани, виччанте гьесул цевесев гӀагарав чи вачӀине ва гьеб нахъе бичун босизе[+]. 26Гьединав гӀагарав чи ватичӀони, амма бичун букӀараб ракь нахъе босизе гӀураб гӀарац гьесул жиндирго батани, 27биччанте гьес ракь бичаралдаса нахъе арал сонал рикӀкӀине ва, хутӀарал соназухъ гӀарацги кьун, гьеб нахъе босизе. 28Амма гьеб нахъе бичун босизе ракьул хважаинасул рес батичӀони, бичун босарав чиясухъ хутӀила гьеб Юбилеялъул сон тӀаде щвезегӀан. Юбилеялъул соналъ ракь нахъе кьела – гьеб гьелъул цевесев хважаинасухъе тӀадбуссина[+].

29Сверун къараб шагьаралда лъицаниги жиндирго мина бичани, гьеб бичаралдаса нахъе лъагӀалил болжалалда жаниб гьеб нахъе бичун босизе ихтияр букӀуна гьесул – гьебгощинаб мехалъ мина тӀадбуссинабизе рес букӀуна. 30Сверун къараб шагьаралда бугеб гьеб мина бичарав чияс лъагӀалида жаниб гьеб нахъе бичун босичӀони, гьеб абадиялъго хутӀула босарав чиясеги гьесул наслабазеги. Юбилеялъул соналъги гьеб нахъе кьоларо. 31Амма росабалъ ругел минаби ракьалъул бутӀалъун ккола; гьел нахъе ричун росизе бегьула ва Юбилеялъул соналъ ричарал чагӀазухъе нахъе кьезе ккола.

32Левийилазул ихтияр буго гьезул сверун къарал шагьаразда ругел жидерго минаби бокьараб мехалда нахъе ричун росизе,[+] 33гьел цогидал левитазе ричун рукӀун ратаниги. Левийилазул шагьаралда бичараб мина Юбилеялъул соналъ нахъе кьезе ккола, щайгурелъул левитазул шагьаразда ругел минаби гӀизраилазул цогидал къавмазда гьоркьоб Левийил наслабазе кьураб ирслъун ккола. 34Гьезул шагьаразда сверун бугеб боцӀи хьихьулеб мегъ-ракьги бичизе бегьуларо: гьеб левитазул абадияб ирс ккола.


ГӀарцуда тӀаде хайир босизе гьукъи

35Дур гӀагарав чи мискинлъани ва язихълъани, гьесие кумек гьабе ва духъего ваче гьев: биччанте гьес къватӀиса вачӀарав гьобол ялъуни апараг хӀисабалда дуда цадахъ гӀумру гьабизе[+]. 36Дур гӀагарав чи дуда аскӀов чӀезе те, гьесухъа хайир босуге – дурго Аллагьасукьа хӀинкъа[+]. 37Дуего тӀаде хайир щвезелъун гьесухъе къарзалъе гӀарацги кьоге, гьесие чед-хинкӀги бичуге. 38Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, нужер Аллагь; Дица Мисриялдаса нахъе рачана нуж Ханааналъул[†] ракь нужее кьезе ва нуж Дирго халкълъун рукӀиналъе гӀоло.

39Дур ракьцояв мискинлъани ва живго жинцаго дуе вичани, лагъ гӀадин хӀалтӀизавуге гьев[+]. 40Биччанте гьев къватӀиса ккун вачарав хӀалтӀухъан хӀисабалда Юбилеялъул сон тӀаде щвезегӀан дуе хӀалтӀизе[+]. 41Гьеб соналъ гьев эркенлъила ва цадахъ лъималгун жиндирго хъизан-кулпаталде ва умумузул ракьалде тӀадвуссина. 42Киналго гӀизраилал Дица Мисриялъул лагълъиялдаса нахъе рачарал Дир лагъзал ккола ва гьел нахъеги лагълъиялде ричизе бегьуларо[+]. 43Гьединав чиясда тӀад зулмучилъун вукӀунге, дурго Аллагьасукьа хӀинкъа[+].

44Дуе лагъзал къваригӀараб мехалъ, нужеда сверухъ ругел къватӀиса халкъазухъа ричун росе лагъзалги гъаравашалги. 45Гьединго нужеца гьел ричун росизе бегьула нужеда гьоркьор гӀумру гьабун ругел чияр халкъазул чагӀазухъа ва нужер ракьалда гьарурал гьезул наслабазухъа ва гьел рукӀина нужер мулклъун. 46Гьел рукӀина нужер мулклъун, нужер лъималазеги абадияб ирслъун. Риччанте гьел рукӀине нужее лагъзаллъун, амма нужерго халкъалда, ай гӀизраилазда тӀад зулму гьабуге.

47Нужеда гьоркьоб гӀумру гьабулев чияр ракьалъул чи бечелъани, дур халкъцоявин абуни мискинлъани, ва чиярасе яги гьесул халкъалъул цоги чиясе лагълъиялде гьес живгоги вичани, 48гьев нахъе вичун восизе бегьула. Гьесул гӀагарав чияс вичун восизе бегьула гьев: 49инсул яги эбелалъул вацас яги цоги бокьарав гӀагарав чияс. Ялъуни гьесие жиндиего гӀураб гӀарац щун бугони, жиндицаго живго эркен гьавизеги бегьула. 50Биччанте гьев вичун восарав чиясги гьесги Юбилеялъул соналде щвезегӀан хутӀарал сонал рикӀкӀине. Гьесул багьа гьабизе ккола гьел соналги, ккун вачарав хӀалтӀухъанасе гьел соназухъ кколеб мухьги хӀисабалде босун. 51Юбилеялъул сон щвезе жеги гӀемерал сонал хутӀун ругони, живго вичулелъул гьесие щун букӀараб гӀарцул цӀикӀкӀарасеб бутӀа нахъе кьезе ккола гьес. 52Гьединго Юбилеялъул сон щвезе дагьал сонал хутӀун ратани, гьел соназда рекъон кьезе ккола живго эркен гьавиялъухъ мухь. 53Хважаинасе гьев вукӀине ккола ккун вачарав хӀалтӀухъан хӀисабалда; гьединав чиясда тӀад зулму-хӀал гьабизе биччазе бегьуларо нужеца.

54Вичун восарав чи эркен гьавун гьечӀони, Юбилеялъул соналъ эркенлъула гьевги гьесул лъималги[+]. 55ТӀолалго гӀизраилал Дир лагъзал ругелъул. Гьел руго Дица Мисриялдаса нахъе рачарал Дир лагъзал. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – нужер Аллагь.

### 26


Аллагьасул амраби тӀуразаруразе щолеб баракат


(Къан. 7:12-16; 28:1-14)

1[•]Нужеего гьересиаллагьзаби[†] гьаруге. Жидее сужда гьабизелъун, киналгӀаги суратал, мукъадасал хӀубал, ялъуни рекӀкӀарал ганчӀазул сипатал нужерго ракьалда эхетуге, ва гьезие лагълъи гьабуге. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН,[†] нужер Аллагь.[†][+]

2Дир шаматкъоял[†] тӀуразаре ва Дир Мукъадасаб Рукъалъул адаб гьабе. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН[+].

3Дир къанунал тӀуразаруни ва Дир амрабазда рекъон хьвадани, 4Дица нужее жиндир заманалда цӀад базабила – ракьалъ хӀалухъенги гьарзаго кьела, гъутӀбузда пихъги гӀемераб бижила:[+] 5цӀибил барщулеб заманалдаги лал тӀами лъугӀиларо, рекьари байбихьизегӀанги бакӀаризе[†] цӀибил букӀина. Гьебмехалъ гьарзаго кваназе квенги хӀинкъи гьечӀеб парахатаб гӀумруги букӀина нужее.

6Дица ракълилаб гӀумру кьела нужер улкаялъе: нуж парахатго кьижила ва сардил хӀинкъи нужее букӀинаро. Дица нужер ракьалдаса гӀалхул жанаварал нахъе рачахъила, ва тушманасул хеч нужер ракьалде гӀунтӀиларо. 7Тушбаби нужехъа лъутила ва нужер хвалчабаздалъун щапила. 8Щугояс нусго чӀвала, нусгояс анцӀазарго чӀвала: нужер хвалчабаз чӀван гӀодор лъела нужер тушбаби[+].

9Цинги Дун нужехъ валагьила лъикӀлъиялъе, лъимал гӀемерал кьела ва нужергун гьабураб Дирго КъотӀи тӀубазабила. 10ЦӀияб хӀалухъен бакӀаризе мех щвела, амма араб соналъ бижараб жеги гӀорцӀизегӀан кваназе гӀураб букӀина нужее; гӀемерлъиялъ гьеб нахъе базе ккезе буго. 11Дица Дирго Мукъадасаб Рукъ бала нуж ругеб бакӀалда ва нуж рехун теларо. 12Дун нужгун вукӀина – нужер Аллагьлъун; нуж Дир халкълъун рукӀина[+]. 13Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, Мисриялъул лагълъиялдаса тархъан гьарун, гьениса нуж нахъе рачарав нужер Аллагь. Нужер горбода бан букӀараб бакӀаб лагълъиялъул рукь бекана Дица ва нуж борхатго бетӀерги ккун хьвадулеллъун гьаруна.[†][+]


МутӀигӀлъуларезе нагӀана


(Къан. 28:15-68)

14[•]Амма нуж Дихъ гӀенеккичӀони ва киналго гьел амраби тӀуразаричӀони, 15нужеца Дир къанунал нахъ чӀвани ва Дир тӀадкъаял гӀадахъ росичӀони, нужеца Дир тӀолалго амраби тӀуразаричӀони ва Дир КъотӀи хвезабуни, 16– гьебмехалъ Дица нужее гьабулебги лъай. Гьебмехалъ Дица нужеда тӀаде кӀудияб хӀинкъи рещтӀинабила: берзул канлъи босулеб ва чорхое гӀазаб кьолеб каранзул унтиги цӀадул унтиги биччала. Нужеца хур бекьила, амма гьеб гӀадада ккела – гьениса хӀалухъен нужер тушбабаз кванала[+]. 17Дица диван къотӀила нужее, ва тушбабаз нужеда тӀад бергьенлъи босила. Нуж рихараз нужеда тӀад кверщел гьабила,[†] ва хӀинкъи гьечӀеб бакӀалдагицин лъутанхъилел рукӀина нуж[+].

18Гьебмехалдаги нуж Дие мутӀигӀлъичӀони, Дица жеги анкьго нухалъ цӀикӀкӀун жаза гьабила нужее. 19Дица нужер чӀухӀиялъул габур бекила. Дица нужеда тӀад зобал пахьуде сверизарила, ракь мазгаралде сверизабила: 20тӀолабго нужер къуватги гьородахъ ина – нужер хурзабахъ щибго бижиларо, гъутӀбуз пихъги кьеларо.

21Гьебмехалъги Дида данде чӀани ва Дие мукӀурлъизе бокьичӀони, Дица жеги анкьго нухалъ цӀикӀкӀун жаза гьабила нужее[+]. 22Дица гӀалхул жанаварал риччала нужеда тӀаде ва гьез чӀвала нужер лъималги гӀи-боцӀиги; нужги тӀадеялдаса тӀаде дагьлъила, нужер нухалги чӀунтила[+].

23Гьебмехалъги нуж кантӀичӀони ва Дида данде чӀун хьвадани, 24Дунги чӀела нужеда данде: Дица жеги анкьго нухалъ цӀикӀкӀун жаза гьабила нужее. 25Дир КъотӀи хвезабуралъухъ Дица къисасалъул хвалчен биччала нужеда тӀаде. Шагьаразда жанир рахчилин нуж лъугьани, Дица квешаб хвалил унти биччала нужеда тӀаде ва тушманас кверде росила нуж. 26Дица нужее чед мукъсанлъизабила – анцӀго чӀужугӀаданалъе цо кор гӀезе буго кинабго чед бежизе; цӀадирабаздаги цӀан кьела нужее чадил кескал. Нужеца чед кванала, амма нуж гьелъ гӀорцӀиларо.

27Гьебмехалъги нуж Дихъ гӀенеккичӀони ва Дида данде чӀун хьвадани, 28Дунги чӀела нужеда данде гьалагаб ццидалъ, ва жеги анкьго нухалъ цӀикӀкӀун жаза гьабила Дица нужее. 29Нужерго лъималазул гьан кваназе буго нужеца[+].

30Дица нужер рорхалъабазул мукъадасал бакӀал риххизарила, ясикӀо-аллагьзабазе гьуинмахӀал рухӀулел бакӀал гъурила ва рекарал ясикӀо-аллагьзабазда тӀаде нужер жаназабиги рехила, нужедаса Дир ракӀги буссина[+]. 31Дица щущахъ рала нужер шагьарал, нужер мукъадасал бакӀал чӀунтизарила ва нужер цӀадул къурбаназул гьуинаб махӀ тӀокӀалъ къабул гьабиларо[+]. 32Дица чӀобоголъизабила нужер ракь, гьениб гӀумру гьабизе рачӀарал нужер тушбабицин риххун хутӀулеб хӀалалъ[+]. 33Дица халкъазда гьоркьор рикь-рикьизарила ва Дирго хвалчадалъун цере къотӀила нуж. Нужер улка чӀобоголъила, шагьаралги чӀвадназде сверила[+]. 34Гьебмехалъ ракьалъ шаматалъул соназул лазат босила. Нуж тушбабазул ракьалда ругебгӀан заманалъ, чӀобоголъараб нужер ракьалъе хӀалхьи щвела, ва гьелъ шаматалъул соназул лазат босила[+]. 35Нужеца гьениб гӀумру гьабулеб букӀараб мехалда тӀуразаричӀелщинал шаматазул сонал рикӀкӀун, хӀалхьиялда букӀина ракь чӀобого хутӀарабгӀан мехалъ.

36Чияр ракьалде ккарал нужер чӀаго хутӀаразул рекӀелъе Дица бачӀинабураб хӀинкъиялъ, гьури пураб мехалъ шурараб тӀанхил гьаркьихъацин тӀурила гьел. Хвалчакьа кинигин лъутила гьел ва гӀодор ккела, гьезда хадув щивго лъугьун гьечӀеб мехалъги. 37Цоцада тенкелаго лъутила гьел, хвалчакьа хвасарлъизе лъутулел чагӀи кинигин, вихьуда тушман гьечӀониги. Тушбабазда данде чӀезе гӀураб къуват нужелъ букӀине гьечӀо. 38Гьедин хвела нуж чияр халкъазда гьоркьор; нужер тушбабазул ракьалда тӀагӀина нуж. 39Нахъе хутӀаразул дагьабго къадар тушбабазул ракьалда чӀагого турила жидергоги умумузулги мунагьал[†] сабаблъун.

40БукӀаниги, жидергоги умумузулги мунагьазе ва жидецаго Дида данде гьарурал такъсиразегун тӀекълъабазе гьел мукӀурлъизе бегьула[+]. 41Гьеб сабаблъунлъидал Дир гьезда ццин бахъараб ва гьел тушбабазул ракьалде тӀуризарурал. Гьезул риццатал ракӀал[*] мутӀигӀлъани ва жидерго гӀайиб гьез бецӀани, 42гьебмехалъ Дица ракӀалде щвезабила Якъубилгун[†] гьабураб Дирго КъотӀи, ИсхӀакъилгун[†] гьабураб Дирго КъотӀи ва Ибрагьимилгун гьабураб Дирго КъотӀи, ва гьаб ракьги ракӀалде щвезабила. 43Гьаб ракь чӀобоголъараб ва халкъ гьаниса нахъе къотӀараб мехалъ, ракьалъ лазат босизе буго гьоркьор риччан рукӀаралщинал шаматалъул соназул хӀухь бахъиялдаса. ЧӀаго хутӀарал гӀадамаз жидерго гӀайиб баччизе буго Дир амраби нахъчӀваралъухъ ва Дир къанунал гӀадахъ росичӀолъиялъухъ. 44Амма гьеб мехалдаги тушбабазул ракьалда Дица гьел рехун теларо, тӀуран нахъчӀваларо ва тӀагӀинариларо; гьезулгун гьабураб Дирго КъотӀи хвезе теларо. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН, гьезул Аллагь. 45Дирго халкълъун рукӀине, батӀиял халкъаздаги рихьулаго Мисриялдаса Дица нахъе рачарал гьезул умумузулгун гьабураб КъотӀи ракӀалде бачӀина Дида. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН».

46Гьеле БЕТӀЕРГЬАНАС Жиндидагоги ГӀизраилил[†] халкъалдаги гьоркьор гьарурал ва Синай[†] магӀарда Мусадасан рещтӀарал къануналги, амрабиги, малъа-хъваялги.

### 27


БетӀергьанасе назру гьабиялъул хӀакъалъулъ

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилазда[†] кӀалъай ва гьезда абе: Лъицаниги живго яги цевесев чи БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьавизе бегьула, гьединав чиясухъ кьезе кколеб хӀакъги кьун[+]. 3Гьев къогоялдаса тӀаде араб ва лъабкъого соналдаса тӀаде инчӀеб ригьалъул бихьинчи вугони, гьесухъ кӀикъоялда анцӀго гӀарцул шекел[†] кьезе ккола (Мукъадасаб Чадиралда хьвадулеб шекел), 4чӀужугӀаданалъухъ – лъеберго гӀарцул шекел; 5щугоялдаса тӀаде араб ва къого соналдаса тӀаде инчӀеб ригьалъул васасухъ – къого шекел, ясалъухъ – анцӀго шекел; 6цо моцӀалдаса тӀаде араб ва щуго соналдаса тӀаде инчӀеб ригьалъул лъимадухъ: васасухъ – щуго шекел гӀарцул, ясалъухъ – лъабго шекел гӀарцул; 7лъабкъого соналдаса тӀаде араб ригьалъул бихьинчиясухъ – анцӀила щуго шекел, чӀужугӀаданалъухъ – анцӀго шекел. 8Амма назру гьабурав чи цӀакъго ресукъав вугони ва лъазабураб къадаралда хӀакъ кьезе гьесул рес батичӀони, гьев кашишасда[†] цеве вачине ккола – гьесул буголъиги хӀисабалде босун, кашишас гьесул багьа чӀезабизе букӀине.

9ГӀи-боцӀул рахъалъ назру гьабун букӀун, кинабгӀаги къурбаналъе ярагьунеб хӀайван БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб бугони, гьеб хӀайван БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хиралъилъун ккола. 10Гьеб хӀайван хисун цоги хӀайван кьезе бегьуларо: хӀалакъаб хӀайваналъухъ кьариябги хисизе бегьуларо, кьарияб хӀайваналъухъ хӀалакъабги хисизе бегьуларо. Амма назру гьабурав чияс гьеб хӀайван цогидалъухъ хисани, гьеб кӀиябгоги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хиралъилъун ккола. 11БЕТӀЕРГЬАНАС хъубаблъун лъазабураб ва къурбан гьабизе гьукъараб хӀайван кьезе лъицаниги назру гьабун бугони, гьеб кашишасда цебе бачине ккола, 12ва кашишас гьелда рекъараб багьа чӀезабизе ккола. Гьелъул багьа кашишас абухъе букӀина. 13ХӀайваналъул хважаинасе гьеб хӀайван жиндиего тезе бокьани, биччанте гьес гьелъухъ хӀакъ кьезе, гьелъул багьаялда тӀаде щуйил бутӀаги жубан[+].

14Лъица букӀаниги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ жиндирго мина назру гьабуни, минаялъул хал-шалги гьабун, кашишас гьелда рекъараб багьа чӀезабила. Гьелъул багьа кашишас абухъе букӀина. 15Минаялъул хважаинасе мина жиндиего тезе бокьани, биччанте гьес гьелъухъ хӀакъ кьезе, гьелъул багьаялда тӀаде щуйил бутӀаги жубан, ва мина гьесие хутӀила.

16Лъица букӀаниги жиндирго умумузул ирслъун кколеб хур БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабуни, гьелъул багьа гьабизе ккола кигӀан хьон хьалеб хур гьеб бугебали хӀисабалдеги босун, гьенибе хьараб щибаб пурчӀинадул хомералъухъ[*] кӀикъоялда анцӀ-анцӀ шекел гӀарцулги рикӀкӀун. 17Юбилеялъул соналъ лъица букӀаниги жиндирго хур БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабуни, гьелъул багьа хисуларо[+]. 18Амма Юбилеялъул сон ун хадуб пуланав чияс хур БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабуни, гьелъул багьа гьабизе ккола тӀасияб Юбилеялъул сон щвезегӀан чан сон хутӀун бугебали хӀисабалдеги босун, арал соназухъ багьаги тӀаса бахъун. 19Гьев чиясе хур жиндиего тезе бокьани, биччанте гьес гьелъухъ хӀакъ кьезе гьелъул багьаялда тӀаде щуйил бутӀаги жубан, цинги хур гьесие хутӀила. 20Амма гьелъухъ хӀакъ кьун букӀун батичӀони ва цоги чиясе гьеб хур бичани, тӀокӀалъ гьеб тӀад буссинабизе рес букӀунаро[+]. 21Назру гьабураб, амма хӀакъ кьечӀеб хур Юбилеялъул соналъ хважаинасухъе тӀадбуссунаро; гьеб тӀубан БЕТӀЕРГЬАНАСЕ батӀа гьабураб гьесул хиралъилъун хутӀула ва даимго кашишасул мулклъун лъугьуна[+].

22Чияхъа бичун босараб ва жиндирго умумузул гуреб хур лъица букӀаниги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабуни, 23Биччанте кашишас гьелъул багьа гьабизе Юбилеялъул сон щвезегӀан хутӀарал соналги хӀисабалде росун; гьев чияс гьебго къоялъ гьелъухъ хӀакъ кьезе ккола – гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хиралъилъун ккола. 24Юбилеялъул соналъ гьеб хур, жиндирго умумузул ирслъун гьеб кколев тӀоцевесев хважаинасухъе тӀадбуссинабизе ккола. 25Кинабго жоялъул багьа чӀезабизе ккола Чадиралда хӀалтӀизабулеб, ай къого гера[†] бугеб шекелги хӀисабалде босун[+].

26ГӀи-боцӀул тӀоцебе гьабураб тӀинчӀ назру гьабизе[†] бегьуларо, гьеб гьадингоги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ буго: бече батаниги, кьегӀер яги бурутӀ батаниги, гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ккола[+]. 27Амма гьеб хъубаб хӀайваналъул тӀинчӀ бугони, гьелъухъ хӀакъ кьезе бегьула, гьелъул багьаялда тӀаде щуйил бутӀаги жубан. Гьелъухъ хӀакъ кьун гьечӀони, гьеб чӀезабураб багьаялда бичила[+].

28Лъилниги ихтияр гьечӀо жиндирго буголъиялдаса БЕТӀЕРГЬАНАСЕ херем[†][*] гьабураб жо[*], гьеб щиб батаниги, хӀакъги кьун нахъе босизе: инсан, яги гӀи-боцӀи, ялъуни жиндирго умумузул ракьалъул бутӀа. Херем гьабураб жо – гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ кӀудияб хиралъилъун ккола.

29Инсан херем гьавун вугони, гьев хӀакъги кьун эркен гьавизе бегьуларо; гьев чӀвазе ккола[*][+].

30ТӀолабго хӀалухъеналъул, ай хуриса щвараб тӀорщалилги ахикьа бакӀарараб[†] пихъилги анцӀил бутӀа[†][*] БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ буго. Гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хиралъилъун ккола[+].

31АнцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа жиндиего тезе бокьарав чияс гьелъухъ хӀакъ кьезе ккола, гьелъул багьаялда тӀаде щуйил бутӀаги жубан[+]. 32Гьединго гӀи-боцӀул анцӀил бутӀаги, – вехьасул тӀил кӀутӀараб щибаб анцӀабилеб хӀайван, – гьебги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хиралъилъун ккола. 33АнцӀил бутӀаялъул хӀайван лъикӀабищ квешабищ балагьизе кколаро ва цоцазухъ хисизе бегьуларо. Нагагь лъицаниги гьеб хисани, кӀиябго БетӀергьанасул ккола; хисараб хӀайванги хӀакъги кьун нахъе босизе бегьуларо».

34Гьеле БЕТӀЕРГЬАНАС Синай[†] магӀарда Мусадасан ГӀизраилил халкъалде рещтӀарал амраби.

## Тархал

### Тархал

Тархал


ЦеберагӀи

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


### ЦеберагӀи


Тархал


ЦеберагӀи

Гьаб тӀехьалда бицунеб буго Синай магӀарда БетӀергьанасдаги ГӀизраилил халкъалдаги гьоркьоб КъотӀи гьабун хадусеб (бал. Тархъ. [19]) лъебералда ичӀго соналда жанир ккарал лъугьа-бахъиназул хӀакъалъулъ.

Мисриялда лагълъиялда рукӀарал гӀизраилал БетӀергьанас эркен гьаруна, салул авлахъалда гьезие квен чӀезабуна, гьезие мукъадасал ва баракатал къануналги эркенго Аллагьасе тӀагӀат-гӀибадат гьабизе ресги кьуна. Амма, гьедин букӀаниги, гьел тӀа-тӀаруссунги Гьесда данде чӀолел рукӀана (11:1-6; 20:2-5; 21:4-5; 25:1-2). Гьединлъидал БетӀергьанас хӀукму гьабуна гьезие жаза гьабизе, ва, Жиндие мукӀурлъичӀеб кӀудияб гӀелалъул чагӀи хун рахъинегӀан, руссунеб бакӀ гьечӀеб салул авлахъ сверизе тӀамуна гьел (14:27-35). Халкъалъул кӀиго нухалъ гьабураб сияхӀалдасан бихьулеб буго Мисриялдаса къватӀибе бахъараб цебесеб гӀел цӀияб гӀелалъ хисараблъи (1–4; 26).

ТӀехьалъул байбихьуда бицунеб буго рагъул къуват бугеб гучаб халкълъун ГӀизраил лъугьиналъул хӀакъалъулъ (2; 10).

ГӀизраилаз Синай мегӀер толеб буго жал асирлъудаса лъутун унел чагӀаз гӀадин гуреб, жидер бетӀерлъуда Аллагьги вугеб ва цогидал халкъазеги БетӀергьанасул нухмалъилъун бугеб къуватаб аскар хӀисабалда (10:35). Амма нухда квешаб хабар рагӀидал хӀинкъун, гьел Ханааналъул гӀорхъода лъалхъула ва гьеб ракьалде лъугьине гьез инкар гьабула (13:27–14:4).

Жиндие мукӀурлъулареб халкъалда БетӀергьанасул ццин бахъин – гьеб буго тӀехьалъул аслиял суалазул цояб. ТӀолго халкъ гуребги (масала, 11:1-3; 21:4-9), Гьесул ццидакье ккола живго Мусаги, гьесул вац Гьарунги (20:2-13), яц Марямги ([12]).

Жиндие халкъ хилиплъаниги, БетӀергьанас ритӀухълъи цӀунана Жиндирго КъотӀиялъе (14:11-20). Гьес инкар гьабичӀо хирияб ракьалде гӀизраилал щвезаризе гьабураб хӀукмуялдаса ва гьеб тӀубазаби мурадалда цӀияб гӀел гӀезабуна (26:63-65).

Хиси гьечӀел Гьесул мурадал рагӀула ракӀалдаго гьечӀев чиясул кӀалдисан: ГӀизраилил халкъалъе нагӀана кьезе МогӀавица мухьги кьун ккун вукӀарав, амма гьелъул бакӀалда гьезие гӀицӀго баракат гурони гьаризе бажаричӀев мажусияв БилгӀамидасан (22–24). Гьесдалъун БетӀергьанас ГӀизраилил халкъалда бихьизабуна Жив даимго гьелгун вукӀин, Жинца гьезие кумек гьабулеб букӀин, гьединго гӀемераб заман гьоркьоб ун хадуб, гьезухъе ТӀадегӀанав ПарччахӀ вачӀине вукӀин (24:17-19 ).

ТӀехьалъул ахиралда бицунеб буго Иорданалъул бакъбаккул рахъалдехун ругел ракьазда гӀизраилаз кверщел гьабиялъул ва Ханааналде лъугьине цӀияб гӀел хӀадур букӀиналъул хӀакъалъулъ (21:1-3, 21-35; 33:50-56).

Жидее кьезе бугилан Аллагь гьедараб ракьалде лъугьине ГӀизраилазул тӀоцебесеб гӀелалъул хӀадурлъи (1:1–10:36)
Халкъалъул тӀоцебесеб сияхӀ гьаби ва левитазда гьоркьор диниял хъулухъал рикьи (1:1–4:49)
Халкъги, Мукъадасаб Чадирги, левиталги рацӀцӀад гьари (5:1–9:23)
Халкъ сапаралде бахъин (10:1-36)
Жидее кьезеян Аллагь гьедараб ракьалде унеб халкъалъул сапар (11:1–25:18)
Халкъалъул дандечӀей; батӀи-батӀиял къанунал (11:1–15:41)
КъорахӀил дандечӀей ва Гьарунил ихтиярал тасдикъ гьари; левитазда тӀадал ишал (16:1–19:22)
Мусалги Гьарунилги гъалатӀ (20:1-29)
ТӀоцересел бергьенлъаби; Балак ва БилгӀам; МогӀавиязул аллагьасе гӀизраилаз сужда гьаби (21:1–25:18)
КӀиабилеб гӀел жидее кьезеян Аллагь гьедараб ракьалде лъугьине хӀадурлъи (26:1–36:13)
Халкъалъул кӀиабилеб сияхӀ; БетӀергьанасул батӀи-батӀиял амраби (26:1–30:16)
Мидяниязе тамихӀ гьаби ва Иорданалъул бакъбаккул рахъалда ругел ракьал рикьи (31:1–32:42)
ГӀизраилазе кьолеб бугеб ракьалъул хӀакъалъулъ жегиги амраби (33:1–36:13)

### 1


ГӀизраилазул рикӀкӀен гьаби

1Мисриялдаса гӀизраилал[†] къватӀире рахъун кӀиабилеб соналъул кӀиабилеб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ[*] БЕТӀЕРГЬАН[†] кӀалъана Мусада Синаялъул салул авлахъалда букӀараб Мукъадасаб Чадиралда жанисан. Гьес абуна:[+]

2«ГӀизраилил халкъ рикӀкӀе щибаб къавмккун ва тухумккун, сияхӀ гьабун, щивав бихьинчиясул цӀарги хъван;[+] 3рагъуе ярагьунел къого соналдаса тӀаде араб ригьалъул гӀизраилал рикӀкӀе ва гьезул къокъаби гьарун,[†] цӀарал хъвай. 4Щибаб къавмалъул кӀудиязда гьоркьоса цо-цо чи нужее хӀалае вукӀине те. 5Гьале нужее кумек гьабизе ругел чагӀазул цӀарал:

Рувимил къавмалдаса – Шедеурил вас Элицур;[+]
6Шимеонил къавмалдаса – Цуришадайил вас Шелумиэл;[+]
7Ягьудал[†] къавмалдаса – ГӀаминадавил вас НахӀшон;[+]
8Иссахарил къавмалдаса – Цуарил вас Нетаниэл;[+]
9Зевулунил къавмалдаса – Хелонил вас Элиав;[+]
10Юсупил[†] къавмалдаса:
Ефраимил къавмалдаса – Аммигьудил вас ЭлишамагӀ;
Манассил къавмалдаса – Педацурил вас Гамлиэл;[+]
11Буняминил къавмалдаса – Гидеонил вас Авидан;[+]
12Данил къавмалдаса – Амишадайил вас Ахиезер;[+]
13Ашерил къавмалдаса – Охранил вас Пагиэл;[+]
14Гадил къавмалдаса – Дегуэлил вас Элиясаф;[+]
15Нафталил къавмалдаса – Енанил вас Ахир»[+].

16Гьал ккола гӀизраилазул халкъалъул къавмазул тӀаса рищарал кӀудиял,[†] ГӀизраилалъул бутӀрул.

17Мусацаги Гьаруницаги цӀар-цӀарккун рехсарал гьел чагӀигун цадахъ, 18халкъалъул данделъи ахӀана кӀиабилеб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ. ГӀизраилазул щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги рехсон, къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал киналго бихьинал рикӀкӀана, 19БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон. Гьедин рикӀкӀен гьабуна ГӀизраилил халкъалъул, Синаялъул салул авлахъалда гьел рукӀаго.

20ГӀизраилил тӀоцевесев вас Рувимил къавмалдаса къого соналдаса арал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 21Рувимил къавмалъул кинавниги вукӀана 46 500 чи[+].
22Шимеонил къавмалдаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 23Шимеонил къавмалъул кинавниги вукӀана 59 300 чи[+].
24Гадил къавмалдаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 25Гадил къавмалъул кинавниги вукӀана 45 650 чи[+].
26Ягьудал къавмалдаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 27Ягьудал къавмалъул кинавниги вукӀана 74 600 чи[+].
28Иссахарил къавмалдаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 29Иссахарил къавмалъул кинавниги вукӀана 54 400 чи[+].
30Зевулунил къавмалдаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 31Зевулунил къавмалъул кинавниги вукӀана 57 400 чи[+].
32-35Юсупил васазул, ай Ефраимил ва Манассил къавмаздаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул хъизанги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун.
Ефраимил къавмалъул кинавниги вукӀана 40 500 чи;
Манассил къавмалъул кинавниги вукӀана 32 200 чи[+][+].
36Буняминил къавмалдаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 37Буняминил къавмалъул кинавниги вукӀана 35 400 чи[+].
38Данил къавмалдаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 39Данил къавмалъул кинавниги вукӀана 62 700 чи[+].
40Ашерил къавмалдаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 41Ашерил къавмалъул кинавниги вукӀана 41 500 чи[+].
42Нафталил къавмалдаса къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел киналго бихьинал рехсана иргадал цӀар-цӀарккун, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 43Нафталил къавмалъул кинавниги вукӀана 53 400 чи[+].

44Гьел руго Мусацаги, Гьаруницаги, ГӀизраилалъул анцӀила кӀиябго къавмалъул щибалдаса цо-цо тӀаса рищарал кӀудиязги рикӀкӀарал бихьинал. 45Къого соналдаса арал ва рагъуе ярагьунел тӀолго гӀизраилал рикӀкӀана, гьезул щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 46Гьезул кинавниги ватана 603 550 чи[+].

47Амма гьезда цадахъ рикӀкӀинчӀо Левийил къавмалъул наслаби. 48БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

49«Левийил къавм рикӀкӀунге ва цогидал гӀизраилазул сияхӀалда гъорлъ гьезул цӀарал хъваге. 50Мукъадасаб Чадирги, гьелъул кинабго къайиги, кинабго гьелда хурхараб жоги Левийилазда тӀадкъай: биччанте гьез Чадир баччизе ва гьелъулги гьелъул къайи-цӀаялъулги тӀалабги гьабизе. ГӀумру гьабулеб бакӀги[†] гьез Чадиралда сверухъ гӀуцӀизе ккола. 51Нухда рахъунелъул, Мукъадасаб Чадир биххизе ва тӀатӀала лъезе буго левитаз ва, чӀел гьабураб бакӀалда, гьезго эхетизеги бакӀаризеги буго. Гьел гурел батӀияв чи Чадиралда аскӀове гӀагарлъани, гьев чи чӀвазе ккола. 52Биччанте хутӀарал гӀизраилазул къавмаз жидерго чадрал чӀвазе щибаб къавмалъе бихьизабураб бакӀалда, щибаб аскаралъ гьениб жиндирго байрахъги чӀвазе биччанте. 53Амма левитазул чадрал рукӀине ккола КъотӀиялъул Чадиралда сверухъ, ГӀизраилалъул халкъ Аллагьасул[†] ццидакьа цӀунун букӀине: левийилал рукӀине руго КъотӀиялъул Чадиралъул хъаравулзабилъун»[+].

54ГӀизраилаз кинабго тӀубазабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.

### 2


Чадрал чӀваялъул тадбир

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусадаги Гьарунидаги[†] абуна:

2«Биччанте гӀизраилаз[†] чадрал чӀвазе ДандчӀваялъул Чадиралда сверухъ, гьелдаса дагьалъ рикӀкӀадегӀан, жиде-жидер къавмалъул ва инсул агьлуялъул байрахъги чӀван.

3Биччанте Ягьудал[†] аскаралъул байрахъ чӀвазе бакъбаккул рахъалдехун, гьениб гьез чӀелги гьабизе. Ягьудал къавмалъул кӀудияв[†] – ГӀаминадавил вас НахӀшон[+]. 4НахӀшонил боялда – 74 600 бихьинчи.

5Биччанте гьесда хадусеб бакӀалда[†] Иссахарил къавмалъ чӀел гьабизе. Иссахарил къавмалъул кӀудияв – Цуарил вас Нетаниэл. 6Гьесул боялда – 54 400 бихьинчи.

7Гьездаса добехун чӀел гьабила[†] Зевулунил къавмалъ. Зевулунил къавмалъул кӀудияв – Хелонил вас Элиав. 8Гьесул боялда – 57 400 бихьинчи.

9Ягьудал аскаралда, щибаб бо рикӀкӀун, кинавниги – 186 400 бихьинчи. Бищунго цере сапаразде гьел рахъине руго[+].

10Биччанте къилбаялъул рахъалда Рувимил аскаралъул байрахъ чӀвазе ва гьезул бояз гьениб чӀелги гьабизе. Рувимил къавмалъул кӀудияв – Шедеурил вас Элицур. 11Гьесул боялда – 46 500 бихьинчи.

12Гьезда добехун чӀел гьабила Шимеонил къавмалъ. Шимеонил къавмалъул кӀудияв – Цуришадайил вас Шелумиэл. 13Гьесул боялда – 59 300 бихьинчи.

14Гьесдасаги добехун чадрал чӀвала Гадил къавмалъ. Гадил къавмалъул кӀудияв – Дегуэлил вас Элиясаф. 15Гьесул боялда – 45 650 бихьинчи.

16Рувимил аскаралда, щибаб бо рикӀкӀун, кинавниги – 151 450 чи. Сапаразде рахъунезда гъорлъ гьел рукӀине руго кӀиабилеллъун[+].

17ДандчӀваялъул Чадиргун цадахъ, левитал[†] рукӀина цогидал къавмазда бакьулъ. ГӀизраилал сапаразде рахъине руго чӀел гьабураб бакӀалъул тартибги цӀунун, цоцада хадур, щивав чи жиндирго аскаргун ва жиндирго бакӀалда[+].

18Биччанте бакътӀерхьул рахъалда чадрал чӀвазе Ефраимил аскаралъ, жиндирго байрахъгун. Ефраимил къавмалъул кӀудияв – Аммигьудил вас ЭлишамагӀ. 19Гьесул боялда – 40 500 бихьинчи.

20Гьезда хадуб букӀина Манассил къавм. Манассил къавмалъул кӀудияв – Педацурил вас Гамлиэл. 21Гьесул боялда – 32 200 бихьинчи.

22Гьезда добехун букӀина Буняминил къавм. Буняминил къавмалъул кӀудияв – Гидеонил вас Авидан. 23Гьесул боялда – 35 400 бихьинчи.

24Ефраимил аскаралда, щибаб бо рикӀкӀун, кинавниги – 108 100 чи. Сапаразде рахъунезда гъорлъ гьел рукӀине руго лъабабилеллъун[+].

25Биччанте шималияб рахъалда чадир чӀвазе Данил аскаралъ, жиндирго байрахъалда гъоркь. Данил къавмалъул кӀудияв – Амишадайил вас Ахиезер. 26Гьесул боялда – 62 700 бихьинчи.

27Гьездаги хадур чадрал чӀвазе руго Ашерил къавмалъ. Ашерил къавмалъул кӀудияв – Охранил вас Пагиэл. 28Гьесул боялда – 41 500 бихьинчи.

29Гьездаса добехун къайи чӀвазе буго Нафталил къавмалъ. Нафталил къавмалъул кӀудияв – Енанил вас Ахир. 30Гьесул боялда – 53 400 бихьинчи.

31Данил аскаралда кинавниги – 157 600 бихьинчи. Гьел сапаралде рахъине руго бищун ахиралда, жидерго байрахъалгун»[+].

32Гьале щивасул тухумги къавмги хӀисабалдеги босун, гӀизраилазул гьабураб сияхӀ. Киналго аскаралги гьезул боялги данде рачун, кинавниги гӀуна 603 550 бихьинчи[+].

33БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон, гӀицӀго левитал рикӀкӀинчӀо цогидал гӀизраилазда цадахъ[+].

34ГӀизраилаз кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон. Бихьизабураб тартибалда чӀвалаан гьез чадрал жиде-жидер байрахъалгун, ва гьединабго тартибалда сапараздеги рахъунаан – щивав жиндирго къавмгун ва хъизан-агьлугун цадахъ.

### 3


Гьарунил васал

1Гьале Синай[†] магӀарда Мусагун БЕТӀЕРГЬАН[†] кӀалъараб заманалда Гьарунилги[†] Мусалги рукӀарал наслаби.

2Гьарунил васазул цӀарал: Надав (тӀоцеве гьавурав),[†] Авигьу, Элеазар ва Итамар[+]. 3Гьел рукӀана динияб хъулухъалъе ратӀа гьарурал ва, хирияб нахги бахун, кашишлъиялде[†] тӀамурал Гьарунил васал. 4Амма Надавги Авигьуги хвана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ мукъадасаб бакӀалда,[†] Синай салул авлахъалда рукӀаго, бегьулареб чияраб цӀаги босун БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере рачӀараб мехалъ. Гьезул лъимал рукӀинчӀелъул, гьезул эмен Гьарунгун цадахъ гӀицӀго гьезул вацал Элеазарги Итамарги рукӀана кашишаллъун[+]. 5БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

6«Левийил къавм баче Гьарунида цебе, гьесие кумекалъе букӀине[+]. 7ДандчӀваялъул Чадиралда хъулухъалда рукӀине руго гьел, ва гьениб Гьаруниеги халкъалъеги хӀажатабщиналъул тӀалабги гьабизе буго гьез. 8Гьез жаваб кьезе ккола Чадиралъул тӀолабго къайи-цӀаялъул ва гӀизраилазул[†] рахъалъ Мукъадасаб бакӀалда хъулухъги гьабизе ккола. 9Гьарунилги гьесул васазулги ихтияралде кье Левийилал; гӀизраилазул тӀолго къавмазда гьоркьоса гьел рищун руго Гьаруниеги гьесул васазеги кумекалъе рукӀине[+]. 10Ва Гьарунги гьесул васалги кашишлъиялде тӀаме. Цоги батӀияв чи Чадиралда аскӀове вачӀани, гьев чӀвазе ккола»[+].

11Жеги абуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада:

12«Киналго къавмазда гьоркьоса Дица Левийилал рачана Диего, гӀизраилазул тӀоцере гьарурал васазул бакӀалда.[†] Левийилал Дир ккола, 13щайгурелъул щибаб тӀоцебесеб вас-лъимер Дир кколелъул. Мисриялда Дица дозул киналго тӀоцересел лъимал хвезарураб мехалда, Дица гӀизраилазул тӀоцересел лъималги хӀайваназул тӀоцересел тӀанчӀиги Диего ратӀа гьаруна. Гьел Дир ккола. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН»[+].


Левийилазул рикӀкӀен

14Синаялъул салул авлахъалда БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

15«Левийилал рикӀкӀе, гьезул щивасул инсул агьлуги тухум-кьибилги хӀисабалдеги босун. МоцӀалдаса тӀаде араб ригьалъул киналго бихьинал рикӀкӀе».

16БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, Мусаца гьел рикӀкӀана.

17Гьале Левийил васазул цӀарал:
Гершон, Кехат ва Мерари[+].
18Гьале, жидедаса кӀудиял[†] тухумал лъугьарал, Гершонил васазул цӀарал:
Ливни ва ШимгӀи.
19Гьале, жидедаса кӀудиял тухумал лъугьарал, Кехатил васал:
Амрам, Ицхар, Хеврон ва ГӀузиэл.
20Гьале, гьединго жидедаса кӀудиял тухумал лъугьарал, Мерарил васазул цӀарал: МахӀли ва Муши.

Гьеле Левийил васал ва гьезул наслаби.

21Гершонидасан лъугьана Ливнилги ШимгӀилги тухумал: гьел руго гершонилазул тухумал. 22Гьезул вукӀана моцӀалдаса тӀаде араб ригьалъул анкьазаралда щунусго чи. 23Гершонилаз чӀел гьабизе кколаан Мукъадасаб Чадиралда нахъа, бакътӀерхьул рахъалда[+]. 24Гершонилазул кьибилазул кӀудиявлъун вукӀана Лаэлил вас Элиясаф. 25Гьезул тӀалабалде кьуна: Мукъадасаб Чадирги, гьелда тӀад ралел пардавалги, Чадиралъул кӀалтӀа балеб пардавги,[+] 26бакьулъ Чадирги къурбан-бакӀги лъураб азбаралда сверухъ ва гьелъул кӀалтӀа ралел пардавалги, кваралги ва гьеб киналдаго хурхарал хӀалтӀабиги.

27Кехатидасан лъугьана амрамилазулги, ицхарилазулги, хевронилазулги ва гӀузиэлилазулги кьибилал: гьел руго кехатилал. 28Гьезул вукӀана моцӀалдаса тӀаде араб ригьалъул микьазаралда анлънусго чи. Гьезда тӀадкъана Мукъадасаб бакӀ. 29Кехатил наслабаз чӀел гьабизе кколаан Мукъадасаб Чадиралъул къилбаялъулаб рахъалда. 30Гьезул кьибилазул кӀудиявлъун вукӀана ГӀузиэлил вас Элицафан. 31Гьезда тӀад къана КъотӀиялъул гъамасги,[†] столги, нахучирахъги, меседил къурбан-бакӀги, мукъадасаб бакӀалъул цӀарагӀги, хасаб пардавги гьеб киналдаго хурхарал хӀалтӀабиги[+]. 32Левийилазул кӀудиязулги кӀудиявлъун вукӀана Элеазар – кашиш Гьарунил вас. Гьев вукӀана Мукъадасаб бакӀалъул тӀалаб гьабулезул бетӀеравлъун[+].

33Мераридасан лъугьана МахӀлилги Мушилги кьибилал: гьел ккола Мерарил наслаби. 34Гьезул вукӀана моцӀалдаса тӀаде араб ригьалъул анлъазаралда кӀинусго бихьинчи. 35Мерарил наслабазул кӀудиявлъун вукӀана Цуриэл – Авихайилил вас. Гьез чӀел гьабизе кколаан Мукъадасаб Чадиралъул шималияб рахъалда. 36Мерарил наслабазда тӀадкъана Мукъадасаб Чадиралъул рамабиги, рахалги, хӀубалги, гъоркьчӀелалги ва гьезда хурхарал хӀалтӀабиги[+]. 37Гьединго гьез жаваб кьезе кколаан азбаралда сверухъ ругел хӀубазулги, гьезул гъоркьчӀелазулги, Чадиралъул гъазихъазулги, кваразулги.

38Мусацаги, Гьаруницаги ва гьезул васазги чӀел гьабизе кколаан ДандчӀваялъул Чадиралъул бакъбаккул рахъалда, Чадиралда цебе. Гьез Мукъадасаб бакӀалда Аллагьасе[†] тӀагӀат-гӀибадат гьабизе кколаан тӀолабго ГӀизраилил халкъалъул рахъалдасан. Гьениве гӀагарлъарав цониги батӀияв чи чӀвазе кколаан.

39БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, Мусацаги Гьаруницаги левитал[†] рикӀкӀана, гьезул щивасул хъизан-агьлуги хӀисабалде босун: моцӀалдаса тӀаде араб ригьалъул кинавниги ватана къоло кӀиазарго бихьинав[+].


ГӀизраилазул тӀоцересел васал левитаздалъун хиси

40БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«ГӀизраилазул тӀоцере гьарурал васал рикӀкӀе, моцӀалдаса тӀаде араб ригьалъул, ва гьезул цӀаразул сияхӀ гьабе. 41Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН! ГӀизраилазул тӀоцере гьарурал васазул бакӀалда Дие левитал ратӀа гьаре ва гӀизраилазул гӀи-боцӀул тӀоцересел тӀанчӀазул бакӀалда левитазул тӀолабго боцӀиги батӀа гьабе».

42БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, Мусаца рикӀкӀана гӀизраилазул тӀоцере гьарурал васал. 43МоцӀалдаса тӀаде араб ригьалъул цӀар-цӀарккун рехсаразул кинавниги ватана 22 273 чи.

44БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

45«ГӀизраилазул тӀоцере гьарурал лъималазул бакӀалда левитал раче ва гьезул боцӀул бакӀалда левитазул тӀолго боцӀиги баче. Левийилал Дир ккола. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН. 46ГӀизраилазул тӀоцере гьаруразул, левитазул къадаралда данде ккун, 273 чи цӀикӀкӀун вугелъул, 47гьел тӀокӀлъарал васазухъа хӀакъ бакӀаре – щивасухъа щу-щу Чадиралда хӀалтӀизабулеб шекел[†] (къо-къо гералъул[†] цӀайи бугеб)[*] гӀарцул[+]. 48Гьеб хӀакъ, ай гьезухъа босараб гӀарац кье Гьарунихъеги гьесул васазухъеги».

49Мусаца бакӀарана левитаздалъун хисизе рес щвечӀел тӀоцере гьарурал гӀизраилазухъа 501365 шекел гӀарцул[*]. 51БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, Мусаца гьеб гӀарац Гьарунихъеги гьесул васазухъеги кьуна.

### 4


Кехатил наслабазда тӀадал ишал

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусадаги Гьарунидаги[†] абуна:

2«Левийил вас Кехатидасан лъугьарал наслабазул сияхӀ гьабе, гьезул щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 3Нужеца рикӀкӀе ДандчӀваялъул Чадиралда хъулухъ гьабизе ярагьунел лъебергоялдаса кӀикъоялда анцӀгоялде щвезегӀан соназул ригьалда ругел киналго бихьинал[+].

4Гьале Кехатил наслабаз ДандчӀваялъул Чадиралъуб гьабизе кколеб хъулухъ: гьез тӀалаб гьабизе ккола Мукъадасаб Чадиралъул бищунго хирияб[†] къайиялъул.

5ТӀолабго халкъ сапаралде бахъунеб мехалда, Гьаруницаги гьесул васазги хасаб пардав нахъе бахъила ва гьеб КъотӀиялъул гъамасалда[†] тӀад бала. 6Хасаб пардавалда тӀасан тӀеренал цӀаказул гьабураб пардав базе ккола, гьелдаги тӀасан – хъахӀилаб пардав. Гьеб кинабго гьабун хадуб, гъамас баччулел гӀурдул горазда жанире ккезарила[+].

7Мукъадасаб чед лъолеб столалда тӀад гьез тӀамила канчӀхъахӀилаб пардав ва гьелда тӀад сокӀкӀина суркӀабиги, гелалги, лъамалъи тӀолел щурмалги, гулгуналги. Столалда тӀад букӀунеб мукъадасаб чедги биччанте гьенибго букӀине. 8Гьезда тӀасан гьез тӀамила билбагӀараб пардав, гьелдаги тӀасан тӀамила тӀеренал цӀаказул гьабураб пардав ва стол баччулел гӀурдул горазда жанир лъела.

9Цинги гьез босила канчӀхъахӀилаб пардав ва гьеб бала кӀудияб нахучирахъалдаги кинабго гьелъул цӀарагӀалдаги тӀад: гӀисинал чирахъазда, билта бацӀцӀунел гъунцӀбузда, билта бацӀцӀараб лахӀ лъолел суркӀабазда ва чирахъалъул нах[†] тӀолеб тӀолабго цӀарагӀалда тӀад. 10Хадуб гьеб кинабго цадахъ жемила тӀеренал цӀаказул гьабураб пардавалъулъ ва молода тӀад лъела.

11Биччанте гьез меседил къурбан-бакӀалда[†] тӀад канчӀхъахӀилаб пардавги, гьелда тӀасан тӀеренал цӀаказул гьабураб пардавги тӀамизе ва гьеб баччулел гӀурдул горазда жанир лъезе.

12Мукъадасаб бакӀалда[†] хъулухъ гьабиялъе хӀажалъулеб кинабго къайиги бакӀарун, гьеб жемила канчӀхъахӀилаб пардавалъулъ, гьелда тӀасан тӀамила тӀеренал цӀаказул гьабураб пардав ва гьебги лъела молода тӀад.

13Мазгарул къурбан-бакӀалда тӀаса рохъоги лъухьун, гьелда тӀад гьез тӀамила багӀараб пардав, 14ва гьелда тӀад лъела къурбан бухӀиялъе хӀажалъулеб кинабго цӀарагӀ: бухӀараб тӀурччи лъолел тӀабкӀал, гӀучӀал, рахъубахъал ва би[†] жанибе тӀолел щурмал. Гьеб киналдаго тӀасан тӀамила тӀеренал цӀаказул пардав ва къурбан-бакӀ баччулел гӀурдул горазда лъела.

15Сапаралде рахъине хӀадурлъулелъул, биччанте цин Гьаруницаги гьесул васазги мукъадасаб бакӀалъул кинабго къайи пардавазулъ жемизе; цинги кехатилал рачӀина гьеб кинабго босизе. Амма жибго мукъадасаб цӀарагӀалда кехатилаз квер хъвазе бегьуларо – хъвани, гьел хвезе руго. Гьеб кинабго ДандчӀваялъул Чадиралъул цӀарагӀ баччизе ккола гьез[+].

16Кашиш[†] Гьарунил вас Элеазарица тӀалаб гьабизе ккола нахучирахъалъе хӀажалъулеб нахулги, гьуинмахӀал рухӀизе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоялъулги, къойил Аллагьасе[†] гӀоло гьабулеб ролъул хирияб садакъаялъулги, бахунеб хирияб нахулги. Гьединго Мукъадасаб Чадиралъулги гьелда жаниб букӀунеб кинабго къайи-цӀаялъулги жаваб кьезе ккола гьес»[+].

17БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадаги Гьарунидаги абуна:

18«Вореги, Кехатил наслаби тӀагӀине риччаге – Левийил къавмалдаса гьел нахъе хъвагӀазе тоге. 19Мукъадасаб къайи-цӀаялде гӀагарлъулаго гьел хунгутӀизе гьадин гьабе: биччанте Гьаруницаги гьесул васазги жидецаго бихьизабизе кехатилазда гьезул щивасул хъулухъги, гьесул раччиги. 20Амма Кехатил наслабаз, жалго мукъадасаб бакӀалдеги лъугьун, къайиялъухъ цо бер речӀчӀизабизецин бегьуларо, гурони гьел хвезе руго»[+].


Гершонил наслабазда тӀадал ишал

21БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

22«Гершонил наслабазулги сияхӀ гьабе, щивасул инсул агьлуги тухум-кьибилги хӀисабалдеги босун. 23ДандчӀваялъул Чадиралда хъулухъ гьабизе бегьулел лъебергоялдаса кӀикъоялда анцӀгоялде щвезегӀан соназул ригьалда ругел киналго бихьинал малълъе.

24Гьале гершонилазул наслабаз гьабизе кколеб хӀалтӀи ва гьез баччизе кколеб къайи[+]. 25Гьез раччизе ккола: Мукъадасаб Чадиралъул, ай ДандчӀваялъул Чадиралъул пардавалги, гьелда тӀасан балеб пардавги, гьелдаги тӀасан балеб тӀеренал цӀаказул пардавги, Чадиралъул кӀалтӀа бигъулеб пардавги, 26Чадирги мазгарул къурбан-бакӀги жаниб лъолеб азбаралъул пардавалги, азбаралъул кӀалтӀа балеб пардавги, кваралги, пардавазда цадахъ букӀунебщинаб къайиги. Гьеб киналдаго хурхарал хӀалтӀабиги гьаризе ккола гьез. 27Гершонилаз киналго хӀалтӀаби гьаризе ккола Гьарунилги гьесул васазулги нухмалъиялда гъоркь. Нужеца бихьизабе гьезда гьез баччизе кколеб къайиги, гьелда сверухъ гьабизе кколеб хӀалтӀиги. 28Гьединаб букӀине буго гершонилазул наслабаз ДандчӀваялъул Чадиралъуб гьабулеб хъулухъ. Биччанте гьез жидеда тӀадаб хъулухъ тӀубазе кашиш Гьарунил вас Итамарил нухмалъиялда гъоркь.


Мерарил наслабазда тӀадал ишал

29Мерарил наслаби рикӀкӀе щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун; 30лъебергоялдаса кӀикъоялда анцӀгоялде щвезегӀан соназул ригьалда ругел ва ДандчӀваялъул Чадиралъуб хъулухъ гьабизе бегьулел киналго бихьинал малъе. 31Гьале ДандчӀваялъул Чадиралъуб гьезда тӀалъулел хъулухъал: гьез раччизе ккола Мукъадасаб Чадиралъул рамаби, рахал, хӀубал ва гьезул гъоркьчӀелал,[+] 32азбаралъул хӀубалгун гъоркьчӀелал, гъазихъалгун кварал ва гьеб киналдаго цадахъ къваригӀунебщинаб цогидаб къайи-алат. ЦӀар-цӀарккун жив-живасда бихьизабе гьесда тӀадаб, щивас жаваб кьезе кколеб гьезул раччи. 33Гьединаб буго Мерарил наслабаз кашиш Гьарунил вас Итамарил нухмалъиялда гъоркь ДандчӀваялъул Чадиралъуб гьабизе кколеб хъулухъ».


Левийилазул тухумазул сияхӀ гьаби

34Мусацаги, Гьаруницаги, халкъалъул кӀудиязги Кехатил наслабазул сияхӀ гьабуна, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 35Лъебергоялдаса кӀикъоялда анцӀгоялде щвезегӀан соназул ригьалда ругел ва ДандчӀваялъул Чадиралъуб хъулухъ гьабизе бегьулел, 36тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалде босун рикӀкӀарал бихьиназул вукӀана 2750 чи. 37Гьеб буго ДандчӀваялъул Чадиралъуб хъулухъ гьабулел рукӀарал кехатилазул гӀаммаб къадар. Мусацаги Гьаруницаги гьезул рикӀкӀен гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадасан тӀалаб гьабураб амруялда рекъон.

38Гьединго Гершонил наслабазулги гьабуна рикӀкӀен, щивасул тухум-кьибилги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 39Лъебергоялдаса кӀикъоялда анцӀгоялде щвезегӀан соназул ригьалда ругел ва ДандчӀваялъул Чадиралъуб хъулухъ гьабизе бегьулел, 40щивасул тухумги инсул агьлуги бихьун хӀисабалде росарал бихьиназул вукӀана кинавниги 2630 чи. 41Гьеб буго ДандчӀваялъул Чадиралъуб хъулухъ гьабулел рукӀарал Гершонил наслабазул гӀаммаб къадар. Мусацаги Гьаруницаги гьезул рикӀкӀен гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон.

42Гьединго Мерарил наслабазулги гьабуна рикӀкӀен щивасул тухумги инсул агьлуги хӀисабалдеги босун. 43Лъебергоялдаса кӀикъоялда анцӀгоялде щвезегӀан соназул ригьалда ругел ва ДандчӀваялъул Чадиралъуб хъулухъ гьабизе ярагьунел, 44щивасул тухумги инсул агьлуги бихьун хӀисабалде росарал киналниги бихьиназул вукӀана 3200 чи. 45Гьеб буго Мерарил наслабазул бихьиназул гӀаммаб къадар. Мусацаги Гьаруницаги гьезул рикӀкӀен гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадасан тӀалаб гьабураб амруялда рекъон.

46Гьедин Мусацаги, Гьаруницаги, ГӀизраилалъул[†] кӀудиязги рикӀкӀана Левийидасан лъугьараб щибаб тухумалъул ва хъизан-агьлуялъул чагӀи. 47Лъебергоялдаса кӀикъоялда анцӀгоялде щвезегӀан соназул ригьалда ругел ва ДандчӀваялъул Чадиралъуб хъулухъ гьабизе ярагьунел, гьединго чадир баччизе бажарулел 48бихьиназул кинавниги вукӀана 8580 чи. 49БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадасан тӀалаб гьабураб амруялда рекъон, гьезул щивасда тӀадкъана жинди-жиндир хъулухъ ва жинди-жиндир раччи; гьезул сияхӀалги гьаруна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.

### 5


РацӀцӀалъиялъул къанунал

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилазда[†] лъазабе, барас унти бугелги, чорхолъа лъамалъи-хъублъи бачӀунелги, жаназаялда хъван хъублъаралги чагӀи халкъалъ чӀел гьабураб бакӀалдаса[†] нахъе ритӀеян[+]. 3Гьединал чагӀи нужеда гьоркьоса нахъе ритӀе, бихьинал рукӀа, руччаби рукӀа, халкъалда гьоркьоб Дун загьирлъулеб бакӀ хъублъизабичӀого букӀине»[+].

4ГӀизраилил халкъалъ гьедин гьабуна. Халкъ чӀараб бакӀ тун къватӀире ритӀана гьединал чагӀи; ГӀизраилаз гьедин гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.


Зарал бецӀи

5БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

6«ГӀизраилазда абе: „Нагагь бихьинчияс яги чӀужугӀаданалъ цогидав чиясе зарал гьабуни, гьеб ккола БЕТӀЕРГЬАНАСДА данде гьабураб такъсир, гьединлъидал гьединал чагӀиги гӀайибияллъун рикӀкӀуна[+]. 7Гьел ракӀрагьун мукӀурлъизе ккола жидеца мунагь[†] гьабиялда ва жидецаго гьабураб зарал бецӀизе ккола: ккараб заралалъул щуйил бутӀа тӀадеги жубан, гьеб кьезе ккола жидеца квешлъи гьабурав чиясе[+]. 8Нагагьлъун гьев чи хвани ва гьеб кьезе гьесул гӀагарав чиги ватичӀони, рецӀел ккола БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ мулклъун ва, мунагьалдаса рацӀцӀалъизарулеб къурбаналъул куйгун цадахъ, гьеб кьезе ккола кашишасухъе.[†] 9ГӀизраилаз кашишасухъе рачӀунел киналго хириял садакъаби гьесие рукӀине ккола. 10Хириял садакъаби щивав кашишас жиндиего тела; кашишасухъе кьураб жо гьесул букӀуна“».


Хилиплъарай лъадуе гьабизе кколеб имтихӀан

11БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

12«ГӀизраилазда кӀалъай ва гьезда абе: „Нагагь лъади росасе хилиплъани, 13росасдаса балъго гьей цогидав чигун бусада егани, амма росас гьей тӀад ккун гьечӀони ва, нугӀ гьечӀолъиялда бан, гьей тӀатинаюнги гьечӀони,[+] 14амма зина гьабурай чӀужуялда рос щакдаризе байбихьани, ялъуни гӀайибго гьечӀей лъадуда гьев щакдаризе байбихьани, – 15биччанте росас лъади кашишасухъе ячине. Гьес кашишасухъе босизе ккола ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа[*] бугӀадул ханждал, амма ханждада тӀаде нахги тӀечӀого ва ладанги жубачӀого, щайгурелъул гьеб буго шакдариялъул ролъул садакъа – такъсир тӀатинабиялъул садакъа[+].

16Кашишас гьей БЕТӀЕРГЬАНАСДА цее ячина. 17Биччанте гьес щагӀил гӀортоялъубе дугӀадул лъим тӀезе ва, Чадиралъул чӀабаралдаса босун, гьенибе цодагьаб ракьги базе. 18БЕТӀЕРГЬАНАСДА цееги чӀезаюн, кашишас гьей чӀужугӀаданалъул рас гьурщизабила ва гьелъул кодоб лъела такъсир тӀатинабиялъул ролъул садакъа, ай шакдариялъул ханждал садакъа, ва жиндицаго кодоб кквела нагӀана кьеялъул кьогӀаб лъим. 19Цинги кашишас чӀужугӀадан гьедизе тӀамила гьадинги абун: ‘Дуда аскӀов чияр бихьинчи вегун ватичӀони, ва росасе хилиплъун зинаги гьабун мун хъублъун ятичӀони, гьаб нагӀана кьеялъул кьогӀаб лъеца дуе кинабгӀаги зарал гьабугеги! 20Ва амма, росасеги хилиплъун, дуца мунго хъублъизаюн ятани, рос гурев батӀияв чиясда аскӀой егунги ятани 21(гьеб бакӀалда кашишас нагӀанаги кьун, чӀужугӀадан гьедизе тӀамила ва абила), – БЕТӀЕРГЬАНАС нагӀана кьела дуе ва халкъалда суризайила; мун лъимал гьаруларейлъун лъугьина ва дур ургьимес гьорола[*]. 22Ва биччанте гьаб нагӀана кьеялъул кьогӀаб лъим дур ургьибе ине ва дур ургьимес гьодорлъун, мун лъимал гьаруларейлъун лъугьине’.

Цинги биччанте чӀужугӀаданалъ ‘Амин, амин’, – ан абизе.

23Биччанте кашишас гьел рагӀаби, кагътидаги хъван, кьогӀаб лъадалъ чуризе, 24чӀужугӀаданалъе гьеб нагӀана кьеялъул кьогӀаб лъим гьекъезе кьезе букӀине; гьеб кьогӀаб нагӀана кьеялъул лъим гьелъул ургьибе ина гьелъие гӀазабалъе. 25Цин кашишас гьелда кодоса босила щакдариялъул ролъул садакъа ва, БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебеги хьвагӀезабун, къурбан-бакӀалде босила. 26Гьес ролъул садакъаялда тӀаса босун дангъура цӀураб жо, гьелъул хасаб бутӀа хӀисабалда, къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила. Цинги чӀужугӀаданалда лъим гьекъезабила. 27Гьелъ росасеги хилиплъун жийго хъублъизаюн ятани, нагӀана кьеялъул кьогӀаб лъим гьелъул ургьибе ина гьелъие гӀазабалъе: гьелъул ургьимес гьорола, гьей лъимал гьаруларейлъун лъугьина ва халкъалда гьоркьой сурарайлъун йикӀина. 28Амма чӀужугӀаданалъ зина гьабун батичӀони ва гьей яцӀцӀадай йигони, гьелъие зарал ккеларо, гьелъие лъималги кьела.

29Гьединаб буго щакдариялъул къанун: нагагь росасеги хилиплъун, лъадуца жийго хъублъизаюн ятани, 30яги чӀужуялда рос щаклъулев вугони.

Биччанте кашишас гьей БЕТӀЕРГЬАНАСДА цее эхетизайизе ва кинабго гьабизе гьаб къануналда рекъон. 31Цинги рос рогьоялдаса вацӀцӀалъила, лъадуцаги жиндирго такъсиралъул хӀасил баччила“».

### 6


Назорейлъиялъул хӀакъалъулъ къанун

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилазда[†] абе: „Бихьинчияс яги чӀужугӀаданалъ назорейлъи[†][*] тӀаде босизе, ай жиндирго гӀумру БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабизе[†] ният гьабуни, 3биччанте гьез чагъиралдасаги цогидал мехтизарулел жалаздасаги инкар гьабизе ва чагъиралъул яги цогидаб мехтизарулеб жоялъул гьабураб къанцӀаги гьекъонгутӀизе. Гьезие бегьуларо цӀолбол лъим, жибго цӀибил яги кишмиш. 4Жиндирго назорейлъиялъул тӀолалго къояз цӀолбол гъабуялдаса щибниги кваназе бегьуларо гьединав чияс – пихъил хьон яги хъалгицин.

5Назорейлъи тӀаде босун бугебгӀан заманалъ гьев чиясул расалда нус хъвазе бегьуларо. БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабураб заман лъугӀизегӀан гьев вацӀцӀадав вукӀуна; биччанте гьес ботӀрол рас халалъизе тезе. 6БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀумру назру гьабун бугебгӀан заманалда гьесие гьукъараб буго жаназаялда аскӀове къазе[+]. 7Гьесул эмен, эбел, вац яги яц хванигицин, гьел сабаблъун жиндир ботӀрол рас хъублъизабизе бегьуларо гьес, щайгурелъул гьеб буго гьесул гӀумру БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабиялъул гӀаламат. 8ГӀумру назру гьабун бугебгӀан заманалъ, гьев БЕТӀЕРГЬАНАСУЛАВЛЪУН ккола.

9Нагагь гьев вугеб бакӀалда[†] тохлъукьего щивниги хвани, ва гьелдалъун гьесул ботӀрол рас хъублъани, биччанте гьес анкьабилеб къоялъ бетӀер кӀкӀвазе, нахъеги живго вацӀцӀалъизе вукӀине. 10Микьабилеб къоялъ гьес кашишасухъе[†] ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе бачӀине ккола кӀиго рохьил микки яги кӀиго миккидул тӀинчӀ[+]. 11Кашишас цо хӀинчӀ къабул гьабила[†] мунагь[†] чурулеб къурбанлъун ва цогидаб – тӀубан бухӀулеб къурбанлъун, щайгурелъул гьев жаназаялда аскӀовги вукӀун хъублъун вугелъул. Гьебго къоялъ гьес цӀи гьабизе ккола назорейлъи тӀаде босиялъул ният. 12Биччанте гьес цӀидасан БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀумру назру гьабизе ва гӀайиб бецӀулеб къурбаналъе лъагӀараб кьегӀер кьезе.

Гьезул назорейлъиялъул арал къоял рикӀкӀунаро, щайгурелъул назорейлъи хъублъун букӀиндал.

13Гьале назорейлъиялъул къанун. Гьесул назорейлъиялъул заман ахиралде щвараб мехалда, гьев вачине ккола ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе. 14Биччанте гьес БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбаналъе бачӀине: тӀубанго бухӀулеб къурбаналъе – кинабгӀаги жагъаллъи гьечӀеб лъагӀараб бихьинаб кьегӀер, мунагь чурулеб къурбаналъе – жагъаллъи гьечӀеб лъагӀараб цӀуяб кьегӀер, ракълил къурбаналъе – жагъаллъи гьечӀеб куй[+]. 15Гьезда цадахъ букӀине ккола ролъул хирияб[†] садакъаги къурбан-бакӀалде тӀолеб чагъирги, гьединго зайтуналъул нахуда[†] руцарал бищунго лъикӀаб ролъул ханждал гьарурал бугьурго чадазул цӀураб чӀепги, тӀад нах бахарал реччеб жубачӀел бакарабиги[+].

16Кашишас гьел хириял садакъаби БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере росила ва мунагь чурулеб къурбанги тӀубан бухӀулеб къурбанги тӀобитӀила. 17Хадуб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе ракълил къурбаналъе цо куй хъвела, гьелда цадахъ реччеб гьечӀел чадазул чӀепги букӀине ккола. Гьединго кашишас ролъул хирияб садакъаги къурбан-бакӀалде тӀолел жалазул садакъаги къурбан-бакӀалда тӀад бухӀила.

18ДандчӀваялъул кӀалтӀа къунцӀизе ккола назореяс жиндирго назорейлъиялъул рас. Цинги гьеб рас рехизе ккола ракълил къурбан бухӀулеб цӀадулъе.

19Назореяс жиндирго рас къунцӀун хадуб кашишас гьесухъе кодобе кьела куйдул белъараб бугьналагаги, нахуда буцараб реччеб гьечӀеб чедги, тӀад нах бахараб реччеб гьечӀеб бакариги[+]. 20Кашишас гьел эхедеги рорхун хьвагӀезарила БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере, хасаб хирияб садакъа хӀисабалда; гьел хирияллъун ккола ва гьелги, мегьедги, куйдул бохги кашишасе рукӀине ккола. Гьелдаса хадуб назореяс чагъир гьекъезе бегьула[+].

21Гьединал руго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀумру назру гьабурав назореясда тӀадал ишал; биччанте гьелде тӀадеги гьес садакъа гьабизе жиндирго буголъиялда рекъон. Гьес жиндирго ният тӀубазабизе ккола назорейлъиялъул къануналда рекъон“».


Кашишасул хасаб дугӀа

22БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

23«Гьарунидаги[†] гьесул васаздаги абе: „ГӀизраилил халкъалъе дугӀа гьабе гьадинал рагӀабаздалъун:[+]

24БЕТӀЕРГЬАНАС баракат[†] бугеллъун гьареги нуж ва
квешабщиналдаса цӀунаги!
25БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Сипаталъул нур къалъаги нужеда тӀад,
ва Гьев гурхӀаги нужеда!
26БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хиралъаги нуж
ва сах-саламатаб гӀумру кьеги нужее!“

27Гьедин, Дир цӀарги рехсон, гӀизраилазе дугӀа гьабила гьез, ва Дица лъикӀабщинаб кьела гьезие».

### 7


КӀудиязул садакъаби

1Мусаца Мукъадасаб Чадир эхетизабураб мехалда, гьес гьелдаги гьелда жаниб бугеб къайи-къоноялдаги, къурбан-бакӀалдагун[†] гьелъул цӀарагӀалдаги хирияб[†] нахги бахун, гьеб кинабго БетӀергьанасе[†] бацӀцӀад гьабуна. Гьеб киналдаго гьес хирияб нах[†] бахана, гьеб мукъадасаблъун букӀине[+]. 2Ва ГӀизраилил[†] халкъалъул бутӀруз, къавмазул кӀудияз, ай халкъалъул сияхӀ гьабиялъул жавабчилъи жидеда тӀадал къавмазул бутӀруз, жидерго рахъалъ хириял садакъаби росун рачӀана. 3Гьез Чадиралда цере лъуна, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб садакъа хӀисабалда, тӀадхъел бугеб анлъго гьокоги анцӀила кӀиго оцги – щибаб къавмалъул бетӀерас цо-цо оц ва кӀи-кӀияс цадахъ цо-цо гьоко. Гьеб кинабго Мукъадасаб Чадиралда цебе лъуна.

4БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

5«Къабул гьаре гьезухъа гьакалги оцалги, ДандчӀваялъул Чадиралда хӀалтӀизаризе рукӀине. Гьел левитазухъе кье, гьез тӀубалеб хъулухъалда рекъон».

6Мусаца гьакалги оцалги левитазухъе кьуна. 7КӀиго гьокоги ункъго оцги Гершонил наслабазухъе кьуна, гьезул хъулухъалда рекъон,[+] 8ва ункъго гьокоги микьго оцги Мерарил наслабазухъе кьуна, Гьарунил[†] вас Итамарил нухмалъиялда гъоркь гьез гьабулеб хъулухъалда рекъон[+]. 9Амма Кехатил наслабазухъе Мусаца щибниги кьечӀо, щайгурелъул гьез Чадиралъул бищун мукъадасаб къайи баччизе кколаан жидерго кӀигъуждуздаги лъун[+].

10Къурбан-бакӀалда хирияб нах бахун бахъиндал, халкъалъул бутӀруз жидерго рахъалдасан хириял садакъаби кьуна, ва гьелдалъун кӀодо гьабуна къурбанал рухӀизе байбихьи. Гьел садакъабиги къурбан-бакӀалда цере щвезаруна. 11БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна: «Биччанте гьез иргадал, щибаб къоялъ цо бетӀерас, къурбан-бакӀалда къурбанал рухӀизе байбихьи кӀодо гьабун, жиндирго рахъалдасан къурбаналгун хириял садакъаби рачӀине».

12ТӀоцебесеб къоялъ къурбаналгун садакъаби рачӀана Ягьудал[†] тухумалдаса ГӀаминадавил вас НахӀшоница[+].

13Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул[†][*] цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул[*] цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 14гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун анцӀго шекелалъул[*] цӀайи бугеб меседил гел;[+] 15басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе;[+] 16мунагь[†] чурулеб къурбаналъе – дегӀен;[+] 17ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана ГӀаминадавил вас НахӀшонил къурбаналгун садакъаби[+].

18КӀиабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби рачӀана Иссахарил къавмалъул бетӀер, Цуарил вас Нетаниэлица[+].

19Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 20анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 21басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 22мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 23ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Цуарил вас Нетаниэлил къурбаналгун садакъаби.

24Лъабабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби рачӀана Зевулунил къавмалъул бетӀер, Хелонил вас Элиавица[+].

25Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 26анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 27басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 28мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 29ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Хелонил вас Элиавил къурбаналгун садакъаби.

30Ункъабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби гьаруна Рувимил къавмалъул бетӀер, Шедеурил вас Элицурица[+].

31Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 32анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 33басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 34мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 35ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Шедеурил вас Элицурил къурбаналгун садакъаби.

36Щуабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби гьаруна Шимеонил къавмалъул бетӀер, Цуришадайил вас Шелумиэлица[+].

37Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 38анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 39басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 40мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 41ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Цуришадайил вас Шелумиэлил къурбаналгун садакъаби.

42Анлъабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби гьаруна Гадил къавмалъул бетӀер, Дегуэлил вас Элиасафица[+].

43Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 44анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 45басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 46мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 47ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Дегуэлил вас Элиасафил къурбаналгун садакъаби.

48Анкьабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби гьаруна Ефраимил къавмалъул бетӀер, Аммигьудил вас ЭлишамагӀица[+].

49Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 50анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 51басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 52мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 53ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Аммигьудил вас ЭлишамагӀил къурбаналгун садакъаби.

54Микьабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби рачӀана Манассил къавмалъул бетӀер, Педацурил вас Гамлиэлица[+].

55Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 56анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 57басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 58мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 59ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Педацурил вас Гамлиэлил къурбаналгун садакъаби.

60ИчӀабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби гьаруна Буняминил къавмалъул бетӀер, Гидеонил вас Авиданица[+].

61Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 62анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 63басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 64мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 65ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Гидеонил вас Авиданил къурбаналгун садакъаби.

66АнцӀабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби гьаруна Данил къавмалъул бетӀер, Амишадайил вас Ахиезерица[+].

67Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 68анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 69басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 70мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 71ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Амишадайил вас Ахиезерил къурбаналгун садакъаби.

72АнцӀила цоабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби гьаруна Ашерил къавмалъул бетӀер, Охранил вас Пагиэлица[+].

73Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 74анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 75басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 76мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 77ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Охранил вас Пагиэлил къурбаналгун садакъаби.

78АнцӀила кӀиабилеб къоялъ къурбаналгун садакъаби гьаруна Нафталил къавмалъул бетӀер, Енанил вас Ахирица[+].

79Гьес бачӀана: нусиялда лъеберго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул гъадаро ва лъабкъоялда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб гӀарцул щурун (гьезда жаниб букӀана ролъул хирияб садакъаялъе хӀадурараб, зайтуналъул нахгун жубазабураб бищун лъикӀаб ролъул ханжу); 80анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб меседил гел, гьуинмахӀазе хӀалтӀизабулеб махӀгьуинаб жубанжоги жаниб лъун; 81басиги, куйги, лъагӀараб кьегӀерги – тӀубан бухӀулеб къурбаналъе; 82мунагь чурулеб къурбаналъе – дегӀен; 83ракълил къурбаналъе – кӀиго оцги, щуго куйги, щуго дегӀенги, щуго лъагӀараб кьегӀерги.

Гьединал рукӀана Енанил вас Ахирил къурбаналгун садакъаби.

84Къурбан-бакӀалда хирияб нах бахин кӀодо гьабун, ГӀизраилил халкъалъул бутӀруз Мукъадасаб бакӀалде[†] кьуна анцӀила кӀиго гӀарцул гъадароги, анцӀила кӀиго гӀарцул щурунги, анцӀила кӀиго меседил гелги. 85Щибаб гӀарцул гъадароялда букӀана нусиялда лъеберго шекел цӀайи ва щибаб щурмида – лъабкъоялда анцӀго шекел. Гьезул киназулго гӀаммаб бакӀлъи букӀана кӀиазаралда ункънусго шекел[*]. 86МахӀгьуинаб жубанжо жаниб лъураб анцӀила кӀиго меседил гел букӀана щибалда анцӀго шекелалъул цӀайи бугеб ва гьезул гӀаммаб бакӀлъи букӀана нусиялда къого шекел[*]. 87ТӀубан бухӀулеб къурбаналъе кинабниги бачӀана: анцӀила кӀиго басиги, анцӀила кӀиго куйги, анцӀила кӀиго лъагӀараб кьегӀерги ва гьезда цадахъ рукӀине кколел ролъул хириял садакъабиги. 88Ракълил къурбаналъе кинабниги бачӀана: къоло ункъго оцги, лъабкъого куйги, лъабкъого дегӀенги, лъабкъого лъагӀараб кьегӀерги. Гьединал рукӀана къурбан-бакӀалда хирияб нах бахун хадуб, гьеб кӀодо гьабиялъе рачӀарал къурбаналгун хириял садакъаби.

89БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве ДандчӀваялъул Чадиралъуве Муса лъугьанщинахъе, Мусада Гьесул гьаракь рагӀулаан КъотӀиялъул гъансил тӀалъелалда тӀад бугеб кӀиго херувималда[†] гьоркьосан. Гьедин кӀалъалаан БЕТӀЕРГЬАН Мусагун[+].

### 8


Нахучирахъ

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«Гьарунида[†] лъазабе: „Дуца нахучирахъалда анкьго гьитӀинчирахъ рекъезабулеб мехалда, гьел чирахъал лъе гьезда цебесеб рахъ гьез гвангъизабулеб куцалъ“, – ин».

3Гьаруница кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон: гӀисинчирахъал лъуна цебесеб рахъ гвангъизабулеб куцалда. 4Нахучирахъ гьабуна рачитӀа меседги бухун – ахалъиялдаса бахъараб тӀадехун ругел меседил тӀугьдузул сипатазде гӀунтӀун – кинабго БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада бихьизабураб сипаталда рекъон.


Левийилал рацӀцӀад гьари

5БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

6«Левийил наслаби цогидал гӀизраилаздаса[†] ратӀа гьаре ва гьел рацӀцӀад гьаре. 7Гьел рацӀцӀад гьаре хадусеб къагӀидаялъ: гьезде динияб рацӀцӀалъиялъул лъим пунхъизабе ва биччанте гьез тӀолго черхалдаса рас кӀкӀвазе ва жидерго партал чуризе. Цинги гьел рацӀцӀадаллъун лъугьина[+]. 8Хадуб биччанте гьез бачӀине тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъвезе цо баси, цадахъ букӀине кколеб ролъул хирияб[†] садакъагун, ай зайтуналъул нахгун[†] жубараб бищун лъикӀаб ханжугун, ва цоги баси – мунагьал[†] чурулеб къурбаналъе[+]. 9Цинги левийилал (левитал)[†] ДандчӀваялъул Чадиралда цере ахӀе. ГӀизраилазул тӀолго жамагӀатги гьенибе бакӀарун,[†] 10Левийил наслаби БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере чӀезаре, ва биччанте гӀизраилаз гьезда тӀад кверал лъезе. 11Гьаруница рачине ккола левитал БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере, ГӀизраилил халкъалъул рахъалдасан Гьесие кьолеб хасаб сайгъат хӀисабалда, гьелдаса нахъе гьел БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хъулухъалъе рукӀине.

12Цинги биччанте Левийил наслабаз оцазул бутӀрузда кверал лъезе ва цо оц БЕТӀЕРГЬАНАСЕ мунагь чурулеб къурбаналъе, кӀиабилеб оц тӀубанго бухӀулеб къурбаналъе хъвезе. Гьел къурбаназдалъун рацӀцӀалъила левитал. 13Дуца Левийил наслаби Гьарунидаги гьесул васаздаги цере раче ва гьезул нухмалъиялде кье, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб хасаб сайгъат хӀисабалда. 14Гьедин дуца левитал ратӀа гьарила цогидал гӀизраилаздаса, гьел Дираллъун рукӀиналъе гӀоло[+].

15Гьеб кинабго гьабун хадуб, ай дуца гьел, рацӀцӀадги гьарун, хасаб сайгъатлъун БетӀергьанасе кьун хадуб, Левийил наслаби ДандчӀваялъул Чадиралъуре лъугьине бегьула, гьенир хъулухъалъе чӀезе. 16ГӀицӀго гьел руго ГӀизраилил халкъалда гьоркьоса тӀуранго Дие кьезе ратӀа гьарурал гӀизраилал. Дица гьел Диего рачана, хутӀарал гӀизраилазул тӀоцере гьарурал бихьинлъималазул бакӀалда[+]. 17ГӀизраилалда гьабураб тӀоцебесеб бихьинлъимер Дир ккола, гьединго хӀайваналъул тӀоцебесеб тӀинчӀги ккола Дир. Мисриялъул тӀолалго тӀоцере гьарурал лъимал хвезарураб къоялъ Дица гӀизраилазул тӀоцере гьарурал лъимал Диего ратӀа гьаруна. 18Гьанжеян абуни, Дица цохӀо Левийил тӀолалго наслаби росана Диего гӀизраилазул киналго тӀоцере гьарурал бихьинлъималазул бакӀалда. 19Дица левитал ратӀа гьаруна ГӀизраилил халкъалда гьоркьоса ва Гьаруниеги гьесул васазеги сайгъатлъун кьуна гьел; ДандчӀваялъул Чадиралъуб тӀолалго гӀизраилазул бакӀалда хъулухъ гьабизе ккола гьез; гьел рукӀине руго ГӀизраилил халкъалъухъ босараб хӀакълъун. Цинги, гӀизраилал Мукъадасаб бакӀалде[†] гӀагарлъиларо ва квешаб унти яги балагь бачӀиналдаса цӀунун рукӀина»[+].

20Мусацаги, Гьаруницаги ва ГӀизраилалъул тӀолго жамагӀаталъги кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон. 21Левийилаз рацӀцӀалъи гьабуна ва партал чурана. Гьаруница гьел БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере рачана, Гьесие кьолеб хасаб сайгъат хӀисабалда, ва рацӀцӀалъиялъул низам тӀобитӀана, кинаб батаниги мунагь-хӀакъалдаса гьел рацӀцӀад гьаризелъун.[†] 22Гьелдаса хадуб левитал, Гьарунилги гьесул васазулги нухмалъиялда гъоркь, ДандчӀваялъул Чадиралъур хъулухъ гьабизе лъугьана. Левийилазе кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.

23БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

24«Гьале левитазул рахъалъ къанун: къоло щуго сонил ригьалде вахарав щивав чияс байбихьизе ккола ДандчӀваялъул Чадиралъуб хъулухъ гьабизе,[+] 25амма кӀикъоялда анцӀго сон бараб мехалда гьез хъулухъ тезе ккола – гьелдаса хадуб гьез тӀокӀалъ хъулухъ гьабизе кколаро. 26Гьез кумек гьабизе бегьула ДандчӀваялъул Чадиралъуб хъулухъ гьабулел жидерго вацазе, амма жидецаго хъулухъ гьабизе кколаро. Гьезда тӀадаб хъулухъалъул хӀакъалъулъ гьедин лъазабе левитазда».

### 9


Песахалъул байрам

1Мисриялдаса къватӀибе ГӀизраилил[†] халкъ бахъун кӀиабилеб соналъул тӀоцебесеб моцӀалда[*] БЕТӀЕРГЬАН[†] Мусада кӀалъана, ва Синай[†] салул авлахъалда рукӀаго, Гьес Мусада абуна:

2«Биччанте гӀизраилаз Песах[†] байрам тӀобитӀизе, гьелъие бихьизабураб заманги хӀисабалде босун[+]. 3Песах тӀобитӀе гьаб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялъ, бакъанил гӀужалда, къо рукӀкӀиналде цебе, киналго Песахалъул тӀадкъаялги низамалги цӀунун».

4Гьединлъидал Мусаца гӀизраилазде амру гьабуна Песахалъул байрам кӀодо гьабеян. 5Ва тӀоцебесеб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялъ бакъанил гӀужалда, къо рукӀкӀиналде цебе, Синай абураб салул авлахъалда гьез Песахалъул байрам тӀобитӀана. ГӀизраилаз кинабго гьабуна, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.

6Амма гьезул цо-цоязухъа бажаричӀо Песахалъул байрамалда гӀахьаллъизе, щайгурелъул жаназаялда хъвазе ккун, гьел хъублъун рукӀана. Гьебго къоялъ гьел Мусахъеги Гьарунихъеги[†] рачӀана,[+] 7ва гьез Мусада абуна:

«Ниж хъублъун руго, жаназаялда хъвазе ккун рукӀун. Амма щай ниж махӀрум гьарулел чӀезабураб заманалда гӀизраилазда цадахъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан гьабиялдаса?»

8Мусаца гьезие жаваб кьуна:

«Гьанир чӀа, БЕТӀЕРГЬАНАС нужер рахъалъ кинаб амру бачӀунебали дица лъазабизегӀан».

9БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

10«ГӀизраилазда абе: „Жаназаялда хъван хъублъарав яги рикӀкӀадаб сапаралде ккун, гьелъие бихьизабураб заманалда Песахалъул байрам кӀодо гьабизе рес щвечӀев чиясги тӀобитӀизе ккола БЕТӀЕРГЬАНАС чӀезабураб Песахалъул байрам. 11Гьединав чияс Песах кӀодо гьабизе биччанте кӀиабилеб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялъул бакъанида. Къурбаналъул кьагӀрил гьан кваназе ккола гьес бугьурго чедгун ва кьогӀал хурдулгун цадахъ,[+] 12рогьиналде щибго жо нахъе течӀого ва цониги ракьа бекичӀого. Песахалъул байрам тӀобитӀулелъул, гьелъие чӀезарурал Бичасул хӀукмаби рагӀа-ракьанде щун тӀуразаризе ккола гьес[+]. 13Амма черхги хъублъичӀев сапаралдеги ккечӀев чияс Песахалъул байрамалъул кӀвар гьабичӀого тани, гьев халкъалда гьоркьоса нахъе къотӀизе вуго, гьес чӀезабураб заманалда БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан гьабичӀолъи сабаблъун. Гьесие жаза гьабизе ккола.

14Нужеда гьоркьоб гӀумру гьабулев чияр ракьалдаса чиясе бокьани БЕТӀЕРГЬАНАС тӀад лъураб Песахалъул байрам кӀодо гьабизе, гьесдаги тӀалъула гьеб байрамалъе рихьизарурал Бичасул киналго хӀукмабиги низамги цӀунизе. Гьаб улкаялда гьавурасеги чияр ракьалдаса вачӀун гӀумру гьабулесеги цогояб низам букӀине ккола“»[+].


БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къудраталъул парча

15Мукъадасаб, ай ДандчӀваялъул Чадир, эхетизабураб къоялъго накӀкӀул парчаялъ бахчизабуна. Сордо рогьинегӀан гьеб цӀадул парчадулъ бугеб гӀадин бихьулаан[+]. 16Гьелдаса нахъе гьедин букӀана кидаго: Къад Чадиралда тӀад накӀкӀул парча чӀолаан ва къаси гьеб цӀадуда релълъунаан. 17Чадиралдаса накӀкӀул парча тӀаде босараб мехалъ, гӀизраилал сапаралъ рахъунаан; накӀкӀул парча лъалхъараб бакӀалда[†] гӀизраилаз къайиги чӀвалаан[+]. 18БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гӀизраилал сапаралде рахъунаан ва Гьесулго амруялда рекъон чӀелги гьабулаан. Чадиралда тӀад накӀкӀул парча бигъарабгӀан заманалда гьел чӀараб бакӀалдаго рукӀунаан. 19Чадиралда тӀад накӀкӀул парча гӀемераб заманалъ чӀаниги, ГӀизраилил халкъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ мутӀигӀлъулаан ва сапаралде бахъунароан. 20Чадиралда тӀад накӀкӀул парчаялъ цо чанго къо гурони бачӀониги, гьединго гьабулаан: гӀицӀго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон къайи чӀвалаан ва Гьесул амруялда рекъон сапаралдеги рахъунаан. 21Цо-цо мехалда накӀкӀул парча чадиралда тӀад чӀолаан сордо рогьинегӀан, ва радал парча тӀаде борхун бихьани, гьезги сапаралде байбихьулаан. Къад букӀа, къаси букӀа – накӀкӀул парча тӀаде борхун бихьарабго, гьел сапаралъ рахъунаан. 22КӀиго къоялъ, яги моцӀалъ, яги жеги цӀикӀкӀун – кигӀан заманаялъ Мукъадасаб Чадиралда тӀад накӀкӀул парча чӀаниги, гӀизраилал чӀараб бакӀалдаса рахъунароан, ай накӀкӀул парча багъаризегӀан гьел нухде рахъунароан; накӀкӀул парча тӀаса босидал, халкъалъги сапаралде байбихьулаан. 23БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьез къайиги чӀвалаан ва Гьесулго амруялдалъун сапаралдеги рахъунаан. БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадасан кьураб амру гьедин тӀубазабулаан гӀизраилаз.

### 10


ГӀарцул сурал

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«РачитӀа гӀарацги бухун кӀиго гӀарцул сур гьабе. Гьел хӀалтӀизаре халкъалъул данделъи ахӀизе ва халкъалда нухда рахъине кколеблъи лъазабизе. 3КӀиябго сур пулеб гьаракь бахъараб мехалъ, тӀолабго жамагӀат дуда цебе ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе бакӀаризе[†] ккола. 4Цо сур пулеб гьаракь рагӀидал, духъе халкъалъул кӀудиял,[†] ай ГӀизраилил[†] къавмазул бутӀрул ракӀаризе ккола. 5Гьоркьор къотӀ-къотӀарал къокъал гьаркьал гьарун[†] сур пураб мехалда, сапаралде рахъине ккола бакъбаккул рахъалда чӀел гьабурал къавмал[+]. 6Гьединабго хӀалалда кӀиабилеб нухалъ сур пурабго, сапаралде рахъине ккола къилбаялъул рахъалда чӀарал къавмал. Гьеб ахӀи букӀине буго сапаралде рахъине ккеялъул бицунеб гӀаламатлъун[+]. 7Данделъи ахӀизе ккани, сур пуй цо халатбахъараб ахӀиялдалъун.

8Сурал пуйзе руго кашишзабаз[†] – Гьарунил васаз. Гьеб буго нужееги рукӀинесел наслабазеги даимаб амру. 9Нуж нужерго ракьалда рукӀаго тушман тӀаде кӀанцӀани ва рагъ ккани, кӀвараб хӀалалъ сурал пуй. Гьебмехалда нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда[†] нужер ахӀи рагӀила ва тушманасдаса нуж хвасар гьарила[+]. 10Гьединго рохалил къоязги, байрамкъоязги, щибаб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъги цӀадулги ракълилги къурбанал гьарулеб мехалъ гӀарцул сурал пуй – гьеб букӀина БЕТӀЕРГЬАНАСДА нуж ракӀалде щвезариялъул гӀаламатлъун. Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – нужер Аллагь».[†][+]


ГӀизраилал сапаралде рахъин

11КъотӀиялъул Чадиралда тӀад тӀупараб накӀкӀул парча тӀаде борхана кӀиабилеб моцӀалъул къоабилеб къоялъ ва, 12Синай[†] абураб салул авлахъги тун, гӀизраилал сапаралъ рахъана. Паран абураб салул авлахъалде щведал накӀкӀул парча лъалхъана[+]. 13Гьеб букӀана гьезул, Мусадасан бачӀараб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон нухда рахъараб, тӀоцебесеб сапар.

14ТӀоцебе сапаралде бахъана Ягьудал[†] аскар, къокъаялда хадуб къокъа гьабун. Гьезул бетӀерлъуда вукӀана ГӀаминадавил вас НахӀшон[+]. 15Цуарил вас Нетаниэл вукӀана Иссахарил къавмалъул бетӀерлъуда, 16ва Хелонил вас Элиав – Зевулунил къавмалъул бетӀерлъуда. 17Хадуб Мукъадасаб Чадир биххана ва сокӀкӀана ва, баччун Чадиргун, Гершонилги Мерарилги тухумал сапаралде рахъана[+].

18Гьезда хадуб билълъана Рувимил аскар, къокъаби гьарун. Гьезул бетӀерлъуда вукӀана Шедеурил вас Элицур[+]. 19Шимеонил къавмалъул бетӀерлъуда вукӀана Цуришадайил вас Шелумиэл, 20ва Гадил къавмалъул бетӀерлъуда – Дегуэлил вас Элиясаф. 21Гьезда хадуб сапаралде бахъана Кехатил тухум, баччун мукъадасаб къайигун. ГӀизраилал цӀияб бакӀалде щвелалде гьениб Мукъадасаб Чадир чӀван букӀине кколаан[+].

22Гьезда хадуб сапаралде бахъана Ефраимил аскар, къокъаби гьарун. Гьезул бетӀерлъуда вукӀана Аммигьудил вас ЭлишамагӀ[+]. 23Манассил къавмалъул бетӀерлъуда вукӀана Педацурил вас Гамлиэл 24ва Буняминил къавмалъул бетӀерлъуда – Гидеонил вас Авидан.

25Бищун ахиралда сапаралде бахъана Данил аскар, къокъаби гьарун. Гьезул бетӀерлъуда вукӀана Амишадайил вас Ахиезер[+]. 26Ашерил къавмалъе бетӀерлъи гьабулеб букӀана Охранил вас Пагиэлица 27ва Нафталил къавмалъе – Енанил вас Ахирица. 28Гьединаб букӀана сапаралде рахъулел гӀизраилазул къавмазул тартибгун низам.


Мусаги Ховавги

29Мусаца абуна жиндирго вакьад-васасда, ай мидянияв Регуэлил вас Ховавида: «Ниж унел руго БЕТӀЕРГЬАНАС нижее кьелин абураб ракьалде. Вилълъа нижеда цадахъ, дуеги нижеего гӀадин икъбал букӀина, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАНАС ГӀизраилил халкъалъе лъикӀлъи гьабизе рагӀи кьун бугелъул», – ин[+].

30Амма гьес жаваб кьуна: «Дун вилълъинаро нужгун. Дирго ракьалде ва дирго гӀагарлъиялъухъе тӀадвуссин лъикӀ дие», – ян.

31Амма Мусаца нахъеги абуна: «Гьарула дуда, рехун тоге ниж! Дуда лъикӀ лъала салул авлахъалда къайи чӀвазе санагӀатал бакӀал; нижеда нух малъулев чилъун вукӀа.

32Мун нижеда цадахъ вилълъани, нижеца дуеги бащад гьабила[†] БЕТӀЕРГЬАНАС нижее кьурабщинаб рикъзи», – ян.

33Цинги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ МагӀардаса гьел сапаралде рахъана ва гьез лъабго къо нухда бана. Лъабабго къоялъ гьезда цебе-цебе унеб букӀана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ КъотӀиялъул гъамасги,[†] гьезда хӀухьбахъиялъе бакӀги бихьизабулаго. 34Къад сапаралъ унеб мехалда БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ накӀкӀул парчаги букӀунаан гьезда тӀасан боржунеб[+]. 35Сапаралде рахъине гъамас борхулелъул Мусаца абулаан:

«Вахъа цеве, я БЕТӀЕРГЬАН!
Рихх-риххун аги Дур тушбаби!
Дуда цереса лъутун аги Мун рихарал!»

36Гъамас лъалхъараб мехалда гьес абулаан:

«Лъалхъе, БЕТӀЕРГЬАН,
рикӀкӀун хӀалкӀоларел ГӀизраилалгун!»

### 11


ГӀизраилазул разигьечӀолъи

1ЗахӀмалъи хӀехьезе бокьичӀого зигардизе лъугьана халкъ цо къоялъ, ва гьезул разигьечӀолъиялъул къулкъудиги рагӀун, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] кутакалда ццин бахъана. Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀа рещтӀана гьезде ва гьелъ бухӀизе байбихьана халкъалъ чӀел гьабураб бакӀалъул[†] рагӀал[+]. 2Халкъ кумекалъе Мусаде ахӀи базе лъугьана; Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ дугӀа гьабун хадуб, цӀа свана[+]. 3Гьеб бакӀалда Тавера[*] абураб цӀар лъуна, щайгурелъул гьениб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀа рекӀун букӀун.

4Цо заманалда гӀизраилазда[†] гьоркьор рукӀарал батӀиял халкъазул гӀадамаз тӀалаб гьабизе байбихьана лъикӀа-лъикӀаб квен. Гьездаго цадахъ зигардизе лъугьана гӀизраилалги. Гьез абулеб букӀана:

«Нижее гьан кьолев чи киса щолев![+]

5РакӀалда бугищ Мисриялда чӀобого кваналеб букӀараб ччугӀаги, охцерги, пастӀанги, пурччги, перги, ражиги! 6Гьанжеян абуни, черхалда рухӀцин хутӀун гьечӀо. Щибниги гьечӀелъул кваназе, гӀицӀго манна[†] гурони! Бадисан баккун буго гьебги»[+].

7Манна букӀана гъаранхералъул хьоналда релълъараб, хъахӀаб кьералъул зобалазул нигӀмат. 8Халкъалъ гьеб бакӀарулаан ва хадуб кверзул гьабида ххенолаан яги чухӀулаан. Хадуб гьеб хъабаялъуб белъунаан яги гьелъул бакараби режулаан. Зайтуналъул нахулъ[†] буцун бежараб чадил гӀадинаб тӀагӀамги букӀана гьелъул[+]. 9Къаси щуб ккараб мехалда, гьелда цадахъ рещтӀунаан маннаги.

10Мусада рагӀана халкъалъул гӀоди – щибаб хъизан-къай гӀодулеб букӀана, жидерго чадиралъул кӀалтӀаги чӀун. Гьебмехалда БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин гьелегьана, Мусалги гьелъ кутакалда ракӀбакъвана. 11Гьес БЕТӀЕРГЬАНАСДА абуна:

«Щай Дуца дие гьаб гӀазаб кьолеб бугеб? Щиб гьабун дица Дур ццин бахъинабураб, гьаб тӀолабго халкъ дида баччизабизе ккани?

12Дун гьазул эменищ вугев? Дидасан бижараб халкъищ гьаб бугеб? Щай Дуца, жиб хьихьулей гӀаданалъ лъимер кинигин дида карандаги лъун, гьезие кьелин абун гьезул умумузе Дуца рагӀи кьураб ракьалде щвезегӀан, дида баччизабулеб бугеб гьаб халкъ? 13Киса дица гьаб гӀаламалъе гӀураб гьан балагьилеб: „Гьан кье нижее кваназе!“ – ян гӀодулел ругелъул гьел дида цере! 14ЦохӀо дида бажаруларо гьаб халкъ баччун; гьеб цӀакъго захӀматаб иш буго дие![+] 15Хадубккунги дие гьадинабго къисмат Дуца хъван батани, Дур цӀобалъе мустахӀикъавги дун ватани, гьарула гьабсагӀатго чӀвай дун, гьаб балагьалъукьа ворчӀизе вукӀине!»[+]

16Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«ГӀизраилазул кӀудиязда гьоркьоса гӀакълу-гьунар бугел бутӀрул хӀисабалда дуда лъикӀ лъалел чагӀи ракӀаре Дида цере – кинавниги лъабкъоялда анцӀго чи. Риччанте гьел рачӀине ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе ва дуда аскӀор чӀезе[+].

17Гьенив Дун кӀалъазе вуго дуда. Дуда лъураб РухӀалдасаги босун, гьездаги лъела Дица Гьеб. Гьел хӀалае рахъина дуе гьеб бакӀаб гьир баччиялъе, цохӀо дуцаго баччичӀого букӀине[+].

18Халкъалда абе: „РацӀцӀалъи гьабе, метералде хӀадурлъун рукӀине. Метер нужеца гьан кваназе буго, БЕТӀЕРГЬАНАСДА рагӀун бугелъул нужер гӀодиги, ‘Нижее гьан кьолев чи киса щолев! Мисриялдаго лъикӀ букӀана!’ абураб нужер къулкъудиги. БЕТӀЕРГЬАНАС кьезе буго нужее гьан[+]. 19Нужеца гьеб кваназе буго цо, кӀиго, щуго, анцӀго, къого къоялъ гуреб! 20Нужеца гьеб кваназе буго тӀубараб моцӀалъ, нужер магӀарзухъан бачӀинегӀан ва нужеда гьеб рихинегӀан, нужеца нужедаго гьоркьовги вугев БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ мугъги рехун, Гьесда цере ‘Щай ниж Мисриялдаса нахъе арал?!’ – ин абун, нуж зигардаралъухъ“».

21Мусаца абуна:

«Гьанив цин анлънусазарго рагъухъан вуго, ва Дуца абулеб буго: „ТӀубараб моцӀалъ Дица гьезда гьан кваназабизе буго!“ – ян[+].

22Бугебщинаб гӀи-боцӀи хъуниги, гӀолебищ гьезие киназего гьан? Ялъуни ралъдалъ бугеб тӀолго ччугӀа ккуниги, киназего гӀелищ гьеб?»

23БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хӀал дагьлъунищ бугеб? ГьабсагӀат дудаго бихьила, Дица дуе кьураб рагӀи тӀубалищали»[+].

24Муса халкъалъухъе вилълъана ва БЕТӀЕРГЬАНАС абураб жо бицана. Гьес халкъалъул кӀудиязул лъабкъоялда анцӀго чи аскӀове ахӀана ва гьел Чадиралда сверухъ чӀезаруна. 25Гьебмехалда БЕТӀЕРГЬАН накӀкӀул парчадулъ рещтӀана ва Мусагун кӀалъана; Мусада тӀад лъураб РухӀалдаса босун, гьенире ракӀарарал кӀудияздеги рещтӀинабуна гьеб РухӀ. Гьезда тӀаде РухӀ рещтӀиндал гьез байбихьана ахӀунго ахӀун шавкъалда Аллагьасул[†] амраби загьир гьаризе, амма хадубккун тӀокӀалъ гьедин гьабичӀо.

26КӀигоял рукӀана гьенире рачӀинчӀого, халкъалда гьоркьорго чӀун; цоясда цӀар букӀана Элдад, кӀиабилесда – Медад. Амма гьездеги рещтӀана РухӀ, гьелги рукӀиндал кьолбол кӀудиязул сияхӀалда рехсон, Чадиралъул кӀалтӀе инчӀониги. Гьединлъидал гьелги лъугьана Аллагьасул амраби загьир гьарун[†] кӀалъазе. 27Цо гӀолохъанчи векерун вачӀана Мусахъе ва гьес абуна:

«Элдадицаги Медадицаги Аллагьасул амраби рицунел руго», – ян.

28ГьитӀинаб къоялдасаго Мусал кумекчилъун вукӀарав Нунил вас Егьошуаца абуна:

«Муса, бетӀерчӀахъад, чӀезаре гьел!» – ин.

29Амма Мусаца жаваб кьуна:

«Дун цӀунизейищ мун вахъарав? Дие бокьилаан БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ халкъалда гьоркьоса киназего аварагзабазул[†] карамалъи щвезе ва БЕТӀЕРГЬАНАС гьезул щивасде Жиндирго Иллагьияб РухӀ рещтӀинабизе!» – ян.

30Цинги Мусаги кьолбол кӀудиялги[†] жиде-жидер чадразухъе тӀадруссана.


ЧӀоролаби

31Цинги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хӀалкӀолъиялдалъун кутакаб гьури бахъана ва гьелъ ралъдахъан чӀоролаби рачун рачӀана. Халкъ чӀараб бакӀалда сверухъ киса-кибего цо къоялъул сапаралъул манзилалда гьез ракь бахчизабуна кӀиго натӀалъул[†] борхалъиялда[+]. 32Халкъ чӀоролаби ракӀаризе лъугьана: тӀубараб къоялъги, къаси рогьинегӀанги ва хадусеб къоялъги ракӀарана гьел ва щивас бакӀарана цо хомералдаса[*] дагь гьечӀеб къадар хӀанчӀазул. Гьез гьел сверухълъиго цӀезабун тӀиритӀана. 33Жеги гьезул кӀалдиб гьан букӀаго, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин рещтӀана халкъалде ва Гьес гьезде кутакаб унти биччана. 34Гьединлъидал гьеб бакӀалда Киврот-Гьатаава[*] абураб цӀар лъуна: гьениб букъана чехьги квешаб яхӀги гьечӀеб халкъ.

35Киврот-Гьатааваялдаса халкъ багъарана Хацероталде ва гьениб лъалхъана[+].

### 12


Марямилги Гьарунилги Мусалъ жахӀда ккей

1Марямги Гьарунги[†] лъугьана Мусада бадибчӀвай гьабизе, гьес Кушалдаса гӀадан ячунин абун. 2Гьез абулеб букӀана:

«ГӀицӀго Мусада гурони кӀалъачӀевищ БЕТӀЕРГЬАН?[†] Нижедаги гурищ Гьев кӀалъарав?» – ин.

Ва гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДА рагӀана.

3Живго Мусайин абуни, кутакалда хӀалимав, дунялалдаго бищун хӀалимав чи вукӀана.

4Циндаго БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадаги, Гьарунидаги, Марямидаги абуна:

«Нуж лъабалго ДандчӀваялъул Чадиралда цере рилълъа», – ян. Гьел лъабалго гьенире рилълъана.

5Цинги БЕТӀЕРГЬАН рещтӀана накӀкӀул хӀубилъун Чадиралъул кӀалтӀе ва Гьес Гьарунги Марямги ахӀана; гьел кӀиялго церегӀан рилълъана. 6Ва БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«ГӀинтӀаме Дихъ!

Нужеда гьоркьов вугев БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ аварагасе[†]
Дун загьирлъула церетӀамиязулъ,
кӀалъала гьевгун макьабазулъ[+].
7Амма Дир лагъ Мусагун гьедин гуребха букӀунеб, –
Дир Рокъов гьев сундулъгоги Дие ритӀухъав вуго[+].
8Гьевгун Дун кӀалъала бадиса бадиве, рагьун,
кици-биценаздалъун гурев;
гьесда бихьула БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ сипат.
Кинха нуж хӀинкъичӀел
Дир лагъ Мусада данде рахъун кӀалъазе?»[+]

9БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ гьезда кутакаб ццин бахъана ва Гьев нахъе ана.

10Чадиралдаса батӀалъун накӀкӀул парча эхеде босараб сагӀаталъ Марямил черх барас унтиялъ цӀуна: гьелъул тӀом гӀазу гӀадин хъахӀлъана. Гьарун гьелдехун вуссиндал, гьесда бихьана гьелде барасалъул унти бахун бугеблъи[+]. 11Ва гьес Мусада абуна:

«БетӀерчӀахъад, гьарула гьабуге нижее тамихӀ, гӀакълу гьечӀел нижеца гьабураб мунагьалъухъ![†]

12Гьарула дуда, эбелалъул ургьиса бачӀарабго хвараб ва бащдаб черх турараб лъимада релълъине тоге Марям!»

13Цинги Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ дугӀа гьабуна:

«Я дир Аллагь,[†] сахлъизае Марям!» – ин.

14Амма БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Гьелъул бадибе инсуца хӀацӀу турабани, анкьго къоялъ рогьо баччизе ккезе гурищ гьелъ букӀараб? Гьей халкъалда гьоркьоса нахъе йитӀе анкьго къоялъ; хадуй тӀадюссине йиччанте»[+].

15Марям анкьго къоялъ халкъалда гьоркьоса нахъе йитӀана, ва гьей тӀадюссинегӀан халкъги бугелъубго чӀун букӀана.

### 13


АнцӀила кӀиго жасус

1[•]Хадуб халкъ Хацероталдаса сапаралъ бахъана ва Паран салул авлахъалде щведал, гьениб лъалхъи гьабуна[+].

2БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

3«Дица гӀизраилазе[†] кьолеб бугеб Ханааналъул[†] ракьалъул цӀех-рех гьабизе жасусал ритӀе: щибаб къавмалъул церехъабазда гьоркьоса цо-цо чи».

4Мусаца гьел ритӀана Паран абураб салул авлахъалдаса, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон. Гьел киналго рукӀана гӀизраилазул къавмазул церехъабазда гьоркьоса чагӀи[+]. 5Гьале гьезул цӀарал:

Рувимил къавмалдаса – Заккурил вас Шаммуа;

6Шимеонил къавмалдаса – ХӀорил вас Шафат;
7Ягьудал[†] къавмалдаса – Ефуннил вас Халев;[+]
8Иссахарил къавмалдаса – Юсупил[†] вас Игал;
9Ефраимил къавмалдаса – Нунил вас Гьошеа;
10Буняминил къавмалдаса – Рафул вас Палти;
11Зевулунил къавмалдаса – Содил вас Гьадиэл;
12Юсупил къавмалдаса, гьесул вас Манассил наслуялдаса – Сусийил вас Гьадий;
13Данил къавмалдаса – Гемалийил вас Аммиэл;
14Ашерил къавмалдаса – МикагӀилил вас Сетур;
15Нафталил къавмалдаса – Вафсил вас Нахби;
16Гадил къавмалдаса – Махил вас Геуэл.

17Гьел руго Мусаца ракьазул цӀех-рех гьабизе ритӀарал гӀадамазул цӀарал. Нунил вас Гьошеае[*] Мусаца хисун Егьошуа[*] абураб цӀар кьуна[+].

18Ханааналъул цӀех-рех гьабизе гьел ритӀулаго Мусаца абуна:

«Нуж Негев къотӀун мугӀрул-щобазде а!

19Халгьабе кинаб ракь гьеб бугебали. Лъазабе кинаб халкъалъ гьениб гӀумру гьабун бугебали: къуватабищ, загӀипабищ гьеб бугеб, дагьал чагӀийищ, ялъуни кӀудияб гӀаламищ гьезул бугеб? 20Гьеб халкъалъ гӀумру гьабулеб ракь кинаб бугеб: гьарзаябищ, мукъсанабищ? Кинал ругел гьезул шагьарал: чадразухъищ гьез гӀумру гьабулеб бугеб, яги сверун къадалги рарал щула гьарурал шагьаразухъищ? 21Кинаб ракь бугеб гьениб, беэнабищ яги хъарцинабищ? Ругищ гьенир гъутӀби, гьечӀищ? Нуж сункьаго хӀинкъуге, гьеб ракьалъул пихъги босе». (ЦӀибил барщулеб заман щун букӀана.)

22Гьел ана ва гьеб ракьалъул хал-шал гьабуна, Цин абураб салул авлахъалдаса бахъараб, битӀахъе Лево-Хаматалда аскӀоб бугеб Реховалде щвезегӀан. 23Негевги нахъа тун гьел щвана Хевроналде; Анакил наслуялъул АхӀиманицаги, Шешайицаги, Талмайицаги гӀумру гьабулеб букӀана гьениб. (Хеврон букӀана Мисриялъул шагьар Цоаналдаса анкьго соналъ цебе бараб шагьар.) 24Эшкол абураб расалъиялде щведал, гьез цо цӀолбол хьоп тӀад бугеб гъабуялъул гӀаркьел къотӀана ва, гӀералдаги бан, гьезул кӀигояс баччана гьеб; гьединго соноги инжирги босана гьениса[+]. 25Гьеб бакӀалда[†] цӀар лъуна Эшколалъул[*] расалъи абун, щайгурелъул гьениса гӀизраилаз цӀолбол хьоп къотӀун букӀун. 26КӀикъого къоялдасан гьел сапаралдаса тӀадруссана.

27Ва гьел рачӀана Паран абураб салул авлахъалда бугеб Кадешалде – Мусахъеги, Гьарунихъеги,[†] гӀизраилазул жамагӀаталъухъеги. Гьениб гьездаги халкъалдаги цебе гьез бихьа-таралъул якъинаб баян кьуна ва гьениса босун бачӀараб пихъ бихьизабуна. 28Гьез Мусада абуна:

«Ниж ана дуца ритӀараб ракьалде: хӀакъикъаталдаги, рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракь бугоан доб! Гьале гьениса пихъ. 29Амма доба гӀумру гьабулеб халкъ цӀакъ къуватаб буго, гьезул шагьаралги щула гьарурал ва цӀакъго кӀудиял[†] руго. Нижеда дора Анакил наслабицин рихьана! 30Амалекияз гӀумру гьабулеб буго Негевалда, хитиязги, евусиязги, амориязги – мугӀрузда, ханаанияз – ралъдал рагӀаллъиялдаги Иордан гӀурул рагӀаллъиялдаги»[+].

31Халевица хӀалбихьана Мусада цебе халкъ гӀодобуссинабизе ва гьес абуна:

«Рилълъа гьеб ракь кверде босизе! Нилъехъа бажарилагурищ гьеб!»[+]

32Амма гьесда цадахъ рукӀараз абуна:

«Нилъехъа бажаруларо доб халкъгун рагъизе – доб нилъедаса къуватаб халкъ буго», – ян.

33Жидедаго бихьараб ракьалъул рахъалъ халкъалда гьоркьор квешал харбал тӀиритӀизаризе лъугьана гьел:

«Гьениб гӀумру гьабизе рачӀарал чагӀи кваналеб ракь буго гьеб. Нижеда гьенир рихьарал киналго гӀадамал рукӀана нартал гӀадал чӀахӀиял. 34Нижеда гьенир нефилималги рихьана (Анакил наслаби Нефилимидасан лъугьарал ккола). Гьезда аскӀор ниж нижедаго гарцӀалин кколел рукӀана ва гьездаги ниж гарцӀаллъун рихьулел рукӀана»[+].

### 14


ГӀизраилазул дандечӀей

1[•]Гьебмехалъ халкъалъ ахӀи-хӀур бахъинабуна. ТӀубараб сордоялъ гӀодана гьел риччан гьаркьалгун ва 2Мусаеги Гьаруниеги[†] бадирчӀваял гьаризе лъугьана. ТӀолабго халкъалъ гьезда абулеб букӀана:

«Унго, Мисриялдаго хварал анищ ниж! Яги гьанир салул авлахъалда хун рукӀарал анищ![+] 3Щай БЕТӀЕРГЬАНАС[†] ниж гьеб ракьалде рачунел ругел? Гьенир ниж хвалчаца чӀвазе рукӀинейищ? Цинги нижер лъудбиги лъималги асирлъуде ккела! Мисриялдего тӀадруссани лъикӀ букӀина нилъее!» 4Гьез цоцазда абулеб букӀана:

«РачӀа нилъеца цоги бетӀер тӀаса вищизе ва Мисриялде тӀадруссине», – ян.

5Гьебмехалда Мусаги Гьарунги ГӀизраилалъул[†] жамагӀаталда цере накабазда чӀана[+]. 6Ракьазул хал-шал гьабизе аразда гьоркьор рукӀарал Нунил вас Егьошуацаги Ефуннил вас Халевицаги, чара бухӀун, жидедаго тӀад букӀараб партал бихъ-бихъана[+] 7ва гьез гӀизраилазул жамагӀаталда абуна:

«Нилъеца хал-шал гьабураб ракь кутакалда лъикӀаб буго! 8БЕТӀЕРГЬАН нилъеда гурхӀулев ватани, Гьес рачинеги рачун, нилъее кьела рахьги гьоцӀоги чвахулеб доб ракь. 9Амма БЕТӀЕРГЬАНАСДА данде рахъунге ва доб ракьалъул гӀадамазукьа хӀинкъуге, щайгурелъул нилъеца бигьаго къезарила дол! Дозие кумек гьечӀо, нилъгунин абуни, БЕТӀЕРГЬАН вуго. ХӀинкъуге дозукьа!» – ян[+].

10Гьебмехалъ халкъалъ гьел ганчӀица чӀвазехъин рукӀана, амма циндаго, киназдаго бихьун, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къудрат загьирлъана ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа[+].

11БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«КидаллъизегӀан гьаб халкъалъ Дун нахъчӀвазе вугев? КидаллъизегӀан гьел Дида божиларел, Дица жидеда гьоркьор гьаруралщинал гӀаламаталги гӀечӀого? 12Квешаб унтиги тӀаде биччан тӀагӀинабила Дица гьаб халкъ! Ва дудасан бижизабила гьалдасаги цӀикӀкӀараб ва къуватаб халкъ»[+].

13Гьебмехалъ Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДА абуна:

«Цинги гьеб хабар рагӀила Дуца Дурго къуваталдалъун жидер кверщаликьа гьаб халкъ хвасар гьабурал мисриязда! 14Мисрияз кинабго бицина гьаб ракьалъул халкъазда. Огь дир БЕТӀЕРГЬАН, гьел халкъазда рагӀун бугелъул, Мун Дур халкъалда цадахъ вукӀуневлъи ва Дуца бадиса бадиве Мунго вихьизе толеблъи, я БЕТӀЕРГЬАН! Ханааниязда[†] лъала Дур накӀкӀул парча гӀизраилазда тӀад бугеблъи ва Мун гьезда цадахъ къад – накӀкӀул хӀубилъун, къаси – цӀадул хӀубилъун унев вугеблъиги[+]. 15Цо чи течӀого Дуца гьаб халкъ тӀагӀинабуни, Дур хӀалкӀолъиялъул хабар рагӀарал халкъаз абизе буго: 16„БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪА бажаричӀо дозие кьезе амру гьабураб ракьалде доб халкъ бачине. Гьединлъидал Гьес дол салул авлахъалда чӀван руго“, – ян[+]. 17Биччанте гьанже загьирлъун букӀине БетӀергьанасул хӀалкӀолъи, Дуцаго абураб куцалда:[+] 18„БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ сабру халатаб, Гьесул рахӀму-цӀоб гӀатӀидаб! Гьев мунагь-хӀакъалдасаги[†] тӀасалъугьуна! Амма гӀайибиял тамихӀалде цӀала – умумузул мунагьазухъ, лъабабилеб ва ункъабилеб наслуялде щвезегӀанги, лъималазул лъималазеги тамихӀ гьабула“, – ян. 19Дур тӀадегӀанаб рахӀму-цӀобалъе гӀоло, тӀасалъугьа гьаб халкъалъул мунагьалдаса, Мисриялдаса рахъаралдаса нахъе жакъа къоялде щвезегӀанги тӀасалъугьунев вукӀаравго гӀадин!»

20[•]БЕТӀЕРГЬАНАС жаваб кьуна:

«Дур гьариялъе гӀоло тӀасалъугьина Дун гьеб халкъалдаса. 21Амма Дирго цӀаралхӀаги ва дуниялго цӀезабураб Дирго реццалхӀаги, – 22Дир къудратги бихьарал, Мисриялда ва салул авлахъалда Дица гьарурал хӀикматал ишалги рихьарал, амма гьебги гӀечӀого, тӀокӀалъ чӀечӀого Дир хӀалалги рихьун, Дие мутӀигӀлъичӀел чагӀазда 23бихьизе гьечӀо, гьезие кьезе бугин абун гьезул умумузе Дун гьедараб ракь. Дун рихарав цониги чиясда гьеб бихьиларо![+] 24Амма дир лагъ Халев гьезда релълъарав гьечӀо, гьев ракӀ-ракӀалъ Дида божарав вуго. Гьелъухъ Дица гьев щвезавила гьесда бихьараб ракьалде ва гьесул наслаби рукӀина гьелъул бетӀергьабилъун[+]. 25ГӀатӀиракьалда амалекиялги[†] ханааниялги[†] руго гӀумру гьабулел, гьединлъидал метер нуж тӀадрусса ва, БагӀараб ралъдахъе унеб нухккун, салул авлахъалде а».


Халкъалъе жаза гьаби

26БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадаги Гьарунидаги абуна: 27«КидаллъизегӀан Дида данде гӀарзахъдизе бугеб гьаб ццидал цӀураб халкъ? Гьезул разигьечӀолъиялъул къулкъуди рагӀулеб буго Дида. 28Гьезда абе: „Дирго цӀаралхӀаги, – ян абулеб бугин БЕТӀЕРГЬАНАС, – нужеца бицаралда рекъон гьабила[†] Дица нужее. 29Нужер жаназаби гьаб салул авлахъалда хутӀила; халкъалъул сияхӀалда хъварав къогоялдаса тӀаде сон барав ва Диде къулкъудулев вукӀарав щивав чиясул жаназа гьаб авлахъалда хутӀила[+]. 30Нужер цонигияс хӀетӀе чӀеларо Дица нужер улкалъун гьабизе рагӀи кьун букӀараб ракьалда, Ефуннил вас Халевицаги Нунил вас Егьошуацаги гурони[+]. 31Нужерго лъимал асирлъуде ккезе гурин хӀинкъун рукӀана нуж. Гьеле гьел рачина Дица нужеца инкар гьабураб ракьалде. 32Амма нужер жаназаби гьаб салул авлахъалде рехун тела. 33Нужер лъимал рукӀина кӀикъого соналъ гьаб авлахъалда, гӀухьби кинигин, нужер пасикълъиялъухъ гӀакъуба чӀамулел, нужер ахирисев чи хвезегӀан[+]. 34КӀикъого соналъ – нужеца доб Ханааналъул цӀех-рех гьабулаго бараб кӀикъого къоялъул щибаб къоялъухъ цо-цо сон рикӀкӀун – нуж рукӀина гӀазабалда, нужерго мунагьал сабаблъун, ва гьебмехалъ лъала нужеда Диргун тушманлъи гьабиялъул кьогӀлъи“. 35Дица – БЕТӀЕРГЬАНАС – абулеб буго гьедин! Дица чара гьечӀого гьедин гьабила Дида данде бахъараб тӀолабго гьаб ццидал цӀураб халкъалъе. Гьаб салул авлахъалда тӀагӀина гьел! Гьел киналго хвезе руго гьанир!»

36Мусаца доб ракьалъул цӀех-рех гьабизе ритӀун рукӀарал чагӀаз, гьениса тӀадруссун хадуб квешал харбал тӀиритӀизаризе лъугьана, ва тӀолабго халкъги гьезда рекъон Мусада данде къулкъудана. 37Гьеб ракьалъул хӀакъалъулъ хӀинкъарал харбал тӀиритӀизаруралъухъ, гьел киналго, квешаб унтиги ккун, хвана. БЕТӀЕРГЬАНАС жаза гьабуна гьезие. 38Ракьалъул хал-шал гьабизе ун рукӀаразда гьоркьоса чӀаго хутӀана гӀицӀго Нунил вас Егьошуаги Ефуннил вас Халевги[+].

39[•]Мусаца БетӀергьанасул рагӀи гӀизраилазда бицараб мехалъ, тӀолабго ГӀизраилил халкъ гӀек-гӀекиялда гӀодана. 40Нахъисеб къоялъ цудунго тӀадеги рахъун, гьел мугӀруздехун къокъана.

«Нижеца мунагь гьабуна! – ян абулеб букӀана гьез. – БукӀаниги, гьанже ниж ина БЕТӀЕРГЬАНАС абураб бакӀалде».[†]

41Амма Мусаца абуна:

«Щай нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амру тӀубазабулареб? Гьеб ишалъул нужее лъикӀаб хӀасил кколаро. 42Кирего унге, нужеда цадахъ БЕТӀЕРГЬАН гьечӀелъул гьанже; ани, тушбабаца щущахъ риххизаризе руго нуж. 43Нухда нужеда данде рагъила амалекиялги ханааниялги ва гьез чӀвала нуж. Нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ мугъ рехана, гьединлъидал Гьесул квербакъи букӀунаро нужее», – ян[+].

44Амма, жидедаго ракӀчӀун, мугӀруздехун ралагьун нухда рахъана гьел чагӀи; БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ КъотӀиялъул гъамасги[†] Мусаги ругелъурго чӀана. 45Цинги мугӀрузда чӀарал амалекиязги ханааниязги, гьезда дандеги рачӀун, гьел щущахъ риххизаруна ва Хормаялде щвезегӀан лъутизаруна[+].

### 15


Къурбаназул хӀакъалъулъ амраби

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилазда[†] лъазабе: „Дица нужее ватӀанлъун кьураб ракьалде щвараб мехалда, 3ва нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀи-боцӀиялдаса къурбан гьабулеб мехалда – тӀубан бухӀулеб къурбан, назруялъул къурбан, ракълил къурбан яги бокьараб хирияб[†] байрам кӀодо гьабиялда хурхараб къурбан – ва нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбаналъул гьуинаб махӀ бахъинабулеб мехалда,[+] 4гьелда цадахъго ролъул хирияб садакъаги букӀине ккола: зайтуналъул нахул[†] гиналъул ункъго бутӀа гьабун цо бутӀаги[*] гъорлъ жубараб, ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа[*] бищун лъикӀаб ханждал. 5ТӀубанго бухӀулеб къурбаналъе яги батӀияб къурбаналъе бачӀунеб щибаб кьегӀералда цадахъ гьединго бачӀине ккола гиналъул ункъго бутӀа гьабун цо бутӀа[*] чагъиралъулги.

6Куялда цадахъ бачӀине ккола гиналъул лъабго бутӀа гьабун цо бутӀа зайтуналъул нахги жубараб, ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа бищун лъикӀаб ханждал ва 7гиналъул лъабго бутӀа гьабун цо бутӀа чагъирги. Гьеб букӀине буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб махӀ бахъинабиялъе.

8БЕТӀЕРГЬАНАСЕ баси къурбанлъун гьабулеб бугони – тӀубан бухӀулеб къурбан, яги назруялъул къурбан, яги ракълил къурбан –[+] 9гьелда цадахъ букӀине ккола ролъул хирияб садакъа: бащдаб гин[†] зайтуналъул нахги гъорлъ жубараб, ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун лъабго бутӀа бищун лъикӀаб ханждал. 10Къурбан-бакӀалда[†] тӀаде тӀезе чагъиралъул бащдаб гинги букӀине ккола. Гьеб букӀина цӀадудалъун БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло кьолеб садакъа, Гьесие хирияб буго гьелъул махӀ[+]. 11Гьедин гьабизе ккола къурбаналъе бачӀунеб щибаб басигун, куйгун, кьегӀергун яги бурутӀгун цадахъ. 12Къурбаназул къадар кинаб букӀаниги, щибаб къурбаналъе гьедин гьабе.

13ГӀизраилил халкъалъул щивав чияс гьедин гьабизе ккола, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло хириял садакъаби гьарулаго ва къурбан бухӀиялдалъун Гьесие хирияб махӀ бахъинабулаго. 14Чияр ракьалдаса вачӀарав ва нужеда гъорлъ гӀумру гьабулев цогидав чиясе бокьани БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб махӀ бахъинабизелъун цӀадул къурбан гьабизе, гьесги кинабго гьабизе ккола нужецаго гӀадин. 15Нужееги нужеда цадахъ гӀумру гьабулел чияр ракьаздаса гӀадамазеги цо къанун букӀине ккола. Гьединаб буго рукӀинесел наслабазеги даимаб амру. Нужги къватӀиса рачӀарал гӀадамалги БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере ращадал руго[+]. 16Нужееги нужеда цадахъ гӀумру гьабулел чияр халкъазул гӀадамазеги – цо къанун ва цо низам“».

17БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

18«ГӀизраилазда гьадин абе: „Дица рачунел ругеб ракьалде нуж щваралго 19ва нужеца гьелъул нигӀмат кваналаго, гьелдаса бутӀа БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб садакъалъун кье. 20ТӀоцебе ххараб ханждал гьабураб чед хирияб садакъалъун кьезе ккола; гьеб щвезабе гьоцӀиб лал рехулеб мехалъ кьолеб хирияб садакъа хӀисабалда. 21ТӀоцебе ххараб ханждал хирияб садакъа киналго рукӀинесел наслабаз БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Рокъобе кьезе ккола даимго.


РакӀалда гьечӀого ккараб мунагьалъухъ къурбан

22БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьарурал амраби нагагь нужехъа тӀуразаричӀого хутӀани,[+] 23БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадасан тӀалаб гьарурал киналго амрабиги хӀисабалде росун – БЕТӀЕРГЬАНАС тӀоцебе амру гьабураб къоялдаса бахъараб – гьанжеги нужер хадусел гӀелазги гьадин гьабе. 24Гьеб халкъалъухъа лъачӀого ккараб гъалатӀ батани, тӀолго жамагӀаталъул рахъалдасан тӀубан бухӀулеб ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб махӀ бахъинабулеб къурбаналъе кьезе ккола баси, ва гьелда цадахъ букӀине ккола ролъул садакъаги, къурбан-бакӀалда тӀаде тӀолеб жоги. Мунагь[†] чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъвезе ккола[+]. 25Биччанте кашишас[†] тӀобитӀизе ГӀизраилалъул тӀолго жамагӀаталъул мунагь чуриялъул къурбан, халкъ мунагьалдаса бацӀцӀалъизе букӀине, щайгурелъул гьеб халкъалъухъа лъачӀого ккараб гъалатӀлъидал букӀараб; гьеб гъалатӀалъухъ халкъалъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбанги гьелда цадахъ кьезе кколел садакъабиги кьела, БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе мунагь чуриялъул къурбанги хъвела. 26ГӀизраилалъул тӀолабго халкъалъулги ва гьезда гьоркьор ругел чияр халкъазул гӀадамазулги мунагьалдаса Аллагь[†] тӀасалъугьина, щайгурелъул халкъалъухъа лъачӀого ккараб мунагь букӀиндал гьеб.

27Гьединаб мунагь цо чияс гьабун бугони, мунагь чуриялъул къурбаналъе гьес кьезе ккола лъагӀараб цӀцӀе[+]. 28Кашишас БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе тӀобитӀила тохлъукье мунагьалъукье ккарав чи вацӀцӀалъиялъе къурбан, ва гьесул мунагьаздаса тӀаса лъугьина. 29Цого низам букӀине ккола тохлъукье мунагь гьабурав щивав чиясе – гӀизраиласеги чияр халкъалъул[†] чиясеги[+].

30Амма цониги чияс – гӀизраилав вукӀа, гочун вачӀарав вукӀа – ургъунго мунагь гьабуни, гьеб ккола БЕТӀЕРГЬАН хӀакъир гьави; гьединав чи халкъалда гьоркьов тезе бегьуларо, нахъе гъезе ккола[+]. 31Гьес БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ рагӀул сан гьабичӀо, гьес Гьесул амру хвезабуна: гьев чара гьечӀого, халкъалда гьоркьоса вачахъизе ккола – гьесие жаза гьабизе ккола“».


Шаматкъоялъул адаб тарасе тамихӀ

32ГӀизраилал салул авлахъалда рукӀаго, гьезда вихьана цо чи шаматкъоялъ[†] цӀул бакӀарулев[+]. 33Гьедин гьев вихьарал гӀадамаз гьев вачана Мусахъеги, Гьарунихъеги,[†] тӀолабго жамагӀаталъухъеги. 34Гьев жанив тӀамуна, хъаравулзабиги тана, щайгурелъул лъалеб букӀинчӀо щиб гьесие гьабилебали.[†][+] 35Гьебмехалда БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Гьев чи чӀвазе ккола. Биччанте тӀолабго халкъалъ, халкъ рещтӀараб бакӀалдаса къватӀивеги вачун, гьев ганчӀица чӀвазе»[+]. 36Цинги халкъалъ гьев, халкъ чӀараб бакӀалдаса довегӀанги вачун, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон, ганчӀица чӀвана.


РатӀлида гӀертелал раялъул хӀакъалъулъ

37БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

38«ГӀизраилазда гьадин абе: „Куназул гӀертелал рукъе нужерго ратӀлил ахада, щибаб гӀертелалде канчӀхъахӀилаб кьералъул кунги жубай. РукӀинесел гӀелазги даим гьедин гьабизе ккола[+]. 39Гьел гӀертелазухъ балагьун, нужеда ракӀалде щвела БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ киналго амраби ва, напсалъги беразги тӀалаб гьабулелда хадур инчӀого, нужеца гьел амраби тӀуразарила. 40Цинги нужеда кӀочон теларо Дир амраби; нуж гьезда рекъон хьвадила ва Аллагьасда цере рацӀцӀадаллъун рукӀина[+]. 41Дун вуго Мисриялдаса нуж къватӀире рачарав нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь.[†] Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – нужер Аллагь!“»[+]

### 16


КъорахӀги, Датанги, Авирамги Мусада данде рахъин

1Левийил къавмалдаса Кехатил Ицхарил вас КъорахӀги, Рувимил къавмалдаса Элиавил васал Датангун Авирамги, Пелетил вас Онги[+] 2Мусада данде чӀана. Гьезул рахъ ккуна кӀинусиялда кӀикъоялда анцӀго чияс; гьел киналго рукӀана гӀизраилазул[†] церехъаби, рагӀи билълъарал къадруял чагӀи. 3Гьез сверун ккуна Мусаги Гьарунги[†] ва гьезда кӀалгьикъизе лъугьана:

«ГӀела, цӀакъго тӀасан кколел руго нуж! ТӀолабго халкъги бацӀцӀадаб[†] буго, халкъгунги БЕТӀЕРГЬАН[†] вуго. Щайха нужеца нужго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ тӀолабго жамагӀаталдаса тӀадегӀаналлъун гьарулел?»[+]

4Гьеб рагӀидал, Муса чӀарбида накабазде ккана[+]. 5Хадуб гьес КъорахӀидаги гьесда цадахъ рукӀараздаги абуна:

«Метер радал БЕТӀЕРГЬАНАС Жиндицаго бихьизабила, щив Гьесул кколевалиги, щив вацӀцӀадав вугевалиги, лъие Гьес Жинде гӀагарлъизе ихтияр кьолебалиги. Гьес тӀаса вищарав чиясе рес букӀина Гьесде гӀагарлъизе[+]. 6Дуца, КъорахӀ, ва дуда цадахъ ругел киназго гьадин гьабе: росе жаниб гьуинмахӀал рухӀулел щурмал 7ва метер гьезда жаниб лъе цӀа рекӀараб тӀурччиги, тӀурччиялда тӀаде бай хирияб гьуинмахӀалъул жубанжоги, цинги гьеб кинабго БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе лъе. БЕТӀЕРГЬАНАС тӀаса вищарав вукӀина вацӀцӀадавлъун. ГӀела гьанже нужее, Левийил наслаби!»[+]

8Мусаца КъорахӀида жеги абуна:

«ГӀенеккея, Левийил наслу! 9Нужее гӀоларогойищ бугеб ГӀизраилил Аллагьас[†] цогидал гӀизраилаздаса ратӀаги гьарун, нуж Жиндего гӀагарлъизари ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Мукъадасаб Чадиралда хъулухъ гьабизеги, жамагӀаталда цере рахъун халкъалъе динияб хъулухъ гьабизеги тӀами[+]? 10Мунги дур вацал левиталги[†] Гьес Жиндего гӀагарлъизе гьаруна, нужецайин абуни, гьелда тӀадеги нужеего кашишлъиги[†] тӀалаб гьабулеб буго! 11Мунги дур ишцоялги БЕТӀЕРГЬАНАСДА данде чӀун руго! Гьаруница щиб гьабун бугеб, нужеца гьедин гьев какизе ккани?»[+]

12Мусаца Элиавил васал Датанги Авирамги ахӀизе чагӀи ритӀана. Амма гьез абуна:

«Ниж рачӀинаро! 13Рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракьалдаса нахъеги рачун, гьаб салул авлахъалда хвезе ниж рачараблъи гӀоларогойищ дуе бугеб? Гьанже нижеда тӀад тарав ханлъун вукӀинегийищ дуе къваригӀун бугеб[+]? 14Дуца ниж рачинчӀо рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракьалде, кьечӀо нижее хурзалги цӀолбол ахалги. Дуда гӀадамал беццал ругиланищ кколеб? Ниж рачӀинаро духъе!»

15Квешго ццин бахъана Мусал гьебмехалъ, ва гьес абуна:

«Я БЕТӀЕРГЬАН, къабул гьаруге гьезул къурбаналгун садакъаби! Дица хӀамацин тӀалаб гьабичӀо гьезухъа, гьезул цонигиясе квешлъиги гьабичӀо!» – ян[+].

16Мусаца КъорахӀида абуна:

«Мунги дур ишцоялги метер БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере чӀезе ккола: мунги, долги, Гьарунги. 17Жаниб махӀгьуинаб жубанжоги лъун, нужер щивас гьенибе босе гьуинмахӀал рухӀулеб щурун; кӀинусиялда кӀикъоялда анцӀабго щурун букӀа абе БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе. Дуцаги босе дурго щурун, Гьаруницаги босе жиндиргояб». 18Кинацаго росана жидерго щурмал, лъуна гьезда жаниб бухӀараб тӀурччиги хирияб махӀгьуинаб жубанжоги, ва Мусадаги Гьарунидаги аскӀор ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа эхетана киналго. 19КъорахӀица ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе бакӀарана[†] Мусада данде чӀаразул тӀолабго жамагӀат. Гьебмехалда кинабго халкъалъе БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къудрат загьирлъана. 20Ва БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадаги Гьарунидаги абуна:

21«Гьеб жамагӀаталда аскӀоса дорегӀан а, Дица цо параялъ тӀагӀинарила гьел киналго!»[+]

22Амма Мусаги Гьарунги накабазда чӀана ва гьез гьарана:

«Я Аллагь, чӀагоябщинаб жоялда рухӀ лъолев Аллагь! Цо чияс гьабураб мунагьалъухъ[†] тӀолабго халкъалдагийищ ццин бахъунеб Дур?»[+]


КъорахӀиеги, Датаниеги, Авирамиеги тамихӀ гьаби

23Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

24«Халкъалда абе КъорахӀилги, Датанилги, Авирамилги чадиралдаса рикӀкӀадегӀан айилан».

25Муса вилълъана Датанилги Авирамилги чадираздехун, ГӀизраилил халкъалъул кӀудиялги[†] рилълъана гьесда хадур. 26Гьес халкъалда лъазабуна:

«Гьал мунапикъазул чадираздаса рикӀкӀадегӀан а! Гьезул къайи-къоноялда кверги хъваге, гурони гьезул мунагь сабаблъун нужги хвезе руго», – ян[+].

27Халкъ КъорахӀилги, Датанилги ва Авирамилги чадиралдаса рикӀкӀадегӀан ана. Датанги Авирамги жидерго лъудбигун, лъималгун ва хахулел гьитӀичалгун жидерго чадиразул кӀалтӀа эхетун чӀана.

28Цинги Мусаца абуна:

«Гьанже нужеда бихьила, дица кинабго, диего бокьун гуреб, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялдалъун гьабулеб букӀин: 29нагагьлъун цогидал гӀадамалго гӀадин, гӀадатияб хвел рещтӀун гьел хвани, дун БЕТӀЕРГЬАНАС витӀарав чи кколаро[+]. 30Амма БЕТӀЕРГЬАНАС гӀажаибаб лъугьа-бахъиналдалъун ракьги хъвалхьун, гьелги гьезул кинабго мулкги цадахъго ракьулъе тӀерхьинабуни, ва гьел чӀагого барзахалде[†] ани, нужеда лъан букӀа, гьел БЕТӀЕРГЬАНАСДА данде чӀарал рукӀараллъи».

31Муса кӀалъан вахъиналде, гьезда гъоркь букӀараб ракь кьватӀун ана. 32Ракьалъ кӀал гьакӀкӀана ва гьел жалгоги, гьезул хъизан-къайги, КъорахӀил агьлуги, гьезул букӀарабщинаб магӀишатги ракьулъе тӀерхьун ана. 33Гьел чӀагого ана барзахалде, жидер тӀолабго магӀишатгун цадахъ; гьезда тӀад ракь данде ана ва гьелги халкъалда гьоркьоса тӀагӀана[+]. 34Гьезул гӀасиял гьаркьалги рагӀун, сверухъ рукӀарал гӀизраилал рахъ-рахъалдехун лъутана: «Ракьалъ нижги къулчӀизехъин руго!» – ян ахӀи балаго.

35Хадуб БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН рещтӀараб цӀадуца гьуинмахӀал рухӀулел щурмалгун вачӀарав кӀинусиялда кӀикъоялда анцӀавго чи вухӀана[+]. 36БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

37«Кашиш Гьарунил вас Элеазарида абе рухӀаразул гьуинмахӀал рухӀулел щурмалги ракӀарун, гьезда жаниса тӀурччи нахъе байилан. 38Гьанже гьел руго, мунапикъазул гӀумруги кьун, мукъадасаллъун лъугьарал щурмал. РачитӀаги рухун гьезул тӀанчал гьаре къурбан-бакӀалда тӀад кквезе. БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере росун рукӀиналъ гьел щурмал мукъадасаллъун лъугьана. Биччанте гьеб хутӀизе ГӀизраилил халкъ цӀодорлъиялъе гӀаламатлъун», – ин.

39Кашиш Элеазарица ракӀарана цӀадуца рухӀаразухъ рукӀарал мазгарул щурмал ва гьезул тӀанчал гьаруна къурбан-бакӀалда тӀад кквезе, 40Мусаде БЕТӀЕРГЬАНАС гьабураб амруялда рекъон. Гьел къурбан-бакӀалда тӀад ккурал мазгарул тӀанчаз гӀизраилазда даимго ракӀалде щвезабизе букӀана БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе гьуинмахӀал рухӀизе Гьарунилги гьесул наслабазулги гурони ихтияр гьечӀеблъи, КъорахӀилги гьесул ишцоязулги гӀадинаб къисмат лъилниги букӀунгутӀизе[+].


Мусаги Гьарунги халкъалъе хӀалае рахъин

41Хадусеб къоялъ гӀизраилазул тӀолабго жамагӀат лъугьана рази гьечӀолъи загьир гьабун Мусадеги Гьарунидеги къулкъудизе. «Нужеца чӀвана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ халкъ», – ин абулеб букӀана гьез.

42Амма кинабго халкъ, Мусадаги Гьарунидаги дандеги бахъун, ДандчӀваялъул Чадиралдехун балагьидал, халкъалда бихьана Чадиралда тӀад накӀкӀул парча чӀун: БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къудрат загьирлъана. 43Мусаги Гьарунги ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе щваралго, 44БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

45«Гьеб халкъалда аскӀоса нахъегӀан а, Дица гьеб цо параялъ тӀагӀинабила!» – ян.

Цинги гьел кӀиялго кӀалагъоркье накабазде ккана[+]. 46Мусаца Гьарунида абуна:

«Босе хехго гьуинмахӀал рухӀулеб щурунги, лъе гьелда жаниб къурбан-бакӀалдаса босун гьелегьараб тӀурччиги, гьуинмахӀазул жубанжоги ва гӀедегӀе халкъалъухъе, гьел мунагьалдаса рацӀцӀад гьаризе.[†] БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин рещтӀун буго ва халкъалде квешаб хвалил унти биччан буго», – ян[+].

47Гьаруница Мусаца малъухъе гьабуна ва халкъалъухъе гӀедегӀана – гьезда гьоркьоб хвалил унти байбихьун букӀана. Жиндирго щурминиб хирияб гьуинмахӀазул жубанжоги лъун, Гьарун халкъ бацӀцӀад гьабизе лъугьана. 48Гьев хвараздаги чӀагояздаги гьоркьов эхетана ва хвалил унти къотӀана[+]. 49Амма гьеб унтуца хвана 14 700 чи, КъорахӀ сабаблъун хварал рикӀкӀинчӀого. 50Хвалил унти лъугӀидал, Гьарун ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀа чӀун вукӀарав Мусахъе тӀадвуссана.

### 17


Гьарунил гӀанса тӀегьай

1Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилалгун[†] кӀалъай ва гьезухъа анцӀила кӀиго гӀанса босе, щибаб къавмалъухъа цо-цо – гьезул кӀудиязул гӀунсби. Щибаб гӀансаялда тӀад къавмалъул бетӀерасул цӀарги хъвай; 3Левийил гӀансаялда тӀад Гьарунил[†] цӀар хъвай. Щибаб къавмалъул кӀудиясухъа цо-цо гӀанса босизе ккола. 4Гьел гӀунсби лъе ДандчӀваялъул Чадиралда жанир, Дун Мунгун дандчӀвалеб бакӀалда[†] КъотӀиялъул гъамасалда[†] цере[+]. 5Дица тӀасавищарав чиясул гӀансаялда тӀад чӀорал кӀанцӀизе руго, ва гьедин Дица гьоркьоб къотӀизабизе буго гӀизраилазул нужедаса разигьечӀолъиялъул лъугӀел гьечӀеб къулкъуди».

6Мусаца гьеб кинабго гӀизраилазда бицана, ва гьезул кӀудияз анцӀила кӀиго гӀанса гьесухъе кьуна – щибаб къавмалдаса цо-цо гӀанса. 7Цинги Мусаца гьел ДандчӀваялъул Чадиралъур БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ КъотӀиялъул гъамасалда цере лъуна.

8Хадусеб къоялъ Муса Чадиралъуве вилълъана ва гьесда бихьана Гьарунил гӀансаялда, ай Левийил къавмалъул гӀансаялда чӀорал кӀанцӀун ругеблъи: гьелда букӀдулги раккун, тӀегьги бан, миндальги барщун батана[+]. 9Мусаца киналго гӀунсби, БЕТӀЕРГЬАНАСДА цереса къватӀиреги росун, гӀизраилазда рихьизаруна. Гьел гьезухъ ралагьана, цинги щивас жинди-жиндир гӀанса нахъе босана.

10Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Гьарунил гӀанса лъе КъотӀиялъул гъансида цебе. Биччанте гьеб букӀине мутӀигӀлъуларезе ракӀалдещвеялъул гӀаламатлъун. Гьедин дуца ахир лъела Дида данде гьезул къулкъудиялъе ва гьелги хвечӀого хутӀила».

11Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАС малъухъе гьабуна. 12ГӀизраилаз Мусада абуна:

«Гьале ниж холел руго! Нижер иш лъугӀана, ниж киналго хвезехъин руго! 13БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Мукъадасаб Чадиралда аскӀове къарав щивав чи холев вуго! Унго, ниж киналгойищ хвезе ругел?»

### 18


Кашишзабаздаги левитаздаги тӀадал ишал

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Гьарунида[†] абуна:

«Дуцаги, дур васазги, тӀолабго дур гӀагарлъиялъги жаваб кьезе буго Мукъадасаб бакӀалда[†] щибгӀаги мунагь[†] ккеялъул. Гьелда тӀадеги, кашишзабазул[†] хъулухъалда жаниб щибгӀаги мунагь-хатӀа ккани, гьелъулги жаваб кьезе буго дуцаги дур васазги[+]. 2Левийил, ай дур умумузул къавмалдаса дурго вацалги ахӀе духъего, дуцаги дур васазги КъотӀиялъул Чадиралда цебе тӀагӀат гьабулеб мехалда, гьел кидаго дуе кумекалъе рукӀине[+]. 3Гьел рукӀине руго дур нухмалъиялда гъоркь ва Чадиралда жаниб хӀажатаб кинабго хӀалтӀи гьабизе буго гьез, амма гьезие гьукъун буго я мукъадасаб цӀарагӀалда, я къурбан-бакӀалда[†] квер хъвазе, гурони хвезе руго гьелги гьезда цадахъ нужгоги. 4ГӀицӀго левитал[†] рукӀине руго дуда цадахъ ДандчӀваялъул Чадиралъуб дуе кумек гьабиялъе, ва гьенир гьаризе кколелщинал хӀалтӀабиги гьез тӀуразаризе руго. Амма цоги батӀиял чагӀи нужеда аскӀоре къазецин бегьуларо.

5Нужеца Мукъадасаб Чадиралъулги къурбан-бакӀалъулги тӀалаб гьабизе ккола, хадубккунги гӀизраилазда[†] Дир ццин бахъинчӀого букӀине[+]. 6ГӀизраилил халкъалда гьоркьосаги рачун, Дицаго кьуна нужее кумекалъе левитал – гьел рукӀине руго нужее Дир сайгъатлъун. Гьел БЕТӀЕРГЬАНАСЕ ратӀа гьарураллъун ккола, ДандчӀваялъул Чадиралда хӀалтӀизе рукӀине. 7Амма гӀицӀго дуцаги дур васазги гурони тӀубазе бегьуларо къурбан-бакӀалда ва Чадиралда жанибехун, пардавалда нахъа бугеб бакӀалда хурхараб кинабгӀаги кашишзабазул хъулухъ. Гьеб нужеда тӀадаб хъулухъ ккола. Дица нужее сайгъатлъун кьолеб буго кашишлъи; гьеб тӀаде босизе лъугьарав щивав батӀияв чи чӀвазе ккола»[+].


Кашишзабазеги левитазеги кколел садакъаби

8БЕТӀЕРГЬАНАС Гьарунида абуна:

«Дица дур ихтияралде кьуна халкъалъ Дир Мукъадасаб бакӀалде рачӀунел тӀолалго хириял садакъаби: гӀизраилаз Дие гӀоло бачӀунебщинаб хирияб[†] садакъа Дица кьолеб буго дуе ва дур наслабазе, даим нужее букӀине кколеб бутӀа хӀисабалда[+]. 9Халкъалъ гьарулел бищунго хириял къурбанал ва хириял садакъаби[†] – ролъул хириял садакъаби, мунагь чурулеб къурбан ва гӀайиб бецӀулеб къурбан – гьел ккола кутакалда хириял жал ва гьезул рухӀуларел бутӀаби дуе рукӀине ккола. Гьеб ккола дурги дур наслабазулги бутӀа. 10Гьеб кванай тӀадегӀанаб хиралъиялъул садакъа хӀисабалда; гьеб кваназе бегьула дур наслуялъул щивав бихьинчияс; гьеб хирияб жо букӀин кӀочонге.

11Гьале жеги дуе букӀине кколеб жо: гӀизраилаз рачӀунел киналго хьвагӀезарулел къурбанал Дица дуеги дур васал-ясазеги, даим нужее букӀине кколеб бутӀалъун кьолел руго. Дур рукъалъул щивав вацӀцӀадав чияс кваназе бегьула гьеб бутӀа[+].

12Лъилъариялъул авалалда БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияб садакъа хӀисабалда бачӀунеб бищун лъикӀаб зайтуналъул нахги,[†] цӀияб чагъирги, тӀорщелги Дица дуе кьолеб буго[+]. 13Ракьалдаса щвараб ва Дир Мукъадасаб бакӀалде бачӀунеб кинабниги тӀоцебесеб нигӀмат букӀине буго дурлъун. Дур рукъалъул щивав вацӀцӀадав чияс кваназе бегьула гьеб[+].

14ГӀизраилалда лъицаниги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабураб кинабниги жо дуе букӀине буго[+]. 15БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьезе кколеб, эбелалъул тӀоцебесеб бихьинтӀинчӀги – инсанасулги, хӀайваналъулги – гьебги дур ккола. Амма гӀадамазул тӀоцере гьарурал бихьинлъимал, гьезухъ хӀакъги босун, эркен гьаризе ккола, ва бацӀцӀадаб гуреб хӀайваналъ гьабураб тӀинчӀалъухъги хӀакъ кьезе ккола[+]. 16ТӀоцересел бихьинлъималазухъ хӀакъ босе гьез моцӀ бараб заманалда – щуго шекел[†] гӀарцул[*] (Чадиралда хӀалтӀизабулеб шекел, ай къого гера[†] бугеб шекел хӀисабалде босун)[+].

17Амма гӀачиязул, гӀиязул яги цӀцӀаназул тӀоцебесеб къинлъи БетӀергьанасул ккола, гьезухъ хӀакъ кьоларо. Гьезул би[†] пунхъизабе къурбан-бакӀалде ва гьениб гьезул тӀатӀиги бухӀе БЕТӀЕРГЬАНАСЕ цӀадул къурбанлъун, Гьев разияб кӀкӀуйдул махӀ бахъинабизелъун[+]. 18Гьезул гьан дуе букӀина, хьвагӀезабулеб къурбаналъул мегьедги кваранаб бохги гӀадин[+]. 19ГӀизраилаз БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рачӀунел киналго хириял садакъаби Дица дуеги дур лъималазеги кьолел руго, нужер даимаб бутӀа хӀисабалда. Гьеб буго даимаб, БЕТӀЕРГЬАНАСДАГИ дургун дур наслуялдаги гьоркьоб гьабураб, киданиги биххулареб абадияб ЦӀамул[*] КъотӀи»[+].

20БЕТӀЕРГЬАНАС Гьарунида абуна:

«ГӀизраилалда дур букӀине гьечӀо кинабгӀаги ирс ва ракьалъул кинабгӀаги бутӀа; Дунго вукӀина ГӀизраилил халкъалда гьоркьов дур бутӀалъунги дур ирслъунги[+].

21ДандчӀваялъул Чадиралда хъулухъ гьабиялъухъ Левийил наслабазе ирсалъе Дица кьола гӀизраилазул киналго анцӀил бутӀаби[†][*][+]. 22ГӀизраилал тӀокӀалъ ДандчӀваялъул Чадиралде гӀагарлъизе бегьуларо – нагагь гӀагарлъани, гьел мунагьалъукье ккезе руго ва гьеб сабаблъун гьезие жаза гьабизе буго. 23Биччанте ДандчӀваялъул Чадиралъуб хӀалтӀи гьабизе гӀицӀго левитаз ва хъублъиялдаса гьеб цӀуниялъул жавабги гьездаса тӀалаб гьабизе. Гьеб буго даимаб тӀадкъай, нужер тӀолалго наслабаз чара гьечӀого тӀубазабизе кколеб. Амма ГӀизраилил халкъалда гьоркьоб гьезие ракьалъул ирс букӀине гьечӀо. 24Гьелъул бакӀалда Дица левитазе ирслъун кьолел руго гӀизраилаз БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рачӀунел гьезул боцӀи-рикъзиялъул анцӀил бутӀаби. Гьединлъидалин Дица абураб, ГӀизраилазул халкъалда гьоркьоб гьезие ракьалъул бутӀа букӀине гьечӀин абун».

25БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

26«Левийилазда абе: „Дица нужее ирслъун кьурал анцӀил бутӀаби гӀизраилаз нужехъе росун рачӀараб мехалда, нужеца Дие батӀа гьабун кьезе ккола гьезулги анцӀил бутӀа – анцӀил бутӀаялъул анцӀил бутӀа. 27Гьеб нужер садакъа рикӀкӀине буго цогидал гӀадамаз рачӀарал садакъабазда бащадаблъун – гьоцӀиса тӀорщелалда яги чаналъуса босараб цӀияб бахъараб чагъиралда бащадаблъун. 28Нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гьединал анцӀил бутӀаби кье гӀизраилаз рачӀарал киналго анцӀил бутӀабаздаса. Гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ бутӀа ккола – кашиш Гьаруние кьезе ккола гьеб. 29Нужее бачӀараб бутӀаялдаса бищунго лъикӀаб ва бищунго хирияб тӀаса бищун, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло хирияб садакъалъун кье“.

30Гьединго левийилазда абе: „Нужеца анцӀил бутӀабаздаса бищунго лъикӀаб бутӀа Аллагьасе[†] кьураб мехалда, хутӀараб нужер ккола – нужерго гьоцӀиса щвараб бугӀа-ролъ, ялъуни нужерго чаналда жаниб цӀцӀураб цӀияб чагъир кинигин. 31Нужецаги нужер рукъалъул агьлуялъги гьеб бокьараб бакӀалда кваназе бегьула, щайгурелъул гьеб буго ДандчӀваялъул Чадиралъуб нужеца гьабураб хъулухъалъухъ нужее хӀалалаб мухь. 32Гьеб квананилан нужеда гӀайиб букӀине гьечӀо, гьелдаса батӀаги гьабун, бищунго лъикӀаб бутӀа нужеца Аллагьасе кьун бугелъул. КӀочонге гьеб гӀизраилазул хирияб садакъа букӀин, нужго хвечӀого рукӀине“».

### 19


РацӀцӀалъиялъул лъим

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусадаги Гьарунидаги[†] абуна:

2«Гьале Дица – БЕТӀЕРГЬАНАС – нужее чӀезабулеб къанун. ГӀизраилазда[†] абе киданиги рукьалдаги бачӀеб ва кинабгӀаги жагъаллъиги гьечӀеб багӀараб гӀачӀар духъе бачеян абун[+]. 3Гьеб кье кашиш[†] Элеазарихъе. Хадуб биччанте гьеб бачине халкъалъ къайи чӀвараб бакӀалдаса[†] къватӀибехун ва кашишасда цебе хъвезе. 4Кашиш Элеазарица, гӀачӀрал бидулъ жиндирго килищги ччун, гьеб би[†] анкьцӀул пунхъизабе ДандчӀваялъул Чадиралдехун[+]. 5Гьеб гӀачӀар бухӀизе ккола гьесдаги бихьун: гӀачӀаралъул тӀомги, гьанги, биги – гьеб кинабго, цадахъ гьелъул хъублъигун, бухӀизе ккола[+]. 6Цинги кашишас босила кедралъул хъвалхьенги, иссопалъул квацӀиги ва багӀараб квасги ва гьеб кинабго рехила гӀачӀар бухӀулеб цӀадулъе[+]. 7Гьелдаса хадуб кашишас жиндирго ретӀелги чурила, черхалдаса лъимги бахъила ва гьениса тӀадвуссина. Гьев маркӀачӀумех щвезегӀан хъубавлъун вукӀина[+]. 8ГӀачӀар бухӀарав чиясги чурила жиндирго ретӀел ва черхалдаса лъимги бахъила. Гьевги хъубавлъун вукӀина маркӀачӀумех щвезегӀан.

9ВацӀцӀадго вугев чияс бакӀарила гӀачӀаралъул рохъо ва гьеб лъела къватӀибехун, бацӀцӀадаб[†] бакӀалда. Гьеб рохъо цӀунизе ккола ГӀизраилалъул халкъалъе рацӀцӀалъиялъул лъим хӀадуриялъе. Гьеб буго рацӀцӀалъиялъул къурбан[+].

10ГӀачӀаралъул рохъо бакӀарарав чиясги чуризе ккола жиндирго ретӀел; гьевги хъубавлъун вукӀуна маркӀачӀумех щвезегӀан. ГӀизраилазеги гьезда цадахъ гӀумру гьабулел чияр ракьалъул гӀадамазеги гьебго низам букӀине буго даимаблъун[+]. 11Инсанасул жаназаялда хъварав щивав чи анкьго къоялъ хъубавлъун рикӀкӀуна. 12Гьесде гьеб рацӀцӀалъиялъул лъим пунхъизе ккола лъабабилеб ва анкьабилеб къоялъ, цинги гьев вацӀцӀалъула. Амма гьесде лъабабилебги анкьабилебги къоялъ гьеб лъим пунхъичӀони, гьев вацӀцӀалъуларо[+]. 13Инсанасул жаназаялда хъварав ва рацӀцӀалъиялъул низам гьабичӀев чияс Дир Чадир хъублъизабула. Гьединав чи гӀизраилазда гьоркьов тезе бегьуларо, нахъе вачахъизе ккола. Гьесде рацӀцӀалъиялъул лъим пунхъизабичӀони, гьев хъубав ккола – гьесул хъублъи гьесда тӀадго хутӀула[+].

14Гьале чадиралда жанив чи хвани букӀунеб къанун: жаназа бугеб чадиралда жаниве лъугьарав ва гьелда жанив вугевги бокьарав чи хъубавлъун рикӀкӀуна анкьго къоялъ, 15ва, гьеб чадиралда жаниб бугеб, тӀад тӀалъел гьечӀеб бокьараб цӀарагӀги хъублъула[+].

16Авлахъалда чӀварав яги Аллагьасул[†] къадар щун хварав чиясул жаназаялда, яги инсанасул ракьаялда, яги хобалда квер хъварав бокьарав чи хъубавлъун вукӀуна анкьго къоялъ. 17Гьединав чи вацӀцӀадавлъун гьавизе, хъабинибе бай рацӀцӀалъиялъул къурбаналъе бухӀараб жоялъул рохъо ва тӀаде тӀе чвахулеб бакӀалдаса босараб бацӀцӀадаб лъим. 18Биччанте вацӀцӀадго вугев чияс иссопалъул квацӀи босизе ва гьебги лъадалъ ччун, рацӀцӀалъиялъул лъим пунхъизе чадиралде, гьениб бугеб къайиялде ва гӀадамазде, гьединго инсанасул ракьаялда, хобалда, чӀварасул яги къадар щун хварасул жаназаялда хъварав чиясде[+]. 19ВацӀцӀадго вугев чияс хъублъарав чиясде рацӀцӀалъиялъул лъим пунхъизабе лъабабилеб къоялъ ва нахъеги анкьабилеб къоялъ. ВацӀцӀалъарас чурила жиндирго ретӀел ва черхалдаса лъим бахъила – маркӀачӀумехалде гьев вацӀцӀалъила[+]. 20Амма пуланав чи хъублъани ва гьес рацӀцӀалъиялъул низам гьабичӀони, гьев халкъалда гьоркьоса вачахъизе ккола, гьес БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Чадир хъублъизабуралъухъ. Гьесде рацӀцӀалъиялъул лъим пунхъичӀелъул, гьев хъубавлъун хутӀула[+]. 21Гьаб низам букӀина нужее даимаблъун. РацӀцӀалъиялъул лъим цогидасде пунхъизабурав чиясги чуризе ккола жиндирго ретӀел. РацӀцӀалъиялъул лъеда хъварав щивав чи маркӀачӀумех щвезегӀан хъубавлъун вукӀуна.

22Хъубав чияс квер хъварабщинаб жоги хъублъула ва гьесда хъваравги маркӀачӀумех щвезегӀан хъублъун вукӀуна».

### 20


Кьурулъа лъим чвахизаби


(Тархъ. 17:1-7)

1ТӀоцебесеб моцӀалда[*] ГӀизраилалъул[†] халкъ щвана Цин абураб салул авлахъалде ва Кадешалда рещтӀана. Гьений хвана Марям ва гьенийго юкъана[+]. 2Халкъалъе гӀураб лъим букӀинчӀо гьениб, гьеб сабаблъун Мусадаги Гьарунидаги[†] данде чӀана гӀадамал[+]. 3Гьез байбихьана Мусада кӀалал гьикъизе:

«Нижги щай хвечӀел БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] цере нижер вацал хвараб къоялъ![+] 4Щай нужеца гьаб салул авлахъалде бачараб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ халкъ? Нижги нижер боцӀиги гьанир хвезе рукӀинейищ? 5Щай нужеца ниж Мисриялдаса нахъе рачарал ва гьаб баракат[†] бахъараб, щибго бижулареб бакӀалде[†] щвезарурал? Гьаниб я инжир, я цӀибил, я соно гьечӀо! Къеч хьезабизе лъимгицин гьечӀо!»

6Мусаги Гьарунги, бакӀарараб халкъги жибго тун, Чадиралъул кӀалтӀе рилълъана ва гьенир Аллагьасда[†] цере накабазде ккана, ва гьебсагӀаталдаго гьезие БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ къудрат загьирлъана[+]. 7БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

8«Гьеб гӀансаги босе, дурго вац Гьарунида цадахъ жамагӀаталъул данделъи ахӀе. Хадуб гьел киназдаго цебе бугеб доб кьуруялде амру гьабе лъим кьеян. Гьедин дуца кьурулъан лъим бачӀинабила ва халкъги боцӀиги гьекъезабила», – ян.

9БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, Мусаца Гьесда цебе букӀараб гӀанса босана. 10Гьарунгун цадахъ кьуруялда цебе халкъги бакӀарун, Мусаца абуна:

«ГӀенеккея, питначагӀи! Гьаб кьурулъа бахъунищ нижеца нужее лъим кьезе кколеб?» – ин.

11Цинги Мусаца жиндирго гӀанса кьуруялда кӀицӀул кьабуна; чвахун бачӀана кьурулъа лъим ва кинабго халкъалъги боцӀуцаги гӀорцӀизегӀан гьекъана. 12Амма БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадаги Гьарунидаги абуна:

«Нуж Дида божичӀелъул ва нужеца гӀизраилазда цебе Дир тӀадегӀанаб бацӀцӀалъиги бихьизабичӀелъул, нужеца бачине гьечӀо гьанже гьаб халкъ Дица гьезие кьелин абураб ракьалде»[+].

13Ва гьеб иццалда цӀар лъуна Мериваялъул[*] лъим абун: гьениб гӀизраилаз БЕТӀЕРГЬАНАСДА кӀалгьикъана, Гьесин абуни, гьезие Жиндирго тӀадегӀанаб рацӀцӀалъи загьир гьабуна.


Эдомалдасан гӀизраилазе нух гьукъи

14Кадешалдаса Эдомалъул[†] пачаясухъе чапарзаби ритӀана Мусаца гьадинаб хабаргун:

«Ниж руго дур вацал, ГӀизраилил халкъ! Дуда лъала нижеца хӀехьезе ккарал киналго захӀмалъаби[+].

15Нижер умумул гочана Мисриялде ва гӀемерал соназ гьениб гӀумру гьабуна нижеца. Мисрияз зулму гьабулеб букӀана нижееги нижер умумузеги,[+] 16амма ниж БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ гьардедал, Гьесда нижер гьари рагӀана ва нижехъе витӀана Мисриялдаса ниж нахъе рачарав Малаик.[†]

Гьанже ниж щун руго Кадешалде, дур ракьалъул рагӀалда бугеб шагьаралде[+]. 17Гьарула, изну кье нижее дур улкаялъул ракьалдасан бугеб нухккун ине. Дур хурзабахъанги цӀолбол ахакьанги инаро ниж ва дур гъуязухъа лъимги гьекъеларо. Ниж ина Ханзабазул нухккун, я кваранаб, я квегӀаб рахъалдехун кьуричӀого, дур ракьал нахъа тезегӀан»[+].

18Амма Эдомица жаваб кьуна:

«Нуж дир ракьалдасан инаро! Ине хӀалбихьани, ниж нужеда данде хвалчабигун рахъина», – ян.

19ГӀизраилаз абуна:

«Ниж аслияб шагьраккун ина ва нагагь нижеца яги нижер боцӀуца нужер гъуязухъа лъим гьекъани, нижеца гьелъухъ мухь кьела. Нижее бокьун буго гӀицӀго дур улкаялъул нухккун ине – тӀокӀалъ щибниги къваригӀун гьечӀо», – ян[+].

20Гьез жаваб кьуна:

«Нуж ине гьечӀо нижер ракьалдасан», – ин.

Цинги кӀудияб къуватаб аскаргун гьезда данде вахъана Эдом. 21Эдомица риччачӀо гьел жиндирго ракьалдасан ине ва ГӀизраилил халкъ гьениса батӀияб рахъалдехун сверана.


Гьарун хвей

22ГӀизраилил халкъ Кадешалдаса къватӀибе бахъана Гьор абураб магӀардехун балагьун[+]. 23Эдомалъул гӀорхъода бугеб Гьор магӀарде щведал, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадаги Гьарунидаги абуна:

24«Гьаруние заман щвана абадияб рокъове ине ва жиндирго умумулгун цолъизе. Гьев лъугьине гьечӀо Дица гӀизраилазе кьелин хӀукму гьабураб ракьалде, щайгурелъул Мерива иццухъ Дица гьабураб амру нужеца кӀиязго бацӀцӀадго тӀубазабичӀо[+]. 25Гьарунги гьесул вас Элеазарги Гьор магӀарде ахӀе. 26Гьениб Гьарунидаса кашишлъиялъул[†] ретӀелги бахъун, гьеб гьесул вас Элеазарида ретӀе, щайгурелъул гьенив Гьарун хвезе вуго ва жиндирго умумулгун цолъизе вуго»[+].

27Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьабуна: тӀолабго жамагӀаталда цере гьел Гьор магӀарде рахана, 28гьениб Мусаца Гьарунида тӀаса кашишлъиялъул ретӀел бахъана ва гьеб ретӀана гьесул вас Элеазарида. Ва гьенив, мегӀералъул тӀогьив хвана Гьарун. Мусаги Элеазарги магӀардаса гъоркье рачӀиндал,[+] 29тӀолабго жамагӀаталда бичӀчӀана Гьарун хваравлъи ва киналго гӀизраилаз лъеберго къоялъ магӀу тӀуна гьесда хадуб[+].

### 21


Арадалъул хан къезави

1Ханааналъул[†] бакъбаккул рахъалда бугеб Арада шагьаралъул ханасда Атарималъул нухдасан гӀизраилал[†] унел ругин рагӀараб мехалъ, гьев гьезда тӀаде кӀанцӀана ва гьезул цо-цоял асирлъуде рачана[+]. 2Гьебмехалъ гӀизраилаз, кумек гьарун,[†] БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ[†] дугӀа гьабуна, гьадинаб гьаги бан:

«Дуца нижее доб халкъалда тӀад бергьенлъи кьуни, нижеца дозул шагьарал Дуе херем[†] гьарила[*]», – ян[+].

3БЕТӀЕРГЬАНАС гӀизраилазул гьа къабул гьабуна – ханааниял[†] гьезул кверщаликье кьуна. Гьезги хӀур гьабуна гьезулги гьезул шагьаразулги. Гьединлъидал гьеб бакӀалда[†] Хорма[*] абураб цӀар лъуна.


Пахьул борохь

4Гьор абураб магӀардаса гьел сапаралъ рахъана БагӀараб ралъдахъе унеб нухккун, Эдомалъул[†] ракьалда хӀетӀе чӀоларедухъ. Амма нухда халкъалъул яхӀ хвана; 5гӀадамал нахъеги БЕТӀЕРГЬАНАСДАГИ Мусадаги данде рази гьечӀого къулкъудизе лъугьана:

«Щай нужеца Мисриялдаса ниж нахъе рачарал? Я квен гуреб, я лъим гуреб гьаб салул авлахъалда хвезелъунищ? Гьаб чӀамучӀаб квенги бадисан баккун буго нижеда!»[+]

6Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС гьезда тӀаде загьруял борхьал риччана ва, гьез хӀанчӀун, гӀизраилазул гӀемерав чи хвана. 7Цинги халкъ Мусахъе бачӀана ва гьез абуна:

«Нижеца мунги БЕТӀЕРГЬАНГИ какун, ниж мунагьалъукье[†] ккана. Гьаре БЕТӀЕРГЬАНАСДА нижедаса борхьал тӀаса росеян».

Мусаца халкъалъе гӀоло БЕТӀЕРГЬАНАСДА гьарана, 8ва БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Борхьил сипат гьабе, ва гӀералдаги бан гьеб эхеде борхизабе. Борхьица хӀанчӀаравщинав чи гьелъухъ валагьила ва чӀаго хутӀила», – ян.

9Мусаца пахьул борохь гьабуна ва гӀералдаги бан гьеб эхеде борхинабуна. Борхьица лъиданиги хӀанчӀани, гьев чи пахьул борхьихъ валагьулаан ва чӀаго хутӀулаан[+].


МогӀавалде нух

10Гьенисанги цере ун, гӀизраилаз Овот абураб бакӀалда чӀел гьабуна[+]. 11Овоталдасаги рахъун, гьел щвана Ийе-Аварималде ва гьенир лъалхъана – МогӀавалъул[†] бакъбаккул рахъалъул гӀорхъода аскӀоб бугеб салул авлахъалда[+]. 12Гьенисаги ун, гьел щвана Заредалде ва гьенир лъалхъана[+]. 13Гьениса нухде рахъарал гьел щвана Арнон гӀурул доб цояб рагӀалда бугеб, амориязул гӀорхъоде гӀунтӀулеб салул авлахъалде. (Арнон ккола МогӀавалдаги амориязул ракьалдаги гьоркьоб бугеб гӀорхъи.)[+] 14Гьеле гьединлъидалин «БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ рагъазул тӀехьалда» бицунеб бугеб:

«Суфаялда Вахевги, Арноналъул лъарамухъалги,
15Ар абураб бакӀалде щвезегӀан ругел кӀкӀалазул гъулдулги –
гьеб кинабго МогӀавалъул гӀорхъода буго»[+].

16Гьенисанги гьел рилълъана Беэралъухъе, ай гъуялъухъе[*]. Гьенибин БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абун букӀараб:

«Халкъ бакӀаре, Дица кьела гьезие лъим», – ан.

17Доб мехалда гӀизраилаз гьаб кечӀ ахӀана:

«Гъуй лъеца цӀе абе!

АхӀе гьелъий кечӀ!

18Халкъалъул кӀудияз жиб бухъараб – гьезул
къадру-кӀодолъиялъул гӀаламатлъун кколел гӀунсбуздалъун бухъараб».

Салул авлахъалдаса гьел ана Маттаналде, 19Маттаналдаса – Нахалиэлалде, Нахалиэлалдаса – Бамоталде 20ва Бамоталдаса – МогӀавалъул гӀатӀиракьалде, салул авлахъалда тӀаде балагьараб, Фасга абураб мегӀералъул тӀогьире унеб бакӀалде.


Сихон пачаясда тӀад бергьенлъи боси


(Къан. 2:24-37)

21[•]ГӀизраилаз вакилзаби ритӀана амориязул пача Сихонихъе, гьадинаб хабаргун:

22«Изну кье нижее дур улкаялъул ракьалдасан бугеб нухккун ине. Я хурзабахъе, я цӀолбол ахикье ниж къаларо, гьекъеларо дур гъуязухъа лъимги. Ниж Ханзабазул нухдасан ина, дур улкаялъул ракьал нахъа тезегӀан»[+].

23Амма Сихоница гӀизраилазе изну кьечӀо жиндирго улка къотӀун ине. Гьес тӀолабго жиндирго аскар бакӀарана ва аскаргун гӀизраилазда данде салул авлахъалде вахъана. Ва Яхацалда гӀагарлъухъ гьес гӀизраилазда данде рагъ гьабуна. 24Амма гӀизраилаз гьесул бо щущахъ биххизабуна ва Арноналдаса Яббокалде, аммониязул гӀорхъоде щвезегӀан гьесул ракьалги рахъана (аммониязул гӀорхъаби лъикӀ щула гьарун рукӀана)[+]. 25Амориязул киналго шагьарал кверде росана гӀизраилаз, Хешбонги гьелда сверухъ ругел росабиги рикӀкӀун, ва жалгоги гьенир гӀумру гьабун чӀана. 26Хешбон букӀана амориязул пача Сихонил шагьар. Цевеккун МогӀавалъул вукӀарав пачаясулгун рагъги гьабун, Арноналде щвезегӀан гьесул тӀолалго ракьал Сихоница рахъун рукӀана.

27Гьединлъидал къисаби рицунел гӀадамаз абула:

«РачӀа Хешбоналде! ЦӀидасан бай гьеб!
Щула гьабе Сихонил шагьар!

28Хешбоналдаса цӀа гьелегьана,
Сихонил шагьаралдаса – цӀадул мацӀал рачӀана.
Гьелъ кӀкӀун ана МогӀавалъул Ар шагьар
ва Арнонил борхалъабазул бетӀергьаби.
29Балагь рещтӀана дуде, МогӀав!
ЛъугӀана мун, Кемошил халкъ!
Рижараб ракьги рехун тун, лъутана дур васал,
амориязул пача Сихонил асирлъуде ккана дур ясал[+].

30Нижеца чӀорал речӀчӀана,
ва тӀагӀана Хешбоналдаса бахъараб Дивоналде щвезегӀан кинабго!
Нижеца талавур гьабуна
Нофахалдаса бахъараб Медевалде щвезегӀан кинабго, щибго гьоркьоб течӀого»[+].

31Гьедин гӀизраилал чӀана амориязул ракьалда. 32Хадуб Мусаца Язер шагьаралъул хал-шал гьабизе чагӀи ритӀана, ва гьебги гьелда сверухъ рукӀарал росабиги рахъана, гьенир рукӀарал амориялги[†] нахъе рачахъана[+].


Ог пачаясда тӀад бергьенлъи боси


(Къан. 3:1-11)

33Гьенисан шималияб рахъалдехунги сверун, гӀизраилал ана Башаналде унеб нухдасан. Амма Башаналъул пача Ог вахъана гьезда данде тӀолабго жиндирго аскаргун ва Эдреи шагьаралда гӀагарлъухъ гьезда данде рагъ гьабуна. 34БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«ХӀинкъуге гьесукьа. Дица дур кверщаликье кьолев вуго гьевги, гьесул тӀолабго аскарги, гьесул ракьалги. Хешбоналда ханлъуда вукӀарав амориязул пача Сихоние гьабураб гьабе дуца гьесиеги»[+].

35Гьебмехалъ гӀизраилаз чӀвана гьевги, гьесул васалги, гъурана тӀолабго гьесул аскарги – цониги чи нахъе течӀо. Гьесул тӀолалго ракьалги гӀизраилазул кверщаликье ккана.

### 22


Балакица БилгӀам ахӀи

1КватӀичӀого гӀизраилал[†] нахъеги сапаралде рахъана, МогӀавалъул[†] гӀатӀиракьалдехун балагьун, ва Ерихон шагьаралда дандбитӀараб Иордан гӀурул рагӀалда лъалхъана. 2Ципорил вас Балакида рагӀана гӀизраилаз амориязе гьабурабщиналъул хӀакъалъулъ[+]. 3Кутакалда хӀинкъана МогӀавалъул халкъ, гӀизраилазул халкъалъул кӀодолъи бихьун. ГӀизраилазукьа хӀинкъун сородулеб букӀана тӀолабго МогӀав.

4МогӀавияз Мидяналъул кӀудиязда абуна:

«Гьаб халкъалъул руккелалъ нилъеда сверухъ бугебщинаб кваналеб буго, магъилъ бугъица хер гӀадин».

Цинги доб заманалда МогӀавалъул пачалъун вукӀарав Ципорил Балакица 5чапарзаби ритӀана Беорил вас БилгӀамихъе, Ефрат гӀурухъ бугеб Петор шагьаралде, гьадинаб ругьелгун:

«Мисриялдаса бачӀараб халкъалъ цӀезабун буго ракьалъул гьумерго, ва гьеб халкъ рещтӀун буго дида аскӀоб[+]. 6Гьарула дуда, вачӀа, нагӀана рещтӀинабе гьаб халкъалде, щайгурелъул гьабсагӀат гьел дидаса гӀемерго къуватал руго. Цинги дихъа бажаризе бегьула гьел гъуризе ва дир ракьалдаса нахъе рачахъизе. Дида лъалелъул, дуца баракаталъул[†] дугӀа гьабурасде баракат рещтӀунеблъи ва дуца нагӀана кьурав балагьалъукье кколевлъи».

7МогӀавалъулги Мидяналъулги кӀудиял[†] рачӀана БилгӀамихъе, гьесие кьезе гӀарацги цадахъ босун, ва Балакил мурад гьесда бицана.

8«Сордо гьаниб бай, – ин абуна гьезда БилгӀамица, – радал бицина дица нужеда БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] жаваб». МогӀавалъул кӀудиял рогьинегӀан гьесухъ чӀана.

9Аллагь[†] загьирлъана БилгӀамие ва гьесда цӀехана:

«Гьал духъ ругел гӀадамал щал?» – ин.

10БилгӀамица Аллагьасе жаваб кьуна: «МогӀавалъул пача Ципорил Балакица ритӀун рачӀун руго гьел дихъе гьадинаб ругьелги босун:

11„Мисриялдаса бачӀараб халкъалъ дунял цӀезабун буго. Гьарула вачӀа, нагӀана кье гьеб халкъалъе, щайгурелъул гьабсагӀат гьел дидаса гӀемерго къуватал руго. Цинги дихъа бажаризе бегьула гьел гъуризе ва дир ракьалдаса нахъе рачахъизе“, – ян».

12Аллагьас БилгӀамида абуна:

«Унге гьелгун. Кьоге нагӀана гьеб халкъалъе, щайгурелъул гьеб буго баракат лъураб халкъ».

13Хадусеб къоялъ БилгӀамица Балакил вакилзабазда абуна:

«ТӀадрусса нужерго ракьалде. БЕТӀЕРГЬАНАС изну кьечӀо дие нужгун ине», – ян.

14МогӀавалъул церехъаби Балакихъе тӀадруссана ва гьесда бицана:

«БилгӀамица инкар гьабуна нижгун вилълъине», – ян.

15Балакица нахъеги вакилзаби ритӀана, цереккун ритӀараздасаги цӀикӀкӀун ва гьездасаги къадруял. 16Гьел рачӀана БилгӀамихъе ва гьез абуна:

«Ципорил вас Балакица гьадин абулеб буго: „Инкар гьабуге дихъе вачӀине. 17КӀудияб хӀурматгун къабул гьавила дица мун ва дуе бокьарабщинабги кьела. ВачӀа гьаб халкъалъе нагӀана кьезе“, – ян».

18Амма БилгӀамица Балакил вакилзабазе гьадинаб жаваб кьуна:

«ГӀарцулги меседалъулги цӀураб жиндирго кӀалгӀа Балакица дие кьуниги, дирго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул[†] амруялда рекъон кколареб щибниги жо гьабизе кӀоларо дида, я кӀудияб, я гьитӀинаб[+]. 19Амма нужецаги сордо бай гьаниб – дун балагьилин щиб БЕТӀЕРГЬАНАС абулебали».

20Гьеб сордоялъги Аллагь загьирлъана БилгӀамие ва Гьес абуна:

«Мун ахӀизе гьел гӀадамал рачӀун ругелъул, гьезда цадахъ а, амма гӀицӀго Дица дуда малъараб жо гурони гьабуге».


БилгӀамил хӀама

21Нахъисеб къоялъ радал БилгӀамица жиндирго хӀама кьолона ва МогӀавалъул чӀухӀби-хӀакимзабигун цадахъ сапаралде вахъана. 22Ва гьезда цадахъ нухда унев вукӀаго, Аллагьасул квешго ццин бахъана БилгӀамида, ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаик[†] эхетана гьесда цеве нух бакьулъ. БилгӀам вукӀана хӀамида рекӀун, гьесда цадахъ гьесул кӀиго цеветелги вукӀана. 23ХӀамида вихьана, кодоб лъалиниса бахъараб хвалченгун, нухда чӀарав БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаик, гьединлъидал нухдаса гьеб хурибехун сверана. БилгӀамица байбихьана гьеб бухизе ва нухдехун сверизабизе.

24Гьебмехалда БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаик чӀана цӀолбол кӀиго ахалда гьоркьоб бугеб къваридаб сухъмахънухда; нухлул кӀиябго рахъалда къадалги рукӀана. 25БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаик вихьараб хӀама къададегӀан къана ва БилгӀамил хӀетӀе къадада данде базабуна. Гьесги цӀидасан хӀама бухана.

26Цинги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаик, дагьавги цевегӀанги ун, квараниде яги квегӀиде сверизе рес гьечӀеб, жеги къваридаб бакӀалда[†] чӀана. 27БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаик вихьараб хӀама бегана БилгӀамида гъоркь; Цинги БилгӀамил квешго ццин бахъана ва гьес нахъеги тӀилица бухана хӀама. 28Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС хӀамие кӀалъазе гьунар кьуна ва гьелъ БилгӀамида абуна:

«Щиб квешлъи дица дуе гьабураб, дуца лъабцӀул дун бухизе ккани?» – ян.

29БилгӀамица жаваб кьуна:

«Дун гӀабдал гьавизе лъугьун бугогури мун! Дихъ кодоб хвалчен букӀарабани, гьабсагӀатго чӀвалаан дица мун!»

30Амма хӀамица БилгӀамида абуна:

«Жакъа къоялде щвезегӀанги гӀумруялъго мун ваччараб дур хӀама гурищ дун бугеб? БукӀанищ дир киданиги гьадинаб гӀамал?»

«БукӀинчӀо», – ян жаваб кьуна гьес.

31Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС рагьизаруна БилгӀамил берал, ва гьесда вихьана лъалиниса бахъараб хвалченгун нухда чӀарав БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаик. БилгӀам кӀалагъоркье ккана ва гӀодоб нодоги цун накабазда чӀана. 32БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас гьесда абуна:

«Сундухъ дуца лъабцӀул тӀатӀала хӀама бухараб? Дун вачӀун вуго дуда данде, мун чӀезавизе, щайгурелъул дур сапаралъул мурадалдаса рази гьечӀо дун. 33ХӀамида дун вихьана ва лъабго нухалъ гьеб Дидаса сверун ана. Гьеб сверичӀебани, Дица мун чӀвазе вукӀана, хӀама чӀаго тезе букӀана».

34БилгӀамица БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикасда абуна:

«Дида гӀайиб ккана! Дида лъалеб букӀинчӀелъул мун дир нухда цеве чӀун вугевлъи. Амма гьанже, мун рази гьечӀев ватани, дун тӀадвуссина».

35Цинги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас БилгӀамида абуна:

«Мун ине бегьула гьел гӀадамазда цадахъ, амма гӀицӀго Дица малъараб гьабе», – ян.

Ва БилгӀам ана Балакил церехъабазда цадахъ. 36БилгӀам вачӀунев вугин рагӀидал, Балак вачӀана гьесда данде Арнон гӀурухъ бугеб могӀавиязул шагьаралде, жиндирго улкаялъул гӀорхъоде щвезегӀан[+]. 37Балакица БилгӀамида абуна:

«Дица церего гурищ ритӀун рукӀарал дуда хадур гӀадамал, гьаб цӀакъ кӀвар бугеб иш бугиланги абун. Щайха мун вачӀунарого вукӀарав? Дуе мустахӀикъаб адаб-хӀурмат гьабун бажаруларев чийищ дун?»

38«Гьале вачӀун вугогури дун духъе, – ян жаваб кьуна БилгӀамица. – Амма кӀолебдай дида диего бокьараб бицине? Дир кӀалдиб БЕТӀЕРГЬАНАС лъураб рагӀи, – гьеле гьеб бицина дица».

39Цинги Балакида цадахъ Кирят-Хуцот шагьаралде ана БилгӀам. 40Гьениб Балакица къурбаналъе боцӀиги гӀиги хъуна, ва гьанал бутӀаби кьуна БилгӀамиеги гьесда цадахъ рукӀарал кӀудиязеги.

41Хадусеб къоялъ радал Балакица БилгӀам вачана БагӀалалъул бищун борхатаб бакӀалде ва гьенисан гьесда бихьана ГӀизраилил халкъ чӀараб бакӀ.

### 23

1БилгӀамица Балакида абуна:

«Гьаниб анкьго къурбан-бакӀ[†] бай дие ва къурбаналъе хъвезе анкьго оцги анкьго куйги хӀадуре», – ян.

2БилгӀамица малъухъе гьабуна Балакица ва гьез кӀиязго цо-цо оцги цо-цо куйги бухӀана щибаб къурбан-бакӀалда тӀад. 3БилгӀамица Балакида абуна:

«Мун гьанив дуцаго рухӀарал къурбаназда аскӀов чӀа, дун довегӀан ина. Щиб лъалеб, БЕТӀЕРГЬАН[†] вачӀине бегьула дунгун дандчӀвазе. Дица дуда бицина Дос дие загьир гьабураб кинабго жо».

Ва гьев цо гӀицӀаб борхалъиялде вахана.


БилгӀамил тӀоцебесеб калам

4Гьенив Аллагь[†] вачӀана гьесда данде ва БилгӀамица абуна:

«Дица анкьго къурбан-бакӀ бана ва щибалда тӀад цо-цо къурбаналъул оцги куйги къурбаналъе бухӀана», – ян.

5Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС БилгӀамида малъана Балакида абизе кколеб рагӀи.

«Балакихъе тӀадвусса ва гьедин абе досда», – ян абуна Гьес.

6Гьев Балакихъе тӀадвуссана; Балак жинцаго рухӀарал къурбаназда аскӀов чӀун вукӀана, ва гьесда аскӀор МогӀавалъул[†] киналго церехъабиги рукӀана. 7Цинги БилгӀамица абуна:

«Сириялдаса вачана дун гьаниве Балакица,
МогӀавалъул пачаяс вачана дун бакъбаккул мугӀруздаса:
„ВачӀа, дие гӀоло нагӀана кье Якъубие;[†]
ВачӀа, балагь баче ГӀизраилил[†] халкъалде“, – янги абун.
8Кин дица нагӀана кьелеб Аллагьас нагӀана кьолареб халкъалъе?
Кин дица балагь бачинеб БЕТӀЕРГЬАНАС балагь бачунареб халкъалде[+]?
9Дида бихьула гьеб кьурабазул борхалъиялдасан,
Дун валагьула гьелъухъ гохӀал-щобаздасан:
дида бихьула халкъ – киназдасаго батӀа чӀун гӀумру гьабулеб,
цогидал халкъазда гьоркьоб жиб хасаблъун кколеб[+].
10Лъихъа рикӀкӀун бажарулеб ралъдал сали –
гьедигӀан гӀемераб Якъубил наслу?
Лъихъа рикӀкӀун бажарулеб ГӀизраилалъул ункъил бутӀацин?
Биччанте Аллагьасул агьлуялъул хвел диеги насиблъизе
ва дир гӀумрудул ахирги гьезул гӀадинаб букӀине!»[+]

11Балакица БилгӀамида абуна:

«Дуца дие гьабулеб щиб? Дица мун вачана дир тушбабазе нагӀана кьезеян абун, дуцайин абуни гьезие баракатаб[†] дугӀа гьабулеб буго!»

12Гьес жаваб кьуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАС дир мацӀалда лъураб рагӀи абизе тӀадаб гьечӀищ дида?» – ян.


БилгӀамил кӀиабилеб калам

13Цинги Балакица гьесда абуна:

«Вилълъа дида цадахъ цоги бакӀалде. Гьенисан дуда киналго рихьизе гьечӀо, гьел чӀараб бакӀалъул цо гьитӀинабго рагӀал гурони. Гьеле гьенисан кье гьезие нагӀана, тӀубазабе дир гьари».

14Балакица БилгӀам вачана Фасга абураб мегӀералъул тӀогьиб бугеб Хъаравулзабазул Расалъиялде, гьениб бана анкьго къурбан-бакӀ ва щибалда тӀад цо-цо къурбаналъул оцги куйги бухӀана. 15БилгӀамица Балакида абуна:

«Мун гьанив, дурго къурбаназда аскӀов вукӀа, дун Довгун дандчӀвазе ина», – ян.

16БЕТӀЕРГЬАН вачӀана БилгӀамида данде ва абизе кколеб жо гьесда малъана.

«ТӀадвусса Балакихъе ва гьадин абе досда», – ян абуна Гьес.

17Гьев Балакихъе тӀадвуссана; Балак жинцаго рухӀарал къурбаназда аскӀов чӀун вукӀана ва гьесда аскӀор МогӀавалъул тӀолго церехъабиги рукӀана.

«Щиб абураб БЕТӀЕРГЬАНАС?» – ин цӀехана Балакица.

18Цинги БилгӀамица абуна:

«ТӀаде вахъа Балак, гӀенекке дихъ! ГӀинтӀаме дуца, Ципорил вас!
19Аллагь инсан гуро, гьерсал рицине;
ГӀадамаз гӀадин, цин бицараб амру хисизабуларо Гьес.
Абураб жо Гьес гьабичӀого толебдай?
Кьураб рагӀи Гьес тӀубачӀого хутӀулебдай[+]?
20Дихъе амру бачӀана гьезие баракатаб дугӀа гьабеян;
Досин баракат лъолеб – дун гьеб хисизабулев чи гуро!
21ГьечӀо Якъубил халкъалъе балагь!
ГӀизраилил халкъалъе къварилъи гьечӀо бихьулеб!
Гьелгун вуго БЕТӀЕРГЬАН, гьезул Аллагь,
гьез жидерго Пачалъун лъазавурав.
22Мисриялдаса гьел нахъе рачана Аллагьас;
гӀалхул бугъил гӀадаб къуват-гучги гьезулъ![+]
23Якъубил халкъалда данде хӀалтӀулеб хӀилла-макру балагьун бажаруларо,
гьечӀо ГӀизраилил халкъалда данде хӀалтӀулеб сихӀруги!
Гьанже Якъубилги ГӀизраилалъулги хӀакъалъулъ бицине буго:
„Балагьея, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ хӀалкӀолъи бихьизе!“ – янги абун.
24Эбелаб гъалбацӀ гӀадин къуватаб буго гьеб халкъ;
Бихьинаб гъалбацӀ гӀадин багъула гьеб!
Гьелъ хӀухьбахъуларо давла кваначӀого
ва гӀорцӀизегӀан тушманасул би[†] гьекъечӀого»[+].

25Гьебмехалда Балакица БилгӀамида абуна:

«Я нагӀана кьоге гьезие, я баракат лъоге гьезда!» – ян.

26БилгӀамица жаваб кьуна:

«Дица дуда абун букӀинчӀищ БЕТӀЕРГЬАНАС абураб гьабизе буго дицаян?»


БилгӀамил лъабабилеб калам

27Цинги Балакица БилгӀамида абуна:

«Вилълъа, дица мун батӀияб бакӀалде вачина. Щиб лъалеб, БЕТӀЕРГЬАНАС дуе изну кьезе бегьула гьенисангӀаги, дир мурадги тӀубан, гьезие нагӀана кьезе», – ян.

28Балакица БилгӀам вачана салул авлахъалда тӀаде балагьараб Пеор магӀарде. 29Гьениб нахъеги БилгӀамица Балакида абуна:

«Гьаниб анкьго къурбан-бакӀ бай дие ва къурбаналъе хъвезе анкьго оцги анкьго куйги хӀадуре», – ян.

30Балакица БилгӀамица малъухъе гьабуна ва щибаб къурбан-бакӀалда цо-цо къурбаналъул оцги куйги къурбаналъе бухӀана.

### 24

1БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] амру лъазабизеян абун, БилгӀам кивениги инчӀо гьанжесала, щайгурелъул гьесда бичӀчӀун букӀана БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀизраилазул[†] халкъалда баракат лъезе[†] бокьун букӀин. Гьединлъидал гьев вачӀинахъего салул авлахъалдехун валагьана, 2ва гьесда бихьана къавмалккун тартибалда гьениб рещтӀараб ГӀизраилил халкъ. Гьебмехалъ БилгӀамиде Аллагьасул[†] РухӀ рещтӀана,[+] 3ва гьес абуна:

«КӀалъалев вуго Беорил вас БилгӀам, кӀалъалев вуго якъинго бихьулеб бер жиндир бугев,
4Аллагьасул калам якъинго рагӀулев,
Бичасдасан илгьамал лъугьунев;
ГӀодов кӀалагъоркье кканиги, рагьарал берал ругев:

5– Огь, гьайбатлъи дур чадиразул, Якъубил[†] наслу,
дур къайи-свериялъул, ГӀизраилил халкъ!

6Гьел тӀиритӀун руго чамасдакил рохь гӀадин,
гӀурул рагӀалда ах гӀадин,
БЕТӀЕРГЬАНАС рижарал алоэялъул махӀгьуинал гъутӀби[*] гӀадин,
лъарахъ рижарал кедралъул гъутӀби кинигин.
7ГӀертӀиниса гӀадин гьарзаго чвахизе буго гьезие лъим,
гьез хьараб хьоналъе гӀорцӀизегӀан букӀина регьел.
Агаг пачаясдасаги тӀадегӀанав вукӀина гьезул пача;
цогидал улкабаздасаги тӀокӀаб букӀина гьезул улка!

8Мисриялдаса рачана гьел Аллагьас;
гӀалхул бугъил гӀадаб къуват-гучги гьезулъ!
Гьез щущахъ риххизарила тушманал халкъал,
гъурила гьезул рукьбал,
ва чӀораз рорлъила[+].
9ГъалбацӀ гӀадин бегун буго ГӀизраилил халкъ
Эбелаб гъалбацӀ гӀадин, – лъил таваккал гӀолеб гьеб борчӀизабизе?
Дуе лъикӀаб гьарулев чиясе баракат[†] щвела ва
дуе нагӀана кьолесе нагӀана букӀина![*]»[+]

10Гьебмехалъ Балакил квешго ццин бахъана БилгӀамида ва, рукъун заралгун, гьес абуна:

«Дица мун ахӀун вукӀана дир тушбабазе нагӀана кьезе, дуцайин абуни гьезие лъабцӀул тӀатӀалаго баракаталъул дугӀа гьабуна![+] 11ГӀела гьанже, яре дида цевеса! ТӀад вусса дурго рокъове! Дида ракӀалда букӀана мун кӀодо гьавизе ва дуе бечедал сайгъаталги кьезе, амма БЕТӀЕРГЬАНАС мун гьездаса махӀрум гьавуна».


БилгӀамил ахирисеб дугӀа

12БилгӀамица Балакида абуна:

«Дица абун букӀинчӀищ дуца ритӀун рачӀарал чапарзабазда: 13„ГӀарцулги меседалъулги занкӀун цӀураб жиндир кӀалгӀа Балакица дие кьуниги, дихъа бажаруларо БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялдаса таризе ва, диего бокьунин абун, лъикӀаб яги квешаб жо гьабизе; дица бицине ккола гӀицӀго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ калам“, – ин. 14Гьайгьай, дун тӀадвуссина дирго халкъалъухъе, амма рес кье дие дуда бицине гьаб халкъалъ щиб дур халкъалъе гьабизе бугебали», – ян.

15Цинги гьес бицана букӀинесеб:

«КӀалъалев вуго Беорил вас БилгӀам, кӀалъалев вуго якъинго бихьулеб бер жиндир бугев,
16КӀалъалев вуго Беорил вас БилгӀам,
Аллагьасул калам якъинго рагӀулев,
жиндир лъайги Бичасдасан бугев;
ГӀодов кӀалагъоркье кканиги, рагьарал берал ругев:

17Дида бихьула жеги лъугьа-бахъинчӀеб,
балагьула жеги рикӀкӀада бугелъухъ.
Гьале, Якъубидасан баккун, цӀва гвангъулеб;
ГӀизраилидасан кверщелчилъиялъул гӀанса борхулеб –
гьелъ бекила МогӀавалъул[†] нодо,
рекила Шетил киналго наслабазул бутӀрул[+].
18Кверде босизе буго Эдом,[†]
ГӀизраилил тушман Сеирги кверщаликье ккезе буго,
амма ГӀизраилил халкъалъулъ къуват загьирлъизе буго[+].
19Якъубил наслуялъ кверщелчилъи гьабила,[†]
шагьаралда хвасарлъаралщиналги гъурила».

20БилгӀамида амалекиял[†] рихьана ва гьезул рахъалъ бицана:

«Халкъазда гьоркьоб цебехъанлъун букӀана Амалекил халкъ,
амма хадубккун гьеб даималъего тӀагӀина ракьалдаса»[+].

21Кениял[*] рихьана гьесда ва гьезул рахъалъги бицана:

«Щулияб буго дур рукъ ва кьурда буго дур рукӀун;[+]
22амма чӀунтила Кайин[*],
Ассириялъ нуж асирлъуде рачун араб мехалда».

23Гьес жеги абуна:

«Аллагьасул кверзукьа щал рорчӀулел?
24Киттималдаса[*] гуми рачӀина
ва гьез кквела Ассириялъулги Евералъулги ракьал,
амма гьелги даималъего тӀагӀина»[+].

25Цинги БилгӀам жиндирго рокъове тӀад вуссана, Балакги жиндирго нухда ана.

### 25


ГӀизраилаз БагӀал-Пеорие гӀибадат гьаби

1Шиттималда рещтӀун рукӀаго, гӀизраилаз[†] байбихьана могӀавиязул[†] руччабигун зина гьабизе[+].

2МогӀавалъул руччабаз жидерго аллагьзабазе[†] гьарурал къурбаназда гӀахьаллъизе ахӀулел рукӀана гьел. Гьедин гӀизраилаз байбихьана гьезул аллагьзабазе сужда гьабизе ва гьезул къурбаназул тӀутӀалда гӀахьаллъизе[+]. 3ГӀизраилал БагӀал-Пеориде[*] руссун рукӀин бихьидал, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] кутакалда ццин бахъана[+]. 4БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Халкъалъул киналго бутӀрул ракӀаре ва, тӀолабго халкъалда бихьун, Дида цере чӀвай гьел, гӀизраилазда бахъараб Дир гьалдолеб ццин свине букӀине»[+].

5Цинги Мусаца халкъалъул диванчагӀазда абуна:

«Нужер щивас чӀвай нужерго гӀагарлъиялда гьоркьоса БагӀал-Пеориде вуссаравщинав чи», – ян.

6Гьебмехалда ДандчӀваялъул Чадиралда цереги ракӀарун гӀодулел рукӀарал гӀизраилаздаги Мусадаги цеесан пуланав чияс жиндирго рокъое жание ячун ана мидянияй. 7Гьеб бихьарав кашиш[†] Гьарунил[†] Элеазарил вас Пинхасица жамагӀаталъул данделъи тана ва, хечги босун,[+] 8гьев чиясда хадув гьесул чодрониве вилълъана. Гьес цо къазабураб хочоца гьел кӀиялго чӀвана – гӀизраилавги чӀужугӀаданги. Гьебмехалъ къотӀана гӀизраилазда гьоркьоб багъарун букӀараб квешаб бахунеб унти,[+] 9амма гьеб унтиялъ къоло ункъазарго чи чӀвана. 10БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

11«Кашиш Гьарунил Элеазарил вас Пинхасица свинабуна гӀизраилазде бахъун букӀараб Дир ццидал гьалагаб цӀа. Гьес хӀехьечӀо Дицаги хӀехьоларел гьезул къабихӀал ишал, гьединлъидал Дица тӀуран тӀагӀинаричӀого тана гӀизраилал. 12Дуца лъазабе, Дица Пинхасилгун гьабулеб бугин ракълилаб къотӀиян. 13Гьесулгун ва гьесул наслабигун гьабулеб буго даимаб кашишлъиялъул къотӀи, щайгурелъул жиндирго Аллагьасе гӀоло Пинхасица хӀехьечӀо гьезул инжитлъи, ва чурана гӀизраилазул мунагь».[†]

14Мидяналъул гӀадангун цадахъ чӀварав гӀизраиласда цӀар букӀана Зимри – Салул вас; гьев вукӀана Шимеонил къавмалъул цо тухумалъул бетӀер. 15ЧӀварай гӀаданалда цӀар букӀана Козби, гьей йикӀана Мидяналъул цо кьибилалъул бетӀер Цурил яс[+].

16БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

17«Мидяналъул чагӀигун нужеца тушманлъи гьабе ва гьел чӀвай,[+] 18щайгурелъул гьез нужее гьабуна тушманасе гьабулеб жо. Гьез нужее Пеоралъул къор гъуна, ва Пеор сабаблъун квешаб унти багъарараб мехалда чӀварай мидяниязул цевехъанасул яс Козбил къорикье ккезаруна нуж».

### 26


КӀиабилеб нухалда халкъалъул рикӀкӀен гьаби

1Квешаб унти лъугӀараб мехалда, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусадаги кашиш[†] Гьарунил[†] вас Элеазаридаги абуна:

2«Къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал ва рагъуе ярагьунел гӀизраилал[†] рикӀкӀе, щивасул инсул агьлуги хӀисабалде босун»[+].

3МогӀавалъул[†] гӀатӀиракьалда – Иордан гӀурул рагӀалда – Ерихон шагьаралда гӀагарлъухъ гьел чӀун рукӀаго, Мусаги кашиш Элеазарги кӀалъана гӀизраилазда:

4«БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон, къогоялдаса цӀикӀкӀун сон барал гӀизраилал рикӀкӀе», – ян.

Гьале Мисриялдаса къватӀире рахъарал гӀизраилал.

5ГӀизраилил тӀоцевесев вас Рувимил наслаби:

Енохидасан лъугьана Енохил тухум;
Паллудасан – Паллул тухум;[+]
6ХӀецронидасан – ХӀецронил тухум;
Кармидасан – Кармил тухум[+].

7Гьел руго Рувимил наслаби; гьезул кинавниги сияхӀалде восана 43 730 бихьинчи[+].

8Паллул вас вукӀана Элиав. 9Элиавил васал – Немуэл, Датан ва Авирам. Халкъалъул церехъабазул цоял, амма КъорахӀил рахъги ккун, Мусадаги Гьарунидаги дандечӀей гьабурал ва БЕТӀЕРГЬАНАСДА данде рахъарал Датанги Авирамгийин гьел кколел[+]. 10Доб мехалъ гьезда гъоркь ракь кьватӀана ва гьел ракьулъе рачун ана; КъорахӀида цадахъго, цӀадуца рухӀун хвана кӀинусиялда кӀикъоялда анцӀго гьесул гьалмагъги. Гьеб ккана халкъалъ цӀодорлъи гьабизе ккеялъул гӀаламатлъун хутӀизе[+]. 11Амма КъорахӀил васал хвечӀо доб къоялъ[+].

12Шимеонил къавмалъул наслаби:

Немуэлидасан – Немуэлил тухум;
Яминидасан – Яминил тухум;
Яхинидасан – Яхинил тухум;[+]
13ЗерахӀидасан – ЗерахӀил тухум;
Шаулидасан – Шаулил тухум.

14Гьел руго Шимеонил наслаби – 22 200 бихьинчи[+].

15Гадил къавмалъул наслаби:

Цефонидисан – Цефонил тухум;
Хаггидасан – Хаггил тухум;
Шунидасан – Шунил тухум;[+]
16Ознидасан – Ознил тухум;
Эридасан – Эрил тухум;
17Ародидасан – Ародил тухум;
Ариэлидасан – Ариэлил тухум.

18Гьел руго Гадил наслаби; гьезул кинавниги сияхӀалде восана 40 500 бихьинчи[+].

19Ягьудал[†] рукӀана Эрги Онанги абурал васал. Гьел хвана Ханааналда.[†][+]

20Ягьудал къавмалъул наслаби:

Шеладасан – Шелал тухум;
Парецидасан – Парецил тухум;
ЗерахӀидасан – ЗерахӀил тухум.
21Парецил наслаби:
ХӀецронидасан – ХӀецронил тухум;
Хамулидасан – Хамулил тухум.

22Гьел руго Ягьудал наслаби; гьезул кинавниги сияхӀалде восана 76 500 бихьинчи[+].

23Иссахарил къавмалъул наслаби:

Толадасан – Толал тухум;
Пувадасан – Пувал тухум;[+]
24Яшувидасан – Яшувил тухум;
Шимронидасан – Шимронил тухум.

25Гьел руго Иссахарил наслаби; кинавниги гьезул вукӀана 64 300 бихьинчи[+].

26Зевулунил къавмалъул наслаби:

Середидасан – Середил тухум;
Элонидасан – Элонил тухум;
Яхлиэлидасан – Яхлиэлил тухум[+].

27Гьел руго Зевулунил наслаби; гьезул кинавниги вукӀана 60 500 бихьинчи[+].

28Манассидасанги Ефраимидасанги лъугьарал Юсупил[†] къавмалъул наслаби:[+]

29Манассил наслаби:

Махиридасан – Махирил тухум (Махир ккола ГилгӀадил[†] эмен);
ГилгӀадидасан – ГилгӀадил тухум.
30Гьале ГилгӀадил наслаби:
Иезеридасан – Иезерил тухум;
Хелекидасан – Хелекил тухум;
31Асриэлидасан – Асриэлил тухум;
Шехемидасан – Шехемил тухум.
32Шемидадасан – Шемидал тухум;
Хеферидасан – Хеферил тухум.
33(Хеферил вас Целофхадил васал рукӀинчӀо, гӀицӀго ясал гурони; гьесул ясазул цӀарал: Махла, НогӀа, Хогла, Милка ва Тирза)[+].

34Гьел руго Манассидасан лъугьарал тухумал; кинавниги гьезул вукӀана 52 700 бихьинчи[+].

35Гьале Ефраимил наслаби:

ШутелахӀидасан – ШутелахӀил тухум;
Бехеридасан – Бехерил тухум;
Таханидасан – Таханил тухум.
36Гьале ШутелахӀил наслаби:
Эранидасан – Эранил тухум.

37Гьел руго Ефраимидасан лъугьарал тухумал; гьезул кинавниги вукӀана 32 500 бихьинчи.

Гьел киналго Юсупил къавмалда жанире уна[+].

38Буняминил наслаби:

Беладасан – Белал тухум;
Ашбелидасан – Ашбелил тухум;
Ахирамидасан – Ахирамил тухум;[+]
39Шуфамидасан – Шуфамил тухум;
Хуфамидасан – Хуфамил тухум.
40Белал васал Ардидасанги Нааманидансаги лъугьарал наслаби:
Ардидасан – Ардил тухум;
Нааманидасан – Нааманил тухум.

41Гьел руго Буняминил къавмалъул тухумал; гьезул кинавниги вукӀана 45 600 бихьинчи[+].

42Гьале Данил къавмалъул наслаби:

Шухамидасан – Шухамил наслаби.

Гьел руго Данил къавмалъул наслаби[+]. 43Кинавниги Шухамил наслабазул тухумазда вукӀана 64 400 бихьинчи[+].

44Ашерил наслаби:

Имнагьидасан – Имнагьил тухум;
Йишвидасан – Йишвил тухум;
Бериагьидасан – Бериагьил тухум;[+]
45ва Бериагьил наслу:
Хеверидасан – Хеверил тухум;
Малкиэлидасан – Малкиэлил тухум.
46Ашерил ясалда цӀар букӀана СерахӀ.

47Гьел руго Ашерил къавмалъул тухумал; кинавниги гьезул вукӀана 53 400 бихьинчи[+].

48Нафталил къавмалъул наслаби:

Яхциэлидасан – Яхциэлил тухум;
Гунидасан – Гунил тухум;[+]
49Ецеридасан – Ецерил тухум;
Шилемидасан – Шилемил тухум.

50Гьел руго Нафталил къавмалъул тухумал; гьезул кинавниги вукӀана 45 400 бихьинчи[+].

51Кинавниги ГӀизраилил халкъалъул вукӀана 601 730 бихьинчи[+].

52БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

53«Гьезие ракьал рикьизе ккола жиб-жиб тухумалъул чагӀазул рикӀкӀенги хӀисабалде босун. 54КӀудияб тухумалъе кье кӀудияб бутӀа, гьитӀинаб тухумалъе – гьитӀинаб. Биччанте щибаб тухумалъе щвезе гьезул чагӀазул къадаралда рекъон кколеб ракьалъул бутӀа[+]. 55Ракь бикьизе ккола можороги рехун; щибаб къавмалъе букӀине буго къавмалъул бетӀерасул цӀарги лъураб ракьалъул бутӀа. 56КӀудиялги[†] гьитӀиналги тухумазе ракь щвезе ккола можороги рехун».

57[•]Гьале гьезул тухумалги хӀисабалде росун гьабураб левитазул сияхӀ:

Гершонидасан – Гершонил тухум;
Кехатидасан – Кехатил тухум;
Мераридасан – Мерарил тухум;
58Гьале Левийил васаздасан лъугьарал цогидал тухумал:
Ливнил тухум;
Хевронил тухум;
МахӀлил тухум;
Мушил тухум;
КъорахӀил тухум.
Кехатил вукӀана Амрам абурав вас.

59Амрамил чӀужуялда цӀар букӀана Йохевед; гьей йикӀана Мисриялда гьаюрай Левийил яс. Амрамие Йохеведица гьаруна Гьарунги, Мусаги, гьезул яц Марямги. 60Гьаруние гьаруна Надавги, Авигьуги, Элеазарги, Итамарги[+]. 61Надавги Авигьуги хвана, БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере бегьулареб чияраб цӀаги босун рачӀиндал[+].

62Левийилазул моцӀ баралдаса тӀаде араб ригьалъул кинавниги вукӀана 23 000 бихьинав. Гьезул цӀарал хъван рукӀинчӀо цогидал гӀизраилазул сияхӀалда, щайгурелъул гьезие кьезе кколароан ракьалъул бутӀа[+].

63Гьединаб букӀана Мусацаги кашиш Элеазарицаги МогӀавалъул гӀатӀиракьалда – Иордан гӀурул рагӀалда – Ерихон шагьаралда гӀагарлъухъ рукӀаго, гӀизраилалги рикӀкӀун гьабураб сияхӀ. 64Синай[†] салул авлахъалда рукӀаго Мусацаги кашиш Гьаруницаги гьабураб цебесеб сияхӀалда рехсаразул цониги чи вукӀинчӀо гьезда гьоркьов. 65БЕТӀЕРГЬАНАС абун букӀиндал гьел киналго салул авлахъалда хвезе ругин абун, гӀицӀго Ефуннил вас Халевги Нунил вас Егьошуаги хутӀизегӀан[+].

### 27


Целофхадил ясал


(Тар. 36:1-12)

1[•]Манассил вас Махир, Махирил вас ГилгӀад,[†] ГилгӀадил вас Хефер, Хеферил вас Целофхад – гьев Целофхадил йикӀана щуго яс: Махла, НогӀа, Хогла, Милка ва Тирза. Юсупил[†] вас Манассил къавмалъул чагӀи кколаан гьел[+]. 2Гьел рачӀана ДандчӀваялъул Чадиралъул кӀалтӀе. Мусадаги, кашиш[†] Элеазаридаги, халкъалъул кӀудияздаги, тӀолго жамагӀаталдаги цереги чӀун, гьез абуна:

3«Авлахъалда нилъ рукӀаго нижер эмен хвана. Гьев вукӀинчӀо БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] данде вахъарав КъорахӀил гьалмагъзабазда гьоркьов. Гьев хвана жиндирго мунагьазухъ[†] [ай гӀадатияб хвелалдалъун], васалги нахъа течӀого[+]. 4Щайха нижер инсул цӀар кӀочене тезе кколеб гьесул тухумалда гьоркьоб, гьесул васал гьечӀинги абун? Кье нижееги нижер инсул вацазе кьолебгӀанасеб ракьалъул бутӀа», – ян.

5Мусаца гьезул суал БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе лъуна, 6ва БЕТӀЕРГЬАНАС гьесда абуна:

7«Целофхадил ясаз битӀараб бицунеб буго. Чара гьечӀого кье гьезие гьезул инсул вацазда бащадаб ракьалъул бутӀа, ва гьеб кье гьезие ирсалъе щвараб гьезул инсул бутӀа хӀисабалда. 8ГӀизраилил[†] халкъалда абе: „Нагагь вас гьечӀев чи хвани, гьесул ракьалъул бутӀа ясалъе кье. 9Гьесул ясги ятичӀони, гьеб ракьалъул бутӀа гьесул вацазе кье. 10Гьесул вацал ратичӀони, гьеб гьесул инсул вацазе кье. 11Гьесул инсулги вацал рукӀун ратичӀони, гьеб ракьалъул бутӀа кье гьесул тухумалъул бищун цевесев гӀагарав чиясе. Гьеб букӀине буго гӀизраилазе чӀезабураб даимаб къанунлъун; гьединаб амру гьабулеб буго Мусадасан БЕТӀЕРГЬАНАС“»[+].


Егьошуа – Мусал варис

12Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Аварим магӀарде ваха ва балагье Дица ГӀизраилил халкъалъе кьолеб бугеб ракьалъухъ[+]. 13Гьеб бихьун хадуб мунги, дур вац Гьарунго[†] гӀадин, кӀудияб сапаралде дурго умумузухъе ине вуго,[+] 14щайгурелъул Цин авлахъалда рукӀаго халкъ Дида данде бахъиндал, нужеца Дица абухъе гьабичӀо ва доб иццухъ халкъалда цебе Дир тӀадегӀанаб бацӀцӀалъи бихьизабичӀо».

(Гьеб ккана Мериваялъул иццухъ, Цин абураб салул авлахъалда Кадешалда.)[+]

15Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСДА абуна:

16«Я БЕТӀЕРГЬАН, биччанте щибаб жоялда рухӀ лъолев Аллагьас[†] гьаб жамагӀаталда тӀад чи тезе,[+] 17гьезул бетӀерлъун вукӀинеги, халкъ цебе бачинеги, гьезие нухмалъи гьабизеги бажари бугев – вехь гьечӀеб гӀиял рехъен гӀадин БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ халкъ хутӀунгутӀизе»[+].

18БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«АхӀе гьеб ишалъе рекъараб гӀамал-хасият бугев Нунил Егьошуа ва гьесда тӀад кверал лъе[+]. 19Кашиш Элеазаридаги тӀолабго жамагӀаталдаги цеве чӀезаве гьев ва киназдаго лъазабе гьев дур варис вукӀин[+]. 20Духъ бугеб ихтияралъул бутӀа кье гьесухъе, гӀизраилал гьесухъ гӀенеккизе рукӀине. 21Кашиш Элеазарица урималдалъун БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амру лъазабила ва Егьошуа гьелъухъ гӀенеккила; Егьошуаги тӀолалго гӀизраилалги Гьесул амруялдалъун сапаралде рахъине руго ва Гьесул амруялдалъун тӀадруссинеги руго».

22Мусаца кинабго БЕТӀЕРГЬАНАС жинда малъухъе гьабуна: Егьошуа ахӀана ва кашиш Элеазаридаги жамагӀаталдаги цеве чӀезавуна; 23цинги Мусаца гьесда тӀад кверал лъуна ва гьев жиндир варис вукӀин лъазабуна, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон.

### 28


Къойил гьарулел къурбанал


(Тархъ. 29:38-42)

1[•]БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилил[†] халкъалда лъазабе къурбаназул тадбир мухӀканго тӀубазабеян, жинди-жиндир ригьалда Дие къурбаналги ролъул хириял садакъабиги гьареян. Гьел руго цӀадудалъун Дие кьолел ва жидер махӀ дие хириял къурбанал[+]. 3Гьезда абе: „Гьале нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къойил гьабизе кколеб цӀадул къурбан: кинабгӀаги жагъаллъи жиндилъ гьечӀеб кӀиго лъагӀараб кьегӀер. Гьединаб букӀине буго къо гьоркьоб биччачӀого гьабулеб тӀубан бухӀулеб къурбан. 4Цояб кьегӀер рогьалил къурбаналъе, цогидаб бакъанил къурбаналъе хъве; 5гьелда цадахъ букӀине ккола ролъул хирияб садакъаги: бацӀцӀадаб[†] зайтуналъул нахул[†] гиналъул[*] ункъго бутӀа гьабун цо бутӀаги гъорлъе жубараб, ефаялъул[*] анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа ханждал. 6Гьел кидагосел тӀуран рухӀулел къурбаназул тадбир чӀезабуна Синай[†] магӀардаго. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рокьулел махӀал рахъинариялъе тӀубанго бухӀулеб цӀадул къурбан. 7Щибаб кьегӀералда цадахъ букӀине ккола гиналъул ункъго бутӀа гьабун цо бутӀа чагъиралъулги. Гьеб чагъир тӀезе ккола БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ мукъадасаб бакӀалде.[†] 8КӀиабилеб кьегӀер къурбан гьабизе ккола бакъанида, радал бачӀаралда цадахъго гӀадин, ролъул хирияб садакъагун ва чагъиргун. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рокьулел махӀал рахъинариялъе тӀубанго бухӀулеб цӀадул къурбан.


Шаматкъоялъул къурбан

9Шаматкъоялъ[†] къурбаналъе хъве кинабгӀаги жагъаллъи жиндилъ гьечӀеб кӀиго лъагӀараб кьегӀер. Гьезда цадахъ букӀине ккола ролъул хирияб садакъаги: гъорлъе зайтуналъул нахги жубараб, ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа ханждал ва цадахъго чӀезабураб къадаралда чагъирги. 10Кидаго гьаризе тӀадал щибаб къоялъул аслиял къурбаналги гьезда цадахъ букӀине кколеб чагъирги малъичӀого, гьел руго щибаб шаматкъоялъ гьарулел тӀуран рухӀулел къурбанал.


Щибаб моцӀалъул къурбанал

11Щибаб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъве жагъаллъи гьечӀеб кӀиго басиги, цо куйги, анкьго лъагӀараб кьегӀерги[+]. 12Гьезда цадахъ букӀине ккола зайтуналъул нахги гъорлъе жубараб ролъул хирияб садакъаги: басиялда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун лъабго бутӀа ханждал, куялда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа 13ва щибаб кьегӀералда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хириял махӀал рахъинариялъе тӀубанго бухӀулеб цӀадул къурбан. 14Щибаб басиялда цадахъ бачӀине ккола бащадаб гин[†] цӀураб чагъир; куялда цадахъ – гиналъул лъабго бутӀа гьабун цо бутӀа; ва кьегӀералда цадахъ – гиналъул ункъго бутӀа гьабун цо бутӀа. Гьеб буго щибаб моцӀрол авалалда тӀобитӀулеб тӀубан бухӀулеб къурбан, гьедин гьабизе ккола лъагӀалил щибаб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ. 15ТӀубанго рухӀулел къурбаназда тӀаде, мунагь[†] чуриялъул къурбаналъе БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе цо дегӀенги хъвезе ккола.


Песахалъул байрам ва Бугьурго Чадазул байрам


(Тархъ. 12:14-20; Лев. 23:5-8; Къан. 16:1-8)

16[•]ТӀоцебесеб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялъ (ихдалил авал) БЕТӀЕРГЬАНАСЕ Песахалъул[†] къурбанал тӀоритӀе[+]. 17АнцӀила щуабилеб къо байрамкъолъун букӀина; анкьго къоялъ бугьурго чед кванай[+]. 18Гьеб анкьил тӀоцебесеб къоялъ динияб данделъи ахӀе ва кинабгӀаги хӀалтӀи гьабуге. 19БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀубанго бухӀулеб цӀадул къурбаналъе жагъаллъи гьечӀеб кӀиго басиги, цо куйги, анкьго лъагӀараб кьегӀерги хъве. 20Гьезда цадахъ ролъул хирияб садакъаги босе: щибаб басиялда цадахъ – зайтуналъул нахги жубараб, ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун лъабго бутӀа ханждал; куялда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа; 21щибаб кьегӀералда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа. 22Нужго мунагьаздаса рацӀцӀалъиялъе, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве. 23Гьал къурбанал гьаризе ккола кидаго гьаризе тӀадал щибаб къоялъул рогьалил къурбаназда тӀаде. 24Гьединал къурбанал гьаре анкьго къоялъ, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рокьулел махӀаздалъун Гьесие кьолеб нигӀмат хӀисабалда. Гьел къурбанал гьаре кидаго гьаризе тӀадал цӀадул къурбаназда ва хириял садакъабазда тӀаде. 25Цинги анкьабилеб къоялъги динияб данделъи ахӀе ва гьеб къоялъги кинабгӀаги хӀалтӀи гьабуге.


Анкьазул байрам


(Лев. 23:15-22; Къан. 16:9-12)

26[•]ХӀалухъен бакӀаризе[†] байбихьиялъул къоялъ, ай цӀияб тӀорщалидаса ролъул хирияб садакъа БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб Анкьазул байрамкъоялъ, динияб данделъи ахӀе, ва гьеб къоялъ щибго хӀалтӀи гьабуге. 27БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьулеб махӀ бахъинабизе тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъве кӀиго басиги, цо куйги, анкьго лъагӀараб кьегӀерги. 28Гьезда цадахъ ролъул садакъаги босе: щибаб басиялда цадахъ – зайтуналъул нахги жубараб, ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун лъабго бутӀа ханждал; куялда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа; 29щибаб кьегӀералда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа. 30Нужго мунагьаздаса рацӀцӀалъиялъе, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве. 31Гьал къурбанал гьаризе ккола къойил гьарулел къурбаназдаги гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде. Нужеца къурбаналъе хъвезе рачӀарал хӀайванал рукӀине ккола кинабгӀаги жагъаллъи гьечӀел.

### 29


Суразул байрам


(Лев. 23:23-25)

1Анкьабилеб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ[*] динияб данделъи ахӀе, ва гьеб къоялъ кинабгӀаги хӀалтӀи гьабуге. Гьеб буго сурал пулеб къо[+]. 2Гьеб къоялъ тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъве кинабгӀаги жагъаллъи гьечӀел тӀаса рищун, цо басиги, цо куйги, анкьго лъагӀараб кьегӀерги, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] бокьулеб махӀ бахъинабизе. 3Гьезда цадахъ бачӀине ккола зайтуналъул нахги[†] гъорлъе жубараб ролъул хирияб[†] садакъаги: щибаб басиялда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун лъабго бутӀа ханждал; куялда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа; 4щибаб кьегӀералда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа ханждал. 5Нужго мунагьаздаса[†] рацӀцӀалъиялъе, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве. 6Гьал къурбанал гьаризе ккола къойил гьарулел къурбаназдаги, цӀияб моцӀ баккиялъул къурбаназдаги ва гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде. Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рокьулел махӀал рахъинариялъе тӀубанго бухӀулеб цӀадул къурбан.


Кипурималъул къо[*]


(Лев. 23:26-32; Лев. 16:1-32)

7Анкьабилеб моцӀалъул анцӀабилеб къоялъ динияб данделъи ахӀе – гьеб къоялъ, Аллагьасе[†] мутӀигӀлъун, кӀал ккве ва кинабгӀаги хӀалтӀи гьабуге[+]. 8ТӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъве кинабгӀаги жагъаллъи гьечӀел тӀаса рищун, цо басиги, цо куйги, анкьго лъагӀараб кьегӀерги, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьулеб махӀ бахъинабизе. 9Гьезда цадахъ босе зайтуналъул нахги гъорлъе жубараб ролъул хирияб садакъаги: щибаб басиялда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун лъабго бутӀа ханждал; куялда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа; 10щибаб кьегӀералда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа ханждал. 11Гьединго мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве. Гьеб гьабе, мунагьаздаса хвасарлъиялъул къурбаназдаги, гьединго къойил гьарулел къурбаназдаги ва гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде.


Хъошазул байрам


(Лев. 23:33-43; Къан. 16:13-17)

12[•]Анкьабилеб моцӀалъул анцӀила щуабилеб къоялъги динияб данделъи ахӀе, ва гьеб къоялъ кинабгӀаги хӀалтӀи гьабуге. Анкьго къоялъ БЕТӀЕРГЬАН кӀодо гьавун байрам тӀобитӀе. 13ТӀубан рухӀулел къурбаназе, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьулеб гьуинаб махӀ бахъинабиялъе хъве: анцӀила лъабго басиги, кӀиго куйги, анцӀила ункъго лъагӀараб кьегӀерги – кинабгӀаги жагъаллъи жиндилъ гьечӀел тӀаса рищун. 14Гьезда цадахъ бачӀине ккола зайтуналъул нахги гъорлъе жубараб ролъул хирияб садакъаги: анцӀила лъабабго басиялъул щибалда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун лъабго бутӀа ханждал; щибаб куялда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун кӀиго бутӀа; 15анцӀила ункъабго кьагӀрил щибалда цадахъ – ефаялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа ханждал. 16Гьединго, къойил гьарулел къурбаназдаги гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве.

17КӀиабилеб къоялъ къурбаналъе хъве кинабгӀаги жагъаллъи гьечӀел тӀаса рищун, анцӀила кӀиго басиги, кӀиго куйги, анцӀила ункъго лъагӀараб кьегӀерги. 18Бусбуздаги, куйдуздаги, кьагӀраздаги цадахъ рукӀине кколел ролъулгун чагъиралъул хириял садакъабиги гьаре, чӀезабураб роценалда рекъон. 19Гьединго, къойил гьарулел къурбаназдаги гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве.

20Лъабабилеб къоялъ – кинабгӀаги жагъаллъи жиделъ гьечӀел тӀаса рищун, анцӀила цо басиги, кӀиго куйги, анцӀила ункъго лъагӀараб кьегӀерги. 21Бусбуздаги, куйдуздаги, кьагӀраздаги цадахъ рукӀине кколел ролъулгун чагъиралъул хириял садакъабиги гьаре, чӀезабураб роценалда рекъон. 22Гьединго, къойил гьарулел къурбаназдаги гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве.

23Ункъабилеб къоялъ – кинабгӀаги жагъаллъи жиделъ гьечӀел тӀаса рищун анцӀго басиги, кӀиго куйги, анцӀила ункъго лъагӀараб кьегӀерги. 24Бусбуздаги, куйдуздаги, кьагӀраздаги цадахъ рукӀине кколел ролъулгун чагъиралъул хириял садакъабиги гьаре, чӀезабураб роценалда рекъон. 25Гьединго, къойил гьарулел къурбаназдаги гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве.

26Щуабилеб къоялъ – кинабгӀаги жагъаллъи жиделъ гьечӀел тӀаса рищун, ичӀго басиги, кӀиго куйги, анцӀила ункъго лъагӀараб кьегӀерги. 27Бусбуздаги, куйдуздаги, кьагӀраздаги цадахъ рукӀине кколел ролъулгун чагъиралъул хириял садакъабиги гьаре, чӀезабураб роценалда рекъон. 28Гьединго, къойил гьарулел къурбаназдаги гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве.

29Анлъабилеб къоялъ – кинабгӀаги жагъаллъи жиделъ гьечӀел тӀаса рищун, микьго басиги, кӀиго куйги, анцӀила ункъго лъагӀараб кьегӀерги. 30Бусбуздаги, куйдуздаги, кьагӀраздаги цадахъ рукӀине кколел ролъулгун чагъиралъул хириял садакъабиги гьаре, чӀезабураб роценалда рекъон. 31Гьединго, къойил гьарулел къурбаназдаги гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве.

32Анкьабилеб къоялъ – кинабгӀаги жагъаллъи жиделъ гьечӀел тӀаса рищун, анкьго басиги, кӀиго куйги, анцӀила ункъго лъагӀараб кьегӀерги. 33Бусбуздаги, куйдуздаги, кьагӀраздаги цадахъ рукӀине кколел ролъулгун чагъиралъул хириял садакъабиги гьаре, чӀезабураб роценалда рекъон. 34Гьединго, къойил гьарулел къурбаназдаги гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул хириял садакъабаздаги тӀаде, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве.

35Микьабилеб къоялъ байрамалъул данделъи ахӀе ва кинабгӀаги хӀалтӀи гьабуге. 36Гьеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьулеб гьуинаб махӀ бахъинабиялъе тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъве цо оцги, цо куйги, анкьго лъагӀараб кьегӀерги – кинабгӀаги жагъаллъи гьечӀел тӀаса рищун. 37Басиялдаги, куялдаги, кьагӀраздаги цадахъ рукӀине кколел ролъулгун чагъиралъул хириял садакъабиги гьаре, чӀезабураб роценалда рекъон. 38Гьединго, къойил гьарулел къурбаназдаги гьезда цадахъ рачӀунел чадилгун чагъиралъул садакъабаздаги тӀаде, мунагь чуриялъул къурбаналъе цо дегӀенги хъве.

39Гьал киналго къурбанал гьаре БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере нужее рихьизарурал байрамкъояз, назруялъул къурбаналги, суннатал[†] къурбаналги, тӀуран рухӀулел къурбаналги, ролъул ва чагъиралъул хириял садакъабиги, ракълил къурбаналги рикӀкӀинчӀого“»[+].

### 30


Назру гьабиялъул низам

1Мусаца гӀизраилазда[†] рицана киналго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] тӀадкъаял.

2Мусаца гӀизраилазул къавмазул бутӀрузда абуна:

«Гьадинаб амру гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС: 3Нагагь инсанас БЕТӀЕРГЬАНАСЕ щибниги жо назру гьабуни, яги напс къезабизелъун щибгӀаги гьабилин[†] гьедани, гьеб гьа биххизабизе бегьуларо ва жинца гьабизе тӀаде босараб кинабго тӀубазабизе ккола[+]. 4Нагагь росасе инчӀей ясалъ, жеги инсул рокъой йикӀаго, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ сундулниги назру гьабуни яги гьедун рагӀи кьуни, 5ва гьелъул инсуда гьеб назру гьаби[†] рагӀани, амма гьес гьелда щибго жо абичӀони, гьелъ кьураб рагӀиги гьабураб назруги тӀубазабизе ккола. 6Амма ясалъ гьабураб назруги гьедун кьураб рагӀиги рагӀарав инсуца гьеб гьукъани, гьелъ назруги кьураб рагӀиги тӀубазабизе кколаро; БЕТӀЕРГЬАН гьелда тӀасалъугьуна, щайгурелъул гьелъие гьеб инсуца гьукъун букӀун.

7Сундулниги назруги гьабун букӀаго яги ургъичӀого кӀалдиса борчӀараб гьедиги букӀаго яс росасе ани, 8ва гьелъул росасда гьелъ назру гьабиги гьедун рагӀи кьейги лъан хадуб росас гьелда щибниги абичӀони, гьелъ гьеб кинабго тӀубазабизе ккола. 9Ваамма гьелъул назру-гьеди рагӀидал росас гьелъие гьукъани, гьес гьелъул гьедиги кьураб рагӀиги нахъ буссинабула, БЕТӀЕРГЬАНГИ гьелдаса тӀасалъугьуна.

10Амма къоролалъ яги росасдаса ятӀалъарай гӀаданалъ гьабураб назруги гьедун кьураб рагӀиги гьелда тӀадаблъун хутӀула.

11Нагагь росасда цадахъ гӀумру гьабулей гӀаданалъ щибниги назру гьабуни яги гьедун рагӀи кьуни, 12амма гьебги лъалев гьелъул росас гьелда щибниги абичӀони ва гьеб гьукъичӀони, гьелъ тӀубазабизе ккола жиндирго щибаб назруги кьураб рагӀиги. 13Ваамма гьелъул назру яги гьеди рагӀарав росас гьеб нахъчӀвани, гьелъул кӀалдиса къватӀибе бачӀараб кинаб батаниги назруги гьедиги гьелда тӀаса уна: росас нахъчӀвана гьеб, гьединлъидал БЕТӀЕРГЬАНГИ гьелда тӀасалъугьана. 14ЧӀужугӀаданалъ гьабураб кинаб бугониги назруги, жиндирго напс къинабиялъе пуланаб иш гьабилин гьелъ кьураб рагӀиги гьелъул росас тасдикъ гьабизе, ялъуни нахъчӀвазе ккола. 15Амма гьеб рагӀун хадуб росас щибго абичӀони, гьелдалъун гьес тасдикъ гьабула гьелъул щибаб назруги гьедараб гьаги – гьес гьел тасдикъ гьаруна[†] сихӀкъотӀун чӀеялдалъун. 16Амма гьоркьоб заман индал гьес гьелъул назруги гьедун кьураб рагӀиги нахъчӀвани, гьелъул гӀайиб гьесда тӀаде ккезе буго.

17Гьеле росасулги лъадулги ва инсулги гьесул рокъой йигей росасе инчӀей ясалъулги гьоркьорлъабазул рахъалъ БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьарурал амраби».

### 31


Мидяниязулгун рагъ гьаби

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилазе[†] гьабураб квешлъиялъухъ рецӀел босе мидянияздаса. Хадув мун хвела ва дурго умумузухъе ина»[+].

3Мусаца гӀизраилазда абуна:

«Рагъухъаби чабхъад рахъине къачӀай, мидяниязда данде рагъ гьабизе ва, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, гьездаса рецӀел босизе. 4ГӀизраилазул щибаб къавмалдаса аза-азар рагъухъан чабхъад вахъине ккола», – ян.

5ТӀолалго гӀизраилазда гьоркьоса вищана 12 000 рагъухъан – щибаб къавмалдаса аза-азар чи. 6Мусаца гьел рагъде ритӀана – щибаб къавмалдаса аза-азар рагъухъан – ва мукъадасаб рукъалъул цӀарагӀгун, пулаго гӀарцул суралгун, гьезда цадахъ витӀана кашиш[†] Элеазарил вас Пинхасги[+].

7Мидяниязда данде рагъги гьабун, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон, гӀизраилаз гьезул киналго бихьинал чӀвана. 8Гьезда цадахъ Мидяналъул щуявго ханги чӀвана: Эвиги, Рекемги, Цурги, ХӀурги, Реваги; гьединго Беорил вас БилгӀамги хвалчаца чӀвана[+]. 9ГӀизраилаз Мидяналъул руччабиги лъималги асирлъуде рачана ва гьезул кинабго боцӀиги, гӀиял рехъабиги, тӀолабго мулкги жидеего давлалъун босана; 10гьезул шагьаралгун росабиян абуни, цӀаги гъун рухӀана. 11Кинабго давлагун, ай гӀадамалги боцӀи-рикъзиги цадахъги босун, 12гьел тӀадруссана Ерихон шагьаралда дандбитӀараб Иордан гӀурул рагӀалда МогӀавалъул[†] гӀатӀиракьалда халкъ рещтӀараб бакӀалде,[†] ва асиралги тӀолабго давлаги щвезабуна Мусахъеги, кашиш Элеазарихъеги, гӀизраилазул жамагӀаталъухъеги.

13Мусаги, кашиш Элеазарги, халкъазул бутӀрулги гьезда данде рилълъана. 14Цинги Мусал кутакалда ццин бахъана рагъдаса руссун рачӀунел рагъул церехъабазда – азарил ва нусил бутӀрузда.

15«Нужеца руччаби чӀагойищ тарал? – ин кӀалгьикъана Мусаца гьезда[+]. 16– Гьел руччабаз гурищ, БилгӀамил малъа-хъваялда нахъги рилълъун, гӀизраилал БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хилиплъизе тӀамурал? Пеоралда рукӀаго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ халкъалда тӀаде квешаб унтиги гьел сабаблъун гурищ биччараб[+]? 17ЧӀвай гьабсагӀаталда киналго бихьинлъималги, бихьиналгун рукӀарал киналго руччабиги! 18Бихьинчи хъвачӀел ясал чӀаго те нужеего[+].

19Хадуб нуж анкьго къоялъ къайи чӀвараб бакӀалдаса къватӀирехун чӀа. Чи чӀварав яги жаназаялда хъварав щивав чияс, нужеда гьоркьоса вукӀаниги, асиразда гьоркьоса вукӀаниги, лъабабилебги анкьабилебги къоялъ рацӀцӀалъиялъул низам тӀобитӀизе ккола[+]. 20Кинабго ретӀелги бацӀцӀад гьабизе ккола – къохьолги, цӀцӀел квасулги, цӀулалги гьабураб щибаб жо».

21Кашиш Элеазарица рагъда рукӀарал рагъухъабазда абуна:

«Гьале БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялдалъун чӀезабураб къанун: 22меседги, гӀарацги, мазгарги, маххги, гъалайги, тӀухьиги, 23цӀаялъ бухӀуларебщинаб кинабго жоги цӀадулъан биччазе ккола. Цинги гьеб бацӀцӀадаблъун[†] лъугьуна, амма гьел рацӀцӀалъиялъул лъецаги чуризе ккола. ЦӀа рекӀунебщинаб жойин абуни, гӀицӀго рацӀцӀалъиялъул лъеца чуризе ккола. 24Анкьабилеб къоялда нужерго партал чуре ва гьебмехалда нуж рацӀцӀалъила. Гьелдаса хадуб нуж халкъалда гьоркьоре рачӀине бегьула»[+].


Давла бикьи

25БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

26«Кашиш Элеазаргун ва тухумазул кӀудиялгун[†] цадахъ асиралги боцӀиги рикӀкӀе, 27ва рагъда рукӀарал рагъухъабаздаги хутӀараб халкъалдаги гьоркьоб гьеб кинабго давлаги бащад бикье[+]. 28Чабхъад ун рукӀаразул бутӀаялдаса БЕТӀЕРГЬАНАСЕ магъало бакӀаре: щивав щунусго асирасдаса цо-цо чи, гӀи-боцӀул ва хӀамузул щибаб щунусго жоялдасаги – цо-цо бетӀер. 29Гьеб бутӀа бахъе рагъухъабазул бутӀаялдаса ва кашиш Элеазарие кье, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ бутӀа хӀисабалда. 30ХутӀарал гӀизраилазе кколеб бутӀаялдаса бахъе: кӀикъоялда анцӀ-анцӀ асирасдасаги, хӀайваналдасаги, хӀамидасаги, гӀиялъажоялдасаги цо-цо бетӀер. Гьеб кинабго кье БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Мукъадасаб Чадиралъул тӀалаб-агъазалда рукӀунел левитазе».

31Мусацаги кашиш Элеазарицаги кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.

32Рагъухъабазе давлалъун щвана кинабниги: 675 000 гӀиялъажо, 3372 000 хӀайван, 3461 000 хӀама 35ва жеги бихьинчи хъвачӀей 32 000 ясгӀадан.

36Рагъул гӀахьалчагӀазул бутӀалъун ккана:

337 500 гӀиялъажо, 37гьелдаса БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ бутӀалъун ккана 675 бетӀер;
3836 000 хӀайван, гьездаса 72 бетӀер – БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ бутӀа;
3930 000 хӀама, гьездаса 61 бетӀер – БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ бутӀа;
4016 000 асир, гьездаса 32 чи – БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ бутӀа.

41Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ бутӀа кашиш Элеазарие кьуна, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон.

42Рагъухъабазул давлаялдаса батӀа гьабун, Мусаца хутӀарал гӀизраилазе кьураб бутӀа 43(жамагӀаталъул бутӀа): 337 500 гӀиялъажо, 4436 000 хӀайван, 4530 500 хӀама 46ва 16 000 асир. 47ГӀизраилазул бутӀаялдаса Мусаца босана: кӀикъоялда анцӀ-анцӀ асирасдаса цо-цо асир, гьединго гӀи-боцӀудасаги. Ва гьел киналго кьуна БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Мукъадасаб Чадиралъул тӀалаб-агъазалда рукӀунел левитазе, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон.

48Рагъухъабазул бутӀрулги, азарил ва нусил бутӀрулги рачӀана Мусахъе, 49ва гьез абуна:

«Нижеца, дур лагъзадерица нижер нухмалъиялда гъоркь ругел рагъухъаби рикӀкӀана, ва гьезул цонигияв тӀаса камун ватичӀо. 50Гьале нижеца, нижер гӀумруялъухъ хӀакъ хӀисабалда, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ кьолеб буго нижер щивасе давлалъун щвараб месед: гъуждузда ралел рухьаби, курхьаби, баргъичал, кӀилкӀал ва жавгьаразул цӀалал»[+].

51Мусацаги кашиш Элеазарицаги гьезухъа гьел киналго меседил тӀагӀелал къабул гьаруна.[†] 52Рагъул церехъабаз бачӀараб ва Мусацаги Элеазарицаги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло садакъа гьабураб меседалда кинабниги букӀана 16 750 шекел[†][*]. 53(Рагъухъабазе щвараб хутӀараб давла гьезие тана)[+]. 54Мусаца ва кашиш Элеазарица рагъул бутӀрузухъаги, азарил ва нусил бутӀрузухъаги къабул гьабураб месед ДандчӀваялъул Чадиралъуб БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе лъуна, гӀизраилал кидаго Гьесда цере рукӀиналъул гӀаламат хӀисабалда[+].

### 32


Иордан гӀурул бакъбаккул рахъалда ракьал рикьи


(Къан. 3:12-20)

1Рувимилги Гадилги наслабазул букӀана кутакалда гӀемераб боцӀи. Гьезда бихьана Язералъулги ГилгӀадалъулги[†] ракьал боцӀи хьихьизе санагӀатал ругеблъи[+]. 2Гьел рачӀана Мусахъеги, кашиш[†] Элеазарихъеги, халкъазул кӀудиязухъеги ва гьез абуна:

3-4«Нижер, дур лагъзадерил, гӀемераб боцӀи буго. БЕТӀЕРГЬАНАС[†] ГӀизраилил[†] халкъалъе мутӀигӀ гьарурал ракьалин абуни – Атаротги, Дивонги, Язерги, Нимраги, Хешбонги, Элеалеги, Невоги, Беонги – боцӀи хьихьизе санагӀатал ракьал руго[+]. 5Дур ракӀ рекъани, кье гьел ракьал нижее, дур лагъзадерие. Рачунге ниж Иордан бахун дорехун».

6Мусаца Гадилги Рувимилги наслабазда абуна:

«Нужер вацал рагъде араб мехалда, нуж гьанирищ чӀезе ругел? 7Щай нужеца, БЕТӀЕРГЬАНАС кьурал ракьазде ине гӀизраилазул гъира чӀвалеб? 8Гьебго гьабуна нужер умумуз Кадеш-Барнеаялдаса Ханааналъул[†] ракьалъул хал-шал гьабизе дица гьел ритӀараб мехалдаги[+]. 9Эшколалъул гӀатӀиракьалде щвезегӀан ракьалъул халги гьабун тӀадруссиндал, гьез гӀизраилазул гъира чӀвана БЕТӀЕРГЬАНАС гьезие кьураб ракьалде ине. 10Гьеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин бахъана ва Гьев гьедана:[+] 11„Мисриялдаса къватӀиве вахъарав къого соналдаса тӀаде араб ригьалъул цониги чиясда бихьизе гьечӀо Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги[†] кьезе бугин абун Дун гьедараб ракь! Щайгурелъул гьел ракӀ-ракӀалъ Дида хадур рилълъинчӀо[+]. 12ГӀицӀго кенизияв Ефуннил вас Халевги Нунил вас Егьошуаги ракӀ-ракӀалъ Дир амруялда нахъ рилълъана“, – ян[+]. 13ГӀизраилазда бахъараб ццидаца БЕТӀЕРГЬАНАС кӀикъого соналъ авлахъалда свердизе тӀамуна халкъ, БЕТӀЕРГЬАНАСДА рихаралщинал жал гьарураб гӀел тӀубанго тӀагӀинегӀан[+].

14Гьанже нужецаги нужер умумузго гьабураб гьабулеб буго! Мунагь-хӀакъалъул[†] агьлу, нужее цӀидасан ГӀизраилил халкъалде БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин бачине къваригӀунищ бугеб? 15БЕТӀЕРГЬАНАСЕ нуж мутӀигӀлъичӀони, Гьес гьаб халкъ нахъеги тезе буго салул авлахъалда, ва нуж сабаблъун тӀолабго халкъги хвезе буго!»

16Мусада аскӀорегӀанги рачӀун гьез абуна:

«Нижеца гьанир нижер боцӀуе ручналги хъизан-лъималазе шагьаралги рала, 17цинги ниж, борчун ярагъгун гӀизраилазул тӀоцересел кьераздаги чӀун, гьел гьезул ракьалде щвезаризе рилълъина. Гьеб заманалда нижер хъизан-лъимал сверун къарал шагьаразда рукӀина, гьаб ракьалъул гӀадамаздасаги цӀуна-къан. 18ГӀизраилазул щивасе жиндирго ракьалъул бутӀа щвезегӀан ниж рокъоре тӀадруссинаро. 19Иордан гӀурул доб рахъалда ракьалъул бутӀаги босиларо нижеца, щайгурелъул нижер бутӀа гьаниб, Иорданалъул бакъбаккул рахъалда букӀине бугелъул».

20Мусаца гьезда абуна:

«Нужеца гьедин гьабуни, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀоло рагъизе ярагъги борчани, 21ярагъ борчарав щивав чи БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве Иордан гӀор тун довехунги вилълъани, тушбабазухъа бахъараб 22гьеб ракь БЕТӀЕРГЬАНАСЕ мукӀурлъун хадуб гурони нуж рокъореги тӀадруссинчӀони, гьебмехалда нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСДА ва ГӀизраилил халкъалда цебе нужерго налъи тӀубазабила. Цинги гьаб ракь нужее БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪА щвараб даимаб мулклъун букӀина.

23Амма нужеца гьедин гьабичӀони, нуж БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере мунагьалъукье ккезе руго. Гьебмехалъ нужеда лъан букӀа: мунагьалъухъ букӀунеб жазаялдаса рорчӀизе бакӀ[†] нужее гьечӀо. 24Рай нужерго хъизан-лъималазе шагьаралги боцӀуе ручналги ва нужецаго кьураб рагӀиги ккве».

25Гадилги Рувимилги наслабаз Мусада абуна:

«Ниж руго дур лагъзал. Дуца малъухъе гьабила[†] нижеца. 26Нижер хъизан-лъималги гӀи-боцӀул рехъабиги гьанир тела, ГилгӀадалъул шагьаразда. 27Амма ниж, дур лагъзал, ай рагъуе ярагъ борчарал киналго, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амру тӀубан, гӀурул доб цояб рахъалда рагъизе рилълъина, дуца малъухъе».

28Гьебмехалда Мусаца кашиш Элеазаридеги, Нунил вас Егьошуадеги, ГӀизраилил халкъалъул кӀудияздеги 29гьадинаб амру гьабуна:

«Гадилги Рувимилги къавмазул ярагъ борчаралщинал бихьинал БЕТӀЕРГЬАНАСЕ мутӀигӀго нужеда цадахъ рагъизе Иордан бахун дорехун рилълъани, гьеб ракь нужеца кверде босун хадуб, гьезие мулклъун кье гьаб ГилгӀадалъул ракь. 30Нагагь гьел, борчун ярагъгун нужеда цадахъ рилълъинчӀони, гьезул ракьалъул бутӀаби рукӀине руго нужеразда аскӀор Ханааналда».

31Гадилги Рувимилги наслабаз жаваб кьуна:

«Ниж руго дур лагъзал. Нижеца БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьабила кинабго. 32Нижеца борчун ярагъгун гӀор бахина ва БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере Ханааналде рилълъина, амма биччанте нижер мулклъун букӀине Иорданалъул гьаб рахъалда бугеб ракь».

33Гьебмехалда Гадилги Рувимилги наслабазеги Юсупил[†] вас Манассил бащдаб къавмалъеги Мусаца кьуна амориязул Сихон пачаясул букӀараб улкаги Башаналъул Ог пачаясул букӀараб улкаги – гьезул киналго ракьал, цадахъ тӀолалго шагьаралгун ва шагьаразул сверухълъабигун.

34Гадил наслабаз цӀидасан рана Дивон, Атарот, АрогӀер, 35Атерот-Шофан, Язер, Ягбогьа, 36Бет-Нимра ва Бет-Гьаран абурал сверун къарал шагьаралги боцӀи гъезе ручналги. 37Рувимил наслабаз цӀидасан рана Хешбон, Элеале, Кирятайим, 38Нево ва БагӀал-Меон (гьез гьезул цӀарал хисизаруна) ва Сивма абурал шагьарал. ЦӀидасан рарал шагьаразе гьез батӀиял цӀарал кьуна.

39Манассил вас Махирил наслабаз ГилгӀадалде гьужум гьабуна, ва гьенир рукӀарал амориялги[†] нахъе къотӀун, гьенир чӀана[+]. 40Мусаца ГилгӀад кьуна Манассил вас Махирил наслабазе ва гьел гьенир рещтӀана. 41Манассилго къавмалдаса Яирица гьенир сверухълъиялда рукӀарал росаби рахъана ва гьезда «Яирил Росаби» абураб цӀар лъуна[+]. 42Новахица Кенатги, гьелда сверухъ рукӀарал росабиги рахъана ва гьезда жиндирго цӀар лъуна – Новах абун.

### 33


Мисриялдаса хирияб Ракьалде

1Гьале Мусалги Гьарунилги[†] нухмалъиялда гъоркь Мисриялдаса къватӀире рахъарал гӀизраилаз[†] нухда чӀел гьабурал бакӀазул[†] цӀарал. 2БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] амруялдалъун хъвана гьаб Мусаца, сапаралда рукӀаго. Гьале гьезул сапаразул нух, гьез нухда чӀел гьабурабщинаб бакӀги хӀисабалде босун хъвараб:

3ГӀизраилал Раамсесалдаса сапаралде рахъана тӀоцебесеб моцӀалъул анцӀила щуабилеб къоялъ – гьеб букӀана Песахалда[†] нахъисеб къо. Гьел хӀинкъичӀого, мисрияздаги рихьулаго рахъана гьениса къватӀире[+]. 4Мисриялин абуни, БЕТӀЕРГЬАНАС чӀварал лъимал хабалъ лъолел рукӀана. Гьедин БЕТӀЕРГЬАНАС жаза гьабуна гьезул аллагьзабазе.[†][+]

5Раамсесги нахъа тун, гӀизраилал лъалхъана Суккоталда[+].

6Суккоталдаса къватӀире рахъун хадур гьел лъалхъана Этамалда, салул авлахъалъул рагӀалда[+].

7Этамги тун, гьел сверана БагӀал-Цефоналъул бакъбаккул рахъалда бугеб Пи-Гьахироталдехун ва Мигдолалда гӀагарлъухъ лъалхъана[+].

8Пи-Гьахиротги тун, гьез ралъад бахана ва салул авлахъалде щвана. Лъабго къоялъ ана гьел Этам абураб салул авлахъалдасан ва Мараялда рещтӀана[+].

9Мараялдаса ун, гьел Элималде щвана. Элималда букӀана анцӀила кӀиго иццги лъабкъоялда анцӀго чамасдакил гъветӀги; гьел гьенир рещтӀана[+].

10Элималдасаги рахъун, гьел БагӀараб ралъдал рагӀалда рещтӀана.

11БагӀараб ралъдахъа гьел ана ва Син абураб салул авлахъалда рещтӀана[+].

12Син абураб салул авлахъалдасаги ун, гьел Дофкаялда лъалхъана.

13Дофкаялдасаги ун, гьел Алушалда рещтӀана.

14Алушги нахъа тун, гьел рещтӀана Рефидималда. Гьениб халкъалъе гьекъезе лъим букӀинчӀо[+].

15Рефидималдаса рахъун арал гьел рещтӀана Синай[†] абураб салул авлахъалда[+].

16Синай салул авлахъалдасаги ун, гьел лъалхъана Киврот-Гьатааваялда[+].

17Киврот-Гьатааваялдасаги ана ва Хацероталда лъалхъана[+].

18Хацероталдаса арал гьел Ритмаялда рещтӀана.

19Ритмаялдаса ун хадур гьел Риммон-Парецалда рещтӀана.

20Риммон-Парецалдасаги ана ва Ливнаялда лъалхъана.

21Ливнаялдаса арал гьел Риссаялда рещтӀана.

22Риссаялдаса ана Кегьелаталде.

23Кегьелаталдасаги ун, гьел Шефер магӀарда аскӀор лъалхъана.

24Шефер мегӀерги тун, гьел ана Харадаялде.

25Харадаялдасаги ана Макгьелоталде.

26Макгьелоталдасаги ун, гьел Тахаталда рещтӀана.

27Тахатги нахъа тун, гьел Терахалде щвана.

28Терахалдасаги ун, гьел Миткаялде щвана.

29Миткаялдасаги гьел ана Хашмонаялде.

30Хашмонаги нахъа тун, гьел Мосероталда рещтӀана.

31Мосероталдасаги гьел ана Бене-Яаканалде[+].

32Бене-Яаканалдасаги ана гьел ва Хор-Хагидгадалда рещтӀана.

33Хор-Хагидгадалдасаги гьел ана Йотбатаялде[+].

34Йотбатаялдаса гьел Авронаялде ана.

35Авронаялдасаги ун, гьел Ецион-Гевералда рещтӀана[+].

36Ецион-Гевералдасаги гьел ана Цин абураб салул авлахъалда бугеб Кадешалде[+].

37Кадешалдаса ун хадур, гьел рещтӀана Эдомалъул[†] гӀорхъода бугеб Гьор мегӀералда гӀагарлъухъ[+]. 38БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, кашиш[†] Гьарун вахана Гьор магӀарде ва гьенив хвана. Гьеб букӀана Мисриялдаса гӀизраилал къватӀире рахъаралдаса кӀикъоабилеб сон, щуабилеб моцӀалъул тӀоцебесеб къо[+]. 39Гьор магӀарда хварав Гьаруница бан букӀана нусиялда къоло лъабго сон.

40Гьеб заманалдайин Ханааналъул[†] Негев шагьаралда ханлъуда вукӀарав пача Арадида рагӀараб гӀизраилал рачӀунел ругеблъи[+].

41Гьор мегӀерги нахъа тун, гьел рещтӀана Цалмонаялда.

42Цалмонаялдасаги рахъун, гьел Пуноналда рещтӀана.

43Пуноналдаса ун, гьел Овоталде щвана[+].

44Овотги нахъа тун, гьел МогӀавалъул[†] ракьазде щвана ва Ийе-Гьааварималда рещтӀана[+].

45Гьенисаги ун, гьел Дивон-Гадалда лъалхъана.

46Дивон-Гадалдасаги ун, гьел Алмон-Дивлатайималде щвана.

47Алмон-Дивлатайималдасаги ун, гьел Невоялда гӀагарлъухъ ругел Аварим мугӀрузда аскӀор рещтӀана[+].

48Аварим мугӀрулги нахъа тун, гьел рещтӀана Иордан гӀурул рагӀалда, Ерихон шагьаралда дандбитӀун бугеб, МогӀавалъул гӀатӀиракьалда[+]. 49Иордан гӀурухъ МогӀавалъул гӀатӀиракьалда Бет-Ешимоталдаса бахъараб Авел-Шиттималде щвезегӀан къайи чӀвана гьез[+].

50МогӀавалъул гӀатӀиракьалда Ерихон шагьаралда дандбитӀун Иордан гӀурухъ рукӀаго, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

51«ГӀизраилазда абе: „Иорданги бахун, Ханааналде нуж щвараб мехалда, 52гьеб ракьалда ругел киналго гӀадамал гьениса нахъе хъаме. Гъуре гьезул ганчӀилги, цӀулалги, маххулги гьарурал ясикӀо-аллагьзаби[†] ва щущахъ риххизаре гьезул киналго мукъадасал абулел бакӀал[+]. 53Гьеб ракь мукӀур гьабе ва гьениб гӀумру гьабе. Дица нужее ирсалъе кьолеб буго гьеб ракь. 54ГӀизраилазул къавмазда гьоркьоб гьеб ракь бикье, можороги бахъун. КӀудияб къавмалъе кӀудияб ракь кье, ва гьитӀиналъе – гьитӀинаб кье. Можороялъ бихьизабураб ракь букӀине буго нужер къавмазеги тухумазеги[+].

55Амма гьеб ракьалъул гӀадамал нахъе къотӀичӀони, гьенир хутӀарал гӀадамал нужее рукӀине руго бадиб къараб зазлъун ва хьолболъ къараб рукӀкӀенлъун. Нужеца гӀумру гьабизе бугеб гьеб ракьалда гьез хӀалхьи тезе гьечӀо нужее. 56Гьебмехалъ Дицаги нужее гьабила,[†] гьезие гьабизе Дида ракӀалда букӀараб жо!“ – ян».

### 34


Ханааналъул гӀорхъаби

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«Гьадин лъазабе гӀизраилазда:[†] „Ханааналъул[†] ракьалде лъугьиндал, нужее кьураб ракьалъул рукӀине руго гьадинал гӀорхъаби.

3Къилбаялъул рахъалда нужер ракьал байбихьизе руго Цин абураб салул авлахъалдасан ва Эдомалъул[†] гӀорхъодасан. Бакъбаккул рахъалда нужер къилбаялъулаб гӀорхъи байбихьизе буго ЦӀамгӀалаб ралъдал рагӀалдасан, 4хадуб ине буго ИчӀкӀалалъул щобил къилбаялъул рахъалдасан, хадуб Цин салул авлахъалдасан, хадуб Кадеш-Барнеаялъул къилбаялъул рахъалдасан ва Хацар-Адарги бахун Ацмоналде, 5Ацмоналдаса Мисриялъул гӀорхъода бугеб лъарахъе сверизе буго ва гьеб гӀорхъидул ахир КӀудияб ралъдахъ букӀине буго.

6Нужер бакътӀерхьул рахъалъул гӀорхъилъун букӀине буго КӀудияб ралъдал[*] рагӀал. Гьеле бакътӀерхьул рахъалда нужер гӀорхъи.

7Шималияб гӀорхъи букӀина КӀудияб ралъдахъа Гьор магӀарде щвезегӀан,[+] 8Гьор магӀардаса – Лево-Хаматалде, Гьенисан Цедадалде гӀунтӀила,[+] 9хадуб Зифроналде бачӀина ва ахиралда Хацар-Энаналде гӀунтӀила. Гьеб буго нужер шималияб рахъалъул гӀорхъи.

10Нужер бакъбаккул рахъалъул гӀорхъи лъе Хацар-Энаналдаса Шефамалде щвезегӀан. 11Шефамалдаса нужер гӀорхъи ине буго Айиналъул бакъбаккул рахъалда бугеб Ривлаялде щвезегӀан ва гьенисан гӀодобехунги ун, Киннерет хӀоралъул бакъбаккул рагӀалде гӀунтӀизе буго[+]. 12Гьенисан гӀорхъи ине буго Иордан гӀурухъе балагьун ва ЦӀамгӀалаб ралъдахъе щвезе буго.

Гьеле нужер ракьалъул гӀорхъаби“»[+].

13Цинги Мусаца гӀизраилазда абуна:

«Гьеле гьеб буго нужеца можороялдалъун нужедаго гьоркьоб бикьизе кколеб ракь. БЕТӀЕРГЬАНАС амру гьабуна гьеб ракь ичӀгогун бащдаб къавмалда гьоркьоб бикьеян, 14щайгурелъул Рувимилги Гадилги къавмазеги, Манассил бащдаб къавмалъеги ракьалъул бутӀаби щвана. 15Гьеб кӀигогун бащдаб къавмалъул наслабазе щвана, Иорданалъул бакъбаккул рахъалда ругел, Ерихоналда дандритӀарал ракьал».


Ракьал рикьиялъул жавабиял

16БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

17«Гьале нужее ракьалъул бутӀаби рикьизе ругел гӀадамазул цӀарал:

кашиш[†] Элеазарги Нунил вас Егьошуаги, 18гьединго щибаб къавмалдаса цо-цо кӀудиявги.[†] 19Гьале гьезул цӀарал:

Ягьудал[†] къавмалдаса – Ефуннил вас Халев;[+]
20Шимеонил къавмалдаса – Аммигьудил вас Шемуэл;
21Буняминил къавмалдаса – Кислонил вас Элидад;
22Данил къавмалдаса кӀудияв – Яглил вас Буккий;
23Юсупил[†] вас Манассил къавмалдаса кӀудияв – Эфодил[†] вас Ханиэл;
24Юсупил вас Ефраимил къавмалдаса кӀудияв – Шифтанил вас Кемуэл;
25Зевулунил къавмалдаса кӀудияв – Парнахил вас Элицафан;
26Иссахарил къавмалдаса кӀудияв – Азанил вас Палтиэл;
27Ашерил къавмалдаса – Шеломийил вас Ахигьуд;
28Нафталил къавмалдаса – Аммигьудил вас Педаэл».

29Гьел руго гӀизраилазда гьоркьоб Ханааналъул ракь бикьеян БЕТӀЕРГЬАНАС амру гьабурал гӀадамал.

### 35


Левийилазул шагьарал

1Ерихон шагьаралда дандбитӀун Иордан гӀурул рагӀалда МогӀавалъул[†] гӀатӀиракьалда БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада абуна:

2«ГӀизраилил[†] къавмазда лъазабе, жидеего щварал ракьаздаса левитазе чанго шагьар кьеян абун. ГӀи-боцӀи хьихьизе гьел шагьаразда сверухъ ракьалги кье левитазе. 3Цинги гӀумру гьабизе шагьаралги рукӀина гьезул, тӀолабго боцӀи-панз хьихьизе мегъ-ракьги букӀина. 4Нужеца левитазе кьезе ккола шагьаразул къадаздаса щибаб рахъалде азарго натӀалъул[†][*] манзилалда мегъ-ракь. 5Шагьаралъул ракьазул гӀорхъабазул халалъи букӀине ккола: бакъбаккул рахъалда кӀиазарго натӀ[*], къилбаялъул рахъалда кӀиазарго натӀ, бакътӀерхьул рахъалда кӀиазарго натӀ, шималалъул рахъалда кӀиазарго натӀ ва бакьулъ – шагьарги. Гьеб ракь букӀине буго шагьаралъул боцӀи-панз кваналеб мегъ-ракьлъун.


Лъутуншагьарал


(Къан. 4:41-43; 19:1-14; Егьош. 20:1-9 )

6Нужеца левитазе кьурал шагьаразул анлъгояб биччанте букӀине лъутуншагьарлъун: гьенире лъутизе руго лъачӀого чи чӀварал гӀадамал. Гьезде тӀадеги левитазе кье жеги кӀикъоялда кӀиго шагьар[+]. 7Кинабниги нужеца левитазе кье кӀикъоялда микьго шагьарги гьезда сверухъ бугеб мегъ-ракьги. 8ГӀизраилазул мулкалдаса шагьарал левитазе кьолаго, гӀемерал шагьарал ругеб къавмалъухъа цӀикӀкӀун росе, дагьал шагьарал ругеб къавмалъухъа дагьал росе шагьарал».

9[•]БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

10«ГӀизраилазда абе: „Иорданги бахун, нуж Ханааналде[†] щвараб мехалъ, 11нужеего лъутуншагьарал тӀаса рище, нагагь лъицаниги тохлъукьего чи чӀвани, гьенире лъутизе рукӀине[+]. 12Гьел шагьарал рукӀина бидухъ къисас босизе бокьарав чиясдаса вахчизе инсанасе рес кьолел бакӀаллъун:[†] чӀвадарухъанлъун рикӀкӀунев чи, диваналда цеве ахӀичӀого хвезавизе бегьуларо. 13Гьединаб букӀине ккола анлъго шагьар: 14лъабго шагьар Иорданалъул гьаб рагӀалда ва лъабго Ханааналда. Гьел рукӀина лъутуншагьараллъун. 15Гьеб анлъабго шагьаралъул цоялда вахчизе рес букӀина тохлъукье чи чӀварав чиясе – гӀизраиласеги, чияр халкъалъул[†] чиясеги, нужеда гьоркьоб гӀумру гьабулев бокьарав цоги чиясеги.

16Амма цо чияс цогидав чиясда маххул алат кьабуни ва гьев хвани, хварасда кьабурав чи чӀвадарухъан ккола – гьевги чӀвазе ккола. 17Яги цо чиясухъ кодоб чи чӀвазе гӀураб гамачӀги букӀун, гьес гьеб цогидав чиясда кьабуни ва гьев чи хвани, гамачӀ кьабурав чи ккола чӀвадарухъан, гьединлъидал гьевги чӀвазе ккола. 18Яги цо чиясухъ кодоб чи чӀвазе гӀураб цӀулал алатги букӀун, гьес гьеб цогидав чиясда кьабуни ва гьев хвани, гьев ккола чӀвадарухъан, гьединлъидал гьевги чӀвазе ккола. 19Гьединав чи, кив ватаниги, чӀвазе бегьула хварасул бидухъ къисас босулев чияс; гьесул ихтияр буго ватараб бакӀалдаго гьев чӀвазе. 20Нагагь цо чияс рекӀелъ квешаб къасдгун цогидав чиясда тункани, яги ургъунго гьесда цо щиб бугониги речӀчӀани ва гьев хвани, 21яги ццидалъ гьев холедухъ гьесда зар бани ва гьев хвани, гьев унго-унгояв чӀвадарухъан ккола, гьединлъидал гьевги чӀвазе ккола. Хварасул бидухъ къисас босулес, кив ватаниги, ватараб бакӀалда чӀвазе ккола гьев.

22Амма цо чияс цогидав чиясда тохлъукьего, кинабгӀаги рокьукълъи гьечӀого тункани яги гьес речӀчӀараб жо цогидасда тохлъукьего щвани,[+] 23ялъуни гьевги вихьичӀого гьесде тӀаде гамачӀ бортизабуни ва гьев чи хвани, рекӀелъ кинабгӀаги ццинги букӀинчӀого ва гьесдехун тушманлъиги букӀинчӀого, 24гьебмехалда тохлъукьего чи чӀварасеги гьесдаса къисас босулесеги хӀукму къотӀизе ккола жамагӀаталъ, гьал къануналги хӀисабалде росун. 25Гьединав чӀвадарухъан жамагӀаталъ бидул къисасалдаса хвасар гьавизе ккола ва гьев витӀизе ккола лъутуншагьаралде, гьенив вахчун вукӀине. Гьев гьенив чӀезе ккола КӀудияв кашиш[†] хвезегӀан[+].

26Амма жив вахчараб лъутуншагьаралдаса чӀвадарухъан къватӀиве ани, 27ва бидухъ къисас босулесда шагьар тун къватӀивехун гьев ватани, гьебмехалда къисас босулесул ихтияр буго гьев чӀвазе, ва гьесда гьев чӀваялъул гӀайибги букӀунаро. 28Жив вахчизе араб шагьаралда чӀвадарухъан вукӀине ккола КӀудияв кашиш хвезегӀан. ГӀицӀго КӀудияв кашиш хун хадуб гурони гьесие ихтияр гьечӀо рокъове тӀадвуссине.

29Киб гӀумру гьабун ругониги, гьал къанунал тӀуразаре нужецаги нужер наслабазги.

30ЧӀвадарухъан чӀвазе ккани нугӀзал рукӀине ккола; гьез бицараб жоги кьочӀое босун гурони чӀваларо гьев. Гьев чӀвазе хӀукму гьабиялъе цохӀо чиясул нугӀлъиги гӀоларо[+].

31ЧӀвазе мустахӀикъав чӀвадарухъанас жиндирго гӀумру гӀарцухъ бичун босизе тоге; гьесда гӀайиб батани, чӀвадарухъан чара гьечӀого чӀвазе ккола[+].

32Лъутуншагьаралда вахчарав чиги, КӀудияв кашиш хвезегӀан жиндирго ракьалде гӀарцухъ тӀадвуссине виччан тезе бегьуларо.

33Нужецаго гӀумру гьабулеб ракь хъублъизабуге. ГӀодобе тӀураб инсанасул биялъ хъублъизабула ракь ва гьеб биялдаса ракь бацӀцӀалъуларо, ракьалде гьеб би[†] тӀурасул биялъ гурони[+]. 34Хъублъизабуге нужецаго гӀумру гьабулеб ва Дун вукӀунеб ракь; Дун вугелъул ГӀизраилил халкъгун вукӀунев БЕТӀЕРГЬАН“»[+].

### 36


Целофхадил ясазул ракьал


(Тар. 27:1-11)

1[•]Юсупил[†] вас Манасс, Манассил вас Махир, Махирил вас ГилгӀад,[†] – гьеле гьев ГилгӀадил тухумалъул кӀудиял[†] рачӀана Мусахъеги гӀизраилазул[†] къавмазул бутӀрузухъеги. 2Гьез абуна:

«Я бетӀерчӀахъад, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] амру гьабуна можороги рехун гӀизраилазда гьоркьоб ракь бикьеян. БЕТӀЕРГЬАНАС дуде, нижер бетӀерчӀахъадиде амру гьабуна нижер вац Целофхадил ракьалъул бутӀа гьесул ясазе кьеян. 3Амма гьел гӀизраилазул батӀиял къавмазул васазе росасе ани, гьезул ракьалъул бутӀа нижер къавмалъул мулкалдаса нахъе ине буго, ва гьезул росазул къавмазул мулкалде тӀаде жубазе буго. Гьебмехалда, можороялда рекъон нижее ирслъун щвараб ракь тӀаса къотӀизе буго. 4Цинги гӀизраилазул Юбилеялъул сон тӀаде щведалги, гьел ясазе кьураб ракьалъул бутӀа жубазе буго гьезулгун ригьин гьабурал къавмазул ракьазде тӀаде, ва гьезул ракьалъул бутӀа нижер умумузул ракьалъул бутӀаялдаса тӀубанго бахъизе буго»[+].

5Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялдалъун, Мусаца гӀизраилазда абуна:

«Юсупил къавмалъ битӀараб абулеб буго. 6БЕТӀЕРГЬАНАС гьадинаб амру гьабулеб буго Целофхадил ясазде: „Гьезул ихтияр буго бокьарав чиясе росасе ине, амма гьев вукӀине ккола гьезул къавмалъул тухумазда гьоркьоса чи. 7ГӀизраилил къавмазул ракьал цо къавмалъухъа цогидаб къавмалъухъе кьезе бегьуларо. Щивав гӀизраилас цӀунизе ккола жиндирго умумузул къавмалда жаниб гьесие щвараб ракьалъул бутӀа[+]. 8Нагагь ГӀизраилалъул цониги къавмалъул ясалъе ирсалъе инсул ракьалъул бутӀа щвани, гьей росасе ине ккола жиндирго инсул тухумалдаса чиясе, жиде-жидер умумузул ракьазул бетӀергьабилъун гӀизраилал хутӀиялъул мурадалда. 9КинабгӀаги мулк ине бегьуларо цо къавмалъухъа цогидаб къавмалъухъе. Биччанте гӀизраилазул щибаб къавмалъ жиндихъго кквезе умумуздасан ирсалъе щвараб ракь“».

10Целофхадил ясаз кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде гьабураб амруялда рекъон. 11Целофхадил ясал – Махлаги, Тирзаги, Хоглаги, Милкаги, НогӀаги – жидерго инсул рахъалъан вацгӀалзабазе росасе ана. 12Гьел рукӀана Юсупил вас Манассил къавмалдаса васал, гьединлъидал Целофхадил ясазул ракьалги хутӀана гьезул умумузул къавмалъул мулклъун.

13Гьединал рукӀана, Ерихон шагьаралда дандбитӀун Иордан гӀурул рагӀалда МогӀавалъул[†] гӀатӀиракьалда рукӀаго, БЕТӀЕРГЬАНАС Мусадасан гӀизраилазде гьарурал амрабиги къануналги.

## Къанун

### Къанун

Къанун


ЦеберагӀи

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


### ЦеберагӀи


Къанун такрар гьаби


ЦеберагӀи

Гьаб тӀехьалъ гъорлъе рачуна, МогӀавалъул гӀатӀиракьалда гӀизраилал рукӀаго, живго хвелалде цебе Муса аварагас ГӀизраилил халкъалъе цӀалараб чамалиго вагӀза-насихӀат (1:1-5). БетӀергьанас Мисриялдаса къватӀире рачарал ва Синай магӀарда жидергун Гьес къотӀи гьабурал тӀоцебесеб гӀелалъул киналго гӀадамал салул авлахъалда хвана, гьезие кьелилан гьедараб Ханааналъул ракьалде лъугьине инкар гьабуралъухъ (бал. Тар. 14). Амма Аллагьас гӀизраилазул цӀияб гӀел гӀезабуна ва Муса аварагасде амру гьабуна гьезулгун КъотӀи цӀи гьабеян – гьеб ккола тӀехьалъул аслияб магӀна.

Байбихьуда Муса аварагас халкъалда ракӀалде щвезабуна нухда рукӀаго Аллагьас гьарурал хӀикматал ишазул ва Гьес гьел сапаразда рачараб куцалъул хӀакъалъулъ. Гьединго Мусаца бицана жидерго тӀирун чӀараб гӀамал сабаблъун гьезул умумул Аллагьасул рагӀуе мутӀигӀлъунгутӀиялъул (бетӀ. 1–4). Гьес халкъалъе такрар гьаруна Къануналъул бищун аслиял амраби – АнцӀго амру (бетӀ. [5]) ва, цӀияб гӀумруялда хурхинарун, Къануналъул цогидал бутӀабиги (бетӀ. 12–26). Муса аварагас Аллагьасул кӀудияб рахӀму-цӀобалъул бицуна ва халкъ ахӀула Гьесухъ гӀенеккиялдеги Гьесул амраби тӀуразариялдеги (мас., 5:32-33; 10:12-13; 30:15-20). Бищун кӀвар бугеблъун ккола тӀехьалъул 27 ва 28 бетӀер. Гьениб бицунеб буго, Аллагьасе мутӀигӀлъани, халкъалъе букӀине бугеб баракатаб гьарзаяб гӀумруялъулги, мутӀигӀлъичӀони, гьезие букӀине бугеб нагӀанаялъулги балагьазулги – гьалдалъун бигьалъула ГӀизраилил халкъалъул тӀолабго хадусеб тарих нилъеда бичӀчӀизеги.

ТӀехьалъул ахиралда ГӀизраилил халкъалъе баракат-рахӀматги гьарун, Муса аварагас гьезулгун къо-лъикӀ гьабула ва гьев Нево магӀарда тӀад хола. Халкъалда тӀад бетӀерлъиялъул ихтиярги Нунил вас Егьошуахъе кьола гьес. (31:1-8; бетӀ. [34]).

Мусал тӀоцебесеб вагӀза-насихӀат (1:1–4:43)
ЦеберагӀи (1:1-5)
Тарихияб цеберагӀи (1:6–4:43)
Мусал кӀиабилеб вагӀза-насихӀат (4:44–28:68)
ЦеберагӀи (4:44-49)
АнцӀго амру (5:1-21)
Аллагьасе мутӀигӀлъиялде халкъ ахӀи (5:22–11:32)
БитӀараб гӀибадат (12:1–13:18)
Къанун такрар гьаби (14:1–26:19)
Баракат яги нагӀана (27:1–28:68)
Мусал лъабабилеб вагӀза-насихӀат (29:1–33:29)
КъотӀи цӀи гьаби (29:1–30:20)
Нунил вас Егьошуа Мусал варислъун гьави (31:1-29)
Мусал турки ва халкъалъе дугӀа (31:30–33:29)
Мусал хвел (34:1-12)

### 1


Мусал ракӀалдещвеял

1Гьале Иордан гӀурул бакъбаккул рахъалъул гӀатӀиракьалда рукӀаго, Мусаца тӀолалго гӀизраилазе[†] гьабураб вагӀза-насихӀат. Гьеб заманалда гьел рукӀана Суфалда аскӀор – Параналдаги, Тофелалдаги, Лаваналдаги, Хацероталдаги, Ди-Загьавалдаги гьоркьоб бугеб авлахъалда. 2(Сеиралъул мугӀруздехун балагьун ани, Хоривалдаса[†] Кадеш-Барнеаялде щвезе анцӀила цо къо бала нухда.)[+]

3Мисри тун хадусеб кӀикъоабилеб соналъул анцӀила цоабилеб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ Муса ГӀизраилил халкъалда кӀалъана, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] тӀадкъарал тӀолалго амрабиги гьезда ракӀалде щвезарун[+]. 4Гьеб ккана, Хешбоналда тах лъурав амориязул пача Сихонидаги, Аштароталдаги Эдреиялдаги тах лъурав Башаналъул пача Огидаги тӀад бергьенлъи босун хадуб[+].

5МогӀавалъул[†] ракьалда Иордан гӀурул бакъбаккул рахъалда халкъалда кӀалъана Муса ва гьезда Къанун малъана:

6«Хоривалда нилъ рукӀаго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нилъеда абуна: „ГӀела гьаб мегӀералда аскӀор рукӀарал[+]. 7РакӀаре нужерго чадрал ва нухда рахъа. Нуж амориязул тӀалъиялде ва тӀолабго гьезул мадугьаллъиялде, ай авлахъазда, мугӀрузда, Негевалда ва ралъдал рагӀаллъиялда ругел ракьазде а. Ханааналъул[†] ва Ливаналъул ракьаздасан кӀудияб Ефрат гӀурухъе щвезегӀан а[+]. 8Дица нужее кьолеб буго тӀолабго гьеб ракь – инеги ун, бахъе гьеб. Дун гьедун вукӀана нужер умумул Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги,[†] гьезул наслабазеги гьеб ракь кьелин абун“[+].


ДиванчагӀи хъулухъалде тӀами


(Тар. 18:13-27)

9Доб заманалда дица абуна: „ГӀицӀго дида бажаруларо нужее нухмалъи гьабиялъул бакӀаб[†] гьир баччун[+]. 10БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужер къадар цӀикӀкӀинабуна ва гьале жакъа нуж зодир цӀвабигӀанги гӀемерал руго[+]. 11Биччанте нужер умумузул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужер къадар гьелдасаги азарго нухалъ цӀикӀкӀинабизе! Биччанте Гьес, Жиндирго рагӀуда рекъон, нужее баракатаб[†] гӀумруги кьезе![+] 12Амма кинха гӀицӀго дица нужги нужеда гьоркьоб кколебщинаб дагӀба-рагӀиги нухда бачинеб?! 13Щибаб къавмалда гьоркьоса тӀаса рище гӀакъилал, лъайги хӀалбихьиги бугел чагӀи ва дица гьел тӀамила нужер бутӀруллъун“.

14Нужеца жаваб кьуна: „Гьеб лъикӀаб гӀакълу буго. Гьедин гьабила“,[†] – ян.

15Цинги дица тӀаса рищана нужер къавмаздаса гӀакъилал ва хӀалбихьи бугел чагӀи ва гьел тана нужер диванчагӀилъун: азаргоязул, нусгоязул, кӀикъоялда анцӀгоязул ва анцӀгоязул бутӀруллъун[+]. 16Дица нужер диванчагӀазда лъазабуна: „Нужер вацазда гьоркьоб ккараб дагӀба-рагӀиялъухъ гӀенекке ва ритӀухъаб хӀукму къотӀе, гьеб гӀизраилазда гьоркьоб ккараб букӀа, ялъуни батӀияб халкъалъул чагӀазулгун ккараб букӀа, батӀалъи гьабичӀого[+]. 17ХӀукму къотӀулелъул щивниги инсан батӀа гьавуге: къуватав яги загӀипав батӀа вахъичӀого къотӀе хӀукму. ГӀадамазукьа хӀинкъуге, щайгурелъул диван къотӀи – гьеб Аллагьасул[†] иш кколелъул. Нужехъан бажарулареб цӀакъго захӀматаб иш ккани, дихъе босе, дун гӀенеккила гьелъухъ“[+]. 18Доб мехалда дица нужеда лъазабуна кинабго нужеца гьабизе кколебщинаб.


Жасусал нухда ритӀи


(Тар. 13:1-33)

19[•]Хадубги, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялдалъун нилъ Хоривалдаса къватӀире рахъана ва кӀудияб хӀинкъараб авлахъ къотӀун (нужеда бихьана доб авлахъ) амориязул мугӀрузде рилълъана ва Кадеш-Барнеаялде щвана. 20Гьебмехалъ дица нужеда абуна: „Нуж щвана, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьолел ругел, амориязул мугӀрузде. 21Гьале, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьуна гьаб ракь. Нужерго кверщаликье босе гьеб, нужер умумузул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амруялда рекъон. Я хӀинкъуге, я къуркьуге!“[+]

22Гьебмехалъ нуж киналго рачӀана дихъе ва нужеца абуна: „РачӀа цин гьенире чагӀи ритӀизе, дол ракьазул хал-шалги гьабун, нилъ ине кколеб нухалъулги нилъеца кверде росизе ругел шагьаразулги нилъехъе хабар босун рачӀине“.

23Дир гьелда ракӀ рекъана ва нужеда гьоркьоса анцӀила кӀиго чи тӀаса вищана, щибаб къавмалдаса цо-цо чи. 24Гьел нухда ана. МугӀрул тӀалъиялдеги рахун, Эшкол абураб гӀатӀидаб расалъиялде щвезегӀан ана гьел ва кинабго ракьалъул хал-шал гьабуна. 25Гьенисан пихъги босун, нилъехъе тӀадруссиндал, гьез абуна: „БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нилъее баракатаб ракь кьолеб буго!“ – ян.


ГӀизраилазул дандечӀей


(Тар. 14:1-45)

26Амма нужее бокьичӀо гьенире ине – нуж БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амруялда данде чӀана. 27Нуж къулкъудана нужерго чадразда жанир: „БЕТӀЕРГЬАНАСДА ниж рихун руго! Гьединлъидал Гьес, Мисриялдаса къватӀиреги рачун, амориязул кверщаликье кьолел руго нилъ, гьез гъуризе рукӀине. 28Кире унел чагӀи нилъ? Нилъер вацаз бицаралъги ракӀал тамахлъизарун ругеб мехалъ. Гьез абуна доб халкъ нилъедаса къуватабги чӀахӀиябги бугилан ва дозул шагьарал кӀудиял[†] зодире гӀунтӀарал къадаз сверун ккурал ругилан. Гьенир Анакилалцин[*] ругин абуна гьез“.

29Гьебмехалъ дица нужеда абуна: „Нуж гьезукьа хӀинкъуге! 30Мисриялдаго гӀадин, нужее гӀоло вагъизе, нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь унев вуго нужеда цеве-цеве. Нужерго беразда бихьана Гьев нужеда цеве-цеве унев вукӀин[+]. 31Салул авлахъалдасаги (нужедаго бихьана гьеб) инсуца кодовги ккун жиндирго вас вачунев кинигин, рачана нуж БЕТӀЕРГЬАНАС тӀолабго нухда, гьанире щвезегӀан[+].

32Гьебги гӀечӀого, нуж гьанжеги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда божулел гьечӀо! 33Гьевин абуни, нуж нухда ругебгӀан заманалда, нужеда цеве-цеве вукӀана, къаси цӀалъун, къад накӀкӀул парчалъун, нужеда нухги хӀухьбахъизе бакӀги бихьизабулаго“[+].

34[•]Добмехалъ нужер кӀалъай рагӀана БЕТӀЕРГЬАНАСДА, ва гьелъ Гьесул кутакалда ццин бахъана ва Гьес хӀукму къотӀана: 35„Гьаб квешаб гӀелалъул цониги чиясда бихьизе гьечӀо гьезул умумузе Дун гьедараб гьарзаяб ракь, 36Ефуннил вас Халевида гурони. Гьесда бихьила гьеб, ва гьесиеги гьесул лъималазеги кьела Дица гьеб, гьев ракӀ-ракӀалъ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ мутӀигӀав вукӀиндал“, – ин[+].

37Нуж сабаблъун дидеги ццин бахъана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ва Гьес абуна: „Мунги лъугьине гьечӀо гьениве[+]. 38Амма дур кумекчи Нунил вас Егьошуа лъугьина гьеб ракьалде. Гьесда къвакӀун чӀаян абе, гьес бачине бугелъул ГӀизраилил халкъ гьеб ракь мукӀур гьабизе[+]. 39Нужер лъимал асирлъуде ккелин хӀинкъана нуж, амма квешаб-лъикӀаб жеги батӀа бахъизе лъаларел гьел лъимал ине руго гьеб ракьалде. Гьезие кьезе буго Дица гьеб ракь ва гьел рукӀине руго гьелъул ирсилал. 40Нужин абуни, тӀадрусса ва БагӀараб ралъдахъе унеб нухда бугеб салул авлахъалде а“.

41Гьебмехалъ нужеца абуна: „Нижеца, БЕТӀЕРГЬАНАСДА дандеги рахъун, мунагь[†] гьабуна. Амма гьанже ниж ина рагъ гьабизе, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амруялда рекъон“. Нужеца ярагъ борчана, доб мугӀрузул улка кверде боси бигьаяб жойиланги ккун.

42Амма БЕТӀЕРГЬАНАС дида абуна: „Гьезда абе: ‘Унге гьеб тӀалъиялде ва гьезулгун рагъ гьабуге, щайгурелъул Дун нужгун вукӀине гьечӀо ва тушбабаз нуж гъуризе руго’, – ян“.

43Дица гьеб нужеда бицана, амма нуж гьелъухъ гӀенеккичӀо. БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруги гӀадахъ босичӀого, гӀамал кӀодого мугӀрул тӀалъиялде ана нуж. 44Гьенир чӀарал амориязги нужеда данде рагъ гьабуна. Наязул бо кинигин, нужеда хадур лъугьана гьел ва Сеиралдаса Хормаялде щвезегӀан нуж гъурана. 45Цинги, тӀадги руссун, нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСДА цебе магӀу тӀуна, амма нужер гӀодиялъул Гьес кӀвар гьабичӀо – Гьев нужехъ гӀенеккичӀо. 46Нужги гӀемераб мехалъ Кадешалда хутӀана[+].

### 2


ГӀицӀаб авлахъалда

1БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] амруялда рекъон, нахъги руссун, нилъ БагӀараб ралъдахъе унеб нухда бугеб гӀицӀаб авлахъалде рилълъана. ГӀемераб заманалъ Сеир мегӀералда сверун хьвадизе ккана нилъ[+].

2Хадуб БЕТӀЕРГЬАНАС дида абуна: 3„ГӀела гьал мугӀрул-щобал сверун хьвадарал, гьанже шималалъул рахъалде русса. 4Халкъалъе гьадинаб буюрухъги кье: ‘Гьанже нуж инехъин руго Сеиралда чӀарал нужер вацазул, ай ГӀисавил[†] наслабазул ракьалдасан. Гьел нужекьа хӀинкъизе руго, амма цӀодорлъи гьабе. 5Гьелгун рагъ гьабизеян лъугьунге, щайгурелъул Дица нужее гьезул ракьазул цо цедерцин кьезе гьечӀо[+]. 6Нужеца гьениб кванараб нигӀматалъухъги гьекъараб лъадахъги гьезие мухь кье’, – ян“.

7Нужеца гьабулебщиналъулъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] баракат[†] рещтӀинабуна нужее, Гьесда лъалелъул рагӀа-ракьан гьечӀеб гӀицӀаб авлахъалда нужеца гьабураб сапар. КӀикъоябго соналъ нужгун вукӀана нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь ва гьединлъидал нужее къваригӀарабщинабги гӀунги тӀокӀ букӀана[+].

8Гьединаб хӀалалда, Сеиралда чӀел гьабурал вацазда, ай ГӀисавил наслабазда аскӀосан ана нилъ. Иорданалъул расалъиялдасан Элаталдеги Ецион-Гевералдеги унеб нухдасаги сверун, нилъ рилълъана МогӀавалъул[†] гӀицӀаб авлахъалде[+].

9БЕТӀЕРГЬАНАС дида абуна: „МогӀавиязул рахӀат хвезабуге ва гьезулгун рагъ гьабуге, щайгурелъул Дица нужее гьезул ракь кьезе гьечӀо. Дица Ар[*] ЛутӀил[†] наслабазе кьуна“, – ян.

10(Цебе доба гӀумру гьабулеб букӀана эмеяз. Анакилал гӀадинал къуватал ва логолъа чӀахӀиял гӀадамал рукӀана гьел, гӀемераб халкъги букӀана гьезул[+]. 11Анакил наслабиго гӀадин, гьелги рефаималлъун[*] рикӀкӀунаан, амма могӀавияз гьезда эмеялин абулаан[+]. 12Сеиралдайин абуни, цебе хорияз гӀумру гьабулеб букӀана, амма ГӀисавил наслабаз гьел гьениса нахъе ахӀана ва гьезул бакӀалда[†] жалго чӀана; БЕТӀЕРГЬАНАС кьураб ракьалда гӀизраилаз[†] гьабурабго гӀадин гьабуна гьезги.)[+]

13„Рахъа гьанже ва Заредалъул кӀкӀал бахе“, – ян абуна БетӀергьанас. Ва нилъеца гьеб кӀкӀал бахана[+].

14Нилъеца Кадеш-Барнеа тараб заманалдаги Заредалъул кӀкӀал бахараб заманалдаги гьоркьоб лъебералда микьго сон ана. Гьебгощинаб заманалда жаниб, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ гьаялда рекъон, цо тӀубараб гӀелалъул рагъуе ярагьуневщинав чи хвана[+]. 15ГӀизраилазда гъорлъа гьел тӀуран тӀагӀинаризегӀан, БЕТӀЕРГЬАН гьезда данде чӀана.

16Рагъуе ярагьунел гьел киналго бихьинал хвараб мехалъ, 17БЕТӀЕРГЬАНАС дида абуна: 18„Гьанже нуж МогӀавалъул ракьалдасан, Ар шагьаралда аскӀосан а. 19КватӀичӀого нуж аммониязда гӀагарлъухъе щвела, амма гьезул рахӀат хвезабуге ва гьезулгун рагъ гьабуге, щайгурелъул Дица нужее аммониязул ракьалъул цо цедерцин кьезе гьечӀо. Дица гьеб ЛутӀил наслабазе кьуна“.

20(Кидаялиго гьел рефаимазул ракьалин рикӀкӀунаан, цебе гьез чӀел гьабун букӀиндал гьениб. Амма аммонияз гьезда замзуммеялин абулаан[+]. 21Гьелги рукӀана анакилал гӀадинал къуватал ва логолъа рорхатал гӀадамал; гӀемераб халкъ букӀана гьезул. Амма БЕТӀЕРГЬАНАС тӀагӀинаруна гьел; гьелги нахъе хъамун, аммониял[†] рахъана гьезул бакӀалде. 22БетӀергьанас гьебго гьабуна Сеиралда чӀел гьабурал ГӀисавил наслабазеги, цереккун гьенир рукӀарал хориялги тӀагӀинарун. ГӀисавилаз нахъе ахӀана гьел ва гьезул бакӀалда жалго чӀана[+]. 23Газаялде гӀунтӀизегӀанги росабалъ гӀумру гьабун рукӀарал аввиял гъурана Криталдаса[*] рачӀарал кафторияз, жалгоги гьезул бакӀалде рахъана.)


Хешбоналъул пача Сихонида тӀад бергьенлъи боси


(Тар. 21:21-30)

24[•]„Сапаралде рахъа, Арнон гӀор бахе, – ян абуна БЕТӀЕРГЬАНАС. – Дица духъе кьолел руго Хешбоналъул пача аморияв Сихонги гьесул улкаги. Рагъ байбихье ва гьезул ракьал кверде росе. 25Жакъа къоялдаса нахъе Дица дукьан гӀасияб хӀинкъи рещтӀинабила гьаб дунялалъул тӀолалго халкъазде. Гьезда дур хӀакъалъулъ хабар рагӀила ва хӀинкъараб хӀинкъиялъ сородизарила гьел“[+].

26Цинги Кедемоталдаса вакилзаби ритӀана дица Хешбоналъул пача Сихонихъе ракълилаб хабаргун: 27„Риччанте ниж дур улка къотӀун ине. КӀудияб нухккун ина ниж – я кваранаб, я квегӀаб рахъалде свериларо[+]. 28ГӀарцухъ биче нижее кваназе квенги гьекъезе лъимги. ГӀицӀго изну кье нижее дур улкаялъул нухккун ине, 29Сеиралда чӀел гьабурал ГӀисавил наслабазги Аралда чӀарал могӀавиязги гьабурабго гӀадин. Ниж Иордан бахун дорехун, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нижее кьураб ракьалде унел руго“. 30Амма Хешбоналъул пача Сихоница риччачӀо нилъ гьесул улкаялдаса ине, щайгурелъул нилъер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьесул рекӀелъ рокьукълъи лъун букӀун, Сихон пача нужер кверщаликье кьезе гӀоло. Гьедин ккезеги ккана.

31БЕТӀЕРГЬАНАС дида абуна: „Гьале Дица духъе кьолев вуго Сихонги гьесул улкаги. Гьанже бахъе гьесул ракь ва гьелда тӀад кверщел гьабе“. 32Гьебмехалъ Сихон вачӀана нилъеда данде тӀолабго жиндирго аскаргун ва Яхацалда аскӀоб рагъ ккана. 33БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьевги нилъер кверщаликье кьуна: нилъеца чӀвана гьев, гьесул васалгун ва аскаргун цадахъ. 34Доб мехалъ нилъеца гьесул тӀолалго шагьарал кверде росана ва гьезул бихьиналги, руччабиги, лъималги, цо чи нахъе течӀого херем[†][*] гьаруна,[†] ай тӀуран гъурана, 35амма гӀи-боцӀиги шагьараздаса щвараб давлаги нилъеего тана. 36Арнон гӀурухъ бугеб АрогӀер шагьаралдаса бахъараб ГилгӀадалде[†] щвезегӀан цо шагьар хутӀичӀо нилъеда бахъун бажаричӀеб. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кинабго кьуна нилъер кверщаликье. 37Амма БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амруялдалъун, я аммониязул ракьазде, я Яббок гӀурул рагӀаллъиялда ругел ракьазде, я шагьаразул сверухълъиялъул мугӀрузда ругел ракьазде нилъеца квер бегьичӀо.

### 3


Башаналъул пача Огида тӀад бергьенлъи боси


(Тар. 21:33-35)

1[•]Гьениса нилъ сверана ва Башаналде унеб нухккун ана. Башаналъул пача Ог вачӀана нилъеда данде тӀолабго жиндирго аскаргун ва Эдреи шагьаралда аскӀоб нилъгун рагъ гьабуна. 2БЕТӀЕРГЬАНАС[†] дида абуна: „Мун гьесукьа хӀинкъуге, щайгурелъул Дица духъе кьолев вуго гьевги, гьесул аскарги, гьесул ракьги. Хешбоналъул пача Сихоние гьабураб гьабе гьесиеги“[+].

3Гьедин БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нилъер кверщаликье кьуна Башаналъул пача Огги гьесул тӀолабго аскарги – нилъеца киналго гъурана, гьезул цониги чи чӀаго течӀо. 4Добмехалда гьесул киналго шагьаралги кверде росана нилъеца: Башаналда букӀараб Огил улкаялда Арговалъул вилаяталъул лъабкъоябго шагьар бахъана[+]. 5Гьел киналго шагьарал, сверун рорхатал къадалги ран, щула гьарун[†] рукӀана ва шагьаразул кавабазда щулиял рахаялги ран рукӀана. Гьединго къадаз сверун кквечӀел росабиги гӀемерал рукӀана. 6Нилъеца тӀуран тӀагӀинаруна гьелги. Хешбоналъул пача Сихоние гьабурабго гьабун, щибаб шагьарги херем[†] гьабуна – бихьинал, руччаби, лъималгун цадахъ[+]. 7Амма тӀолабго гӀи-боцӀиги шагьараздаса щвараб давлаги нилъеего тана.

8ПалхӀасил, доб заманалда нилъеца, Иорданалъул бакъбаккул рахъалда, Арнон гӀурухъа бахъараб Хермон магӀарде щвезегӀан, амориязул кӀиявго пачаясул ракьал кверде росана. 9(Сидонияз Хермоналда абулаан Сирионилан, аморияз – Сенирилан.)[+] 10Нилъеца гьезул тӀалъиялда рукӀарал Огил улкаялъул киналго шагьарал кверде росана – тӀолабго ГилгӀадги[†] тӀолабго Башанги, ай Башаналъул шагьарал – Салхаялдеги Эдреиялдеги щвезегӀан. 11(Башаналъул пача Ог вукӀана рефаимазул цохӀого цо хутӀарав чи. Гьесул кьижулеб бакӀ[†] букӀана маххул гьабураб, ичӀго рукь халалъухъеги ункъго рукь гӀеблъухъеги бугеб[*]. Гьеб гьанжеги Раббагьалда аммониязухъ буго.)[+]


Иорданалъул бакъбаккул рахъалъул ракьал рикьи


(Тар. 32:1-42)

12Доб мехалда рахъарал ракьазул бутӀаби Рувимилги Гадилги наслабазе кьуна дица: Арнон расалъиялда бугеб АрогӀералдаса байбихьун бакӀалги, ГилгӀадалъул бащдаб тӀалъиги, гьенир ругел шагьаралги[+]. 13ГилгӀадалъул хутӀараб ракьги Огил букӀараб тӀолабго Башанги дица Манассил бащдаб къавмалъе кьуна.

(Цебе Арговалъул вилаяталда абулаан рефаимазул ракьин. 14Манассил наслуялъул чи Яирица кверде босана тӀолабго Аргов вилаят, гешуриязулги магӀахиязулги гӀорхъабазде щвезегӀан. Гьес жиндирго цӀар кьуна гьелъие ва жакъа къоялъги Башаналда абула Яирил Росабиян.)

15ГилгӀад дица Махирил кьибилалъе кьуна[+]. 16Рувимилазеги Гадилазеги кьуна ГилгӀадалдаса Арноналъул лъарамухъалде (гьеб лъарал бакьулъан букӀана гӀорхъи) ва аммониязул гӀорхъилъун кколеб Яббок лъарахъе щвезегӀан ракьал[+]. 17Гьезул цогидаб рахъалъул гӀорхъилъун букӀана Иордан: Киннерет хӀоралдаса бахъараб Арава ралъдахъе (ЦӀамул ралъдахъе) ва бакътӀерхьул рахъалда Фасга мегӀералъул гъулдухъе щвезегӀан[+].

18Добмехалда дица нужеде амру гьабуна: „БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее гьаб ракь кьуна, нужеца бетӀергьанлъи гьабизе. Нужер киналго рагъде рахъун бажарулел бихьиназ, борчун ярагъгун, нужер вацал гӀизраилазда[†] цере-цере рилълъун, гӀор бахине ккола. 19ГӀицӀго нужер лъудбиги, лъималги, гӀи-боцӀиги (дида лъала нужер гӀемераб гӀи-боцӀи бугеблъи) дица нужее кьурал шагьаразда чӀезе бегьула[+]. 20БЕТӀЕРГЬАНАС нужер вацазеги нужеего гӀадин парахалъи кьураб мехалъ, ай Иорданалъул доб цояб рахъалда БЕТӀЕРГЬАНАС гьезие кьурал ракьал гьез мукӀур гьарураб мехалъ, нужги дица нужее кьурал ракьазде тӀад руссине бегьула“.

21Доб мехалъ дица Егьошуада абуна: „Дурго беразда бихьана БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дов кӀиявго пачаясе гьабураб жо. Гьебго гьабизе буго БЕТӀЕРГЬАНАС мун щваралщинал ракьазеги гьезул пачабазеги[+]. 22Нуж гьезукьа хӀинкъуге. Нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вагъизе вуго нужер рахъалъан“[+].


Муса аварагасе Иордан бахине гьукъи

23Доб мехалда дица БЕТӀЕРГЬАНАСДА гьарана: 24„ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН,[†] Дуца дида, дур лагъасда, бихьизабуна Дурго хӀалкӀолъиги кӀудияб къуватги. Зобалаздаги ракьалдаги кив ватулев Дур гӀадинал хӀикматал ишал гьаризе бажарулев батӀияв Аллагь![†][+] 25Унго бегьиларищха дицаги гӀор бахине ва Иорданалъул добехун рахъалда бугеб гьайбатаб улка дидаги бихьизе: дол берцинал мугӀрулги тӀегьараб Ливанги?“

26Амма нуж сабаблъун дида ццин бахъана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ва дир гьари къабул гьабичӀо. „ГӀела, – ян абуна БЕТӀЕРГЬАНАС, – тӀокӀалъ Дида гьелъул бицунге[+]. 27Фасгаялъул тӀогьиве ваха ва гьенисан валагье бакътӀерхьулги, шималалъулги, бакъбаккулги, къилбаялъулги рахъазде. Дуда бихьила гьеб, амма Иордан бахун довехун мун ине гьечӀо[+]. 28Егьошуада малъа-хъвайги гьабе, гьевги къвакӀизаве, щайгурелъул, халкъалъул бетӀерлъудаги вукӀун, гьес бахине бугелъул Иордан ва дуда бихьараб ракьги халкъалда гьоркьоб бикьизе бугелъул гьес“[+]. 29Гьебмехалъ нилъ Бет-Пеоралда аскӀоб бугеб расалъиялда лъалхъана[+].

### 4


МутӀигӀлъиялъул къанун

1ГӀенекке гьанже, ГӀизраилил[†] халкъ, дица нужеда малъулел ругел Аллагьасул къануназухъги[†] хӀукмабазухъги. Гьел тӀуразаре, нужго чӀаго рукӀине ва БЕТӀЕРГЬАНАС[†] – нужер умумуз иман лъурав Аллагьас[†] – нужее кьолеб бугеб ракьалъе нужеца бетӀергьанлъи гьабизе букӀине[+]. 2Дица нужеда лъазабурабщиналда тӀаде щибго жубаге, щибго тӀасаги бахъуге – дица нужеда малъарал БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амраби тӀуразаре[+].

3Нужерго беразда бихьана БЕТӀЕРГЬАНАС БагӀал-Пеоралда гьабураб жо: БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нужеда гьоркьоса тӀагӀинаруна киналго БагӀал-Пеорида нахъ рилълъанщинал чагӀи[+]. 4Амма БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда божун чӀарал чагӀи жакъа къоялъги чӀаго руго.

5Гьале дица нужеда малъулел руго Аллагьасул къануналги хӀукмабиги, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас диде амру гьабураб къагӀидаялъ. Нуж унел ругеб ва нужеца мукӀур гьабизе бугеб ракьалда нужеца гьел тӀуразаризе ккола. 6РагӀа-ракьанде щун тӀуразаре гьел, цинги тӀолалго халкъазда бихьила нужер гӀакълуги лъайги. Гьел киналго къанунал рагӀидал гьез абила: „Унго гьаб кӀудияб халкъалъул бугеб гӀакъиллъиги цӀодорлъиги!“ – ян. 7ГьечӀелъул нилъеде гӀадин жидер аллагьзаби жидеде гӀагарлъараб цониги батӀияб кӀудияб халкъ! Нилъер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь нилъеде гӀагарав вуго, кида щиб нилъеца гьараниги[+]. 8Жакъа дица нужеда малъулел ругел гӀадинал ритӀухъал къануналги амрабиги жидер ругеб цоги батӀияб кӀудияб халкъ гьечӀелъул![+]

9Вореха, цӀодорго рукӀа, киданиги кӀочонге нужер беразда бихьараб – нужго чӀаго ругебгӀан мехалъ рекӀелъ цӀуне ва нужерго лъималаздаги гьезул лъималаздаги малъе гьеб[+]. 10КӀочене тоге Хоривалда[†] БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цере нуж эхетун рукӀараб къоги ва Гьес диде гьабураб амруги: „Халкъ Дида цебе бакӀаре,[†] Дица гьезда Дирго амраби рагӀизаризе. Биччанте гьаб дунялалъул рокъор ругебгӀан мехалъ, гьел ругьунлъизе Дикьа хӀинкъизеги Дун кӀодо гьавизеги; биччанте гьебго жо лъималаздаги малъизе“, – ян[+]. 11Нуж гӀагарлъана зодобе гӀунтӀараб цӀаги рекӀараб, чӀегӀерал накӀкӀазги лахӀчӀегӀераб бецӀлъиялъги бахчараб мегӀералъул ахаде ва гьенир рахъун чӀана[+]. 12Гьебмехалъ цӀадулъан БЕТӀЕРГЬАН кӀалъана нужеда. Нужеда рагӀулеб букӀана, амма сипат бихьулеб букӀинчӀо – гӀицӀго гьаракь рагӀун гурони. 13Ва Гьес нужеда Жиндирго КъотӀиялъул шартӀал лъазаруна – нужеца тӀубазабизе тӀадаблъун гьабураб АнцӀго амру. Гьес ганчӀил кӀиго къоноялда хъвана гьел амраби[+]. 14БЕТӀЕРГЬАНАС дида тӀад къана нужеда Гьесул къануналги амрабиги малъеян, нуж унел ругеб ва нужеца кверде босизе бугеб ракьалда нужеца гьел тӀуразаризе рукӀине.

15Хорив магӀарда рукӀаго, цӀадулъан БЕТӀЕРГЬАН нужгун кӀалъараб къоялъ, нужеда кинабгӀаги сипат бихьичӀо. Гьединлъидал нужго цӀуне 16кинаб букӀаниги сипат-сураталда цебе тӀагӀат-гӀибадат гьабиялдаса: гьединаб къасдгун, я бихьинчиясул, яги чӀужугӀаданалъул,[+] 17кинаб букӀаниги хӀайваналъул, яги зодил хӀинчӀалъул, 18ракьалдасан шурулеб яги лъадалъ лъедолеб рухӀчӀаголъиялъул сурат гьабуге. 19Мун зодиве валагьидал ва бакъги моцӀги, цӀвабиги, ай тӀолабго зобалазул аскар бихьидал, мунго къосун ккезе виччаге – гьезие тӀагӀат-гӀибадат гьабуге. Нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьун ругелъул гьел гьаб дунялалъул киналго халкъазе[+]. 20Нужин абуни, Мисриялъул цӀадул кориниса нахъе рачана БЕТӀЕРГЬАНАС, Жиндирго халкълъун ва ирсилаллъун гьаризе. Гьедин ккезеги ккана[+].

21Амма нуж сабаблъун БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ дида ццин бахъана ва Гьев гьедана дица Иордан гӀор бахинарин ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее ирслъун кьолеб бугеб гьайбатаб ракьалде дун лъугьине гьечӀин абун[+]. 22Гьединлъидал дун, Иорданги бахинчӀого, гьаб ракьалдаго хвезе вуго. Нужеца абуни, гӀорги бахина ва доб гьайбатаб ракьги мукӀур гьабила.[†] 23Амма цӀодорлъи гьабе, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул къотӀи кӀочонге: кинаб батаниги сипат-сураталъул гьересиаллагь гьабуге. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьукъараб буго гьеб нужее. 24Нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вуго щибгоги кӀкӀвинабулеб цӀалъун! Гьев вуго хилиплъи хӀехьоларев Аллагь![+]

25Нуж доб ракьалде рахъаралдаса гӀемераб мех ина, нужее лъималги лъималазул лъималги гьарила, нужги херлъила. Амма хадубккун нужеца квешлъи гьабизе буго. Нужеца гьаризе руго батӀи-батӀиял сипатазул гьересиаллагьзаби[†] ва, нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда рихаралщинал жалги гьарун,[†] Гьесул ццин бахъинабизе буго. 26Гьединлъидал жакъа зобги ракьги нугӀзаллъун рукӀа абе дица бицунеб рагӀуе: гьедин гьабуни, нуж доб ракьалдаса хехго тӀагӀинаризе руго. Жакъа нужеца Иордан бахунеб буго доб ракь кверде босизе гӀоло, амма гьелдаса хадуб нужеца гьениб гӀемер мех базе гьечӀо, нуж тӀуран тӀагӀинаризе руго[+]. 27БЕТӀЕРГЬАНАС нуж батӀи-батӀиял халкъазда гьоркьоре хъамила ва гьезул ракьазда БЕТӀЕРГЬАНАС нужер дагьал чагӀи гурони чӀаго теларо[+]. 28Гьениб нужеца, цӀулги гамачӀги босун инсанасул квераз гьарурал, жидеда щибго рагӀуларел, бихьуларел, квен кваналарел яги махӀ чӀваларел гьересиаллагьзабазе гӀибадат гьабила[+]. 29Хадуб нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасде руссине бокьила нужее – Гьесги Живго загьир гьавизе вуго, тӀолабго рухӀги жанги кьун ракӀ-ракӀалъго нуж Гьесдехун руссани. 30Гьеб кинабго лъугьараб ва балагьазукье нужги ккараб заман бачӀиндал, нуж цӀидасан БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасде руссина ва Гьесие мутӀигӀлъила. 31Нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь рахӀмуяв вугелъул: Гьес нуж рехун теларо ва ракьалдаса тӀагӀинариларо, – нужер умумулгун гьабураб Жиндирго КъотӀиги гьедараб гьаги Гьесда кӀочон тезе гьечӀо.


БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ кӀудиял ишал

32Араб заманалда цӀехе, мун ракьалда вижилалде цебего букӀаралъул хӀисаб гьабе! Гьаб ракьалда Аллагьас инсан вижараб къоялдаса нахъе гьадинаб хӀалкӀолъи букӀанищ гьаб дунялалда кибниги, цояб зоб-ракьалъул рагӀалдаса цогидаб рагӀалде щвезегӀан? Киданиги рагӀараб жо бугищ гьаб? 33Цоги батӀияб халкъ бугищ нужеда гӀадин цӀадулъан кӀалъалеб Аллагьасул гьаракьги рагӀараб, гьеб рагӀун хадуб чӀагоги хутӀараб[+]? 34Цониги аллагь вукӀанищ цо халкъалъул зулмуялда гъоркь бугеб цогидаб халкъ Жиндиего бачине вачӀарав? Нужедаго бихьана Гьес риччарал кӀудиял[†] балагьалги, Гьесул хӀикматалгун мугӀжизаталги, рагъги, Жиндирго кӀудияб къудраталдалъун Гьес гьарурал хӀинкъарал хӀалкӀолъабиги – гьеб кинабго гьабуна БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас Мисриялда нужее гӀоло.

35Нужеда гьеб кинабго бихьизабуна БЕТӀЕРГЬАН Аллагь цохӀо вукӀин ва Гьев тун батӀияв цоги Аллагь гьечӀевлъи нужеда лъан букӀине[+]. 36Гьес зобалаздаса Жиндирго гьаракь рагӀизабуна, нужее вагӀзалъун букӀине. ГӀодоб ракьалда Гьес Жиндирго гучаб цӀа бихьизабуна ва гьеб цӀадулъан нужеда кӀалъана[+]. 37БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рокьана нужер умумул, гьединлъидал Гьес нужги тӀаса рищана ва Мисриялдаса нахъе рачана. Гьес Жиндирго къуваталдалъун рачана нуж гьениса къватӀире, 38нужедаса гӀемерго къадар цӀикӀкӀарал ва къуватал халкъал нужер нухдасаги рацӀцӀунаго, гьезул ракьазде нужги рачун, гьел ракьал нужее ирслъун кьезе гӀоло (гьедин гьабулебги буго).

39Нужеда лъай ва кидаго рекӀелъ цӀуне: БЕТӀЕРГЬАН вуго зобалазулги ракьалъулги Аллагь – Гьев тун батӀияв цоги Аллагь гьечӀо![+] 40Жакъа дица нужеда малъарал Гьесул къануналги амрабиги тӀуразаре, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас абадиялъего нужее насиб гьабураб ракьалда нужееги нужер наслабазеги халатаб ва баракатаб[†] гӀумру букӀине».


Лъутун шагьарал


(Тар. 35:6-34; Къан. 19:1-14; Егьош. 20:1-9 )

41[•]Иорданалъул бакъбаккул рахъалда лъабго шагьар батӀа гьабуна Мусаца, 42рекӀелъ ццинги гьечӀого, тохлъукье чи чӀварав инсан гьезул цоялде лъутизе ва гьелдалъун гьесул гӀумру цӀунун хутӀизе. 43Гьале гьел шагьарал: рувимилазе – мугӀрул тӀалъиялда бугеб Бецер; гадилазе – ГилгӀадалда[†] бугеб Рамот; манассилазе – Башаналда бугеб Голан.


Къанун цӀали

44Гьале Мусаца ГӀизраилил халкъалъе цӀалараб Къанун. 45Гьал къануналги, амрабиги, хӀукмабиги кьуна Мусаца ГӀизраилил халкъалъе, гьез Мисри нахъа тараб мехалъ, 46Иорданалъул бакъбаккул рахъалда Бет-Пеоралда аскӀор, Хешбоналда тах лъурав амориязул пача Сихонил улкаялда рукӀаго.

(Мисриялдаса ун хадуб, Мусацаги гӀизраилазги бергьенлъи босана Сихонида тӀад 47ва гьесулги Башаналъул пача Огилги – кӀиявго амориязул пачаясул рукӀарал Иорданалъул бакъбаккул рахъалъул ракьал кверде росана[+]. 48Арноналъул лъарамухъалда аскӀоб бугеб АрогӀералдаса бахъараб Сирион (Хермон) магӀарде щвезегӀан ругел ракьал ккола гьел[+]. 49Гьединго гьезул кколаан, Арава ралъдахъе (ЦӀамул ралъдахъе) щвезегӀан ва гьенисаги ун Фасга мегӀералъул гъулдухъе щвезегӀан бугеб, Иордан гӀурул тӀолабго бакъбаккул рахъалъул рагӀаллъиги.)[+]

### 5


АнцӀго амру


(Тархъ. 20:1-17)

1[•]Мусаца тӀолабго халкъ бакӀарана[†] ва абуна:

«ГӀенекке, ГӀизраилил[†] халкъ, жакъа дица нужее цӀалулел ругел къануназухъги амрабазухъги. Лъазаре гьел ва мухӀканго тӀуразаре! 2Хоривалда[†] рукӀаго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нилъергун КъотӀи гьабуна. 3БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьаб КъотӀи цохӀо нилъер умумузулгун гьабичӀо, амма нилъгун – киналго гьанир эхетун ругел чӀагоялщиназулгун гьабуна. 4БЕТӀЕРГЬАН кӀалъана нужеда магӀардаса, цӀадулъан, бадиса бадиве[+]. 5Дун нужедаги БЕТӀЕРГЬАНАСДАГИ гьоркьов чӀана ва Досул амраби нужеда рицана, щайгурелъул нуж, цӀадукьа хӀинкъун, магӀарде рахинчӀелъул. Дос абуна:[+]

6„Дун вуго дур БЕТӀЕРГЬАН, лагълъун мун вукӀараб ракьалдаса, ай Мисриялдаса, мун къватӀиве вачарав дур Аллагь.[†][+]

7Дун тун батӀиял аллагьзаби дур рукӀине бегьуларо[+].
8Дуего ханлъи-лагълъиялъе гьересиаллагь гьабуге – тӀад зобалазда бугелъул яги гӀодоб ракьалда бугелъул, ралъдалъ яги ракьулъ бугелъул кинабгӀаги сипат-сурат гьабуге[+]. 9Гьезие суждагун тӀагӀат-гӀибадат гьабуге; Дун дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьлъидал – хилиплъи хӀехьоларев[*], умумузул мунагьазе[†] гӀоло, лъабабилеб ва ункъабилеб наслуялде щвезегӀанги гьезул лъималазул лъималазеги, Дун риханщиназе жаза гьабулев,[+] 10амма Дун вокьулезул ва Дир амраби тӀуразарулезул наслабазе, гьезул азарабилел гӀелазде гӀунтӀунги, рахӀматал рикьулев[+].
11БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ, Дурго Аллагьасул, цӀар бахъуге гӀадада кӀвар гьечӀого[*], кӀвар гьечӀого Жиндир цӀар бахъулев чиясе БЕТӀЕРГЬАНАС жаза гьабичӀого толарелъул[+].
12Шаматкъоялъул[†] адаб гьабе – БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амруялда рекъон, гьеб хирияб[†] къолъун цӀуне[+]. 13Анлъго къоялъ хӀалтӀе ва тӀолалго дурго ишал тӀуразаре, 14амма анкьабилеб къо – гьеб ккола БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе батӀа гьабураб шаматкъо. Гьеб къоялъ дуца кинаб бугониги хӀалтӀи гьабуге – я дуца, я дур васас яги ясалъ, я дур лагъас яги лагъалъ, я дур хӀайваналъ, я дур шагьаралда чӀел гьабурав къватӀиса вачӀарав чияс. Биччанте дуцаго гӀадин хӀалхьи гьабизе дур лагъасги гъаравашалъги. 15КӀочонге мунгоги Мисриялъул ракьалда лагълъун вукӀараблъи ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас Жиндирго къудраталдалъун ва хӀалкӀолъиялдалъун мун гьениса нахъе вачараблъи. Гьединлъидал БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас амру гьабулеб буго шаматкъоялъул къимат гьабеян.
16Дурго инсулги эбелалъулги адаб-хъатир гьабе, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуе кьураб ракьалда дурго гӀумру халатаб ва баракатаб[†] букӀине[+].
17Чи чӀваге[+].
18Зина гьабуге[+].
19ЦӀогь гьабуге[+].
20ГьересинугӀлъи гьабуге[+].
21Чияр лъадуде хьул лъоге, чияр рукъалде хьул лъоге, гьесул лагъасде яги лагъалде, чияр оцалде ялъуни хӀамиде – щибгӀаги чияр жоялде хьул лъоге“[+].


Халкъалъул жаваб


(Тархъ. 20:18-21)

22БЕТӀЕРГЬАНАС гьал Амраби кьуна тӀолабго нужер жамагӀаталъе цӀадукьан, накӀкӀукьан ва лахӀчӀегӀераб бецӀлъуда гьоркьосан кӀудияб гьаркьидалъунги кӀалъан. Гьал рагӀабазда тӀаде Гьес тӀокӀалъ щибго жубачӀо. Хадуб Гьес гьел хъвана кӀиго ганчӀил къоноялда тӀад ва дихъе кьуна[+].

23БецӀаб накӀкӀукьан гьаракь рагӀидал ва цӀадулъ босараб мегӀер бихьидал, нужер къавмазул бутӀрулги нужер кӀудиялги[†] рачӀана дихъе. 24Гьез дида абуна: „БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас Жиндирго реццги кӀодолъиги бихьизабуна нижеда, цӀадулъан кӀалъалеб Гьесул гьаракьги рагӀана. Жакъа нижеда лъана, Аллагьасул гьаракь рагӀаниги, инсан чӀаго хутӀизе бегьулевлъи. 25Щайха ниж хвезе кколел? Цодагьабги доб гьаркьихъ ниж гӀенеккани, доб гӀасияб цӀаялъ нижер рахъу лъугьинабила ва ниж хвела[+]. 26Киданиги букӀараб жо бугищ гьаб – нижеда гӀадин ХӀакъав[†] Аллагьасул гьаракьги рагӀун хадуб инсан чӀаго хутӀараб! 27Мунго а БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасухъе, Гьес абулебщиналъухъ гӀенекке ва хадуб гьеб нижеда бице. Ниж духъ гӀенеккила ва кинабго тӀубазабила“[+].

28БЕТӀЕРГЬАНАСДА рагӀана нужеца дида бицараб рагӀи ва Гьес дида абуна: „Гьеб халкъалъ бицунеб жо Дида рагӀана. БитӀун абулеб буго гьез[+]. 29Унго-унголъунги гьел кидаго хӀинкъулелани Дикьан, Дир амрабиги гьез тӀуразарулелани, гьезиеги гьезул лъималазеги миркалъго лъикӀ букӀинаан!

30Вилълъа, жидерго чадразухъе руссаян абе гьезда. 31Мунин абуни, гьанив Дунгун вукӀа. Дица дуда рицина киналго дуца гьезда малъизе кколел къануналги, амрабиги, хӀукмабиги. Биччанте Дица гьезие кьураб ракьалда гьез гьеб кинабго тӀубазабизе“.

32Нужеца тӀадчӀун тӀуразаре БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьурал амраби, я кваранаб, я квегӀаб рахъалде кьуричӀого[+]. 33Нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужеда бихьизабураб нухккун хьваде. Гьебмехалъ нужер гӀумруги халалъила, баракатги букӀина нужее щвезе бугеб ракьалда[+].

### 6


Кидаго Аллагь вокьа

1Гьале БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нужеда малъеян дида тӀадкъарал, нужерлъун букӀине бугеб ракьалде щведал нужеца тӀуразаризе кколел къануналги амрабиги. 2Гьебмехалъ нужги, нужер лъималги, гьезулги лъималги гӀумруялъго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасукьа хӀинкъила, дица нужеда малъарал Гьесул къануналги амрабиги нужеца тӀуразарила, ва гьелдалъун нужер гӀумруги халалъила. 3ГӀенекке, ГӀизраилил[†] халкъ! ТӀадчӀун тӀубазабе гьаб кинабго! Цинги нужееги лъикӀ букӀина ва, нужер умумуз иман лъурав БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьураб рагӀуда рекъон, рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракьалда нужер халкъги кутакалда гӀемерлъила[+].

4ГӀенекке, ГӀизраилил халкъ! Нилъер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вуго цохӀого цо вугев БЕТӀЕРГЬАН![†][+] 5Дурго БЕТӀЕРГЬАН Аллагь хиралъе ракӀ-ракӀалъ, тӀолабго рухӀалдалъун ва къуват-жаналдалъун[+]. 6Жакъа дица дуе кьурал амраби кидаго рекӀелъ цӀуне, 7тӀадчӀун дурго лъималаздаги малъе. Кидаго такрар гьаре гьел, рокъор гӀодор чӀун рукӀагоги, къватӀир сапаралда рукӀагоги, кьижулеб мехалъги, тӀаде рахъунеб мехалъги[+]. 8РакӀалде щвеялъул гӀаламат хӀисабалда кверда рухье гьел, гьединго надалдаги рухье[+]. 9Дурго рукъалъул нуцӀил рахаздаги шагьаралъул кавабаздаги хъвай гьел[+].

10Дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас мун вачина дуе кьелин гьедараб улкаялде. Дур умумузе, ай Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги[†] Гьес гьединаб рагӀи кьун букӀиндал. Гьенир руго дуца гӀуцӀичӀел кӀудиял[†] гьайбатал шагьарал, 11дуца бакӀаричӀеб[†] бечелъиялъул цӀурал рукъзал, дуца рухъичӀел гъуял, дуца чӀечӀел цӀолбол ахалги зайтуналъул авлахъалги. Гьениб дуе гӀорцӀизегӀан квен букӀина. 12Амма, вореха, мунго Мисриялъул лагълъиялдаса нахъе вачарав БЕТӀЕРГЬАН кӀочонге.

13Дурго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасукьа хӀинкъа, цохӀо Гьесие тӀагӀат гьабе, ва гьа гьедулелъул, Гьесул цӀар гурони бахъуге[+]. 14БатӀиял аллагьзабазда[†] нахъ рилълъунге, сверухъ ругел халкъазул аллагьзабаздеги руссунге. 15Щайгурелъул нужгун вугев БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вуго хилиплъи хӀехьоларев Аллагь: Гьесул ццин гьалаглъичӀого букӀине, нужги дунялалдасаго тӀагӀинаричӀого рукӀине[+]. 16Массаялда гӀадин, нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул хӀалал рихьуге[+]. 17БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьурал къануналги, амрабиги, хӀукмабиги тӀадчӀун тӀуразаре. 18БЕТӀЕРГЬАНАСДА берцин бихьулебщинаб гьабе. Гьебмехалъ нужееги лъикӀ букӀина: БЕТӀЕРГЬАНАС нужее кьелин нужер умумузего гьа бараб гьайбатаб улкаялде щвела нуж ва гьеб мукӀур гьабила.[†] 19Гьес тушбаби нужеда цереса нахъе гъела – БЕТӀЕРГЬАНАС гьедин абун букӀиндал[+].

20Хадубккун дур наслабазул лъималаз цӀехани: „БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьурал гьал къануназулги, амрабазулги, ахӀкамазулги магӀна щиб?“ – ин,[+] 21дуца абе: „Ниж рукӀана Мисриялда пиргӀавнасул[†] лагъзаллъун; БЕТӀЕРГЬАНАС Жиндирго къудраталдалъун нахъе рачана ниж гьениса[+]. 22Мисриялдеги, пиргӀавнасдеги, гьесул тӀолабго гӀагарлъиялдеги балагь рещтӀинабурал кӀудиял мугӀжизаталги гӀаламаталги рихьизаруна БЕТӀЕРГЬАНАС нижер берда цере. 23Нижин абуни, Гьес гьениса нахъе рачана, нижер умумузего рагӀи кьун букӀараб гьаб ракь нижее насиб гьабизе гӀоло. 24БЕТӀЕРГЬАНАС нижеде амру гьабуна гьал киналго къанунал тӀуразареян, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул адаб гьабеян ва Гьесукьа хӀинкъаян, нилъее лъикӀ букӀиналъе ва нилъер гӀумру цӀуниялъе гӀоло. (Жакъаги гьедин буго). 25Аллагь нилъеда рази вукӀина, БЕТӀЕРГЬАНАС абухъе нилъеца гьал киналго амраби тӀуразаруни“[+].

### 7


Тушбаби нахъе ахӀи


(Тархъ. 34:11-16)

1БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нуж доб ракьалде щвезарила ва гьенир ругел гӀемерал халкъал нахъе къотӀила: хитиялги, гиргашиялги, амориялги,[†] ханааниялги,[†] перизиялги, хивиялги, евусиялги – нужедаса рикӀкӀен гӀемераб ва къуватаб анкьго халкъ[+]. 2БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьел нужер кверде кьураб мехалъ ва нужеца гьезда тӀад бергьенлъи босараб мехалъ, гьел херем[†][*] гьаре, ай цо чи нахъе течӀого чӀвай гьел. Гьезулгун кинабгӀаги къотӀи-къайги гьабуге, гьезда гурхӀелги гьабуге,[+] 3гьезулгун ригьналги гьаруге. Нужерго ясал гьезул васазе россабазе кьоге, гьезул ясал нужерго васазе лъудбилъунги рачунге[+]. 4Гурони, гьез нужер васал Дир нухдасаги къосинарун, батӀиял аллагьзабазе[†] тӀагӀат гьабиялде цӀазе руго ва, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] гьалагаб ццинги рещтӀун, нужги къокъаб заманалда жанир тӀагӀинаризе руго[+]. 5Гьале нужеца гьабизе кколеб жо: гьезул къурбаназул бакӀал[†] риххизаре, диниял ганчӀал гъуре, Ашерал хӀубал къотӀе ва гьезул гьересиаллагьзаби[†] цӀадулъ рухӀе[+]. 6Нуж БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас Жиндиего батӀа гьабураб халкълъидал. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀолго дунялалъул халкъазда гьоркьоса тӀаса рищун руго нуж, Гьесул хирияб[†] халкълъун ва къиматал ирсилаллъун гьаризе[+].

7Цогидаб халкъалдаса рикӀкӀен гӀемерал рукӀиналъ гуро БЕТӀЕРГЬАНАСЕ нуж хиралъарал ва тӀаса рищарал, гьелъул гӀаксалда, цогидал халкъазда данде ккун, нужер халкъалъул къадар буго бищун дагьаб. 8Амма БЕТӀЕРГЬАНАС Жиндирго къудратаб квералдалъун Мисриялдаса нахъе рачана нуж, лагълъиялдаса хвасарги гьарун,[†] ва Мисриялъул пача пиргӀавнасул[†] кверщаликьа рорчӀизаруна, нуж Бичасе хириял рукӀун ва нужер умумузе кьураб рагӀи кквезе бокьун. 9Кидаго кӀочон тоге, дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вукӀин ХӀакъав[†] Аллагь. Гьев вуго ритӀухъав Аллагь, Гьев вокьулезул ва Гьесул амрабиги тӀуразарулезул наслабазе – гьезул азарабилеб гӀелалде гӀунтӀунги – рахӀмуялъул КъотӀи цӀунулев[+].

10Амма Гьев рихаразе гӀажал хъвала Гьес;
нахъ бахъичӀого жаза гьабула гьединазе.

11ПалхӀасил, дица жакъа нужее кьурал амрабиги, къануналги, хӀукмабиги цӀунун хьваде.

12Нуж гьал къануназухъ гӀенеккани ва нужеца гьел мухӀканго тӀуразарулел ругони, нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасги тӀубазабила Жиндирго рахӀму-цӀобалъул КъотӀи, нужер умумузе кьураб рагӀуда рекъон[+]. 13Гьесие хириял рукӀина нуж, Гьес баракат[†] лъела нужеда ва рикӀкӀен гӀемераб кӀудияб халкълъун гьарила нуж. Гьес нужее гӀемерал лъимал кьела, гьарзаяб хӀалухъен кьела, цӀибахъараб чагъирги зайтуналъул нахги[†] кьела, боцӀуе бачал гӀемерал гьарила, гӀи-цӀаназул рехъалъ буртӀал ва кьагӀи гӀемерлъила. Нужер умумузе рагӀи кьураб ракьалда гьедин букӀине буго нужее. 14Нужее гӀадин рикъзи битӀараб халкъ тӀокӀалъ цониги букӀинаро; лъимал гьаруларев бихьинчи яги чӀужугӀадан нужеда гьоркьор рукӀине гьечӀо, цониги хӀораб жо гӀи-боцӀуда гьоркьобги букӀине гьечӀо[+]. 15БЕТӀЕРГЬАНАС киналго унтаби тӀаса росила нужедаса. Мисриялъул квешал унтаби (нужеда лъала гьел) риччаларо нужеда тӀаде, гьел риччала нужер тушбабазде[+]. 16БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужер кверщаликье кьурал киналго халкъал нужеца чӀвазе ккола; гьезда гурхӀизе бегьуларо ва гьезул аллагьзабазе тӀагӀат-гӀибадатги гьабизе бегьуларо, гурони, гьеб нужеего гъураб къорлъун букӀине буго[+].


БатӀиял халкъазукьа хӀинкъуге

17Нужеда ракӀалда ккезе бегьула: „Гьал нижедасаги къуватал халкъал руго! Кин нижехъа бажарилеб гьал нахъе къотӀун?“ – ин. 18Нуж гьезукьа хӀинкъуге! РакӀалде щвезабе БЕТӀЕРГЬАНАС пиргӀавнасеги тӀолабго Мисриялъеги гьабураб. 19Нужерго беразда бихьана доб мехалъ Гьес риччарал кӀудиял[†] балагьалги, Гьесул хӀикматалги, мугӀжизаталги, гьениса къватӀире нуж рачарав БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул къуватаб кверги къудратги. Гьебго гьабизе буго, гьанже нуж хӀинкъун ругел, киналго цогидал халкъазеги[+]. 20Кьужнаял риччазе руго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьезда тӀаде, нужедаса рахчун чӀаго хутӀаралцин хвезаризе[+]. 21ХӀинкъуге гьезукьа, щайгурелъул нуж цӀунулев БЕТӀЕРГЬАН Аллагь ккола къудратав ва хӀинкъи кьолев Аллагь. 22БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужеда цересан цо-цоккун гьел халкъал нахъе къотӀила; киналго цадахъ гъуризе бегьуларелъул, нужеда сверухъ гӀалхул жанаварал гӀемерлъизе гурилан[+]. 23БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьел халкъазда тӀад бергьенлъи кьела нужее; рихха-хочизарила ва гъурила гьел. 24Гьес гьезул пачазаби нужер кверде кьезе руго ва нужеца гьезул цӀаралцин дунялалдаса нахъе хъвагӀазе руго. Лъиданиги бажаризе гьечӀо нужеда данде чӀун. Нужеца киналго тӀагӀинаризе руго. 25Гьезул аллагьзабазул сипат-суратал нужеца цӀа гъун рухӀизе ккола. Гьезда тӀад бекьараб гӀарац-меседалде квер бегьуге, гурони гьеб нужее къорлъун ккезе буго, нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе кутакалда рихараб жо буго гьеб. 26Хъубаб рихараб жо нужерго рокъобе жанибе босуге, гурони нужги гьеб жоялда цадахъ херем гьаризе руго. Гьединал жалаздаса цӀуне нужго, гьел тӀуран тӀагӀинаризе ккола.

### 8


БЕТӀЕРГЬАН кӀочонге

1ТӀадчӀун тӀубазабе дица жакъа нужее кьолеб бугеб Аллагьасул[†] щибаб амру, нужер гӀумруги цӀунизе, халкъги цӀикӀкӀине букӀине. Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС[†] нужее кьелин нужер умумузе гьа бараб ракьалде лъугьина нуж ва гьеб мукӀур гьабила.[†] 2Нужеда кӀочонге нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] кӀикъого соналъ нуж гӀицӀаб авлахъалдасан сапаралда рачараб куц. Нужер хӀалбихьизеги, нуж мутӀигӀ гьаризеги, рекӀелъ бугеб лъазабизеги гӀоло гьабуна гьеб – нужеца Гьесул амраби тӀуразарулищали балагьизе[+]. 3Гьес нуж квегъана ракъиялъ кӀвекӀун, хадуб, нужеда яги нужер умумузда цебе бихьа-рагӀичӀеб маннаги[†] кьун, хьихьана. Гьес нужеда бихьизабуна цохӀо чед-хинкӀалдалъун гурев инсан чӀаго вукӀунеблъи – инсанасе чӀаголъи БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ кӀалдисан бачӀараб щибаб рагӀудасан букӀунеблъи![+] 4КӀикъоябго соналъ нужер ретӀел басралъичӀо, хӀатӀалги гьорочӀо[+]. 5БичӀчӀа нужеда, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужеда малъула инсанас жиндирго васасда малъулеб гӀадин[+].

6БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амраби цӀуне, Гьесул нухккун хьваде ва Гьесукьа хӀинкъа. 7БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нуж рачина гьайбатаб улкаялде: гӀоралги чвахулеб, лъадал хӀавузалги ругеб, гӀатӀиракьаздагун мугӀрузда иццалги чвахулеб,[+] 8ролъги пурчӀинаги гьарзаяб улкаялде, гьединго цӀибилги, инжирги, соногӀечги гьарзаяб, зайтуналъул гъутӀбиги гьоцӀоги гӀемераб ракьалде. 9Гьениб чадил мукъсанлъи букӀине гьечӀо ва гӀорцӀизегӀан квен букӀине буго – нужее гӀолареб жо гьениб щибго букӀине гьечӀо. ГанчӀилъ махх буго гьениб, кьурабалъан мазгаргун пахь бахъизе бегьула.

10Гьенир гӀорцӀизегӀан кваналеб мехалъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе рецц гьабе, Гьес нужее кьураб баракатаб[†] ракьалъухъ. 11Вореги, БЕТӀЕРГЬАН Аллагь кӀочонге, дица жакъа нужее кьурал Гьесул къануналги, амрабиги, хӀукмабиги тӀуразаре. 12Нужее гӀорцӀизегӀан кваназе жоги щвараб, лъикӀал минабиги ран нуж гьениреги рахъараб ва 13гӀи-боцӀиги, гӀарац-меседги, цогидаб бечелъиги гӀемерлъараб мехалъ, 14нужер гӀамал кӀодолъуге ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагь кӀочон тоге. Гьеслъидал нуж Мисриялдаса, нужер лагълъиялдаса, хвасар гьарурал[+] 15ва, загьруял борхьазулги ичӀкӀалазулги цӀураб, хӀинкъи цӀикӀкӀараб салул авлахъалдасан ва бакъвараб чӀобогояб ракьалдасан нуж цере рачарал. Нужее гӀоло Гьес кьурулъа къватӀибе лъим бачӀинабуна[+] 16ва бакъвараб авлахъалда, нужер умумузда бихьа-рагӀичӀеб манна кьуна кваназе. Гьес нуж квегъулел рукӀана ва хӀалал рихьулел рукӀана, хадубккун нужее лъикӀлъи-парахалъи букӀиналъул мурадалда[+]. 17Нужеда ккоге гьеб кинабго бечелъи нужерго бажариялдалъун щвараб бугин. 18БЕТӀЕРГЬАН Аллагь кӀочонге. Гьесин нужее рикъзи кьолеб бугеб жакъа къоялде щвезегӀанги, нужер умумулгун гьабураб Жиндирго къотӀи цӀуниялъе гӀоло.

19Амма нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьги кӀочон тани, цогидал аллагьзабазда нахъги рилълъун, гьезие тӀагӀат-гӀибадатги гьабуни – гьале Дица нужеда лъазабулеб буго, чара гьечӀого нуж хвезе руго! 20Нуж нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасухъ гӀенеккичӀони, нужее ракьал кьеялъе гӀоло БЕТӀЕРГЬАНАС тӀагӀинаризе хъварал халкъал гӀадин, нужги хвезаризе руго[+].

### 9


БЕТӀЕРГЬАНАС гӀизраилазе ракь кьеялъе гӀилла

1ГӀенекке, ГӀизраилил[†] халкъ! Гьанже дуца[*] Иордан гӀор бахинехъин буго, дудасаги рикӀкӀен цӀикӀкӀарал ва къуватал халкъазул ракьал кверде роси мурадалда. Гьезул шагьарал руго кӀудиял,[†] зодире гӀунтӀарал къадаз сверун къарал. 2Гьезул гӀадамал руго залимал ва къуватал – Анакил наслу! Дуда лъала гьел ва дуда гӀемер рагӀана анакилазда данде чӀун лъихъа бажарулебилан гьезул рахъалъ бицунеб[+]. 3Амма дуда лъан букӀа Живго БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] унев вукӀин дуда цеве-цеве, цебе батанщинаб кӀкӀунеб боркьараб цӀа гӀадин. Гьес гъуризе руго гьел ва дуе бергьенлъи кьезе буго ва, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] рагӀуда рекъон, дуца кверде босизе буго гьезул ракь, гьелги араб бакӀ[†] лъачӀого хехго тӀагӀинаризе руго[+].

4Дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьел дуда цереса къотӀидал, дуда ракӀалде ккоге: „Нижер ритӀухълъиялъухъ рачана БЕТӀЕРГЬАНАС ниж гьанире, гьаб ракь нижее кьезе гӀоло“, – ян. Гьел халкъазул капурлъи сабаблъунин БЕТӀЕРГЬАНАС гьел дуда цереса нахъе ахӀизехъин ругел[+]. 5Дур ритӀухъал ишаздалъун, ялъуни дур рекӀелъ кутакаб иман-яхӀ букӀун гуреб дуца гьезул ракьазда ханлъи гьабизехъин бугеб. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьолеб буго гьезул ракь дуе, гьезул квешлъи сабаблъун ва дур умумузе, ай Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги[†] Гьес кьураб рагӀи букӀун[+]. 6ПалхӀасил, дуда лъан букӀа, мун ритӀухъаб букӀиналъ гуреб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуе доб гьайбатаб ракь кьолеб бугеб – хӀакъикъаталда, мун буго ракӀ биццатаб халкъ[+].


Меседил баси


(Тархъ. 32:1-35)

7Киданиги кӀочонге, гӀицӀаб авлахъалда рукӀаго кигӀан нужеца ццин бахъинабулеб букӀарабали БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул. Мисри таралдаса нахъе жакъа къоялде щвезегӀанги нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪ гӀин тӀамичӀо. 8Хоривалда[†] нужеца бахъинабураб ццидал кутакалъ, БЕТӀЕРГЬАНАС нуж тӀагӀинаризехъин рукӀана[+]. 9ГанчӀил къанал, ай БЕТӀЕРГЬАНАС нилъергун гьабураб КъотӀиялъул къанал росизе магӀарде тӀаде вахараб мехалъ, дица гьениб бана кӀикъого сордо-къо, квенги кваначӀого, лъимги гьекъечӀого[+]. 10Гьениб БЕТӀЕРГЬАНАС кӀиго ганчӀил къоно кьуна дихъе – гьезда тӀад Аллагьасул[†] килщица хъван букӀана, жамагӀаталъул данделъи ахӀараб къоялъ магӀардаса цӀадуда гьоркьоса БЕТӀЕРГЬАНАС нужеда абурабщинаб жо[+].

11КӀикъого сордо-къоялдасан БЕТӀЕРГЬАНАС кӀиго ганчӀил къоно кьуна дихъе – КъотӀиялъул къанал. 12БЕТӀЕРГЬАНАС дида абуна: „Хехлъи гьабун магӀардаса гъоркье рещтӀа, дуца Мисриялдаса къватӀибе бачараб халкъ пасалъун буго. КигӀан хехгоха гьел Дица малъараб нухдаса тарарал! Меседил биун тӀураб баси гьабуна гьез жидеего тӀагӀат-гӀибадаталъе“[+].

13Ва БЕТӀЕРГЬАНАС дида абуна: „ХӀакъикъаталдаги Дида бихьулеб буго гьеб букӀин ракӀ биццатаб халкъ! 14Биччанте Дица гьел хвезаризе ва араб бакӀ лъачӀого дунялалдасаго тӀагӀинаризе. Хадуб Дица дудасан лъугьинабила гьездасаги къадар цӀикӀкӀараб ва къуватаб халкъ“[+].

15Гьебмехалъ дун цӀадулъ босараб магӀардаса гъоркье вилълъана, кодоб ккун КъотӀиялъул кӀиго къоноги букӀана. 16Ва дида бихьана, хӀакъикъаталдаги биун тӀураб басиги гьабун, нужеца БЕТӀЕРГЬАНАСДА данде мунагь[†] гьабун букӀин. ГьедигӀанги хехго тарана нуж БЕТӀЕРГЬАНАС малъараб нухдаса! 17Гьебмехалъ дица кӀиябго къоно, нужер беразда цебе гӀодобги речӀчӀун, бекана.

18Хадув дун нахъеги БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве кӀалагъоркье ккана ва гьедин вукӀана кӀикъого сордо-къоялъ, цебесеб нухалда гӀадин квенги кваначӀого лъимги гьекъечӀого, БЕТӀЕРГЬАНАСДА рихараб жоги гьабун ккараб нужер квешаб мунагьалъ БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин бахъинабун букӀун[+]. 19Дун квешго хӀинкъун вукӀана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццидакьа, гьеб ццидал хӀалуциналъ Гьес нуж тӀагӀинаризехъин рукӀиндал. Амма БЕТӀЕРГЬАНАС гьебмехалъги дир гьари къабул гьабуна. 20Гьарунидеги[†] БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин букӀана, гьев битӀахъе чӀвазехъин вукӀана. Амма дица Гьаруниеги дугӀа гьабуна. 21Нужер мунагьин абуни, ай нужеца гьабураб баси дица, цӀадулъеги рехун биинабуна, хадуб хӀур лъугьинегӀан хъурун, магӀардаса гъоркье чвахулеб лъелъе бана[+].

22Гьединго нужеца Тавераялдаги, Массаялдаги, Киврот-Гьатааваялдаги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин бахъинабуна[+].

23Кадеш-Барнеаялдаса нуж къватӀире ритӀулаго, БЕТӀЕРГЬАНАС абуна: „Рахъа, Дица нужее кьураб ракьалда кверщел гьабе“, – ян. Амма нужеца БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амруялда дандечӀей гьабуна. Нуж Гьесда божичӀо, Гьесухъ гӀенеккичӀо[+]. 24Дида лъаралдаса нахъе нуж БЕТӀЕРГЬАНАСЕ мутӀигӀлъичӀо.

25БЕТӀЕРГЬАНАС нуж тӀагӀинаризе ругин абураб мехалда, кӀикъого сордо-къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве кӀалагъоркье ккана дун 26ва гьарана Гьесда: „Огь, ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН![†] ТӀагӀинабуге Дурго халкъ – Дурго ирс! Дурго хӀалкӀолъиялдалъун ва къудраталдалъун Дуца хвасар гьаруна ва Мисриялдаса къватӀире рачана гьел[+]. 27Дурго лагъзал Ибрагьимги, ИсхӀакъги, Якъубги ракӀалде щвезаре, гьазул ракӀазул согӀлъиялъухъги, гьазул мунагьазухъги, гьазда ккараб гӀайибалъухъги валагьуге, я Аллагь! 28Гурони, Дуца Дурго халкъ нахъе бачараб улкаялъул чагӀаз абизе буго: ‘Балагье, БЕТӀЕРГЬАНАСДА бажарун гьечӀо Жинцаго рачун щвезаризе рагӀи кьураб ракьалде дол рачине; Жиндаго гӀемерал рихиялъ рачун рукӀун руго Дос дол гӀицӀаб авлахъалда хвезаризе’, – ян[+]. 29Амма гьаб халкъ Дур ирслъидал – Дурго хӀалкӀолъиялдалъун ва къудраталдалъун Дуца эркен гьабураб!“

### 10


ЦӀиял къанал


(Тархъ. 34:1-9)

1[•]Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАС[†] дида абуна: „КӀиго къоно бекӀкӀе дол цере рукӀарал къаназда релълъараб ва Дихъе магӀарде тӀаде вачӀа. Гьединго цӀулал гъамасги гьабе[+]. 2Дица гьел къаназда хъвала дол дуца рекарал тӀоцересел къаназда рукӀарал рагӀаби ва дуца гьел КъотӀиялъул гъансида жанир лъела“[+].

3Дица акациялъул цӀулал гъамасги гьабуна, цере рукӀаразда релълъарал къаналги рекӀкӀана, ва гьелги росун магӀарде тӀаде вахана[+]. 4БЕТӀЕРГЬАНАС, цебехунго гӀадин, гьезда тӀадги хъвана нужер жамагӀаталъе магӀарда тӀад цӀадуда гьоркьоса кьун букӀараб АнцӀго амру. Ва БЕТӀЕРГЬАНАС гьел дихъе кьуна[+]. 5Цинги дун магӀардаса гъоркье вилълъана ва гьел дицаго гьабураб гъансида жанир лъуна. Гьанжеги гьенир руго гьел – гьедин амру гьабуна диде БЕТӀЕРГЬАНАС»[+].


Гьарун хвей ва левитазул хъулухъ

6Беэрот-Бене-Яаканалдаса гӀизраилал[†] ана Мосераялде. Гьенив Гьарун[†] хвана ва гьенивго хабалъги вукъана; Гьарунил бакӀалда[†] гьесул вас Элеазар тана кашишлъун.[†][+] 7Гьениса гьел ана Гудгодалде, Гудгодалдаса иццал гӀемераб Йотбатаялде[+]. 8Доб заманалда БЕТӀЕРГЬАНАС киналго къавмазда гьоркьоса Левийил къавм батӀа гьабуна ва гьезда тӀад къана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ КъотӀиялъул гъамас[†] баччизе, гьединго БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере чӀун кашишлъи гьабизе ва Гьесул цӀаралдалъун халкъалъе дугӀа гьабизе. Жакъа къоялъги гьеб гьедин буго[+]. 9Гьединлъидалин левитазе, цогидал къавмазе гӀадин, ракьазул бутӀаби кьечӀел. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] абуралда рекъон, БЕТӀЕРГЬАН Живго вуго гьезул бутӀаги гьезул ирсги[+].

10«Цебесеб нухалъ гӀадин, кӀикъого къоги кӀикъого сордоги бана дица магӀарда ва БЕТӀЕРГЬАНАС дир гьари къабул гьабуна – гьаб нухалъги БЕТӀЕРГЬАНАС нуж хвезаричӀого тана[+]. 11БЕТӀЕРГЬАНАС дида абуна: „Вахъа, халкъ цебе баче! Биччанте гьезул умумузе Дун гьедараб ракь гьез кверде босизе“[+].


Аллагьасул Къануналъул аслияб магӀна

12ГӀизраилил халкъ! Дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас щиб дудаса тӀалаб гьабулеб бугеб? Гьес тӀалаб гьабулеб буго: мун БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасукьа хӀинкъи, Гьесул нухда битӀун хьвади, Гьев дуе хиралъи, Гьесие дуца ракӀ-ракӀалъго, тӀолабго рухӀалдалъун ва къуват-жаналдалъун тӀагӀат-гӀибадат гьаби ва,[+] 13дуего лъикӀ букӀиналъе гӀоло, жакъа дица кьурал Гьесул амрабиги къануналги дуца цӀуни[+].

14Дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул ккола зобалги, зобалазул зобалги, гьаб дунялги, дунялалда бугебщинабги[+]. 15Амма БЕТӀЕРГЬАНАСЕ нужер умумул хиралъана ва тӀолалго халкъазда гьоркьоса нуж – гьезул наслаби – тӀаса рищана (гьедин буго жакъаги)[+]. 16Нужерго ракӀал тӀерен гьаре[*] ва малъараб босуларел согӀал чагӀилъун рукӀунге[+]. 17Щайгурелъул нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вугелъул аллагьзабазулги Аллагь,[†] бетӀергьанзабазулги БетӀергьан – хӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, къудратав, хӀинкъун рухӀ босизабулев, гьурмахъ-цӀарухъ балагьуларев, ришват босуларев![+] 18Бесдалазеги къоролзабазеги хӀалае вахъуна Гьев, апарагзаби рокьула Гьесие ва гьезие квенги ретӀелги кьола. 19Гьединлъидал нужееги рокьа чияр ракьалдаса рачӀарал чагӀи, Мисриялда нужгоги рукӀиндал чияр ракьалдаса рачӀараллъун[+]. 20Дурго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасукьа хӀинкъа, Гьесие тӀагӀат гьабе, Гьесие ритӀухълъи цӀуне ва, гьа балаго, Гьесул цӀаралдалъун гурони гьедуге[+]. 21ЦохӀо Гьесие гьабизе ккола дуца рецц! Гьев вуго дур Аллагь![†] Гьес дуе гӀоло кӀудиял[†] ва хӀинкъарал хӀалкӀолъаби гьаруна ва гьеб кинабго дур беразда бихьана. 22Мисриялде гочараб мехалъ дур умумузул вукӀана 70 чи, гьанжейин абуни, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас зодир цӀвабигӀанги гӀемерлъизаруна нуж[+].

### 11

Аллагьасул[†] ишал кӀочонге, 1БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] хиралъе ва тӀадчӀун тӀуразаре Гьесул къануналги, амрабиги, ахӀкамалги. 2Жакъа нужеца кинабго ракӀалде щвезабе! Нужер лъималаз гуро хӀехьараб ва гьезда гуро бихьараб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул гӀадлуги, Гьесул къудраталъул кверги, Гьесул гучги; 3Мисриялда Гьес гьарурал хӀикматал гӀаламатал ишалги, Гьес пиргӀавнасе[†] ва досул халкъгун улкаялъе гьабурабги; 4Гьес Мисриялъул аскаралъеги, чуязеги, чолгьаказеги гьабурабги, гӀизраилазда[†] хадур лъугьарал дол киналго БагӀараб ралъдал карачелазулъги гъанкъизарун. Аллагьас тӀагӀинаруна дол киналго доб къоялъ. Жакъа къоялъги гьедин буго гьеб[+]. 5Нужер лъималазда гуро бихьараб сапаразда гӀицӀаб авлахъалда рукӀаго Гьес нужее гьабурабщинаб 6ва Рувимил наслуялъул Элиавил васазе, ай Датание ва Авирамие гьабурабги: гӀизраилаз чӀел гьабураб бакӀалъул[†] бакьулъан ракьги кьватӀун, гьелги, гьезул хъизан-лъималги, чадралги, гӀи-боцӀиги чӀаго ракьулъе кӀкӀун араб куц[+]. 7Нужерго беразда рихьана БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьарурал киналго кутакал ишал.

8Гьединлъидал жакъа дица нужеда малъарал тӀолалго амраби тӀуразаре, цинги нужер къуват букӀине буго Иордан бахун инеги, нужее кьураб улкаялде лъугьинеги ва гьеб кверде босизеги. 9Гьебмехалъ нужер умумузеги гьезул наслабазеги кьелин БЕТӀЕРГЬАН гьедараб ракьалда халатаб гӀумруги букӀине буго нужер. Рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракь буго гьеб[+]. 10Нуж унел ругеб ва нужеца кверде босизехъин бугеб улка, нужеца тараб Мисриялъул улкаялда релълъараб гьечӀо. Доба нужеца хурибе хьон хьалаан, хадуб бахча гӀадин лъалъазе кколаан гьеб, хӀатӀалги хӀалтӀизарун[*]. 11Нуж унел ругеб улкаялдайин абуни, мугӀрул-щобалги гӀатӀиракьги зодиса чвахараб цӀадаца лъалъала[+]. 12Гьеб буго живго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас хьихьараб улка; лъагӀалил байбихьудаса ахиралде щвезегӀан Гьес кидаго гьелда тӀаса бер босуларо[+].

13„Жакъа Дица кьурал амрабазухъ нуж кӀвар кьун гӀенеккани, – ракӀ-ракӀалъ, тӀолабго рухӀалдалъун БЕТӀЕРГЬАН Аллагьги хиралъани, Гьесие тӀагӀатги гьабуни,[+] 14Дица жиндир гӀужда базабила цӀад нужер ракьалде – ихдалилги хасалихълъиялъулги цӀад – ва гьарзаго букӀина нужее бугӀа-ролъги, чагъирги, зайтуналъул нахги.[†][+] 15Дица гӀалахалда нужер боцӀуе хер бижизабила, ва гӀорцӀизегӀан кваназе нужее квенги букӀина“.

16Вореха цӀодорлъи гьабе, нужер ракӀал къосине гурин, ва битӀараб нухдасаги кьурун, чияр аллагьзабазе хъулухъ гьабизе лъугьине гурин! 17Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин гьалаглъила: Гьес зобалазул нуцӀби рахала, ракьалъе цӀадги букӀинаро, бачӀинги щвеларо, нужги БЕТӀЕРГЬАНАС нужее кьолеб бугеб гьайбатаб улкаялдаса хехго тӀагӀинарила[+].

18Дица кьурал амраби рекӀелъги ургьирги цӀуне; ракӀалде щвеялъул гӀаламат хӀисабалда кверда рухье гьел, гьединго надалдаги рухье, кӀочон течӀого рукӀине[+]. 19Нужерго лъималаздаги малъе гьел: рокъор гӀодор чӀун рукӀагоги, къватӀир сапаралда рукӀагоги, кьижулеб мехалъги, тӀаде рахъулеб мехалъги такрар гьаре гьел[+]. 20Дурго рукъалъул нуцӀил рахаздаги шагьаралъул кавабаздаги хъвай гьел[+]. 21Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС нужер умумузе кьелин гьедараб ракьалда нужерги нужер лъималазулги гӀумру халалъила. Ракьалда тӀад зоб бугебгӀан заманалда нужецаги гьениб гӀумру гьабила.[†]

22Дица кьурал тӀолалго амрабиги тӀуразаруни, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьги хиралъани, Гьесул нухдасаги кьуричӀони, Гьесие ритӀухъаллъунги ругони, 23БЕТӀЕРГЬАНАСГИ нужер нухдаса нахъе къотӀила киналго цогидал халкъал, ва нужедасаги рикӀкӀен гӀемерал къуватал халкъазул ракьал нужецаги кверде росила. 24Нужеца хӀетӀе чӀарабщинаб ракь нужее букӀине буго: кӀудияб авлахъалдаса Ливаналде щвезегӀан ва Ефрат гӀурухъа КӀудияб ралъдахъе щвезегӀан тӀолалго ракьал нужер рукӀине руго[+]. 25Лъидаго кӀвезе гьечӀо нужеда данде чӀезе. Нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кӀудияб хӀинкъи кьезе буго нуж щваралщинал улкабазул халкъазе, Гьес нужее кьураб рагӀуда рекъон[+].

26Гьале жакъа дица нужее рес кьолеб буго баракат[†] яги нагӀана тӀаса бищизе[+]. 27Жакъа дица нужее кьурал БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул киналго амрабазухъ гӀенеккани ва гьел тӀуразаруни, нужее баракат букӀина[+]. 28Амма БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амрабазухъ гӀенеккичӀони ва, жакъа дица нужеда малъараб Гьесул нухдасаги кьурун, лъазего лъаларел цогидал аллагьзабазда хадур ани, нужее нагӀана букӀине буго[+]. 29БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нуж нужерго ракьалде щвезарураб мехалъ, Геризим магӀардеги рахун баракат кьолеб дугӀа гьабе ва Гевал магӀарде рахун нагӀана кьолеб дугӀа гьабе[+]. 30(Гьел мугӀрул руго Иордан бахун доб цояб рахъалда Гилгалалда гӀагарлъухъ, Морэ абулел миккил гъутӀбузда аскӀор, Араваялда чӀарал ханааниязул[†] ракьалда, бакътӀерхьул рахъалде унеб нухлул ракьанккун.)[+] 31Гьанже нужеца Иордан гӀор бахунеб буго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьураб ракь кверщаликье босизе. Гьеб букӀине буго нужер ракьлъун ва гьениб гӀумруги гьабизе буго нужеца. 32Жакъа дица нужее загьир гьарурал киналго къануналги амрабиги тӀадчӀун тӀуразаре!

### 12


Аллагьасе къурбанал гьаризе бихьизабураб бакӀ

1Гьале, нужер умумузул БЕТӀЕРГЬАН аллагьас[†] нужее кьураб ракьалде щвараб мехалъ, нужеца думалъго тӀуразаризе кколел Аллагьасул къануналги[†] амрабиги. Гьел тӀуразаре нужеца гьениб гӀумру гьабулебщинаб заманалда. 2Жидерго аллагьзабазе[†] хъулухъ гьабулел рукӀарал гьел халкъазул мукъадасал бакӀал[†] риххе: мугӀрузул тӀогьазда, гохӀ-щобазда ва киналго гъутӀбузда гъоркь[+]. 3Гьезул къурбан-бакӀал риххе, мукъадасал ганчӀал гъуре, Ашерал хӀубал рухӀе ва аллагьзабазул сипат-суратал рек-рекун рай, щибго нахъе течӀого[+].

4Гьезда релълъун гьабуге нужеца нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе гьабулеб хъулухъги. 5Къурбаналги хириял садакъабиги росун нуж рачӀине ккола гӀицӀго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб ва Гьесул цӀар чӀвараб бакӀалде – киналго къавмазул ракьазда гьоркьоса Гьес Жиндирго мукъадасаб Рукълъун тӀаса бищараб бакӀалде[+]. 6Гьенире рачӀа нуж, тӀуран рухӀулел къурбаналги, цогидал къурбаналги, анцӀил бутӀабиги,[†] хириял садакъабиги, назруялъул ва суннатал[†] къурбаналги, гӀи-боцӀул тӀоцере гьарурал хӀайваналги рачун. 7Гьениб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе аваданаб квана-гьекъей гӀуцӀе хъизан-лъималгун цадахъ, нужго хӀалтӀун ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул квербакъиялдалъун щвараб буголъиялдасаги рохун[+].

8Гьанже гӀадин, щивасда берцин бихьухъе, жиндиего бокьа-бокьарабги гьабун рукӀине бегьуларо нуж. 9Нуж жеги щвечӀо БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьолеб бугеб парахатаб ракьалде. 10Амма Иордан гӀор бахарабго, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьолеб бугеб ракьалде щвела нуж. Гьес нужее гьениб хӀалхьиги кьела, кинабго рахъалъ тушбабаздаса цӀунараб парахатаб гӀумруги букӀина нужер.

11Гьеб мехалъ дица абураб къагӀидаялъ тӀуран рухӀулел къурбаналги, цогидал къурбаналги, анцӀил бутӀабиги, хириял садакъабиги, назруялъул къурбаналги росун нуж рачӀине ккола нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб ва Гьес Жиндирго мукъадасаб Рукълъун гьабураб бакӀалде[+]. 12Гьениб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе ихтилат гьабе нужерго васалгун, ясалгун, лагъзалгун ва гъаравашалгун; нужер шагьаразда чӀарал левиталги[†] кӀочонге, гьезие ракьазул бутӀаги магӀишатги гьечӀелъул, нужее бугеб гӀадин[+]. 13Вореги, цебе ккараб бакӀалда къурбанал рухӀуге. 14ГӀицӀго нужер къавмазул ракьазда гьоркьоса БЕТӀЕРГЬАНАС[†] тӀаса бищараб бакӀалда рухӀе къурбанал ва дица малъарабщинабги гьениб тӀубазабе.

15Амма дуца гӀи-боцӀи хъвезе бегьула дуцаго гӀумру гьабулеб бокьараб бакӀалда ва бокьарабгӀан гьанги кваназе бегьула, дурго ресалъухъ балагьун, ай БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуе кьураб боцӀи-рикъзиялъухъ балагьун. Нужер бокьарас кваназе бегьула гьединаб гьан – хъубасги вацӀцӀадасги – ритӀучӀалъул яги жайраналъул гьан квине бегьулеб гӀадин. 16ГӀицӀго би[†] квание хӀалтӀизабуге, гьеб лъим гӀадин ракьалде гӀодобе тӀе[+].

17Дуца дурго рокъоб кваназе бегьуларо: бугӀа-ролъул ва зайтуналъул нахул[†] анцӀил бутӀа, гӀи-боцӀул тӀоцебесеб къинлъиялъул гьан, назруялъул ва суннатаб къурбаналъул гьан ва хириял садакъабазул нигӀмат. 18Гьеб кинабго кванай БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб бакӀалда, Гьесда цебе. Биччанте дуда цадахъ гьеб кваназе дур васазги, ясазги, лагъзадерицаги, гъаравашазги, дур шагьаралдаса левитазги. Мунго хӀалтӀун щвараб нигӀматалъул лазат босе гьениб дурго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе. 19Вореги, дурго ракьалда парахалъараб мехалъ, левитал кӀочонге[+].

20БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас, Жиндирго рагӀуда рекъон, дур ракьал гӀатӀид гьарила; ва гьанаде хьул лъуни, кида бокьаниги, гӀорцӀизегӀан гьан кваназе бегьула дуца. 21БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб Мукъадасаб бакӀ[†] дудаса цӀакъго рикӀкӀада бугони, БЕТӀЕРГЬАНАС дуе кьураб гӀи-боцӀи дуца дурго бакӀалда бокьараб мехалъ хъвезе бегьула ва бокьарабгӀан гьан кваназе бегьула. 22РитӀучӀалъул яги жайраналъул гьан гӀадин кванай гьеб. Хъубасги вацӀцӀадасги кваназе бегьула гьеб.


Би квание хӀалтӀизабизе гьукъи

23Амма би гьекъеялдаса цӀуне, щайгурелъул бидулъ буго гӀумру: гьангун цадахъ гӀумру кванаге[+]. 24Би квание хӀалтӀизабизе бегьуларо – лъим гӀадин ракьалде гӀодобе тӀе гьеб. 25Гьекъоге би – БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьараб гьабуни, дуеги дур наслабазеги лъикӀ букӀина.

26Амма Аллагьасе батӀа гьабурабги[†] назру гьабурабги жо БЕТӀЕРГЬАНАС тӀаса бищараб бакӀалде босизе ккола. 27ТӀуран рухӀулел къурбанал – гьанги биги – БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул къурбан-бакӀалде росе. Ракълил къурбаназул биги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул къурбан-бакӀалде тӀезе ккола, гьезул гьан кваназе бегьула. 28ТӀадчӀун тӀубазабе жакъа дица нужеда малъарабщинаб. Дуца БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе бокьараб гьабуни, дуеги дур наслабазеги лъикӀ букӀине буго.


Гьересиаллагьзабазе хъулухъ гьабиялдаса цӀуне

29Нужеца цогидал халкъазухъ бугеб ракь кверде босизе буго ва гьезул ракьазда гӀумру гьабизе буго; БЕТӀЕРГЬАНАС нужеда цереса тӀагӀинаризе руго гьел халкъал. 30Гьел халкъал тӀагӀинарун хадуб, гьезул аллагьзабиги цӀехон, къорикье ккеялдаса цӀуне: „Гьал халкъаз кинаб дин гьабулеб букӀараб? Дицаги гьебго гьабила“,[†] – ян абуге[+]. 31БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гьединаб жо гьабуге! Гьез жидерго аллагьзабазе Гьесда рихарал хъубал жал гьарула. Гьез жидерго лъималцин рухӀула гьел аллагьзабазе гӀоло[+].

32МухӀканго тӀубазабе дица малъараб кинабго жо. Гьелда тӀаде щибго жубаге яги тӀаса бахъуге[+].

### 13

1Дуда гьоркьов авараг[†] ялъуни хӀикматал макьаби рихьулев чи вахъани, ва гьес цо пуланаб жо ккезе бугин ялъуни цо гӀаламат лъугьине бугин цебеккунго бицани, 2ва гьес бицараб жо хӀакъикъаталдаги ккани, гьес абизе бегьула: „РачӀа цогидал, нужеда лъаларел аллагьзабазда[†] нахъ рилълъине ва гьезие хъулухъ гьабизе“, – ян[+]. 3Гьев чиясухъ гӀин тӀамизе бегьуларо, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] гьедин хӀал бихьизе буго нужер, Гьев нужее ракӀ-ракӀалъ хирияв вугищали балагьизе. 4Нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда нахъ рилълъа, Гьесукьа хӀинкъа ва Гьесие гьабе тӀагӀат-гӀибадат; Гьесул амраби тӀуразаре ва Гьесухъ гӀенекке; Гьесие хъулухъ гьабе ва Гьесие мутӀигӀго хьваде! 5Гьединав аварагги макьаби рихьулев чиги чӀвазе ккола, Мисриялдаса нуж нахъе рачарав ва лагълъиялдаса нуж эркен гьарурав БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул нухдаса нуж къосинаризе лъугьаралъухъ. Гьединаб квешлъи нужеда гьоркьоб тоге, нахъе хъаме гьеб![+]

6Дур вац, вас, яс, яги дур йокьулей лъади, ялъуни лъикӀав гьудул балъгого мун цогидал аллагьзабазде цӀазе лъугьани ва гьез абуни: „Рилълъа цогидал аллагьзабазе хъулухъ гьабизе“, – ян (я дуда, я дур умумузда лъалел рукӀинчӀел аллагьзабазе, 7сверухълъиялъул гӀагардаса яги рикӀкӀадаса, кинал ратаниги дунялалъул халкъазул аллагьзабазе), 8гьединав чиясда тӀад рекъоге, гьесухъ гӀинцин тӀамуге! Гьединав чиясда барахщуге ва гьев чи вахчуге[+]. 9Гьев чара гьечӀого чӀвай! ТӀоцебесеб гамачӀ дуца речӀчӀизе ккола, дуда хадуб – хутӀараб халкъалъги[+]. 10ГанчӀица чӀвай гьев – Мисриялдаса, нужерго лагълъиялдаса нуж эркен гьарурав БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул нухдаса нуж къосинаризе хӀал бихьаралъухъ![+] 11ГӀизраилазул[†] тӀолабго халкъалда гьеб рагӀидал, гьел хӀинкъила – тӀокӀалъ нужеда гьоркьоб лъицаниги гьединаб ишги гьабиларо.[†]

12Дуда рагӀани БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьурал шагьаразул цоялда 13хӀалихьатал чагӀи раккун ругин ва гьез, нужеда цереккун рихьа-рагӀичӀел, чияр аллагьзабазе тӀагӀат-гӀибадат гьабизе цогидал гӀадамалги цӀалел ругин,[+] 14дуца рагӀа-ракьанде щун цӀех-рех гьабизе ккола гьеб ишалъул. Гьеб битӀараб жо батани, ва хӀакъикъаталдаги нужеда гьоркьоб гьединаб махӀцараб иш гьабун батани, 15шагьаралъул киналго чагӀи чара гьечӀого чӀвазе ккола. ТӀолабго шагьарги, гьениб бугебщинабги, гӀи-боцӀигун цадахъ херем гьабизе[†] ккола; хвалчаца чӀвай киналго! 16Гьениб батарабщинаб бечелъиги шагьаралъул майданалде бакӀаре[†] ва тӀолабго шагьаргун цадахъ бухӀе, нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе кьолеб цӀадул къурбан хӀисабалда. Гьеб шагьар чӀунтелазул гохӀлъун хутӀизе ккола абадиялъего ва тӀокӀалъ гьеб цӀи гьабун базе бегьуларо. 17Херем гьабураб жоялде нужеца квер бегьизе бегьуларо! Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] ццин нахъ буссина, нужеда гурхӀила ва рахӀму-цӀоб лъела, нужер умумузе кьураб рагӀуда рекъон, нужее гӀемерал наслабиги кьела. 18Гьедин букӀина нужеца БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасухъ гӀин тӀамуни, жакъа дица нужее загьир гьарурал Гьесул киналго амраби тӀуразаруни ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе бокьулеб къагӀидаялъ хьвадани.

### 14


Хъубабги бацӀцӀадабги


(Лев. 11:1-23)

1Нуж руго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул[†] лъимал. Гьединлъидал, хваразда хадуб магӀу гьабулелъул, черхалда ругъналги лъоге надалда тӀасахун расги кӀкӀваге[+]. 2БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул хирияб[†] халкълъидал нуж. Дунялалъул киналго халкъазда гьоркьоса БЕТӀЕРГЬАНАС[†] тӀаса рищана нуж, Жиндирго хасаб ирс хӀисабалда[+].

3[•]Кинаб букӀаниги хъубаб жо кванаге. 4Гьале нужее хӀалалаб рухӀчӀаголъи: чӀегӀербоцӀи, гӀи-цӀани, 5ритӀучӀал, жайранал, багӀнасал, чаницӀани, антилопаби ва гӀалхул куйдул. 6Нужеца кваназе бегьула щинкӀилги кӀикӀвекьаб, чӀамун лагӀги рехулеб бокьараб хӀайваналъул гьан. 7Амма варанидул, гӀанкӀил ва даманалъул гьан нужеца кванаге, щайгурелъул гьез чӀамун лагӀ реханиги, гьезул кӀикӀвекьал щанкӀлал гьечӀелъул, гьединлъидал гьел нужее хъубаллъун ккола. 8Болъоналъул гьанги кванаге: гьелъул кӀикӀвекьарал щанкӀлал руго, амма гьелъ чӀамун лагӀ рехуларо – гьеб нужее хӀарамаб буго. Гьелъул гьанги кванаге гьелъул балканалдаги квер хъваге.

9Лъадалъ рукӀунел жалазда гьоркьоса нужеца кваназе бегьула гъатахараб хъалги лъедолеб ччугӀил квачӀги бугеб рухӀчӀаголъи. 10Амма гъатахараб хъалги лъедолеб ччугӀил квачӀги гьечӀеб ралъдал яги гӀурул рухӀчӀаголъи кванаге, гьеб нужее хӀарамаб буго.

11Бокьараб бацӀцӀадаб хӀанчӀил гьанги кваназе бегьула нужеца. 12Амма нужеца кваназе бегьуларо: цӀум, хъвек, хъергъу, 13канюк, хъарчигъа, лучнузул кинабниги тайпа, 14гъудузул кинабниги тайпа, 15варанихӀинчӀ, беццаруз, ралъдахӀинчӀ, хъарчигъабазул кинабниги тайпа, 16кетуруз, хьуцӀихӀинчӀ, хъахӀаб беццаруз, 17пеликан, сип, чудук, 18хьуцӀичӀороло, хьуцӀихъазазул кинабгӀаги тайпа, гьудгьуд ва гӀункӀкӀхӀинчӀ.

19Боржинеги боржунеб, гьединго ункъго хӀатӀида ракьалдасанги шурулеб кинабниги гӀиси-бикъинаб рухӀчӀаголъи нужее хъубаблъун ккола – гьеб кваназе бегьуларо. 20Амма бокьараб бацӀцӀадаб хӀинчӀ нужеца кваназе бегьула.

21Хвараб ялъуни жанавараз чӀвараб хӀайваналъул гьан кванаге. Гьеб кье ялъуни биче нужеда гьоркьор чӀел гьабурал чияр халкъазул чагӀазе – гьез кваназе бегьула гьеб. Амма нуж руго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас хира гьабураб Гьесул халкъ.

БурутӀ белъинабуге гьелъул эбелалъул рахьдалъ[+].


АнцӀил бутӀа

22Щибаб соналъ дурго ах-хуралдасан щвараб жоялъул анцӀил бутӀа[†] батӀа гьабе[+]. 23БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе, Гьес тӀаса бищараб Мукъадасаб бакӀалда[†] кваназе ккола дуца бугӀа-ролъул, цӀибахъараб чагъиралъул ва зайтуналъул нахул[†] анцӀил бутӀаги рехъадул щибаб тӀоцебесеб къинлъиялъул гьанги. Гьедин гьабизе ккола БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул кидагосеб хӀурмат-адабалде мун ругьунлъун вукӀине. 24Амма гьеб бакӀ[†] дудаса цӀакъго рикӀкӀада бугони, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуе кьураб хӀалухъеналъул анцӀил бутӀа гьенибе босизе ресги батичӀони (БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб Мукъадасаб бакӀ дудаса цӀакъго рикӀкӀада букӀиналъ), 25кинабго анцӀил бутӀа гӀарцухъ хисе ва гьеб гӀарацги босун а БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб бакӀалде. 26Гьениб гьеб гӀарцухъ дуего бокьараб босе: хъвезе жалги, чагъирги, чӀагӀаги ва цоги щиб бокьаниги. Ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе дурго хъизан-лъималгун цадахъ рохалил квана-гьекъей гӀуцӀе. 27Нужеда гӀагарлъухъ гӀумру гьабулел левиталги[†] кӀочонге, гьезие ракьазул бутӀаги магӀишатги гьечӀелъул, нужее бугеб гӀадин[+].

28Щибаб лъабабилеб лъагӀалил ахиралда, гьеб соналъ бачӀараб тӀолабго хӀалухъеналъул анцӀил бутӀаги шагьаралъул кавабахъе, нахърател лъолеб бакӀалде босе[+]. 29Гьеб букӀина левитазеги (нужеда лъалелъул нужер гӀадинаб ирсги мал-мулкги гьезул гьечӀеблъи), нужеда гьоркьоб гӀумру гьабулел чияр халкъазул чагӀазеги, бесдалазеги, къоролзабазеги. Риччанте гьелги гӀорцӀизегӀан кваназе! Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуца гьабулебщиналда баракат[†] лъела.

### 15


Налъулазда тӀасалъугьунеб сон

1Щибаб анкьго соналдасан нуж налъулазда тӀасалъугьине ккола[+]. 2Гьеб гьадин гьабе: биччанте жиндирго халкъалъул чиясе къарзалъе щиб букӀаниги жо кьурав чияс, гьеб тӀасалъугьун тезе; БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] амру бугелъул гьедин гьабеян, тӀокӀалъ гьеб налъи нахъе тӀалаб гьабизе бегьуларо. 3Чияр халкъазул чагӀазухъа налъи тӀалаб гьабизе бегьула, амма дурго халкъалъул чиясе, ай гӀизраиласе[†] кьураб налъуда тӀаса лъугьа[+]. 4Мискинал чагӀи рукӀине кколаро нужеда гьоркьор, Щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] кьолеб бугеб ракьалда БЕТӀЕРГЬАНАС гьарзаяб магӀишат кьезе бугелъул нужее. 5Амма гьедин букӀина, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасухъ гӀинги тӀамуни, жакъа дица кьурал Аллагьасул[†] амрабиги мухӀканго тӀуразаруни. 6Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кӀудияб баракат[†] лъела нужеда ва гӀемерал халкъазе къарзалъе кьезеги рес букӀина нужер. Нужецайин абуни, киданиги налъи гьабизе ккеларо. Нужеца гӀемерал халкъазда тӀад кверщел гьабила,[†] амма нужеда тӀад лъицаниги кверщел гьабиларо[+].

7БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьураб ракьалда, нужер шагьаразул цоялда, дур гӀагарлъиялъул щивниги чи мискинлъани, дурго ургъелги гьабун вукӀинчӀого, мискиназда квер чӀвалевлъун вукӀа. 8Гьезие къваригӀарабщинабги сахаватго ва гъираялда кье къарзалъе[+]. 9Квешаб пикру рекӀелъе биччаге – анкьабилеб, ай налъулазда тӀаса лъугьунеб сон тӀаде гӀунтӀулеб бугилан, рокьукъго валагьун, мискинлъарав чи нахъ чӀваге. Цинги гьес БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ гӀарз бахъила, мунги мунагьалъукье[†] ккела. 10Квер гӀатӀидго, рекӀелъ ццинги кквечӀого кье гьесие къарзалъе кьолеб жо. Гьеле гьедин гьабуралъухъин БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуца гьабулебщиналъеги квербакъизе бугеб. 11Мискинал чагӀи ракьалдаса кидаго лъугӀизе гьечӀо, гьединлъидал дица дуда тӀадкъалеб буго – кидаго квер гӀатӀидавлъун вукӀа дурго гӀагарал гӀизраилаздехунги, цогидав кинав вукӀаниги мискин-пакъирасдехунги[+].


Лагъзал эркен гьари


(Тархъ. 21:2-6)

12Дур халкъцояз, ай жугьутӀаз (бихьинчи яги чӀужугӀадан батӀалъи гьечӀо) жалго дуе лагъзаллъун ричани ва анлъго соналъ дуе хӀалтӀани, анкьабилеб соналъ дуца гьел тархъан гьаризе[†] ккола[+]. 13Амма тархъан гьавулелъул чӀового виччаге гьединав чи! 14Сахаватго кье гьесие дурго рехъалъа, тӀорщалидаса ва чагъиралдаса бутӀа: БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуе кьурабщиналдаса бутӀа гьесиеги кье. 15Дуда кӀочонге мунгоги Мисриялда лагълъун вукӀаравлъи ва дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас мун гьениса хвасар гьавуравлъи.[†] Гьединлъидалин жакъа дица дуде гьаб амру гьабулеб бугеб.

16Амма лагъас абуни нахъе ине бокьун гьечӀин, щайгурелъул мунги дур хъизан-къайги бокьун, дур бакӀалда[†] лъикӀ бугин жиндиеян, 17гьебмехалъ нуцӀида аскӀовги чӀезавун, гӀебуялъ гьесул гӀин борлъе, гьеб гӀебу нуцӀида къалеб хӀалалъ. Гьеб букӀина гьев гӀумруялъго дур лагълъун хутӀулев вукӀиналъул гӀужлъун, гьебго гьабе гъаравашалъеги[+].

18Амма лагъ эркен гьавизе кканин абун, дур ццин бахъунге, гьев анлъго соналъ дуда цеве хӀалтӀун вугелъул, ккун вачарав хӀалтӀухъанасе кьолелдаса кӀиго нухалъ дагьаб харжалъухъ. Цинги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасги гьабулебщиналъулъ квербакъила дуе.


ГӀи-боцӀул тӀоцебесеб къинлъи

19Дурго гӀи-боцӀиялдаса щибаб тӀоцебе гьабураб бихьинаб хӀайван БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе батӀа гьабе. ТӀоцебе гьабураб баси хӀалтӀизабуге, тӀоцебе гьабураб куйдул квасги къунцӀуге[+]. 20Гьезул гьан щибаб соналъ дуцаги дур хъизан-лъималазги, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе, Гьес тӀаса бищараб мукъадасаб бакӀалда[†] кваназе ккола. 21Амма гьединаб хӀайваналъе кинабгӀаги жагъаллъи ккани – рекълъун, беццлъун, ялъуни цоги кинаб букӀаниги гӀузру ккун – гьеб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе къурбаналъе хъвезе бегьуларо[+]. 22Дурго шагьаралда хъвезеги хъун, кванай гьеб. Хъубасги вацӀцӀадасги кваназе бегьула гьелъул гьан, ритӀучӀалъул яги жайраналъул гьан кваназе бегьулеб гӀадин. 23Амма гьелъул би[†] квание хӀалтӀизабуге. Гьеб лъим гӀадин ракьалде гӀодобе тӀе[+].

### 16


Песахалъул ва Бугьурго Чадазул байрам


(Тархъ. 12:14-20; Лев. 23:5-8; Тар. 28:16-25)

1[•]Авив[†] моцӀ кӀочонге ва гьеб моцӀалъ нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе[†] Песахалъул[†] байрам тӀобитӀе, щайгурелъул Авив моцӀалъул сардилъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нуж Мисриялдаса къватӀире рачана. 2БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе Песахалъул къурбан хъве БЕТӀЕРГЬАНАС[†] тӀаса бищараб мукъадасаб бакӀалда.[†] 3Песахалъул къояз реччеб жубараб квен кванаге. Анкьго къоялъ гӀицӀго бугьурго чед кванай – гӀазабалъул чед – щайгурелъул Мисриялдаса къватӀиве мун гӀедегӀун вахъине ккедал. Гьедин гьабе нужго Мисриялдаса нахъе араб къо киданиги кӀочон течӀого букӀинелъун[+]. 4Анкьго къоялъ нужер улкаялда кибниги реччеб букӀине бегьуларо. Къаси хъураб къурбаналъул гьанги рогьинегӀан нахъе тоге[+].

5БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьураб цониги шагьаралда къурбан хъоге, 6Гьес Жиндицаго тӀаса бищараб Мукъадасаб бакӀалда гурони. ГӀицӀго гьениб хъве Песахалъул къурбан, бакътӀерхьул гӀужалда – мунго Мисриялдаса къватӀиве вахъараб гӀужалда. 7БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб бакӀалда[†] белъе ва гьениб кванай къурбаналъул гьан, ва радал рокъове тӀад вусса. 8Анлъго къоялъ бугьурго чед кванай, анкьабилеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе гӀоло динияб данделъи ахӀе; гьеб къоялъ кинабгӀаги хӀалтӀиги гьабуге.


Анкьазул байрам


(Лев. 23:15-22; Тар. 28:26-31)

9Лъилъари байбихьаралдаса нахъе анкьго анкь рикӀкӀе[+] 10ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе гӀоло Анкьазул байрам тӀобитӀе. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуе гьарзаго кьураб гӀадин, дуцаги гьеб къоялъ квергӀатӀидго хириял садакъаби гьаре. 11Дурго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб бакӀалда аваданаб квана-гьекъей гӀуцӀе ва риччанте дуда цадахъ рукӀине дур васалги, ясалги, лагъзалги, гъаравашалги, дуда гӀагарлъухъ гӀумру гьабулел левиталги,[†] гьединго нужеда гьоркьоб гӀумру гьабулел апарагзабиги, бесдалзабиги, къоролзабиги. 12Киданиги кӀочонге мунго Мисриялда лагълъун вукӀаравлъи ва гьал къанунал тӀуразаре[+].


Хъошазул байрам


(Лев. 23:33-43; Тар. 29:12-39)

13Хъошазул байрам тӀобитӀе анкьго къоялъ, гьоцӀиб лалги тӀамун чаналъуб цӀибилги цӀцӀун лъугӀараб мехалъ[+]. 14Аваданаб квана-гьекъей гӀуцӀе гьеб байрамалъул къояз ва дуда цадахъ рукӀине те дур васалги, ясалги, лагъзалги, гъаравашалги, дуда гӀагарлъухъ гӀумру гьабулел левиталги, гьединго нужеда гьоркьоб гӀумру гьабулел апарагзабиги, бесдалзабиги, къоролзабиги. 15БЕТӀЕРГЬАНАС тӀаса бищараб бакӀалда анкьго къоялъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе гӀоло байрам тӀобитӀе. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуе лъикӀаб бачӀинги кьун, гьабулебщиналда баракатги[†] лъун бугелъул, ракӀ-ракӀалъ вохун аваданго вукӀа.

16ЛъагӀалида жаниб лъабго нухалъ нужер киналго бихьинал рачӀине ккола БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цере, Гьес тӀаса бищараб бакӀалде: Бугьурго Чадазул байрамкъоялъ, Анкьазул байрамкъоялъ ва Хъошазул байрамкъоялъ. БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве чӀового чи вачӀине бегьуларо! 17Биччанте щивав чияс, жиндирго ресалда рекъон, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьураб боцӀи-рикъзиялдаса хирияб[†] садакъа босун бачӀине Мукъадасаб бакӀалде.


ДиванчагӀи

18БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьурал киналго шагьаразда диванчагӀиги хӀакимзабиги тӀаме. Гьедин гьабе щибаб къавмалда жаниб ва биччанте гьез ритӀухъаб диван гьабизе[+]. 19Диван ракӀбацӀцӀадго гьабе, чи ватӀа гьавуге. Ришват босуге, ришватаз гӀакъилзабиги беццлъизарула, ракӀ бацӀцӀадалги гьерсихъабилъун ккезарула[+]. 20РитӀухълъи цӀуне, гӀицӀго ритӀухълъи, цинги дуеги гӀумру букӀина ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуе кьолеб бугеб ракьалъул хважаинлъунги вахъила.


БатӀиял аллагьзаби

21Дуца БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе базе бугеб къурбан-бакӀалда аскӀоб Ашерал хӀуби чӀоге – кинабгӀаги хӀуби чӀоге,[+] 22мажусиязул мукъадасал ганчӀалги лъоге. Дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе рихараб жо буго гьеб.

### 17

1Жагъаллъи бугеб яги кинабгӀаги гӀузру ккараб гӀи-боцӀи БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе[†] къурбан гьабуге, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе кутакалда рихараб жо буго гьеб[+].

2Нужее БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьураб цониги шагьаралда, Гьесулгун къотӀиги хвезабун, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе рихараб жо гьабулел бихьинал яги руччаби ратани, 3ялъуни Дир амруги гӀадахъ босичӀого, цониги чи цогидал аллагьзабазе[†] хъулухъ гьабизе ва бакъуе, моцӀрое яги зобалазул боялъе сужда гьабизе лъугьани, 4ва гьеб дуда рагӀани, гьелъул хӀакъалъулъ рагӀа-ракьанде щун цӀех-рех гьабе. Гьеб битӀараб батани, ва ГӀизраилалда[†] хӀакъикъаталдаги гьединаб нахъегӀанаб иш гьабун батани, 5гьеб иш гьабурал чагӀи, бихьинчи чӀужугӀадан батӀалъи гьечӀого, шагьаралъул кавабахъеги рачун, ганчӀица чӀвазе ккола[+]. 6Амма тамихӀ гьабизе ккани, кӀиго ялъуни лъабго нугӀ къваригӀуна. ЦохӀо гурони нугӀ гьечӀони, гьев чи чӀвазе бегьуларо[+]. 7НугӀзабаз речӀчӀизе ккола тӀоцебе гамачӀ, гьезда хадуб – хутӀараб халкъалъги. Квешлъи нахъе гьабе нужедаго гьоркьоса![+]


Диван гьаби

8Цо-цо ишазе хӀукму къотӀизе – чӀвай-хъвей букӀа, пуланаб дагӀба-къец букӀа, цоцалъ рагъун ккараб гӀажизлъи букӀа – дур шагьаралъул диванчагӀазе захӀмалъизе бегьула. Гьебмехалъ мун а БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб Мукъадасаб бакӀалде,[†] 9Левийил къавмалдаса кашишзабазухъе[†] ва гьенив вугев диванчиясухъе. Гьезда цӀехе – гьез бицина дуда битӀараб хӀукму[+]. 10БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] Мукъадасаб бакӀалда къотӀараб хӀукму тӀубазабизе ккола. Гьез малъараб къагӀидаялда гьабе кинабго. 11Гьез малъараб къануналдаги гьез къотӀараб хӀукмуялдаги рекъон гьабе кинабго. Гьелдаса дове-гъове кьуруге. 12Гьенив БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе хъулухъалъе чӀарав кашишасухъ ялъуни диванчиясухъ гӀенеккиларилан лъугьарав чи чӀвазе ккола. Квешлъиялдаса бацӀцӀе ГӀизраил. 13Цинги тӀолалго гӀизраилазда рагӀила гьеб ва гьел хӀинкъила, гьединаб тӀасанккараб жоги тӀокӀалъ гьабиларо.[†]


Пача

14БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьолеб бугеб ракьалдеги щун, гьебги кверде босун, гьениб гӀумру гьабулеб мехалъ, нужеца абила: „РачӀа нилъеца нилъеего пача вищизе, нилъеда сверухъ ругел цогидал халкъазго гӀадин“, – ан[+]. 15Нужеца пачалъун вищизе ккола БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас вихьизавурав чи – гьев вукӀине ккола нужерго халкъалда гьоркьоса чи. Дур халкъалъул гурев, къватӀиса ракьалъул чи дудаго тӀад пачалъун тоге[+]. 16Пачаяс жиндиего чуял гӀемерлъизаризе бегьуларо ва жеги цӀикӀкӀун чуял росизе гӀоло Мисриялде чагӀи ритӀизе бегьуларо. БЕТӀЕРГЬАНАС нужеда абун бугелъул: „Нуж тӀокӀалъ доре нахъ руссунге“, – ян[+]. 17Пачаяс гӀемерал лъудби рачине бегьуларо, гурони гьев битӀараб нухдаса къосине вуго. Гьединго гӀемераб гӀарац-меседги букӀине бегьуларо пачаясул[+].

18Пачалъиялъул тахиде вахараб мехалъ, доб кашишзабазухъги левитазухъги бугеб Къанун хъвазе ккола гьес жиндиего. 19Биччанте гьеб кидаго гьесухъ букӀине ва гьес цӀализе. Цинги гьев БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасукьа хӀинкъизе ругьунлъила, Къануналда хъваралъе мутӀигӀлъила ва киналго Аллагьасул тӀадкъаялги тӀуразарила. 20Гьебмехалъ пачаяс живго халкъалдаса тӀадегӀан гьавиларо, гьал амрабаздасаги кивего кьуриларо. Цинги гьев пачаги гьесул наслуги ГӀизраилалъул пачалъиялъул тахида гӀемераб мехалъ хутӀила.

### 18


Кашишзабазеги левитазеги кьолеб хирияб садакъа

1ГӀизраилалда[†] Левийил наслуялъе, ай кашишзабазегун[†] левитазе ракьазул бутӀаги ирсги букӀине гьечӀо. Гьезул бутӀа буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] кьолел хириял садакъабигун къурбаназдаса; гьездасан букӀина гьезие квен-тӀех. 2Левийил къавмалъе вацазда гьоркьоб бутӀа гьечӀо, щайгурелъул Живго БЕТӀЕРГЬАН вуго гьезие ирсалъул бакӀалда,[†] Гьесул амруялда рекъон[+].

3Гьале кашишзабазе кьезе кколеб бутӀа: халкъалъ къурбаналъе хъурабщинаб боцӀудасаги гӀиядасаги гьезул ратӀаги, бетӀер-кӀалги, кванирукъги[+]. 4Гьединго хӀалухъеналъул – бугӀа-ролъул, чагъиралъул, зайтуналъул нахул[†] – тӀоцересел бутӀабиги, гӀиял тӀоцебе къунцӀараб квасги[+]. 5БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] киналго къавмазда гьоркьоса цохӀо гьеллъидал тӀаса рищарал, гьелги гьезул наслабиги кидаго БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере чӀун, Гьесие хъулухъалъе рукӀине.

6ГӀизраилазул кинаб букӀаниги шагьаралда гӀумру гьабун чӀарав левит, жиндиего бокьараб мехалда, БЕТӀЕРГЬАНАС тӀаса бищараб мукъадасаб бакӀалде[†] гочине бегьула[+]. 7Гьесул ихтияр буго, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хъулухъалъе чӀарал жиндирго вацал левиталго[†] гӀадин, гьениб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе хъулухъ гьабун вукӀине. 8Гьев левитасе гьесул вацазда бащадаб сурсат кьезе ккола, жиндирго умумузул ирс бичун щвараб буголъи гьесул батаниги.


БатӀиял халкъазул гӀадатал

9БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьолеб ракьалде щвараб мехалда, нужеца гьенир ругел халкъазул къабихӀал гӀадатал росизе бегьуларо[+]. 10Къурбан-бакӀалда нужер васал яги ясал цӀадул къурбанлъун гьаруге ва сихӀручагӀиги, палихъабиги, балъголъи бицунел ва цоги гьелда релълъараб жо гьабулел чагӀиги нужеда гьоркьор рукӀине риччаге[+]. 11Нужеда гьоркьор рукӀине бегьуларо инсанасул гӀакълу хисизабулел сихӀручагӀи яги хваразул рухӀал рачӀинарулел ва батӀи-батӀиял рухӀазда кӀалъалел чагӀи[+]. 12Гьединал ишал гьарулев щивав чи БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рихарав вуго; гьел хъубал ишал сабаблъунин БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дол халкъал нужер берзукьан нахъе къотӀулел ругел. 13БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цере рацӀцӀадго рукӀа!


БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ тӀадегӀанав авараг

14Нужеца нахъе гъезе ругел халкъаз палихъабазухъги балъголъи бицунел чагӀазухъги гӀин тӀамула, амма нужеде БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амру гьединаб гьечӀо. 15БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас, дунго гӀадин, нужедаго гьоркьоса авараг[†] вахъинавизе вуго нужее. Гьесухъ гӀенекке![+] 16Хоривалда,[†] жамагӀаталъул данделъиялда, нужеца БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда гьарун[†] букӀиндал: „БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул гьаракь рагӀизеги гьаб кутакаб цӀа бихьизеги биччаге нижеда, гурони ниж хвезехъин руго“, – ян[+].

17Ва БЕТӀЕРГЬАНАС дида абуна: „Гьез гьедин гьарулеб букӀин лъикӀ буго[+]. 18Дица гьезие, мунго гӀадин, гьезда гьоркьоса авараг кьела ва гьесул кӀалдиб лъела гьезда абизе кколеб жо. Гьес бицина гьезда Дица амру гьабунщинаб[+]. 19Гьев аварагги гьоркьов ккун Дица загьир гьарурал рагӀабазухъ гӀенеккичӀев чи Дицаго тамихӀалде цӀала. 20Амма Дир цӀаралдасан Дица амру гьабичӀеб жо бицарав, ялъуни батӀияв аллагьасул цӀаралдасан[†] кӀалъалев авараг чӀвазе ккола[+].

21Дуда ракӀалда ккезе бегьула: ‘Кин дида лъалеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ рагӀи гьеб гуреблъи?’ – ян. 22БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀаралдасан абураб жо лъугьинчӀони ва гьес абухъе ккечӀони, гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ рагӀи гуро. Жиндиего бокьараб бицунев авараг вуго гьев, гьесукьа хӀинкъуге.

### 19


Лъутуншагьарал


(Тар. 35:6-34; Къан. 4:41-43; Егьош. 20:1-9 )

1[•]БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нужее кьолеб бугеб ракьалдаса халкъалги нахъе къотӀараб, нужеца гьеб ракьги кверде босараб ва гьезул шагьараздеги минабаздеги нуж рахъараб мехалъ, 2-3гьеб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьураб ракь лъабиде бикье ва щибаб бутӀаялда цо-цо шагьар тӀаса бище – кинабниги лъабго шагьар. Цинги гьел шагьаразухъе нух гьабе ва биччанте БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьураб ракьалда тохлъукье чи чӀварав инсан гьениве лъутизе.

4Лъидего рокьукълъи-ццин гьечӀого, тохлъукье чи чӀван вугони, гьединав чиясул ихтияр буго жиндирго гӀумру хвасар гьабизелъун гьел шагьаразде лъутизе. 5Масала, пуланав чи гьалмагъгун цадахъ рохьове цӀул гьабизе ун вугони, ва гьес цӀуладе хьвагӀараб гӀощтӀодаса тохлъукьего бортараб бегӀераб маххги щун гьесул гьалмагъ хвани, гьев чи гьеб лъабабго шагьаралъул цоялъуве лъутизе бегьула, жиндирго гӀумру цӀунизелъун[+]. 6Амма гьеб шагьар цӀакъго рикӀкӀада бугони, къисас босулес гьесда хадувги гӀунтӀун, ццидакье гьев чӀвазе рес буго. Гьединав чийин абуни, чӀвазе мустахӀикъав гьечӀо, чӀварасдехун гьесул ццин букӀинчӀелъул. 7Гьединлъидалин дица дуда лъазабураб лъабго шагьар батӀа гьабеян.

8БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужер умумузе рагӀи кьуна нужер ракьал гӀатӀид гьарилин. Нужер умумузе кьелин гьедарал ракьал Гьес нужее кьезе руго, 9жакъа дица загьир гьарурал Гьесул амраби мухӀканго тӀуразаруни, БЕТӀЕРГЬАН Аллагь нужее хиралъани ва Гьесул къануназда рекъараб гӀумруги гьабуни. Гьебмехалъ гьеб лъабабго шагьаралде тӀаде жеги лъабго шагьар тӀаса бище. 10Гьедин гьабе, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее ирсалъе кьураб ракьалда гӀайибго гьечӀеб би[†] гӀодобе тӀечӀого букӀине ва гьеб бидул гӀайибияллъун нужго ккечӀого рукӀине гӀоло[+].

11Амма лъицаниги гьалмагъасдехун ццинги рекӀелъ хьихьун, гьесие гъоркьчӀел гьабуни ва, тӀадги речӀчӀун гьевги чӀван, живго гьел шагьаразул цоялде лъутани,[+] 12гьев чӀвадарухъанас гӀумру гьабулеб шагьаралъул кӀудияз гьесда хадур чагӀи ритӀизе ккола, гьев гьениса нахъе вачине. Цинги гьев кьезе ккола бидул къисас босулесул кверде, гьес чӀвазе вукӀине. 13Гьесда гурхӀуге. ГӀайиб гьечӀого гӀодобе тӀураб бидул мунагьалдаса[†] ГӀизраил[†] цӀуне, нужеего лъикӀ букӀине[+].

14Мадугьаласулгун бугеб гӀорхъи киданиги добегӀан цӀаге, щайгурелъул гьеб буго нужер умумуз лъураб, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьурал ракьазул гӀорхъи[+].


НугӀзал

15Пуланав чияс гьабураб квешлъи-такъсиралъе диванханаялда хӀукму къотӀизе ккани, цохӀо чиясул нугӀлъи гӀоларо. Кинаб гӀайиб чиясде гӀунтӀизабулеб бугониги, гьеб тасдикъ гьабула кӀиго яги лъабго чиясул нугӀлъиялдалъун[+].

16Нагагь цониги чияс гьересияб нугӀлъиги гьабун, цогидав гӀайибиявлъун ккезавулев вугони,[+] 17гьев кӀиявго чи БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] цеве вачине ккола – гьенир ругел кашишзабазгун[†] диванчагӀаз хӀукму къотӀизе[+]. 18ДиванчагӀаз гьеб ишалъул мухӀканго цӀех-рех гьабизе ккола, ва гьев чияс, гьересияб нугӀлъиги гьабун, жиндирго халкъцоясда бугьтан лъун букӀин тӀатани, 19гьес цогидасе гьабизехъин букӀараб жо гьесие жиндиего гьабизе ккола. Гьединаб квешлъи нужедаго гьоркьоб биччаге[+]. 20Гьеб рагӀидал киналго хӀинкъила ва тӀокӀалъ гьединаб хӀалихьалъи нужеда гьоркьоб лъицаниги гьабиларо.[†] 21ГурхӀел гьабуге гьединав чиясда! ГӀумруялъухъ – гӀумру, бералъухъ – бер, гӀусалъухъ – гӀус, квералъухъ – квер, бохалъухъ – бох[+].

### 20


Рагъ гьабиялъул къагӀидаби

1Тушбабигун рагъ ккани ва нужеда бихьани гьезул нужедаса гӀемер цӀикӀкӀарал чуялги, чолгьакалги, рагъухъабиги рукӀин, нуж гьезукьа хӀинкъуге, щайгурелъул нуж Мисриялдаса къватӀире рачарав БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] вукӀине вугелъул нужеда цадахъ. 2Биччанте рагъ байбихьилалде, рагъухъабазда цевеги вахъун, кашиш[†] кӀалъазе. 3Гьес абизе биччай: ‘ГӀизраилил[†] халкъ, гӀенекке! Нуж жакъа тушбабигун рагъизе руго. Нуж къвакӀун чӀа, гьезукьа хӀинкъуге, нахъе къаге ва гьезда цебе ракӀ тӀуркӀизе биччаге. 4БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вукӀине вуго нужеда цадахъ, нужер тушбабазда данде вагъизе ва нужее бергьенлъи кьезе мурадалда’.

5Хадуб биччанте церехъабаз рагъухъабазда абизе: ‘Нужер лъицаниги цӀияб мина бан батани, амма жеги гьениве вахъун ватичӀони, виччанте гьев рокъове тӀадвуссине. Гурони, гьев рагъда чӀвазе бегьула, цинги гьесул минаялъуве цогидав вахъина ва цогидас тӀобитӀила цӀияб минаялде рахъиналъул сухӀматги. 6Лъицаниги цӀолбол ах гӀезабун батани, амма жеги гьениса пихъалъул пайда босун батичӀони, виччанте гьев рокъове тӀадвуссине. Гурони, гьев рагъда чӀвазе бегьула, цинги гьесул ахил пихъалдаса цогидас пайда босила. 7Нужеда гьоркьоса лъиениги яс абун ятани, амма жеги бертин гьабун батичӀони, виччанте гьев рокъове тӀадвуссине. Гурони, гьев рагъда чӀвазе бегьула ва гьесул абурайги чияца ячина’[+]. 8Хадуб халкъалъул церехъабаз абизе ккола: ‘Нужеда гьоркьов ватани ракӀ хӀинкъарав яги тамахав чи, виччанте гьединав чи рокъове тӀадвуссине, цогидазулги ракӀал тамахлъичӀого рукӀине’, – ян.

9Гьелдаса хадуб биччанте гьез аскаразда тӀад рагъул церехъаби тезе.

10Шагьаралде тӀаде гьужум гьабилалде[†] цебе, цин нужергун ракълил къотӀи-къай гьабизе рес кье гьезие. 11Шагьаралъул жамагӀат гьелда разилъани ва гьез нужее каваби рагьани, риччанте гьел нужеда цере хӀалтӀизе. 12Амма гьез нужергун ракълил къотӀи-къай гьабичӀони, гьеб шагьар сверун ккве. 13БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьеб шагьар нужер кверде кьун хадуб, гьенир ратарал тӀолалго бихьинал чӀвай. 14Руччабиги, лъималги, гӀи-боцӀиги нужеего давлалъун босе. Гьеб кинабго тушбабазул буголъиялдаса пайда босе, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьун бугелъул гьеб[+]. 15Гьедин гьабе нужедаса рикӀкӀада ругел, батӀиял ракьазул халкъазул шагьаразе.

16Амма БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее ирсалъе кьураб ракьалъул шагьаразда цониги инсан чӀаго тоге. 17ТӀуран тӀагӀинаре гьел – хитиялги, амориялги,[†] ханааниялги,[†] перизиялги, хивиялги, евусиялги – БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул рагӀуда рекъон[+]. 18Гурони гьез нужги куцазе руго жидерго аллагьзабазе[†] гьез гьарулел хъубал ишазде ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цере нуж мунагьалъукье[†] ккезе руго.

19Шагьар гӀемераб мехалъ сверун ккун бугони, гьенир ругел гъутӀбузе зарал гьабуге, гьезда гӀащтӀи хъваге. Гьездасан пихъ кванай, амма гъутӀби къотӀуге. Авлахъалда ругел гъутӀби гӀадамал гурелъул, гьезда данде рагъ гьабизе ккани[+]. 20Пихъ бижуларел гъутӀби къотӀизе бегьула ва шагьар сверун кквезе щулалъаби разе хӀалтӀизаризе бегьула, дуда данде чӀараб шагьар кверде босизегӀан.

### 21


ТӀатичӀел такъсирал

1Дуе БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] кьолеб бугеб ракьалда кибгӀаги гӀалахалда инсанасул жаназа батани ва гьев чи лъица чӀваравали лъазе рес гьечӀони, 2биччанте нужер кӀудиял[†] чагӀазги диванчагӀазги гьеб бакӀалдаса[†] сверухъ ругел шагьаразде бугеб манзил борцине 3ва бищун гӀагардегӀанасеб шагьар тӀаса бищизе. Биччанте гьеб шагьаралъул кӀудиял чагӀаз бачине жеги гарбида рукьги бачӀеб, хӀалтӀизабичӀеб гӀачӀар[+]. 4Хадуб гьез гьеб лъарал рагӀалда бугеб авлахъалде, жеги кидаго хьонги хьачӀеб, хурги бекьичӀеб бакӀалде бачина ва гьениб гьеб гӀачӀаралъул габур бекила. 5Левийил наслуялъул кашишзабиги[†] рукӀине ккола гьенир. Гьеллъидал БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса рищарал Гьесие хъулухъалъе чӀезе ва нужее дугӀаги гьабизе. Гьезул рагӀудалъун лъугӀизе ккола бокьараб дагӀба-къец ва кьал[+]. 6Хадуб гьеб жаназа батараб бакӀалдаса бищун гӀагарда бугеб шагьаралъул кӀудиял чагӀаз, лъарахъ габур бекараб доб гӀачӀаралда тӀадги ккун, кверал чуризе ккола. 7Биччанте гьез абизе: ‘Нижер квераз гьев чиясул би[†] гӀодобе тӀечӀо, нижер беразда гьебги бихьичӀо. 8Я БетӀергьан,[†] тӀасалъугьа, Дуцаго хвасар гьабураб Дурго халкъ ГӀизраилил[†] агьлуялдаса. ГӀайиб гьечӀого гӀодобе тӀураб биялъухъ Дурго халкъ гӀизраилал жавабалде ахӀуге’. Гьебмехалъ гьеб биялъул гӀайиб нужеде ккеларо[+]. 9Гьедин БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амру тӀубазабиялдалъун, нуж чияр биялъул гӀайибалдаса рацӀцӀадаллъун рукӀина[+].


Асирай лъадилъун ячин

10Рагъ ккараб мехалъ, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тушбаби нужер кверде кьедал ва дуца гьел асирлъуде рачиндал, 11нагагь асиразда гьоркьой берцинай чӀужугӀадан йихьани, гьелъухъ рокьи ккани ва гьей дуего ячине бокьани, 12гьей дурго рокъое яче. Биччанте гьелъ бетӀерги кӀкӀвазе, малъалги къунцӀизе,[+] 13асирлъиялъул ретӀелги хисизе[*] ва, жиндирго эбел-инсухъги гӀодулаго, цо моцӀалъ дур рокъоб гӀумру гьабизе. Гьелдаса хадуб мун гьелда аскӀове ине ва гьелъул рослъун вахъине бегьула – гьейги дур лъадилъун лъугьина. 14Нагагь гьей дуе рекӀее гӀолей гьечӀони, дуца гьей жиндиего бокьаралъуе ине йиччанте. Дур ихтияр гьечӀо гьей йичизе ялъуни лагълъун гьайизе, щайгурелъул дуца гьелъулгун бусен гӀахьал гьабидал.


Бищун кӀудияв васасул ихтиярал

15Пуланав чиясул кӀиго лъади йигони: цо йокьулей, цогидай йокьуларей, кӀиязулго васалги ругони, амма бищун кӀудияв вас йокьуларей лъадуца гьавурав[†] вугони,[+] 16лъималазда гьоркьоб ирс бикьулелъул, бищун кӀудияв васасе букӀине кколеб бутӀа, йокьуларей лъадул васги махӀрум гьавун, йокьулей лъадул васасе кьезе бегьуларо. 17Йокьуларей лъадул вас тӀоцеве гьавурав вукӀиналда разилъизе ккола гьев ва гьесие кьезе ккола кинабго жиндирго мал-мулкалдаса кӀиго нухалъ цӀикӀкӀараб бутӀа, щайгурелъул гьев вуго гьесул бихьинаб къуваталъул тӀоцебесеб чӀил, тӀоцевесев васасул ихтияралги гьесухъ рукӀуна[+].


МукӀурлъуларев васасул хӀакъалъулъ

18Лъилниги вугони къосараб гӀамалги бугев, малъарабги гьабуларев, кигӀан тамихӀ гьабуниги эбел-инсухъги гӀенеккуларев вас,[+] 19биччанте инсуцаги эбелалъги гьев вачине шагьаралъул кавабахъе[*] кӀудиял чагӀазда цеве. 20Гьез кӀудиял чагӀазда абизе ккола: ‘Нижер васасул мекъаб гӀамал буго, малъарабги гьабулеб гьечӀо, нижехъ гӀенеккулевги гьечӀо. ГӀицӀго кваназеги гьекъолдизеги лъала гьесда’, – ян[+]. 21Гьебмехалъ шагьаралъул тӀолалго бихьиназ ганчӀица чӀвазе ккола гьев. Гьединаб хӀалихьалъи нужеда гьоркьоб тоге; ккараб жо киналго гӀизраилазда рагӀидал, гьел хӀинкъила гьединаб жоялдаса.


БатӀи-батӀиял къанунал

22ЧӀвазе мустахӀикъаб такъсиралъухъ тамихӀги гьабун, лъил букӀаниги жаназа гъотӀода дализабун бугони,[+] 23сордо бан гьеб гьениб тезе бегьуларо. Гьебго къоялъ гьев вукъизе ккола, щайгурелъул гъотӀода варав чи Аллагьасул[†] нагӀана щварав чи ккола. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее ирсалъе кьураб ракь хъублъизабуге[+].

### 22

1Дуда бихьани чияр гӀака ялъуни чахъу, рехъадасаги батӀалъун, нух къосун ккун букӀин, гьеб бихьичӀеб хвел гьабуге – хважаинасухъе щвезабе[+]. 2Гьев чи дудаса рикӀкӀада ватани яги хӀайваналъул хважаин щив кколевали дуда лъалеб батичӀони, гьеб духъего баче; гьелда хадув хважаин вачӀинегӀан дурго рокъобги хьихьун, цинги нахъе кье. 3Гьединго гьабе чияр хӀама, ретӀел яги бокьараб лъихъаниги билараб жо батани. Кумек гьабичӀого аскӀоса унге.

4Дуда бихьани лъилниги хӀама яги оц гӀодоб ккун букӀин, бихьичӀеб хвелги гьабун, нахъе унге. Гьелъул хважаинасе кумек гьабе гьел тӀаде рахъинаризе. 5ЧӀужугӀаданалъ бихьинчиясул партал ретӀине бегьуларо, бихьинчияс чӀужугӀаданалъул парталги ретӀине бегьуларо, щайгурелъул гьединаб иш гьабулев чи БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе[†] кутакалда рихарав вуго.

6Нухда унелъул, гъотӀода тӀад ялъуни гӀодоб нухда хӀанчӀил бусен батани ва гьениб жиндирго тӀанчӀигун яги ханалгун эбелаб хӀинчӀ батани, хӀинчӀги гьелъул тӀанчӀиги цадахъ росуге дуего[+]. 7Дуца тӀанчӀи росизе бегьула, амма гьезул эбел биччанте. Гьедин гьабуни, дуе лъикӀ букӀина ва халатаб гӀумруги кьела. 8ЦӀияб мина балаго, гьелъул тӀохалъул рагӀаллъабазда сверун жо ккве[*], гьениса гӀодове щивго вортичӀого вукӀине ва дурго рукъалде бидул хӀакъги ккечӀого букӀине.

9ЦӀолбол ахикь цоги батӀияб хьон чӀоге, чӀани гьеб кинабго дуе хӀарамаб букӀине буго – дуца чӀараб хьоналъул бачӀинги, цӀолбол гъабуялъул пихъги[+]. 10Оцги хӀамаги цадахъ цо пуруц-рукьалда баге. 11Квасул ва лъолъол кунги цадахъ хӀалтӀизабун гьабураб ххамил букъараб партал ретӀунге. 12Дуцаго ретӀунеб парталалъул ахада ункъабго бокӀнида гӀертелал[*] рукъе[+].


Ригьнал хӀакъалъулъ къанунал

13Пуланав чияс пуланай яс жиндиего лъадилъун ячани, амма гьелда аскӀов вегун хадуб гьесие гьей йокьичӀони 14ва гьелъул хӀакъалъулъ мацӀал гьаризе жувани: ‘Дица дой гӀадан ячана, амма гьелда аскӀов вегидал, гьей ясгӀадан ятичӀо’, – янги абун, 15биччанте ясалъул эбел-инсуца гьей ясгӀадан йикӀарайлъи тасдикъ гьабулеб хӀужа босизе шагьаралъул кавабахъе кӀудиял[†] чагӀазухъе. 16Ва биччанте инсуца кӀудиял чагӀазда абизе: Дица дирго яс кьуна гьав чиясе росасе, гьанжейин абуни, гьесие гьей рихун йиго. 17‘Дур яс ясгӀадан йигин абизе бакӀ[†] дида батичӀо’, – янги абун, гьав чияс бугьтанал лъолел руго дир ясалда. Гьале гьей ясгӀадан йикӀарайлъи бихьизабулеб хӀужа.

Цинги шаршав бихьизабе кӀудиял чагӀазда. 18Гьебмехалъ кӀудиял чагӀаз гьев чиясе тамихӀ гьабизе ккола. 19Гьединго гьесухъа гӀакӀа бахъизе ккола – нусго шекел[†] бацӀцӀадаб[†] гӀарцул[*] – ва гьеб кьезе ккола ясалъул инсуе. Гьев чияс ГӀизраилалъул[†] ясгӀаданалъул рахъалъ квешаб хабар тӀибитӀизабун бугелъул! Гьейги гьесул лъадилъун хутӀила ва гӀумруялъго гьейгун ватӀалъизе гьесие ихтиярги букӀинаро. 20Амма гьесул рагӀи битӀараб батани, гьей ясгӀаданги йикӀун ятичӀони, 21биччанте гьей гӀадан гьелъул инсул минаялъул кавудухъе ячине. Гьений шагьаралъул бихьиназ гьей ганчӀица чӀвазе ккола, ГӀизраилил халкъалда гьоркьоб сурараб иш гьабуралъухъ – жиндирго инсул рокъой йикӀаго саяхъго хьвадаралъухъ. Гьединаб квешлъи нужедаго гьоркьоса тӀагӀинабе!

22Чияр лъадигун цониги чи вегун вукӀаравлъи тӀатани, гьел кӀиялго чӀвазе ккола. Гьединаб квешлъи ГӀизраилалдаса тӀагӀинабе![+]

23Шагьаралда жаниб пуланав бихьинчиясда чияе абурай яс дандчӀвани ва гьев гьейгун вегани, 24гьел кӀиялго, шагьаралъул кавабахъеги рачун, гьенир ганчӀица чӀвазе ккола: яс – кумекалъе чагӀи ахӀичӀелъухъ, бихьинчиян абуни, жиндирго ракьцоясе абурай ясгӀадан басра гьаюралъухъ. Гьединаб квешлъи нужеда гьоркьоса тӀагӀинабе! 25Пуланав бихьинчияс, авлахъалда дандчӀварай ва чияе абурай ясалда тӀадеги лъугьун, гьей басра гьаюни, гӀицӀго бихьинчи чӀвазе ккола. 26Ясалъе кинабгӀаги тамихӀ гьабуге, щайгурелъул гьелъ щибго хвалие мустахӀикъаб жо гьабичӀелъул. Гьеб буго лъица букӀаниги, тохлъукьего тӀадги речӀчӀун, чи чӀвай гӀадаб жо. 27Авлахъалда йихьарай чияе абурай ясалда тӀаде лъугьидал гьев бихьинчи ва гьей ахӀданиги ахӀдечӀониги (кумек гьарун),[†] гьелъие кумекалъе чи вукӀинчӀелъул.

28Кинав вукӀаниги бихьинчиясда йихьани жеги лъиего абичӀей ясгӀадан, ва гьев гьейгун вегани, ва гьел тӀад ккуни, 29гьес ясалъул инсуе кӀикъоялда анцӀго шекел[*] гӀарцул кьезе ккола, гьейги лъадилъун ячине ккола, гьей басра гьаюралъухъ. ГӀумруялъго гьейгун ватӀалъизе ихтияр гьечӀо гьесул[+]. 30Цониги бихьинчи жиндирго инсул лъадигун вегизе бегьуларо, щайгурелъул гьеб иш эмен инжит гьави ккола[+].

### 23


ЖамагӀаталда гьоркьоса чи нахъе ахӀи

1БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] динияб данделъиялде вачӀине бегьуларо хӀаназе жагъаллъи ккарав ялъуни бихьинлъи нахъе къотӀарав цониги чи[+].

2КъватӀулъа гьавурав[†] чиги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ динияб данделъиялде виччазе бегьуларо, гьединго анцӀабилеб кьералде щвезегӀан гьесул цониги наслуги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ динияб данделъиялде виччазе бегьуларо.

3Гьединго аммониявги, могӀавиявги,[†] анцӀабилеб кьералде щвезегӀан гьезул цониги наслуги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ данделъиялде рачӀине бегьуларо – гьеб буго абадияб къанун. 4Щайгурелъул нуж Мисриялдаса рачӀунеб мехалъ гьез чед-цӀамгун[*] нужее дандчӀвай гьабичӀо. Гьелда тӀадеги гьез Арам-Нагьараималда бугеб Петоралдаса Беорил вас БилгӀам ккуна нужее нагӀана кьезе мурадгун[+]. 5Амма БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] къабул гьабичӀо гьеб ва гьесул нагӀана баракаталде[†] сверизабуна, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе нуж хириял рукӀун[+]. 6Гьединлъидал гӀумруялда жаниб киданиги гьезулгун гьудуллъи ккоге ва щибниги лъикӀлъи гьезие гьабуге. 7Эдомиявгун[†] рокьукъго вукӀунге, гьев дур вацлъидал, гьединго мисриявгунги, щайгурелъул мунги гьесул улкаялда апараглъун вукӀиндал[+]. 8Нужеда гьоркьор гӀумру гьабун чӀарал гьезул лъималазул лъимал БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ динияб данделъиялде къабул гьаризе бегьула.


РацӀцӀалъиялъул къанунал

9Тушбабазда данде рагъизелъун къайи чӀвараб бакӀалда,[†] кинаб батаниги хъублъи биччаге. 10Нагагь къаси сардилъ нужеда гьоркьоб лъилниги мани бачӀани ва гьелдалъун пуланав чи хъублъани, гьев чи халкъалдаса довегӀанги ун, гьенив чӀезе ккола[+]. 11Бакъанида гьес черх чуризе ккола ва бакъ тӀерхьарабго халкъ чӀараб бакӀалде тӀад вуссине бегьула.

12Нуж чӀараб бакӀалдаса къватӀибехун цо бакӀ тӀаса бище хӀажат тӀубаялъе. 13Ярагъалда цадахъ духъ букӀине ккола ракь бухъизе санагӀатаб алат, хӀажат тӀубалеб мехалъ гвенд бухъизе ва хадуб гьелда тӀаде ракь хъвазе букӀине. 14БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вукӀине вугелъул нужгун, нуж цӀунизе ва тушбаби нужер кверде кьезе гӀоло. Гьединлъидал нуж чӀараб бакӀ бацӀцӀадго букӀине ккола, Гьесда щибго хъублъи гьениб бихьунгутӀизе ва Гьес нужеде мугъ рехичӀого букӀине[+].


БатӀи-батӀиял къанунал

15Лъутун духъе вахчизе вачӀарав лагъ гьесул хважаинасухъе кьоге. 16Виччанте гьев нужеда гьоркьов жиндиего бокьараб шагьаралда гӀумру гьабун вукӀине; гьесие зулму гьабуге.

17ГӀизраилазул[†] цониги чи – я бихьинал, я руччаби, мажусияз гьабулеб гӀадаб динияб хъахӀбалъиялде[*] гъорлъе лъугьунге[+]. 18ХъахӀбаялъухъ щвараб, ялъуни гьой бичун[*] щвараб гӀарац, дурго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул Рокъобе босуге. Кинаб батаниги дурго назру тӀубазабизелъун гьединаб гӀарац хӀалтӀизабуге. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе кутакалда рихараб жо ккола гьеб кӀиябго.

19Дурго ракьцоясе къарзалъе гӀарац, яги кинаб батаниги нигӀмат, яги цоги щиб букӀаниги кьолеб бугони, гьелда тӀаде дуего хайир босуге. 20Дуца батӀияб миллаталъул чагӀазухъа босизе бегьула тӀокӀборчӀараб пайда-хайир, амма дурго вацасухъа босуге. Гьебмехалъ мун унев вугеб ва дуца кверде босизе бугеб ракьалда БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасги сундулъгоги дуе квербакъила[+].

21БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе дуца кинабгӀаги назру гьабун бугони, гьеб хехго тӀубазабе, гурони БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дудаса гьеб тӀалаб гьабила[†] ва мун мунагьалъукье[†] ккела[+]. 22Назру гьабичӀого[†] вукӀани, дуе мунагь букӀинаро, 23амма щибниги гьабилин рагӀи кьун бугони, гьеб тӀубазабе. Мунго разилъун БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе назру гьабун бугелъул дурго кӀалалъ.

24Дурго ракьцоясул цӀолбол ахикьа гӀорцӀизегӀан пихъ кваназе бегьула, амма гьениса къватӀибе щибго босуге. 25Цогидасул хуриб лъилъари гьабулеб мехалъ, квераз дуего тӀорал ракӀаризе бегьула, амма, харицелги хьвагӀун, чияр бачӀин дуего бакӀаруге[+].

### 24

1Пуланав чияс лъади ячани ва, цадахъ гӀумру гьабизе лъугьиндал гьелъулъ цо рекъечӀеб жоги батун, гьей гьесие рихани, гьес ятӀа гьайиялъул кагъат хъвазе бегьула ва, гьебги гьелъухъе кьун, гьей жиндирго рокъоса нахъе йитӀизе бегьула[+]. 2Гьесдаса ятӀалъун хадуй гьей цоги чиясе росасе ине бегьула. 3Амма кӀиабилев росасеги гьей рихани ва, ятӀа гьайиялъул кагъатги кьун, гьесги жиндирго рокъоса нахъе йитӀани яги гьелъул кӀиабилев рос хвани, 4тӀоцевесев росасул ихтияр гьечӀо цӀидасан гьей ячине, щайгурелъул гьесие гьей хӀарамай йикӀуна. Гьединаб иш БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] кутакалда рихараб буго. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нужее кьураб ракь гьединал мунагьаздалъун[†] хъублъизабуге.

5Гьанжего гьанже лъади ячарав чи рагъде витӀизе бегьуларо, ялъуни цоги батӀияб борч гьесда тӀад лъезе бегьуларо. Виччанте гьев цо лъагӀел инегӀан, жиндирго ячарай лъадиги рази гьаюн, парахат рокъов вукӀине[+].

6Гъоркьлъалие кверзул гьобо ва гьелъул тӀасияб рахъцин босуге, щайгурелъул гьеб бащалъула инсанасухъа гьесул чед-хинкӀ бахъиялда.

7Лъицаниги жиндирго вац гӀизраилав[†] викъани ва лагъ хӀисабалда хӀалтӀизавуни яги гӀарцухъ вичани, гьев тӀадги ккуни, гьев чи чӀвазе ккола. Гьединаб квешлъи нужедаго гьоркьоса нахъе тӀагӀинабе![+]

8Барасалъул унтуда хурхун, кинабго тӀубазабе Левийил къавмалъул кашишзабаз[†] малъухъе. Нужеца мухӀканго тӀубазабизе ккола дица гьезие амру гьабунщинаб жо[+]. 9Нуж Мисриялдаса рачӀунелъул Дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас Марямие гьабураб кӀочонге[+].

10Дуца лъиениги къарзалъе гӀарац кьолеб бугони, гьелъухъ гъоркьлъалие жо босизе гӀоло, гьесул рокъове жаниве лъугьунге. 11КъватӀивехунго чӀа, ва дуца къарзалъе гӀарац кьолес жинцаго къватӀибе босун бачӀине те гъоркьлъел. 12Гьев мискинав чи ватани, гъоркьлъалие гьес кьураб гӀаба къаси кьижилалде нахъе щвезабе. 13Бакъ тӀерхьиналде гьеб нахъе кье. Цинги гьесие рес букӀина жиндирго гӀабаги тӀад бан кьижизе ва гьесул ракӀги дудаса бохила. Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьги дуда разилъила[+].

14Ккун вачарав мискинав пакъирав хӀалтӀухъан къварид гьавуге, гьев дур ракьцояв ватаниги яги чияр ракьалдаса вачӀарав, дур улкаялъул шагьаразул цоялда чӀарав чи ватаниги[+]. 15Гьебго къоялъ бакъ тӀерхьиналде гьесие хӀалтӀухъ харж кье, щайгурелъул гьев мискинчи вугелъул ва гьеб харжалда бараб гӀумру бугелъул гьесул. Гурони гьев гӀарз бахъун БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ къварилъахъдила, мунги мунагьалъукье ккела[+].

16Лъималазул такъсир сабаблъун умумул чӀвазе бегьуларо, умумузул такъсир сабаблъун лъималги чӀвазе бегьуларо. Щивав чи жиндирго такъсир сабаблъун хвела[+].

17Апарагасулги бесдаласулги ихтиярал хвезаруге, къоролалъухъа гъоркьлъалие партал босуге[+]. 18Дуда кӀочонге мунгоги Мисриялда лагълъун вукӀаравлъи ва дур БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас мун гьениса тархъан гьавуравлъи.[†] Гьединлъидал гьал дир амраби тӀуразаре.

19Лъилъарулеб мехалъ дуда хуриб гул кӀочон тани, гьелда хадув тӀад вуссунге, биччанте гьеб апарагзабазеги, бесдалазеги, къоролзабазеги букӀине. Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуца гьабулебщиналда баракат[†] лъела[+]. 20ГъутӀбуздаса, тӀилица бухун, зайтун гъенезабулеб мехалъ, кӀиабилеб нухалъги тӀад вуссун, хутӀа-кӀучараб зайтун гъенезабуге. ГъутӀбузда тӀад хутӀараб жо апарагзабазеги, бесдалазеги, къоролзабазеги те. 21ЦӀибил бакӀарулеб[†] мехалъ, гъабуялда жеги щибниги хутӀун бугищали хал гьабуге. Гьениб хутӀараб жо апарагзабазеги, бесдалазеги, къоролзабазеги те. 22Дуда кӀочонге мунгоги Мисриялда лагълъун вукӀаравлъи, гьединлъидал гьал Дир амраби тӀуразаре.

### 25

1КӀиго чиясда гьоркьоб дагӀба-къец ккани, гьел диванханаялде ине ккола ва диванчагӀаз хӀукмуги къотӀила: витӀарав ритӀухъ гьавила, гӀайибиясе тамихӀ гьабила.[†][+] 2ГӀайибияв кьабизе мустахӀикъав ватани, биччанте диванчияс гьеб бакӀалдаго[†] жиндирго беразда цебе, гӀодовги вегизавун, чан нухалъ кьабизе кколеб батаниги, гьедигӀанаб къадаралда гьесда кьабизе. 3Амма кӀикъогоялдаса цӀикӀкӀун кьабизе бегьуларо, цӀакъго гӀемерги кьабун дурго вац киназдаго цеве инжитлъизавичӀого вукӀине[+].

4ХӀалтӀулеб бугеб оцол кӀал бухьунге[+].

5КӀиго вац цадахъ гӀумру гьабун вугони ва васги нахъа течӀого цояв хвани, хварасул лъади чияе росасе ине бегьуларо. Биччанте гьей гьесул вацас ячине ва, вацасул бакӀалда, гьелъулгун рос-лъадулаб гӀумру гьабизе[+]. 6Гьелдасан гьавурав[†] тӀоцевесев вас хварасул васлъун рикӀкӀине ккола, ГӀизраилалда[†] гьесул цӀар тӀагӀинчӀого букӀине[+].

7Амма гьесие бокьичӀони хварав вацасул йикӀарай лъади ячине, гьей ячӀине ккола шагьаралъул кавабахъе кӀудиял[†] чагӀазухъе ва гьелъ абизе ккола: ‘Дир хварав росасул вацасе бокьун гьечӀо жиндирго вацасул цӀар ГӀизраилалда цӀунизе ва вацасул бакӀалде лъугьине инкар гьабулеб буго’, – ян. 8Гьебмехалъ шагьаралъул кӀудиял чагӀаз гьев ахӀила ва гьевгун кӀалъала. Амма гьес, тӀирун чӀун, гьей ячине инкар гьабуни, 9вацасул къоролай ячӀине те гьесда аскӀое, кӀудиял чагӀазул беразда йихьун; биччанте гьелъ гьесул цо сандала тӀаса бахъизе ва, гьесул гьурмадеги тун, абизе: ‘Гьадин гьабула жиндирго вацасул рукъ гӀуцӀуларев чиясе’, – ян[+]. 10Гьев чиясул наслуялда гӀизраилаз тӀокӀцӀар лъезе буго ‘хьит бахъарасул агьлу’ абун.

11КӀигояв цоцалъ вагъулаго, цоясул лъади ячӀани росасе кумекалъе ва рос вухулесул гӀаврат къан ккуни, 12гьелъул квер къотӀе – гурхӀуге гьелда.

13Дур букӀунге кӀиго батӀияб гира – цо бакӀаб (бичун жо босизе), цо тӀадагьаб (вичаризе). 14Дур рокъоб букӀунге кӀиго батӀияб роцен – цо кӀудияб, цо гьитӀинаб[+]. 15Дур гирабиги дур роценалги рукӀине те дурусал ва ритӀарал, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] дуе кьолеб бугеб ракьалда дурго гӀумру халалъизе. 16ХӀарам гьабулев чи, щив чи гьев ватаниги, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе кутакалда рихарав вуго.

17Мисриялдаса нуж рачӀунелъул амалекияз гьабурабги кӀочонге[+]. 18Нухда свакан тату хун нуж рукӀаго гьел нужеда тӀаде кӀанцӀана ва, Аллагьасукьаги[†] хӀинкъичӀого, нахъа хутӀаралщинал хӀал дагьлъарал чӀвана гьез. 19Гьединлъидал, нужее кьураб ракьалда БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нуж парахалъизарураб ва киналго тушбабазда тӀад нужее бергьенлъи кьураб мехалъ, амалекиязул цӀар тӀагӀинабе дунялалдаса. Гьедин гьабизе кӀочонге!“[+]

### 26


ТӀоцебесеб бачӀин

1КватӀичӀого нуж щвела БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нужее кьолеб бугеб ракьалде ва, гьебги кверщаликье босун, гьениб нужеца гӀумру гьабизе байбихьила. 2Дуе БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьураб ракьалдаса щвараб бачӀиналъул тӀоцересел нигӀматал, гьагьида жанирги лъун, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀаса бищараб мукъадасаб бакӀалде[†] щвезаре[+]. 3Гьениб кашишасда[†] абе: „БЕТӀЕРГЬАН Аллагь нижер умумузе гьедун вукӀана гьаб ракь нижее кьелилан, гьединлъидал дун вачӀун вуго гьаб ракьалда вугин дунилан абизе“. 4Цинги кашишас духъа гьегь босила ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул къурбан-бакӀалда[†] цебе лъела. 5Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе дуца абе: „Дир некӀсияв эмен вукӀана арамеяв. Гьев Мисриялде вахъана дагьал чагӀигун ва гьенив гӀумру гьабун чӀана апараг хӀисабалда. Гьениб гьесдасан лъугьана кӀудияб, къуватаб ва рикӀкӀен гӀемераб халкъ[+]. 6Амма мисрияз квешаб бербалагьи гьабизе лъугьана нижедехун – зулму-хӀал гьабун захӀматго хӀалтӀизарулел рукӀана ниж[+]. 7Гьебмехалъ нижерго умумузул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасде ахӀи бана нижеца ва БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьеб къабул гьабуна; Гьесда бихьана нижер къварилъиги, захӀматаб хӀалтӀиги, зулму-хӀалги[+]. 8Ва БЕТӀЕРГЬАНАС ниж Мисриялдаса нахъе рачана Жиндирго къуватаб квералдалъун, гучал ишаздалъун, кӀуди-кӀудиял[†] мугӀжизатаздалъун ва хӀикмалъабаздалъун[+]. 9Гьес гьаб бакӀалде рачана ниж ва нижее рахьги гьоцӀоги чвахулеб гьаб ракь кьуна[+]. 10Гьале гьанже, БЕТӀЕРГЬАН Аллагь, дица росун рачӀана Дуца кьураб ракьалдаса щвараб тӀоцебесеб бачӀиналъул нигӀматал“. Цинги гьегь БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе лъе ва Гьесие сужда гьабе. 11БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дуеги дур хъизан-лъималазеги кьурабщиналдаса вохун, аваданлъи гьабе. Биччанте дур аваданлъи гӀахьал гьабизе левитазги нужеда гьоркьор чӀел гьабурал батӀиял халкъазул чагӀазги.

12Щибаб лъабабилеб соналъ, ай анцӀил бутӀабазул[†] соналъ, кинабго жоялдаса анцӀил бутӀа батӀа гьабе ва гьеб кье левитазеги, чияр ракьалдаса рачӀарал чагӀазеги, бесдалазеги, къоролзабазеги – нужер шагьаразда гьелги гӀорцӀизегӀан кваназе рукӀине[+]. 13Ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда абе: „Дица дирго рокъоса хиралъиялъул бутӀа босана ва, Дур амруялда рекъон, гьеб левитазеги, къватӀиса рачӀарал чагӀазеги, бесдалазеги, къоролзабазеги кьуна. Дида Дур цониги амру кӀочон течӀо ва гьеб тӀубазабичӀого течӀо. 14Хирияб[†] анцӀил бутӀаялда тӀаса босун, чи хвараб бакӀалда дица щибго кваначӀо, хъублъун вукӀаго гьелда тӀаса щибго босичӀо ва хваразул рухӀазе гьелда тӀаса щибго кьечӀо[*]. Дица БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас малъараб гьабуна – Дур амрабазда рекъон тӀубазабуна кинабго[+]. 15Хирияв Аллагь,[†] зобалаздаса Дурго тӀадегӀанаб Рокъоса валагье нижехъ – Дурго халкъ гӀизраилаздеги[†] ва, Дуца нижер умумузе кьураб рагӀуда рекъон, нижее насиб гьабураб рахьги гьоцӀоги чвахулеб улкаялдеги баракат[†] рещтӀинабе!“[+]


БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амрабазда нахъ рилълъа

16Жакъа БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нуж ахӀулел руго гьал къануналги хӀукмабиги тӀуразариялде – тӀолабго рухӀги жанги кьун ракӀ-ракӀалъго тӀуразаре гьел! 17Жакъа нужеца абуна, БЕТӀЕРГЬАН вугин нужер Аллагь, Гьесул нухда хьвадизе ва Гьесул къануналги, амрабиги, хӀукмабиги тӀуразаризе ругин ва Гьесухъ гӀин тӀамизе бугин. 18Жакъа БЕТӀЕРГЬАНАСГИ абуна, Гьес цебеккунго абун букӀаралда рекъон, нуж Гьесул къимат тӀадегӀанаб ирс кколин ва нужеца Гьесул амраби цӀунизе кколин[+]. 19Гьес абуна Жинца дунялалда рижаралщинал халкъазда гьоркьоса тӀадегӀан гьарилин нуж; нужее реццги, кӀодолъиги, къадруги кьелин ва, Гьес цебеккун абуралда рекъон, нуж рукӀине ругин Гьесул тӀаса бищараб хирияб халкълъун»[+].

### 27


Гевал магӀарда къурбан-бакӀ

1ГӀизраилалъул[†] кӀудиял[†] чагӀазда цебе Мусаца халкъалда абуна:

«Дица жакъа нужее загьир гьарурал тӀолалго амраби тӀуразаре. 2БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] нужее кьолеб бугеб ракь кверде босизелъун Иордан гӀурул доб рахъалде щведал, гьениб кӀиго кӀудияб гамачӀ лъе, гьезда хъахӀаб гачги бахе. 3Гьел ганчӀазда Къануналъул киналго рагӀаби хъвай. Гьедин гьабе Иордан гӀурул доб рахъалде щведал, нужер умумузул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьураб рагӀуда рекъон, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужее кьолеб бугеб рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракьалде нуж лъугьиналда цебе. 4Дица малъараб къагӀидаялъ, хъахӀаб гачги бахун, гьел ганчӀал лъе Гевал магӀарда, Иорданалъул доб цояб рахъалде щведал. 5Гьениб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе, ганчӀил гьабун, къурбан-бакӀ[†] бай, ганчӀида квартӀаги кӀутӀичӀого[+]. 6БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе къурбан-бакӀ бай бекӀкӀичӀеб ганчӀил ва гьелда тӀад БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе цӀадул къурбанал гьаре. 7Гьединго ракълил къурбаналги хъве ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе кванай къурбаназул гьан рохел-аваданлъиялда[+]. 8Гьаб Къануналъул тӀолалго рагӀаби мухӀканго ва якъинго хъвай нужеца гьеб кӀиябго ганчӀида тӀад».


Гевал магӀарда тӀад нагӀана кьей

9Хадуб Мусацаги, левитазги, кашишзабазги[†] тӀолабго ГӀизраилил халкъалда абуна:

«ГӀизраил, кӀвар кьун гӀенекке! Гьанже нуж рахъана БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул халкълъун[+]. 10Нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасухъ гӀин тӀаме ва жакъа дица нужее загьир гьарурал Гьесул амрабиги, къануналги тӀуразаре».

11Гьебго къоялъ Мусаца халкъалде гьадинаб амру гьабуна:

12«Иорданалъул доб цояб рахъалде щвараб мехалъ, Геризим магӀарде тӀадеги рахун, халкъалъе баракаталъул[†] дугӀа гьабизе кколел къавмал гьале: Шимеонилги, Левийилги, Ягьудалги,[†] Иссахарилги, Юсупилги,[†] Буняминилги къавмал[+]. 13Ва Гевал магӀарда тӀадеги рахун нагӀана кьеялъул дугӀа гьабизе кколел къавмал гьале: Рувимилги, Гадилги, Ашерилги, Зевулунилги, Данилги, Нафталилги къавмал.

14Биччанте левитаз, киназдаго рагӀулеб хӀалалъ, ГӀизраилил халкъалда абизе:

15„БекӀкӀун яги биун тӀун гьересиаллагь гьабурав ва балъгого гьеб лъурав чиясе нагӀана буго! Гьеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] рихараб жо, устарасул кверзул хӀалтӀи!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

16„Инсул яги эбелалъул адаб рехараб жо гьабурав чиясе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

17„Мадугьаласул гӀорхъи жанибе бачарав чиясе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

18„Беццав чи нухдаса къосинавурав чиясе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

19„Апарагзабазулги, бесдалазулги, къоролзабазулги ихтиярал цӀунуларев чиясе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

20„Инсул лъадуда аскӀов вегарав, ва гьелдалъун эмен инжит гьавурав[†] чиясе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

21„Кинаб букӀаниги хӀайвангун хъубал гьоркьорлъаби гьарурав чиясе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

22„Жиндирго яцалда, ай инсул ялъуни эбелалъул ясалда аскӀов вегарав чиясе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

23„Якьадалда аскӀов вегарав чиясе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

24„Балъго чи чӀварасе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

25„ГӀарцухъ гӀайибго гьечӀев чи чӀварасе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

26„Гьаб Къануналъухъ гӀенеккуларев ва гьеб тӀубазабуларев чиясе нагӀана буго!“

Ва биччанте тӀолабго халкъалъ абизе: „Амин!“[+]

### 28


МутӀигӀлъаразе баракат


(Лев. 26:1-13; Къан. 7:12-16)

1[•]РакӀ-ракӀалъго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе[†] мутӀигӀлъани ва жакъа дица нужее загьир гьарурал тӀолалго Гьесул амрабазда рекъон хьвадани, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас дунялалъулго халкъаздаса тӀадегӀан гьаризе руго нуж[+]. 2БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе мутӀигӀлъани, гьале нужее букӀине бугеб баракат:[†]

3шагьаралдаги баракат букӀина нужее, авлахъалдаги баракат букӀина;

4нужер наслу букӀина баракатаб, ах-хуралъул бачӀинги гьарзалъила, нужер гӀи-боцӀиги цӀикӀкӀина – гӀи-боцӀул къинлъиги гӀемерлъила;

5нужер гьегьги, хъабаги, хӀерчги тӀаса чвахила;

6къватӀире унелъулги – нужее баракат, рокъоре тӀадруссунелъулги – баракат.

7Нужеда данде рагъизе тушбаби рахъани, гьел гъуризе БЕТӀЕРГЬАНАС[†] кумек гьабила[†] нужее. Нужеда данде гьел цо нухккун рачӀина, амма анкьго нухккун нужехъа лъутила[+].

8БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас баракат рещтӀинабила нужер гьор-бокьалде ва кинабго гьабулебщиналде. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьураб ракьалда Гьес баракаталлъун гьарила нуж[+].

9БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амраби цӀунани ва Гьесул нухда хьвадани, Гьес кьураб рагӀуда рекъон, БЕТӀЕРГЬАНАС Жиндирго хирияб[†] халкълъун гьарила нуж[+]. 10Гьебмехалъ дунялалъулго халкъазда бихьила нуж БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ халкълъун рукӀин ва гьел нужекьа хӀинкъила. 11Нужее кьелин нужер умумузе гьедун вукӀараб ракьалда БЕТӀЕРГЬАНАС кинабго гьарзаго кьела нужее: лъималги, гӀи-боцӀиги, ах-хуралъул бачӀинги.

12БЕТӀЕРГЬАНАС зобалаздаса Жиндирго бечелъиялъул гъамас рагьила нужее ва ригь-ригьалда цӀадги чвахизабила, гьабулебщиналда баракатги лъела. Нужеца гӀемераб халкъалъе гӀарац къарзалъе кьела, амма нужеца лъихъаго босизе ккеларо[+]. 13Жакъа дица загьир гьарурал БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амраби мухӀканго тӀуразарулел ругони, БЕТӀЕРГЬАНАС нуж, рачӀлъун гурел, бетӀерлъун гьарила ва кидаго тӀалъуда рукӀина, гъоркье ккеларо. 14Дица нужеда малъарал амрабазул цонигиялдаса доре-гьанире кьуруге, батӀиял аллагьзабазда[†] нахъ рилълъунге ва гьезие хъулухъ гьабуге.


МутӀигӀлъичӀезе нагӀана


(Лев. 26:14-39)

15[•]Амма нуж БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе мутӀигӀлъичӀони ва жакъа дица нужее загьир гьарурал БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул амрабиги къануналги мухӀканго тӀуразарулел гьечӀони, гьал киналго нагӀанаби рачӀине руго нужеда тӀаде:[+]

16шагьаралдаги нужее нагӀана, авлахъалдаги нагӀана;

17нужер гьегьги, хъабаги, хӀерчги нагӀанадукье ккела;

18нужер лъималазеги нагӀана, ах-хуралъул бачӀиналъеги нагӀана ва нужер бачазеги, буртӀазеги, кьагӀазеги нагӀана;

19къватӀире унелъулги – нужее нагӀана, рокъоре тӀадруссунелъулги – нагӀана.

20БЕТӀЕРГЬАНАС нужеда тӀаде биччала нагӀана – талихӀкъосинги, гьабулебщиналъулъ битӀгьечӀолъиги; Дунги рехун тун гьарурал квешлъаби сабаблъун, нуж тӀагӀинарила ва хехаб ахирги ккела нужее. 21БЕТӀЕРГЬАНАС квешал унтаби риччалелго риччалел рукӀина нужеда тӀаде, нужеца кверде босизехъин бугеб ракьалдаса нуж тӀуран тӀагӀинегӀан. 22БЕТӀЕРГЬАНАС нужеда тӀаде биччала гьуърузул унтиги, цӀадул унтиги, бакъул бухӀиги, ракъдаллъиги, бухӀараб гьуриги, ккал чӀвайги. ТӀуран тӀагӀинегӀан гьел балагьаз тезе гьечӀо нуж[+]. 23Зобал нужее пахьуде сверила, ракь маххуде сверила. 24БЕТӀЕРГЬАНАС хӀурул цӀад базабила нужер ракьалде, ва гьеб балебго балеб букӀина нуж тӀуран хвезегӀан.

25БЕТӀЕРГЬАНАС нужер тушбабазе нужеда тӀад бергьенлъи кьела: цо нухккун гьезда данде рагъизе ина нуж, анкьго нухккун гьезухъа лъутила. Гьеб къисмат бихьарабго, тӀолалго халкъалги хӀинкъила. 26Нужер жаназаби зодил хӀанчӀазегун гӀалхул жанаваразе давлалъун рукӀина ва гьел нахъе гъезе чи вукӀинаро[+]. 27БЕТӀЕРГЬАНАС нужеда тӀаде риччала Мисриялъул, сахлъизаризе кӀоларел, рецӀцӀуца кваналел тӀихьалги[*], ругъналги, хъирисги[+]. 28БетӀерсвериги, беццлъиги, гӀакълу босиги биччала БЕТӀЕРГЬАНАС нужеда тӀаде. 29БецӀаб дунялалда беццал чагӀи гӀадин, къад къоялъги квер кващун нух балагьулел хутӀила нуж. Гьабулебщиналъулъ битӀ гьечӀеллъун лъугьина, къойидаса къойиде нужее гьабулеб зарал ва цӀогь цӀикӀкӀина – нужее кумекалъеги щивго вукӀинаро.

30Васасе яс абила, амма батӀияв вегила гьейгун. Мина бала, амма гьениб жаниб гӀумру гьабиларо. ЦӀолбол ах чӀела, амма гьениса тӀоцебесеб пихъ бакӀаризецин[†] щвеларо[+]. 31Беразда цебе жиндирго оц хъуниги, хӀалбихьизецин гьелъул гьан щвеларо; нужер хӀама бачун ина ва тӀокӀалъ гьеб тӀад буссинабиларо; нужер гӀи-цӀани тушбабазе щвела ва нужее кумекалъе щивго вукӀинаро. 32Нужер васалги ясалги чияр халкъалъухъе[†] кьела, берал сваказегӀан гьел ралагьулел нужги хутӀила – щибго гьабун бажарунгутӀиялъ малъкъосиялде ккела. 33Нуж тӀад хӀалтӀун, нужерго ракьалда гӀезабурабщинаб жо нужеда бихьа-рагӀичӀеб халкъалъ кванала; нужееян абуни, цӀоб тараб зулму-хӀал букӀина гӀумруялъго. 34Ва нужеца хӀехьезе ккарабщиналъ нуж гӀадаллъила. 35Квешал, сахлъизаризе кӀоларел ругънал риччала БЕТӀЕРГЬАНАС нужер накабаздегун бохдузде, ва хӀатӀил килщидаса тӀоноцӀалде щвезегӀан гьел нужер черхалдаго тӀиритӀила.

36БЕТӀЕРГЬАНАС нужги нужедаго тӀад лъурав пачаги нужедаги нужер умумуздаги бихьа-рагӀичӀеб халкъалъул кверщаликье кьела. Ва гьенир нуж лъугьина цӀулалги ганчӀилги гьарурал ясикӀо-аллагьзабазе хъулухъ гьабизе[+]. 37БЕТӀЕРГЬАНАС нуж рахъинарурал ракьазул халкъаз нуж хӀакъир гьарила, гьел нужеда тӀад релъанхъила ва гьенир инжитлъиялда рукӀина[+].

38Нужеца хурибе гӀемераб хьон хьала, амма бачӀин мукъсанаб гурони щвеларо, щайгурелъул ракъул гарцӀалъ кванан букӀун гьеб. 39Нужеца цӀолбол гъабу чӀела ва гьелъул ах гӀезабила, амма гьениса цӀибил цӀцӀун чагъир гьекъеларо, щайгурелъул нужер цӀолбода хӀапара бан букӀун. 40Киса-кирего улкаялда зайтуналъул гъутӀби рижила, амма зайтуналъул нах[†] нужеда бихьиларо, щайгурелъул зайтун цебего гъенон букӀун. 41Нужее васалги ясалги гьарила, амма гьел нужгун хутӀиларо, щайгурелъул асирлъуде рачун ун рукӀун. 42Нужер тӀолалго гъутӀбиги хурул бачӀинги хӀутӀ-хъумуралъул давлалъун ккела.

43Нужеда гьоркьоб гӀумру гьабулел батӀиял халкъазул гӀадамал къойидаса къойиде тӀадегӀанлъила, нужин абуни, къойидаса къойиде гӀодорегӀанлъила. 44Гьезда цере налъукье ккела нуж, нужерин абуни, гьезие кьезе щибго букӀинаро. Гьел рукӀина бетӀерлъун, нуж – рачӀлъун.

45Гьал киналго балагьал рещтӀина нужеде тӀаде – нужеда хадур лъугьина гьел, нуж теларо гьез. БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасухъ гӀенеккичӀолъи ва Гьес тӀад къарал амрабиги къануналги тӀуразаричӀолъи сабаблъун, нуж тӀагӀинарила. 46Гьел балагьал рукӀина нужееги нужер наслабазеги абадиял нугӀзаллъун ва гӀаламатлъун. 47ГӀорцӀараб гӀумру бугеб мехалда нужеца БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе разиго ва аваданго хъулухъ гьабичӀелъул, 48БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужеда тӀаде риччарал тушбабазда цере хӀалтӀила нуж, ракъиги, къечги, гӀицӀлъиги, мискинлъиги хӀехьолаго. Тушманас нужер горбода маххул рукь бала, гьеб гӀазаб-гӀакъубаялда нужги хвезарила.

49РикӀкӀадаса, дунялалъул рагӀалдаса, нужеда бичӀчӀулареб мацӀалъул халкъ тӀамила БЕТӀЕРГЬАНАС нужеда тӀаде. ЦӀум кинигин нужеда тӀад речӀчӀила гьел. 50Гьеб буго вахӀшияб халкъ: харабазул адаб гьабулареб, лъималазда гурхӀулареб. 51Нужер гӀи-боцӀиги ах-хуралъул бачӀинги гьез кванан лъугӀизабила, нужги хвела. 52Тушманас нужер улкаялъул киналго шагьарал сверун кквела, нужер шагьаразул рорхатал щулиял къадазги нуж цӀуниларо ва, гьезде хьулги лъун нуж рукӀаниги, гьел щущахъ разарила. БЕТӀЕРГЬАНАС нужее кьураб улкаялъул киналго шагьарал сверун кквела[+].

53Шагьарал сверун ккурав тушманас нужее кьураб гӀазабалъул кутаклъиялъ, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас кьурал нужерго лъималазул – васазулги ясазулги – гьан кваназе буго нужеца[+]. 54Нужер бищун хӀеренавги хӀалимавги гурхӀизе гьечӀо жиндирго вацасдаги, лъадудаги, хутӀарал лъималаздаги 55ва, гьезиеги кьечӀого, жинцаго кваназе буго жиндирго лъимадул гьан. Тушманас нужер шагьаралги сверун ккун, нуж кӀудияб балагьалъукье ккараб мехалъ, нужее тӀокӀалъ кваназе жо букӀине гьечӀелъул. 56Бищун хӀеренайги хӀалимайги чӀужугӀадан, рагӀизабун жинца гӀодоб хӀетӀе чӀоларей, ццидалъ ялагьизе йиго жиндирго росасухъги, васасухъги, ясалъухъги 57ва, балъго лъимерги гьабун, жинцаго кваназе буго гьебги гьелда цадахъ къватӀибе бачӀарабщинаб жоги. Тушманас нужер шагьарал сверун ккураб мехалъ, гьединаб гӀазаб букӀине буго нужее[+].

58Гьаб тӀехьалда хъвараб Къануналъул щибаб рагӀи мухӀканго тӀубазабичӀони ва БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул тӀадегӀанаб цӀар кӀодо гьабулеб гьечӀони, 59БЕТӀЕРГЬАНАС нужедеги нужер наслабаздеги кидаго рукӀинчӀел вахӀшиял балагьалги, гӀасиял, тӀасаго унарел унтабиги риччазе руго. 60Гьес нужеда тӀаде риччазе руго Мисриялъул киналго вахӀшиял унтаби ва гьел нужеда тӀаса ине гьечӀо[+]. 61БЕТӀЕРГЬАНАС нужеда тӀаде риччазе руго гьаб Къануналда рехсечӀелги унтабигун балагьал – нуж тӀагӀинаричӀого тезе гьечӀо. 62Зодир цӀвабигӀан нуж гӀемерлъун рукӀаниги, нужер дагьал чагӀи гурони хутӀизе гьечӀо, нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе нуж мутӀигӀлъичӀолъи сабаблъун[+]. 63Нужее лъикӀлъиги гьабулеб, нужер къадарги цӀикӀкӀинабулеб мехалъ Гьев вохун вукӀаравго гӀадин, гьединго нуж гъуриялдасаги щущахъ разариялдасаги вохизе вуго Гьев. Ва нужеца кверде босизехъин бугеб ракьалдаса нуж нахъе хъамизе руго.

64Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС нуж, дунялалъул цояб рагӀалдаса цогияб рагӀалде щвезегӀан, халкъазда гьоркьор рикь-рикьизарила. Гьенир батӀиял аллагьзабазе хъулухъ гьабулел рукӀина нуж – я нужеда, я нужер умумузда лъалел рукӀинчӀел цӀулалги ганчӀилги гьарурал аллагьзабазе[+]. 65Гьел халкъазда гьоркьоб нужее парахалъи букӀинаро, нужер хӀатӀазе хӀалхьи щвеларо. Гьениб БЕТӀЕРГЬАНАС нужер гӀакълу ургъалабазул цӀезабила, беразул канлъи свинабила ва рухӀалъул чара къосинабила. 66Нужер гӀумруялъе кидагосеб хӀинкъи букӀина, рекӀелъ парахалъи бугеб мехго щвеларо, къасиги къадги хӀинкъун сородулел рукӀина, чӀаго хутӀилищ хутӀиларищ лъаларого. 67Радал дуца абила: „Вай, хехго сордо щолебани!“ – къаси: „Вай, хехго рогьунебани!“ – ян, бихьа-тарабщиналъ рекӀелъ рещтӀараб хӀинкъи сабаблъун. 68Гумуздаги рекӀун БЕТӀЕРГЬАНАС Мисриялде тӀад руссинарила нуж. Нуж тӀокӀалъ гьенире тӀад руссине гьечӀин абун букӀаниги, БЕТӀЕРГЬАНАС гьенире ритӀила нуж ва гьенир тушбабазе нужго лагълъиялде ричизе лъугьина, амма нуж ричун росулев чиги вукӀинаро»[+].

### 29


КъотӀи цӀи гьаби

1БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] амруялдалъун Хоривалда[†] Мусаца гӀизраилазулгун[†] КъотӀи гьабуна. Гьединго МогӀавалда[†] рукӀаго БЕТӀЕРГЬАНАС Мусаде амру гьабуна гӀизраилазулгун цоги нухалъ КъотӀи гьабеян. Гьале гьеб КъотӀи[+].

2Киналго гӀизраилалги ахӀун, Мусаца гьезда абуна:

«Нужерго беразда бихьана БЕТӀЕРГЬАНАС Мисриялда пиргӀавнасеги,[†] киналго гьесул чагӀазеги, гьесул тӀолабго улкаялъеги гьабураб. 3Нужерго беразда бихьана гьезие гьабураб къвакӀараб тамихӀги, гьединго кӀудиял[†] гӀаламаталги, хӀикматал ишалги. 4Амма жакъа къоялде щвезегӀанги [нужер риццатал ракӀал сабаблъун] кьечӀо БЕТӀЕРГЬАНАС нужее бичӀчӀи бугеб гӀакълуги, бихьараб босулел бералги, рагӀаралъул магӀна гьабулел гӀундулги[+].

5„Дица кӀикъого соналъ авлахъалда нужее нухмалъи гьабуна: нужер ретӀелги басралъичӀо хьитги бихъичӀо[+]. 6Гьениб нужеца чед гуро кванараб, чӀагӀа яги чагъир гуро гьекъараб. Гьедин гьабуна Дун нужер БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] вукӀин нужеда бичӀчӀизе гӀоло“[+].

7Ахир-къадги гьанире щвана нилъ. Цинги Хешбоналъул пача Сихонги Башаналъул пача Огги рачӀана нилъгун рагъизе, амма нилъеца гъурана гьел,[+] 8гьезул ракьалги кверде росана ва гьел ракьал рувимилазеги, гадилазеги, манассилазул бащдаб къавмалъеги кьуна[+].

9Гьаб къотӀиялъул киналго шартӀал тӀуразаруни, гьабулебщиналъулъ нужее икъбал букӀине буго[+]. 10Жакъа нуж киналго гьаб бакӀалда[†] БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цере чӀун руго: къавмазул бутӀрулги, тухумазул кӀудиялги, церехъабиги, киналго гӀизраилалги. 11Гьединго гьанир руго нужер лъудбиги, лъималги, киналго нужеда гьоркьоб гӀумру гьабун чӀарал батӀиял халкъазул гӀадамалги – нужее цӀул бичӀулел чагӀаздаса бахъараб лъим баччулел чагӀазде гӀунтӀизегӀан. 12Нуж гьанире ракӀарун руго, нужеца БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул КъотӀи къабул гьабиялъе гӀоло. БЕТӀЕРГЬАНАС нужгун гьеб КъотӀи гьабулеб буго, гьаги гьедун, 13Гьес нужер умумузе, ай Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги[†] кьураб рагӀуда рекъон, нуж Жиндирго халкълъун гьариялъе ва нужер Аллагьлъун[†] Живго вукӀиналъе гӀоло[+]. 14ГӀицӀго нужергун гуро дица гьаб гьа гьедараб КъотӀи гьабулеб бугеб. 15Гьаб КъотӀи гьабулеб буго гьанир БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цере ракӀарун ругезулгунги жеги жакъа нилъеда гьоркьор гьечӀезулгунги.

16Нужедаго лъала Мисриялда нилъер букӀараб гӀумруги чияр халкъазул ракьаздасан нилъеца гьабураб сапарги. 17Нужеда рихьана гьезул цӀулалги, ганчӀилги, гӀарцулги, меседилги гьарурал рокьукъал гьересиаллагьзаби.[†] 18Нужеда гьоркьов киданиги вукӀине виччаге, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасде мугъги рехун, дол халкъазул аллагьзабазе тӀагӀат гьабулев чи: я бихьинчи, я чӀужугӀадан, я тӀубараб къавм, яги тухум; вореги, кьогӀаб яги загьруяб гӀаркьел тӀад бижулеб кьибил нужедаго гьоркьоб биччаге![+]

19КъотӀиялъул нагӀанабиги лъалев цониги чияс, гьезул кӀварги гьабичӀого, жиндирго дугӀаялдалъун ракӀ гӀодобе биччазабулеб бугони: „Диего бокьарабги гьабун вукӀина, гьабулебщиналъулъ дие битӀги ккела“, – ян пикруги абун, гьеб гӀамал сабаблъун хвезе вуго гьев. „Лъадаца гӀорцӀарабги бакъварабги ракь цадахъ тӀагӀинабила“[*]. 20Гьединав чиясдаса БЕТӀЕРГЬАН кидаго тӀасалъугьунаро. Хилиплъи хӀехьоларев БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ гьалагаб ццин рещтӀине буго гьединав чиясде ва гьаб тӀехьалда хъварал киналго нагӀанаби гӀунтӀизе руго гьесде; гьесул цӀарги БЕТӀЕРГЬАНАС дунялалдасаго нахъе хъвагӀазе буго[+]. 21ГӀизраилазул тӀолалго къавмазда гьоркьоса ватӀаги гьавун, гьев чиясе БЕТӀЕРГЬАНАС жаза гьабила[†] гьаб Къануналъул тӀехьалда хъварал КъотӀиялъул киналго нагӀанабазда рекъон.

22Нужер рукӀинесел гӀелаздаги, нужер наслабаздаги, рикӀкӀадал ракьаздаса рачӀарал батӀиял халкъазул чагӀаздаги бихьила гьаб ракьалде рачӀине ругел балагьалги, БЕТӀЕРГЬАНАС риччазе ругел унтабиги. 23Гьезда бихьила чӀабтӀицаги цӀамуцаги бухӀараб тӀолабго ракь – щибго бекьизеги бижизеги рес гьечӀеб, кинабгӀаги гӀурччинлъицин гьечӀеб. Гьеб букӀина гьелегьараб ццидалъ БЕТӀЕРГЬАНАС тӀагӀинарурал шагьарал Содомги, Гоморраги, Адмаги, Цевоимги гӀадин[+]. 24ТӀолалго халкъаз абизе буго: „Щиб сабаблъун БЕТӀЕРГЬАНАС гьаб ракьалда гьаб къо чӀезабураб? Сунца Аллагьасул ццин гьадигӀан гьалаг гьабураб?“ – ин[+]. 25Гьезда абила: „Гьедин ккана гьеб халкъалъ жиндирго умумузул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул КъотӀи рехун теялъ, гьел Мисриялдаса нахъе рачун хадуб Гьес гьезулгун гьабун букӀараб КъотӀиялъе гьел хилиплъиялъ[+]. 26Цере жидеда киданиги лъалел рукӀинчӀел ва Аллагьас гьукъарал батӀиял аллагьзабазда хадур лъугьана гьел ва гьезие тӀагӀат-гӀибадат гьабуна. 27Гьеб сабаблъун БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ццин гьалаглъана гьеб улкаялде ва тӀехьалда хъварал киналго нагӀанабиги щвана гьелъул халкъалъе[+]. 28Гьалагаб ццидалъ БЕТӀЕРГЬАНАС жиндирго ракьалдаса нахъеги къотӀун, чияр ракьалде рехана гьел – гьанжеги гьел гьенир руго“, – ян[+].

29БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул нилъеда лъаларел балъголъаби руго, амма гӀадамазе загьир гьабурабщинаб, Гьес абадиялъего нилъееги нилъер наслабазеги кьун буго, нилъ Гьесул Къануналда рекъон хьвадизе рукӀине гӀоло[+].

### 30


БЕТӀЕРГЬАНАСДЕ руссиналъул хӀасил

1Дица нужее загьир гьарурал гьал киналго лъикӀлъабиги балагьалги нужеда тӀаде рачӀине руго. Гьебмехалъ, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] чияр халкъазда гьоркьор рикь-рикьизарурал, нуж рекӀеде рачӀина,[+] 2лъималгун цадахъ нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасде руссина, Гьесие мутӀигӀлъила ва жакъа дица нужее загьир гьабурабщинаб ракӀ-ракӀалъ ва тӀолабго рухӀ-жаналдалъун тӀубазабила[+]. 3Цинги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нуж асирлъудаса тӀад руссинарила; Гьев нужеда гурхӀила ва Жинцаго киналго халкъазда гьоркьор рикь-рикьизарурал нуж цӀидасан данде ракӀарила. 4Дунялалъул рагӀалде щвезарун рукӀун ратаниги, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нуж гьенисаги ракӀарила ва тӀадруссинарила. 5БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужерго умумузул ракьалде рачина нуж ва цӀидасан гьеб ракь кверде босила нужеца; умумузул букӀаралдасаги цӀикӀкӀун бечелъиги кьела нужее ва гьездасаги цӀикӀкӀина нужер къадарги. 6БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужерги нужер наслабазулги ракӀазе гьабила[†] суннат,[†] ракӀ-ракӀалъго тӀолабго рухӀ-жаналдалъун нужее БЕТӀЕРГЬАН Аллагь хиралъизе ва нуж чӀаго хутӀизе гӀоло[+]. 7Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас тӀолалго балагьал рещтӀинарила, нужги рихарал, нужее гӀазаб-гӀакъубаги кьезе бокьарал нужер тушбабазде тӀаде[+]. 8Нужги цӀидасан БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе мутӀигӀлъила ва жакъа дица малъарал Гьесул киналго амрабиги тӀуразарила. 9Цинги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужеца гьабулебщиналда кӀудияб баракат[†] лъела, нужее лъимал гӀемер гьарила, гӀи-боцӀул къинлъи гӀемерлъила ва ах-хуралъул бачӀинги гьарзалъила. БЕТӀЕРГЬАН[†] нахъеги нужедаса разилъила, нужер умумуздаса разилъарав гӀадин, ва нужее лъикӀабщинаб кьела. 10Гьедин букӀина нуж БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасухъ гӀенеккулел ругони ва гьаб Къануналъул тӀехьалда хъварал Гьесул амрабиги тӀадкъаялги тӀуразарун хьвадани – ракӀ-ракӀалъго тӀолабго рухӀ-жаналдалъун нужерго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасде руссани.


ТӀаса бище: гӀумру яги хвел

11Жакъа дица нужее кьолел ругел амраби тӀуразаризе цӀакъго захӀматал яги нахъ гӀунтӀун бажаруларел гьечӀо. 12Гьел зобалазда гуро ругел: „Зобалазде щив вахинев гьел росизе ва нижее загьир гьаризе, нижеца гьел тӀуразаризе рукӀине?“ – ян нужеца абизе ккани[+]. 13Ралъад тун дорехунги гуро гьел ругел: „Ралъад бахун довехун щив инев, гьел росизе ва нижехъе кьезе, нижеца гьел тӀуразаризе рукӀине?“ – янги абизе кколаро. 14Гуро, гьел амраби нужгун руго: гьел нужер мацӀалда руго ва нужер рекӀелъ руго, гьединлъидал гьел тӀуразаре.

15Балагье, жакъа дица нужеда цебе лъолеб буго гӀумруги баракатги, хвелги балагьги[+]. 16Гьале дир амру: БЕТӀЕРГЬАН Аллагь хиралъе, Гьесул нухккун хьваде, Гьесул амрабиги, тӀадкъаялги, къануналги тӀуразаре. Цинги нуж чӀаго хутӀила, нужер къадарги тӀадеялдаса тӀаде цӀикӀкӀина ва нуж жанире лъугьинехъин ругеб ракьалда БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас нужеде баракатги рещтӀинабила.

17Амма нужеца БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасде мугъ рехани, нуж Гьесие мутӀигӀлъичӀони ва, Гьесул нухдасаги кьурун, батӀиял аллагьзабазе[†] хъулухъ гьабизе лъугьани, 18гьебмехалъ ракӀчӀун нуж тӀагӀинаризе руго; нуж унеб ва нужеца кверде босизе бугеб Иорданалъул доб цояб рахъалъул ракьалда нужер гӀумруги халат бахъизе гьечӀо.

19Жакъа дица зобги ракьги нужеда данде нугӀзаллъун ахӀулел руго: дица нужеда цебе лъуна – гӀумру яги хвел, баракат яги нагӀана. ГӀумру тӀаса бище, нужгоги нужер наслабиги чӀаго рукӀине, 20БЕТӀЕРГЬАН Аллагь нужее хиралъизе, Гьесухъ гӀенеккизе ва Гьесулгун щулияб бухьен гьабизе – Гьесдасан бугелъул нужее гӀумру. Нужее кьелин абун нужер умумузе, ай Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги[†] гьедун вукӀараб ракьалда Гьес кьела нужее халатаб гӀумру»[+].

### 31


Егьошуа – Мусал варис

1Ахиралдаги Мусаца тӀолалго гӀизраилазде[†] гьадинаб хитӀаб гьабуна.

2Мусаца абуна: «Дица нусиялда къого сон бана ва тӀокӀалъ бажаруларо дихъа нужеда цадахъ хьвадун. БЕТӀЕРГЬАНАСГИ[†] абуна дун Иордан бахун довехун ине гьечӀилан[+]. 3Живго БЕТӀЕРГЬАН Аллагь[†] вукӀине вуго нужеда цадахъ, дора ругел халкъалги Гьес нужеда цереса тӀагӀинаризе руго ва нужеца доб ракьги кверде босизе буго. Егьошуаца цере рачине руго нуж, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ рагӀуда рекъон[+]. 4БЕТӀЕРГЬАНАС гьел халкъазеги гьабила[†] амориязул пачазаби Сихониеги, Огиеги, гьезул ракьазеги гьабураб – гьел халкъалги гьединго гъурила[+]. 5БЕТӀЕРГЬАНАС нужер кверде кьезе руго гьел ва нужеца гьезие дица нужеда тӀадкъарабщинаб гьабизе ккола[+]. 6Нуж щулаго чӀа, къвакӀун рукӀа. Гьезукьа хӀинкъуге, я нахъе къаге, БЕТӀЕРГЬАН Аллагь вугелъул нужгун. Гьес нуж киданиги рехун тезе гьечӀо!»[+]

7Хадуб Мусаца Егьошуа ахӀана ва тӀолалго гӀизраилазда цебе гьесда абуна:

«Мун къвакӀун ва кьварун чӀа, щайгурелъул мун ине ккола БЕТӀЕРГЬАНАС нилъер умумузе рагӀи кьун букӀараб ракьалде гьаб халкъги бачун, ва, гьезул ирс хӀисабалда, дуца гьезда гьоркьоб бикьизе ккола гьеб ракьги. 8Живго БЕТӀЕРГЬАН ине вуго дуда цеве-цеве ва Гьев мунгун вукӀине вуго; Гьес мун кидаго рехун тезе гьечӀо. Мун сункьаниги хӀинкъуге ва ракӀ тӀуркӀизе биччаге».


Къанун цӀали

9Мусаца гьаб Къанун хъвана ва БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ КъотӀиялъул гъамас[†] баччулел Левийил къавмалъул кашишзабазухъе[†] ва ГӀизраилалъул кӀудиял[†] чагӀазухъе кьуна. 10Хадуб Мусаца абуна:

«Анкьго соналда жаниб цо нухалъ, тӀасалъугьиналъул соналъ, Хъошазул байрамкъояз,[+] 11ГӀизраилил халкъ БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасда цебе чӀезе, Гьес тӀаса бищараб Мукъадасаб бакӀалде[†] бакӀарараб[†] мехалъ, киналго гӀизраилазда рагӀун гьаб Къанун цӀале[+]. 12ТӀолабго халкъ бакӀаре – бихьиналги, руччабиги, лъималги, нужер шагьаразда чӀарал цогидал халкъазул гӀадамалги. Биччанте гьезда рагӀизе ва лъан букӀине: гьел ругьунлъизе ккола БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасукьа хӀинкъизе, Гьесие сужда гьабизе ва Гьесул Къанунги мухӀканго тӀубазабизе. 13Биччанте жеги гьаб Къанун лъаларел лъималги гӀенеккизе ва гьездаги лъан букӀине: гьел ругьунлъизе ккола БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасукьа хӀинкъизе ва Гьесие сужда гьабизе. Гьедин букӀине ккола кидаго, Иорданалъул доб цояб рахъалда нужеца кверде босизехъин бугеб ракьалда нужеца гӀумру гьабулебщинаб мехалъ».


БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ тӀадкъай

14БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Дуе хвезе заман щолеб буго. Егьошуа ахӀе ва ДандчӀваялъул Чадиралда цере чӀа, Дица гьесие амру гьабизе букӀине».

Мусаги Егьошуаги ДандчӀваялъул Чадиралда цере чӀана[+]. 15Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН загьирлъана накӀкӀул парчадул хӀубиялъулъ ва Чадиралъул кӀалтӀа чӀана[+]. 16БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

«Мун кватӀичӀого дурго умумулгун парахалъизе вуго, гьаб халкъин абуни, жиб унеб бугеб ракьалъул гьересиаллагьзабазда хадубги ун, пасалъизе буго. Гьез Дун рехун тезе вуго ва жидергун гьабураб Дир КъотӀиги хвезабизе буго[+]. 17Гьеб къоялъ Дир гьезда гьалагаб ццин бахъила ва Дица гьелги рехун тела. Гьебмехалъ Дица гьездаса Дирго гьумер бахчила, гьелги чияр давлалъун ккела. ГӀемерал вахӀшиял балагьал рачӀина гьезда тӀаде. Гьебмехалъ гьез абила: „Гьалгощинал балагьал нилъеда тӀаде рачӀун руго нилъгун нилъер Аллагь[†] гьечӀолъиялъ!“ – ин[+]. 18Дицайин абуни, гьеб къоялъ ракӀчӀун Дирго гьумер бахчизе буго, батӀиял аллагьзабаздеги руссун, гьез гьабурабщинаб квешлъи сабаблъун.

19Гьанже гьаб турки хъвай ва гӀизраилазда малъе; биччанте гьез гьеб ахӀизе – гьеб букӀине буго гьезда данде чӀараб Дир нугӀлъун[+]. 20Дица гьел рачина рахьги гьоцӀоги чвахулеб ракьалде, гьезие кьелин гьезул умумузе Дун гьедараб ракьалде. Гьениб гӀорцӀизегӀан кваназе квенги щун, кьаралъараб мехалъ, Дунги рехун тун ва Дир КъотӀиги хвезабун, гьел батӀиял аллагьзабазде руссина ва гьезие хъулухъ гьабизе лъугьина[+]. 21Хадуб, гӀемерал балагьалги гӀазаб-гӀакъубаги хӀехьезе ккараб мехалъ, гьаб турки гьезда данде нугӀлъун чӀела (рачӀунел гӀелаздаги кӀочене гьечӀелъул гьаб турки). Дида гьанжего лъала гьезул ракӀазул къасдал, гьезие кьелин Дун гьедараб ракьалде гьел щвелалдего».

22Доб къоялъ Мусаца турки хъвана ва гӀизраилазда малъана. 23Нунил вас Егьошуаде БЕТӀЕРГЬАНАС гьадинаб амру гьабуна:

«Мун къвакӀун ва кьварун чӀа, щайгурелъул дуца рачине кколелъул гӀизраилал гьезие кьелин Дун гьедараб ракьалде. Дунги вукӀине вуго мунгун».

24Байбихьудаса ахиралде щвезегӀан тӀолабго Къанун хъван лъугӀарабго, 25Мусаца БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ КъотӀиялъул гъамас баччулел левитазде гьадинаб амру гьабуна:

26«Гьаб Къануналъул тӀехь босе ва КъотӀиялъул гъамасалда аскӀоб лъе. Гьеб гьениб букӀина нужеда данде чӀараб нугӀ хӀисабалда[+]. 27Дида лъалелъул нужеего бокьарабги гьабун чӀолел чагӀи нуж рукӀин. Жакъа, дун жеги нужгун вугеб мехалъцин, гьедигӀан БЕТӀЕРГЬАНАСЕ мутӀигӀлъуларел нужер, дун хун хадуб щибдай букӀина?! 28Нужер къавмазул кӀудиялги церехъабиги дихъе ахӀе, гьезие дица гьал рагӀаби цӀализе ва гьезда данде нугӀзаллъун зобги ракьги ахӀизе. 29Дида лъалелъул дун хун хадуб нуж ракӀчӀун пасалъизе рукӀин ва, дица малъараб нухги тун, къосун ккезе рукӀин. Заманалдасан нужеда тӀаде балагьал рещтӀине руго, БЕТӀЕРГЬАНАСДА цере нужеца гьарурал квешлъаби ва Гьесул ццин бахъинабулел нужер ишал сабаблъун»[+].


Мусал турки

30Мусаца тӀолалго гӀизраилазда рагӀун, байбихьудаса ахиралде щвезегӀан гьаб турки цӀалана.

### 32

1«Зобал, нуж гӀенекке дир хитӀабалъухъ;
Ракьалъги гӀинтӀаме дир кӀалзул рагӀухъ.
2Дир вагӀза-насихӀат цӀадлъун чвахизе биччай,
щублъун чвахизе те дир рагӀабиги:
гӀурдаде тӀолеб тӀупан кинигин,
хур лъалъалеб рахӀмат кинигин!

3Дица БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] цӀар ахӀила!
Нилъер Аллагьасул[†] тӀадегӀанлъи! Гьесие рецц гьабе!
4Гьев вуго щулияб кьуру! Гьесул ишал камилал,
Гьесул нухал киналго ритӀарал!
Аллагь даим ритӀухъав, Жив мекъи кколарев!
Гьев кидаго вацӀцӀадав ва витӀарав![+]

5Амма яхӀ-намус рехарал Гьесул лъимал
Гьесда цере пасатго хьвадана!
Жидедаго тӀаде рогьоги цӀан,
бокьа-бокьараб гурони гьабулареб гӀадада хвараб агьлу!
6Гьебищ БЕТӀЕРГЬАНАСЕ нужер баркала?
ГӀантаб, гӀакълу гьечӀеб халкъ!
Гьев гуревищ нужер Эмен, нужее гӀумру кьурав Халикъ –
нужги дунялалда рижарав, нужер гӀумруялъе кьучӀги лъурав[+]?

7Цебе араб ракӀалде щвезабе;
рукӀарал гӀелазул хӀисаб гьабе.
Дурго инсуда цӀехе, гьес бицина дуда,
кӀудиял[†] чагӀазда гьикъе, гьез абила дуда.
8ТӀадегӀанас халкъазе ирсалъе ракьал кьолеб мехалъ,
Гьес тӀолабго инсаният бикь-бикьараб мехалъ,
Гьес халкъазул ракьазе гӀорхъи чӀвана,
ГӀизраилил[†] васазул[*] рикӀкӀенги хӀисабалде босун[+].
9БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ бутӀалъун ккола Гьесул халкъ,
Якъуб[†] – Гьесул ирс[+].

10Авлахъалда батана Гьесда гьеб халкъ,
жанаварал рурудулеб гӀалхулаб авлахъалда.
Гьес гьезул тӀалаб гьабуна, гьел хьихьана ва
Жиндирго ясбер гӀадин цӀунана.
11ЦӀумалъ жиндирго бусен гьабулеб гӀадин
ва жиндирго тӀанчӀазда тӀад гьеб боржанхъулеб гӀадин,
куркьбалги гӀебеде ритӀун, жиндирго тӀанчӀи
куркьбаздаги лъун раччулел гӀадин,[+]
12БЕТӀЕРГЬАНАС Жинцаго цебе бачана гьеб халкъ;
батӀияв аллагь гьелгун вукӀинчӀо.

13Гьедин Гьес дунялалъул борхалъиялде рахинаруна гьел,
ва, гӀалах-авлахъалъул нигӀматги кьун, кваназаруна.
Гьес кьурабазулъа гьоцӀо кьуна гьезие кваназе,
парсазухъа зайтуналъул нах[†] кьуна,
14гӀи-боцӀул рехъалъа нахги рахьги кьуна,
кьариял кьагӀиги буртӀалги,
Башаналъул бищун лъикӀал куйдулги,
тӀаса бищараб ролъги кьуна.
Ва дуе гьекъезе цӀолбол жа букӀана – гъабуялъул би[†].

15Амма кьаралъана Ешурун[*] ва малъараб гьабуларо;
гьесда тӀатӀи чӀвана, гьев гьарт-гьартана ва гьесул ракӀ хъачӀлъана.
Аллагь нахъ чӀвана – жиндирго Халикъ,
хвасарлъиялъул Кьуру рехун тана!
16БатӀиял аллагьзаби сабаблъун гьез Аллагьасул квешго ццин бахъинабуна,
жидерго хъубал ишаздалъун Гьев тӀуван гьалаглъизавуна!
17Гьез къурбанал шайтӀабазе гьаруна,[†] Аллагьасе гуро –
цере лъалел рукӀинчӀел аллагьзабазе,
цӀиял раккарал аллагьзабазе;
гьел нужер умумузда рагӀунцин рукӀинчӀо[+].
18Нуж гьарураб Кьуру нужеца рехун тана,
Нужго рижарав Аллагь кӀочон тана!

19Гьеб бихьидал БЕТӀЕРГЬАНАСГИ гьел нахъчӀвана.
Жидерго васаздеги ясаздеги бахъараб гьалагаб цциналъ,
20Гьес абуна: „Дица гьездаса Дирго гьумер бахчила,
цинги гьезие ккезе бугелъухъ валагьила.
Гьел руго пасикълъиялъул агьлу,
ритӀухълъи лъаларел лъимал!
21Гьересиаллагьзабаздалъун Дир ццин гьалаглъизабуна гьез,
квераз гьарурал ясикӀо-аллагьзабаздалъун дир ракӀ кьогӀлъизабуна!
Дицаги гьезулъ жахӀда бижизабила жидеда
халкъин абизецин бегьуларел гӀадамаздалъун;
Гьагаб халкъалдалъун ццидахинарила гьел[+].
22Щайгурелъул Дир ццидал цӀа бакун бугелъул –
барзахалъул[†] тӀиналде гӀунтӀунги кинабго бухӀула гьелъ;
гьелъ бухӀула ракьги, ракьалда бижарабщинабги,
кьурабазул кьучӀалги!

23Дица гьезда тӀаде балагьал ракӀарила,
гьезда Дирго чӀорал речӀчӀила:
24Гьел ракъуца хӀалакълъила,
квешал хвалил унтабаз чӀвала!
Дица гьезда тӀаде гӀалхул жанаваразул гажалги,
ракьалдасан шурулел жалазул загьруги биччала[+].
25КъотӀнор ругел хвалчаца чӀвала,
рокъор чӀарал хӀинкъуца холел рукӀина!
Хвезе руго гӀолохъабиги, бахӀаруччабиги,
каранда хахулел лъималги, бетӀер хъахӀлъарал харабиги.
26Дица гьел рикь-рикьун тӀагӀинарилаан,
халкъазда гьоркьоб гьезул лъалкӀцин нахъа течӀого,
27амма гьебмехалъ тушбабазул гӀамал кӀодолъила,
гьезда гьеб мекъи бичӀчӀила,
ва гьез абила: ‘Нилъер къуват бергьана!
БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ иш гуро гьеб’, – ин.

28ГӀизраилил халкъ – гӀакълу билараб халкъ,
гьезда щибго бичӀчӀулеб гьечӀо!
29Гьез гӀакълу хӀалтӀизабулебани,
гьезда кинабго бичӀчӀилаан,
жидерго букӀунеб ахирги лъалаан“.
30Кин кӀолеб цо чиясда азаргояв лъутизавизе?!
КӀигоясда кин кӀолеб анцӀазарго чи лъутизавизе?!
Гьедин лъугьуна гьезул аллагьас гьел рехун тараб мехалъ,
Живго БЕТӀЕРГЬАНАС гьел тушбабазул кверде кьураб мехалъ![+]
31Дозул аллагь нилъер Аллагь гӀадав гьечӀелъул!
Нилъер тушбабазда жидедагоги лъала гьеб[+].
32Гьезул гъабу – Содомалъул гъабуялдаса лъугьараб,
гьезул цӀибил – Гоморраялъул ахазукьа лъугьараб.
Гьезул пихъ загьруяб,
цӀолбол хьоп кьогӀаб[+].
33Гьезул чагъир – борхьил загьру,
кобраялъул хвалил загьру.

34„Дица бахчун гуребищ гьеб бугеб?
Дир нахъарокъоб, мугьруги чӀван, тун гуребищ гьеб бугеб?
35РецӀел босулев – Дун вуго. Къисас Дица босила,
гьезул хӀетӀе хъущтӀараб къо бачӀиндал.
Гьезде чӀегӀераб къо бачӀунеб буго,
гьезие къачӀараб къадар гӀедегӀун щолеб буго“[+].

36БЕТӀЕРГЬАНАС диван гьабила[†] Жиндирго халкъалъе,
ва Жиндирго лагъзадерида гурхӀила,
гьезул пакъирлъиги бихьун,
я асирал, я эркенал нахъе чагӀиго хутӀун гьечӀолъиги бихьун[+].
37Ва Гьес абила: „Киреха арал гьезул аллагьзаби?
Киб бугеб гьез мугъчӀвалеб букӀараб кьуру?
38Нужерго къурбаназул тӀатӀи гьезие кьуна нужеца,
гьезие чагъирги тӀуна.
Биччанте гьанже гьез кумек гьабизе нужее!
Биччанте гьез цӀунизе нуж!

39ГьанжегӀаги бичӀчӀа нужеда, цохӀо Дун вукӀин Аллагь,
Дун гурев батӀияв Аллагь гьечӀевлъи!
ГӀажалги хъвала Дица, гӀумруги кьола Дица.
Дица ругъун лъола – Дицаго сахги гьарула.
Дидаса хвасар гьаризе лъидаго кӀоларо![+]
40Эхеде кверги борхун гьедулев вуго Дун:
Дирго абадияб цӀаралхӀа,
41Дирго хвалченалъул пири бегӀер гьабурабго ва
жаза гьабизе гьеб кодобе босарабго,
Дица рецӀел босила тушбабаздаса,
Дун рихаразе жаза гьабила![+]
42Дица бидуца мехтизарила Дирго чӀорал,
Дир хвалчацаги гӀорцӀизегӀан гьан кванала.
ЧӀваразулги асиразулги би!
Тушбабазул церехъабазул бутӀрул!“

43Дунялалъул халкъал, нуж Гьесул халкъалдаса роха!
Жиндирго лагъзадерил бидухъ БЕТӀЕРГЬАНАС къисас босизе буго!
Гьес тушбабазе жаза гьабила,
Жиндирго халкъалъул ракьги бацӀцӀад гьабила»[+].

44Гьедин, халкъалда цевеги вахъун, Мусаца киназдаго рагӀун гьеб туркиялъул рагӀаби цӀалана; гьесда цадахъ Нунил вас Гьошеаги[*] вукӀана. 45ТӀолалго гӀизраилазе кинабго вагӀза-насихӀатги хитӀабги гьабун лъугӀарабго, 46Мусаца абуна:

«Жакъа дица нужеда малъарабщинаб жо рекӀелъ цӀуне. Нужерго лъималаздаги малъе гьаб Къануналда хъварал амраби мухӀканго тӀуразаризе[+]. 47Гьел чӀорогоял рагӀаби гуро – гьел рагӀабазулъ буго нужер гӀумруялъул магӀна. Иордан гӀоралъул доб цояб рахъалда нужеца кверде босизехъин бугеб ракьалда гьездалъун букӀине буго нужее халатаб гӀумруги»[+].

48Гьебго къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАС Мусада абуна:

49«Аварим мугӀрузде а, Ерихоналда дандбитӀун МогӀавалъул[†] ракьалда бугеб Нево магӀарде ваха ва Дица гӀизраилазе кьолеб бугеб Ханааналъул[†] ракьалъухъ валагье[+]. 50Гьеб магӀарде тӀаде вахине вуго мун ва гьенив хвезе вуго, цинги дурго умумулгун цолъизе вуго; Гьор магӀарда дур вац Гьарунги гьединго хвана ва жиндирго умумузухъе ана[+]. 51Гьедин ккана, Цин абураб салул авлахъалда рукӀаго, Кадешалда бугеб Мерива абураб иццухъ гӀизраилазда цебе Дир адаб гьечӀеб жоги гьабун, нужеца ГӀизраилил халкъалда Дир тӀадегӀанаб хиралъи бихьизабичӀолъи сабаблъун[+]. 52Гьединлъидал, Дица гӀизраилазе кьолеб бугеб ракь бихьила дуда рикӀкӀадасан, амма гьениве мун лъугьинаро»[+].

### 33


Мусал баракаталъул дугӀа

1[•]Гьале Мусаца живго хвелалде цебе ГӀизраилил[†] наслабазе гьабураб баракаталъул[†] дугӀа.

2Гьес абуна:

«БЕТӀЕРГЬАН[†] Синаялдаса загьирлъана,
Сеиралда тӀад Гьесул нур гвангъана,
Параналда Гьесул канлъи къалъана,
зобалазул анцӀ-анцӀ азарилал боялгун Гьев вачӀиндал;
Гьесул кваранаб рахъалдасан рурудулеб цӀаги![+]
3ХӀакъикъаталдаги Дуе Дурго халкъ (ГӀизраил) хирияб[†] буго!
Божи-иманалъул агьлу Дур хъатикь буго!
Гьел киналго Дуда цере накабазда чӀола
Дур насихӀатазухъги гӀенеккулаго.
4Мусаца гьезухъе кьураб Къанун
Якъубил[†] халкъалъул ирслъун ккола[+].
5ГӀизраилалъул тӀолабго халкъги гьезул къавмазул бутӀрулги
мажлисалде ракӀарараб мехалда,
Ешуруналъул ПарччахӀлъун лъугьана Гьев[+].

6Рувимил наслаби лъугӀугеги, гьезие гӀумру кьеги,
гьесул къавмалъул чагӀи дагьал рукӀаниги!»

7Ягьудал[†] къавмалъул рахъалъ гьес гьадин абуна:

«Я БЕТӀЕРГЬАН, Ягьудал наслабазул ахӀи Дуда рагӀаги!
Гьел гьезул халкъгун цолъизаре.
Гьел жидерго къуваталдалъун тушманасда данде рагъула,
амма Дудасан буго гьезие кумек!»

8Левийил къавмалъул рахъалъ гьес гьадин абуна:

«Левийил наслаби – Дур божарал лагъзал,
Гьез цӀунула Туммимги Уримги.
Массаялда Дуца хӀалбихьана гьезул;
Мериваялъул иццухъ гьелгун вагъана[*][+].
9Гьез эбел-инсул рахъалъ абула:
„Нижее кӀвар гьечӀо гьел эбел-эмен рукӀиналъул“, – ин;
вацазул гьурмахъ гьел ралагьуларо,
лъималазухъ гӀин тӀамуларо.
Щайин абуни, бищун кӀвар бугеблъун гьезие буго Дур амру тӀубазаби
ва Дур КъотӀи цӀуни[+].
10Гьез Якъубил наслабазда Дур нухалги,
ГӀизраилил халкъалда Дур Къанунги малъула.
Гьез Дуда цере гьуинмахӀал рухӀула,
Дур къурбан-бакӀалда[†] тӀад цӀадул къурбанал лъола.
11Я БЕТӀЕРГЬАН, баракат лъе гьезда ва гьезул махщел-гьунар цӀикӀкӀинабе;
Гьез гьабулебщиналдаса Мун разилъаги!
Гьезул тушбабазул мугъ бекизабе,
ва гьел рихарал гӀодор ккезаре,
тӀокӀалъ тӀаде рахъунареб хӀалалъ!»

12Буняминил къавмалъул рахъалъ гьес гьадин абуна:

«Биччанте БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хирияв
Гьесда аскӀов хӀинкъи гьечӀеб рахӀаталда вукӀине.
БЕТӀЕРГЬАНАС кидаго цӀунула гьев,
Жиндирго кӀигъуждузда тӀадеги вачун, хӀалхьи кьола гьесие».

13Юсупил[†] къавмалъул рахъалъ гьес абуна:

«Я БЕТӀЕРГЬАН, Юсупил наслабазул ракьалде баракат рещтӀинабе:
тӀад зобалаздаса щуб базабе,
ракьулъа жанисан иццал чвахизаре,[+]
14бакъ гӀун барщараб гьуинаб пихъ кье,
моцӀалдаса моцӀалде бугӀа-ролъ гьарзалъизабе!
15Гьезул некӀсиял мугӀруздаги батӀи-батӀияб хирияб нигӀмат бижаги,
гохӀал-щобаздаги пихъ гьарзалъаги,[+]
16ракьалдаса хӀалухъен гьарзаго щваги,
зазил хъархъида гьоркьоса кӀалъарав БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ цӀобалдалъун.
Гьеб кинабго кьеги Юсупил наслабазе,
вацазда гьоркьов жив тӀаса вищарасе[+].
17Гучаб оцода релълъуна Юсупил къуват,
гӀалхул бугъил лълъурдулин ккола гьесул васал.
Гьез халкъазда хӀункула,
дунялалъул рагӀалда ругездеги гӀунтӀула:
Ефраимил наслу – анцӀ-анцӀ азарго,
Манассил – аза-азарго»[+].

18Зевулунил къавмалъул рахъалъ гьес абуна:

«Зевулунил наслаби, сапаралде рахъунелъул нуж разилъаги;
Иссахарил наслаби, нужерго чадразухъ нужги рохаги.
19Гьез магӀарде жидехъего къавмал ахӀула
ва гьенир рацӀцӀадал къурбанал гьарула.
Ралъдал бечелъиялъ хьихьула гьел,
ралъдал салудаса хайир босула».

20Гадил къавмалъул рахъалъ гьес гьадин абуна:

«Гадил наслабазул ракь гӀатӀид гьабурасе баракат щваги!
Гьел релълъуна парахатго гӀодоб бегараб гъалбацӀалда,
тохлъукье тӀадги речӀчӀун, бетӀерги кверги тӀезе къачӀараб.
21Гьез бищун лъикӀаб ракь тӀаса бищана –
халкъалъул бетӀерасе мустахӀикъаб ракь.
Халкъалъул бутӀрул данде ракӀарараб мехалъ,
гьез БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон гьабуна,
ГӀизраилалъе БЕТӀЕРГЬАНАС къотӀараб хӀукму тӀубазабуна»[+].

22Данил къавмалъул рахъалъ гьес абуна:

«Башаналъул мугӀруздаса жиб кӀанцӀулеб
гъалбацӀалъул тӀинчӀалда релълъуна Данил наслаби».

23Нафталил рахъалъ гьес абуна:

«Баракатал руго Нафталил наслаби,
БЕТӀЕРГЬАНАСДАСА баракат щварал руго гьел.
Гьезул ирслъун ккола [Галилеялъул] хӀорги къилбаялъул рахъги».

24Ашерил къавмалъул рахъалъ гьес абуна:

«Ашерил наслаби – киналго вацазда гьоркьор бищун баракатал!
Зайтуналъул нахул[†] гӀорал чвахаги гьезие,
киналго къавмазе хиралъаги гьел.
25Нужер кавабазул рахаял маххулги мазгаралъулги гьарурал рукӀина,
нужер гӀумруялъул къоял гӀадин нужер бечелъиги цӀикӀкӀина».

26«Ешуруналъул Аллагьасда[†] бащадав щивго гьечӀо!
Гьев зобалаздасан дуе кумекалъе воржуна,
Жиндирго кӀудияб къудратгун, накӀкӀул парчабаздаги рекӀун![+]
27Абадияв Аллагь – Гьев вуго мун вахчулеб хъала!
Абадиясул Квер – дуй мугъчӀваялъе!
Гьес дур тушбаби нахъе ахӀана,
ва гьел тӀагӀинареян буюрухъ кьуна.
28ГӀизраилил халкъ парахатго букӀина,
гӀицӀго Якъубил агьлуялъ гӀумру гьабила[†]
чедги чагъирги гьарзаяб улкаялда,
зобалаз кидаго тӀаде щуб бецӀцӀулеб ракьалда[+].
29Баракатаб буго мун, ГӀизраилил халкъ!
Щал дуда релълъунел,
БЕТӀЕРГЬАНАС эркен гьабураб халкъ!
Дур хъалхъанги кумекчиги Гьев вуго,
Дур реццалъул хвалченги Гьев вуго!
Тушбаби дуе хӀелхӀедила,
дуцайин абуни, гьел хӀатӀикь мерхьина»[+].

### 34


Мусал хвел

1Цинги МогӀавалъул[†] гӀатӀиракьалдаса Муса Нево магӀарде вилълъана ва Ерихоналда дандбитӀун бугеб Фасга мегӀералъул тӀогьиве вахана. Гьенисан БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Мусада бихьизабуна ГилгӀадалдаса[†] Даналде щвезегӀан тӀолабго ракь, 2гьединго Нафталил тӀолабго ракьги, Ефраимил ва Манассил ракьалги, КӀудияб ралъдахъе гӀунтӀараб Ягьудал[†] тӀолабго ракьги, 3Негевги, Чамасдакалъул ГъутӀбузул шагьаралдаса бахъараб ЦогӀаралде щвезегӀан тӀибитӀараб Ерихоналъул тӀолабго ракьги[+]. 4БЕТӀЕРГЬАНАС гьесда абуна:

«Гьале Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги[†] Дун гьедараб, гьезул наслабазе кьелин Дица амру гьарураб ракь. Дица дуда гьеб бихьизе рес кьолеб буго, амма мун гьениве ине гьечӀо»[+].

5Цинги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ лагъ Муса хвана, БЕТӀЕРГЬАНАС гьесда абухъе, МогӀавалъул ракьалда. 6Ва гьев МогӀавалда, Бет-Пеоралда аскӀоб бугеб расалъиялда вукъана. Амма жакъа къоялъги лъидаго лъаларо гьесул хоб[†] бугеб бакӀ.[†][+] 7Мусаца нусиялда къого сон бан букӀана, амма хвезегӀан гьесул беразул канлъиги свинчӀо чорхол рухӀ-жанги дагьлъичӀо[+]. 8ГӀизраилил[†] халкъалъ лъеберго къоялъ магӀу бахъана Мусада хадуб МогӀавалъул расалъиялда; Мусада хадур гӀодиялъул къоял гьедин тӀуразаруна[+].

9Нунил вас Егьошуаде гӀакъиллъиялъул рухӀ рещтӀана, Мусаца кверал лъун рукӀун гьесда. Ва ГӀизраилал гьесда нахъ рилълъана, Мусаца малъарабщинабги тӀубазабулеб букӀана[+].

10Гьелдаса нахъе Муса гӀадинав, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ гьумер лъалев авараг[†] ГӀизраилалда тӀокӀалъ вахъинчӀо[+]. 11Гьес БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялдалъун Мисриялда пиргӀавнасдаги[†] гьесул тӀолалго чагӀаздаги рихьизарурал ва пиргӀавнасул ракьалда гьарурал гӀадинал кӀудиял[†] хӀикмалъабиги гӀаламаталги тӀокӀалъ лъицаго гьаричӀо. 12Мусаца тӀолабго ГӀизраилил халкъалда цебе бихьизабураб кӀудияб къудратги кутакал ва хӀинкъарал мугӀжизаталги тӀокӀалъ лъицаго рихьизаричӀо.

## РичӀчӀизе захӀматал рагӀабазе баян (Таврат)

### РичӀчӀизе захӀматал рагӀабазе баян (Таврат)

РичӀчӀизе захӀматал рагӀабазе баян (Таврат)


А

Б

Г

ГЬ

ГӀ

З

И

К

КЪ

КӀ

Л

М

Н

П

Р

С

Т

ТӀ

У

Х

ХӀ

Ш

Э

Ю

Я


РичӀчӀизе захӀматал рагӀабазе баян

### Авараг

Авараг – Аллагьасул амру гӀадамазда бицине тӀаса вищарав, Аллагьасул вакил. Иллагьияб РухӀалдалъун аварагзабаз букӀинесеб бицунаан, гӀадамазул Аллагьасда рихарал ишал къватӀир чӀвазарулаан ва, мунагьазде мугъги рехун, рекӀекълъун, тавбу гьабизе ва Аллагьасде руссине гӀадамал ахӀулаан.

### Авив

Авив – жугьутӀазул календаралда рекъон, лъагӀалил тӀоцебесеб моцӀ (марталъул бащалъудаса апрелалъул бащалъуде щвезегӀан). Авивалъул батӀияб цӀар – Ниссан.

### Адам

Адам – Аллагьас вижарав тӀоцевесев инсан. ТӀолабго инсаният бижана гьесдасанги гьесул лъади ХӀавадасанги. Гьединго Адамги ХӀаваги лъугьана Аллагьасул амру хвезабурал ва гьелдалъун мунагь гьабурал тӀоцересел гӀадамаллъун. Гьез тӀоцебесеб мунагь гьабуралдаса нахъе гьезул киналго наслаби лъугьана мунапикъзабилъун. ГӀадамазул мунагьазухъ гьезие жазаялъе хвелги буго.

### Алжан, Эдемалъул ах

Алжан, Эдемалъул ах – «Байбихьи» абураб Тавраталъул тӀоцебесеб тӀехьалда хъван буго инсан вижиялъул хӀакъалъулъ. Нилъеда гьенибго хъван батула гьайбатаб Эдемалъул ахалъулги, гьеб ахикь тӀоцересел гӀадамазул букӀараб гӀумруялъулги, Аллагьасулгун гӀадамазул букӀараб бацӀцӀадаб, хӀикматаб гьоркьоблъиялъулги хӀакъалъулъ. Гьеле гьеб Эдемалъул ахалда абула Алжанилан. Адамицаги ХӀавацаги Аллагьасул амру хвезабураб мехалъ, гьел Алжаналдаса къватӀире гъуна, ва, хвалил хӀинкъи бугеб, захӀмалъабазулги унтабазулги цӀураб гӀумруялде ккана гьелги тӀолабго инсаниятги. Аварагзабаз абулаан, ахирзаманалда ГӀизраилалъул ракь Алжаналда релълъине бугилан, ва киналго хӀайванал-жанаваразулгицин цоцае хӀинкъи гьечӀеб заман букӀине бугилан.

### Аллагь

Аллагь – цохӀо вугев, рахӀму-цӀоб гӀатӀидав, къудратав Халикъ ва дунялалъулго БетӀергьан. Аллагьасул кверщаликь буго дунял кидаго, ва Гьесул амруялда данде чӀезе кӀолеб къуватги гьечӀо. Аллагь вуго гӀорхъи гьечӀеб рахӀмуялъулги рокьулги ицц. Аллагьасеги бокьула инсанас, ракӀ-ракӀалъ Живги хиралъун, Жиндие рецц-бакъги гӀибадатги гьабизе, Жинца инсанасе гьабулебщинаб лъикӀлъиялъухъ. Амма Аллагьасда божуларезда ва Гьесул амраби нахъ чӀвалезда Гьесул рахӀму гьечӀеб ццинги лъазе буго.

### Аллагь

Аллагь – жугьутӀ мацӀалда, אֵל («Эль») яги אֱלֹהִים («Элогьим»). Гьаб Аллагьасул цӀар хӀалтӀизабула зобалги, ракьги, тӀолабго дунялги бижарав Халикъ абураб магӀнаялда.

### Аллагьасул амру

Аллагьасул амру – Аллагьасул буюрухъ. Синай магӀарда Аллагьас ГӀизраилалъул халкъгун КъотӀи гьабураб мехалъ, Гьес Муса аварагасухъе кьуна АнцӀго амру. Гьел амраби ккола БетӀергьанасулгун инсанасул букӀине кколеб битӀараб гьоркьоблъиялда хурхарал бищун кӀвар цӀикӀкӀарал амраби. Гьел амраби лъугьана Мусал Къануналъул, ай Тавраталъул цо бутӀалъун. Гьел гурелги Аллагьасул жеги гӀемерал амраби хъван руго Тавраталда.

### Аллагьасул Къанун, Таврат, Мусал Къанун

Аллагьасул Къанун, Таврат, Мусал Къанун – жугьутӀ мацӀалда תּוֺרָה («Тора»). Гьениб гӀадамазда малълъулеб буго кинаб гӀумру ва кинаб гӀибадат Аллагьас тӀалаб гьабулеб Жиндирго халкъалдаса. Аллагьас гӀизраилазул халкъалъе кьуна Къанун, Муса аварагги гьоркьов ккун. НекӀсияб КъотӀиялъул тӀоцебесеб щуго тӀехьалда хъван буго гьеб Къанунги гьеб кьеялъул хӀакъалъулъги, гьединлъидал гьелда Аллагьасул Къануниланги, Тавратиланги, Щуго тӀехьиланги, Мусал Къануниланги абула. Къануналда кьун руго динияб ва жамгӀияб гӀумруялъе мухӀканал насихӀатал ва гӀадамазул батӀи-батӀиял гьоркьорлъабазда хурхун лъикӀал малъа-хъваял.

### Аллагьасул кьегӀер

Аллагьасул кьегӀер – къурбаналъе кьегӀер ялъуни хух хъвей некӀсияб заманалдасаго букӀараб гӀадат буго. Аллагьас Муса аварагасдасан гӀизраилазе кьураб Къануналда рекъон, щибаб къоялъ радалги къасиги, гьединго Песах тӀобитӀулелъулги, батӀи-батӀиял диниял байрамаздаги, гьединго цоги хасал лъугьа-бахъиназда бан, кашишзабаз Мукъадасаб бакӀалда Аллагьасе къурбанал тӀоритӀулаан кьагӀиги хъун. Къурбаналъул гӀодобе тӀураб биялдалъун Аллагьас гӀизраилазул мунагьал чурулаан ва гьедин Аллагьасдаги халкъалдаги гьоркьоб битӀараб гьоркьоблъи цӀунулаан.

### Аллагьасул цӀарал

Аллагьасул цӀарал – цӀаралъул кӀудияб кӀвар букӀана аварагзабазул заманалда ва чиясул аслуялда рекъараб цӀарги букӀунилан абулаан. Аллагьасул щибаб цӀаралъги нилъее загьир гьабула Гьесул тӀабигӀаталъул цо-цо рахъ. Гьале Аллагьасул Калимаялда ругел Аллагьасул аслиял цӀарал:

### Аллагьзабазулги Аллагь

Аллагьзабазулги Аллагь – ракьалъулги зобалазулги къуватазда тӀад ханлъуда вугев Аллагь. Мажусиязул аллагьзабиги Гьесул хӀатӀикь руго.

### Амалекиял

Амалекиял – гӀизраилаз Ханаан бахъилалде цебе Ханааналда рукӀарал халкъазул цоял. Гьел рукӀана ЦӀамгӀалаб ралъадалъул къилбаялъулабгун бакътӀерхьул рахъалда, Негевалда, гӀумру гьабулеб гочарулеб халкъ. ГӀизраилал Мисриялдаса тӀадруссун рахъиналдего амалекиял гьезде тӀадекӀанцӀана, ва гьелдаса нахъе гьел ГӀизраилалъул тушбабилъун лъугьана. Аллагьас гӀизраилазде амру гьабуна амалекиял тӀуран лъугӀизареян, амма гӀемер заман ун хадуб, Ягьудиялъул пача Хизкиягьил заманалда гурони гьеб амру тӀубачӀо.

### Аммониял

Аммониял – Ибрагьимил вацасул вас ЛутӀие жиндирго гьитӀинай ясалъ гьавурав вас Бен-Аммил наслаби. Аммонияз Молох аллагьасе гӀибадат гьабулаан ва гьесие къурбаналъе лъимал рухӀулаан. Гьез гӀумру гьабулеб букӀана Иордан гӀоралъул бакъбаккул рахъалдехун (гьанжесеб Иордания пачалихъалъул цо бутӀа). Гьелги ГӀизраилалъул тушбабилъун лъугьана. Ахир-къадги гӀизраилазул халкъалда гьоркьоса гьел нахъе рехана.

### Амориял

Амориял – гӀизраилаз Ханаан бахъилалде цебе гьенир рукӀарал бищун кӀудиял халкъазул цоял. Цо-цо мехалда амориял абураб рагӀи хӀалтӀизабула Ханааналда рукӀарал киналго халкъазул гӀаммаб цӀар хӀисабалда, гьединлъидал цо-цо хъвай-хъвагӀаязда гьеб рагӀи буссинабула «амориязул халкъал» абун.

### АнцӀил бутӀа

АнцӀил бутӀа – БетӀергьанасул Мукъадасаб Рокъобе кьолеб, хӀалухъеналъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа. АнцӀил бутӀа бакӀарулаан гьелъие хӀадурараб хасаб рокъобе, ва гьелдасан напакъа букӀунаан кашишзабазеги левитазеги. ГӀи-боцӀул анцӀил бутӀа кьезе бокьичӀони, гьелъул багьаги гьабун, гьелъухъ гӀарац кьолаан левитазе.

### Баракат

Баракат – гьаб рагӀул руго хадусел магӀнаби: (1) Аллагьасдасан Гьесул рахӀму-цӀобалдалъун гӀадамазе рещтӀунеб рахӀмат; (2) Цояс цогидасе Аллагьасдасан гьарулеб лъикӀлъи; (3) Аллагьас кьуралдаса вохун, инсанас Гьесие гьабулеб рецц-бакъ.

### Баракат кьезе, баракат лъезе

Баракат кьезе, баракат лъезе – гьелъул магӀна ккола лъие букӀаниги баракат гьари. Аллагьасул баракат рещтӀуна кинаб букӀаниги лъикӀлъиялдалъун. ГӀадамаз цоцазе баракат гьарула. Умумуз лъималазе баракат кьеялъул кӀварцӀикӀкӀараб магӀна буго Аллагьасул Калимаялда. Ибрагьимицаги, ИсхӀакъицаги, Якъубицаги жидерго лъималазе баракат кьолеб мехалъ, гьез лъималазе дугӀа гьабуна гьезие лъикӀаб талихӀаб букӀинеселъулги бицун. Аллагьасда баракат лъеялъул магӀна ккола, Аллагьасе инсанас рецц гьаби ва, Аллагьасдаса жив вохун вукӀин инсанас загьир гьаби. Баракат кьеялъул гӀаксаб магӀнаялда хӀалтӀизабула «нагӀана кьей».

### Барзах

Барзах – жугьутӀ мацӀалда, שְׁאוֺל («шеол» – хваразул дунял). НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда, хун хадуб, инсанасул рухӀ унеб бакӀ, ахираталъул Диван къотӀулеб къо тӀаде щвезегӀан гьениб букӀине.

### БЕТӀЕРГЬАН

БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, יהוה («ЙГЬВГЬ», Тархъ 3:14-15). Гьеб буго ягьудияз бищун хирияблъун рикӀкӀунеб Аллагьасул цӀар. Гьаб цӀаргун загьирлъана Аллагь Мусае. Гьаб цӀаралъул магӀна кколин абула: «Гьев ВУГО» ялъуни «ВУГЕВ» – «Гьев ВукӀана, Вуго, ВукӀинеги вуго» абураб магӀнаялда. Гьаб цӀаралдалъун Аллагь нилъеда вихьула абадияв ва хисуларев вукӀин ва инсанасул гӀумруялде кӀвар кьолевлъунги вукӀин. Аллагьасул хирияб цӀар гӀадада абиялдаса цӀунизелъун, гьеб цӀар абизе гьукъараб гӀадат баккана ягьудиязул некӀо заманалдаго. Гьеб цӀаралъул бакӀалда гьез абизе байбихьана «Адонай» (гьелъул магӀна – «дир БетӀергьан»). «Адон» («бетӀергьан») абулеб рагӀи гьединго хӀалтӀизабулаан даража тӀадегӀанав, къо-асс бугев инсанасдехунги.

### БЕТӀЕРГЬАН Аллагь

БЕТӀЕРГЬАН Аллагь – жугьутӀ мацӀалда, יְהוָה אֱלֹהִים («ЙГЬВГЬ Элогьим»), «БЕТӀЕРГЬАН – Аллагь» абураб магӀнаялда.

### БетӀергьанасул Рукъ, Аллагьасул Рукъ, Мукъадасаб бакӀ, Мажлисалъул Чадир

БетӀергьанасул Рукъ, Аллагьасул Рукъ, Мукъадасаб бакӀ, Мажлисалъул Чадир – Иерусалималда Сулейман аварагас БетӀергьанасул Рукъ балелде цебе, ГӀизраилалъул халкъалъ кибего цадахъ босулеб букӀана БетӀергьанасул КъотӀиялъул гъамас жаниб лъолеб Чадир. БетӀергьанас Мусае загьир гьабураб къагӀидаялда гӀуцӀана гӀизраилаз гьеб Чадир. Чадиралда жаниб ва хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рокъоб букӀана Бищунго Мукъадасаб бакӀ ва гьелда цебехунисеб Мукъадасаб бакӀги. Бищунго Мукъадасаб бакӀалда КъотӀиялъул гъамас лъун букӀунаан; Мукъадасаб бакӀалда гьуинал махӀал тӀад рухӀулеб меседил къурбан-бакӀги, мукъадасал чадал лъолеб столги, нахучирахъалги лъун рукӀунаан. Чадиралъул къватӀисеб рахъалда, гьелда цебе лъолаан къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀ ва лъадал цӀураб мазгарул хӀерч. ДандчӀваялъул Чадиралда жанив БетӀергьан Мусае загьирлъулаан ва БетӀергьанасе тӀагӀат-гӀибадат халкъалъ кинацаго цадахъ гьелда цебе гьабулаан. БетӀергьан гӀизраилалгун вукӀиналъул гӀаламатлъун букӀана гьеб ДандчӀваялъул Чадир ва хадубккун Иерусалималда бараб Мукъадасаб Рукъ. Гьединлъидал Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалда БетӀергьанасул Рукъилан абулаан. Гьеб Чадиралъул мухӀканаб баян кьун буго Мусал Къануналда, ай Тавраталда.

### БЕТӀЕРГЬАН Нисси

БЕТӀЕРГЬАН Нисси – тушманасда тӀад бергьенлъи кьолев БетӀергьан. ЖугьутӀ мацӀалда, יְהוָה נִסִּי («ЙГЬВГЬ Нисси»), «БЕТӀЕРГЬАН – дир байрахъ» абураб магӀнаялда.

### Би

Би – Мусал Къануналда рекъон, бидулъ букӀуна чӀагоябщиналъул гӀумру ва гӀумруялда тӀад ихтиярги цохӀо Аллагьасухъ букӀуна, гьединлъидал Къануналда гьукъараб буго би гъорлъ бугеб гьан кваназеги, жибго би гьекъезеги. Чияс чиясул би гӀодобе тӀуни, ракь хъублъараблъун рикӀкӀуна. НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда щибаб къоялъ къурбан хъолаан ва гьелъул биялъ гӀадамалги халкъги мунагьалдаса рацӀцӀад гьарулаан ва гӀайибалъукьа тархъан гьарулаан. Къурбаналъул би хӀалтӀизабулаан къурбан-бакӀ бацӀцӀад гьабизеги.

### Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀ

Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀ – БетӀергьанасул Чадиралъул, хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалъул бищунго жанисеб рахъ – КъотӀиялъул гъамас лъураб бакӀ. Бищунго Мукъадасаб бакӀалдаги гьелда цебесеб Мукъадасаб бакӀалдаги гьоркьоб, багӀарсиябгун шакъикьераб квасул бессараб, биццатаб, кутакалда хирияб пардав бигъун букӀунаан. Мусал Къануналда рекъон, гӀицӀго кӀудияв кашиш гурони ине бегьулароан гьениве жаниве, гьебги лъагӀалида жаниб цо нухалъ – мунагьалдаса рацӀцӀад гьарулеб Кипурималъул Къоялъ.

### ГилгӀад

ГилгӀад – Манассил васасул – Махирил – вас. Цоги ГилгӀадилан абулаан Иордан гӀоралъул бакъбаккул рахъалдехун бугеб мугӀрул-щобазул ракьалда. Гьеб ракьги некӀсияб ГӀизраилалда гьоркьобе ккана; Рувимиеги, Гадиеги, Манассил бащдаб къавмалъеги кьун букӀана гьеб.

### Гьабил

Гьабил – Адамилги ХӀавалги кӀиабилев вас. КӀудияв вацас чӀвана гьев, Аллагьас Гьабилил къурбан къабул гьабун ва Къабилилаб нахъ чӀван хадуб. Гьедин ккана инсанияталъул тарихалда жаниб тӀоцебесеб чӀвай-хъвей.

### Гьажар

Гьажар – Сарал гъараваш. НекӀсияб ГӀагардасеб Бакъбаккул рахъалда букӀараб гӀадаталда рекъон, лъимер гьабуларей чӀужугӀаданалъ жиндирго гъараваш кьолаан росасда аскӀой егизе ва гьабураб лъимер гьелъулаблъун рикӀкӀунаан. Гьединлъидал жиндиего лъимер гьабулеб букӀинчӀелъул, жиндирго гъараваш Гьажар кьуна Сараца Ибрагьимие ва гьелъ Ибрагьимие гьавуна ИсмагӀил. Амма Ибрагьимил ирсилавлъун лъугьана ИсхӀакъ – Аллагьасул хӀалкӀолъиялъ, хадувккун Сараца гьавурав. Гьелдаса хадуб, Сараца гьарун, Гьажарги ИсмагӀилги Ибрагьимица нахъе ритӀана ва гьез батӀаго гӀумру гьабизе байбихьана. ИсмагӀилиеги Аллагьасул баракат щвана ва гьесдаса кӀудияб халкъ бижана (исмагӀилилал, гӀарабияз жидер халкълъун рикӀкӀунел).

### Гьарун

Гьарун – Муса аварагги гьесул кӀудияв вац Гьарунги ккола Левийил къавмалъул чагӀи. Муса аварагги гьоркьов ккун, гӀизраилазе Къанун кьураб мехалъ, Аллагьас Гьарун вищана тӀоцевесев КӀудияв кашишлъун. Аллагьас амру гьабуна гьелдаса нахъе Гьарунил наслуялдаса гурони кашишзаби тогеян, ва гьезда тӀадабщинабги Гьес Жинцаго загьир гьабуна.

### ГӀизраил

ГӀизраил – Пенуэл абураб бакӀалда Щивалигун къеркьолев вукӀаго, Аллагьас ГӀизраил абун цӀар хисана Якъубил. НекӀсияб КъотӀиялда Якъубил анцӀила кӀиявго васасул наслабазда ГӀизраилил халкъилан абула.

### ГӀизраилазул анцӀила кӀиго къавм

ГӀизраилазул анцӀила кӀиго къавм – Якъубил васазул наслаби – Рувимил, Шимеонил, Левийил, Ягьудал, Зевулунил, Иссахарил, Данил, Гадил, Ашерил, Нафталил, Буняминил, гьединго Ефраимил ва Манассил. Ефраимги Манассги рукӀана Якъубил хирияв вас Юсупил лъимал. Щибаб къавмалдаса лъугьана чамалиго тухум-кьибил ва агьлу.

### ГӀисав

ГӀисав – ИсхӀакъил кӀиго цадахъ гьаруразул тӀоцеве гьавурав вас, Якъубил кӀудияв вац. Цо къоялъ вакъун рокъове вачӀарав гьес чурпадул гъадароялъухъ Якъубие бичана жиндирго тӀоцеве гьавиялъул даража. Хадуб, херлъун беццлъарав эменги гуккун, Якъубица бикъана ГӀисавие щвезе кколеб букӀараб тӀоцеве гьавурасул баракат. Гьеб гьереси тӀатаниги, баракат Якъубие хутӀана. ГӀисавица гӀумру гьабулеб букӀана Эдомалда, Сеиралъул ракьалда. Гьесул наслабазда эдомиялин (идумеял) абула.

### Зайтуналъул нах, Хирияб нах, нах

Зайтуналъул нах, Хирияб нах, нах – Аллагьасул Калимаялда нахилан абула зайтуналъул нахуда. НекӀсияб ГӀизраилалда гьеб нахул батӀи-батӀияб магӀна букӀана. Гьеб хӀалтӀизабулаан нахучирахъазе, гьединго ругънал яги тӀомол унтаби сахлъизаризе. Бечедал чагӀаз бищун лъикӀаб нах хӀалтӀизабулаан тӀомода бахине. Цо-цояз гьеб нах жубалаан гьуинмахӀазул хурдулгун ва тӀомодаги расудаги бахунаан, берцинаб махӀ бахъинабизе. Аллагьасул амруялда рекъон, хасаб къагӀидаялъ хӀадурараб хирияб нах тӀолаан пачалъун, яги кашишлъун, яги авараглъун толев чиясул ботӀроде, гьединго Мукъадасаб БакӀалъул цӀарагӀалда бахунаан, гьел рацӀцӀадаллъун гьаризе. Гьединго зайтуналъул нах тӀолаан къурбан-бакӀалда тӀаде хириял садакъабигун цадахъ.

### Зобалазул Аллагь

Зобалазул Аллагь – зобал рижарав ва гьезул ихтияр Жиндихъ бугев Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֱלֹהֵי הַשָּׁמַיִם («Элогье гьашамайим»).

### Ибрам, Ибрагьим авараг

Ибрам, Ибрагьим авараг – Аллагьас тӀаса вищун, жугьутӀ халкъалъе жиндалъун кьучӀ лъурав ва Аллагьас жиндиргун КъотӀи гьабурав авараг. Гьесда цӀар Ибрам букӀана, амма Аллагьас хисун цӀияб цӀар кьуна гьесие Ибрагьим абун. Гочарулеб гӀумру букӀана гьесул. Аллагьасул амру бачӀана, гьев, гӀагараб ракьги тун, рикӀкӀаде Ханааналде гочаян. гьеб ракь гьесул наслабазе ирсалъе кьезе бугилан рагӀи кьуна БетӀергьанас Ибрагьимие. Ибрагьимицаги Сарацаги гӀемераб къо хӀехьезе ккана ва гӀемерал сонал ана гьезие лъимал гьаруларого. Ахирги, тӀуран херлъараб мехалъ, Аллагьасул хӀалкӀолъиялдалъун, гьезие вас ИсхӀакъ гьавуна. Ибрагьимил цоги васги вукӀана, ИсмагӀил абун цӀар лъурав, Сарал гъараваш Гьажарие гьавурав. Хадурккун Ибрагьимие жеги лъималги гьаруна цогиял лъудбуздасан. ИсхӀакъил вас Якъубил наслуялдалъун кьучӀ лъуна жугьутӀ халкъалъул анцӀила кӀиго къавмалъе. Аллагьасул Калимаялда жанив Ибрагьим вихьизавулев вуго тӀуванго инсан Аллагьасе мутӀигӀлъиялъул мисаллъун. Сундухъго балагьичӀого Аллагьасе бокьараб тӀубазабизе хӀадурав вукӀана гьев – я жиндиего кколеб пайда-заралалъухъ, яги гӀадамаз бицунелъухъ валагьичӀого.

### ИсхӀакъ

ИсхӀакъ – Аллагьасул хъваялдалъун ва Гьесул хӀалкӀолъиялдалъун, Ибрагьимица 100 сон ва Сараца 90 сон бараб мехалъ гьезие гьавурав вас. Аллагьасул хасаб амру букӀана ИсхӀакъида хурхун, щайгурелъул Жиндиего батӀа гьабураб хасаб халкъ Ибрагьимидасан бижизабизе амру букӀана Гьесул. Вас гьавун сонал араб мехалъ, Аллагьас Ибрагьимил хӀалбихьана – гьев вас Жиндие къурбаналъе хъвеян амру гьабуна. Мориа магӀарда вухьинеги вухьун къурбан-бакӀалда тӀад лъурав вас хъвезе Ибрагьимица нус кодобе босараб мехалъ, малаикас гьев чӀезавуна. Цинги васасул бакӀалда Ибрагьимица куй хъуна къурбаналъе. КӀикъого сон бараб мехалъ ИсхӀакъица ячана Ривка, ва гьесие гьавуна кӀиго вас – ГӀисавги Якъубги. Нусиялда ункъого сон бараб мехалъ ИсхӀакъ хвана.

### Кашиш

Кашиш – Мукъадасаб Чадиралъуб ва Иерусалималъул Мукъадасаб Рокъоб хъулухъ гьабизе Аллагьас тӀаса вищарав ва батӀи-батӀиял диниял гӀадаталги тадбиралги тӀоритӀизе ихтияр бугев чи. Муса аварагасул Къануналда рекъон, кашишзаби толаан Муса аварагасул вац Гьарунил наслабаздасан, щайгурелъул Гьарун тӀаса вищун вукӀана Аллагьас гьеб хъулухъалъе. Гьезда тӀадаб букӀана динияб данделъи цебе бачине, къурбанал тӀоритӀизе ва батӀи-батӀиял диниял гӀадаталги тадбиралги тӀоритӀизе. Гьезие кумек гьабулаан левитаз. ГӀицӀго кашишзабазул гурони ихтияр букӀинчӀо Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀалде лъугьине. Кашишзабазе бетӀерлъи гьабулаан КӀудияв кашишас.

### Къабил

Къабил – жугьутӀ мацӀалда, Кайин.Адамилги ХӀавалги кӀудияв вас ва Гьабилил вац. Аллагьас Гьабилил къурбан къабул гьабуна, Къабилилаб нахъ чӀвана. Гьелдаса хадуб Къабилица чӀвана Гьабил. Инсанияталъул тарихалда жаниб гьеб буго гӀадамазда гьоркьоб ккараб тӀоцебесеб чӀвай-хъвей. Аллагьас гьеб сабаблъун Къабилие нагӀана кьуна, ва, хвезегӀан, гочарулеб гӀумруялда чӀезавуна гьев.

### КъотӀиялъул гъамас

КъотӀиялъул гъамас – НекӀсияб КъотӀиялда гьедин абула БетӀергьанас гӀизраилазулгун гьабураб КъотӀиялъул хъвай-хъвагӀай жаниб лъураб, меседги тӀад ккураб цӀулал гьабураб, кӀудияб хиралъилъун кколеб гъамасалда. Гьениб жаниб лъун букӀана кӀиго ганчӀил къоно. Синай магӀарда Мусаги гьоркьов ккун Аллагьас ГӀизраилалъул халкъгун КъотӀи гьабулелъул, Гьес халкъалда тӀад лъураб АнцӀго амру хъварал къанаби рукӀана гьел. Гьеб гъамасалъул тӀалъелалда тӀад месед тӀад бекьараб кӀиго херувимги букӀана, куркьбалги гӀебеде ритӀун. Гъамасалъул тӀалъелалда жугьутӀ мацӀалда «каппорет» (כַּפֹּרֶת) абула, гьелъул магӀна – «пардав», «тӀаде жо бачин», «тархъан гьари», «мунагьалдаса рацӀцӀад гьари». КъотӀиялъул гъамас БетӀергьанасул Рукъалъул Бищун Мукъадасаб бакӀалда лъун букӀунаан.

### Къудратав БЕТӀЕРГЬАН Аллагь

Къудратав БЕТӀЕРГЬАН Аллагь – «зобалазул гучал боязул БЕТӀЕРГЬАН Аллагь» абураб магӀнаялда. ЖугьутӀ мацӀалда, יְהוָה אֱלֹהֵי צְבָאוּת («ЙГЬВГЬ Элогье Цеваот»).

### Къурбанал ва хириял садакъаби

Къурбанал ва хириял садакъаби – Мусал Къануналда рекъон, гӀизраилаз БетӀергьанасе къурбанал тӀоритӀулаан: къурбан хъолаан, хадуб гьеб тӀубанго, ялъуни гьелъул цо бутӀа къурбан-бакӀалда тӀад бухӀулаан, хутӀараб кваналаан. Муса аварагасул заманалдаса байбихьун, БетӀергьанас Мукъадасаб Рокъоб цо чӀараб бакӀ бихьизабуна къурбаназе, ва гӀицӀго кашишзабазул ихтияр букӀана къурбанал тӀоритӀизе. НекӀсияб КъотӀиялда къурбаналъул гӀемер батӀи-батӀиял тайпаби рихьизарун руго. БоцӀи хъвей гуребги, «хирияб садакъа» хӀисабалда ролъул, зайтуналъул нахул, чагъиралъул садакъабиги, хӀалухъеналъул тӀоцебесеб бачӀинги босулаан Мукъадасаб Рокъобе къурбаналда цадахъ. НекӀсияб КъотӀиялда цӀикӀкӀараб кӀвар кьун буго къурбаназда хурхарал диниял гӀадатазде. Къурбаназдалъун ва БетӀергьанасул амраби тӀуразариялдалъун букӀунаан Аллагьасдаги инсанасдаги гьоркьоб абадияб бухьен. БатӀи-батӀиял къурбаназул батӀи-батӀияб магӀна буго: тӀубан бухӀулеб къурбан, цӀадул къурбан, мунагь чурулеб къурбан, гӀайиб бецӀулеб къурбан, хьвагӀезабулеб къурбан, ракълил къурбан, баркалаялъул къурбан, назруялъул къурбан, суннатаб къурбан, ва гь. ц. БетӀергьанасул Рокъор къасиги къадги Гьесие хъулухъалъе чӀарал кашишзабазеги левитазеги гьел къурбаназдасан букӀана квен-тӀех.

### Къурбан-бакӀ

Къурбан-бакӀ – гӀадамаз БетӀергьанасе къурбаналъе ва хириял садакъабазе кьолел хӀайванал, ролъ, чагъир, махӀгьуинал нахал ва гь. ц. тӀад рухӀизе БетӀергьанасул Мукъадасаб бакӀалда бараб ункъбокӀонаб бакӀ. Къурбан-бакӀалъул тӀадехунаб рахъалда, ункъабго бокӀнида, эхеде ритӀарал цӀутӀелал рукӀана, лълъаралин абулел. Къурбаналъе хъураб хӀайван, ялъуни гьелъул бутӀа къурбан-бакӀалда тӀад бухӀулаан рахъу лъугьинегӀан; гьелъул кӀкӀуялдалъун ва махӀалдалъун БетӀергьанас гьеб къабул гьабулаан. НекӀсияб КъотӀиялда, аслияб къагӀидаялъ, кӀиго батӀияб къурбан-бакӀ бихьизабун буго: тӀоцебесеб – квартӀа кӀутӀичӀеб ганчӀил бараб; кӀиабилеб – цӀулал бараб, тӀад мазгарги ккураб. Гьединго гьитӀинаб, тӀад меседги ккураб, къурбан-бакӀги букӀана Мукъадасаб бакӀалъул Жанисеб бакӀалда лъун – тӀад гьуинмахӀал рухӀизе.

### КӀалкквей

КӀалкквей – Аллагьасул Калимаялда рекъон, инсанас кӀал ккола, цо къоялъ яги чамалиго къоялъ щибго квенги кваначӀого лъимги гьекъечӀого. Аллагьасда щиб букӀаниги гьаризелъун, яги Гьесул амру лъазабизелъун, ялъуни жиндирго мунагь-такъсиралда рекӀекълъун вукӀин бихьизабизелъун, чияс кӀалкквеялдалъун живго Аллагьасде гӀагар гьавула ва цохӀо Гьесие живго мутӀигӀав вукӀин бихьизабула. Балагь тӀаде бачӀараб яги рухӀел ккараб мехалъги доб заманалда кӀал кколаан гӀадамаз.

### КӀудияв кашиш, БетӀерав кашиш

КӀудияв кашиш, БетӀерав кашиш – КӀудияв яги БетӀерав кашиш толаан Гьарунил наслуялдаса. Къануналда хъваралда рекъон, цохӀо гьесул ихтияр букӀана Аллагьасул Чадиралъул ва хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалъул Бищунго хирияб бакӀалде жаниве ине, гьебги лъагӀалида жаниб цо нухалъ.

### КӀудиял, кӀудияв, кӀудияв чи

КӀудиял, кӀудияв, кӀудияв чи – кӀудиялин цебе абулаан, халкъалда, тухумалда ва хъизан-агьлуялда жанир соназ бищун кӀудиял чагӀазда. Хадуб гьедин абизе байбихьана гӀизраилазул рагӀи билълъарал церехъабазда ва бутӀрузда. Муса аварагас жиндиего кумекалъе лъабкъоялда анцӀго кӀудияв тӀаса вищана гӀизраилазул къавмазда гьоркьоса, халкъалда гьоркьоб ккараб дагӀба-къецалъе ва цоги-цоги суалазе хӀукму къотӀиялъе.

### Левитал

Левитал – Якъубил лъабабилев вас Левийил наслаби. Аллагьас Левийил къавмалдаса Гьарунги гьесул наслабиги рищана Жиндирго кашишзабилъун тезе. Левийил хутӀарал наслаби Мукъадасаб Рокъор кашишзабазе кумекалъе хӀалтӀизе тана (гьезда левиталилан абула). Цогидал жугьутӀазул ихтияр букӀинчӀо гьенир хӀалтӀизе. Гьединго левитаз Къанун лъазабулаан ва халкъалда гьеб малълъулаан. ГӀизраилазда гьоркьор Ханааналъул ракьал рикьулеб мехалъ, цохӀо Левийил къавмалъе ракь кьечӀо, щайгурелъул гьезда тӀадаб букӀана Мукъадасаб Чадиралъур ва хадубккун Иерусалималда Мукъадасаб Рокъор кидаго хъулухъалда рукӀине. Ракьалъул бакӀалда левитазе гьел жанир чӀезе шагьарал кьуна.

### ЛутӀ

ЛутӀ – Ибрагьим аварагасул вацасул вас. Ханааналде гочунелъул Ибрагьим аварагас цадахъ вачана ЛутӀ. Гьезул кӀиязулго рехъаби гӀемерлъидал гьел цоцаздаса ратӀалъана – ЛутӀ Содом абулеб шагьаралда чӀана. Гьеб кутакалда пасатаб шагьар букӀана, гьединлъидал Аллагьас гьеб шагьаралъе жаза гьабизе хӀукму къотӀана, амма цин малаикзабиги ритӀун, ЛутӀги гьесул хъизан-лъималги гьениса нахъе рачана. Гьениса лъутун унелъул, нуж нахъруссун ралагьугеян лъазабуна малаикас ЛутӀида. Амма ЛутӀил лъади, гьеб рагӀухъги гӀенеккичӀого, нахъялагьана ва гьебсагӀаталъго цӀамул хӀубиялде сверана. Гьелдаса хадуб ЛутӀ магӀарда цо нохъода гӀумру гьабун чӀана. Гьесул кӀияйго яс, эменги мехтизавун, гьесда аскӀой йегана, ва гьез ЛутӀие гьаруна васал: МогӀавги Бен-Аммиги. Гьездасан лъугьана могӀавиялги амониялги.

### Мажусиял, чияр халкъал, къватӀиб ракьалъул чагӀи

Мажусиял, чияр халкъал, къватӀиб ракьалъул чагӀи – НекӀсияб КъотӀиялда гьедин абулаан гӀизраилал гурел киналго халкъазда. Щайгурелъул гӀицӀго жугьутӀазул букӀана ХӀакъав Аллагьасда божараб дин. ХутӀарал халкъал божулаан гӀемер батӀи-батӀиял аллагьзабазда, ясикӀо-аллагьзабазеги гӀибадат гьабулаан гьез, ва ХӀакъав Аллагьасулги Гьес тӀаса бищараб халкъ ГӀизраилалъулги тушбабилъун рикӀкӀунаан гьел.

### Малаик

Малаик – Аллагьасе хъулухъалъе, Гьесул амраби гӀадамазе загьир гьаризе кумекалъе чӀарав, гьаб дунялалъул гурев рухӀияв рижи. Малаик абураб рагӀи ккола некӀсияб жугьутӀазул мацӀалдаса лъугьараб: מַלְאָךְ («малах») – гьелъул магӀна буго «илчи» ялъуни «вакил». Гьеб рагӀи цо-цо мехалда гӀадамазда хурхунги хӀалтӀизабулаан.

### Манна

Манна – гъаранхералъул хьоналда релълъараб, хъахӀаб кьералъул зобалазул нигӀмат. Мисриялдаса ун хадур БетӀергьанас зобалаздаса маннаги кьун хьихьана жугьутӀал кӀикъого соналъ, гьел Синаялъул авлахъалда гочарулел ругелгӀан мехалъ. Гьелъул чед бежулаан, ялъуни гьеб белъунаан.

### МогӀав, могӀавиял

МогӀав, могӀавиял – ЛутӀил (Ибрагьимил вацасул васасул) вас – гьесул кӀудияй ясалъ гьавурав. МогӀавияз гӀумру гьабулеб букӀана ЦӀамгӀалаб ралъдал Бакъбаккул рахъалдехун. Гьез бищун аслияв аллагьлъун рикӀкӀунаан Хамос. Гьединго гьез гӀибадат гьабулаан БагӀал-Пеориеги. МогӀавиязул мацӀ жугьутӀазулалде гӀагараб букӀана.

МогӀавиял гӀизраилазул тушбабилъун лъугьана. Мисриялдаса гӀизраилал тӀадруссун рачӀунеб мехалъ, ГӀизраилил халкъалъе нагӀана кьезе МогӀавица мухьги кьун ккуна мажусияв БилгӀам. Гьесул нагӀана Аллагьас баракаталде сверизабураб мехалъ, гьересиаллагьзабазе гӀибадат гьабиялде цӀана могӀавияз гӀизраилал. ГӀизраилалъул аварагзабаз гӀемер гӀайиб чӀвалаан гьезда.

### Мунагь

Мунагь – Аллагьасул Къанун хвезаби, Гьесие мутӀигӀлъунгутӀи ва Гьесул амруял тӀуразаричӀолъи. НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда мунагь гьабурав чиясда тӀадаб букӀана гьеб мунагь чуризелъун къурбан хъвезе.

### Муса авараг

Муса авараг – Левийил къавмалдаса Аллагьас тӀаса вищарав авараг – гьес жугьутӀал Мисриялъул лагълъиялдаса нахъе рачана. Муса авараг лъугьана гьезул бетӀерлъунги гьезул авараглъунги, гьел салул авлахъалда гочарулел рукӀаралгӀан мехалда. Гьес кьуна гӀизраилазе Аллагьасул Къанун. Гьеб Къанун хъван буго Аллагьасул Калимаялъул тӀоцебесеб щуго тӀехьалда (Тавраталда). Муса авараг хвана Ханааналъул ракьалда хӀетӀеги чӀечӀого, амма рикӀкӀадасанго гьеб бихьизе рес кьуна гьесие Аллагьас. Ягьудияз Муса авараг рикӀкӀуна ГӀизраилалъул бищун кӀудияв авараглъун ва божи-иманалъул эменлъун.

### Назорей

Назорей – гьаб рагӀул магӀна ккола «БетӀергьанасе назру гьави» ялъуни «БетӀергьанасе ватӀа гьави».

### Назру гьаби

Назру гьаби – Аллагьасе щиб букӀаниги кьелилан яги гьабилилан рагӀи кьей. Цо-цо мехалда гӀадамаз назру гьабулаан, Аллагьас жидерго гьари къабул гьабиялда хурхун. Инсанас рагӀи кьезе бегьулаан живго тӀуван, назорей гӀадин, Аллагьасе ватӀа гьавизе, ялъуни жиндир боцӀи-рикъзиялдасан щиб букӀаниги Аллагьасе кьезе. Гьабураб назруялъул цӀикӀкӀараб кӀвар букӀана, ва гьеб тӀубазабичӀого тезе бегьулароан.

### НекӀсияб КъотӀи

НекӀсияб КъотӀи – Мисриялдаса Ханааналде унелъул нухда, Аллагьас Синай магӀарда, Мусаги гьоркьов ккун, гӀизраилазул халкъалъулгун КъотӀи гьабуна. Гьеб КъотӀиялда рекъон, Аллагьас рагӀи кьуна жугьутӀазда баракат лъезе ва гьел тушбабаздаса цӀунизе; гӀизраилазги, Гьесул Къануналда хъваралда рекъон, Гьесие мутӀигӀго хьвадизе ва Гьесул амраби тӀуразаризе тӀаде босана. Гьеб КъотӀиялда НекӀсияб КъотӀи абула. Цоги НекӀсияб КъотӀиян абула, гьеб КъотӀиялъул хӀакъалъулъ ва гӀизраилаз гьеб кин тӀубазабулеб букӀарабали тӀад хъварал тӀахьазул мажмугӀалда. Гьелда жанире уна: Таврат, тарихиял тӀахьал, Забур, гӀакъиллъиялъул тӀахьал ва аварагзабазул тӀахьал. Гьел тӀахьал хъван руго гӀемерал гӀасрабазда жанир Аллагьасул батӀи-батӀиял аварагзабаз. ЦӀияб КъотӀигун цадахъ гьезда абула Аллагьасул Калимаян.

### НухӀ авараг

НухӀ авараг – Адамил вас Шетил наслуялъул чи, Ламехил вас, ва Шемилги, Яфетилги, Хамилги эмен. НекӀо заманалда Аллагьас хӀукму къотӀана хӀаталдаса ун пасалъараб инсаниятги ракъдаллъиялъул тӀолабго рухӀчӀаголъиги хвезабизе. ЦохӀо НухӀ аварагги гьесул хъизан-лъималги ва щибаб хӀарамаб рухӀчӀаголъиялъул кӀи-кӀиябги, хӀалалазул анкь-анкьги хвасар гьаруна Аллагьас. Аллагьасул амруялдалъун НухӀ аварагас кӀудияб гама гьабуна, ва цадахъ хъизан-лъималгун ва хӀайваналгун гьев гамиде вахун анкь арабго кӀудияб тӀупан байбихьана. ЦохӀо НухӀил хъизан-къай хвасарлъана ва гьездасан тӀолабго инсаниятги лъугьана.

### Песах

Песах – ГӀизраилазул бищун кӀвар бугел байрамазул цояб. НекӀсияб КъотӀиялда рекъон, гьеб байрам тӀобитӀула щибаб лъагӀалил ихдалил гӀужалда, гӀизраилал Мисриялдаса къватӀире рорчӀи ва лагълъиялдаса тархъанлъи ракӀалде щвезабун. Авив (Ниссан) моцӀалъул, ай гӀизраилазул календаралъул тӀоцебесеб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялъ къаси тӀобитӀула Песах. Гьеб байрам тӀобитӀулелъул къурбаналъе кьегӀер хъола. КьегӀер тӀубанго бежула ва кьогӀал хурдулгун, реччеб жубачӀеб чедгун цадахъ кванала – гьелъул цо ракьа бекизе бегьуларо. Песахалъул сордоялъ гӀизраилаз ракӀалде щвезабун бицуна БетӀергьанас жалго Мисриялдаса хвасар гьариялъул хӀакъалъулъ. Къурбаналъе кьегӀерги хъун, щибаб рукъалъул нуцӀида гьелъул би бахун букӀана ва хвалил малаик би хъвараб рокъове лъугьинчӀо; гьединлъидал, гьезул къавулъе хвел жанибе лъугьинчӀо доб сордоялъ. Мисриязулин абуни, щибаб къавулъ тӀоцеве гьавурав вас ва гӀи-боцӀул тӀоцебесеб тӀинчӀ хвана. Къурбаналъе хъолеб кьагӀрида абулаан «Песах», жугьутӀ мацӀалда – פֶּסַח. Гьелдасан бачӀараб буго байрамалъул цӀарги. Гьеб рагӀул магӀна буго «аскӀосан ине», «квер хъвачӀого тезе» ялъуни «тӀасан кӀанцӀизе»; щайгурелъул хвалил малаик жугьутӀазул рукъзазда аскӀосан индал.

### ПиргӀавн

ПиргӀавн – НекӀсияб Мисриялъул пача. Цо пиргӀавнас Якъубил вас Юсуп жиндирго пачалъиялда бищун тӀадегӀанаб даражаялъул бакӀалде вахинавуна. ГӀемер заман ун хадуб, цогидав пиргӀавнас вахӀшияб лагълъиялде ккезаруна гӀизраилал ва цӀоб тун инжит гьаруна. Гьединлъидал Аллагьас Муса витӀана гьел Мисриялъул лагълъиялдаса тархъан гьаризе.

### Рахел

Рахел – Бетуэлил вас Лаванил гьитӀинай яс, ИсхӀакъил вас Якъубил лъади. Бетуэл ккола Ибрагьимил вац Нахорил вас. Лаван вукӀана Харан абураб шагьаралда чӀарав арамеяв ва Якъубил эбел Ривкал вац. Якъубил кӀиго лъади йикӀана – Лияги гьелъулго яц Рахелги. Рахел гьесие цӀикӀкӀун йокьулаан; гьелъие гӀоло 14 соналъ Лавание хӀалтӀана Якъуб. Рахелие гӀемерал соназ лъимал гьарулел рукӀинчӀо. Хадуб гьелъие гьаруна Юсуп ва Бунямин. Бунямин гьавулаго хвана Рахел.

### Ривка

Ривка – Бетуэлил яс, Лаванил яц ва ИсхӀакъил лъади. Гьелъ ИсхӀакъие гьаруна кӀигоцадахъал васал – ГӀисавги Якъубги. Ривкае Якъуб цӀикӀкӀун вокьулаан, гьединлъидал гьелъ кумек гьабуна Якъубие, тӀоцеве гьавурав вас ГӀисавие инсуца кьезе кколеб букӀараб баракат жиндиего босизе.

### Салим

Салим – Гьеб батизе бегьула Иерусалималъул батӀияб цӀар. Байбихьи абураб тӀехьалда хъваралда рекъон, гьеб шагьаралъул ханлъун вукӀана Мелкицедек.

### Сарай, Сара

Сарай, Сара – Ибрагьимил лъади. Сара йикӀана Ибрагьимил эменцадахъай яц, гьесул эмен ТерахӀие батӀияй чӀужуялъ гьаюрай. Гьелда цӀар Сарай букӀана, амма Аллагьас хисун цӀияб цӀар кьуна гьелъие – Сара. Сарацаги Ибрагьимида цадахъ гӀемераб захӀмат баччана. Сарал гӀумру ана лъималги гьаричӀого, амма тӀуян херлъарайго, Аллагьасул кӀудияб хӀалкӀолъиялдалъун, гьелъ Ибрагьимие вас ИсхӀакъ гьавуна.

### Синай

Синай – Мисриялъул Синай бащдабчӀинкӀиллъиялда бугеб мегӀер. Гьеб магӀарда Аллагьас Муса аварагасдасан гӀизраилазулгун КъотӀи гьабуна ва гьезие Жиндирго Къанун кьуна. Муса аварагас, Синай магӀарда Аллагьгун дандчӀван хадуб, босун бачӀана кӀиго ганчӀил къоно – гьезда тӀад Аллагьас хъван букӀана АнцӀго амру.

### Содом ва Гоморра

Содом ва Гоморра – НекӀо заманалда Ханааналда рукӀарал шагьарал. Гьенир чӀарал халкъазул хӀаталдаса араб пасалъи сабаблъун, Аллагьас гьел шагьаразе жаза гьабуна ва, зодоса гӀодобе цӀаги биччан, рухӀана.

### Суннат

Суннат – Бихьиназул гӀавраталъул рагӀал къотӀи. Аллагьас Ибрагьимие кьураб амруялда рекъон, гьавун микьабилеб къоялъ гӀизраилазул щивав васасе суннат гьабула. НекӀсияб КъотӀиялда суннат гьаби кколаан БетӀергьанасдаги Ибрагьимидагун гьесул наслабаздаги гьоркьоб гьабураб КъотӀиялъул гӀаламатлъун, ва гьелъул магӀна букӀана, суннат гьабурав чи Аллагьасул халкъалъул чи кколин ва Аллагьасул Къануналда нахъвилълъунин абураб. Суннат гьаби букӀана гӀизраилазулав вукӀиналъул гӀаламатлъунги. ГӀизраилазул халкъалда абулаан «суннат гьабурал» абун, цогидал, батӀи-батӀиял аллагьзабазда нахърилълъарал халкъазда абулаан «суннат гьабичӀел» абун.

### Тархъан гьари, рацӀцӀад гьари

Тархъан гьари, рацӀцӀад гьари – Аллагьасе хъолеб къурбаналдалъун, мунагьаздаса ва мунагь сабаблъун ккараб гӀайибалдаса гӀадамал хвасар гьари. Къурбан хъолев чияс, гьеб гӀайиб гьечӀеб хӀайваналъул гӀодобе тӀураб биялдалъун Аллагьасулгун гьоркьоблъи цӀи гьабулаан. «Тархъан гьари» абун жугьутӀ мацӀалда хӀалтӀизарулел рагӀабазул цояб ккола כָּפַר («кафар»), гьелъул магӀнаги буго тӀаде жо бачин, ялъуни כַּפֹּרֶת «каппорет» – пардав. Цогидал жугьутӀ мацӀалда хӀалтӀизарулел рагӀабазул магӀна буго: цо инсан ялъуни тӀубараб халкъ лагълъиялдаса эркен гьари, ялъуни, хӀакъги кьун, гӀадамал асирлъудаса нахъе рачин (הדָפָּ «пада»).

### ТӀадегӀанав Аллагь, ТӀадегӀанав БЕТӀЕРГЬАН

ТӀадегӀанав Аллагь, ТӀадегӀанав БЕТӀЕРГЬАН – тӀолабго дунялалдасаги зобалаздасаги тӀадегӀанав Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל אֶלְיוֺן («Эль-Эльон») ва יְהוָה אֶלְיוֺן («ЙГЬВГЬ Эльон»).

### Урим ва Туммим

Урим ва Туммим – Урим (нур) ва Туммим (камиллъи). Кисаялда релълъараб жо меседил рахсаца бан букӀунаан эфодалъул каранда ва гьелда жанир Аллагьасул амру лъазабизе хӀалтӀизарулел алатал рукӀунаан – Урим ва Туммим. ГӀалимзабаз абула гьездалъун можоро бахъулаанин: цоялъул магӀна – «у», цогидалъул – «гуро» букӀанин.

### Ханаан

Ханаан – НухӀ аварагасул васасул вас Ханаанил наслаби чӀараб, КӀудияб ралъадалдаги Иордан гӀоралдаги гьоркьоб бугеб ракьалъул цӀар. Ханаан вукӀана Хамил вас. Аллагьасе бокьана гьеб ракь Ибрагьимиеги гьесул наслаби гӀизраилазеги ирсалъе кьезе. Заманалдасан гӀизраилаз дагь-дагьккун кверде босана Ханаан.

### Ханааниял

Ханааниял – ГӀизраилал рачӀинегӀан Ханааналда рукӀарал тӀолалго халкъал. Гьел рукӀана батӀи-батӀиял халкъал, амма аслияб къагӀидаялда, гьел рукӀанин абула финикиязде гӀагарал халкъал. Аллагьасул Калимаялда цо-цо мехалда ханааниялин абула цо чӀараб халкъалда. Гьел киналго халкъазул рукӀана хъубал, пасатал ва вахӀшиял диниял гӀадатал, гьединлъидал гьезул гӀемерисел халкъал гӀизраилаз гъурана – Аллагьас гӀизраилаздасан пайда босана гьел пасатал халкъазе жаза гьабизе. ХутӀарал ханааниял гӀизраилаз гьениса нахъе инаруна, ялъуни гьезда тӀад магъало лъуна. Ханааналда хутӀарал ханаанияз мажусиязул хъубаб дин гьабулеб букӀана, гьединлъидал гӀизраилалги гьез къосинаризе рес букӀана.

### Херем, херем гьаби

Херем, херем гьаби – Херем гьабураб жо ккола БетӀергьанасе батӀа гьабураб, инсанасе хӀарамаб жо. Херем гьабиялъул кӀиго магӀна буго. Цо магӀнаялда, херем гьабураб жо ккола тӀубан БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабураб, тӀокӀалъ я бичизе, я бичун босизе бегьулареб жо. Инсан херем гьавун вугони, гьев Мукъадасаб Рокъове лагълъун кьолаан. Цогидаб магӀнаялда гьеб ккола «тӀубан тӀагӀинабиялдалъун БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪЕ кьей». Гьаб магӀнаялда чи херем гьавизе бегьулаан кинаб букӀаниги такъсиралъухъ, ялъуни гьересиаллагьзабазе лагълъи гьабиялъухъ. Гьебго магӀнаялда херем гьабизе ва цӀа гъун бухӀизе бегьулаан тушбабазул шагьар ва рагъда щвараб давла.

### Херувимал

Херувимал – Куркьбал ругел къуватал малаикзаби ва малаикзабазда гьоркьорги бищун тӀадегӀаназул цо тайпа – Зобалазул ва Мукъадасабщиналъул хъаравулзаби. БетӀергьанасул цӀаралда сверухъ ва Гьев инсанасе ялъуни халкъалъе загьирлъиялда хурхун гӀемерал рехсола херувимал Аллагьасул Калимаялда; «Херувимазул куркьбазда тӀад тах лъурав БЕТӀЕРГЬАН», – ин хъван батула нилъеда НекӀсияб КъотӀиялъул гӀемерисел тӀухьдузда. БетӀергьанасул Рокъоб, Бищун Мукъадасаб бакӀалда жаниб лъураб КъотӀиялъул гъамасалда тӀад, меседил гьабураб кӀиго херувим букӀана. БетӀергьанасда цере рачӀине къваригӀараб мехалда, БетӀергьанасул Рукъалда цере, гьеб КъотӀиялъул гъансида дандритӀун чӀолаан гӀизраилал. Гьел сапаразда рукӀаго, Аллагьасул тахалъул гӀаламатлъун кколеб гьеб гъамасалда тӀасан ва кӀиябго херувималда гьоркьосан, Муса аварагги гьоркьов ккун, кӀалъалаан БетӀергьан Жиндирго халкъалда.

### Хирияб нах бахарав

Хирияб нах бахарав – Аллагьас тӀаса вищарав чи кашишлъун ялъуни пачалъун толеб мехалъ, хасаб гӀадат тӀобитӀулаан, ва гьесул ботӀроде хирияб нахул хъаба чӀехьолаан. Кинаб букӀаниги къайи-цӀа Аллагьасе батӀа гьабулеб мехалъги гьелда хирияб нах бахунаан. Цо-цо мехалда аварагзабаздаги бахунаан хирияб нах. Гьединго къурбан-бакӀги Чадирги Аллагьасе бацӀцӀад гьабизелъун, гьездаги хирияб нах бахунаан.

### Хирияб чед, хириял чадал

Хирияб чед, хириял чадал – АнцӀила кӀиго реччеб жубачӀеб чед лъолаан Мукъадасаб бакӀалда хасаб столалда тӀад. ЖугьутӀ мацӀалда לֶחֶם פָּנִים («лехем паним»), «[БетӀергьанасда] цебе чед» абураб магӀнаялда, щайгурелъул Мукъадасаб Рокъов Живго БетӀергьан загьирлъулаан. Чадал столалда тӀад толаан анкьалъ, хадур гьелги нахъе росун, гьезул бакӀалда цӀияб анцӀила кӀиго чед лъолаан. ГӀицӀго кашишзабазул гурони ихтияр букӀинчӀо, гьениса нахъе росун хадуб, гьел чадал кваназе.

### Хирияб(-яв), Аллагьасе батӀа гьабураб (гьавурав), бацӀцӀадаб

Хирияб(-яв), Аллагьасе батӀа гьабураб (гьавурав), бацӀцӀадаб – Аллагьасе хъулухъалъе ватӀа гьавурав чи, яги Аллагьасе хъулухъалъе хӀалтӀизабулеб цӀарагӀ, яги Аллагьасе хъулухъалъе батӀа гьабураб бакӀ. Гьелъул магӀна кколаро гьединав чияс мунагь гьабуларин абураб; гьелъул магӀна ккола, гьев чи цохӀо Аллагьасе хӀалтӀизе, Гьес тӀаса вищун, ватӀа гьавун вугин, ялъуни гьеб цӀарагӀ батӀияб бакӀалда хӀалтӀизабизе бегьуларин абураб.

### Хоб

Хоб – Хварав чиясул жаназа букъулеб бакӀ. НекӀсияб Палестинаялда жаназа букъулаан гъотӀода гъоркьа, авлахъалда яги нухлул рагӀалда гьитӀинабго гвандиниб; хабада тӀаде ганчӀалги ралаан. Гьединго хоб хӀисабалда хӀалтӀизарулаан тӀабигӀиял нохъал, ялъуни жидецаго гьарулаан кьурабалъ хобалазе нохъал. Гьединаб нохъоялда цебе кӀудияб гамачӀ гиризабулаан, гьенибе нух къазе. Хвел букъулаан аслияб къагӀидаялда шагьар яги росу тун къватӀибехун. Хоб абураб рагӀи барзах (хваразул дунял) абураб магӀнаялдаги хӀалтӀизабула НекӀсияб КъотӀиялда.

### Хорив

Хорив – Гьаб буго Синай мегӀералъул батӀияб цӀар. ЖугьутӀ мацӀалда, חֹרֵב («хорев»). Гьеб рагӀул магӀна батизе бегьула «ракъдаллъи», «хъарцинлъи».

### ХӀава

ХӀава – ТӀоцее Аллагьас ракьалда йижарай чӀужугӀадан, Адамил лъади. ЖугьутӀ мацӀалда, ХӀава; гьелъул магӀна буго «гӀумру».

### ХӀакъав / ЧӀагояв Аллагь

ХӀакъав / ЧӀагояв Аллагь – хӀакъикъаталдаги, Жиндирго амру тӀубазабизелъун, гьаб дунялалда гьабулебщиналъулъ Жив гӀахьаллъулев ХӀакъикъияв Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל חַי («Эль-Хай») ва אֱלֹהִים חַיִּים («Элогьим хайим»).

### ХӀалкӀолев Аллагь

ХӀалкӀолев Аллагь – ХӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל שַׁדַּי («Эль-Шадай»).

### ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН

ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, אֲדֹנָי יְהוָה («Адонай ЙГЬВГЬ»), «БЕТӀЕРГЬАН – киналъулго БетӀергьан» абураб магӀнаялда.

### Шаматкъо

Шаматкъо – Шамат, жугьутӀ мацӀалда, שַׁבָּת («шаббат»), ай «хӀалхьи» ялъуни «лъалхъизе». ЖугьутӀазул календаралда гьеб буго анкьалъул анкьабилеб къо, гӀизраилазул хирияб къо. Гьелдалъун загьир гьабулеб буго хӀалхьиялъул хиралъи ва кӀвар буголъи. Мусал Къануналда рекъон, гьеб къо тӀубанго Аллагьасе батӀа гьабулаан, гьединлъидал гьеб къоялъ кинабниги хӀалтӀиги гьабизе бегьулароан. Шаматкъо байбихьулаан рузманкъоялъул бакъанида ва шаматкъоялъул бакъанида лъугӀулаан.

### Эдом (Едом)

Эдом (Едом) – ЖугьутӀ мацӀалда, אֱדוֺם («Эдом»). Гьеб батизе бегьула цоги гьелда релъараб рагӀудасан лъугьараб – אָדֹם («багӀараб»). Гьеб буго ГӀизраилил (Якъубил) вац ГӀисавил ва гьесул наслабазул тӀокӀцӀар. Гьеб тӀокӀцӀар ГӀисавие щвана тӀоцеве гьавурав вукӀиналъул жиндирго даража багӀараб хилъалодул чурпаялъухъ бичидал. Эдомилан цоги абула ГӀисавилги гьесул наслабазулги букӀараб ракьалда. Гьез гӀумру гьабулеб букӀана Сеиралъул мугӀрузда. Мисриялдаса гӀизраилал тӀадруссун рачӀунеб мехалъ, эдомияз риччачӀо гьел жидерго ракьалдасан ине.

### Эфод

Эфод – ХӀебтил букъун гьабураб, цебебухьалда релълъараб, БетӀергьанасе хъулухъ гьабулаго кашишзабаз ратӀлида тӀасан ретӀунеб жо. ЦохӀо КӀудияв кашишасул букӀана хирияб ххамил букъараб эфод. Кашишзабазул эфодалъул каранда бан букӀунаан, БетӀергьанасул амру лъазабизелъун хӀалтӀизарулел Уримги Туммимги жанир лъураб киса.

### Юсуп

Юсуп – Якъубил васазул цояв, гьесие бищун хирияв. Вацаз Юсуп лагълъиялде вичана, амма Аллагьас гьесие кумек гьабуна ва Мисриялъул пачаясул кваранаб кверлъун ккезавуна. Доб заманалда гӀасияб ва халатбахъараб ракъи бачӀана дунялалде. Амма БетӀергьанас Юсупидасан пайда босана гьесул инсул агьлуги мисриялги бакъараб хвалдаса хвасарлъизаризе. Юсупидасан лъугьана гӀизраилазул кӀиго къавм: гьесул васал Ефраимидасанги Манассидасанги.

### Ягьуда

Ягьуда – Якъубил вас ва Ягьудал къавмалъул эмен. Гьесул наслабазда ягьудиялин абула. Ягьудал къавмалдаса ккола ГӀизраилалъул цӀар рагӀарав пача Давудги гьесул вас Сулейманги.

### Якъуб

Якъуб – ИсхӀакъилги Ривкалги гьитӀинав вас, Ибрагьим аварагасул васасул вас. ГӀисавидаса хадув гьавурав вукӀаниги, Аллагьас гьев тӀаса вищана, тӀоцеве гьавурасул даражаги гьесие щвана. Гьесул анцӀила кӀиго васасдасан лъугьана гӀизраилазул анцӀила кӀиго къавм. Аллагьас Якъубие ГӀизраил абураб цӀар кьуна, ва киналго гьесул наслабазда гӀизраилалин абизе байбихьана.

### ЯсикӀо-аллагьзаби, гьересиаллагьзаби

ЯсикӀо-аллагьзаби, гьересиаллагьзаби – ГанчӀил яги цӀулал гьарурал жал – аллагьасе гӀадин, гӀадамаз жидее сужда-гӀибадат гьабулел.

## Роценал (Таврат)

### Роценал (Таврат)

Роценал (Таврат)


Гера

Гин

Ефа

Лог

НатӀ

Омер

Талант

Шекел


Роценал

### Гера

Гера – цӀайиялъул бищун гьитӀинаб роцен: гӀага-шагарго 0,6 грамм.

### Гин

Гин – нахул роцен, гӀага-шагарго 3,5 литра.

### Ефа

Ефа – бугӀа-ролъул роцен, гӀага-шагарго 22 литра. Цо эфаялда 10 омер букӀунаан.

### Лог

Лог – лъадал роцен, гӀага-шагарго 300 мл.

### НатӀ

НатӀ – халалъиялъул роцен, гӀага-шагарго 45 сантиметр.

### Омер

Омер – бугӀа-ролъул роцен, гӀага-шагарго 2,2 литра.

### Талант

Талант – цӀайиялъул роцен, гӀага-шагарго 34 кило.

### Шекел

Шекел – цӀайиялъул роцен, гӀага-шагарго 11 грамм.

## ГӀизраилазул некӀсиял умумузул ва гьезул гӀагарлъиялъул сияхӀ

ГӀизраилазул некӀсиял умумузул ва гьезул гӀагарлъиялъул сияхӀ

## Картаби (Таврат)

### Картаби (Таврат)

Картаби (Таврат)


Мисриялдаса Ханааналде

Нексияб дунял


Картаби

### Мисриялдаса Ханааналде

Мисриялдаса Ханааналде

### Нексияб дунял

Нексияб дунял

Авараг – Аллагьасул амру гӀадамазда бицине тӀаса вищарав, Аллагьасул вакил. Иллагьияб РухӀалдалъун аварагзабаз букӀинесеб бицунаан, гӀадамазул Аллагьасда рихарал ишал къватӀир чӀвазарулаан ва, мунагьазде мугъги рехун, рекӀекълъун, тавбу гьабизе ва Аллагьасде руссине гӀадамал ахӀулаан.

Авив – жугьутӀазул календаралда рекъон, лъагӀалил тӀоцебесеб моцӀ (марталъул бащалъудаса апрелалъул бащалъуде щвезегӀан). Авивалъул батӀияб цӀар – Ниссан.

Адам – Аллагьас вижарав тӀоцевесев инсан. ТӀолабго инсаният бижана гьесдасанги гьесул лъади ХӀавадасанги. Гьединго Адамги ХӀаваги лъугьана Аллагьасул амру хвезабурал ва гьелдалъун мунагь гьабурал тӀоцересел гӀадамаллъун. Гьез тӀоцебесеб мунагь гьабуралдаса нахъе гьезул киналго наслаби лъугьана мунапикъзабилъун. ГӀадамазул мунагьазухъ гьезие жазаялъе хвелги буго.

Алжан, Эдемалъул ах – «Байбихьи» абураб Тавраталъул тӀоцебесеб тӀехьалда хъван буго инсан вижиялъул хӀакъалъулъ. Нилъеда гьенибго хъван батула гьайбатаб Эдемалъул ахалъулги, гьеб ахикь тӀоцересел гӀадамазул букӀараб гӀумруялъулги, Аллагьасулгун гӀадамазул букӀараб бацӀцӀадаб, хӀикматаб гьоркьоблъиялъулги хӀакъалъулъ. Гьеле гьеб Эдемалъул ахалда абула Алжанилан. Адамицаги ХӀавацаги Аллагьасул амру хвезабураб мехалъ, гьел Алжаналдаса къватӀире гъуна, ва, хвалил хӀинкъи бугеб, захӀмалъабазулги унтабазулги цӀураб гӀумруялде ккана гьелги тӀолабго инсаниятги. Аварагзабаз абулаан, ахирзаманалда ГӀизраилалъул ракь Алжаналда релълъине бугилан, ва киналго хӀайванал-жанаваразулгицин цоцае хӀинкъи гьечӀеб заман букӀине бугилан.

Аллагь – цохӀо вугев, рахӀму-цӀоб гӀатӀидав, къудратав Халикъ ва дунялалъулго БетӀергьан. Аллагьасул кверщаликь буго дунял кидаго, ва Гьесул амруялда данде чӀезе кӀолеб къуватги гьечӀо. Аллагь вуго гӀорхъи гьечӀеб рахӀмуялъулги рокьулги ицц. Аллагьасеги бокьула инсанас, ракӀ-ракӀалъ Живги хиралъун, Жиндие рецц-бакъги гӀибадатги гьабизе, Жинца инсанасе гьабулебщинаб лъикӀлъиялъухъ. Амма Аллагьасда божуларезда ва Гьесул амраби нахъ чӀвалезда Гьесул рахӀму гьечӀеб ццинги лъазе буго.

Аллагьасул амру – Аллагьасул буюрухъ. Синай магӀарда Аллагьас ГӀизраилалъул халкъгун КъотӀи гьабураб мехалъ, Гьес Муса аварагасухъе кьуна АнцӀго амру. Гьел амраби ккола БетӀергьанасулгун инсанасул букӀине кколеб битӀараб гьоркьоблъиялда хурхарал бищун кӀвар цӀикӀкӀарал амраби. Гьел амраби лъугьана Мусал Къануналъул, ай Тавраталъул цо бутӀалъун. Гьел гурелги Аллагьасул жеги гӀемерал амраби хъван руго Тавраталда.

Аллагьасул Къанун, Таврат, Мусал Къанун – жугьутӀ мацӀалда תּוֺרָה («Тора»). Гьениб гӀадамазда малълъулеб буго кинаб гӀумру ва кинаб гӀибадат Аллагьас тӀалаб гьабулеб Жиндирго халкъалдаса. Аллагьас гӀизраилазул халкъалъе кьуна Къанун, Муса аварагги гьоркьов ккун. НекӀсияб КъотӀиялъул тӀоцебесеб щуго тӀехьалда хъван буго гьеб Къанунги гьеб кьеялъул хӀакъалъулъги, гьединлъидал гьелда Аллагьасул Къануниланги, Тавратиланги, Щуго тӀехьиланги, Мусал Къануниланги абула. Къануналда кьун руго динияб ва жамгӀияб гӀумруялъе мухӀканал насихӀатал ва гӀадамазул батӀи-батӀиял гьоркьорлъабазда хурхун лъикӀал малъа-хъваял.

Аллагьасул цӀарал – цӀаралъул кӀудияб кӀвар букӀана аварагзабазул заманалда ва чиясул аслуялда рекъараб цӀарги букӀунилан абулаан. Аллагьасул щибаб цӀаралъги нилъее загьир гьабула Гьесул тӀабигӀаталъул цо-цо рахъ. Гьале Аллагьасул Калимаялда ругел Аллагьасул аслиял цӀарал:

Аллагьзабазулги Аллагь – ракьалъулги зобалазулги къуватазда тӀад ханлъуда вугев Аллагь. Мажусиязул аллагьзабиги Гьесул хӀатӀикь руго.

Амалекиял – гӀизраилаз Ханаан бахъилалде цебе Ханааналда рукӀарал халкъазул цоял. Гьел рукӀана ЦӀамгӀалаб ралъадалъул къилбаялъулабгун бакътӀерхьул рахъалда, Негевалда, гӀумру гьабулеб гочарулеб халкъ. ГӀизраилал Мисриялдаса тӀадруссун рахъиналдего амалекиял гьезде тӀадекӀанцӀана, ва гьелдаса нахъе гьел ГӀизраилалъул тушбабилъун лъугьана. Аллагьас гӀизраилазде амру гьабуна амалекиял тӀуран лъугӀизареян, амма гӀемер заман ун хадуб, Ягьудиялъул пача Хизкиягьил заманалда гурони гьеб амру тӀубачӀо.

Аммониял – Ибрагьимил вацасул вас ЛутӀие жиндирго гьитӀинай ясалъ гьавурав вас Бен-Аммил наслаби. Аммонияз Молох аллагьасе гӀибадат гьабулаан ва гьесие къурбаналъе лъимал рухӀулаан. Гьез гӀумру гьабулеб букӀана Иордан гӀоралъул бакъбаккул рахъалдехун (гьанжесеб Иордания пачалихъалъул цо бутӀа). Гьелги ГӀизраилалъул тушбабилъун лъугьана. Ахир-къадги гӀизраилазул халкъалда гьоркьоса гьел нахъе рехана.

Амориял – гӀизраилаз Ханаан бахъилалде цебе гьенир рукӀарал бищун кӀудиял халкъазул цоял. Цо-цо мехалда амориял абураб рагӀи хӀалтӀизабула Ханааналда рукӀарал киналго халкъазул гӀаммаб цӀар хӀисабалда, гьединлъидал цо-цо хъвай-хъвагӀаязда гьеб рагӀи буссинабула «амориязул халкъал» абун.

АнцӀил бутӀа – БетӀергьанасул Мукъадасаб Рокъобе кьолеб, хӀалухъеналъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа. АнцӀил бутӀа бакӀарулаан гьелъие хӀадурараб хасаб рокъобе, ва гьелдасан напакъа букӀунаан кашишзабазеги левитазеги. ГӀи-боцӀул анцӀил бутӀа кьезе бокьичӀони, гьелъул багьаги гьабун, гьелъухъ гӀарац кьолаан левитазе.

Баракат – гьаб рагӀул руго хадусел магӀнаби: (1) Аллагьасдасан Гьесул рахӀму-цӀобалдалъун гӀадамазе рещтӀунеб рахӀмат; (2) Цояс цогидасе Аллагьасдасан гьарулеб лъикӀлъи; (3) Аллагьас кьуралдаса вохун, инсанас Гьесие гьабулеб рецц-бакъ.

Баракат кьезе, баракат лъезе – гьелъул магӀна ккола лъие букӀаниги баракат гьари. Аллагьасул баракат рещтӀуна кинаб букӀаниги лъикӀлъиялдалъун. ГӀадамаз цоцазе баракат гьарула. Умумуз лъималазе баракат кьеялъул кӀварцӀикӀкӀараб магӀна буго Аллагьасул Калимаялда. Ибрагьимицаги, ИсхӀакъицаги, Якъубицаги жидерго лъималазе баракат кьолеб мехалъ, гьез лъималазе дугӀа гьабуна гьезие лъикӀаб талихӀаб букӀинеселъулги бицун. Аллагьасда баракат лъеялъул магӀна ккола, Аллагьасе инсанас рецц гьаби ва, Аллагьасдаса жив вохун вукӀин инсанас загьир гьаби. Баракат кьеялъул гӀаксаб магӀнаялда хӀалтӀизабула «нагӀана кьей».

Барзах – жугьутӀ мацӀалда, שְׁאוֺל («шеол» – хваразул дунял). НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда, хун хадуб, инсанасул рухӀ унеб бакӀ, ахираталъул Диван къотӀулеб къо тӀаде щвезегӀан гьениб букӀине.

БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, יהוה («ЙГЬВГЬ», Тархъ 3:14-15). Гьеб буго ягьудияз бищун хирияблъун рикӀкӀунеб Аллагьасул цӀар. Гьаб цӀаргун загьирлъана Аллагь Мусае. Гьаб цӀаралъул магӀна кколин абула: «Гьев ВУГО» ялъуни «ВУГЕВ» – «Гьев ВукӀана, Вуго, ВукӀинеги вуго» абураб магӀнаялда. Гьаб цӀаралдалъун Аллагь нилъеда вихьула абадияв ва хисуларев вукӀин ва инсанасул гӀумруялде кӀвар кьолевлъунги вукӀин. Аллагьасул хирияб цӀар гӀадада абиялдаса цӀунизелъун, гьеб цӀар абизе гьукъараб гӀадат баккана ягьудиязул некӀо заманалдаго. Гьеб цӀаралъул бакӀалда гьез абизе байбихьана «Адонай» (гьелъул магӀна – «дир БетӀергьан»). «Адон» («бетӀергьан») абулеб рагӀи гьединго хӀалтӀизабулаан даража тӀадегӀанав, къо-асс бугев инсанасдехунги.

БЕТӀЕРГЬАН Аллагь – жугьутӀ мацӀалда, יְהוָה אֱלֹהִים («ЙГЬВГЬ Элогьим»), «БЕТӀЕРГЬАН – Аллагь» абураб магӀнаялда.

БетӀергьанасул Рукъ, Аллагьасул Рукъ, Мукъадасаб бакӀ, Мажлисалъул Чадир – Иерусалималда Сулейман аварагас БетӀергьанасул Рукъ балелде цебе, ГӀизраилалъул халкъалъ кибего цадахъ босулеб букӀана БетӀергьанасул КъотӀиялъул гъамас жаниб лъолеб Чадир. БетӀергьанас Мусае загьир гьабураб къагӀидаялда гӀуцӀана гӀизраилаз гьеб Чадир. Чадиралда жаниб ва хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рокъоб букӀана Бищунго Мукъадасаб бакӀ ва гьелда цебехунисеб Мукъадасаб бакӀги. Бищунго Мукъадасаб бакӀалда КъотӀиялъул гъамас лъун букӀунаан; Мукъадасаб бакӀалда гьуинал махӀал тӀад рухӀулеб меседил къурбан-бакӀги, мукъадасал чадал лъолеб столги, нахучирахъалги лъун рукӀунаан. Чадиралъул къватӀисеб рахъалда, гьелда цебе лъолаан къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀ ва лъадал цӀураб мазгарул хӀерч. ДандчӀваялъул Чадиралда жанив БетӀергьан Мусае загьирлъулаан ва БетӀергьанасе тӀагӀат-гӀибадат халкъалъ кинацаго цадахъ гьелда цебе гьабулаан. БетӀергьан гӀизраилалгун вукӀиналъул гӀаламатлъун букӀана гьеб ДандчӀваялъул Чадир ва хадубккун Иерусалималда бараб Мукъадасаб Рукъ. Гьединлъидал Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалда БетӀергьанасул Рукъилан абулаан. Гьеб Чадиралъул мухӀканаб баян кьун буго Мусал Къануналда, ай Тавраталда.

Би – Мусал Къануналда рекъон, бидулъ букӀуна чӀагоябщиналъул гӀумру ва гӀумруялда тӀад ихтиярги цохӀо Аллагьасухъ букӀуна, гьединлъидал Къануналда гьукъараб буго би гъорлъ бугеб гьан кваназеги, жибго би гьекъезеги. Чияс чиясул би гӀодобе тӀуни, ракь хъублъараблъун рикӀкӀуна. НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда щибаб къоялъ къурбан хъолаан ва гьелъул биялъ гӀадамалги халкъги мунагьалдаса рацӀцӀад гьарулаан ва гӀайибалъукьа тархъан гьарулаан. Къурбаналъул би хӀалтӀизабулаан къурбан-бакӀ бацӀцӀад гьабизеги.

Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀ – БетӀергьанасул Чадиралъул, хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалъул бищунго жанисеб рахъ – КъотӀиялъул гъамас лъураб бакӀ. Бищунго Мукъадасаб бакӀалдаги гьелда цебесеб Мукъадасаб бакӀалдаги гьоркьоб, багӀарсиябгун шакъикьераб квасул бессараб, биццатаб, кутакалда хирияб пардав бигъун букӀунаан. Мусал Къануналда рекъон, гӀицӀго кӀудияв кашиш гурони ине бегьулароан гьениве жаниве, гьебги лъагӀалида жаниб цо нухалъ – мунагьалдаса рацӀцӀад гьарулеб Кипурималъул Къоялъ.

ГилгӀад – Манассил васасул – Махирил – вас. Цоги ГилгӀадилан абулаан Иордан гӀоралъул бакъбаккул рахъалдехун бугеб мугӀрул-щобазул ракьалда. Гьеб ракьги некӀсияб ГӀизраилалда гьоркьобе ккана; Рувимиеги, Гадиеги, Манассил бащдаб къавмалъеги кьун букӀана гьеб.

Гьабил – Адамилги ХӀавалги кӀиабилев вас. КӀудияв вацас чӀвана гьев, Аллагьас Гьабилил къурбан къабул гьабун ва Къабилилаб нахъ чӀван хадуб. Гьедин ккана инсанияталъул тарихалда жаниб тӀоцебесеб чӀвай-хъвей.

Гьажар – Сарал гъараваш. НекӀсияб ГӀагардасеб Бакъбаккул рахъалда букӀараб гӀадаталда рекъон, лъимер гьабуларей чӀужугӀаданалъ жиндирго гъараваш кьолаан росасда аскӀой егизе ва гьабураб лъимер гьелъулаблъун рикӀкӀунаан. Гьединлъидал жиндиего лъимер гьабулеб букӀинчӀелъул, жиндирго гъараваш Гьажар кьуна Сараца Ибрагьимие ва гьелъ Ибрагьимие гьавуна ИсмагӀил. Амма Ибрагьимил ирсилавлъун лъугьана ИсхӀакъ – Аллагьасул хӀалкӀолъиялъ, хадувккун Сараца гьавурав. Гьелдаса хадуб, Сараца гьарун, Гьажарги ИсмагӀилги Ибрагьимица нахъе ритӀана ва гьез батӀаго гӀумру гьабизе байбихьана. ИсмагӀилиеги Аллагьасул баракат щвана ва гьесдаса кӀудияб халкъ бижана (исмагӀилилал, гӀарабияз жидер халкълъун рикӀкӀунел).

Гьарун – Муса аварагги гьесул кӀудияв вац Гьарунги ккола Левийил къавмалъул чагӀи. Муса аварагги гьоркьов ккун, гӀизраилазе Къанун кьураб мехалъ, Аллагьас Гьарун вищана тӀоцевесев КӀудияв кашишлъун. Аллагьас амру гьабуна гьелдаса нахъе Гьарунил наслуялдаса гурони кашишзаби тогеян, ва гьезда тӀадабщинабги Гьес Жинцаго загьир гьабуна.

ГӀизраил – Пенуэл абураб бакӀалда Щивалигун къеркьолев вукӀаго, Аллагьас ГӀизраил абун цӀар хисана Якъубил. НекӀсияб КъотӀиялда Якъубил анцӀила кӀиявго васасул наслабазда ГӀизраилил халкъилан абула.

ГӀисав – ИсхӀакъил кӀиго цадахъ гьаруразул тӀоцеве гьавурав вас, Якъубил кӀудияв вац. Цо къоялъ вакъун рокъове вачӀарав гьес чурпадул гъадароялъухъ Якъубие бичана жиндирго тӀоцеве гьавиялъул даража. Хадуб, херлъун беццлъарав эменги гуккун, Якъубица бикъана ГӀисавие щвезе кколеб букӀараб тӀоцеве гьавурасул баракат. Гьеб гьереси тӀатаниги, баракат Якъубие хутӀана. ГӀисавица гӀумру гьабулеб букӀана Эдомалда, Сеиралъул ракьалда. Гьесул наслабазда эдомиялин (идумеял) абула.

Зайтуналъул нах, Хирияб нах, нах – Аллагьасул Калимаялда нахилан абула зайтуналъул нахуда. НекӀсияб ГӀизраилалда гьеб нахул батӀи-батӀияб магӀна букӀана. Гьеб хӀалтӀизабулаан нахучирахъазе, гьединго ругънал яги тӀомол унтаби сахлъизаризе. Бечедал чагӀаз бищун лъикӀаб нах хӀалтӀизабулаан тӀомода бахине. Цо-цояз гьеб нах жубалаан гьуинмахӀазул хурдулгун ва тӀомодаги расудаги бахунаан, берцинаб махӀ бахъинабизе. Аллагьасул амруялда рекъон, хасаб къагӀидаялъ хӀадурараб хирияб нах тӀолаан пачалъун, яги кашишлъун, яги авараглъун толев чиясул ботӀроде, гьединго Мукъадасаб БакӀалъул цӀарагӀалда бахунаан, гьел рацӀцӀадаллъун гьаризе. Гьединго зайтуналъул нах тӀолаан къурбан-бакӀалда тӀаде хириял садакъабигун цадахъ.

Ибрам, Ибрагьим авараг – Аллагьас тӀаса вищун, жугьутӀ халкъалъе жиндалъун кьучӀ лъурав ва Аллагьас жиндиргун КъотӀи гьабурав авараг. Гьесда цӀар Ибрам букӀана, амма Аллагьас хисун цӀияб цӀар кьуна гьесие Ибрагьим абун. Гочарулеб гӀумру букӀана гьесул. Аллагьасул амру бачӀана, гьев, гӀагараб ракьги тун, рикӀкӀаде Ханааналде гочаян. гьеб ракь гьесул наслабазе ирсалъе кьезе бугилан рагӀи кьуна БетӀергьанас Ибрагьимие. Ибрагьимицаги Сарацаги гӀемераб къо хӀехьезе ккана ва гӀемерал сонал ана гьезие лъимал гьаруларого. Ахирги, тӀуран херлъараб мехалъ, Аллагьасул хӀалкӀолъиялдалъун, гьезие вас ИсхӀакъ гьавуна. Ибрагьимил цоги васги вукӀана, ИсмагӀил абун цӀар лъурав, Сарал гъараваш Гьажарие гьавурав. Хадурккун Ибрагьимие жеги лъималги гьаруна цогиял лъудбуздасан. ИсхӀакъил вас Якъубил наслуялдалъун кьучӀ лъуна жугьутӀ халкъалъул анцӀила кӀиго къавмалъе. Аллагьасул Калимаялда жанив Ибрагьим вихьизавулев вуго тӀуванго инсан Аллагьасе мутӀигӀлъиялъул мисаллъун. Сундухъго балагьичӀого Аллагьасе бокьараб тӀубазабизе хӀадурав вукӀана гьев – я жиндиего кколеб пайда-заралалъухъ, яги гӀадамаз бицунелъухъ валагьичӀого.

ИсхӀакъ – Аллагьасул хъваялдалъун ва Гьесул хӀалкӀолъиялдалъун, Ибрагьимица 100 сон ва Сараца 90 сон бараб мехалъ гьезие гьавурав вас. Аллагьасул хасаб амру букӀана ИсхӀакъида хурхун, щайгурелъул Жиндиего батӀа гьабураб хасаб халкъ Ибрагьимидасан бижизабизе амру букӀана Гьесул. Вас гьавун сонал араб мехалъ, Аллагьас Ибрагьимил хӀалбихьана – гьев вас Жиндие къурбаналъе хъвеян амру гьабуна. Мориа магӀарда вухьинеги вухьун къурбан-бакӀалда тӀад лъурав вас хъвезе Ибрагьимица нус кодобе босараб мехалъ, малаикас гьев чӀезавуна. Цинги васасул бакӀалда Ибрагьимица куй хъуна къурбаналъе. КӀикъого сон бараб мехалъ ИсхӀакъица ячана Ривка, ва гьесие гьавуна кӀиго вас – ГӀисавги Якъубги. Нусиялда ункъого сон бараб мехалъ ИсхӀакъ хвана.

Кашиш – Мукъадасаб Чадиралъуб ва Иерусалималъул Мукъадасаб Рокъоб хъулухъ гьабизе Аллагьас тӀаса вищарав ва батӀи-батӀиял диниял гӀадаталги тадбиралги тӀоритӀизе ихтияр бугев чи. Муса аварагасул Къануналда рекъон, кашишзаби толаан Муса аварагасул вац Гьарунил наслабаздасан, щайгурелъул Гьарун тӀаса вищун вукӀана Аллагьас гьеб хъулухъалъе. Гьезда тӀадаб букӀана динияб данделъи цебе бачине, къурбанал тӀоритӀизе ва батӀи-батӀиял диниял гӀадаталги тадбиралги тӀоритӀизе. Гьезие кумек гьабулаан левитаз. ГӀицӀго кашишзабазул гурони ихтияр букӀинчӀо Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀалде лъугьине. Кашишзабазе бетӀерлъи гьабулаан КӀудияв кашишас.

Къабил – жугьутӀ мацӀалда, Кайин.Адамилги ХӀавалги кӀудияв вас ва Гьабилил вац. Аллагьас Гьабилил къурбан къабул гьабуна, Къабилилаб нахъ чӀвана. Гьелдаса хадуб Къабилица чӀвана Гьабил. Инсанияталъул тарихалда жаниб гьеб буго гӀадамазда гьоркьоб ккараб тӀоцебесеб чӀвай-хъвей. Аллагьас гьеб сабаблъун Къабилие нагӀана кьуна, ва, хвезегӀан, гочарулеб гӀумруялда чӀезавуна гьев.

КъотӀиялъул гъамас – НекӀсияб КъотӀиялда гьедин абула БетӀергьанас гӀизраилазулгун гьабураб КъотӀиялъул хъвай-хъвагӀай жаниб лъураб, меседги тӀад ккураб цӀулал гьабураб, кӀудияб хиралъилъун кколеб гъамасалда. Гьениб жаниб лъун букӀана кӀиго ганчӀил къоно. Синай магӀарда Мусаги гьоркьов ккун Аллагьас ГӀизраилалъул халкъгун КъотӀи гьабулелъул, Гьес халкъалда тӀад лъураб АнцӀго амру хъварал къанаби рукӀана гьел. Гьеб гъамасалъул тӀалъелалда тӀад месед тӀад бекьараб кӀиго херувимги букӀана, куркьбалги гӀебеде ритӀун. Гъамасалъул тӀалъелалда жугьутӀ мацӀалда «каппорет» (כַּפֹּרֶת) абула, гьелъул магӀна – «пардав», «тӀаде жо бачин», «тархъан гьари», «мунагьалдаса рацӀцӀад гьари». КъотӀиялъул гъамас БетӀергьанасул Рукъалъул Бищун Мукъадасаб бакӀалда лъун букӀунаан.

Къурбанал ва хириял садакъаби – Мусал Къануналда рекъон, гӀизраилаз БетӀергьанасе къурбанал тӀоритӀулаан: къурбан хъолаан, хадуб гьеб тӀубанго, ялъуни гьелъул цо бутӀа къурбан-бакӀалда тӀад бухӀулаан, хутӀараб кваналаан. Муса аварагасул заманалдаса байбихьун, БетӀергьанас Мукъадасаб Рокъоб цо чӀараб бакӀ бихьизабуна къурбаназе, ва гӀицӀго кашишзабазул ихтияр букӀана къурбанал тӀоритӀизе. НекӀсияб КъотӀиялда къурбаналъул гӀемер батӀи-батӀиял тайпаби рихьизарун руго. БоцӀи хъвей гуребги, «хирияб садакъа» хӀисабалда ролъул, зайтуналъул нахул, чагъиралъул садакъабиги, хӀалухъеналъул тӀоцебесеб бачӀинги босулаан Мукъадасаб Рокъобе къурбаналда цадахъ. НекӀсияб КъотӀиялда цӀикӀкӀараб кӀвар кьун буго къурбаназда хурхарал диниял гӀадатазде. Къурбаназдалъун ва БетӀергьанасул амраби тӀуразариялдалъун букӀунаан Аллагьасдаги инсанасдаги гьоркьоб абадияб бухьен. БатӀи-батӀиял къурбаназул батӀи-батӀияб магӀна буго: тӀубан бухӀулеб къурбан, цӀадул къурбан, мунагь чурулеб къурбан, гӀайиб бецӀулеб къурбан, хьвагӀезабулеб къурбан, ракълил къурбан, баркалаялъул къурбан, назруялъул къурбан, суннатаб къурбан, ва гь. ц. БетӀергьанасул Рокъор къасиги къадги Гьесие хъулухъалъе чӀарал кашишзабазеги левитазеги гьел къурбаназдасан букӀана квен-тӀех.

КӀудияв кашиш, БетӀерав кашиш – КӀудияв яги БетӀерав кашиш толаан Гьарунил наслуялдаса. Къануналда хъваралда рекъон, цохӀо гьесул ихтияр букӀана Аллагьасул Чадиралъул ва хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалъул Бищунго хирияб бакӀалде жаниве ине, гьебги лъагӀалида жаниб цо нухалъ.

КӀудиял, кӀудияв, кӀудияв чи – кӀудиялин цебе абулаан, халкъалда, тухумалда ва хъизан-агьлуялда жанир соназ бищун кӀудиял чагӀазда. Хадуб гьедин абизе байбихьана гӀизраилазул рагӀи билълъарал церехъабазда ва бутӀрузда. Муса аварагас жиндиего кумекалъе лъабкъоялда анцӀго кӀудияв тӀаса вищана гӀизраилазул къавмазда гьоркьоса, халкъалда гьоркьоб ккараб дагӀба-къецалъе ва цоги-цоги суалазе хӀукму къотӀиялъе.

Левитал – Якъубил лъабабилев вас Левийил наслаби. Аллагьас Левийил къавмалдаса Гьарунги гьесул наслабиги рищана Жиндирго кашишзабилъун тезе. Левийил хутӀарал наслаби Мукъадасаб Рокъор кашишзабазе кумекалъе хӀалтӀизе тана (гьезда левиталилан абула). Цогидал жугьутӀазул ихтияр букӀинчӀо гьенир хӀалтӀизе. Гьединго левитаз Къанун лъазабулаан ва халкъалда гьеб малълъулаан. ГӀизраилазда гьоркьор Ханааналъул ракьал рикьулеб мехалъ, цохӀо Левийил къавмалъе ракь кьечӀо, щайгурелъул гьезда тӀадаб букӀана Мукъадасаб Чадиралъур ва хадубккун Иерусалималда Мукъадасаб Рокъор кидаго хъулухъалда рукӀине. Ракьалъул бакӀалда левитазе гьел жанир чӀезе шагьарал кьуна.

ЛутӀ – Ибрагьим аварагасул вацасул вас. Ханааналде гочунелъул Ибрагьим аварагас цадахъ вачана ЛутӀ. Гьезул кӀиязулго рехъаби гӀемерлъидал гьел цоцаздаса ратӀалъана – ЛутӀ Содом абулеб шагьаралда чӀана. Гьеб кутакалда пасатаб шагьар букӀана, гьединлъидал Аллагьас гьеб шагьаралъе жаза гьабизе хӀукму къотӀана, амма цин малаикзабиги ритӀун, ЛутӀги гьесул хъизан-лъималги гьениса нахъе рачана. Гьениса лъутун унелъул, нуж нахъруссун ралагьугеян лъазабуна малаикас ЛутӀида. Амма ЛутӀил лъади, гьеб рагӀухъги гӀенеккичӀого, нахъялагьана ва гьебсагӀаталъго цӀамул хӀубиялде сверана. Гьелдаса хадуб ЛутӀ магӀарда цо нохъода гӀумру гьабун чӀана. Гьесул кӀияйго яс, эменги мехтизавун, гьесда аскӀой йегана, ва гьез ЛутӀие гьаруна васал: МогӀавги Бен-Аммиги. Гьездасан лъугьана могӀавиялги амониялги.

Мажусиял, чияр халкъал, къватӀиб ракьалъул чагӀи – НекӀсияб КъотӀиялда гьедин абулаан гӀизраилал гурел киналго халкъазда. Щайгурелъул гӀицӀго жугьутӀазул букӀана ХӀакъав Аллагьасда божараб дин. ХутӀарал халкъал божулаан гӀемер батӀи-батӀиял аллагьзабазда, ясикӀо-аллагьзабазеги гӀибадат гьабулаан гьез, ва ХӀакъав Аллагьасулги Гьес тӀаса бищараб халкъ ГӀизраилалъулги тушбабилъун рикӀкӀунаан гьел.

Малаик – Аллагьасе хъулухъалъе, Гьесул амраби гӀадамазе загьир гьаризе кумекалъе чӀарав, гьаб дунялалъул гурев рухӀияв рижи. Малаик абураб рагӀи ккола некӀсияб жугьутӀазул мацӀалдаса лъугьараб: מַלְאָךְ («малах») – гьелъул магӀна буго «илчи» ялъуни «вакил». Гьеб рагӀи цо-цо мехалда гӀадамазда хурхунги хӀалтӀизабулаан.

Манна – гъаранхералъул хьоналда релълъараб, хъахӀаб кьералъул зобалазул нигӀмат. Мисриялдаса ун хадур БетӀергьанас зобалаздаса маннаги кьун хьихьана жугьутӀал кӀикъого соналъ, гьел Синаялъул авлахъалда гочарулел ругелгӀан мехалъ. Гьелъул чед бежулаан, ялъуни гьеб белъунаан.

МогӀав, могӀавиял – ЛутӀил (Ибрагьимил вацасул васасул) вас – гьесул кӀудияй ясалъ гьавурав. МогӀавияз гӀумру гьабулеб букӀана ЦӀамгӀалаб ралъдал Бакъбаккул рахъалдехун. Гьез бищун аслияв аллагьлъун рикӀкӀунаан Хамос. Гьединго гьез гӀибадат гьабулаан БагӀал-Пеориеги. МогӀавиязул мацӀ жугьутӀазулалде гӀагараб букӀана.

МогӀавиял гӀизраилазул тушбабилъун лъугьана. Мисриялдаса гӀизраилал тӀадруссун рачӀунеб мехалъ, ГӀизраилил халкъалъе нагӀана кьезе МогӀавица мухьги кьун ккуна мажусияв БилгӀам. Гьесул нагӀана Аллагьас баракаталде сверизабураб мехалъ, гьересиаллагьзабазе гӀибадат гьабиялде цӀана могӀавияз гӀизраилал. ГӀизраилалъул аварагзабаз гӀемер гӀайиб чӀвалаан гьезда.

Мунагь – Аллагьасул Къанун хвезаби, Гьесие мутӀигӀлъунгутӀи ва Гьесул амруял тӀуразаричӀолъи. НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда мунагь гьабурав чиясда тӀадаб букӀана гьеб мунагь чуризелъун къурбан хъвезе.

Назорей – гьаб рагӀул магӀна ккола «БетӀергьанасе назру гьави» ялъуни «БетӀергьанасе ватӀа гьави».

Назру гьаби – Аллагьасе щиб букӀаниги кьелилан яги гьабилилан рагӀи кьей. Цо-цо мехалда гӀадамаз назру гьабулаан, Аллагьас жидерго гьари къабул гьабиялда хурхун. Инсанас рагӀи кьезе бегьулаан живго тӀуван, назорей гӀадин, Аллагьасе ватӀа гьавизе, ялъуни жиндир боцӀи-рикъзиялдасан щиб букӀаниги Аллагьасе кьезе. Гьабураб назруялъул цӀикӀкӀараб кӀвар букӀана, ва гьеб тӀубазабичӀого тезе бегьулароан.

Песах – ГӀизраилазул бищун кӀвар бугел байрамазул цояб. НекӀсияб КъотӀиялда рекъон, гьеб байрам тӀобитӀула щибаб лъагӀалил ихдалил гӀужалда, гӀизраилал Мисриялдаса къватӀире рорчӀи ва лагълъиялдаса тархъанлъи ракӀалде щвезабун. Авив (Ниссан) моцӀалъул, ай гӀизраилазул календаралъул тӀоцебесеб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялъ къаси тӀобитӀула Песах. Гьеб байрам тӀобитӀулелъул къурбаналъе кьегӀер хъола. КьегӀер тӀубанго бежула ва кьогӀал хурдулгун, реччеб жубачӀеб чедгун цадахъ кванала – гьелъул цо ракьа бекизе бегьуларо. Песахалъул сордоялъ гӀизраилаз ракӀалде щвезабун бицуна БетӀергьанас жалго Мисриялдаса хвасар гьариялъул хӀакъалъулъ. Къурбаналъе кьегӀерги хъун, щибаб рукъалъул нуцӀида гьелъул би бахун букӀана ва хвалил малаик би хъвараб рокъове лъугьинчӀо; гьединлъидал, гьезул къавулъе хвел жанибе лъугьинчӀо доб сордоялъ. Мисриязулин абуни, щибаб къавулъ тӀоцеве гьавурав вас ва гӀи-боцӀул тӀоцебесеб тӀинчӀ хвана. Къурбаналъе хъолеб кьагӀрида абулаан «Песах», жугьутӀ мацӀалда – פֶּסַח. Гьелдасан бачӀараб буго байрамалъул цӀарги. Гьеб рагӀул магӀна буго «аскӀосан ине», «квер хъвачӀого тезе» ялъуни «тӀасан кӀанцӀизе»; щайгурелъул хвалил малаик жугьутӀазул рукъзазда аскӀосан индал.

ПиргӀавн – НекӀсияб Мисриялъул пача. Цо пиргӀавнас Якъубил вас Юсуп жиндирго пачалъиялда бищун тӀадегӀанаб даражаялъул бакӀалде вахинавуна. ГӀемер заман ун хадуб, цогидав пиргӀавнас вахӀшияб лагълъиялде ккезаруна гӀизраилал ва цӀоб тун инжит гьаруна. Гьединлъидал Аллагьас Муса витӀана гьел Мисриялъул лагълъиялдаса тархъан гьаризе.

Рахел – Бетуэлил вас Лаванил гьитӀинай яс, ИсхӀакъил вас Якъубил лъади. Бетуэл ккола Ибрагьимил вац Нахорил вас. Лаван вукӀана Харан абураб шагьаралда чӀарав арамеяв ва Якъубил эбел Ривкал вац. Якъубил кӀиго лъади йикӀана – Лияги гьелъулго яц Рахелги. Рахел гьесие цӀикӀкӀун йокьулаан; гьелъие гӀоло 14 соналъ Лавание хӀалтӀана Якъуб. Рахелие гӀемерал соназ лъимал гьарулел рукӀинчӀо. Хадуб гьелъие гьаруна Юсуп ва Бунямин. Бунямин гьавулаго хвана Рахел.

Ривка – Бетуэлил яс, Лаванил яц ва ИсхӀакъил лъади. Гьелъ ИсхӀакъие гьаруна кӀигоцадахъал васал – ГӀисавги Якъубги. Ривкае Якъуб цӀикӀкӀун вокьулаан, гьединлъидал гьелъ кумек гьабуна Якъубие, тӀоцеве гьавурав вас ГӀисавие инсуца кьезе кколеб букӀараб баракат жиндиего босизе.

Салим – Гьеб батизе бегьула Иерусалималъул батӀияб цӀар. Байбихьи абураб тӀехьалда хъваралда рекъон, гьеб шагьаралъул ханлъун вукӀана Мелкицедек.

Сарай, Сара – Ибрагьимил лъади. Сара йикӀана Ибрагьимил эменцадахъай яц, гьесул эмен ТерахӀие батӀияй чӀужуялъ гьаюрай. Гьелда цӀар Сарай букӀана, амма Аллагьас хисун цӀияб цӀар кьуна гьелъие – Сара. Сарацаги Ибрагьимида цадахъ гӀемераб захӀмат баччана. Сарал гӀумру ана лъималги гьаричӀого, амма тӀуян херлъарайго, Аллагьасул кӀудияб хӀалкӀолъиялдалъун, гьелъ Ибрагьимие вас ИсхӀакъ гьавуна.

Синай – Мисриялъул Синай бащдабчӀинкӀиллъиялда бугеб мегӀер. Гьеб магӀарда Аллагьас Муса аварагасдасан гӀизраилазулгун КъотӀи гьабуна ва гьезие Жиндирго Къанун кьуна. Муса аварагас, Синай магӀарда Аллагьгун дандчӀван хадуб, босун бачӀана кӀиго ганчӀил къоно – гьезда тӀад Аллагьас хъван букӀана АнцӀго амру.

Содом ва Гоморра – НекӀо заманалда Ханааналда рукӀарал шагьарал. Гьенир чӀарал халкъазул хӀаталдаса араб пасалъи сабаблъун, Аллагьас гьел шагьаразе жаза гьабуна ва, зодоса гӀодобе цӀаги биччан, рухӀана.

Суннат – Бихьиназул гӀавраталъул рагӀал къотӀи. Аллагьас Ибрагьимие кьураб амруялда рекъон, гьавун микьабилеб къоялъ гӀизраилазул щивав васасе суннат гьабула. НекӀсияб КъотӀиялда суннат гьаби кколаан БетӀергьанасдаги Ибрагьимидагун гьесул наслабаздаги гьоркьоб гьабураб КъотӀиялъул гӀаламатлъун, ва гьелъул магӀна букӀана, суннат гьабурав чи Аллагьасул халкъалъул чи кколин ва Аллагьасул Къануналда нахъвилълъунин абураб. Суннат гьаби букӀана гӀизраилазулав вукӀиналъул гӀаламатлъунги. ГӀизраилазул халкъалда абулаан «суннат гьабурал» абун, цогидал, батӀи-батӀиял аллагьзабазда нахърилълъарал халкъазда абулаан «суннат гьабичӀел» абун.

Тархъан гьари, рацӀцӀад гьари – Аллагьасе хъолеб къурбаналдалъун, мунагьаздаса ва мунагь сабаблъун ккараб гӀайибалдаса гӀадамал хвасар гьари. Къурбан хъолев чияс, гьеб гӀайиб гьечӀеб хӀайваналъул гӀодобе тӀураб биялдалъун Аллагьасулгун гьоркьоблъи цӀи гьабулаан. «Тархъан гьари» абун жугьутӀ мацӀалда хӀалтӀизарулел рагӀабазул цояб ккола כָּפַר («кафар»), гьелъул магӀнаги буго тӀаде жо бачин, ялъуни כַּפֹּרֶת «каппорет» – пардав. Цогидал жугьутӀ мацӀалда хӀалтӀизарулел рагӀабазул магӀна буго: цо инсан ялъуни тӀубараб халкъ лагълъиялдаса эркен гьари, ялъуни, хӀакъги кьун, гӀадамал асирлъудаса нахъе рачин (הדָפָּ «пада»).

ТӀадегӀанав Аллагь, ТӀадегӀанав БЕТӀЕРГЬАН – тӀолабго дунялалдасаги зобалаздасаги тӀадегӀанав Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל אֶלְיוֺן («Эль-Эльон») ва יְהוָה אֶלְיוֺן («ЙГЬВГЬ Эльон»).

Ханаан – НухӀ аварагасул васасул вас Ханаанил наслаби чӀараб, КӀудияб ралъадалдаги Иордан гӀоралдаги гьоркьоб бугеб ракьалъул цӀар. Ханаан вукӀана Хамил вас. Аллагьасе бокьана гьеб ракь Ибрагьимиеги гьесул наслаби гӀизраилазеги ирсалъе кьезе. Заманалдасан гӀизраилаз дагь-дагьккун кверде босана Ханаан.

Ханааниял – ГӀизраилал рачӀинегӀан Ханааналда рукӀарал тӀолалго халкъал. Гьел рукӀана батӀи-батӀиял халкъал, амма аслияб къагӀидаялда, гьел рукӀанин абула финикиязде гӀагарал халкъал. Аллагьасул Калимаялда цо-цо мехалда ханааниялин абула цо чӀараб халкъалда. Гьел киналго халкъазул рукӀана хъубал, пасатал ва вахӀшиял диниял гӀадатал, гьединлъидал гьезул гӀемерисел халкъал гӀизраилаз гъурана – Аллагьас гӀизраилаздасан пайда босана гьел пасатал халкъазе жаза гьабизе. ХутӀарал ханааниял гӀизраилаз гьениса нахъе инаруна, ялъуни гьезда тӀад магъало лъуна. Ханааналда хутӀарал ханаанияз мажусиязул хъубаб дин гьабулеб букӀана, гьединлъидал гӀизраилалги гьез къосинаризе рес букӀана.

Херем, херем гьаби – Херем гьабураб жо ккола БетӀергьанасе батӀа гьабураб, инсанасе хӀарамаб жо. Херем гьабиялъул кӀиго магӀна буго. Цо магӀнаялда, херем гьабураб жо ккола тӀубан БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабураб, тӀокӀалъ я бичизе, я бичун босизе бегьулареб жо. Инсан херем гьавун вугони, гьев Мукъадасаб Рокъове лагълъун кьолаан. Цогидаб магӀнаялда гьеб ккола «тӀубан тӀагӀинабиялдалъун БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪЕ кьей». Гьаб магӀнаялда чи херем гьавизе бегьулаан кинаб букӀаниги такъсиралъухъ, ялъуни гьересиаллагьзабазе лагълъи гьабиялъухъ. Гьебго магӀнаялда херем гьабизе ва цӀа гъун бухӀизе бегьулаан тушбабазул шагьар ва рагъда щвараб давла.

Херувимал – Куркьбал ругел къуватал малаикзаби ва малаикзабазда гьоркьорги бищун тӀадегӀаназул цо тайпа – Зобалазул ва Мукъадасабщиналъул хъаравулзаби. БетӀергьанасул цӀаралда сверухъ ва Гьев инсанасе ялъуни халкъалъе загьирлъиялда хурхун гӀемерал рехсола херувимал Аллагьасул Калимаялда; «Херувимазул куркьбазда тӀад тах лъурав БЕТӀЕРГЬАН», – ин хъван батула нилъеда НекӀсияб КъотӀиялъул гӀемерисел тӀухьдузда. БетӀергьанасул Рокъоб, Бищун Мукъадасаб бакӀалда жаниб лъураб КъотӀиялъул гъамасалда тӀад, меседил гьабураб кӀиго херувим букӀана. БетӀергьанасда цере рачӀине къваригӀараб мехалда, БетӀергьанасул Рукъалда цере, гьеб КъотӀиялъул гъансида дандритӀун чӀолаан гӀизраилал. Гьел сапаразда рукӀаго, Аллагьасул тахалъул гӀаламатлъун кколеб гьеб гъамасалда тӀасан ва кӀиябго херувималда гьоркьосан, Муса аварагги гьоркьов ккун, кӀалъалаан БетӀергьан Жиндирго халкъалда.

Хирияб(-яв), Аллагьасе батӀа гьабураб (гьавурав), бацӀцӀадаб – Аллагьасе хъулухъалъе ватӀа гьавурав чи, яги Аллагьасе хъулухъалъе хӀалтӀизабулеб цӀарагӀ, яги Аллагьасе хъулухъалъе батӀа гьабураб бакӀ. Гьелъул магӀна кколаро гьединав чияс мунагь гьабуларин абураб; гьелъул магӀна ккола, гьев чи цохӀо Аллагьасе хӀалтӀизе, Гьес тӀаса вищун, ватӀа гьавун вугин, ялъуни гьеб цӀарагӀ батӀияб бакӀалда хӀалтӀизабизе бегьуларин абураб.

Хоб – Хварав чиясул жаназа букъулеб бакӀ. НекӀсияб Палестинаялда жаназа букъулаан гъотӀода гъоркьа, авлахъалда яги нухлул рагӀалда гьитӀинабго гвандиниб; хабада тӀаде ганчӀалги ралаан. Гьединго хоб хӀисабалда хӀалтӀизарулаан тӀабигӀиял нохъал, ялъуни жидецаго гьарулаан кьурабалъ хобалазе нохъал. Гьединаб нохъоялда цебе кӀудияб гамачӀ гиризабулаан, гьенибе нух къазе. Хвел букъулаан аслияб къагӀидаялда шагьар яги росу тун къватӀибехун. Хоб абураб рагӀи барзах (хваразул дунял) абураб магӀнаялдаги хӀалтӀизабула НекӀсияб КъотӀиялда.

Хорив – Гьаб буго Синай мегӀералъул батӀияб цӀар. ЖугьутӀ мацӀалда, חֹרֵב («хорев»). Гьеб рагӀул магӀна батизе бегьула «ракъдаллъи», «хъарцинлъи».

ХӀава – ТӀоцее Аллагьас ракьалда йижарай чӀужугӀадан, Адамил лъади. ЖугьутӀ мацӀалда, ХӀава; гьелъул магӀна буго «гӀумру».

ХӀакъав / ЧӀагояв Аллагь – хӀакъикъаталдаги, Жиндирго амру тӀубазабизелъун, гьаб дунялалда гьабулебщиналъулъ Жив гӀахьаллъулев ХӀакъикъияв Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל חַי («Эль-Хай») ва אֱלֹהִים חַיִּים («Элогьим хайим»).

ХӀалкӀолев Аллагь – ХӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל שַׁדַּי («Эль-Шадай»).

ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, אֲדֹנָי יְהוָה («Адонай ЙГЬВГЬ»), «БЕТӀЕРГЬАН – киналъулго БетӀергьан» абураб магӀнаялда.

Шаматкъо – Шамат, жугьутӀ мацӀалда, שַׁבָּת («шаббат»), ай «хӀалхьи» ялъуни «лъалхъизе». ЖугьутӀазул календаралда гьеб буго анкьалъул анкьабилеб къо, гӀизраилазул хирияб къо. Гьелдалъун загьир гьабулеб буго хӀалхьиялъул хиралъи ва кӀвар буголъи. Мусал Къануналда рекъон, гьеб къо тӀубанго Аллагьасе батӀа гьабулаан, гьединлъидал гьеб къоялъ кинабниги хӀалтӀиги гьабизе бегьулароан. Шаматкъо байбихьулаан рузманкъоялъул бакъанида ва шаматкъоялъул бакъанида лъугӀулаан.

Эдом (Едом) – ЖугьутӀ мацӀалда, אֱדוֺם («Эдом»). Гьеб батизе бегьула цоги гьелда релъараб рагӀудасан лъугьараб – אָדֹם («багӀараб»). Гьеб буго ГӀизраилил (Якъубил) вац ГӀисавил ва гьесул наслабазул тӀокӀцӀар. Гьеб тӀокӀцӀар ГӀисавие щвана тӀоцеве гьавурав вукӀиналъул жиндирго даража багӀараб хилъалодул чурпаялъухъ бичидал. Эдомилан цоги абула ГӀисавилги гьесул наслабазулги букӀараб ракьалда. Гьез гӀумру гьабулеб букӀана Сеиралъул мугӀрузда. Мисриялдаса гӀизраилал тӀадруссун рачӀунеб мехалъ, эдомияз риччачӀо гьел жидерго ракьалдасан ине.

Эфод – ХӀебтил букъун гьабураб, цебебухьалда релълъараб, БетӀергьанасе хъулухъ гьабулаго кашишзабаз ратӀлида тӀасан ретӀунеб жо. ЦохӀо КӀудияв кашишасул букӀана хирияб ххамил букъараб эфод. Кашишзабазул эфодалъул каранда бан букӀунаан, БетӀергьанасул амру лъазабизелъун хӀалтӀизарулел Уримги Туммимги жанир лъураб киса.

Юсуп – Якъубил васазул цояв, гьесие бищун хирияв. Вацаз Юсуп лагълъиялде вичана, амма Аллагьас гьесие кумек гьабуна ва Мисриялъул пачаясул кваранаб кверлъун ккезавуна. Доб заманалда гӀасияб ва халатбахъараб ракъи бачӀана дунялалде. Амма БетӀергьанас Юсупидасан пайда босана гьесул инсул агьлуги мисриялги бакъараб хвалдаса хвасарлъизаризе. Юсупидасан лъугьана гӀизраилазул кӀиго къавм: гьесул васал Ефраимидасанги Манассидасанги.

Ягьуда – Якъубил вас ва Ягьудал къавмалъул эмен. Гьесул наслабазда ягьудиялин абула. Ягьудал къавмалдаса ккола ГӀизраилалъул цӀар рагӀарав пача Давудги гьесул вас Сулейманги.

Якъуб – ИсхӀакъилги Ривкалги гьитӀинав вас, Ибрагьим аварагасул васасул вас. ГӀисавидаса хадув гьавурав вукӀаниги, Аллагьас гьев тӀаса вищана, тӀоцеве гьавурасул даражаги гьесие щвана. Гьесул анцӀила кӀиго васасдасан лъугьана гӀизраилазул анцӀила кӀиго къавм. Аллагьас Якъубие ГӀизраил абураб цӀар кьуна, ва киналго гьесул наслабазда гӀизраилалин абизе байбихьана.

ЯсикӀо-аллагьзаби, гьересиаллагьзаби – ГанчӀил яги цӀулал гьарурал жал – аллагьасе гӀадин, гӀадамаз жидее сужда-гӀибадат гьабулел.

Гера – цӀайиялъул бищун гьитӀинаб роцен: гӀага-шагарго 0,6 грамм.

Гин – нахул роцен, гӀага-шагарго 3,5 литра.

Ефа – бугӀа-ролъул роцен, гӀага-шагарго 22 литра. Цо эфаялда 10 омер букӀунаан.

Лог – лъадал роцен, гӀага-шагарго 300 мл.

НатӀ – халалъиялъул роцен, гӀага-шагарго 45 сантиметр.

Омер – бугӀа-ролъул роцен, гӀага-шагарго 2,2 литра.

Талант – цӀайиялъул роцен, гӀага-шагарго 34 кило.

Шекел – цӀайиялъул роцен, гӀага-шагарго 11 грамм.

+ 1:1 Ин. 1:1

* 1:26 Инсан – жугьутӀ мацӀалда, «адам». «Адам» абураб рагӀул магӀна буго «инсан» ялъуни «инсаният».

+ 1:27 Мат. 19:4, Мар. 10:6

+ 2:7 1 Кор. 15:45

+ 2:9 Байб. 3:22, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 2:7, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 22:2

+ 2:11 1 Пач. 15:7

* 2:14 Тигр – жугьутӀ мацӀалда, «Хиддекель».

+ 2:14 Дан. 10:4, Байб. 10:11-12

+ 2:21 Байб. 15:12, 1 Пач. 26:12

* 2:23 ЖугьутӀ мацӀалда цоцазда релълъарал руго «бихьинчи» ва «чӀужугӀадан» абурал рагӀаби – «иш» (бихьинчи) ва «иша» (чӀужугӀадан).

+ 2:24 Мат. 19:5, Мар. 10:7, 1 Кор. 6:16, Эф. 5:31

+ 3:1 Мат. 10:16

+ 3:3 Байб. 2:17

+ 3:6 Рум. 5:12, 1 Кор. 15:21-22

+ 3:15 Рум. 16:20

+ 3:16 Эф. 5:21, Кол. 3:18

* 3:20 Адам – ЖугьутӀ мацӀалда «адам» абураб рагӀи бачӀана «адама» (ракь, яги хӀатӀ) абураб рагӀудасан, «гӀадан» ялъуни «инсан» абураб магӀнаялда. «Инсан» абураб магӀнаялда хӀалтӀизабула гьеб рагӀи гьаб тӀехьалъул тӀоцебесеб кӀиго бетӀералда. Дунялалда цогидал гӀадамал рижун хадуб «Адам» абураб рагӀи тӀоцевесев бихьинчиясул цӀар хӀисабалда хӀалтӀизабизе лъугьана.

* 3:20 ХӀава – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «гӀумру» абураб рагӀуда.

+ 3:22 Байб. 2:9, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 2:7, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 22:2

* 3:24 Херувим – куркьбал ругел къуватал малаикзаби ва малаикзабазда гьоркьорги бищун тӀадегӀаназул цо тайпа, Зобалазул ва Мукъадасабщиналъул хъаравулзаби (3 Пач. 6:23-28).

* 4:1 Къабил (קַיִן) – жугьутӀ мацӀалда гьеб цӀар релълъуна «щвараб» яги «босараб» абурал рагӀабазда.

+ 4:7 Байб. 3:16

* 4:8 Къабилица Гьабилида абурал гьал рагӀаби жугьутӀ мацӀалъул тексталда хутӀун гьечӀо, гьел руго некӀсиял тӀахьазда.

+ 4:15 Лев. 26:21,

* 4:25 Шет – гьаб цӀар релълъуна «лъуна (кьуна)» абураб рагӀуда.

* 4:26 Энош (אֱנוֹשׁ) – «адам» абураб рагӀулго гӀадин, «инсан» абураб магӀна буго гьаб рагӀул.

+ 5:2 Байб. 1:27

+ 5:3 1 Кор. 15:49

+ 5:24 4 Пач. 2:11, Жугь. 11:5

+ 5:29 Байб. 3:17

* 6:2 Аллагьасул васал – гьаб рагӀул батӀи-батӀиял магӀнаби руго. 1. Аллагьас тӀаса рищарал чагӀи (бал. Тархъ. 4:22, 23; Къан. 14:1). Гьел рукӀине бегьула Шетил наслуялъул васал. 2. БетӀергьанасе мутӀигӀал, гӀадатиял гурел, зобалазул жал (Аюб 1:6; 2:1; 38:7; Заб. 28:1; 88:7 ). 3. Септуагинтаялда гьеб рагӀул магӀна гьабула битӀахъе (Забуралда), ялъуни буссинабула «Малаикзаби» абун (Аюб аварагасул тӀехьалда).

+ 6:4 Тар. 13:34

+ 6:5 ГӀакъилал рагӀаби 6:18, Мат. 12:34

+ 6:6 1 Пач. 15:10-11

* 6:15 НатӀ – гӀага-шагарго 45 см.

+ 8:4 4 Пач. 19:37,

+ 8:17 Байб. 1:22

+ 8:21 Тархъ. 29:18, Лев. 1:9, Байб. 6:5

+ 9:1 Байб. 1:22

+ 9:3 Байб. 1:29

* 9:4 НекӀсияб КъотӀиялда рекъон, бидулъ букӀуна чӀагоябщиналъул гӀумру ва гӀумруялда тӀад ихтиярги цохӀо Аллагьасухъ букӀуна; Бал. Лев. 17:10-14 – бигун цадахъ гьан кваназе гьукъи.

+ 9:4 Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:10-11, Лев. 17:14, Къан. 12:23-24, Чап. 15:20, Чап. 15:29

+ 9:6 Тар. 35:33, Байб. 1:26-27

* 9:13 Нур – радуга.

+ 9:21 ГӀакъилал рагӀаби 20:1

+ 9:22 ГӀакъилал рагӀаби 30:17

* 9:27 Яфет – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «цӀикӀкӀин» абураб рагӀуда.

+ 10:4 Юнус 1:3

+ 10:7 Байб. 2:11

+ 10:11 Байб. 2:14

+ 10:21 Тар. 24:24

* 10:25 Пелег – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «рикьизе» абураб рагӀуда.

+ 10:29 Байб. 2:11

+ 11:2 Байб. 10:10, Дан. 3:1

+ 11:8 Къан. 32:8

* 11:9 Вавилон – жугьутӀ мацӀалда, «Бавел». Гьеб рагӀи релълъуна «балал» абураб рагӀуда ва гьелъул магӀна буго «хис-хисизабизе», яги «бикьизабизе», ялъуни «жубазабизе» абураб.

+ 12:1 Чап. 7:4

+ 12:3 Байб. 18:18, Байб. 22:18, Байб. 26:4, Байб. 28:14, Гал. 3:8

+ 12:10 Байб. 41:54

+ 12:13 Байб. 20:2, Байб. 20:12

+ 13:10 Байб. 2:10, Байб. 19:24

+ 13:13 Байб. 18:20

+ 13:16 3 Пач. 3:8

* 14:5 Рефаимал – НекӀсияб КъотӀиялда гӀемер рехсарал, кӀудияб къаркъалаялъул ва къуватал, цӀар рагӀарал гӀадамал. Къанун абураб тӀехьалъул кӀиабилеб бетӀералъул 10, 11, 20, 21-абилел мухъазда хъваралда рекъон, гьезда гьоркьоре унаан: МогӀавиялде могӀавиял рачӀинегӀан гьенир рукӀарал «эмеял» ва Аммониялде аммониял рачӀинегӀан гьенир рукӀарал «замзуммеял» (гьелго «зузеял»).

+ 14:5 Къан. 2:10-12

+ 14:7 Тар. 13:27,

+ 14:8 Къан. 29:23

+ 14:17 2 Пач. 18:18

* 14:18 ТӀадегӀанав Аллагь – ЖугьутӀ мацӀалда, «Эль-Эльон».

+ 14:20 Байб. 28:22, Лев. 27:30, Жугь. 7:1-2

* 15:1 Илгьам гьаби (лъугьи) – Аллагьас Живго загьир гьави, цебетӀамиялдалъун инсанасухъе вачӀин.

+ 15:1 2 Пач. 22:3,

+ 15:5 Байб. 22:17, Къан. 1:10, Къан. 10:22, Рум. 4:18

+ 15:6 Рум. 4:3, Гал. 3:6, Якъ. 2:23

+ 15:8 Лук. 1:18

* 15:10 БетӀергьанасги Ибрамицаги КъотӀи гьабулеб буго некӀсияб бакъбаккул рахъалда тӀибитӀараб цебесеб гӀадаталда рекъон: къотӀи-къай щула гьабизелъун, къотӀи гьабулел чагӀи унаан кӀихӀи къотӀараб хӀайваналъул цоцада дандритӀун лъурал ракьхъеназда гьоркьосан. Гьелъул магӀна кколаан, гьеб кӀихӀи къотӀараб хӀайваналъул гӀадинаб къисмат букӀине бугин гьеб къотӀи-къай хвезабурав чиясул абураб (бал. Йирм. 34:18 ).

+ 15:10 Лев. 1:17,

+ 15:12 Байб. 2:21, 1 Пач. 26:12,

+ 15:13 Тархъ. 1:11, Тархъ. 12:40, Чап. 7:6

+ 15:14 Тархъ. 11:3, Чап. 7:7

* 15:16 ГӀага-шагарго 400 соналдасан.

* 15:16 Амориял – гьаб бакӀалда амориялин абулеб буго доб заманалда Ханааналда гӀумру гьабулел рукӀарал тӀолалго халкъазда.

+ 15:16 Къан. 9:4, 3 Пач. 21:26

* 15:18 Мисриялъул лъар – гӀемерисел гӀалимзабаз абула гьеб «Аль-Ариш» абулеб, Ханааналъулги Мисриялъулги гӀорхъода бугеб лъар бугилан.

+ 15:18 Тархъ. 23:31, Тар. 34:1-12, 3 Пач. 4:21,

* 16:2 НекӀсияб ГӀагардасеб Бакъбаккул рахъалда букӀараб гӀадаталда рекъон, лъимер гьабуларей чӀужугӀаданалъ жиндирго гъараваш кьолаан жиндирго росасе, ва гьелъ гьабураб лъимер жиндиего бачунаан.

+ 16:5 Байб. 18:25, Байб. 31:53, 1 Пач. 24:13, 1 Пач. 24:16,

+ 16:7 Тархъ. 15:22

* 16:13 Эль-Рои – жугьутӀ мацӀалда гьелъул магӀна буго «дун йихьулев Аллагь».

* 16:14 Беэр-Лахай-Рои – жугьутӀ мацӀалда гьелъул магӀна буго «дун йихьулев ХӀакъикъиясул гъуй».

* 17:1 ХӀалкӀолев Аллагь – жугьутӀ мацӀалда, «Эль-Шадай». Гьелъул магӀна – хӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь.

* 17:5 Ибрам – жугьутӀ мацӀалда, «Аврам». Гьаб цӀаралъул магӀна буго «тӀадегӀан гьавурав эмен». Ибрагьим – жугьутӀ мацӀалда, «Аврагьам». Гьелъул магӀна буго «гӀемерал халкъазул эмен».

+ 17:5 Рум. 4:17

+ 17:12 Лев. 12:3

* 17:15 Сара – гьаб цӀаралъул магӀна ккола «бика».

+ 18:10 Рум. 9:19

+ 18:12 1 Пёт. 3:6

+ 18:14 Мат. 19:26, Лук. 1:37, 4 Пач. 4:16

+ 18:18 Байб. 12:3

+ 18:20 Байб. 13:13

+ 18:25 Байб. 16:5,

+ 19:11 4 Пач. 6:18

* 19:22 ЦогӀар – «ГьитӀинаб».

+ 19:24 Лук. 17:29

+ 20:2 Байб. 12:10-20

+ 20:7 Якъ. 5:16

+ 20:17 Якъ. 5:16

+ 21:3 Байб. 17:19

+ 21:4 Байб. 17:12-13

* 21:6 ИсхӀакъ – гьаб цӀаралъул магӀна буго «гьев велъанхъулев вуго» абураб.

+ 21:9 Гал. 4:29

+ 21:10 Ин. 8:35, Гал. 4:30

+ 21:12 Рум. 9:7

+ 21:21 Тар. 10:12, 3 Пач. 11:18

* 21:31 Беэр-Шева – «Гьедиялъул гъуй» ялъуни «Анкьгоязул гъуй».

+ 21:31 Байб. 26:33

+ 22:1 Чап. 9:10

* 22:14 ЖугьутӀ мацӀалда, ЙГЬВГЬ-Ире – гьелъул магӀна ккола «БЕТӀЕРГЬАНАС кьела», ялъуни «БЕТӀЕРГЬАНАС бихьизабила».

+ 22:17 Байб. 15:5, 3 Пач. 4:20, Жугь. 6:13-14

+ 22:18 Байб. 12:3, Байб. 26:4, Чап. 3:25

+ 22:23 Байб. 24:24

* 24:2 МачӀалда квер лъолаан гьа ритӀухъаб букӀин бихьизабизе.

* 24:22 Шекел – 11 грамм.

+ 25:10 Байб. 23:16-20

+ 25:18 1 Пач. 15:7

+ 25:23 Тар. 24:18, 2 Пач. 8:14, Рум. 9:12

* 25:25 ГӀисав абураб цӀар бухьараб буго «расуца бацараб» абураб магӀнаялда.

* 25:26 Якъуб – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «эгъе ккурав» ва «гукки» абураб магӀна бугел рагӀабазда.

* 25:30 Эдом – багӀараб.

+ 25:31 Къан. 21:17

+ 25:34 Жугь. 12:16

+ 26:1 Байб. 12:10, Байб. 20:2

+ 26:3 Байб. 22:16-18,

+ 26:4 Тархъ. 32:13, Байб. 12:3, Байб. 22:18, Чап. 3:25

+ 26:7 Байб. 12:13, Байб. 20:1-2

+ 26:15 Байб. 21:30

* 26:20 Эсек – «ДагӀба».

* 26:21 Ситна – «Тушманлъи».

* 26:22 Реховот – «ГӀатӀилъи».

+ 26:29 ГӀакъилал рагӀаби 16:7

* 26:33 Шива – «Гьа гьеди», ялъуни «Анкьго».

* 26:33 Беэр-Шева – «Гьедиялъул гъуй», ялъуни «Анкьгоязул гъуй».

+ 26:34 Байб. 36:2-3

+ 27:3 Байб. 25:27-28

* 27:4 ТӀоцеве гьавурав васасухъе Инсуца хвалда цебе кьезе кколаан кинабго жиндир буголъиялъул кверщел ва Аллагьасдасан щвараб баракат. Гьедин гьабураб васият хисизабизе рес букӀинчӀо.

+ 27:28 Къан. 33:13

* 27:36 Якъуб – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «эгъе ккурав» ва «гукки» абураб магӀна бугел рагӀабазда.

+ 27:36 Байб. 25:33

+ 27:40 2 Пач. 8:14, 4 Пач. 8:20-22

+ 27:46 Байб. 26:35

+ 28:2 Байб. 22:23, Байб. 24:29-30

* 28:3 ХӀалкӀолев Аллагь – жугьутӀ мацӀалда «Эль-Шадай». Гьелъул магӀна – хӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь.

+ 28:9 Байб. 25:13, Байб. 36:3

+ 28:14 Байб. 12:3, Байб. 13:16, Байб. 22:18, Байб. 26:4

* 28:18 НекӀсияб ГӀагардасеб Бакъбаккул рахъалъул халкъаз мукъадасал абулел ганчӀал эхетизарулаан аллагьзабазул рукъзал хӀисабалда.

+ 28:18 Байб. 35:14, 1 Пач. 7:12

* 28:19 Бет-Эл – «Аллагьасул рукъ».

+ 28:19 Байб. 35:6, Байб. 35:15, Байб. 48:3

+ 28:20 Тар. 21:2, 1 Пач. 1:11, 2 Пач. 15:8

+ 28:22 Байб. 14:20, Лев. 27:30

+ 29:30 Лев. 18:18

+ 29:31 1 Пач. 1:19-20

* 29:32 Рувим – гьаб цӀар релълъуна «Досда бихьана дир къварилъи» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

* 29:33 Шимеон – гьаб цӀар релълъуна «Досда рагӀана» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

* 29:34 Левий – гьаб цӀар релълъуна «хурхинабизе» яги «бухьине» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

* 29:35 Ягьуда – гьаб цӀар релълъуна «рецц гьабизе» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

* 30:6 Дан – «Дос хӀукму къотӀана», ялъуни «Дос ритӀухъ гьавуна».

* 30:8 Нафтали – «Къеркьей».

* 30:11 Гад – «Икъбал».

* 30:13 Ашер – «ТалихӀ».

* 30:14 Мандрагора – магъилъ бижулеб, инсанасул сипаталда релълъарал риццатал кьалбалги ругеб, тӀегьги балеб хер. Гьелъул кьалбазул лъим кьолаан жиндихъго рокьи ккезабизе. Гьеб гьекъезе кьолаан лъимер гьабуларей чӀужугӀаданалъеги.

+ 30:15 Лев. 18:18

* 30:18 Иссахар – «Шапакъат».

* 30:20 Зевулун – «Адаб-хӀурмат».

* 30:24 Юсуп – гьеб цӀар релълъуна «Дос жеги кьеги» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

+ 31:13 Байб. 28:20-22

+ 31:45 Байб. 28:18, Байб. 35:14,

* 31:47 Егар-Сахадута – арамеязул мацӀалда гьелъул магӀна буго «НугӀлъиялъул гохӀ». Гал-Эд – жугьутӀ мацӀалда гьебго магӀнаялъул цӀар.

* 31:49 Мицпа – «Халкколеб си».

+ 31:53 Байб. 16:5

* 32:2 Маханаим – «КӀиго урду».

+ 32:9 Байб. 31:3

+ 32:12 Байб. 28:14-15

* 32:28 ГӀизраил – жугьутӀазул мацӀалда гьаб цӀаралъул магӀна буго «Аллагь къеркьана» яги «Аллагьгун къеркьана» абураб.

+ 32:28 Байб. 35:10

* 32:30 Пени-Эл – «Аллагьасул гьумер».

* 32:30 НекӀсияб КъотӀиялда рекъон, Аллагьасул гьумер бихьарав чи чӀаго хутӀулароан.

+ 32:30 Тархъ. 24:10, Тархъ. 33:20, Ин. 1:18

* 33:17 Суккот – гьаб рагӀул магӀна ккола: «Хъошал», «Чадрал», ялъуни «ТӀадхъелал».

+ 33:18 Байб. 12:6

* 33:20 Эл Элогье-ГӀизраил – «Аллагь-ГӀизраилил Аллагь».

+ 34:7 2 Пач. 13:12

+ 34:8 Къан. 22:28

+ 34:12 1 Пач. 18:25

+ 35:1 Байб. 28:10-22

* 35:7 Эль-Бет-Эль – жугьутӀ мацӀалда гьелъул магӀна ккола «Бет-Элалъул Аллагь».

+ 35:7 Байб. 28:19

* 35:8 Аллон-Бахут – гьелъул магӀна буго «жинда гъоркь магӀу бахъараб миккигъветӀ».

+ 35:8 Байб. 24:59

+ 35:10 Байб. 32:28

+ 35:11 Байб. 17:6

+ 35:14 Байб. 28:18, Байб. 31:45

+ 35:15 Байб. 28:19

+ 35:17 1 Пач. 4:20

* 35:18 Бен-Они – гьелъул магӀна ккола «дир пашманлъиялъул вас»; Бунямин – «дир кваранаб квералъул вас».

+ 35:19 Рут 1:2,

+ 35:22 Байб. 49:4, Лев. 20:11

+ 35:27 Байб. 13:18, Байб. 23:2

+ 35:29 Байб. 25:8

+ 36:1 Байб. 25:30

+ 36:3 Байб. 26:34, Байб. 28:9

+ 36:12 Тархъ. 17:8

+ 36:20 Байб. 14:6, Къан. 2:12

+ 36:34 Байб. 36:15,

* 37:3 Накъишал тӀад угьараб гурде рикӀкӀунаан кутакалда хирияб ва чӀухӀараб ретӀеллъун.

+ 37:13 Байб. 33:18

+ 37:14 1 Пач. 17:18

* 37:17 Дотан – гьеб шагьар Шехемалдаса шималалъул рахъалдехун 20 километраялъул манзилалда букӀана.

+ 37:17 4 Пач. 6:13

+ 37:27 Байб. 25:12-16

+ 38:8 Къан. 25:5-6

+ 38:24 Лев. 21:9

+ 38:26 Лев. 18:15

* 38:29 Парец – гьаб цӀар релълъуна «къватӀиве ворчӀарав», ялъуни «нух (каратӀ) борлъарав» абураб магӀна бугел рагӀабазда.

* 38:30 ЗерахӀ – кунчӀизе, гвангъизе. Гьаб цӀар релълъуна «багӀарккараб рогьалил гвангъи» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

+ 39:1 Байб. 37:36

+ 39:9 Тархъ. 20:14

+ 39:15 Тархъ. 20:16

+ 39:21 Дан. 1:10

+ 40:8 Дан. 2:28

+ 40:20 Мар. 6:21

+ 40:22 Эстер 7:10

+ 41:8 Дан. 2:1-2

+ 41:12 Дан. 1:17

+ 41:16 Дан. 2:30

+ 41:30 4 Пач. 8:1

+ 41:38 Дан. 4:5, Дан. 5:11

+ 41:40 Эстер 10:3

+ 41:42 Эстер 3:10, Эстер 8:2

+ 41:45 Байб. 46:20,

* 41:51 Манасс – «КӀочон тезабизе».

* 41:52 Ефраим – «БачӀин цӀикӀкӀинабулев».

+ 41:54 Байб. 12:10

+ 42:6 ГӀакъилал рагӀаби 11:26

+ 42:9 Байб. 37:5-11

+ 42:22 Байб. 37:21-22

+ 43:32 Байб. 46:34

+ 44:20 Байб. 37:3

* 45:24 Ялъуни «нухда цоцалъ рагъуге».

+ 46:1 Байб. 26:33

+ 46:4 Байб. 50:13

+ 46:8 Тархъ. 6:14-16

+ 46:9 Тархъ. 6:14, Тар. 26:5-6,

+ 46:10 Тар. 26:13

+ 46:11 Тар. 3:17, Тар. 26:57

+ 46:12 Байб. 38, Тар. 26:19

+ 46:13 Тар. 26:23-24,

+ 46:14 Тар. 26:26

+ 46:16 Тар. 26:15

+ 46:17 Тар. 26:44-46,

+ 46:20 Байб. 41:45, Тар. 26:28-37

+ 46:21 Тар. 26:38-41,

+ 46:23 Тар. 26:42

+ 46:24 Тар. 26:48-49,

+ 46:27 Тархъ. 1:5

+ 46:34 Байб. 43:32, Тархъ. 8:26

+ 47:11 Тархъ. 1:11, Тархъ. 12:37

+ 47:30 Байб. 50:13

+ 47:31 3 Пач. 1:47

* 48:3 ХӀалкӀолев Аллагь – жугьутӀ мацӀалда «Эль-Шадай». Гьелъул магӀна – хӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь.

+ 48:4 Байб. 28:12-15, Байб. 35:9-12

+ 48:7 Байб. 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Тар. 1:33, Тар. 1:35, Къан. 33:17,

* 48:22 Гьеб ккола Шехем шагьар.

• 49:1 Къан. 33:1-24

+ 49:4 Байб. 35:22, Лев. 18:7,

+ 49:5 Байб. 34:25-29

+ 49:7 Тар. 35:2,

* 49:8 Ягьуда – гьаб цӀар релълъуна «рецц гьабизе» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

+ 49:9 Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 5:5, Тар. 23:24, Тар. 24:9

+ 49:10 Тар. 24:17

+ 49:16 Байб. 30:6

+ 49:26 Къан. 33:15, Къан. 33:13-17

+ 49:31 Байб. 23:16-19, Байб. 35:29

* 50:11 Авел-Мицраим – гьаб рагӀул магӀна ккола «мисриял гӀодараб бакӀ».

+ 50:13 Байб. 23:16

+ 50:23 Тар. 32:39

+ 50:24 Тархъ. 3:16-17

+ 50:25 Тархъ. 13:19

+ 1:4 Байб. 35:23-26

+ 1:5 Байб. 46:27

+ 1:8 Чап. 7:18

+ 1:11 Байб. 15:13, Байб. 47:11

+ 2:1 Тархъ. 6:20, Тар. 26:59

* 2:10 Муса – жугьутӀ мацӀалда, «Моше». Гьеб цӀар релълъуна «маша» абураб рагӀуда – гьелъул магӀна ккола «къватӀиве вахъизе» яги «къватӀиве цӀазе».

+ 2:18 Тар. 10:29

* 2:22 Гершом – гьаб цӀар релълъуна «гер» абураб рагӀуда ва гьелъул магӀнаги ккола «апараг» яги «къватӀисев».

+ 2:24 Байб. 15:14, Байб. 46:4

+ 2:25 1 Пач. 9:16

* 3:1 Итро – Регуэлил цоги батӀияб цӀар.

+ 3:1 3 Пач. 19:8

* 3:6 Аллагьасда берчӀвазе хӀинкъун – НекӀсияб КъотӀиялъул малъа-хъваялда рекъон, Аллагьасул гьумер бихьарав чи чӀаго хутӀуларо (бал. 33:20; Къад. 6:22; 13:22 ).

+ 3:6 Чап. 7:32

+ 3:8 Къан. 26:15

+ 3:9 1 Пач. 2:24-25

* 3:12 Гьеб буго Синай мегӀер.

+ 3:14 Ин. 8:58

* 3:15 БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, ЙГЬВГЬ. Гьаб цӀаралъул магӀна кколин абула: «Гьев ВУГО», ялъуни «ВУГЕВ» – «Гьев ВукӀана, Вуго, ВукӀинеги вуго» абураб магӀнаялда. Гьаниб Аллагьас Мусае дагь-дагьккун рагьулеб буго Жиндирго цӀар (бал 3:14). Гьаб цӀаралдалъун Аллагь нилъеда вихьула абадияв ва хисуларев вукӀин ва инсанасул гӀумруялде кӀвар кьолевлъунги вукӀин.

+ 3:20 Тархъ. 12:31

+ 3:21 Байб. 15:14

* 4:6 Барас унти – чамалиго батӀи-батӀиял квешал тӀомол унтабазул гӀаммаб цӀар.

+ 4:11 ГӀакъилал рагӀаби 20:12

+ 4:19 Тархъ. 2:15

* 4:24 Гьев ватизе бегьула Мусал вас.

* 4:24 БетӀергьанас вас чӀвазехъин вукӀун ватизе бегьула Мусаца гьесие суннат гьабичӀолъи сабаблъун. Суннат гьаби кколаан БетӀергьанасдаги Ибрагьимидагун гьесул наслабаздаги гьоркьоб гьабураб КъотӀиялъул гӀаламатлъун.

* 4:27 Аллагьасул МегӀер – Хорив (гьебго Синай) мегӀер.

* 6:3 ХӀалкӀолев Аллагь – жугьутӀ мацӀалда, Эль-Шадай.

* 6:3 БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, ЙГЬВГЬ.

+ 6:3 Байб. 17:1

+ 6:8 Байб. 15:18, Байб. 26:3, Байб. 35:12

+ 6:14 Байб. 46:8-11

+ 6:15 Байб. 46:10, Тар. 26:12-13

+ 6:16 Тар. 3:17,

+ 6:19 Тар. 26:57-58

+ 6:20 Тар. 26:59

+ 6:21 Тар. 16:1-35

+ 6:22 Лев. 10:4

+ 6:23 Тар. 1:7, Тар. 2:3, Тар. 26:60-61

+ 6:24 Тар. 26:11,

+ 6:25 Тар. 25:7

+ 8:8 Тархъ. 9:28, Тархъ. 10:17

+ 8:26 Байб. 43:32, Байб. 46:34

+ 9:16 Рум. 9:17

+ 9:23 Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 11:19, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 16:21

+ 9:28 Тархъ. 8:8, Тархъ. 10:17

+ 9:29 Тархъ. 19:5, Къан. 10:14,

+ 10:4 Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 9:3

+ 10:16 Лук. 15:18

+ 10:17 Тархъ. 8:8, Тархъ. 9:28

• 12:1 Лев. 23:5-8, Тар. 28:16-25, Къан. 16:1-8

+ 12:6 Тар. 9:10-11

* 12:8 Бугьурго чед – реччеб гъорлъе жубачӀого бежараб чед.

+ 12:12 Тар. 33:4

* 12:22 Иссоп – ГӀизраилалда бижулеб махӀгьуинаб хер.

+ 12:22 Лев. 14:6, Тар. 19:6, Тар. 19:18,

+ 12:26 Тархъ. 13:14, Къан. 6:20,

+ 12:35 Тархъ. 11:2

+ 12:36 Байб. 15:14

+ 12:37 Тар. 11:21, Тар. 33:5

+ 12:40 Байб. 15:13, Чап. 7:6, Гал. 3:17

+ 12:46 Тар. 9:12, Ин. 19:36

+ 12:49 Лев. 19:34, Лев. 24:22, Тар. 9:14, Тар. 15:15-16, Къан. 10:19

+ 13:2 Тархъ. 22:29, Тархъ. 34:19, Лев. 27:26, Тар. 3:13, Тар. 8:16, Тар. 18:15-17, Къан. 15:19, Лук. 2:23

+ 13:7 Лев. 23:5-8

+ 13:9 Къан. 6:8, Къан. 11:18

+ 13:14 Тархъ. 12:26, Къан. 6:20

+ 13:17 Тар. 14:1-4

* 13:18 БагӀараб ралъад – ялъуни «МуцӀидул ралъад». Гьединго бал. Тархъ. 14:9, 16, 21, 30; 3 Пач. 9:26.

+ 13:19 Байб. 50:25

+ 13:20 Тар. 33:6

+ 13:21 Тархъ. 40:34, Тар. 9:15, Тар. 10:34, Къан. 1:33

+ 14:2 Тар. 33:7

+ 14:8 Тар. 33:3

+ 14:14 Къан. 1:30, Къан. 3:22,

+ 14:21 4 Пач. 2:8

+ 15:8 2 Пач. 22:16

+ 15:11 Къан. 3:24, Къан. 33:26, 1 Пач. 2:2, 2 Пач. 7:22, 3 Пач. 8:23,

+ 15:15 Тар. 14:14, Тар. 22:2-4,

+ 15:20 Тархъ. 2:4-8, Тар. 12, Тар. 20:1, Тар. 26:59, Къан. 24:9, 1 Пач. 18:6

+ 15:22 Байб. 16:7, Тар. 33:8

* 15:23 Мара – жугьутӀазул мацӀалда гьеб рагӀул магӀна буго «кьогӀаб» абураб.

+ 15:27 Тар. 33:9

+ 16:1 Тар. 33:1

+ 16:3 Тар. 14:2, Тар. 20:3, Тар. 11:4-5

+ 16:7 Тар. 16:11

+ 16:13 Тар. 11:31, Тар. 11:7-9

* 16:16 Омер – 2,2 литра.

+ 16:16 Тархъ. 16:36

+ 16:18 2 Кор. 8:15

* 16:23 Шамат – жугьутӀазул мацӀалда, «Шаббат». Гьеб рагӀул магӀна ккола «хӀалхьи гьабизе» ялъуни «лъалхъизе» абураб.

+ 16:23 Тархъ. 20:8-11

+ 16:35 Тар. 14:33, Къан. 8:2,

* 16:36 Ефа – 22 литра.

+ 17:1 Тар. 33:12, Тар. 33:14

+ 17:2 Тар. 20:3-5

+ 17:4 Тар. 14:10

+ 17:6 Тар. 20:7-11

* 17:7 Масса – жугьутӀазул мацӀалда, «хӀалбихьи».

* 17:7 Мерива – жугьутӀазул мацӀалда, «дагӀба, кӀалгьикъи».

+ 17:8 Байб. 36:12, Тар. 13:30, Тар. 24:20, Къан. 25:17-18, 1 Пач. 15:2

+ 17:14 1 Пач. 15:7-8

* 17:15 ЙГЬВГЬ-Нисси – жугьутӀ мацӀалда, «БЕТӀЕРГЬАН – дир байрахъ»

+ 18:1 Тархъ. 3:1

* 18:3 Гершом – гьаб цӀар релълъуна «гер» абураб рагӀуда ва гьелъул магӀнаги ккола «апараг» яги «къватӀисев».

* 18:4 Элиезер – гьаб цӀаралъул магӀна ккола «Аллагь вуго дир кумекчи» абураб.

+ 18:18 Тар. 11:14, Къан. 1:12

+ 18:21 Къан. 16:18,

+ 18:25 Къан. 1:15

+ 18:26 Къан. 1:17

+ 19:2 Тар. 33:15

+ 19:4 Къан. 32:11

+ 19:5 Къан. 7:6, Къан. 14:2, Къан. 26:18, Тархъ. 9:29, Къан. 10:14

+ 19:6 Къан. 14:21, 1 Пёт. 2:5, 1 Пёт. 2:9, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 1:6, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 5:10, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 20:6

+ 19:8 Тархъ. 24:3

+ 19:10 Тар. 11:18

+ 19:13 Жугь. 12:20

* 19:19 Ялъуни «гъугъадиялдалъун».

+ 19:21 1 Пач. 6:19

+ 19:22 Лев. 10:1-3

• 20:1 Къан. 5:6-21

+ 20:2 Лев. 26:13

+ 20:3 Къан. 32:39, 4 Пач. 17:35,

+ 20:4 Лев. 19:4, Лев. 26:1, Къан. 27:15

* 20:5 Хилиплъи хӀехьоларев – жугьутӀ мацӀалда «канна». «Канна» абураб рагӀул магӀна буго БетӀергьанасе инсан рухӀгӀанги хирияв вугин ва ракӀ-ракӀалъго тӀолабго къуват-жаналдалъун инсан Жиндие мутӀигӀлъи тӀалаб гьабулин Аллагьас ва Гьес хилиплъи хӀехьоларин абураб.

+ 20:5 Тархъ. 34:14, Къан. 4:24, Къан. 6:15, Тархъ. 34:7, Тар. 14:18

+ 20:6 Къан. 5:10, Къан. 7:9

* 20:7 Аллагьасул цӀарги бахъун гьересияб гьа гьедуге ва Гьесул цӀар гӀадада бахъуге абураб магӀна ккола гьаб Аллагьасул амруялъул.

+ 20:7 Лев. 19:12, Лев. 24:10-16

+ 20:8 Байб. 2:2, Тархъ. 31:14-17, Лев. 19:30, Лев. 23:3, Лев. 26:2, Тар. 15:32-36, Мар. 2:27-28, Лук. 13:14

+ 20:12 Лев. 19:3, Къан. 27:16, Мат. 15:4, Мат. 19:19, Мар. 7:10, Мар. 10:19, Лук. 18:20, Эф. 6:2

+ 20:13 Байб. 9:6, Лев. 24:17, Мат. 5:21, Мат. 19:18, Мар. 10:19, Лук. 18:20, Рум. 13:9, Якъ. 2:11

+ 20:14 Лев. 18:20, Лев. 20:10, Къан. 22:22, ГӀакъилал рагӀаби 6:32, Мат. 5:27, Рум. 13:9

+ 20:15 Лев. 19:11, Мат. 19:18, Рум. 13:9

+ 20:16 Тархъ. 23:1, Къан. 19:16-20, ГӀакъилал рагӀаби 19:5, Мат. 19:18

+ 20:17 Мат. 5:28, Лук. 12:15, Рум. 7:7, Рум. 13:9

+ 20:19 Къан. 5:27, Жугь. 12:19

+ 20:25 Къан. 27:5-6,

+ 21:2 Лев. 25:39-40, Къан. 15:12,

+ 21:6 Къан. 15:16-17

+ 21:10 1 Кор. 7:3

+ 21:12 Байб. 9:6, Лев. 24:17, Тар. 35:31

+ 21:13 Къан. 19:4-5, Тар. 35:11, Тар. 35:22,

+ 21:14 3 Пач. 2:28-34

+ 21:16 Къан. 24:7

+ 21:17 Лев. 20:9, ГӀакъилал рагӀаби 20:20, Мат. 15:4, Мар. 7:10

+ 21:25 Лев. 24:19-20, Къан. 19:21, Мат. 5:38

+ 21:28 Байб. 9:5

+ 21:30 Тар. 35:31

* 21:32 ГӀага-шагарго 330 грамм гӀарцул.

+ 21:34 Лев. 24:18

+ 22:1 2 Пач. 12:6

+ 22:4 ГӀакъилал рагӀаби 6:31

+ 22:11 3 Пач. 8:31, Жугь. 6:16

+ 22:16 Къан. 22:28-29

+ 22:18 Лев. 19:31, Лев. 20:27, Къан. 18:10-12

+ 22:19 Лев. 18:23, Лев. 20:15, Къан. 27:21

+ 22:21 Тархъ. 23:9, Лев. 19:33, Къан. 24:17

+ 22:22 Къан. 27:19,

+ 22:25 Лев. 25:35-37, Къан. 23:19,

+ 22:26 Къан. 24:13

+ 22:28 3 Пач. 21:10, Чап. 23:5

+ 22:29 Тархъ. 13:2, Тархъ. 13:11-16

+ 22:30 Лев. 22:27

+ 22:31 Лев. 7:24, Лев. 22:8

+ 23:1 Тархъ. 20:16

+ 23:3 Лев. 19:15

+ 23:4 Къан. 22:1

+ 23:6 Тархъ. 22:21-22, ГӀакъилал рагӀаби 22:22

+ 23:7 Лев. 19:16, Къан. 27:25, 3 Пач. 21:1-11, ГӀакъилал рагӀаби 17:15, ГӀакъилал рагӀаби 24:24,

+ 23:8 Къан. 16:19, 1 Пач. 8:3

+ 23:9 Тархъ. 22:21

+ 23:11 Лев. 25:2-7

+ 23:12 Тархъ. 20:9-10

+ 23:14 Тар. 28:16-31, Къан. 16:1-17

* 23:15 Ихдалил авалалда.

+ 23:15 Тархъ. 12:15, Тархъ. 34:20

* 23:16 ХӀалухъен бакӀариялъул байрам – заман ун хадуб гьеб байрамалда «Хъошазул байрам» абун цӀар лъуна (бал. Лев. 23:39-43).

+ 23:16 Тархъ. 34:22, Къан. 16:9, Лев. 23:33-43, Тар. 29:12-39, Къан. 16:13-15, Къан. 31:10-11

+ 23:17 Тархъ. 34:23

+ 23:19 Тархъ. 34:26, Къан. 26:2, Тархъ. 34:26, Лев. 22:28, Къан. 14:21, Къан. 22:6

+ 23:20 Тархъ. 14:9, Мат. 11:10, Мар. 1:2, Лук. 7:27

+ 23:22 Байб. 12:3, Къан. 30:7

+ 23:23 Тархъ. 33:2, Къан. 7:1,

+ 23:24 Тархъ. 20:5, Тар. 33:52

+ 23:25 Къан. 7:15

+ 23:26 Къан. 7:14

+ 23:27 Къан. 2:25, Къан. 28:7,

+ 23:28 Къан. 7:20,

+ 23:29 Къан. 7:22

+ 23:31 Байб. 15:18, Тар. 34:1-12, Къан. 11:24,

+ 23:33 Тархъ. 34:12, Къан. 7:16,

+ 24:1 Тархъ. 6:23, Тар. 11:16

+ 24:3 Тархъ. 19:8

+ 24:8 Мар. 14:24, Жугь. 9:20

+ 24:10 Байб. 32:30, Тархъ. 33:20, Ин. 1:18,

+ 24:12 3 Пач. 19:11, Тархъ. 31:18

+ 24:13 Тар. 11:28, Тар. 14:6, Тар. 27:18

+ 24:17 Тархъ. 24:1, Къан. 4:24, Жугь. 12:29

+ 24:18 Тархъ. 34:28, 3 Пач. 19:8

• 25:1 Тархъ. 35:4-9

+ 25:8 Лев. 26:11-12, 3 Пач. 6:13,

• 25:10 Тархъ. 37:1-9

+ 25:10 Къан. 10:1

+ 25:21 3 Пач. 8:9

+ 25:22 Лев. 16:2, Тар. 7:89, Тар. 17:4

• 25:23 Тархъ. 37:10-16

+ 25:30 Лев. 24:5-9

• 25:31 Тархъ. 37:17-24

* 25:39 34 кило.

• 26:1 Тархъ. 36:8-19

+ 26:14 Тархъ. 25:5

• 26:15 Тархъ. 36:20-34

• 26:31 Тархъ. 36:35-38

+ 26:31 Лев. 16:2, Мат. 27:51, Жугь. 9:3

+ 26:33 3 Пач. 6:16, Мар. 15:38

• 27:1 Тархъ. 38:1-7

+ 27:2 3 Пач. 1:50, 3 Пач. 2:28

+ 27:3 3 Пач. 7:40,

* 27:4 Горал къваригӀунаан гӀурдул жанир лъезе ва, гьел гӀурдулги ккун, къурбан-бакӀ цо бакӀалдаса цоги бакӀалде босизе.

• 27:9 Тархъ. 38:9-20

• 27:20 Лев. 24:1-4

+ 27:21 Тархъ. 33:7

• 28:6 Тархъ. 39:1-7

• 28:15 Тархъ. 39:8-21

+ 28:17 Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 21:19-20

* 28:30 Урим (нур) ва Туммим (камиллъи) – Аллагьасул амру лъазабизе хӀалтӀизарулел алатал. ГӀалимзабаз абула гьездалъун можоро бахъулаанин, амма ракӀчӀун кин гьел хӀалтӀизарулел рукӀарабали абизе кӀоларо.

+ 28:30 Лев. 8:8, Тар. 27:21, Къан. 33:8, 1 Пач. 28:6,

• 28:31 Тархъ. 39:22-31

+ 28:38 Тар. 18:1

+ 28:39 Лев. 16:4,

• 29:1 Лев. 8

+ 29:2 Лев. 2:4

+ 29:7 Тархъ. 30:30

+ 29:12 Тархъ. 27:2

+ 29:13 Лев. 3:3-4

* 29:14 Мунагьал чури – Мусал Къануналда рекъон, Аллагьас мунагьал чурула гьаб дунялалдаго, Аллагьас рихьизарурал къурбанал гьариялдалъун, Гьесул Къануналъе мутӀигӀлъиялдалъун ва Гьесул амрабазда рекъон гӀумру гьабиялдалъун. Инсан хун хадуб гьесул мунагьал чуруларо.

+ 29:14 Лев. 4:11-12, Лев. 16:27

+ 29:18 Лев. 1:9

+ 29:25 Тархъ. 29:18

+ 29:29 Тар. 20:26

+ 29:33 Лев. 22:10

+ 29:36 Тархъ. 30:26

+ 29:37 Тархъ. 30:29, Лев. 6:18

• 29:38 Тар. 28:1-8

* 29:40 Гин – 3,5 литра.

+ 29:41 Тархъ. 29:18

+ 29:45 Тархъ. 25:8

• 30:1 Тархъ. 37:25-28

+ 30:2 Тархъ. 27:2

+ 30:6 3 Пач. 6:22

+ 30:9 Лев. 10:1

* 30:10 Кипурималъул къоялъ, ай тархъанлъиялъул яги мунагьаздаса рацӀцӀалъиялъул къоялъ. Гьеб буго лъагӀалида жаниб цо нухалъ тӀобитӀизе кколеб хасаб динияб байрам.

+ 30:10 Лев. 16:34

+ 30:12 Тархъ. 38:25, Тар. 1:2-4, 2 Пач. 24:15

+ 30:13 Лев. 27:25, Тар. 3:47, Тар. 18:16,

+ 30:16 Тар. 31:54

• 30:17 Тархъ. 40:30-32

+ 30:18 Тархъ. 38:8

* 30:23 ГӀага-шагарго 5,5 кило.

* 30:23 ГӀага-шагарго 2,750 кило.

* 30:24 Гин – 3,5 литра.

+ 30:25 Тархъ. 37:29

+ 30:28 Лев. 8:10-11

+ 30:29 Тархъ. 29:37, Лев. 6:18

+ 30:30 Тархъ. 29:7, Лев. 8:10

+ 30:35 Тархъ. 37:29

• 31:1 Тархъ. 35:30-35

+ 31:3 3 Пач. 7:14

• 31:12 Тархъ. 20:8-11

+ 31:14 Тархъ. 35:2, Тар. 15:32-36

+ 31:17 Байб. 2:22, Тархъ. 20:8-11

+ 31:18 Тархъ. 24:12

• 32:1 Къан. 9:11-19

+ 32:1 Тархъ. 24:18, Чап. 7:40

+ 32:4 3 Пач. 12:28

+ 32:6 1 Кор. 10:7

+ 32:9 Къан. 10:16

+ 32:10 Тар. 14:12

+ 32:11 Дан. 9:15

+ 32:13 Байб. 22:16-17, Байб. 26:4

+ 32:14 Тар. 14:20, 2 Пач. 24:16, Юнус 3:10

+ 32:20 Къан. 9:21

+ 32:25 ГӀакъилал рагӀаби 29:18

+ 32:27 Къан. 13:6-9

* 32:32 Дуца хъвараб тӀехь – гьеб ккола Аллагьасда божарал ва Гьесие мутӀигӀал чагӀазул цӀарал хъвараб Зобалазул тӀехь.

+ 33:2 Тархъ. 23:23

+ 33:3 Тархъ. 3:8

+ 33:5 Тар. 16:21

+ 33:7 Тархъ. 27:21

+ 33:16 Тархъ. 19:5, Тар. 23:9

+ 33:19 Рум. 9:15

+ 33:20 Байб. 32:30, Ин. 1:18

• 34:1 Къан. 10:1-4

+ 34:2 3 Пач. 19:11

+ 34:3 Тархъ. 19:12-13

+ 34:6 Тар. 14:17-18, Юнус 4:3

+ 34:7 Тархъ. 20:5-6, Къан. 5:9

+ 34:12 Тархъ. 23:33

+ 34:13 Тархъ. 23:24, Къан. 7:5

+ 34:14 Тархъ. 20:5

+ 34:15 Тар. 25:2

+ 34:16 Къан. 7:3-4, 3 Пач. 11:2-4, 3 Пач. 16:31

+ 34:17 Тархъ. 20:4

* 34:18 Ихдалил авал.

+ 34:18 Тархъ. 12:14, Лев. 23:6

+ 34:19 Тархъ. 13:2, Тархъ. 13:11-16

+ 34:20 Тархъ. 23:15

+ 34:21 Тархъ. 20:8-11

+ 34:23 Тархъ. 23:17

+ 34:25 Тархъ. 23:18, Къан. 16:4

+ 34:26 Тархъ. 23:19, Лев. 22:28, Къан. 14:21

+ 34:28 Тархъ. 24:18

+ 34:29 2 Кор. 3:7-18

+ 34:34 2 Кор. 3:16

+ 34:35 2 Кор. 3:7-18

+ 35:2 Тархъ. 20:8-11, Тархъ. 31:14

• 35:4 Тархъ. 25:1-7

+ 35:7 Тархъ. 25:5

+ 35:23 Тархъ. 25:5

• 35:30 Тархъ. 31:1-6

• 36:8 Тархъ. 26

+ 36:19 Тархъ. 25:5

• 37:1 Тархъ. 25:10-20

+ 37:1 Къан. 10:3

• 37:10 Тархъ. 25:23-29

• 37:17 Тархъ. 25:31-39

* 37:24 34 кило.

• 37:25 Тархъ. 30:1-5

+ 37:29 Тархъ. 30:22-25, Тархъ. 30:34-38

• 38:1 Тархъ. 27:1-8

+ 38:8 Тархъ. 30:18

• 38:9 Тархъ. 27:9-19

+ 38:21 Чап. 7:44, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 15:5

* 38:24 ГӀага-шагарго цо тонна.

* 38:25 ГӀага-шагарго 3,4 тонна.

+ 38:25 Тархъ. 30:12

* 38:26 Бащдаб шекел – гӀага-шагарго 5,5 грамм гӀарацалъул.

+ 38:26 Тар. 1:46, Тар. 2:32, Тар. 26:51

* 38:27 ГӀага-шагарго 3,4 тонна.

* 38:29 ГӀага-шагарго 2,5 тонна.

• 39:1 Тархъ. 28:6-43

+ 39:34 Тархъ. 25:5

+ 40:20 3 Пач. 8:9

+ 40:34 Тархъ. 13:21, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 15:8

+ 40:36 Тар. 9:17-22

+ 1:2 Лев. 6:8-13

* 1:4 БотӀрода кверал лъезе – къурбан гьабулев чияс цин гьеб хӀайваналъул ботӀрода кверал лъезе кколаан; гьеб чамалиго чиясул цадахъаб къурбан бугони, гьез кинацаго лъезе кколаан гьелъул ботӀрода кверал (4:15; 8:14; 2 Тар. 29:23 ). Кверал къурбаналъул ботӀрода лъеялъул кӀиго магӀна буго: цо рахъалъ – къурбан гьабулев чияс живгоги, жиндие гӀоло хъолеб къурбаналда ващад гьавула; цоги рахъалъ – къурбан гьабулев чияс, жиндирго мунагьал хӀайваналда тӀаде ккезарула.

+ 1:9 Тархъ. 29:18

+ 1:13 Лев. 1:9

+ 1:14 Лев. 5:7, Лев. 12:8, Лев. 14:4, Лев. 15:14, Лев. 15:29, Тар. 6:10

+ 1:17 Байб. 15:10, Лев. 1:9

* 2:1 Ладан – махӀ берцинаб пицӀ.

+ 2:1 Лев. 6:14-18, Тар. 15:4-9

+ 2:2 Лев. 1:9

+ 2:3 Лев. 7:10, Лев. 10:13

+ 2:4 Тархъ. 29:2

+ 2:5 Лев. 6:21

+ 2:9 Лев. 1:9

+ 2:11 Лев. 6:17

+ 2:12 Тархъ. 23:19

* 2:13 КъотӀиялъул цӀам – киналго къурбаназулъе ва хириял садакъабазулъе цӀам базе кколаан, гьел махӀцинчӀого рукӀиналъе ва тӀагӀамалъе гӀоло гуребги, БетӀергьанасул КъотӀи абадияб ва хиси гьечӀеб букӀиналъул гӀаламат хӀисабалдаги.

+ 2:13 Тар. 18:19,

+ 2:14 Лев. 23:14

+ 2:16 Лев. 2:1, Лев. 1:9

+ 3:1 Лев. 7:11-21, Лев. 7:29-34

+ 3:5 Лев. 1:9

+ 3:11 Лев. 1:9, Лев. 21:6, Тар. 28:2,

+ 3:16 Лев. 1:9, Лев. 7:23

+ 3:17 Байб. 9:4, Лев. 7:26, Лев. 17:10, Къан. 12:23-24, Чап. 15:20, Чап. 15:29

+ 4:2 Лев. 5:15, Тар. 15:22-29

+ 4:7 Тархъ. 30:1-2

+ 4:11 Тархъ. 29:14, Лев. 6:11, Лев. 9:11, Лев. 16:27, Тар. 19:3, Тар. 19:5

+ 4:13 Тар. 15:24-25

+ 4:17 Тар. 19:4

+ 4:27 Тар. 15:27

+ 4:31 Лев. 1:9

+ 5:2 Лев. 11

+ 5:3 Лев. 12

+ 5:4 1 Пач. 14:24, 1 Пач. 14:29,

+ 5:7 Лев. 1:14, Лев. 12:8

+ 5:11 Тар. 5:15

+ 5:13 Лев. 2:3

+ 5:15 Лев. 4:2, Лев. 4:27, Тар. 15:22-29

+ 5:16 Лев. 6:5, Лев. 22:14, Лев. 27:13, Лев. 27:15, Лев. 27:27, Лев. 27:31, Тар. 5:7

+ 6:2 Тархъ. 23:4, Лев. 19:11

+ 6:5 Тар. 5:7

+ 6:9 Лев. 1:2-17

+ 6:10 Тархъ. 28:39-43

+ 6:11 Лев. 4:2

+ 6:14 Лев. 2

+ 6:17 Лев. 2:11

+ 6:18 Тархъ. 29:37, Лев. 6:18

+ 6:21 Лев. 2:5, Лев. 1:9

+ 6:22 Тархъ. 29:23-25

+ 6:25 Лев. 4

+ 6:28 Лев. 11:32, Лев. 15:12

+ 6:30 Лев. 16:27

+ 7:1 Лев. 5:14

+ 7:7 Лев. 14:13

+ 7:9 Лев. 2:4-5

+ 7:10 Лев. 2:3

* 7:11 Ракълил къурбаналда гьоркьобе унаан лъабго батӀияб къурбан: баркалаялъул къурбан, назруялъул къурбан ва суннатаб къурбан.

+ 7:11 Лев. 3

+ 7:12 Лев. 2:4, Тар. 6:15

+ 7:15 Лев. 22:29-30

+ 7:16 Лев. 19:5-8

* 7:20 Халкъалда гьоркьоса нахъе къотӀи – Аллагьасул жазаялдалъун хвей, ялъуни жиндирго халкъалъулгун бухьеналдасаги умумузул ирсалдасаги тӀуван махӀрум гьави. Гьелъул цоги магӀнаги букӀана: умумузул хабалазулъ вукъизеги бегьуларин ва хваразул цӀаразда гьоркьобгицин гьесул цӀар рехсезе бегьуларин абураб.

+ 7:20 Лев. 22:3

+ 7:23 Лев. 3:16-17

+ 7:24 Лев. 17:15

+ 7:26 Байб. 9:4, Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:10-11, Лев. 17:14, Къан. 12:23-24, Чап. 15:20, Чап. 15:29

+ 7:31 Тар. 6:20

• 8:1 Тархъ. 29:1-36

+ 8:8 Тархъ. 28:30

+ 8:9 Тархъ. 28:36

+ 8:10 Тархъ. 30:26-29, Тар. 7:1

+ 8:12 Тархъ. 30:30

+ 8:15 Тархъ. 27:2

+ 8:16 Лев. 3:3-4

+ 8:17 Лев. 4:11-12

+ 8:21 Лев. 1:9

+ 8:23 Лев. 14:14-17

+ 9:11 Лев. 4:11-12, Тар. 19:5

+ 9:23 Тар. 6:22-27

+ 9:24 3 Пач. 18:38,

+ 10:1 Тархъ. 6:23, Тархъ. 30:9

+ 10:2 Тар. 11:1, Тар. 16:35, Тар. 3:4, Тар. 26:61

+ 10:3 Тархъ. 19:22

+ 10:4 Тархъ. 6:18, Тархъ. 6:22

+ 10:6 Лев. 21:10

+ 10:7 Лев. 21:10

+ 10:10 Лев. 11:47

+ 10:13 Лев. 2:3

+ 10:16 Лев. 9:3, Лев. 9:15

+ 10:18 Лев. 6:26

• 11:1 Къан. 14:3-20

+ 11:2 Мар. 7:19, Чап. 10:12-15, Рум. 14:14

+ 11:22 Мар. 1:6

+ 11:25 Лев. 13:6, Лев. 13:34, Лев. 14:8, Лев. 14:9, Лев. 14:47, Лев. 15:5, Лев. 16:26, Лев. 16:28, Лев. 17:15, Тар. 19:10, Тар. 31:24

+ 11:32 Лев. 15:12, Тар. 19:15

+ 11:33 Лев. 6:28, Лев. 15:12

+ 11:39 Лев. 17:15, Лев. 22:8, Къан. 14:21

+ 11:44 Лев. 19:2, Лев. 20:7, Лев. 20:26, Лев. 21:8, 1 Пёт. 1:16, Жугь. 12:10

+ 11:47 Лев. 10:10,

+ 12:2 Лев. 15:19

+ 12:3 Байб. 17:12

+ 12:4 Лук. 2:22

+ 12:8 Лев. 1:14, Лук. 2:24

* 13:3 Барас унти – чамалиго батӀи-батӀиял квешал тӀомол унтабазул гӀаммаб цӀар. Гьаб бетӀералда рехсолел руго батӀи-батӀиял квешал рахулел тӀомол унтабазул ва гьезул рахъалъ Аллагьас чӀезарурал хӀукмабазул хӀакъалъулъ.

+ 13:3 Тар. 12:10, 4 Пач. 5:1, 4 Пач. 15:5,

+ 13:6 Лев. 11:25

+ 13:34 Лев. 11:25, Лев. 13:6

+ 13:46 Тар. 5:2, Тар. 12:14, Лук. 17:12

+ 14:2 Мат. 8:4, Мар. 1:44, Лук. 5:14, Лук. 17:14

+ 14:4 Лев. 1:14, Тар. 19:6, Тархъ. 12:22

+ 14:7 4 Пач. 5:10, Лев. 16:22

+ 14:8 Лев. 11:25

* 14:10 ГӀага-шагарго 0,3 литра.

+ 14:13 Лев. 7:7

+ 14:14 Лев. 8:23

* 14:21 ГӀага-шагарго 2 литра.

+ 14:25 Лев. 8:23

+ 14:47 Лев. 11:25

+ 14:49 Лев. 14:4

+ 14:56 Лев. 10:10

+ 15:5 Лев. 11:25

+ 15:12 Лев. 6:28, Лев. 11:32

+ 15:14 Лев. 1:14

+ 15:16 Къан. 23:10

+ 15:19 Лев. 12:2

+ 15:24 Лев. 18:19

+ 15:25 Лев. 11:47, Мат. 9:20, Мар. 5:25, Лук. 8:43

+ 15:29 Лев. 1:14

+ 15:31 Тар. 5:3, Тар. 19:13, Тар. 19:20,

* 16:1 Кипурималъул къо – тархъанлъиялъул къо, мунагьаздаса хвасарлъиялъул къо. Кипурималъул къоялъ КӀудияв кашиш унаан Бищунго Мукъадасаб бакӀалда жаниве БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве, жиндасаго хъурабги тӀолабго халкъалдаса хъурабги хасаб къурбаналъул биги босун, лъагӀалида жаниб халкъалъухъа ккарабщинаб мунагьалда Аллагь тӀасалъугьиналъул мурадалда.

+ 16:1 Лев. 10:2

+ 16:2 Тархъ. 26:31, Тархъ. 30:10, Мат. 27:51, Жугь. 6:19, Жугь. 9:3, Тархъ. 25:22

+ 16:4 Тархъ. 28:39-43,

* 16:8 Азазел – (некӀсиял таржамабазда, «рикӀкӀаде битӀулеб дегӀен»). Гьедин мунагьал чурулеб къурбаналъе цояб дегӀен хъвеялъулги, рикӀкӀаде чи гьечӀеб бакӀалде цогияб дегӀен щвезабиялъулги магӀна букӀана халкъалъ гьаруралщинал ва гьез дагӀнида тӀаде гьурщаралщинал мунагьал къурбаналъул биялъ чуранин ва мунагьал халкъалдаса абадиялъго рикӀкӀад гьарунин абураб (бал. Заб. 102:12; Мих. 7:19 ; гьединго 10 – леб ва 26 – леб мухъалда).

+ 16:13 Тархъ. 25:21-22

+ 16:18 Тархъ. 30:10

+ 16:22 Лев. 14:7

+ 16:23 Лев. 6:11

+ 16:26 Лев. 11:25

+ 16:27 Тархъ. 29:14, Лев. 4:11-12, Лев. 6:30, Лев. 9:11, Тар. 19:5, Жугь. 13:11

+ 16:29 Лев. 23:27-32, Тар. 29:7-11

+ 16:32 Тархъ. 29:30

* 17:3-4 Муса аварагасдасан загьирлъарал гьал БетӀергьанасул къануназда бицунеб буго, гӀизраилаз гӀи-боцӀи БетӀергьанас рехсараб къурбан хӀисабалда гурони хъвезе бегьуларилан.

* 17:3-4 Гьеб гӀицӀго рукъалъул гӀи-боцӀуда хурхараб къанун ккола; гӀалхул чан бокьараб бакӀалда кваназе бегьула.

+ 17:5 Къан. 12:15-20

+ 17:6 Байб. 8:21, Лев. 1:9

* 17:7 Хилиплъуге – жугьутӀазул мацӀалда, «зина гьабуге». Аллагьасе инсан хилиплъи данде кколеб буго рос-лъадул цоцае хилиплъиялда.

+ 17:9 Къан. 12:20

+ 17:10 Байб. 9:4-6, Лев. 3:17

+ 17:11 Жугь. 9:22

+ 17:13 Къан. 12:16, Къан. 12:24

+ 17:15 Лев. 11:25, Лев. 11:40

• 18:1 Лев. 20:11-22

+ 18:5 Къан. 4:1, Къан. 32:47, ГӀакъилал рагӀаби 4:4, Рум. 8:13, Рум. 10:5, Гал. 3:12

+ 18:8 Къан. 22:30

+ 18:9 Къан. 27:22, 2 Пач. 13:12

+ 18:15 Байб. 38:26

+ 18:16 Мат. 14:4, Мар. 6:18

+ 18:17 Къан. 27:23

+ 18:18 Байб. 29:30, Байб. 30:15

+ 18:19 Лев. 15:24

+ 18:20 Тархъ. 20:14

* 18:21 Молох (Милхом) – аммониязул аллагь. Гьесие къурбаналъе лъимал рухӀулаан, ялъуни Молохие гӀибадат гьабулел бакӀазда диниял хъахӀбабилъун гьаризе кьолаан лъимал. Мусал Къануналда рекъон, Молохил дин гьабурав чи чӀвазе къотӀулаан (бал. Лев. 20:2-5).

+ 18:22 Байб. 19:5, Рум. 1:27

+ 18:23 Тархъ. 22:19

+ 18:25 Тар. 35:34,

+ 19:2 Лев. 11:44, 1 Пёт. 1:16

+ 19:3 Тархъ. 20:8-12

+ 19:4 Тархъ. 20:3-5, Къан. 5:8

+ 19:5 Лев. 7:16-18

+ 19:9 Лев. 23:22, Къан. 24:19, Рут 2:1-2

+ 19:10 Рут 2:1, Рут 2:15

+ 19:11 Тархъ. 20:15, Лев. 6:2-3, Эф. 4:25, Кол. 3:9

+ 19:12 Тархъ. 20:7, Къан. 5:11,

+ 19:13 Къан. 24:14-15, Рум. 13:8

+ 19:15 Тархъ. 23:2-3, Къан. 1:17

+ 19:16 Тархъ. 23:1, Тархъ. 23:7, Къан. 27:25, 3 Пач. 21:1-11

+ 19:17 Мат. 18:15, Лук. 17:3

+ 19:18 ГӀакъилал рагӀаби 20:22, 1 Пач. 20:17, Мат. 5:43, Мат. 19:19, Мат. 22:39, Мар. 12:31, Лук. 10:27, Якъ. 2:8, Рум. 13:9, Гал. 5:14

+ 19:19 Къан. 22:9

+ 19:26 Байб. 9:4, Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:10, Къан. 12:23-24, Чап. 15:20, Чап. 15:29, Къан. 18:10

+ 19:27 Лев. 21:5

* 19:28 Гьединал рукӀана Ханааналъул халкъазул гӀадатал. Аллагьас амру гьабуна ГӀизраилил халкъалъ гьединал гӀадатал росизе бегьуларин абун.

+ 19:28 Лев. 21:5, Къан. 14:1

* 19:29 Мажусиязул динияб рокъор хасал диниял хъахӀбаби рукӀунаан, гьезул хъубал диниял гӀадатазда гъорлъ гӀахьаллъулел.

+ 19:29 Къан. 23:17

+ 19:30 Лев. 26:2

+ 19:31 Тархъ. 22:18, Къан. 18:11, 1 Пач. 28:7

+ 19:32 ГӀакъилал рагӀаби 20:29

+ 19:33 Тархъ. 22:21

+ 19:34 Тархъ. 12:49, Лев. 24:22, Тар. 15:16, Къан. 10:19

+ 19:36 Къан. 25:13, ГӀакъилал рагӀаби 11:1, ГӀакъилал рагӀаби 20:10,

+ 20:2 Лев. 18:21

+ 20:3 Лев. 17:10,

+ 20:4 Къан. 17:2-5

+ 20:6 Лев. 19:31

+ 20:7 Лев. 11:44

+ 20:9 Тархъ. 21:17

+ 20:10 Тархъ. 20:14, Лев. 18:20, Къан. 22:22, Ин. 8:5

+ 20:11 Лев. 18:7-16, Къан. 22:30, Байб. 35:22

+ 20:12 Байб. 38:26

+ 20:13 Лев. 18:22, Рум. 1:27

+ 20:14 Лев. 18:17, Къан. 27:23

+ 20:15 Тархъ. 22:19

+ 20:17 Лев. 18:9, 2 Пач. 13:12

+ 20:18 Лев. 15:24, Лев. 18:19

+ 20:19 Лев. 18:12-13

+ 20:20 Лев. 18:14

+ 20:21 Лев. 18:16, Мат. 14:4, Мар. 6:18

+ 20:24 Тархъ. 3:17

+ 20:25 Лев. 11:2-47, Къан. 14:4-20

+ 20:26 Лев. 11:44

+ 20:27 Лев. 19:31, Тархъ. 22:18

+ 21:5 Лев. 19:27

+ 21:6 Лев. 3:11

+ 21:8 Лев. 11:44

+ 21:9 Байб. 38:24

+ 21:10 Лев. 10:6,

+ 21:11 Тар. 19:14

+ 21:12 Лев. 10:7

+ 21:18 Къан. 23:1

+ 22:3 Лев. 7:20-21

+ 22:4 Лев. 13:3, Лев. 15:2, Тар. 19:11

+ 22:8 Тархъ. 22:31, Лев. 11:40, Лев. 17:15

+ 22:10 Тархъ. 29:33

+ 22:11 Тар. 18:11

+ 22:14 Лев. 6:5

+ 22:20 Къан. 15:21, Къан. 17:1,

+ 22:27 Тархъ. 22:30

+ 22:28 Тархъ. 23:19, Къан. 22:6

+ 22:29 Лев. 7:12

+ 22:30 Лев. 7:12-15

+ 22:33 Тар. 15:41

* 23:3 Шамат – жугьутӀ мацӀалда, «шаббат шаббатон», ай «хӀалхьиялъулги хӀалхьи». Гьелдалъун загьир гьабулеб буго хӀалхьиялъул хиралъи ва кӀвар буголъи.

+ 23:3 Тархъ. 20:8, Тархъ. 35:2

+ 23:5 Тархъ. 12:1-13

+ 23:8 Тархъ. 12:14-20, Тархъ. 13:3-7

+ 23:10 Тархъ. 23:19, Тархъ. 34:26, Тар. 15:20, Къан. 26:2

+ 23:15 Тархъ. 23:16, Тархъ. 34:22, Къан. 16:9

+ 23:22 Лев. 19:9, Къан. 24:19, Рут 2:1, Рут 2:15

+ 23:24 Тар. 29:1-6

* 23:27 Кипурималъул къо – «Тархъанлъиялъул къо».

+ 23:27 Лев. 16:29-31, Тар. 29:7-11

+ 23:34 Тар. 29:12-39, Къан. 16:13-15

+ 23:39 Тархъ. 23:16

+ 24:2 Тархъ. 25:31, Тархъ. 27:20-21

* 24:5 ГӀага-шагарго 4 литра.

+ 24:6 Тархъ. 25:30

+ 24:9 1 Пач. 21:6, Мат. 12:4

+ 24:12 Тар. 15:34

+ 24:14 Тар. 15:35-36

+ 24:15 Тархъ. 20:7, Къан. 5:11

+ 24:16 3 Пач. 21:10

+ 24:17 Байб. 9:6, Тархъ. 21:12, Тар. 35:31

+ 24:18 Тархъ. 21:33, Тархъ. 21:34

+ 24:19 Тархъ. 21:23-25, Къан. 19:21, Мат. 5:38

+ 24:22 Тархъ. 12:49, Лев. 19:34, Тар. 15:16, Къан. 10:19

• 25:1 Тархъ. 23:10-11

+ 25:3 Лев. 26:34-35

+ 25:9 Лев. 23:27

+ 25:15 Лев. 27:17-24

+ 25:21 Къан. 28:8

+ 25:25 Рут 3:9, Рут 4:3-6, Тар. 27:11,

+ 25:28 Лев. 27:19-21

+ 25:32 Тар. 35:2,

+ 25:35 1 Ин. 3:17

+ 25:36 Тархъ. 22:25-27, Къан. 15:7-8

+ 25:39 4 Пач. 4:1, Мат. 18:25, Къан. 24:14

+ 25:40 Тархъ. 21:2, Къан. 15:12

+ 25:42 1 Кор. 7:23

+ 25:43 Эф. 6:9

+ 25:54 Тархъ. 21:2, Къан. 15:12

• 26:1 Къан. 11:13-15, Къан. 28:1-14

+ 26:1 Тархъ. 20:4-5, Тархъ. 23:24

+ 26:2 Лев. 19:30

+ 26:4 Къан. 11:14, Къан. 28:12,

+ 26:8 Къан. 32:30,

+ 26:12 Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 21:3

+ 26:13 Тархъ. 20:2, Къан. 5:6

• 26:14 Къан. 28:15-68

+ 26:16 Къан. 28:22, 3 Пач. 8:37,

+ 26:17 3 Пач. 8:33, ГӀакъилал рагӀаби 28:1

+ 26:21 Байб. 4:15,

+ 26:22 Къан. 32:24

+ 26:29 Къан. 28:53, 4 Пач. 6:29,

+ 26:30 4 Пач. 23:20,

+ 26:31 4 Пач. 25:9

+ 26:32 Къан. 29:24, 3 Пач. 9:8,

+ 26:33 Къан. 4:27, Къан. 28:64,

+ 26:34 Тархъ. 23:10-11, Лев. 25:2-7,

+ 26:40 3 Пач. 8:47, Дан. 9:4-5

* 26:41 Риццатал ракӀал – жугьутӀ мацӀалда, «суннат гьабичӀел ракӀал».

+ 27:2 Тар. 30, 1 Пач. 1:11, 1 Пач. 1:28

+ 27:13 Лев. 6:5

* 27:16 Хомер – гӀага-шагарго 220 литра жанибе унеб роцен.

+ 27:17 Лев. 25:15

+ 27:20 Лев. 25:28

+ 27:21 Тар. 18:14

+ 27:25 Тархъ. 30:13

+ 27:26 Тархъ. 13:2, Тархъ. 13:11-16

+ 27:27 Лев. 6:5

* 27:28 Херем гьабураб жо – БетӀергьанасе батӀа гьабураб, инсанасе хӀарамаб.

* 27:28 Херем гьабиялъул кӀиго магӀна буго. Цо магӀнаялда, «херем» гьабураб жо ккола тӀубан БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабураб, тӀокӀалъ я бичизе, я бичун босизе бегьулареб жо. Инсан «херем» гьавун вугони, гьев Мукъадасаб Рокъове лагълъун кьолаан.

* 27:29 Херем – цогидаб магӀнаялда гьеб ккола «тӀубан тӀагӀинабиялдалъун БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪЕ кьей». Гьаб магӀнаялда чи «херем» гьавизе бегьулаан кинаб букӀаниги такъсиралъухъ, ялъуни гьересиаллагьзабазе лагълъи гьабиялъухъ. Гьебго магӀнаялда «херем» гьабизе ва цӀа гъун бухӀизе бегьулаан тушбабазул шагьар ва рагъда щвараб давла (бал. Тархъ. 22:20; Къан. 13:16).

+ 27:29 Тар. 21:2,

* 27:30 АнцӀил бутӀа – Аллагьасул Къануналда рекъон, щварабщинаб боцӀи-рикъзиялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа гӀизраилаз левитазе кьолаан.

+ 27:30 Тар. 18:21, Къан. 14:22

+ 27:31 Лев. 6:5

* 1:1 Их бакьулъ.

+ 1:1 Тархъ. 19:1, Тархъ. 25:22

+ 1:2 Тархъ. 30:12-14, Тархъ. 38:26, Тар. 26:2, 2 Пач. 24:1,

+ 1:5 Тар. 7:30

+ 1:6 Тар. 7:36

+ 1:7 Тархъ. 6:23, Рут 4:20,

+ 1:8 Тар. 7:18

+ 1:9 Тар. 7:24

+ 1:10 Тар. 7:48

+ 1:11 Тар. 7:60

+ 1:12 Тар. 7:66

+ 1:13 Тар. 7:72

+ 1:14 Тар. 7:42

+ 1:15 Тар. 7:78

+ 1:21 Тар. 26:7

+ 1:23 Тар. 26:14

+ 1:25 Тар. 26:18

+ 1:27 Тар. 26:22

+ 1:29 Тар. 26:25

+ 1:31 Тар. 1:27

+ 1:33 Тар. 26:37

+ 1:35 Тар. 26:34

+ 1:37 Тар. 26:41

+ 1:39 Тар. 26:43

+ 1:41 Тар. 26:47

+ 1:43 Тар. 26:50

+ 1:46 Тархъ. 38:26, Тар. 26:51

+ 1:53 Тар. 8:19, Тар. 16:46, Тар. 18:5,

+ 2:3 Тар. 1:7

+ 2:9 Тар. 10:14

+ 2:16 Тар. 10:18-20

+ 2:17 Тар. 10:17, Тар. 10:21

+ 2:24 Тар. 10:22-24

+ 2:31 Тар. 10:25-27

+ 2:32 Тархъ. 38:26, Тар. 1:46, Тар. 26:51

+ 2:33 Тар. 1:47-53

+ 3:2 Тархъ. 6:23

+ 3:4 Лев. 10:2,

+ 3:6 Тар. 18:2

+ 3:9 Тар. 8:19, Тар. 18:6

+ 3:10 Тар. 16:40,

+ 3:13 Тархъ. 13:2, Тархъ. 13:11-16

+ 3:17 Байб. 46:11, Тархъ. 6:16-19, Тархъ. 10:2

+ 3:23 Тар. 1:53

+ 3:25 Тар. 4:24-26

+ 3:31 Тар. 4:4, Тар. 4:15

+ 3:32 Тар. 4:16

+ 3:36 Тар. 4:31-32

+ 3:39 Тар. 26:62

* 3:47 ГӀага-шагарго 55 грамм.

+ 3:47 Тархъ. 13:13, Тар. 18:15-16, Тархъ. 30:13

* 3:50 1365 шекел – гӀага-шагарго 15 кило.

+ 4:3 Тар. 8:24-25,

+ 4:6 Тархъ. 25:5

+ 4:15 2 Пач. 6:6-7,

+ 4:16 Тар. 3:32

+ 4:20 1 Пач. 6:19

+ 4:24 Тар. 3:25-26

+ 4:31 Тар. 3:36-37

+ 5:2 Лев. 13:3, Лев. 15:2, Лев. 13:46

+ 5:3 Лев. 15:31

+ 5:6 Лев. 6:2-3

+ 5:7 Лев. 5:5, Лев. 6:5

+ 5:13 Тархъ. 20:14, Лев. 18:20

* 5:15 КӀиго литра.

+ 5:15 Лев. 5:11

* 5:21 Ялъуни: «лъимер биххулеб унти кьела дуе».

* 6:2 Назорей – гьаб рагӀул магӀна ккола «БетӀергьанасе назру гьавурав», ялъуни «БетӀергьанасе ватӀа гьавурав».

+ 6:6 Лев. 21:11

+ 6:10 Лев. 1:14, Лев. 5:7

+ 6:14 Лев. 3:6, Лев. 4:32

+ 6:15 Лев. 2:4

+ 6:19 Тархъ. 29:23-24

+ 6:20 Лев. 7:31

+ 6:23 Лев. 9:23, Къан. 21:5,

+ 7:1 Тархъ. 40:17, Лев. 8:10

+ 7:7 Тар. 4:25

+ 7:8 Тар. 4:31

+ 7:9 Тар. 3:31

+ 7:12 Тархъ. 6:23, Тар. 1:7

* 7:13 1,430 кило.

* 7:13 770 гр.

* 7:14 ГӀага-шагарго 110 гр.

+ 7:14 Тархъ. 30:34-35

+ 7:15 Лев. 1:2-3

+ 7:16 Лев. 4:23-24

+ 7:17 Лев. 3:1

+ 7:18 Тар. 1:8

+ 7:24 Тар. 1:9

+ 7:30 Тар. 1:5

+ 7:36 Тар. 1:6

+ 7:42 Тар. 1:14

+ 7:48 Тар. 1:10,

+ 7:54 Тар. 1:10

+ 7:60 Тар. 1:11

+ 7:66 Тар. 1:12

+ 7:72 Тар. 1:13

+ 7:78 Тар. 1:15

* 7:85 ГӀага-шагарго 26,400 кило.

* 7:86 ГӀага-шагарго 1,320 кило.

+ 7:89 Тархъ. 25:22

+ 8:7 Тар. 19:9, Тар. 19:17

+ 8:8 Лев. 2:1

+ 8:14 Тар. 3:45

+ 8:16 Тархъ. 13:2, Тархъ. 13:11-16

+ 8:19 Тар. 3:9, Тар. 1:53

+ 8:24 Тар. 4:3,

* 9:1 Ихдалил авалалда.

+ 9:2 Тархъ. 12:1, Лев. 23:5

+ 9:6 Лев. 21:1, Тар. 5:2

+ 9:11 Тархъ. 12:6,

+ 9:12 Тархъ. 12:46, Ин. 19:36

+ 9:14 Тархъ. 12:48-49

+ 9:15 Тархъ. 13:21, Тархъ. 40:17

+ 9:17 Тархъ. 40:36

+ 10:5 Тар. 2:3-9

+ 10:6 Тар. 2:10-16

+ 10:9 Тар. 31:6,

+ 10:10 Тар. 29:1, Тар. 28:11-15

+ 10:12 Байб. 21:21

+ 10:14 Тар. 2:9, Тар. 1:7-9

+ 10:17 Тар. 2:17

+ 10:18 Тар. 2:10-16

+ 10:21 Тар. 4:4-15, Тар. 7:9

+ 10:22 Тар. 2:18-24

+ 10:25 Тар. 2:25-31

+ 10:29 Тархъ. 2:18, Байб. 12:7, Байб. 32:12

+ 10:34 Тархъ. 13:21

+ 11:1 Лев. 10:2, Тар. 16:35

+ 11:2 Якъ. 5:16

* 11:3 Тавера – «ЦӀа ккей».

+ 11:4 Тархъ. 12:38, 1 Кор. 10:6

+ 11:6 Тар. 21:5

+ 11:8 Тархъ. 16:13, Тархъ. 16:15-31

+ 11:14 Тархъ. 18:18, Къан. 1:9

+ 11:15 Юнус 4:3

+ 11:16 Тархъ. 24:1, Къан. 1:15

+ 11:17 4 Пач. 2:9,

+ 11:18 Тархъ. 19:10

+ 11:21 Тархъ. 12:37

+ 11:23 Тар. 23:19,

+ 11:31 Тархъ. 16:13

* 11:32 Хомер – гӀага-шагарго 220 литра жанибе унеб роцен.

* 11:34 Киврот-Гьатаава – «Гогьлъиялъул хабал».

+ 11:35 Тар. 33:17

+ 12:6 Байб. 46:2, Дан. 8:2

+ 12:7 Жугь. 3:2, Жугь. 3:5

+ 12:8 Тархъ. 33:11, Тархъ. 33:19

+ 12:10 Лев. 13:3

+ 12:14 Лев. 13:46, Тар. 5:2

• 13:1 Къан. 1:19-25

+ 13:1 Тар. 10:12, Байб. 21:21

+ 13:4 Тар. 32:8, Къан. 1:22

+ 13:7 Тар. 13:31

* 13:17 Гьошеа – «Хвасарлъи».

* 13:17 Егьошуа – «БЕТӀЕРГЬАНАС хвасар гьарула».

+ 13:17 Тар. 11:28, Тар. 14:6

+ 13:24 Тар. 32:9, Къан. 1:24-25

* 13:25 Эшкол – «ЦӀолбол Хьоп».

+ 13:30 Тархъ. 17:8

+ 13:31 Тар. 13:7, Тар. 14:6, Тар. 26:65, Тар. 32:12, Тар. 34:19, Къан. 1:36,

+ 13:34 Байб. 6:4,

• 14:1 Къан. 1:26-32

+ 14:2 Тархъ. 16:3, Тар. 20:3

+ 14:5 Тар. 16:4, Тар. 16:22, Тар. 16:45, Тар. 20:6,

+ 14:6 Тархъ. 24:13, Тар. 11:28, Тар. 13:31, Мар. 14:63, Чап. 14:14

+ 14:9 Рум. 8:31

+ 14:10 Тархъ. 17:4

+ 14:12 Тархъ. 32:10

+ 14:14 Тархъ. 15:14-15

+ 14:16 Къан. 9:28

+ 14:17 Тархъ. 34:6, Тархъ. 20:5, Къан. 5:9

• 14:20 Къан. 1:34-40

+ 14:23 Къан. 12:9-10,

+ 14:24 Тар. 13:30, Тар. 14:6,

+ 14:29 Жугь. 3:17, Тар. 1:2-3

+ 14:30 Тар. 26:64-65

+ 14:33 Къан. 1:3, Къан. 8:2

+ 14:38 Тар. 26:65

• 14:39 Къан. 1:40-46

+ 14:43 Тар. 13:30

+ 14:45 Тар. 21:3,

+ 15:3 Тархъ. 29:18, Лев. 1:2-3, Лев. 22:21, Тархъ. 23:14

* 15:4 Гин – 3,5 литра.

* 15:4 Ефа – 22 литра.

* 15:5 ГӀага-шагарго 1 литра.

+ 15:8 Лев. 3:1

+ 15:10 Лев. 1:9

+ 15:15 Тархъ. 12:49, Лев. 19:34, Лев. 24:22, Къан. 10:19

+ 15:22 Лев. 4:2, Лев. 4:27, Лев. 5:15

+ 15:24 Лев. 4:13

+ 15:27 Лев. 4:27-28

+ 15:29 Тар. 15:15

+ 15:30 Жугь. 10:26

+ 15:32 Тархъ. 35:3

+ 15:34 Лев. 24:12

+ 15:35 Тархъ. 31:14, Лев. 24:14-16

+ 15:38 Къан. 22:12, Мат. 23:5

+ 15:40 Лев. 11:44

+ 15:41 Лев. 22:33

+ 16:1 Тархъ. 6:16, Тархъ. 6:18, Тархъ. 6:21

+ 16:3 Тархъ. 19:6

+ 16:4 Тар. 14:5

+ 16:5 2 Тим. 2:19

+ 16:7 Лев. 10:1

+ 16:9 Тар. 8:14

+ 16:11 Тархъ. 16:7-8

+ 16:13 Тархъ. 2:14

+ 16:15 1 Пач. 12:3

+ 16:21 Тархъ. 33:5

+ 16:22 Тар. 14:5, Тар. 27:16, Чап. 17:28, Байб. 18:23

+ 16:26 2 Тим. 2:19

+ 16:29 3 Пач. 22:28

+ 16:33 ГӀакъилал рагӀаби 1:12

+ 16:35 Лев. 10:2, Тар. 11:1

+ 16:40 Тар. 3:10,

+ 16:45 Тархъ. 33:5, Тар. 14:5

+ 16:46 Лев. 16:12, Тар. 1:53

+ 16:48 Тар. 25:8, 2 Пач. 24:25

+ 17:4 Тархъ. 25:22

+ 17:8 Жугь. 9:4

+ 18:1 Тархъ. 28:38

+ 18:2 Тар. 3:6-10

+ 18:5 Тар. 1:53

+ 18:7 Тархъ. 26:31, Лев. 16:2, Тар. 1:51

+ 18:8 Лев. 7:32, Тар. 5:9, Тархъ. 29:28

+ 18:11 Лев. 22:2, Лев. 22:3, Лев. 22:11-13

+ 18:12 Къан. 18:4

+ 18:13 Тархъ. 23:19

+ 18:14 Лев. 27:21, Лев. 27:28

+ 18:15 Тархъ. 13:2, Тархъ. 13:11-16, Тар. 3:46-47

* 18:16 ГӀага-шагарго 55 грамм.

+ 18:16 Тархъ. 30:13

+ 18:17 Тархъ. 13:2, Тархъ. 13:11-16

+ 18:18 Тархъ. 29:26-28

* 18:19 Абадияб ЦӀамул КъотӀи – киналго къурбаназулъе ва хириял садакъабазулъе цӀам базе кколаан, гьел махӀцинчӀого рукӀиналъе гӀоло гуребги, БетӀергьанасул КъотӀи абадияб ва хиси гьечӀеб букӀиналъул гӀаламат хӀисабалдаги.

+ 18:19 Лев. 2:13,

+ 18:20 Къан. 10:9, Къан. 12:12, Къан. 14:27, Къан. 18:1-2,

* 18:21 АнцӀил бутӀа – Аллагьасул Къануналда рекъон, щварабщинаб боцӀи-рикъзиялъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа гӀизраилаз левитазе кьолаан.

+ 18:21 Лев. 27:30, Къан. 14:22

+ 19:2 Къан. 21:3, 1 Пач. 6:7

+ 19:4 Лев. 4:16-17

+ 19:5 Тархъ. 29:14, Лев. 4:11-12, Лев. 9:11

+ 19:6 Тархъ. 12:22, Лев. 14:4

+ 19:7 Лев. 11:25

+ 19:9 Тар. 8:7

+ 19:10 Лев. 11:25

+ 19:12 Тар. 31:19

+ 19:13 Лев. 15:31

+ 19:15 Лев. 11:32

+ 19:18 Тархъ. 12:22

+ 19:19 Лев. 11:25

+ 19:20 Лев. 15:31

* 20:1 Ихдалил авал.

+ 20:1 Тархъ. 15:20

+ 20:2 Тархъ. 17:1-7

+ 20:3 Тархъ. 16:3, Тар. 14:2

+ 20:6 Тар. 14:5

+ 20:12 Тар. 27:14, Къан. 31:2

* 20:13 Мерива – кьал.

+ 20:14 Байб. 25:24-26, Къан. 2:4

+ 20:15 Байб. 46:6-7, Тархъ. 1:11

+ 20:16 Тархъ. 2:23, Тархъ. 3:7, Тархъ. 14:19

+ 20:17 Тар. 21:22, Къан. 2:27

+ 20:19 Къан. 2:28

+ 20:22 Тар. 33:37

+ 20:24 Тар. 20:12

+ 20:26 Тархъ. 28:2, Тархъ. 29:29

+ 20:28 Тар. 33:38-39, Къан. 10:6

+ 20:29 Къан. 34:8

+ 21:1 Тар. 33:40

* 21:2 Херем гьаби – тӀубан тӀагӀинабиялдалъун пуланаб жо Аллагьасе кьей.

+ 21:2 Лев. 27:29, Къан. 7:2, Байб. 28:20

* 21:3 Хорма – гьаб цӀаралъул магӀна буго «щущазаби».

+ 21:5 Тар. 11:4-6, Тар. 11:20

+ 21:9 4 Пач. 18:4, Ин. 3:14

+ 21:10 Тар. 33:43

+ 21:11 Тар. 33:44

+ 21:12 Къан. 2:13

+ 21:13 Тар. 22:36,

+ 21:15 Къан. 2:9, Къан. 2:18, Къан. 2:29,

* 21:16 Беэр – «гъуй».

• 21:21 Къан. 2:24,

+ 21:22 Тар. 20:17, Тар. 20:19

+ 21:24 Къан. 3:16,

+ 21:29 Рут 1:15, 3 Пач. 11:7, 4 Пач. 23:13,

+ 21:30 Тар. 32:3,

+ 21:32 Тар. 32:1, 2 Пач. 24:5,

+ 21:34 Къан. 3:1-2

+ 22:2 Тархъ. 15:15,

+ 22:5 Къан. 23:4

+ 22:18 3 Пач. 13:8, 3 Пач. 22:14

+ 22:36 Тар. 21:13, Тар. 21:15

+ 23:8 ГӀакъилал рагӀаби 26:2

+ 23:9 Къан. 33:28, Тархъ. 33:16

+ 23:10 Байб. 13:16

+ 23:19 1 Пач. 15:29, 2 Тим. 2:13, Тит. 1:1-2,

+ 23:22 Тар. 24:8

+ 23:24 Байб. 49:9, Байб. 49:27

+ 24:2 Тар. 11:25, 1 Пач. 10:10, 1 Пач. 16:13, 1 Пач. 19:20,

* 24:6 Алоэялъул гъутӀби – гьуинаб махӀалъул хирияб пицӀ бахъулел ва Индокитаялда рижулел гъутӀби.

+ 24:8 Тар. 23:22

* 24:9 Байб. 12:5

+ 24:9 Байб. 49:9, Байб. 12:3, Байб. 27:29

+ 24:10 Къан. 23:5

+ 24:17 Мат. 2:2, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 22:16, Байб. 49:10,

+ 24:18 2 Пач. 8:14

+ 24:20 Байб. 36:12, Тархъ. 17:8

* 24:21 Кениял – Муса аварагасул вакьадасул наслаби.

+ 24:21 Байб. 15:19, 1 Пач. 15:6, 1 Пач. 27:10, 1 Пач. 30:29,

* 24:22 Кайин – кениял.

* 24:24 Киттим – Кипр.

+ 24:24 Дан. 11:30, Байб. 10:21, Байб. 10:25

+ 25:1 Тар. 33:49,

+ 25:2 Тархъ. 34:15

* 25:3 БагӀал-Пеор – могӀавиязул аллагь.

+ 25:3 Тар. 31:16,

+ 25:4 Къан. 4:3, Къан. 21:22

+ 25:7 Тархъ. 6:25

+ 25:8 Тар. 16:48, 2 Пач. 24:25

+ 25:15 Тар. 31:8

+ 25:17 Тар. 31:2, Тар. 31:7

+ 26:2 Тархъ. 30:12-14, Тархъ. 38:26, Тар. 1:2, Тар. 1:3, 2 Пач. 24:1,

+ 26:5 Тархъ. 6:14,

+ 26:6 Байб. 46:8-9

+ 26:7 Тар. 1:21

+ 26:9 Тар. 16:1-2

+ 26:10 Тар. 16:31-35

+ 26:11 Тархъ. 6:24

+ 26:12 Байб. 46:10, Тархъ. 6:15,

+ 26:14 Тар. 1:23

+ 26:15 Байб. 46:16

+ 26:18 Тар. 1:25

+ 26:19 Байб. 38, Байб. 46:12,

+ 26:22 Тар. 1:27

+ 26:23 Байб. 46:13,

+ 26:25 Тар. 1:29

+ 26:26 Байб. 46:14

+ 26:27 Тар. 1:31

+ 26:28 Байб. 46:20

+ 26:33 Тар. 27:1-7

+ 26:34 Тар. 1:35

+ 26:37 Тар. 1:33

+ 26:38 Байб. 46:21,

+ 26:41 Тар. 1:37

+ 26:42 Байб. 46:23

+ 26:43 Тар. 1:39

+ 26:44 Байб. 46:17,

+ 26:47 Тар. 1:41

+ 26:48 Байб. 46:24,

+ 26:50 Тар. 1:43

+ 26:51 Тар. 1:46

+ 26:54 Тар. 33:54

• 26:57 Тархъ. 6:16-25,

+ 26:60 Тархъ. 6:23-25

+ 26:61 Лев. 10:2

+ 26:62 Тар. 3:39

+ 26:65 Тар. 14:28-30

• 27:1 Тар. 36:1-12

+ 27:1 Тар. 26:33,

+ 27:3 Тар. 16:1-35, Тар. 16:49

+ 27:11 Рут 4:3-6,

+ 27:12 Къан. 3:27, Къан. 32:49

+ 27:13 Тар. 20:24

+ 27:14 Тар. 20:12-13

+ 27:16 Тар. 16:22

+ 27:17 3 Пач. 22:17, Мат. 9:36, Мар. 6:34

+ 27:18 Тархъ. 24:13

+ 27:19 Къан. 3:28, Къан. 31:14

• 28:1 Тархъ. 29:38-42

+ 28:2 Лев. 3:11, Лев. 21:6, Лев. 1:9

* 28:5 875 гр.

* 28:5 ГӀага-шагарго 2,2 литра.

+ 28:11 Тар. 10:10

• 28:16 Тархъ. 13:3-7, Лев. 23:5-8, Къан. 16:1-8

+ 28:16 Тархъ. 12:1-13

+ 28:17 Тархъ. 23:15

• 28:26 Къан. 16:9-12

* 29:1 Хасалихълъиялъул авал.

+ 29:1 Лев. 23:23-25

* 29:7 Кипурималъул къо – тархъанлъиялъул къо, мунагьаздаса хвасарлъиялъул къо. Кипурималъул къоялъ КӀудияв кашиш унаан Бищунго Мукъадасаб бакӀалда жаниве БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве, жиндасаго хъурабги тӀолабго халкъалдаса хъурабги хасаб къурбаналъул биги босун, лъагӀалида жаниб халкъалъухъа ккарабщинаб мунагьалда Аллагь тӀасалъугьиналъул мурадалда.

+ 29:7 Лев. 16:29-31, Лев. 23:27-32

• 29:12 Лев. 23:33-43, Къан. 16:13-15

+ 29:39 Лев. 7:16

+ 30:3 Лев. 5:4, Къан. 23:21,

+ 31:2 Тар. 25:17

+ 31:6 Тар. 10:9

+ 31:8 Тар. 25:15,

+ 31:15 1 Пач. 15:3

+ 31:16 Тар. 25:1-5

+ 31:18 Къан. 21:10-14

+ 31:19 Тар. 19:12, Тар. 19:22

+ 31:24 Лев. 11:25, Тар. 19:10

+ 31:27 1 Пач. 30:24

+ 31:50 Тархъ. 30:12

* 31:52 ГӀага-шагарго 184,250 кило.

+ 31:53 Къан. 20:14

+ 31:54 Тархъ. 30:16

+ 32:1 Тар. 21:32

+ 32:4 Тар. 21:24, Тар. 21:35

+ 32:8 Тар. 13:3-4, Тар. 13:21-33

+ 32:10 Къан. 1:34-36

+ 32:11 Тар. 14:29

+ 32:12 Тар. 14:6

+ 32:13 Тар. 14:33-35

+ 32:39 Байб. 50:23,

+ 32:41 Къан. 3:14-15, 3 Пач. 4:13,

+ 33:3 Тархъ. 14:8

+ 33:4 Тархъ. 12:12, Тархъ. 12:29

+ 33:5 Тархъ. 12:37

+ 33:6 Тархъ. 13:20

+ 33:7 Тархъ. 14:2

+ 33:8 Тархъ. 15:22-23

+ 33:9 Тархъ. 15:27

+ 33:11 Тархъ. 16:1

+ 33:14 Тархъ. 17:1

+ 33:15 Тархъ. 19:2

+ 33:16 Тар. 11:34

+ 33:17 Тар. 11:35

+ 33:31 Къан. 10:6

+ 33:33 Къан. 10:7

+ 33:35 Къан. 2:8

+ 33:36 Тар. 20:1, Тар. 27:14

+ 33:37 Тар. 20:22

+ 33:38 Тар. 20:28, Къан. 10:6

+ 33:40 Тар. 21:1

+ 33:43 Тар. 21:10

+ 33:44 Тар. 21:11

+ 33:47 Къан. 32:49

+ 33:48 Тар. 22:1

+ 33:49 Тар. 25:1

+ 33:52 Тархъ. 23:24, Къан. 7:5

+ 33:54 Тар. 26:54

* 34:6 КӀудияб ралъад – Средиземнияб ралъад.

+ 34:7 Тар. 33:37-39

+ 34:8 4 Пач. 14:25

+ 34:11 4 Пач. 23:33,

+ 34:12 Байб. 15:18, Тархъ. 23:31, Къан. 11:24,

+ 34:19 Тар. 14:6

* 35:4 ГӀага-шагарго 450 метр.

* 35:5 ГӀага-шагарго 900 метр.

+ 35:6 Къан. 4:41-43,

• 35:9 Къан. 4:41-43, Къан. 19:1-13,

+ 35:11 Тархъ. 21:13

+ 35:22 Тархъ. 21:13

+ 35:25 Тархъ. 29:7

+ 35:30 Къан. 17:6, Къан. 19:15

+ 35:31 Байб. 8:22, Тархъ. 21:12, Тархъ. 21:30

+ 35:33 Байб. 9:6

+ 35:34 Лев. 18:25

• 36:1 Тар. 27:1-7,

+ 36:4 Лев. 25:10

+ 36:7 3 Пач. 21:1-16,

+ 1:2 Тархъ. 3:1, Тархъ. 17:6, Тархъ. 33:6, Тар. 13:26, Тар. 32:8

+ 1:3 Тар. 14:33

+ 1:4 Тар. 21:21-35

+ 1:6 Тархъ. 19:1, Тар. 10:11-12

+ 1:7 Тар. 13:30

+ 1:8 Байб. 12:7, Байб. 26:3, Байб. 28:13

+ 1:9 Тархъ. 18:18, Тар. 11:14

+ 1:10 Байб. 15:5

+ 1:11 2 Пач. 24:3

+ 1:15 Тархъ. 18:25, Тар. 11:16

+ 1:16 Лев. 19:15, Къан. 16:18-19, ГӀакъилал рагӀаби 31:9

+ 1:17 Тархъ. 23:2-3, Лев. 19:15, Тархъ. 18:22, Тархъ. 18:26

• 1:19 Тар. 13, Тар. 14

+ 1:21 Къан. 31:8,

* 1:28 Анакилал – цӀакъго чӀахӀиял залимал чагӀи.

+ 1:30 Тархъ. 14:14

+ 1:31 Тархъ. 19:4, Къан. 32:11,

+ 1:33 Тархъ. 13:21

• 1:34 Тар. 14:20-45

+ 1:36 Тар. 14:6-9, Тар. 14:24

+ 1:37 Тар. 20:12, Тар. 27:14

+ 1:38 Тархъ. 24:13, Тар. 27:18-20

+ 1:46 Тар. 20:1,

+ 2:1 Тар. 14:25, Тар. 21:4

+ 2:5 Байб. 36:8

+ 2:7 Тар. 14:33

+ 2:8 3 Пач. 9:26

* 2:9 Ар – улкаялъулго кӀвар бугеб могӀавиязул шагьар.

+ 2:10 Тар. 13:23, Къан. 1:28

* 2:11 Рефаимал – НекӀсияб КъотӀиялда гӀемер рехсарал кӀудияб къаркъалаялъул ва къуватал, цӀар рагӀарал гӀадамал. Къанун абураб тӀехьалъул кӀиабилеб бетӀералъул 10, 11, 20, 21-абилел мухъазда хъваралда рекъон, гьезда гьоркьоре унаан, МогӀавиялде могӀавиял рачӀинегӀан гьенир рукӀарал «эмеял» ва Аммониялде аммониял рачӀинегӀан гьенир рукӀарал «замзуммеял» (гьелго «зузеял»).

+ 2:11 Байб. 14:5, Къан. 2:11, Къан. 2:20, 2 Пач. 21:16, Байб. 14:5-6

+ 2:12 Байб. 36:20-30

+ 2:13 Тар. 21:12

+ 2:14 Тар. 14:29-35, Тар. 26:64-65

+ 2:20 Байб. 14:5-6

+ 2:22 Байб. 36:20-30

* 2:23 Кафтора – Крит.

• 2:24 Тар. 21:21-26

+ 2:25 Тархъ. 15:14-16, Тархъ. 23:27

+ 2:27 Тар. 20:17-19

* 2:34 Херем – тӀубан тӀагӀинабиялдалъун БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪЕ кьей.

• 3:1 Тар. 21:31-35

+ 3:2 Тар. 21:33-34

+ 3:4 3 Пач. 4:13

+ 3:6 Къан. 7:2

+ 3:9 Къан. 4:48,

* 3:11 ГӀага-шагарго 4,5 метр халалъи, 2 метр гӀеблъи бугеб роцен.

+ 3:11 Байб. 14:5, Къан. 2:11, Къан. 2:20, 2 Пач. 11:1, 2 Пач. 12:26

+ 3:12 Тар. 32:33,

+ 3:15 Тар. 32:39-41,

+ 3:16 Тар. 21:24,

+ 3:17 Тар. 34:11,

+ 3:19 Тар. 32:17-26,

+ 3:21 Къан. 7:19,

+ 3:22 Тархъ. 14:14

+ 3:24 Тархъ. 15:11

+ 3:26 Тар. 20:12, Къан. 1:37

+ 3:27 Тар. 20:12, Тар. 27:12-13, Къан. 31:2, Къан. 32:52, Къан. 34:4

+ 3:28 Тар. 27:18-19, Къан. 1:38

+ 3:29 Тар. 25:5

+ 4:1 Лев. 18:5

+ 4:2 Къан. 12:32, ГӀакъилал рагӀаби 30:6, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 22:18

+ 4:3 Тар. 25:1-9

+ 4:7 2 Пач. 7:23,

+ 4:8 Рум. 3:2, Рум. 7:12

+ 4:9 Къан. 6:7, Къан. 11:19, Къан. 32:46,

+ 4:10 Тархъ. 19:9, Тархъ. 19:16

+ 4:11 Тархъ. 20:21, Жугь. 12:18

+ 4:13 Тархъ. 20:1-17, Къан. 5:6-21, Тархъ. 24:12, Тархъ. 31:18

+ 4:16 Тархъ. 20:4-5, Рум. 1:23

+ 4:19 4 Пач. 17:16, 4 Пач. 21:3,

+ 4:20 3 Пач. 8:51,

+ 4:21 Къан. 1:37, Къан. 3:26

+ 4:24 Тархъ. 20:5, Тархъ. 24:17, Къан. 9:3, Жугь. 12:29

+ 4:26 Къан. 32:1,

+ 4:27 Лев. 26:33, Къан. 28:64

+ 4:28 Къан. 28:36,

+ 4:33 Тархъ. 19:21

+ 4:35 1 Пач. 2:2, Мар. 12:32, 1 Кор. 8:4

+ 4:36 Тархъ. 24:17

+ 4:39 Тархъ. 15:11, 3 Пач. 8:23, 3 Пач. 8:60

• 4:41 Тар. 35:9-34, Къан. 19:1-13,

+ 4:47 Тар. 21:21-35

+ 4:48 Къан. 3:9

+ 4:49 Къан. 3:17

• 5:1 Тархъ. 20:1-17

+ 5:4 Тархъ. 33:11

+ 5:5 Тархъ. 20:18, Тархъ. 20:21, Тархъ. 24:2

+ 5:6 Лев. 26:13

+ 5:7 4 Пач. 17:35

+ 5:8 Лев. 19:4, Лев. 26:1, Къан. 27:15

* 5:9 Хилиплъи хӀехьоларев – жугьутӀ мацӀалда «канна». «Канна» абураб рагӀул магӀна буго БетӀергьанасе инсан рухӀгӀанги хирияв вугин ва ракӀ-ракӀалъго, тӀолабго къуват-жаналдалъун инсан Жиндие мутӀигӀлъи тӀалаб гьабулин Аллагьас ва Гьес хилиплъи хӀехьоларин абураб.

+ 5:9 Тархъ. 34:14, Къан. 4:24, Къан. 6:15, Тархъ. 34:7, Тар. 14:18

+ 5:10 Къан. 7:9

* 5:11 Гьаб амруялъул хадусеб магӀна буго: Аллагьасул цӀарги бахъун гьересияб гьа гьедуге ва Гьесул цӀар ккарабги ккечӀебги бакӀалда абуге.

+ 5:11 Лев. 19:12, Лев. 24:10-16

+ 5:12 Тархъ. 31:14-17, Лев. 19:30, Лев. 23:3, Лев. 26:2, Тар. 15:32-36, Мар. 2:27-28, Лук. 13:14

+ 5:16 Лев. 19:3, Къан. 27:16, Мат. 15:4, Мат. 19:19, Мар. 7:10, Мар. 10:19, Лук. 18:20, Эф. 6:2

+ 5:17 Байб. 9:6, Лев. 24:17, Мат. 5:21, Мат. 19:18, Мар. 10:19, Лук. 18:20, Рум. 13:9, Якъ. 2:11

+ 5:18 Лев. 18:20, Лев. 20:10, Къан. 22:22, ГӀакъилал рагӀаби 6:32, Мат. 5:27, Рум. 13:9

+ 5:19 Лев. 19:11, Мат. 19:18, Рум. 13:9

+ 5:20 Тархъ. 23:1, Къан. 19:16-20, ГӀакъилал рагӀаби 19:5, ГӀакъилал рагӀаби 19:9, ГӀакъилал рагӀаби 21:28, ГӀакъилал рагӀаби 24:28, ГӀакъилал рагӀаби 25:18, Мат. 19:18

+ 5:21 Мат. 5:28, Лук. 12:15, Рум. 7:7, Рум. 13:9

+ 5:22 Тархъ. 31:18

+ 5:25 Тархъ. 19:21

+ 5:27 Тархъ. 20:18-19

+ 5:28 Къан. 18:17

+ 5:32 4 Пач. 22:2

+ 5:33 Къан. 10:13

+ 6:3 Байб. 15:5, Байб. 22:17

+ 6:4 Мар. 12:29,

+ 6:5 Къан. 11:13, Мат. 22:37, Мар. 12:30, Лук. 10:27

+ 6:7 Къан. 4:9,

+ 6:8 Тархъ. 13:9, Тархъ. 13:16, Къан. 11:18

+ 6:9 Къан. 11:20

+ 6:13 4 Пач. 17:36, Мат. 4:10, Лук. 4:8, Къан. 10:20,

+ 6:15 Тархъ. 20:5

+ 6:16 Тархъ. 17:2, Мат. 4:7, Лук. 4:12

+ 6:19 Тархъ. 23:28-30

+ 6:20 Тархъ. 12:26

+ 6:21 Тархъ. 20:2

+ 6:25 Къан. 24:13

+ 7:1 Тархъ. 23:23

* 7:2 Херем гьаби – тӀубан тӀагӀинабиялдалъун БетӀергьанасухъе кьей. Гьаб магӀнаялда чи «херем» гьавизе бегьулаан кинаб букӀаниги такъсиралъухъ, ялъуни гьересиаллагьзабазе лагълъи гьабиялъухъ. Гьебго магӀнаялда «херем» гьабизе ва цӀа гъун бухӀизе бегьулаан тушбабазул шагьар ва рагъда щвараб давла (бал. Тархъ. 22:20; Къан. 13:16).

+ 7:2 Тар. 21:2, Къан. 3:6, Къан. 20:16-17,

+ 7:3 2 Кор. 6:14, Тархъ. 34:15-16, 3 Пач. 11:2-4

+ 7:4 Къан. 6:15

+ 7:5 Тархъ. 23:24, Тархъ. 34:13

+ 7:6 1 Пёт. 2:9, Тархъ. 19:5-6

+ 7:9 Тархъ. 20:6, Къан. 5:10

+ 7:12 Байб. 17:2, Байб. 26:3

+ 7:14 Тархъ. 23:26

+ 7:15 Тархъ. 9:15, Тархъ. 15:26, Тархъ. 23:25

+ 7:16 Тархъ. 23:33

+ 7:19 Къан. 3:21,

+ 7:20 Тархъ. 23:28,

+ 7:22 Тархъ. 23:29

+ 8:2 Тархъ. 16:35, Тархъ. 15:25

+ 8:3 Тархъ. 16:14-15, Тархъ. 16:31, Мат. 4:4, Лук. 4:4

+ 8:4 Къан. 29:5,

+ 8:5 ГӀакъилал рагӀаби 3:12, Жугь. 12:7

+ 8:7 Къан. 11:11

+ 8:14 ГӀакъилал рагӀаби 30:9,

+ 8:15 Тар. 21:6, Тархъ. 17:6, Тар. 20:11

+ 8:16 Тархъ. 16:5, Тархъ. 16:31

+ 8:20 Дан. 9:11

* 9:1 Гьаб тӀехьалда халкъалде насихӀат гьабулаго цолъул формаялда хӀалтӀизарурал цӀарубакӀазул (мун, дудаса, дуе ва гь. ц.) магӀна ккола халкъалдехун буссун гьабураб хитӀаб.

+ 9:2 Тар. 13:23, Къан. 1:28

+ 9:3 Тархъ. 20:5, Тархъ. 24:17, Къан. 4:24, Жугь. 12:29, Тархъ. 23:29-31

+ 9:4 Байб. 15:16

+ 9:5 Байб. 50:24

+ 9:6 4 Пач. 17:14,

+ 9:8 Тархъ. 32:4, Тархъ. 32:10

+ 9:9 Тархъ. 24:18, Мат. 4:2

+ 9:10 Тархъ. 31:18

+ 9:12 Тархъ. 32:7-10

+ 9:14 Тар. 14:12

+ 9:18 Тархъ. 34:28, Тархъ. 32:11-14

+ 9:21 Тархъ. 32:20

+ 9:22 Тархъ. 17:7, Тар. 11:3, Тар. 11:34

+ 9:23 Тар. 13:3, Тар. 14:1

+ 9:26 Тархъ. 32:11-13

+ 9:28 Тар. 14:16

• 10:1 Тархъ. 34:1-4

+ 10:1 Тархъ. 25:10

+ 10:2 Тархъ. 25:16, Тархъ. 25:21

+ 10:3 Тархъ. 37:1-9

+ 10:4 Тархъ. 20:1-17, Къан. 5:6-21, Тархъ. 34:28-29

+ 10:5 Тархъ. 40:20, 3 Пач. 8:9

+ 10:6 Тар. 33:30-31, Тар. 20:28, Тар. 33:38

+ 10:7 Тар. 33:33

+ 10:8 Тар. 8:14

+ 10:9 Тар. 18:20

+ 10:10 Тархъ. 34:28

+ 10:11 Тархъ. 33:1

+ 10:12 1 Пач. 12:24

+ 10:13 Къан. 5:33

+ 10:14 Тархъ. 9:29,

+ 10:15 Рум. 11:28

* 10:16 РакӀал тӀерен гьаре – жугьутӀ мацӀалда «ракӀазе суннат гьабеян» хъван буго.

+ 10:16 Къан. 30:6, Рум. 2:29, Тархъ. 32:9

+ 10:17 Дан. 2:47, Дан. 11:36, 1 Тим. 6:15, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 17:14, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 19:16, Чап. 10:34, Рум. 2:11, Гал. 2:6, Эф. 6:9, Кол. 3:25, 1 Пёт. 1:17,

+ 10:19 Тархъ. 22:21, Лев. 19:34

+ 10:20 Къан. 6:13, Къан. 30:20

+ 10:22 Байб. 46:27, Тархъ. 1:5, Байб. 15:5, Байб. 22:17

+ 11:4 Тархъ. 14:27-28

+ 11:6 Тар. 16:31-33

+ 11:9 Байб. 50:24, Тархъ. 3:8

* 11:10 ХӀатӀалги хӀалтӀизарун – гӀалимзабаз абула гьалъул лъабго магӀна бугилан: 1) хӀатӀаз хӀалтӀизабулеб лъалъаялъул къагӀида; 2) раххналги хӀалтӀизарун, хӀатӀазги мерхьун, лъим бачине рахъал гьари; 3) хурибе лъим баччулаго гӀемер хьвадизе ккей.

+ 11:11 Къан. 8:7

+ 11:12 3 Пач. 9:3

+ 11:13 Къан. 6:5,

+ 11:14 Лев. 26:4,

+ 11:17 3 Пач. 8:35, 3 Пач. 17:1,

+ 11:18 Тархъ. 13:9, Тархъ. 13:16, Къан. 6:8

+ 11:19 Къан. 4:9

+ 11:20 Къан. 6:9

+ 11:24 Байб. 15:18, Тархъ. 23:31, Тар. 34:1-12,

+ 11:25 Къан. 7:24

+ 11:26 Къан. 30:1, Къан. 30:15

+ 11:27 Лев. 26:1-13, Къан. 28:2-14

+ 11:28 Лев. 26:14-45, Къан. 28:15-45

+ 11:29 Къан. 27:12-13,

+ 11:30 Байб. 12:6

+ 12:2 4 Пач. 16:4

+ 12:3 Тархъ. 23:24, Тархъ. 34:13, Къан. 7:5, 3 Пач. 14:23

+ 12:5 3 Пач. 18:29

+ 12:7 Къан. 27:7

+ 12:11 3 Пач. 8:29

+ 12:12 Тар. 18:20, Къан. 10:9

+ 12:16 Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:13

+ 12:19 Къан. 14:27,

+ 12:23 Байб. 9:4, Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:13

+ 12:30 4 Пач. 17:15

+ 12:31 4 Пач. 17:31,

+ 12:32 Къан. 4:2, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 22:18

+ 13:2 Мар. 13:22, 2 Фес. 2:9, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 13:13, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 16:14

+ 13:5 Къан. 18:20

+ 13:8 ГӀакъилал рагӀаби 1:10

+ 13:9 Тархъ. 32:27-28, Къан. 17:7

+ 13:10 Къан. 17:5

+ 13:13 1 Пач. 2:12, 1 Пач. 10:27, 1 Пач. 25:17, 2 Пач. 16:7, 2 Пач. 20:1, 3 Пач. 21:10, 3 Пач. 21:13

+ 14:1 Мат. 5:9, Ин. 1:12, 1 Ин. 3:1, 1 Ин. 5:1, Рум. 8:14, Лев. 19:27-28, Лев. 21:5

+ 14:2 Тархъ. 19:5

• 14:3 Лев. 11

+ 14:21 Лев. 7:24, Лев. 11:39-40, Тархъ. 19:6, Тархъ. 23:19, Тархъ. 34:26

+ 14:22 Лев. 27:30, Тар. 18:21

+ 14:27 Къан. 12:19, Тар. 18:20, Къан. 10:9

+ 14:28 Къан. 26:12

+ 15:1 Къан. 31:10,

+ 15:3 Къан. 23:20

+ 15:6 Къан. 28:12, 3 Пач. 4:21,

+ 15:8 Лев. 25:35-36, Мат. 5:42, Якъ. 2:15, 1 Ин. 3:17

+ 15:11 Мат. 26:11

+ 15:12 Тархъ. 21:2

+ 15:17 Тархъ. 21:5-6

+ 15:19 Тархъ. 13:2, Тархъ. 13:11-16

+ 15:21 Лев. 22:20

+ 15:23 Лев. 17:13, Къан. 12:23-24

• 16:1 Тархъ. 12:1-39, Тархъ. 13:3-10, Тархъ. 23:14-17, Лев. 23:4-22, Лев. 23:33-43, Тар. 28:16-31, Тар. 29:12-39

+ 16:3 Тархъ. 12:11

+ 16:4 Тархъ. 34:25

+ 16:9 Тархъ. 34:22

+ 16:12 Къан. 5:15

+ 16:13 Тархъ. 23:16

+ 16:18 Тархъ. 18:21, Тар. 11:16, Къан. 1:16-17

+ 16:19 Тархъ. 23:2-3, Лев. 19:15, Тархъ. 23:8, 1 Пач. 8:3, ГӀакъилал рагӀаби 17:8,

+ 16:21 Тархъ. 34:13, Къан. 7:5

+ 17:1 Лев. 22:20

+ 17:5 Къан. 13:10

+ 17:6 Тар. 35:30, Къан. 19:15

+ 17:7 Къан. 13:9

+ 17:9 Къан. 19:17

+ 17:14 1 Пач. 8:5

+ 17:15 1 Пач. 9:16

+ 17:16 2 Пач. 8:4, 3 Пач. 10:28,

+ 17:17 3 Пач. 11:1-4, ГӀакъилал рагӀаби 31:3, 3 Пач. 10:14, 3 Пач. 10:27,

+ 18:2 Тар. 18:20, Къан. 10:9,

+ 18:3 Лев. 7:30-34

+ 18:4 Тар. 18:12

+ 18:6 Тар. 35:2,

+ 18:9 Лев. 18:26-30, Къан. 12:29-31

+ 18:10 Лев. 18:21, 4 Пач. 16:3, 4 Пач. 17:17, 4 Пач. 23:10,

+ 18:11 Тархъ. 22:18, Лев. 19:26, Лев. 19:31

+ 18:15 Мар. 9:8, Ин. 1:21, Чап. 3:22, Чап. 7:37

+ 18:16 Тархъ. 20:19, Къан. 5:27

+ 18:17 Къан. 5:28

+ 18:18 Ин. 4:25

+ 18:20 Къан. 13:5,

• 19:1 Тар. 35:9-34, Къан. 4:41-43,

+ 19:5 Тархъ. 21:13

+ 19:10 ГӀакъилал рагӀаби 6:17

+ 19:11 Къан. 27:24

+ 19:13 Къан. 21:9

+ 19:14 Къан. 27:17, ГӀакъилал рагӀаби 22:28, ГӀакъилал рагӀаби 23:10,

+ 19:15 Тар. 35:30, Къан. 17:6, Мат. 18:16, 2 Кор. 13:1, 1 Тим. 5:19, Жугь. 10:28

+ 19:16 Тархъ. 20:16

+ 19:17 Къан. 17:9, Къан. 25:1

+ 19:19 ГӀакъилал рагӀаби 19:5

+ 19:21 Тархъ. 21:23-25, Лев. 24:19-20, Мат. 5:38

+ 20:7 Къан. 24:5

+ 20:14 Тар. 31:7, Тар. 31:9,

+ 20:17 Къан. 7:2,

+ 20:19 4 Пач. 3:19

+ 21:3 Тар. 19:2, 1 Пач. 6:7

+ 21:5 Тар. 6:22-27

+ 21:8 Юнус 1:14

+ 21:9 Къан. 19:13

+ 21:12 1 Кор. 11:6

* 21:13 Гьеб киналъулго магӀна ккола гьелъ жиндирго халкъалъулгун бухьен къотӀизабулеб бугин ва ГӀизраилил халкъгун цолъулей йигин абураб.

+ 21:15 Байб. 29:30, Байб. 29:33

+ 21:17 4 Пач. 2:9

+ 21:18 Тархъ. 20:12, Къан. 5:16

* 21:19 Шагьаралъул кавабахъ букӀунаан цебе заманалда годекӀан. ГӀемерисеб жамгӀияб суал гьенибе босулаан ва гьениб диванги къотӀулаан.

+ 21:20 ГӀакъилал рагӀаби 23:20-21

+ 21:22 Тар. 25:4

+ 21:23 Ин. 19:31, Гал. 3:13

+ 22:1 Тархъ. 23:4

+ 22:6 Тархъ. 23:19, Лев. 22:28

* 22:8 НекӀсияб ГӀизраилалда минаялъул тӀох тӀепараб букӀунаан ва гьеб хӀалтӀизабулаан рагъи хӀисабалда, гьединлъидал рагӀалккун тӀох сверун жо кколаан, гьениса тохлъукьего гӀодове чи вортичӀого вукӀине.

+ 22:9 Лев. 19:19

* 22:12 Гьел гӀертелал рукӀана БетӀергьанасул къанунал кидаго ракӀалда чӀезариялъул гӀаламатлъун (Тар. 15:38).

+ 22:12 Тар. 15:38

* 22:19 ГӀага-шагарго 1100 гр.

+ 22:22 Тархъ. 20:14, Лев. 20:10, Ин. 8:5

* 22:29 ГӀага-шагарго 550 гр.

+ 22:29 Байб. 34:8, Тархъ. 22:16-17, 2 Пач. 13:1-22

+ 22:30 Лев. 18:8, Къан. 27:20

+ 23:1 Лев. 21:18-20,

* 23:4 ЖугьутӀазул къагӀидаялда – «чедгун-лъимгун». Щайгурелъул лъадал кидаго кӀудияб къимат букӀиндал ГӀагараб Бакъбаккул рахъалда.

+ 23:4 Тар. 22:5-6

+ 23:5 Тар. 24:10, ГӀакъилал рагӀаби 26:2

+ 23:7 Байб. 25:24-26, Байб. 36:8, Тар. 20:14, Тархъ. 22:21, Тархъ. 23:9

+ 23:10 Лев. 15:1-5

+ 23:14 Лев. 26:12

* 23:17 Мажусиязул динияб рокъор бихьиналги цӀуялги диниял хъахӀбаби рукӀунаан, гьезул хъубал диниял гӀадатазда гъорлъ гӀахьаллъулел.

+ 23:17 Лев. 19:29, 3 Пач. 14:24, 3 Пач. 15:12, 3 Пач. 22:46, 4 Пач. 23:7,

* 23:18 Гьой – хъвалсараб магӀнаялда гьедин абулеб батила хъахӀба кинигин цогидав бихьинчигун вегулев бихьинчиясда.

+ 23:20 Тархъ. 22:25, Къан. 15:3

+ 23:21 Тар. 30:3,

+ 23:25 Мар. 2:23, Рут 2:2

+ 24:1 Мат. 5:31, Мат. 19:7, Мар. 10:4

+ 24:5 Къан. 20:7, ГӀакъилал рагӀаби 5:18

+ 24:7 Тархъ. 21:16

+ 24:8 Лев. 13:2

+ 24:9 Тар. 12:10-15

+ 24:13 Тархъ. 22:26-27, Къан. 6:25,

+ 24:14 Лев. 25:39

+ 24:15 Лев. 19:13, Якъ. 5:4

+ 24:16 4 Пач. 14:6,

+ 24:17 Тархъ. 22:21

+ 24:19 Лев. 19:9, Лев. 23:22, Рут 2:1-2

+ 25:1 Къан. 19:17

+ 25:3 2 Кор. 11:24

+ 25:4 1 Кор. 9:9, 1 Тим. 5:18

+ 25:5 Мат. 22:24, Мар. 12:19, Лук. 20:28

+ 25:6 Байб. 38:8, Рут 4:10

+ 25:9 Рут 4:7

+ 25:14 Лев. 19:36

+ 25:17 Тархъ. 17:8

+ 25:19 1 Пач. 15:2-8

+ 26:2 Тархъ. 23:19, Тархъ. 34:26, Лев. 23:10

+ 26:5 Байб. 46:27, Тархъ. 1:7

+ 26:6 Тархъ. 1:11, Тархъ. 1:14

+ 26:7 Тархъ. 2:23-25, Тархъ. 3:9

+ 26:8 Тархъ. 12:51

+ 26:9 Тархъ. 3:8

+ 26:12 Лев. 27:30, Къан. 14:28-29

* 26:14 Чи хвараб бакӀалда кваначӀо ва хваразул рухӀазе гьелда тӀаса щибго кьечӀо – гьаниб бицунеб буго ВацӀцӀадав Аллагьасе рихарал ва ханааниязул рукӀарал хъубал диниял гӀадатазул. Аллагьас бичӀчӀизабулеб буго, гьал анцӀил бутӀаби хӀакъикъаталда Гьесул кколеллъи, Гьес мискинал пакъирал чагӀазе кьезе хъварал, гьединлъидал Гьесие кутакалда рихарал ханааниязул хъубал гӀадатал рикӀкӀад тезе кколеллъи.

+ 26:14 Лев. 7:20, Лев. 21:1, Лев. 21:11,

+ 26:15 Тархъ. 3:8

+ 26:18 Тархъ. 19:5

+ 26:19 Къан. 28:1, Тархъ. 19:6

+ 27:5 Тархъ. 20:25, 3 Пач. 6:7

+ 27:7 Къан. 12:7

+ 27:9 Къан. 26:18

+ 27:12 Къан. 11:29,

+ 27:15 Тархъ. 20:4-5, Тархъ. 34:17, Къан. 5:8

+ 27:16 Тархъ. 20:12, Тархъ. 21:17, Лев. 19:3

+ 27:17 Къан. 19:14

+ 27:18 Лев. 19:14

+ 27:19 Тархъ. 22:21-22

+ 27:20 Лев. 18:8, Къан. 22:30

+ 27:21 Тархъ. 22:19, Лев. 18:23

+ 27:22 Лев. 18:9, 2 Пач. 13:12

+ 27:23 Лев. 18:17, Лев. 20:14

+ 27:24 Къан. 19:11

+ 27:25 Тархъ. 23:7, Къан. 16:19

+ 27:26 Гал. 3:10

• 28:1 Лев. 26:1-13, Къан. 11:13-15

+ 28:1 Къан. 26:19

+ 28:7 Тархъ. 23:27

+ 28:8 Лев. 25:20-21

+ 28:9 Тархъ. 19:6

+ 28:12 Къан. 11:14, Къан. 15:6

• 28:15 Лев. 26:14-45

+ 28:15 Дан. 9:11,

+ 28:22 Лев. 26:16, 3 Пач. 8:37,

+ 28:26 1 Пач. 17:44, 1 Пач. 17:46,

* 28:27 Бал. Тархъ. 9:8-11.

+ 28:27 Тархъ. 9:10

+ 28:30 Къан. 20:5-7,

+ 28:36 4 Пач. 17:3-4, 4 Пач. 24:15, 4 Пач. 25:7, Къан. 4:28

+ 28:37 3 Пач. 9:7,

+ 28:52 4 Пач. 17:5, 4 Пач. 25:1

+ 28:53 Лев. 26:29, 4 Пач. 6:29,

+ 28:57 4 Пач. 6:29,

+ 28:60 Тархъ. 9:1-12

+ 28:62 Байб. 15:5, Къан. 10:22

+ 28:64 Лев. 26:33, Къан. 4:27,

+ 28:68 Къан. 17:16,

+ 29:1 Тархъ. 19:1-6

+ 29:4 Рум. 11:8

+ 29:5 Къан. 8:4,

+ 29:6 Тархъ. 15:25, Тархъ. 16:4, Тархъ. 17:6

+ 29:7 Тар. 21:21-35

+ 29:8 Тар. 32:33

+ 29:9 3 Пач. 2:3

+ 29:13 Тархъ. 6:7

+ 29:18 Жугь. 12:15

* 29:19 Лъадаца гӀорцӀарабги бакъварабги ракь цадахъ хвела – гьаб абиялъул магӀна ккола гӀайибияв сабаблъун, гьесдаго цадахъ гӀайибго гьечӀелги холин абураб.

+ 29:20 Къан. 9:14,

+ 29:23 Байб. 14:2, Байб. 19:24,

+ 29:24 Лев. 26:32, 3 Пач. 9:8,

+ 29:25 4 Пач. 17:15

+ 29:27 Лев. 26:14-39, Къан. 28:15-68,

+ 29:28 3 Пач. 14:14

+ 29:29 ГӀакъилал рагӀаби 25:2

+ 30:1 Къан. 11:26, Лев. 26:40

+ 30:2 1 Пач. 7:3, 3 Пач. 8:48,

+ 30:6 Къан. 10:16,

+ 30:7 Байб. 12:3, Тархъ. 23:22

+ 30:12 Рум. 10:6

+ 30:15 Къан. 11:26,

+ 30:20 Къан. 10:20

+ 31:2 Къан. 34:7, Тар. 20:12, Тар. 27:12-13, Къан. 3:27

+ 31:3 Къан. 1:38

+ 31:4 Тар. 21:21-35

+ 31:5 Къан. 7:2

+ 31:6 3 Пач. 6:13

+ 31:10 Къан. 15:1, Тархъ. 23:16

+ 31:11 4 Пач. 23:2,

+ 31:14 Къан. 34:5, Тар. 27:19

+ 31:15 Тархъ. 33:9, Тар. 12:5

+ 31:16 Тархъ. 34:15,

+ 31:17 Тар. 14:42,

+ 31:19 Къан. 32:1-43

+ 31:20 Тархъ. 3:8

+ 31:26 4 Пач. 22:8,

+ 31:29 4 Пач. 22:17,

+ 32:4 Мат. 5:48, 2 Пач. 22:31, Рум. 9:14

+ 32:6 Ин. 8:41,

* 32:8 Ялъуни «Аллагьасул васазул».

+ 32:8 Байб. 11:8, Чап. 17:26

+ 32:9 Тархъ. 19:5,

+ 32:11 Тархъ. 19:4,

* 32:15 Ешурун – КъанагӀат гурони жиб хӀалтӀизабулареб ГӀизраилалъул батӀияб цӀар. Бал. гьединго 33:5,[26].

+ 32:17 1 Кор. 10:20

+ 32:21 Рум. 10:19

+ 32:24 Лев. 26:22,

+ 32:30 Лев. 26:8,

+ 32:31 1 Пач. 2:2

+ 32:32 Байб. 18:20

+ 32:35 Рум. 12:19, Жугь. 10:30

+ 32:36 Жугь. 10:30, 3 Пач. 14:10, 3 Пач. 21:21, 4 Пач. 9:8, 4 Пач. 14:26

+ 32:39 Тархъ. 20:3, 1 Пач. 2:6, 4 Пач. 5:7,

+ 32:41 Къан. 32:41,

+ 32:43 Рум. 15:10, Байб. 4:10-12, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 6:10, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 19:2

* 32:44 Гьошеа – Егьошуал цебе букӀараб цӀар. Мусаца гьесда цӀар хисун Егьошуа лъуна.

+ 32:46 Къан. 4:9

+ 32:47 Лев. 18:5

+ 32:49 Тар. 27:12

+ 32:50 Тар. 33:38

+ 32:51 Тар. 20:12, Тар. 27:14

+ 32:52 Къан. 3:27

• 33:1 Байб. 49:1-28

+ 33:2 Дан. 7:10, Чап. 7:53, Гал. 3:19, Тархъ. 19:18

+ 33:4 Ин. 1:17, Ин. 7:19

+ 33:5 Къан. 32:15,

* 33:8 Масса ва Мерива – бал. Тархъ. 17:1-7 ва Тар. 20:1-13.

+ 33:8 Тархъ. 17:7, Тар. 20:13

+ 33:9 Тархъ. 32:26-29, Къан. 17:9-11, Тархъ. 30:7-8

+ 33:13 Байб. 27:28

+ 33:15 Байб. 49:26,

+ 33:16 Тархъ. 3:2-4

+ 33:17 3 Пач. 22:11, Байб. 48:19

+ 33:21 Тар. 32:1-5, Тар. 32:16-19

+ 33:26 Къан. 32:15, Къан. 33:5, Тархъ. 15:11

+ 33:28 Тар. 23:9

+ 33:29 2 Пач. 7:23, Байб. 15:1, 2 Пач. 22:45

+ 34:3 Байб. 14:2, Байб. 19:22, Байб. 13:12

+ 34:4 Байб. 12:7, Байб. 50:24, Къан. 3:27

+ 34:6 Ягь. 1:9

+ 34:7 Къан. 31:2

+ 34:8 Тар. 20:29

+ 34:9 Тар. 27:18, Тар. 27:23,

+ 34:10 Тархъ. 33:11