# Kurmancî

Институт перевода Библии

## Pênc k’itêbêd Mûsa


Peymana Kevin

## Pênc k’itêbêd Mûsa


Pênc k’itêbêd Mûsa (T’awret)


Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî.

Înstîtûta welger’andina K’itêba Pîroz

Moskva

2010

Pênc k’itêbêd Mûsa Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî

Bona welger’andina k’urdîya kurmancî

Bi vê navnîşê binivîsin bişînin:

ibt_inform@.ibt.org.ru

© Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society, 1954, 1967, 1972

ISBN 978-5-93943-157-6

© Înstîtût pêrêvoda Bîblîî, Moskva, 2010


Pêşgotina her pênc k'itêbêd Mûsa

Xwendevanêd delal! Cara e'wlin e ku ev her pênc k'itêbêd Mûsa destê weda ye, k'îjan ku dik'evine nava p'arêd Bîblîyayê. Ev k'itêb bi zaravê kurmancîya k'urdî hatîye welger'andinê. Bîblîya k'itêba k'itêba ye, k'itêba here hêja ye û gelek tê xwendinê. Cihû, musulman û mesîhî van her pênc k'itêbêd Mûsa qebûl dikin çawa k'itêbêd pîroz.

Her merivê li ser t'opa dinîyayê, k'îjan qulbîda ku dimîne, çi miletî yan xweyê çi h'ebandinê be, wî dik'eve ku vê k'itêbê bi zimanê xwe bixûne. Bîblîya caba wan pirsa dide, k'îjana ku t'imê serê cime'tê êşandine, mesele: em ji ku bûne, em çima dijîn, çima dinyayêda haqas xirabî heye, pey mirinêr'a çi tê serê mêriv.

Bîblîya t'evayîya xweva şêst şeş k'itêb in, k'îjan ku bi destê gele nivîsk'ara navbera gelek salada hatine nivîsarê. Ev k'itêbana derheqa serhatîyêd ji destpêbûna dinyayêda girtî h'eta qurna yekêye pey bûyîna Îsar'a dibêje. Bîblîya li ser du p'ara p'arevedibe. Peymana Nû, k'îjan ku derheqa bûyîn, kirêd Îsa û peyçûyêd wî, usa jî derheqa pêşdaçûyîna civîna e'wlin berbiç'ev dike.

Peymana Kevin nav xweda dite'milîne her pênc k'itêbêd Mûsa, usa jî k'itêbêd p'êxembera û hilbesta. Her pênc k'itêbêd Mûsa ne t'enê yêd e'wlin in, lê usa jî yêd e'sasî ne, bona t'emamîya K'itêba Pîroz. Ew bona pêşdahatina dinê, însên, pêşdahatina gunah, heleqetîya Xwedê û însên dibêje.

Her pênc k'itêbêd Mûsa ji têkista îbranîye kevin, awa gotî ji têkista Masorêtî bi zimanê k'urdî hatîye welger'andinê. Cî-cîya tiştê ji têkistê dûrk'etî şirovekirinêda tê e'yankirinê. Xilazîya k'itêbê: ferhengok û xerîte heye.

Înstîtûta welger'andina bîblîyayê r'azîbûna xwe dide: welger'a, serr'astkira usa jî h'emûyêd ku t'evî k'arê hazirkirin û xebata çapkirina her pênc k'itêba bûne.

Înstîtûta welger'andina K'itêba Pîroz, Moskva

## DESTPÊBÛN

### DESTPÊBÛN

DESTPÊBÛN


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Destpêbûn


Pêşgotin

Peymana Kevin, k'itêba Destpêbûnêda destpêdike. Eva k'itêba pêşin e, ji her pênc k'itêbêd Mûsa, (bi îbranî ‹Torah› tê gotinê, awa gotî ‹Şîret› yan ‹Qanûn›). Navê k'itêba Destpêbûnê bi îbranî ‹Bêrêşît› e, awa gotî ‹Destpêbûn›, yan ‹Sêrîda›, lê bi yûnanî ‹Gênêsîs› e, ‹Pêşdahatin› yan ‹Çêbûn›. Vê k'itêbêda bona pêşdahatina t'opa dinê, e'rdê, mêriv û cime'ta Îsraêl tê gotinê. Vê k'itêba Destpêbûnêda, Xwedê ye serê sera. Destpêbûna k'itêbêda serê 1-11-a bona wê yekê tê gotinê, wekî çawa bi xebera Xwedê t'emamîya dinyayê tê e'firandinê. Mezinayîya Xwedê ne t'enê vêda ye, lê Xwedê wan merivêd xweye xuliqandî jî pey wê yekêr'a nahêle, gava ew dûrî Xwedê dik'evin, gune dikin, Xwedê dîsa bona wan xem dike. T'emamîya serhatîya dinyayêye mayîne vê k'itêbêda ew heleqetî ye, ya ku nava Xwedê û merivayêda diqewime. Peyr'a ji serê 12-50-î bona wan meriva dibêje, k'îjana ku Xwedê bona xwe dibijêre, wekî zur'etêd wan bibine cime'ta wî. Li nava serhatîya Birahîm, Îshaq, Aqûb û her donzdeh kur'êd Aqûbda, Xwedê wanr'a soz dide, wekî zur'etêd wanê bê h'esab bin û li e'rdê war bin, k'îjanar'a ku Xwedê soz da. Pê wan h'emû miletê bêne bimbarekkirinê. R'aste, ew ne merivne k'amil bûne, em Destpêbûnêda bona kêmasîyêd wan û kirinêd wane ne qenc dixûnin. Lê dîsa Xwedê gazî wan dikir ku guhdarîya wî bikin. Nexş û stîla k'itêba Destpêbûnê cûr'e-cûr'e ye, hew dinihêr'î deng-be'sê bona şayê ye, hew dinihêr'î serhatîya saxleme li ber guh e, hew dinihêr'î nişkêva r'eqema milet û qebîla tê navkirinê, yan jî dua bi forma hilbestê tê gotinê. Ev yek bona me tiherekî ye, wekî t'emamîya têk'stê bi lîstika gotinava dagirtî ye. Mesele, xuliqandina mêr (bi îbranî Adam), Xwedê ew ji axê (bi îbranî adama, 2:7) xuliqand. Alîyê dinva jî mêriv gerekê ev e'rd bêcer kira (2:5; 3:23), alîkî dinva jî r'ojekê ew dîsa gerekê veger'e di wê xwelîyê (3:19). Ev yeka lîstika gotina ye û ev yek ne t'enê serhatîya dixemilîne, lê usa jî alîk'arîyê dide ku baş bê fe'mkirinê, ku xudanê serhatîyê çi dixwaze mer'a bêje. Gele cara lîstika gotina, me'nîya pêşdahatina nava şirovedike, yan jî navê cî-wara dide k'ifşê. Mesele, navê Babîlonê (bi îbranî Babêl) e, ew fêla balal (t'evîhevkirin) şirovedike, «Çimkî li wir Xudan zimanêd h'emû dinyayê t'evîhev kirin û ji wir Xudan ew li ser t'emamîya dinyayê bela kirin» (11:9). Lê h'eyf, wekî li nava welger'andinêda, lîstika gotina, t'am nayê welger'andinê. Vê welger'andinêda, şirovekirin, ji tiştêd bûyîye here berbiç'e'v nîşan dikin.

### 1


Serhatîya destpêbûna e'rd û e'zmên

1Destpêbûnêda Xwedê e'rd û e'zman e'firandin[+]. 2E'rdî bêcûr'e û vikî-vala bû, te'rîstanîyê li ser r'ûyê ava bêbinî girtibû û R'uh'ê[*] Xwedê li ser r'ûyê avê diger'îya. 3Hingê Xwedê got: «Bira bibe r'onayî». Û bû r'onayî. 4Xwedê dîna xwe dayê ku r'onayî qenc e, Xwedê r'onayî ji te'rîstanîyê qetand. 5Û Xwedê navê r'onayê danî R'oj, navê te'rîstanîyê jî Şev. Û bû êvar û sibeh, bû r'oja e'wlin.

6Hingê Xwedê got: «Bira navbera avêda sînorê qedîmîyê pêşda bê û bira navbir'îyê bidê, avê ji avê biqetîne». 7Û Xwedê sînorê qedîmîyê çêkir û ava li bin sînorê qedîmîyêda û ava li ser sînorê qedîmîyê ji hev qetandin. Û usa jî bû. 8Û Xwedê navê sînorê qedîmîyê danî E'zman. Û bû êvar û sibeh, bû r'oja duda.

9Hingê Xwedê got: «Bira avêd bin e'zmênda cîkî gol bin, zihayî k'ifş be». Û usa jî bû. 10Xwedê navê zihayê danî E'rd û navê ava golbûyî jî danî Be'r. Û Xwedê dîna xwe dayê ku qenc e. 11Hingê Xwedê got: «Bira E'rd şînayîyê, p'incar'a ku t'oximê xwe bide û dara xweyîbere ku mîna cûr'ê xwe ber bide, t'oximê wê jî nava wêda be, li ser e'rdê bigihîne». Û usa jî bû. 12E'rdê şînayî, p'incar'a ku mîna cûr'ê xwe t'oxim bide û dara xweyîbere ku t'oximê mîna cûr'ê wê navda be derxistin. Û Xwedê dîna xwe dayê ku qenc e. 13Û bû êvar û sibeh, bû r'oja sisîya.

14Hingê Xwedê got: «Bira sînorê qedîmîya e'zmênda r'onayîdar derên, wekî r'ojê ji şevê biqetînin û we'da, r'oj û sala nîşan kin 15û bira evana sînorê qedîmîya e'zmênda r'onayîdar bin, wekî e'rdê r'onayî kin». Û usa jî bû. 16Xwedê du r'onayîdarêd mezin çêkirin: R'onaya mezin wekî serwêrîyê li r'ojê bike, r'onaya biç'ûk wekî serwêrîyê li şevê bike û usa jî steyrk çêkirin. 17Xwedê evana li sînorê qedîmîya e'zmênda danîn, ku r'onayê bidine e'rdê, 18serwêrîyê li r'ojê û şevê bikin, r'onayê ji te'rîyê biqetînin. Û Xwedê dîna xwe dayê ku qenc e. 19Û bû êvar û sibeh, bû r'oja çara.

20Hingê Xwedê got: «Bira av h'eywanêd bînberva bik'imk'ime û teyrede jî li ser e'rdê û sînorê qedîmîya e'zmênda bifir'in». 21Û Xwedê h'ûtêd mezin xuliqandin û her h'eywanêd bînbere ku avêda dişûlikin, ku av ji cûr'êd wanda k'im-k'imî, usa jî teyredêd xweyîp'er'e bi cûr'êd wanda. Û Xwedê dîna xwe dayê ku qenc e. 22Xwedê dua li wan kir û got: «Şîn bin û li hev zêde bin, avêd be'ra t'ijî kin, teyrede jî li ser e'rdê zêde bin». 23Û bû êvar û sibeh, bû r'oja pênca.

24Hingê Xwedê got: «Bira e'rd h'eywanêd bînber cûr'êd wanda, h'eywanêd k'edî, şûlikî û terewilêd e'rdê cûr'êd wanda pêşda bîne». Û usa jî bû. 25Û Xwedê terewilêd e'rdê cûr'êd wanda, h'eywanêd k'edîye cûr'êd wanda, usa jî h'emû cûr'e şûlikîyêd li ser e'rdê cûr'êd wanda çêkirin. Û Xwedê dîna xwe dayê ku qenc e.


Xuliqandina mêr

26Xwedê got: «Em merî dilqê xweda û mîna xwe bixuliqînin, wekî h'ukumî li ser me'sîyêd be'rê, teyredêd e'zmên, h'eywanêd k'edî û t'emamîya e'rdê, usa jî h'emû cûr'e şûlikîyêd li ser e'rdê bike».

27Xwedê merî dilqê xweda xuliqand,
dilqê Xwedêda ew xuliqand,
qisimê nêr û mê xuliqandin[+].

28Xwedê dua li wan kir û Xwedê wanr'a got: «Şîn bin û li hev zêde bin, e'rdê t'ijî kin û xweyîtîyê lê bikin, h'ukumî li ser me'sîyêd be'rê, teyredêd e'zmên û h'emû h'eywanêd li ser e'rdêye ku dih'ejin bikin». 29Xwedê got: «Va ye ez h'emû p'incar'êd li ser e'rdêye t'oximêd wanva didime we û her dara xweyîbere ku t'oximê wê nava wêda ye, wer'a wê bibe xurek». 30Lê bona h'emû terewilêd e'rdê, h'emû teyredêd e'zmên û h'emû h'eywanêd bînbere ku li ser e'rdê dişûlikin, gîhayê şîn bibe xurek. Û usa jî bû. 31Xwedê dîna xwe da h'emû kirina xwe ku va yê ew gelekî qenc bûn. Û bû êvar û sibeh, bû r'oja şeşa.

### 2

1E'rd û e'zman t'emamîya nexşêd xweva li ser hevda hatin. 2Û Xwedê berî r'oja h'efta şixulêd xwe xilaz kirin û r'oja h'efta ji wan h'emû şixulêd xweye kirî r'ih'et bû. 3Û Xwedê dua r'oja h'efta kir û ew pîroz kir, çimkî wê r'ojêda Xwedê ji wan h'emû kirinêd xwe, k'îjan ku e'firandibûn û kiribûn r'ih'et bû.

4Eve serhatîya pêşda hatina e'rd û e'zmên gava hatine e'firandinê.


Serhatîya baxçê Êdênê

Wê r'ojê gava ku Xudan[†] Xwedê e'rd û e'zman çêkirin, 5t'u k'oleke çolê hê t'unebûye, t'u gîhakî çolê hê şîn nebûye, çimkî Xudan Xwedê hela hê baran li ser e'rdêda nebarandibûye û merî jî t'unebûye ku e'rdê bêcer ke, 6hingê hulm-gulm ji e'rdê derk'etîye t'emamîya r'ûyê e'rdê şil kirîye. 7Xudan Xwedê ji axa e'rdê qalibê mêr çêkir, bîna jîyînê hulmî poza kir û mêr bû bînberekî sax[+].

8Xudan Xwedê li alîyê r'ohilatê Êdênêda baxçek daç'ikand û mêrê ku çêkiribû danî li wir. 9Xudan Xwedê ji e'rdê her dar şîn kirin, dîtinêr'a h'ewask'ar û xwarinêr'a xweş, nava baxçeda jî dara jîyînê, usa jî dara qencî û xirabî naskirinê[+].

10Û bona avdana baxçe, ji Êdênê ç'emek derdik'et û paşê belayî çar ç'e'va dibe. 11Navê ç'emê e'wlin Pîşon e, eva t'emamîya e'rdê H'awîlayêva dik'işe, wir ku zêr'ê wê heye. 12Zêr'ê wî e'rdî jî safî ye, bidolax[†] û kevirêd qîmete onîks[†] hene. 13Navê ç'emê duda Gîh'on e, eva t'emamîya e'rdê K'ûşêva dik'işe. 14Navê ç'emê sisîya Dîcle[*] ye, eva r'ohilata Aşûryayêva dik'işe û navê ç'emê çara jî Firat e[+].

15Xudan Xwedê ew mêr hilda danî baxçê Êdênê, wekî wê bêcer ke û xweyîtîyê lê bike. 16Û Xudan Xwedê t'emî da mêr û gotê: «Ji her darêd baxçeda, dilê te dik'işîne k'îjanê bixwe, 17lê ji dara qencî û xirabî naskirinê nexwe, çimkî wê r'oja gava tu ji wê bixwî, tê e'se bimirî».

18Xudan Xwedê got: «Ne baş e ku mêr t'enê bimîne, k'omekdarek ku layîqî wî be çêkim». 19Hingê Xudan Xwedê h'emû terewilêd çolê û h'emû teyredêd e'zmên ji axê çêkirin û anîne cem mêr, wekî bibîne k'a ewê çi navî li wan ke û mêr çi nav danî li ser h'eywanê bînber, ew jî bû navê wan. 20Mêr nav li h'emû h'eywanêd k'edî, teyredêd e'zmên û terewilêd çolê kirin, lê mêrr'a k'omekdarek ku layîqî wî bûya dest nek'et. 21Hingê Xudan Xwedê xeweke k'ûr kire ç'e'vê mêr, gava ew xewr'a çû, Xudan p'arxaneke wî hilda û dewsê goşt t'ijî kir[+]. 22Û Xudan Xwedê ji wê p'arxana ku ji mêr hildabû k'ulfetek çêkir, anî cem mêr. 23Hingê mêr got: «Niha eva hestûyê ji hestûyê min e û goştê ji goştê min e, evayê jin[*] bê gotinê, çimkî ji mêr hate hildanê». 24Lema mêrê dê û bavê xwe bihêle, xwe li jina xwe bigire û bibine bedenek[+]. 25Mêr û jina xweva her du jî te'zî bûn û şerm nedikirin.

### 3


Meriv ji gur'a Xwedê dertê

1Ji nava wan h'emû terewilêd çolêye ku Xudan[†] Xwedê e'firandibûn, yê herî h'ilek'ar me'r[*] bû. Ewî gote jinê: «R'astî Xwedê gotîye wekî ji h'emû darêd baxçe gerekê nexwin?»[+] 2K'ulfetê gote me'r: «Ji berêd darêd baxçe em dikarin bixwin. 3Lê ji berê wê dara ku nava baxçeda ye, Xwedê got nexwin û dest nedinê, wekî hûn nemirin»[+]. 4Me'r gote k'ulfetê: «Na, hûn t'u car namirin, 5lê Xwedê zane, wê r'oja gava hûn ji wê bixwin, ç'e'vêd weyê vebin û bibine mîna Xwedê, qencî û xirabîyê ji hev derxin». 6Û k'ulfetê dîna xwe dayê wekî berê darê baş bû bona xwarinê, berbiç'e've h'ewask'ar û dilhavijî bû bona zanebûnê, dest avîte berê wê xwar û da mêrê t'evî xwe, ewî jî xwar[+]. 7Hingê ç'e'vêd wan vebûn, xwe derxistin ku ewe te'zî ne, belgêd hêjîrê dirûtin û pê xwe sit'ar kirin.

8Hênikaya r'ojêda, gava wan dengê Xudan Xwedê baxçeda ku diger'îya bihîstin, mêr û jinêva xwe ji ber ç'e'vê Xudan Xwedê, nava darêd baxçeda veşartin. 9Xudan Xwedê deng da mêr û got: «Tu k'u yî?» 10Ewî got: «Min dengê te baxçeda bihîst tirsîyam û xwe veşart, çimkî ez te'zî bûm». 11Hingê Xwedê gotê: «K'ê derheqa te'zîbûna teda ter'a got? Gelo te ji wê darê xwar, ya ku min t'emî dabû te ku nexwî?» 12Mêr got: «Ew jina ku te da min, ewê ji wê darê da min, min jî xwar». 13Xudan Xwedê gote k'ulfetê: «Te çima ev yek kirîye?» K'ulfetê got: «Me'r ez xapandim û min xwar».

14Hingê Xudan Xwedê gote me'r:

«Bona vê kirina ku te kir,
ji nava h'emû h'eywanêd k'edî
û h'emû terewilêd çolê
nifir' li ser te be,
li ser zikê xwe bik'işî
û t'emamîya e'mirê xweda
xurê te ax-xwelî be.
15Ezê nava te û k'ulfetê,
nava zur'eta te û zur'eta wêda
dijminatîyê daynim,
ewê[*] serê te bih'incir'îne
û tê jî pe'nîya wê bigezî»[+].

16K'ulfetêr'a jî got:

«Ezê êşa h'emlebûna te
gelekî li te zêde kim,
bi êşê zar'a bînî,
ç'e'vê te li destê mêrê te be
û ew jî h'ukumê li ser te bike»[+].

17Paşê Xwedê gote mêr:

«Te ku gur'a jina xwe kir,
ji wê dara ku min t'emî dabû,
ku te nexwî, xwar,
r'ûyê teda nifir' li e'rdê biqebile,
t'emamîya r'ojêd e'mirê xweda
bi te'lî-tengîyê nanê xwe bixwî».
18E'rd jî ter'a stirîya
û dir'îya bigihîne
û p'incar'a çolê bixwî,
19bi xûdana e'nîya xwe
nanê xwe bixwî,
h'eta ku tu veger'î li wî e'rdî
ji k'u hatî hildanê,
çimkî tu ax î
û tê dîsa bibî ax.

20Mêr, awa gotî Adem[*], navê jina xwe danî Hêwa[*], çimkî ewa bû dîya h'emû bînberî. 21Û Xudan Xwedê Adem û jinêr'a k'incêd ç'ermîn çêkirin û li wan kirin. 22Hingê Xudan Xwedê got: «Va ye, meriv bû mîna ji me yekî, qencî û xirabîyê ji hev derdixe. Lê niha nebe ku ew destê xwe dirêjî dara jîyînê ke jî û h'eta-h'etayê bijî»[+]. 23Pey vê yekêr'a Xudan Xwedê ew ji baxçê Êdênê derxist, wekî wî e'rdî bêcer ke, ji k'îjanî ku hatibû hildanê. 24Berî meriv da derxist û ji alîyê r'ohilata baxçê Êdênêva, xêrûb[†] û şûrê agirîyî ku her alîyava divir'vir'î danîn, wekî r'îya dara jîyînê xwey kin.

### 4


Habîl û Qayîn

1Pey vê yekêr'a meriv nêzîkî jina xwe Hêwayê bû, ew h'emle derk'et û Qayîn[*] jêr'a bû, hingê wê got: «Min merî ji Xudan[†] stand». 2Paşê birê wî Habîl bû. Habîl bû şivanê pêz, lê Qayîn xwe dabû e'rdbêcerkirinê. 3Û xêlekê şûnda, Qayîn ji berêd e'rdê Xudanr'a h'edî anî. 4Habîl xwexa jî çend h'eb ji nixurîyêd kerîyê pezê xwe, bezêd wanva h'edî anîn. Xudan berê xwe da Habîl û h'edîya wî, 5lê dîna xwe neda Qayîn û h'edîya wî. Qayîn gelekî hêrs k'et û mir'ûzê xwe kir. 6Hingê Xudan Qayînr'a got: «Tu çima hêrs k'etîyî? Û te çima serê xwe berjêr kirîye? 7Heger tu r'astîyê bikî, gelo tê serê xwe bilind nekî? Lê wekî tu r'astîyê nekî va ye gune li ber dêrî k'etîye û xwexa jî h'eyra teda ye, lê bike ku tu h'ukumî li ser bikî»[+].


Gunê mêrkuştinêyî e'wlin

8Pey vê yekêr'a Qayîn birê xwe Habîlr'a got: «Em her'ine k'ewşên»[*] û gava ew gihîştine k'ewşên, Qayîn r'abû gihîşte birê xwe Habîl û ew kuşt. 9Hingê Xudan ji Qayîn pirsî got: «K'anê ye birê te Habîl?» Ewî got: «Ez nizanim, çima ez nobedarê birê xwe me?» 10Xudan gotê: «Te çi kirîye? Dengê xûna birê te ji e'rdê şikîyatê xwe li min dike». 11Niha nifir' ji wî e'rdî li te be, k'îjanî ku devê xwe vekir xûna birê te ji destê te fir' kir. 12Gava tu e'rdê bêcer kî, ew îro şûnda îdî k'arê nede te, tu li ser e'rdê r'ih'etîyê nebînî û dero-der bî. 13Hingê Qayîn gote Xudan: «Ev cezayê min ji qewata min der e. 14Awa îro ku tu ji r'ûyê e'rdê berî min didî, ezê xwe ji te veşêrim ku r'ûyê te nebînim û li ser e'rdê jî ku zêrîyayî û dero-der bim, hingê k'ê ku min bibîne wê min bikuje». 15Xudan gotê: «K'ê ku Qayîn bikuje h'eft qet h'eyf jê bê hildanê». Û Xudan nîşanek Qayînva danî, wekî k'î ku r'astî wî bê, wî nekuje[+].


R'ik'inyata Qayîn

16Qayîn ji ber ç'e'vê Xudan r'abû çû welatê Nodê[*], li alîyê r'ohilata Êdênê û li wir r'ik'inê xwe avîtê û li wir ma.

17Pey vê yekêr'a Qayîn nêzîkî jina xwe bû û ew h'emle derk'et, Henox jêr'a bû. Hingê ewî bajarek çê dikir û navê kur'ê xwe Henox danî li ser bajêr. 18Paşê Henoxr'a Îrad bû, Îradr'a Mih'ûyaêl bû, Mih'ûyaêlr'a Mitûşayêl bû, Mitûşayêlr'a jî Lamex bû. 19Lamex du jin standin, navê yekê E'dah bû û navê ya din jî Sîlah bû. 20E'dahê Yaval anî. Eva bavê wan bû, yêd konada diman û şivan-gavantî dikirin. 21Navê birê wî Yûval bû. Eva jî bavê wan h'emûya bû, yêd ku çeng û bilûrê dixistin. 22Sîlahê jî Tûval-Qayîn anî, eva h'edadê her cûr'e hacetêd sifir û h'esin bû. Xûşka Tûval-Qayîn jî Nahama bû.

23Lamex jinêd xwer'a got:

«E'dah û Sîlah bibihên dengê min!
Jinêd Lamex guhêd xwe bidine vê gotina min.
Merivekî ez birîndar kirim, min lêxist kuşt,
bona lêdana cahilekî min h'eyf hilda.
24Heger h'eyfa Qayîn h'eft qet bê hildanê,
h'eyfa Lamex h'eftê h'eft cara wê bê hildanê».


Bûyîna Sêt' û Enoş

25Adem dîsa nêzîkî jina xwe bû, ewê kur'ek anî û navê wî danî Sêt'[*]. Çimkî ewê got: «Xwedê dewsa Habîl ku Qayîn kuşt, zur'eteke din da min». 26Sêt'r'a jî kur'ek bû û navê wî danî Enoş. Hingêda destpêbû ku gazî navê Xudan kin.

### 5


R'eqema r'ik'inyata Adem

1Ev e r'eqema r'ik'inyata Adem, wê r'oje gava Xwedê merî xuliqand, dilqê Xwedêda ew çêkir, 2ew qisimê mêr û jinêda xuliqandin û dua li wan kir, r'oja xuliqandina wanda navê wan danî Merî[+]. 3Gava Adem bû sed sî salî, kur'ekî dilqê wîda û mîna wî jêr'a bû ewî navê wî danî Sêt'[+]. 4Pey bûyîna Sêt'r'a, Adem h'eysid salî jî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn. 5Û t'emamîya r'ojêd e'mirê xweda, Adem nesid sî salî e'mir kir û mir.

6Sêt' jî ku bû sed pênc salî, Enoş jêr'a bû. 7Pey bûyîna Enoşr'a, Sêt' h'eysid h'eft salî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn. 8Û t'emamîya r'ojêd xweda Sêt' nesid donzdeh salî e'mir kir û mir.

9Gava Enoş bû nod salî, Qênan jêr'a bû. 10Pey bûyîna Qênanr'a, Enoş h'eysid panzdeh salî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn. 11Û t'emamîya r'ojêd xweda Enoş nesid pênc salî e'mir kir û mir.

12Gava Qênan bû h'eftê salî, Mahalalêl jêr'a bû. 13Pey bûyîna Mahalalêlr'a Qênan h'eysid çil salî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn. 14Û t'emamîya r'ojêd xweda Qênan nesid dehe salî e'mir kir û mir.

15Gava Mahalalêl bû şêst pênc salî, Yarêd jêr'a bû. 16Pey bûyîna Yarêdr'a Mahalalêl h'eysid sî salî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn. 17Û t'emamîya r'ojêd xweda Mahalalêl h'eysid nod pênc salî e'mir kir û mir.

18Gava Yarêd bû sed şêst du salî, Henox jêr'a bû. 19Pey bûyîna Henoxr'a Yarêd h'eysid salî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn. 20Û t'emamîya r'ojêd xweda Yarêd nesid şêst du salî e'mir kir û mir.

21Gava Henox bû şêst pênc salî, Metûşela jêr'a bû. 22Pey bûyîna Metûşelar'a Henox sêsid salî r'îya Xwedêda diçû û gelek kur' û qîz jêr'a bûn. 23Û t'emamîya r'ojêd xweda Henox sêsid şêst pênc salî e'mir kir. 24Henox r'îya Xwedêda diçû û nişkêva bû qatî, çimkî Xwedê ew hildabû[+].

25Gava Metûşela bû sed h'eyştê h'eft salî, Lamex jêr'a bû. 26Pey bûyîna Lamexr'a, Metûşela h'efsid h'eyştê du salî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn. 27Û t'emamîya r'ojêd xweda Metûşela nesid şêst nehe salî e'mir kir û mir.

28Gava Lamex bû sed h'eyştê du salî, kur'ek jêr'a bû, 29ewî navê wî danî Nuh[*] û got: «Evê me ji kirêd me û ji cefêd meye giran li ser vî e'rdî r'ih'et ke, k'îjan ku Xudan[†] nifir' lê kiribû»[+]. 30Pey bûyîna Nuhr'a, Lamex pênsid nod pênc salî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn. 31Û t'emamîya r'ojêd xweda Lamex h'efsid h'eftê h'eft salî e'mir kir û mir.

32Gava Nuh bû pênsid salî, Nuhr'a Sam, Ham û Yefet bûn.

### 6


Neheqîya zar'êd Xwedê û qîzêd merivayê

1Gava destpêbû meriv li ser dinê zêde bûn û qîz wanr'a bûn, 2zar'êd[*] Xwedê dîtin ku qîzêd merivayê bedew in, ji wan k'ê k'îjan begem dikir xwer'a jin distandin[+]. 3Hingê Xudan[†] got: «Gerekê r'uh'ê min h'eta-h'etayê li ser mêriv nemîne, çimkî ew xûn û goşt e, lê r'ojê e'mirê wan sed bîst sal bin»[+]. 4Wê hingê li ser e'rdê e'save hebûn, usa jî wî çaxî gava zar'êd Xwedê dest davîtine qîzêd merivayê, ewana wanr'a zar' danîn. Evana ew mêrxas bûn, ku berêda bi nav û deng bûn[+].


Serhatîya Nuh

5Xudan dît ku xirabîya meriva li ser e'rdê zêde dibe û nêt û fikirêd dilê wan jî her r'oj xirabî ye[+]. 6Hingê Xudan ber xwe k'et ku li ser e'rdê merî xuliqandîye û gelekî dilteng bû. 7Û Xudan got: «Ez ji ser r'ûyê e'rdê merivêd ku min xuliqandine bidime hildanê, ji merivada girtî h'eta h'eywên, ji şûlikîya h'eta teyredêd e'zmên, çimkî ez p'oşman im li xuliqandina wan». 8Lê Nuh ber ç'e'vê Xudan k'erem dît.

9Ev e serhatîya r'ik'inyata Nuh. Nuh nava merivêd wî zemanîda merivekî r'ast û k'amil bû. Nuh r'îya Xwedêda diçû. 10Nuhr'a sê kur' bûn Sam, Ham, Yefet.

11E'rd li ber ç'e'vê Xwedê h'er'imî wêran bibû û xirabîyava e'rd t'ijî bibû. 12Xwedê dîna xwe da dinyayê, ku va ye ew h'er'imîye wêran bûye, çimkî her bedeneke li ser dinê r'îya xwe h'er'imandîye. 13Hingê Xwedê gote Nuh: «Qir'a h'emûyêd xweyîbeden hatîye li ber ç'e'vê min, çimkî r'ûyê vanda e'rd xirabîyava t'ijî bûye û va ezê wan t'evî e'rdê wêran kim».


T'emîya Xwedê

14Lê tu xwer'a ji darê gofêr[*] gemîkê çêke, hindur'ê gemîyê bi goza çêkî û der û hindur'va tu wê qîr kî. 15Tu gerekê wê aha çêkî. Dirêjaya gemîyê sêsid zend, berayî pêncî zend û bilindayî jî sî zend be. 16Û jorva weke zendekê k'ulekê gemîyêr'a çêkî, derê gemîyê jî k'êlekêva vekî û qatê jor jêr û binî çêkî. 17Va ezê ava tofanê li ser dinê r'akim, wekî her bedena ku bîn li ber heye bin p'er'ê e'zmênda qir' be û li ser r'ûyê e'rdê jî çi ku heye unda be. 18Lê ezê peymana[†] xwe t'evî te girêdim, tu t'evî kur'êd xwe û t'evî jina xwe û bûkêd xwe bik'evî gemîyê. 19Usa jî ji her bînberî, ji her bedenê cot-cot nêr û mê bikî gemîyê, ku t'evî te sax bimînin. 20Ji her cûr'e teyrede, ji her cûr'e h'eywan, ji her cûr'e şûlikî wê cot-cot bêne li cem te ku sax bimînin. 21Tu jî ji h'emû xurekê ku tê xwarinê t'evî xwe hildî, li cem xwe bidî ser hev, ku bibe xurekê te û wan. 22Û Nuh her tişt kir, Xwedê çawa t'emî dabû wî, ewî usa jî kir.

### 7

1Xudan[†] gote Nuh: «R'abe t'evî neferêd xwe bik'eve gemîyê, çimkî nava merivêd vî zemanîda min tu li ber xwe r'ast dîtî. 2Ji her h'eywanêd h'elal h'eft cota nêr û mê t'evî xwe hildî, lê ji h'eywanêd h'eram cot-cot hildî nêr û mê, 3ji teyredêd e'zmên jî h'eft cot nêr û mê, wekî t'ûr'a[*] wan li ser r'ûyê e'rdê bê xweykirinê. 4Çimkî h'eft r'oja şûnda, ezê çil r'ojî û çil şevî baranê bibarînim û her heyînêd ku min çêkirine ji r'ûyê e'rdê bidime hildanê». 5Û Nuh her tişt kir, Xudan çawa t'emî dabû wî.


Tofan

6Hingê Nuh şesid salî bû, gava ava tofanê li ser e'rdê r'abû. 7Û ji ber ava tofanê Nuh t'evî kur'êd xwe û t'evî jina xwe û bûkêd xwe k'ete gemîyê. 8Usa jî ji h'eywanêd h'elal û ne h'elal, ji teyreda û ji her şûlikîyêd li ser e'rdê, 9cot-cot nêr û mê hatine cem Nuh k'etine gemîyê, çawa ku Xwedê t'emî Nuh kiribû. 10Û h'eft r'oja şûnda ava tofanê li e'rdê r'abû.

11Şesid salîya e'mirê Nuhda, r'oja h'ivdehê meha duda, hema wê r'ojêda h'emû kanîyêd tevekêd bêbinîyê der bûn û k'ulekêd e'zmana vebûn, 12çil r'ojî û çil şevî li ser e'rdê baran barî. 13Xût wê r'ojêda Nuh kur'êd xweva Sam, Ham, Yefet û jina Nuh her sê bûkava t'evî wan k'etine gemîyê. 14Ewana û her terewilêd cûr'êd xweda, her h'eywanêd k'edîye cûr'êd xweda, her şûlikîyêd li ser e'rdêye cûr'êd xweda, her teyredêd cûr'êd xweda û her teyredêd xweyîbask, 15ji h'emû h'eywanêd bînber cot-cot k'etine gemîyê li cem Nuh. 16Ewêd ku k'etine gemîyê, yê nêr û mê k'etinê ji her bînberî, çawa ku Xwedê t'emî wî kiribû. Û pey wîr'a Xudan derî girt.

17Tofanê li ser e'rdê çil r'ojî k'işand, av qayîm bû gemî bilind kir û ew ji e'rdê qetîya. 18Çiqas diçû av qayîm dibû, li ser e'rdê bilind bû û gemî li ser r'ûyê avê k'et. 19Av li ser e'rdê usa gelekî bilind bû, wekî h'emû ç'îyayêd bilinde bin p'er'ê e'zmênda nixamtin. 20Av ji panzdeh zenda jortir ser wan k'et û ç'îya-banî hatine nixamtinê. 21Û h'emûyêd xweyîbedene ku li ser e'rdê dilivîyan, teyrede bûn, h'eywanêd k'edî bûn, terewil bûn, h'emû şûlikîyêd li ser e'rdê ku dişûlikîn, meriv jî pêr'a qir' bûn çûn. 22Yêd li ser bejêye ku bîna jîyînê li ber hebûn, h'emû jî xeniqîn. 23Û her heyînê li r'ûbarî e'rdê hate hildanê, ji mêriv h'eta h'eywanêd k'edî, ji şûlikîya h'eta teyredêd e'zmana, evana ji e'rdê hatine hildanê, t'enê Nuh ma û yêd t'evî wî gemîyêda. 24Sed pêncî r'ojî li ser e'rdê av wê bilindayîyê ma.

### 8


Xilazîya tofanê

1Xwedê Nuh bîr anî, usa jî h'emû terewil û h'emû h'eywanêd t'evî wî gemîyêda, hingê Xwedê bak[*] li e'rdê r'akir û av sekinî. 2Kanîyêd tevekêd bêbinîyê û k'ulekêd e'zmana hatine girtinê û barana e'zmên hate bir'înê. 3Bere-bere av ji e'rdê dik'işîya, pey sed pêncî r'ojîr'a av kêm bû. 4R'oja h'ivdehê meha h'efta gemî li ser ç'îyayêd Araratê r'ûnişt. 5H'eta meha deha çiqas diçû av kêm dibû û yekê meha deha serêd ç'îya hatine k'ifşê.

6Û çil r'ojî şûnda Nuh k'uleka gemîya xweye çêkirî vekir, 7û qar'qar' ber'da, lê ew virda-wêda xwer'a fir'î h'eta ava li ser e'rdê ziha bû. 8Peyr'a kevotk ji cem xwe ber'da, ku bibîne k'a ava li r'ûyê e'rdê kêm bûye. 9Lê kevotk cîyê ku nigêd xwe lê danîya nedît, ber bi gemîyê li ser wîda veger'îya, çimkî t'emamîya r'ûyê e'rdê hê av bû, Nuh jî dest avîte wê girt, anî cem xwe kire gemîyê. 10H'eft r'oja jî sebir kir, peyr'a dîsa kevotk ji gemîyê ber'da. 11Berê êvarê kevotk li ser wîda veger'îya, wê belgekî zeyt'ûnêyî nû nikulkirî dêvda, hingê Nuh pê h'esîya ku ava li ser r'ûyê e'rdê kêm bûye. 12H'eft r'ojêd din jî sebir kir, dîsa kevotk ber'da, lê ew îdî li ser wîda veneger'îya.


Derk'etina ji gemîyê

13Û şesid yek salîya Nuhda, yekê meha sersalê ava li ser r'ûyê e'rdê ç'ikîya. Nuh ar'îka gemîyê vekir û dîna xwe dayê, ku va ye ava li ser r'ûyê e'rdê ç'ikîya ye. 14Bîst h'eftê meha duda e'rd ziha bû.

15Hingê Xwedê Nuhr'a xeberda û got: 16«Tu t'evî jina xwe, kur'êd xwe û jinêd wanva ji gemîyê derê. 17Usa jî h'emû bînberêd li cem te, ji h'emûyêd xweyîbeden: Teyrede, h'eywanêd k'edî û h'emû şûlikîyêd ku li ser e'rdê dişûlikin, t'evî xwe derxe, wekî ew li ser e'rdê bela bin, k'oka wan şîn be û li hev zêde bin»[+]. 18Hingê Nuh t'evî kur'êd xwe, jina xwe û jinêd kur'êd xwe ji gemîyê derk'et, 19her h'eywan, her şûlikî, her teyrede, her çi ku li ser e'rdê dilivin cisinêd xweda ji gemîyê derk'etin.


Çêkirina gorîgeha selê kevirî

20Nuh gorîgehek[†] Xudanr'a[†] çêkir û ji her h'eywanêd h'elal û ji her teyredêd h'elal hildan li ser gorîgehê, dîyarîya t'evayîşewatê[†] dan. 21Hingê Xudan bîneke xweş ji wê hilda û dilê xweda got: «Îro şûnda r'ûyê mêrivda ez îdî nifir'a li e'rdê nakim, çimkî sitqê dilê mêriv ji zar'otîyêda xirab e û îdî ez t'u car t'u bînberî naxim çawa min kir[+].

22Îro şûnda h'eta ku e'rd hebe,
çandin û dirûn,
serma û germayî,
havîn û zivistan,
şev û r'oj
gerekê t'u car nesekinin».

### 9


Peymana t'evî Nuh

1Xwedê dua Nuh û kur'êd wî kir got: «Şîn bin, zêde bin û e'rdê t'ijî kin[+]. 2Saw û tirsa we jî li ser h'emû terewilêd e'rdê û h'emû teyredêd e'zmên be. Evana bi t'evî wan h'emûyêd li ser e'rdêye dişûlikin û h'emû me'sîyêd be'rêva dane destê we. 3Her h'eywanêd ku dih'ejin xurekê we be, mîna p'incar'a şîn gişkî didime we[+]. 4T'enê goşt saxîyêda, awa gotî xûnêva nexwin[+]. 5Lê ezê e'se de'wa xûna jîyîna we bikim, ji her terewilî bixwazim. Ezê jîyîna mêriv, ji destê mêriv û ji destê birê wî bixwazim.

6K'î ku xûna mêriv bir'êje,
xûna wî jî bi destê mêriv bir'ije,
çimkî meriv dilqê Xwedêda xuliqandîyî ye[+].

7Hûn şîn bin, zêde bin, li ser e'rdê bela bin û li ser wê li hev zêde bin».

8Xwedê gote Nuh û kur'êd wîye ku t'evî wî bûn: 9«Va ezê t'evî we û pey wer'a jî t'evî zur'eta we peymana[†] xwe girêdim, 10usa jî t'evî wan h'emû h'eywanêd bînbere t'evî we: T'evî teyreda, h'eywanêd k'edî û h'emû terewilêd e'rdêye t'evî we, t'evî h'emûyêd ji gemîyê derk'etî û h'emû h'eywanêd e'rdê. 11Ezê peymana xwe t'evî we girêdim, wekî îdî t'u beden bi ava tofanê neyê hilatinê û ne jî îdî tofan r'abe ku e'rdê wêran ke». 12Xwedê got: «Nîşana peymana nava Min û weda û nava h'emû h'eywanêd bînbere t'evî we, bona h'emû dewra girêdayî, wê ev be. 13Ezê k'eskesora xwe e'wrava derxim û evê bibe nîşana peymana nava Min û dinyayêda. 14Gava ez li ser dinyayê e'wrayî kim, k'eskesor e'wrava xuya be, 15hingê ezê wê peymana xweye nava min û weda û nava h'emû h'eywanêd bînbere ji her bedenîda bîr bînim û avê îdî nebine tofan û her bedenî unda nekin. 16Ew k'eskesorê nava e'wrada be, ezê wê bibînim û bîr bînim wê peymana Xwedêye h'eta-h'etayêye, nava her h'eywanêd bînbere ji her bedenî ku li ser e'rdê ye». 17Xudan[†] Xwedê Nuhr'a got: «Ev e nîşana wê peymanê, ya ku min nava xwe û her bedenî li ser e'rdê girêda».


Guneyê Ham

18Kur'êd Nuhe ku ji gemîyê derk'etin ev bûn: Sam, Ham, Yefet. Û Ham bavê Kenan[†] bû. 19Ev her sê kur'êd Nuh bûn û ji van li ser t'emamîya r'ûyê e'rdê t'ijî bûn.

20Nuh ku e'rdbêcerkir bû, ew yê e'wlin bû ku r'ezê tirîya avît. 21Û paşê şeraba wê vexwar, xwe unda kir û konê xweda xwe te'zî kir[+]. 22Hamê bavê Kenan, ku bavê xwe te'zî dît, derk'ete derva û gote her du birayêd xwe[+]. 23Hingê Sam û Yefet k'inc hildan avîtine li ser milê xwe û paşopê çûn te'zîtîya bavê xwe nixamtin. Pişta wan ku bavê wanda bû, wan te'zîtîya bavê xwe nedît.

24Gava Nuh ji bin xewa şeravê derk'et, pê h'esîya ku kur'ê wîyî biç'ûk çi li serê wî kiribû, 25hingê got:

«Nifir' li Kenan be,
ew bibe xulamê xulamêd birê xwe».

26Dîsa got:

«Şikir ji Xudan, Xwedêyê Sam,
Kenan jêr'a bibe xulam.
27Bira Xwedê t'ûr'a Yefet dirêj ke,
konêd Samda bimîne
û Kenan jî jêr'a bibe xulam».

28Pey tofanêr'a Nuh sêsid pêncî salî e'mir kir. 29T'emamîya e'mirê Nuh bû nesid pêncî salî û mir.

### 10


R'ik'inyata kur'êd Nuh

1Ev e serecema r'ik'inyata kur'êd Nuh: Sam, Ham û Yefet. Pey tofanêr'a zar'êd pey wan k'etin.

2Kur'êd Yefet: Gomer, Magog, Madayî, Yavan, Tûval, Meşex û Tîras bûn. 3Kur'êd Gomer: Aşk'enaz, R'îfat' û Togarmah bûn. 4Kur'êd Yavan: Elîşah, T'arşîş, k'îtîya û r'odanîya bûn[+]. 5Cime'têd devê be'ra welatêd xweda, ji van cihê bûne, her kes li gora ziman, berek û miletêd xwe.

6Kur'êd Ham: K'ûş, Misir, Pût û Kenan[†] bûn. 7Kur'êd K'ûş: Şiba, H'awîla, Sabt'a, R'amah û Sabt'ixa bûn. Kur'êd R'amah: Şêva û Dêdan bûn[+]. 8K'ûşr'a usa jî Nemrûd bû. Nemrûd li ser r'ûyê e'rdê p'elehwanê[*] pêşin bû. 9Eva li ber Xudan[†] nêç'îrvanekî p'elehwan bû. Lema jî tê gotinê: «Filan kes mîna Nemrûd nêç'îrvanekî p'elehwan e li ber ç'e'vê Xudan». 10P'adşatîya Nemrûd welatê Şînarêda, ji Babîlonê, Êrêxê, Ak'adê û K'alnêhda destpêbû. 11Nemrûd ji wî welatî destê xwe avîte Aşûrya, Nînewa, R'eh'obot'-Îr û Kalah çêkirin[+]. 12R'esenê jî navbera Nînewayê û Kalahêda çêkir. Eva bajarekî mezin bû. 13Ji Misir pêşda hatin lûdî, e'namî, lihabî, naft'ûhî, 14patrûsî, k'aslûhî (ji van filistînî[†] pêşda hatin) û k'apt'orî. 15Kenanr'a nixurîyê wî Sayda û H'ît bûn, 16usa jî yebûsî, emorî[†], gîrgaşî, 17h'îwî, erqî, sînî, 18arvadî, simarî û hamatî. Pey vanr'a jî berekêd kenanîya[†] bela bûn. 19Sînorê kenanî ji Saydayêda destpêdikir, digihîşte Gêrarê h'eta Gazzayê, derbazî Sodomê, Gomorayê, Admayê, Siboyîmê h'eta Leşayê dibû. 20Ev in Kur'êd Ham li gora berek, ziman, welat û miletêd xweva.

21Birayê Yefetî mezin Samr'a jî, ku bavê t'emamîya zur'eta Eber bû, wîr'a jî zar' bûn[+]. 22Kur'êd Sam: Elam, Aşûr, Arpexşad, Lûd û Aram bûn. 23Kur'êd Aram: Ûs, H'ûl, Get'er û Maş bûn. 24Arpexşadr'a Şelah bû. Şelahr'a Eber bû. 25Eberr'a du kur' bûn. Navê yekî Pêlêg[*] bû (çimkî r'ojêd wîda r'ûyê e'rdê cihêbûn k'etê). Navê birayê wî jî Yoqtan bû. 26Yoqtanr'a Almodad, Şelef, H'esermawet', Yarah', 27Hadoram, Ûzal, Dîqla, 28Obal, Abîmaêl, Şiba, 29Ofîr, H'awîla û Yovav bûn. Ev h'emû kur'êd Yoqtan bûn[+]. 30Evana ji Mêşayêda girtî, h'eta Sifarê li ç'îyayêd r'ohilatêda cî-war bûn. 31Ev in kur'êd Sam li gora berek û zimanêd xwe, welatêd xwe û miletêd xweva.

32Ev in berekêd kur'êd Nuh, li gora r'ik'inyatêd xwe û miletêd xweva. Ji van pey tofanêr'a, li ser r'ûyê e'rdê, milet bela bûn.

### 11


Bilindcîya Babîlonê[*]

1Zimanê t'emamîya dinyayê yek bû û xeberdan jî yek bû. 2Gava ku k'oç' dikirin ji r'ohilatê diçûn, e'rdê Şînarêda deştek dîtin û li wir cî-war bûn[+]. 3Paşê hevdur'a gotin: «Werin, em k'elpîç'a çêkin û em wan agirda biqelînin». Û bona wan k'elpîç' dewsa kevira bûn û qîr jî dewsa h'er'îyê bû. 4Hingê gotin: «Werin em bona xwe bajarekî û bilindcîkê çêkin, ku serî bigihîje e'zmên û em xwer'a navekî qazinc kin, ku nebe em li ser t'emamîya t'opa dinê bela bin». 5Û Xudan[†] peya bû, ku dîna xwe bide wî bajarî û bilindcîyê, k'îjan ku zar'êd merivayê çêdikirin. 6Hingê Xudan got: «Va ye, evana miletek in û zimanê h'emûya jî yek e. Evana destpêkirine çêdikin û bona van neçetin e çi ku şêwirîne bikin. 7Werin em peya bin û zimanê wan li wir t'evîhev kin, ku yek zimanê yekî fe'm neke». 8Û Xudan ew ji wir li ser t'emamîya t'opa dinê bela kirin. Wana dest ji bajêr çêkirinê k'işandin[+]. 9Lema jî wî cîyîr'a gotin «Babîlon[*]» çimkî li wir Xudan zimanê t'emamîya t'opa dinê t'evîhev kir. Û Xudan ew ji wir li ser t'emamîya t'opa dinê bela kirin.


R'ik'inyata Sam

10Ev e serecema r'ik'inyata Sam. Du sala pey tofanêr'a, Sam sedsalî bû, ku Arpexşad jêr'a bû. 11Sam pey bûyîna Arpexşadr'a, pênsid salî jî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn.

12Arpexşad bû sî pênc salî Şelah jêr'a bû. 13Arpexşad pey bûyîna Şelahr'a, çarsid sê salî jî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn.

14Şelah bû sî salî, Eber jêr'a bû. 15Şelah pey bûyîna Eberr'a, çarsid sê salî jî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn.

16Eber bû sî û çar salî, Pêlêg jêr'a bû. 17Eber Pey bûyîna Pêlêgr'a, çarsid sî salî jî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn.

18Pêlêg bû sî salî, R'êwo jêr'a bû. 19Pêlêg pey bûyîna R'êwor'a, dusid nehe salî jî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn.

20R'êwo bû sî û du salî, Serûx jêr'a bû. 21R'êwo pey bûyîna Serûxr'a, dusid h'eftê salî jî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn.

22Serûx bû sî salî, Nehor jêr'a bû. 23Serûx pey bûyîna Nehorr'a, dusid salî jî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn.

24Nehor bû bîst nehe salî, Têrah jêr'a bû. 25Nehor pey bûyîna Têrahr'a, sed nozdeh salî jî e'mir kir û gelek kur' û qîz jêr'a bûn.

26Têrah bû h'eftê salî, Abram, Nehor û Haran jêr'a bûn.


R'ik'inyata Têrah

27Ev e serecema r'ik'inyata Têrah. Têrahr'a Abram, Nehor û Haran bûn. Haranr'a jî Lût bû. 28Haran li welatê ku ji dîya xwe bibû, bajarê Ûra k'ildanîyada, berî bavê xwe Têrah mir. 29Abram û Nehor zewicîn jin standin. Navê jina Abram Sarayî bû û navê jina Nehor Mîlk'a bû. Mîlka û Îsk'a qîzêd Haran bûn. 30Sarayî bêber bû û zar' nedanîn.

31Têrah kur'ê xwe Abram, nevîyê xwe Lûtê kur'ê Haran û bûka xwe Sarayîya jina kur'ê xwe Abram hildan, r'abûn ji bajarê Ûra k'ildanîya çûne berbi welatê kenanîya[†], ew gihîştine H'aranê û li wir cî-war bûn.

32Têrah dusid pênc salî e'mir kir û Têrah H'aranêda mir.

### 12


Abram diçe Kenanê

1Xudan[†] Abramr'a got: «Ji welatê xwe, ji pismamêd xwe û ji mala bavê xwe biqete r'abe her'e wî e'rdê ku ezê nîşanî te kim[+]. 2Ezê te bikime miletekî mezin, dua li te bikim, navê te mezin kim û tê bimbarekkirî bî. 3Yêd ku dua li te bikin, ezê dua li wan bikim û yekî ku te bêhurmet ke, ezê nifir'a li wî bikim. Bi te duayê li h'emû berekêd dinyayê bibe»[+].

4Çawa ku Xudan gote Abram ew r'abû r'êk'et, Lût jî t'evî wî r'abû çû. Gava Abram ji H'aranê derk'et, ew h'eftê pênc salî bû. 5Abram r'abû jina xwe Sarayî, birazîyê xwe Lût, h'emû hebûka xweye qazinckirî û h'emû nefsêd[*] xweye H'aranêda hildan ku her'e welatê Kenanê[†]. Û ew çûne welatê Kenanê. 6Abram wî welatîr'a derbaz bû, çû h'eta Şixemê, h'eta dara me'zêye[*] Moreh. Hingê kenanî[†] li wî welatîda diman. 7Lê hingê Xudan Abramva xuya bû û gotê: «Ezê vî welatî bidime zur'eta te». Hingê Abram, li wî cîyê ku Xudan wîva xuya bû, gorîgehek[†] çêkir. 8Abram ji wir çû ç'îyayê alîyê r'ohilata Bêt'-Êlê, konê xwe usa lêxist, ku Bêt'-Êl k'ete r'oavayê, lê E'y k'etibû r'ohilatê. Û li wir Xudanr'a gorîgehek çêkir û gazî navê Xudan kir. 9Abram bere-bere xwe li Necefê[†] digirt diçû.


Abram diçe Misirê

10Û li wî welatîda bû xelayî, Abram berjêrî Misirê bû, ku li wir firarî bimîne, çimkî li wî welatîda xelayîke zor bû[+]. 11Gava ew nêzîkî Misirê bû, jina xwe Sarayîr'a got: «Va ye, ez zanim ku tu jineke berbiç'e've bedew î, 12gava misirî te bibînin, wê bêjin: ‹Eva jina wî ye›, wê min bikujin û te sax bihêlin. 13Were vê qencîyê bike, bêje ku tu xûşka min î, wekî bona xatirê te minr'a qencî jê bê û pê te ez sax bimînim»[+]. 14Gava Abram k'ete Misirê, misirîya dîtin ku ew k'ulfeta çiqasî bedew bû. 15Wezîr-wek'îlêd Firewin jî ew dîtin û pesinê wê ber Firewin dan û Sarayî birine mala Firewin. 16Ewî bona xatirê Serayîyê qencî li Abram kir û Abram bû xweyê pêz, dêwêr, k'er, xulam, carî, k'erêd mê û deva. 17Lê bona jina Abram Sarayê, Xudan qezîêd giran anîne serê Firewin û mala wî. 18Hingê Firewin gazî Abram kir û gotê: «Ev te çi anî li serê min? Te çima minr'a negot, ku eva k'ulfeta te ye? 19Te bona çi got: ‹Eva xûşka min e?› Min îdî ew xwer'a çawa jin distand. Lê niha r'abe jina xwe hilde û her'e!» 20Hingê Firewin t'emîya wî da merivêd xwe, wana Abram û jina wî, hebûka wanva ver'êkirin.

### 13


Abram û Lût ji hev diqetin

1Abram, t'evî jina xwe û t'emamîya hebûka xweva, Lût jî pêr'a, ji Misirê hevraz çû berbi Necefê[†]. 2Abram h'eywên, zêr' û zîvava gelekî dewletî bû. 3Û ew bi firarîyê ji Necefê çû h'eta Bêt'-Êlê, wî cîyê ku berê wî konê xwe li navbera Bêt'-Êlê û E'yêda lê danî bû. 4K'îderê ku pêşda gorîgeh[†] çêkiribû, Abram li wir gazî navê Xudan[†] kir. 5Lûtê ku t'evî Abram çûbû, pez, dewar û konêd wî jî hebûn. 6Lê wî e'rdî t'êra wan nedikir, ku t'evî hev bimana, çimkî hebûka wan usa gelek bû, ku nikaribûn t'evî hev bimana. 7We hingê şivanêd h'eywanêd Abram û şivanêd h'eywanêd Lût qir'ka hev girtin (wê hingê kenanî[†] û pirîzzî wî welatîda diman).

8Abram gote Lût: «T'ewaqa min li te heye, bira li nava min û teda û li nava şivanêd min û şivanêd teda dilmayîn nek'evê, çimkî em bira ne[+]. 9Va ye, t'emamîya welat li ber te ye. Ez hîvî dikim ji min biqete. Heger tu her'î alîyê ç'epê, ezê her'ime alîyê r'astê, heger tu her'î alîyê r'astê, ezê her'ime alîyê ç'epê». 10Lût serê xwe bilind kir û dîna xwe dayê t'emamîya deşta Ûrdunê ku dihate avdanê, wê hingê hê Xudan Sodom û Gomora wêran ne kiribû, h'eta Soharê ew mîna baxçê Xudan bû û mîna welatê Misirê[+]. 11Lût t'emamîya deşta Ûrdunê xwer'a bijart û k'oç' kir çû alîyê r'ohilatê. Ew aha ji hevdu qetîyan. 12Abram welatê Kenanêda[†] ma, lê Lût li bajarêd deştêda cî-war bû û konêd xwe h'eta Sodomê lêxistin. 13Lê binelîyêd Sodomê gelekî xirab û gunek'ar bûn li ber Xudan[+].


Çûyîna Abrame Hêbronê

14Gava Lût ji Abram qetîya, Xudan Abramr'a got: «Niha serê xwe bilind ke û ji vî cîyê ku tu lê sekinîyî, li bakur, başûrê û li r'ohilat, r'oavayê binihêr'e, 15çimkî wî welatê ku tu dibînî, ezê h'eta-h'etayê bidime te û zur'eta te. 16Ezê zur'eta te bikime weke t'oza e'rdê. Heger yek bikaribe ku t'oza e'rdê bijmire, wê zur'eta te jî bikaribe bijmire. 17R'abe li ser û binê wî welatî li hev de. Çimkî ezê wî bidime te». 18Hingê Abram konê xwe hilda çû Hêbronê, nava me'zêd[*] Mamrêda cî-war bû û li wir Xudanr'a gorîgehek çêkir.

### 14


Abram Lût ji dîltîyê aza dike

1Hêna Amrafel p'adşê Şînarê, Aryok' p'adşê Elasarê, K'idorlahomer p'adşê Elamê û T'îde'l p'adşê Goîmê, 2çûne li ber pênc p'adşa, Bera p'adşê Sodomê, Bîrşa p'adşê Gomorayê, Şînav p'adşê Admayê, Şemêver p'adşê Siboyîmê û p'adşê Belayê, awa gotî Soharêr'a kirine şer'. 3Ev her pênc p'adşa li deşta Sîddîmêda civîyan, wî cîyê niha Be'ra Mirî[*] lê ye. 4Evana donzdeh sala bindestê K'idorlahomerda bûn, lê sala sêzdehada serî hildan.

5Sala çardehada K'idorlahomer û h'emû p'adşayêd ku t'evî wî hatin E'şterot'-Qarnayîmêda li r'ifayîya, Xamêda li zûzîya, Şavê-Qîryatayîmêda li êmîya xistin,[+] 6û li serê ç'îyayê wan Sêhîrê li h'orîya xistin, h'eta Êl-Parana devê ber'îyê xistin. 7Paşê evana veger'îyan hatine E'yn-Mîşpatê, awa gotî Qadêşê, li t'emamîya qeza amalêkîya[†] xistin, usa jî li emorîyêd[†] H'asson-T'amarêda diman xistin[+].

8Hingê p'adşê Sodomê, p'adşê Gomorayê, p'adşê Admayê, p'adşê Siboyîmê û p'adşê Belayê, awa gotî Soharê li deşta Sîddîmêda ji van her çar p'adşar'a derk'etine şêr',[+] 9awa gotî K'idorlahomerê p'adşê Elamêr'a, T'îde'l p'adşê Goîmêr'a, Amrafelê p'adşê Şînarêr'a û Aryok'ê p'adşê Elasarêr'a, çar p'adşatî miqabilî pênca. 10Deşta Sîddîmê bi ç'e'lêd qîrêva t'ijî bûn. Hingê gava r'ev k'ete p'adşêd Sodomê û Gomorayê ew k'etine wan ç'e'la, lê yêd mayîn r'evîne ç'îya. 11Van her çar p'adşa h'emû hebûk û xurekê Sodom û Gomorayê t'alan kirin birin. 12Usa jî Lûtê birazîyê Birahîm, ku Sodomêda dima, hebûkêva hildan birin.

13Hingê yekî r'evîyî xilazbûyî hat û ev caw da Birahîmê îbranî[†]. Birahîm nava me'zêd Mamrêyê emorîda dima (Mamrêyê birayê Eşk'ol û E'nêr). Heleqetîya van û Birahîm hevr'a hebû. 14Gava Birahîm bihîst ku birazîyê wî dîl hatiye birinê, r'abû sêsid h'îjdeh xulamêd xweye hînkirî, ku mala wîda li hev zêde bibûn, ç'ek kirin û h'eta Danê p'ê-p'ê pey wan k'etin, 15ew û xulamêd xweva k'om-k'om bela bûn, şev h'icûmî li ser wan kirin, li wan xistin û h'eta H'obayê li bak'ûra Şamê ew r'aqetandin 16û h'emû t'alanê birî, birazîyê xwe Lût, hebûka wîva t'evî jin û cime'tê, paşda anîn.


Melk'î-Sadiq dua li Abram dike

17Gava Abram li K'idorlahomer û p'adşêd pêr'a xistin û veger'îya, p'adşê Sodomê li deşta Şavê, awa gotî Deşta P'adşêda, pêşîya wîda çû. 18Hingê p'adşê Şelîmê Melk'î-Sadiq, nan û şerab dirêj kirê, ew k'ahînê[†] Xwedêyê Jorin bû[+]. 19Ewî dua li Abram kir û got:

«Bira bimbarek be Abram
ji alîyê Xwedêyê Jorin,
xweyê e'rd û e'zmênda,
20û şikir ji Xwedêyê Jorinr'a,
ku dijminêd te dane destê te».

Û Abram ji her tiştî dehek[†] da Melk'î-Sadiq[+]. 21P'adşê Sodomê gote Abram: «Meriva bide min, lê t'alanê paşda anî ji xwer'a bibe». 22Abram gote p'adşê Sodomê: «Ez destê xwe ber bi Xudan[†] Xwedêyê Jorin, xweyê e'rd û e'zmên bilind dikim, 23ku ez ji malê te, ji t'êl h'eta benê çarixekê jî dest navêjimê hilnadim, ku paşê tu nebêjî: ‹Min Abram dewlemend kir› 24pêştirî ji xwarina cahila û p'ara wan merivêd ku t'evî min hatibûn, awa gotî p'ara E'nêr, Eşk'ol û Mamrê, bira ew p'ara xwe jê hildin».

### 15


Peymana Xwedêye t'evî Abram

1Pey van yekar'a, xebera Xudan[†] dîtinokêda Abramr'a hat û got: «Netirse, Abram, ez ji ter'a mert'al im, xelata teyê gelekî mezin be»[+]. 2Hingê Abram got: «Ya Xwey Xudan! Tê çi bidî min? Ezî va bê zur'et mame, serwêrê mala min Êlîyazêrê Şamê ye». 3Abram dîsa got: «Te ku zur'et neda min, va ye xulamê mala minda bûyî wê dewsa warê min bigire». 4Û awa xebera Xudan hate wî û got: «Ew dewsa warê te nagire, lê yê ku wê ji bedena te bibe, ewê bibe warê te». 5Hingê Xudan ew derxiste derva û gotê: «Niha dîna xwe bide e'zmên û steyrka bijmire, heger dikarî bijmirî. Û gotê: ‹Zur'eta teyê jî wê haqasa be›»[+]. 6Abram bawerîya xwe Xudan anî û wî ew yek jêr'a r'astî h'esab kir[+].

7Xudan dîsa gotê: «Ez im ew Xudanê ku tu ji Ûra k'ildanîya derxistî, ku vî welatî çawa cî-war bidime te». 8Abram got: «Ya Xwey Xudan! Ezê çawa zanibim, ku ezê vî welatî çawa cî-war bistînim?»[+] 9Xudan gotê: «Bona min nogineke sê salî, bizineke sê salî, beranekî sê salî, fatimokekê û kevotkeke fir'ak'etî bîne». 10Abram ev h'emû jêr'a anîn û ew nîvîda kirine du qetî û her kerîkî wan dane li ber kerîyê wan, lê teyrede qet nekirin[+]. 11P'er'anîya teyreda xwe dida li ser wan cendeka, lê Abram berî wan dida.

12Gava r'o çû ava, xeweke k'ûr k'ete ç'e'vê Abram û awa saweke şever'eşaye te'rî k'ete ser wî[+]. 13Hingê Xudan gote Abram: «Tu r'ind zanibe, ku zur'eta teyê welatekîda bik'eve xerîbîyê û wê xulamtîyê wanr'a bikin, çarsid salî ewê wan bidine cefê,[+] 14lê dîwana wî miletê ku wê wan bikine xulam ezê bikim û pey wê yekêr'a ewê bi xêr-xiznê ji wir derên,[+] 15tê jî bi xêr-xweşî her'î cem kal-bavêd xwe û kalekî r'û-r'eman bêyî defin kirinê. 16Lê zur'eta teye qur'na çarada wê veger'e vir, çimkî k'asa guneyêd emorîya[†] hê t'ijî nebûye»[+].

17Û gava r'o çû ava û te'rî k'ete e'rdê, awa dûkî fir'nê û alaveke êgir nava qetêd cendekar'a derbaz bû. 18Wê r'ojê Xudan Abramr'a peyman[†] girêda û got: «Va ez e'rdê ji ç'emê Misirê h'eta ç'emê mezin, awa gotî Firatê, didime zur'eta te:[+] 19Welatê qênîya, qinîzîya, qadmonîya, 20h'îtîya, pirîzzîya, r'ifayîya, 21emorîya, kenanîya[†], gîrgaşîya û yebûsîya».

### 16


Hacer û Îsmayîl

1Lê k'ulfeta Abram, Sarayê, wîr'a zar' ne danîn. Û carîyeke Sarayê misirî hebû, navê wê Hacer bû. 2Sarayê gote Abram: «Va ye Xudan[†] zar'anîn p'ara min nedaye, awa r'abe her'e cem carîya min, belkî ji wê zar'ê p'ara min bik'evin». Abram gur'a Serayîyê kir. 3K'ulfeta Abram Sarayê, pey dehe salar'a ku Abram e'mirê xwe li welatê Kenanêda[†] derbaz kir, carîya xweye misirî, Hacer anî kire jina mêrê xwe Abram. 4Abram serê xwe Hacerêr'a danî û ew pê ma. Ewê ku dît ew pê maye, xanima wê li ber ç'e'va r'eş bû. 5Hingê Sarayê gote Abram: «Ev qara min gunek'arîya te ye, min carîya xwe kire p'aşila te, lê ewê dît ku ew pê maye, ez li ber ç'e'vê wê r'eş bûm, bira Xudan li ser min û teda binihêr'e»[+]. 6Hingê Abram gote Sarayê: «Va ye carîya te destê teda ye, dilê te çawa dixwaze usa jî bike». Hingê Sarayê îdî r'û neda wê û ew ji Sarayê r'evî çû.

7Milyak'etê[†] Xudan ew çolê li ser kanîkê dît. Kanîya li ser r'îya Şûrê[+]. 8Û gotê: «Hacer! Carîya Sarayê, tu ji k'u têyî! Tê k'uda her'î?» Ewê got: «Ji xanima xwe Sarayê ez dir'evim». 9Hingê Milyak'etê Xudan gote wê: «Veger'e cem xanima xwe û xwe li ber wê bişkêne». 10Û Milyak'etê Xudan dîsa gotê: «Ezê zur'eta te usa gelekî zêde kim, ku ji dest gelekbûnê wê neyê jimarê».

11Milyak'etê Xudan gotê:

«Va ye tu duh'ala yî, tê kur'ekî bînî,
tê navê wî Îsmayîl[*] daynî,
çimkî Xudan zelûlîya te bihîst.
12Ewê bibe merivekî avî.
Destê wîyê li ber h'emûya r'abe
û destê h'emûya jî li ber wî r'abe.
Û ewê li ber ç'e'vê h'emû birayêd xwe bijî wan aciz ke».

13Hingê Hacerê navê wî Xudanî, k'îjanî ku t'evî wê xeber dabû danî: «Tu yî Xwedêyê ku min dibînî», çimkî ewê got: «Min r'ast ew li vir dît û ez dîsa sax mame?» 14Lema jî wê bîrêr'a Bîr-Lahay-Roî[*] tê gotinê. Ew bîr navbera Qadêşê û Beredda ye.

15Pey vê yekêr'a Hacerê Abramr'a kur'ek anî û Abram navê wî kur'ê ku ji Hacerê wîr'a bibû danî Îsmayîl. 16Wî çaxî ku Hacerê Abramr'a Îsmayîl anî, Abram h'eyştê şeş salî bû.

### 17


Sinetî çawa nîşana peymanê

1Çaxê Abram nod nehe salî bû, Xudan[†] Abramva xuya bû û gotê: «Ez Xwedêyê Herî Zor[*]im, r'îya minda her'e û bêlek'e be. 2Ezê peymana[†] xwe nava xwe û teda daynim û gelekî bêh'esab te li hev zêde kim». 3Abram dever'ûya çû. Xwedê xeberda û got: 4«Va ye peymana min t'evî te ye: Tê bibî bavê gelek mileta. 5Îro şûnda navê te ne Abram[*] be, lê Birahîm[*], çimkî ez te dikime bavê gelek mileta[+]. 6Ezê te gelekî li hev zêde kim û ji te mileta pêşda bînim, ji nava teda jî p'adşayê derên. 7Û Ezê peymana xwe nava xwe û teda û pey ter'a jî nava zur'eta te û qur'nêd wanda daynim, çawa peymana h'eta-h'etayê, ezê Xwedêyê te bim û pey ter'a jî Xwedêyê zur'eta te bim. 8ezê vî welatê ku tu têda xerîbîyêda yî bidime te û pey ter'a jî bidime zur'eta te, t'emamîya welatê Kenanê[†] çawa milk'ê h'eta-h'etayê û bibime Xwedêyê wan».

9Û Xwedê gote Birahîm: «Lê tu peymana min xwey ke, tu û zur'eta teye li pey ter'a jî qur'nêd xweda peymana min xwey kin. 10Ev e ew peymana Min, k'îjanê ku hûn gerekê nava min û xweda û pey ter'a jî nava zur'eta teda bê xweykirinê: Her zar'ê weyî nêrîn bê sinetkirinê. 11Hûn ji qalibê xweyî bêsinet werine sinetkirinê, evê bibe nîşana peymana nava min û weda. 12Bira her zar'ê nêrînî nava weda qur'nêd xweda, h'eyştr'ojîyêda bê sinetkirinê, heger ew ji xulamê mala te bûyî be, yan ji h'emû miletêd xerîbe ne ji zur'eta te bi p'era k'ir'î be[+]. 13Ewê ji xulamê mala te bûyî û yê ku te bi p'erê xwe k'ir'î, e'se gerekê bêne sinetkirinê û li ser qalibê we ev peymana min bibe peymana h'eta-h'etayê. 14Her zar'ê nêrînî bêsinet, k'îjan ku neyê sinetkirinê, gerekê ew ji nava cime'ta xwe bê hilatinê, çimkî ewî peymana min t'er'iband».


Sozdayîna bona bûyîna Îshaq

15Pey vê gotinêr'a Xwedê gote Birahîm: «K'ulfeta xwe Sarayêr'a nebêjî Saray, lê navê wê Serayî[*] be. 16Ezê dua li wê bikim û ji wê jî kur'ekî bidime te, duayê minê li wê be û miletê ji wê pêşda bên û p'adşêd mileta jî wê jê derên». 17Birahîm dever'ûya çû e'rdê, k'enîya û dilê xweda got: «Gelo zar'ê pey mêrê sed salî k'eve? Û Serayê nod salîyêda zar'a bîne?» 18Hingê Birahîm gote Xwedê: «Ax xwezî hema Îsmayîl li ber ç'e'vê te e'mir kira!» 19Û Xwedê gotê: «Belê! Hema xût jina te Serayê kur'ekî ter'a bîne û tê navê wî Îshaq[*] daynî, ezê t'evî wî û pey wîr'a jî t'evî zur'eta wî peymanê girêdim, peymana h'eta-h'etayê. 20Bona Îsmayîl jî min dengê te bihîst. Va ez dua wî jî dikim û ezê wî şîn kim û gelekî li hev zêde kim. Wê donzdeh mîrê ji wî derên û ezê wî bikime miletekî mezin. 21Lê peymana xwe ezê t'evî Îshaqê ku Serayê ter'a bîne girêdim saleke din vî çaxî». 22Xwedê ku xeberdana xweye t'evî Birahîm xilaz kir, ji cem wî hilate jor.

23Birahîm hilda kur'ê xwe Îsmayîl û h'emûyêd ku mala wîda dinê k'etibûn û yêd ku p'eretî hatibûne k'ir'înê, hema wê r'ojê, çawa ku Xwedê gotibûyê, h'emû qisimê nêrînî mala xweda ye bêsinet, sinet kirin. 24Gava Birahîm ji nesinetîya xwe hate sinetkirinê, ew hingê nod nehe salî bû. 25Îsmayîlê kur'ê wî sêzdeh salî bû, gava ew ji nesinetîya xwe hate sinetkirinê. 26Birahîm û kur'ê xwe Îsmayîlva hema wê r'ojê hatine sinetkirinê. 27H'emû qisimêd nêrînî mala wîda, yêd ku mala wîda dinê k'etibûn û yêd ku p'eretî ji xerîba hatibûne k'ir'înê, t'evî wî hatine sinetkirinê.

### 18


Sê mêvanê Birahîm

1Xudan[†] nava darêd Mamrêye me'zêda wîva xuya bû, gava ew germaya r'ojêda li ber derê kon r'ûniştibû. 2Ewî serê xwe bilind kir, dîna xwe dayê, va ye sê mêr pêşberî wî sekinîne. Gava ew dîtin, ji ber derê kon bi r'ev çû pêşîya wan û h'eta e'rdê li ber wan dever'ûya çû, 3û got: «Xweyê min! Heger min li ber ç'e'vêd te k'erem dît, hîvî dikim li ser mala xulamê xwer'a derbaz nebe, 4bira hinek av bînin, nigêd xwe bişon û bin darêda r'ih'et bin, 5ez pe'rî nan bînim hûn qinyatekê bikin, paşê r'îya xweda her'in, çimkî hûn ku hatine cem xulamê xwe». Hingê wan got: «Te çawa got, usa jî bike». 6Birahîm lezande berbi kon, xwe Serayêr'a gîhand û gotê: «Zû bike sê warbêj arê xas bistirê, nan lêxe». 7Birahîm xwexa jî lez berbi h'eywên çû, golikeke h'ilîye r'ind girt da xulamekî, ewî jî ew zû hazir kir. 8Û Birahîm r'ûnê nivîşkî, şîr û goştê golika h'ilîye hazirkirî da ber wan û wan xwar, ew xwexa jî bin darêda cem wan ma.

9Hingê gotine Birahîm: «K'anêye Seraya jina te?» Ewî got: «Ew va ye konda ye». 10Û yekî ji wan got: «Saleke din vî çaxî ezê dîsa li ser teda bêm û kur'ekî Seraya jina te wê hebe». Lê Serayê li ber derê kon, pişt wîva dibihîst[+]. 11Birahîm û Serayî kal pîr bibûn û r'ojêd xwe derbaz kiribûn, Serayî jî îdî ji kirasa hatibû bir'înê. 12Hingê Serayî li ber xweda k'enîya û got: «Vê mezinaya xweda ezê çî xwe şa bim, ku xweyê min jî îdî yekî kal e?»[+] 13Xudan gote Birahîm: «Çima Serayî k'enîya û got: ‹Gelo r'astî ezê vê mezinaya xweda zar'a bînim, ku ez îdî pîr bûme?› 14Gelo tiştekî çetin bona Xudan heye? Vî we'deyê k'ifşkirîda, saleke din vî çaxî ezê li ser teda bêm û kur'ekî Serayê wê hebe»[+]. 15Hingê Serayê ji tirsa înk'ar kir û got: «Na, ez ne k'enîyame». Lê Xudan gotê: «Na, tu k'enîyayî».


Birahîm bona Sodomê dik'eve bin e'nena û lava dike

16Ew merî ji wir r'abûn, wana berê xwe da Sodomê, Birahîm jî t'evî wan r'êk'et, ku wan ver'êke. 17Hingê Xudan got: «Gelo ezê wî tiştê ku ezê bikim ji Birahîm veşêrim? 18Ne belê Birahîmê e'se bibe miletekî mezin û zor. Û bi wî dua wê t'emamîya miletê li ser dinyayê bibe[+]. 19Çimkî min ew bona wê yekê bijart, wekî ew t'emîyê bide kur'êd xwe û pey xwer'a jî mala xwe, ku ew r'îya Xudanda her'in, r'astîyê û heqîyê bikin, wekî Xudan çi ku Birahîmr'a soz daye bîne sêrî». 20Xudan got: «Çimkî qar'e-qar'a Sodom û Gomorayê zêde bûne û gunêd wan gelekî giran bûne,[+] 21ezê niha peya bim dîna xwe bidimê, k'a ew r'ast weke wê qar'e-qar'a xirabîyêd wane ku gihîştine min dikin, heger na, ku ez zanibim».

22Ew merivana ji wir veger'îyan, çûne berbi Sodomê. Lê Birahîm hê li ber Xudan sekinî mabû. 23Paşê Birahîm nêzîk bû û got: «Gelo t'evî neqenca tê r'asta jî unda kî? 24Belkî wî bajarîda pêncî kesêd r'ast hebin? Gelo tê wî cîyî unda kî û nedî xatirê wan pêncî kesêd r'aste ku wê derê ne? 25Haşa ji te ku tu vê yekê bikî, wekî tu r'asta t'evî neqenca unda kî, yan jî usa bînî serê r'asta, çawa serê neqenca, haşa ji te! Ev yek nabe ku h'akimê t'emamîya dinyayê dîwana r'ast neke?»[+] 26Xudan gotê: «Heger ez Sodomêda pêncî kesêd r'ast bibînim, ezê t'emamîya wî cîyî bidime xatirê wan». 27Birahîm lê veger'and û got: «Ez ku t'oz û k'ozî me, min turuş kir Xweyîr'a xeberda: 28Belkî ji pêncî kesêd r'ast pênc kêm bin, hingê tê t'emamîya bajêr wêran kî, bona pênca?» Xudan got: «Heger li wê derê çil pênc kes hebin, ez wêran nekim». 29Birahîm careke din pirsî û got: «Belkî li wê derê çil kes hebin?» Xudan got: «Bona çilî jî ez wê yekê nekim». 30Birahîm got: «Lê belê bira Xweyê min li ser xeberdana min hêrs nek'eve: Belkî li wê derê sî kes hebin?» Xudan gotê: «Heger li wê derê sî kes hebin, ez wê yekê nekim». 31Birahîm got: «Va ye min turuş kir Xweyîr'a xeberda: Belkî li wê derê bîst kes hebin?» Xudan gotê: «Bona xatirê bîst kesî jî ez wêran nekim». 32Hingê Birahîm dîsa got: «Lê belê bira Xweyê min hêrs nek'eve ezê vê carê jî bipirsim: Belkî li wê derê dehe kes hebin?» Xudan gotê: «Bona xatirê dehe kesî jî ezê wêran nekim». 33Û Xudan li pey xeberdana t'evî Birahîmr'a çû, Birahîm jî veger'îya cîyê xwe.

### 19


Bela Sodomê

1Ew her du milyak'et[†] berê êvarê çûne Sodomê. Lût li ber dergehê Sodomê r'ûniştibû. Lût ku ç'e'v wan k'et, r'abû çû pêşîya wan û h'eta e'rdê dever'ûya çû 2got: «Belê xweyêd min! K'erem kine li mala xulamê xwe, şeva xwe derbaz kin, nigêd xwe bişon û sibehê zû r'abin r'îya xweda her'in». Lê wan got: «Na, emê şeva xwe li derva derbaz kin». 3Lût bi lava-dîleka zor li wan kir, ew li ser wîda veger'îyan çûne mala wî. Ewî sifire wanr'a danî, nanê şkeva lêxist û xwarin. 4Lê hê nek'etibûne nava cî-nivîna, mêrêd bajêr, awa gotî mêrêd sodomîya ji ç'ûka h'eta mezina, t'emamîya cime'tê her alîyava dora malê girtin. 5Gazî Lût kirin û gotinê: «K'anêne ew mêrêd ku vê êvarê hatine mala te? Wan derxe bide me, ku em dest bavêjine doxîna wan». 6Lût dêrîva derk'et û derî li pey xwe girt, 7wanr'a got: «Gelî bira, hîvî dikim, neheqîyê nekin. 8Vane du qîzêd mine bik'ir hene, ez wan derxim bidime we, dilê we çawa dixwaze usa t'evî wan derbaz kin, lê t'enê dest nedine van meriva, çimkî van xwe dane li bin sîya banê min». 9Lê wana got: «Bice'me!» Û gotin: «Hela vî xerîbî ku dixwaze dîwanê jî bike? Emê niha ji serê van xirabtir li serê te bikin». Û hevr'a-hevr'a hatine vî merivî, awa gotî Lût. Û kirin ku dêrî bişkênin. 10Lê wan merivêd mêvan dest avîtine Lût k'aşî malê li cem xwe kirin û derî girtin. 11Wana lêxist ew merivêd li ber dêrî sekinî, ji ç'ûka h'eta mezina kor kirin, usa ku ewana haqasî derî ger'îyan westîyan.

12Hingê wan meriva gotine Lût: «Îdî k'î te li vir heye? Ze'vêd te bin, kur'êd te bin, qîzêd te bin û bajêrda k'î te hebe, h'emûya jî ji vî cîyî derxe. 13Emê vî cîyî wêran kin, çimkî qar'e-qar'a xirabîyêd wan li ser Xudan[†] giran bûne û Xudan em şandine ku em vê wêran kin». 14Lût derk'et çû ze'vêd xwer'a, awa gotî dergîstîyêd qîzêd xwer'a got: «R'abin ji vî cîyî derên, çimkî Xudanê vî bajarî wêran ke». Lê ze'vêd wî t'irê ew h'eneka dike.

15Gava sibeh zelal bû, milyak'eta Lût lez xistin û gotinê: «R'abe bilezîne, jina xwe û her du qîzêd li cem xwe hilde, wekî t'evî neheqîya bajêr unda nebî». 16Lût ku nigêd xwe paşda davît, wan meriva destê Lût, jinê, qîzava girtin, bi r'e'ma Xudane ku li wan kir, ew ji bajêr derxistine der û hiştin. 17Û gava ew derxistine der, yekî ji wan got: «Bir'eve xwe xilaz ke, li pey xwe nenihêr'î û vê deştêda jî t'u cîyî nesekinî. Bir'eve serê ç'îya, nebe ku unda bî!» 18Hingê Lût gote wan: «Na, xweyê min! K'ereme bike! 19Awa ku xulamê te li ber ç'e'vêd te k'erem dîtîye û te ew qencîya xweye mezin hindava minda da k'ifşê, e'mirê min xilaz kir. Lê ez nikarim bir'evime ç'îya, ku ew bela negihîje min û nemirim. 20Va ye ev gundê han nêzîk û biç'ûk e. Bi îzina te ez bir'evime wir ku e'mirê min xilaz be, çimkî ew gundekî biç'ûk e». 21Û Ewî gote wî: «Awa ezê vê xwestina te jî bikim, ew gundê bona k'îjanî te got, serobinîhev nakim. 22De bilezîne bir'eve wir, çimkî h'eta ku tu negihîjî wir, ez nikarim tiştekî bikim». Lema jî navê wî gundî Sohar[*] hate danînê.

23Te'vê li ser e'rdê p'enc dida, Lût xwe Soharêr'a gîhand. 24Hingê Xudan li ser Sodom û Gomorayêda k'irk'ût[†] û agir jorda ji Xudanda barand,[+] 25û ew bajar û t'emamîya dor-berêd wan, h'emû binelîyêd wan bajara û tiştêd li ser e'rdê şînbûyî qir' kir û serobinîhev kir. 26Lê jina Lût piştêva li pey xwe nihêr'î û bû h'eykelekî xwê.

27Birahîm sibehê zû r'abû çû wî cîyê ku li ber Xudan sekinîbû. 28Ewî dîna xwe da li alîyê Sodom û Gomorayê û li t'emamîya dor-berêd wan nihêr'î, dît ku wê ji wî e'rdî dûkî mîna dûyê k'ûra êgir derdik'et. 29Û çaxê ku Xwedê bajarêd wê deştê wê wêran kirana, Birahîm hate bîra Xwedê. Gava wê ew bajarêd ku Lût têda dima wêran kira, Lût ji wê xezebê xilaz kir.


Lût û qîzêd wî

30Lût tirsîya ku Zoarê bimîne, ew t'evî her du qîzêd xwe ji Soharê derk'etin, r'abûne ç'îyê û li şkeftekêda hêwirîn. 31R'ojekê qîza mezin gote ya biç'ûk: «Bavê me kal bûye û li vî e'rdî jî mêr t'unene ku mîna e'detê dinê nêzîkî me bin. 32Were em bavê xwe şerabê bidine vexwarinê û serê xwe wîr'a daynin, ji bavê xwe bedena xwe şîn kin». 33Wê şevê bavê xwe şerab dane vexwarinê, ya mezin çû serê xwe bavê xwer'a danî, lê bav p'aldan-r'abûna wê pê neh'esîya. 34R'oja din qîza mezin gote ya biç'ûk: «Va ye min duhu serê xwe bavê xwer'a danîye, were vê şevê jî em şeravê wî bidine vexwarinê, tu her'e serê xwe wîr'a dayne û em ji bavê xwe bedena xwe şîn kin». 35Wê şevê jî bavê xwe şerab dane vexwarinê û qîza biç'ûk r'abû serê xwe wîr'a danî, lê bav p'aldan-r'abûna wê pê neh'esîya. 36Bi vî awayî her du qîzêd Lût ji bavê xwe pê man. 37Qîza mezin kur'ek anî û navê wî Mowab[†][*] danî. Eva h'eta îro jî bavê mowabîya ye. 38Qîza biç'ûk jî kur'ek anî û navê wî Ben-E'mmî[*] danî. Eva h'eta îro jî bavê amonîya[†] ye.

### 20


Birahîm û Abîmelex

1Birahîm ji wê derê k'oç' kir çû ber bi Necefê[†], li navbera Qadêşê û Şûrêda ma û Gêrarêda firarî derbaz kir 2Li wê derê Birahîm bona jina xwe Serayê got: «Eva xûşka min e». P'adşê Gêrarê Abîmelex şand Serayî ji xwer'a anî[+]. 3Lê Xwedê şev hate xewna Abîmelex û gotê: «Va tê bona wê k'ulfeta ku te anî, tê bimirî, çimkî mêrê wê heye». 4Abîmelex hê dest nedabûyê û got: «Ya Xweyê min, gelo tê k'oka miletê bêsûc bînî? 5Evî ne got: ‹Eva xûşka min e?› Û evê jî got: ‹Eva birayê min e›. Ev yek min bi dilê sax û destê paqij kir». 6Û Xwedê xewnêda wîr'a got: «Minva e'yan e, ku te ev yek bi dilê xweyî sax kir, lema jî min tu ji wî guneyê ku teyê li ber ç'e'vê min bikira xweyî kirî û nehişt ku tu dest bidî wê. 7Niha jinê veger'îne bide mêrê wê, çimkî ew p'êxember[†] e û ewê bona te dua bike, tê bijîyî. Lê heger tu wê veneger'înî, zanibe ku tu û h'emûyêd teyê e'se bimirin»[+].

8Abîmelex sibehê zû r'abû, gazî h'emû berdestîyêd xwe kirin û her tişt wanr'a gilî kir, ev merivana gelekî tirsîyan. 9Hingê Abîmelex gazî Birahîm kir û gotê: «Ev te çi anî li serê me? Min hindava teda çi neheqî kiribû, ku te gunekî mezin li ser min û p'adşatîya minda anî? Te hindava minda tiştê nebûyî kir». 10Û Abîmelex gote Birahîm: «Te çi r'ê têr'a dît, ku te ev tişt kir?» 11Birahîm got: «Çi r'ast e, ez fikirîm min got: ‹Li vê derê xofa Xwedê t'une, wê r'ûyê jina minda min bikujin›. 12Ya duda jî eva r'astî xûşka min e, em ji bavê ne lê ne ji dêne, min ew standîye. 13Çaxê Xwedê ez ji mala bavê xwe derxistime xerîbîyê, min gote wê: ‹Vê qencîyê minr'a bike, her cîyê ku emê her'inê, bona min bêje, ku eva birayê min e›».

14Hingê Abîmelex r'abû, pez û dewar, xulam û carî anîn dane Birahîm û jina wî Serayî jî lê veger'and. 15Usa jî Abîmelex gote Birahîm: «Va ye welatê min li ber te ye, k'îderê dixwazî li wir jî bimîne». 16Serayêr'a jî got: «Va ez h'ezar zîvî didime birayê te, ku ev yek li ber ç'e'vê h'emûyêd t'evî te bibe xêlîya nav-namûsîyê û r'ûspîtîya li ber h'emûya». 17Hingê Birahîm li ber Xwedê dua kir û Xwedê Abîmelex, jina wî û carîyêd wî qenc kirin û zar'ok anîn[+]. 18Çimkî Xudan[†] r'ûyê jina Birahîm Serayêda, bet'inê h'emû k'ulfetêd mala Abîmelexda dada bû.

### 21


Bûyîna Îshaq

1Xudan[†] serîk li Serayê xist, çawa ku gotibû û sozê bona Serayê dabû anî sêrî. 2Serayî h'emle derk'et, Birahîmr'a wê mezinaya wîda kur'ek anî, wî we'deyîda ku Xwedê jêr'a gotibû. 3Birahîm navê wî kur'ê xweyî ku Serayê jêr'a anî, Îshaq[*] danî[+]. 4Û Birahîm çawa ku Xwedê t'emî wî kiribû, kur'ê xwe Îshaq r'oja h'eyşta sinet kir[+]. 5Birahîm sed salî bû, gava kur'ê wî Îshaq jêr'a bû. 6Hingê Serayê got: «Xwedê ez dame k'enandinê, k'îjanêd ku bona min bibihên, ewê jî t'evî min bik'enin». 7Usa jî got: «Qet k'ê wê bigota Birahîm: ‹Serayî wê dergûşêd kur'în bimêjîne?› Çimkî min mezinaya wîda wîr'a kur' anî». 8Kur'ik mezin bû, ji şîr hate bir'înê, Birahîm wê r'oja ku Îshaq ji şîr hate bir'înê, mesrefeke mezin danî.


Derxistina Hacerê û Îsmayîl

9Serayê dîna xwe dayê, wekî ew kur'ê Hacera misirî, yê ku wê Birahîmr'a anîbû, qerfê xwe Îshaq dike,[+] 10gote Birahîm: «Berî vê carîyê û kur'ê wê de, çimkî kur'ê vê carîyê gerekê t'evî kur'ê min Îshaq war nestîne»[+]. 11Ev gotina hindava kur'ê wî Îsmayîlda, gelekî giran li ser Birahîm r'ûnişt. 12Lê Xwedê gote Birahîm: «Bira ew gotina bona kur'ikê te û carîya te li ser te giran r'ûnenî, çi ku Serayê ter'a gotîye guhdarîya gotina wê bike, çimkî zur'eta teyê Îshaqda bê navkirinê[+]. 13Ezê kur'ê carîyê jî bikime miletekî, çimkî ew jî zur'eta te ye». 14Birahîm sibehê zû r'abû, nan û meşke av hilda da Hacerê, da li ser milê wê, kur'ik jî pêr'a derxist. Hacer çû gihîşte çol-besta Bîr-Şêva, r'ê-dirb unda kirin.

15Ava meşkda xilaz bû, ewê kur'ik binê çalûkêda hişt 16û çû weke dûraya tîravîtinekê, pêşberî wî dûr r'ûnişt û got: «Ez mirina kur'ik nebînim». Û ewa pêşberî wî r'ûnişt, zarîn kir û girîya. 17Hingê Xwedê dengê kur'ik bihîst, milyak'etê[†] Xwedê ji e'zmên deng da Hacerê û got: «Çi bûye Hacer? Netirse! Xwedê dengê kur'ik ji wî cîyî bihîst. 18Niha r'abe, destê kur'ik bigire r'ake, çimkî ezê wî bikime miletekî mezin». 19Hingê Xwedê ç'e'vê Hacerê vekirin, ewê bîreke avê dît û çû meşk av dagirt, kur'ik da vexwarinê.

20Xwedê t'evî kur'ik bû, ew mezin bû, çol-bestada ma û bû tîrkevan. 21Ber'îya Paranêda ma û dîya wî qîzeke ji Misirê jêr'a xwest[+].


Ad-qirara Birahîm û Abîmelex

22Û wê hingê Abîmelex û serekeskerêd wî Pîxol, Birahîmr'a gotin: «Xwedê her tiştîda t'evî te ye, çi ku tu dikî. 23Niha li vê derê destê minda pê Xwedê sond bixwe, wekî tê bêbextîyê li min, kur'ê min û zur'eta min nekî, lê bidî xatirê wê aminîya mine hindava xweda, tu min û vî welatîr'a bikî, k'îjanîda ku tu xerîbî dimînî». 24Birahîm got: «Ez sond dixwim». 25Lê Birahîm bona bîrekê da r'ûyê Abîmelex, ya ku xulamêd wî bi zorbetîyê zeft kiribûn. 26Abîmelex got: «Ez haş pê t'unebûnê k'ê ew yek kirîye, te jî t'u tişt minr'a negotîye û h'eta r'oja îro jî min nebihîstibû». 27Birahîm pez û dewar anîn dane Abîmelex û her duya jî hevr'a peyman[†] girêdan. 28Birahîm ji kerê pêz h'eft berxêd mê veqetand başqe kirin. 29Abîmelex ji Birahîm pirsî: «Ev her h'eft berxêd mêye ku te veqetand başqe kirin, çi tê h'esabê?» 30Birahîm gotê: «Gerekê tu van her h'eft berxêd mê ji destê min bigirî, wekî bibine şe'dêd min, ku min ev bîr k'ola ye». 31Lema jî navê wî cîyî danî Bîr-Şêva[*], çimkî her duya jî li wir sond xwarin[+]. 32Wana Bîr-Şêvayêda ad-qirar kirin. Abîmelex û serekeskerêd wî Pîxol r'abûn veger'îyan welatê Filistînê[†]. 33Birahîm li ber bîra Bîr-Şêvayê dareke kenarê daç'ikand û li wê derê gazî navê Xudan, Xwedêyê H'eta-h'etayê kir. 34Birahîm wextekî dirêj li welatê filistînîyêda xerîbîyêda ma.

### 22


Cêr'ibandina Birahîm

1Pey van yekar'a, Xwedê Birahîm cêr'iband û got: «Birahîmo!» Birahîm got: «Lebê, ezî va me»[+]. 2Xwedê gotê: «Niha r'abe kur'ê xweyî tayê t'enêyî delal Îshaq hilde û her'e welatê Morîyayê, li wê derê li serê ç'îyakî, k'îjanî ezê ter'a bêjim, bike dîyarîya t'evayîşewatê[†]». 3Birahîm sibehê zû r'abû, bona dîyarîya t'evayîşewatê dar şkênandin, t'êr'a k'erê xwe girêda, t'evî xwe du xulam û kur'ê xwe Îshaq hildan, r'abû çû wî cîyê ku Xwedê gotibûyê. 4R'oja sisîya Birahîm serê xwe bilind kir, dûrva ew cî dît. 5Û hingê Birahîm gote xulamêd xwe: «Hûn k'erêva li vir bimînin, ez û kur'ikva h'eta dera han her'in, h'ebandina xwe bikin û dîsa li ser weda veger'in». 6Birahîm qirşê dîyarîya t'evayîşewatê hilda, da pişta kur'ê xwe Îshaq û xwexa jî agir û k'êr girtine destê xwe û her du hevr'a çûn. 7R'êda Îshaq bavê xwe Birahîmr'a got: «Bavo!» Ewî got: «Lebê, ezî va me, kur'ê min». Îshaq got: «Va ne qirş û agir, lê berxa bona dîyarîya t'evayîşewatê k'anê ye?» 8Hingê Birahîm gotê: «Xwedê wê xwexa berxa dîyarîya t'evayîşewatê bona xwe r'ê têr'a bibîne, kur'ê min» Û her du hevr'a r'îya xweda çûn.

9Gava gihîştine wî cîyê ku Xwedê gotibûyê, Birahîm li wir gorîgeh[†] çêkir, qirş li ser wê cî kirin û kur'ê xwe Îshaq girêda, hilda danî li ser qirşêd gorîgehê. 10Û Birahîm dest avîte k'êrê, ku kur'ê xwe serjêke 11lê milyak'etê[†] Xudan[†] ji e'zmên deng dayê û gotê: «Birahîm! Birahîm!» Ewî got: «Lebê, ezî va me». 12Milyak'et gotê: «Dest nede kur'ik û tiştekî li wî neke, niha ez zanim ku tu ji Xwedê ditirsî, çimkî te bona min kur'ê xweyî tayê t'enê na-na nekir». 13Birahîm serê xwe bilind kir, dîna xwe dayê wê pişt wîva, va ye beranek stirûyêd wî k'etibûne dir'îyêd six mabû. Birahîm çû ew beran anî û dewsa kur'ê xwe gorîşewitandî kir. 14Birahîm navê wî cîyî danî: «Xudanê wê r'ê têr'a bibîne». Çawa h'eta niha tê gotinê: Li serê ç'îyayê Xudan, wê r'ê têr'a bê dîtinê.

15Milyak'etê Xudan cara duda ji e'zmên deng da Birahîm 16û got: «Ez bi nefsa xwe sond dixwim, Xudan dibêje, çimkî te ku ev tişt kir û kur'ê xweyî tayê t'enê bona min na-na nekir, 17ezê jî duayê li ser dua li te bikim, zur'eta te mîna steyrkêd e'zmên û mîna qûma devê be'rê gelekî zêde kim û zur'eta teyê bajarêd neyarêd xwe zeftî xwe kin[+] 18û bi zur'eta te wê dua li h'emû miletêd dinyayê bibe, çimkî te guhdarîya min kir»[+]. 19Û Birahîm veger'îya cem xulamêd xwe û r'abûn hevr'a çûne Bîr-Şêvayê, Birahîm Bîr-Şêvayêda ma.


Zur'eta Nehor

20Pey van yekar'a cab dane Birahîm û gotinê: «Mîlk'ayê birê te Nehorr'a zar' anîne, 21Nixurîyê wî Ûs û birê wî Bûz, Qimûêlê bave'şîrê Aram, 22K'esed, H'azo, Pîldaş, Îdlaf û Bet'ûêl». 23Bet'ûêlr'a R'êvêka bû. Ev her h'eyşt kur' Mîlk'ayê Nehorê birê Birahîmr'a anîn[+]. 24Carîya wî R'êûmayê jî, Tevah', Gaxam, T'axaş û Mahaxa anîn.

### 23


Mirina Serayê

1Serayê sed bîst h'eft salî e'mir kir, e'mirê Serayê haqas sal bûn. 2Sera li welatê Kenanê[†], Qîryat-Arbayêda, awa gotî li Hêbronê, mir. Birahîm hat ser Serayê girîya û şîna wê kir. 3Birahîm ji mirîya xwe dûr k'et, t'evî zar'êd h'îtîya xeberda û got: 4«Ez nava weda yekî r'êwî û xerîb im, niha milk'ekî bona mexber bidine min, wekî ez mirîya xwe ji ber ç'e'vê xwe defin kim». 5Hingê zar'êd h'îtîya li Birahîm veger'andin û gotinê: 6«Xweyê me, guh bide me, tu mîrekî Xwedêyî nava meda, tu dikarî mirîya xwe nava mexberêd meda, cîyê herî qencda defin kî. Bona definkirina mirîya xwe, ji me t'u kesê mexberê xwe na-na nake». 7Birahîm r'abû xwe li ber cime'ta wî welatî, zar'êd h'îtîya ta kir 8û wanr'a got: «Heger hûn dixwazin, ku ez mirîya xwe ji ber ç'e'vê xwe defin kim, ku usa ye bibihên û bona min Efronê kur'ê Soxarr'a xeberdin bêjinê, 9wekî ew şkefta Maxpêlayêye serê e'rdê xwe, çawa milk' li ber we çi hêja be, bona mexber bifiroşe min». 10Efron jî ku nava zar'êd h'îtîya r'ûniştibû. Hingê Efronê h'îtî bi deng li ber zar'êd h'îtîya, awa gotî li ber h'emûyêd ku dergehva[*] dik'etine hindur', li Birahîm veger'and û got: 11«Na, xweyê min, bibihê ez çi dibêjim: Ezê e'rdê jî bidime te, şkefta fêza wêda jî. Ezê li ber ç'e'vê zar'êd miletê xwe bidime te, mirîya xwe li wê derê defin ke». 12Dîsa Birahîm xwe li ber cime'ta wî welatî ta kir 13û bi deng li ber cime'ta wî welatî, Efronr'a xeberda û gotê: «Heger tê t'evî min qayl bî, ez heqê e'rdê te bidime te, tu ji destê min bigire, ku ez mirîya xwe li wir defin kim». 14Efron li Birahîm veger'and û got: 15«Xweyê min! K'erema xwe bibihê: Ew e'rd bi xwe hêjayî çarsid şêkil[*] zîvî ye, nava min û teda met'a wê çî ye? Mirîya xwe defin ke». 16Birahîm gotina Efron qebûl kir û Birahîm haqas zîv k'işand da Efron, çiqas ku wî li ber zar'êd h'îtîya gotibû, çarsid şêkil zîv, ku ev bû qîmetê nava t'ucaretîyêda.

17Bi vî awayî e'rdê Efronî, Maxpêlada, pêşberî Mamrê, ew e'rd, şkefta têda û h'emû darêd nava wî e'rdîda, 18li ber ç'e'vê zar'êd h'îtîya û li ber h'emûyêd ku dergehva dik'etine hindur'ê bajêr, bû milk'ê Birahîm. 19Pey vê yekêr'a Birahîm jina xwe Serayî şkefta e'rdê Maxpêlayêda defin kir. Eva e'rda li welatê Kenanêda pêşberî Mamrê bû (awa gotî li Hêbronê). 20Ji zar'êd h'îtîya ev e'rd û şkefta têda, çawa milk'ê bona gor'istan, aha gihîşte Birahîm.

### 24


Zewaca Îshaq

1Birahîm îdî kal bibû û r'ojêd xwe derbaz kiribûn. Xudan[†] her alîyada ser Birahîmda barandibû. 2Hingê Birahîm gote xulamê mala xwedayî mezin, ku wek'îlê h'emû hebûka wî bû: «Hîvî dikim, destê xwe bike li bin r'e'nê hêta min[*], 3ez te bi Xudan didime sondê, ku Xwedêyê e'rdê û Xwedêyê e'zmên e, wekî tê kur'ê minr'a ji qîzêd kenanîya[†] nexwezî, nava k'îjanada ez dimînim. 4Lê her'î welatê min, ji nava pismamtîya min qîzekê kur'ê min Îshaqr'a bînî». 5Xulam gotê: «Belkî qîzik naxwaze li pey min bê vî welatî, tu dixwazî ku ez kur'ê te veger'înime wî welatê ku tu jê derk'etî?» 6Birahîm gote wî: «H'evza xwe bikî ku kur'ê min veneger'înî wir. 7Xudan, Xwedêyê e'zmên, yê ku ez ji mala bavê min û ji wî welatê ez têda bibûm derxist im û t'evî min xeberda û minr'a sond xwar got: ‹Ezê vî welatî bidime zur'eta te›, ewê milyak'etê[†] xwe pêşîya teva bişîne û tê ji wir qîzê kur'ê minr'a bînî. 8Lê heger qîzik naxwaze ku li pey te bê, tu ji vê sonda min aza yî, t'enê kur'ê min veneger'înî wir». 9Hingê xulam destê xwe kire bin r'e'nê hêta axayê xwe Birahîm û ji ber wê yekêva sond xwar.

10Xulêm ji deveyêd axê xwe dehe deve bar kirin. Çimkî h'emû xêr-xizna axayê wî destê wîda bû. Ew r'abû çû Aram-Naharaîmê[*], wî bajarê ku Nehor dima. 11Ewî berê êvarê, wî wextê ku qîz û bûk derdik'etin av dik'işandin, deve ji bajêr der ber bîrekê dane mexelê, 12û got: «Ya Xudan, Xwedêyê axayê min Birahîm! Ez r'eca dikim, tê îro r'îya min r'ast kî, axayê min Birahîmr'a h'uba xweye amin bide k'ifşê. 13Ezê va li ser kanîya avê bisekinim û qîz-bûkêd binelîyêd vî bajarî wê bêne avê, 14ez k'îjan qîzêr'a bêjim: ‹K'erema xwe, cêr'ê xwe dayne ez avê vexwim› û gava ew bêje: ‹K'erem ke vexwe û ez deveyêd te jî avdim›, bira hema ew jî bibe ew qîza ku te bona xulamê xwe Îshaq k'ifşkirî ye. Û bi vê yekê ez bizanibim, ku te axayê minr'a h'uba xweye amin da k'ifşê».

15Ewî hela hê xeberdana xwe k'uta nekiribû, R'êvêka qîza Bet'ûêlê kur'ê Mîlk'a jina Nehorê birayê Birahîm cêr' li ser mila hat. 16Qîzik yeke gelekî bedew û bik'ir bû, destê mêra hê lê nek'etibû. Ewa berjêrî ser kanîyê bû, cêr'ê xwe dagirt û hevraz hilk'işîya. 17Xulam bi lez çû pêşîya wê û gotê: «K'erema xwe, avekê ji cêr'ê xwe nadî ez vexwim?» 18Ewê got: «Vexwe, xweyê min». Û leze-lez cêr' ji ser milê xwe danî û dayê ku vexwe. 19Gava ewî av t'êr vexwar, keç'ikê gotê: «Ez avê deveyêd ter'a jî bik'işînim, wan jî t'êr avdim». 20Û pêr'a-pêr'a ava cêr'da valayî k'ur'n kir, dîsa bezî çû ji bîrê avê bik'işîne, ewê bona h'emû deveyêd wî av k'işand. 21Ev meriva li ser wê e'cêbmayî mabû, qet deng nedikir, difikirî digot: gelo r'ast Xudan r'îya wî r'ast kirîye, yan na.

22Û gava h'emû deva ava xwe vexwarin, hingê wî merivî qerefîleke zêr'îne giranîya nîv şêkilî[*] û du bazinêd zêr'îne giranîya dehe şêkilî* bona zendê wê dane wê 23û jê pirsî: «Bi k'erema xwe beje, tu qîza k'ê yî? Gelo mala bavê teda cî heye, ku em şeva xwe derbaz kin?» 24Ewê gote wî: «Ez qîza Bet'ûêlê kur'ê Mîlk'aya jina Nehor im». 25Usa jî gotê: «Şikir ka û gîhayê me gelek e û cîyê şevmayîna we jî heye». 26Hingê ew meriva dever'ûya çû û şikirî da Xudan 27û got: «Şikir ji Xudan, Xwedêyê Birahîmê axayê min, ku ewî t'êla axayê min ji h'ub û aminîya xwe nebir'î! Gava ezî r'êda bûm, Xudan berê min da mala birayêd axayê min». 28Qîzik r'evî çû û ev yeka mala dîya xweda gilî kir.

29Birakî R'êvêkayê hebû navê wî Laban. Laban xwe li kanîyê girt, bezî çû cem wî merivî, 30çimkî ewî qerefîl û ew bazinêd destêd xûşka xweda dîtibûn, usa jî ew gilîkirina xûşka xwe R'êvêkayê bihîstibû ku gotibû: ‹Ewî merivî t'evî min aha xeber daye›, xwe wî merivîr'a gîhand. Dîna xwe dayê va ye ew deveyêd xweva wê hê li ser kanîyê ye. 31Û gote wî: «K'erem ke were, bimbarekê Xudan! Tu çima li derva sekinî yî? Min bona te mal hazir kirîye û cî jî bona deveyêd te». 32Ew meriva çû hindur', Laban barê deva danîn, ka û gîha kire ber wan, av jî da ku nigêd wî û yêd t'evî wî bêne şûştin. 33Paşê nan danîn li ber wî, lê ewî got: «H'eta ez nêt-meremê xwe gilî nekim, ez nên naxwim». Gotinê: «K'erem ke bêje».

34Hingê ewî got: «Ez xulamê Birahîm im. 35Xudan gelekî li ser axayê minda barandî ye, ew bûye yekî dewlemend, Xudan gelek pez û dewar, zêr' û zîv, xulam û carî, deve û k'er dane wî. 36Seraya jina axayê min, pîrtîya xweda axayê minr'a kur'ek anî, ewî h'emû hebûka xwe da wî kur'î. 37Axayê min ez dame sondê got: ‹Nebî-nebî ku tu ji qîzêd kenanîya, welatê k'îjanada ez dimînim kur'ê minr'a bixwazî. 38Lê her'î nava olk'a mala bavê min û pismamêd min, qîzê kur'ê minr'a bixwazî›. 39Hingê min gote axayê xwe: ‹Belkî qîzik nexwaze t'evî min bê› 40Ewî gote min: ‹Ew Xudanê li ber ç'e'vê k'îjanî ku ez r'îya wîda r'ast diçim, wê milyak'etê xwe t'evî te r'ê dayne û ewê r'îya te r'ast ke, tê kur'ê minr'a ji nava pismamtîya min û olk'a mala bavê min qîzê bixwazî, 41wî çaxî tê ji wî sondê ku min tu dayî sondê aza bî, lê gava tu her'î nava pismamtîya min û ew qîzê nedine te, tu îdî ji wî sondê xwe aza yî›.

42Ez îro hatime li ser kanîyê û min got: ‹Ya Xudan, Xwedêyê axayê min Birahîmê! Heger ev r'îya ku ez niha têda diçim tu r'ast dikî, 43ezê va li ser kanîya avê bisekinim û gava qîzek bê avê bik'işîne û ez wêr'a bêjim: «K'erema xwe, ji wî cêr'ê xwe hinek av bide ez vexwim», 44û k'îjan ku bêje: «Tu vexwe û ez avê deveyêd ter'a jî bik'işînim», bira hema ew jî bibe ew qîza ku Xudan bona kur'ê axayê min k'ifş kirîye›.

45Xeberdan hê devê minda bû, nişkêva R'êvêka cêr' li ser mila hat, berjêr çû kanîyê av k'işand, hingê min gotê: ‹K'erema xwe avekê nadî min?› 46Ewê leze-lez cêr' ji ser milê xwe danî û got: ‹Vexwe û ez deveyê te jî avdim›, awa min vexwar û ewê deveyêd min jî avdan. 47Hingê min jê pirsî: ‹Tu qîza k'ê yî?› Ewê got: ‹Ez qîza Bet'ûêlê kur'ê Mîlk'a jina Nehor im›, min derxist qerefîl kire poza û bazin jî kirine desta. 48Wî çaxî ez ta bûm û dever'ûya çûm ber Xudan, şikirî da Xudan Xwedêyê axayê xwe Birahîm, wekî r'îya min r'ast kir, ku ez nebîya[*] birayê axayê xwe kur'ê wîr'a bixwazim. 49Niha minr'a bêjin: ‹Temê we heye ku hûn h'ub û aminîyê axayê minr'a bidine k'ifşê, yan na?› Heger na, minr'a bêjin ku ez yan r'ast her'im, yan jî ç'ep».

50Laban û Bet'ûêl lê veger'andin û gotinê: «Ev yek ji Xudan e, em ne qenc dikarin bêjin, ne xirab. 51Va ye R'êvêka li ber te ye, r'abe hilde û her'e, bira weke gotina Xudan, ew bibe jina kur'ê axayê te». 52Gava xulamê Birahîm xeberdana wan bihîst, h'eta e'rdê dever'ûya çû, serê xwe li ber Xudan danî. 53Paşê xulêm xişirêd zêr', zîv û k'inc derxistin dane R'êvêkayê, xelatêd qîmete biha jî dane birê û dîya wê. 54Hingê xulêm t'evî wan merivêd ku pêr'a hatibûn, xwarin vexwarin û şeva xwe li wir derbaz kirin. Sibehê zû r'abûn, xulêm got: «Min ver'êkine cem axayê min». 55Birê û dîya keç'ikê gotinê: «Bira keç'ik çendekî, hema dehe r'oja li cem me bimîne, paşê her'in». 56Lê xulêm gote wan: «Min derengî neêxin, Xudan ku r'îya min r'ast kirîye, bihêlin ez her'im bigihîjime axayê xwe». 57Wana got: «Em gazî keç'ikê kin û xebera devê wê bizanibin». 58Hingê gazî R'êvêkayê kirin û gotinê: «Tê t'evî vî merivî her'î?» Ewê got: «Belê». 59Evana xûşka xwe R'êvêka, xweykirîya wê, xulamê Birahîm û merivêd wî ver'êkirin. 60Dua li R'êvêkayê kirin û gotinê:

«Xûşka me, tu bibî dîya h'ezar-h'ezara
û zur'eta te bajarêd neyarêd xwe
zeftî xwe kin».

61R'êvêka û carîyêd wê r'abûn, li deva sîyar bûn û li pey wî merivî çûn. Xulêm R'êvêka hilda û çû.

62Îshaq ji Bîr-Lahay-Roî veger'îyabû dihat, çimkî ew li Necefê[†] dima. 63Îshaq berê êvarê derk'etibû çolê k'etibû nava mitala, serê xwe bilind kir, dîna xwe dayê, va ye deve tên. 64R'êvêkayê ku serê xwe bilind kir Îshaq dît, ji devê peya bû. 65Û ji xulêm pirsî: «Ew merivê deştêdayî ku ber bi me tê, ew k'î ye?» Xulêm gotê: «Axayê min e» Û ewê xêlîya xwe hilda avîte li ser xwe. 66Xulêm her tiştêd ku wî kiribûn Îshaqr'a gilî kirin. 67Îshaq R'êvêka bire konê dîya xwe Serayê, ew stand û ew bû kevanîya wî. Ewî ew h'iz kir. Û baristanî k'ete dila, li pey mirina dîya wîr'a.

### 25


Zur'eta Birahîme mayîn

1Birahîm jinek jî stand, navê wê Qitûra. 2Evê ev kur' Zîmran, Yoqşan, Midan, Midyan, Îşbaq û Şûax jêr'a anîn. 3Yoqşanr'a Şiba û Dêdan bûn. Dêdanr'a aşûrî, litûşî û liûmî bûn. 4Midyanr'a Eyfa, Efer, Henox, Abîda û Eldaha bûn. Ev h'emû jî zar'êd Qitûrayê bûn.

5Birahîm h'emû hebûka xwe da Îshaq. 6Lê p'êşk'êş dane kur'êd carîyaye ji wî û saxîya xweda ew ji kur'ê xwe Îshaq dûr xistin, berê wanda r'ohilatê, ew şandine alîyê welatêd r'ohilatê.


Mirin û definkirina Birahîm

7R'ojêd e'mirê Birahîme ku wî derbaz kirin, sed h'eftê pênc sal bûn. 8Birahîm bû kalekî extyar, ji e'mirê xwe t'êrbûyî, r'uh'ê xwe da û mir, çû gihîşte cime'ta xwe. 9Kur'êd wî Îshaq û Îsmayîl, bavê xwe, şkefta Maxpêlayêye e'rdê Efronê kur'ê Soxarê h'îtîda defin kirin, ya ku pêşberî Mamrê bû, 10wî e'rdîda, k'îjan ku Birahîm ji zar'êd h'îtîya k'ir'î bû. Li wir Birahîm û jina wî Serayî hatine defin kirinê[+].

11Li pey mirina Birahîmr'a, Xwedê dua kur'ê wî Îshaq kir. Îshaq nêzîkî Bîr-Lahay-Roîyê cî-war bû, ma.


R'ik'inyata Îsmayîl

12Ev e serecema r'ik'inyata Îsmayîlê kur'ê Birahîm, ku carîya Serayîye Hacera misirî Birahîmr'a anî. 13Navê kur'êd Îsmayîl ev in, bi navêd xwe û r'ik'inyata xweva. Nixurîyê Îsmayîl Nêbayot bû, peyr'a Qêdar, Adbêl, Mîbsam, 14Mîşma, Dûma, Massa, 15Xadad, Têma, Yetûr, Nafîş û Qêdima bûn. 16Ev in kur'êd Îsmayîl û navêd wan, cî-warêd xwe û konêd xweva. Evana li gora êl-e'şîrêd xweva donzdeh mîr bûn. 17Salêd e'mirê Îsmayîl sed sî û h'eft sal bûn û r'uh'ê xwe da mir, t'evî cime'ta xwe bû. 18Îsmayîlîya ji H'awîlayê girtî h'eta Şûrê cî-war bûn, ku pêşberî Misirê, li ser r'îya ku diçe Aşûrya. Evana li ber ç'e'vê h'emû birayêd xwe cî-war bûn, ew aciz kirin.


Bûyîna Esaw û Aqûb

19Ev e serhatîya r'ik'inyata ku pey Îshaqê Birahîm k'et. Birahîmr'a Îshaq bû. 20Îshaq ku bû çil salî, qîza Bet'ûêlê aramî[†], ji Paddan-Aramê[*] R'êvêka stand, xûşka Labanê aramî. 21Îshaq bona jina xwe lava-dîlek ji Xudan[†] kirin, çimkî ewê zar' nedanîn. Xudan dengê wî bihîst, jina wî R'êvêka h'emle derk'et. 22Kur'e hê bet'inê wêda bûn hevdur'a şer' dikirin, hingê ewê got: «Ev çi hate serê min?» Û çû ku ji Xudan bipirse.

23Xudan gote wê:

«Bet'inê teda du milet hene,
û ji bedena te, du cime'tê ji hev cihê bin,
cime'tekê ji cime'ta din qewattir be.
Û yê mezin wê xulamtîyê yê biç'ûk bike»[+].

24Û gava r'oja bûyîna wan pêr'a gihîşt, va ye ew cêwî bûn bet'inê wêda. 25Yê pêşin ku bû, yekî sorî pir'ç' bû mîna k'urk, navê wî Esaw[*] danîn. 26Pey wîr'a, birê wî bû, dest avîtî pe'nîya Esaw girtî, û navê wî danîn Aqûb[*]. Hingê Îshaq şêst salî bû, gava R'êvêka ew anîn.

27Ew zar' mezin bûn, Esaw bû merivekî çolê, nêç'îrvanîyêda yekî jîrî serxwe. Lê Aqûb merivekî dûreşer' û ji kona qet dernedik'et. 28Îshaq Esaw h'iz dikir, çimkî ewî nêç'îrêd wî dixwarin, lê R'êvêkayê Aqûb h'iz dikir.


Esaw nixurtîya xwe difiroşe

29Carekê Aqûb şorbe çêdikir, Esaw ji çolê k'esirî hat. 30Ewî gote Aqûb: «Bike qencî, ji wê şorba berk'elêye sor, minr'a dagire ez bixwim, dilê min xava diçe». Lema jî wîr'a gotin: «Edom[†][*]». 31Lê Aqûb gote wî: «K'a niha nixurtîya xwe bifiroşe min»[+]. 32Hingê Esaw got: «Ez va dimirim, k'ara min çi nixurtîyêda heye?» 33Aqûb gotê: «De niha destê minda sond bixwe». Ewî destê wîda sond xwar û nixurtîya xwe firote Aqûb. 34Hingê Aqûb nan û şorba nîsika da Esaw, ewî xwar û vexwar, r'abû çû. Bi vî awayî Esaw nixurtîya xwe bêhurmet kir[+].

### 26


Îshaq Gêrarêda dimîne

1Li welêtda, li ser wê xelaya ku hêna Birahîmda bibû, xelayîke din bû, Îshaq çû Gêrarê cem p'adşê filistînîya[†] Abîmelex[+]. 2Xudan[†] wîva xuya bû û gotê: «Berjêrî Misirê nebe, wî welatîda bimîne, k'îjanî ezê nîşanî te kim. 3Vî welatîda xerîbîyêda bimîne, ezê t'evî te bim û dua li te bikim. Çimkî ezê t'emamîya van welata bidime te û zur'eta te û wê sonda xwe, ya ku min bavê te Birahîmr'a sond xwarîye, bînime sêrî[+]. 4Ezê zur'eta te weke steyrkêd e'zmên zêde kim û t'emamîya van welata bidime zur'eta te û bi zur'eta te wê dua li h'emû miletêd dinyayê bibe[+]. 5Çimkî Birahîm guhdarîya dengê min kir, fermanêd min, t'emîyêd min, e'rf-e'detêd min û hînkirinêd min qedandin».

6Îshaq Gêrarêda cî-war bû. 7Binelîyêd wî cîyî ku pirsa jina wî R'êvêkayê jê kirin, ewî got: «Xûşka min e». Çimkî ew tirsîya ku wî bigota: «Jina min e», digot: «Nebe r'ûyê R'êvêkayê da min bikujin, çimkî R'êvêka berbiç'e've bedew bû»[+]. 8Û gava ew we'dekî dirêj li wir ma, p'adşê filistînîya Abîmelex r'ojekê p'encerêr'a dîna xwe dayê, wê Îshaq t'evî jina xwe R'êvêkayê k'êf-h'enek dikirin. 9Hingê Abîmelex gazî Îshaq kir û gotê: «K'ifş e, ku eva jina te ye, te çima got: ‹Eva xûşka min e›?» Îshaq lê veger'and û gotê: «Min got, ku nebe r'ûyê wêda ez bême kuştinê». 10Hingê Abîmelex gotê: «Ev te çi danî li serê me? Hindik mabû ku ji nava cime'tê yekî dest bavîta jina te û gune bik'eta stûyê me». 11Abîmelex t'emî da t'emamîya cime'ta xwe û got: «K'ê qedirê vî merivî, yan jina wî k'eve, wê e'se bê kuştinê».

12Îshaq wî welatîda e'rdê xwe r'eşand, Xudan serda barand, ewî wê salê sed car ber hilda. 13Evî xwe r'ind girt, çiqas diçû xwe digirt û usa pêşda diçû, ku ewî gotina te xwe girt. 14Bû xweyê kerî û gar'anêd pêz-dêwêr û gelek xulamêd wî hebûn, filistînîya h'evsûdîya wî kirin. 15H'emû ew bîrêd ku hêna bavê wîda, xulamêd bavê wî Birahîm vedabûn, filistînîya xitimandin, t'ijî xwelî kirin[+]. 16Abîmelex gote Îshaq: «Bihêle ji me dûr k'eve her'e, çimkî tu ji me derbaztir bûyî». 17Îshaq ji wir k'oç' kir çû, konêd xwe deşta Gêrarêda danîn û li wir ma.

18Îshaq dîsa ew bîr vedan, yêd ku hêna bavê wî Birahîmda hatibûne vedanê, k'îjan ku pey mirina Birahîmr'a filistînîya t'ijî kiribûn, ewî dîsa ew navêd bavê xwe danîne li ser wan. 19Xulamêd Îshaq wê deştêda vedan, r'astî ava kanîyê hatin. 20Şivanêd Gêrarê t'evî şivanêd Îshaq şer' dikirin, digotin: «Eva ava me ye». Lema navê wê bîrê danî E'sêq[*], çimkî bona wê bîrê şer' kirin. 21Bîreke din vedan, li ser wê jî şer' kirin, navê wê danî Sîtna[*]. 22Ew ji wir çû, bîreke din veda, li ser wê şer' nekirin, hingê ewî navê wê danî R'eh'obot'[*] û got: «Çimkî Xudan em derxistine firêqetîyê û emê li ser vî e'rdî zêde bin».

23Ji wir jî Îshaq hevraz çû Bîr-Şêvayê. 24Wê şevê Xudan wîva xuya bû û gote wî: «Ez Xwedêyê bavê te Birahîm im, netirse, çimkî ez t'evî te me, bona xatirê xulamê xwe Birahîm, ezê dua li te bikim û zur'eta ta zêde kim». 25Îshaq li wir gorîgehek[†] çêkir, gazî navê Xudan kir. Konê xwe li wir vegirt, xulamêd wî li wir jî bîrek k'olan.


Peymana Îshaq û Abîmelex

26Wî çaxî, Abîmelex bi t'evî şîretk'arê xwe Ahûzat' û sereskerê xwe Pîxol ji Gêrarê çûne cem Îshaq. 27Îshaq gote wan: «Hûn bona çi hatine cem min, ne we jenande min û berî min da, ez ji xwe dûr xistim?» 28Wana got: «Em baş dibînin ku Xudan t'evî te ye, lema me got: ‹Em û tu destê hevda sond bixwî û t'evî te peymanê[†] girêdin, 29wekî tu xirabîyê li me nekî, çawa ku me dest nedaye te, pêştirî qencîyê, usa jî me tu sax-silamet ver'êkir î, ji îro şûnda tu bimbarekê Xudan î›»[+]. 30Hingê Îshaq wanr'a mesrefek danî, wana xwar-vexwar. 31Sibehê zû r'abûn, destê hevda sond xwarin, Îshaq ew ver'êkirin. Ewana bi dilê r'ih'et ji cem wî çûn. 32Hema wê r'ojê jî, xulamêd Îshaq hatin bona wê bîra ku vedidan cab danê û gotinê: «Me av dît». 33Ewî navê wê Şîva[*] danî. Bona vê yek jî navê wî bajarî h'eta niha Bîr-Şêva[*] ye.


Jinêd Esawe ne ji miletê wî

34Esaw çil salî bû, gava wî Yêhûdîta qîza Bêrîyê h'îtî û Basmet'a Êylonê h'îtî standin[+]. 35Evana bûne kula dilê Îshaq û R'êvêkayê.

### 27


Aqûb duayê p'ara Esaw ji Îshaq distîne

1Gava Îshaq kal bû û r'onaya ç'e'vada me'rim bû, ewî gazî kur'ê xweyî mezin Esaw kir û gotê: «Lawo!» Ewî got: «Ez va me, bavo!» 2Îshaq gotê: «Ezî va kal bûme, nizanim k'îjan r'ojê ezê bimirim. 3Niha ç'ekê xwe, tîr û kevanê xwe hilde derê çolê, nêç'îrekê bona min bike û[+] 4xwarina xweşe ku ez jê h'iz dikim, bona min çêke bîne ez bixwim, ku berî mirina xwe ez dua li te bikim». 5R'êvêkayê dibihîst, gava Îshaq ev yek kur'ê xwe Esawr'a digot. Gava Esaw çû çolê nêç'îrê bike bîne,

6R'êvêkayê gote kur'ê xwe Aqûb: «Min hêja bihîst, ku bavê te çawa t'evî birê te Esaw xeberda û got: 7‹Nêç'îrekê minr'a bîne, pê xwarineke xweş çêke, ku ez bixwim û berî mirina xwe, li ber Xudan[†] dua li te bikim›, 8Niha bibihê lawo, guhê xwe bide ser min, ez çi ter'a dibêjim bike. 9R'abe her'e nava kêrî, minr'a du karêd bizinaye r'ind bîne û ez pê wan bavê ter'a wê xwarina xweşe ku ew jê h'iz dike çêkim, 10tu jî bibe bide bavê xwe, ku ew bixwe û berî mirina xwe dua li te bike». 11Aqûb gote dîya xwe R'êvêkayê: «Esawê birê min yekî pir'ç' e, ezî r'ûtî nepir'ç' im, 12belkî bavê min bi desta min bip'elîne, ez ber ç'e'vê wî derew derêm, hingê ezê li ser xweda nifir'ê bînim ne ku duayê». 13Dê gotê: «Lawo! Ew nifir'a bira li ser minda bê, t'enê tu gur'a min bike, her'e kara bîne». 14Aqûb çû kar anîn dane dîya xwe. Dê pê wan ew xwarina xweşe ku bavê wî jê h'iz dikir çêkir. 15R'êvêkayê k'inca Esawê r'ind, ya kur'ê xweyî mezin, ku malda li cem wê bû, hilda li kur'ê xweyî biç'ûk Aqûb kir, 16û p'ostê kara jî avîte li ser desta û stukura wîye r'ûte nepir'ç', 17xwarina xweşe çêkirî, nanê ku lêxistibû da destê kur'ê xwe Aqûb.

18Aqûb çû cem bavê xwe û got: «Bavo!». Ewî got: «Ez va me, tu k'î yî lawo?» 19Aqûb gote bavê xwe: «Ez nixurîyê te Esaw im, te çawa minr'a got, min usa jî kir, k'erem ke, r'abe r'ûnî nêç'îra min bixwe û dua li min bike». 20Îshaq gote kur'ê xwe: «Te çawa usa zû nêç'îr dît, lawo?» Aqûb gotê: «Xudan, Xwedêyê te nêç'îr r'astî min anî». 21Îshaq gote Aqûb: «Nêzîk were, ez bi desta te bip'elînim, lawo, hela k'a tu kur'ê min Esaw î, yan na?» 22Aqûb nêzîkî bavê xwe bû, bavê bi desta ew p'eland û gotê: «Deng dengê Aqûb e, lê dest destêd Esaw in». 23Ewî tê dernexist k'îjan e, çimkî destêd wî jî mîna destêd birê wî Esaw pir'ç' bûn, hingê dua li wî kir 24û gotê: «Tu r'ast kur'ê min Esaw î?» ewî got: «Ez im». 25Bavê gotê: «K'a bide nêç'îra kur'ê xwe ez bixwim, wekî dua li te bikim». Aqûb dayê, ewî xwar, şerab jî anî dayê ewî vexwar. 26Bavê wî Îshaq gotê: «Niha were nêzîk û min r'amûse, lawo». 27Aqûb çû nêzîk, bav r'amûsa. Îshaq k'incê wî bîn kir, dua li wî kir û got:

«Va ye bîna kur'ê min,
mîna bîna mêrga Xudan dua lê kirî ye.
28Bira Xwedê ji qir'avîya e'zmên,
û ji qinyata e'rdê,
genim û şerabêda te xinê ke[+].
29Bira milet ter'a xulamtîyê bikin,
cime't jî li ber te dever'ûya her'in.
Tu bibî axê biratîya xwe,
zar'êd dîya te jî li ber te dever'ûya her'in.
Yê nifir'a li te bike, nifir' li wî be,
yê dua li te bike, dua li wî be».

30Gava Îshaq dua Aqûb kir xilaz kir û ew gavek bû ku ew ji bavê xwe Îshaq dûr k'etibû, birê wî Esaw ji nêç'îrê hat. 31Ewî jî xwarina xweş çêkir, anî da bavê xwe û got: «De bira bavê min r'abe û ji nêç'îra kur'ê xwe bixwe, wekî dua li min bike». 32Bavê wî Îshaq gote wî: «Tu k'î yî?» Ewî got: «Ez kur'ê te, nixurîyê te, Esaw im». 33Îshaq bi xofeke mezin li ser hevda lerizî û got: «Ewê ku nêç'îr kir û anî da min ew k'î bû? Min berî hatina te, ji wan h'emûya xwar û dua li wî kir. Ewê jî duakirî be». 34Gava Esaw ev gotinêd bavê xwe bihîstin, kûr'în k'etê, k'eser-k'eser girîya û gote bavê xwe: «Min jî bavo! Dua li min jî bike!» 35Bavê gotê: «Birê te hat bi h'ilek'arîyê duayê p'ara te hildane li ser xwe». 36Esaw got: «Lema navê wî danenîne Aqûb![*] Eva du care ew nig dide ber min heqê nixurtîya min ji min stand û niha jî duayê p'ara min ji min stand». Û digot: «Te qet bona min dua nehiştîye?»[+] 37Hingê Îshaq li Esaw veger'and û gotê: «Va ye min ew kire axayê te, û h'emû biratîya wî jî wîr'a kirine xulam, genim û şerabêva jî ew xinê kirin. Îdî niha ez te çawa bikim lawo». 38Esaw gote bavê xwe: «Bavo! Gelo hema duakî te t'enê hebû? Min jî bavo! Dua li min jî bike!» Esaw kûr'e-kûr' danî girîya.

39Hingê Îshaqê bavê wî li wî veger'and û gotê:

«Awa tê îdara xwe ji qinyata e'rdê
û qir'avîya e'zmên bikî.
40Îdara te bi şûrê te be,
xulamtîyê birê xwer'a bikî,
û wext jî ku bê, gava tu ji vê yekêda serî hildî,
nîrê wî ji stûyê xwe bavêjî».

41Û bona vî duayê ku bavê dua birê wî kiribû, Aqûb ji ber ç'e'vê Esaw k'etibû û dilê xweda digot: «R'ojêd şîna bavê min nêzîk bûne, ezê peyr'a birê xwe Aqûb bikujim». 42Ev gotinêd Esawe kur'ê R'êvêkayêyî mezin, gîhandine wê. Evê jî şand gazî kur'ê xweyî biç'ûk Aqûb kir û gotê: «Va ye Esawê birê te, gef li te xwarîye, wekî te bikuje. 43Niha bibihê lawo ez çi ter'a dibêjim, r'abe bir'eve her'e H'aranê, bigihîje birê min Laban, 44we'dekî li cem wî bimîne, h'eta hêrsa birê te datîne. 45Gava hêrsa birê te dayne û ew kirina ku te li serê wî kirîye bîr bike, paşê ezê hingê bişînime pey te, te ji wir bînim, çima nava r'ojekêda ez we her duya unda kim?»


Îshaq Aqûb dişîne cem xalê wî Laban

46Paşê R'êvêkayê gote Îshaq: «R'ûyê van qîzêd h'îtîada, ez ji e'mirê xwe t'êr bûme, heger Aqûb jî qîzêd h'îtîyaye mîna vane vî welatî bistîne, îdî ez çima dijîm?»[+]

### 28

1Hingê Îshaq gazî Aqûb kir, dua li wî kir, t'emî da wî û got: «Qîzêd kenanî[†] nestînî. 2Lê r'abe her'e Paddan-Aramê, mala bavê dîya xwe Bet'ûêl û ji wir ji qîzêd xalê xwe Laban, qîzê xwer'a bixwaze[+]. 3Û bira Xwedêyê Herî Zor te berek'et ke, te şîn ke û li hev zêde ke, ji te mixulqet pêşda bên. 4De bira ew xêr-berek'eta ser Birahîm li ser te û zur'eta teda bibarîne, wekî ew welatê ku te têda xerîbî derbaz kirîye, bibe milk'ê te, k'îjan ku Xwedê dabû Birahîm». 5Îshaq Aqûb şand, ew çû Paddan-Aramê cem xalê xwe Labanê kur'ê Bet'ûêlê aramî[†][*].


Esaw qîza Îsmayîl distîne

6Esaw dît ku Îshaq dua Aqûb kir û ew şande Paddan-Aramê, ku ji wir xwer'a qîzê bixwaze, dema ku dua wî dikir, t'emî da wî û got: «Ji qîzêd kenanîya xwer'a nexwazî», 7Aqûb jî gur'a dê û bavê xwe kir, çû Paddan-Aramê. 8Esaw k'ifş kir, ku Îshaqê bavê wî qîzêd kenanîya begem nake, 9hingê Esaw çû cem Îsmayîl û qîza Îsmayîlê kur'ê Birahîm, Mah'alata xûşka Nêbayot xwer'a xwest, anî ser jinêd xwe[+].


Xewna Aqûb

10Aqûb ji Bîr-Şêvayê derk'et, çû ber bi H'aranê. 11Ew gihîşte cîkî, r'o lê çû ava, ewî kevirekî wan dera hilda danî ber serê xwe û li wî cîyî p'alda r'aza, şeva xwe li wir derbaz kir. 12Ewî xewnek dît, dîna xwe dayê wê p'êpelîngek ser e'rdê danîye û serê wê gihîştîye e'zmên. Û va ye milyak'etêd[†] Xwedê ser wêr'a hildik'işîyan û peya dibûn. 13Û awa Xudan[†] ser wîr'a sekinîbû û digot: «Ez Xudan Xwedêyê kal-bavê te Birahîm û Xwedêyê Îshaq im. Ezê wî e'rdê ku te li ser p'aldaye bidime te û zur'eta te. 14Zur'eta teyê weke t'oza e'rdê zêde be, wê berbi r'ohilat û r'oavayê, bakur û başûrê bela be. Bi te û zur'eta te wê dua li h'emû berekêd dinyayê bibe[+]. 15Awa ez t'evî te me, tu k'uda jî her'î ezê te xweyî kim û te dîsa veger'înime vî welatî. Çimkî ez ji te dûr nak'evim, h'eta ku ew tiştê min ter'a gotîye neynime sêrî». 16Aqûb ji xewa xwe h'işyar bû û got: «R'astî Xudan li vir e, lê min nizanibû!» 17Hingê ew tirsîya û got: «Ev der çiqasî saw e! Ev tiştekî din nîne, lê mala Xwedê ye û dergehê e'zmana ye».

18Aqûb sibehê zû r'abû, ew kevirê ber serê xwe hilda h'eykel da sekinandinê bi r'ûn kêlik r'ûn kir[+]. 19Navê wî cîyî danî «Bêt'-Êl[*]», lê berê navê wî bajarî Lûz bû[+]. 20Hingê Aqûb ad-qirar kir û got: «Heger Xwedê t'evî min be û vê r'êyêda min xwey ke, ya ku ez têda diçim, usa jî nanê xwarina min û k'inca li xwekirina min bide,[+] 21û sax-silamet veger'ime mala bavê xwe, bira Xudan bibe Xwedê min, 22û ev kevirê ku min çawa h'eykel da sekinandinê jî bibe mala Xwedê. Û ji her tiştêd ku tu bidî min, ezê r'ast ji deha[*] yekî bidim te»[+].

### 29


Aqûb r'astî R'ahêlê tê

1Aqûb r'abû çû welatê cime'têd li r'ohilatê. 2Deştêda ew r'astî bîrekê hat, dîna xwe dayê va ye sê kerî pez dorê mexel in, çimkî ji wê bîrê pez dihate avdanê. Kevirekî mezin jî li ser devê bîrê bû. 3Çaxê her kerîyêd pêz li wir t'op dibûn, hingê kevirê devê bîrê hol dikirin, pezê xwe av didan, kevir dîsa didane li ser devê bîrê.

4Aqûb gote wan: «Gelî bira hûn ji k'u ne?» Wana lê veger'and: «Em ji H'aranê ne». 5Ewî dîsa gote wan: «Hûn Labanê kur'ê Nehor nas dikin?» Ewana got: «Em nas dikin». 6Ewî gote wan: «Ew sax-silamet e?» Û wana got: «Saxî-silamet e, va ye R'ahêla qîza wî t'evî pêz tê». 7Hingê wî got: «Hê r'oj gelek maye, ne wext e ku kerî t'op bin, pezê xwe avdin, bibin biç'êrînin». 8Lê wana got: «Em nikarin, h'eta h'emû kerîyêd pêz t'op nebin, em hingê bi hevr'a kevirê li ser devê bîrê hol dikin, pêz av didin».

9Ewî hê t'evî wan xeber dida, R'ahêl bi t'evî pezê bavê xwe hat, çimkî ewê şivantî dikir. 10Gava Aqûb ç'e'v R'ahêla qîzxal û pezê xalê xwe Laban k'et, çû kevir ji devê bîrê hol kir û pezê xalê xwe Laban avda. 11Hingê Aqûb çû r'ûyê R'ahêlê, kûr'în k'etê girîya. 12Paşê Aqûb gote R'ahêlê ku ew pismamê bavê wê ye, kur'ê R'êvêkayê ye. Ewa jî r'evî çû bavê xwer'a gilî kir.

13Gava Laban ev mizgînîya hatina kur'ê xûşka xwe Aqûb bihîst, r'evî çû pêşîya wî. Ew h'emêz kir, çû r'ûyê wî û ew bire mala xwe. Aqûb jî ev yek gişk Labanr'a gilî kir. 14Laban gote wî: «Tu r'ast ji xûn û qinêta min î!» Aqûb t'emamîya mehekê cem wî ma.


Xulamtîya Aqûbe bona Lêayê û R'ahêlê

15Pey van yekara, Laban gote Aqûb: «Ze'f jî tu pismamê min î, gerekê bêheq minr'a xulamtîyê bikî? Minr'a bêje, heqê te çî ye?» 16Du qîzêd Laban hebûn. Navê ya mezin Lêa û navê ya biç'ûk R'ahêl bû. 17Lêa ç'e'vada nazik[*] bû, lê R'ahêl bejin-balê û sifetda xas û bedew bû. 18Dilê Aqûb k'ete R'ahêlê û got: «Ez bona qîza teye biç'ûk R'ahêlê h'eft sala ter'a xulamtîyê bikim». 19Laban got: «Ya p'ake ez wê bidime te, ne ku bidime merivekî din. Cem min bimîne». 20Aqûb h'eft sala bona R'ahêlê xulamtî kir. Ber ç'e'vê wî mîna çend r'oja derbaz bûn, haqasî jê h'iz dikir. 21Hingê Aqûb gote Laban: «K'a dergîstîya min bide min, çimkî r'ojêd min t'emam bûne, ku ez her'ime cem wê». 22Laban mesrefek danî, h'emû merivêd wê derê civandin. 23Lê gava bû êvar qîza xwe Lêa bir da Aqûb, ewî serê xwe wêr'a danî. 24Laban carîya xwe Zîlpa jî çawa carî da qîza xwe Lêayê. 25Sibehê zû, va ye: eva Lêa ye. Hingê Aqûb gote Laban: «Te ev çi serê min kir? Min bona R'ahêlê ter'a xulamtî nekir? Te çima ez xapandim?» 26Laban got: «Li cem me ev ne e'det e, ku ya biç'ûk berî ya mezin bidine mêr. 27H'eftîyê t'emam ke, ezê ya din jî bidime te, li ber h'eft salêd dinva ku tu minr'a xulamtîyê bikî». 28Aqûb usa jî kir, ewî h'eftê t'emam kir, Laban qîza xwe R'ahêl jî çawa jin da wî. 29Laban carîya xwe Bîlha jî çawa carî da qîza xwe R'ahêlê. 30Aqûb serê xwe R'ahêlêr'a danî û R'ahêl ji Lêayê ze'ftir h'iz kir. Û Aqûb h'eft salêd din jî xulamtî Labanr'a kir[+].


Zar'êd Aqûb

31Xudan[†] dît ku Lêa ber ç'e'va r'eş e, bet'inê wê vekir. Lê R'ahêl bêber bû. 32Lêa pê ma kur'ek anî û navê wî danî R'ûbên[*], çimkî wê got: «Xudan zelûlîya min dît, îdî niha mêrê minê min h'iz ke». 33Dîsa pê ma, kur'ekî din anî û got: «Çimkî Xudan bihîst ku ez nayême h'izkirinê, lema ev kur' jî da min». Û navê wî danî Şimh'ûn[*]. 34Dîsa pê ma kur'ekî din jî anî û wê got: «Niha îdî mêrê minê t'evî min yek be, çimkî min sê kur' jêr'a anîn» bona vê yekê navê Lêwî[*] hate danîn. 35Dîsa pê ma kur'ekî din anî û got: «Niha ezê pesinê Xudan bidim». Lema navê wî danî Cihûda[*]. Û ji zar'anînê hate bir'înê.

### 30

1R'ahêlê dîna xwe dayê ku ew Aqûbr'a zar'a nayne, h'evsûdî xûşka xwe kir û gote Aqûb: «K'a zar'a bide min, yan na ezê candim». 2Hêrsa Aqûb li R'ahêlê r'abû û gotê: «Çima stexula ez dewsa Xwedê digirim, ku berê zika ji ser te bir'îye?» 3Ewê got: «Va ye carîya min Bîlha, her'e cem wê, bira ew li ser çokê min biwelide, ku zar'ê min ji wê hebin». 4Û wê carîya xwe Bîlha çawa jin da wî. Aqûb serê xwe wêr'a danî. 5Bîlha pê ma û Aqûbr'a kur'ek anî. 6Hingê R'ahêlê got: «Xwedê li ser heqî û neheqîêda nihêr'î, dengê min jî bihîst û kur'ek da min». Lema navê wî danî Dan[*]. 7Carîya R'ahêlê Bîlha dîsa pê ma kur'ê duda Aqûbr'a anî. 8R'ahêlê got: «Ez xûşka xwer'a k'etime h'ucetê û min zora wê bir». Û Navê wî danî Neftelî[*].

9Lêayê gava dît ku ji zar'a hate bir'înê, carîya xwe Zîlpa çawa jin girt da Aqûb. 10Carîya Lêayê Zîlpayê Aqûbr'a kur'ek anî. 11Lêayê got: «Ez bextewar im!» Û navê wî danî Gad[*]. 12Carîya Lêayê Zîlpayê kur'ê duda Aqûbr'a anî. 13Lêayê got: «Ez xwezilî me! K'ulfetê xwezîya xwe li min bînin». Û Navê wî danî Aşêr[*].

14R'ojêd nandirûnê R'ûbên çû nava zevîya, ewî gizêrêd beyanî[*] dîtin û anî da dîya xwe Lêayê. Hingê R'ahêlê gote Lêayê: «K'erema xwe, hinek ji wan gizêrêd beyanîye kur'ê xwe bide min jî». 15Lê Lêayê got: «Te mêrê min ji min standîye bes nîne, gizêrêd kur'ê mine beyanî jî dixwazî?» R'ahêlê gotê: «Bira îşev ew t'evî te r'azê, ji ber gizêrêd kur'ê teye beyanîva»[+]. 16Êvarê Aqûb ji k'ewşên dihat, Lêa pêşîya wîda çû û gotê: «Tu gerekê t'evî min r'azêyî, çimkî min tu bi gizêrêd kur'ê xweye beyanî k'irêkirî yî». Û ew wê şevê t'evî wê r'aza. 17Xwedê dengê Lêayê bihîst û Lêa pê ma kur'ê pênca Aqûbr'a anî. 18Hingê Lêayê got: «Xwedê heqê min da min, çimkî min carîya xwe da mêrê xwe». Û navê wî danî Îsaxar[*]. 19Lêa dîsa pê ma û Aqûbr'a kur'ê şeşa anî. 20Hingê Lêayê got: «Xwedê p'êşk'êşeke baş da min, mêrê minê îdî cem min bimîne, çimkî min wîr'a şeş kur' anîne». Û navê wî danî Zebûlon[*]. 21Xilazîyê qîzek anî û navê wê danî Dîna.

22Xwedê R'ahêl bîr anî û Xwedê dengê wê bihîst bet'inê wê vekir. 23Ew pê ma kur'ek anî û got: «Xwedê qara min da hildanê». 24Navê wî danî Ûsiv[*] û got: «De bira Xudan[†] kur'ekî din jî li min zêde ke».


Peymana nava Laban û Aqûbda

25Pey vê yekêr'a, gava R'ahêlê Ûsiv anî, Aqûb gote Laban: «Îzina te hebe, ku ez her'ime cî û wat'anê xwe. 26Jin û zar'êd min bide min, bona k'îjana min ter'a xulamtî kir û ez her'im, çimkî xulamtîya min teva e'yan e, min çi xulamtî ter'a kirîye». 27Laban gotê: «Heger min ber ç'e'vê te k'erem dît, hîvî dikim! Min tê derxistîye ku Xudan bona xatirê te li ser minda barandîye». 28Û got: «Heqê xwe bêje ez bidim». 29Hingê Aqûb gotê: «Tu zanî min çawa ter'a xulamtî kirîye û h'eywanêd teye li ber min çawa bûne. 30Çimkî berî hatina min, malê te hindik bû, lê li hev zêde bû, Xudan bi hatina min li ser teda barand. Îdî ezê k'engê bona mala xwe bixebitim?» 31Laban pirsî: «Ez çi bidime te?» Aqûb gotê: «Tu tiştekî nede min. Heger tu vê gotina min bikî, ezê dîsa kerîyê pezê te xwey kim û biç'êrînim. 32Ez îro bik'evime nava t'emamîya kerê te, çiqas pezê deq-deqî û belek hene, usa jî nava berxa çiqas qer hene û nava bizinada jî çiqasî belek û deq-deqî hene, ez veqetînim. Bira evana bibine heqê min. 33Îro şûnda r'astîya minê li ber te k'ifş be, gava tu bêyî dîna xwe bidî heqê min. Heger nava kerîyê li ber minda, bizinek ne deq-deqî û ne belek be û berx ne qer be, ew li cem min çawa yêd dizîyê bin». 34Laban gotê: «Baş e! Bira weke gotina te be». 35Lê wê r'ojê Laban[*] çiqas nêrîyêd şiv-şivî û belek û çiqas bizinêd deq-deqî û belek, awa gotî çiqas yêd deq-deqîye sipî û berxêd qer hebûn, veqetandin dane kur'êd xwe, 36û ew r'îya sê r'oja dûrî Aqûb xistin. Aqûb kerîyê pezê Labanî mayîn xwey kir.

37Aqûb xwer'a ji dara sipindarê, behîvê[*] û çînarê şivdarêd ter' çêkirin, ewî qalikêd wan cî-cîya dat'er'aştin sipî nexş kirin, usa ku li ser şivdara sipîkayî k'ifş dibû. 38Hingê ewî şivdarêd xweye dat'er'eşandî, danîne nava h'ewzêd avvexwarinê, ku gava kerî bên avê vexwin, ew li ber pêz bin, dema avvexwarinê pez bê fe'la. 39Pez li ber şivdara dihatine fe'la û dizan berxêd şiv-şivî, deq-deqî û belek danîn. 40Aqûb berx vediqetandin û berê pêz didane alîyê yêd şiv-şivî û qere ku nava kerê Labanda hebûn. Aqûb kerê xwe veqetand, t'evî pezê Laban nekir. 41Û gava wextê fe'lê pezê k'oke-r'ind dihat, Aqûb ew şivdar dadanîne nava h'ewzê avê li ber ç'e'vê pêz, wekî ew li ber şivdara fe'lê xwe bistînin. 42Lê li ber pezê jare-hûr danedanîn û yêd xirabe bi kêmasî p'ara Laban k'etin, yêd k'oke-r'ind p'ara Aqûb. 43Usa eva meriva gelekî pêşda çû. Bû xweyê kerîyêd pêze mezin, carîya, xulama, deva û k'era.

### 31


Aqûb ji xalê xwe dir'eve

1Aqûb xeberdana kur'êd Laban bihîstin ku digotin: «Aqûb h'emû hebûka bavê me bir û ji hebûka bavê me haqas hebûk t'op kir». 2Û Aqûb ç'e'v Laban k'et, dîna xwe dayê ku Labanî hindava wîda ne yê berê ye. 3Hingê Xudan[†] gote Aqûb: «Veger'e welatê kal-bavêd xwe, li cî-misk'enê xwe, ezê t'evî te bim». 4Aqûb çolê li ber pêz bû, ewî şand gazî R'ahêlê û Lêayê kir 5û gote wan: «Ez dîna xwe didime mir'ûzê bavê we, ew hindava minda ne yê berê ye. Lê Xwedêyê bavê min, t'evî min bûye. 6Weva jî e'yan e, ku min bi t'emamîya qewata xwe bavê wer'a xulamtî kirîye. 7Lê bavê we ez dixapandim, dehe cara heqê min guhast, lê Xwedê nehişt ku ew zîyanekê bide min. 8Gava wî digot: ‹Bira yêd deq-deqî ber heqê teva bin›, hingê t'emamîya pêz, diza deq-deqî danîn. Lê gava wî digot: ‹Bira yêd şiv-şivî ber heqê teva bin›, hingê t'emamîya pêz, diza şiv-şivî danîn. 9Bi vî awayî Xwedê h'eywanêd bavê we ji wî standin û dane min. 10Carekê wextê pêz fe'la bû, min serê xwe bilind kir û xewnêda dîna xwe dayê, va ye kerî bi nêrîyêd şiv-şivî, deq-deqî û belek dihatine fe'la. 11Hingê milyak'etê[†] Xwedê xewnêda minr'a got: ‹Aqûb!› Û min got: ‹Lebê, ezî va me›. 12Ewî got: ‹K'erema xwe, serê xwe bilind ke û dîna xwe bidê, vane h'emû nêrîyêd ku pez bi wan têne fe'la, şiv-şivî, deq-deqî û belek in, çimkî min dît her tiştêd ku Laban serê te kirin. 13Ez Xwedêyê Bêt'-Êlê me, wê dera ku te h'eykel r'ûn kir û li wir minr'a ad-qirar kir, niha r'abe ji vî welatî derê û veger'e li cî-misk'enê xwe›»[+]. 14Hingê R'ahêlê û Lêayê lê veger'andin û gotinê: «Gelo îdî mala bavê meda, p'ar û wartîya me heye? 15Gelo bona wî em h'esab nabin mîna xerîba? Çimkî ewî em firotin û p'erê me jî xwarin. 16Lema jî ew h'emû hebûka ku Xwedê ji bavê me stand, ya me û zar'okêd me ye, niha her tiştêd ku Xwedê gotîye, bike».

17Aqûb r'abû, jin û zar'êd xwe li deva sîyar kirin. 18Ewî h'emû h'eywanêd xwe, h'emû hebûka xweye ku qazinc kiribû û h'eywanêd xweyê ku li Paddan-Aramêda qazinc kiribû, hildan r'êk'et, ku her'e cem bavê xwe Îshaq, welatê Kenanê[†]. 19Laban çûbû ku pezê xwe bibir'e, R'ahêl p'ûtêd mala bavê xwe dizîn. 20Aqûb ji Labanê aramî[†] xwe vedizî r'evî, çimkî wîva e'yan nekiribû, ku wê her'e. 21Û bi vî awayî ew bi h'emû hebûka xweva r'evî û r'abû ji ç'emê Firatê derbaz bû û berê xwe da alîyê ç'îyayê Gîle'dê.


Laban pey Aqûb dik'eve

22R'oja sisîya cab dane Laban, ku Aqûb r'evîye. 23Laban biratîya xwe jî t'evî xwe hilda û h'eft r'oja li pey wî k'et. Li alîyê ç'îyayê Gîle'dê xwe wîr'a gîhand. 24Xwedê şev hate xewna Labanê aramî û gote wî: «Miqatî xwe bî, ku tiştekî qenc yan xirab Aqûbr'a nebêjî».

25Laban xwe Aqûbr'a gîhand. Aqûb konê xwe li ç'îyê vegirtibû. Laban û biratîya xwe jî konêd xwe li ç'îyayê Gîle'dê vegirtin. 26Û Laban gote Aqûb: «Ev te çi kir? Çima te xwe ji min vedizî r'evîyî û te qîzêd min çawa hêsîrêd bin şûr birin? 27Te çima ji min veşart, dizîva r'evîyî û minr'a ne got? Minê tu bi dilê şa ver'êkirayî, pê stirana, defa û çengê zîs. 28Te nehişt ku ez bihatama r'ûyê qîzêd xwe û nebîyêd xwe. Te bê aqilî kir. 29Destê minda qewat heye, ku xirabîyê li we bikim. Lê Xwedêyê bavê we şeva derbazbûyî t'evî min xeberda û got: ‹Miqatî xwe bî, ku tiştekî qenc yan xirab Aqûbr'a nebêjî›. 30Lê belê tu diçî-diçî, fe'mdarîye wekî te gelekî bîra mala bavê xwe kirîye, lê çima xwedêyêd min dizîn?» 31Aqûb li Laban veger'and û got: «Çimkî ez tirsîyam, min got belkî tê qîzêd xwe ji min bistînî. 32Lê xwedêyêd xwe li cem k'ê bibînî, bira ew nejî. Niha li ber biratîya me biger'e û çî te li cem min hebe hilde xwer'a». Çimkî Aqûb nizanibû ku R'ahêlê ew dizîne. 33Laban k'ete konê Aqûb, konê Lêayê û konê her du carîya, lê ew nedîtin. Ji konê Lêayê derk'et, k'ete konê R'ahêlê. 34R'ahêlê ew p'ût hildan kirine t'êr'a devê û li ser wan r'ûnişt. Laban t'emamîya kon li hev xist ger'îya, lê ew nedîtin. 35R'ahêlê gote bavê xwe: «Bira xweyê min hêrsa xwe li min r'aneke, wekî ez nikarim li ber r'abim, çimkî ez nexweşîya k'ulfetada me». Laban ger'îya lê p'ût nedîtin.

36Hingê Aqûb hêrs k'et û bezî Laban. Aqûb li Laban veger'and û gotê: «Sûcê min çî ye, gunê min çî ye, wekî tu pey min k'et yî? 37Tu li nav t'emamîya hûr-mûrêd minda ger'îyayî, te tiştekî ji mala xwe dît? Derxe dayne li ber biratîya min û biratîya xwe, bira ew vê pirsê nava me her duyada safî kin. 38Eva bîst sal e, ku ez li cem te dimam, mî û bizinêd te berneavîtine û min beranêd kerîyê te jî nexwarine. 39Yêd de'va digirtin, min nedanî li cem te, zirara wê min dik'işand, r'ojê bihata dizîn, şevê bihata dizîn te ji min dixwest. 40R'ojê ji germê, şevê jî ji sermê dih'elîyam-dimaşîyam. Xew ji ç'e'vê min dit'eqisî. 41Bîst salî h'alê min mala teda aha bûye. Min çardeh sala bona her du qîzêd te ter'a xulamtî kir, şeş sala jî bona pezê te. Lê te dehe cara heqê min guhast. 42Heger Xwedêyê bavê min, Xwedêyê Birahîm û Xofa Îshaq ne t'evî min bûya, teyê niha ez r'ast destvala ver'êkirama. Xwedê zelûlîya min û xebat destê min dît û şeva derbazbûyî li te hilat».


Peymana Laban û Aqûb

43Laban li Aqûb veger'and û gotê: «Ev qîz qîzêd min in, ev zar' zar'êd min in, ev kerî kerîyêd min in û her tiştêd ku tu dibînî, ev t'ev yêd min in. Ez îro çi dikarim li qîzêd xwe bikim, yan jî li zar'êd ku ji wan bûne? 44Niha were ez û tu peymanê[†] girêdin û bira nava min û teda bibe şe'detî». 45Aqûb kevirek hilda û ew h'eykel da sekinandinê[+]. 46Aqûb gote biratîya xwe: «Kevira t'op kin». Wan kevir anîn qûç' kirin û li wir cem qûç'ê nan xwarin. 47Laban navê wê qûç'ê danî Yigar-Sahadût'a[*]. Aqûb navê wê danî Galêd[*]. 48Hingê Laban got: «Eva qûç'a îro nava min û teda şe'de ye». Lema navê wê Galêd hate danînê, 49usa jî Mîspah[*] çimkî wî got: «Xudan li ser min û teda binihêr'e, gava r'ûyê me hev du nek'eve. 50Heger tu dilê qîzê min bêşînî, yan jî jinêd başqe ser qîzêd minr'a bistînî, kes nava meda t'une, lê Xwedê nava min û teda şe'de ye». 51Laban serda zêde kir û gote Aqûb: «Va ye ev qûç'a û ev h'eykelê ku min nava xwe û teda da sekinandinê. 52Eva qûç'a şe'de ye, eva h'eykela şe'de ye, ku ez ji vê qûç'ê derbaz nebim, tu jî ji vê qûç'ê û h'eykelî derbaz nebî bona xirabîyê. 53Bira Xwedêyê Birahîm û xwedêyê Nehor (xwedêyê bavê wan) nava meda h'akim bin[*]». Aqûb pê Xofa bavê xwe Îshaq ad-qirar kir[+]. 54Aqûb li serê wî ç'îyayî qurban da û gazî biratîya xwe li ser nan kir. Nan xwarin û wê şevê mane li ç'îyê. 55Laban sibehê zû r'abû, çû r'ûyêd nevîyêd xwe û qîzêd xwe û dua li wan kir, Laban veger'îya çû cîyê xwe.

### 32


Aqûb r'êva r'astî milyak'eta tê, paşê jî r'astî Esaw

1Aqûb r'îya xweda çû. Milyak'etêd[†] Xwedê r'astî wî hatin. 2Gava Aqûb ew dîtin, got: «Eva zoma ordîya Xwedê ye». Navê wê derê danî Mah'anayîm[*].

3Aqûb pêşîya xwe qasid şandine welatê Sêhîrê, t'opraxê Edomê[†], cem birê xwe Esaw. 4Û t'emî da wan û got: «Aha bêjine xweyê min Esaw, ku xulamê te Aqûb aha dibêje: ‹Ez li cem Laban bûme, h'eta niha jî cem wî xerîbîyêda mame. 5Ga, k'er, kerîyêd pêz, xulam û carî min qazinc kirine. Niha ez dişînim, xwe xweyê xweva didime h'esandinê, ku ez ber ç'e'vêd te k'eremê bibînim›».

6Qasid li ser Aqûbda veger'îyan û gotinê: «Em çûne cem birê te Esaw, va ye ew çarsid merivîva pêşîya teda tê». 7Aqûb gelekî tirsîya û t'evîhev bû û r'abû merivêd t'evî xwe, pez û dewar, deve kirine du p'ara. 8Digot: «Heger Esaw li ser p'arekêda bigire û lêxe, hema p'ara din jê xilaz be».

9Hingê Aqûb got: «Ya Xwedêyê bavê min Birahîm û Xwedêyê bavê min Îshaq, Xudano[†]! Ku te minr'a got: ‹Veger'e welatê xwe, li wat'anê xwe, ezê qencîyê li te bikim!›[+] 10Ez ne hêjayî t'emamîya h'ub û aminîya teye qedîm im, k'îjan ku te qûlê xwer'a kirine, çimkî ez bi şivdara destê xwe ji vê Ûrdunê derbaz bûm û niha bûme xweyê du p'ara. 11K'erema xwe, min ji destê birê min Esaw xilaz ke, çimkî ez jê ditirsim, nebe ku ew bê, min, dê û zar'okava xe. 12Ne te gotîye: ‹Ezê e'seyî qencîyê li te bikim û zur'eta te bikime weke qûma be'rê, ku ji gelekbûnê wê neyê jimarê›»[+].

13Aqûb şeva xwe li wê derê derbaz kir, r'abû ji her tiştê xwe, birê xwe Esawr'a p'êşk'êş hazir kirin. 14Dusid bizin, bîst nêrî, dusid mî, bîst beran, 15sî devêd zayî ce'şikêd wanva, çil ç'êlek, dehe boxe, bîst k'erê mê û dehe yê nêr veqetandin. 16Her kerî, başqe-başqe, dane destê xulamêd xwe û gote xulama: «Pêşîya min her'in, bira her kerî dûrî hev, li pey hev her'in». 17E'mir li yê pêşîyê kir û gotê: «Gava birê min Esaw r'astî te bê û ji te bipirse: ‹Tu k'ê yî û tê k'uda her'î? Û evêd li pêşîya te yêd k'ê ne?› 18Hingê tu bêje: ‹Ev yêd xulamê te Aqûb in, evana p'êşk'êş xweyê xwe Esawr'a şandine, va ye ew xwexa jî li pey me tê›». 19Aha jî t'emî da yê duda, yê sisîya û h'emûyêd ku li pey kerîya diçûn û got: «Aha bêjinê gava hûn r'astî Esaw bên 20û bêjinê: ‹Va ye xulamê te Aqûb jî li pey me tê›». Çimkî ewî xwexa xwer'a digot: «Bi van p'êşk'êşêd ku ez berî xwe dişînim, ezê dilê wî bik'ir'im, paşê r'ûyê wî bibînim, belkî ew min qebûl ke». 21P'êşk'êş pêşîya wî çûn, lê Aqûb şeva xwe zomêda derbaz kir.


Destegulaşa Aqûb

22Aqûb wê şevê r'abû, her du jinêd xwe, her du carîyêd xwe û her yanzdeh kur'êd xwe hildan û tenikayîya Yaboqr'a derbaz bû 23û ew hildan avê xistin derbaz kirin, her tiştêd xwe, çî wî hebû derbaz kirin. 24Aqûb t'enê ma. Merivek h'eta sarê sibehê jêr'a k'ete destegulaşê. 25Ewî dît ku li Aqûb nikare, ew li sêvika qarç'ika wî k'et û dema destegulaşê Aqûb qarç'ikêda sist bû. 26Hingê ewî gote Aqûb: «Min ber'de ez her'im, çimkî va ye sibeh zelal dibe». Aqûb got: «H'eta tu dua li min nekî ez te ber'nadim». 27Ewî gote wî: «Navê te çî ye?» Aqûb got: «Aqûb e». 28Ewî got: «Îdî navê te Aqûb neyê gotin, lê Îsraêl[†][*], çimkî tu Xwedê û merivar'a k'etî h'ucetê û tu ser k'etî»[+]. 29Hingê Aqûb pirsî û got: «Hîvî dikim, navê xwe bêje». Ewî got: «Tu çima navê min dipirsî?» Û li wî cîyî dua li wî kir. 30Aqûb navê wî cîyî danî Pinîyêl[*] û got: «Çimkî min Xwedê r'û bi r'û dît û ez sax mam»[+].

31Û gava ew ji Pinuêlê derbaz bû, r'o derk'et û Aqûb qarç'ikêda dikulîya. 32Lema jî h'eta r'oja îro, zar'êd Îsraêlê ç'îlê ser sêvika qarç'ikê naxwin. Çimkî li ç'îlê sêvika qarç'ika Aqûb k'et.

### 33


Lihevhatina Aqûb û Esaw

1Aqûb serê xwe bilind kir, dîna xwe dayê wê Esaw tê, çarsid mêr jî pêr'a. Hingê ewî zar' belayî li ser Lêayê, R'ahêlê û her du carîya kirin. 2Carî zar'êd wanva avîtine pêşîyê, Lêa zar'êd wêva avîtine pey wan, R'ahêl û Ûsiv jî avîtine paşîyê. 3Aqûb da pêşîya wan û h'eta gihîşte birê xwe, h'eft cara h'eta e'rdê dever'ûya çû. 4Hingê Esaw bezî çû pêşîya wî, ew h'emêz kir, destê xwe stukura wîr'a bir, ew r'amûsa û li ser hevda girîyan. 5Esaw serê xwe ku bilind kir, ç'e'v k'ulfeta û zar'a k'et, got: «Ev çî te ne?» Aqûb got: «Evana zar'êd ku Xwedê bi r'e'ma xwe dane xulamê te ew in». 6Hingê carî zar'êd xweva nêzîk bûnê û dever'ûya çûn. 7Lêa zar'êd xweva jî nêzîk bûnê û dever'ûya çûn. Paşê jî R'ahêl û Ûsiv nêzîk bûnê û dever'ûya çûn. 8Esaw pirsî: «Meremê wan k'omêd ku ez r'êva r'astî wan hatim çî ye?» Aqûb got: «Bona li ber ç'e'vê xweyê xwe k'erem dîtinêye». 9Esaw got: «Hebûka min geleke birê min, ya te bira ter'a be». 10Aqûb got: «Na, hîvî dikim, heger min li ber ç'e'vê te k'erem dîtîye, p'êşk'êşa min ji destê min bigire. Çimkî min r'ûyê te usa dît, tê bêjî yek r'ûyê Xwedê bibîne û tu ji min r'azî yî. 11Hîvî dikim, vê bimbarekîyê, ya ku min ter'a anîye qebûl ke, eva dayîna ji r'e'ma Xwedê ye, her tiştê min hene». Û zor lê kir ewî jî hilda. 12Esaw got: «Em r'abin r'êk'evin, ezê li pêşîya te her'im». 13Aqûb gote wî: «Xweyê minva e'yan e, ku zar'ok nazik in û pez dewar jî zayî ye, heger r'ojekê zû-zû bajon, h'emû kerîyê qir' bin. 14Hîvî dikim, bira xweyê min pêşîya xulamê xwe her'e, ezê xwer'a hêdî-hêdî nigê h'eywanêd li ber xwe û nigê zar'ar'a bêm, h'eta bigihîjime Sêhîrê cem xweyê xwe».

15Esaw got: «Wekî usa ye, ez çend merivêd t'evî xwe, li cem te bihêlim». Aqûb got: «Bona çi? T'enê bira ez ber ç'e'vê xweyê xwe k'eremê bibînim». 16Wê r'ojê Esaw r'îya xweda veger'îya Sêhîrê. 17Aqûb k'oç' kir çû Sûkotê û xwer'a mal çêkir, h'eywanêd xwer'a h'olik[*] çêkirin. Bona vê yekê navê wî cîyî danî Sûkot[*].

18Gava Aqûb ji Paddan-Aramê hat û sax-silamet gihîşte welatê Kenanê[†], bajarê Şixemê, li ber bajêr kon vegirtin[+]. 19Ew e'rdê ku kon lê vegirtibû, ew ji destê zar'êd Hamorê bavê Şixem, bi sed nalê p'era k'ir'î. 20Li wir gorîgehek[†] çêkir û navê wê danî Êl-Elohê-Îsraêl[†][*].

### 34


Dîna û Şixem

1Dîna, qîza Lêayê bû, ku Aqûbr'a anî bû, ew derk'et ku qîzêd wî welatî bibîne. 2Şixemê kur'ê Hamorê h'îwî, axê wî welatî ew dît, dest avîte wê û bi destê zorê ew r'ûr'eş kir. 3Dilê wî k'ete qîza Aqûb Dînayê, bi dil û can ew begem kir û dilê wêr'a xeberda. 4Şixem gote Hamorê bavê xwe: «Vê qîzikê minr'a bixwaze». 5Aqûb bihîst ku ewî qîza wî Dîna r'ûr'eş kirîye, lê çimkî kur'êd wî çolê li ber kerîya bûn, qet deng nekir h'eta ku ew hatin. 6Hamorê bavê Şixem, çû Aqûbr'a ku xeber de. 7Kur'êd Aqûb gava bihîstin ew jî ji çolê hatin, bîna xwe teng kirin û gelekî hêrs k'etin. Çimkî evî namûsa Îsraêlêr'a[†] lîst, wekî dest avîte qîza Aqûb. Ewî tiştekî nebûyî kir. 8Hamor wanar'a k'ete xeberdanê û got: «Dilê kur'ê min Şixem k'etîye qîza we, hîvî dikim, ewê bidine wî[+]. 9Bibine xizimê me. Qîzêd xwe bidine me, qîzêd me jî xwer'a bibin. 10T'evî me bimînin, ev welatê ber we be, navda bimînin, t'ucaretîyê bikin, navda xwer'a xiznê qazinc kin». 11Şixem gote bav û birayêd keç'ikê: «Bira ez li ber ç'e'vê we k'eremê bibînim, hûn çi ji min bixwazin, ezê bidim. 12Qelen û xelatêd giran bikine ser stûyê min, devê we çi bixwaze jî ezê bidim, t'enê wê qîzê bidine min». 13Ewî ku xûşka wan Dîna r'ûr'eş kiribû, kur'êd Aqûb bi h'ilek'arî caba Şixem û bavê wî Hamor dan 14û gotine wan: «Em nikarin vê yekê bikin, ku xûşka xwe bidine yekî nesinet. Eva mer'a qareke giran e. 15Lê belê emê t'enê bi vî şertî t'evî we qayl bin, heger hûn bibine mîna me, ji we her qisimê mêr bê sinetkirinê, 16hingê emê qîzêd xwe bidine we û qîzêd we jî xwer'a bînin, emê t'evî we bimînin û bibine cime'tek. 17Lê heger hûn guhdarîya me nekin, neyêne sinetkirinê, emê qîza xwe hildin û her'in». 18Ev gotina wan li Hamor û kur'ê wî Şixem xweş hat. 19Ewî xortî ev yek derengî neêxist, çimkî ewî gelekî qîza Aqûb begem kiribû. Ew mala bavê xweda, yê herî xweyîqedir bû. 20Hamor, kur'ê xwe Şixemva hatine li ber dergehê[*] bajarê xwe, t'evî mêrêd bajêr xeberdan û gotin: 21«Ev merivana mer'a dostîyê dikin, awa bira welêtda bimînin, t'ucaretîyê têda bikin, va ye welatî li ber wan mezin e. Werin em qîzêd wan xwer'a bînin, qîzêd xwe jî bidine wan. 22Lê t'enê ew vî şertîda t'evî me qayl in bimînin û bibine cime'tek, heger ji me her qisimê mêr bê sinetkirinê, çawa ku ew têne sinetkirinê. 23Gelo kerîyêd wan, hebûka wan, h'emû h'eywanêd wan wê nebine yêd me? T'enê dimîne ku em wanr'a qayl bin, ewê t'evî me bimînin». 24H'emûyêd ku ji dergehê bajarê wîva derdik'etin, guhdarîya Hamor û kur'ê wî Şixem kirin û h'emû zar'êd nêrîn ku ji dergehê bajarê wîva derdik'etin, hatine sinetkirinê.

25R'oja sisîya, gava ewe hê êşêda bûn, du kur'êd Aqûb, birêd Dînayê, Şimh'ûn û Lêwî, her yekî şûrê xwe hilda û k'etine bajêr, t'u kes dernek'ete pêşîya wan, h'emû zar'êd nêrîn kuştin. 26Hamor û kur'ê wî Şixem avîtine li ber devê şûra kuştin, ji mala Şixem Dîna hildan û derk'etin. 27Kur'êd Aqûb ser kuştîyada veger'îyan, bajar t'alan kirin, bona ku xûşka wan r'ûr'eş kiribûn. 28R'ahiştine pez û dewarêd wan, k'er û her tiştêd wane ku li bajêr û zevîyada hebû birin. 29H'emû hebûka wan, zar' û jinêd wan hêsîr hildan û her tiştêd malada t'alan kirin. 30Aqûb Şimh'ûn û Lêwîr'a got: «We ez li ber ç'e'vê binelîyêd kenanîya[†] û pirîzzî ya avîtim, ev bela anî serê min. Merivêd min hindik in, wê t'opî ser min bin û min xin, ezê mala xweva dest û p'îya her'im». 31Wana got: «Lê cayîz bû ku mîna qavekê anîne serê xûşka me?»

### 35


Aqûb diçe Bêt'-Êlê

1Xwedê gote Aqûb: «R'abe hilk'işe her'e Bêt'-Êlê, li wir bimîne û gorîgehekê[†] çêke bona Xwedêyê ku teva xuya bû, gava tu ji ber birayê xwe Esaw r'evîyî»[+]. 2Aqûb gote neferêd xwe û h'emûyêd t'evî xwe: «Xwedêyêd xerîbe nava xweda bigirin bavêjin, paqij bin û k'incê xwe biguhêzin. 3Û em r'abin berbi jor her'ine Bêt'-Êlê, li wir gorîgehekê wî Xwedêyîr'a çêkim, yê ku r'oja tengasîya minda dengê min bihîst û wê r'îya ku ez têda çûm t'evî min bû». 4Hingê wan h'emû xwedêyêd xerîb, çi destêd wanda hebûn û guharêd guhêd xweda dane Aqûb. Aqûb ew li bin dara me'zêye[*] nêzîkî Şixemê ç'e'l kir. 5Û ew r'êk'etin, sawa Xwedê k'ete li ser bajarêd der-dorêd wan û pey kur'êd Aqûb nek'etin. 6Aqûb xwexa û h'emû cime'ta pêr'a hate Lûzê, awa gotî Bêt'-Êlê, e'rdê Kenanê[†]. 7Li wir gorîgehek çêkir û navê wê danî Êl-Bêt'-Êl[*]. Çimkî li wir Xwedê wîva xuya bibû, gava ew ji ber birayê xwe r'evî bû[+].

8Xweykirîya R'êvêkayê, Divora mir, ew binîya Bêt'-Êlê, bin me'zêda hate definkirinê û navê wir hate danîn Alon-Baqût[*][+].

9Gava Aqûb ji Paddan-Aramê dihat, Xwedê dîsa wîva xuya bû û dua li wî kir. 10Û Xwedê gotê: «Navê te Aqûb e! Lê îro şûnda ter'a Aqûb nebêjin, lê navê te Îsraêl[†] be». Û navê wî danî Îsraêl[+]. 11Û Xwedê gote wî:

«Ez Xwedêyê Herî Zor im,
şîn be û li hev zêde be.
Wê ji te miletek û mixulqetêd mileta derên.
Û ji bedena te p'adşayê derên[+].
12Ew welatê ku min dabû Birahîm û Îshaq,
ezê bidime te,
pey ter'a jî wî welatî ezê bidime zur'eta te».

13Û Xwedê ji wî cîyê ku pêr'a xeber dida, jorva hate hilatinê. 14Aqûb li wî cîyê ku Xwedê pêr'a xeberda h'eykelek da sekinandinê, h'eykelekî kevirî. Ser kêlikêda dîyarîya serdakirinê û r'ûn r'ête ser[+]. 15Aqûb navê wî cîyê ku Xwedê pêr'a xeber dabû danî Bêt'-Êl[+].


Mirina R'ahêlê

16Ji Bêt'-Êlê k'oç' kirin, hindik mabû ku bigihîştana Efrat'ê, R'ahêl k'ete li ber zar'ê û gelekî cefa k'işand. 17Gava gelekî cefa dik'işand, pîredergûşê gote wê: «Netirse eva jî ter'a kur' e». 18Gava ewê r'uh'ê xwe dida, li ber mirinê navê wî danî «Ben-Onî[*]». Lê bavê navê wî danî Binyamîn[*]. 19Û R'ahêl mir, ew li ser r'îya Efrat'ê, awa gotî Beytleh'mê hate definkirinê[+]. 20Aqûb li ser t'irba wê kevirek da sekinandinê, ku h'eta îro jî kevirê t'irba R'ahêlê ye. 21Îsraêl k'oç' kir çû, konê xwe li pişta Mîgdal-E'der vegirt. 22Gava Îsraêl li wî welatî dima, R'ûbên çû dest avîte carîya bavê xwe Bîlhayê. Îsraêl ev yek bihîst[*].


Kur'êd Aqûb

Donzdeh kur'êd Aqûb hebûn[+]. 23Kur'êd Lêayê: Nixurîyê Aqûb R'ûbên, Şimh'ûn, Lêwî, Cihûda, Îsaxar û Zebûlon bûn. 24Kur'êd R'ahêlê: Ûsiv û Binyamîn bûn. 25Kur'êd carîya R'ahêlê, Bîlhayê: Dan û Neftelî bûn. 26Kur'êd carîya Lêayê, Zîlpayê: Gad û Aşêr bûn. Evana bûn kur'êd Aqûbe ku Paddan-Aramda jêr'a bibûn.


Mirina Îshaq

27Aqûb hate Mamrê, Qîryat-Arbayê, awa gotî Hêbronê li cem bavê xwe Îshaq, wî cîyê ku Birahîm û Îshaq xerîbî derbaz kiribûn[+].

28R'ojêd e'mirê Îshaq sed h'eyştê sal bûn. 29Îshaq kal bibû, ji e'mirê xwe t'êrbûyî, r'uh'ê xwe da û mir. Ew t'evî cime'ta xwe bû, kur'êd wî Esaw û Aqûb ew defin kirin[+].

### 36


Serecema r'ik'inyata Esaw

1Ev e serecema r'ik'inyata Esaw, awa gotî Edom[†][+]. 2Esaw qîzêd kenanîya[†] xwer'a xwestin: E'daha qîza Êylonê h'îtî û Oholîvamaya qîza E'nayê kur'ê Sîvonê h'îwî. 3û qîza Îsmayîl, xûşka Nêbayot, Basmet'[+]. 4E'dahê Esawr'a Elîfaz anî. Basmet'ê R'ihûêl anî, 5Oholîvamayê Yehûş, Yalam û Qorax anîn. Ev in kur'êd Esaw, yêd ku welatê Kenanêda[†] jêr'a bûn.

6Esaw r'abû jinêd xwe, kur' û qîzêd xwe û h'emû merivêd mala xwe, kerî û gar'anêd xwe, h'emû h'eywanêd xwe û h'emû hebûka xweye ku welatê Kenanêda qazinc kiribû hildan, ji r'ûyê birê xwe Aqûbda çû welatekî din. 7Çimkî hebûka wan gelek bû, nikaribûn hevr'a bimana, welatê ku ew têda çawa xerîb diman, t'êra wan nedikir ji dest kerî û gar'anêd wan. 8Esaw, awa gotî Edom, li ç'îyayê Sêhîrê cî-war bû.

9Ev e serecema r'ik'inyata Esawê bavê edomîya, li serê ç'îyayê Sêhîrê. 10Navê kur'êd Esaw ev in: Elîfaz, kur'ê Esawî ji E'dahê. R'ihûêl, kur'ê Esawî ji Basmet'ê. 11Kur'êd Elîfaz, Têman, Omar, Sipo, Get'am û Qinaz bûn. 12T'îmna, carîya Elîfazê kur'ê Esaw bû, ewê jî Elîfazr'a Amalêk anî. Ev bûn kur'êd E'daha jina Esaw[+]. 13Kur'êd R'ihûêl ev in: Nah'at, Zerah, Şamma û Mîsah, ev bûn kur'êd Basmet'a jina Esaw. 14Kur'êd Esaw, yêd ku Oholîvamaya qîza E'nayê kur'ê Sîvonê Esawr'a anîn, ev in: Yehûş, Yalam û Qorax.

15Ev in bavê berekêd zar'êd Esaw. Bavêd berekêd zar'êd Elîfazê kur'ê Esawî nixurî, ev bûn: Bavê bereka xwe Têman, bavê bereka xwe Omar, bavê bereka xwe Sipo, bavê bereka xwe Qinaz, 16bavê bereka xwe Qorax, bavê bereka xwe Get'am, bavê bereka xwe Amalêk. Evana li welatê Edomêda bavêd berekêd Elîfaz bûn, kur'êd E'dahê bûn. 17Ev in zar'êd R'ihûêl kur'ê Esaw: Bavê bereka xwe Nah'at, bavê bereka xwe Zerah, bavê bereka xwe Şamma, bavê bereka xwe Mîsah. Evana li welatê Edomêda bavêd berekêd R'ihûêl bûn, kur'êd Basmet'a jina Esaw bûn. 18Ev in kur'êd Oholîvamaya jina Esaw: Bavê bereka xwe Yehûş, bavê bereka xwe Yalam, bavê bereka xwe Qorax. Evana bûn bavê berekêd zar'êd Oholîvamaya jina Esaw, qîza E'nayê. 19Ev in kur'êd Esaw, awa gotî Edom û ev in mîrêd wan.


Kur'êd Sêhîr

20Ev in kur'êd Sêhîrê h'orî, ku li wî welatîda diman: Lotan, Şoval, Sîvon, E'na,[+] 21Dîşon, Eser û Dîşan. Ev in kur'êd Sêhîr, bavê berekêd h'orîya welatê Edomêda. 22Kur'êd Lotan H'orî û Hêymam bûn, xûşka Lotan T'îmna bû. 23Kur'êd Şoval ev bûn: E'lwan, Manah'at', Eybal, Şifo û Onam. 24Kur'êd Sîvon ev bûn: Aya û E'na. Eva ew E'na bû, yê ku li çolê kanîyêd avêd germ dîtibûn, gava k'erêd bavê xwe Sîvon diç'êrandin. 25Ev in zar'êd E'na, Dîşon û Oholîvama qîza E'na. 26Ev in kur'êd Dîşon: H'emdan, Eşban, Ît'ran û K'iran. 27Ev in kur'êd Eser: Bîlhan, Zahavan û Ekan. 28Ev in kur'êd Dîşan: Ûs û Aran. 29Ev in bavê berekêd h'orîya: Bavê bereka xwe Lotan, bavê bereka xwe Şoval, bavê bereka xwe Sîvon, bavê bereka xwe E'na, 30bavê bereka xwe Dîşon, bavê bereka xwe Eser, bavê bereka xwe Dîşan. Ev in bavê berekêd h'orîya, li welatê Sêhîrêda, li gora bave'şîrêd berekêd xwe.


P'adşayêd Edomê

31Ev in ew p'adşayêd ku welatê Edomêda, berî p'adşayê îsraêlîyayî[†] e'wlin, p'adşatî kirin. 32Belayê kur'ê Beûr li ser Edomê p'adşatî kir. Navê bajarê wî Dînhava bû. 33Bela mir, dewsa wî Yovavê kur'ê Zerahê Bozrayî p'adşatî kir. 34Yovav mir, dewsa wî H'ûşamê ji welatê temanîya p'adşatî kir[+]. 35H'ûşam mir, dewsa wî Hadadê kur'ê Bedad p'adşatî kir, yê ku li t'opraxa Mowabêda[†] qir'a Midyana anî. Navê bajarê wî E'wît' bû. 36Hadad mir, dewsa wî Samlayê ji Masrêqaye p'adşatî kir. 37Samla mir, dewsa wî Şawûlê ji R'eh'obot'a devê ç'êm p'adşatî kir. 38Şawûl mir, dewsa wî Bae'l-Henanê kur'ê Ek'bor p'adşatî kir. 39Bae'l-Henanê kur'ê Ek'bor mir, dewsa wî Hadar p'adşatî kir. Navê bajarê wî Pahû bû. Navê jina wî Mihêtabêl bû, eva qîza Matrêd, nebîyê Mê-Zahavê bû.

40Ev in navê bavêd berekêd ku ji Esaw bûne, li gora berek û cîyêd xwe navêd xweva: Bavê bereka xwe T'îmna, bavê bereka xwe E'lwah, bavê bereka xwe Yet'êt, 41bavê bereka xwe Oholîvama, bavê bereka xwe Êlah, bavê bereka xwe Pînon, 42bavê bereka xwe Qinaz, bavê bereka xwe Têman, bavê bereka xwe Mîbsar, 43bavê bereka xwe Magdîyêl, bavê bereka xwe Îram. Ev in bavê berekêd Edomê li gora cî-warêd xwe û welatê milk'ê xweda. Esaw bavê edomîya ye.

### 37


Ûsiv û biratîya wî

1Aqûb li welatê xerîbîya bavê xwe, welatê Kenanêda[†] cî-war bû. 2Ev e serhatîya r'ik'inyata Aqûb: Ûsiv h'ivdeh salî bû, t'evî birayêd xwe li ber pêz bû. Ew sivikê nava kur'êd jinbavêd xwe Bîlhayê û Zîlpayêda bû. Ûsiv cab-sawêd wane xirab bavê xwer'a danîn. 3Îsraêl[†] ji nava kur'êd xweda, ji h'emûya ze'ftir Ûsiv h'iz dikir, çimkî ew kur', mezinaya wîda bibû û ewî k'inceke r'eng-r'engî û dirêj jêr'a çêkir. 4Bira dîna xwe danê, ku bavê wan, wî ji h'emû bira ze'ftir h'iz dike, ew li ber ç'e'vê wan r'eş bû û nikaribûn zarê xweş pêr'a xeberdana.

5Ûsiv xewnek dît, r'abû birêd xwer'a gilî kir, hingê ew hê li ber ç'e'vê wan k'et. 6Ewî gote wan: «Hîvî dikim guh bidine vê xewna ku min dîtîye. 7Awa eme zevîyêda me gur'z girê didan, min dîna xwe dayê wê gur'zê min r'abû t'îk sekinî, lê awa gur'zêd we dora wî girtin û li ber gur'zê min ta bûn». 8Birayêd wî gotinê: «Ku usa ye tê li ser me bibî p'adşa? Yan li ser me bibî h'akim?» Û bona xewn û xeberêd wî hê gelekî jenandine wî. 9Xewneke din jî dîsa dît, r'abû ew birayêd xwer'a gilî kir û got: «Awa min xewneke din jî dît: min dîna xwe dayê wê hîv û r'o û yanzdeh steyrkava li ber min ta dibûn». 10Gava ewî bav û birayêd xwer'a gilî kir, bavê wî lê hilat û gote wî: «Ev çi xewn e, ku te dîtîye? Çima ez û dîya te û birayêd teva, emê bên li ber te h'eta e'rdê ta bin?» 11Birayêd wî h'evsûdîya wî kirin, lê bavê ev yek dilê xweda xwey kirin.

12Birayêd wî çûne Şixemê li ber kerêd pezê bavê xwe. 13Îsraêl gote Ûsiv: «Ne birayêd te li Şixemê li ber pêz in? Were ez te bişînime cem wan». Ûsiv got: «Ez hazir im»[+]. 14Aqûb gote wî: «Hela her'e bizanibe k'a birayêd te silamet in û pezî çawa ne. Xeberekê minr'a bîne». Ew şande deşta Hêbronê. Gava ew çû Şixemê, 15mêrek r'astî wî hat, ku ew li deştê ber'îyêda diger'îya û wî merivî jê pirsî: «Tu li çi diger'î?» 16Ewî gotê: «Ez li birayêd xwe diger'im, hîvî dikim bêje min, ew li k'îderê pêz diç'êrînin?» 17Wî merivî got: «Wan ji vir bar kir çûn. Min bihîst ku wan digotin: ‹Em her'ine Dot'anê›». Ûsiv pey birayêd xwe k'et û ew li Dot'anê dîtin. 18Gava ew dûrva dîtin, hê nêzîkî wan ne bibû, xeyba wî kirin ku wî bikujin. 19Û hevr'a gotin: «Va ye, yê xweyê xewna tê! 20De werin em vî bikujin û bavêjine nava ji van ç'e'la ç'e'lekê. Emê bêjin ku r'e'wirekî beyanî ew xwarîye. Emê t'eselîya xewnêd wî kin, k'a wê çawa bin!» 21R'ûbên bihîst û ew ji destê wan xilaz kir û got: «Em vî nekujin». 22R'ûbên gote wan: «Xûnê ner'êjin, ewî bavêjine vê ç'e'la çolê, destê xwe hilnedine li ser wî». Ewî ev yek got, wekî ew ji destê wan xilaz kira û li bavê veger'anda. 23Û gava Ûsiv hat gihîşte birayêd xwe, k'inca Ûsiv jê êxistin, awa gotî ew k'inca wîye r'eng-r'engîye dirêj ku li wî bû. 24Û ew girtin avîtine ç'e'lekê, ew ç'e'l vala bû av têda t'unebû. 25R'ûniştin nanê xwe bixwin.

Wana dîna xwe danê wê k'arvanê îsmayîlîya ji Gîle'd tê. Deveyêd wan bi bihareta[†], melh'emê û zimir[†] barkirî bûn, berjêr dibirine Misirê. 26Hingê Cihûda gote birayêd xwe: «Emê çi k'arê bibînin, heger em birê xwe bikujin û xûna wî veşêrin? 27Werin em wî bifiroşine îsmayîlîya û bira destê me li wî nek'evin. Çimkî ew birayê me ye, ji xûn û qinêta me ye». Birayêd wî gur'a wî kirin[+]. 28Midyanîyêd[*] bazirgan ku derbaz dibûn, Ûsiv ji ç'e'lê k'işandin derxistin û Ûsiv bi bîst zîvî firotine îsmayîlîya*. Wana jî Ûsiv birine Misirê.

29R'ûbên ser ç'e'lêda veger'îya, dîna xwe dayê ku Ûsiv ç'e'lêda nîne. Hingê ewî k'incê xwe qelaştin, 30li ser birayêd xweda veger'îya û got: «Kur'ik t'une! Û ez, ez k'uda her'im?»

31Nêrîk serjêkirin û k'inca Ûsiv hildan xûnêda kirin. 32Ew k'inca r'eng-r'engîye dirêj şandin, anîn dane bavê xwe û gotin: «Me ev dîtîye, hîvî dikim, dîna xwe bidê, eva k'inca kur'ê te ye, tê nas kî, yan na?» 33Ewî k'inc nas kir û got: «Eva k'inca kur'ê min e! R'e'wirekî beyanî ew xwarîye, Ûsiv hatîye dir'andinê!» 34Aqûb k'incêd xwe qelaştin, k'urx li navk'êlka xwe girêda û gelek r'oja şîna kur'ê xwe kir. 35H'emû kur'êd wî û h'emû qîzêd wî r'abûn ku dil bidine li ber wî, lê ewî qebûl ne dikir û digot: «Ezê bi dilekî kul her'ime Dîyarê Mirîya, li cem kur'ê xwe». Û bavê wî girîya bona wî. 36Midyanîya ew Misirêda firotine Potîfarê wezîrê Firewinî serwêrê nobedara.

### 38


Cihûda û T'amara

1Û usa qewimî, ku wî çaxî Cihûda ji cem birayêd xwe berjêr bû, çû cem merivekî e'dûllamî, navê wî H'îra. 2Li wê derê Cihûda qîza Şûa merivekî kenanî[†] dît, ew stand serê xwe wêr'a danî. 3Ewa pê ma kur'ek anî, Cihûda navê wî danî Er. 4Ew dîsa pê ma kur'ek anî, navê wî danî Onan. 5Ewê dîsa kur'ek anî, navê wî danî Şêlah. Gava ewê ew zar' anî, Cihûda li K'izîbê bû.

6Cihûda kur'ê xweyî nixurî Err'a qîzek anî, navê wê T'amara. 7Kur'ê Cihûdayî nixurî Er, li ber ç'e'vê Xudan[†] yekî xirab bû û Xudan ew kuşt. 8Cihûda gote Onan: «Borcê t'îyîtîyê biqedîne: t'evî jina birê xwe r'azê, wê bistîne û zur'etê pey birê xwe xe»[+]. 9Onan fe'm kir, ku ew zur'eta wî nayê h'esabê, gava t'evî jinbira xwe r'adiza, ewî meya xwe dir'ête e'rdê, ku zur'etê li pey birê xwe nexe. 10Ev kirina wî li ber ç'e'vê Xudan xirab k'ifş kir, ew jî kuşt. 11Cihûda gote bûka xwe T'amarayê: «Jinebî mala bavê xweda r'ûnî, h'eta kur'ê min Şêlah mezin be». Çimkî digot: «Belkî ew jî mîna birayêd xwe bimire». T'amara çû li mala bavê xwe r'ûnişt.

12Gelek wext derbaz bû, qîza Şûayê jina Cihûda mir. Cihûda baristan bibû, r'abû xwexa bi t'evî dostê xwe H'îrayê e'dûllamî hevraz çû T'îmnahê, cem pezbir'êd kerê pezêd xwe. 13Hingê cab dane T'amarayê gotin: «Va ye xezûrê te hevraz tê T'îmnahê pezê xwe bibir'e». 14Evê k'inca jinebîtîya xwe ji xwe êxist, xwe xêlî kir û xwe p'êç'a û ber dergehê Eynayîmê, li ser r'îya T'îmnahê r'ûnişt. Çimkî ewê dît ku Şêlah mezin bûye û ew nedane wî. 15Gava Cihûda ç'e'v wê k'et, wî t'irê ew qavek e, çimkî ewê r'ûyê xwe nixamtibû. 16Ji r'ê dager'îya berbi wê çû û gotê: «Tê qayl bî ku serê xwe minr'a daynî?» Çimkî wî nizanibû ku ew bûka wî ye. Ewê got: «Tê çi bidî min ku tu serê xwe minr'a daynî?» 17Ewî got: «Ezê ji nava kêrî karekê ter'a bişînim». Ewê got: «Tê çi k'efîl[†] bihêlî h'eta ku tu bişînî?» 18Ewî got: «Ez çi k'efîl bihêlim?» Ewê got: «K'a mora xwe, benpişta xwe û darê destê xwe». Ewî jî ew tişt dane wê û serê xwe pêr'a danî. Û ew ji wî h'emle derk'et. 19T'amara r'abû çû, xêlîya li ser xwe hilda û k'inca jinebîtîya xwe li xwe kir.

20Cihûda bi destê dostê xwe e'dûllamî kar şand, wekî k'efîl ji destê wê k'ulfetê bistîne, lê ewî ew nedît. 21Ji merivêd wir pirsî û got: «Ewa xwefroşe[*] li serê r'îya Eynayîmê k'u ye?» Lê wana got: «Li vir xwefroş t'une bûye». 22Ew veger'îya cem Cihûda û gotê: «Min ew nedît, merivêd li wir jî gotin: ‹Li vir xwefroş t'une bûye›». 23Cihûda got: «Bira hema jêr'a be, t'enê em nebine r'obet. Va ye min ev kara şand, lê te ew nedît».

24Pey sê mehar'a, gotine Cihûda: «Bûka te T'amara qavî kirîye û niha ji wê qavîyê giran e». Cihûda got: «Wê derxin û bira ew bê şewitandinê»[+]. 25Gava ew derdixistine derva, ewê cab ser xezûrê xweda şand û got: «Ez ji ewî xweyê van tişta giran im» û got: «Hîvî dikim bira bizanibe vê morê, benpiştê û dar nas dikî?» 26Hingê Cihûda naskirin û got: «Ew ji min r'asttir e, çimkî min ew neda kur'ê xwe Şêlah». Û îdî neçû cem wê[+].

27Û gava k'ete li ber r'azanê, xuya bû ku va ye zikada cêwî ne. 28Çaxê zar' dibûn, destek xuya bû, pîredergûşê benekî sor li destê wîva girêda û got: «Eva yê e'wlin e». 29Ewê ku destê xwe çawa paşda k'işand, birayê wîyî din bû. Hingê ewê got: «Te çi qeliştok bona xwe vekir!» Hingê navê wî Pêrês[*] hate danînê. 30Peyr'a birê wîyî ku benê sor li destê wîva girêdayî bû. Hingê navê wî Zerah[*] hate danînê.

### 39


Ûsiv Misirêda

1Ûsiv berjêrî Misirê kirin. Wezîrê Firewin, Potîfarê misirîyî serwêrê nobedara, ew ji destê îsmayîlîyêd ku ew berjêr biribûne wir k'ir'î[+]. 2Xudan[†] t'evî Ûsiv bû, ew yekî xêrî jêhatî bû û mala axayê xweyî misirîda dima. 3Axayê wî dît ku Xudan pêr'a bû û her tiştê ku ew dike, Xudan bi destê wî li hev tîne. 4Ûsiv li ber ç'e'vê wî k'erem dît û ew bû berdestîyê wî. Ewî ew kire berpirsîyarê mala xwe û h'emû hebûka xwe da destê wî. 5Wî çaxîda gava ewî ew kire berpirsîyarê mala xwe, Xudan bona xatirê Ûsiv, dua h'emû hebûka mala misirî kir, çawa ku ya malda, usa jî ya e'rdê. 6Û çî wî hebû h'emû destê Ûsivda hişt û ew haş tiştekî mala xwe t'une bû, pêştirî wî nanê ku dixwar.

Ûsiv bejin û balêda yekî berbiç'e'v û bedew bû. 7Pey van yekar'a, usa bû ku jina axayê wî ç'e'v berda Ûsiv û gotê: «Serê xwe minr'a dayne». 8Lê ewî t'exsîr kir û gote jina axayê xwe: «Axayê min haş ji pê t'une mala wîda çî wî cem min heye û h'emû hebûka xwe daye destê min. 9Vê malêda jî ji min mezintir kes t'une û tiştek jî ewî ji min na-na nekirîye pêştirî te, çimkî tu jina wî yî, ezê çawa vê xirabîya mezin bikim û li ber Xwedê gune bikim?»[+] 10Evê ku her r'o aha digote Ûsiv, lê ewî gur'a wê nedikir, ku ew t'evî wê r'azê yan t'evî wê be.

11Û r'ojekê, gava ew k'ete malê, ku şixulê xwe bike û ji merivêd wê malê jî kesek ne malda bû, 12hingê xanimê dest avîte k'inca wî girt û got: «Serê xwe minr'a dayne». Lê ewî k'inca xwe destê wêva berda û r'evî derk'ete derva. 13Çaxê ewê dîna xwe dayê, ku ewî k'inca xwe dêstva berda û r'evî derva, 14ewê gazî merivêd mala xwe kirin, wanr'a gilî kir û got: «Hela dîna xwe bidinê, evî çû îbranîk[†] anî ku namûsa mer'a bilîze. Eva hate cem min, ku dest bavêje min, lê min bi dengê bilind kire qar'în. 15Evî ku bihîst min dengê xwe bilind kir û kire qar'în, k'inca xwe li cem min hişt û r'evî derk'ete derva»[+].

16Û ewê k'inca wî li cem xwe xwey kir, h'eta ku xweyê wê hate malê. 17Dîsa ev gotina xwe wek'iland gote wî: «Ew xulamê îbranîyî ku te mer'a anîye, hate cem min, ku namûsa minr'a bilîze. 18Lê gava min dengê xwe bilind kir û kire qar'în, ewî k'inca xwe hişt û r'evî derva».

19Û gava axayê wî ev xeber ji jina xwe bihîstin, ku jêr'a gilî kir got: «Xulamê te ev yek anî serê min». Hêrsa wî r'abû. 20Axayê Ûsiv ew girt avîte kelê, wî cîyê ku girtîyêd p'adşê girêdayî bûn. Û ew li wir kelêda ma. 21Lê Xudan t'evî Ûsiv bû û h'uba xweye amin da k'ifşê, usa ku ewî ber ç'e'vê serwêrê kelê k'erem dît. 22Serwêrê kelê h'emû girtîyêd kelê dane destê Ûsiv. Û çi ku li wir dihate kirinê, ewî dida kirinê. 23Serwêrê kelê dîna xwe nedida wan tiştêd destê wîda, çimkî Xudan t'evî wî bû û h'emû şixulê wî Xudan jêr'a li hev danî.

### 40


Ûsiv kelêda du xewna şirovedike

1Û usa qewimî, ku pey van yekar'a, şeravdar û nanpêjê p'adşê Misirê, hindava xweyê xwe, p'adşê Misirêda neheqî kirin. 2Hêrsa Firewin li ser du wezîrêd wî, awa gotî li serwêrê şeravdar û serwêrê nanpêjê wî r'abû 3û ew avîtine girtîxana kela mala serwêrê nobedara, wî cîyê ku Ûsiv têda girtî bû. 4Serwêrê nobedara Ûsiv kire wek'îlê wan û ewî xizmetk'arîya wan dikir. Û evana hinek wext girtîxanêda man.

5Û şevekêda van her duya, şeravdar û nanpêjê p'adşê Misirê, yêd ku kelêda girtî bûn, her yekî ligora fe'mîna xewna, xewnê xwe dîtin. 6Sibehê zû Ûsiv hate cem wan, dîna xwe dayê ku ewe va me'dekirî ne. 7Û ewî ji wan wezîrêd Firewin, yêd ku mala xweyê wîda t'evî wî girtîxanêda bûn pirsî: «Hûn çima îro mir'ûz kirî ne?» 8Wana gote wî: «Me xewn dîtine û kesek t'une ku şiroveke». Ûsiv wanr'a got: «Şirovekirin ji Xwedê ye! K'erem kin, minr'a bêjin».

9Serwêrê şeravdara xewna xwe Ûsivr'a gilî kir û got: «Xewna minda va ye k'oleke tirîyê ber min bû, 10li ser wê k'olê sê ç'iqil hebûn, ewê gupik da, gulêd wê vebûn û gûşîyêd tirîya gihîştin. 11K'asa Firewin jî destê minda bû, min tirî hildan, k'asa Firewinda guhaştin û k'as da destê Firewin». 12Ûsiv gote wî: «Şirovekirina wê ev e: sê ç'iqil, ew sê r'oj in. 13Sê r'oja şûnda Firewinê te bilind ke û dîsa wê te dayne li ser qulixa te û çawa tu cem wî şeravdar bûyî, tê dîsa mîna e'detê berê, k'asa Firewin bidî destê wî. 14Lê gava dergehekî xêrê li ser te vebe, min bînî bîra xwe, qencîkê jî minr'a bikî û li ber Firewin min bîr bînî, min ji vê malê derxî. 15Çimkî r'ast ez ji welatê îbranîya[†] hatime dizînê, usa jî vira min tiştekî usa nekiribû, ku bik'etama vê zindanê».

16Serwêrê nanpêja dît, ku şirovekirina wî li wî xweş hat, gote Ûsiv: «Xewna minda va ne sê sele nanê sipî li ser serê min bûn, 17sela lape jorinda her cûr'e xwarinêd Firewin hebûn, yêd ku nanpêj çêdike û teyreda ji sela li ser serê min nikul dikirin dixwarin». 18Ûsiv lê veger'and û gotê: «Şirovekirina wê ev e: sê sele, ew sê r'oj in. 19Sê r'oja şûnda Firewinê te bilind ke û te dar xe, teyredeyê jî te nikul kin goştê te bixwin».

20R'oja sisîya, ku r'oja bûyîna Firewin bû, ewî mesrefek bona h'emû xulamêd xwe danî û ji nava xulamêd xwe, serwêrê şeravdara û serwêrê nanpêja bilind kirin[*][+]. 21Serwêrê şeravdara danî li ser qulixa wî û ewî k'as da destê Firewin, 22lê serwêrê nanpêja dar xist, çawa Ûsiv şirovekiribû[+]. 23Îdî Ûsiv ne k'ete bîra serwêrê şeravdara û ewî ew bîr kir.

### 41


Ûsiv xewnêd Firewin şirovedike

1Û usa qewimî, ku du sala şûnda Firewin xewnek dît, va ye ew li devê ç'emê Nîlê sekinî bû 2û va ne h'eft noginêd bedewe k'ok ji Nîlê derk'etin û nava qamîşada ç'êrîyan. 3Pey wanr'a, dîna xwe dayê, va ne h'eft noginêd din jî, h'işkolekîye qav-qavkî ji Nîlê derk'etin, cem wan nogina li devê Nîlê sekinîn, 4û wan noginêd h'işkolekîye qav-qavkî, ew her h'eft noginêd bedewe k'ok xwarin, hingê Firewin h'işyar bû.

5Û ç'e'vê wî dîsa çûne li ser hev, ewî cara duda xewn dît, va ye li ser sapekê, h'eft simbilêd t'ijî û r'ind derdik'etin. 6Pey wanr'a va ye h'eft simbilêd valaye ji bayê r'ohilatê[*] şewitî şîn bûn, 7û wan simbilêd vala, ew her h'eft simbilêd t'ijîye r'ind h'ûfî xwe kirin. Firewin h'işyar bû, va ye xewn bû.

8Wê sibehê dilê Firewin ku ne r'ih'et bû, ewî şand gazî h'emû k'oç'eka û zaneyêd Misirê kirin û xewnêd xwe wanr'a gilî kirin, lê kesek t'unebû ku ew xewn Firewinr'a şirovekirana.

9Hingê serwêrê şeravdara Firewinr'a xeberda û gotê: «Îro gunek'arîya min hate bîra min. 10Wê hingê gava Firewin hêrsa xwe li ser xulamêd xwe r'akir, ez avîtime girtîxana mala serwêrê nobedara, t'evî serwêrê nanpêja. 11Min û wî şevekêda xewn dîtin, me her yekî li gora fe'mîna xewna xwe, xewn dîtin. 12Li wir xortekî îbranî[†] t'evî me hebû, ew xulamê serwêrê nobedara bû, me xewnêd xwe wîr'a gilî kirin, ewî mer'a şirovekirin, xewnêd me her yekî ewî r'ast mer'a şirovekirin. 13Ewî çawa mer'a şirovekirin, usa jî bû, ez veger'îyame li ser qulixê xwe, lê ewê din hate darxistinê».

14Hingê Firewin şande pey Ûsiv. Ew bi lez ji zindanê derxistin, r'ûyê xwe kur' kir, k'incêd xwe guhastin û hate cem Firewin. 15Firewin gote Ûsiv: «Min xewn dîtîye, lê kesek t'une ku bikaribe minr'a şiroveke, min bihîstîye ku dibêjin: tu xewna dibihêyî û şirovedikî». 16Ûsiv li Firewin veger'and û gotê: «Ev h'unirê min nîne, lê Xwedêyê cabeke xêr bide Firewin». 17Firewin Ûsivr'a got: «Min xewn dît: va ye ez li devê Nîlê sekinî bûm, 18va ne h'eft noginêd bedewe k'ok ji Nîlê derk'etin û nava qamîşada ç'êrîyan. 19Pey wanr'a, min dîna xwe dayê, va ne h'eft noginêd din jî, jar, h'işkolekî û qav-qavkî, ku min t'emamîya welatê Misirêda yêd mîna wan usa h'işkolekî nedîtine, 20û wan noginêd h'işkolekîye qav-qavkî, ew her h'eft noginêd pêşîyêye k'ok xwarin. 21Ew çûne zikêd wan û qet k'ifş jî nedibû ku ew çûne zikêd wan, ew usa jî h'işkolekî man mîna berê. Û ez h'işyar bûm. 22Û dîsa xewn dît, va ye li ser sapekê h'eft simbilêd t'ijî û r'ind derdik'etin. 23Pey wanr'a h'eft simbilêd h'işk û valaye ji bayê r'ohilatê şewitî şîn bûn, 24û wan simbilêd vala, ew her h'eft simbilêd t'ijîye r'ind h'ûfî xwe kirin. Min k'oç'ekar'a gilî kir, lê kesekî minr'a şirovenekir».

25Hingê Ûsiv gote Firewin: «Xewnêd Firewin yek in. Tiştê ku Xwedêyê bike, ew e'lamî Firewin kirîye. 26Ew her h'eft noginêd r'ind, ew h'eft sal in, usa jî ew her h'eft simbilêd r'ind, h'eft sal in, ev xewn yek in. 27Ew her h'eft noginêd h'işkolekîye û qav-qavkî, ku pey wanr'a derk'etin, ew h'eft sal in û ew her h'eft simbilêd valaye ji bayê r'ohilatê şewitî, ew her h'eft salêd xelayê ne. 28Ez vê yekê dibêjime Firewin, wekî Xwedê tiştê ku wê bike, nîşanî Firewin kirîye. 29Va ye, h'eft salê bên, ku t'emamîya welatê Misirê wê t'êr û t'ijî be. 30Lê pey wan salar'a, wê h'eft sala bibe xelayî û h'emû t'êr û t'ijîbûna welatê Misirê wê bê bîrkirinê. Xelayê welêt daqurtîne. 31Û wê usa be, ku ji dest wê xelaya ku wê peyr'a bê, ew t'êr û t'ijîbûna welêt îdî neyê bîranînê. Çimkî xelayê gelekî giran be. 32Lê xewna ku Firewinr'a du cara hatîye wek'ilandinê, tê h'esabê, ku ev yek alîyê Xwedêda e'seyîkirî ye û Xwedê wê zûtirekê bike. 33Bira niha Firewin merivekî bîlan û serwaxt bibîne û wî dayne li ser t'emamîya welatê Misirê. 34Bira Firewin vê yekê bike, berpirsîyar dayne li ser welêt û nava van h'eft salêd t'êr û t'ijîda, ji h'emû deremetêd welatê Misirê ji pênca yekî bistînine. 35Û bira h'emû xurekêd nava van salêd qencda ku wê bên t'op kin, û bin destê Firewinda genim bidine serhev û bajarada xurek xwey kin, 36wekî xurek k'îsê welêtda hebe, bona wan h'eft salêd xelayêye ku wê welatê Misirêda bibe, ku welat ji xelayê qir' nebe».

37Ev yek li Firewin û h'emû xulamêd wî xweş hat. 38Firewin gote xulamêd xwe: «Hûn dikarin merivekî mîna vî bibînin, ku R'uh'ê Xwedê[*] têda be?» 39Hingê Firewin gote Ûsiv: «Xwedê ku ev yek li ber te vekirîye, bîlan û serwaxtê mîna te t'unene. 40Tu li ser mala minr'a be, t'emamîya cime'ta min jî guhdarîya gotinêd devê te bike, ez t'enê t'extê xweda ji te mestir bim»[+]. 41Û Firewin serda zêde kir û gote Ûsiv: «Va ez te datînime li ser t'emamîya welatê Misirê». 42Hingê Firewin gustîla mora xwe ji t'ilîya xwe derxist, kire t'ilîya Ûsiv, k'incêd k'itanî zirav lêkirin û zincîreke zêr'în avîte stûyê wî[+]. 43Ew li e'reba xweye duda da sîyarkirinê û pêşîa wî bi dengê bilind dikirine gazî: «Çok bidin!» Û ew danî li ser t'emamîya welatê Misirê. 44Firewin gote Ûsiv: «Ez Firewin im, bêyî te t'u kes, t'emamîya welatê Misirêda nikaribe destê xwe yan nigê xwe bilind ke». 45Firewin navê Ûsiv danî Safinat'-Panêa û Asnat'a qîza Potî-Perayê t'erêqê bajarê Onê da wî. Ûsiv r'abû li welatê Misirê biger'e[+]. 46Ûsiv sî salî bû, gava ew li ber Firewin p'adşê Misirê sekinî. Ûsiv ji cem Firewin derk'et, li t'emamîya welatê Misirê ger'îya.

47Wan h'eft salêd t'êr û t'ijîtîyêda, e'rdê gelek deremet da. 48Ewî h'emû xurekêd wan h'eft salêd ku e'rdê Misirê dida, da ser hev, û ew xurek bajarada cî-war kirin, her xurekêd ji e'rdê dor û berêd bajara, nava wanda cî-war kirin. 49Ûsiv mîna qûma be'rê, haqasî gelek genim lod kir, usa ku îdî h'esab nekirin, çimkî nedihate h'esabê.

50Berî hatina salêd xelayê, Ûsivr'a du kur' bûn. Evana Asnat'a qîza Potî-Perayê t'erêqê bajarê Onê jêr'a anîn. 51Ûsiv navê kur'ê xweyî nixurî danî Minaşe[*] û got: «Çimkî Xwedê h'emû derd-kulê min û mala bavê min ji bîra min derxistin». 52Navê yê duda danî Efrayîm[*] û got: «Çimkî Xwedê wî welatê zelûlîya minda, bedena min şîn kir».

53Ew her h'eft salêd welatê Misirêdaye t'êr û t'ijîyê derbaz bûn, 54û ew her h'eft salêd xelayê destpêkirin, çawa ku Ûsiv gotibû. H'emû welatada bû xelayî, lê t'emamîya welatê Misirêda nan hebû[+]. 55Gava bir'çîbûn k'ete t'emamîya welatê Misirê, cime'tê bona nan hewara xwe Firewin danî. Firewin gote h'emû misirîya: «Her'ine cem Ûsiv, çi wer'a bêje bikin». 56T'emamîya r'ûyê e'rdê bû xelayî, Ûsiv h'emû e'mbar vekirin û firote misirîya. Xelayî welatê Misirêda giran bû. 57Û ji t'emamîya t'opa dinê dihatine Misirê, ji Ûsiv genim dik'ir'în, çimkî li ser t'emamîya r'ûyê e'rdê xelayî giran bibû.

### 42


Aqûb kur'êd xwe dişîne Misirê

1Aqûb bihîst ku li Misirê genim heye û Aqûb gote kur'êd xwe: «Hûn çi ç'e'vê hev dinihêr'in?» 2Gote wan: «Awa min bihîstîye ku li Misirê genim heye, berjêrî li wir bin û ji wir mer'a bik'ir'in, ku em bijîn nemirin». 3Dehe birayêd Ûsiv berjêr çûne Misirê, ku genim bik'ir'in. 4Lê Aqûb birayê Ûsiv Binyamîn, t'evî birayêd wî ne şand, digot: «Belkî qezîk bê serê wî». 5Kur'êd Îsraêl[†] hatibûn genim bik'ir'in, t'evî yêd mayîne hatî, çimkî li welatê Kenanêda[†] xelayî bû.

6Ûsiv xwexa serwêrê wî welatî bû. Ewî xwexa jî xurek difirote t'emamîya cime'ta welêt. Birayêd Ûsiv hatin û li ber wî dever'ûya çûne e'rdê[+]. 7Ûsiv birayêd xwe ku dîtin ewî ew nas kirin. Lê xwe usa da k'ifşê yanê ew wan nas nake, t'evî wan hêrs xeberda û gote wan: «Hûn ji k'u hatine?» Wana got: «Em ji welatê Kenanê bona xurek k'ir'înê hatine». 8Ûsiv birayêd xwe nas kirin, lê wana ew nas nekirin. 9Hingê Ûsiv ew xewnêd ku li ser wan dîtibûn bîr anîn û gote wan: «Hûn ce'sûs in, hûn hatine ku cîkî sistîya vî welatî bibînin»[+]. 10Wana gote wî: «Na xweyê me, xulamêd te hatine ku xurek bik'ir'in». 11Em h'emû kur'êd bavekî ne, em merivne şîrh'elal in, xulamêd te ne ce'sûs in. 12Ewî gote wan: «Na, hûn hatine ku cîkî sistîya welêt bibînin». 13Wana got: «Em xulamêd te, donzdeh bira ne, welatê Kenanêda kur'êd bavekî ne, yê biç'ûk niha li cem bavê me ye, lê yek jî îdî t'une». 14Ûsiv gote wan: «Hema ev e ku min gote we: ‹Hûn ce'sûs in!› 15Hûnê bi vê yekê bêne cêr'ibandin: Ez serê Firewin kim, hûn ji vir dernak'evin h'eta ku birayê weyî biç'ûk neyê vê derê. 16Ji nav xweda yekî bişînin, bira her'e birayê we bîne, lê hûnê girtî bin, ku aha gotinêd we bêne cêr'ibandinê, wanda r'astî heye yan na. Lê heger na. Ez serê Firewin kim: ‹Hûn ce'sûs in!›» 17Sê r'oja ew avîtine girtîxana kelê.

18R'oja sisîya Ûsiv gote wan: «Aha bikin ku hûn sax bimînin, çimkî ez ji Xwedê ditirsim. 19Heger hûn merivne şîrh'elal in, bira ji birayêd we yek vê mala ku hûn têda girtî ne, bimîne, lê yêd mayîn genim xelaya mala xwer'a bigihînin, 20birayê xweyî biç'ûk jî minr'a bînin, wekî gotina we r'ast derê û hûn nemirin». Wana usa jî kir. 21Û hingê hevr'a gotin: «Bi r'astî em hindava birayê xweda gunek'ar in, çimkî me te'lî-tengîya wî dît, gava li ber me lava-dîlek dikir, lê me guh nedayê, lema jî ev te'lî-tengî tê serê me». 22R'ûbên li wan veger'and û got: «Min wer'a nedigot: ‹Hindava kur'ikda guna nekin?› Lê we gur'a min nekir, niha xûna wî ji me tê xwestinê»[+]. 23Wana nizanebûn, ku Ûsiv wan fe'm dike, çimkî pê t'ercimekir wanr'a xeber dida. 24Ûsiv ji wan dûr k'et, girîya. Dîsa li ser wanda veger'îya, t'evî wan xeberda û ji nava wanda Şimh'ûn girt, li ber ç'e'vê wan ew girêda. 25Ûsiv ferman kir, ku barêd wan genim dagirin, û p'erê wan her kesî têkine t'êr'êd wan, nanê r'ê jî wanr'a daynin. Usa jî hate kirinê. 26Wana genimê xwe li k'erêd xwe bar kirin û ji wir çûn. 27K'arvanserêda yekî ji wan t'êr'a xwe vekir, ku kayê bide k'erê xwe, dîna xwe dayê va ye p'erê wî li ser devê t'êr'ê ye. 28Û ewî gote birayêd xwe: «P'erê min li min veger'andine, va ye ew vir t'êr'a min daye». Hingê dilê wan nava wanda r'icifî û bi tirs hevr'a gotin: «Xwedê ev çi anî li serê me?»

29Ew hatine welatê Kenanê, cem bavê xwe Aqûb û her tiştê ku hatibû li serê wan, t'ev gilîkirin û gotinê: 30«Meriv ku xweyê wî welatî ye mer'a h'işk xeberda, em danîne dewsa ce'sûsêd welêt. 31Me wîr'a got: ‹Em merivne şîrh'elal in, em ne ce'sûs in. 32Em donzdeh birane, kur'êd bavekî ne, lê yek jî îdî t'une, lê yê biç'ûk niha li welatê Kenanê cem bavê me ye›. 33Wî merivê xweyê wî welatî mer'a got: ‹Ezê bi vê yekê bizanibim ku hûn merivne şîrh'elal in, birakî xwe cem min bihêlin, lê hûn bona xelaya mala xwe, xurek hildin her'in. 34Lê birayê xweyî biç'ûk minr'a bînin, wekî ez bizanibim, ku hûn ne ce'sûs in, lê merivne şîrh'elal in, ezê birayê we bidime we, hûnê jî bikaribin vî welatîda t'ucaretîyê bikin›».

35Gava wana t'êr'êd xwe vala dikirin, dîna xwe danê wê k'îsikê p'erê wan her kesî jî t'êr'êd wanda ne. Wan û bavêd xweva, gava ew k'îsikêd p'erêd xwe dîtin, tirsîyan. 36Hingê bavê wan, Aqûb gote wan: «We destê min ji kur'êd min kirin, Ûsiv t'une, Şimh'ûn t'une û Binyamîn jî dixwazin ji min bistînin, ev h'emû tê serê min!» 37R'ûbên bavê xwer'a xeberda û got: «Heger ez wî neynim nedime te, tu van her du kur'êd min bikuje, k'a ewî bide destê min û ezê wî paşda bînim bidime te». 38Lê Aqûb got: «Kur'ê minê t'evî we berjêr nayê, çimkî birayê wî mirîye û ew t'enê maye, heger wê r'îya ku hûn têda diçin qezîk bê serê wî, hingê hûnê p'or'ê minî sipî, bi k'eder bikine Dîyarê Mirîya».

### 43


Bira Binyamîn t'evî xwe dibine Misirê

1Xelayê zor li welêt kir. 2Gava genimê ji Misirê anîbûn, xwarin xilaz kirin, bavê wan gote wan: «Dîsa veger'in bona me hinek xurek bik'ir'in». 3Lê Cihûda lê veger'and û gotê: «Ewî merivî gilîyê t'am da destê me û got: ‹Heger birayê we t'evî we nîbe, r'ûyê we li r'ûyê min nek'eve›. 4Heger tê birayê me t'evî me bişînî, emê berjêr bin ter'a xurek bik'ir'in, 5lê heger tu neşînî, em berjêr naçin. Çimkî ewî merivî mer'a got: ‹Heger birayê we t'evî we nîbe, r'ûyê we li r'ûyê min nek'eve›». 6Îsraêl[†] got: «Çima we ev neheqî minr'a kir: gote wî merivî ku birakî weyî din jî heye?» 7Wana got: «Ewî merivî h'alê me, h'alê pismamêd me bi hûr-gilî pirsî got: ‹Bavê we hê sax e? Birayê we dîsa hene?› Me jî caba van pirsa da wî. Me çi zanibû ku ewê bêje: ‹Birayê xwe berjêr bînin›?» 8Cihûda bavê xwe Îsraêlr'a got: «Kur'ik t'evî min bişîne, em r'abin her'in, wekî em sax bimînin, ne em bimirin ne tu, ne jî zar'okêd me. 9Ez cabdarîya bona wî hildidime li ser xwe, tu wî ji destê min bixwaze, heger ez wî neynim nedime te û li ber te nedime sekinandinê, t'emamîya e'mirê xweda ez li ber te gunek'ar bim. 10Heger me derengî nexista, em niha cara duda lê veger'îya bûn». 11Bavê wan Îsraêl wanr'a got: «Heger usa ye, niha aha bikin, t'evî xwe r'ezêd başe vî welatî xwer'a hildin û wî merivîr'a p'êşk'êş berjêr bibin, hinek melh'em, hingiv, biharet[†], zimir[†], fisteq û behîv. 12T'evî xwe jî dubare p'era hildin, wan p'erêd ku li ser devêd t'êr'êd we danî paşda hatine, bi destêd xwe paşda bibin, dibe ku şaş kiribin, 13r'abin birê xwe hildin û dîsa veger'in cem wî merivî. 14Bira Xwedêyê Herî Zor, bide we ku hûn li ber wî k'eremê bibînin, wekî ew birê weyî din û Binyamîn li we veger'îne. Lê heger ez destê xwe ji wan kur'êd xwe bikim jî, bira bêkur' bim».

15Û vana ev p'êşk'êş û destê xweda jî dubare p'ere, usa jî Binyamîn hildan r'abûn berjêrî Misirê bûn û li ber Ûsiv sekinîn. 16Gava Ûsiv Binyamîn t'evî wan dît, gote wek'îlê mala xwe: «Van meriva bibe malê, goştî serjêke û hazir ke, çimkî ewê firavînê t'evî min bixwin». 17Û wî merivî, Ûsiv çawa gotibûyê, usa jî kir, ew meriv birine mala Ûsiv. 18Ev merivana tirsîyan, ku ew birine mala Ûsiv hingê gotin: «Berê pêşin em bona wan p'erêd t'êr'êd xweda têne birinê, ku h'icûmî li ser me bike, li ser meda bigire me bike xulam, usa jî k'erêd me». 19Hingê ew nêzîkî wî merivê wek'îlê mala Ûsiv bûn û ber derê malê wîr'a xeberdan, 20û gotinê: « Xweyê me, cara pêşin em berjêr hatin ku xurek bik'ir'in, 21gava em gihîştine k'arvanserekê, me t'êr'êd xwe vekirin, me dîna xwe dayê, va ye p'erê me her kesî, weke k'aşêd xwe, li ser devê t'êr'êd me bûn. Me bi destê xwe ew paşda anîne. 22Û serda jî me t'evî xwe dîsa p'ere berjêr anîne, bona xurek bik'ir'in. Em nizanin k'ê p'erêd me kiribûne t'êr'êd me». 23Ewî got: «E'dil bin, netirsin, Xwedêyê we û Xwedêyê bavê we xizne t'êr'êd weda da we, we p'erêd xwe dane min» hingê Şimh'ûn derxist anî cem wan. 24Wek'îl ew merivana birine mala Ûsiv û av da wan nigêd xwe şûştin, k'erêd wan alifkirin. 25Wana jî p'êşk'êşêd xwe bona hatina Ûsive nîvro hazir kirin, çimkî ew pê h'esîya bûn, ku ewê li wir nên bixwin. 26Gava Ûsiv hate malê, wana p'êşk'êşêd destê xweda anîne malê dane wî û h'eta e'rdê li ber wî dever'ûya çûn. 27Ûsiv h'al-wextê wan pirsî û got: «Sih'eta kalemêrê bavê we, bona ewî ku we minr'a gilî kir, çawa ye? Ewî hê sax e?» 28Wana got: «Xulamê te, bavê me hê sax e, ewî hê li ser sih'et û qewata xwe ye». Û li ber wî dever'ûya çûn, qedir kirin. 29Hingê Ûsiv serê xwe bilind kir, kur'ê dîya xwe, birê xwe Binyamîn dît û got: «Ev e birê weyî biç'ûk, bona k'îjanî we minr'a gilî kir?» Û got: «Bira Xwedê te xwey ke, lawo!» 30Ûsiv bi lez derk'ete derva, çimkî bona birê agir dila k'etibû û k'ete oda hindur' û li wir girîya. 31R'ûyê xwe şûşt û derk'ete derva, xwe girt û got: «Nan daynin». 32Wîr'a başqe, wanr'a başqe û wan misirîyar'a jî, yêd ku t'evî wan dixwarin başqe danîn. misirîya t'evî îbranîya[†] nan ne dixwar, çimkî bona misirîya ev yek h'eramî bû[+]. 33Û bira ber wî r'ûniştin, yê nixurî ligora nixurtîya xwe, yê biç'ûk li gora biç'ûktîya xwe, van meriva hevdu dinihêr'în û e'cêbmayî mabûn. 34Ûsiv ji xwarina li ber xwe dişand dikire li ber wan, lê p'ara Binyamîn ji p'ara yêd din pênc cara zêdetir bû. Vana gotina te vexwarin û t'evî Ûsiv k'êfxweş bûn.

### 44

1Ûsiv e'mir li wek'îlê mala xwe kir û got: «T'êr'êd van meriva çiqasî ku ew dikarin bibin xurekva dagire û p'erê her kesî jî dayne li ser devê t'êr'êd wan, 2lê k'asa min, k'asa zîvîn, t'evî p'erê xurek dayne li ser devê t'êr'a yê herî biç'ûk». Ewî weke gotina Ûsiv kir. 3Sibeh ku zelal bû, ew merivana hatine ver'êkirinê, ew û k'erêd wan. 4Ewana ji bajêr çûn, lê hê dûr nek'etibûn, gava Ûsiv gote wek'îlê mala xwe: «R'abe par'a pey wan meriva k'eve, xwe wanr'a bigihîne û wanr'a bêje: ‹We çima ji ber qencîyêva xirabî kir? 5Çima k'asa mine zîvîn dizî[*]? Eva ne ew e, ya ku xweyê min pê vedixwe û pê wê jî dinihêr'î? We ev yek kire xirabî›». 6Wek'îl xwe li wanr'a gîhand û ev xeberêd Ûsiv wanr'a gotin. 7Wana wîr'a got: «Çima xweyê min tiştêd ha dibêje? Haşa ji xulamêd te, ku ew tiştê usa bikin! 8Awa me ku ew p'erêd li ser devê t'êr'êd xwe dîtin, ji welatê Kenan[†] anîn dane te, îdî wê çawa be, ku em ji mala xweyê te zîv yan zêr' bidizin? 9Cem k'îjan xulamêd te ew derk'eve, bira ew bê kuştinê û em jî bibine xulamêd xweyê xwe». 10Ewî got: «P'ak, we çawa got bira usa be, cem k'îjanî ew derê bira ew minr'a bibe xulam, lê hûn bêsûc bin». 11Awa her yekî zû-zû t'êr'a xwe danî e'rdê û her yekî t'êr'a xwe vekir. 12Wek'îl ji t'êr'a yê mezinda destpêkir ger'îya h'eta yê biç'ûkda xilaz kir, k'as t'êr'a Binyamînda dît. 13Hingê wana k'incê xwe qelaştin, her yekî k'erê xwe bar kir û veger'îyane bajêr.

14Cihûda birayêd xweva hatine mala Ûsiv, ewî hê li wir bû û dever'ûya li ber wî çûne e'rdê. 15Ûsiv gote wan: «We ev çi kir? We nizanibû ku merivekî mîna min r'e'mildarîyê wê bike?» 16Cihûda got: «Em çi bêjine xweyê xwe? Em çi bêjin? Yan em çawa xwe r'ûspî kin? Xwedê neheqîya xulamêd te e'yan kir, va ye em xulamêd xweyê xwe ne, hin em, hin jî ewî ku k'as ji cem wî derk'et». 17Ûsiv got: «Haşa ji min ku ez vê yekê bikim! Ewî ku k'as ji cem wî derk'et, bira ew t'enê minr'a bibe xulam, lê hûn bi xêr û silamet hevraz ser bavê xweda her'in».


Cihûda bona Binyamîn lava dike

18Hingê Cihûda çû nêzîk û gotê: «Xweyê min, îzina te hebe, bira xulamê te gilîkî bêje xeberekê bigihîne guhê xweyê xwe û hêrsa te li ser xulamê te r'anebe, çimkî tu yekî mîna Firewin î. 19Xweyê min ji xulamêd xwe pirsîbû gotibû: ‹Bav yan birê we hene?› 20Hingê me xweyê xwer'a got: ‹Bavekî meyî kalemêr heye û kur'ekî wîyî biç'ûkî kaltîya wîda bûyî heye, birê wîyî dêda mirîye, t'enê ew ji dîya xwe maye û bavê wî, wî h'iz dike›[+]. 21Te xulamêd xwer'a got: ‹Ewî berjêr bînine cem min, ku ez wî bi ç'e'va bibînim›. 22Me hingê xweyê xwer'a got: ‹Ew kur'ik nikare ji bavê xwe biqete, gava ew ji bavê xwe biqete, bavê cande›. 23Lê te xulamêd xwer'a got: ‹Heger hûn birayê xweyî biç'ûk t'evî xwe berjêr neynin, careke din r'ûyê we r'ûyê min nek'eve›. 24Û gava em hevraz çûne cem xulamê te, bavê min, ew gotinêd xweyê xwe, me wîr'a gilî kirin. 25Gava bavê me got: ‹R'abin dîsa veger'in bona me hinek xurek bik'ir'in›. 26Hingê me got: ‹Em nikarin berjêr her'in. Lê heger birayê meyî biç'ûk t'evî me bê, emê hingê berjêr her'in, çimkî em nikarin r'ûyê wî merivî bibînin, h'eta birayê meyî biç'ûk t'evî me neyê›. 27Xulamê te, bavê min gote me: ‹Hûn zanin jina min du kur' minr'a anîn, 28yek ji destê min çû û min got: «R'astî ew hatîye dir'andinê» û h'eta niha min ew nedîtîye. 29Lê wekî hûn evî jî, ji ber ç'e'vê min derxin bibin û qezîk bê serê wî, hûnê p'or'ê minî sipî, derd-kulava bikine Dîyarê Mirîya›. 30Heger niha ez her'ime cem xulamê te, bavê xwe, kur'ikê wî ne t'evî me be, e'mirê wî ku e'mirê wîva girêdayî ye, 31gava bibîne ku kur'ikê wî t'une, wê cande û xulamêd te, wê bavê xweyî xulamê te, wî p'or'êd sipî bi k'eder bikine Dîyarê Mirîya. 32Çimkî ez, xulamê te cem bavê xwe bûme cabdarê kur'ikê wî û min gotîyê: ‹Heger ez wî neynim nedime te, ez t'emamîya e'mirê xweda li ber bavê xwe gunek'ar bim›. 33Awa ez niha t'ewaqe ji te dikim, bira ez, xulamê te dewsa wî kur'ikî xweyê xwer'a bibe xulam, kur'ik bira t'evî birayêd xwe hevraz her'e. 34Çimkî, ezê çawa r'abim hevraz her'ime cem bavê xwe, heger kur'ik ne t'evî me be? Nebe ku ez wê qezîya ku bê serê bavê min bibînim».

### 45


Ûsiv xwe dida e'yankirinê

1Hingê Ûsiv nikaribû xwe zeft kira, li ber h'emûyêd ku cem wî sekinîbûn kire qîr'în: «H'emû meriva ji cem min derxin!» Kesekî xerîb cem wî nema, gava Ûsiv xwe birayêd xweva da naskirinê. 2Kûr'în k'etê girîya, misirîya bihîst, ev deng gihîşte mala Firewin jî. 3Ûsiv gote birayêd xwe: «Ez Ûsiv im. Bavê min hê sax e?» Lê birayêd wî nikaribûn caba wî bidana, çimkî li ber wî bibûne kevir mabûn. 4Ûsiv gote birayêd xwe: «K'erem kin, werine nêzîk», ew jî çûne cem û wî got: «Ez birayê we Ûsiv im, yê ku we firote Misirê. 5Lê niha ber xwe nek'evin û li we çetin neyê, ku we ez firotime vira, çimkî Xwedê ez berî we şandime vira, bona xweykirina jîyîna we. 6Çimkî eva du salêd xelayîne li ser dinê, lê hê pênc sal jî hene, ku wê vedan û dirûnê nebe. 7Xwedê ez berî we şandim, wekî li ser dinê k'oka we bihêle û jîyîna we bi azayîke mezin xwey ke. 8Awa, yê ku ez şandime vira hûn nîbûn, lê Xwedê bû, ewî ez kirime bavê Firewin û xweyê t'emamîya mala wî, usa jî serwêrê t'emamîya welatê Misirê. 9Niha r'abin zû hevraz her'ine cem bavê min û jêr'a bêjin: ‹Kur'ê te Ûsiv aha dibêje: «Xwedê ez kirime xweyê t'emamîya Misirê, nesekine zû berjêr were cem min. 10Tê t'opraxê Goşenêda nêzîkî min bimînî, t'evî kur'êd xwe, kur'êd kur'êd xwe, pez û dewarêd xwe û h'emû hebûka xweva»›. 11Ezê wir te t'êr kim, çimkî hê pênc salêd xelayê hene, wekî tu, mala xwe û hebûka xweva t'unebûnê nebînî. 12Va ye, ç'e'vê we û ç'e'vê birayê min Binyamîn dibînin, ku devê min van tişta wer'a dibêjin. 13Derheqa t'emamîya r'ûmeta mine Misirêda û her tiştê ku we dît bavê minr'a gilîkin û zû bavê min berjêr bînine vir». 14Xwe avîte stukura Binyamîn û girîya. Binyamîn jî ser stukura wîda girîya. 15Çû r'ûyê h'emû birayêd xwe û ser wanda digirîya. Pey vê yekêr'a birayêd wî pêr'a xeberdan.

16Deng gihîşte mala Firewin, ku birayêd Ûsiv hatine. Ev yeka li Firewin û xulamêd wî xweş hat. 17Firewin gote Ûsiv: «Bêje birayêd xwe: ‹Bira aha bikin: H'eywanêd xwe bar kin û her'ine welatê Kenanê[†], 18û bavê xwe, neferêd xwe hildin û werine cem min. Ezê welatê Misirêda cîyê herî qenc bidime we û hûnê ji xêr-berek'eta welêt bixwin›. 19Ez e'mir li te dikim ku wanr'a bê gotinê: ‹Bira aha bikin: Ji welatê Misirê bona zar'okêd xwe û jinêd xwe e'reba xwer'a hildin û her'in bavê xwe hildin û bên. 20Bira ç'e'vê we hûr-mûrêd weda nemîne, çimkî h'emû xêr-xizna welatê Misirê ya weye›».

21Kur'êd Îsraêl[†] usa jî kirin. Ûsiv li gora e'mirê Firewin e'rebe dane wan û nanê r'îya wan da wan. 22Her yekî ji wan deste k'inc da wan, lê sêsid zîv û pênc dest k'inc dane Binyamîn. 23Bavê xwer'a jî, dehe k'erêd xêr-xizna Misirêva barkirî û dehe k'erêd mê jî genim, nan û xurekva barkirî bona r'îya bavê xwe şand. 24Gava birayêd xwe şandin, ew r'êk'etin, ewî got: «R'êva şer' nekin».

25Ew ji Misirê hevraz çûn û hatine welatê Kenanê, cem bavê xwe Aqûb. 26Û wîr'a gilî kirin gotin: «Ûsivî hê sax e! Belê! Ew serwêrê t'emamîya welatê Misirê ye». Dest û p'îyêd wî lê sar bûn, çimkî ewî nikaribû gotina wan bawer bikira. 27Gava ew h'emû gotinêd Ûsiv ku wanr'a gotibû wîr'a gilî kirin û e'rebêd Ûsiv bona wî şandibûn ku ew pê her'e dîtin, r'uh' li ber bîna bavê wan Aqûbda hat. 28Îsraêl got: «Bes e! Kur'ê min Ûsiv hê saxe! Ez her'im ku berî mirina xwe wî bibînim».

### 46


Aqûb mala xweva diçe Misirê

1Îsraêl[†] h'emû hebûka xwe hilda û hate Bîr-Şêvayê. Li wir gorî Xwedêyê bavê xwe Îshaqr'a dan[+]. 2Xwedê şev dîtinokêda Îsraêlr'a xeberda û got: «Aqûbo! Aqûbo!» Ewî got: «Ezî va me». 3Xwedê got: «Ez Xwedê me, Xwedêyê bavê te me, ji berjêrçûyîna Misirê netirse. Çimkî ezê te li wê derê bikime miletekî mezin. 4Ezê xwexa t'evî te berjêrî Misirê bim û ezê xwexa te dîsa hevraz bînim, Ûsivê destêd xwe dayne li ser ç'e'vêd te»[+]. 5Aqûb ji Bîr-Şêvayê r'êk'et, kur'êd Îsraêl bavê xwe Aqûb, jin û zar'okêd xwe li wan e'rebêd ku Firewin wanr'a şandibûn ku pê her'in, hildan birin. 6Aqûb t'evî t'emamîya zur'eta xwe, h'eywanêd xwe û ew hebûka xwe, ya ku li welatê Kenanêda[†] t'op kiribûn hildan hatine Misirê. 7Ewî t'evî xwe kur' û qîzêd xwe nebîyêd xwe, t'emamîya zur'eta xwe xwer'a anîne Misirê.

8Ev in navê wan kur'êd Îsraêl, yêd ku hatine Misirê. Aqûb û kur'êd xweva. Nixurîyê Aqûb R'ûbên bû[+]. 9Kur'êd R'ûbên: Henox, Pallû, Hesrûn û K'armî bûn[+]. 10Kur'êd Şimh'ûn: Yemûêl, Yamîn, Ohad, Yaxîn, Soxar bûn û kur'ê jina kenanî[†] Şawûl bû[+]. 11Kur'êd Lêwî: Gêrşon, Qohat' û Mêrarî bûn[+]. 12Kur'êd Cihûda: Er, Onan, Şêlah, Pêrês û Zerah bûn (lê E'r û Onan welatê Kenanêda mirin[*]) û kur'êd Pêrês: Hesrûn û Hamûl bûn[+]. 13Kur'êd Îsaxar: T'ola, Pûa, Yaşûv û Şîmron bûn[+]. 14Kur'êd Zebûlon: Serêd û Êlon û Yalyêl bûn[+]. 15Ev bûn kur'êd Lêayê, ya ku ewê Paddan-Aramda Aqûbr'a anîn, usa jî qîza wî Dîna. T'emamîya kur' û qîzava sî û sê nefs bûn.

16Kur'êd Gad: Sîfyon, Haggî, Şûnî, Esbon, E'rî, Arodî û Arêlî bûn[+]. 17Kur'êd Aşêr: Îmna, Îşwa, Îşwî, Birîha û xûşka wan Serax bûn. Kur'êd Birîha: H'eber û Malk'îyêl bûn[+]. 18Ev bûn kur'êd Zîlpayê, ya ku Laban da qîza xwe Lêayê û ewê şanzdeh nefs Aqûbr'a anîn.

19Kur'êd R'ahêla jine Aqûb: Ûsiv û Binyamîn bûn. 20Ûsivr'a jî li welatê Misirê, ji Asnat'a qîza Potî-Perayê t'erêqê bajarê Onê Minaşe û Efrayîm bûn[+]. 21Kur'êd Binyamîn: Bela, Bek'ir, Aşbêl, Gêra, Ne'man, Êhî, R'oş, Mûpîm, H'ûpîm û Ard bûn[+]. 22Ev bûn kur'êd R'ahêlê, yêd ku Aqûbr'a bûn, h'emû li serhev çardeh nefs bûn.

23Kur'ê Dan: H'ûşîm bû[+]. 24Kur'êd Neftelî: Yasyêl, Gûnî, Yêser û Şîllêm bûn[+]. 25Ev bûn kur'êd Bîlhayê, ya ku Laban dabû qîza xwe R'ahêlê. Ewê gişk li serhev h'eft nefs Aqûbr'a anîn. 26H'emû nefsêd ku ji bedena Aqûb bibûn hatine Misirê, pêştirî jinêd kur'a şêst û şeş nefs bûn. 27Ûsivr'a jî du kur' Misirêda bibûn, gava Aqûb neferêd xweva çû Misirê, ew h'eftê[*] nefs bûn[+].

28Aqûb Cihûda pêşîyê şande cem Ûsiv, ku ew r'îya Goşenê nîşanî wî ke. Û ew hatine t'opraxê Goşenê. 29Ûsiv e'reba xwe hazir kir, r'abû çû Goşenê pêşîya bavê xwe Îsraêl, gava ç'e'v wî k'et, xwe avîte stukura wî û êp'êce wext stukura wîda girîya. 30Hingê Îsraêl gote Ûsiv: «Niha ez mirina xwe r'azî me, çimkî ç'e'vê min li ç'e'vê te k'et, ku tu hê sax-silamet î». 31Ûsiv birayêd xwe û malbavanêd xwer'a got: «Ez r'abim hevraz her'im, Firewinr'a gilî kim û bêjimê: ‹Birayêd min û malbavanêd min, ku Kenanêda diman, hatine cem min. 32Ew merivana şivan in, çimkî r'êncber in, pez û dewarêd xwe û h'emû hebûka xwe xwer'a anîne›. 33Lê gava Firewin gazî we ke û ji we bipirse: ‹Hûn xweyê çi p'êşeyî ne?› 34Hûn wîr'a bêjin: ‹Em, xulamêd te, ji zar'otîya xweda h'eta niha, em jî kal-bavêd me jî, r'êncber bûne›, wekî hûn t'opraxêd Goşenêda bimînin. Çimkî li cem misirîya şivantî h'eramî ye»[+].

### 47

1Ûsiv hat Firewinr'a gilî kir û got: «Bav û birayêd min, pez û dewarêd xwe û h'emû hebûka xweva ji welatê Kenanê[†] hatine, ewe niha li t'opraxêd Goşenê ne». 2Ewî ji nav birayêd xweda, pênc merî birin derxistine dîwana Firewin. 3Firewin ji birayêd wî pirsî: «Hûn xweyê çi p'êşeyî ne?» Wana gote Firewin: «Em, xulamêd te şivan in, em jî kal-bavêd me jî». 4Û gotine Firewin: «Em hatine ku vî welatîda firarî bimînin, çimkî ç'êre bona h'eywanêd xulamêd te t'une, ji dest xelaya girane welatê Kenanêda, îzina te hebe xulamêd te t'opraxêd Goşenêda bimînin». 5Hingê Firewin gote Ûsiv: «Bav û birayêd te hatine cem te, 6welatê Misirê li ber te ye, bav û birayêd xwe welatda cîyê herî qencda cîwar ke, bira ew t'opraxêd Goşenêda bimînin, lê heger tu zanî nava wanda yêd serxwe hene, wan bike serwêrêd h'eywanêd min».

7Ûsiv bavê xwe Aqûb anî derxiste dîwana Firewin û Aqûb dua li Firewin kir. 8Firewin ji Aqûb pirsî: «Tu çend salî yî?» 9Aqûb li Firewin veger'and û got: «Salêd mine firarî sed sî sal in. Salêd e'mrê min hindik û bêxêr bûn û negihîştine salêd e'mrê kal-bavêd mine nava r'ojêd firarîya wanda»[+]. 10Aqûb dua li Firewin kir û ji dîwana Firewin derk'et. 11Ûsiv çawa Firewin ferman kiribû, bav û birayêd xwe welatê Misirêda, cîyê herî qencda, ji t'opraxê R'amsêsê, milk'ek da wan û ew cîwar kirin[+]. 12Ûsiv bavê xwe, birayêd xwe û t'emamîya mala bavê xwe, neferêd wanva nan dikirin.


Kirina Ûsiv we'dê xelayê

13T'emamîya welêtda nan t'unebû, çimkî xelayê gelekî zor dida û ji dest bir'çîbûnê h'alê welatê Misirê û Kenanê t'unebû. 14Ûsiv ji yêd ku genim dik'ir'în, h'emû p'erêd ku li welatê Misirê û Kenanêda hebûn t'op kir. Ûsiv p'ere anîne mala Firewin. 15Gava p'erê welatê Misirê û Kenanê xilaz bûn, h'emû misirî hatine cem Ûsiv û gotinê: «Nan bide me! Çima em li ber ç'e'vê te bimirin, wekî p'erê me xilaz bûne?» 16Hingê Ûsiv got: «Heger p'ere xilaz bûne, h'eywanêd xwe bînin, ezê ber h'eywanêd weva xurek bidime we». 17Û wana h'eywanêd xwe anîne cem Ûsiv, Ûsiv ber hespêd wanva, pezêd wanva, dewarêd wanva, k'erêd wanva nan da wan, û wê salê ewî ber h'emû h'eywanêd wanva nan da wan. 18Ew sal derbaz bû, sala din hatine cem wî û gotinê: «Em ji xweyê xwe venaşêrin ku h'emû p'erê me xilaz bûne, û h'eywanêd me jî bûne yêd xweyê me, îdî tiştekî me bona xweyê me nemaye pêştirî bedenêd me û e'rdêd me. 19Çima em û e'rdêd xweva li ber te bimirin? Me û e'rdêd me jî bi nan bik'ir'e, em û e'rdêd xweva bibine xulamêd Firewin, û t'oxim bide me, ku em bijîn û nemirin, wekî e'rd vikî-vala nebe».

20Hingê Ûsiv t'emamîya e'rdê Misirê Firewinr'a k'ir'î, çimkî xelayê zor dida wan, misirîya her yekî zevîyê xwe difirot. E'rdê Misirê bû yê Firewin. 21Ewî ji serîkî Misirê h'eta serê din, t'emamîya cime'tê kire xulam[*]. 22T'enê e'rdê t'erêqa ne k'ir'î, çimkî ji alîyê Firewinda p'arek t'erêqar'a dik'et û wana ji wê p'ara ku Firewin dida wan dijît, lema jî e'rdêd xwe nefirotin. 23Hingê Ûsiv gote cime'tê: «Va ye min hûn û e'rdêd we Firewinr'a k'ir'în, hanê wer'a t'oxim û e'rdê biçînin. 24Hûn gerekê nandirûnêda ji pênc p'ara p'arekê bidine Firewin, lê çar p'arê wer'a bimîne, bona e'rdê biçînin û xwarina xwe, yêd mala xweda û bona zar'okêd xwe». 25Wana got: «Te em xilaz kirin! Bira em k'eremê li ber ç'e'vê xweyê xwe bibînin û em Firewinr'a bibine xulam». 26Ûsiv ev yek Misirêda kire qanûn, h'eta r'oja îro jî ji pênca yek ya Firewin e, pêştirî e'rdê t'erêqa, ku nebû yê Firewin.


T'emîya Aqûbe axirîyê

27Îsraêl[†] li welatê Misirê, t'opraxêd Goşenêda dima, li wir bû xweyîmilk', şîn bûn û gelekî li hev zêde bûn. 28Aqûb welatê Misirêda h'ivdeh sala sax ma. T'emamîya e'mirê xwe Aqûb sed çil û h'eft sal bûn. 29Gava r'ojêd mirina Îsraêl nêzîk bûn, ewî gazî kur'ê xwe Ûsiv kir û gote wî: «Heger min li ber ç'e'vê te k'erem dîtîye, hîvî dikim, destê xwe bike li bin r'e'nê hêta min[*]. K'erema xwe, bidî xatirê h'ub û aminîyê, min Misirêda defin nekî. 30Lê bira ez t'evî kal-bavêd xwe bihênijim, tu min ji Misirê hildî bibî nav t'irbêd wanda defin kî». Ûsiv got: «Ezê weke gotina te bikim»[+]. 31Û ewî got: «De minr'a sond bixwe». Ûsiv wîr'a sond xwar. Hingê Îsraêl serê xwe li serp'îya nivînê danî[*].

### 48


Aqûb dua li Efrayîm û Minaşe dike

1Pey vê yekêr'a gotine Ûsiv: «Bavê te nexweş e». Ewî her du kur'êd xwe Minaşe û Efrayîm t'evî xwe hildan çû. 2Cab dane Aqûb û gotinê: «Va ye kur'ê te Ûsiv ser teda tê». Îsraêl[†] ser qudûmê xweda hat û li ser nivîna xwe r'ûnişt. 3Aqûb gote Ûsiv: «Xwedêyê Herî Zor li welatê Kenanê[†] Lûzêda minva xuya bû, dua li min kir 4û gote min: ‹Ezê te şîn kim û li hev zêde kim û ji te mixulqeta pêşda bînim, evî welatî jî pey ter'a ezê çawa milk'ê h'eta-h'etayê bidime zur'eta te›[+]. 5Niha ew her du kur'êd teye ku Misirêda, berî hatina mine cem te Misirê, ku ter'a bûne, ew kur'êd min in, Efrayîm û Minaşe, wê mîna R'ûbên û Şimh'ûn bibine kur'êd min, 6lê zar'êd pey vanr'a ku ji te bibin, ter'a bin, ewê wartîyêda ser navêd biratîya xwe bêne h'esabê. 7Çimkî gava ez ji Paddanê dihatim, welatê Kenanêda, hindik mabû ku em bigihîştana Efrat'ê, r'êda R'ahêla dîya te minr'a bû derd mir, min ew li wê derê, li serê r'îya Efrat'ê, awa gotî Beytleh'mê defin kir»[+].

8Îsraêl kur'êd Ûsiv dîtin û got: «Ev k'ê ne?» 9Ûsiv gote bavê xwe: «Kur'êd min in, yêd ku Xwedê li vir dane min». Aqûb got: «K'erema xwe wan bîne cem min, ez dua li wan bikim». 10Ç'e'vê Îsraêl ji mezinayê me'rim bibûn, ewî nikaribû zelal bidîta, Ûsiv ew nêzîkî bavê xwe kirin, ewî ew r'amûsan û h'emêz kirin. 11Îsraêl gote Ûsiv: «Gumana min t'unebû ku min r'ûyê te jî bidîta, lê va ye Xwedê zur'eta te jî nîşanî min kir». 12Ûsiv ew ji ser çoka wî r'akirin û xwexa h'eta e'rdê dever'ûya çû. 13Ûsiv her du kur'êd xwe hildan, Efrayîm da destê xweyî r'astê, alîyê Îsraêlî ç'epê û Minaşe da destê xweyî ç'epê, alîyê Îsraêlî r'astê û nêzîkî wî kirin. 14Îsraêl qesta destêd xwe cîguhastin û destê xweyî r'astê dirêj kir danî ser serê yê biç'ûk Efrayîm û destê ç'epê danî ser serê Minaşe. Lê belê Minaşe yê nixurî bû. 15Û dua Ûsiv kir û got: «Ew Xwedêyê ku bavêd min Birahîm û Îshaq r'îya wîda çûne, ew Xwedêyê ku ji r'oja bûyîna minda h'eta îro şivantî li min kirîye, 16ew milyak'etê[†] ku ez ji her xirabîyê azad kirime, bira dua van kur'a bike û bi navê min û navêd kal-bavêd min Birahîm û Îshaq bêne gazîkirinê, nava dinêda gelekî li hev zêde bin». 17Gava Ûsiv dît ku bavê wî destê xweyî r'astê danîye ser serê Efrayîm, eva yeka li wî xweş nehat, ewî destê bavê xwe ji ser serê Efrayîm girt, wekî dayne li ser serê Minaşe. 18Hingê Ûsiv gote bavê xwe: «Aha na Bavo, çimkî ev e yê nixurî. Destê xweyî r'astê, dayne ser serê vî!» 19Lê bavê wî qayl nebû û got: «Ez zanim lawo, ez zanim. Evê jî bibe milet, evayê jî bibe mezin. Lê birayê wîyî biç'ûk, wê ji wî hê mestir be û zur'eta wî wê bibe mixulqeta mileta»[+]. 20Wê r'ojê ewî dua wan kir û got: «Bira Îsraêl pê te bimbarek bike û bêje: ‹Xwedê te bike mîna Efrayîm û Minaşe›», ev yek got û Efrayîm danî fêza Minaşe. 21Û hingê Îsraêl gote Ûsiv: «Va ye ezê bimirim. Lê Xwedê wê t'evî we be û wê we veger'îne wat'anê bavêd we. 22Ez p'aleke ç'îya ser biratîya ter'a zêdetir didime te, k'îjan ku min ew ji destê emorîya[†] bi şûr û tîr-kevanê xwe stand».

### 49


Aqûbe dua kur'a dike

1[•]Aqûb gazî kur'êd xwe kirin û got: «T'op bin, ez wanr'a bêjim, ku r'ojê bên wê çi bê serê we.

2Werine serhev û guhdar bin, gelî kur'êd Aqûb
û guhdarîya bavê xwe Îsraêl[†] bikin.

3R'ûbêno, nixurîyê mino!
Sih'et û destpêbûna qewata min,
xweyê qedirê mezin û xweyê qewata zor,
4mîna ava ser hevr'a çûyî,
lê tê nebî yê pêşin.
Çimkî hatî cîyê bavê xwe,
te h'er'imand nivîna min[*].
Ew k'ete nava wê![+]

5Şimh'ûn û Lêwî bira ne.
Şûrêd wan ç'ekêd neheqîya ne,[+]
6bira canîya min nek'eve nav şêwirêd wan,
qedirê min t'evî civata wan nîbe,
çimkî ji hêrsa xwe wan merî kuşt,
ji temsistîyê xwe ç'îlê box bir'în.
7Bira nifir' li hêrsa wan be,
ku gelekî giran bû,
û k'în-boxa wan be
ku gelekî bêîsafî bû!
Ezê wan nav Aqûbda p'aravekim,
û nav Îsraêlda bela-belayî kim[+].

8Cihûda! Birayêd teyê pesinê te bidin.
Destê te ser stukura dijminê te be,
zar'êd bavê te li ber te ta bin.
9Cihûda cewrikê şêra ye.
Kur'ê min, tu ji nêç'îrkirinê r'abûyî.
Wî xwe avît û p'alda mîna şêra
û makeşêr, k'î dikare wî r'ake[+].
10Serwêrtîyê ji Cihûda kêm nebe,
ne jî şiva se'vîtîyê ji bedena wî,
h'eta hatina xweyê wê[*],
û miletê guhdarîya wî bikin[+].
11Ce'şikê xwe wê k'ola tirîyêva girêde,
ce'şikê k'era xwe k'ola tirîyêye here qencva,
pê şerabê kirasê xwe wê bişo,
û pê xûna tirîyê k'incêd xwe,
12ç'e'vêd wî ji şerabê sortir
û diranêd wî ji şîr sipîtir bin.

13Zebûlonê devê be'rê bimîne,
û gemîwargeha gemîya be,
sînorê bigihîje h'eta Saydayê.

14Îsaxar, k'erekî qewat e,
bin t'êr'ada dimer'ixe,
15dît r'ih'etî ku r'ind e,
û welat jî p'ir' xweşe,
mil xwe tewand bin bare,
bû p'aleyê borcdare.

16Danê dîwana miletê xwe bike
mîna ji qebîleke Îsraêl,[+]
17Danê me'rekî serê r'îya be,
tîreme'rekî şiver'îya be,
ku li sima hespê dixe,
sîyarê wê serpiştê diçe.

18Ya Xudan[†] ez hîvîya xilazkirina te me[+].

19Gad, mixulqetekê h'icûmî ser wî ke,
lê ewê p'ê-p'ê h'icûm ke.

20Aşêrê nanda t'êr-t'ijî be,
te'me-tîskêd p'adşê bide.

21Neftelî karê xezalêyî aza ye,
xweyê gotinêd gul û nûre.

22Ûsiv ç'iqilê xweyîbere,
ç'iqilê xweyîberî ser kanîyê ye,
p'enc avîtîye ser dîware.
23Ew te'l kirin, gule avîtinê,
tîrkevana k'în ajotinê,
24lê kevanê wî ser zora xwe ma,
zendêd desta ç'îl girtine,
bi saya destê Zorê Aqûb,
Şivan û Qeyayê Îsraêlê[+].
25Ji bav Xwedê teyî ku alî te dike,
ji Yê Herî-Zorî ku dua te dike,
bi duayêd jore e'zmana,
bi duayêd bêbinîyêye jêr p'aldayî,
dua ser memik û bet'inê te.
26Duayêd bavê te,
ji duayêd ç'îyayêd berê zortir bûn,
ji xweşîya girêd h'eta-h'etayê bilindtir bûn,
bira li ser serê Ûsiv bin,
û ser t'epa serê wî, ku ser birayêd xwer'a ye[+].

27Binyamîn gurekî devxûn e,
sibehê zû nêç'îrê dixwe,
lê êvarê t'alên bela dike».

28Ev bûn her donzdeh qebîlêd Îsraêl, ev bû çi ku bavê wan wanr'a got û dua wan kir, anegorî duayê wan her kesî, dua li wan kir. 29T'emî da wan û gote wan: «Ezê t'evî cime'ta xwe bim, min t'evî kal-bavêd min, wê şkeftêda defin kin, ya ku li e'rdê Efronê h'îtîda ye. 30Wê şkefta welatê Kenanêda[†], e'rdê Maxpêlayî pêşberî Mamrêda, ya ku Birahîm e'rdêva, çawa milk' bona gor'istên ji Efronê h'îtî k'ir'î bû. 31Birahîm û Seraya jina wîva li wir definkirî ne, Îshaq û R'êvêka jina wîva li wir definkirî ne, û min Lêa jî li wir definkirî ye[+]. 32Ew e'rd û şkefta têda ji zar'êd h'îtîya hatiye k'ir'înê». 33Aqûb t'emîyêd ku dane kur'êd xwe xilaz kirin, nigêd xwe k'aşî nava nivînê kir, r'uh'ê xwe da û t'evî cime'ta xwe bû.

### 50


Şîna Aqûb

1Ûsiv xwe avîte ser r'ûyê bavê xwe, girîya û r'amûsa. 2Ûsiv e'mir li xulamêd xweye h'ekîm kirin, ku bavê wî zimir[†] kin[*], û h'ekîma Îsraêl[†] zimir kirin. 3Nava çil r'ojîda ew hate zimir kirinê, çimkî bona vê yekê haqas wext lazim e. misirîya h'eftê r'ojî şîna wî kirin.

4Gava r'ojêd şîna wî derbaz bûn, Ûsiv t'evî mala Firewin xeberda û got: «Heger min li ber ç'e'vê we k'erem dîtîye, hîvî dikim aha bêjine Firewin: 5‹Bavê min ez dame sondê û got: «Va ezê bimirim, tu min wî mezelîda defin kî, k'îjan ku min xwexa bona xwe welatê Kenanêda[†] k'ola ye». Niha îzina te hebe, ez her'im bavê xwe defin kim û veger'im›». 6Firewin got: «R'abe bavê xwe defin ke, çawa ewî tu dayî sondê». 7Hingê Ûsiv r'abû çû bavê xwe defin ke. H'emû xulamêd Firewin, r'ûspîyêd mala wî û h'emû r'ûspîyêd Misirê t'evî wî hevraz çûn, 8usa jî t'emamîya mala Ûsiv û birayêd wî û neferêd mala bavê wîda. T'enê zar'êd xwe, kerî û gar'anêd xwe Goşenêda hiştin. 9T'evî wî e'rebe û sîyarî jî hevraz çûn, usa ku bûne k'omeke mezin. 10Ew hatine wî alîyê Ûrdunê, Gorên-Atadê. Li wê derê gelekî girîyan, kirin qar'e-qar' û hêwerze û bona bavê xwe h'eft r'oja şîn kirin. 11Gava kenanîyêd[†] wî welatîda ku diman, şîna Gorên-Atadêda dîtin, gotin: «Ev şîna giran ya misirîya ye!». Lema jî navê wî cîyê wî alîyê Ûrdunê danîn: «Abêl-Mîsrayîm[*]». 12Kur'êd Aqûb usa jî kirin, çawa ku wî t'emî kiribû. 13Kur'a ew birine welatê Kenanê û ew şkefta e'rdê Maxpêlaye pêşberî Mamrêda defin kirin, ya ku Birahîm e'rdêva, çawa milk' bona gor'istên ji Efronê h'îtî k'ir'î bû[+]. 14Ûsiv pey definkirina bavê xwer'a, bi t'evî birayêd xwe û h'emûyêd ku t'evî wî bona definkirina bavê wî hevraz hatibûn, veger'îya Misirê.


Ûsiv dil dide li ber bira

15Birayêd Ûsiv dîna xwe danê ku bavê wan mir, nava xweda gotin: «Belkî Ûsiv bona wê xirabîya ku me serê wî kirîye k'înê mer'a bajo, ew jî serê me bike». 16Hingê wana Ûsivr'a cab şand û got: «Bavê te berî mirina xwe t'emî da û got ku 17aha bêjine Ûsiv: ‹Bi k'erema xwe neheqî û gunê birayêd xwe, bi k'erema xwe bibaxşîne, ku hindava teda xirabî kirine› niha hîvî dikim neheqîya xulamêd Xwedêyê bavê xwe bibaxşîne». Gava wan ev yek got, Ûsiv girîya. 18Birayêd wî jî çûn xwe li ber devr'ûya avîtin û gotin: «Awa em xulamêd te ne». 19Ûsiv gote wan: «Netirsin, çima ez dewsa Xwedê digirim? 20R'ast e hûn hindava minda xirab fikirîn, lê Xwedê fikirî ku wê bike qencî, wekî mîna r'oja îroîn, e'mirê gelek merîya xwey ke. 21Niha netirsin, ezê we û zar'êd we nan-av kim». Aha bi zarê şîrin xeberdanê, ber dilê wanda hat.


Mirina Ûsiv

22Ûsiv Misirêda ma, ew û mala bavêd xweva. Ûsiv sed dehe sala jît. 23Ûsiv ç'ir'-ç'ir'kêd xweye ji Efrayîm dîtin, û zar'êd Maxîrê Minaşeyê jî Ûsiv ser çokêd xwe dîtin[*][+]. 24Ûsiv gote birayêd xwe: «Ezê bimirim, lê e'se Xwedêyê ser weda bê û we ji vî welatî hevraz derxe. Wê we bibe wî welatî, bona k'îjanî ewî Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwar»[+]. 25Ûsiv kur'êd Îsraêl da sondê û got: «E'se Xwedêyê ser weda bê, hestûyêd min jî ji vir derxin hevraz bibin»[+]. 26Ûsiv sed dehe salîyêda mir. Ew zimir kirin û Misirêda ew kirine qavekê.

## DERK'ETIN

### DERK'ETIN

DERK'ETIN


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


Derk'etin


Pêşgotin

Ji her pênc K'itêbêd Mûsa k'itêba duda bi van xebera destpêdibe: ‹Awa navêd› û ji vir navê wêye îbranî tê gotin: ‹Nav›. Peyr'a welger'andinêd yûnanîda ev k'itêb navekî din distîne ‹Êksêdos› (Çûyîn). Vê k'itêbêda bona qewimandineke serê miletê cihûya hatî, tê gotinê, awa gotî azabûna ji xulamtîyê, k'îjanêda ku ew we'dekî dirêj bin destê welatê Misirêda bûn. Eva yeka nîvê duh'ezarsalîya berî bûyîna Îsada qewimîye. P'ara k'itêbêye pêşin (s. 1-19) bona serhatîya e'mirê Mûsa dibêje, k'îjan ku Xwedê bijart, wekî îsraêlîya ji bin nîrê misirîya xilaz ke. P'ara k'itêbêye duda, (s. 20-40) destpêbûna qanûnê ye, k'îjanêda peymana t'evî miletê Îsraêl li ser ç'îyayê Sînayê girêdayî h'îmgirtî ye. Li vir usa jî dide k'ifşê, ku milet çawa peymana t'ev Xwedê girêdayî dit'er'ibîne û bi hûr gilî bona konê pîroz tê gotinê, k'îjanîda Xwedê nava miletê xweda dihêwirî. P'ara van qanûnaye here sereke, ew her dehe t'emî ne. Hema xût evana bûne h'îmê wan h'emû qanûnêd p'ergalîyê, bi k'îjana îro gele merî dinêda e'mirê xwe didine li ber hev, çawa bawermend usa jî nebawer. Çawa bi kirêd xweye mezin, usa jî bi qanûnêd xwe, Xwedê Mûsa û Îsraêlr'a binyat'a xwe û navê xweyî r'ast e'yan dike. T'enê h'ukumê wî, ne ku h'ukumê xwedêyêd mayîn, li ser t'ebîyetê û meriva heye, bona vê yekê Xwedê dixwaze, wekî meriv t'enê wî bih'ebînin. T'enê ew e pîroz, meriv bona gunek'arîya xwe t'enê bi qirarêd Xwedê dikarin heleqetîya wan t'evî Xwedê hebe. Eva k'itêba guhê me vedike, wekî bi h'izkirinê guhdarîya Xwedê bikin û hindava merivada ser nêta qencîyê bin, çawa hindava xweda. Paşê Îsa Mesîhê bêje, wekî van her du qanûnda veşartîye me'na Peyman Kevine sereke.

### 1


Li hev zêdebûna zar'êd Îsraêl û bêîsafîya misirîya

1Navê kur'êd Îsraêle[†] ku her kes mala xweva t'evî Aqûb hatine Misirê, ev in. 2R'ûbên, Şimh'ûn, Lêwî û Cihûda, 3Îsaxar, Zebûlon û Binyamîn, 4Dan û Neftelî, Gad û Aşêr[+]. 5H'emû nefsêd ku ji bedena Aqûb bibûn, h'eftê[*] nefs bûn, Ûsiv jî li Misirê bû[+]. 6Ûsiv h'emû birayêd xweva û h'emûyêd wî nisilîda t'emam pêva mirin. 7Zar'êd Îsraêl şîn bûn, bêh'esab li hev zêde bûn, gelekî qewat girtin û ew welat bi wanva t'ijî bû.

8Hingê ser Misirê yekî nû bû p'adşa, ku derheqa Ûsivda tiştek nizanibû[+]. 9Ewî gote cime'ta xwe: «Va ye cime'ta zar'êd Îsraêl ji me gelektir û qewattir e. 10Werin em hindava wanda h'ilek'arîyê bikin, ku nebe ew zêde bin û heger şer'ek biqewime, ew jî t'evî dijminêd me bibine yek û miqabilî me şer' kin û ji vî welatî derk'evin her'in». 11Hingê serk'ar ser wan k'ifş kirin, wekî bi şixulêd giran wan biçerçirînin. Firewinr'a bajarêd e'mbara, Pît'om û R'amsês çêkirin[+]. 12Lê çiqas ew diçerçirandin, ew hê gelek dibûn û li hev zêde dibûn, usa ku misirî ji zar'êd Îsraêl ditirsîyan. 13misirîya bêîsafî zar'êd Îsraêl didane xebatê. 14E'mirê wan bi şixulê giran bi h'er'îyê û k'elpîç'a, usa jî bi her şixulêd çolêva te'l dikirin, her xebata ku bidana kirinê bêîsafî didane kirinê.

15P'adşê Misirê t'evî pîredergûşêd îbranîya[†] xeberda ku navê ji wan yekê Şîprah û navê yekê jî Pûhah bû. 16Û got: «Gava k'ulfetêd îbranîya ber zar'ada bin, hingê hûn li ser t'ext dîna xwe bidinê, heger kur' be bikujin, lê heger qîz be bira sax bimîne». 17Lê pîredergûş ji Xwedê tirsîyan. Çawa p'adşê Misirê wanr'a gotibû nekirin, lê yêd kur'în jî sax dihiştin. 18P'adşê Misirê gazî pîredergûşa kir û gote wan: «We çima ev yek aha kirîye, ku zar'ê kur'în jî sax hiştine?» 19Hingê pîredergûşa gote Firewin: «Çimkî k'ulfetêd îbranîya ne mîna k'ulfetêd misirîya ne, ewe serxwe ne, pîredergûş h'eta xwe wanr'a digihînin ewana îdî jê xilaz dibin». 20Lema Xwedê pîredergûşar'a kire qencî, cime't li hev zêde bû û gelekî qewat stand. 21Pîredergûş ku ji Xwedê tirsîyan, ewî jî malêd wan ava kirin. 22Hingê Firewin e'mirî ser t'emamîya cime'ta xwe kir û got: «Her zar'eke kur'înî ji dîya xwe bûyî bavêjine ç'emê Nîlê û her zar'a qîzîn sax bihêlin».

### 2


Bûyîna Mûsa

1Merivekî ji mala Lêwî, çû qîzeke lêwîya xwer'a xwest[+]. 2Ew jin h'emle derk'et kur'ek anî, ewê dîna xwe dayê ku ew bedew bû, sê meha ew veşart. 3Lê gava ewê îdî nikaribû ew veşarta, hingê sepeteke ji cûr'ekî qamîşa hilda, ew xîj û qîr kir, ew kur'ik kirê û danî nav qamîşêd devê Nîlê. 4Xûşka zar'okê dûr sekinî, wekî bizanibe k'a wê çi biqewime serê wî.

5Û qîza Firewin berbi Nîlê çû ku avê xwe ke, carîyêd wê jî devê ç'êm diger'îyan. Ewê sepetek nav qamîşada dît û carîya xwe şand çû ew anî. 6Gava vekir kur'ik dît. Kur'ik digirîya, dilê wê ser şewitî û got: «Eva ji zar'êd îbranîya[†] ye». 7Hingê xûşka wê zar'ê gote qîza Firewin: «Dixwazî ez her'im bona te gazî k'ulfeteke îbranîyaye berdergûş kim, ku bê bona te bistên bide evê zar'ê?» 8Qîza Firewin gote wê: «Her'e». Qîzikê jî çû gazî dîya zar'okê kir. 9Qîza Firewin gote wê k'ulfetê: «Hanê vî kur'î minr'a xwey ke, ezê heqê te bidim». K'ulfetê ew kur'ik hilda û xwey kir. 10Gava kur'ik mezin bû, ewê anî da qîza Firewin, ewê jî ew xwer'a kire kur' û navê wî danî Mûsa[*], got: «Çimkî min ew ji avê derxist».


Mûsa ji Misirê dir'eve

11Êp'êce wext derbaz bû, gava Mûsa mezin bû[*], r'abû çû cem biratîya xwe, ewî dîna xwe da şixulêd wanî giran, dît wê yekî misirî birakî wîyî îbranî dik'ute, 12dor xwe nihêr'î, dîna xwe dayê ku kes t'une, lêxist yê misirî kuşt û qûmêda veşart. 13R'oja dinê r'abû çû, dîna xwe dayê wê du merivêd îbranî hevr'a şer' dikin, hingê gote yê neheq: «Çima tu li hevalê xwe dixî?» 14Ewî jî lê veger'and: «K'ê tu ser me serwêr û h'akim k'ifş kirî? Dibe ku dixwazî min jî bikujî çawa te yê misirî kuşt?» Mûsa tirsîya û got: «R'ast ev tişta derk'etîye». 15Firewin ev tişt bihîst, xwest ku Mûsa bikuje, lê Mûsa ji ber Firewin r'evî çû welatê Midyanêda ma, li ser bîrekê r'ûnişt.

16H'eft qîzêd t'erêqê Midyanê hebûn. Evana hatin av k'işandin, k'ur'n t'ijî kirin ku pezê bavê xwe avdin. 17Şivana hat berî wan dan. Hingê Mûsa r'abû pişta wan girt û pezê wan avda. 18Evana çûne cem bavê xwe R'ihûêl[*], ewî pirsî: «Ev çawa bû ku hûn îro usa zû hatin?»[+] 19Wana got: «Merivekî misirî em ji destê şivana xilaz kirin, av jî bona me k'işand û pezê me avda». 20Hingê ewî gote qîzêd xwe: «Lê ew k'anê ye? We çima ew merî usa ber'da? Gazî wî kin bira bê nan bixwe». 21Li Mûsa xweş hat ku cem wî merivî bimîne û ewî qîza xwe Sîpporah da Mûsa. 22Ewa h'emle derk'et, kur'ek anî û Mûsa navê wî danî Gêrşom[*], çimkî got: «Ez welatê xelqêda k'etime xerîbîyê».

23Pey gelek wextr'a p'adşê Misirê mir. Zar'êd Îsraêl[†] ji dest xulamtîyê kirine zarîn. Û ew hewar-gazîya wane ji dest xulamtîyê gihîşte Xwedê. 24Xwedê hêwerza wan bihîst û Xwedê ew peymana[†] xwe bîr anî, ya ku t'evî Birahîm, Îshaq û Aqûb girêdabû[+]. 25Xwedê dîna xwe da zar'êd Îsraêl û h'alê wan pê h'esîya.

### 3


Xwedê gazî Mûsa dike

1Mûsa pezê xezûrê xwe Ît'royê t'erêqê Midyanê diç'êrand. Ewî kerî ajot çû ber'îyê derk'et û gihîşte H'orêbê[*], ç'îyayê Xwedê. 2Milyak'etê[†][*] Xudan[†] bi alava êgir nava dir'îyêda wîva xuya bû. Ewî dîna xwe dayê wê alav dir'îyê k'etîye dişixule, lê dir'î naşewite. 3Hingê Mûsa got: «Hela veger'im vê dîtina e'cêb bibînim, k'a çima dir'î naşewite?» 4Xudan dîna xwe dayê, wekî ew veger'îya ku bibîne, Xwedê ji nava dir'îyê gazî kirê û got: «Mûsa, Mûsa!» Ewî got: «Ez va me». 5Xwedê gotê: «Nêzîkî vir nebe. Çarixêd nigêd xwe bêxe, çimkî ew cîyê ku tu li ser sekinîyî e'rdê pîroz e». 6Û got: «Ez Xwedêyê bavê te, Xwedêyê Birahîm, Xwedêyê Îshaq û Xwedêyê Aqûb im». Hingê Mûsa r'ûyê xwe nixamt, çimkî tirsîya ku Xwedê binihêr'e[+]. 7Xudan got: «Belê min cefê cime'ta xweye Misirêda dît û qar'e-qar'a wan ji dest serk'arêd wan bihîst, çimkî ez haş ji tengasîya wan heme. 8Ez peya bûm wana ji destê misirîya aza kim û wan ji ewî welatî derxime welatekî r'ind û berfire, welatê ku şîr û hingiv jê dik'işe, wî cîyê kenanîya[†], h'îtîya, emorîya[†], pirîzzîya, h'îwîya û yebûsîya[+]. 9Û niha va ye qar'e-qar'a zar'êd Îsraêl[†] gihîştîye min û ew zordarîya ku misirî li wan dikin min dît. 10Niha were, ez te bişînime cem Firewin, ku tu cime'ta min, zar'êd Îsraêl ji Misirê derxî». 11Hingê Mûsa gote Xwedê: «Ez k'î me ku her'ime cem Firewin û zar'êd Îsraêl ji Misirê derxim?» 12Xwedê gotê: «Ezê t'evî te bim. Evê ter'a bibe nîşana ku min tu şandîyî: gava tu cime'tê ji Misirê derxî, ser vî ç'îyayî hûnê Xwedêr'a xulamtîyê bikin». 13Mûsa gote Xwedê: «Va ez diçime cem zar'êd Îsraêl û bêjime wan: ‹Xwedêyê kal-bavêd we ez şandime cem we›. Lê gava ew ji min bipirsin: ‹Navê wî çi ye?› Ez çi wanr'a bêjim?» 14Xwedê gote Mûsa: «EZ YÊ HEME. Vê yekê bêje zar'êd Îsraêl, bêje ku: ‹EZ HEME ez şandime cem we›»[+]. 15Dîsa Xwedê gote Mûsa: «Aha bêjî zar'êd Îsraêl: ‹Xudan[*], Xwedêyê kal-bavêd we, Xwedêyê Birahîm, Xwedêyê Îshaq û Xwedêyê Aqûb ez şandim cem we›. H'eta-h'etayê navê min ev e û h'emû nisilada ezê aha bême bîranînê. 16Her'e r'ûspîyêd Îsraêl t'op ke û bêje wan: ‹Xudan, Xwedêyê kal-bavêd we, Xwedêyê Birahîm, Îshaq û Aqûb minva xuya bû û got: Ez ser weda hatime û min dît ku Misirêda çi hatîye serê we›. 17Û got: ‹Ezê we ji cefê Misirê derxim û bibime welatê kenanîya, h'îtîya, emorîya, pirîzzîya, h'îwîya û yebûsîya, wî welatê ku şîr û hingiv jê dik'işe›. 18Ewê gur'a te bikin hingê tu t'evî r'ûspîyêd Îsraêl her'e cem p'adşê Misirê û jêr'a bêjin: ‹Xudan Xwedêyê îbranîya[†] meva xuya bû, niha îzina te hebe, em r'îya sê r'oja berbi ber'îyê her'in, Xudan Xwedêyê xwer'a qurbanê bidin›. 19Belê ez zanim, ku p'adşê Misirê wê îzina we nede ku hûn her'in, heger ne bi destê zor be, 20lê ezê destê xwe dirêj kim û bi wan h'emû k'eremetêd xwe Misirê xim, yêd ku ezê nav wêda bikim, paşî hingê ewê we ber'de[+]. 21Û ezê li ber ç'e'vê misirîya vê cime'tê şîrin kim, wekî gava ku hûn derk'evin, destvala dernek'evin[+]. 22Lê bira her k'ulfet ji cînara xwe û ji k'ulfeta ku mala wêda dimîne, xişirêd zîvîn û xişirêd zêr'în, usa jî k'inca jê bixwaze û wan li kur' û qîzêd xweva kin û misirîya t'alan kin».

### 4


Xwedê nîşana dide Mûsa ku bike

1Mûsa lê veger'and û got: «Lê ewê min bawer nekin û ne jî wê dengê min bibihên, çimkî wê bêjin, Xwedê teva xuya nebû ye». 2Hingê Xwedê gote Mûsa: «Ew çî ye destê teda?» Ewî got: «Şivdar e». 3Xwedê gotê: «Wê bavêje e'rdê». Ewî avîte e'rdê, bû me'r û Mûsa jê r'evî. 4Xudan[†] gote Mûsa: «Destê xwe dirêj kê poç'ê bigire». Ewî jî destê xwe dirêj kirê ew girt û ew destê wîda bû şivdar. 5«Bi vê yekê wê bawer bikin, wekî Xudan Xwedêyê kal-bavêd wan, Xwedêyê Birahîm, Xwedêyê Îshaq û Xwedêyê Aqûb teva xuya bûye».

6Xudan dîsa gote Mûsa: «Niha destê xwe têke p'aşila xwe». Ewî destê xwe kire p'aşila xwe derxist û va ye, destê wî bû mîna berfa k'unî-k'unî bûyî. 7Xwedê gotê: «Destê xwe dîsa têke p'aşila xwe». Ewî dîsa destê xwe kire p'aşila xwe derxist û va ye, ew dîsa bû mîna qalibê wî. 8«Heger te bawer nekin û guh nedine nîşana pêşin, wê bawerîya xwe nîşana duda bînin. 9Lê heger van her du nîşana jî bawer nekin û guh nedine dengê te, hingê ji ç'emê Nîlê avê hilde û bir'êje ser e'rdê. Ew ava ku te ji Nîlê hilda wê ser e'rdê bibe xûn».

10Mûsa gote Xudan: «Xweyê min, hîvî dikim! Ezî xeberdanêda ne serxwe me, ne duhu ne jî pêr û ne jî pey vê xeberdanêr'a ku te t'ev xulamê xwe xeberda, lê ez yekî devqer'imî û zimênda giran im». 11Hingê Xudan gote wî: «K'ê dev da mêriv, yan k'ê ker' û lal çêkirin, yan yê ku dibîne, yan yê kor? Ez Xudan nînim[+]? 12Awa niha tu her'e ezê t'evî devê te bim û te hîn kim, çi ku tu gerekê bêjî». 13Ewî gotê: «Xweyê min, hîvî dikim! K'erema xwe yekî dinê bişîne». 14Hingê hêrsa Xudan li Mûsa r'abû û gotê: «Harûnê lêwî ne birê te ye? Ez zanim ku ewî xeberdanêda serxwe ye, va ye ewê pêşîya teda bê û gava ew te bibîne wê gelekî şa be. 15Tu t'evî wî xeber de û xebera bike devê wî, ezê devê te û devê wîr'a bim, ezê we hîn kim ku hûnê çi bikin. 16Bira ew dewsa te cime'têr'a xeber de û ew ter'a bibe dewsa dev û tu jî wîr'a dewsa Xwedê. 17Û wê şivdarê bigire destê xwe, wekî bi wê nîşana bikî».


Mûsa vediger'e Misirê

18Mûsa veger'îya çû cem xezûrê xwe Ît'ro û jêr'a got: «Îzina te hebe ez veger'ime cem biratîya xweye Misirêda bibînim, k'a ew hene yan t'unene». Ît'ro gote Mûsa: «Her'e ter'a oxir be». 19Xudan Midyanêda Mûsar'a got: «Her'e veger'e Misirê, çimkî ew merivêd ku pey e'mirê te k'etibûn h'emû jî mirine»[+]. 20Mûsa r'abû jina xwe, kur'êd xwe li k'erê sîyar kirin û veger'îya welatê Misirê. Mûsa şivdara Xwedê girte destê xwe. 21Hingê Xudan gote Mûsa: «Gava tu veger'î her'î Misirê, bikî ku tu wan h'emû nîşanêd ku min dane destê te, li ber Firewin bikî, lê ezê dilê wî bikime kevir û ewê cime'tê ber'nede. 22Û bêje Firewin: ‹Xudan aha dibêje: Îsraêl[†] kur'ê minî nixurî ye. 23Ez ter'a dibêjim: Kur'ê min ber'de ku ew xulamtîya min bike, lê heger tu nexwazî wî ber'dî, va ye ezê kur'ê teyî nixurî bikujim›».

24Û usa qewimî ku r'êva cîkî şevbêrî kirin, Xudan r'astî Mûsa hat û xwest ku wî bikuje. 25Hingê Sîpporahê kevirekî tûj hilda, kur'ê xweyî nesinetkirî sinet kir, p'îyêd Mûsa xist û gotê: «R'ast tu bona min mêrê xûnê yî». 26Û bi vî awayî Xudan ew hişt. Wî çaxî bona sinetîyê ewê got: «Mêrê xûnê».

27Xudan gote Harûn: «Her'e ber'îyê pêşîya Mûsada». Ew jî çû ber ç'îyayê Xwedê r'astî wî hat û çû r'ûyê wî. 28Mûsa h'emû gotinêd Xudan Harûnr'a gilî kirin ku ewî ew şandîye û t'emîya wan h'emû nîşana daye. 29Mûsa û Harûn çûn h'emû r'ûsipîyêd zar'êd Îsraêl t'op kirin. 30Û Harûn ew h'emû gotinêd Xudane ku Mûsar'a gotibû gilî kirin û li ber ç'e'vê cime'tê ew nîşan kirin. 31Cime'tê bawer kir. Û gava bihîstin ku Xudan ser zar'êd Îsraêlda hatîye û dîna xwe daye ew zelûlîya wan, ta bûn û h'ebandin.

### 5


Mûsa û Harûn li ber Firewin

1Pey haqas tiştr'a Mûsa û Harûn çûne cem Firewin û gotinê: «Xudan[†] Xwedêyê Îsraêl[†] aha dibêje: ‹Îzina cime'ta min bide ku ber'îyêda minr'a cejinê bikin›». 2Firewin got: «Xudan k'î ye ku ez gur'a gotina wî bikim û îzina Îsraêl bidim? Ez Xudan nas nakim û îzina Îsraêl jî nadim». 3Wana gotê: «Xwedêyê îbranîya[†] meva xuya bû. Îzina te hebe em r'îya sê r'oja her'ine ber'îyê û Xudan Xwedêyê xwer'a qurbanê bidin, ku nebe ew bi nexweşîya h'al yan şûr qir'a me bîne». 4P'adşê Misirê gote wan: «Mûsa û Harûn, hûn çima cime'tê ji xebata wan paş dêxin? Her'ine ser borcê xwe». 5Firewin got: «Va ye niha cime'ta welêt gelek e, lê hûn nahêlin ku ew borcê xwe biqedînin».

6Hema wê r'ojê Firewin kire ser serwêr û serk'arêd cime'tê, got: 7«Mîna her gav bona k'elpîç' çêkirinê kayê nedine cime'tê, bira ewana xwexa her'in û xwer'a kayê t'op kin. 8H'esabê k'elpîç'a ji ser wan kêm nekin, haqasî jî ji wan bixwazin, çiqas wan her gav çêdikirin, çimkî ewe xwer'anedîtî ne, lema dikine qar'în û dibêjin: ‹Em her'in qurbanê Xwedêyê xwer'a bidin›. 9Bira şixul li ser van meriva giran be, ku xebatêva gîro bin û pey gotinêd derew nek'evin».

10Serwêr û serk'arêd cime'tê derk'etin cime'têr'a xeberdan û gotin: «Firewin aha dibêje: ‹Ez kayê nadime we, 11hûn xwexa her'in ji k'u dixwazin xwer'a kayê destxin, lê ji şixulêd we tiştek jê kêm nebe›». 12Hingê cime't li t'emamîya welatê Misirê bela bû, dewsa kayê xozan t'op kir. 13Serwêra p'êyî li ser wan dikirin digotin: «Xebata xweye her r'oj usa biqedînin, çawa hingê ku kaya we hebû». 14K'arkerêd Firewin serk'arêd ser zar'êd Îsraêl k'ifşkirî k'utan û gotin: «We çima duhu û îro h'esabê k'elpîç'a mîna her gav t'emam nekirîye?» 15Serk'arêd zar'êd Îsraêl hatine cem Firewin gazinê xwe kirin û gotinê: «Tu çima usa serê xulamêd xwe dikî? 16Kayê nadine xulamêd te, lê mer'a dibêjin: ‹K'elpîç'a çêkin!› Va ye em hatine k'utanê, lê neheqî alîyê cime'ta teda ye». 17Lê ewî got: «Hûn xwer'anedîtî ne! Xwer'anedîtî! Lema dibêjin: ‹Em her'in Xudanr'a qurbanê bidin›. 18De niha her'in û bixebitin, kayê wer'a neyê dayînê, lê h'esabê k'elpîç'a wê ji we bê xwestinê». 19Hingê serk'arêd zar'êd Îsraêl xwe oxirmê giranda dîtin gava hate gotinê: «H'esabê k'elpîç'aye ku her r'oj ji we tê xwestinê kêm nekin». 20Gava ew ji cem Firewin derk'etin, r'astî Mûsa û Harûn hatin ku ew hîvîya wan bûn 21û gotine wan: «Bira Xwedê ser weda binihêr'e û dîwana we bike, wekî we em ber ç'e'vê Firewin û xulamêd wî r'eş kirin û şûr jî da destê wan ku me bikujin».


Mûsa gazinê xwe Xudan dike

22Hingê Mûsa veger'îya cem Xudan û got: «Ya Xweyê min! Te çima ev cime'ta avîte nava oxirmêd giran? Te bona çi ez şandim? 23Çimkî wê hingêva, gava ez hatime cem Firewin û pê navê te xeber daye, ew xirabîyê vê cime'tê dike, lê belê te cime'ta xwe xilaz nekir».

### 6

1Xudan[†] gote Mûsa: «Tê niha bibînî, ku ezê çi serê Firewin bikim. Wê wan bi destê zor ber'de û wê wan bi destê zor ji welatê xwe derxe».


Caba Xudan

2Xwedê t'ev Mûsa xeber da û gote wî: «Ez Xudan im. 3Ez çawa Xwedêyê Herî Zor, Birahîm, Îshaq û Aqûbva xuya bûme, lê bi navê xwe Xudan[*] wanva xuya nebûme[+]. 4Min t'evî wan peymana[†] xwe girêda, ku welatê Kenanê[†] bidime wan, welatê wanî xerîbîyê, wê dera ku firarî derbaz kirin. 5Min zarînîya zar'êd Îsraêl[†] bihîst ku misirîya ew kirine xulam û min peymana xwe bîr anî. 6Awa bêje zar'êd Îsraêl: ‹Ez Xudan im! Ezê we ji bin barêd misirîyaye giran derxim û we ji xulamtîya wan aza kim, pê zenda berbir'î we dirêjkirî û dîwanêd giran xilaz kim. 7Û ezê we bikime cime'ta xwe û bibime Xwedêyê we. Û hingê hûnê bizanibin ku Xudan Xwedêyê we ez im, yê ku hûn ji bin barêd misirîyaye giran derxistin. 8Û ezê we bibime wî welatî, bona k'îjanî min sond xwar ku bidime Birahîm, Îshaq, Aqûb, ezê wî çawa war bidime we. Ez Xudan im›»[+]. 9Mûsa ev yek zar'êd Îsraêlr'a got, lê wan ji diltengîyê û ji dest şixulêd giran guhdarîya Mûsa nekirin. 10Xudan t'ev Mûsa xeber da û gotê: 11«Her'e cem Firewinê p'adşê Misirê bêje ku zar'êd Îsraêl ji welatê xwe ber'de». 12Hingê Mûsa li ber Xudan xeber da û gotê: «Va ye, zar'êd Îsraêl guhdarîya min nakin, îdî k'u ma ku Firewin guhdarîya min bike? Ez jî zimênda giran im». 13Û Xudan bona zar'êd Îsraêl û Firewinê p'adşê Misirê t'evî Mûsa û Harûn xeberda û e'mirî ser wan kir ku zar'êd Îsraêl ji Misirê derxin.


Bereka Mûsa û Harûn

14Pêşîyêd malbetêd wan ev in. Kur'êd R'ûbên, nixurîyê Îsraêl, ev in: Henox, Pallû, Hesrûn û K'armî. Ev in malbetêd R'ûbên[+]. 15Kur'êd Şimh'ûn ev in: Yemûêl, Yamîn, Ohad, Yaxîn, Sohar û kur'ê k'ulfeta kenanî[†] Şawûl. Ev in malbetêd Şimh'ûn[+]. 16Navêd kur'êd Lêwî, li gora serecema r'ik'inyatêd xweva, ev in: Gêrşon, Qohat' û Mêrarî. T'emamîya salêd e'mirê Lêwî sed sî û h'eft sal bûn[+]. 17Kur'êd Gêrşon, li gora malbetêd xwe, ev in: Lîbnî û Şîmî. 18Kur'êd Qohat' ev in: E'mram, Îshar, Hêbron û Ûzîêl. T'emamîya salêd e'mirê Qohat' sed sî û sê sal bûn. 19Kur'êd Mêrarî ev in: Mah'lî û Mûşî. Ev in malbetêd Lêwî li gora serecema r'ik'inyatêd xweva[+]. 20E'mram met'a xwe Yok'ebed stand û ewê wîr'a Harûn û Mûsa anîn. Salêd e'mirê E'mram sed sî û h'eft sal bûn[+]. 21Kur'êd Îshar ev in: Qorax, Nefeg û Zîk'rî[+]. 22Kur'êd Ûzîêl ev in: Mîşaêl, Elsafan û Sît'rî[+]. 23Harûn Elîşeba, qîza Amînadav[†] xûşka Nehşon stand. Ewê wîr'a Nadab, Abîhû, Êlazar û Ît'amar anîn[+]. 24Kur'êd Qorax ev in: Assîr, Elqanah û Abîasaf. Ev in malbetêd qoraxî[+]. 25Êlazarê kur'ê Harûn ji nav qîzêd Pûtîêl yek xwer'a jin xwest, ewê jî wîr'a Pînhas anî. Pêşîyêd lêwîya li gora malbetêd xweva ev in[+]. 26Ev in ew Mûsa û Harûnê, k'îjanar'a ku Xudan got: «Zar'êd Îsraêl, r'efêd wanva ji welatê Misirê derxin». 27Ewêd ku t'ev Firewin p'adşê Misirê xeber din û bona zar'êd Îsraêl ji Misirê derxin ev in: Mûsa û Harûn.


Xwedê fermanê dide Mûsa ku her'e cem Firewin

28Çaxê ku Xudan welatê Misirêda t'evî Mûsa xeber da, 29wê hingê Xudan Mûsar'a xeber da û gotê: «Ez Xudan im! Her tiştê ku ez ter'a dibêjim, bêje Firewinê p'adşê Misirê». 30Mûsa jî li ber Xudan got: «Va ye ez zimênda giran im, Firewinê çawa guhdarîya min bike?»

### 7

1Xudan[†] gote Mûsa: «Hela binihêr'e, ez te dikime mîna Xwedê bona Firewin, birê te Harûn jî wê bibe p'êxemberê[†] te. 2Her tiştî bêjî, çi ku ezê e'mirî li te bikim û birê te Harûn bira Firewinr'a bêje, ku zar'êd Îsraêl[†] ji welatê xwe ber'de. 3Lê ezê dilê Firewin bikime kevir, nîşan û k'eremetêd xwe li nav welatê Misirêda zêde kim. 4Firewinê guhdarîya we neke. Û ezê destê xwe daynime li ser Misirê û r'efêd xwe, cime'ta xwe, zar'êd Îsraêl pê dîwanêd mezin ji welatê Misirê derxim. 5Û hingê misirîyê bizanibin ku ez Xudan im, gava ez destê xwe dirêjî li ser Misirê kim û zar'êd Îsraêl ji nav wan derxim». 6Mûsa û Harûn usa kirin, çawa ku Xudan e'mirî li wan kir usa jî kirin. 7Mûsa h'eyştê salî bû, lê Harûn h'eyştê sê salî bû, gava t'ev Firewin xeberdan.


Şivdara Harûn dibe me'r

8Xudan t'evî Mûsa û Harûn xeber da û got: 9«Gava Firewin t'ev we xeber de û bêje: ‹Hela nîşanekê bikin›, wî çaxî bêje Harûn: ‹Şivdara xwe hilde bavêje ber Firewin›. Ewê bibe me'r». 10Mûsa û Harûn k'etine cem Firewin û çawa ku Xudan e'mirî li wan kiribû usa jî kirin. Harûn şivdara xwe avîte ber Firewin û ber xulamêd wî û ew bû me'r. 11Firewin jî gazî serwaxt û k'oç'eka kir û van sêrbazêd Misirê jî bi sêrbazîya xwe usa kirin. 12Her yekî şivdara xwe davît û ew dibûne me'r, lê şivdara Harûn şivdarêd wan daqurtandin. 13Û dilê Firewin bû kevir gur'a wan nekir, çawa ku Xudan gotibû.


Ceza e'wlin: Av dibe xûn

14Xudan gote Mûsa: «Dilê Firewin bû kevir, ew naxwaze cime'tê ber'de. 15Serê sibehê her'e cem Firewin. Va ye ewê her'e berbi avê û tu ber devê ç'emê Nîlê li ber wî bisekine û ew şivdara ku bibû me'r bigire destê xwe. 16Wîr'a bêje: ‹Xudan Xwedêyê îbranîya[†] ez şandime cem te û dibêje: Cime'ta min ber'de ku ber'îyêda xulamtîya min bike, lê va ye h'eta niha te guhdarî nekirîye. 17Xudan aha dibêje: «Bi vê bizanibî ku ez Xudan im». Awa ezê şivdara destê xwe ava ç'emê Nîlê xim û wê bibe xûn. 18Me'sîyêd ç'êmda wê h'işk bin û bînê bik'eve ç'êm, misirîyê zivêr bin ku ava Nîlê vexwin›». 19Xudan gote Mûsa: «Bêje Harûn: ‹Şivdara xwe hilde û destê xwe dirêjî ser avêd Misirê, ser ç'emêd wan, ser cewêd wan, ser golêd wan û ser h'emû avêd wane t'opbûyî ke û wê bibine xûn. Wê t'emamîya welatê Misirêda, ava derdanêd dar û kevirîda jî bibe xûn›». 20Û çawa ku Xudan e'mirî li wan kiribû, Mûsa û Harûn usa jî kirin. Harûn[*] şivdara xwe bilind kir ber ç'e'vê Firewin û ber ç'e'vê xulamêd wî ava Nîlê xist, t'emamîya ava ç'êm bû xûn. 21Me'sîyêd ç'êmda h'işk bûn û bîn k'ete ç'êm, misirîya nikaribûn ji ç'êm av vexwarana. Û t'emamîya welatê Misirêda xûn hebû. 22Lê sêrbazêd Misirê jî bi sêrbazîyêd xwe usa kirin. Dilê Firewin bû kevir, guh neda wan, çawa ku Xudan gotibû. 23Firewin veger'îya çû mala xwe, ev yek ser dilê wî giran r'ûnenişt. 24Û h'emû misirî r'abûn bona av vexwarinê dor-berê ç'êm k'olan, çimkî ava Nîlê nikaribûn vexwarana.

25Pey ç'êm xistina Xudanr'a, h'eft r'oj derbazbûn.

### 8


Ceza duda: Beq

1Xudan[†] gote Mûsa: «Her'e cem Firewin û bêje wî: ‹Xudan aha dibêje: Cime'ta min ber'de ku xulamtîya min bike. 2Lê heger tu nexwezî ber'dî, va ye ezê pê beqa t'emamîya t'opraxêd te xim. 3Ç'emê beqava bik'imk'ime û ewê r'abin bik'evine mala te, oda teye r'azanê, nivîna te, malêd xulamêd te, nava cime'ta te, tendûrêd te û şkeva teye hevîr. 4Û beqê r'abine li ser te, li ser cime'ta te û li ser h'emû xulamêd te›». 5Hingê Xudan gote Mûsa: «Bêje Harûn: ‹Destê xwe şivdarêva dirêjî li ser ç'ema, cewa û gola ke û li ser welatê Misirê, beqa derxe›». 6Û Harûn destê xwe dirêjî li ser avêd Misirê kir. Beq derk'etin û welatê Misirê nixamtin. 7Sêrbaza jî bi sêrbazîya xwe usa kirin û li ser welatê Misirê beq derxistin. 8Firewin gazî Mûsa û Harûn kir û got: «R'eca ji Xudan bikin, ku beqa ji min û ji cime'ta min dûr xe û ezê cime'tê ber'dim ku Xudanr'a qurbanê bidin»[+]. 9Hingê Mûsa gote Firewin: «Tu xwexa minr'a we'de k'ifş ke, ez k'engê bona te, bona xulamêd te û bona cime'ta te r'eca bikim, ku beq ji te û ji malêd te unda bin, t'enê ewê ç'êmda bimînin». 10Û ewî got: «Sibê». Mûsa got: «Bira weke gotina te be! Ku tu bizanibî, yekî mîna Xudan Xwedêyê me t'une. 11Beqê ji te, ji malêd te, ji xulamêd te û ji cime'ta te wê dûr k'evin, t'enê ç'êmda wê bimînin». 12Mûsa û Harûn ji cem Firewin derk'etin û Mûsa bona wan beqa, k'îjan ku Xudan anîbûne ser Firewin gazî Xudan kir. 13Xudan weke gotina Mûsa kir, û beqêd malada, h'ewşada û k'ewşenada h'işk bûn. 14Ew k'om-k'om t'op kirin û bîn k'ete welêt. 15Lê gava Firewin dîna xwe dayê ku r'ih'etî k'etê, dilê xwe kire kevir û gur'a wan nekir, çawa ku Xudan gotibû.


Ceza sisîya: K'ermêş

16Hingê Xudan gote Mûsa: «Bêje Harûn: ‹Bira şivdara xwe dirêj ke t'oza e'rdê xe, ku ew li ser t'emamîya welatê Misirê bibe k'ermêş›». 17Û usa kirin. Harûn destê xwe şivdara xweva dirêj kir, t'oza e'rdê xist û k'ermêş li ser meriva û h'eywên r'abûn. Li ser t'emamîya welatê Misirê h'emû t'oza e'rdê bû k'ermêş. 18Sêrbaza jî bi sêrbazîyêd xwe kirin ku k'ermêşa derxin, lê nikaribûn. Û awa li ser meriva û h'eywên k'ermêş bûn. 19Sêrbaza gote Firewin: «Eva t'ilîya[*] Xwedê ye». Lê dilê Firewin bû kevir û gur'a wan nekir, çawa ku Xudan gotibû.


Ceza çara: P'er'anîya mêş-moza

20Xudan gote Mûsa: «Serê sibehê zû r'abe her'e li ber Firewin bisekine. Va ye ewê berbi avê her'e û bêje wî: ‹Xudan aha dibêje: Cime'ta min ber'de ku xulamtîya min bike. 21Lê heger tu cime'ta min ber'nedî, awa ezê li ser te, li ser xulamêd te, li ser cime'ta te û li ser malêd te p'er'anîya mêş-moza bişînim û malêd misirîya bi p'er'anîya mêş-mozava wê t'ijî bin, usa jî ser wî e'rdê ku ew dimînin. 22Lê wê r'ojê t'opraxa Goşenêye k'u cime'ta min lê dimîne, ezê başqe kim û wê derê p'er'anîya mêş-moza wê t'une be, ku tu bizanibî welêtda ez Xudan im. 23Û ezê li nav cime'ta xwe û cime'ta teda firqîyê daynim. Sibê ev nîşanê biqewime›». 24Xudan usa jî kir. P'er'anîya mêş-mozaye mezin hate li ser mala Firewin, malêd xulamêd wî û li ser t'emamîya welatê Misirê, ji dest p'er'anîya mêş-moza welat wêran bû.

25Firewin gazî Mûsa û Harûn kir, got: «Her'in vî welatîda Xwedêyê xwer'a qurbanê bidin». 26Lê Mûsa gotê: «Ne cayîz e ku em vê yekê bikin, çimkî ew qurbana ku emê Xudan Xwedêyê xwer'a bidin, ev yek misirîyar'a h'eramî ye. Heger em bi wê qurbandayîna ku bona misirîya h'eram e, r'abin li ber ç'e'vê wan bidin, gelo ewê me nedine li ber kevira[+]? 27Emê r'îya sê r'oja her'ine ber'îyê û Xudan Xwedê xwer'a qurbanê bidin, çawa ku ew mer'a bêje». 28Û Firewin got: «Ezê we ber'dim ku hûn her'ine ber'îyê Xudan Xwedêyê xwer'a qurbanê bidin, lê t'enê dûr neçin. Bona min r'eca bikin». 29Mûsa gotê: «Va ye ezê ji cem te derk'evim û r'eca ji Xudan bikim, ku sibê p'er'anîya mêş-moza ji Firewin, ji xulamêd wî û ji cime'ta wî dûr k'eve, lê t'enê bira Firewin îdî cime'tê nexapîne û negire ku qurbanê bidine Xudan». 30Mûsa ji cem Firewin derk'et û r'eca ji Xudan kir. 31Xudan weke gotina Mûsa kir. P'er'anîya mêş-moza ji Firewin, ji xulamêd wî û ji cime'ta wî dûr xist, qet yek jî nema. 32Firewin vê carê jî dilê xwe kire kevir û cime't ber'neda.

### 9


Ceza pênca: Nexweşîya h'al ser h'eywên

1Xudan[†] gote Mûsa: «Her'e cem Firewin û bêje wî: ‹Xudan Xwedêyê îbranîya[†] aha dibêje: «Cime'ta min ber'de ku xulamtîya min bike», 2lê heger tu wana hê bigirî û nexwazî ber'dî, 3awa destê Xudan wê li ser h'eywanêd teye çolê: Hespa, k'era, deva, pêz û dêwêr be û bi nexweşîya h'ale mezin qir'a wanê bê. 4Lê Xudan wê h'eywanêd Îsraêl[†] ji h'eywanêd Misirê başqe ke û ji h'eywanêd zar'êd Îsraêl, qet yekê h'işk nebe›». 5Xudan we'de k'ifş kir û got: «Sibê Xudanê vê yekê ser welêt bike». 6R'oja din Xudan ev yek kir û h'emû h'eywanêd misirîya h'işk bûn, lê ji h'eywanêd zar'êd Îsraêl qet yek h'işk nebû. 7Hingê Firewin şand û pê h'esîya va ye ji h'eywanêd Îsraêl qet yek jî h'işk nebûye. Dilê Firewin hê bû kevir û cime't ber'neda.


Ceza şeşa: Nexweşîya p'izika

8Xudan gote Mûsa û Harûn: «K'ulmêd xwe t'ijî k'ozîya fir'nê kin. Û bira Mûsa wê li ber ç'e'vê Firewin bir'eşîne berbi e'zmên. 9Ewê li ser t'emamîya welatê Misirê bibe t'oz, li ser h'emû merivî û h'eywanêd welatê Misirêda kulêd p'izika p'îsê derên». 10Wana k'ozîya fir'nê hilda û li ber Firewin sekinîn. Mûsa ew berbi e'zmên r'eşand. Li ser mêriv û h'eywên kulêd p'izika p'îs derk'etin. 11Hingê sêrbaza nikaribû ji dest p'izika li ber Mûsa bisekinîyana, çimkî p'izik li ser sêrbaz û h'emû misirîya jî derk'etibûn. 12Xudan dilê Firewin kire kevir û ewî gur'a wan nekir, çawa ku Xudan Mûsar'a gotibû[+].


Ceza h'efta: Teyrok

13Hingê Xudan gote Mûsa: «Serê sibehê zû r'abe her'e li ber Firewin bisekine û wîr'a bêje: ‹Xudan Xwedêyê îbranîya aha dibêje: Cime'ta min ber'de ku xulamtîya min bike, 14çimkî vê carê, ezê h'emû cezayêd xwe bidime ser'a dilê te, serê xulamêd te û cime'ta te, ku bizanibî, li ser t'emamîya dinyayê yekî mîna min t'une. 15Heger min destê xwe dirêj kira û bi nexweşîya h'al li te û cime'ta te xista, tê ser dinê bihatayî undakirinê. 16Lê bona vê yekê min tu xweykirî, wekî qewata xwe nîşanî te bikim û li ser t'emamîya dinyayê navê min bê gotinê[+]. 17Tu hê miqabilî cime'ta min disekinî ku wê ber'nedî? 18Awa ezê sibê vî çaxî, teyrokeke usa qayîm bibarînim ku mîna wê, r'oja çêbûna Misirêda h'eta niha, tiştê usa neqewimîye. 19Niha bişîne h'eywanêd xwe t'op ke çî te ku çolê heye bibine hindur'. Çimkî her meriv, yan h'eywanêd ku çolê be, heger nek'evine hindur' teyrokê ser wanda bibare û wê qir'a wan bê›». 20Ji xulamêd Firewin, k'îjan ku ji gotina Xudan ditirsîya, xulamêd xwe û h'eywanêd xwe birine hindur', 21lê k'ê guhdarîya gotina Xudan nekir, xulamêd xwe û h'eywanêd xwe çolê hiştin.

22Xudan gote Mûsa: «Destê xwe dirêjî berbi e'zmên ke û wê t'emamîya welatê Misirêda, li ser mêriv û h'eywên, li ser t'emamîya şînaya e'rdê Misirêda teyrokê bibare». 23Mûsa şivdara xwe dirêjî berbi e'zmên kir, Xudan qir'ç'înî û teyrok şand û birûskê[*] birq vedida li ser e'rdê. Xudan teyrok li ser welatê Misirêda barand[+]. 24Teyrok barî û t'ev teyrokê jî birûskê birq dida, usa qayîm bû, ku t'emamîya welatê Misirêda, ji r'oja pêşda hatina wî miletîda tiştê usa neqewimî bû. 25Teyrokê t'emamîya welatê Misirê xist, h'emû tiştêd çi ku çolê bû, ji mêriv girtî h'eta h'eywên. Teyrokê t'emamîya şînayîya çolê xist û h'emû darêd deştê hûrdexweşî kirin. 26T'enê t'opraxa Goşenêda teyrok nebarî, k'îderê zar'êd Îsraêl diman. 27Firewin şand gazî Mûsa û Harûn kir û wanr'a got: «Vê carê min gune kir, Xudan r'ast e, lê ez cime'ta xweva em neheq in. 28R'eca ji Xudan bikin, bira qirç'în û teyroka Xwedê bêne bir'înê û ezê we ber'dim, hûnê îdî vira nemînin»[+]. 29Mûsa gote wî: «Çawa ku ez ji bajêr derk'evim, ezê destêd xwe berbi Xudan dirêj kim û qir'ç'înîyê biseqir'in, teyrokê îdî nebare ku tu bizanibî, e'rd e'rdê Xudan e[+]. 30Lê ez zanim, wekî tu û xulamêd xwe hela hê ji Xudan Xwedê natirsin». 31K'itan û cehe hatine lêdanê, çimkî cehe simbil dabû, k'itanê jî gupik dabû. 32Lê genim û ç'adî[*] nehatine lêdanê, çimkî ew dereng digihîştin. 33Û Mûsa ji cem Firewin ji bajêr derk'et û destêd xwe berbi Xudan bilind kir, qirç'în û teyrok seqir'în û baran li ser e'rdê îdî ne barî. 34Lê gava Firewin dît ku baran, teyrok û qir'ç'înî seqir'în, dîsa gune kir û dilê xwe kire kevir, ewî jî xulamêd wî jî. 35Dilê Firewin bû kevir û zar'êd Îsraêl ber'nedan, çawa ku Xudan Mûsar'a gotibû.

### 10


Ceza h'eyşta: Kulî

1Hingê Xudan[†] gote Mûsa: «Her'e cem Firewin, çimkî min dilê wî û dilê xulamêd wî kire kevir, wekî van nîşanêd xwe nav wanda bikim 2û wekî tu zar'ê xwer'a û zar'êd zar'ê xwer'a gilî kî, ku min pê kirêd xwe misirî çawa kirin pêk'enî û çi nîşan min kirin, ku hûn bizanibin ez Xudan im». 3Mûsa û Harûn çûne cem Firewin û gotine wî: «Xudan Xwedêyê îbranîya[†] aha dibêje: ‹H'eta k'engê tê nexwazî ber min xwe bişkênî? Cime'ta min ber'de ku xulamtîya min bike. 4Lê heger tu nexwezî cime'ta min ber'dî, va ye ezê sibê kulîya bişînime li ser t'opraxa te,[+] 5ewê r'ûyê e'rdê usa bigirin, ku e'rdê îdî neyê k'ifşê çi jî pey teyrokêr'a bona we maye wê bixwin û usa jî h'emû darêd e'rdê weda ye şînbûyî wê bixwin. 6Ewê malêd te, malê xulamêd te û malêd h'emû misirîya t'ijî bin, wekî ne bavêd te, ne jî bavê bavêd te ji r'oja r'ûbarî dinê k'etine h'eta niha tiştê usa nedîtine›». Û pişta xwe dayê ji cem Firewin derk'et.

7Xulamêd Firewin gotine wî: «H'eta k'engê evê bibe bela serê me, van mêrêd wan ber'de bira Xudan Xwedêyê xwer'a xulamtîyê bikin. Gelo tu hê nabînî ku Misir wêran bû?» 8Mûsa û Harûn veger'andine cem Firewin û ewî gote wan: «Her'in Xudan Xwedêyê xwer'a xulamtîyê bikin. Lê k'î û k'ê wê her'in?» 9Mûsa gotê: «Emê bi biç'ûk û mezinêd xweva her'in, kur' û qîzêd xweva, pez û dewarêd xweva her'in, çimkî bona me cejina Xudan e». 10Firewin gote wan: «Heger ez destûra we û jin-zar'êd we bidim bira Xudan t'evî we be. Lê vê yekê bizanibin ku dilê we qelp e. 11Na, xêr! Hûn mêr t'enê her'in xulamtîyê Xudanr'a bikin, ne we ew yek dixwest?» Û berî wan dan ji cem Firewin derxistin.

12Xudan gote Mûsa: «Destê xwe dirêjî ser welatê Misirê ke, bira kulî r'abine li ser welatê Misirê û h'emû gîhayê e'rdê, çi ku pey teyrokêr'a maye bixwin». 13Mûsa şivdara xwe dirêjî ser welatê Misirê kir û Xudan t'emamîya wê r'ojê û t'emamîya wê şevê, bayê r'ohilatê r'akir. Serê sibehê bayê r'ohilatê kulî anîn. 14Û kulîya t'emamîya welatê Misirê girt û li ser t'emamîya t'opraxa Misirê bêh'esab danîn, usa ku ne berî vê yekê haqas kulî hebûne û ne jî pey vêr'a. 15Kulîya t'emamîya r'ûyê e'rdê girt û welat bû te'rî, h'emû şînaya e'rdê û berêd daraye ku pey teyrokêr'a mabûn xwarin. T'emamîya welatê Misirêda t'u tiştê şîn li ser dara û k'ola ne ma. 16Hingê Firewin lez gazî Mûsa û Harûn kir û got: «Min hindava Xudan Xwedêyê weda û hindava weda gune kir,[+] 17niha hîvî dikim, t'enê vê carê gunê min bibaxşîne û r'eca ji Xudan Xwedêyê xwe bikin, t'enê vê mirinê bira ji ser min hilde»[+]. 18Ew ji cem Firewin derk'et û r'eca ji Xudan kir. 19Xudan ba veger'and, bakî r'oavayêyî qayîm r'akir û bê ew kulî ajotin kirine Be'ra Sor. T'emamîya t'opraxa Misirêda kulîk ne ma. 20Lê Xudan dilê Firewin kire kevir û ewî zar'êd Îsraêl[†] ber'nedan.


Ceza neha: Te'rîstanî

21Hingê Xudan gote Mûsa: «Destê xwe berbi e'zmên dirêj ke, wekî li ser welatê Misirê bibe şever'eşeke destdayînê». 22Mûsa destê xwe berbi e'zmên dirêj kir û sê r'oja li ser t'emamîya welatê Misirê bû şever'eşeke te'rî. 23Kesekî hevdu nedidît û sê r'oja qet yek ji cîyê xwe r'anebû, lê cîyêd ku h'emû zar'êd Îsraêl diman r'onayî hebû. 24Hingê Firewin gazî Mûsa kir û gotê: «Her'in Xudan bih'ebînin, lê t'enê bira pez û dewarêd we bimînin, jin-zar'êd we jî bira t'ev we bên». 25Mûsa got: «Gerekê tu qurban û dîyarîyêd t'evayîşewatê jî bidî destê me, ku em bidine Xudan Xwedêyê xwe. 26Emê h'eywanêd xwe jî t'ev xwe bibin, qet simek jî gere nemîne, çimkî bona Xudan Xwedêyê xwer'a xulamtî kirinê, em gerekê ji wan hildin. H'eta em neçine wir, em nizanin emê bi çi Xudanr'a xulamtîyê bikin». 27Lê Xudan dilê Firewin kire kevir û wî nexwest ku wan ber'de. 28Û Firewin gote Mûsa: «Ji cem min her'e! Haş xwe hebe ku careke din r'ûyê min r'ûyê te nek'eve, çimkî wê r'oja ku r'ûyê min r'ûyê te k'eve, tê bimirî». 29Hingê Mûsa got: «Te r'ast got, îdî t'u car r'ûyê te r'ûyê min nak'eve».

### 11


Gotina bona mirina nixurîya

1Xudan[†] gote Mûsa: «Belakê jî ezê bînim ser Firewin û Misirê, paşê wê we ji vir ber'de, gava hûn ber'dan wê berî we de ji vir derxe. 2Niha cime'têr'a bêje, bira her mêrek ji cînarê xwe û her k'ulfetek ji cînara xwe xişirêd zîv û zêr'în bixwaze». 3Xudan li ber ç'e'vê misirîya, cime't şîrin kir. Mûsa jî welatê Misirêda ber xulamêd Firewin û ber cime'tê, merivekî gelekî xweyîqedir bû.

4Mûsa gote Firewin: «Xudan aha dibêje: ‹Nêzîkîya nîvê şevê ezê nava Misirêr'a derbaz bim. 5Welatê Misirêda her nixurîyê bimire, ji nixurîyê Firewinî ku ser t'ext r'ûniştîye, h'eta nixurîyê carîya ku ser destêr' e û usa jî her nixurîyê h'eywên. 6Û wê zarînîke k'ûr bik'eve t'emamîya welatê Misirê, ku tiştê usa ne qewimîye û ne jî wê biqewime. 7Lê hindava zar'êd Îsraêlda[†], ji meriva girtî h'eta h'eywên, sekê jî zimanê xwe nelipitîne. Hingê hûnê bizanibin, ku Xudan li nav Misirê û Îsraêlda firqîyê datîne. 8Û ev h'emû xulamêd te wê berjêr bêne cem min, ber min tabin û bêjin: «Tu û t'emamîya cime'ta ku pey te tê derk'eve». Pey vê yekêr'a ezê derk'evim›». Û Mûsa gelekî hêrs ji cem Firewin derk'et.

9Xudan gotibû Mûsa: «Firewinê gur'a we neke, wekî welatê Misirêda nîşanêd min bêne zêdekirinê». 10Mûsa û Harûn ev h'emû nîşan li ber ç'e'vê Firewin kirin, lê Xudan dilê Firewin kire kevir û ewî zar'êd Îsraêl ji welatê xwe ber'nedan.

### 12


Gotina bona Cejina Derbazbûnê

1[•]Xudan[†] welatê Misirêda t'ev Mûsa û Harûn xeber da û got: 2«Eva meha li nava mehada wer'a bibe ya pêşin[*], ew li nava mehêd salêda wer'a bibe ya pêşin. 3H'emû civîna Îsraêlr'a[†] xeber din û bêjin: ‹Dehê vê mehê, bira her merivek bona mala xwe berxekî hilde, serê her malê berxek. 4Lê heger neferê malekê hindik bin, wê nikaribin berxekî bixwin, bira t'evî wî cînarê nêzîkî mala xwe bibe yek, wî berxî hilde bavêje ser h'esabê nefera, k'a her kesê çiqasî bikaribe bixwe. 5Berxê we bira bêqusûr nêr û yeksalî be, ji pêz yan jî ji bizina hildin. 6Wî xwey kin h'eta çardehê vê mehê, paşê t'emamîya civîna mixulqeta Îsraêl, çaxê r'o diçe ava wê serjêke[+]. 7Bira ji wê xûnê hildin, her du rexderîya û derezûnga[*] derê wê malê xin, k'îderê wê wî berxî bixwin. 8Bira wê şevê goştê wî bixwin, ewî ser êgir bipêjin, pê nanê şkeva û p'incar'a te'l bixwin. 9Ji wî goştî, xav yan avêda k'elandî nexwin, lê ser êgir pijandî be, t'evî ser p'ê û dil h'inava. 10H'eta serê sibehê ji wî tiştekî nehêlin, lê çi jî bimîne h'eta sibehê ser êgir bişewitînin. 11Bi vî awayî wî bixwin, bira piştê we girêdayî bin çarixêd we nigêd weda bin û şiv jî destê weda bin, hûn wî zû bixwin. Ew Derbazbûna Xudan e. 12Wê şevê ezê nava welatê Misirêr'a derbaz bim û her nixurîyê welatê Misirê xim, ji mêriv girtî h'eta h'eywên. Ezê dîwana h'emû xwedêyêd Misirê bikim. Ez Xudan im[+]. 13Xûnê bona we bibe nîşan li ser malêd k'îderê hûn dimînin. Gava ez welatê Misirê xim û wê xûnê bibînim, hingê ezê ser wer'a derbaz bim û belayê ser weda neyê ku we unda ke. 14Bira ew wer'a bibe r'ojeke bîranînê, wê bona Xudan xwey kin, bira eva cejina nava nisilêd weda bibe e'rf-e'detê h'eta-h'etayê. 15H'eft r'oja nanê şkeva bixwin. Hema r'oja pêşinda hevîrtir'şk ji mala xwe derxin, çimkî ji r'oja pêşinda h'eta r'oja h'efta k'ê ku tiştêd hevîrtir'şkkirî bixwe, wê ji nav Îsraêl bê r'aqetandinê. 16Bira r'oja pêşin wer'a bibe civîna pîroz û r'oja h'efta jî civîna pîroz. Wan r'ojada t'u şixul neyê kirinê, pêştirî xwarinêd xwe ku her kes xwer'a dikare hazir ke. 17Cejina Nanê Şkeva[†] xweyî kin, çimkî hema wê r'ojêda min r'efêd we ji welatê Misirê derxistin, usa ku evê r'ojê li nav nisilêd xweda xweyî kin, çawa e'rf-e'detê h'eta-h'etayê. 18Ji r'oja çardehê meha pêşin êvarêda, hûn gerekê nanê şkeva bixwin h'eta êvara r'oja bîst yekê wê mehê. 19H'eft r'oja hevîrtir'şk malêd weda t'une be, çimkî kî ku tiştêd hevîrtir'şkkirî bixwe, wê ji nav civîna Îsraêl bê r'aqetandinê, heger xerîb be yan binelî be. 20Tiştekî hevîrtir'şkkirî nexwin. Wan h'emû cîyada k'îderê ku hûn dimînin nanê şkeva bixwin›». 21Mûsa gazî h'emû r'ûspîyêd Îsraêl kir û gote wan: «Anegorî serê neferêd xwe xwer'a berxekî bibijêrin û Derbazbûnê serjêkin. 22Paşê qevr'eke zoxa hûsopê[†] hildin xûna t'eştêda kin û ji wê xûna t'eştê derezûngê û her du r'exderîya xin. Bira ji we t'u kes h'eta serê sibehê ji derê mala xwe dernek'eve[+]. 23Wê Xudanê derbaz be ku misirîya xe, lê gava xûna derezûngê û her du r'exderîyava bibîne, hingê Xudanê ser wî derîyîr'a derbaz be û nehêle ku milyak'etê[†] beladar bik'eve mala we. 24Û vê yekê çawa qanûn, bona xwe û zar'êd xwe h'eta-h'etayê xweykin. 25Gava hûn her'ine wî welatê ku Xudanê bide we, çawa ku ewî wer'a soz daye, vê derecê bikin. 26Lê gava zar'êd we ji we bipirsin: ‹Ev çi dereceye ku hûn derbaz dikin?›[+] 27hingê bêjin: ‹Eva qurbana Derbazbûna Xudan e ku Misirêda li ser malêd zar'êd Îsraêlr'a derbaz bû, misirîya xist û malêd me xilaz kirin›». Cime't dever'ûya çû û h'eband. 28Û zar'êd Îsraêl çûn kirin, çawa ku Xudan e'mirî li Mûsa û Harûn kiribû, usa jî kirin.


Ceza deha: Mirina nixurîya

29Û gava bû ku welatê Misirêda Xudan nîvê şevê her nixurîyî xist, ji nixurîyê Firewinî ku ser t'extê xwe r'ûniştî, h'eta nixurîyê girtîyê kelêda û usa jî her nixurîyê h'eywên. 30Wê şevê Firewin, h'emû xulamêd wî û h'emû misirî r'abûn. Zarîneke k'ûr k'etibû Misirê, çimkî mal t'unebû ku mirî têda t'unebûya. 31Şev gazî Mûsa û Harûn kir û got: «R'abin ji nav cime'ta min derk'evin her'in, hûn jî zar'êd Îsraêl jî, her'in Xudanr'a xulamtîyê bikin çawa we got. 32Pez û dewarêd xwe jî hildin her'in, çawa we got û dua min jî bikin».

33Misirîya p'êyî li ser cime'tê kir, wekî wan zû ji welêt derxin, çimkî digotin: ‹Emê h'emû bimirin›. 34Hevîr hê hilnehatî, cime'tê hevîr şkevava li nav destexanada p'êç'an û dane li ser milê xwe. 35Çawa Mûsa zar'êd Îsraêlr'a gotibû usa jî kirin, ji misirîya xişirêd zîv, xişirêd zêr' û k'inc xwestin[+]. 36Xudan cime't li ber ç'e'vê misirîya şîrin kir. Û çi ku xwestin misirîya dane wan. Û misirî t'alan kirin[+].


Îsraêlî ji Misirê derdik'evin

37Zar'êd Îsraêl ji R'amsêsê k'oç'kirin çûne Sûkotê, pêştirî jin û zar'a şesid h'ezar mêrêd peya bûn[+]. 38T'evî wan e'laleteke giran ji gelek mileta jî hevraz çûn, pez û dewarêd wan, kerê h'eywana gelekî ze'f bûn. 39Ji wî hevîrê ku t'evî xwe ji Misirê anîbûn, totikê şkeva pe'tin, çimkî hê hilnehatibû. Ji Misirê berî wan dabûn, wana nikaribû xwe derengî xistana, h'eta ku nanê r'ê jî xwer'a hazir nekirin. 40Zar'êd Îsraêl çarsid sî salî Misirêda man[+]. 41Hema wê r'oja xilazîya çarsid sî salîyê h'emû r'efêd Xudan ji Misirê derk'etin. 42Eva şeveke Xudan xweyî dike ku wan ji Misirê derxe. Eva ew şevaye bona Xudan, k'îjan ku gerekê nava zar'êd Îsraêlda qur'ne-qur'ne bê xweyîkirinê.


E'rf-e'detê Cejina Derbazbûnê

43Xudan gote Mûsa û Harûn: «Ev e e'rf-e'detê Cejina Derbazbûnê[†]. T'u kesî xerîb gerekê ji wê nexwe. 44Lê her xulamê ku p'eretî hatîye k'ir'înê, wî sinet[*] kî, hingê dikare ji wê bixwe. 45Yêd xerîb û k'irêkirî, gerekê ji wê nexwin. 46Malekêda gerekê ew bê xwarinê, wî goştî ji mal dernexî û qet hestûkî wî jî neşkênin[+]. 47T'emamîya civîna Îsraêl bira vê yekê bike. 48Lê gava merivekî xerîb cem te bimîne û bixwaze Derbazbûna Xudan bike, bira her qisimê wîyî nêrîn bê sinetkirinê, hingê dikare nêzîk be vê derecê bike û binelîyê welêt bê h'esabê, lê t'u merivê bêsinet gerekê ji wê nexwe. 49Û bira bona binelî û xerîbê ku nav weda dimîne qanûnek be»[+]. 50H'emû zar'êd Îsraêl usa kirin, çawa ku Xudan e'mirî Mûsa û Harûn kiribû, wana usa jî kir. 51Û usa bû ku hema wê r'ojê Xudan zar'êd Îsraêl r'efêd wanva ji welatê Misirê derxistin.

### 13


Nixurîyêd k'ifş kirî bona Xudan

1Xudan[†] t'ev Mûsa xeber da û got: 2«Nav zar'êd Îsraêlda[†], ji her nixurîyê ku bet'inê vedike, heger merî be yan h'eywan, minr'a nedir[†] ke. Ew p'ara min e»[+].


Cejina Nanê Şkeva

3Mûsa gote cime'tê: «Bîr bînin vê r'ojê, gava ku hûn ji Misirê, wê mala xulamtîyê derk'etin, çimkî Xudan bi destê xweyî zor hûn ji wir derxistin. Nanê hilatî nexwin. 4Hûn îro meha Abîbêda[*] derdik'evin. 5Û gava Xudan te bibe welatê kenanîya[†], h'îtîya, emorîya[†], h'îwîya û yebûsîya, çawa ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar ku wî welatî bide te, k'îderê şîr û hingiv jê dik'işe, vê mehêda evê derecê derbaz kî. 6H'eft r'oja nanê şkeva bixwî, r'oja h'efta bira cejina Xudan be. 7Wan h'eft r'ojada, gerekê nanê şkeva bê xwarinê, tiştêd hevîrtir'şkkirî gerekê cem te t'une be, ne jî nava t'emamîya t'opraxa teda cem te hevîrtir'şk hebe[+]. 8Wê r'ojê gerekê zar'ê xwer'a gilî kî bêjî: ‹Ev bona wê yekê ye ku çi Xudan minr'a kir, gava ez ji Misirê derk'etim›. 9Bira ev li ser destê te çawa nîşan be û li ser e'nîya te jî bona bîranînê be, wekî hînkirina[*] Xudan ser zarê te be, çimkî bi destê zor Xudan tu ji Misirê derxistî[+]. 10Vî e'rf-e'detî sal-sal we'deda derbaz kî.


E'rf-e'det bona nixurîya

11Û gava Xudan te bibe welatê kenanîya, çawa te û kal-bavêd ter'a sond xwarîye ku wî bide te, 12hingê her nixurîyê ku bet'inê vedike, bide Xudan. Her nixurîyê nêrîn ji h'eywanêd te, p'ara Xudan be. 13Lê ji ber her nixurîyê k'erêva berxekî bidî, lê heger berva nedî, stûyê wî bişkênî. Li nav zar'êd xweda ji ber her nixurîyê merivayêva bidî. 14Û gava zar'a te sibê ji te bipirse û bêje: ‹Ev çi ye?› jêr'a bêjî: ‹Xudan bi destê zor em ji Misirê, ji mala xulamtîyê derxistin[+]. 15Gava Firewin bû kevir û nexwest me ber'de, Xudan her nixurîyêd welatê Misirêda, ji nixurîyê mêrivda girtî h'eta nixurîyêd h'eywên kuştin, bona wê yekê jî ez her nixurîyê nêrînî ku bet'inê vedike Xudanr'a qurban dikim û ji ber nixurîyêd zar'êd xweva didim›. 16Bira ev yeka nîşanek be li ser destê te û bere'nîk be li ber ç'e'vê te, çimkî bi destê zor Xudan em ji Misirê derxistin».


R'êwîtîya Îsraêl berbi Be'ra Sor

17Gava Firewin cime't ber'da, Xwedê ew li r'îya welatê filistînîyar'a[†] nebirin, lê belê ew hê nêzîk bû, Xwedê got: «Ku nebe cime't ç'e'v şêr' k'eve p'oşman be, paşda veger'e Misirê»[+]. 18Lê Xwedê cime't dora ber'îyêva zivir'and û bire alîyê Be'ra Sor[*], zar'êd Îsraêl sîlih'kirî ji welatê Misirê derk'etin. 19Mûsa hestûyêd Ûsiv jî t'evî xwe hildan, çimkî Ûsiv zar'êd Îsraêl dabûne sondê û gotibû: «E'se Xwedê wê ser weda bê, hingê hestûyêd min jî t'evî xwe ji vir hevraz bibin»[+]. 20Ewana ji Sûkotê r'êk'etin Êt'amêda, xilazîya ber'îyê konêd xwe vegirtin[+]. 21Û Xudan pêşîya wanva diçû, r'ojê pê stûneke e'wr r'ê nîşanî wan dikir, lê şevê jî pê stûneke agir r'onayî dikir, ku ew şev û r'oj r'ê her'in[+]. 22R'ojê stûna e'wr, şevê jî stûna agir ji ber ç'e'vê cime'tê dûr ne dik'etin.

### 14


Derbazbûna Be'ra Sorva

1Xudan[†] t'ev Mûsa xeber da û got: 2«Bêje zar'êd Îsraêl[†] ku veger'ine pêşberî Pî-Hahîrot'ê, li navbera Mîgdolê û be'rê, pêşberî Bae'l-Siponê, nêzîkî be'rê zoma xwe lêxin[+]. 3Hingê Firewinê bona zar'êd Îsraêl bêje: ‹Ewana welêtda xalifîne û ber'îyê dora wan girtî ye›. 4Ezê dilê Firewin bikime kevir, wê pey wan k'eve û ezê ser Firewin û ser t'emamîya ordîya wî r'ûmeta xwe bidime k'ifşê, hingê misirîyê bizanibin ku ez Xudan im». Wana usa jî kir.

5Cab dane p'adşê Misirê ku cime't r'evîye. Dilê Firewin û xulamêd wî hindava cime'têda hatine guhastinê û gotin: «Me çi kir? Çima îzina Îsraêl da ku ew ji xulamtîya me derk'etin?» 6Firewin e'reba xwe hazir kir, cime'ta xwe jî t'evî xwe hilda. 7Şesid e'rebêd şêr'e jibare hildan û usa jî h'emû e'rebêd şêr'e Misirê, ser wan h'emûya jî seresker danîn. 8Xudan dilê Firewin p'adşê Misirê kire kevir û ew pey zar'êd Îsraêl k'et. Lê zar'êd Îsraêl bi mêrk'îmî derk'etibûn[+]. 9misirî pey wan k'etin, h'emû hesp û e'rebêd Firewin, sîyarî û eskerêd wî xwe wanr'a gîhandin, Îsraêl jî pêşberî Bae'l-Siponê cem Pî-Hahîrot'ê nêzîkî be'rê zoma xwe lêxistibû.

10Firewin ku nêzîk bû zar'êd Îsraêl dîna xwe danê, va ye misirî pey wan k'etine, hingê zar'êd Îsraêl gelekî tirsîyan û gazî Xudan kirin. 11Gotine Mûsa: «Gelo Misirêda t'irb t'unebûn ku te em anîn ber'îyêda bimirin? Te ev çi anî serê me ku em ji Misirê derxistin? 12Welatê Misirêda me ev yek ter'a nedigot: ‹Bihêle em xulamtîyê misirîyar'a bikin›? Çimkî hê r'ind bû me Misirêda xulamtî bikira, ne ku ber'îyêda bimirin». 13Hingê Mûsa gote cime'tê: «Netirsin, bisekinin hûnê bibînin xilazkirina Xudan, k'îjan ku bona we ewê îro bike! Çimkî wan misirîyêd ku hûn îro dibînin, îdî hûnê t'u car nebînin. 14Xudanê dewsa we şer' ke, hûn ker' bin»[+].

15Xudan gote Mûsa: «Tu çima gazî min dikî? Bêje zar'êd Îsraêl bira r'êk'evin. 16Tu jî şivdara xwe hilde û destê xwe dirêjî ser be'rê ke û be'rê biqelêşe ku zar'êd Îsraêl li nava be'rê, ser zihayêr'a her'in. 17Va ye ezê dilê misirîya bikime kevir û wê pey wan her'in û ezê ser Firewin, h'emû ordîya wî, e'rebêd wî, sîyarîyêd wî bême r'ûmetkirinê. 18Hingê misirîyê bizanibin ku ez Xudan im, gava ez ser Firewin, e'rebêd wî û sîyarêd wî bême r'ûmetkirinê».

19Milyak'etê[†][*] Xwedê ku pêşîya zoma îsraêlîyava diçû, hate paşîya wan û stûna e'wrê pêşîya wan jî hate paşîya wan sekinî. 20Û xwe da nava zoma misirîya û zoma îsraêlîya, hingê bona misirîya e'wrayî û şever'eş bû, lê bona îsraêlîya şev r'onayî dida û t'emamîya şevê ew nêzîkî hev nebûn.

21Mûsa destê xwe dirêjî ser be'rê kir, Xudan t'emamîya şevê bi bayê r'ohilatêyî qayîm be'r ajot û be'r ziha kir. Av hate qelaştinê 22û zar'êd Îsraêl, li nava be'rê ser zihayêr'a çûn, av alîyê wanî ç'ep û r'astêva bû dîwar. 23misirî pey wan k'etin û h'emû hespêd Firewin, e'rebêd wî, sîyarîyêd wî çûne nava be'rê. 24Û destê berbangê, Xudan ji stûna agirî û e'wrî dîna xwe da ordîya misirîya û t'evîhevbûn kire li nav wan. 25T'ekerekêd e'rebêd wan hatine derxistinê[*] usa ku ew bi zorê pêşda diçûn, hingê misirîya got: «Em bir'evin ji îsraêlîya, çimkî Xudan dewsa wan misirîyar'a şer' dike».

26Xudan gote Mûsa: «Destê xwe dirêjî ser be'rê ke, wekî av li ser misirîya, e'rebêd wan û sîyarîyêd wanda veger'e». 27Mûsa destê xwe dirêjî ser be'rê kir, serê sibehê be'r veger'îya ser qirara xwe, misirî dir'evîyan berbi wê û Xudan misirî kewkî be'rê kirin. 28Av veger'îya û e'rebe, sîyarî û t'emamîya ordîya Firewin nixamt, ewêd ku pey wan k'etibûne be'rê qet yek ji wan nema.

29Lê zar'êd Îsraêl, be'rêda ser zihayêr'a çûbûn, av li alîyê wanî ç'ep û r'astêva wanr'a bibû dîwar. 30Û wê r'ojê Xudan îsraêlî ji destê misirîya xilaz kirin. îsraêlîya devê be'rê misirî mirî dîtin. 31Îsraêl qewata wî destî dît, k'îjan ku Xudan ser misirîya da k'ifşê. Cime't ji Xudan tirsîya û bawerîya xwe Xudan û xulamê wî Mûsa anîn.

### 15


Stirana Mûsa

1Hingê ev stirana Mûsa û zar'êd Îsraêl[†] Xudanr'a[†] stiran û gotin:

«Xudanr'a distirêm, çimkî ew xweyê r'ûmeta mezin e,
hesp û sîyarî avîtine be'rê[+].
2Xudan e qewata min û r'ûspîtîya min.
Ew minr'a bû xilazbûn.
Ew e Xwedêyê min û ezê şikirîyê bidime wî.
Ew e Xwedêyê bavê min û ezê wî bilind kim[+].
3Xudan şer'k'ar e,
navê wî Xudan e[+].
4E'rebêd şêr' û ordîya Firewin avîtine be'rê,
sereskerêd wîye jibare nuqî Be'ra Sor bûn.
5Bêbinîya ew nixamtin,
mîna kevir k'etine k'ûrayê.
6Destê teyî r'astê, ya Xudan, qudretêva r'ûmetkirî ye,
destê teyî r'astê, ya Xudan, dijmin hûrdexweşî dike[+].
7Tu bi mezinayîya r'ûmeta xwe, miqabilêd xwe dever'û dikî,
tu hêrsa xwe dişînî, mîna xozanê wan dişewitîne.
8Av ji hewa pozê te lod bûn,
lêyî mîna dîwêr sekinîn,
bêbinî dilê be'rêda mewicîn[+].
9Dijmin got: ‹Pey k'evim xwe pêr'a bigihînim,
t'alên p'arevekim û nefsa minê pê wan t'êr be
ezê şûrê xwe k'aş kim û destê minê qir'a wan bîne›.
10Lê te bayê xwe r'akir, be'rê ew nixamtin,
ava qewînda, mîna gulê k'etine binî.
11K'î ye mîna te nav xwedêyada, ya Xudan?
K'îjan e mîna te pîrozîyêda xweyîr'ûmet,
xweyîpesin-qudret û k'eremetkir[+]?
12Destê xweyî r'astê te dirêj kir,
e'rdê ew daqurtandin.
13Tu bi h'uba xweye amin r'êberîya vê cime'tê dikî, ya ku te xilaz kirîye.
Tu bi qewata xwe wan dibî xana xweye pîroz.
14Mileta bihîst û dilerizin,
tirs k'ete ser binelîyêd Filesetê.
15Hingê saw k'ete ser mîrêd Edomê[†],
serwêrêd Mowabê[†] lerizîn
û t'emamîya binelîyêd Kenanê[†] h'elîyan[+].
16Xof û tirs k'ete ser wan,
ji mezinayîya zenda te, wê mîna kevira sar bin,
h'eta ku derbaz be cime'ta te, ya Xudan,
h'eta ku derbaz be ev cime'ta, ya ku te stand.
17Tê wan bînî li ç'îyayê milk'ê xwe daç'ikînî,
wî cîyî, ya Xudan, ku te bona mayîna xwe çêkir.
Wê pîrozgehêda, Xweyê min, ku destêd te çêkirin[+].
18Xudanê h'eta-h'etayê p'adşatîyê bike»[+].

19Gava hespêd Firewin û e'rebêd wî sîyarîyava k'etine be'rê, Xudan ava be'rê ser wanda veger'and, lê zar'êd Îsraêl, li nav be'rê ser zihayêr'a çûn.


Stirana Meryemê

20Meryema xûşka Harûne p'êxember[†] def girte destê xwe, h'emû k'ulfet jî def destada bi r'eqasê li pey wê derk'etin[+]. 21Û Meryemê li wan vediger'and:

«Xudanr'a bistirên, çimkî ew xweyê r'ûmeta mezin e,
hesp û sîyarî avîtine be'rê»[+].


Ava te'l

22Mûsa zar'êd Îsraêl ji Be'ra Sor birin, çûn gihîştine ber'îya Şûrê, sê r'oja ber'îyêva çûn û r'astî avê nehatin[+]. 23Gava gihîştine Marahê, nikaribûn ava Marahê vexwarana, çimkî te'l bû, lema navê wê Marah[*] hate danînê. 24Hingê cime'tê bîna xwe li Mûsa teng kir û gotê: «Em çi vexwin?» 25Hingê Mûsa gazî Xudan kir, Xudan jî darek nîşanî wî da, ewî avîte nava avê û av xweş bû.

Wê derê Xudan qanûn û t'emî dane wan, li wê derê ew cêr'ibandin 26û got: «R'ast heger tu gur'a Xudan Xwedêyê xwe bikî û ew tiştê ku wî xweş tên bikî, guh bidî t'emîyêd wî û h'emû qanûnêd wî xwey kî, ezê ji wan nexweşîya qet yekê neynime serê te, çi ku min anî serê misirîya, çimkî ez Xudan im, h'ekîmê te»[+].

27Pey van yekar'a ewana gihîştine Êlîmê, wê derê donzdeh kanîyêd ava û h'eftê darêd xurma hebûn, wê derê cem avê konêd xwe vegirtin[+].

### 16


Qar'îtk û mana

1T'emamîya civîna zar'êd Îsraêl[†] ji Êlîmê r'êk'etin, hatine ber'îya Sînê, ku li navbera Êlîmê û Sînayêda ye, panzdehê meha duda bû ku ji welatê Misirê derk'etibûn[+]. 2T'emamîya civîna zar'êd Îsraêl ber'îyêda, hindava Mûsa û Harûnda bîna xwe teng kirin. 3Zar'êd Îsraêl gotine wan: «Xwezî em bi destê Xudan[†] li welatê Misirêda bimirana, gava em ber sîtilê goşt r'ûdiniştin û me t'êr nan dixwar, we em derxistine vê ber'îyê ku t'emamîya civînê bir'çîya bikujin»[+].

4Hingê Xudan gote Mûsa: «Va ye ezê wer'a ji e'zmên nan bibarînim, bira cime't her r'oj derk'eve, çiqas lazime t'êra wê r'ojê berev ke, wekî wan bicêr'ibînim k'a ewê anegorî t'emîya min bikin yan na. 5Û r'oja şeşa çi ku bînin bira hazir kin, ew ser t'opkirina her r'ojîr'a dubare be». 6Mûsa û Harûn gotine h'emû zar'êd Îsraêl: «Vê êvarê hûnê bizanibin ku Xudan hûn ji welatê Misirê derxistine. 7Serê sibehê hûnê r'ûmeta Xudan bibînin, çimkî ewî bihîst ew bîntengîya weye hindava Xudanda. Em k'î ne ku hûn hindava meda bîntengîyê dikin?»[+] 8Mûsa got: «Xudanê êvarê bona xwarinê goşt bide we û serê sibehê jî nan bide h'eta ku hûn t'êr bixwin, çimkî Xudan bihîst ew bîntengîya we. Em k'î ne? Hûn bîna xwe li me teng nakin lê li Xudan».

9Mûsa gote Harûn: «Bêje t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl: ‹Li ber Xudan bisekinin, çimkî ewî bîntengîya we bihîst›». 10Gava Harûn t'emamîya civîna zar'êd Îsraêlr'a xeber dida, wana dîna xwe da ber'îyê, va ye r'ûmeta Xudan li nav e'wrda hate xanê. 11Xudan t'ev Mûsa xeber da û gotê: 12«Min bîntengîya zar'êd Îsraêl bihîst. T'evî wan xeber de û bêje wan: ‹Berê êvarê hûnê goşt bixwin û serê sibehê jî hûnê bi nan t'êr bin, hingê hûnê bizanibin ku ez Xudan Xwedêyê we me›».

13Usa qewimî ku êvarê qar'îtk[†] fir'în hatin û zome nixamtin, serê sibehê dor-berê zomê qir'avîyê danî[+]. 14Gava ew qir'avîya danî hilat, va ye ser r'ûyê ber'îyê tiştekî mîna kapekê hûr, gilover', mîna qişê li ser e'rdê hebû. 15Gava zar'êd Îsraêl dîtin, gotine hev: «Ev çi ye?» Çimkî nizanibûn ew çi ye. Mûsa gote wan: «Ev ew nan e ku Xudan bona xwarina we da. 16T'emîya Xudan ev e: ‹Bira her kesî we qasî xwarina xwe ji wî berev ke. Serê her neferê omêrekî[*] berev ke, weke h'esabê wan nefsa, çiqas ku konê her kesîda hene›»[+]. 17Zar'êd Îsraêl usa jî kirin. Berev kirin hineka gelek, hineka hindik. 18Û gava çap kirin[*], k'ê gelek t'op kir, zêde nebû û k'ê hindik t'op kir, kêm nebû. Her yekî qasî xwarina xwe berev kir[+]. 19Mûsa gote wan: «Bira t'u kes ji wî h'eta serê sibehê nehêle». 20Wana gur'a Mûsa nekir, ji wan hineka h'eta serê sibehê ji wî hiştin. Bîn k'etê û kurmî bû. Mûsa ser wan hêrs k'et. 21Her serê sibehê, her yekî t'êra xwarina xwe ji wî berev dikir û çaxê germayîya te'vê didayê ew dih'elîya.

22Lê r'oja şeşa ew nan dubare berev kirin, awa gotî serê her yekî du omêr. H'emû serwêrêd civînê hatin gîhandine Mûsa 23û wî gote wan: «Ev gotina Xudan e: ‹Sibê r'oja r'ih'etîyê ye, şemîya Xudane pîroz e, çi ku hûnê bipêjin, bipêjin û çi ku hûnê bik'elînin, bik'elînin û her çi ku zêde be, bihêlin bona r'oja din›»[+]. 24Ewê zêde bûyî h'eta serê sibehê hiştin, çawa ku Mûsa gotibû, ne bîn k'etê, ne jî kurmî bû. 25Mûsa got: «Îro wî bixwin, çimkî îro r'oja r'ih'etîyêye bona Xudan e, hûnê îro ji wî çolêda nebînin. 26Hûnê şeş r'oja ji wî berev kin, lê r'oja h'efta ku şemî ye, wê t'une be».

27Û usa qewimî ku r'oja h'efta ji cime'tê hinek derk'etin ku berev kin, lê nedîtin. 28Hingê Xudan gote Mûsa: «H'eta k'engê hûnê nexwazin t'emî û hînkirinêd min xwey kin? 29Binihêr'in, Xudan şemî da we, lema r'oja şeşa nanê du r'oja dide we, bira her kes cîyê xweda bimîne, r'oja h'efta, t'u kes ji cîyê xwe neleqe». 30Cime't r'oja h'efta r'ih'et bû.

31Mala Îsraêl navê wî danîn mana[*], ew mîna ji k'oma t'oximê mêxikê, sipî û te'ma wê mîna k'atê pê hingiv bû. 32Mûsa got: «Ev t'emîya Xudan e: ‹Ji wî omêrekî dagirin ku nava nisilêd weda bê xweykirinê, wekî ewana wî nanî bibînin k'îjan ku min hûn ber'îyêda dane xwarinê, gava min hûn ji welatê Misirê derxistin›». 33Mûsa gote Harûn: «Cêr'ekî hilde omêre mane t'ijî ke û dayne li ber Xudan, bona ku nav nisilêd weda bê xweyîkirinê». 34Çawa Xudan t'emî da Mûsa, Harûn usa ew danî li ber Şe'detîyê[*] ku bê xweyîkirinê. 35-36[*] Zar'êd Îsraêl çil salî mana xwarin, h'eta ku gihîştine welatê şên. Mana xwarin h'eta ku gihîştine sînorê welatê Kenanê[†][+].

### 17


Av ji qeyayê

1T'emamîya civîna zar'êd Îsraêl[†], li gora gotina Xudan[†] ji firarîya ber'îya Sînê çûn li R'ifîdîmê konêd xwe vegirtin, li wir bona cime'tê ava vexwarinê t'une bû[+]. 2Hingê cime'tê qir'ka Mûsa girt û gotinê: «Avê bide me em vexwin». Mûsa gote wan: «Hûn çima qir'ka min digirin? Çima Xudan dicêr'ibînin?»[+] 3Cime't wê derê t'î bû, bîna xwe li Mûsa teng kirin û gotinê: «Çima te em ji Misirê derxistin, wekî me, zar'êd me û h'eywanêd me t'îbûna bikujî?» 4Mûsa gazî Xudan kir û got: «Ez xwe li vê cime'tê çawa bikim? Hindik maye ku min bidine li ber kevira!»[+] 5Hingê Xudan gote Mûsa: «Derbazî pêşîya cime'tê be, ji r'ûspîyêd Îsraêl t'evî xwe hilde û wê şivdara xwe, bi k'îjanê te ç'emê Nîlê xist, bigire destê xwe û her'e. 6Va ye ezê li wir H'orêbêda ser qeyê, li ber te bisekinim û tu qeyê xe, wê ji wê avê derê cime'tê vexwe». Mûsa li ber ç'e'vê r'ûspîyêd Îsraêl usa kir[+]. 7Û navê wî cîyî danî Massah û Mêrîbah[*], çimkî zar'êd Îsraêl wir k'etine de'wê, Xudan cêr'ibandin û gotin: «Gelo Xudan nav meda ye yan na?»


Şer'ê miqabilî Amalêkî

8Amalêkî[†] hatin li nav R'ifîdîmê t'ev Îsraêl şer' kirin[+]. 9Mûsa gote Yêşû: «Mer'a mêra bibijêre û her'e t'ev Amalêk şer' ke, sibê ezê li serê gir bisekinim û şivdara Xwedê jî destê minda». 10Yêşû usa kir çawa ku Mûsa got, t'evî Amalêk şer' kir. Mûsa, Harûn û Hûr r'abûne serê gir. 11Gava Mûsa destê xwe bilind dikir, îsraêlîya li ser dik'etin, lê gava destê xwe ber'dida, amalêkî li ser dik'etin. 12Lê gava destêd Mûsa westîyan, hingê kevirek hildan danîne bin wî û ew li ser wî r'ûnişt. Harûn û Hûr jî yekî alîkîva yê din jî alîyê dinva destêd wî bilind xwey kirin, h'eta r'o çû ava destêd wî qewîn sekinîn. 13Yêşû Amalêk cime'têva devê şûrr'a derbaz kir. 14Hingê Xudan gote Mûsa: «Vê yekê bona bîranînê k'itêbêda binivîse û bigihîne guhê Yêşû ku ezê bîranîna Amalêk, bin p'er'ê e'zmanda lap bidime hildanê». 15Mûsa gorîgehek[†] çêkir û navê wê danî: Xudan ala min e. 16Û got: «Li ser t'extê Xudan dest bilind bû![*] Xudanê t'ev Amalêk qur'ne-qur'ne şer' ke»

### 18


Ît'ro pêşîya Mûsada tê

1Xezûrê Mûsa, Ît'royê t'erêqê Midyanê ev h'emû bihîstin, ku Xwedê bona Mûsa û cime'ta xwe Îsraêl[†] çi kir û çawa Xudan[†] Îsraêl ji Misirê derxist[+]. 2Hingê Ît'royê xezûrê Mûsa, jina Mûsa Sîpporah, pey paşdabirina wêr'a hilda, 3t'evî her du kur'êd wê, navê yekî Gêrşom[*] bû, çimkî ewî gotibû: «Welatê xerîbda firarî me» 4û navê yê din Êlîyazêr[*] bû, çimkî ewî gotibû: «Xwedêyê bavê min alîk'arê min bû û ez ji şûrê Firewin aza kirim». 5Xezûrê Mûsa Ît'ro t'ev her du kur'êd wî û jina wî hate ber'îyê cem Mûsa, wê dera ku ewî ber ç'îyayê Xwedê zoma xwe lêxistibû. 6Ewî cab da Mûsa û got: «Ez xezûrê te Ît'ro me, t'ev her du kur'êd te û jina te tême cem te». 7Mûsa r'abû pêşîya xezûrê xweda çû, ber wî ta bû, ew r'amûsa, h'al-h'ewalê hev pirsîn û k'etine kon. 8Mûsa ew h'emû xezûrê xwer'a gilîkirin, çi ku Xudan bona Îsraêl anîbûn serê Firewin û misirîya, ku r'êva çiqas cefa dîtibûn û Xudan çawa ew aza kirine. 9Ît'ro şa bû bona wan kirêd qence ku Xudan Îsraêlr'a kiribûn, gava ew ji destê misirîya aza kirine. 10Û Ît'ro got: «Bimbarek be Xudan ku hûn ji destê misirîya û ji destê Firewin aza kirin, yê ku cime'ta xwe ji bindestîya misirîya aza kir. 11Niha ez zanim ku Xudan ji h'emû xwedêya mestir e, hema wê yekêda bi k'îjana ewana li ber îsraêlîya pê difir'în». 12Û Ît'royê xezûrê Mûsa dîyarîya t'evayîşewatê[†] û qurban Xwedêr'a anîn. Harûn û h'emû r'ûspîyêd Îsraêl t'ev xezûrê Mûsa hatin ber Xwedê nan bixwin.


Şîreta Ît'ro

13R'ojtira dinê Mûsa r'ûnişt ku h'akimtîyê cime'tê bike, cime't serê sibehê h'eta êvarê cem Mûsa sekinî ma. 14Gava xezûrê Mûsa ev h'emû dît ku ew çi li cime'tê dike, got: «Ev çi tişte ku tu li cime'tê dikî? Çima tu t'enê r'ûdinêyî û t'emamîya cime'tê serê sibehê h'eta êvarê cem te disekine?» 15Mûsa gote xezûrê xwe: «Çimkî cime't tê cem min ku ji Xwedê bipirse. 16Gava li nav wanda tiştek diqewime ew têne cem min û ez li nav her du merivada h'akimtîyê dikim û ez qanûn û hînkirinêd Xwedê li ber wan vedikim». 17Hingê xezûrê Mûsa gote wî: «Kirina te ne tiştekî qenc e, 18bi vê yekê hin tê bih'elî-bimaşî, hin jî ev cime'ta ku t'evî teye, çimkî ev şixula bona te gelekî giran e, tu t'enê nikarî vê yekê bikî[+]. 19Niha guh bide gotina min, ezê şîretekê bidime te û Xwedêyê t'evî te be. Bona cime'tê tu her'e li ber Xwedê û pirsêd wan dayne li ber Xwedê. 20Qanûn û hînkirina wan hîn bike û wê r'îya ku ew gerekê têda her'in ber wan veke, usa jî wan kirêd ku gerekê bikin. 21Lê tu, ji nava h'emû cime'tê, merivêd jêhatî, Xwedêxof, merivêd amine ku k'ara xwe nager'in bibijêre û ji van, serh'ezara, serseda, serpêncîya û serdeha ser wan k'ifş ke[+]. 22Bira her gav evana h'akimtîyê li cime'tê bikin, her tiştêd çetin ter'a bêjin, lê yêd sivik, bira xwexa h'akimtîyê bikin, bi vî awayî wê ji ser te sivik be û wî barî t'evî te hildin. 23Heger tu vê yekê bikî û Xwedê jî usa ter'a bêje, hingê tê bikaribî teyax kî û t'emamîya vê cime'tê jî wê xêr û silamet her'e bigihîje cîyê xwe».

24Mûsa gotina xezûrê xwe qebûl kir û ew her tiştê ku wîr'a got kir. 25Û Mûsa ji nava t'emamîya îsraêlîya merivêd jêhatî bijartin û ew ser cime'tê serwêr, awa gotî serh'ezar, sersed, serpêncî û serdehe k'ifş kirin[+]. 26Her gav wana h'akimtîya cime'tê dikir, tiştêd çetin digîhandine Mûsa, lê yêd sivik xwexa h'akimtî dikirin[+]. 27Mûsa xezûrê xwe ver'êkir û ew çû welatê xwe.

### 19


Îsraêl li ber ç'îyayê Sînayê

1Meha sisîyada zar'êd Îsraêl[†] pey derk'etina Misirêr'a, hema wê r'ojê gihîştine ber'îya Sînayê. 2Ji R'ifîdîmê r'êk'etin çûne ber'îya Sînayê û ber'îyêda konêd xwe vegirtin. Îsraêl li wê derê ber ç'îyê konêd xwe vegirtin[+]. 3Mûsa hilk'işîya cem Xwedê û Xudan[†] ji ç'îyê gazî wî kir û gotê: «Aha bêje mala Aqûb û zar'êd Îsraêlva bide e'yankirinê: 4‹We dît min çi anî serê misirîya û hûn çawa hildan li ser p'er'êd teyrê sîmir' anîne cem xwe[+]. 5Û niha heger hûn r'ast gur'a min bikin û peymana[†] min xweyî kin, hingê hûnê ji nav h'emû miletada bibine milk'ê min, çimkî t'emamîya dinê ya min e[+]. 6Hûnê jî minr'a bibine p'adşatîya k'ahîna[†] û miletekî buhurtî›. Ev in ew gotin ku tu gerekê zar'êd Îsraêlr'a bêjî»[+].

7Mûsa hat gazî r'ûsipîyêd cime'tê kir û h'emû xeberêd ku Xudan t'emî dabû wî ber wan danî. 8Û t'emamîya cime'tê hevr'a cab da û got: «H'emû gotinêd Xudan emê bikin!» Û Mûsa gotina cime'tê gîhande Xudan[+]. 9Xudan gote Mûsa: «Va ye ezê nav e'wrekî sixda bême cem te, wekî cime't bibihê ezê çawa t'evî te xeber dim û her gav te bawer bike».

Mûsa gotina cime'tê gîhande Xudan 10û Xudan gote Mûsa: «Her'e cem cime'tê û wan îro û sibê paqij ke, bira k'incêd xwe bişon[+]. 11Bona r'oja sisîya hazir bin, çimkî r'oja sisîya li ber ç'e'vê t'emamîya cime'tê, Xudanê peyayî ser ç'îyayê Sînayê be. 12Her alîyava, bona cime'tê sînor k'ifş ke û bêje: ‹Miqatî xwe bin, ku r'anebine ç'îyê yan jî p'êşê k'evin. Her kesê ku nêzîkî ç'îyê be, gerekê bimire. 13Bira dest wî nek'eve, lê wî bidine ber kevira yan jî pê tîrê lêxin, heger h'eywan be yan merî be gerekê sax nemîne›, çaxê dengê bor'îya ji stirûyê berên dirêj bê lêdanê, hingê ew dikarin hilk'işine ç'îyê»[+]. 14Mûsa ji serê ç'îyê peyayî cem cime'tê bû, cime't paqij kir û wana k'incêd xwe şûştin. 15Ewî gote cime'tê: «Bona r'oja sisîya hazir bin, nêzîkî k'ulfeta nebin». 16R'oja sisîya, gava sibeh zelal dibû, bû qir'ç'în û birûskê birq vedida, e'wrekî six li ser ç'îyê bû û dengê bor'îya ji stirû gelekî qayîm hat, r'isasê li t'emamîya cime'ta zomê girt. 17Mûsa cime't ji zomê derxiste li ber Xwedê û ew binat'ara ç'îyê sekinîn. 18T'emamîya ç'îyayê Sînayê dû dikir, çimkî Xudan agirda peyayî ser wî bû, dûyê wî mîna dûyê fir'nê hildik'işîya û t'emamîya ç'îyê qayîm dih'ejîya. 19Dengê bor'îya stirû çiqas diçû qayîm dibû, Mûsa xeber da û Xwedê bi deng caba wî da. 20Xudan peyayî ser serê ç'îyayê Sînayê bû, Xudan gazî Mûsa li ser serê ç'îyê kir û Mûsa hilk'işîya. 21Xudan gote Mûsa: «Peya be û t'emîyê bide cime'tê, ku nebe bona dîtina Xudan ji sînor derbaz bin û gelek ji wan unda bin. 22K'ahînêd ku wê nêzîkî Xudan bin, gere ew jî xwe paqij kin, ku Xudan qir'a wan neyne»[+]. 23Mûsa gote Xudan: «Cime't nikare r'abe ser ç'îyayê Sînayê, çimkî te t'emî da me û got: ‹Sînor dayne dor ç'îyê û wî pîroz ke›». 24Xudan gote wî: «Her'e peya be û t'evî Harûn hilk'işe, lê k'ahîn û cime't ji sînor derbaz nebin ku hilk'işine cem Xudan û ew qir'a wan bîne». 25Mûsa peyayî cem cime'tê bû û ev yek wanr'a got.

### 20


Her dehe t'emîyêd Xwedê

1[•]Xwedê ev h'emû xeber gotin:

2«Ez Xudan[†] Xwedêyê te me, yê ku tu ji welatê Misirê, ji mala xulamtîyê derxistî[+]. 3Pêştirî min xwedêyêd teye mayîn t'une bin[+].

4T'u p'ûtî mîna dilqê tiştekîda xwer'a çênekî, ne jor li e'zmên, ne jêr li ser e'rdê, ne jî nava avêd bin e'rdêda[+]. 5Ber t'u p'ûtî ta nebî û xulamtîya wan nekî, çimkî ez Xudan Xwedêyê te Xwedêkî k'umr'eş im, ku bona neheqîyêd bava tînime serê zar'a, h'eta nisilê sisîya û çara ku dijenine min,[+] 6lê ewêd ku min h'iz dikin û t'emîyêd min xwey dikin, ezê h'eta h'ezar nisilî hindava wanda h'uba xweye amin bidime k'ifşê[+].

7Navê Xudan Xwedêyê xwe badîhewa nedî ser zarê xwe, çimkî Xudan wê yê ku navê wî badîhewa dide ser zarê xwe, bê ceza nahêle[+].

8R'oja şemîyê[†] bîne bîra xwe, wekî wê pîroz xwey kî[+]. 9Şeş r'oja bixebite û h'emû şixulêd xwe bike, 10lê r'oja h'efta, şemîya r'ih'etîya bona Xudan Xwedêyê te ye, t'u şixulî nekî, ne tu, ne kur'ê te, ne qîza te, ne xulamê te, ne carîya te, ne h'eywanê te, ne jî xerîbê nava teda. 11Çimkî Xudan şeş r'ojada e'rd û e'zman, be'r û h'emûyêd nav wanda çêkirin û r'oja h'efta r'ih'et bû, lema Xudan dua r'oja şemîyê kir û ew pîroz kir.

12Qedirê dê û bavê xwe bigirî, wekî e'mirê te li ser e'rdê ku Xudan Xwedêyê teyê bide te dirêj be[+].

13Nekujî[+].

14Zinîyê nekî[+].

15Nedizî[+].

16Miqabilî t'u kesî şe'detîya derew nedî[+].

17Dilhavijîya mala t'u kesî nekî. Ne dilhavijîya k'ulfeta t'u kesî, ne xulamê wî, ne carîya wî, ne gayê wî, ne k'era wî, usa jî t'u tiştê t'u kesî»[+].


Tirsa cime'tê

18T'emamîya cime'tê qir'ç'în û dengê bor'îya stirûyê bihîstin, birq vedana birûskê û dûyê ji ç'îyê derdik'et dîtin, r'isasê cime't girt û dûr sekinîn. 19Hingê gotine Mûsa: «Tu t'evî me xeber de û emê guhdarîya te bikin, lê bira Xwedê t'evî me xeber nede, ku em nemirin»[+]. 20Mûsa gote cime'tê: «Netirsin, çimkî Xwedê hatîye we bicêr'ibîne, wekî xofa wî ser we be ku hûn guna nekin». 21Cime't dûr sekinî, lê Mûsa çû nêzîkî wê te'rîya şever'eş bû, wê dera ku Xwedê lê bû.


Gotinêd bona çêkirina gorîgehê

22Xudan gote Mûsa: «Aha bêje zar'êd Îsraêl[†]: ‹We xwexa dît ku min ji e'zmên t'evî we xeberda. 23Ser minr'a xwedêyêd zîvîn çênekin, ne jî xwedêyêd zêr'în çêkin bona xwe. 24Ji axê gorîgehekê[†] minr'a çêke. Ser wê dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê û yêd heleqetîyê, pez û dewarêd xwe bide. Her cîyê ku ez navê xwe bidime bîranînê, ezê bême cem te û dua te bikim. 25Heger tu minr'a pê kevira gorîgehê çêkî, ji kevirêd t'er'işandî çênekî, çimkî gava tu hacet kevira xî, tê wan bih'er'imînî[+]. 26Û pê p'êpelînga hilnek'işî ser gorîgeha min, wekî te'zîbûna te ser wê venebe›.

### 21


Qanûnêd bona xulama

1Ev in ew qanûnêd ku tu gerekê dayînî li ber zar'êd Îsraêl[†]:

2Gava tu xulamekî îbranî[†] bik'ir'î, bira ew şeş sala ter'a xulamtîyê bike, lê sala h'efta[†] bira bê heq derê azayê[+]. 3Heger ew t'enê hatibe, bira ew t'enê jî derê, lê heger ew zewicîbe, bira jin jî pêr'a derê. 4Heger axayê wî ew zewicandibe û jinê kur' û qîz wîr'a anîbin, hingê bira jin û zar' axêr'a bimînin û ew t'enê derê. 5Lê heger xulam aşkere bêje: ‹Ez axayê xwe, jin û zar'êd xwe h'iz dikim, naxwazim derême azayê› 6hingê axayê wî, bira wî bibe cem h'akima[*] û wî nêzîkî dêrî, yan rexderî ke, axayê wî bi dirêşê guhê wî qul ke û h'eta ew xweş be bira xulamê wî be[+].


Qanûnêd bona carîya

7Gava yek qîza xwe çawa carî bifiroşe[*], gerekê ew usa derneyê çawa xulam dertê. 8Heger ew axayê xwe xweş neyê ku wê xwer'a bixwaze, bira îzinê bide pismamê wêyî nêzîk ku wê bik'ir'in, lê îzina wî t'une ku wê bifiroşe malbeteke din, çimkî ewî ew xapandîye. 9Heger wê kur'ê xwer'a bixwaze, gerekê ew weke dereca qîza xwe bona wê bike. 10Heger axayê wê hêwîkê bîne ser wê, gerekê xwarina wê, k'inca wê û t'ev r'azana wê ser nebir'e[+]. 11Heger ew van her sê tişta bona wê neyne sêrî, hingê ewa bira bê heq, bê k'ir'în her'e.


Qanûnêd li ber xirabîyêva

12Yê ku mêriv bikuje, ew e'se gerekê bê kuştinê[+]. 13Lê heger ewî bi h'emdê xwe nekir, lê Xwedê ew da destê wî, ezê bona te cîkî k'ifş kim ku ew bir'eve wir[+]. 14Lê heger yek bi h'emdê xwe ji mixenetîyê yekî xe bikuje, ewî h'eta ji gorîgeha[†] min hildî, ku bê kuştinê.

15Yê ku dê û bavê xwe xe, e'se gerekê bê kuştinê.

16Yê ku merîya bidize, heger ew firotî be yan cem wî be, e'se gerekê bê kuştinê[+].

17Yê ku dê û bavê xwe bêhurmet ke, e'se gerekê bê kuştinê[+].


Qanûna birîndarkirinê

18Gava meriv hevr'a şer' kin û yek bi kevir yan k'ulmê yekî xe û ew nemire, lê ew bik'eve cî-nivînê, 19paşê heger r'abe bi dar biger'e, yê lêxistî bêceza be, t'enê gerekê wê zirara bêxebatîya wî bik'işîne û wî bide qenckirinê.

20Heger yek bi şivdarê xulam yan carîya xwe xe û ew bin destê wîda bimire, e'se gerekê bê cezakirinê. 21Lê heger ew r'ojekê yan duda bijî, hingê bira wî ceza nekin, çimkî ew heqê wî ye.

22Gava meriv hevr'a şer' kin û derb jina duh'alî k'eve, zar'a wê we'de zûtir bibe û zirareke mayîn t'unebe, hingê bira mêrê wê çiqas ku ji wan bixwaze, bi qirara h'akimtîyê bê dayînê. 23Lê heger zirarek bibe, hingê gerekê e'mir ji ber e'mirva be, 24ç'e'v ji ber ç'e'vva, diran ji ber diranva, dest ji ber destva, nig ji ber nigva, 25şewat ji ber şewatêva, birîn ji ber birînêva, derb ji ber derbêva be[+].

26Heger yek ç'e'vê xulamê xwe yan ç'e'vê carîya xwe xe kor ke, bira bona ç'e'vê wî, wî aza ke. 27Û heger diranê xulamê xwe yan carîya xwe xe biwarîne, bira bona diranê wî, wî aza ke.


Cabdarîya xweyê h'eywên

28Heger gayê merivekî mêrekî yan jinekê xe û ew bimire, gerekê e'se wî gayî bidine ber kevira û goştê wî neyê xwarinê, lê xweyê wî gayî bêceza be[+]. 29Lê heger bona lêxistina wî gayî zûva xweyê wîr'a hatîye gotinê û xweyê wî xem ne kirîye, hingê ew ga mêr yan jinekê xe bikuje, bira wî gayî bidine ber kevira û xweyê wî jî bê kuştinê. 30Heger bervadayîn bê qirarkirinê, hingê bira ji ber e'mirê xweva heq bidê, çiqas ku jê tê xwestinê[+]. 31Heger ga kur'ekî yan qîzekê xe xût pê vê qanûnê jî lê bê nihêr'andin. 32Heger ga xulam yan carîyekê xe, hingê xweyê ga gerekê sî şêkil[*] zîv bide xweyê wan û ga jî bidine ber kevira.

33Heger yek ser ç'e'lê veke yan ç'e'lekê bik'ole û ser negire, ga yan k'erek bik'evê, 34hingê bira xweyê ç'e'lê cirmê bik'işîne, p'era bide xweyî û cendek jî xwer'a hilde[+].

35Gava gayê yekî, gayê yekî din xe û bikuje, bira gayê sax bifiroşin û p'erê wî p'arevekin, usa jî cendekê kuştî p'arevekin. 36Lê heger bona lêxistina wî gayî zûva xweyê wîr'a hatîye gotinê û wî xem nekirîye, bira li ber wî gayîva, gakî bidê û gayê kuştî jî wîr'a bimîne.

### 22


Qanûnêd li ser milk'

1Heger yek ga yan pezekê bidize, serjêke yan bifiroşe, bira ji ber gayekîva pênc ga û ji ber pezekêva jî çar peza bide.

2Heger diz ser dizîyê bê girtinê û lêxin bikujin, hingê bona wî xûn neyê r'êtinê. 3Lê heger te'vê daye ser wî, bira xûna wî serê wî be.

Ji ber dizîyêva gerekê bê dayînê, lê heger tiştekî wî t'une, hingê bira wî bifiroşin ji ber dizîya wîva. 4Lê heger dizîya wî destê wîda sax bê girtinê, heger ga be, k'er be yan pez, gerekê dubare bide[+].

5Heger yek h'eywanêd xwe e'rdekî yan r'ezê tirîyada biç'êrîne paşê h'eywanêd wî bik'eve e'rdê xelqê, hingê bira ji deremeta e'rdê û r'ezê tirîyê xweyî here qenc ji berva bide.

6Heger agir stirîya k'eve û bavêje gur'zêd lodkirî yan zevîya nedirûyî[†] yan deştê bişewitîne, bira yê agir avîtîyê cirmê bik'işîne.

7Heger yek p'era yan tiştekî qîmet bide yekî din ku xweyî ke û ji mala wî bê dizînê, heger diz bê girtinê bira dubare bide. 8Heger diz neyê girtinê, bira xweyê malê bibine ber h'akima[*], gelo r'ast destê wî hebûka wî merivî ne k'etîye. 9Bona her neheqîyê, bona ga, yan k'erê, yan pêz, yan k'inca û bona her tiştêd undabûyî, heger yek bêje: ‹Ew ya min e›, şixulê her duya jî her'e ber h'akima[*], h'akim* k'ê ku neheq bibîne, bira ew dubare bide wî merivî.

10Heger yek k'erê yan ga, yan pez, yan jî h'eywaneke din bide yekî din ku xweyî ke û ew h'işk be, yan zirarek lê bibe, yan bê dizînê û kesekî nedîtibe, 11hingê bira li ber Xudan[†] sond bixwe, ku destê wî hebûka wî merivî nek'etîye û xweyê hebûkê gerekê bawer bike û yêd din cirmê nede[+]. 12Lê heger ji cem wî hatîye dizînê, hingê bira heqê wê bide xweyê wî. 13Lê heger hatîye dir'andinê bira beret'ê bîne û ji ber wêva nede.

14Heger yek ji yekî din h'eywên deynî hilde û zirarek lê bibe yan h'işk be, xweyê wê ne wir be, gerekê ew e'se cirmê bide. 15Heger xweyê wî li wir bûye, hingê ew cirmê nade heger ew bi k'irê hildabû ewê bik'eve nava heqê k'irê.


Qanûnêd me'rîfet û e'rf-e'deta

16Heger yek qîza bik'ir bixapîne û wê r'ûr'eş ke, gerekê e'se qelenê wê bidê û wê jî bistîne[+]. 17Heger bavê wê qet nexwaze qîza xwe bide wî, ew gerekê weke qelenê qîza bide.

18K'oç'ekê sax nehêle[+].

19K'ê serê xwe h'eywênr'a dayne, gerekê e'se bê kuştin[+].

20Pêştirî Xudan k'ê xwedêyêd mayînr'a qurbanê bide ew bê undakirinê.

21Xerîba neêşîne û wan nede cefê, çimkî hûn jî welatê Misirêda xerîbîyêda bûne[+]. 22Sêwî û jinebîyê t'u car nede cefê[+]. 23Heger wan bidî cefê û ew gazinê xwe li min bikin, ezê zarînîya wan e'se bibihêm 24û hêrsa xwe r'akim, bi şûr we bikujim, jinêd weyê bî bimînin û zar'êd we jî sêwî[+].

25Heger p'era deynî bidî k'esîbekî ji cime'ta mine cem xwe, mîna selefdara wî nexeniqînî û selefa nedî li ser wî[+]. 26Heger tu k'inca yekî din bihê hildî, h'eta r'oçûyîna ava lê veger'înî,[+] 27çimkî t'enê ew e sit'ara wî û k'inca canê wî, ewê çida r'azê? Nebe ku ew hewara xwe li min dayne û ez bibihêm, çimkî ez r'e'm im.

28H'akima[*] bêhurmet neke û nifir'a serwêrê cime'ta xwe neke[+]. 29H'edîya bêderê û deremeta xweye h'incir'andinê derengî neyêxî.

Nixurîyê kur'êd xwe bide min[+]. 30Usa jî bona ga û pezê xwe bike. H'eft r'oja bira ber makê be û r'oja h'eyşta wê bide min[+]. 31Hûnê bona min merivêd pîroz bin, goştê çolêyî ku hatîye dir'andinê nexwin, bavêjine ber sa[+].

### 23


Qanûnêd heqîyê

1Deng-be'sêd derew bela neke. Bi şe'detîya derew alîyê neheqa neke[+]. 2Bona xirabîyê destê p'ir'anîyêva neçe. Û dîwanêda pişta p'ir'anîyê negire, heqîyê net'er'ibîne. 3Dîwanêda pişta yê k'esîb negire[+].

4Heger tu ga yan k'erê dijminê xweye undabûyî bibînî, e'se wan paşda bibe[+].

5Heger tu bibînî ku k'erê xêrnexwazê te bin barê xweda k'etîye, pişta xwe nedê neçe, t'evî wî dest bavêjê r'ake.

6Dîwanêda heqîya k'esîbê xwe net'er'ibîne[+]. 7Ji derewîyê dûr be û yê bêsûc û r'ast nekuje, çimkî ez yê neheq bêceza nahêlim[+]. 8Ne jî r'uşetê hilde, çimkî r'uşet ç'e'vê merivêd vekirî kor dike û xeberêd r'asta dever'û dike[+].

9Tengasîyê nede xerîba, hûn haş ji dilê xerîba hene. Çimkî hûn xwexa jî welatê Misirêda xerîbîyêda bûne[+].


Qanûnêd sala h'efta û r'oja h'efta

10Şeş sala e'rdê xwe bir'eşînî û deremeta wê t'op kî, 11lê sala h'efta[†] r'ih'et bihêlî û dest nedêyî, wekî k'esîbêd li nav cime'ta teda bixwin û çi ku bimîne jî h'eywanêd çolê bira bixwin. R'ezê tirîyê xwe û darêd zeyt'ûnê jî usa bikî[+].

12Şeş r'oja xebata xwe bikî û r'oja h'efta r'ih'et bî, wekî ga û k'erê te r'ih'et bin û kur'ê carîya te û xerîb bîna xwe bistînin[+]. 13Ev h'emûyêd ku min wer'a gotin xwey kin, navê xwedêyêd mayîn bîr neynin, bira ji devê we neyê bihîstinê[+].


Qanûnêd her sê cejinêd mezin

14Salê sê cara minr'a cejinê bikî[+]. 15Cejina Nanê Şkeva[†] xwey kî. Çawa ku min t'emî daye te û wî we'dê meha Abîbêdaye[*] k'ifşkirî, h'eft r'oja nanê bê hevîrtir'şk bixwî, çimkî wê mehêda tu ji Misirê derk'etî.

Bira kesek destvala dernek'eve ber min[+].

16Cejina Nandirûna berê pêşin bi k'eda xweye e'rdêda çandî xwey kî.

Usa jî Cejina Bert'opkirinêye xilazîya salê, gava ji e'rdê k'eda xwe t'op kî, xwey kî[+].

17Salê sê cara h'emû qisimê teye nêrîn bira li ber Xudan[†] Xwedê bisekinin[+].

18Xûna qurbana min t'ev nanê hevîrtir'şk nedî û bezê cejina min bira h'eta sibehê nemîne, bişewitîne.

19Berêd deremeta pêşine[†] e'rdê xweda ye here qenc bînî mala Xudan Xwedêyê xwe.

Karê li nav şîrê makêda nek'elînî[+].


Sozdayîn û hînkirin

20Va ye ezê milyak'etekî[†] pêşîya teva bişînim, wekî r'êda xweyîtîyê li te bike û te bibe wî cîyê ku min hazir kirîye[+]. 21Li ber wî haş ji xwe hebe û guh bide gotina wî, li ber wî serh'işkîyê nekî, ewê neheqîyêd we nebaxşîne, çimkî ew bi navê min dike. 22Lê heger tu r'astî guhdarîya dengê wî bikî û h'emû gotinêd min biqedînî, hingê ezê bibime dijminê dijminêd te û miqabilê miqabilêd te[+]. 23Çimkî milyak'etê minê pêşîya teva her'e û wê te bibe cem emorîya[†], h'îtîya, pirîzzîya, kenanîya[†], h'îwîya û yebûsîya û ezê qir'a wan bînim[+]. 24Tu xwedêyêd wan neh'ebîne û xulamtîya wan neke, ç'e'v nede kirê wan lê wan k'av-k'ûn ke û h'eykelêd wan hûrdexweşî ke[+]. 25Hûn xulamtîya Xudan Xwedêyê xwe bikin, ewê dua nanê te û ava te bike û nexweşîyê ji nav te derxe[+]. 26Welatê teda jina bêber, yan ya li ber her'e wê t'une bin, ezê r'ojêd e'mirê te t'emam kim[+]. 27Ezê sawa xwe pêşîya teva bişînim û wan h'emû miletêd ku tê navr'a derbaz bî t'evîhev kim û h'emû dijminêd teyê ji ber te bir'evin[+]. 28Ezê tirs û xofê[*] pêşîya teva bişînim û ewê ji ber te h'îwîya, kenanîya, h'îtîya r'aqetîne[+]. 29Nava salekêda ezê wana ji ber te r'aneqetînim, ku nebe e'rd vala bimîne û terewilêd çolê ser te zêdebin[+]. 30Ezê hêdî-hêdî ji ber te wan r'aqetînim, h'eta ku tu li hev zêde bî û wî e'rdî war bî. 31Hingê ezê sînorê te ji Be'ra Sorda girtî h'eta Be'ra Navberê[*] û ji ber'îyêda girtî h'eta ç'emê Firatê daynim, çimkî ezê binelîyêd wî welatî bidime destê we û tê ji ber xwe wan r'aqetînî[+]. 32T'evî wan û t'evî xwedêyêd wan peymanê[†] girênede. 33Ew welatê teda gerekê nejîn ku hindava minda we nedine gunekirinê, çimkî heger tu xulamtîya xwedêyêd wan bikî, ewê e'se ter'a bibe t'ele»[+].

### 24


Îsraêl peymanê distîne

1Xwedê gote Mûsa: «Hilk'işe berbi Xudan[†], tu, Harûn, Nadab, Abîhû, û h'eftê r'ûspîyêd Îsraêl[†] û dûrva bih'ebînin[+]. 2T'enê bira Mûsa nêzîkî Xudan be, lê ewana bira nêzîk nebin, ne jî bira cime't t'evî wî hilk'işe».

3Mûsa veger'îya hat, h'emû xeber û h'emû qanûnêd Xudan gotine cime'tê. T'emamîya cime'tê bi hevr'a cab da û got: «H'emû xeberêd ku Xudan gotîye, emê bikin!»[+] 4Mûsa h'emû xeberêd Xudan nivîsîn. Serê sibehê zû r'abû binat'ara ç'îyê gorîgeh[†] çêkir, weke h'esabê donzdeh qebîlêd Îsraêl donzdeh h'eykel dane sekinandinê. 5Û wî ji xortêd zar'êd Îsraêl şandin, wana Xudanr'a dîyarîyêd t'evayîşewatê kirin û bona dîyarîyêd heleqetîyê canega qurban dan. 6Mûsa nîvê xûnê hilda kire t'eşta û nîvê din jî r'eşande ser gorîgehê. 7Û k'itêba peymanê[†][*] hilda ber cime'tê xwend, wana got: «H'emû çi ku Xudan got emê bikin û gur'a wîda bin». 8Hingê Mûsa xûn hilda r'eşande ser cime'tê û got: «Va ye xûna wê peymanê, ya ku Xudan anegorî van h'emû xebera t'evî we girêda»[+].

9Pey van yekar'a Mûsa, Harûn, Nadab, Abîhû û h'eftê r'ûspîyêd Îsraêl hilk'işîyane jorê, 10hingê wana Xwedêyê Îsraêl dît, bin nigêd wîda tiştekî mîna k'elpîç'ê safîr bû û mîna e'zmên zelal bû[+]. 11Û ewî destê xwe li ser zar'êd îsraêlîyaye bijartî bilind nekir. Wana Xwedê dît, xwarin û vexwarin.


Mûsa li serê ç'îyayê Sînayê

12Û Xudan gote Mûsa: «Hilk'işe ser ç'îyê cem min wê derê bisekine û ezê selêd kevirî t'ev qanûn û t'emîyêd ku min bona hînkirina wan nivîsîn bidime te»[+]. 13Mûsa û berdestîyê wî Yêşû r'abûn, Mûsa ku wê hilk'işîya ser ç'îyayê Xwedê,[+] 14hingê gote r'ûspîya: «Hûn vir hîvîya me bimînin, h'eta ku em veger'ine cem we. Va Harûn û Hûr cem we ne, pirsa k'ê hebe bira her'e cem wan».

15Mûsa hilk'işîya ser ç'îyê û e'wr ç'îya nixamt. 16R'ûmeta Xudan peyayî ser ç'îyayê Sînayê bû û e'wr şeş r'oja ç'îya nixamt, Xudan r'oja h'efta ji nav e'wrda gazî Mûsa kir. 17R'ûmeta Xudan li ber ç'e'vê zar'êd Îsraêl mîna agirê p'er'itandinê bû li ser serê ç'îyê[+]. 18Mûsa k'ete li nava e'wr û hilk'işîya ç'îyê. Mûsa çil r'oj û çil şevî serê ç'îyê ma[+].

### 25


H'edîyêd bona Konê Şe'detîyê

1[•]Xudan[†] t'evî Mûsa xeberda û gotê: 2«Bêje zar'êd Îsraêl[†] ku h'edîyê minr'a bînin, h'edîya min ji destê her merivî hildin, yêd ku bi r'ezedilîyê tînin. 3Û ev in ew h'edîyêd ku hûnê ji wan hildin: Zêr', zîv û sifir, 4r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez, k'itanê zirav û pir'ç'a bizinê, 5ç'ermêd[*] beranaye sor r'engkirî, ç'ermêd ga-me'sîya[*], darêd darcêwîyê, 6bizirê bona r'onayê, biharetêd[†] bona r'ûnê r'ûnkirinê û bona bixûra[†] bînxweş, 7kevirêd onîks[†] û kevirêd qîmete bona qaşkirina êfod[†] û r'extsîng[†][*]. 8Bira minr'a pîrozgehekê çêkin, ku ez nava wanda bimînim[+]. 9Çawa min t'erzê Konê Şe'detîyê[†] û h'emû nav mala wêva nîşanî te kir, xût usa gerekê çêkin.


Sindoqa Peymanê

10[•]Ji dara darcêwîyê[†] sindoqekê çêkin, dirêjayîya wê du zend û nîv, berayîya wê zend û nîv, zend û nîv jî bilindayîya wê be[+]. 11Der û hindur'ê wê bi zêr'ê xalis zêr' kî û dora lêva wê t'oqekî zêr'în bavêjêyî. 12Bona wê çar xelaqêd zêr'în r'okî û her çar nigava kî, wekî du xelaq alîkîva bin, du xelaq jî alîyê dinva. 13Ji dara darcêwîyê destûya çêkî û wan zêr' kî. 14Destûya xelaqêd k'êlekêd sindoqêr'a derbaz kî, ku bi wan sindoq bê hildanê. 15Bira destû xelaqêd sindoqêda bimînin, neyêne derxistinê. 16Û wê Şe'detîya ku ezê bidime te daynî hindur'ê sindoqê.


Qalp'axê sindoqê, cîyê baxşandinê

17Qalp'axê baxşandinê ji zêr'ê xalis çêkî, dirêjayîya wê du zend û nîv be, berayîya wê jî zend û nîv. 18Û ser her du serîyêd qalp'axê baxşandinê pê zêr' du xêrûbê[†] k'olandî çêkî. 19Xêrûbekî serîkîva derxî, xêrûbekî jî serê dinva, xêrûba ji qalp'axê baxşandinê ser her du serîyava derxî. 20Bira p'er'êd xêrûba berbi jor vekirî bin û bi p'er'êd xwe qalp'axê baxşandinê binixêmin. Berê wan hevduda be û dîna wan li qalp'axê baxşandinê be. 21Qalp'axê baxşandinê jorda bidî ser sindoqê û Şe'detîya ku ezê bidime te daynî hindur'ê sindoqê. 22Ezê wira r'astî te bêm t'evî te xeber dim, ji ser qalp'axê baxşandinê nava her du xêrûbêd ku ser Sindoqa Şe'detîyê ne, h'emû t'emîyêd bona zar'êd Îsraêl bidime te[+].


T'extê nanê Xwedêr'a dayî

23[•]Ji dara darcêwîyê t'extekî çêkî, dirêjayîya wî du zend, berayîya wî zendek û bilindayîya wî zend û nîv be. 24Wî bi zêr'ê xalis zêr' kî û dora wî t'oqekî zêr'în bavêjêyî. 25Û dora wî bilindayîya çar t'ilîya kevîyê çêkî, dora kevîya wî jî t'oqekî zêr'în bavêjêyî. 26Bona wî çar xelaqêd zêr'în çêkî û wan xelaqa ber her çar niga ser her çar e'nîşkava kî. 27Gerekê xelaq kevîyava bin, wekî cîyêd destûya hebin ku t'ext bê hildanê. 28Destûya ji dara darcêwîyê çêkî, wan zêr' kî, bi wan gere t'ext bê hildanê. 29Bona t'ext sinî û t'asa, cêr' û k'asa ji zêr'ê xalis çêkî, wekî bi wan dîyarîya serdakirinê bê dayînê. 30Û t'imê li ser t'ext nanê Xwedêr'a dayî[†] li ber min daynî[+].


Şemdan

31[•]Ji p'arç'ekî zêr'ê xalis şemdaneke[†] bi k'olandinê bê çêkirin, bingeha wê, stûna wê, t'asik, gul û sêvikêd wê h'emû ji wê derk'evin. 32K'êleka wêva şeş ç'iqil derên, sê ç'iqil alîkî şemdanêva bin û sê ç'iqil jî alîyê şemdanêyî dinva bin. 33Sê t'asikêd mîna gulêd behîvê, sêvik û gulava li ser ç'iqilekî bin. Sê t'asikêd mîna gulêd behîvê, sêvik û gulava jî ser ç'iqila din bin, her şeş ç'iqilêd ku ji şemdanê dertên aha bin. 34Çar t'asikêd mîna gulêd behîvê, sêvik û gulava stûna şemdanêva bin. 35Sêvikek bin her du ç'iqilêd şemdanêye jêrinva, sêvikek bin her du ç'iqilêd navberêva, sêvikek jî bin her du ç'iqilêd jorinva be. Bona her şeş ç'iqilêd stûna şemdanê jî aha bin. 36Sêvik û ç'iqilêd wê gerekê ji wê derên. H'emû ji p'arç'ekî zêr'ê xalis bi k'olandinê bê çêkirin. 37H'eft ç'ira bona wê çêkî û usa daynî ku ew pêşîya xwe r'onayî kin. 38Bira destik û sinîyêd wê ji zêr'ê xalis bin. 39Şemdan h'emû hacetêd wêva ji telantek[*] zêr'ê xalis bê çêkirinê. 40Dîna xwe bidê min çi t'erz serê ç'îyê nîşanî te kir, usa jî çêkî.

### 26


Konê Şe'detîyê

1[•]Konê Şe'detîyê[†] ji dehe tejêd k'itanê zirav-badayî û r'îsê şîn, şîrk û sorê gevez çêkî, ser wan jî bi xebata nitirandinê xêrûba[†] derxî. 2Dirêjayîya her tejî bîst û h'eyşt zend be û berayîya her tejî çar zend be, çapa h'emû teja weke hev be. 3Pênc tej hevva bin û pênc jî hevva. 4Ji r'îsê şîn p'evgirêka bavêjî li kevîya kerê tejêd pêşin li ser lêva hevvabûnê, usa jî bavêjî lêva kevîya kerê tejêd mayînî hevvabûnê. 5Pêncî p'evgirêkî bavêjî ser p'arç'ê her pênc tejê e'wlin, pêncî p'evgirêkî jî bavêjî ser lêva p'arç'ê her pênc tejê duda, wekî h'emû p'evgirêk hevr'a xeber din. 6Pêncî qemitokêd zêr'în çêkî û her du p'arç'êd pênc tejî pê wan qemitoka hevva kî, wekî Konê Şe'detîyê bibe yek.


Sergirtina Konê Şe'detîyê

7Bona sergirtina Konê Şe'detîyê ji pir'ç'a bizinê yanzdeh teja çêkî. 8Dirêjayîya her tejî sî zend be û berayîya her tejî çar zend be, usa ku çapa her yanzdeh teja jî weke hev be. 9Pênc teja başqe hevva kî û şeş teja jî başqe. Tejê şeşa jî ne'tika konva ser piştêva qatkî. 10Pêncî p'evgirêka bavêjî li kevîya kerê p'arç'ê pênctejêyî pêşine li ser lêva hevvabûnê, pêncî p'evgirêka jî bavêjî li kevîya kerê p'arç'ê şeştejêyî mayînî li ser lêva hevvabûnê. 11Pêncî qemitokêd sifirîn çêkî û qemitoka bavêjî p'evgirêka, p'er'da hevva kî ku bibe konek. 12Bermayîyê tejê ser kon, awa gotî nîvê teja zêdebûyî pişta konva dardakirî be. 13Ji serk'êşa ser kone zêdemayî, zendek vî alîyîva zendek jî alîyê dinva her du k'êlekava dardakirî be, ku her du k'êlekêd Konê Şe'detîyê bêne nixamtinê. 14Ji ç'ermêd beranaye sor r'engkirî sergirekê çêkî bona sergirtina kon, ji ç'ermêd ga-me'sîya jî serk'êşekê çêkî, bona k'işandina li ser wê[+].

15[•]Bona Konê Şe'detîyê ji dara darcêwîyê[†] çîtêd sekinandî çêkî. 16Dirêjayîya her çîtî dehe zend û berayîya wan jî zend û nîvek be. 17Serê her çîtî bira du k'ert hebin, ku hevda r'ûnên, h'emû çîtêd Konê Şe'detîyê jî usa çêkî. 18Konê Şe'detîyêr'a, bona alîyê ku dik'eve başûrê bîst çîta çêkî, 19ji zîv çil bingeha bona bîst çîta çêkî, du bingeha çîtê e'wlinr'a bona her du k'erta, usa jî bona yêd mayîn. 20Bona alîyê din bakura Konê Şe'detîyê bîst çîta çêkî, 21bona wan çil bingehêd zîvîn çêkî, du bingeh bin çîtê e'wlinr'a, du bingeh jî bin her çîtêd mayînr'a. 22Bona pişta Konê Şe'detîyê alîyê r'oavayêva şeş çîta çêkî. 23Alîyê piştêva bona e'nîşkêd Konê Şe'detîyê du çîta çêkî. 24Ew alîyê jêrêva cot bin û jorva jî pê xelaqekê hevvakirî bin. Bona her du e'nîşka her duya jî usa çêkî. 25Bira h'eyşt çît t'evî her şanzdeh bingehêd xweye zîvînva bin. Du bingeh bin çîtê e'wlinda bin, dubingeh-dubingeh jî bin her çîtêd mayînda bin.

26Ji dara darcêwîyê destûya çêkî. Pênca bona çîtêd alîkî Konê Şe'detîyê, 27pênca bona çîtêd alîyê dinêyî Konê Şe'detîyê û pênc destûya jî alîyê r'oavayêva bona çîtêd pişta Konê Şe'detîyê. 28Destûyê navêda gerekê nava çîtar'a ji vî serî h'eta serê din derbaz be. 29Çîta zêr' kî, xelaqêd wan, awa gotî cîyêd ku destûyêd têr'a derbaz bin, bi zêr' çêkî. Destûya jî zêr' kî. 30Konê Şe'detîyê cûr'ê wêda bidî sekinandinê, çawa ku li ser ç'îyê ter'a hate nîşankirinê.

31[•]Ji r'îsê şîn, şîrk û sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî p'er'dekê bi xebata nitirandinê xêrûba li ser çêkî,[+] 32wê bavêjî ser çar stûnêd darcêwîyêye zêr'kirî, ku çengelêd wan zêr' bin û bingehêd wan jî zîv bin. 33P'er'dê bi qemitoka dardakî û Sindoqa Şe'detîyê bibî hindur' wî alîyê p'er'dê. Ew p'er'deyê wer'a navbir'îyê bide li nav Cîyê Pîroz û Cîyê Herî Pîroz[+]. 34Qalp'axê baxşandinê bidî ser Sindoqa Şe'detîyêye Cîyê Herî Pîrozda. 35T'ext daynî vî alîyê p'er'dê der. Şemdanê[†] jî alîyê başûra Konê Şe'detîyêva daynî pêşberî t'ext, t'ext ku dik'eve alîyê bakurê.

36Bona derê kon p'er'dekê ji r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî bi xebata neqişandîtîyê çêkî. 37Bona p'er'dê ji dara darcêwîyê pênc stûna çêkî û wan zêr' kî, çengelêd wan jî zêr' bin û bona wan pênc bingehêd sifir r'okî.

### 27


Gorîgeh

1[•]Ji dara darcêwîyê[†] gorîgehê[†] çêkî, dirêjayîya wê pênc zend, berayî pênc zend, bira gorîgeh çar goşe be, bilindayîya wê sê zend be. 2Ser her çar e'nîşkêd wê stirûya derxî, usa ku stirûyêd wê ji wê bin, wê sifir kî. 3T'ebaxêd bona k'ozîr'êtina wê, mer'ikêd wê, t'eştêd wê, goştgir û sinîyêd wê çêkî, h'emû hacetêd wê ji sifir çêkî. 4Û bona wê ji sifir çîteke mîna t'or'a çêkî û çar xelaqêd sifir ser her çar e'nîşkêd çîtva kî. 5Û wê jêrêva daynî bin kevîya gorîgehê, usa ku çît nîvê gorîgehêda be. 6Bona gorîgehê destûya çêkî, destû ji dara darcêwîyê bin û wan sifir kî. 7Gere destûyêd wê li nav xelaqar'a derbaz bin, ew destû gere her du k'êlekêd gorîgehêva bin, bona hildana wê. 8Wê ji t'exta çêkî û hindur' vala, çawa ku ser ç'îyê ter'a hate nîşandayînê, usa jî çêkî.


H'ewşa Konê Şe'detîyê

9[•]Alîyê başûrê h'ewşa Konê Şe'detîyê[†] çêkî û p'er'dêd wê ji k'itanê zirav-badayî be, dirêjayîya alîkî sed zend be. 10Bîst stûnêd wê bin t'evî bîst bingehêd ji sifir, lê çengelêd stûna û şîşêd wê ji zîv bin. 11Usa jî bona h'ewşa alîyê bakurê, dirêjayîya p'er'dê bira sed zend be û bîst stûnê wê bin, t'evî bîst bingehêd ji sifir, çengelêd stûna t'evî p'evgirêka jî ji zîv bin. 12Bona berayîya h'ewşê, p'er'dêd alîyê r'oavayê pêncî zend be, dehe stûnêd wan û dehe bingehêd wan bin. 13Berayîya pêşîya h'ewşê ku wê bik'eve alîyê r'ohilatê pêncî zend be. 14P'er'dêd alîkî dêrî panzdeh zend be, stûnêd wan sisê û bingehêd wan sisê bin, 15p'er'dêd alîyê din panzdeh zend be, stûnêd wan sisê û bingehêd wan sisê. 16Bona derê h'ewşê ji r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û k'itanê zirav-badayî, p'er'deke bîst-zendî bi xebata neqişandîtîyê çêkî. Çar stûn û çar bingehêd wê gere hebin. 17H'emû stûnêd dora h'ewşê gere bi şîşêd zîvîn hevva girêdayî bin. Çengelêd wan zîv û bingehêd wan sifir bin. 18Dirêjayîya h'ewşê sed zend be, berayî pêncî zend be û bilindayîya p'er'dêd dorê pênc zend be. Ew gere ji k'itanê zirav-badayî bin, bingehêd stûna ji sifir bin. 19Her hacetê bona her şixulê Konê Şe'detîyê, h'emû singêd wê û h'emû singêd h'ewşê ji sifir bin.


R'ûnê bona r'onayê

20[•]Tu t'emîyê bide zar'êd Îsraêl[†], wekî ter'a bona r'onayê r'ûnê zeyt'ûnêyî zelal k'işandî bînin, ku ç'ira her t'im bişxule. 21Harûn zar'êd xweva Konê Civînêda[*], vî alîyê p'er'da ber Şe'detîyê, li ber Xudan[†] êvarê h'eta sibehê xemê şixulandinê hildine li ser xwe. Ev yek alîyê zar'êd Îsraêlda nav nisilêd wanda bibe e'rf-e'detê h'eta-h'etayê[+].

### 28


K'incêd k'ahîna

1Tu ji nav zar'êd Îsraêlda[†] Harûnê birê xwe û kur'êd Harûn: Nadab, Abîhû, Êlazar û Ît'amar, bîne cem xwe, wekî minr'a k'ahîntîyê[†] bikin. 2Harûnê birê xwer'a k'incêd pîroz bidirûyî, bona qedir û r'ûmetê. 3Tu bêje h'emû xweyîfiraseta, yêd ku min bi r'uh'ê zanebûnêva dagirtine, ku bona Harûn k'inca bidirûn, bona buhurtî-jibarebûna wî, ku minr'a k'ahîntîyê bike. 4Ev in ew k'incêd ku wê bidirûn: R'extsîng[†], êfod[†], çux û kirasê neqişandî, p'ap'ax û benpişt. Bira birê te Harûn û kur'êd wîr'a k'incêd pîroz bidirûn, ku minr'a k'ahîntîyê bikin. 5Bira ew zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û k'itanê zirav hildin.


Êfod

6[•]Êfod ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û k'itanê zirav-badayî, bi xebata nitirandinê çêkin. 7Gerekê ser her du sermilka p'evgirêk hebin ku bêne hevvakirinê. 8Benpişta li ser êfod jî mîna êfod ji wan tişta hûnandî-nitirandî, ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û k'itanê zirav-badayî bê çêkirinê. 9Du kevirêd onîks[†] hildî û navêd zar'êd Îsraêl li ser wan bik'olî binivîsî, 10şeş nava li ser kevirekî û şeş nava jî li ser kevirekî, anegorî peyhevbûyîna wan. 11Mîna hostatîya kevirk'ol çawa ku morê dik'ole, usa jî tu navêd zar'êd Îsraêl ser her du kevira bik'olî û wan nava qavêd zêr'înda qaş kî. 12Wan her du kevira ser sermilkê êfodva kî, ku zar'êd Îsraêlr'a bibine kevirêd bîranînê. Û Harûn navêd wan bona bîranînê li ber Xudan[†] hilde ser her du milêd xwe. 13Qaşêd zêr'în çêkî 14û ji zêr'êd xalis du zincîrêd badayî vegirtî çêkî û wan zincîrêd vegirtî bavêjî qaşa.


R'extsîng

15[•]R'extsîngê h'akimtîyê nitirandî wî cûr'ê çêkirina êfodda çêkî. Wî ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî çêkî. 16Bira ew du ta qatkirî çargoşe be, dirêjayîya wî bihustek û berayîya wî jî bihustek. 17Û li ser wî çar cêrge kevir qaş kî. Cêrga e'wlin: Sardîyon[†], topaz[†] û zimrûd,[+] 18cêrga duda: Karbûnkûl[†], safîr û almas, 19cêrga sisîya: Yaxonît, agat[†] û amêstîs 20û cêrga çara jî: Xrîzolît, onîks û yaspîs[†], evana gere nava qavêd zêr'da bêne qaşkirinê. 21Ew kevir gere donzdeh h'eb bin, anegorî navêd kur'êd Îsraêl, mîna morê k'olayî ser her kevirî navekî wan bê k'olandinê bona donzdeh qebîla. 22Ser r'extsîng zincîrêd badayî çêkî, ew vegirtî ji zêr'ê xalis be. 23R'extsîngr'a du xelaqêd zêr'în çêkî û wan her du xelaqa ser her du niç'êd rextsîngva kî. 24Wan her du zincîrêd zêr'în, xelaqêd niç'êd r'extsîngva kî 25û her du serîyêd zincîraye din her du qavêd sermilkê êfodva kî, pêşîyêva ser êfod be. 26Du xelaqêd zêr'îne din çêkî wan bin r'extsîngva her du niç'êd jêrinva alîyê êfodva kî. 27Du xelaqêd zêr'îne din jî çêkî, vana binê her du niç'êd sermilkêd êfodva kî. Alîyê pêşîyêva ber cîyê hevvabûnêva ser benpişta êfodva kî. 28Û bi qeyt'ana şîn xelaqêd r'extsîng xelaqêd êfodva kin, ku ew ser benpişta êfodva bin û r'extsîng ji êfod neqete. 29Harûn navê kur'êd Îsraêle li ser r'extsîngê h'akimtîyê, t'imê bide li ser dilê xwe, gava bik'eve Cîyê Pîroz, bona bîranîna wan li ber Xudan. 30Ûrîm û Tûmîm[*] bike r'extsîngê h'akimtîyê. Bira ew ser dilê Harûn bin, gava ew her'e ber Xudan. Harûn her t'im h'akimtîya kur'êd Îsraêl li ber Xudan bide li ser dilê xwe[+].


Çux

31[•]Çuxê êfod xur'û bi r'engê şîn çêkî. 32Navêda berstûya wî vekî ku serî têr'a derbaz be, dora wî cîyê vekirî mîna berstûya êlekzirih' hûnandî berstû kî, ku ji ber hev neçe. 33Dora p'êşa çux ji r'îsê şîn, şîrk û sorê gevez h'inara çêkî, nava ji wan her yekîda jî zengilêd zêr'în hebe. 34Dora p'êşa çuxva bira navbera her zengilekî zêr'în h'inarek be û zengilekî zêr'în h'inarek be. 35We'dê qulixkirinê gerekê çux ser Harûn be û gava ew bik'eve Cîyê Pîroz li ber Xudan û derk'eve dengê çux bê bihîstinê ku ew nemire.


P'ap'ax û kiras

36Bere'nîkê ji zêr'ê xalis r'o kî û bi cûr'ê mork'olandinê ser wê bik'olî: «Pîroz Xudanr'a». 37Wê bavêjî ser qeyt'aneke şîn p'ap'axva kî, ku jorva ser ne'tika p'ap'axva be. 38Bira ew li ser e'nîya Harûn be, wekî her kêmasîyê h'edîyêd zar'êd Îsraêle pîroz ku têne dayînê, Harûn hilde li ser xwe. Gerekê her t'im ew li ser e'nîya Harûn be, ku ew li ber Xudan bêne qebûlkirinê[+].

39Kiras bi k'itanê zirav bihûninî, p'ap'ax bi k'itanê zirav çêkî, benpiştê jî bi xebata neqişandîtîyê çêkî[+].


K'incêd kur'êd Harûn

40Kur'êd Harûnr'a, bona qedir û r'ûmeta wan, kirasa, benpişta û k'oloza çêkî. 41Vana li birê xwe Harûn û kur'êd wîye t'evî wî kî. Wan r'ûn kî, xizmetk'arîya wanda wan qewîn-qedîm[*] kî û buhurtî-jibare kî ku minr'a k'ahîntîyê bikin. 42Wanr'a bi k'itan k'incêd binî bidirûyî, wekî qalibêd xwe binixêmin, ew bira ji navk'êlkê h'eta çoka dirêj bin. 43Gava Harûn û kur'êd xweva her'ine Konê Civînê[†], yan nêzîkî gorîgehê[†] bin bona qulixkirina Cîyê Pîrozda, bira wan li xwe kin, ku nebe ew neheqîyê bikin û bimirin. Bira ew wîr'a û zur'eta wîye pey wîr'a bibe e'rf-e'detê h'eta-h'etayê.

### 29


Qewîn-qedîmkirina k'ahîna

1[•]Va ye çi ku tu gerekê t'evî wan bikî, ku ew buhurtî-jibare bin û minr'a bibine k'ahîn[†]. Canegakî û du beranêd bêqusûr, 2nanê bê hevîrtir'şk, k'atêd bê hevîrtir'şk pê r'ûn stirayî û loşê bê hevîrtir'şk ser r'ûnkirî hildî. Vana ji arê genimîyî xas çêkî[+]. 3Û wan bikî selekê, wan li ser selê t'evî canegê û her du berana h'edî bidî. 4Harûn û kur'êd wîva jî bînî li ber derê Konê Civînê[†] û wan pê avê bişoyî. 5K'inca hildî, awa gotî kiras, çuxê êfod[†], êfod û r'extsîng[†] Harûn kî, bi benpiştê êfod jî pişta wî girêdî. 6P'ap'ax bidî serê wî û ser p'ap'axda jî k'ofîya pîroz daynî. 7R'ûnê r'ûnkirinê hildî, ser serê wîda kî û wî r'ûn kî[+]. 8Kur'êd Harûn jî bînî kirasa li wan kî, 9benpişta bidî pişta wan û k'oloza li serê wan bip'êç'î, k'ahîntî bona wan bibe e'rf-e'detê h'eta-h'etayê. Bi vî awayî Harûn û kur'êd wî xizmetk'arîya wanda qewîn-qedîm kî.

10Canegê bînî li ber Konê Civînê û Harûn kur'êd xweva bira destêd xwe daynine li ser serê canegê. 11Û li ber derê Konê Civînê li ber Xudan[†] canegê serjêkî. 12Ji xûna canegê hildî û bi t'ilîya xwe stirûyêd gorîgehê[†] xî, h'emû xûna mayîn bir'êjî binê gorîgehê[+]. 13H'emû bezê serzik, betanê cegerê, her du gur'ç'ika bezê wanva hildî û li ser gorîgehê agirşewatî kî[+]. 14Lê goştê canegê, ç'ermê wî û e'deba wî ji zomê derxî û bişewitînî. Eva dîyarîya ji gune paqijbûnê ye[+].

15Ji berana yekî hildî, bira Harûn û kur'êd wî destêd xwe daynine li ser serê berên. 16Wî beranî serjêkî, xûna wî hildî û li ser her çar k'êlekêd gorîgehêda bir'eşînî. 17Berên hûr kî, dilh'inava û nigêd wî bişoyî û wan daynî li ser goştê hûrkirî û serê wî. 18T'emamîya berên li ser gorîgehê agirşewatî kî, eva dîyarîya t'evayîşewatê[†] ye bona Xudan. Dîyarîya şewatêye bînxweş e bona Xudan[+].

19Beranê din jî hildî, bira Harûn û kur'êd wî destêd xwe daynine li ser serê berên. 20Berên serjêkî, ji xûna wî hildî gupika guhê Harûne r'astê û gupika guhê kur'êd wîye r'astê xî, usa jî pêç'îya mezine destê wanî r'astê û pêç'îya mezine nigê wanî r'astê xî. Xûna mayîn li ser her çar k'êlekêd gorîgehêda bir'eşînî. 21Ji wê xûna ser gorîgehê û ji r'ûnê r'ûnkirinê hildî, bir'eşînî li ser Harûn, k'incêd wî û li ser kur'êd wî û k'incêd kur'êd wî. Hingê Harûn, k'incêd wî û kur'êd wîye t'evî wî û k'incêd kur'êd wî wê pîroz bin.

22Paşê bezê berên, dawê, bezê serzik, betanê cegerê, her du gur'ç'ika bezê wanva û pîla r'astê hildî, çimkî eva beranê qewîn-qedîmkirinê ye. 23Ji sela nanê bê hevîrtir'şke li ber Xudan, bok'onekî, k'atekî bi r'ûn çêkirî û loşekî hildî 24û wan daynî li ser destêd Harûn û destêd kur'êd wî û wan li ber Xudan çawa dîyarîya h'ejandinê[†] bih'ejînî. 25Paşê van ji destêd wan bigirî, li ser gorîgehê t'evî dîyarîya t'evayîşewatê agirşewatî kî, bona bînxweşîyê li ber Xudan. Eva dîyarîya şewatêye bona Xudan[+]. 26Wî sersîngê beranê ku bona qewîn-qedîmkirina Harûn bû hildî û li ber Xudan çawa dîyarîya h'ejandinê bih'ejînî. Evê bibe p'ara te. 27Sersîngê h'ejandinê û pîla jorbilindkirinê ji beranê qewîn-qedîmkirinê ku hatibûn h'ejandinê û jorbilindkirinê, bona Harûn û kur'êd wî pîroz kî, 28bira ev yek alîyê zar'êd Îsraêlda[†] bona Harûn û kur'êd wî bibe qanûna h'eta-h'etayê. Eva dîyarîya jorbilindkirinê[†] ye û wê bibe dîyarîya jorbilindkirinê ji qurbanêd heleqetîyê ku zar'êd Îsraêl dîyarîya jorbilindkirinê bidine Xudan.

29Pey Harûnr'a k'incêd wîye pîroz kur'êd wîr'a bimînin, wekî gava ew bêne r'ûnkirinê û bêne qewîn-qedîmkirinê ew k'inc li wan bin[+]. 30Ji zar'êd wî, yê ku wê dewsa wî bibe k'ahîn û bik'eve Konê Civînê ku xizmetk'arîyê Cîyê Pîrozda bike, bira h'eft r'oja wan k'inca xwe ke.

31Beranê bona qewîn-qedîmkirinê hildî û cîkî pîroz goştê wî bik'elînî. 32Harûn û kur'êd wî li ber derê Konê Civînê wî goştê berên û nanê selêda bixwin. 33Ewana wan tişta bixwin, bi çi hatine gunek'ewandinê bona qewîn-qedîmî û buhurtî-jibarebûna wan. Kesekî din gerekê nexwe, çimkî pîroz in[+]. 34Lê heger ji goşt û nanê bona qewîn-qedîmkirinê h'eta serê sibehê bimîne, ewêd bermayî bişewitînî. Gere ew neyêne xwarinê, çimkî pîroz in.

35H'emû t'emîyêd ku min çawa bona Harûn û kur'êd wî dane te usa bikî, nava h'eft r'ojda wan qewîn-qedîm kî. 36R'ojê canegakî qurban bidî bona gunek'ewandinê. Bi vê yekê gorîgehê paqij kî. Serda jî wê r'ûn kî wekî pîroz be[+]. 37H'eft r'oja bona gorîgehê k'ewandinê bikî wê pîroz kî û gorîgehê bibe ya here pîroz. H'emû çi ku gorîgehê k'eve wê pîroz be[+].


Qurbana her r'oj

38[•]Va ye çi ku tu gerekê her t'im li ser gorîgehê bidî, r'ojê du berxêd yek salî. 39Berxekî serê sibehê bidî, yê din jî berê êvarê. 40T'evî berxê e'wlin p'areke çapê ji deha yek[*] arê xasî stirayî t'evî p'areke hînê[*] ji çara yek r'ûnê lêdayî û p'areke hînê ji çara yek şerav, çawa dîyarîya serdakirinê bidî. 41Berxê duda jî berê êvarê bidî. Mîna wê dîyarîya nanîye[†] serê sibehê û mîna dîyarîya serdakirinê. Eva dîyarîya şewatêye bînxweş e bona Xudan[+]. 42Bira eva li nav nisilêd weda bibe dîyarîya t'evayîşewatêye her t'im li ber Xudan, ber derê Konê Civînê, wî cîyê ku ezê r'astî we bêm, t'evî te xeber dim. 43Wê derê ezê r'astî zar'êd Îsraêl bêm û bi r'ûmeta minva ew cîyê pîroz be. 44Ezê Konê Civînê û gorîgehê pîroz kim, usa jî Harûn û kur'êd wî pîroz kim, wekî minr'a k'ahîntîyê bikin. 45Ezê li nav zar'êd Îsraêlda bimînim û bibime Xwedêyê wan[+]. 46Hingê ewê bizanibin ku ez Xudan im, Xwedêyê wan, ku min ew ji welatê Misirê derxistin, wekî li nava wanda bimînim. Ez Xudan im, Xwedêyê wan.

### 30


Gorîgeha bixûrê

1[•]Gorîgeha[†] bona bixûr[†] şewitandinê ji dara darcêwîyê[†] çêkî. 2Dirêjayîya wê zendek, berayîya wê zendek, bira ew çar goşe be, bilindayîya wê du zend be, stirûyêd wê ji wê bin[+]. 3Jora wê, dora wê û stirûyêd wê bi zêr'ê xalis zêr' kî û dora lêva wê t'oqekî zêr'în bavêjêyî. 4Du xelaqêd zêr'în bona wê çêkî. Wana bavêjî her du alîya binê t'oqva her du k'êlekava, wekî gava wê hildin cî hebin ku destûya têr'a derbaz kin. 5Destûya ji dara darcêwîyê çêkî û wan zêr' kî. 6Wê daynî li ber wê p'er'da ku ber Sindoqa Şe'detîyê ye, pêşberî qalp'axê baxşandinêyî ser Şe'detîyê, wê dera ku ezê r'astî te bêm. 7Û bira Harûn li ser wê bixûra bînxweş agirşewatî ke. Her serê sibehê gava ç'ira saz ke bixûrê agirşewatî ke. 8Gava Harûn berê êvarê ç'ira vêxe û dayne ser şemdanê[†], bira bixûrê agirşewatî ke, wekî li nava nisilêd weda her t'im li ber Xudan[†] bixûr hebe. 9Li ser wê, bixûra başqe, yan dîyarîya t'evayîşewatê[†], yan dîyarîya nanîye[†] din nedin, ne jî dîyarîya serdakirinê ser wêda kin[+]. 10Harûn salê carekê li ser stirûyêd gorîgehê gunek'ewandinê bike. Pê xûna qurbana bona gunek'ewandinê, salê carekê li ser wê gunek'ewandinê bike. Bira ev yek nava nisilêd weda bêne kirinê. Gorîgeh ya here pîroz e bona Xudan»[+].


Dîyarîyêd bona Xudan

11Xudan t'evî Mûsa xeber da û gotê: 12«Gava tu zar'êd Îsraêl[†] bijmirî û h'esabê wan zanibî, bira hingê her yek ji ber nefsa xweva heq bide Xudan, wekî bela neyê serê wan çaxê ku tu wan bijmirî[+]. 13Ev e ku gerekê ewana bidin, k'îjanê ku derbaz dibe tê jimarê, anegorî şêkilê pîrozgehê ku bîst gêr[*] e, nîv şêkil zîv bira bide. Eva nîv şêkilê dîyarîya Xudan e[+]. 14Her kesê bîst salî û jor ku derbaz be bê jimarê, bira vê dîyarîyê bide Xudan. 15Gava hûn ber nefsa xweva bona gunek'ewandinê dîyarîyê bidine Xudan, bira ne yê dewletî ji nîv şêkilî zêdetir bide û ne jî yê k'esîb kêm bide. 16Zîvê gunek'ewandinê ji zar'êd Îsraêl hildî û bidî bona xizmetk'arîya Konê Civînê[†]. Evê li ber Xudan bibe bîranîna zar'êd Îsraêl, bona gunek'ewandina nefsêd wan[+].


T'eşta ji sifir

17[•]Xudan t'ev Mûsa xeberda û gotê: 18«Usa jî ji sifir t'eştekê bona ava şûştin-veşûştinê çêkî. Bira bingeha wê jî ji sifir be, wê daynî li navbera Konê Civînê û gorîgehê, avê dagirî[+]. 19Bira Harûn û kur'êd xweva dest û p'îyêd xwe ji wê bişon. 20Gava ew bik'evine Konê Civînê yan bona xizmetk'arîyê nêzîkî gorîgehê bin, awa gotî dîyarîya şewatê bidine Xudan, bira pê avê xwe bişon ku nemirin. 21Bi vî awayî dest û p'îyêd xwe bira bişon wekî nemirin. Bira ev yeka bona wan bibe qanûna h'eta-h'etayê, hin bona wî, hin jî bona zur'eta wî li nav h'emû nisilêd wanda».


R'ûnê bona r'ûnkirina pîrozîyê

22Xudan t'evî Mûsa xeber da û gotê: 23«Lê tu xwer'a biharetêd[†] here r'ind hildî, pênsid şêkil[*] zimirê[†] nû, qasî nîvê wî, awa gotî dusid pêncî şêkil[*] darçîna[†] bînxweş û dusid pêncî şêkil jî qamîşê bînxweş, 24dusid pêncî şêkil kasîya[*] anegorî şêkilê pîrozgehê û hînek[*] r'ûnê zeyt'ûnê. 25Ji van bi pisportî t'evdayî r'ûnekî r'ûnkirinêyî pîroz çêkî, ew bibe r'ûnê r'ûnkirinêyî pîroz[+]. 26Bi wî van tişta r'ûn kî: Konê Civînê, Sindoqa Şe'detîyê, 27t'ext h'emû derdanêd wêva, şemdan hacetava, gorîgeha bixûrê, 28gorîgeha t'evayîşewatê h'emû hacetêd wê, t'eşt û bingeha wê[+]. 29Wan pîroz kî, ku bibine yêd here pîroz. Çi ku wan k'eve wê pîroz be[+]. 30Harûn û kur'êd wî r'ûn kî û wan buhurtî-jibare kî, wekî minr'a k'ahîntîyê[†] bikin[+]. 31T'evî zar'êd Îsraêl xeberdî û bêjî: ‹Evê li nava nisilêd weda minr'a bibe r'ûnê pîrozî bona r'ûnkirinê. 32Ew gerekê li ser bedena her merivîda neyê r'êtinê û ne jî mîna cûr'ê wê bê t'evdayîn, ev pîroz e, bira wer'a jî pîroz be. 33K'ê ku bi cûr'ê wê t'evdayne, yan jî wê li ser nek'ahînekîda ke, wê ji nava cime'ta xweda bê r'aqetandinê›».


Bixûr

34Xudan gote Mûsa: «Xwer'a biharetêd bînxweş hildî, awa gotî şîrêza darê, qaxikêd be'rê, tûzika melh'emê û bixûra e'rebîye xalis, bira k'aşê h'emûya yek be. 35Vana bi pisportî t'evdayî bixûreke lêdayîye xalis û pîroz çêkî[+]. 36Ji vê hinekî hildî hûr-hûr bik'utî û li ber Şe'detîyê, Konê Civînêda daynî, wê dera ku ezê r'astî te bêm. Ev bixûrê bona we ya here pîroz be. 37Ew bixûra ku tê anegorî t'evdayîna wê çêkî, mîna wê xwer'a çênekin, bira ew bona te pîroz be li ber Xudan. 38K'ê ku bona bînhildanê anegorî wê xwer'a t'evdayne çêke, ew ji nav cime'ta xwe bê r'aqetandinê».

### 31


K'ifşkirina hostayêd Konê Civînê

1[•]Xudan[†] t'evî Mûsa xeber da û gotê: 2«Va ye min bi nav gazî Bisalêlê kur'ê Ûrîyê Hûrê ji qebîla Cihûda kir. 3Min ew R'uh'ê Xwedêva, bi serwaxtîyê, bîlantîyê, deste'melîyê û firaseta her p'êşek'arîyêva dagirt, 4wekî bi zêr', zîv û sifir tişta bih'unirîne, 5û kevira bik'ole qaş ke, dara bik'ole û her cûr'e şixulî bike. 6Va ye min Oholîabê kur'ê Ahîsamaxê ji qebîla Dan çawa k'omekdar da wî û firasetî kirîye dilê xweyîfiraseta, wekî her tiştê ku min t'emî li te kirine bikin. 7Konê Civînê[†], Sindoqa Şe'detîyê, qalp'axê baxşandinêyî ser wê û h'emû navmala kon, 8usa jî t'ext derdanêd wêva, şemdana[†] xalis h'emû hacetêd wêva û gorîgeha[†] bixûrê[†], 9gorîgeha dîyarîya t'evayîşewatê[†] û h'emû hacetêd wê, t'eşt û bingeha wê, 10k'incêd qulixkirinê, k'incêd pîroze k'ahîn[†] Harûnr'a û k'inca kur'êd wîr'a bona xizmetk'arîyê, 11r'ûnê r'ûnkirinê û bixûra bînxweş bona Cîyê Pîroz, van h'emûya usa çêkin çawa ku min t'emî da te».


Şemî, r'oja r'ih'etîyê

12[•]Xudan t'evî Mûsa xeberda û gotê: 13«Tu t'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje: ‹Hûn gere e'se şemîyêd min xwey kin, çimkî eva nîşaneke li nava min û we nisilêd weda, ku hûn bizanibin wekî ez Xudan im, yê ku we buhurtî-jibare dikim. 14Awa şemîyê xwey kin, çimkî ew bona we pîroz e, k'ê ku wê bih'er'imîne gerekê bê kuştinê. Heger yek wê r'ojê şixulekî bike, bira ew meriva ji nav cime'ta xwe bê r'aqetandinê[+]. 15Bira şeş r'oja xebat bê kirinê, lê r'oja h'efta şemîya r'ih'etîyê ye, pîroz e bona Xudan. K'ê ku r'oja şemîyê[†] şixulekî bike gerekê bê kuştinê. 16Bira zar'êd Îsraêl şemîyê xweyî kin, wekî şemî li nav nisilêd wanda bê xweyîkirinê, çawa peymana[†] h'eta-h'etayê. 17Ew nîşana h'eta-h'etayê ye li nav min û zar'êd Îsraêlda, çimkî Xudan li nava şeş r'ojada e'rd û e'zman e'firandin û r'oja h'efta destê xwe ji xebatê kir û r'ih'et bû›»[+].

18Gava Xwedê li ser ç'îyayê Sînayê xeberdana xweye t'evî Mûsa ser hevda anî, du selêd Şe'detîyê dane wî. Selêd kevirîye bi t'ilîya Xwedê li ser nivîsar[+].

### 32


Golika zêr'în

1[•]Gava cime'tê dîna xwe dayê ku Mûsa derengî dik'eve ji ser ç'îyê nayê xarê, hingê cime't t'opî cem Harûn bû û gote wî: «R'abe mer'a xwedêya çêke, ku pêşîya me k'evin, çimkî ew Mûsayê meriv, yê ku em ji welatê Misirê derxistin, em nizanin çi hate serê wî»[+]. 2Harûn gote wan: «Guharêd zêr'e ku guhêd jinêd we, kur'êd we û qîzêd weda ne, derxin û bînine cem min». 3Û t'emamîya cime'tê guharêd guhêd xweda ye zêr' derxistin û anîne cem Harûn. 4Harûn ew ji destê wan hildan, qav k'oland cûr'e dayê û golikek r'o kir. Gotin: «Ev e xwedêyê te Îsraêl[†]! Yê ku tu ji welatê Misirê derxistî». 5Gava Harûn ev yek dît, ber wî gorîgehek[†] çêkir. Harûn kire gazî û got: «Sibê cejina Xudan[†] e». 6R'oja din serê sibehê zû r'abûn dîyarîyêd t'evayîşewatê dan û dîyarîyêd heleqetîyê anîn, cime'tê r'ûnişt xwar, vexwar û r'abûn namûsa hevr'a lîstin[+].


Hêrsa Xwedê

7Hingê Xudan gote Mûsa: «Peya be her'e, çimkî cime'ta teye ku te ji welatê Misirê derxist ji r'ê şih'itî. 8Evana usa zû ji wê r'îyê şih'itîn, ya ku min t'emî dabû wan. Bona xwe golikek r'o kirin, ew h'ebandin, wîr'a qurban dan û gotin: ‹Ev e xwedê te Îsraêl! Yê ku tu ji welatê Misirê derxistî›». 9Xudan gote Mûsa: «Min dîna xwe da vê cime'tê, va ye ew cime'teke serh'işk e[+]. 10Niha bihêle ku ez hêrsa xwe li ser vanda bir'êjim, qir'a van bînim. Lê ez te bikime miletekî mezin»[+].


Navçêtîya Mûsaye pêşin

11Lê Mûsa xwe avîte Xudan Xwedêyê xwe û got: «Ya Xudan çima hêrsa te li ser cime'ta te r'abe, ya ku te ji welatê Misirê bi qewata mezin û bi destê zor derxist? 12Çima misirî bikin gilî û bêjin: ‹Bona xirabîyê ew derxistin, ku serê ç'îya wan bikuje û r'ûberî dinê wan nehêle›? Ji alava hêrsa xwe veger'e û vê belayê ji ser cime'ta xwe paşda hilde. 13Xulamêd xwe Birahîm, Îshaq û Îsraêl bîr bîne, k'îjanar'a te pê nefsa xwe sond xwar û gote wan: ‹Ezê zur'eta we qasî steyrkêd e'zman li hev zêde kim û t'emamîya vî e'rdî, bona k'îjanî min got ezê bidime zur'etêd we û ewê wanr'a bibe milk'ê h'eta-h'etayê›»[+]. 14Hingê Xudan gotina xwe guhast û bela ku gotibû neanî serê cime'ta xwe[+].


Bîntengîya Mûsa

15Mûsa veger'îya û ji ç'îyê hate xarê, her du selêd Şe'detîyê jî destêd wîda bûn. Ser her du alîya jî nivîsar bûn, hin vî alîyî hin jî wî alîyî nivîsar bûn. 16Sel şixulê destê Xwedê bûn û nivîsara ser jî nivîsara Xwedê bû li ser sela k'olandî. 17Gava Yêşû dengê qar'e-qar'a cime'tê bihîst, gote Mûsa: « Dengê şêr' ji zomê tê». 18Mûsa gotê:

«Ev ne dengê qar'e-qar'a serk'etîya ye,
ne jî dengê qar'e-qar'a yêd dane der,
lê ez dengê hevr'a lîstinê dibihêm».

19Gava Mûsa nêzîkî zomê bû, ç'e'v golikê û r'eqasê k'et, hêrsa wî r'abû, ew selêd destêd xweda avîtin û binat'ara ç'îyêda hûrdexweşî kirin. 20Golika wane çêkirî hilda agirda h'eland, hûr-hûrî kir kire t'oz r'eşande ser avê û zar'êd Îsraêl dane vexwarinê[+].

21Mûsa gote Harûn: «Evê cime'tê çi te kir, ku te ev guneyê mezin anî ser wan?» 22Harûn gotê: «Bira xweyê min hêrs nek'eve. Tu vê cime'tê nas dikî, ew xirabîyêr'a hazir in. 23Gotine min: ‹Mer'a xwedêya çêke ku pêşîya me k'evin, çimkî ew Mûsayê meriv ku em ji welatê Misirê derxistin, em nizanin çi hate serê wî›. 24Min jî gote wan: ‹Zêr'ê k'ê heye bira derxe›. Wan dane min, min jî ew avîtine li nav êgir ev golika derk'et».

25Mûsa dîna xwe dayê ku cime'tê h'ewla xwe ji dewlê avîtîye, wê li ber dijminêd xwe bibine r'obet, (çimkî Harûn îzin dabû ku wana h'ewla xwe ji dewlê avîtibûn)[+]. 26Hingê Mûsa ber dergehê zomê sekinî û got: «K'ê alîyê Xudan e, bira bê cem min!» H'emû zar'êd Lêwî civîyane cem wî. 27Û gote wan: «Xudan Xwedêyê Îsraêl aha dibêje: ‹Bira her meriv şûrê xwe girêde, zomêda ji dergeh h'eta dergeh her'in werin, her meriv birê xwe, her meriv hevalê xwe, her meriv cînarê xwe bikuje›»[+]. 28Zar'êd Lêwî weke gotina Mûsa kirin, wê r'ojê ji cime'tê sê h'ezar meriv k'etin. 29Mûsa got: «Îro we bona xizmetk'arîya Xudan xwe bi kuştina kur'ê xwe û birê xwe buhurtî-jibare kir. Lema îro duayê li ser weda bê».


Navçêtîya Mûsaye duda

30R'oja dinê Mûsa gote cime'tê: «We gunekî mezin kirîye. Va ye ezê hilk'işime cem Xudan, belkî bikaribim k'ewandinê ji ber gunêd weva bidim kirinê». 31Mûsa veger'îya cem Xudan û gotê: «Belê! Evê cime'tê gunekî mezin kir xwer'a xwedêkî zêr'în çêkir. 32Niha ez r'eca dikim gunê wan bibaxşîne! Lê heger na, hîvî dikim navê min ji k'itêba xweye nivîsar r'esît ke». 33Xudan gote Mûsa: «K'ê li ber min gune kirîye, ezê wî ji k'itêba xwe r'esît kim. 34Lê niha tu her'e cime'tê bibe wî cîyê ku min ter'a got. Va ye milyak'etê[†] minê pêşîya teva her'e, lê r'oja ceza ezê bona gunê wan, wan ceza kim». 35Û Xudan cime'tê xist bona wê golika wane çêkirî, ya ku Harûn çêkir.

### 33


Navçêtîya Mûsaye sisîya

1Xudan[†] gote Mûsa: «R'abe ji vira tu û ew cime'ta ku te ji welatê Misirê derxist hevraz anî, hilde her'e wî e'rdê bona k'îjanî min Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwar û got: ‹Ezê wî bidime zur'eta te›. 2Ezê pêşîya teva milyak'etekî[†] bişînim û ewê kenanîya[†], emorîya[†], h'îtîya, pirîzzîya, h'îwîya û yebûsîya r'aqetîne[+]. 3Tê her'î e'rdê şîr û hingiv jê dik'işe, lê ezê xwexa t'evî te hevraz neyêm, çimkî tu miletekî serh'işkî ku nebe ez r'êva qir'a te bînim»[+].

4Gava cime'tê ev gotina giran bihîst, şîn kirin û qet kesekî xişirê xwe xava nekir. 5Çimkî Xudan gotibû Mûsa: «Bêje zar'êd Îsraêl[†], hûn miletekî serh'işk in, heger ez deqekê t'evî te hevraz bêm ezê qir'a te bînim. Lê niha xişirêd li ser xwe derxin, ku ez dîna xwe bidimê k'a ez we çawa bikim»[+]. 6Zar'êd Îsraêl xişirêd xwe hinda ç'îyayê H'orêbê ji ser xwe derxistin.


Konê Civînê

7Mûsa Kon hilda, ji zomê der hinekî ji zomê dûr vegirt û navê wî danî Konê Civînê[†]. Û her kesê ku gazî Xudan dikir, ji zomê derdik'et diçû Konê Civînê, ku ji zomê der bû[+]. 8Gava Mûsa derdik'et diçû berbi Kon, hingê h'emû cime't r'adibû û her yek li ber derê konê xwe disekinî û dîna xwe didane Mûsa, h'eta ku ew bik'eta Kon. 9Çawa ku Mûsa dik'ete Kon, stûna e'wr peya dibû li ber derê Kon disekinî û Xudan t'evî Mûsa xeber dida. 10Gava t'emamîya cime'tê stûna e'wre li ber derê Kon sekinî didît, t'emamîya cime'tê r'adibû û her yek li ber derê konê xwe dever'ûya diçû. 11Xudan r'û bi r'û t'evî Mûsa xeber dida, çawa ku merivek t'evî hevalê xwe xeber dide. Mûsa vediger'îya zomê, lê xortê berdestîyê wî Yêşûyê kur'ê Nûn ji Kon dûr nedik'et.


Duayê Mûsa

12Mûsa gote Xudan: «Belê te gote min: ‹Vê cime'tê derxe›, lê belê te minva e'yan nekir, tê k'ê t'evî min bişînî, te got: ‹Ez te pê navê te nas dikim û te li ber ç'e'vêd min k'erem dît›. 13Lê niha hîvî dikim, heger min li ber ç'e'vêd te k'erem dîtîye, r'îyêd xwe li ber min veke wekî ez te nas bikim û li ber te k'eremê bibînim, dîna xwe bidê ku ev milet cime'ta te ye». 14Û Xwedê got: «Ezê t'ev te bêm û te bibime r'ih'etîyê». 15Mûsa gote wî: «Heger tu neyêyî, me ji vira dernexe. 16Wê çawa bê k'ifşê wekî min û cime'ta te li ber ç'e'vêd te k'erem dîtîye, heger tu t'evî me neyêyî? Bi vî awayî ez û cime'ta teyê li r'ûbarî dinê ji h'emû mileta bêne başqekirinê»[+].


Mûsa dixwaze r'ûmeta Xudan bibîne

17Xudan gote Mûsa: «Ezê vê yekê jî bikim ku te got, çimkî te li ber ç'e'vê min k'erem dît û ez te pê navê te nas dikim». 18Mûsa got: «Hîvî dikim dîndara xwe minva e'yan ke». 19Hingê Xwedê gotê: «Ezê h'emû qencîya xwe li ber teva derbaz kim û navê xwe Xudan[*] li ber te bidime e'lamkirinê, ez k'îjanî bême r'e'mê, ezê bême r'e'mê û dilê min ser k'ê bişewite, wê bişewite»[+]. 20Got: «Tu r'ûyê min nikarî bibînî, çimkî meriv nikare min bibîne û sax bimîne»[+]. 21Û Xudan got: «Va ye cem min cîk heye, li ser wî qeyayî bisekine, 22gava dîndara min derbaz be, ezê te bikime qeliştoka qeyê û bi destê xwe te binixêmim, h'eta ku ez derbaz bim. 23Paşê ezê destê xwe hildim û tê piştêva min bibînî, lê r'ûyê min wê teva neyê dîtinê».

### 34


Wek'ilandina peymana Xwedê

1[•]Xudan[†] gote Mûsa: «Du selêd kevirî xwer'a bibir'e mîna yêd pêşîyê û ezê li ser wan sela binivîsim wan xebera, yêd ku li ser selêd pêşîyê bûn, k'îjan te hûrdexweşî kirin. 2Bona serê sibehê hazir bî. Serê sibehê hilk'işî ç'îyayê Sînayê û wê derê li ser ç'îyê ber min bisekinî. 3T'u kes t'evî te hilnek'işe û t'u kes li ser t'emamîya ç'îyê neyê k'ifşê, ne jî pez û dewar nêzîkî ç'îyê biç'êre»[+]. 4Mûsa du selêd kevirî mîna yê pêşîyê bir'în. Ew serê sibehê r'abû, her du selêd kevirî dêstda hilk'işîya ser ç'îyayê Sînayê, çawa ku Xudan t'emî dabû wî. 5Û Xudan pê e'wr peya bû, li wir cem wî sekinî û navê Xudan e'lam kir. 6Xudan li ber wîr'a derbaz bû û e'lam kir:

«Xudan, Xudan im!
Xwedêyê r'e'm û k'eremê,
sebir-sik'anê,
bi h'ub û aminîyêda xinêyo,[+]
7ku bona h'ezara xweyê h'uba amin e,
neheqîyê, ner'astîyê û guna dibaxşîne,
lê sûcdara bê ceza nahêle,
neheqîya bava tîne serê
kur'a û kur'ê-kur'a,
h'eta nisilê sisîya û çara»[+].

8Mûsa bi lez dever'ûya çû e'rdê û h'eband, 9û got: «Xweyê min, eva miletekî serh'işk e, lê heger min li ber ç'e'vêd te k'erem dîtîye, hîvî dikim, bira Xweyê min t'evî me bê. Neheqî û gunêd me bibaxşîne û me bike warê xwe».

10Û Xudan gotê: «Va ye ez peymanê[†] girêdidim, li ber ç'e'vê t'emamîya cime'ta te k'eremetêd usa ezê bikim, k'u li ser r'ûbarî dinê û li nav h'emû miletada tiştêd usa ne bûne. H'emû miletêd dor-berêd te, wê kirinêd Xudan bibînin, çimkî ezê bona te kirinêd h'eyre-xof bikim. 11Bîra xweda xwey ke çi t'emîyê ez îro didim te, va ye ezê li ber te emorîya[†], kenanîya[†], pirîzzîya, h'îtîya, h'îwîya û yebûsîya r'aqetînim. 12Miqatî xwe bî, ew welatê ku tê her'î nebe ku peymanê t'evî binelîyêd wî girêdî û ew ter'a bibe t'ele[+]. 13Lê hûn gorîgehêd[†] wan wêran kin, h'eykelêd wan hûrdexweşî kin û Aşêrahêd[*] wan jî bibir'in[+]. 14Tu xwedêyê başqe neh'ebînî, çimkî navê Xudan K'umr'eş e, ew Xwedêkî k'umr'eş e[+]. 15Nebe ku tu t'evî binelîyêd wî welatî peymanê girêdî, gava ew pey xwedêyêd xwe her'in bêe'silîyê bikin, qurbana xwedêyêd xwer'a bidin û te t'eglîf kin, tu jî ji wê qurbana wan bixwî,[+] 16qîzêd wan kur'êd xwer'a bixwazî û gava qîzêd wan pey xwedêyêd xwe her'in bêe'silîyê bikin, wê kur'êd te jî bêe'silîyê bidine kirinê û li pey xwedêyêd xwe bidine birinê[+].

17Xwedêya xwer'a r'onekî[+].

18Cejina Nanê Şkeva[†] xwey kî. Wî we'dê k'ifşkirîye meha Abîbêda[*], h'eft r'oja nanê şkeva bixwî, çawa ku min t'emî daye te, çimkî tu meha Abîbêda ji Misirê derk'etî[+].

19Her nixurîyê ji dîya xwe dik'eve p'ara min e, usa jî her nixurîyê nêrînî li nav h'eywanêd teda, heger dewar be yan jî pez be[+]. 20Ji ber nixurîyê k'erêva berxekî bidî, lê heger berva nedî, stûyê wî bişkênî. Ji ber her nixurîyê kur'êd xweva jî bidî.

Bira qet yek destvala dernek'eve li ber min[+].

21Şeş r'oja bixebitî û r'oja h'efta r'ih'et bî, we'dê çandin û dirûnê jî r'ih'et bî[+].

22Cejina H'eftîya[†][*] pê berê nandirûna e'wlin û Cejina Bert'opkirina xilazîya salê xwey kî. 23Salê sê cara h'emû qisimê teye nêrîn bira li ber Xudan Xwedê, Xwedêyê Îsraêl[†] bisekinin[+]. 24Çimkî ezê li ber te mileta r'aqetînim û sînorê te berfire kim. We'dê ku tu salê sê cara li ber Xudan Xwedêyê xwe bisekinî, t'u kesê ç'e'v nevêje welatê te.

25Xûna qurbana min t'ev nanê pê hevîrtir'şk nedî û ne jî qurbana Cejina Derbazbûnê[†] h'eta serê sibehê bimîne[+].

26Berêd deremeta pêşine[†] e'rdêd xweda ye here qenc bîne mala Xudan Xwedêyê xwe.

Karê li nav şîrê makêda nek'elînî»[+].

27Xudan gote Mûsa: «Van xebera xwer'a binivîse, çimkî min anegorî van xebera peyman t'evî te û t'evî Îsraêl girêda».

28Mûsa wê derê li cem Xudan çil r'ojî û çil şevî ma, ne nan xwar û ne jî av vexwar. Li ser wan selêd kevirî xeberêd peymanê nivîsîn, awa gotî her dehe t'emî[+].


R'ûyê Mûsa diç'irûse

29Gava Mûsa her du selêd Şe'detîyê dêstda ji ç'îyayê Sînayê dihate xwarê. Mûsa nizanibû ku ji wê xeberdana xweye t'evî Xudan, r'ûyê wî diç'irûsî[+]. 30Harûn û h'emû zar'êd Îsraêl ç'e'v Mûsa k'etin, va ye r'ûyê wî diç'irûse, ew tirsîyan ku nêzîkî wî bûna. 31Hingê Mûsa gazî wan kir, Harûn û h'emû serwêrêd civînê veger'îyan hatine cem wî û Mûsa t'evî wan xeberda. 32Pey vê yekêr'a h'emû zar'êd Îsraêl hatine nêzîk. Ewî h'emû t'emîyêd ku Xudan ser ç'îyayê Sînayê t'evî wî xeber dabû, dane wan. 33Mûsa xeberdana t'evî wan xilaz kir, ewî xêlî avît li ser r'ûyê xwe. 34Lê çaxê Mûsa diçû li ber Xudan ku t'evî wî xeber da, ewî xêlî ji ser r'ûyê xwe hildida, h'eta ku wê derk'eta, paşê derdik'et û çi t'emî wîr'a hatibûne dayînê, zar'êd Îsraêlr'a digot[+]. 35Zar'êd Îsraêl ç'e'v Mûsa k'etin, dîna xwe danê ku r'ûyê Mûsa diç'irûse. Mûsa xêlî davîte li ser r'ûyê xwe, h'eta ku diçû ber Xudan ku t'evî wî xeber da[+].

### 35


T'emîyêd bona r'oja şemîyê

1Mûsa t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl[†] civand û gote wan: «Ev in ew tiştêd ku Xudan[†] t'amî da ku wan biqedînin: 2şeş r'oja xebata xwe bikin, lê r'oja h'efta wer'a bibe şemîya r'ih'etîyêye pîroz bona Xudan. K'ê wê r'ojê şixulekî bike wê bê kuştinê[+]. 3R'oja şemîyê[†] h'emû cî-warêd xweda agir vênexin».


P'êşk'êşêd bona Konê Şe'detîyê

4[•]Mûsa t'evî t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl xeber da û got: «Ev e çi ku Xudan t'emî da û got: 5‹Ji nav hebûka xwe h'edîyê bona Xudan derxin. Bira her kesê r'ezedilî Xudanr'a h'edîyê bîne: Zêr', zîv û sifir, 6r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez, k'itanê zirav û pir'ç'a bizinê, 7ç'ermêd beranaye sor r'engkirî, ç'ermêd ga-me'sîya[*], darêd darcêwîyê,[+] 8bizirê bona r'onayîyê, biharetêd[†] bona r'ûnê r'ûnkirinê û bona bixûra[†] bînxweş, 9kevirêd onîks[†] û kevirêd qîmete bona qaşkirina êfod[†] û r'extsîng[†].

10Her xweyîfirasetêd li nav weda bira bên û h'emû tiştêd ku Xudan t'emî dane çêkin: 11Konê Şe'detîyê[†], sergira ser girtina wê û serk'êşa wê, qemitokêd wê, çîtêd wê, destûyêd wê, stûnêd wê û bingehêd wê, 12sindoq û destûyêd wê, qalp'axê baxşandinê û p'er'da navbir'îyê, 13t'ext destûyava û h'emû derdanêd wê, nanê Xwedêr'a dayî[†], 14şemdana[†] r'onayê û hacetêd wê, ç'irêd wê û r'ûnê r'onayê, 15gorîgeha[†] bixûrê û destûyêd wê, r'ûnê r'ûnkirinê, bixûra bînxweş û p'er'da ber derê Konê Şe'detîyê, 16gorîgeha dîyarîya t'evayîşewatê[†] û çîta wêye sifirîn, destûyêd wê û h'emû hacetêd wê, t'eşt û bingeha wê, 17p'er'dêd h'ewşê, stûnêd wê bingehava û p'er'da ber derê h'ewşê, 18singêd kon û singêd h'ewşê hebinêd wanva, 19k'incêd qulixkirinêye bona xizmetk'arîya Cîyê Pîrozda, k'incêd pîroze k'ahîn[†] Harûnr'a, usa jî k'incêd kur'êd wî ku k'ahîntîyê bikin›».

20T'emamîya civîna zar'êd Îsraêl ji cem Mûsa çû. 21H'emû bi r'ezedilîya xwe û bi dil-can hatin, bona şixulêd Konê Civînê û bona t'emamîya xizmetk'arîya wî û bona k'incêd pîroz Xudanr'a h'edî anîn. 22Jinê û mêrêd mer'd hatin, mengik, guhar, gustîl, xişir û her cûr'e nexşêd zêr'în anîn, her kesî hindava xweda h'edîyêd zêr'în dane Xudan. 23Û cem k'ê r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez, k'itanê zirav, pir'ç'a bizinê û ç'ermêd beranaye sor r'engkirî û ç'ermêd ga-me'sîya[*] hebûn anîn[+]. 24Her kesê ku zîv, sifir h'edî dida, çawa h'edî Xudanr'a anîn û cem k'ê ku darê darcêwîyê bona çêkirina h'emû tişta hebûn anîn. 25H'emû k'ulfetêd xweyîfiraset bi deste'melîya xwe r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û k'itanê zirav r'istin û anîn. 26H'emû k'ulfetêd ku dilê wan dixwest bi deste'melîya xwe pir'ç'a bizinê r'istin. 27Serwêra jî kevirêd onîks û kevirêd qîmete bona qaşkirina êfod û r'extsîng, 28usa jî bizirê bona ç'irê, biharetêd bona r'ûnê r'ûnkirinê û bixûra bînxweş anîn. 29Her jinê û mêrê zar'êd Îsraêl ku dilê wan dixwest, bona her tiştê ku Xudan t'emî dabû Mûsa bê çêkirinê, bi r'ezedilîya xwe Xudanr'a h'edî anîn.


Hosteyêd Konê Civînê

30[•]Mûsa gote zar'êd Îsraêl: «Dîna xwe bidinê, Xudan bi nav gazî Bisalêlê kur'ê Ûrîyê Hûr kir, ji qebîla Cihûda. 31Ew R'uh'ê Xwedêva, bi serwaxtîyê, bîlantîyê, deste'melîyê û firaseta her p'êşek'arîyêva dagirt, 32wekî bi zêr', zîv û sifir tişta bih'unirîne 33û kevira bik'ole qaş ke, dara bik'ole û her cûr'e şixulî bi hostatîyê bike. 34Dilê wîda jî danî ku hîn bike, dilê wî û dilê Oholîabê kur'ê Ahîsamaxê ji qebîla Dan. 35Xwedê ew firasetîyêva dagirtin, wekî her şixulê hostatîyê, h'unurmendîtîyê, neqişandîtîyê bi r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez li ser k'itanê zirav, şixulê nitirandinê û her cûr'e şixulî bikin.

### 36

1Hingê Bisalêl, Oholîab û her kesêd xweyîfirasete yê ku Xudan[†] firasetî û bîlantî dabû wan, bona her cûr'e şixulêd pîrozgehê bizanibin û anegorî t'emîya Xudan bikin.

2Mûsa gazî Bisalêl, Oholîab û h'emûyêd xweyîfiraset kir, dilê k'îjanada Xudan firasetî danîbû, awa gotî gazî wan, dilê k'îjanî dik'işande wî k'arî, ku wê xebatê bike. 3Hingê wana ew h'emû h'edî, k'îjan ku zar'êd Îsraêl[†] bona xebata pîrozgehê anîbûn, ji cem Mûsa hildan. Û her serê sibehê cime'tê bi r'ezedilîya xwe hê h'edîyêd xwe danîne cem wî. 4H'emû xweyîfirasetêd ku h'emû xebata pîrozgehê dikirin, her kes ji xebata xwe hat, 5t'evî Mûsa xeberdan û gotinê: «Bona vî şixulî çiqas ku Xudan t'emî dabû bikin, cime't ji wê zêdetir tîne». 6Mûsa t'emî da ku zomêda e'lam kin bêjin: «Ji vir şûnda ne mêr ne jin bona h'edîya pîrozgehê îdî t'u tiştî neke». Û cime'tê dest ji anînê k'işand. 7Ew tiştêd anîbûn t'êra h'emû şixulê ku wê bikirana kir û ber jî ma.

Çêkirina p'er'da 8[•]H'emû xweyîfirasetêd nava xebatk'ara, ji k'itanê zirav-badayî, r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez dehe tej bi xebata nitirandinê xêrûb[†] ser derxistin bona Konê Şe'detîyê[†]. 9Dirêjayîya her tejî bîst û h'eyşt zend bû, berayîya her tejî jî çar zend bû, çapa h'emû teja weke hev bû. 10Pênc tej hevva kirin û pêncê jî hevva. 11Ji r'îsê şîn p'evgirêk avîtine li kevîya kerê tejêd pêşin li ser lêva hevvabûnê, usa jî avîtine lêva kevîya kerê tejêd mayînî hevvabûnê. 12Pêncî p'evgirêk avîtine ser p'arç'ê her pênc tejê e'wlin, pêncî p'evgirêk jî avîtine ser lêva p'arç'ê her pênc tejê duda, usa ku h'emû p'evgirêka hevr'a xeber didan. 13Pêncî qemitokêd zêr'în çêkirin û her du p'arç'êd pênc tejî pê wan qemitoka hevva kirin û Konê Şe'detîyê bû yek.

14Bona ser girtina Konê Şe'detîyê ji pir'ç'a bizinê yanzdeh tej çêkirin. 15Dirêjayîya her tejî sî zend bû û berayîya her tejî jî çar zend bû, usa ku çapa her yanzdeh teja weke hev bû. 16Pênc tej başqe hevva kirin û şeş tej jî başqe. 17Pêncî p'evgirêk avîtine li kevîya kerê p'arç'ê pênctejîyî pêşine li ser lêva hevvabûnê, pêncî p'evgirêk jî avîtine li kevîya kerê p'arç'ê şeştejêyî mayîn e li ser lêva hevvabûnê. 18Bona hevvakirina kon ji sifir pêncî qemitok çêkirin ku bibe yek. 19Ji ç'ermêd beranaye sor r'engkirî sergirek çêkirin bona sergirtina kon, ji ç'ermêd ga-me'sîya[*] jî serk'êşek çêkirin, bona k'işandina li ser wê[+].


Çêkirina çîta

20Bona Konê Şe'detîyê ji dara darcêwîyê[†] çîtêd sekinandî çêkirin. 21Dirêjayîya her çîtî dehe zend bû, berayîya wan jî zend û nîvek bû. 22Serê her çîtî du k'ert bûn, ku hevda r'ûdiniştin, h'emû çîtêd Konê Şe'detîyê jî usa çêkirin. 23Konê Şe'detîyêr'a, bona alîyê ku dik'eve başûrê, bîst çît çêkirin, 24ji zîv çil bingeh bona bîst çîtî çêkirin, du bingeh çîtê e'wlinr'a, bona her du k'erta, usa jî bona yêd mayîn. 25Bona alîyê din bakura Konê Şe'detîyê bîst çît çêkirin, 26bona wan çil bingehêd zîvîn çêkirin, du bingeh bin çîtê e'wlinr'a, du bingeh jî bin her çîtêd mayînr'a. 27Bona pişta Konê Şe'detîyê alîyê r'oavayêva şeş çît çêkirin. 28Alîyê piştêva bona e'nîşkêd Konê Şe'detîyê du çît çêkirin. 29Ew alîyê jêrêva cot bûn û jorêva jî pê xelaqekê hevvakirî bûn. Bona her du e'nîşka her du jî usa çêkirin. 30H'eyşt çît û şanzdeh bingehêd wane zîvîn bûn, binê her çîtîda du bingeh bûn.

31Ji dara darcêwîyê destû çêkirin. Pênc bona çîtêd alîkî Konê Şe'detîyê, 32pênc jî bona çîtêd alîyê dinêyî Konê Şe'detîyê û pênc destû jî alîyê r'oavayêva bona çîtêd pişta Konê Şe'detîyê. 33Destûyê navê çêkirin ku nava çîtar'a ji vî serî derbazî serê din be. 34Çît zêr' kirin, xelaqêd wan, awa gotî cîyêd ku destû têr'a derbaz dibin, bi zêr' çêkirin. Destû jî zêr' kirin.


Çêkirina p'er'da navbir'îyê

35Ji r'îsê şîn, şîrk û sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî p'er'de bi xebata nitirandinê xêrûb li ser çêkirin. 36Ew avîtine ser çar stûnêd darcêwîyêye zêr'kirî, ku çengelêd wan zêr' bûn, bona wan çar bingehêd zîvîn r'okirin. 37Bona derê kon p'er'de ji r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî bi xebata neqişandîtîyê çêkirin, 38bona wê pênc stûn çengelêd wanva çêkirin, serêd wan û şîşêd wan zêr' kirin. Her pênc bingehêd wan jî ji sifir bûn.

### 37


Sindoqa Peymanê

1[•]Bisalêl ji dara darcêwîyê[†] sindoq çêkir, dirêjayîya wê du zend û nîv, berayîya wê zend û nîv, zend û nîv jî bilindayîya wê bû[+]. 2Der û hindur'ê wê bi zêr'ê xalis zêr' kir û dora lêva wê t'oqekî zêr'în avîtê. 3Bona her çar nigêd wê çar xelaqêd zêr'în r'o kirin, du xelaq alîkîva, du xelaq jî alîyê dinva. 4Ji dara darcêwîyê destû çêkirin û ew zêr' kirin. 5Destû xelaqêd k'êlekêd sindoqêr'a derbaz kirin, wekî sindoq bê hildanê. 6Qalp'axê baxşandinê ji zêr'ê xalis çêkir, dirêjayîya wê du zend û nîv, berayîya wê jî zend û nîv bû. 7Û ser her du serîyêd qalp'axê baxşandinê pê zêr' du xêrûbêd[†] k'olandî çêkirin. 8Xêrûbek serîkîva derxist, xêrûbekî jî serê dinva, xêrûb ji qalp'axê baxşandinê ser her du serîyava derxistin. 9P'er'êd xêrûba berbi jor vekirî bûn û bi p'er'êd xwe qalp'axê baxşandinê dinixamtin. Berê wan hevduda bû û dîna wan qalp'axê baxşandinêda bû.


T'extê nanê Xwedêr'a dayî

10[•]Ji dara darcêwîyê t'ext çêkir, dirêjayîya wê du zend, berayîya wê zendek û bilindayîya wê zend û nîv bû. 11Ew bi zêr'ê xalis zêr' kir û dora wê t'oqekî zêr'în avîtê. 12Û dora wê bilindayîya çar t'ilîya kevî çêkir, dora kevîya wê jî t'oqekî zêr'în avîtê. 13Bona wê çar xelaqêd zêr'în r'okirin û ew xelaqana ber her çar niga, ser her çar e'nîşkava kirin, 14Xelaq kevîyava bûn, wekî cîyêd destûya hebin ku t'ext bê hildanê. 15Destû ji dara darcêwîyê çêkirin, ew zêr' kirin ku bi wan t'ext bê hildanê. 16Derdanêd li ser t'ext sinî, t'as, k'as û cêr' pê zêr'ê xalis çêkirin, wekî bi wan dîyarîya serdakirinê bê dayînê.


Şemdan

17[•]Ji p'arç'ekî zêr'ê xalis şemdan[†] k'olandî çêkir, bingeha wê, stûna wê, t'asik, gul û sêvikêd wê h'emû ji wê derdik'etin. 18K'êlekava şeş ç'iqil derdik'etin, sê ç'iqil alîkî şemdanêva bûn û sê ç'iqil jî alîyê şemdanêyî dinva bûn. 19Sê t'asikêd mîna gulêd behîvê, sêvik û gulava li ser ç'iqilekî bûn. Sê t'asikêd mîna gulêd behîvê, sêvik û gulava jî ser ç'iqilê din bûn, her şeş ç'iqilêd ku ji şemdanê derdik'etin awa bûn. 20Çar t'asikêd mîna gulêd behîvê, sêvik û gulava stûna şemdanêva bûn. 21Sêvikek bin her du ç'iqilêd şemdanêyê jêrinva, sêvikek bin her du ç'iqilêd ort'êva, sêvikek jî bin her du ç'iqilêd jorinva bû. Usa bona her şeş ç'iqilêd stûna şemdanê hebûn. 22Sêvik û ç'iqilêd wê ji wê derdik'etin. H'emû ji p'arç'ekî zêr'ê xalis k'olandî hatibû çêkirinê. 23H'eft ç'ira, destik û sinîyêd wê ji zêr'ê xalis jêr'a çêkirin. 24Ew û h'emû hacetêd wê, ji telantek[*] zêr'ê xalis çêkir.


Gorîgeha bixûrê

25[•]Gorîgeha[†] bixûrê[†] ji dara darcêwîyê çêkir, dirêjayîya wê zendek, berayîya wê zendek, ew çar goşe bû, bilindayîya wê du zend, stirûyêd wê jî ji wê bûn. 26Jora wê, dora wê, stirûyêd wê bi zêr'ê xalis zêr' kir û dora lêva wê t'oqekî zêrîn avîtê. 27Du xelaqêd zêr'în bona wê çêkir. Ew binê t'oqva avîtine her du alîya, wekî gava wê hildin cî hebin ku destûya têr'a derbaz kin. 28Destû ji dara darcêwîyê çêkirin û ew zêr' kirin.


R'ûnê r'ûnkirinê û bixûra bînxweş

29R'ûnê r'ûnkirinêyî pîroz û bixûra xalise bînxweş bi pisportî t'evdayî çêkir[+].

### 38


Gorîgeha dîyarîya t'evayîşewatê

1[•]Ji dara darcêwîyê[†] gorîgeha[†] dîyarîya t'evayîşewatê[†] çêkir, dirêjayîya wê pênc zend, berayîya wê pênc zend ew çar goşe bû, bilindayîya wê jî sê zend. 2Ser her çar e'nîşkêd wê stirû derxistin, usa ku stirûyêd wê ji wê bûn û ew sifir kirin. 3H'emû hacetêd gorîgehê, awa gotî, t'ebaxêd wê, mer'ikêd wê, t'eştêd wê, goştgir û sinîyêd wê çêkirin. H'emû hacet ji sifir çêkirin. 4Bona gorîgehê h'eta nîvê wê binê t'oqva ji sifir çîteke mîna t'or'ê çêkir. 5Ser her çar e'nîşkêd çîta sifir, çar xelaq r'okirin ku destû têr'a bêne derbazkirinê. 6Destû ji dara darcêwîyê çêkirin û ew sifir kirin. 7Ew destû xelaqêd k'êleka gorîgehêr'a derbaz kirin, wekî bi wan bê hildanê. Gorîgeh vala pê t'exta ew çêkir.


T'eşta sifir

8T'eşta sifir û bingeha wêye sifir ji wan neynikêd[*] k'ulfetêd ku ber derê Konê Civînê[†] xulamtî dikirin çêkir[+].


H'ewşa Pîrozgehê

9[•]H'ewş jî çêkir. Dirêjaya p'er'dêd ji k'itanê zirav-badayî ku dik'etine alîyê başûrê h'emû bi hevr'a sed zend bû. 10Bîst stûnêd wan bîst bingehava ji sifir bûn. Çengelêd stûna û şîşêd wan ji zîv bûn. 11Dirêjayîya p'er'dêd alîyê bakurê h'emû bi hevr'a sed zend bû, bîst stûnêd wan bîst bingehava ji sifir bûn. Çengelêd stûna û şîşêd wan ji zîv bûn. 12Dirêjayîya p'er'dêd alîyê r'oavayê h'emû bi hevr'a pêncî zend bû, stûnêd wan dehe û bingehêd wan jî dehe bûn. Çengelêd stûna û şîşêd wan ji zîv bûn. 13Dirêjayîya p'er'dêd alîyê r'ohilatê h'emû hevr'a pêncî zend bû. 14P'er'dêd alîkî derî h'emû bi hevr'a panzdeh zend bû, stûnêd wan sisê û bingehêd wan jî sisê bûn. 15Bona alîyê dinê, awa gotî p'er'dêd ber derê h'ewşê hin vî alî, hin jî alîyê dinê panzdeh zend, stûnêd wan sisê û bingehêd wan sisê bûn. 16H'emû p'er'dêd dora h'ewşê ji k'itanê zirav-badayî bûn, 17bingehêd stûna ji sifir bûn, lê çengelê stûna şîşêd wanva ji zîv bûn, serêd stûna zîvkirî bûn. H'emû stûnêd h'ewşê bi şîşêd zîv girêdayî bûn. 18P'er'da ber derê h'ewşê, ji r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî bi xebata neqişandîtîyê bû. Dirêjaya wê bîst zend, berayîya p'er'dê pênc zend bû, weke p'er'dêd h'ewşê. 19Çar stûnêd wêye serêd wan zîvkirî bûn, çar bingehêd wêye sifir bûn, çengelêd wê û şîşêd wê ji zîv bûn. 20Singêd bona Konê Şe'detîyê û dora h'ewşê h'emû ji sifir bûn.


H'esabêd Pîrozgehê

21Ev bûn h'esabê Konê Şe'detîyê, çawa ku Mûsa t'emî dabû, wekî lêwî bi serwêrîya Ît'amarê kur'ê k'ahîn[†] Harûn h'esab kirin[+]. 22Bisalêlê kur'ê Ûrîyê Hûr, ji qebîla Cihûda ev h'emû tişt kir, çi ku Xudan[†] t'emî dabû Mûsa. 23T'evî wî Oholîab kur'ê Ahîsamaxê ji qebîla Dan, ku hoste, h'unurmend û neqişandarê bi r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û k'itanê zirav bû. 24H'emû zêr'êd ku bona şixulê çêkirina pîrozgehê hatibû xebatê, awa gotî zêr'ê ku çawa dîyarî hatibû dayînê, bîst nehe telant û h'efsid sî şêkil[*] bû, anegorî şêkilê[*] pîrozgehê. 25Zîvêd h'esabkirina civînê[*] sed telant û h'ezar h'efsid h'eftê pênc şêkil[*] bû anegorî şêkilê pîrozgehê,[+] 26serê her merivê bîst salî û jor ku dihate jimarê nîv şêkil[*] bû, awa gotî şesid sê h'ezar pênsid pêncî meriv[+]. 27Bona r'okirina bingeha pîrozgehê û bingeha p'er'da, sed telant[*] zîv çû û bi wî sed bingeh hatine çêkirinê, telantek[*] bona her bingehê. 28Bi h'ezar h'efsid h'eftêpênc şêkil[*] zîv çengel û şîşêd stûna çêkirin, serê stûna zîv kirin. 29Sifirê ku çawa dîyarî hatibû dayînê, h'eftê telant û du h'ezar çarsid şêkil[*] bû. 30Bi wî bingehêd ber derê Konê Civînê, gorîgeha sifir çîta wêye sifir û h'emû hacetêd gorîgehê, 31bingehêd dora h'ewşê, bingehêd ber derê h'ewşê, h'emû singêd Konê Şe'detîyê û h'emû singêd dora h'ewşê çêkirin.

### 39


Êfod

1[•]Bona qulixkirina Cîyê Pîrozda, k'incêd xizmetk'arîyê, ji r'îsê şîn, şîrk û sorê gevez çêkirin, usa jî bona Harûn k'incêd pîroz çêkirin, çawa ku Xudan[†] t'emî dabû Mûsa, 2Êfod[†] ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û k'itanê zirav-badayî çêkir. 3Zêr' zirav pe'n kirin û ew mîna r'îs bir'în, wekî xebata nitirandinêda t'evî r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û k'itanê zirav bidine xebatê. 4Sermilkêd hevvabûnê jêr'a çêkirin, ku ew her du serîyava dihatine hevvakirinê. 5Benpişta li ser êfod jî mîna êfod hûnandî-nitirandî, ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û k'itanê zirav-badayî wêva hatibû çêkirinê, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa. 6Kevirêd onîks[†] hazir kirin, nava qavêd zêr'înda qaş kirin û li ser wan çawa mor tê k'olandinê, usa navêd zar'êd Îsraêl[†] hatine k'olandinê. 7Û ew li ser sermilkê êfodva kirin, ku zar'êd Îsraêlr'a bibine kevirêd bîranînê, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa.


R'extsîng

8R'extsîng[†] nitirandî wî cûr'ê çêkirina êfodda çêkirin. Ew ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî çêkirin. 9R'extsîng du ta qatkirî çargoşe bû, dirêjaya wê bihustek û beraya wê jî bihustek, du ta qatkirî. 10Li ser wê çar cêrge kevir qaş kirin. Cêrga e'wlin: Sardîyon[†], topaz[†] û zimrûd, 11cêrga duda: Karbûnkûl[†], safîr û almas, 12cêrga sisîya: Yaxonît, agat[†] û amêstîs, 13cêrga çara: Xrîzolît, onîks û yaspîs[†], evana qavê zêr'da qaşkirî bûn. 14Ev kevir donzdeh h'eb bûn, anegorî navêd zar'êd Îsraêl, mîna morê k'olayî ser her kevirî navekî wan hatibû k'olandinê bona donzdeh qebîla. 15Ser r'extsîng zincîrêd badayî çêkirin, ew vegirtî ji zêr'ê xalis bûn. 16Du qavêd zêr' û du xelaqêd zêr' çêkirin û ew her du xelaq, ser her du serê r'extsîngva kirin. 17Ew her du zincîrêd zêr', her du xelaqêd ser r'extsîngva kirin. 18Û her du serîyêd zincîraye din her du qavava kirin, paşê alîyê pêşîyêva sermilkê êfodva kirin. 19Du xelaqêd zêr'îne din çêkirin ew bin r'extsîngva her du niç'êd jêrinva alîyê êfodva kirin. 20Du xelaqêd zêr'îne din jî çêkirin, ew bin her du niç'êd sermilkêd êfodva kirin. Alîyê pêşîyêva ber cîyê pêvakirîva ser benpişta êfodva kirin. 21Bi qeyt'ana şîn xelaqêd r'extsîng xelaqêd êfodva kirin, ku ew ser benpişta êfod be û r'extsîng ji êfod neqete, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa.


Çux

22Çuxê êfod xur'û bi r'engê şîn hûnandin. 23Nava wî vekirî bû mîna berstûyê êlekzirih', dora wî dirûtî bû ku ji ber hev neçe. 24P'êşa çux ji r'îsê şîn, şîrk, sorê gevezî badayî h'inar r'îşî kirin. 25Ji zêr'ê xalis zengil çêkirin, ew zengil li navbera her h'inarêda, li ser p'êşa çuxva kirin. 26Li ser p'êşa çuxê xizmetk'arîyê, navbera her h'inarêda zengilek hebû. Çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa.


K'incêd Harûn û zar'êd wî

27Bona Harûn û kur'êd wî bi xebata hûnandîtîyê ji k'itanê zirav kiras çêkirin. 28Usa jî ji k'itanê zirav p'ap'ax, k'oloz çêkirin û ji k'itanê zirav-badayî k'incêd binî çêkirin. 29Benpişt jî ji k'itanê zirav-badayî, ji r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez, bi xebata neqişandîtîyê çêkir, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa. 30Bere'nîya k'ofîya pîroz ji zêr'ê xalis çêkirin û ser wê mîna mor k'olandinê nivîsîn: «Pîroz Xudanr'a». 31Ew avîtine li ser qeyt'ana şîn, wekî jorva li ser p'ap'axva bê girêdanê, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa.


Xilazkirina xebatê

32Bi vî cûr'eyî h'emû şixulêd li ser Konê Şe'detîyê[†], awa gotî Konê Civînê hate sêrî. Zar'êd Îsraêl her tişt, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa, usa jî kirin. 33Û Konê Şe'detîyê anîne cem Mûsa, awa gotî: Kon û h'emû navmala wê, qemitokêd wê û çîtêd wê, destûyêd wê, stûn û bingehêd wê, 34sergirtina ji ç'ermêd beranaye sor r'engkirî û serk'êşa ji ç'ermêd ga-me'sî û p'er'da navbir'îyê,[+] 35Sindoqa Şe'detîyê û destûyêd wê, qalp'axê baxşandinê, 36t'ext û h'emû derdanêd wê û nanê Xwedêr'a dayî[†], 37şemdana[†] ji zêr'ê xalis ç'irayêd sere cî bi cî r'êz kirî, h'emû hacetêd xweva û bizirê r'onayê, 38gorîgeha[†] zêr'în, r'ûnê r'ûnkirinê, bixûra[†] bînxweş, p'er'da ber derê kon, 39gorîgeha sifir û çîta wêye sifir, destûyêd wê û h'emû hacetêd wê, t'eşt û bingeha wê, 40p'er'dêd h'ewşê, stûnêd wê, bingehêd wê, p'er'da ber derê h'ewşê, hebinêd wê û singêd wê, h'emû hacetêd xizmetk'arîyê, bona Konê Şe'detîyê, awa gotî Konê Civînê, 41k'incêd qulixkirinêye bona xizmetk'arîya Cîyê Pîrozda, k'incêd pîroz k'ahîn[†] Harûnr'a, usa jî k'inca kur'êd wîr'a ku k'ahîntîyê bikin. 42Zar'êd Îsraêl her tişt çawa Xudan t'emî dabû Mûsa, usa jî kirin. 43Mûsa dîna xwe da h'emû tiştê çêkirî, ku va ye çawa ku Xudan t'emî dabû wana, usa jî kirine. Mûsa dua wan kir.

### 40


T'emîyêd Xudan bona Konê Şe'detîyê

1Xudan[†] t'evî Mûsa xeber da û gotê: 2«R'oja yekêye meha pêşin, Konê Şe'detîyê[†], awa gotî Konê Civînê vegirî. 3Sindoqa Şe'detîyê bibî hindur' û p'er'dê k'aşî ber kî. 4T'ext bînî hindur' û her tiştê wî ser cî bi cî r'êz kî, şemdanê[†] bînî hindur', ç'irayêd wê vêxî û daynî ser şemdanê. 5Gorîgeha[†] bixûrêye[†] zêr'în daynî pêşberî Sindoqa Şe'detîyê û p'er'dê bavêjî ber derê Konê Şe'detîyê. 6Gorîgeha dîyarîya t'evayîşewatê[†] daynî li ber derê Konê Şe'detîyê, awa gotî Konê Civînê. 7T'eştê daynî li navbera Konê Civînê û gorîgehê, avê dagirî. 8Dora wê h'ewşê çêke û p'er'dê bavêje ber derê h'ewşê. 9R'ûnê r'ûnkirinê hildî, Konê Şe'detîyê û h'emû çi ku hindur'da heye r'ûn kî, wê û h'emû nav mala wê pîroz kî, wekî ew pîroz be. 10Usa jî gorîgeha dîyarîya t'evayîşewatê û h'emû hacetêd wê r'ûn kî, gorîgehê pîroz kî, wekî gorîgeh bibe ya here pîroz. 11T'eştê û bingeha wê r'ûn kî û wê pîroz kî. 12Harûn û kur'êd wî bînî li ber derê Konê Civînê û wan bi avê bişoyî. 13K'incêd pîroz Harûn kî, wî r'ûn kî û wî pîroz kî, ku k'ahîntîyê[†] minr'a bike. 14Kur'êd wî jî bînî û kirasa li wan kî. 15Wan jî usa r'ûn kî, çawa te bavê wan r'ûn kir, ku ew minr'a k'ahîntîyê bikin. Ev r'ûnkirina wan li nav nisilêd wanda bibe bona k'ahîntîya wane h'eta-h'etayê».


Vegirtin û pîrozkirina Konê Şe'detîyê

16Mûsa her tişt çawa ku Xudan t'emî dabû usa jî kir. 17Sala duda, yekê meha pêşin, Konê Şe'detîyê hate vegirtinê. 18Mûsa Konê Şe'detîyê vegirt, bingehêd wan danîn, çîtêd wan danîn, destû derbaz kirin û stûn dane sekinandinê. 19Sergir avîte ser Konê Şe'detîyê û serk'êş jorda k'işande ser kon, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa. 20Şe'detî hilda û kire sindoqê, destû xelaqêd sindoqêr'a derbaz kirin û qalp'axê baxşandinê jorva danî li ser sindoqê. 21Sindoq bire hindur'ê Konê Şe'detîyê, p'er'de k'aşî ber kir û Sindoqa Şe'detîyê veşart, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa. 22T'ext danî hindur'ê Konê Civînê, alîyê bakura kon vî alîyê p'er'dê der. 23Û ser wê li ber Xudan nan cî bi cî r'êz kir, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa. 24Şemdan danî hindur'ê Konê Civînê, pêşberî t'ext alîyê başûra kon 25û li ber Xudan ç'ira vêxistin û danîne ser şemdanê, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa. 26Gorîgeha zêr'în danî hindur'ê Konê Civînê pêşberî p'er'dê 27û li ser wê bixûra bînxweş agirşewatî kir, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa. 28P'er'de avîte li ber derê Konê Şe'detîyê. 29Gorîgeha dîyarîya t'evayîşewatê danî li ber derê Konê Şe'detîyê, awa gotî Konê Civînê û li ser wê dîyarîya t'evayîşewatê û dîyarîya nanî[†] da, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa. 30T'eşt danî li navbera Konê Civînê û gorîgehê û bona şûştin-veşûştinê av dagirt. 31Mûsa, Harûn û kur'êd wî dest û p'îyêd xwe ji wê dişûştin. 32Gava ku dik'etine Konê Civînê û nêzîkî gorîgehê dibûn xwe dişûştin, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa. 33H'ewşa dorberê Konê Şe'detîyê û gorîgehê dada û p'er'de avîte li ber derê h'ewşê. Bi vî awayî Mûsa şixul xilaz kir.


E'wr li ser Konê Civînê

34E'wr Konê Civînê nixamt û r'ûmeta Xudan Konê Şe'detîyê dagirt[+]. 35Mûsa nikaribû bik'eta Konê Civînê, çimkî e'wr danîbû li ser kon û r'ûmeta Xudan Konê Şe'detîyê dagirtibû. 36Her gava e'wr ji ser Konê Şe'detîyê r'adibû, hingê zar'êd Îsraêl[†] t'emamîya r'êwîtîya xweda r'êdik'etin,[+] 37lê heger e'wr r'anedibû ew r'ê nedik'etin, h'eta wê r'oja ku e'wr r'abûya. 38E'wrê Xudan r'ojê li ser Konê Şe'detîyê bû, şev jî e'wrda agir hebû, li ber ç'e'vê t'emamîya mala Îsraêl, nava t'emamîya r'êwîtîya wanda.

## Q. K'AHÎNTÎYÊ

### Q. K'AHÎNTÎYÊ

Q. K'AHÎNTÎYÊ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


Qanûna K'ahîntîyê


Pêşgotin

Navê vê k'itêbê Bîblîya îbranîda ji xebera pêşine ji vê têk'stê pêşda tê, awa gotî ‹Û gazî kir›. Navkirina ‹Qanûna K'ahîntîyê›, ji welger'andina yûnanîye kevin tê, anegorî wê têk'stê hatîye hildanê. Vê k'itêbêda gelek qeyde-qanûnêd r'uh'anî hene, k'îjan ku bona k'arêd k'ahînêd Îsraêlêye ji qebîla Lêwî ne. Qewimandina k'itêbêda dide nîşankirinê, çawa dûmayîkirina qanûna Xwedê, k'îjan ku li ser ç'îyayê Sînayê Mûsar'a hate dayînê, ya ku k'itêba Derk'etinêda destpêdibû. Destpêbûna k'itêbê (s.1-10) bona borcê k'ahîna tê gotinê, ku çawa ew gere qulix kin, qurbana bidin. Me'na qurbandayînêye pêşin vê yekêda bû, wekî meriv bike ku yektîya xweye t'evî Xwedêyê xwe, bide k'ifşê. R'azîbûna xwe bide Xwedê bona p'êşk'êşêd wî û pesina bide wî û usa jî bike ku hêrsa Xwedê bona gune û neheqîyêd wî r'anebe. Paşê (s.11-16) Îsraêlr'a t'emî têne dayînê, wekî bikaribin pîroz û ne pîroz, h'elal û neh'elal ji hev derxin. E'mirê wanda ne t'enê gere qurban bihatana dayînê, yan xwe paqij xweykirana, lê usa jî borcê gelek tiştêd mayîne hindava malê, cime'tê û malhebûnêda stûyê wanda bû. Bona wan xilazîya k'itêbêda (s.17-27) nivîsar e. Qedandina van borca, gere alîk'arîya cime'ta Îsraêl bikira, ku ew layîqî Xwedê bimana, k'îjan ku ew ji nava h'emû miletêd dinê bijart û ew kire miletê xwe. Îsraêl bimbarek-pîrozîke mezin stand: H'izûrîya Xwedêyê pîroz t'evî miletê wî bû. Nîşana vê h'izûrîyê Pîrozgeh bû, ya ku dihate cîguhastîkirinê, awa gotî Konê Civîne bû. Merivêd ku ji miletê pîroz hatibûne gazîkirinê, ne ku t'enê gerekê qeyde-qanûn biqedandana, lê usa jî gerekê hindava hevduda r'ast bin, xemê e'rd û h'eywanêd xwe jî bik'işînin. Hinek qanûnêd wan miletêd R'ohilata Nêzîke berê mîna qanûnêd vê k'itêbêdaye nivîsar in. Lê Qanûna K'ahîntîyêda e'se neheqîyêd miqabilî Xwedê têne pêşgirtinê û bi mirinê dihatine cezakirinê û usa jî neheqîyêd hindava hebûkêda, ku bi cirma dihatine k'işandinê. Xêncî vê yekê, h'îmê van qanûna dide ce'dandinê, ku her tiştîda gerekê Xwedê xweş bên. Bijarebûna miletê Îsraêl mecalê dide Îsraêl, wekî ew bibe t'erzê p'ergalîyê û wî cûr'e jîyînê, k'îjan ku Xwedê ji h'emû meriva dixwaze. Ev yek hema nişkêva nîbû, ku peyr'a Îsa Mesîh berbir'î k'itêba Qanûna K'ahîntîyê 19:18 dibe, dibêje: «...hevalê xwe weke xwe h'iz ke», çawa yek ji her du t'emîyêd serekeye t'emamîya qanûna pîroz, t'evî t'emîya, Xwedê xwe h'iz ke.

### 1


Qanûna qurbandayînê

1Xudan[†] ji Konê Civînê[†] gazî Mûsa kir û gote wî: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje wan: ‹Gava yekî ji we qurbanekê Xudanr'a bide, bira ew qurbana we ji gar'anê be yan ji kêrî[+]. 3Heger qurbana wîye dîyarîya t'evayîşewatê[†] ji gar'anê ye, bira ew yê nêr û bêqusûr bîne li ber derê Konê Civînê, ku li ber Xudan bê qebûlkirinê. 4Bira ew destê xwe dayne li ser serê dîyarîya t'evayîşewatê ku bê qebûlkirinê, bona k'ewandina gunêd wî. 5Bira ew canega li ber Xudan serjêke û kur'êd Harûnne k'ahîn[†] xûnê hildin bir'eşînine li ser her alîyêd gorîgeha[†] li ber derê Konê Civînê. 6Bira dîyarîya t'evayîşewatê p'ost ke û çîtî-çîtî hûr ke. 7Hingê kur'êd Harûnê k'ahîn agir daynine li ser gorîgehê û qirşa bidine li ser êgir. 8Kur'êd Harûnne k'ahîn bira wan çîtîya, serî û donva bidine li ser wan qirşêd agirê li ser gorîgehê. 9Lê navdil û niga jî, bira yê dîyardar pê avê bişo û k'ahîn gişkî li ser gorîgehê bişewitîne, çawa dîyarîya t'evayîşewatê, dîyarîya şewatêye bînxweş e bona Xudan[+].

10Heger qurbana wîye dîyarîya t'evayîşewatê ji kêrî ye, awa gotî ji pêz yan bizina ye, bira ew yê nêr û bêqusûr bide. 11Wî li ber Xudan alîyê bakura gorîgehê serjêke û kur'êd Harûnne k'ahîn xûna wî li ser her alîyêd gorîgehê bir'eşînin. 12Û çîtî-çîtî hûr ke, serî û donva k'ahîn dayne li ser qirşêd agirê li ser gorîgehê. 13Lê navdil û niga jî, bira yê dîyardar pê avê bişo û k'ahîn gişkî bîne li ser gorîgehê bişewitîne, çawa dîyarîya t'evayîşewatê, dîyarîya şewatêye bînxweşe bona Xudan[+].

14Heger qurbana wîye dîyarîya t'evayîşewatê bona Xudan ji teyreda ye, hingê bira qurbana xwe ji fatimoka yan jî ji cûcûkêd kewa bide[+]. 15Bira k'ahîn wê bîne ber gorîgehê, serî lê hilqetîne û başqe li ser gorîgehê bişewitîne û xûn k'êleka gorîgehêda her'e. 16Û qaqar'ûşka[*] wê e'debêva derxe alîyê r'ohilata gorîgehêva bavêje k'ozîdangê. 17Ewê ji baskada vejene, bêyî ji hev qetandin, bira k'ahîn li ser gorîgehê, li ser darê ser êgir bişewitîne. Eva dîyarîya t'evayîşewatê, dîyarîya şewatêye bînxweş e bona Xudan[+].

### 2


Dîyarîyêd nanî

1Heger yek dîyarîya nanî[†] Xudanr'a[†] bide, dîyarîya wî bira ji arê xas be, r'ûn serda ke û bixûrê[†] dayne ser[+]. 2Wê bînin cem kur'êd Harûnne k'ahîn[†], bira k'ahîn ji wê k'ulmek t'ijî ar t'evî wî r'ûnî û h'emû bixûrê hilde û bona bîranînê li ser gorîgehê[†] bişewitîne, çawa dîyarîya t'evayîşewatê[†], dîyarîya şewatêye bînxweş e bona Xudan[+]. 3Lê p'ara dîyarîya nanîye mayî, bira Harûn û kur'êd wîr'a bimîne. Eva p'ara ji dîyarîyêd şewatêye Xudanr'a dayîye here pîroz e[+].

4Heger nanê tendûrêda lêxistî dîyarîya nanî bidî, ew gerekê ji arê xas r'ûnda stirayî bok'onêd bê hevîrtir'şk bin, yan jî gerekê loşêd bê hevîrtir'şk r'ûnkirî bin[+]. 5Lê heger dîyarîya te ji nanê li ser sêlê lêxistî ye, ew gerekê ji arê xas r'ûnda stirayî û bê hevîrtir'şk be[+]. 6Wî ker-kerî kî, r'ûn serda kî. Eva dîyarîya nanî ye.

7Heger dîyarîya teye nanî t'awêda pijandî be, bira ew ji arê xas r'ûnda stirayî be. 8Ji van tişta dîyarîya nanî Xudanr'a bibî, li ber k'ahîn daynî û ew nêzîkî gorîgehê ke. 9K'ahîn bira p'arekê bona bîranînê ji dîyarîya nanî hilde û li ser gorîgehê bişewitîne, eva dîyarîya şewatêye bînxweş e bona Xudan[+]. 10Lê p'ara dîyarîya nanîye mayî, bira Harûn û kur'êd wîr'a bimîne. Eva p'ara ji dîyarîyêd şewatêye Xudanr'a dayîye here pîroz e.

11T'u car nava dîyarîya nanîye ku hûn Xudanr'a bidin, hevîrtir'şk t'unebe. Ne hevîrtir'şk, ne hingiv çawa dîyarîya şewatê bona Xudan nedin[+]. 12Hevîrtir'şk û hingiv çawa dîyarîyêd berê pêşin Xudanr'a dikarin bînin, lê li ser gorîgehê gerekê neyê şewitandinê bona bînxweşîyê[+]. 13H'emû dîyarîyêd xweye nanî xwê kî û xwêya[*] peymana[†] Xwedêyê xwe ji nava dîyarîyêd xwe kêm nekî, t'evî h'emû h'edîyêd xwe xwê jî bidî[+].

14Heger dîyarîya nanîye berêd deremeta pêşin[†] Xudanr'a bidî, bona dîyarîya berê pêşin ji simbilêd şîne firikandîye li ser êgir qelandî bide[+]. 15R'ûn serda kî û bixûrê bidî ser. Eva dîyarîya nanî ye. 16K'ahîn çawa dîyarîya şewatêye bona Xudan, wê p'areke ji dîyarîyê, awa gotî ji qeynokêd, r'ûn t'evî h'emû bixûrê çawa dîyarîya bîr anîn bişewitîne[+].

### 3


Dîyarîya heleqetîyê

1Heger qurbana yekî dîyarîya heleqetîyê[†][*] ye û ew dewara nêr be yan mê be, ew gerekê h'eywana bê qusûr Xudanr'a[†] bide[+]. 2Bira ew destê xwe dayne li ser serê qurbana xwe û wê li ber derê Konê Civînê[†] serjêke, kur'êd Harûnne k'ahîn[†] xûnê bir'eşînine li ser her alîyêd gorîgehê[†]. 3Û ji dîyarîya heleqetîyê, çawa dîyarîya şewatê Xudanr'a van tişta bide: Bezê serzik, h'emû bezê navdil, 4her du gur'ç'ika bezê ser û k'êlekava, betanê cegerê gur'ç'ikava t'evayî derxe. 5Kur'êd Harûn vana li ser gorîgehê t'evî dîyarîya t'evayîşewatêye[†] li ser qirşêd li ser êgir bişewitînin. Eva dîyarîya şewatêye bînxweş e bona Xudan[+].

6Lê heger ew ji kerê pêz qurbana dîyarîya heleqetîyê Xudanr'a bide, ew nêr yan mê be, gerekê bêqusûr be. 7Heger ew berxekê xwer'a bike qurban, bira ew li ber Xudan bide. 8Bira ew destê xwe dayne li ser serê qurbana xwe û wê li ber Konê Civînê serjêke û kur'êd Harûn xûnê li ser her alîyêd gorîgehê bir'eşînin. 9Û ji dîyarîya heleqetîyê çawa dîyarîya şewatê Xudanr'a van tişta bide: Bezê wê, dawa wê pêva qarç'ikêda bir'î, bezê serzik û h'emû bezê navdil, 10her du gur'ç'ika bezê ser û k'êlekava, betanê cegerê gur'ç'ikava t'evayî derxe. 11Û k'ahîn vana li ser gorîgehê bişewitîne, çawa dîyarîya xurê şewatêye bona Xudan[+].

12Lê heger qurbana wî bizin e, bira bîne li ber Xudan, 13destê xwe dayne li ser serê wê û li ber Konê Civînê wê serjêke. Kur'êd Harûn xûnê li ser her alîyêd gorîgehê bir'eşînin. 14Û ew ji wê qurbana xweye dîyarîya şewatê Xudanr'a van tişta bide: Bezê serzik, h'emû bezê navdil, 15her du gur'ç'ika bezê ser û k'êlekava, betanê cegerê gur'ç'ikava t'evayî derxe. 16K'ahîn vana li ser gorîgehê bişewitîne, eva bibe dîyarîya xurê şewatêye bînxweş. H'emû bez p'ara Xudan e[+]. 17Eva nava nisilêd weda, cî-warêd weda bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê, ku t'u car ne bez bixwin, ne jî xûnê›»[+].

### 4


Qurbanêd bona gunêd bê h'emdê xwe kirî

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje: ‹Heger kesek bê h'emdê xwe gune bike û ji wan t'emîyêd Xudane dayî şaş be, yekî ji wan neqedîne,[+] 3yan heger serekk'ahîn[†][*] gune bike, cime'tê xwer'a gunek'ar ke, gerekê ew bona gunê xweyî kirî, ji dêwêr canegakî bêqusûr, çawa dîyarîya paqijbûnê[†] bide Xudan. 4Canegê bira bîne li ber derê Konê Civînê[†] li ber Xudan, destê xwe dayne li ser serê canegê û li ber Xudan canegê serjêke. 5Serekk'ahîn bira ji xûna canegê hilde bîne Konê Civînê, 6û ew k'ahîn[†] t'ilîya xwe xûnêda ke, xûnê h'eft cara li ber Xudan bir'eşîne li ber p'er'da pîrozgehê. 7Û serekk'ahîn bira ji wê xûnê li stirûyêd wê gorîgeha[†] bixûrêye[†] bînxweş xe, ya ku Konê Civînêda li ber Xudan e. Xûna canegêye mayî jî bir'êje jêra gorîgeha t'evayîşewatêye li ber derê Konê Civînê[+]. 8Û h'emû bezê canegê bona dîyarîya paqijbûnê jê bê derxistin: Bezê serzik, h'emû bezê navdil, 9her du gur'ç'ika bezê ser û k'êlekava, betanê cegerê gur'ç'ikava t'evayî derxe, 10çawa ji canegê dîyarîya heleqetîyê[†] têne derxistinê. Serekk'ahîn vana li ser gorîgeha t'evayîşewatê bişewitîne. 11Lê ç'ermê canegê, t'emamîya goşt, ser-p'î, navdil, e'debêva,[+] 12awa gotî ji canegê çi mabe, bibe ji zomê der cîkî paqij, cîyê k'ozî ku tê r'êtinê, li ser qirşa pê êgir bişewitîne. Cîyê k'ozî ku tê r'êtinê bira bê şewitandinê.


Qurbana bona gunê t'emamîya cime'tê

13Lê heger t'emamîya civîna Îsraêl pêva bê h'emdê xwe şaş be û ev yek ji civînê veşartî bimîne, ji wan h'emû t'emîyêd Xudane dayî yekî neqedînin û gunek'ar derên,[+] 14gava ew gunê wanî kirî derê, bira civîn ji dêwêr canegakî bona dîyarîya paqijbûnê bidin û bînin li ber Konê Civînê. 15R'ûspîyêd cime'tê bira li ber Xudan destêd xwe daynine li ser serê canegê û li ber Xudan canega bê serjêkirinê. 16Û serekk'ahîn ji xûna canegê hilde bîne Konê Civînê. 17Ew k'ahîn t'ilîya xwe xûnêda ke li ber Xudan h'eft cara bir'eşîne li ber p'er'dê[+]. 18Û ji wê xûnê stirûyêd wê gorîgeha li ber Xudan xe, ya ku di Konê Civînêda ye û xûna mayî jî bir'êje jêra gorîgeha t'evayîşewatêye li ber derê Konê Civînê. 19Û h'emû bezê wî ji wî derxe û li ser gorîgehê bişewitîne. 20Vî canegayî jî usa bike, çawa ku canegayê bona dîyarîya paqijbûnê kir, serekk'ahîn bona wan bira k'ewandinê bike û li wan wê bê baxşandinê. 21Paşê canegê ji zomê derxe der bişewitîne, çawa canegayê pêşin şewitand. Eva dîyarîya paqijbûnê ye bona cime'tê.


Dîyarîya bona gunê serwêra

22Heger serwêrek bêh'emdê xwe gune bike û ji wan h'emû t'emîyêd Xudan Xwedêyê xwe yekî neqedîne, ew gunek'ar dertê, 23gava gunê wî wîva bê e'yankirinê, hingê bona xwe bira ji bizina nêrîkî bêqusûr qurban bîne. 24Ew destê xwe dayne li ser serê nêrî û li ber Xudan wî cîyê ku dîyarîya t'evayîşewatê[†] tê serjêkirinê serjêke. Eva dîyarîya paqijbûnê ye. 25K'ahîn bira t'ilîya xwe xûna dîyarîya paqijbûnêda ke û li stirûyêd gorîgeha t'evayîşewatê xe û xûna mayî jî bir'êje jêra gorîgeha t'evayîşewatê. 26H'emû bezê wî, mîna bezê dîyarîya heleqetîyê li ser gorîgehê bira bişewitîne. Bi vî awayî k'ahîn bona gunê wî k'ewandinê bike û wê li wî bê baxşandinê.


Qurbana bona gunê kesekî

27Heger yekî ji milet bêh'emdê xwe gune bike, ji wan t'emîyêd Xudanê xwe yekî neqedîne, ew gunek'ar dertê[+] 28û gava gunê wî wîva bê e'yankirinê, bira bona gunê xweyî kirî bizineke bêqusûr qurban bîne. 29Ew destê xwe dayne li ser serê dîyarîya paqijbûnê û dîyarîya paqijbûnê wî cîyê dîyarîya t'evayîşewatê bê serjêkirinê. 30K'ahîn bira t'ilîya xwe wê xûnêda ke û li stirûyêd gorîgeha t'evayîşewatê xe û xûna mayî jî bir'êje jêra gorîgehê. 31H'emû bezê bizinê derxe, çawa bezê dîyarîya heleqetîyê tê derxistinê û k'ahîn wî bezî li ber Xudan li ser gorîgehê bona bînxweşîyê bişewitîne. Bi vî awayî k'ahîn bona wî k'ewandinê bike û li wî wê bê baxşandinê[+].

32Lê heger berxê bona dîyarîya paqijbûnê bide, bira yeke mêye bê qusûr bîne. 33Destê xwe dayne li ser serê dîyarîya paqijbûnê, di wî cîyê dîyarîya t'evayîşewatê tê serjêkirinê, wê dîyarîya paqijbûnê serjêke. 34K'ahîn t'ilîya xwe xûna dîyarîya paqijbûnêda ke û li stirûyêd gorîgeha t'evayîşewatê xe û xûna mayî jî bir'êje jêra gorîgehê. 35H'emû bezê wê derxe, çawa bezê berxa dîyarîya heleqetîyê tê derxistinê û k'ahîn wî bezî t'evî dîyarîyêd şewatêye bona Xudan li ser gorîgehê bişewitîne. Bi vî awayî k'ahîn bona gunê wîyî kirî k'ewandinê bike û li wî wê bê baxşandinê.

### 5


Mecalêd bona guna paqijbûn

1Heger yek bê gazîkirinê li ber dîwanê, ewî tiştek bihîstibe yan şe'de be û vê yekê veşêre, hingê ew wî guneyî dike stûyê xwe.

2Heger yek ji nezanîya xwe tiştekî nepaqij k'eve, awa gotî cendekê r'e'wirekî, cendekê h'eywanekî yan cendekê şûlikîkî neh'elal k'eve, ew xwe dih'er'imîne û sûcdar dike[+]. 3Heger yek ji nezanîya xwe k'irêtîya mêriv k'eve, tiştekî k'irêt ku mêriv dikare bih'er'imîne, gava ew bizanibe hingê ewê sûcdar be[+]. 4Heger yek ji nezanîya xwe, pê devê xwe bona qencîyê yan xirabîyê sond bixwe, (çawa meriv pê sondêd xwe tiştêd p'ûç' dibêjin), gava ew bizanibe, hingê ji van yekîda ewê sûcdar be. 5Heger ji van yeka tiştekîda sûcdar be û xwe mikur' bê, gunê xwe bide r'ûyê xwe, 6bira bona gunê xweyî kirî Xudanr'a[†] ji kêrî berxeke mê, yan jî kareke mê bona neheqîya xwe çawa dîyarîya paqijbûnê[†] bîne. Bira k'ahîn[†] bona gunê wî k'ewandinê bike.

7Heger dêstda t'une, nikare ji ber neheqîya xweva pêz bîne, bira du fatimoka yan jî du cûcûkêd kewa Xudanr'a bîne, yek bona dîyarîya paqijbûnê, yek jî bona dîyarîya t'evayîşewatê[†][+]. 8Bira ew vana bîne li ber k'ahîn, pêşîyê dîyarîya paqijbûnê bide, serî ji stukurê hilqetîne, lê jê neqetîne. 9Û ji xûna dîyarîya paqijbûnê bir'eşîne dîwarê gorîgehê[†], xûna mayî jî bira biniqite jêra gorîgehê. Eva dîyarîya paqijbûnê ye. 10Ya din jî anegorî qirara dîyarîya t'evayîşewatê bide û k'ahîn bona gunê wîyî kirî k'ewandinê bike û wê li wî bê baxşandinê. 11Lê heger dêstda t'une, ew nikare du fatimoka yan du cûcûkêd kewa jî bîne, hingê bira yê gune kirîye bona h'edîya xwe p'areke êfayê ji deha yek[*] arê xas çawa dîyarîya paqijbûnê bîne. Ne r'ûn bike ser ne jî bixûrê[†], çimkî eva dîyarîya paqijbûnê ye[+]. 12Ew vî arî bîne cem k'ahîn, k'ahîn bona bîranînê bi k'ulma xwe t'ijî arê xas hilde, li ser gorîgehê t'evî dîyarîyêd şewatêye bona Xudan bişewitîne. Eva dîyarîya paqijbûnê ye. 13Û k'ahîn bona gunê wîyî kirî k'ewandinê bike, çi derecêda jî çi kiribe wê li wî bê baxşandinê. Û yê mayî jî mîna dîyarîya nanî[†] k'ahînr'a bimîne»[+].


Qanûna dîyarîya ji bervadayînê

14Xudan Mûsar'a xeberda û got: 15«Heger yek borcê xwe neqedîne û bê h'emdê xwe hindava tiştêd Xudane pîrozda[*] gune bike, bira ji ber neheqîya xweva ji kêrî beranekî bêqusûr, weke wî qîmetê teyî pê şêkilêd[*] zîvîn k'ifşkirî, anegorî şêkilêd pîrozgehê Xudanr'a dîyarîya ji bervadayînê bîne[+]. 16Bira cirma wê zîyana ku daye tiştêd pîroz bik'işîne, usa jî p'areke ji pênc p'ara li serda zêde ke, bide k'ahîn. Û k'ahîn bira pê wî beranê dîyarîya ji bervadayînê k'ewandinê bike û wê li wî bê baxşandinê[+]. 17Heger yek bê h'emdê xwe gune bike û ji wan t'emîyêd Xudane dayî şaş be, yekî ji wan neqedîne, ew sûcdar dibe û gune dike stûyê xwe. 18Bira ew weke wî qîmetê teyî k'ifşkirî, ji kêrî beranekî bêqusûr bona dîyarîya ji bervadayînê k'ahînr'a bîne, k'ahîn bira bona wê neheqîya wîye bêh'emdê xwe kirî k'ewandinê bike û wê li wî bê baxşandinê. 19Eva dîyarîya ji bervadayînê ye, bona neheqîya ku ewî li ber Xudan kiribû».

### 6

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«Heger yek borcê xwe li ber Xudan neqedîne bi vî awayî xwe gunek'ar ke, awa gotî anemetê yekî înk'ar ke, yan tiştê li wî hatibe dayînê, yan tiştek şêlandibe, yan qelpî li wî kesî kiribe,[+] 3yan tiştekî undabûyî dîtibe înk'ar ke û derew sond bixwe, ji van h'emûya yekîda gune bike, k'îjan ku meriv dikin, 4bona gunê kirî û sûcdarîya xwe gerekê ew tiştê şêlandî, qelpîya kirî, yan ew anemetê ku zeft biribû, yan ew tiştê undabûyî ku dîtibû, 5yan her tiştî, hindava çida derew sond xwarîye, gişkî lê veger'îne. Bira çarîka pênca jî serda zêde ke bide wî k'êr'a dik'eve, li wê r'oja ku gunê xwe nas ke[+]. 6Û bira ew bona neheqîya xwe ji kêrî beranekî bêqusûr, weke wî qîmetê teyî k'ifşkirî, dîyarîya ji bervadayînê Xudanr'a bîne cem k'ahîn[†]. 7K'ahîn bira bona wî li ber Xudan k'ewandinê bike, çi tiştîda wî neheqî kiribe wê li wî bê baxşandinê».


Dîyarîya t'evayîşewatê

8Xudan Mûsar'a xeberda û got: 9«E'mirî li Harûn û kur'êd wî bike û bêje: ‹Ev e qanûna dîyarîya t'evayîşewatê[†]. T'emamîya şevê dîyarîya t'evayîşewatê bira li ser agirê ser gorîgehê[†] be h'eta serê sibê û agirê gorîgehê bira t'imê li ser bişxule[+]. 10K'ahîn bira çuxê xweyî k'itanî bavêje li ser xwe û hevalkirasê k'itanî jî li xwe ke, paşê wê k'ozîya şewitîye ji dîyarîya t'evayîşewatê mayî, bira ji ser gorîgehê hilde bike k'êleka gorîgehê[+]. 11Pey vê yekêr'a bira k'incê xwe biguhêze, destekî mayîn li xwe ke, k'ozîyê ji zomê derxe der bibe cîkî paqij[+]. 12Agirê li ser gorîgehê gerekê bişxule û vênesê, k'ahîn bira her sibehê qirşa bide ser, dîyarîya t'evayîşewatê û donê dîyarîyêd heleqetîyê li ser wê bişewitîne. 13Agir t'imê gerekê li ser gorîgehê bişxule û vênesê.


Dîyarîya nanî

14Ev e qanûna dîyarîya nanî[†] ku gerekê kur'êd Harûn li ber Xudan pêşberî gorîgehê bidin[+]. 15Bira ew k'ulma xwe t'ijî arê xasî dîyarîya nanîda ke t'evî r'ûnê wê û h'emû bixûra[†] li ser dîyarîya nanî hilde, li ser gorîgehê bona bîranînê bişewitîne. Eva dîyarîya şewatêye bînxweş e bona Xudan. 16Lê herç'ê mayî bira Harûn û kur'êd wî bixwin. Ew gerekê ewî bê hevîrtir'şk li cîyê pîroz h'ewşa Konê Civînêda[†] bixwin. 17Ew gerekê pê hevîrtir'şk neyê pe'tinê, min eva ji dîyarîyêd xweye şewatê p'ar da wan. Eva ya here pîroz e, mîna dîyarîya paqijbûnê[†] û dîyarîya bervadayînê[†][+]. 18Her qisimê mêrînî ji r'ik'inyata Harûn dikare jê bixwe. Ji dîyarîyêd şewatêye bona Xudan eva p'ara we be, nava r'ik'inyatêd weda bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê. Her çi ku lêk'eve wê pîroz be›».[*][+]


Dîyarîya r'oja k'ifşkirina k'ahîn

19Xudan Mûsar'a xeberda û got: 20«Ev e dîyarîya Harûn û kur'êd wî, ya ku gerekê ew li r'oja k'ifşbûna xweda bidine Xudan: Ji dehe p'ara p'areke êfayê arê xas bona dîyarîya nanîye her r'oj, nîvî serê sibê û nîvî jî berê êvarê bînin. 21Ar nav r'ûnda stirayî be, li ser sêlê r'ind pijandî be, paşê k'êr kî û çawa dîyarîya nanî ye bînxweş bona Xudan bidî[+]. 22Û ji kur'êd Harûn, k'îjan ku dewsa wî k'ahîn bê r'ûnkirinê, ew gerekê vê yekê bike, eva qeyde-qanûna Xudane h'eta-h'etayê ye. Ew t'emam gerekê bê şewitandinê[+]. 23Û her dîyarîya nanîye k'ahîn dayî, gerekê t'emam bê şewitandinê, ne ku bê xwarinê».


Dîyarîya paqijbûnê

24Xudan Mûsar'a xeberda û got: 25«T'evî Harûn û kur'êd wî xeber de û bêje: ‹Ev e qanûna dîyarîya paqijbûnê: li ber Xudan k'îderê ku dîyarîya t'evayîşewatê tê serjêkirinê, wê derê jî gerekê dîyarîya paqijbûnê bê serjêkirinê. Eva ya here pîroz e[+]. 26Ew k'ahînê ku dîyarîya paqijbûnê dide ew bira wê bixwe. Ew gerekê Cîyê Pîrozda bê xwarinê, h'ewşa Konê Civînêda. 27Her çi ku li goştê wê k'eve wê pîroz be[*]. Lê heger xûna wê bipeke li ser k'incekê, ewê lek'ê di cîyê pîrozda bişoyî. 28Û ew dîzê ku ew goşt têda k'elîyaye gerekê bê şkênandinê, lê heger derdana sifirda hatîye k'elandinê, ew gerekê bê çir'kirinê û pê avê bê şûştinê[+]. 29H'emû zar'êd k'ahînaye kur'în dikarin jê bixwin. Eva ya here pîroz e. 30Lê her dîyarîya paqijbûnê, xûna wê bînine Konê Civînê Cîyê Pîrozda bona k'ewandin bê kirinê, ew t'u car neyê xwarinê, lê li ser êgir ew bê şewitandinê›»[+].

### 7


Dîyarîya ji bervadayînê

1Ev e qanûna dîyarîya bervadayînêye[†] here pîroz[+]. 2K'î derê ku dîyarîya t'evayîşewatê[†] tê serjêkirinê, gerekê dîyarîya bervadayînê jî wê derê bê serjêkirinê û xûna wê li ser her alîyê gorîgehê[†] bê r'eşandinê. 3Û k'ahîn[†] h'emû bezê wê, awa gotî dawê, bezê navdil dîyarî ke, 4her du gur'ç'ika bezê ser û k'êlekava, betanê cegerê gur'ç'ikava t'evayî derxe. 5K'ahîn vana li ser gorîgehê bişewitîne, çawa dîyarîya şewatêye Xudanr'a[†]. Eva dîyarîya ji bervadayînê ye. 6Her zar'eke k'ahînayî kur'în dikare ji vê bixwe. Gerekê cîyê pîrozda bixwe, eva ya here pîroz e.

7Qanûna dîyarîya paqijbûnê[†] û ya dîyarîya bervadayînê yek e, k'ahînê ku k'ewandinê dike bira wîr'a bimîne[+]. 8Usa jî k'ahînek ku dîyarîya yekîye t'evayîşewatê bide, ç'ermê wê dîyarîya t'evayîşewatêye ku da, bira wîr'a bimîne. 9Her dîyarîya nanîye[†] ku tendûrêda pe'tî, yan t'awêda yan li ser sêlê pijandî ku bê dayînê, ew k'ahînê dayîr'a bimîne[+]. 10Lê her dîyarîya nanîye r'ûnda stirayî yan bê r'ûn, h'emû kur'êd Harûnr'a weke hev bê p'arevekirinê[+].


Dîyarîya heleqetîyê

11Ev e qanûna dîyarîya heleqetîyê[†], ku yek Xudanr'a bide:[+] 12Heger bona r'azîdarîyê wê bide, hingê bira t'evî dîyarîya r'azîdarîyê k'atêd r'ûnda stirayî bê hevîrtir'şk û loşêd bê hevîrtir'şke r'ûnkirî, k'atêd ji arê xasî r'ûnda stirayî bide[+]. 13Pêştirî k'ata, bira ew nanê xweyî hilatî jî dîyarî bîne, t'evî wê dîyarîya xweye heleqetîyê ku bona r'azîdarîyê dide. 14Ji wan h'emû dîyarîya, yekê gerekê çawa dîyarîya berbir'îkirinê bide Xudan. Eva p'ara wî k'ahînî ye, yê ku xûna dîyarîya heleqetîyê dir'eşîne. 15Û goştê dîyarîya heleqetîya r'azîdarîyê, hema wê r'oja dayîda bê xwarinê, ji wê gerekê h'eta sibehê nemîne[+]. 16Lê heger dîyarîya wî bona soz e, yan dîyarîya r'ezedilîyê ye, hingê qurban wê r'oja dayîda bê xwarinê, çi ma jî r'oja din bê xwarinê[+]. 17Lê ew goştê qurbanêyî ku ma r'oja sisîya, ser agir bê şewitandinê. 18Heger yek goştê dîyarîya heleqetîyê r'oja sisîya bixwe, ew nayê qebûlkirinê. Ew li ber cefê dayî nak'eve, wê bibe h'eramî, yê jê bixwe ew gune dike stûyê xwe. 19Ew goştê ku tiştekî nepaqij k'eve, gerekê neyê xwarinê, ew li ser agir gerekî bê şewitandinê. Her kesê paqij dikare goştê dîyarîyê bixwe, 20lê ew kesê çaxê ne paqij e, ji goştê dîyarîya heleqetîya Xudan bixwe, ew kesa gerekê ji nava cime'ta xwe bê undakirinê[+]. 21Û ew merivê ku tiştekî nepaqij k'eve, awa gotî nepaqijîya mêriv, yan h'eywanê nepaqij yan her tiştê h'eram k'eve û ji goştê dîyarîya heleqetîya Xudan bixwe, ew meriva gerekê ji nava cime'ta xwe bê undakirinê›».


Kirinêd necayîz

22Xudan Mûsar'a xeberda û got: 23«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje: ‹T'u car bezê ga yan pêz yan bizina nexwin[+]. 24Bezê h'eywanê h'işkbûyî û bezê de'vexwarî, her tiştêd dinda dikarî bidî xebatê, lê t'u car jê nexwin[+]. 25Her kesê ku bezê dîyarîya şewatê Xudanr'a dayî bixwe, ew meriva gerekê ji nava cime'ta xwe bê undakirinê. 26Û t'u xûnê her cî-warêd xweda nexwin, ne xûna teyreda ne jî h'eywana[+]. 27Lê k'ê çi xûnê bixwe, ew gerekê ji nava cime'ta xwe bê undakirinê›».


P'ara k'ahîna ji dîyarîya heleqetîyê

28Xudan Mûsar'a xeberda û got: 29«T'evî zar'êd Îsraêl xeber de û bêje: ‹Ewê ku dîyarîya xweye heleqetîyê dide Xudan, gerekê ji wê dîyarîya heleqetîyê p'ara Xudan derxe. 30Gerekê ew pê destê xwe dîyarîyêd Xudane şewatê bîne, bez sersîngva bîne, ku sersîng li ber Xudan bê h'ejandinê çawa dîyarîya h'ejandinê[†]. 31K'ahîn bez li ser gorîgehê bişewitîne, lê sersîng Harûn û kur'êd wîr'a bimîne[+]. 32Ji dîyarîyêd xweye heleqetîyê, gerekê pîlê r'astê bidine k'ahîn, bona dîyarîya berbir'îkirinê. 33Ji kur'êd Harûn k'îjan ku xûna dîyarîya heleqetîyê û bezê wê bide, pîlê r'astê p'ara wî be. 34Çimkî min ji dîyarîyêd heleqetîya zar'êd Îsraêl sersîngê dîyarîya h'ejandinê û pîlê dîyarîya berbir'îkirinê hildan û dane Harûnê k'ahîn û kur'êd wî, çawa qeyde-qanûna h'eta-h'etayê ji zar'êd Îsraêl›». 35Eva p'ara Harûn û kur'êd wî ye, ji dîyarîyêd Xudane şewatê, wê r'oja k'ifşbûna wane k'ahîntîyêda bona Xudan. 36Ev p'ara ku r'oja k'ifşbûna wanda Xudan e'mir li zar'êd Îsraêl kir bidine wan, eva bona nisilêd wan qeyde-qanûna h'eta-h'etayê ye.

37Ev e qanûna dîyarîya t'evayîşewatê, dîyarîya nanî, dîyarîya paqijbûnê, dîyarîya ji bervadayînê, dîyarîya qewîn-qedîmîyê û dîyarîya heleqetîyê, 38ya ku Xudan li serê ç'îyayê Sînayê e'mir li Mûsa kir, wê r'ojê gava ber'îya Sînayêda t'emî li zar'êd Îsraêl kir, ku dîyarîyêd xwe bidine Xudan.

### 8


Qewîn-qedîmkirina k'ahîna

1[•]Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«Harûn û kur'êd wî, k'incêd wan, r'ûnê r'ûnkirinê, canegê dîyarîya paqijbûnê[†], du berana û sele nanê bê hevîrtir'şk hilde 3û t'emamîya civînê t'opî li ber derê Konê Civînê[†] ke». 4Mûsa usa kir, çawa ku Xudan e'mir li wî kir û civîn li ber derê Konê Civînê civîya.

5Mûsa gote civînê: «Va ye ew tiştê ku Xudan e'mir kir ku bikin». 6Mûsa Harûn û kur'ava anîne nêzîk û ew pê avê şûştin. 7Kiras li Harûn kir, benpişt da piştê, çux li wî kir, êfod[†] jorda avîte sar, qeyt'ana êfod da ser piştê û pê qeyt'ana êfod ew şidand. 8Paşê r'extsîng[†] avîte ser wî û Ûrîm û Tûmîm[*] jî kirine ber r'extsîng[+]. 9P'ap'ax da serê wî, bere'nîke zêr'în awa gotî k'ofîya pîroz avîte ne'tika p'ap'ax, çawa ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû[+]. 10Û Mûsa r'ûnê r'ûnkirinê hilda, Konê Şe'detîyê û her tiştêd têda r'ûn kirin û ew pîroz kirin,[+] 11h'eft cara ji wî r'ûnî r'eşande ser gorîgehê[†], gorîgeh û h'emû hacetêd wê, t'eşt bingeha wêva r'ûn kirin bona pîrozbûna wan. 12Paşê Mûsa ew r'ûnê r'ûnkirinê hilda r'ête li ser serê Harûn û ew r'ûn kir, bona pîrozbûna wî[+]. 13Mûsa kur'êd Harûn anîn, kiras li wan kirin, benpişt dane pişta wan û k'oloz dane li serê wan, çawa ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû.

14Û canegê dîyarîya paqijbûnê anî, Harûn û kur'êd wî destêd xwe danîne li ser serê canegê dîyarîya paqijbûnê. 15Mûsa ew serjêkir, t'ilîya xwe xûnêda kir û li stirûyêd her alîyêd gorîgehê xist, gorîgeh paqij kir û xûna mayî r'ête jêra gorîgehê, ew pîroz kir bona k'ewandinê li ser wê bike[+]. 16Û h'emû bezê navdil, betanê cegerê, her du gur'ç'ika bezê wanva Mûsa hilda û li ser gorîgehê şewitand[+]. 17Lê tiştê ji canega mayî: Ç'ermê wî, goşt e'debêva ji zomê der li ser êgir şewitand, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa[+].

18Pey vê yekêr'a Mûsa beranê dîyarîya t'evayîşewatê[†] anî, Harûn û kur'êd wî destêd xwe danîne li ser serê berên. 19Mûsa ew serjêkir û xûna wî r'eşande li ser her alîyêd gorîgehê. 20Beran çîtî-çîtî kir, Mûsa serî, t'evî wan kerîya bezva şewitandin, 21çaxê navdil û nig pê avê şûştin, Mûsa t'emamîya berên li ser gorîgehê şewitand. Ev bû dîyarîya t'evayîşewatêye bînxweş, dîyarîya şewatê bona Xudan, çawa ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû[+].


Beranê qewîn-qedîmkirinê

22Mûsa beranê din anî, beranê qewîn-qedîmkirinê, Harûn û kur'êd wî destêd xwe danîne li ser serê berên. 23Mûsa ew serjêkir, ji xûna wî hilda gupika guhê Harûne r'astê û t'ilîya mezine destê wîyî r'astê xist, usa jî pêç'îya mezine nigê wîyî r'astê[+]. 24Mûsa kur'êd Harûn jî anîn, ew xûn gupika guhê wanî r'astê û pêç'îya mezine destê wanî r'astê, usa jî pêç'îya mezine nigê wanî r'astê xist û xûna mayîn jî r'eşande li ser her alîyêd gorîgehê. 25Û Mûsa bezê berên, daw, h'emû bezê navdil, betanê cegerê, her du gur'ç'ik bezva, pîlê r'astê hildan 26û ji sela nanê bê hevîrtir'şke li ber Xudan jî k'atekî bê hevîrtir'şk û k'atekî r'ûnda stirayî û loşek hildan, danîne li ser bez û pîlê r'astê. 27Û ev h'emû danîne li ser k'efa destêd Harûn û kur'êd wî, ew çawa dîyarîya h'ejandinê[†] li ber Xudan h'ejandin. 28Û Mûsa ev ji destêd wan girt, t'evî dîyarîya t'evayîşewatêye li ser gorîgehê şewitand. Eva dîyarîya qewîn-qedîmkirinê ye bînxweş e, dîyarîya şewatê bona Xudan. 29Mûsa sersîng hilda û li ber Xudan çawa dîyarîya h'ejandinê h'ejand. Eva p'ara Mûsa k'et, ji wî berênê dîyarîya qewîn-qedîmkirinê, çawa ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû. 30Paşê Mûsa ji r'ûnê r'ûnkirinê û ji xûna ser gorîgehê hilda r'eşande li ser Harûn û k'incêd wî û li ser kur'êd wî û k'incêd wan. Bi vî awayî Harûn k'incava û kur' k'incêd wanva pîroz kirin.

31Mûsa gote Harûn û kur'êd wî: «Goşt li ber derê Konê Civînê bik'elînin û li wir pê nanê ji sela dîyarîya qewîn-qedîmkirinê bixwin, çawa li min hate e'mirkirin û gotin ku t'enê gerekê Harûn û kur'ava bixwin. 32Û ew goşt û nanê bermayî li ser êgir bişewitînin. 33H'eft r'oja ji derê Konê Civînê dernek'evin, h'eta ku r'ojêd qewîn-qedîmkirina we t'emam nebin, çimkî qewîn-qedîmkirina weyê h'eft r'oja bik'işîne. 34Xudan e'mir kir aha bikin, çawa ku îro bona k'ewandina we hate derbazkirinê. 35Awa h'eft r'oja, şev û r'oj gerekê hûn li ber derê Konê Civînê r'ûnên û nobedarîya Xudan bikin ku hûn nemirin, çimkî aha li min hatîye e'mirkirinê». 36Harûn û kur'ava her tişt usa kirin, çawa ku Xudan bi destê Mûsa e'mir kiribû.

### 9


Dîyarîyêd e'wline Harûn û kur'ava

1R'oja h'eyşta Mûsa gazî Harûn kur'ava û r'ûspîyêd Îsraêl[†] kir, 2gote Harûn: «Xwer'a ji gar'anê bona dîyarîya paqijbûnê[†] te'nekî bêqusûr hilde û beranekî bêqusûr jî bona dîyarîya t'evayîşewatê[†] û van bîne li ber Xudan[†]. 3T'evî zar'êd Îsraêl xeber de û bêje: ‹Nêrîkî ji bizina bona dîyarîya paqijbûnê hildin, te'ne û berxê yeksalîye bêqusûr jî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 4usa jî canega û beranek jî çawa dîyarîya heleqetîyê[†] li ber Xudan bê dayînê û dîyarîya nanîye[†] r'ûnda stirayî, çimkî îro Xudanê weva xuya be›». 5Ew tiştê ku Mûsa e'mir li wan kir, hildan anîne li ber derê Konê Civînê[†] û t'emamîya civînê hat li ber Xudan sekinî. 6Mûsa got: «Va çi ku Xudan e'mir kir ku bikin wekî r'ûmeta Xudan weva xuya be». 7Mûsa gote Harûn: «Nêzîkî gorîgehê[†] be û dîyarîya xweye paqijbûnê û dîyarîya xweye t'evayîşewatê bide, bona xwe û cime'tê k'ewandinê bike, dîyarîyêd ji cime'tê bide û bona wan k'ewandinê bike, çawa ku Xudan e'mir kir».

8Hingê Harûn nêzîkî gorîgehê bû û te'nê bona dîyarîya paqijbûna xwe serjêkir. 9Kur'êd Harûn xûn nêzîkî wî kirin, ewî t'ilîya xwe xûnêda kir û li stirûyêd gorîgehê xistin, xûna mayî jî r'ête jêra gorîgehê. 10Lê bez, gur'ç'ik û betanê cegera dîyarîya paqijbûnê li ser gorîgehê şewitand, çawa ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû, 11goşt û ç'erm jî ji zomê der li ser êgir Harûn şewitand[+]. 12Dîyarîya t'evayîşewatê serjêkir, kur'êd Harûn xûn anîn dane wî, Harûn ew r'eşande li ser her alîyêd gorîgehê. 13Dîyarîya t'evayîşewat ker-kerî kirî serîva anîn dane wî û ewî li ser gorîgehê şewitand. 14Û ewî navdil nigava şûştin û t'evî dîyarîya t'evayîşewatê li ser gorîgehê şewitandin.

15Paşê qurbana cime'tê da, ji cime'tê nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê hilda serjêkir mîna ya pêşin dîyarîya paqijbûnê da. 16Dîyarîya t'evayîşewatê anî, ew anegorî qirarê da. 17Dîyarîya nanî anî, k'ulma xwe t'ijî kir û li ser gorîgehê şewitand, xêncî dîyarîya t'evayîşewatêye serê sibehê. 18Û bona cime'tê canega û beranê dîyarîya heleqetîyê serjêkir, kur'êd Harûn xûn anîn dane wî, ewî r'eşande li ser her alîyêd gorîgehê. 19Usa jî bezê canegê û berên, daw, bezê navdil, her du gur'ç'ik bezva û betanê cegerê anîn, 20ew bez danîne li ser sersîng û Harûn bez li ser gorîgehê şewitand. 21Paşê Harûn sersîng û pîlê r'astê hilda çawa dîyarîya h'ejandinê[†] li ber Xudan h'ejand, çawa ku Mûsa e'mir kiribû.

22Harûn destêd xwe bilind kirin berbir'î cime'tê bû, dua li wan kir. Pey dîyarîya paqijbûnê, dîyarîya t'evayîşewatê û dîyarîya heleqetîyêr'a peya bû. 23Mûsa û Harûn k'etine Konê Civînê û ji wir derk'etin dua li cime'tê kirin. R'ûmeta Xudan t'emamîya cime'têva xuya bû[+]. 24Hingê ji Xudan agir derk'et, dîyarîya t'evayîşewatê û bezê li ser gorîgehê şewitand, cime'tê ku ev yek dît şabûna kire qar'în û dever'ûya k'etin.

### 10


Gunê Nadab û Abîhû

1Kur'êd Harûn, Nadab û Abîhû her yekî agirdanga xwe hilda, agir kirinê, bixûr[†] kirine ser û li ber Xudan[†] şaş agir dan, ku ev ne li gora qirara Xudan bû[+]. 2Û ji Xudan agir derk'et, wan xist û ew li ber Xudan mirin[+]. 3Wî çaxî Mûsa gote Harûn: «Ay bona çi Xudan xeberda û got:

‹Ezê nava yêd nêzîkî min dibin pîroz bim
û li ber t'emamîya cime'tê bême pesindayînê›».

Harûn xwe ker' kir[+].

4Hingê Mûsa gazî Mîşaêl û Elsafanê kur'êd Ûzîêlê apê Harûn kirin û gote wan: «Her'in birayêd xwe ji ber pîrozgehê hildin bibin ji zomê derxin»[+]. 5Ew çûn, çawa ku Mûsa gotibû ewana kirasêd wanva ji zomê derxistin. 6Mûsa gote Harûn û kur'êd wî Êlazar û Ît'amar: «P'or'ê serê xwe ser xweda neynin û k'incê xwe neqelêşin, wekî nemirin û xezeba Xudan neyê serê t'emamîya civînê. Lê bira birayêd we, usa jî t'emamîya mala Îsraêl[†] li ser wan bigirîn, k'îjan ku Xudan şewitandin[+]. 7Hûn ji derê Konê Civînê[†] dernek'evin ku nemirin, çimkî r'ûnê Xudanî r'ûnkirinê li ser we ye». Wana jî anegorî gotina Mûsa kir[+].


Qanûna bona k'ahîna hindava şerab-araqêda

8Xudan Harûnr'a xeberda û got: 9«Gava tu yan kur'êd te bik'evine Konê Civînê, şerab-araqê venexwin ku nemirin. Nava nisilêd weda ev yek qeyde-qanûna h'eta-h'etayê be, 10wekî firqîya pîroz û nepîroz yan paqij û nepaqij ji hev derxin[+] 11û wan h'emû qeyde-qanûna li zar'êd Îsraêl hîn kin, k'îjanêd ku Xudan bi destê Mûsa e'mir li wan kirîye».


Qanûna bona xwarina k'ahîna

12Mûsa gote Harûn û kur'êd wîye mayî, Êlazar û Ît'amar: «Ji dîyarîyêd şewatêye Xudanr'a dayî, dîyarîya nanî[†] hildin û hinda gorîgehê[†] bê hevîrtir'şk bixwin. Çimkî eva ya here pîroz e. 13Ewî li cîyê pîroz bixwin, eva p'ara te û p'ara kur'êd te ye, ji dîyarîyêd şewatêye Xudanr'a dayî, çimkî minr'a aha hatîye e'mir kirinê[+]. 14Sersîngê dîyarîya h'ejandinê[†] û pîlê dîyarîya berbir'îkirinê tu cîkî li paqij t'evî kur' û qîzêd xwe bixwe. Çimkî evana ji qurbanêd dîyarîyêd heleqetîyê ne, alîyê zar'êd Îsraêlda dayî, ew p'ara te û kur'êd te ne. 15Pîlê dîyarîya berbir'îkirinê û sersîngê dîyarîya h'ejandinê t'evî bezê dîyarîya şewatê bira bînin li ber Xudan bih'ejînin, çawa dîyarîya h'ejandinê. Û bira eva bi qeyde-qanûna h'eta-h'etayê p'ara te û kur'êd te be, çawa ku Xudan e'mir kir».

16Û Mûsa nêrîyê dîyarîya paqijbûnê[†] ger'îya, lê ew îdî şewitandî bû, ewî hingê hêrsa xwe li kur'êd Harûne mayî Êlazar û Ît'amar r'akir û gote wan:[+] 17«We çima dîyarîya paqijbûnê li cîyê pîrozda nexwarîye? Ne eva ya here pîroz e? Wer'a hatîye dayînê ku gune ji ser civînê bidine hildanê û li ber Xudan k'ewandinê bona wan bikin. 18Awa xûna wê nek'etîye pîrozgehê, ku we gerekê ew qurban li cîyê pîrozda bixwara, çawa min e'mir li we kiribû»[+]. 19Hingê Harûn li Mûsa veger'and û gotê: «Awa îro wana dîyarîya paqijbûna xwe û dîyarîya t'evayîşewata xwe li ber Xudan dan, ev yek ku hate serê min, heger îro min dîyarîya paqijbûnê bixwara, gelo wê li Xudan xweş bihata?» 20Mûsa ev yek bihîst û li wî xweş hat.

### 11


H'eywanêd h'elal û ne h'elal

1[•]Xudan[†] Mûsa û Harûnr'a xeberda û gote wan: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeberdin û bêjine wan: ‹Vane ew h'emû h'eywanêd li ser e'rdê ji k'îjana hûn dikarin bixwin,[+] 3her h'eywanê dusimî û simvekirî ku dik'ayên bixwin. 4Lê ji yêd dik'ayên yan yêd simvekirî, gerekê vana nexwin, deve, r'ast e dik'ayê, lê ne simvekirî ye, ew bona we ne h'elal be. 5Qotik[†] r'ast e dik'ayê lê ne simvekirî ye, ew bona we ne h'elal be. 6K'êvrûşk r'ast e dik'ayê lê ne simvekirî ye, ew bona we ne h'elal be. 7Beraz r'ast e simqelişî û simvekirî ye, lê ku nak'ayê ew bona we ne h'elal be. 8Goştê wan nexwin, cendekêd wan nek'evin, ew bona we ne h'elal bin.

9Ji h'emû h'eywanêd nava avada, awa gotî h'emû h'eywanêd nava be'ra û ç'emada ku xweyîmil û xweyîpaç' in bixwin. 10Lê ew h'emûyêd ku be'ra û ç'emada ye bê mil û bê paç'e ji her h'eywanêd avada dişûlike ew bona we h'eram bin. 11Ewana bona we h'eram bin, goştê wan nexwin û ji cendekêd wan zivêr bin. 12H'emû h'eywanêd ku avêda ne bê mil û bê paç' bona we h'eram bin.

13Ji nava teyreda jî ji van zivêr bin û nexwin, ew h'eram in: Teyr, teyrê bazî, teyrê be'rê, 14qûş û bawîkê her cûr'êd wanva, 15her qar'qar' cûr'êd wanva, 16deveqûş, bûmê şevê, me'sîgir û qerqe her cûr'êd wanva, 17kundê korî biç'ûk, qazê me'sîya, kundê korî mezin, 18kundê korî sipî, pêlîkan, qirqê Misirê[†], 19leglegê, quling cûr'êd wanva, pûpû, baç'ermok.

20Her mêş-morêd xweyîp'er'e ku li ser çar niga diçin, bona we h'eram bin. 21Lê van h'emû mêş-morêd xweyî p'er'e ku li ser çar niga diçin bixwin, k'îjan ku fêza çokada hêt hene bona banzdana li ser e'rdê. 22Ji van hûn dikarin bixwin: Kulî her cûr'êd wanva, hespê gîhê her cûr'êd wanva, ç'ir'îk her cûr'êd wanva, sîyarê bûkê her cûr'êd wanva[+]. 23Lê mêş-morêd xweyîp'er'e mayîne çarnigî, bona we h'eram bin.

24Pê wan hûnê bih'er'imin, her kesê ku li cendekêd wan k'eve, h'eta êvarê ne paqij be. 25Her kesê ku ji wan cendekekî hilde bira k'incê xwe bişo û h'eta êvarê ne paqij be[+]. 26Her h'eywanêd simvekirî lê ne simqelişîne û nak'ayên ew bona we h'eram bin, her kesê ku li wan k'eve ne paqij be. 27Her h'eywanêd çarnigîye ku li ser lepê xwe diger'in ew bona we h'eram bin, her kesê ku li cendekêd wan k'eve, h'eta êvarê nepaqij be. 28Her kesê ku cendekêd wan hilde, bira k'incê xwe bişo û h'eta êvarê ne paqij be. Ew bona we h'eram in.

29Ev in ew h'eywanêd ku li ser e'rdê dişûlikin, k'îjanêd ku bona we h'eram bin: Mişkê kor, mişk, me'regîsk her cûr'êd wanva, 30me'regîskê lepikî, tîmsah, makeme'r, qûmqûmok, me'regîskê r'eng-r'engî. 31Ev in bona we h'eram, ji wan h'emû şûlikîya, her kesê ku cendekêd wane kuştî k'eve, h'eta êvarê ne paqij be. 32Kuştîkî ji wan li ser çi tiştîda ku bik'eve, heger tiştekî darîn be, yan k'inc be, yan ç'erm, yan t'êr', yan tiştekî ku bona şixul bik'ar tînin dih'er'imîne, wan bikine avê, h'eta êvarê ne paqij be, pey vê yekêr'a paqij be[+]. 33Heger ji van r'e'wira yek bik'eve nava derdaneke axîn, çi tişt ku wêda be ew h'eram dibe û ewê derdanê bişkênin[+]. 34Her tiştê xwarinêye ku ava ji vê derdanê bipeke wê, ewê bih'er'ime û usa jî her tiştêd vexwarinêye ku pê vê derdanê vexwin dih'er'ime. 35Her tiştêd ku beret'ê van r'e'wira lêk'evin wê bih'er'imin, heger tendûr be yan bexîr be gerekê bê hilşandinê, evana h'er'imîne û bona we evana ne paqij bin. 36T'enê kanî û h'ewzê avê paqij dimînin, lê yê ku cendekê wan k'eve ew dih'er'ime. 37Heger beret'ê wan bik'eve li ser t'oximekî çandinê, ew paqij e. 38Lê gava av k'etibe li ser t'oxim û berat'ekî ji wan r'e'wira serda bik'eve, ew bona we h'eram be.

39Lê heger h'eywanekî ku tê xwarinê h'işk be, ewê ku li cendekê wî k'eve, h'eta êvarê ne paqij be[+]. 40Ewê ku ji wî cendekî bixwe, gerekê k'incêd xwe bişo û h'eta êvarê ne paqij be, usa jî ewê ku cendek hilde gerekê k'incêd xwe bişo, h'eta êvarê ne paqij be.

41Ji her şûlikîyê ku li ser e'rdê dişûlikin zivêr bin, wan gerekê nexwin. 42H'emû şûlikîyêd li ser e'rdêye ku dişûlikin, yêd li ser zik diçin, yan yêd ser çar niga, yan yêd pir'nig nexwin, çimkî ewe h'eram in. 43Hûn ji şûlikîyêd li ser e'rdê zivêr bin, pê wan xwe neh'er'imînin ku r'ûyê wanda hûn neh'er'imin. 44Çimkî ez Xudan Xwedêyê we me, awa nefsa xwe pîroz kin û pîroz bin, çimkî ezî pîroz im, nefsa xwe pê t'u şûlikîyê li ser e'rdê dilipite neh'er'imînin[+]. 45Çimkî ez Xudan im, ku min hûn ji e'rdê Misirê hevraz anîn, ku ez bibime Xwedêyê we. Awa pîroz bin, çimkî ezî pîroz im.

46Ev e qanûna hindava h'eywên, teyreda, h'emû h'eywanêd avêda dih'ejin û h'emû h'eywanêd ku li ser e'rdê dişûlikin, 47wekî firqîyê bikine nava h'elal û neh'elal û nava h'eywanê ku tê xwarinê û h'eywanê ku nayê xwarinê›»[+].

### 12


Qanûna paqijaya k'ulfetê pey zar'anînêr'a

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û gotê: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje wan: ‹Heger k'ulfet pê bimîne kur'ekî bîne, hingê ew h'eft r'oja nepaqij be, weke wan r'ojêd ku ew e'detê nexweşîya k'ulfetêda ye, ew nepaqij be[+]. 3Û r'oja h'eyşta kur'ik bê sinetkirinê[+]. 4K'ulfet jî gerekê sî û sê r'oja xwe xweyî ke, h'eta ji xûna xwe paqij be, t'u car tiştekî pîroz nek'eve, ne jî bik'eve pîrozgehê, h'eta r'ojêd paqijbûna wê xitim bin[+]. 5Lê heger qîzekê bîne, du h'eftîya nepaqij be weke e'detê nexweşîya xwe, şêst şeş r'oja xwe xweyî ke h'eta ji xûna xwe paqij be. 6Û gava ew r'ojêd paqijbûna bona kur' yan qîz anînê xitim bin, hingê bira ew berxeke yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê[†] bîne û cûcûkeke kewê yan fatimokekê jî bona dîyarîya paqijbûnê[†] bîne li ber derê Konê Civînê[†] cem k'ahîn[†]. 7Û k'ahîn van bîne li ber Xudan, k'ewandinê bona wê bike û ew ji kanîya xûnê paqij be. Ev e qanûna bona k'ulfeta kur' yan qîz anînê. 8Lê heger destê wêda t'une ku berxê bîne, hingê bira du fatimoka yan jî du cûcûkêd kewa bîne, yekê bona dîyarîya t'evayîşewatê, yekê jî bona dîyarîya paqijbûnê û k'ahîn bona wê k'ewandinê bike û ew paqij be›»[+].

### 13


Qanûna k'ifşbûna nexweşîya k'otîbûn û gur'îbûnê

1Xudan[†] Mûsa û Harûnr'a xeberda û got: 2«Heger ç'ermê bedena merivekî bide li ber gilêya, yan gir'a, yan r'îşîya û li ç'ermê bedenê bibe mîna p'izika k'otî[†][*], hingê gerekê wî bibine cem Harûnê k'ahîn[†] yan k'ahînekî ji kur'êd wî. 3K'ahîn bira dîna xwe bide p'izika ç'ermê bedena wî, heger r'engê pir'ç'a li ser p'izikê sipî dike û p'izika ç'ermê bedenê k'ûr xuya dike, eva p'izika k'otî ye, k'ahîn vê yekê bibîne û wî merivî nepaqij e'lam ke[+]. 4Lê heger r'îşîyê ç'ermê bedena wî sipî ye, lê ç'ermda k'ûr neçûye û pir'ç' jî sipî nebûye, hingê bira k'ahîn h'eft r'oja yê xweyîp'izik başqe ke. 5Û r'oja h'efta k'ahîn bira dîna xwe bide wî, heger p'izik mîna xwe maye û li ser ç'erm bela nebûye, hingê k'ahîn bira cara duda jî wî başqe ke. 6Û r'oja h'efta k'ahîn bira dîsa lê binihêr'e, heger p'izik k'ewya ye û li ç'erm bela nebûye, bira k'ahîn wî paqij e'lam ke, eva gir' e. Bira ew meriv k'incê xwe bişo û wê paqij be[+]. 7Lê heger bona paqijbûnê xwe nîşanî k'ahîn ke û paşê gir' li ç'erm bela be, gerekê ew dîsa xwe nîşanî k'ahîn ke. 8K'ahîn dîna xwe bidê wekî gir' li ç'erm bela bûye, hingê k'ahîn dîsa wî nepaqij e'lam ke, ew p'izika k'otî ye.

9Heger li ser yekî p'izika k'otî hebe, gerekê wî bibine cem k'ahîn. 10Bira k'ahîn dîna xwe bidê, heger gilêya ser ç'erm sipî ye û pir'ç'a ser jî sipî bûye, gilêda jî goştê saxlem heye, 11eva k'otîbûna kevin e li ser ç'ermê bedana wî maye, bira k'ahîn wî nepaqij e'lam ke û wî başqe ke, çimkî ew nepaqij e. 12Û heger k'otîbûn li ç'erm bela bûye û t'emamîya ç'ermê nexweş ji sêrî h'eta niga, awa gotî li wan cîyêd ku ç'e'vê k'ahîn dibîne k'otîbûnê hilda ye, 13k'ahîn gava bibîne wekî k'otîbûnê temamîya bedena wî girtîye, hingê ew yê nexweş paqij e'lam ke, çimkî t'emamîya xweva sipî bûye, ew paqij e. 14Lê gava ser bedena wî goştê saxlem k'ifş be, ew nepaqij be. 15K'ahîn goştê saxlem ku bibîne wî merivî nepaqij e'lam ke. Goştê saxlem nepaqij e, ew k'otîbûn e. 16Lê heger goştê saxlem dîsa bê guhar'tinê sipî be, hingê ew meriv gerekê bê cem k'ahîn. 17Û k'ahîn bira dîna xwe bide wî, heger p'izika wî sipî bûye, hingê k'ahîn bira ewî xweyîp'izik paqij e'lam ke, ew paqij e.

18Heger ser ç'ermê yekî bide der û p'ak be, 19peyr'a dewsa derbûnê gilêya sipî, yan r'îşîya sore-sipî bimîne, gerekê ew xwe nîşanî k'ahîn ke. 20K'ahîn ku dîna xwe bidê, wekî r'îşî ç'ermda k'ûr çûye û pir'ç'a ser jî sipî bûye, k'ahîn wî nepaqij e'lam ke. Eva p'izika k'otî ye ji derbûnê bela bûye. 21Lê heger k'ahîn dîna xwe bidê wekî pir'ç'a ser ne sipî ye û ç'ermda jî k'ûr neçûye lê qarîya ye, hingê k'ahîn bira wî h'eft r'oja başqe ke. 22Û heger ew r'îşî li ç'erm bela be, hingê bira k'ahîn nepaqijîya wî e'lam ke, eva p'izika k'otî ye. 23Lê heger r'îşî cîyê xweda bimîne û bela nebe, eva dexme ye daye der, k'ahîn bira wî paqij e'lam ke.

24Yan heger ç'ermê bedena yekî bişewite û dewsa dexma şewatê r'îşîya sore-sipî yan xur'û sipî lê bide der, 25k'ahîn bira dîna xwe bidê, heger pir'ç'a li ser r'îşîyê r'engê xwe guhastîye sipî bûye û ç'ermda jî k'ûr çûye, eva îdî k'otîbûn e ji şewatê pêşda hatiye. Bira k'ahîn wî nepaqij e'lam ke, eva p'izika k'otî ye. 26Lê heger k'ahîn dîna xwe bidê, wekî pir'ç'a li ser r'îşîyê sipî nebûye û ç'ermda k'ûr neçûye, lê hinekî qarîya ye, hingê k'ahîn wî h'eft r'oja başqe ke. 27R'oja h'efta k'ahîn dîna xwe bidê, heger ewa li ç'erm bela bûye, hingê k'ahîn wî nepaqij e'lam ke, eva p'izika k'otî ye. 28Lê heger r'îşî di cîyê xweda maye û li ç'erm bela nebûye, hinekî qarîya ye, eva gilêya şewatê ye. K'ahîn bira wî paqij e'lam ke, çimkî eva hewa şewatê ye.

29Heger p'izik li serî yan çena mêrekî yan jinekêda derê, 30bira k'ahîn dîna xwe bide wê p'izikê, heger ewa ç'ermda k'ûr k'ifş dibe û pir'ç'a ser jî zirav û zer e, hingê bira k'ahîn wan nepaqij e'lam ke. Eva gewrika k'otîyê ye li sêrî yan çenê daye der. 31Lê heger k'ahîn dîna xwe bide p'izika gewrikê wekî ew ç'ermda k'ûr neçûye, lê pir'ç'a r'eş jî li ser t'une, hingê k'ahîn bira ewî ku p'izika gewrikê lê derk'etîye h'eft r'oja başqe ke. 32R'oja h'efta bira k'ahîn dîna xwe bide gewrikê, heger gewrik bela nebûye û pir'ç'a zer ser t'une, gewrik jî ç'ermda k'ûr neçûye, 33hingê bira ew meriva pir'ç'a dora gewrikê kur' ke, lê ya li ser gewrikê kur' neke û k'ahîn cara duda evî merivî h'eft r'oja başqe ke. 34R'oja h'efta k'ahîn dîna xwe bide gewrikê, heger gewrik li ç'erm bela nebûye û ç'ermda jî k'ûr neçûye, hingê k'ahîn bira paqijîya wî e'lam ke, ew jî k'incêd xwe bişo û paqij be[+]. 35Lê heger pey paqijbûnêr'a gewrik li ç'ermê wî bela be, 36bira k'ahîn dîna xwe bidê, heger gewrik li ç'erm bela bûye, hingê k'ahîn bira îdî pir'ç'a zer neger'e, ew ne paqij e. 37Lê belê heger gewrik mîna xwe maye û pir'ç'a r'eş lê derk'etîye, ku usa ye gewrik qenc bûye, ew paqij e, k'ahîn wî paqij e'lam ke.

38Lê heger li ser ç'ermê mêrekî yan jinekê r'îşî, awa gotî r'îşîyêd sipî lê p'eyde bin, 39hingê k'ahîn bira lê binihêr'e, heger r'îşîyêd li ser ç'ermê bedena wan sipîç'olkî ne, ew gir' e li ç'erm bela bûye, ew paqij e.

40Heger p'or'ê serê yekî biware, eva warandin e, ew paqij e. 41Lê heger p'or'ê serê wî ne'tikêda biware eva k'eçelbûn e, ew paqij e. 42Lê heger cîyê waryayî yan k'eçel p'izikeke p'îse sore-sipî hebe, eva p'izika k'otî ye, cîyê warîyayî yan k'eçelda daye der. 43Hingê k'ahîn bira dîna xwe bidê heger p'izika cîyê warîyayî û k'eçelda hinekî sor-sipî ye û mîna wê p'izika k'otî ye li ser ç'ermê bedenê xuya dike, 44eva meriva p'izika k'otî ye, nepaqij e, k'ahîn e'se nepaqijîya wî e'lam ke, p'izika p'îs li serê wî derk'etîye.

45Ewî xweyîp'izika k'otî gerekê k'incêd wî p'izinî bin, p'or'ê sêrî serda hatî û devê wî nixamtî be: ‹Ne paqij im! Ne paqij im!› bike gazî. 46H'eta ku p'izik ser wî hebe ew nepaqij bê h'esabê. Ew ne paqij e, ew t'enê gerekê bimîne û cîyê mayîna wî ji zomê der be[+].


Qanûna bona k'efikîyê

47Heger k'efik li ser k'incekê k'ifş be, li ser k'inca hirî yan k'inca k'itan, 48p'arç'e yan tiştekî hûnandî ji hirîyê yan k'itan çêkirî, yan li ser ç'erm, yan jî li ser tiştekî pê ç'erm çêkirî be, 49yan heger lek'e li ser k'inc yan ç'erm, yan li ser p'arç'e yan li ser tiştekî hûnandî, yan jî li ser tiştekî ji ç'erm k'esk yan sor lêxe, eva k'efikîbûn e, gerekê nîşanî k'ahîn kin. 50K'ahîn bira dîna xwe bide lek'ê û wî tiştî k'îjan ku ji k'efikîyê lewit'îye h'eft r'oja başqe ke. 51Û r'oja h'efta k'ahîn bira dîna xwe bide wî tiştê lewit'î, heger lek'e li wî k'incî bela bûye, heger p'arç'e be, yan tiştekî hûnandî, yan ç'erm, yan jî tiştekî ku bi ç'erm çêkirî be, ku usa ye eva k'efikîbûna ji hevhildanê ye, ev nepaqij in. 52Ew gerekê wî k'incî, yan p'arç'e, yan tiştekî hûnandî ji hirîyê yan k'itan çêkirî, yan tiştekî ku ji ç'erm çêkirî be, li ser k'îjanî eva lek'a hebe bişewitîne, çimkî eva k'efikaya ji hevhildanê ye, gerekê ew ser agir bê şewitandinê. 53Lê heger k'ahîn dîna xwe bidê wekî k'efik li wî k'incî, yan p'arç'e yan tiştekî hûnandî, yan li tiştekî bi ç'erm çêkirî bela nebûye, 54hingê k'ahîn bira e'mir ke, ku wî tiştê lewit'î bişon û h'eft r'oja dîsa wî başqe xwey ke. 55Gava k'ahîn pey şûştina wî tiştîr'a dîna xwe bidê, heger k'efikê r'engê xwe neguhastîye û ew k'efik bela jî nebûye, ew dîsa nepaqij e, wî tiştî ser êgir bişewitînî, eva k'efikîbûn e xwe avîtîye r'û yan jî r'ûyê vajî. 56Û heger k'ahîn dîna xwe bidê, wekî pey şûştinêr'a lek'e qarîya ye, hingê k'ahîn bira wî cîyî ji wî k'incî, yan ji wî ç'ermî, yan ji wî p'arç'eyî, yan ji wî tiştê hûnandî biqelêşe. 57Lê wekî ew dîsa li ser wî k'incî, yan p'arç'eyî, yan tiştekî hûnandî, yan tiştekî ji ç'erm çêkirî k'ifş be, eva k'efika ji hevhildanê ye, wî tiştê lek'e ser bişewitîne. 58Lê heger ew k'inc, yan p'arç'e, yan tiştekî hûnandî, yan tiştekî ji ç'erm çêkirî pey şûştinêr'a lek'e jê her'e, bira ew dîsa bê şûştinê û wê paqij be». 59Ev e qanûna bona k'efikîbûnê, ya ku li ser k'inca hirî yan k'itanî, yan p'arç'e, yan tiştekî hûnandî, yan li ser her tiştê ji ç'erm çêkirî dertê, ku ew paqij yan nepaqij bêne e'lam kirinê.

### 14


Qanûna paqijbûnê

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«Qanûna yê ji k'otîbûnê[†] paqijbûyî ev e: Wê r'oja paqijbûyî gerekê wî bibine cem k'ahîn[†][+]. 3K'ahîn ji zomê derk'eve û k'ahîn gava bibîne ku va ye yê k'otî ji k'otîbûna xwe qenc bûye, 4hingê k'ahîn bira e'mir ke, bona merivê ku gere bê paqijkirinê du teyredeyêd h'elal bi saxî, dara erzê, r'îsê sorê gevez û zoxa hûsopê[†] bînin,[+] 5k'ahîn e'mir ke ku teyredekî ser ava ji ç'e'vkanîyêye derdana axînda bê serjêkirinê. 6Paşê ew wê teyreda dudaye sax t'evî dara erzê, r'îsê sorê gevez û zoxa hûsopê hilde. Vana t'evî teyreda sax, xûna wê teyredêda ke, ya ku li ser ava ji ç'e'vkanîyêda hate serjêkirinê. 7H'eft cara bir'eşîne li ser yê ku gere ji k'otîbûnê bê paqijkirinê, wî paqij e'lam ke û teyreda sax ber'de çolê[+]. 8Ew merivê ku paqij dibe bira k'incêd xwe bişo, pir'ç'a ser xwe hilde, avê li xwe ke û wê paqij be. Pey vê yekêr'a bik'eve zomê û h'eft r'oja nek'eve konê xwe[+]. 9R'oja h'efta dîsa h'emû p'or'ê xwe kur' ke, p'or'ê serê xwe, r'ûdana xwe, birîyêd xwe, awa gotî h'emû pir'ç'a ser xwe hilde û k'incêd xwe bişo, avê xwe ke paqij be. 10Û r'oja h'eyşta du berxêd nêre bêqusûr, berxeke mêye yeksalîye bêqusûr û bona dîyarîya nanî[†] ji dehe p'ara sê p'ar[*] arê xas r'ûnda stirayî û logek[*] jî r'ûn bira hilde, 11k'ahînê ku paqij dike, merivê paqij dibe dîyarîyava li ber Xudan ber derê Konê Civînê[†] bide sekinandinê. 12Û k'ahîn berxekê hilde bona dîyarîya bervadayînê[†] bide, wî r'ûnê[*] derdanêda jî hilde, vana li ber Xudan çawa dîyarîya h'ejê bih'ejîne. 13Berxê jî li wî cîyî serjêke, k'îderê dîyarîya paqijbûnê[†] û dîyarîya t'evayîşewatê[†] têne serjêkirinê, di cîyê pîrozda, çimkî dîyarîya paqijbûnê mîna dîyarîya bervadayînê k'ahînr'a dik'eve. Eva ya here pîroz e[+]. 14K'ahîn ji xûna dîyarîya bervadayînê hilde û gupika guhê wî merivîyî r'astê xe ku paqij dibe, usa jî t'ilîya mezine destê wîyî r'astê û pêç'îya mezine nigê wîyî r'astê[+]. 15Û k'ahîn ji wî r'ûnê derdanêda hilde bike li ser k'efa destê xweyî ç'epê. 16Û k'ahîn t'ilîya xweye r'astê, wî r'ûnê destê xweyî ç'epêda ke û pê t'ilîya xwe ewî r'ûnî h'eft cara li ber Xudan bir'eşîne. 17K'ahîn ji wî r'ûnê destê wîda mayî, gupika guhê wî merivîyî r'astê xe ku paqij dibe, usa jî t'ilîya mezine destê wîyî r'astê û pêç'îya mezine nigê wîyî r'astê, li ser xûna dîyarîya bervadayînê xe. 18Paşê k'ahîn wî r'ûnê destê wîda mayî bike ser serê merivê ku paqij dibe û bona wî li ber Xudan k'ewandinê bike. 19K'ahîn dîyarîya paqijbûnê bide û bona merivê ji nepaqijîya xwe ku paqij dibe k'ewandinê bike, paşê dîyarîya t'evayîşewatê serjêke. 20Hingê k'ahîn dîyarîya t'evayîşewatê û dîyarîya nanî dayne li ser gorîgehê[†]. K'ahîn bona wî k'ewandinê bike û ewê bibe paqij.

21Lê heger ew k'esîb e, destê wîda t'une haqas tişt bide, hingê bira ew bona gunek'ewandina xwe berxekê çawa dîyarîya bervadayînê bide ku bê h'ejandinê. Usa jî bona dîyarîya nanî ji dehe p'ara p'arek[*] arê xasî r'ûnda stirayî û logek[*] r'ûn, 22du fatimoka, yan jî du cûcûkêd kewa, ji van k'îjan ku dik'evine dêst, yek ji van bona dîyarîya bervadayînê be, yek jî bona dîyarîya t'evayîşewatê. 23Û r'oja h'eyşta ew bona paqijbûna xwe vana bîne cem k'ahîn, li ber derê Konê Civînê ber Xudan. 24Û k'ahîn berxa dîyarîya bervadayînê û wê derdana r'ûn hilde, vana li ber Xudan çawa dîyarîya h'ejandinê[†] bih'ejîne. 25Paşê k'ahîn berxa dîyarîya bervadayînê serjêke û ji xûna berxa dîyarîya bervadayînê hilde gupika guhê wî merivîyî r'astê xe ku paqij dibe, usa jî t'ilîya mezine destê wîyî r'astê û pêç'îya mezine nigê wîyî r'astê[+]. 26K'ahîn ji wî r'ûnî bike k'efa destê xweyî ç'epê 27û pê t'ilîya xweye r'astê k'ahîn ji wî r'ûnê destê xweyî ç'epêda ke, h'eft cara li ber Xudan bir'eşîne. 28Û k'ahîn ji wî r'ûnê destê xweda gupika guhê wî merivîyî r'astê xe ku paqij dibe, usa jî t'ilîya mezine destê wîyî r'astê û pêç'îya mezine nigê wîyî r'astê, li ser xûna dîyarîya bervadayînê xe. 29Lê ew r'ûnê destê k'ahînda mayî bira ew li ber Xudan bike li ser serê merivê ku paqij dibe û bona wî k'ewandinê bike. 30Û ji fatimoka yan cûcûkêd kewa yekî, k'îjan ku bik'eve dêst, 31k'îjan ku k'ete dêst, yekê bona dîyarîya paqijbûnê yekê jî bona dîyarîya t'evayîşewatê t'evî dîyarîya nanî bide. Û k'ahîn bona merivê paqij dibe k'ewandinê bike li ber Xudan». 32Ev e qanûna bona nexweşêd p'izika k'otî û bona paqijbûna ewêd ku destê wanda t'une.


Qenckirina k'efika malê

33Xudan Mûsa û Harûnr'a xeberda û got: 34«Gava hûn bik'evine wî welatê Kenanê[†], k'îjanî ku ez çawa milk' didime we û ez pê k'efikîyê belayê bînime serê mala welatê milk'ê weda, 35hingê xweyê malê gerekê her'e guhê k'ahîn pêxe û bêjê: ‹Mala xweda ez çawa bêjî k'efikîyê k'ifş dikim›. 36K'ahîn e'mir ke ku malê vala kin, hê berî ku ew bik'eve malê ku k'efikîyê bibîne, wekî her tiştêd malda tiştek nepaqij h'esab nebe. Pey vê yekêr'a k'ahîn bik'evê dîna xwe bide malê. 37Heger ew dîna xwe bide k'efikê û bibîne, wekî k'efikê r'engê k'esk yan sorda xwe avîtîye dîwarêd malê k'ûrda çûne û ew ji r'ûyê dîwêr k'ûr k'ifş dikin, 38hingê k'ahîn ji malê derk'eve li ber derê malê û h'eft r'oja malê k'ilît ke. 39R'oja h'efta k'ahîn dîsa bê dîna xwe bidê, heger k'efik li dîwarêd wê malê bela bûye, 40hingê k'ahîn e'mir ke, ku wan kevirêd k'efikê xwe avîtîyê derxin û bavêjine ji bajêr der cîkî ne paqij. 41Malê hindur'va her çar alîya bide t'er'işandinê û xwelîya t'er'işandî jî bir'êjine ji bajêr der cîkî ne paqij. 42Paşê kevirne din hildin daynine dewsa wan kevira û xwelîke din hildin dîwêr sîwax kin.

43Lê heger pey kevirderxistinêr'a, malt'er'işandin û sîwaxkirinêr'a k'efik dîsa xwe bavêje malê k'ifş be, 44hingê k'ahîn bira bê dîna xwe bidê, heger k'efik li malê bela bûye, eva îdî k'efika ji hevhildanê ye malda, ew ne paqij e. 45Gerekê ew mal bê xirabkirinê, kevirêd wê, darêd wê û h'emû xwelîya wê ji bajêr der bê derxistin û avîtinê cîkî ne paqij. 46Û k'îjan jî wan r'ojêd ew mal k'ilîtkirî bik'eve wê malê, h'eta êvarê ne paqij be. 47Û k'îjan wê malêda r'adizê gerekê k'incêd xwe bişo, usa jî yê wê malêda nan dixwe gerekê k'incêd xwe bişo[+].

48Lê gava k'ahîn bê dîna xwe bidê wekî pey malsîwaxkirinêr'a k'efik li malê bela nebûye, hingê k'ahîn wê malê paqij e'lam ke, çimkî k'efik derbaz bûye. 49Û bona paqijbûna wê malê, k'ahîn du teyreda, dara erzê, r'îsê sorê gevez û zoxa hûsopê hilde,[+] 50teyredekî ser ava ji ç'e'vkanîyêye derdana axînda serjêke. 51Dara erzê, zoxa hûsopê û r'îsê sorê gevez t'evî teyreda sax hilde, vana xûna wê teyreda serjêkirî û ava ç'e'vkanîyêda ke û h'eft cara li malê bir'eşîne. 52Malê pê xûna teyreda serjêkirî, pê wê ava ç'e'vkanîyê û pê teyreda sax, t'evî dara erzê, zoxa hûsopê û r'îsê sorê gevez paqij ke. 53Lê teyreda sax ji bajêr der deştêda ber'de, bona wê malê k'ewandinê bike û wê paqij be».

54Ev e qanûna her p'izika k'otî û gewrêkê, 55yan k'efikîya li ser k'inca yan li malê, 56usa jî ya gilê, gir' û r'îşîya. 57Ev e hînkirina bona qanûna ji k'otîbûn û k'efikîyê paqijbûnê yan ne paqijbûnê[+].

### 15


Qanûna nepaqijîya qalibê însên û paqijbûna wî

1Xudan[†] Mûsa û Harûnr'a xeberda û got: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeberdin û bêjine wan: ‹Heger bedena yekî ser gemarê vebe, ev gemarjêçûyîna wî nepaqij e. 3Nepaqijîya wî dema gemarjêçûyîna wîda eva be: Gava ji bedena wî gemar jê her'e yan jî bedena wî ji gemarê bê bir'înê, eva nepaqijaya wî ye. 4Ew nivîna ku gemarjêçûyî bik'evê, ew nepaqij e, li ser çi tiştî jî ku r'ûnî ew nepaqij e. 5Ew kesê ku nivîna wî k'eve, gerekê k'incê xwe bişo û xwe jî pê avê bişo, h'eta êvarê nepaqij be[+]. 6Ew kesê ku li ser wî tiştî r'ûnî, li ser k'îjanî gemarjêçûyî r'ûniştibe, ew gerekê k'incê xwe bişo û xwe jî pê avê bişo, h'eta êvarê nepaqij be. 7Ew kesê ku bedena gemarjêçûyî k'eve, ew gerekê k'incê xwe bişo û xwe jî pê avê bişo, h'eta êvarê nepaqij be. 8Heger gemarjêçûyî t'ûyî li ser kesekî paqij ke, ew gerekê k'incê xwe bişo û xwe jî pê avê bişo, h'eta êvarê nepaqij be. 9Ew zînê ku yê gemarjêçûyî li ser r'ûnî, ew nepaqij be. 10Ew kesê ku tiştekî bin wî k'eve, h'eta êvarê nepaqij be û ew kesê wan tişta hilde, ew gerekê k'incê xwe bişo û xwe jî pê avê bişo, h'eta êvarê nepaqij be. 11Û ew kesê ku gemarjêçûyî destneşûştî lêk'eve, ew gerekê k'incê xwe bişo û xwe jî pê avê bişo, h'eta êvarê nepaqij be. 12Ew derdana axîn, k'îjan ku gemarjêçûyî lêk'eve gerekê bê şkênandinê, lê derdana darîn gerekê pê avê bê şûştinê[+].

13Lê gava gemarjêçûyî ji gemarê xilaz be, ew gerekê bona paqijbûna xwe h'eft r'oja xwer'a bijmire, k'incêd xwe bişo û bedena xwe jî pê ava ç'e'vkanîyê bişo û wê bibe paqij. 14Û r'oja h'eyşta ew gerekê bona xwe du fatimoka yan jî du cûcûkêd kewa hilde li ber Xudan ber derê Konê Civînê[†] bisekine û vana bide k'ahîn[†][+]. 15K'ahîn ji van yekê bike dîyarîya paqijbûnê[†], yekê jî bike dîyarîya t'evayîşewatê[†] û k'ahîn bona gemarjêçûyîna wî k'ewandinê bike li ber Xudan.

16Heger t'oximê mêrekî jê her'e, ew gerekê bedena xwe pêva pê avê bişo û h'eta êvarê ew nepaqij be[+]. 17Û ew t'oximê jêçûyî çi k'incî yan çi ç'ermî k'eve, ew gerekê pê avê bê şûştinê û h'eta êvarê nepaqij be. 18Heger mêr serê xwe k'ulfetêr'a dayne û t'oxim jê her'e, ewana gerekê pê avê xwe bişon û h'eta êvarê ne paqij bin.

19Heger k'ulfetek pişta wê vebe û xûn jê her'e, gerekê h'eft r'oja ewa nava kirasada xwe xweyî ke û her kesê ku wê k'eve, h'eta êvarê ne paqij be[+]. 20H'emû wextê nava kirasada ewa li ser çi p'alde ew tişt ne paqij be û li ser çi tiştî jî ku r'ûnî, ew tişt ne paqij be. 21Her kesê ku nivîna wê k'eve, gerekê k'incê xwe bişo, xwe jî pê avê bişo û h'eta êvarê nepaqij be. 22Û ew kesê ku li wî tiştî k'eve li ser çi ewa r'ûniştî ye, gerekê k'incê xwe bişo, xwe jî pê avê bişo û h'eta êvarê nepaqij be. 23Ew kesê ku tiştekî nivîna wê yan jî wî tiştî k'eve li ser çi ewa r'ûdinê, h'eta êvarê nepaqij be. 24Heger mêr serê xwe wêr'a dayne, ew xwe dilewit'îne, h'eft r'oja ew nepaqij be û li ser çi nivînê ew p'alde ew nepaqij be[+].

25Heger k'ulfetek ne wextê xweda gelek r'oja xûnê bibîne, yan jî ji çapê der kirasa bibîne, ew h'emû r'ojêd nepaqijaya wê gerekê mîna wan r'ojêd piştvebûna wê bin, ewa nepaqij e[+]. 26Li ser çi nivînê ew p'alde, di nava wan r'ojêd ku ew xûnê dibîne, mîna nivîna piştvebûna wê nepaqij be û li ser çi tiştî ku ew r'ûnê, mîna nepaqijîya piştvebûna wê nepaqij be. 27Û her kesê ku li wan tişta k'eve, wê nepaqij be, ew gerekê k'incê xwe bişo û xwe jî pê avê bişo, h'eta êvarê nepaqij be. 28Lê gava ew ji gemarê bê bir'înê, hingê gerekê ewa h'eft r'oja xwer'a h'esab ke û paşê paqij bê h'esabê. 29R'oja h'eyşta eva du fatimoka yan jî du cûcûkêd kewa xwer'a hilde û vana bîne cem k'ahîn li ber derê Konê Civînê[+]. 30K'ahîn yekê bike dîyarîya paqijbûnê û yekê jî bike dîyarîya t'evayîşewatê, k'ahîn k'ewandinê li ber Xudan bike bona paqijbûna ji gemara wê.

31Bi vî awayî zar'êd Îsraêl ji nepaqijaya wan xwey kin, wekî Konê minî Şe'detîyêyî nava xweda neh'er'imînin, nava nepaqijaya xweda nemirin›»[+]. 32Ev e qanûna bona yê gemar jê diçe, usa jî bona nepaqijê ku t'oxim jê dertê 33û nexweşa ku ser kirasa vedibe, mêr yan k'ulfeta gemar ji wan diçe û mêrê ku serê xwe t'evî k'ulfeta nepaqij datîne.

### 16


R'oja salêye k'ewandinê

1Xudan[†] pey mirina her du kur'êd Harûnr'a, yêd ku ber Xudan sekinîn û mirin, Mûsar'a xeberda[+]. 2Xudan gote Mûsa: «Bêje birê xwe Harûn, ku her gav nek'eve cîyê pîroz pişt p'er'dê, li ber qalp'axê baxşandinêyî li ser sindoqê ku nemire. Çimkî ezê nava e'wrda li ser qalp'axê baxşandinê k'ifş bim[+]. 3Awa pê çi Harûn dikare bik'eve di cîyê pîroz: Pê canegakî bona dîyarîya paqijbûnê[†] û pê beranekî bona dîyarîya t'evayîşewatê[†]. 4Kirasê k'itanîyî pîroz gerekê li xwe ke û hevalkirasê k'itanî li wî be, benpişta k'itanî bide pişta xwe û p'ap'axê k'itanî bide serê xwe. Evana k'incêd pîroz in, gerekê xwe pê avê bişo û paşê van k'inca li xwe ke[+]. 5Û ji civîna zar'êd Îsraêl[†] jî du nêrîya hilde bona dîyarîya paqijbûnê û beranekî jî bona dîyarîya t'evayîşewatê.

6Harûn wî canegayê dîyarîya paqijbûnê bona xwe bide û k'ewandinê bona xwe û mala xwe bike. 7Û du nêrîya hilde li ber Xudan li ber derê Konê Civînê[†] bide sekinandinê. 8Hingê Harûn li ser wan her du nêrîya p'eşk bavêje, p'eşkekê bona Xudan, yekê jî bona azaberdana[*] nêrî. 9Û Harûn wî nêrîyê ku bi p'eşkavîtinê Xudanr'a k'et, bike dîyarîya paqijbûnê. 10Lê ew nêrîyê ku p'eşk jêr'a k'et bê azakirinê, wî li ber Xudan sax bide sekinandinê ku bi wî k'ewandin bê kirinê û wî aza ber'dî ber'îyê.

11Û Harûn wî canegayê dîyarîya paqijbûnê bona xwe bide, k'ewandinê bona xwe û mala xwe bike û canegayê dîyarîya paqijbûna xwe serjêke. 12Paşê ji ser wê gorîgeha[†] li ber Xudan agirdangê t'ijî k'ûra agir ke û du k'ulm t'ijî bixûra[†] bînxweşe hûrlêdayî ke, bibe pişt p'er'dê. 13Bixûrê li ber Xudan bike li ser wî agirî, hingê dûyê bixûrê wê li ser qalp'axê baxşandinêyî li ser devê Sindoqa Şe'detîyê bigire, wekî ew nemire[+]. 14Û xûna wî canegayî hilde pê t'ilîya xwe alîyê r'ohilatêva bir'eşîne li ser qalp'axê baxşandinê, h'eft cara pê t'ilîya xwe xûnê bir'eşîne li ber qalp'axê baxşandinê.

15Paşê nêrîyê dîyarîya paqijbûnê ji ber gunê cime'têva serjêke û xûna wî bibe pişt p'er'dê, pê xûna wî jî usa bike, çawa pê xûna canega kir, wê bir'eşîne li ser qalp'axê baxşandinê û li ber qalp'axê baxşandinê. 16Û cîyê pîroz ji nepaqijî û h'emû neheqîyêd gunêd zar'êd Îsraêl paqij ke. Aha jî gerekê ew bona Konê Civînê bike ku cem wan nava nepaqijaya wanda ye. 17T'u kes gerekê Konê Civînêda t'unebe, gava ew bona k'ewandinê bik'eve cîyê pîroz h'eta ku ew derê. Bi vî awayî ew xwe mala xwe û t'emamîya civîna Îsraêl paqij ke. 18Paşê derê ber gorîgeha li ber Xudan û bona wê k'ewandinê bike û ji xûna canegê û nêrî her çar alîyava stirûyêd gorîgehê xe[+] 19û xûnê pê t'ilîya xwe h'eft cara bir'eşîne li ser gorîgehê û ji nepaqijayêd zar'êd Îsraêl wê paqij ke û pîroz ke.

20Bona cîyê pîroz, Konê Civînê û gorîgehê ku k'ewandinê bike xilaz ke, peyr'a bira nêrîyê sax bîne, 21Harûn bira her du destêd xwe dayne li ser serê nêrîyê sax û li ser wîda h'emû bêolîtîyêd zar'êd Îsraêl, h'emû neheqîyêd wan, h'emû gunêd wanva bide r'ûyê xwe. Û vana bide li serê nêrî, bi destê merivekî k'ifşkirî bişîne ber'îyê. 22Nêrî bira h'emû bêolîtîyêd wan li ser xwe bibe e'rdekî xikî-xwelî û ew nêrî li ber'îyê bê ber'dan[+].

23Û pey vê yekêr'a Harûn bik'eve Konê Civînê, wan k'incêd k'itanî k'îjan ku ewî xwekirin k'ete cîyê pîroz, ji xwe bêxe û wan li wir bihêle[+]. 24Ew bedena xwe di cîkî pîroz pê avê bişo û k'incêd xwe li xwe ke, derk'eve dîyarîya xweye t'evayîşewatê û dîyarîya t'evayîşewatêye bona cime'tê bide, bi vî awayî bona xwe û cime'tê k'ewandinê bike. 25Bezê dîyarîya paqijbûnê jî li ser gorîgehê bişewitîne. 26Û ewê ku nêrîyê azadîyê dibe ber'dide, gerekê k'incê xwe bişo û bedena xwe jî pê avê bişo, paşê bik'eve zomê[+]. 27Lê wî canegayê bona dîyarîya paqijbûnê û nêrîyê bona dîyarîya paqijbûnê, xûna k'îjana bona k'ewandinê k'ete cîyê pîroz, gerekê vana ji zomê derxin û ç'ermêd wan, goştê wan û e'deba wan ser agir bişewitînin[+]. 28Ewê ku wan bişewitîne, gerekê k'incêd xwe bişo û bedena xwe jî pê avê bişo, paşê bik'eve zomê.

29Bira ev yek wer'a bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê, dehê meha h'eftada ta bin xwe bişkênin û t'u şixulî nekin, ne binelîyê welêt û nejî xerîbê ku nava weda dimîne[+]. 30Çimkî wê r'ojê k'ahînê[†] bona we k'ewandinê bike ku we paqij ke, wekî hûn ji h'emû gunêd xwe li ber Xudan paqij bin. 31Eva bona we mîna r'ih'etîya r'oja şemîya be, qeyde-qanûnê h'eta-h'etayê ye, nefsa xwe ta kin xwe bişkênin. 32K'ewandinê gere ew serekk'ahîn[†] bike, k'îjan ku hatîye r'ûnkirin û qewîn-qedîmkirinê, wekî dewsa bavê xwe k'ahîntîyê bike. Ew gere k'incêd k'itanî awa gotî k'incêd pîroz li xwe ke[+] 33û k'ewandinê bike bona cîyê herî pîroz, bona Konê Civînê û gorîgehê, usa jî bona k'ahîna û t'emamîya civîna mixulqetê. 34Ev yeka bona we bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê, salê carekê h'emû gunêd zar'êd Îsraêl bê k'ewandinê». Û Harûn usa kir, çawa ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû.

### 17


Qanûna h'eywan serjêkirinê

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«T'evî Harûn, kur'êd wî û h'emû zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje wan, ku ev e ew tiştê ku Xudan e'mir kir û got: 3‹heger ji mala Îsraêl kesek ga yan pêz yan bizinê zomêda serjêke, yan ji zomê der serjêke 4û neyne li ber derê Konê Civînê[†], li ber Konê Şe'detîya Xudan, ku Xudanr'a bike qurban, ew xûnê li ser wî merivî bê h'esabê, ewî xûn r'êtîye, ew meriva ji nava cime'ta xwe gerekê bê undakirinê. 5Ev yek bona wê yekê ye, ku zar'êd Îsraêl ew qurbanêd ku li çolê serjêdikin, Xudanr'a bînine li ber derê Konê Civînê cem k'ahîn[†], çawa dîyarîyêd heleqetîyê bona Xudan serjêkin[+]. 6Û k'ahîn xûnê bir'eşîne li ser gorîgeha[†] Xudane li ber derê Konê Civînê û bez jî bona bînxweşîyê Xudanr'a bişewitîne[+]. 7Qurbanêd xwe jî ew îdî bira cinar'a nekin qurban, ku pey wan diçin bêe'silîyê dikin. Ev yeka nava nisilêd wanda bira bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê›.

8Û bêje wan: ‹heger yekî ji mala Îsraêl yan jî xerîbekî ku nava wanda dimîne dîyarîya t'evayîşewatê[†] yan qurbanê bike 9û neyne li ber derê Konê Civînê ku Xudanr'a bide, ew meriva ji nava cime'ta xwe bê undakirinê[+].


Xûnxwarin qedexe ye

10Heger yekî ji mala Îsraêl, yan jî xerîbekî ku nava wanda dimîne xûna h'eywanekî bixwe, ezê berê xwe bidime ew kesê xûnxwar û wî ji nava cime'ta wî unda kim[+]. 11Çimkî e'mirê her bînberî xûnêda ye û min ew da we ku hûn pê wê li ser gorîgehê k'ewandinê bona e'mirê xwe bikin, çimkî xûn bona e'mir k'ewandinê dike[+]. 12Lema min gote zar'êd Îsraêl: «Ji we t'u kes xûnê nexwe, usa jî xerîbê ku nava weda dimîne xûnê nexwe». 13Heger kesekî ji zar'êd Îsraêl, yan jî xerîbekî ku nava wanda dimîne nêç'îrêda h'eywanekî yan teyredeke ku tê xwarinê bigire, gerekê bihêle xûn jê her'e û pê xwelîyê xûnê binixême[+]. 14Çimkî e'mirê her bînberî xûna wî ye, xûna wî e'mirê wî ye. Lema min gote zar'êd Îsraêl: «Xûna t'u bînberî nexwin, çimkî xûna her bînberî e'mirê wî ye, k'ê ku bixwe wê bê undakirinê». 15Û ew kesê ku mirar yan de'vexwarî bixwe, heger binelî be yan xerîb, gerekê k'incêd xwe bişo, pê avê xwe bişo û h'eta êvarê nepaqij be, paşê paqij bê h'esabê[+]. 16Lê heger ew k'incêd xwe neşo û xwe neşo, hingê ew gune dike stûyê xwe›».

### 18


Heleqetîya cî-nivînêye necayîz

1[•]Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje wan: ‹Ez Xudan Xwedêyê we me. 3Mîna wan kirêd welatê Misirê, k'îjanîda ku hûn têda diman nekin, mîna wan kirêd welatê Kenanê[†], k'îjanî ku ezê we bibimê, nekin û li pey e'rf-e'detêd wan neçin. 4Qirarêd min biqedînin û qeyde-qanûnêd min xwey kin pê wan her'in, ez Xudan Xwedêyê we me. 5Qeyde-qanûn û qirarêd min xwey kin, ew merivê ku biqedîne bi wan wê bijî, ez Xudan im[+].

6T'u kes nêzîkî pismama xweye nêzîk nebe ku şerma wê veke, ez Xudan im. 7Şerma bavê xwe yan şerma dîya xwe venekî. Ewa dîya te ye şerma wê venekî. 8Şerma jinbava xwe venekî, ew şerma bavê te ye[+]. 9Şerma xûşka xwe, qîza bavê xwe, yan qîza dîya xwe, heger malda bûyî be yan derva şerma wan venekî[+]. 10Şerma qîza kur'ê xwe, yan şerma qîza qîza xwe venekî, çimkî ew şerma te ye. 11Şerma qîza jinbava xwe, ku ji bavê te bûye ew xûşka te ye, şerma wê venekî. 12Şerma met'a xwe venekî, çimkî ewa ji xûna bavê te ye. 13Şerma xatîya xwe venekî, çimkî ewa ji xûna dîya te ye. 14Şerma apê xwe venekî û nêzîkî jina wî nebî, ew jinapa te ye. 15Şerma bûka xwe venekî, ewa jina kur'ê te ye, şerma wê venekî[+]. 16Şerma jinbira xwe venekî, ew şerma birê te ye[+]. 17Şerma k'ulfetekê qîzêva venekî û qîza kur'ê wê yan qîza qîza wê nestînî ku şerma wan vekî, evana xûnek in, ev yeka k'irêtî ye[+]. 18Xûşkekê neynî li ser xûşkê saxîya wêda şerma wê vekî, bikî hêwî[+].

19Nêzîkî k'ulfetê nebî ku şerma wê dema nepaqijaya wêda vekî, gava li ser kirasa vedibe[+]. 20Serê xwe jina t'u kesîr'a daneynî ku t'evî wê bih'er'imî[+]. 21Zar'êd xwe t'u car Moloxr'a[*] nekin qurban, navê Xwedêyê xwe bêhurmet nekin. Ez Xudan im. 22Serê xwe qisimê mêrar'a daneynî çawa mîna qisimê jinê, ev yek k'irêtî ye[+]. 23Serê xwe t'u h'eywanêr'a daneynî ku t'evî wê bih'er'imî û k'ulfet t'u car xwe nede li ber h'eywên ku h'eywan lêk'eve, ev yek k'irêtî ye[+].

24Pê t'u tiştekî ji van xwe neh'er'imînin, çimkî pê van h'emû tişta wan mileta xwe h'er'imandine, k'îjana ku ezê ber'dimê wan ji ber we r'aqetînim. 25E'rd h'er'imî, ezê bela wî bînime serê wî, e'rdê jî me'dê xwe ji binelîyêd xwe li hev xist[+]. 26Lê hûn qeyde-qanûn û qirarêd min xwey kin û ji van k'irêtîya t'u tiştî nekin, ne yê binelî, ne jî xerîbê ku nava weda dimîne. 27Çimkî berî we, wan merivêd wî welatî ev h'emû h'eramî kirin û welat h'er'imî. 28Nebe ku welat me'dê xwe ji we jî li hev xe, gava hûn wî bih'er'imînin, çawa berî we me'dê wî ji wan mileta lihev k'et. 29Çimkî k'î ku ji van h'emû k'irêtîya yekî bike, xweyê van kira gerekê ji nava cime'ta xwe unda be. 30Awa t'emîyêd min xwey kin, wekî wan e'detêd k'irête ku berî we hatine kirinê hûn nekin û pê wan neh'er'imin. Ez Xudan Xwedêyê we me›».

### 19


Qeyde-qanûnêd heqî û pîrozîyê

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«T'evî t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje wan: ‹Pîroz bin, çimkî ez Xudan Xwedêyê we pîroz im[+]. 3Ji we her kes qedirê dê û bavê xwe bigire û r'ih'etîya şemîyêd min xwey kin, ez Xudan Xwedêyê we me[+]. 4Li p'ûta veneger'in û xwer'a xwedêyêd r'okirî çênekin, ez Xudan Xwedêyê we me[+].

5Gava hûn Xudanr'a dîyarîya heleqetîyê[†] bidin, usa bidin ku bê qebûlkirinê[+]. 6Wê r'oja ku we dîyarî da û r'ojtira dinda gerekê ew bê xwarinê û çi jî ma r'oja sisîya ew gerekê bê şewitandinê. 7Lê heger r'oja sisîya ji wê bê xwarinê ew h'eramî ye, nayê qebûlkirinê. 8K'î ku ji wê bixwe, ew gune dike stûyê xwe, çimkî ew tiştêd Xudane pîroz dih'er'imîne, ew kesa ji nava cime'ta xwe gerekê bê undakirinê.

9Gava hûn zevîya xwe bidirûn, devê zevîyê h'eta xilazîyê nedirûyî[†] û simbilêd ji zevîya te k'etî berev nekî[+]. 10Tirîyêd xwe ku diçinî paşin nekî, tirîyêd ji destê te k'etî hilnede, wana yê k'esîb û xerîbr'a bihêle, ez Xudan Xwedêyê we me[+]. 11Dizîyê nekin, derewa nekin û hevdu nexapînin[+]. 12Pê navê min derew sond nexwin û navê Xwedê xwe bêhurmet nekin. Ez Xudan im[+].

13Dilê kesekî neêşînî û t'alan nekî, heqê xebata p'aleyê te h'eta sibehê li cem te nemîne[+]. 14Nifir'a li yê ker' nekî, tiştekî nedî li ber nigê yê kor, lê ji Xwedêyê xwe bitirse. Ez Xudan im. 15Dîwanêda ner'astîyê nekin, pişta belengaza negirin ne jî qedir li yê mezin bikin, r'ast li ser îşê wanda binihêr'in[+]. 16Nava cime'ta xweda buxdanbîyê nekî, nebî bayîsê serê hevalê xwe. Ez Xudan im[+].

17Dilê xweda nejenî birê xwe, hevalê xwe hilêyî, ku gunê wî tu nek'işînî[+]. 18H'eyfê hilnedî û k'înê zar'êd cime'ta xwer'a nejoyî, lê hevalê xwe weke xwe h'iz bikî. Ez Xudan im[+].

19Qeyde-qanûnêd min xwey kin, h'eywanekî xwe t'evî h'eywanekî cûr'ekî mayîn nedî kelkirinê, zevîya xwe du cûr'e t'oxim ner'eşînî, k'inca bi du cûr'e t'êla çêkirî xwe neke[+].

20Heger yek serê xwe k'ulfeteke xulamoka merivekîr'a dayne ku yekîr'a nîşankirî be, ya ku hela hê nehatîye k'ir'înê yan azadî jêr'a nehatîye dayînê, gerekê her du jî bêne cezakirinê, lê mirin ji wanr'a nak'eve, çimkî k'ulfet ne aza bû. 21Û mêr bira dîyarîya ji bervadayîna xwe beranekî Xudanr'a bîne li ber derê Konê Civînê[†]. 22K'ahîn[†] bona wî pê beranê dîyarîya ji bervadayînê li ber Xudan bona gunê wîyî kirî k'ewandinê bike û gunê wîyî kirî wê lê bê baxşandinê.

23Gava ku hûn bik'evine wî welatê Kenanê[†] û her cûr'e darêd xweyîber daç'ikînin, berêd wan nepaqij[*] h'esab kin. Sê sala gerekê ew ber bona we nepaqij h'esab bin û ew neyêne xwarinê. 24Lê sala çara h'emû berê wan dara pîroz h'esab kin û bona pesindayîna Xudan bidin. 25Sala pênca hûn paşê dikarin berê wan bixwin. Bi vî awayî berê darêd wê li we zêde bin. Ez Xudan Xwedêyê we me.

26T'u tiştî xûnêva nexwin. R'e'mildarîyê yan pîresêrtîyê nekin[+]. 27P'or'ê dora serê xwe kur' neke û serê r'ûdana xwe nebir'e[+]. 28Bona mirî birîna li ser xwe çê nekin û nivîsarêd k'utayî li xwe dernexin. Ez Xudan im[+].

29Qîza xwe neh'er'imînî, wê bona p'ût nedî qavîyê[*], wekî welat qavîyê neke û k'irêtîyêva t'ijî nebe[+]. 30R'ih'etîya şemîyêd min xwey kin, qedirê pîrozgeha min bigirin, ez Xudan im[+].

31Neçine cem yêd gazî r'uh'a dikin û ji micêwirê[*] cina nepirsin, ku ji wan hûn neh'er'imin. Ez Xudan Xwedêyê we me[+].

32Li ber yê p'or'sipî r'abe û qedirê e'mirê mezin bigire, ji Xwedêyê xwe bitirse. Ez Xudan im[+].

33Heger xerîbek e'rdê weda cî-war be bimîne, tengasîyê nedine wî[+]. 34Xerîbê ku nava weda bimîne bona we bira mîna binelîyê welatê we be, weke xwe wî h'iz bikî, çimkî hûn jî welatê Misirêda xerîbîyêda bûne. Ez Xudan Xwedêyê we me[+].

35Dîwankirinêda neheqîyê nekin, ne çapê, ne mêzînê ne jî pîvanêda. 36Bira mêzîna we r'ast be, kevirê mêzînê r'ast, koda[*] we r'ast, cêr'ê[*] we r'ast be. Ez Xudan Xwedêyê we me, yê ku hûn ji welatê Misirê derxistin[+]. 37H'emû qeyde-qanûnêd min û qirarêd min xwey kin û wan biqedînin. Ez Xudan im›».

### 20


Belayêd p'ûtp'aristîyê

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«Usa jî bêje zar'êd Îsraêl[†]: ‹K'î ji zar'êd Îsraêl yan jî xerîbekî nava Îsraêlda ku dimîne zar'a xwe Moloxr'a bike qurban, ew gerekê e'se bê kuştinê, cime'ta wî welatî ewî bide li ber kevira[+]. 3Ezê berê xwe bidime li wî merivî û ewî ji nava cime'ta wî bidime undakirinê, çimkî ewî ji zar'êd xwe dane Molox, wekî Pîrozgeha min bih'er'imîne û navê minî pîroz bêhurmet ke[+]. 4Lê gava ew meriva ji zar'êd xwe bide Molox û cime'ta wî welatî ç'e'vê xwe bigire wekî wî nekujin,[+] 5hingê ezê berê xwe bidime li wî merivî û mala wî, ewî û wan merivêd ku li pey wî diçin ku t'evî Molox bêe'silîyê bikin ji nav cime'ta wan bidime undakirinê.


R'uh'gazîkirin û micêwirê cina

6Û ewê ku xwe li yê gazî r'uh'a dike û micêwirê cina bigire ku r'îya wanda her'e bêe'silîyê bike, ezê berê xwe bidime wî, ewî ji nava cime'ta wî bidime undakirinê[+]. 7Awa xwe pîroz kin û pîroz bin, çimkî ez Xudan Xwedêyê we me[+]. 8Qeyde-qanûnêd min xwey kin û biqedînin, çimkî ez Xudan im pîrozkirê we. 9Ewê ku nifir'a dê û bavê xwe bike, e'se ew gerekê bê kuştinê. Ewî nifir' li dê û bavê xwe kirine, xûna wî li serê wî be[+].


Zinêk'arî

10Ewê ku dest bavêje k'ulfeteke mêrkirî, yan jî dest bavêje jina yekî, e'se ew gerekê bê kuştinê, yê kirî jî ya kirî jî[+]. 11Û ewê ku serê xwe jinbava xwer'a dayne, ewî şerma bavê xwe vekir, e'se ew her du jî gerekê bêne kuştinê, xûna wan li serê wan be[+]. 12Heger yek serê xwe bûka xwer'a dayne, e'se her du jî gerekê bêne kuştinê, vana k'irêtî kirîye, xûna wan li serê wan be[+]. 13Heger yek çawa t'evî k'ulfetê serê xwe mêrekîr'a dayne, her duya jî k'irêtî kirîye, e'se gerekê bêne kuştinê, xûna wan li serê wan be[+]. 14Heger yek jinekê bistîne û dê jî pêr'a, eva bêolîtî ye, ewî jî wana jî agir berdinê bişewitînin, ku nava weda bêolîtî t'unebe[+]. 15Heger yek serê xwe h'eywênr'a dayne, e'se ew gerekê bê kuştinê, h'eywan jî gever kî[+]. 16Heger jinek xwe bide li ber h'eywanekî ku ew li wê k'eve, jinê jî h'eywan jî bikujî, e'se ewana gerekê bêne kuştinê, xûna wan li serê wan be.

17Heger yek xûşka xwe bistîne, awa gotî qîza bavê xwe, yan jî qîza dîya xwe, ewî ku şerma wê dîtîye, ewê jî şerma wî, ev yek k'irêtî ye, evana ji ber ç'e'vê cime'ta xwe gerekê bêne undakirinê. Ewî ku şerma xûşka xwe vekir, gerekê ew gunê xwe bik'işîne[+]. 18Heger yek dema nexweşîya k'ulfetê serê xwe wêr'a dayne, şerma wê veke, ew wê li ser kirasa vedike, jin jî xwe li ser kirasa vedike, ev her du jî gerekê ji nava cime'ta xwe bêne undakirinê[+]. 19Şerma xatîya xwe, yan şerma met'a xwe venekî, k'ê vê yekê bike ew neferê xwe te'zî dike, gunê xwe ew gerekê bik'işînin[+]. 20Heger yek serê xwe jinapa xwer'a dayne, ewî şerma apê xwe vekir, ew gerekê gunê xwe bik'işînin û wê bêzur'et bimirin[+]. 21Heger yek jina birê xwe bistîne, eva k'irêtî ye, ew şerma birê xwe vedike, ewê bêzur'et bin[+].


T'emîya pîrozbûnê

22H'emû qeyde-qanûn û qirarêd min xwey kin û wan biqedînin, wekî ew e'rdê ku ez we dibim ku ser bijîn me'dê xwe li we lihev nexe. 23Û pey qeyde-qanûnêd wan mileta neçin, k'îjana ezê ber'dimê wan ji we r'aqetînim, çimkî vana ev h'emû tişt kirin û ez ji wan zivêr bûm. 24Û min wer'a got: «Hûnê li welatê wan war bin, ezê wî çawa milk' bidime we, welatekî ku şîr û hingiv jê dik'işe». Ez Xudan Xwedêyê we me ku min hûn ji h'emû mileta başqe kirin[+]. 25Awa firqîyê bikine nava h'eywanêd h'elal û ne h'elal û nava teyredêd ne h'elal û h'elal û xwe pê h'eywên yan teyreda, yan jî pê wan h'emû şûlikîyêd e'rdê neh'er'imînin, k'îjan ku min bona we çawa ne paqij başqe kirin[+]. 26Hûn bona min pîroz bin, çimkî ez Xudan pîroz im, min hûn ji nava mileta başqe kirin, ku hûn p'ara min bin[+].

27Mêr yan jin, heger gazî r'uh'a ke yan micêwirtîya cin bike, e'se gerekê bêne kuştinê, wan bidine ber kevira, xûna wan li serê wan be›»[+].

### 21


Qanûna k'ahîntîyê

1Xudan[†] gote Mûsa: «T'evî k'ahînêd[†], kur'êd Harûn xeber de û bêje wan: ‹Bira ji wan t'u kes mirîyê miletê xwe nek'eve û xwe neh'er'imîne, 2pêştirî neferê mala xwe, awa gotî dê û bavê xwe, kur' û qîzêd xwe û birê xwe, 3usa jî xûşka xweye nemêrkirîye cem xwe, ew dikare bona wan van k'eve û xwe ne paqij ke. 4Ew gere xwe neh'er'imîne, awa gotî destê xwe nede cinyazê pismamtîya xweye alîyê h'al-zewacêda ku nepaqij derê. 5K'ahîn bira p'or'ê serê xwe belek-belekî kur' nekin, serê r'ûdana xwe nebir'in û li ser xwe dexma çê nekin[+]. 6Gerekê bona Xwedêyê xwe pîroz bin û navê Xwedêyê xwe bêhurmet nekin, çimkî k'ahîn dîyarîyêd Xudane şewatê, nanê Xwedêyê xwe didin, lema jî ewana gerekê pîroz bin[+]. 7Ew gerekê k'ulfeta qav yan bê namûs nestînin, yan jî ya mêrber'dayî, çimkî ewana pîrozê Xwedêyê xwe ne. 8Cime't k'ahîna pîroz h'esab ke, çimkî ew nanê Xwedêyê we dide, ew bona we bira pîroz be, çimkî ez pîroz im, Xudanê ku we pîroz dike[+]. 9Heger qîzeke k'ahînekî qavîyê bike bih'er'ime, ew bavê xwe dih'er'imîne, gerekê agir berdine wê bişewitînin[+].

10Lê serekk'ahînê[†] nava birayêd xweda, li ser serê k'îjanîda r'ûnê r'ûnkirinê hatîye r'êtinê û qewîn-qedîmkirinê ku k'incêd pîroz li xwe ke, ew gerekê p'or'ê xwe ser xweda neyne û k'incêd xwe neqelêşe[+]. 11Ew gerekê nêzîkî t'u mirîyî nebe, h'eta nêzîkî cinyazê dê û bavê xwe jî nebe, ku xwe neh'er'imîne[+]. 12Ew gerekê ji Pîrozgehê neqete û Pîrozgeha Xwedêyê xwe neh'er'imîne, çimkî r'ûnê Xwedêyî bona bijartinê li ser wî ye. Ez Xudan im[+]. 13Ew gerekê qîzeke bik'ir bistîne. 14Jinebîyê, mêrber'dayê yan ya bênamûs yan qav nestîne. Lê ji qebîla xwe qîzeke bik'ir bistîne. 15Îzina wî t'une ku ew r'ik'inyata xwe nava cime'ta xweda bih'er'imîne, çimkî ez Xudan im, yê ku wî pîroz dikim›».

16Xudan Mûsar'a xeberda û got: 17«T'evî Harûn xeber de û bêjê: ‹Ji r'ik'inyata te heger kesek nava nisilêd xweda qusûreke wî hebe, bira nêzîk nebe ku nanê Xudanê xwe bide. 18Ew kesê ku qusûra wî hebe, heger kor be, yan bikule, yan e'blû, yan bêcûr'e[+] 19yan yê nigşkestî, yan destşkestî, 20yan kûzik, yan bocî, yan ç'e'vşêlû, yan gur'î, yan r'îşî, yan t'aqur'î be. 21Ji r'ik'inyata Harûnê k'ahîn, qusûra k'îjanî ku hebe, t'u kes nêzîk nebe ku dîyarîyêd Xudane şewatê bide. Qusûra wî ku heye bira ew nêzîk nebe ku nanê Xudanê xwe bide. 22Nanê Xwedêyê xwe ew dikare ji tiştê here pîroz û ji tiştê pîroz bixwe. 23Lê t'enê nêzîkî p'er'dê nebe û gorîgehê[†] nek'eve, qusûra wî ku heye, ew gerekê tiştêd mine pîroz neh'er'imînin, çimkî ez Xudan im, yê ku wan pîroz dikim›». 24Mûsa aha gote Harûn, kur'êd wî û h'emû zar'êd Îsraêl[†].

### 22


Qeyde-qanûnêd qurbana

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«Bêje Harûn û kur'êd wî, ku ewana ji wan dîyarîyêd pîroze ku zar'êd Îsraêl[†] minr'a didin, h'evza xwe bikin, ku k'ahîn[†] navê minî pîroz nedine bêhurmetkirinê. Ez Xudan im. 3Bêje wan: ‹Nava t'emamîya nisilêd weda, ew kesê nava r'ik'inyata weda, k'îjan ku nava nepaqijaya xweda nêzîkî wan tiştêd pîroz be, yêd ku zar'êd Îsraêl Xudanr'a dîyarî didin, ew kes gerekê li ber ç'e'vê min bê undakirinê. Ez Xudan im[+]. 4K'îjan ku ji r'ik'inyata Harûn k'otî[†] be, yan gemar jê her'e, ew gerekê ji tiştêd pîroz nexwe h'eta ku paqij be. Lê ewê ku tiştekî k'eve, k'îjan ku ji mirî h'er'imîye, yan jî yekî ku t'oximê wî jê çûyî k'eve,[+] 5yan şûlikekî k'eve, k'îjan ku wî dih'er'imîne, yan merîkî k'eve bih'er'ime, yê ku tiştekîda nava nepaqijayêda ye, 6ew merivê ku van tişta k'eve h'eta êvarê ew nepaqij h'esab be û ji tiştêd pîroz jî nexwe h'eta ku xwe pê avê neşo. 7Lê gava r'o her'e ava, hingê ew paqij bê h'esabê û paşê ji tiştêd pîroz bixwe, çimkî ew nanê wî ye. 8Ew mirar yan de've xwarî gerekê nexwe, ku bi wan neh'er'ime. Ez Xudan im[+]. 9Bira t'emîyêd min xwey kin wekî gune li ser xweda neynin, neh'er'imin û nemirin. Ez Xudan im, yê ku wan pîroz dikim.

10T'u kes pêştirî k'ahîna ji tiştê pîroz gerekê nexwe, mêvanê k'ahîn û p'aleyê wî jî ji tiştê pîroz gerekê nexwin[+]. 11Lê ew kesê ku k'ahîn pê p'erê xwe k'ir'îye û yê mala wîda bûye evana dikarin nanê wî bixwin[+]. 12Lê heger qîza k'ahîn yekî ne ji mala k'ahîna standîye, ewa ji dîyarîyêd pîroz gerekê nexwe. 13Lê gava qîza k'ahîn jinebî yan mêrber'dayî û bêzur'et li ser mala bavê xweda veger'îyayî be, hingê ew mîna qîztîya xwe ji nanê bavê xwe dikare bixwe. Lê belê yê ne ji mala k'ahîna gerekê nexwe. 14Lê heger yek bê h'emdê xwe ji tiştêd pîroz bixwe, hingê gerekê p'areke pênca li ser wan tiştêd pîrozda zêdeke û bide k'ahîn[+]. 15K'ahîn dîyarîyêd zar'êd Îsraêle pîroz ku Xudanr'a didin gerekê neh'er'imînin, 16nebe ku zar'êd Îsraêl tiştêd pîroz bixwin gune bikine stûyê xwe, çimkî ez Xudan im, yê ku wan pîroz dikim›».


Qurban gerekê bêqusûr be

17Xudan Mûsar'a xeberda û got: 18«T'evî Harûn, kur'êd wî û h'emû zar'êd Îsraêl xeber de û wanr'a bêje: ‹Gava kesek ji mala Îsraêl yan xerîbekî nava Îsraêlda ku dimîne, ji ber sozdayînekêva yan bi r'ezedilîya xwe qurbanê Xudanr'a bide çawa dîyarîya t'evayîşewatê[†], 19bona ku bê qebûlkirinê ew qurban gerekê nêr û bêqusûr bin, pez-dewar yan nêrî bin. 20T'u tiştê bi qusûr nekine qurban, çimkî ew nayê qebûlkirinê[+].

21K'ê dewarekê yan pezekê ji ber sozdayînekêva yan bi r'ezedilîya xwe Xudanr'a dîyarîya heleqetîyê[†] bide, ew gerekê bêqusûr be, wekî bê qebûlkirinê, t'u qusûr gerekê li ser wê t'unebe. 22Kor, yan seqet, yan dexme, yan gilê, yan gur'î, yan k'os, yêd ha Xudanr'a neynin, ji van nekine dîyarîya şewatê Xudanr'a, daneynine li ser gorîgehê[†]. 23Lê dewar yan berxa ku li ser wan tiştekî kêm yan zêde hebe, dikarî çawa p'êşkêşa r'ezedilîyê bidî, lê bona sozdayînê ew nayê qebûlkirinê. 24H'eywanê batîlêdayî, yan h'incir'andî, yan qelişî, yan jêkirî Xudanr'a nedin, welatê xweda vê yekê nekin. 25Û ji destê xerîba jî ji van h'emû h'eywana çawa xurek Xudanê xwer'a p'êşkêş nedin, çimkî wanda kêmasî û qusûr heye, evana nayêne qebûlkirinê›».

26Xudan Mûsar'a xeberda û got: 27«Gava golik, yan berx, yan kar bibin, h'eft r'oja bira ew li ber makê xwe bin û r'oja h'eyşta û peyr'a wê bona dîyarîya şewatê Xudanr'a bêne qebûlkirinê[+]. 28Ç'êlekê t'evî golika wê yan mîyê t'evî berxa wê, her duya t'evayî r'ojekêda serjê nekin[+]. 29Gava hûn dîyarîya r'azîdarîyê bidin, bi vî awayî gerekê bidin, wekî ji we bê qebûlkirinê[+]. 30Wê r'ojêda ew gerekê bê xwarinê, h'eta serê sibê ji wê nehêlin. Ez Xudan im[+]. 31Û t'emîyêd min xweyî kin û wan biqedînin. Ez Xudan im. 32Navê minî pîroz bêhurmet nekin, wekî ez nava zar'êd Îsraêlda pîroz bim. Ez Xudan im, yê ku we pîroz dikim. 33Min hûn ji Misirê derxistin, ku bibime Xwedêyê we. Ez Xudan im»[+].

### 23


Cejinêd Xudan

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje wan: ‹Ev in ew cejinêd Xudan, k'îjanêd ku hûnê h'esab kin çawa civînêd pîroz, ev in cejinêd min. 3Şeş r'oja dikarin şixul bikin, lê r'oja h'efta şemîya r'ih'etîyê ye, civîna pîroz e, t'u şixulî nekin, eva şemîya r'ih'etîyê ye bona Xudan h'emû cî-warêd weda[+].


Cejina Nanê Şkeva

4Evana ne cejinêd Xudan, k'îjana ku hûnê wextê wanda derbaz kin. 5Çardehê meha yekê berê êvarê Cejina Xudane Derbazbûnê ye[+]. 6Û hema panzdehê wê mehê jî Cejina Xudane Nanê Şkeva ye. H'eft r'oja gerekê hûn nanê şkeva bixwin. 7R'oja pêşin wer'a civîna pîroz be, t'u şixulê xebatê nekin. 8H'eft r'oja dîyarîyêd şewatê Xudanr'a bidin, r'oja h'efta dîsa wer'a civîna pîroz be, t'u şixulê xebatê nekin›»[+].


Cejina Berê Pêşin

9Xudan Mûsar'a xeberda û gotê: 10«T'evî zar'êd Îsraêl xeber de û bêje wan: ‹Gava hûn bik'evine wî welatî, k'îjanî ku ezê bidime we û hûn e'rdê wî bidirûn, gur'zê dirûnêyî e'wlin bînine cem k'ahîn[†][+]. 11Ew gerekê wî gur'zî li ber Xudan bih'ejîne, ku ew bona we bê qebûlkirinê. K'ahînê evî gur'zî r'oja pey şemîyêr'a bih'ejîne. 12Û r'oja ku gur'zê xwe bih'ejînin, gerekê berxekî yeksalîyî bêqusûr jî bona dîyarîya t'evayîşewatê[†] Xudanr'a bidin. 13Û usa jî t'evî berxê, ji dehe p'ara du p'arê êfayê[*] arê xasî r'ûnda stirayî, çawa dîyarîya şewatêye bînxweş Xudanr'a bidin û dîyarîya wêye serdakirinê jî p'areke hînê[*] şerav be. 14H'eta wê r'oja ku hûn dîyarîyêd xwe didine Xudanê xwe, nan yan qeynok, yan genimê simbilada nexwin. Ev yeka nava nisilêd we û cî-warêd weda qeyde-qanûna h'eta-h'etayê be.


Cejina H'eftîya

15Pey r'oja şemîyêr'a[†], gava we gur'zê dîyarîya h'ejandinê[†] anî, xwer'a h'eft h'eftîêd t'am h'esab kin[+]. 16H'eta r'oja pey her h'eft h'eftîyar'a pêncî r'ojî h'esab kin û dîyarîya nanîye[†] nû Xudanr'a bînin. 17Ji cî-warêd xwe bona dîyarîya h'ejandinê du nana bînin, ew gerekê ji arê xasî ji dehe p'ara du p'arêd êfayê[*] hilatî û pijandî be, eva berê pêşin e bona Xudan. 18T'evî wî nanî h'eft berxêd yeksalîye bêqusûr, canegakî û du berana jî çawa dîyarîya t'evayîşewatê, t'evî dîyarîyêd wane nanî û dîyarîyêd wane serdakirinê Xudanr'a bidin. Evê Xudanr'a bibe dîyarîya şewatê ye bînxweş. 19Bona dîyarîya ji ber gunava ji bizina nêrîkî û bona dîyarîya heleqetîyê[†] du berxêd yeksalî bidin. 20K'ahîn t'evî nanê berê bêşin bona dîyarîya h'ejandinê du berxa li ber Xudan bide, evanayê Xudanr'a pîroz bin, bona k'ahîn bin. 21Hema xût wê r'ojê e'lam kin, ku wer'a bibe r'oja civîna pîroz, t'u şixulî nekin, bira ev yeka nava cî-warêd we û nisilêd weda bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê. 22Gava hûn nanê welatê xwe bidirûn, dema dirûnê devê zevîyê h'eta xilazîyê nedirûyî[†] û simbilêd dirûye k'etî t'op nekî, vana yê k'esîb û yê xerîbr'a bihêlî. Ez Xudan Xwedêyê we me›»[+].


Cejina Bor'îya

23Xudan Mûsar'a xeberda û gotê: 24«Zar'êd Îsraêlr'a xeber de û bêje wan: ‹Yekê meha h'efta wer'a bibe r'oja r'ih'etîyê, civîna pîroze bona r'oja bîranîna dengê bor'îyê[+]. 25T'u şixulî nekin, lê belê dîyarîya şewatê Xudanr'a bînin›».


Cejina R'oja K'ewandinê

26Xudan Mûsar'a xeberda û gotê: 27«Dehê vê meha h'efta jî r'oja k'ewandinê be, bira wer'a bibe civîna pîroz, xwe bişkênin ta bin û Xudanr'a dîyarîya şewatê bînin[+]. 28Wê r'ojêda t'u şixulî nekin, çimkî ev r'oj bona we r'oja gunek'ewandinê ye, wekî hûn gunêd xwe li ber Xudan Xwedêyê xwe bik'ewînin. 29Lê ewê ku wê r'ojê xwe neşkêne ta nebe, ji nava cime'ta xwe gerekê bê r'aqetandinê. 30Lê heger kesek wê r'ojêda şixulekî bike, wî kesî ezê ji nava cime'ta wî bidime undakirinê. 31T'u şixulî nekin, bira ev yeka nava nisilêd we û cî-warêd weda bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê. 32Ev yeka bona we mîna şemîya r'ih'etîyê be, hûn gerekê êvara nehê mehê xwe bişkênin ta bin, ji wê êvarê h'eta êvara din r'ih'etîya şemîya xwe xwey kin».


Cejina H'olikçêkirinê

33Xudan Mûsar'a xeberda û gotê: 34«T'evî zar'êd Îsraêl xeber de û bêje wan: ‹Panzdehê vê meha h'eftada, h'eft r'oja Cejina H'olikaye bona Xudan[+]. 35R'oja pêşin civîna pîroz be, t'u şixulî gerekê nekin. 36Nava van h'eft r'ojada dîyarîya şewatê bidine Xudan, r'oja h'eyşta wer'a civîna pîroz be û Xudanr'a dîyarîya şewatê bînin. Eva civîna e'zîz e, t'u şixulî nekin.

37Evana ne ew cejinêd Xudan, k'îjana ku gerekê hûn civînêd pîroz h'esab kin, wekî Xudanr'a dîyarîyê şewatê, dîyarîyê t'evayîşewatê, dîyarîyê nanî, qurban û dîyarîyê serdakirinê ku her yek r'ojê wanda bêne dayînê, 38pêştirî şemîyêd Xudan, pêştirî h'edîyêd we, pêştirî h'emû sozdayînêd we, pêştirî wan h'emû dîyarîyêd weye r'ezedilîyê ku hûnê bidine Xudan. 39Usa jî panzdehê meha h'efta, gava hûn deremetêd e'rdê t'op kin, h'eft r'oja cejina Xudan derbaz kin, r'oja e'wlin û r'oja h'eyşta r'ojêd r'ih'etîyê bin[+]. 40R'oja e'wlin xwer'a berêd darêd r'ind, ç'iqilê darêd xurma, ç'iqilê darêd belgsix û ç'iqilê darêd bîyêye devê ava hildin û h'eft r'oja li ber Xudan Xwedêyê xwe şa bin. 41Evê cejinê salêda h'eft r'oja Xudanr'a derbaz kin. Eva nava nisilêd weda qeyde-qanûna h'eta-h'etayê be. Meha h'eftada gerekê vê cejinê derbaz kin. 42H'eft r'oja gerekê h'olikada bimînin, her binelîyê Îsraêlê gerekê h'olikada bimîne, 43wekî nisilêd we bizanibin, gava ku min zar'êd Îsraêl ji Misirê derxistin, ew h'olikada cî-war kirin. Ez Xudan Xwedêyê we me›».

44Mûsa aha cejinêd Xudan zar'êd Îsraêlva e'yan kirin.

### 24


Xemkirina bona r'ûnê ç'irê û nanê Xwedêr'a dayî

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û gotê: 2«T'emîyê bide zar'êd Îsraêl[†], wekî ter'a bona r'onayê bizirê lêdayîyî paqij bînin, ku ç'ira t'imê bişxule[+]. 3Harûn gerekê Konê Civînêda[†], alîyê p'er'da şe'detîyê der, ç'irê saz ke, ji êvarda h'eta sibehê li ber Xudan t'imê bişxulîne. Eva nava nisilêd weda qeyde-qanûna h'eta-h'etayê be. 4Ç'irê gerekê li ser şemdana[†] zêr'ê xalis li ber Xudan t'imê hazir kin. 5Arê xas hildî û pê wî arî donzdeh nana lêxî, her nanek gerekê du p'ar ji dehe p'arêd êfayê[*] be. 6Û wan du cêrge, şeş-şeş dayne li ser t'extê bi zêr'ê xalis zêr'kirî li ber Xudan[+]. 7Û bixûra[†] safî daynî li ser her du cêrga, ku li ser nan bona Xudan bibe bîranîn çawa dîyarîya şewatê. 8Her r'ojêd şemîyê t'imê donzdeh nana gerekê alîyê zar'êd Îsraêlda bidine li ber Xudan, çawa peymana[†] h'eta-h'etayê. 9Evanayê p'ara Harûn û kur'êd wî bin, gerekê ew vana di cîyê pîrozda bixwin, çimkî eva bona wan ji dîyarîyêd şewatêye Xudane here pîroz e. Eva qeyde-qanûna h'eta-h'etayê ye»[+].


Bela k'ifirîya hindava Xwedêda

10Kur'ê jineke îsraêlî ku bavê wî misirî bû, çû nava zar'êd Îsraêl, ewî zomêda t'evî yekî îsraêlî şer' kir. 11Û kur'ê wê jina îsraêlî k'ifirî navê Xudan kir û nifir' kir, ew girtin anîne cem Mûsa. (Navê dîya wî Şilomît bû, ji bereka Dan qîza Dîbrî). 12Ew girtî hiştin h'eta ku qirara Xudan wanva e'yan be[+].

13Xudan Mûsar'a xeberda û gotê: 14«Wî merivê ku k'ifirî ji zomê derxe û h'emûyêd ku bihîstine bira destêd xwe bidine li ser serê wî û t'emamîya cime'tê wî bidine li ber kevira bikujin[+]. 15Bêje zar'êd Îsraêl: ‹K'î ku nifir'a Xwedêyê xwe bike, ewê gunê xwe bik'işîne[+]. 16K'î k'ifirîya navê Xudan bike ew e'se gerekê bê kuştinê, t'emamîya cime'tê gerekê wî bide li ber kevira bikuje. Heger xerîb be yan binelî, k'îjanî k'ifirî navê Xudan kir ew gerekê bê kuştinê. 17K'î ku merivekî xe bikuje, ew e'se gerekê bê kuştinê[+]. 18K'îjan ku h'eywanekî xe bikuje, ji ber wî h'eywanîva gere bide: H'eywan ji ber h'eywênva[+]. 19Heger yek zedekê li yekî din xe, ewî çawa kirîye usa ji li wî bikin:[+] 20Şkênandin ji ber şkênandinêva, ç'e'v ji be ç'e'vva, diran ji ber diranva, ewî çawa zede meriv xistibe, usa jî gerekê li wî bikin. 21Yê h'eywan kuşt gerekê ji berva bê dayînê, lê yê merî kuşt gerekê bê kuştinê. 22Bona xerîba jî, bona binelîya jî qanûna we gerekê yek be, çimkî ez Xudan Xwedêyê we me›»[+].

23Mûsa ev yek gote zar'êd Îsraêl û ew merivê nifir' kir ji zomê derxistine der û dane li ber kevira. Zar'êd Îsraêl usa kirin çawa ku Xudan gotibû Mûsa.

### 25


Qanûna sala h'efta

1[•]Xudan[†] li ser ç'îyayê Sînayê Mûsar'a xeberda û gotê: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje wan: ‹Gava hûn bik'evine wî e'rdê ku ezê bidime we, ew e'rd gerekê şemîya Xudan xwey ke, r'ih'et be. 3Şeş sala e'rdê xwe bir'eşîne û şeş sala tirîyêd xwe bibir'e û deremeta wan hilde,[+] 4lê sala h'efta[†] bona e'rdê mîna şemîya r'ih'etîyê be, şemîya Xudan be. E'rdê xwe ner'eşînî û tirîyêd xwe nebir'î. 5Wê zevîya ku e'rdê teda xwexa derk'eve nedirûyî[†] û wan tirîyêd r'ezê teda ku te nebir'îbin e'mbar nekî. Ew sal bona e'rdê sala r'ih'etîyê be. 6Deremeta sala r'ih'etîyêye xwexa derk'etî bira h'emû t'enê bibe xurê we, xurê te, xulamê te, carîya te, p'aleyêd te û xerîbê ku nava teda dimîne, 7usa jî h'emû deremetê e'rdê bibe xurê h'eywanê te û wan r'e'wirêd welatê teda.


Sala r'awastîyê

8Tu xwer'a h'eft salêd şemîyê h'esab ke, awa gotî h'eft cara h'eft sal û wextê h'eft salêd şemîyê wê bibe çilnehe sal. 9Û dehê meha h'efta bor'îyê bidî lêxistinê, ew r'oja k'ewandinê ye t'emamîya welatê xweda bor'îyê bidine lêdanê[+]. 10Sala pêncî hûn pîroz kin û li ser e'rdê bona h'emû binelîyêd ser e'rdê azadîyê e'lam kin. Eva wer'a bibe sala r'awastîyê[†]. Her kes bira veger'e her'e li ser milk'ê xwe, her kes bira veger'e her'e nava malbeta xwe. 11Ev sala pêncî bira wer'a bibe sala r'awastîyê. Ne gerekê bir'aşînin ne jî çi ku xwexa derk'etîye bidirûn û tirîyê li ser k'olêd nebir'î jî e'mbar nekî. 12Çimkî sala r'awastîyê ye, ew bona we pîroz be. E'rdêda deremetê xwexa derk'etî bira t'enê bibe xurê we. 13Vê sala r'awastîyê her kes bira veger'e her'e li ser milk'ê xwe. 14Heger tiştekî bifiroşî merivekî, yan tiştekî ji merivekî bik'ir'î, hevdu nexapînin. 15Tu ji merivekî pê wî qîmetê salêd mayî bik'ir'e, çiqas sal mabin h'eta sala r'awastîyê, ew jî pê h'esabê wan salêd dirûnê gerekê bifiroşe te[+]. 16Çiqasî ze'f bin ew salêd h'etanî sala r'awastîyê, haqasî tu gerekê biha bik'ir'î, çiqasî sal hindik bin haqasî jî gerekê qîmet kêm kî, çimkî ew davêje li ser h'esabê salêd nandirûnê difiroşe te. 17Hevdu nexapînin, lê ji Xwedêyê xwe bitirsin, çimkî ez Xudan Xwedêyê we me.

18Awa qirarêd min biqedînin, qanûnêd min xwey kin û biqedînin, hingê hûnê li ser wî e'rdî r'ih'et bijîn. 19E'rdê deremeta xwe bide h'eta ku hûn t'êr bixwin û li ser jî r'ih'et bijîn. 20Heger hûn bêjin: ‹Sala h'efta emê çi bixwin, wekî em ner'eşînin û ek'inê xwe t'op nekin?› 21Sala şeşa ezê xêr-berek'eta xwe li ser weda bişînim, ewê r'isqê sê sala bide we[+]. 22Sala h'eyşta hûn ku bir'eşînin, hûnê ji dayîna dirûnêd kevin bixwin h'eta sala neha. Hûnê ji wê dayîna kevin bixwin h'eta ku zevî bigihîjin. 23E'rd gerekê h'eta-h'etayê neyê firotanê, çimkî e'rd e'rdê min e û hûn jî cem min xerîb û mêvan in.

24Bona t'emamîya wî e'rdê milk'ê xwe, gerekê hûn îzinê bidin ku e'rd paşda bê k'ir'înê. 25Heger birayê te bik'eve destteng be û p'arekê ji milk'ê xwe bifiroşe, pismamekî wîyî nêzîk dikare bê, çi ku birê te firotibe paşda bik'ir'e[+]. 26Lê heger kesekî wî t'unebe ku bik'ir'e, lê ew xwexa r'ê têr'a bibîne, ku destê wîda heye ew bikaribe paşda bik'ir'e. 27Hingê bira ew r'oja firotîda h'esab ke û bavêje li ser qîmetê salêd derbazbûyî, çiqas mabe li yê k'ir'î veger'îne û milk'ê xwe dîsa bibe xweyî. 28Lê heger destê wîda haqas t'une be ku li wî veger'îne, hingê çi ku wî firotîye destê yê k'ir'îda bimîne h'eta sala r'awastîyê, sala r'awastîyê yê k'ir'î dûr k'eve û yê firotî dîsa bibe xweyê milk'ê xwe[+].

29Heger yek bajarê sûrkirîda malekê bifiroşe, pey firotanêr'a muxdarê salekêda ew dikare dîsa paşda bik'ir'e, salekêda îzina wî heye paşda hilde. 30Heger h'eta xilazîya salê ew paşda nek'ir'e, hingê ew mala bajarê sûrkirîda h'eta-h'etayê kur'ê-kur'ar'a bimîne, sala r'awastîyê li wî neyê veger'andinê. 31Lê malêd gundaye ku bê sûr in, ew mîna k'ewşenê çolê bin, ew paşda bêne k'ir'înê, sala r'awastîyê ew bêne veger'andinê. 32Lê belê bajarêd lêwîyada, ew malêd milk'ê wane bajarada, lêwî t'imê dikarin paşda bik'ir'in[+]. 33Heger kesekî mal ji lêwîya k'ir'îbe, ew mala milk'ê wîyî bajêrda firotî, sala r'awastîyê gerekê lê bê veger'andinê, çimkî nava zar'êd Îsraêlda malêd bajarêd lêwîyada milk'ê wan in. 34Û ew k'ewşenê e'rdê dora bajarêd lêwîya gerekê neyê firotanê, çimkî ew milk'ê wanî h'eta-h'etayê ye.

35Heger îsraêlîk destteng be û cem te bik'eve nikaribe serê xwe xwey ke, alîk'arîyê bidê çawa xerîbekî yan r'êwîkî, ku li cem te bijî[+]. 36Ji wî maş yan k'arê nestînî, ji Xwedêyê xwe bitirse, ku ewê îsraêlî li cem te bijî[+]. 37P'erê xwe pê selefa nedêyî û nanê xwe jî nedêyî ku k'arê jê hildî. 38Ez Xudan Xwedêyê we me, ku hûn ji welatê Misirê derxistin, wekî welatê Kenanê[†] bidime we û bibime Xwedêyê we.

39Gava yekî îsraêlî cem te bik'eve k'esîb be û xwe bifiroşe te, tu wî mîna xulamtîya xulamekî nedî xebatê[+]. 40Ew gerekê cem te mîna p'alekî yan xerîbekî be, h'eta sala r'awastîyê cem te bixebite[+]. 41Paşê bira ew ji cem te derê, ew neferêd xweva veger'e bigihîje malbeta xwe, dîsa her'e li ser milk'ê kal-bavêd xwe. 42Çimkî ew xulamêd min in, yêd ku min ji welatê Misirê derxistin, ew gerekê usa neyêne firotanê, çawa ku xulam têne firotanê[+]. 43H'işk li ser wî h'ukum nekî, lê ji Xwedêyê xwe bitirsî[+]. 44Xulam û xulamokêd te ku hebin, ew gerekê ji miletêd dor-berêd we bin, ji wan xulam û xulamoka bik'ir'in. 45Usa jî zar'êd xerîbaye ku li cem we dimînin, ji wan dikarin bik'ir'in û ji neferêd wane ku welatê weda bûne, ew bibine mal û milk'ê we. 46Pey xwer'a jî wan çawa milk'ê wartîyê zar'êd xwer'a bihêlin, ku t'imê ew xulamê we bin. Lê li ser birayêd xwe, zar'êd Îsraêl, yek li ser yekî h'işk h'ukum neke. 47Heger xerîbek yan r'êwîkî cem te dewletî be, lê yekî îsraêlî cem wî bik'eve k'esîb be û xwe bifiroşe wî xerîbê ku cem te dimîne, yan pismamekî wî xerîbî, 48paşê pey xwe firotanêr'a, îzina wî heye ku ew paşda bê k'ir'înê, ji biratîya wî yek dikare wî paşda bik'ir'e. 49Apê wî, yan kur'ê apê wî, dikarin wî bik'ir'in, yan ji pismamtîya wî, yan ji r'ik'inyata wî dikare wî bik'ir'in, yan heger ji destê wîva tê bira xwexa xa bik'ir'e. 50T'evî yê ew k'ir'îye heq-h'esabê xwe r'ast ke, wê sala xwe firotîda h'eta sala r'awastîyê, wan p'erê ku ji ber xweva standîye bavêje li ser sala, bide wî, xwe xilaz ke. Wextê wî gerekê mîna wextê p'alekî bê h'esabê. 51Heger hê gelek sal mabin, weke wan salêd mayî p'erê ji ber xweva dayî bide xwe xilaz ke. 52Lê heger hindik sal mabin h'eta sala r'awastîyê, bira heq-h'esabê xwe t'evî wî bike û weke wan salêd mayî qîmet ji ber xweva bide xwe xilaz ke. 53Gerekê ewê îsraêlî mîna p'alekî yeksalî girtî cem wî bê h'esabê, ew dewletîyê xerîb li ber ç'e'vê te h'işk h'ukumî li ser wî neke. 54Heger bi vî awayî ew nikaribe bê k'ir'înê, sala r'awastîyê ew neferêd xweva derê xilaz be[+]. 55Çimkî zar'êd Îsraêl xulamêd min in. Ew xulamêd mine ji welatê Misirê derxistî ne. Ez Xudan Xwedêyê we me.

### 26


Dua-dirozgê li ser guhdarîyê

1[•]Xwer'a p'ûta û h'eykela çê nekin, xwer'a stûna nedine sekinandinê, welatê xweda bi kevira tiştekî dilqşibandîyê nedine çêkirinê, bona h'ebandinê, çimkî ez Xudan[†] Xwedêyê we me[+]. 2R'ih'etîya şemîyêd min xwey kin, qedirê pîrozgeha min zanibin. Ez Xudan im[+]. 3Heger hûn pê qeyde-qanûnêd min r'abin-r'ûnên û t'emîyêd min xwey kin û wan biqedînin, 4ezê jî wer'a baranê we'deda bibarînim, e'rdê deremeta xwe bide û darêd deştê jî berêd xwe bidin[+]. 5Bêdera weyê bik'işîne h'etanî tirîçinînê, tirîçinînê jî bik'işîne h'etanî vedan-çandinê, hûnê nanê xwe t'êr bixwin, welatê xweda bêxof bijîn. 6Ezê e'dilayê bidime welatê we, hûnê r'ih'et p'aldin, t'u kesê ze'metê nede we, r'e'wirêd xirab ezê ji welêt bidime hildanê û şûrê welatê wer'a derbaz nebe. 7Hûnê berî neyarêd xwe din, ewê pê şûr li ber we bik'evin. 8Ji we pêncê berî sedî de û sedê ji we berî dehe h'ezara de û neyarêd weyê li ber we pê şûr bik'evin[+]. 9Berê minê weda be, we şîn kim zêde kim û peymana[†] xwe t'evî we qedîm kin. 10Hûnê xurekê kevin bixwin, ji dest yê nûda hûnê yê kevin derxine der. 11Ezê konê xwe nava weda lêdim û nefsa minê ji we zivêr nebe. 12Û ezê nava weda biger'im, ezê bibime Xwedêyê we û hûnê jî bibine cime'ta min[+]. 13Ez Xudan Xwedêyê we me, ku min hûn ji welatê misirîya derxistin, wekî nebine xulamê wan û min qeydê nîrê we şkênandin û hûn serfinyaz birin[+].


Cezayê neguhdarîyê

14[•]Lê heger hûn gur'a min nekin û van h'emû t'emîya neqedînin 15û qanûnêd min bêhurmet kin, nefsa we ji qirarêd min zivêr be, ku hûn h'emû t'emîyêd min neqedînin û peymana min bit'er'ibînin. 16Hingê jî ezê aha serê we bikim: R'isasê bişînime ser we, h'îlê û germê, ku r'onayîya ç'e'va kêm dikin û canîya mêriv dih'elîne dimaşîne, hûnê badîhewa t'oxim bir'eşînin, çimkî dijminêd weyê k'eda we bixwin[+]. 17Ezê li ser weda binihêr'im û li ber ç'e'vê dijminêd we qir'a weyê bê, xêrnexwazê weyê h'ukumî li ser we bikin, bêyî peyk'etin r'evê bik'eve we[+]. 18Lê heger pey haqas tiştîr'a hûn gur'a min nekin, hingê ezê ji ber gunê weva h'eft car zêde we ceza kim. 19Ezê k'ubar-babaxîya we bişkênim, e'zmanê we bikime h'esin û e'rdê we bikime sifir[*]. 20Qewata weyê cîkî badîhewa p'ûç' be her'e, e'rdê weyê deremeta xwe nede û darêd e'rdê jî berê xwe nedin. 21Heger pey haqas tiştr'a jî hûn miqabilî min bin û nexwazin gur'a min bikin, hingê ezê anegorî gunê we, h'eft cara zêde bela li ser weda bînim[+]. 22R'e'wirêd çolê ezê bişînim li ser we, ewê we bêzur'et bihêlin, qir'a h'eywanêd we bînin, we bixwin kêm kin û r'îyêd weyê vala bin[+]. 23Heger pey vê yekêr'a jî hûn li ser h'işê xweda neyên û miqabilî min her'in, 24hingê jî ezê miqabilî we bim, ji ber gunê weva ezê jî h'eft cara zêde bela we bidimê. 25Ezê şûrê h'eyfa peymana min hildanê li ser weda bişînin, heger hûn bajarêd xweda jî bicivin, ezê nexweşîya h'ala bişînime nava we û hûnê bik'evine destê dijmin. 26Gava ez nan li we bikime h'izret, hingê dehe k'ulfetê tendûrekêda nanê we lêxin û pê mêzînê nanê we bidine we, hûnê bixwin û t'êr nebin. 27Lê heger pey van yekar'a jî hûn gur'a min nekin û miqabilî min her'in, 28hingê jî ezê bi hêrs miqabilî we bisekinim û ji ber gunê weva h'eft cara zêde we bidime ceza. 29Hingê hûnê goştê kur' û qîzêd xwe bixwin[+]. 30Hêlanêd weye jorin ezê wêran kim, p'ûtêd weye te'vê ezê xirab kim, cinyazêd we bidime li ser kerîyêd p'ûtêd weye hûrdexweşî bûyî, nefsa minê ji we zivêr be. 31Bajarêd we ezê bikime xirabe û pîrozgehêd we bikime xikî-xwelî û bîna qurbanêd weye bînxweşîyê ezê hilnedim. 32E'rdê we ezê bêkes bikim, dijminêd weye ku lê dimînin wê e'cêbmayî bin[+]. 33Ezê we belayî nava mileta kim, şûr li pey we bişînim, welatê weyê bêkes bimîne û bajarêd weyê vala bin[+]. 34Hingê e'rdê t'emamîya wan r'ojêd valamayîna xweda, şemîyêd r'ih'etîya xwe derbaz ke, gava hûn welatê dijminêd xweda bin, hingê e'rdê ku r'ih'et bimîne wê şemîyêd xwe derbaz ke[+]. 35T'emamîya wan r'ojêd valamayîna xweda e'rdê r'ih'et be, çimkî şemîyêd weda ew r'ih'et nebûye, gava hûn lê diman. 36Herç'ê ji we sax mayî jî ezê welatê dijminêd wanda lerzekê bikime dilê wan û dengê belgê h'ejyayî wê wan bide r'evê, usa wê bir'evin çawa ku ji ber devê şûr û bê peyk'etî wê bik'evin. 37Çawa ji ber şûr r'evî, wê bê peyk'etî li ser hevda bik'evin û qewata weyê t'unebe ku li ber dijmin bisekinin. 38Nava miletada hûnê unda bin û e'rdê dijminêd weyê we bixwe. 39Herç'ê ji we mayî jî wê ji dest bêolîtîyê xwe welatê dijminêd weda bih'elin her'in, usa jî dest bêolîtîêd kal-bavêd xwe bih'elin her'in. 40Lê heger ewana bêolîtîyêd xwe û bêolîtîyêd kal-bavêd xwe bidine r'ûyê xwe, ku çi neheqî hindava minda kirine, çawa miqabilî min sekinîne, 41û çima ez miqabilî wan çûm û min çima ew birine welatê dijminêd wan, heger hingê dilê wanî kevirî bişkê û cezayê bêolîtîya xwe bi dil qebûl kin. 42Hingê ezê wê peymana ku min t'evî Aqûb girêda bîr bînim, usa jî ya t'evî Îshaq û Birahîm girêdayî bîr bînim û wî welatî jî bîr bînim. 43Ew welat ku bêyî wan bimîne wê şemîyêd r'ih'etîya xwe derbaz ke, çimkî ji wan vala ma, ewana gerekê cezayê bêolîtîya xwer'a qayl bin, ku wana qirarêd min bêhurmet kirin û nefsa wan ji qeyde-qanûnêd min zivêr bû. 44Lê belê çawa ku ewanayê welatê dijminêd xweda bin, ezê wan t'exsîr nekim û ji wan zivêr nabim ku wan lap unda kim, ku peymana xweye t'evî wan bit'er'ibînim, çimkî ez Xudan im, Xwedêyê wan. 45Bona wan ezê wê peymana t'evî kal-bavêd wan bîr bînim, k'îjan ku min li ber ç'e'vê mileta ew ji welatê Misirê derxistin ku bibime Xwedêyê wan. Ez Xudan im. 46Ev in ew qeyde-qanûn, qirar û hînkirinêd ku Xudan li serê ç'îyayê Sînayê pê destê Mûsa danîne navbera xwe û zar'êd Îsraêl[†]».

### 27


Qedandina ad-qirara

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û gotê: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û bêje wan: ‹Heger yek bixwaze bi ad-qirar kesekî Xudanr'a k'ifş ke, ew gerekê anegorî qîmetê te bê k'ifşkirinê[*][+]. 3Qîmetkirina teye bona mêrêd ji bîstsalîyê girtî h'eta şêstsalîyê, gerekê pêncî şêkil[*] zîv be, anegorî şêkilê pîrozgehê. 4Lê heger ew jin be, qîmetkirina te gerekê sî şêkil be. 5Heger tu meriva ji pêncsalîyê h'eta bîstsalîyê qîmet kî, gerekê tu qisimê mêr bîst şêkilî qîmet kî, lê qisimê jinê dehe şêkilî. 6Lê ji yekmehê h'eta pêncsalîyê, gerekê qisimê mêr pênc şêkil zîv qîmetê kî, qisimê jinê sê şêkil zîv qîmet kî. 7Lê heger ew ji şêstsalîyê jortir bin, hingê qisimê mêr panzdeh şêkilî gerekê h'esab kî, lê qisimê jinê dehe şêkilî. 8Heger ew k'esîb e û qewata wî nagihîje wê qîmetkirina te, hingê bira ew li ber k'ahîn[†] bisekine, k'ahîn wî qîmet ke. K'ahîn weke qewata yê ad-qirarkirî qîmetê wî k'ifş ke.

9Lê heger ew ad-qirara Xudanr'a kirî ji h'eywên be û qurbandayînêr'a qebûl e, ji van çi ku Xudanr'a bê dayînê wê pîroz be. 10Gerekê guhar'tin t'unebe, ne qenc xirabr'a, ne jî xirab qencr'a biguhêr'e, lê heger yek h'eywan h'eywênr'a biguhêr'e, hingê gerekê h'eywanê ad-qirarkirî û yê t'ev guhar'tî her du jî pîroz h'esab bin. 11Lê heger ew h'eywanê ku Xudanr'a ad-qirar kirîye, ji h'eywanê neh'elal e, ku ji wana Xudanr'a qurban nayêne dayînê, hingê gerekê wî h'eywanî li ber k'ahîn bidine sekinandinê. 12K'ahîn bira dîna xwe bide qenc û xirabîya h'eywan û qîmet k'ifş ke, k'ahîn çi qîmet da ser gerekê haqas be. 13Lê heger ew kesê ad-qirar kirîye bixwaze paşda bik'ir'e, hingê bira p'areke ji pênca bike li ser qîmetê k'ifşkirî[+].

14Heger yek bixwaze mala xwe Xudanr'a k'ifş ke, hingê k'ahîn bira dîna xwe bide h'alê malê, qencî û xirabîyê û qîmet k'ifş ke, k'ahîn çi qîmet da ser gerekê haqas be. 15Lê heger ew kesê k'ifşkirî bixwaze mala xwe paşda bik'ir'e, hingê bira p'areke ji pênc p'ara li ser qîmetê teyî k'ifşkirîda zêde ke, hingê malê wîr'a be.

16Heger yek e'rdê milk'ê xwe Xudanr'a k'ifş ke, hingê gerekê qîmetkirina te weke qîmetê t'oximê li ser tê r'eşandinê be, bona homêrek[*] t'oximê ce pêncî şêkil zîv be. 17Heger yek e'rdê xwe sala r'awastîyêda[†] bide, bira weke qîmetkirina te bimîne[+]. 18Lê heger yek li pey sala r'awastîyêr'a e'rdê xwe bide, hingê k'ahîn gerekê bavêje li ser wan sala, k'îjan ku h'eta sala r'awastîyê mane, t'evî yê dayî h'esab ke û ji qîmetê teyî k'ifşkirî nimiztir be. 19Û heger ew bixwaze e'rdê xwe paşda bik'ir'e, hingê bira p'arekê ji pênca p'ere bike li ser qîmetê teyî k'ifşkirî û ew e'rd wîr'a bimîne. 20Lê heger ew e'rd paşda nek'ir'e, yan yekî dinr'a firotî be, ewê îdî nikaribe paşda bik'ir'e[+]. 21Ew e'rd ku sala r'awastîyê aza dibe, mîna e'rdê p'êşk'êşkirî Xudanr'a pîroz be. Ew bibe milk'ê k'ahîna[+]. 22Lê heger yek e'rdê k'ir'îyî ne milk'ê xwe Xudanr'a k'ifş ke, 23hingê k'ahîn t'evî wî pê h'esabê qîmetê te h'esab bike h'eta sala r'awastîyê û wê r'ojê qîmetê teyî h'esabkirî mîna çawa tiştekî pîroz bide Xudan. 24Sala r'awastîyê ew e'rd li wî tê veger'andinê, ji k'ê hatibû k'ir'înê, k'îjan ku xweyê wî milk'î bûye. 25Bira h'emû qîmetkirinêd te weke k'aşê şêkilêd Pîrozgehê bin, bîst gêra şêkilek[*] be[+].

26T'enê nixurîyê h'eywên, çawa ku yê pêşîyê bûyî p'ara Xudan e, kesek nikare k'ifş ke, heger canega be yan pez ew îdî p'ara Xudan in[+]. 27Heger ew ji h'eywanêd neh'elal e, gerekê pê wê qîmetkirina te bik'ir'e û p'areke ji pênca jî li serda zêde ke. Lê heger ew paşda nek'ir'e, bira weke qîmetkirina te bê firotanê[+].

28Lê ew p'êşkêşêd, k'îjan ku meriv ji hebûka xwe p'êşkêşî Xudan dike, heger însan be, h'eywan be yan e'rdê milk'ê wî be, ew gerekê neyêne firotanê û neyêne paşda k'ir'înê, her p'êşkêş here pîroz in, ew p'ara Xudan in. 29Her însanê ku Xudanr'a hatîye p'êşkêşkirinê, ew paşda nayê k'ir'înê, ew e'se gerekê bê kuştinê[+]. 30H'emû dehekêd[†] deremeta e'rdê, berêd dara p'ara Xudan in, evana Xudanr'a pîroz in[+]. 31Lê heger yek bixwaze ji dehekêd xwe tiştekî paşda bik'ir'e, bira p'arêke ji pênca jî bike li ser qîmetê tiştê dayî û paşda bik'ir'e[+]. 32H'emû dehekêd ji dêwêr yan pêz, ji van h'emû h'eywana k'îjan bin şivdarêr'a derbaz be bê jimarê û bik'eve bin h'esabê deha, ew Xudanr'a pîroz in. 33Gerekê dîna xwe nedine qenc û xirab û ji ber hevva neyêne guhar'tinê. Lê heger yek biguhêr'e, hingê ew jî û ya t'ev guhar'tî her du jî pîroz in, ew paşda nayêne k'ir'înê›».

34Ev in ew t'emîyêd ku Xudan li serê ç'îyayê Sînayê, bona zar'êd Îsraêl t'emî li Mûsa kir.

## JIMAR

### JIMAR

JIMAR


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


Jimar


Pêşgotin

Evê k'itêbê navê xwe: ‹Jimar› ji du carêd navnivîsara cime'ta Îsraêl standîye, k'îjan ku wextê r'êwîtîya ji Misirê e'rdê Kenanêda hatine navnivîsarê. Bi îbranî navê vê k'itêbê tê welger'andinê, çawa ‹Li ber'îyêda›. Bi van xebera têk'sta îbranîye k'itêba Jimar destpêdibe û ew dide k'ifşê k'îderê serhatîyêd wê qewimî ne. Pey wê yekêr'a gava Xudan li serê ç'îyayê Sînayê qanûn da cime'ta Îsraêl, Mûsa h'esabê cime'ta Îsraêl nivîsî, yêd ku şêr'r'a hazir bûn (h'esabê lêwîya jî başqe), usa jî anegorî t'emîya Xudan, çend qanûn zêde kirin û cime'ta Îsraêl bona çûyîna wî e'rdê ku Xudan soz dabû, hazir kirin (s. 1-9). Lê gava ew li Qadêş-Barnêayê bûn (alîyê başûra sînorê Kenanê), cime'ta Îsraêl ji dest salixêd ce'sûsaye derew, yanê li wir e'save dijîn, tirsîyan ku her'ine Kenanê ku wî e'rdî bi e'mirê Xudan zeftî xwe kin. Bona vê yekê ew hatine cezakirinê, çil salî t'erkeserî wê ber'îyê bûn (s. 10-19). H'eta h'emû nisilê Îsraêlêyî ku ne gur'a Xwedêda ne nemir. Pey mirina wî nisilîr'a, paşê cime'tê hêdî-hêdî e'rdêd dor-berê Kenanê zeft kir. Bi vî awayî îsraêlîya k'arê xwe kirin û gihîştine e'rdê Mowabê, alîyê r'ohilata ç'emê Ûrdunê (s. 20-36). T'emamîya wî zemanîda, cime'ta Îsraêl gelek cara hindava Mûsada bîna xwe teng dikirin û himberî Xwedê r'adibûn, t'imê bêşêkir û ne ser ya xwe bûne, çawa li binyat'a mêriv dik'eve. Lê gava dibû ku Xudan merivêd neguhdar ceza dikir, dîsa hindava miletê xweyî bijartîda amin dima, bona wan xem dikir, miqabilî dijminêd Îsraêl disekinî, ew ser dijmin dixistin. H'eta wî h'alîda jî, gava serwêrê milet, Mûsa û Harûn jî gur'a Xwedê nedikirin, lê dîsa Xwedê ser ya xwe bû, wî dikir ku cime'ta Îsraêl bibe wî e'rdê ku soz dabû, bida kal-bavêd wan.

### 1


Navnivîsara Îsraêl

1Xudan[†] li ber'îya Sînayê Konê Civînêda[†] yekê meha duda, dusalîya zar'êd Îsraêle[†] ku ji e'rdê Misirê derk'etibûn, Mûsar'a xeberda û got:[+] 2«T'emamîya civîna zar'êd Îsraêl anegorî malbetêd wan, olk'êd wan, navê her mêrî yeko-yeko bijmire[+]. 3Tu û Harûn her kesê eskerîyêr'a hazir ji bîstsalîyê jortir anegorî ordîyêd wan nava Îsraêlda bijmirin. 4T'evî we gere merivek ji her qebîlê hebe. Merivê ku serwêrê olk'a xwe ye. 5Ev in navêd merivêd ku wê t'evî we bisekinin: Ji R'ûbên Elîsûrê kur'ê Şidêyûr[+]. 6Ji Şimh'ûn Şilûmîyêlê kur'ê Sûrîşaday[+]. 7Ji Cihûda Nehşonê kur'ê Amînadav[†][+]. 8Ji Îsaxar Nit'anêlê kur'ê Sûhar[+]. 9Ji Zebûlon Elyabê kur'ê H'êlon[+]. 10Ji qebîla zar'êd Ûsiv: Ji Efrayîm Elîşamayê kur'ê E'mîhûd. Ji Minaşe Gamalyêlê kur'ê Pidahsûr[+]. 11Ji Binyamîn Abîdanê kur'ê Gîdonî[+]. 12Ji Dan Axîhezerê kur'ê E'mîşaday[+]. 13Ji Aşêr Pagîyêlê kur'ê Ok'ran[+]. 14Ji Gad Elyasafê kur'ê Dihûyêl[+]. 15Ji Neftelî Ah'îrayê kur'ê Eynan»[+]. 16Ev in bijartîyêd ji civînê, serwêrêd qebîlêd bavêd wan, serwêrêd e'laletêd Îsraêl.

17Mûsa û Harûn ev merivêd bi nav k'ifşkirî hildan. 18Û yekê meha duda wana t'emamîya civînê civand û ew anegorî malbetêd wan, olk'êd wan, navê yêd ji bîstsalîyê jortir yeko-yeko jimartin, 19çawa ku Xudan t'emî Mûsa kir wan bijmire li ber'îya Sînayêda.

20Zar'êd R'ûbênê nixurîyê Îsraêl, zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 21h'esabê qebîla R'ûbên 46500 nefs bûn[+].

22Zar'êd Şimh'ûn zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 23h'esabê qebîla Şimh'ûn 59300 nefs bûn[+].

24Zar'êd Gad zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 25h'esabê qebîla Gad 45650 nefs bûn[+].

26Zar'êd Cihûda zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 27h'esabê qebîla Cihûda 74600 nefs bûn[+].

28Zar'êd Îsaxar zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 29h'esabê qebîla Îsaxar 54400 nefs bûn[+].

30Zar'êd Zebûlon zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 31h'esabê qebîla Zebûlon 57400 nefs bûn[+].

32Ji qebîla zar'êd Ûsiv, zar'êd Efrayîm zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 33h'esabê qebîla Efrayîm 40500 nefs bûn[+]. 34Zar'êd Minaşe zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 35h'esabê qebîla Minaşe 32200 nefs bûn[+].

36Zar'êd Binyamîn zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 37h'esabê qebîla Binyamîn 35400 nefs bûn[+].

38Zar'êd Dan zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 39h'esabê qebîla Dan 62700 nefs bûn[+].

40Zar'êd Aşêr zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 41h'esabê qebîla Aşêr 41500 nefs bûn[+].

42Zar'êd Neftelî zur'et, malbet, olk'êd xweva, h'esabê her mêrê bîstsalîyê jortir, her kesê eskerîyêr'a hazir, 43h'esabê qebîla Neftelî 53400 nefs bûn[+].

44Ev in h'esabêd wan merivêd ku Mûsa, Harûn û her donzdeh serwêrêd ji olk'êd Îsraêl ku jimartin. 45H'emû zar'êd Îsraêl anegorî olk'êd xwe, ji bîstsalîyê jortir, h'emûyêd eskerîyêr'a hazir Îsraêlda hatine jimartinê 46û t'emamîya h'esabê wan 603550 nefs bûn[+]. 47Lê lêwî qebîla bavêd xweva t'evî wan nehatine jimartinê.


Borcê lêwîya

48Xudan Mûsar'a xeberda û got: 49«Qebîla Lêwî nejmire, wan t'evî zar'êd Îsraêl h'esab neke. 50Lê tu lêwîya li ser Konê Şe'detîyê, li ser h'emû hacetêd wê û li ser h'emû tiştêd wê k'ifş ke. Ew bira kon û h'emû hacetêd wê bibin, wêda qulix kin û zomêd xwe dora wê lêxin. 51Û çaxê cîguhastina Konê Şe'detîyê, lêwî bira wê hevdin û vegirtina Konê Şe'detîyê jî bira lêwî bikin, yekî din ku nêzîk be wê bê kuştinê. 52Gava zar'êd Îsraêl zomêd xwe lêxin, her kes gere li zoma xweda û her kes li ber ala xwe be anegorî ordîyêd xwe. 53Lê lêwî gere zomê dora Konê Şe'detîyê lêxin, wekî hêrsa min li ser civîna zar'êd Îsraêl r'anebe. Û lêwîyê xweyîtîya Konê Civîna Şe'detîyê bikin»[+]. 54Zar'êd Îsraêl anegorî wan h'emû t'emîyêd ku Xudane dane Mûsa, usa jî kirin.

### 2


Cîwarkirina zomê

1Xudan[†] Mûsa û Harûnr'a xeber da û got: 2«Zar'êd Îsraêl[†] bira zomêd xwe her kes t'evî ala xwe, bi nîşanêd olk'êd xwe lêxe. Ew gere li dora Konê Civînê[†] hinekî dûr zomêd xwe lêxin. 3Pêşîyêva alîyê r'oavayê Cihûda gere zoma xwe t'evî ala xwe anegorî ordîyêd xwe lêxe. Serwêrê zar'êd Cihûda Nehşonê kur'ê Amînadav[†] bû[+]. 4H'esabê ordîya wî 74600 nefs bûn.

5R'ex wîda bira qebîla Îsaxar zomêd xwe lêxe. Serwêrê zar'êd Îsaxar Nit'anêlê kur'ê Sûhar bû. 6H'esabê ordîya wî 54400 nefs bûn.

7Peyr'a bira qebîla Zebûlon be. Serwêrê zar'êd Zebûlon Elyabê kur'ê H'êlon bû. 8H'esabê ordîya wî 57400 nefs bûn.

9T'emamîya h'esabê zoma Cihûda anegorî ordîyêd xwe 186400 nefs bûn. Evana gere pêşîyê r'ê k'evin[+].

10Ala zoma R'ûbên anegorî ordîyêd xwe gere alîyê başûrê be. Serwêrê zar'êd R'ûbên Elîsûrê kur'ê Şidêyûr bû. 11H'esabê ordîya wî 46500 nefs bûn.

12R'ex wîda bira qebîla Şimh'ûn zomêd xwe lêxe. Serwêrê zar'êd Şimh'ûn Şilûmîyêlê kur'ê Sûrîşaday bû. 13H'esabê ordîya wî 59300 nefs bûn.

14Peyr'a bira qebîla Gad be. Serwêrê zar'êd Gad Elyasafê kur'ê R'ihûêl bû. 15H'esabê ordîya wî 45650 nefs bûn.

16T'emamîya h'esabê zoma R'ûbên anegorî ordîyêd xwe 151450 nefs bûn. Ew gere yê duda r'êk'evin[+].

17Hingê wê Konê Civînê r'ê k'eve, zoma lêwîya bira nava zomada be. Çawa ku zomêd xwe wê lêxin usa jî r'êk'evin. Her kes cîyê xweda be anegorî alêd xwe[+].

18Ala zoma Efrayîm anegorî ordîyêd xwe gere alîyê r'oavayê be. Serwêrê zar'êd Efrayîm Elîşamayê kur'ê E'mîhûd bû. 19H'esabê ordîya wî 40500 nefs bûn.

20R'ex wîda bira qebîla Minaşe be. Serwêrê zar'êd Minaşe Gamalyêlê kur'ê Pidahsûr bû. 21H'esabê ordîya wî 32200 nefs bûn.

22Peyr'a bira qebîla Binyamîn be. Serwêrê zar'êd Binyamîn Abîdanê kur'ê Gîdonî bû. 23H'esabê ordîya wî 35400 nefs bûn.

24T'emamîya h'esabê zoma Efrayîm anegorî ordîyêd xwe 108100 nefs bûn. Ew gere yê sisîya r'ê k'evin[+].

25Ala zoma Dan anegorî ordîyêd wan gere alîyê bakurê be. Serwêrê zar'êd Dan Axîhezerê kur'ê E'mîşaday bû. 26H'esabê ordîya wî 62700 nefs bûn.

27R'ex wîda qebîla Aşêr bira zomê lêxe. Serwêrê zar'êd Aşêr Pagîyêlê kur'ê Ok'ran bû. 28H'esabê ordîya wî 41500 nefs bûn.

29Peyr'a bira qebîla Neftelî be. Serwêrê zar'êd Neftelî Ah'îrayê kur'ê Eynan bû. 30H'esabê ordîya wî 53400 nefs bûn.

31T'emamîya h'esabê zoma Dan 157600 nefs bûn. Ew gere xilazîyê r'ê k'evin anegorî alêd xwe[+].

32Ev in h'esabê zar'êd Îsraêl anegorî olk'êd xwe. T'emamîya h'esabê zoma anegorî ordîyêd xwe 603550 nefs bûn[+]. 33Lê lêwî ne hatine jimartinê t'evî zar'êd Îsraêl, çawa ku Xudan t'emî li Mûsa kiribû[+].

34Zar'êd Îsraêl h'emû usa dikirin çawa ku Xudan t'emî li Mûsa kiribû. Wana zomêd xwe anegorî alêd xwe lê didan û usa jî r'ê dik'etin, her kes t'evî malbetêd xwe anegorî olk'êd xwe.

### 3


Navnivîsara lêwîyaye pêşin

1Ev in zur'etêd Harûn û Mûsa, wê r'ojê gava Xudan[†] t'evî Mûsa li ç'îyayê Sînayê xeberda. 2Ev in navê kur'êd Harûn, nixurîyê wî Nadab peyr'a Abîhû, Êlazar û Ît'amar,[+] 3ew k'ahînêd[†] r'ûnkirî yêd ku Harûn ew k'ahîntîyêr'a qewîn-qedîm kirin. 4Nadab û Abîhû li ber Xudan mirin, gava wan ber'îya Sînayêda şaş[*] agir li ber Xudan dan û ew bêzur'et bûn. Êlazar û Ît'amar li ber ç'e'vê Harûnê bavê xwe k'ahîntî dikirin[+].

5Xudan Mûsar'a xeberda û got: 6«Qebîla Lêwî bîne û li ber Harûnê k'ahîn bide sekinandinê ku berdestîya wî bikin[+]. 7Bira ew borcê nobedarîyê bona wî û h'emû civînê li ber Konê Civînê[†] biqedînin, xizmetk'arîya pîrozgehê bikin. 8Xweyîtîya her tiştêd Konê Civînê û borcê zar'êd Îsraêl[†] bikin awa gotî xizmetk'arîya pîrozgehê bikin. 9Tu gere lêwîya bidî Harûn û kur'êd wî. Ew wîr'a hatine dayînê ji nava zar'êd Îsraêl[+]. 10Tu gere Harûn kur'ava k'ifş kî bona ku ew qulixê k'ahîntîya xwe biqedînin. Lê gava yekî din nêzîkî pîrozgehê be, gere bê kuştinê»[+].

11Xudan Mûsar'a xeberda û got: 12«Awa min Lêwî ji nava zar'êd Îsraêl hildan, dewsa wan h'emû nixurîyêd ku bet'inê vedikin ji nava zar'êd Îsraêl. Awa lêwîyê bona min bin 13çimkî her nixurî p'ara min e. Wê r'oja ku min h'emû nixurîyêd welatê Misirê xistin hingê min h'emû nixurîyêd Îsraêlda ji mêriv h'eta h'eywên xwer'a buhurtî-jibare kirin. Ewê p'ara min bin, ez Xudan im»[+].

14Xudan dîsa t'evî Mûsa li ber'îya Sînayêda xeberda, got: 15«Zar'êd Lêwî anegorî olk'êd wan, malbetêd wan bijmire. Her qisimê nêrînî ji yekmehê bijmire». 16Mûsa anegorî xebera Xudan, çawa ku wîr'a hatibû gotinê ew jimartin.

17Ev bûn navê zar'êd Lêwî: Gêrşon, Qohat' û Mêrarî[+]. 18Ev jî navê zar'êd Gêrşon e, malbetêd wanva: Lîbnî û Şîmî. 19Zar'êd Qohat' jî malbetêd wanva ev in: E'mram, Îshar, Hêbron û Ûzîêl. 20Zar'êd Mêrarî malbetêd wanva ev in: Mah'lî û Mûşî. Evana malbetêd lêwîya ne anegorî olk'êd wan.

21Malbeta lîbnî û malbeta şîmî digihîjine Gêrşon. Evana malbetêd gêrşonîya ne. 22H'esabê wan, awa gotî h'esabê her qisimê nêrînî ji yekmehê 7500 nefs bûn. 23Malbetêd gêrşonîya bira pişt pîrozgehê, awa gotî alîyê r'oavayê, zoma xwe lêxin[+]. 24Serwêrê olk'a gêrşonîya Elyasafê kur'ê Layêl bû. 25Borcê zar'êd Gêrşon li Konê Civînêda xweyîtîya Pîrozgeh, sergira ser girtinê û serk'êşa wê û p'er'da ber derê Konê Civînê ye,[+] 26p'er'dêd h'ewşê û p'er'da ber derê h'ewşê ku dora pîrozgeh û gorîgehê[†] ye, usa jî hebinêd wê, usa jî h'emû şixulê wê ye. 27Malbeta e'mramîya, malbeta Îsharîya, malbeta hêbronîya û malbeta ûzîêlîya digihîjine Qohat'. Evana malbetêd qohat'îya ne. 28H'esabê her qisimê nêrînî ji yek mehê 8600 nefs bûn. Vana xweyîtîya cîyê pîroz dikir. 29Malbetêd zar'êd Qohat' bira zomêd xwe alîyê başûra pîrozgehê lêxin. 30Serwêrê olk'a malbetêd qohat'îya Elîsafanê kur'ê Ûzîêl bû. 31Borcê xweyîtîya wan: sindoq, sifire, şemdan[†], gorîgeh û hacetêd pîroz bona xebata wan, usa jî p'er'de û h'emû şixulê wê ne[+]. 32Serokê serwêrêd lêwîya Êlazarê kur'ê Harûnê k'ahîn bû. Ew serwêrê wan bû yêd ku xweyîtîya cîyê pîroz dikirin[+].

33Malbeta mah'lîya û malbeta mûşîya digihîjine Mêrarî. Evana malbetêd mêarîya ne. 34H'esabê her qisimê nêrînî ji yekmehê 6200 nefs bûn. 35Serwêrê olk'a malbetêd Mêrarî Sûrîyêlê kur'ê Abîxayîl bû. Ew bira alîyê bakura pîrozgehê zomê xwe lêxin. 36Borcê xweyîtîya kur'êd Mêrarî: Çîtêd pîrozgehê, destûyê wê, stûnêd wê, bingehêd wê, h'emû hacetêd wê û h'emû şixulê wan,[+] 37usa jî stûnêd dora h'ewşê, bingehêd wan, singêd wan û hebinêd wan e.

38Mûsa, Harûn û kur'êd wî zomêd xwe bira alîyê r'ohilata pîrozgehê, pêşberî Konê Civînê lêxin. Ew gere xweyîtîya cîyê pîroz bikin bona bêxofîya zar'êd Îsraêl. Gava yekî din nêzîk be, gere bê kuştinê. 39Mûsa û Harûn anegorî xebera Xudan h'emû lêwî anegorî malbetêd wan jimartin. H'esabê h'emû qisimê nêrînî ji yekmehê 22000 nefs bûn[+].


Lêwî ji ber nixurîyê Îsraêlva têne dayînê

40Xudan gote Mûsa: «H'emû nixurîyêd qisimê nêrînî zar'êd Îsraêl ji yekmehê bijmire. R'eqema navêd wan çêke. 41Û lêwîya dewsa h'emû nixurîyê zar'êd Îsraêl minr'a k'ifş ke usa jî h'eywanê lêwîya dewsa h'emû nixurîyê h'eywanê zar'êd Îsraêl. Ez Xudan im». 42Mûsa h'emû nixurîyêd zar'êd Îsraêl jimartin, çawa ku Xudan t'emî li wî kiribû. 43H'esabê h'emû nixurîyê qisimê nêrînî yek mehî û jor anegorî r'eqema navêd wan 22273 nefs bûn.

44Xudan Mûsar'a xeberda û got: 45«lêwîya dewsa h'emû nixurîyê zar'êd Îsraêl k'ifş ke usa jî h'eywanê lêwîya dewsa h'eywanê wan. Û lêwîyê p'ara min bin, ez Xudan im. 46Û bona van 273 nixurîyêd zar'êd Îsraêl ku ji lêwîya zêdetir in, 47ji ber wan her kesîva pênc şêkilî[*] hilde, anegorî şêkilê pîrozgehê ku bîst gêr[*] e[+]. 48Û ew p'erê ber yêd zêdeva dayî bide Harûn û kur'êd wî». 49Mûsa p'erê ji bervadayî bona yê ji lêwîya zêdetir hildan, 50awa gotî ewî ji nixurîyêd zar'êd Îsraêl 1365 şêkil anegorî şêkilê pîrozgehê hildan. 51Mûsa ev p'erêd bervadayînê anegorî xebera Xudan, çawa ku Xudan t'emî dabû Mûsa, dane Harûn û kur'êd wî.

### 4


Borcê malbetêd lêwîya

1Xudan[†] Mûsa û Harûnr'a xeberda û got: 2«Zar'êd Qohat' anegorî malbetêd wan û olk'êd wan ji nava zar'êd Lêwî bijmire, 3awa gotî her kesê ji sîsalîyê h'eta pêncîsalîyê k'îjan qulixkirinêr'a hazir e, ku xebata Konê Civînê[†] bike[+]. 4Şixulê zar'êd Qohat' li Konê Civînê xweyîtîya tiştêd here pîroz e. 5Wextê r'êk'etina zomê Harûn û kur'êd wî bira bên p'er'da navbir'îyê vekin û bi wê Sindoqa Peymanê[†] binixêmin. 6Bi serk'êşa ji ç'ermê ga-me'sîya ew binixêmin, tejê şîn bavêjine ser û destûya têr'a derbaz kin[+]. 7Tejê şîn bavêjine ser t'extê nanê Xwedêr'a dayî[†] û sinîya, t'asa, k'asa, cêr'êd bona dîyarîya serdakirinê daynine ser. Û nanê ku her t'im ser e li ber Xudan, gere li ser jî bimîne. 8Tejê sorî gevez bavêjine li ser wan, bi serk'êşa ji ç'ermê ga-me'sîya wê binixêmin û destûya têr'a derbaz kin. 9Bira ew tejê şîn hildin şemdan[†], ç'irêd wê, destikêd wê, sinîyêd wê û h'emû derdanêd bona bizirê wê ku bona şemdan didine xebatê, binixêmin. 10Wê û h'emû hacetêd wê bi serk'êşa ji ç'ermê ga-me'sîya bip'êç'in û daynine li ser çîtê. 11Tejê şîn bavêjine li ser gorîgeha[†] zêr'în û bi serk'êşa ji ç'ermê ga-me'sî binixêmin û destûya têr'a derbaz kin. 12H'emû hacetêd bona xebata cîyê pîroz hildin, daynine li nava tejê şîn, bi serk'êşa ji ç'ermê ga-me'sîya binixêmin û daynine li ser çîtê. 13K'ozîya gorîgehê t'emiz kin û tejê sorî gevez bavêjine li ser. 14Û h'emû hacetêd wêye xebatê daynine li ser wê: Sinîya, goştgira, mer'ika û t'eşta awa gotî h'emû hacetêd gorîgehê. Serk'êşa ji ç'ermê ga-me'sîya bavêjine li ser û destûya têr'a derbaz kin. 15Gava Harûn û kur'êd wî nixamtina cîyê pîroz û her tiştêd cîyê pîroz xilaz kin, wextê r'êk'etina zomê zar'êd Qohat' wê bên ku hildin, lê bira ew dest nedine pîrozîyê wekî nemirin. Ev e barê zar'êd Qohat' li Konê Civînê.

16Êlazarê kur'ê Harûnê k'ahîn[†] cabdarê: Bizirê bona r'onayê, bixûra[†] bînxweş, dîyarîya nanîye[†] her gav, r'ûnê r'ûnkirinê ye. Cabdarê t'emamîya pîrozgehê û her tiştêd navda, usa jî Cîyê Pîroz û hacetêd wê ye»[+].

17Xudan Mûsa û Harûnr'a xeber da û got: 18«Haş ji xwe hebe qebîla malbetêd qohat'îya ji nava lêwîya neyê undakirinê. 19Awa hûn çi gere bona wan bikin ku ew sax bimînin û nemirin gava ew nêzîkî Cîyê Herî Pîroz bin: Harûn û kur'êd wî bira bên û her kesî li ber xebata wî û borcê wî bidine sekinandinê. 20Kahatî t'u car berî nixamtina tiştêd pîroz bira nek'evinê ku bibînin, wekî nemirin».

21Xudan Mûsar'a xeberda û got: 22«Zar'êd Gêrşon jî anegorî olk'êd wan û malbetêd wan bijmire, 23awa gotî her kesê ji sîsalîyê h'eta pêncîsalîyê ku qulixkirinêr'a hazir e şixulê Konê Civînê bike, bijmêre. 24Ev e xebata malbetêd gêrşonîya, çi gere bikin û çi hildin:[+] 25Ew gere tejê pîrozgehê, Konê Civînê û sergira wê, serk'êşa ji ç'ermê ga-me'sîya ku li ser e û p'er'da li ber derê Konê Civînê, 26p'er'dêd h'ewşê, p'er'da ber derê h'ewşê ku dora pîrozgeh û gorîgehê ye, hebinêd wan û h'emû hacetêd bona xebata wan hildin. Û her şixulê ku bona van tişta lazim e bira ew bikin. 27H'emû xebata zar'êd gêrşonîya, awa gotî her çi ku ew hildin û her çi ku ew bikin, ew gerekê bi gotina Harûn û kur'êd wî bê kirinê. Her tiştêd hildanê bikine bin se'vîtîya wan. 28Ev e xebata malbetêd zar'êd gêrşonîya Konê Civînêda. Ew gere vê yekê bi serwêrîya Ît'amarê kur'ê Harûnê k'ahîn bikin.

29Zar'êd Mêrarî anegorî malbetêd wan û olk'êd wan bijmêre, 30awa gotî her kesê ji sîsalîyê h'eta pêncîsalîyê ku qulixkirinêr'a hazir e, şixulê Konê Civînê bike, bijmêre. 31Ev e barê wan ku ew gere hildin anegorî t'emamîya şixulê wanî Konê Civînêda, awa gotî çîtêd pîrozgehê, destûyêd wê, stûnêd wê, bingehêd wê,[+] 32stûnêd dora h'ewşê, bingehêd wan, singêd wan û hebinêd wan û h'emû hacetêd wan bona t'emamîya xebata van tişta. Hûn navê hacetê ku ew gere hildin bikine r'eqem bijmirin. 33Ev e h'emû şixulêd malbetêd zar'êd Mêrarî Konê Civînêda, bi serwêrîya Ît'amarê kur'ê Harûnê k'ahîn».

34Mûsa, Harûn û serwêrêd civînê zar'êd qohat'îya anegorî malbetêd wan û olk'êd wan jimartin, 35her kesê ji sîsalîyê h'eta pêncîsalîyê ku qulixkirinêr'a hazir e şixulê Konê Civînê bike, 36h'esabê wan anegorî malbetêd wan 2750 nefs bûn. 37Ev e h'esabê malbetêd Kahatîya h'emûyêd ku Konê Civînêda dixebitîn, k'îjan ku Mûsa û Harûn jimirîn, çawa ku Xudan pê Mûsa t'emî kiribû.

38H'esabê zar'êd Gêrşon anegorî malbetêd wan û olk'êd wan, 39her kesê ji sîsalîyê h'eta pêncîsalîyê ku qulixkirinêr'a hazir bû şixulê Konê Civînê bikira, 40h'esabê wan anegorî malbetêd wan, olk'êd wan 2630 nefs bûn. 41Ev e h'esabê malbetêd zar'êd Gêrşon h'emûyêd ku Konê Civînêda dixebitîn, k'îjan ku Mûsa û Harûn anegorî t'emîya Xudan ew jimartin.

42H'esabê malbetêd zar'êd Mêrarî anegorî malbetêd wan û olk'êd wan, 43her kesê ji sîsalîyê h'eta pêncîsalîyê ku qulixkirinêr'a hazir bû şixulê Konê Civînê bikira, 44h'esabê wan anegorî malbetêd wan 3200 nefs bûn. 45Ev e h'esabê malbetêd Mêrarî k'îjan ku Mûsa û Harûn anegorî t'emîya Xudan ew jimartin.

46T'emamîya lêwîya anegorî malbetêd wan û olk'êd wan ku Mûsa, Harûn û serwêrêd Îsraêl[†] ew jimartin, 47her kesê ji sîsalîyê h'eta pêncîsalîyê ku hazir bû şixul û hildana Konê Civînê bikira, 48h'esabê wan 8580 nefs bûn. 49Evana weke gotina Xudan, her kes bi destê Mûsa anegorî qulixê xwe û barhildanê aha hatine jimarê, çawa ku Xudan t'emî li Mûsa kiribû.

### 5


Paqijkirina zomê

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«E'mirî zar'êd Îsraêl[†] ke ku h'emûyêd k'otî[†], h'emûyêd gemar jê diçe û h'emûyêd nepaqij ku dest dane cinyaz ji nava zomê derxin[+]. 3Çawa mêr usa jî jin ji zomê derxine der wekî ew zomêd xwe, nava k'îjana ez hêwirîme neh'er'imînin»[+]. 4Zar'êd Îsraêl xût usa kirin ew ji nava zomê derxistine der. Çawa ku Xudan gotibû Mûsa zar'êd Îsraêl xût usa kirin.


Ji ber gunava dayîn

5Xudan t'evî Mûsa xeberda û got: 6«Bêje zar'êd Îsraêl, heger mêr yan jinek, li ber Xudan bêe'silîyê bike, awa gotî gunekî hindava yekî dinda bike û ew meriv gunê xwe fe'm bike,[+] 7bira ew gunê xweyî kirî bide r'ûyê xwe, bira ew ji ber gunê xweva t'am bide û bira çarîka pênca jî serda zêdeke û bide wî li ber k'ê gune kirîye[+]. 8Lê heger pismamê wî merivî t'une be[*] ku ji ber guneva bidine wî, hingê dayîna ji ber guneva, digihîje Xudan bona k'ahîn[†], serda jî beranê gunek'ewandinê, bi k'îjanî gunek'ewandin wê bona wî bê kirinê. 9Û h'emû h'edîyêd ji h'emû tiştêd pîroze zar'êd Îsraêl ku ewê bînine li cem k'ahîn, bira p'ara wî be. 10Tiştêd pîroze her kesî p'ara k'ahîn in, k'ê çi ku bide wî ew p'ara wî ye».


Mêrê k'umr'eş

11Xudan Mûsar'a xeberda û got: 12«Zar'êd Îsraêlr'a xeber de û bêje wan: ‹Her mêrê ku jina wî ji r'îya xwe derê û hindava mêrê xweda şîrh'elal nîbe, 13mêrek serê xwe wêr'a dayne û eva yeka ji mêrê wê veşartî bimîne, lê ew dizîva h'er'imîye, şe'de jî miqabilî wê t'uneye, ew nehatîye girtinê[+]. 14Heger r'uh'ê k'umr'eşîyê bê li ser mêrê wê û ew k'umr'eşîyê jina xwe bike, jin jî h'er'imî ye, yan jî heger r'uh'ê k'umr'eşîyê bê li ser wî û ew k'umr'eşîyê jina xwe bike lê jin ne h'er'imîye, 15bira mêr jina xwe bîne li cem k'ahîn. Bira bona wê qurbanê bide awa gotî p'arek ji deha êfa[*] arê cehe, lê bira r'ûn ner'êje li ser wê û ne jî bixûrê[†], çimkî ev dîyarîya nanîye[†] k'umr'eşîyê ye, dîyarîya nanîye bîranînê ye bona e'yankirina neheqîyê[+]. 16K'ahîn bira wê bibe û li ber Xudan bide sekinandinê. 17K'ahîn bira ava pîroz bike derdana axîn, axa e'rdê Konê Şe'detîyê[†] hilde û bike nava wê avê. 18Peyr'a k'ahîn bira jinê li ber Xudan bide sekinandinê û laç'ika serê wê veke[*], dîyarîya nanîye bîranînê bide destê wê awa gotî dîyarîya nanîye k'umr'eşîyê. Lê destê k'ahînda jî gere ava te'le nifir' kirinê hebe. 19K'ahîn gere wê bide sondê û bêje jinê: ‹Heger t'u mêrî serê xwe ter'a danenîye xêncî mêrê te yan heger tu r'îya xwe dernek'etîyî, neh'er'imîyî, tu azayî ji vê ava te'le nifir' kirinê, 20lê heger tu ji bin qolê mêrê xwe derk'etîyî, h'er'imîyî û mêrekî din xêncî mêrê te serê xwe ter'a danîye...› 21(Hingê bira k'ahîn jinê bi sonda nifir'ê bide sondê û bêje jinê) ‹...bira Xudan te bike nifir' û sond li nava miletê teda, bi dayîna Xudan bet'inê te p'ûç' be û zikê te jî biwerime. 22Bira eva ava hane nifir' kirinê bik'eve zikê te wekî zikê te biwerime û bet'inê te jî p'ûç' be›. Bira jin jî bêje: ‹Amîn[†], amîn›[+]. 23K'ahîn bira van nifir'a li ser k'axazê binivîse û li ava te'lda bişo r'esît ke[*]. 24Û ava te'le nifir' kirinê bide jinê ku vexwe, ava nifir' kirinê wê bik'eve zikê wê û wê te'layê pêşda bîne. 25Paşê k'ahîn bira ji destê jinê dîyarîya nanîye k'umr'eşîyê hilde, wê dîyarîya nanî li ber Xudan bih'ejîne û wê dayne li ser gorîgehê[†]. 26K'ahînê k'ulmekê ji wê dîyarîya nanîye bîranînê hilde û li ser gorîgehê agirşewatî ke û paşê ewê avê li jinê bide vexwarinê. 27K'engê ew jinê bi wê avê bide vexwarinê heger ew h'er'imîbe, mêrê xwer'a şîrh'elal nîbûye ew ava nifir' kirinê zikê wêda wê te'layê pêşda bîne û zikê wê wê biwerime, bet'inê wê p'ûç' be û ew jinê li nava miletê xweda bibe nifir' lêbûyî. 28Lê heger ew jina ne h'er'imîye, h'elal e, ewê aza be wê bikaribe zar'a bîne›». 29Eva hînkirina bona k'umr'eşîyê ye, gava jin bin qolê mêrê xwe derê û bih'er'ime, 30yan jî heger r'uh'ê k'umr'eşîyê bê li ser mêr û ew k'umr'eşîyê li jina xwe bike û jina xwe bibe li ber Xudan, hingê k'ahînê h'emû anegorî vê hînkirinê bike. 31Mêrê bêsûc be ji guna, lê jinê bona gunê xwe sûcdar be.

### 6


Qanûna bona nezîrîyê

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«Zar'êd Îsraêlr'a[†] xeber de û bêje wan: ‹Heger mêr yan jin bona nezîrîyê dixwaze ad-qirar ke, ku ew bibe nezîrê Xudan, 3Gerekê ew xwe ji şerav û araqê dûr bigire, sirka şeravê û sirka araqê venexwe, t'u car ji tiştê tirîya çêkirî venexwe û ne tirîyê gihîştî bixwe û ne jî k'işmîşa. 4H'emû r'ojêd nezîrîya xweda, ew gerekê her tiştê ji tirîya çêkirî nexwe, ji dendikada girtî h'eta qalika. 5H'emû r'ojêd ad-qirarêye nezîrîya xweda, gerekê dûzan serê wî nek'eve, h'eta t'emambûna r'ojêd ku ewî xwe Xudanr'a nezîr kirîye ew bira pîroz be, p'or'ê serê xwe bira bihêle dirêj bin. 6H'emû r'ojêd ku wî xwe Xudanr'a nezîr kirîye ew bira nêzîkî t'u cinyazî nebe,[+] 7ne cinyazê bavê xwe, ne dîya xwe, ne birê xwe ne jî xûşka xwe. H'eta bona mirina wan jî ew bira paqijîya xwe neh'er'imîne, çimkî nezîrîya bona Xwedêyê wî li ser serê wî ye. 8H'emû r'ojêd wîye nezîrîyê bira ew Xudanr'a pîroz be.

9Lê heger yek nişkêva li ber wî bimire û ew serê xweyî nezîrîyê bih'er'imîne, hingê ew gere p'or'ê xwe r'oja xweye paqijbûnê kur' ke. R'oja h'efta bira ew p'or'ê xwe kur' ke 10û li r'oja h'eyşta bira du fatimoka yan jî du cûcûkêd kewa bîne li ber derê Konê Civînê[†] li cem k'ahîn[†][+]. 11K'ahînê yekî bide çawa dîyarîya gunek'ewandinê yê dinê jî çawa dîyarîya t'evayîşewatê[†] û wî ji guneyê wîyî bona destdayîna yê mirî bik'ewîne. Li wê r'ojê serê wî pîroz bike. 12Û dîsa r'ojê xweye nezîrîyê Xudanr'a k'ifş ke, berxekî yeksalî Xudanr'a bide çawa dîyarîya ji ber neheqîyêva. R'ojêd wîye berî vê yekê unda dibin, çimkî nezîrîya wî h'er'imîye.

13Ev e qanûna bona nezîrîyê: Çaxê r'ojêd nezîrîya wî t'emam bin, bira wî bînine li ber derê Konê Civînê. 14Ewê dîyarîya xwe berxekî yeksalîyî bê qusûr Xudanr'a t'evayîşewat ke û berxeke mêye yek salîye bê qusûr bona paqijbûnê dîyarî ke, usa jî beranekî bê qusûr bona dîyarîya heleqetîyê[†] bide,[+] 15sele nanê bê hevîrtir'şk, awa gotî k'atêd ji arê xas r'ûnda stirayî û loşêd bê hevîrtir'şke ser r'ûnkirî, t'evî dîyarîya wane nanî û dîyarîya wane vexwarinê bide[+]. 16K'ahîn bira van dayne li ber Xudan û dîyarîya wîye paqijbûnê û t'evayîşewatê bide. 17Lê beran t'evî sela nanê bê hevîrtir'şk çawa dîyarîya heleqetîyê bide Xudan, usa jî k'ahîn bira dîyarîya wîye nanî û vexwarinê bide. 18Hingê yê nezîr li ber derê Konê Civînê p'or'ê xweyî nezîrîyê kur' ke. P'or'ê serê xweyî nezîrîyê hilde û dayne li ser agirê binê dîyarîya heleqetîyê. 19K'ahîn jî bira pîla beranê k'elandî, k'atekî bê hevîrtir'şk, loşekî bê hevîrtir'şk ji selê hilde û bide destêd nezîr, pey kur'kirina p'or'ê nezîrîya wîr'a[+]. 20K'ahîn gere wan çawa dîyarîya h'ejandinê[†] li ber Xudan bih'ejîne, eva yeka pîroz e û p'ara k'ahîn e t'evî sîngê dîyarîyê û pîlê dîyarîyê. Peyr'a nezîr dikare şeravê vexwe[+]. 21Ev e qanûna bona nezîrîyê. Lê heger ew ad-qirar dike ku li ser qanûna nezîrr'a h'edîkê zêde bide Xudan, çi ku ji destê wîva tê, ew gere xût usa bike, çawa ku ad-qirar kir be›».


Bimbarekîya k'ahîn

22Xudan Mûsar'a xeberda û got: 23«Harûn û kur'êd wîr'a xeber de, bêje: ‹Aha zar'êd Îsraêl bimbarek kin, bêjine wan:[+]

24Bira Xudan te bimbarek ke
û xweyî ke![+]
25Bira ç'e'vê Xudan li ser te be
û r'e'mê li te bike![+]
26Bira Xudan berê xwe bide te
û xêr û xweşîyê bide te!›

27Bi vî awayî navê minê zar'êd Îsraêlva bê girêdin û ezê wan bimbarek kim».

### 7


Dîyarîyêd serwêrêd qebîla

1Gava Mûsa pîrozgeh da sekinandinê xilaz kir, ew û her tiştêd wê r'ûn kirin û pîroz kir, hingê gorîgeh[†] û h'emû hacetêd wê jî r'ûn kirin û pîroz kir[+]. 2Serwêrêd Îsraêl[†], serwêrêd olk'êd wan, awa gotî serwêrêd qebîlêd wan, yêd ku serwêrîya navnivîsarê dikirin, dîyarî anîn. 3Dîyarîyêd xwe anîne li ber Xudan[†]: Şeş e'rebê girtî, donzdeh ga, her e'rebek du serwêr bûn û herekîr'a gak, vana ev anîne li ber Pîrozgehê. 4Xudan Mûsar'a xeberda û got: 5«Ji wan hilde, ewê bona xizmetk'arîya Konê Civînê[†] bêne xebatê. Wan bide lêwîya, her kesîr'a anegorî xebata wî». 6Mûsa e'rebe û ga hildan û ew dane lêwîya. 7Du e'rebe û çar ga dane zar'êd Gêrşon, anegorî xebata wan[+]. 8Çar e'rebe h'eyşt ga dane zar'êd Mêrarî, anegorî xebata wane bi serwêrîya Ît'amarê kur'ê Harûnê k'ahîn[†][+]. 9Lê neda kur'ê Qohat' çimkî xebata Cîyê Pîroz li ser wan bû, wana ew gere li ser milê xwe bibirana[+].

10Serwêra dîyarîya pîrozkirina[*] gorîgehê r'oja r'ûnkirinê anîn. Serwêra dîyarîyêd xwe anîne li ber gorîgehê. 11Xudan gote Mûsa: «R'ojê serwêrek bira dîyarîya xwe bîne, bona pîrozkirina gorîgehê».

12R'oja pêşin Nehşonê kur'ê Amînadav[†] ji qebîla Cihûda dîyarîya xwe anî[+]. 13Dîyarîya wî ev bû: t'eşteke zîvîne 130 şêkilê[*], t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî[†], 14kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva[†] dagirtî,[+] 15canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê[†],[+] 16nêrîkî bona dîyarîya paqijbûnê[†],[+] 17du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê[†]. Eva dîyarîya Nehşonê kur'ê Amînadav bû[+].

18R'oja duda Nit'anêlê kur'ê Sûhar serwêrê Îsaxar dîyarîya xwe anî[+]. 19Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 20kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 21canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 22nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 23du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Nit'anêlê kur'ê Sûhar bû.

24R'oja sisîya Elyabê kur'ê H'êlon serwêrê zar'êd Zebûlon anî[+]. 25Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 26kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 27canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 28nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 29du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Elyabê kur'ê H'êlon bû.

30R'oja çara Elîsûrê kur'ê Şidêyûr serwêrê zar'êd R'ûbên anî[+]. 31Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 32kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 33canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 34nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 35du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Elîsûrê kur'ê Şidêyûr bû.

36R'oja pênca Şilûmîyêlê kur'ê Sûrîşadayê serwêrê zar'êd Şimh'ûn anî[+]. 37Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 38kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 39canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 40nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 41du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Şilûmîyêlê kur'ê Sûrîşaday bû.

42R'oja şeşa Elyasafê kur'ê Dihûyêlê serwêrê zar'êd Gad anî[+]. 43Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 44kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 45canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 46nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 47du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Elyasafê kur'ê Dihûyêl bû.

48R'oja h'efta Elîşamayê kur'ê E'mîhûdê serwêrê zar'êd Efrayîm anî[+]. 49Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 50kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 51canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 52nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 53du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Elîşamayê kur'ê E'mîhûd bû.

54R'oja h'eyşta Gamalyêlê kur'ê Pidahsûrê serwêrê zar'êd Minaşe anî[+]. 55Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 56kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 57canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 58nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 59du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Gamalyêlê kur'ê Pidahsûr bû.

60R'oja neha Abîdanê kur'ê Gîdonîyê serwêrê zar'êd Binyamîn anî[+]. 61Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 62kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 63canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 64nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 65du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Abîdanê kur'ê Gîdonî bû.

66R'oja deha Axîhezerê kur'ê E'mîşadayê serwêrê zar'êd Dan anî[+]. 67Dîyarîya wî jî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xwesî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 68kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 69canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 70nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 71du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Axîhezerê kur'ê E'mîşaday bû.

72R'oja yanzdeha Pagîyêlê kur'ê Ok'ranê serwêrê zar'êd Aşêr anî[+]. 73Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 74kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 75canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 76nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 77du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Pagîyêlê kur'ê Ok'ran bû.

78R'oja donzdeha Ah'îrayê kur'ê Eynanê serwêrê zar'êd Neftelî anî[+]. 79Dîyarîya wî ev bû: T'eşteke zîvîne 130 şêkilê, t'aseke zîvîne 70 şêkilê, anegorî şêkilê pîrozgehê, her du jî bi arê xasî r'ûnda stirayî dagirtî bona dîyarîya nanî, 80kevç'îkî zêr'înî 10 şêkilê bixûrêva dagirtî, 81canegak, beranek, berxekî yeksalî bona dîyarîya t'evayîşewatê, 82nêrîk bona dîyarîya paqijbûnê, 83du ga, pênc beran, pênc nêrî û pênc berxêd yeksalî bona dîyarîya heleqetîyê. Eva dîyarîya Ah'îrayê kur'ê Eynan bû.

84Ev e dîyarîya ku serwêrêd Îsraêl bona pîrozkirina gorîgehê, r'oja r'ûnkirina wê anîn: Donzdeh t'eştêd zîvîn, donzdeh t'asêd zîvîn, donzdeh kevç'îyêd zêr'în. 85Her t'eşteke zîvîn 130 şêkil bû, her t'asek 70 şêkil bû, h'emû bi hevr'a 2400 şêkil bû, anegorî şêkilê pîrozgehê. 86Donzdeh kevç'îyêd zêr'în bixûrêva dagirtî, her kevç'îk 10 şêkil bû, anegorî şêkilê pîrozgehê, h'emû bi hevr'a 120 şêkil bû. 87H'emû h'eywanê bona dîyarîya t'evayîşewatê ev bûn: Donzdeh canega, donzdeh beran, donzdeh berxêd yeksalî t'evî dîyarîya wane nanî. Û donzdeh nêrî bona dîyarîya paqijbûnê. 88T'emamîya h'eywanê bona dîyarîya heleqetîyê ev bûn: Bîstçar ga, şêst beran, şêst nêrî û şêst berxêd yeksalî. Eva dîyarîya pîrozkirina gorîgehê bû, pey r'ûnkirina wêr'a.

89Gava Mûsa dik'ete Konê Civînê bona ku t'evî Xudan xeber da, ewî dengê ku wîr'a xeber dida, ji ser qalp'axê baxşandinêyî li ser Sindoqa Şe'detîyêye nava her du xêrûbada[†] dibihîst. Û Xudan t'evî wî xeber dida[+].

### 8


Ç'irayêd şemdanê

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«Harûnr'a xeber de û bêje wî: ‹Gava tu ç'ira saz kî, her h'eft ç'ira gere pêşîya şemdanê[†] r'onayî kin›. 3Harûn xût usa jî kir, ewî ç'irayêd şemdanê pêşîya wê saz kirin, çawa ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû. 4Şemdan ha hatibû çêkirinê: Ji bingeha wê h'eta kulîrkêd wê ew ji zêr'ê k'olandî bû. Anegorî cûr'ê ku Xudan nîşanî Mûsa kiribû xût usa ewî şemdan çêkir».


Paqijkirina lêwîya

5Xudan Mûsar'a xeberda û got: 6«lêwîya ji nava zar'êd Îsraêl[†] başqe ke û wan paqij ke. 7Bona paqijbûna wan aha bike: Ava paqijkirinê bir'eşîne li ser wan, bira ew bi dûzên h'emû pir'ç'a li ser xwe hildin, k'incêd xwe bişon û ewê paqij bin[+]. 8Bira ew canegakî t'evî dîyarîya wîye nanî ji arê xasî r'ûnda stirayî hildin û canegê duda jî bona dîyarîya paqijbûnê[†] tu hilde[+]. 9Peyr'a lêwîya bîne li ber Konê Civînê[†] û t'emamîya civata zar'êd Îsraêl bicivîne. 10lêwîya bîne li ber Xudan û zar'êd Îsraêl bira destêd xwe daynine li ser lêwîya. 11Harûn lêwîya ji nava zar'êd Îsraêl li ber Xudan çawa dîyarîya h'ejandinê[†] bide, ku ew bibine xizmetk'arê xebata Xudan. 12Lêwî jî bira destêd xwe daynine li ser serê canega û bona k'ewandina lêwîya yekê çawa dîyarîya paqijbûnê bide, yê din jî çawa dîyarîya t'evayîşewatê[†] Xudanr'a. 13lêwîya li ber Harûn û kur'êd wî bide sekinandinê û çawa dîyarîya h'ejandinê bide Xudan. 14Bi vî awayî lêwîya ji nava zar'êd Îsraêl başqe ke. lêwîyê p'ara min bin[+]. 15Pey vê yekêr'a lêwîyê bên Konê Civînêda bixebitin, gava tu wan paqij kî û çawa dîyarîya h'ejandinê bidî. 16Ew t'am ji nava zar'êd Îsraêl minr'a hatine dayînê, ji ber h'emû nixurîyêd ku bet'inê vedikin awa gotî h'emû nixurîyêd ji zar'êd Îsraêl min ew xwer'a hildan[+]. 17Çimkî h'emû nixurîêd Îsraêl, ji mêriv girtî h'eta h'eywên p'ara min in. Li wê r'oja ku min h'emû nixurîyêd e'rdê Misirê qir' kirin, min hingê ew xwer'a k'ifş kirin. 18Min lêwî ji ber h'emû nixurîyêd zar'êd Îsraêlva hildan. 19Û min lêwî ji nava zar'êd Îsraêl dane Harûn û kur'êd wî, ew wanr'a hatine dayînê bona ku dewsa zar'êd Îsraêl xizmetk'arîya Konê Civînê bikin, bona k'ewandina gunê zar'êd Îsraêl, wekî bela li nava zar'êd Îsraêl t'une be wextê ku zar'êd Îsraêl nêzîkî pîrozîyê bin»[+].

20Mûsa, Harûn û t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl bona lêwîya usa jî kirin. Anegorî h'emû e'mirêd ku Xudan bona lêwîya li Mûsa kiribûn, zar'êd Îsraêl usa jî kirin. 21lêwîya xwe paqij kirin, k'incêd xwe şûştin û Harûn ew çawa dîyarîya h'ejandinê li ber Xudan dane sekinandinê. Bona paqijbûna wan Harûn k'ewandin kir. 22Pey vê yekêr'a lêwî hatin xizmetk'arîya xwe ber Harûn û kur'êd wî li Konê Civînêda bikin. Çawa ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû bona lêwîya, usa jî kirin.

23Xudan Mûsar'a xeberda û got: 24«Eva ji Lêwîya dik'eve: Ew gerekê ji bîstpêncsalîyê jortir bên bixebitin, xizmetk'arîya Konê Civînê bikin[+]. 25Û pêncîsalîya xweda bira ew xizmetk'arîyê bihêlin û îdî nexebitin. 26Ew dikarin Konê Civînêda bi nobedarîyê berdestîya birayêd xwe bikin, lê xizmetk'arîyê nekin. Aha bike bona borcê stûyê lêwîya».

### 9


Cejina Derbazbûnê li ber'îya Sînayêda

1Meha yekêye sala duda pey derk'etina ji e'rdê Misirê, Xudan[†] li ber'îya Sînayêda Mûsar'a xeberda û got: 2«Bira zar'êd Îsraêl[†] Cejina Derbazbûnê[†] we'dê wêda bikin[+]. 3Li berê êvarê r'oja çardehê vê mehê we'dê wêda, anegorî h'emû qeyde-qanûn û qirarêd wê, bikin». 4Mûsa zar'êd Îsraêlr'a xeberda ku Cejina Derbazbûnê bikin. 5Wana Cejina Derbazbûnê li berê êvarê r'oja çardehê meha yekê li ber'îya Sînayêda kirin. Anegorî h'emû çi ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû, zar'êd Îsraêl usa jî kirin.

6Hebûn merî ku dest dabûne cinyaz û nepaqij bûn û nikaribûn Cejina Derbazbûnê wê r'ojê bikirana. Ew wê r'ojê nêzîkî Mûsa û Harûn bûn[+] 7û wan meriva gotine Mûsa: «Eme ne paqij in çimkî me dest daye cinyaz, çima em gere xwe ji wê yekê bigirin ku dîyarîya Xudan we'dê wêda t'evî zar'êd Îsraêl nedin?» 8Mûsa gote wan: «Hela bisekinin, ez bizanibim k'a Xudanê bona we çi e'mir ke».

9Xudan Mûsar'a xeberda û got: 10«T'evî zar'êd Îsraêl xeber de û bêje: ‹Heger yek ji we yan ji zur'eta we r'îya dûrda be yan nepaqij be çimkî dest daye cinyaz, ew jî bira Cejina Derbazbûnê Xudanr'a bike, 11lê bira berê êvarê r'oja çardehê meha duda wê bike. Bira bi nanê şkeva û p'incar'a te'l Cejina Derbazbûnê bixwe,[+] 12ji wê h'eta sibehê nehêle, ne jî hestûyêd wê bişkêne. Bira anegorî h'emû qeyde-qanûnêd Cejina Derbazbûnê bike[+]. 13Heger meriv paqij be û li r'êwîtîyê nîbe lê Cejina Derbazbûnê neke ew nefsa gere ji nava miletê xwe bê bir'înê, çimkî dîyarîya Xudan we'dê wêda ne daye, ew merivê gerekê gunê xwe bik'işîne. 14Heger nava weda xerîbek bijî û ew bixwaze Cejina Derbazbûnê Xudanr'a bike, bira anegorî qeyde-qanûnê Cejina Derbazbûnê û qirara wê bike. Qeyde-qanûn bona we, bona xerîb û bona binalîyê wî e'rdî gere yek be›»[+].


E'wr li ser Pîrozgehê

15Li r'oja sekinandina Pîrozgehê e'wr Pîrozgeh awa gotî Konê Civînê[†] nixamtibû û êvarda h'eta sibehê ew mîna agir li ser Pîrozgehê bû[+]. 16Her gav usa bû: R'ojê e'wr ew dinixamt, şevê jî ew mîna agir bû. 17Her car gava e'wr ji ser kon r'adibû hingê zar'êd Îsraêl r'ê dik'etin û li wî cîyê ku e'wr datînî li wir zar'êd Îsraêl zomêd xwe lê didan[+]. 18Bi gotina Xudan zar'êd Îsraêl r'ê dik'etin û bi gotina Xudan zomêd xwe lê didan, h'emû r'ojêd ku e'wr danîya li ser Pîrozgehê ew li wir diman. 19Gava e'wr dirêj li ser Pîrozgehê bima zar'êd Îsraêl guh didane nîşana Xudan û r'ê nedik'etin. 20Dibû wekî e'wr çend r'oja li ser Pîrozgehê dima. Bi gotina Xudan wana zomêd xwe lê didan û bi gotina Xudan ew r'ê dik'etin. 21Dibû wekî e'wr ji êvarê h'eta sibehê dima û sibehê ku e'wr bilind dibû ew r'ê dik'etin. R'oj bûya yan şev, gava e'wr bilind bûya ew jî r'ê dik'etin. 22Heger du r'oja, yan mehekê, yan salekê e'wr li ser Pîrozgehê bima, zar'êd Îsraêl jî li wir diman û r'ê nedik'etin. Lê k'engê e'wr r'abûya, ew hingê r'ê dik'etin. 23Bi gotina Xudan zomêd xwe lê didan û bi gotina Xudan r'ê dik'etin. Gotina Xudane bi destê Mûsa xweyî dikirin.

### 10


Du bor'îyêd zîvîn

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«Xwer'a du bor'îyêd zîvîne k'olandî çêke, ewê ter'a bibin bona gazîkirina civînê û bona r'êk'etina zoma. 3Gava dirêj wan her du bor'îya xin t'emamîya civînê wê bicive li cem te li ber derê Konê Civînê[†]. 4Lê gava ji wan yekê xin, serwêr, awa gotî serekêd e'laletêd Îsraêl[†] wê bicivine li cem te. 5Lê heger hûn kin lêxin hingê zomêd alîyê r'ohilatê lêdayî r'ê k'evin[+]. 6Lê gava cara duda kin lêxin hingê zomêd alîyê başûrê r'ê k'evin. Ev lêdana kin bona r'ê k'etina wan e[+]. 7Bona civandina civînê dirêj lêdin, ne kin. 8Zar'êd Harûne k'ahîn[†] wê bor'îya xin, evê wer'a bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê li nava zur'etêd weda. 9Gava hûn li nava e'rdê xweda her'ine şêr' miqabilî dijminê ku wer'a dijminatîyê dike, hingê kin bor'îya xin, hûnê li ber Xudan Xwedêyê xwe bêne bîranînê û ji dijminêd xwe bêne xilazkirinê[+]. 10Usa jî r'oja şabûna xweda, cejinêd xweye k'ifşkirîda û destpêbûna mehêd xweda bor'îya xin, wextê t'evayîşewatêd xwe û dîyarîyêd xweye heleqetîyê jî. Evê wer'a bibe çawa bîranîn li ber Xwedêyê we. Ez Xudan Xwedêyê we me»[+].


R'êk'etina ji Sînayê

11Bîstê meha dudaye sala duda e'wr ji ser Pîrozgeha Şe'detîyê bilind bû 12hingê zar'êd Îsraêl ji ber'îya Sînayê r'êk'etin çûn û li ber'îya Paranê e'wr danî[+]. 13Ev cara pêşîyê bû ku ew li gora gotina Xudan bi destê Mûsa r'êk'etin, 14û ala zoma zar'êd Cihûda anegorî ordîyêd xwe pêşîyê çû. Serwêrê ordîya wî Nehşonê kur'ê Amînadav[†] bû[+]. 15Serwêrê ordîya qebîla zar'êd Îsaxar Nit'anêlê kur'ê Sûhar bû. 16Serwêrê ordîya qebîla zar'êd Zebûlon Elyabê kur'ê H'êlon bû. 17Lê gava Pîrozgeh dihate hevdanê hingê zar'êd Gêrşon û zar'êd Mêrarî diçûn û Pîrozgeh dibirin[+].

18Peyr'a ala zoma R'ûbên anegorî ordîyêd xwe diçû û Elîsûrê kur'ê Şidêyûr serwêrê ordîya wî bû[+]. 19Serwêrê ordîya qebîla zar'êd Şimh'ûn Şilûmîyêlê kur'ê Sûrîşaday bû. 20Serwêrê ordîya qebîla zar'êd Gad Elyasafê kur'ê Dihûyêl bû. 21Peyr'a Kahatî diçûn, yêd ku tiştêd pîroz dibirin. Pîrozgeh gere berî hatina wan bihata vegirtinê[+].

22Peyr'a ala zoma zar'êd Efrayîm anegorî ordîyêd xwe diçû û Elîşamayê kur'ê E'mîhûd serwêrê ordîya wî bû[+]. 23Serwêrê ordîya qebîla zar'êd Minaşe Gamalyêlê kur'ê Pidahsûr bû. 24Serwêrê ordîya qebîla zar'êd Binyamîn Abîdanê kur'ê Gîdonî bû.

25Peyr'a çawa piştgirê h'emû zoma, ala zoma zar'êd Dan anegorî ordîyêd xwe diçû û Axîhezerê kur'ê E'mîşaday serwêrê ordîya wî bû[+]. 26Serwêrê ordîya qebîla zar'êd Aşêr Pagîyêlê kur'ê Ok'ran bû. 27Serwêrê ordîya qebîla zar'êd Neftelî Ah'îrayê kur'ê Eynan bû. 28Ev in qeydêd çûyîna zar'êd Îsraêl anegorî ordîyêd wan. Ew bi vî awayî diçûn.

29Hingê Mûsa gote H'ovavê kur'ê R'ihûêlê midyanîyî xezûrê xwe: «Em diçine li wî cîyê ku Xudan got: ‹Ezê wî bidime we›. T'evî me were emê qencîyê bona te bikin, çimkî Xudan qencî soz daye Îsraêl»[+]. 30Lê ewî caba Mûsa da: «Ez nayêm, lê ezê veger'im her'ime li e'rdê xwe û nava merîyêd xwe». 31Mûsa got: «Ji k'erema xwe me nehêle, çimkî tu zanî ku ber'îyêda em k'îderê zomêd xwe lêdin, tê bibî r'êberê me. 32Awa heger tu t'evî me bêyî, ew qencîya ku Xudanê bona me bike, emê jî bona te bikin».

33Usa ew ji ç'îyayê Xudan r'îya sê r'oja çûn. Sindoqa Peymana[†] Xudan jî pêşîya wanva r'îya sê r'oja diçû, wekî cîyê r'ih'etbûnê wanr'a r'aç'e'v ke. 34E'wrê Xudan r'ojê li ser wan bû çaxê ew ji zomê r'êdik'etin[+].

35Û dema birina sindoqê, Mûsa digot: «R'abe Xudan! Û bira dijminêd te bela bin, yêd dijenine te bira ji ber te bir'evin»[+]. 36Lê çaxê sekinandinê ewî digot: ‹Xudan li h'ezar-h'ezarêd Îsraêl veger'e!›

### 11


Bîntengîya T'abêrayêda

1Û bû wekî cime'tê tengasîyêda hindava Xwedêda bîna xwe teng kir. Xudan[†] bihîst, hêrsa wî r'abû û agirê Xudan nava wanda alav pêk'et û p'êşa zomê h'ûfî xwe kir[+]. 2Hingê cime'tê hewara xwe Mûsa anî. Mûsa bi dua xwe avîte Xudan û agir vêsîya[+]. 3Navê wî cîyî Mûsa danîn T'ave'ra[*], çimkî agirê Xudan li nava wanda alav pêk'et.


Bîntengîya Qîbrot-Hat'awayêda

4Miletêd başqeye bê p'ergal nava wanda dilhavijî kirin. Zar'êd Îsraêl[†] jî dîsa girîyan û gotin: «K'ê wê goşt bide me em bixwin[+]? 5Tê bîra me ew me'sîyêd Misirêda ku me bê heq dixwarin. Usa jî xiyar, zeveş, pîvazok, pîvaz û sîr. 6Lê niha nefsa me ç'ila bûye, t'u tişt t'une, t'enê manaye li ber ç'e'vêd me»[+].

7(Mana[*] jî mîna ji k'oma t'oximê mêxikê bû, r'engê wê jî mîna bidolaxê[†] bû. 8Cime't diger'îya, t'op dikirin û bi destar' dihêran, yan jî conîda dik'utan, beroşda dik'elandin û ji wê k'ate çêdikirin. Te'ma wê mîna te'ma k'atê r'ûn bû[+]. 9Û gava şev qir'avîyê li nava zomê dadanî, manayê jî serda datînî).

10Mûsa bihîst wekî cime't neferêd xweva, her kes li ber derê konê xwe, digirî. Hingê hêrsa Xudan gelekî r'abû, kirina van li ser Mûsa jî giran r'ûnişt. 11Mûsa gote Xudan: «Te çima e'vdê xwe avîte nava oxirmêd giran? Çima min k'erem li ber ç'e'vêd te ne dît? Te çima nîrê h'emû vî miletî avîte stûyê min? 12Dibe ez vî miletîda pê mame, yan ew ji min dinê k'etine, wekî tu minr'a dibêjî: ‹Wan h'emêza xweda bibe›, çawa destdergûş zar'a şîrxur dibe, h'eta wî e'rdê ku te bavêd wanr'a sond xwarîye? 13Ezê goşt ji ku bînim wekî bidime t'emamîya vî miletî? Çimkî ew li ber min digirîn, dibêjin: ‹Goşt bide me em bixwin!› 14Ez nikarim t'enê t'emamîya vî miletî bibim, çimkî giran e bona min![+] 15Wekî tu usa tînî serê min, diha r'ind e min bikuje, heger min li ber ç'e'vêd te k'erem dîtîye. Ezê belengazîya xwe nebînim!»[+]


H'eftê r'ûspî

16Xudan gote Mûsa: «Ji nava r'ûspîyêd Îsraêl minr'a h'eftê merivî bibijêre, yêd ku tu zanî ewe r'ûspî û serwêrêd milet in. Wana bîne li Konê Civînê[†] û bira ew li wir t'evî te bisekinin[+]. 17Ezê jî peya bim, li wir t'evî te xeber dim û ji R'uh'ê ku li ser te ye hildim û daynime li ser wan. Wekî ew jî t'evî te nîrê vî miletî hildibin û tu t'enê hilnedî. 18Miletr'a jî bêje: ‹Xwe paqij kin bona sibê û hûnê goşt bixwin, çimkî hûn li ber Xudan girîyan, we got: «K'ê wê goşt bide em bixwin? Çimkî li Misirê mer'a qenc bû». Xudanê goşt bide we hûnê bixwin[+]. 19Ne r'ojekê hûnê goşt bixwin, ne du r'oja, ne pênc r'oja, ne dehe r'oja, ne jî bîst r'ojî, 20lê xût mehekê, h'eta ew fincikê wer'a neyê û me'dê we li hev nek'eve, çimkî we Xudan t'exsîr kir, yêd ku nava weda ye, li ber wî girîyan, got: «Çima em ji Misirê derk'etin?»›»

21Lê Mûsa got: «Miletê ku ez navda me, 600000 mêr in, tu dibêjî: ‹Goşt ezê bidime wan û ewê mehekê bixwin›[+]. 22Heger pez-dewar bê serjêkirinê bona wan, gelo wê t'êra wan bike? Yan h'emû me'sîyêd be'rê bêne girtinê bona wan, gelo wê t'êra wan bike?»

23Xudan gote Mûsa: «Çima ji destê Xudan nayê? Niha tê bibînî, xebera ku min gote te, wê bê sêrî yan na»[+]. 24Mûsa derk'et û xeberêd Xudan gote milet. H'eftê merî ji r'ûspîyêd milet civandin û ew li dora Kon dane sekinandinê. 25Û Xudan li e'wrda peya bû û t'evî Mûsa xeberda, ji R'uh'ê li ser wî hilda û danî li ser h'eftê mêrêd r'ûspî. Gava r'uh' danî li ser wan, wana p'êxembertî[†] kir, lê dûmayî nekirin. 26Û li nava zomê du merî mabûn, navê yekî Eldad bû, navê yê din Mêydad bû. R'uh' danî li ser wan jî, çimkî ew ji wan bûn yêd ku hatibûne nivîsarê, lê dernek'etibûne ber Kon. Wana zomêda p'êxembertî dikir. 27Xortek bezî, e'lamî Mûsa kir, got: «Eldad û Mêydad zomêda p'êxembertîyê dikin!» 28Hingê Yêşûyê kur'ê Nûn, ku ji cahiltîya xweda berdestîyê Mûsa bû, got: «Xweyê min, Mûsa, wan hilê!» 29Mûsa gote wî: «Ew tu dewsa min h'evsûdîyê dikî? Xwezî t'emamîya miletê Xudan p'êxember bûna, ku Xudan R'uh'ê xwe danîya li ser wan». 30Mûsa û h'emû r'ûspîyêd Îsraêl veger'îyane zomê.


Qar'îtk

31Hingê bi qirara Xudan ba r'abû û qar'îtk[†] ji alîyê be'rê ajotin anîne zomê, weke r'îya r'ojekê li dora zomê û du zend ji e'rdê bilindtir difir'în[+]. 32Milet r'abû û t'emamîya wê r'ojê, t'emamîya wê şevê û t'emamîya r'ojtira din qar'îtk didane hev. Yê lapî hindik dehe homêr[*] t'op kirin û wana ew li dora zomê r'axistin[*]. 33Goşt hê ber diranê wanda bû, hê ne cûtibûn, gava hêrsa Xudan li milet r'abû û Xudan bi belake gelekî mezin li milet xist. 34Û navê wî cîyî danîn Qîbrot-Hat'awa[*], çimkî li wir merivêd dilhavijî defin kirin. 35Ji Qîbrot-Hat'awayê milet r'ê k'et çû H'asêrotê û ew li H'asêrotê man[+].

### 12


Meryem û Harûn h'evsûdî Mûsa kirin

1Meryem û Harûn miqabilî Mûsa xeber dan, bona jina k'ûşîye[*] standî (çimkî ewî jina k'ûşî standibû). 2Wana got: ‹Dibe Xudan[†] t'enê bi devê Mûsa xeber da? Ne bi devê me jî xeber da?› Û Xudan ew yek bihîst. 3(Mûsa merivekî gelekî şkestî bû, ji h'emû merivêd li ser r'ûyê e'rdê gelektir).

4Nişkêva Xudan Mûsa, Harûn û Meryemêr'a xeber da: «Hûn her sisê derêne li Konê Civînê[†]» û her sisê jî derk'etin. 5Xudan li stûna e'wrda peya bû li ber derê Kon sekinî, gazî Harûn û Meryemê kir û ew her du jî derk'etin. 6Xudan got:

«Niha guh bidine xeberêd min.
Heger nava weda p'êxember[†] hebe jî,
ez, Xudan dîtinokêda wîva e'yan dibim
û xewnêda wîr'a xeber didim,[+]
7lê t'evî Mûsayê e'vdê xwe, usa nînim,
ew li nava t'emamîya mala minda yekî amin e[+].
8T'evî wî ez r'û bi r'û xeber didim,
aşkere, ne bi mesela
û ew dilqê Xudan dibîne.
Hûn çawa netirsîyan
ku miqabilî e'vdê min Mûsa xeberdin?»[+]

9Hingê hêrsa Xudan li wan r'abû û hişt çû. 10Gava e'wr ji ser Kon çû, awa Meryem mîna berfa sipî bi k'otîbûnê[†] hate lêdanê. Harûn dîna xwe da Meryemê, va ye ew k'otî bûye[+]. 11Harûn gote Mûsa: «Xweyê min, hîvî dikim! Mer'a gune h'esab neke, gunê ku me bêfe'mîya xwe kir. 12K'erema xwe, bira Meryem nebe mîna wî mirîyê, ku çaxê ji bet'ina dîya xwe dik'eve, nîvê qalib îdî p'ûç'bûyî ye». 13Mûsa li ber Xudan girîya, got: «Ya Xudan, k'erema xwe, ez t'ewaqe dikim, wê qenc ke!»

14Xudan gote Mûsa: «Heger bavê wê t'ûyî r'ûyê wê bikira, gelo hingê ew h'eft r'oja gere şermîyêda nebûya? Bira ew h'eft r'oja ji zomê der bê xweyîkirinê, peyr'a ewê bê qebûlkirinê»[+]. 15Û Meryem h'eft r'oja ji zomê der hate xweyîkirinê, milet r'ê nedik'et h'eta ku Meryem hate qebûlkirinê. 16[•]Paşê milet ji H'asêrotê r'ê k'et, hate ber'îya Paranê û zomêd xwe lêdan[+].

### 13


Ce'sûsîya Kenanê

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda got: 2«Xwer'a meriva bişîne ku ce'sûsîya e'rdê Kenanê[†] bikin, k'îjanî ku ez didime zar'êd Îsraêl[†]. Ji her qebîleke bavêd wan merivekî bişîne, awa gotî ji serwêrê nava wanda». 3Hingê Mûsa ew anegorî gotina Xudan ji ber'îya Paranê şandin. Ew h'emû meriv serwêrê zar'êd Îsraêl bûn[+]. 4Ev in navêd wan: Ji qebîla R'ûbên Şamûayê kur'ê Zak'ûr bû.

5Ji qebîla Şimh'ûn Şafatê kur'ê H'orî bû.

6Ji qebîla Cihûda K'alêbê kur'ê Yifûneh bû[+].

7Ji qebîla Îsaxar Îgalê kur'ê Ûsiv bû.

8Ji qebîla Efrayîm Hoşêyayê kur'ê Nûn bû.

9Ji qebîla Binyamîn Paltîyê kur'ê R'afû bû.

10Ji qebîla Zebûlon Gaddîyêlê kur'ê Sodî bû.

11Ji qebîla Minaşe (qebîleke ji Ûsiv) Gaddîyê kur'ê Sûsî bû.

12Ji qebîla Dan E'mîyêlê kur'ê Gimallî bû.

13Ji qebîla Aşêr Sit'ûrê kur'ê Mixayîl bû.

14Ji qebîla Neftelî Nah'bîyê kur'ê Vofsî bû.

15Ji qebîla Gad Geyûêlê kur'ê Maxî bû.

16Ev in navêd wan merivêd ku Mûsa şandin ce'sûsîya e'rdê bikin. Mûsa navê Hoşêyayê kur'ê Nûn danî Yêşû[*][+].

17Mûsa ew şandin ku ce'sûsîya e'rdê Kenanê bikin û gote wan: «R'abin her'ine Necefê[†] û h'eta e'rdê ç'îya-banîya hilk'işin. 18Binihêr'in e'rd çawa ye. Merivêd li wî e'rdî dijîn qewat in yan sist in, p'ir' in yan hindik in? 19E'rdê ku ew lê ne çawa ye, qenc e yan xirab e? Bajarêd ew lê dijîn vekirî ne yan sûrkirî ne? 20E'rd çawa ye, xweyî deremet e yan bê ber e, bax hene yan t'unene? Serxwe bin û ji berê wî e'rdî bînin». (Ev we'dê tirîyêd pêşin bû.) 21Û ew r'abûn ce'sûsîya wî e'rdî kirin, ji ber'îya Sînê[*] girtî h'eta R'ih'ovê li Libo-Hamatê. 22Ew r'abûn hilk'işîyane Necefê û gihîştine Hêbronê û li wir Axîman, Şêşay û T'almay, zar'êd enaqîya[†] diman. (Hêbron h'eft sala berî Zoyana misirîya hatibû çêkirinê)[+]. 23Ew gihîştine newala Eşk'olê û li wir wana gûşîkî tirîyê ç'iqilva çinîn darek navr'a kirin û du merîya ew hildan, usa jî çend h'inar û hêjîr hildan[+]. 24Navê wî cîyî danîn newala Eşk'ol[*], bona gûşîyê li wir zar'êd Îsraêl çinîn. 25Pey çil r'ojîr'a ew ji ce'sûsîya wî e'rdî veger'îyan.

26Ew hatin û çûne li cem Mûsa, Harûn û te'mamîya civîna zar'êd Îsraêl li ber'îya Paran, Qadêşê. Wan û t'emamîya civînêr'a xeber anîn û berêd wî e'rdî nîşanî wan kirin. 27Mûsar'a salix kirin û gotin: «Em çûne wî e'rdê ku te em şandinê, bi r'astî şîr û hingiv jê dik'işe, evana jî berê wî ne. 28Lê miletê li wî e'rdî dijî, qewat e, bajar jî bi sûrêd gelekî mezin in, usa jî me zar'êd enaqîya li wir dîtin. 29Amalêkî[†] li Necefê dijîn, h'îtî, yebûsî û emorî[†] li ser ç'îya-banîya dijîn, kenanî[†] jî devê be'rê û k'êleka Ûrdunê dijîn»[+]. 30Lê K'alêb cime't li ber Mûsa da ker'kirinê û got: «R'abin em hevraz her'in û wî bikine milk'ê xwe, çimkî emê e'se wî zeftî xwe kin»[+]. 31Lê merivêd ku t'evî wî hevraz çûbûn digotin: «Em nikarin hevraz her'in miqabilî wan, çimkî ew ji me qewattir in». 32Wana cab-sawêd xirab bela dikirin nava zar'êd Îsraêl bona e'rdê ce'sûsî kirî, digotin: «E'rdê ku eme çûbûnê wekî ce'sûsîya wê bikin, ew e'rd binelîyêd xwe h'ûfî xwe dike û h'emû merivêd ku me li ser wê dîtin merivne bejin-bilind in. 33Li wir me e'save dîtin (zar'êd enaqîya p'areke ji e'sava bûn) û em li ber ç'e'vêd xwe mîna kulîya bûn usa jî li ber ç'e'vêd wan bûn»[+].

### 14


Serhildan û cezayê cime'tê

1[•]T'emamîya civînê dengê xwe hilda û wê şevê milet girîya. 2T'emamîya zar'êd Îsraêl[†] miqabilî Mûsa û Harûn bîna xwe teng kir, t'emamîya civînê gote wan: «Xwezî em e'rdê Misirêda bimirana yan xwezî em li vê ber'îyêda bimirana![+] 3Gelo çima Xudan[†] me dibe li wî e'rdî? Wekî em bi şûr bêne qir'ê? Jin û zar'êd me t'alan her'in. Gelo mer'a ne qenc e em veger'ine Misirê?» 4Gotine hevdu: «Werin em serwêrekî k'ifş kin û veger'ine Misirê». 5Hingê Mûsa û Harûn li ber t'emamîya civîna zar'êd îsraêlêye civîyayî dever'ûya çûne e'rdê[+]. 6Yêşûyê kur'ê Nûn û K'alêbê kur'ê Yifûneh ji wan yêd ku ce'sûsîya wî e'rdî kiribûn k'incêd xwe qelaştin[+] 7û gotine t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl: «E'rdê ku em navr'a derbazbûn bona ce'sûsîyê, ew e'rdekî p'ir' xweş e. 8Heger Xudan h'iz ke, ewê me bibe wir û wî e'rdî bide me, k'îjan ku şîr û hingiv jê dik'işe. 9T'enê miqabilî Xudan r'anebin û ji merivêd wî e'rdî netirsin, çimkî ewê bibine xurê me. Sîya ser wan ji ser wan hate hildanê. Xudan t'evî me ye, ji wan netirsin»[+]. 10Lê t'emamîya civînê got: «Wan bidine li ber kevira!» Hingê r'ûmeta Xudan li Konê Civînêda[†] t'emamîya zar'êd Îsraêlva xuya bû[+]. 11Xudan gote Mûsa: «H'eta k'engê ev miletê min t'exsîr ke? H'eta k'engê ewê bawerîya xwe min neyne, heqa jî nîşan min li nava wîda kirin? 12Ezê bi nexweşîya h'al wan xim û milk' ji wan bistînim û te bikime miletekî ji wan mezintir û qewattir»[+]. 13Mûsa gote Xudan: «Misirî, ji nava k'îjanada te ev milet bi qewata xwe derxist wê bibihên 14û wê bêjine binelîyêd wî e'rdî. Ewêd ku bihîstine wekî tu ya Xudan, li nava vî miletîyî, ku r'û bi r'û tu ya Xudan, xuya bûyî. E'wrê te li ser wan e û r'ojê li stûnê e'wrda pêşîya wanva diçî, şev jî bi stûna agir[+]. 15Heger tu vî miletî çawa merivekî qir' kî, hingê ew miletêd ku bona te bihîstine wê bêjin: 16‹Xudan nikaribû ev mileta bibira li e'rdê ku bi sond soz dabû wan, lema ew li ber'îyêda qir' kir›[+]. 17De bira niha qewata Xweyê min mezin be, çawa ku te got:[+] 18‹Xudan sebir-sik'an e û xweyê h'uba amin e, neheqîyê û ner'astîyê dibaxşîne. Lê sûcdara bê ceza nahêle, neheqîya bava tîne serê zar'a, h'eta nisilê sisîya û çara› 19Ji k'erema xwe neheqîya vî miletî anegorî h'uba xweye amine p'ir' bibaxşîne, çawa ku te ji Misirê h'eta niha baxşandîye vî miletî». 20[•]Xudan got: «Min anegorî gotina te baxşand. 21Ez saxîya xwe kim, çawa bi r'ûmeta Xudan wê t'emamîya e'rdê t'ijî be[+]. 22H'emû merivêd ku r'ûmet û nîşanêd min dîtin, k'îjan ku min Misirê û ber'îyêda kirin û wan dehe cara ez cêr'ibandim û guh nedane dengê min, 23ew e'rdê ku min bi sond soz dabû bavêd wan, ew nabînin. H'emûyêd ku ez t'exsîr kirim wî e'rdî nabînin,[+] 24pêştirî K'alêbê e'vdê min, çimkî r'uh'ekî din nav wîda bû û t'am gur'a min kir, ezê wî bibime wî e'rdê ku ew çûyê û zur'eta wî wê lê war be[+]. 25Amalêkî[†] û kenanî[†] newalada[*] dijîn. Hûn sibê r'abin r'êk'evin r'îya Be'ra Sorr'a her'ine ber'îyê».

26Xudan Mûsa û Harûnr'a xeberda û got: 27«H'eta k'engê ev civîna hane xirab wê hindava minda bîna xwe teng ke? Bîntengîya zar'êd Îsraêl ku hindava minda bîna xwe teng dikin, min bihîst. 28Bêje wan: ‹Ez saxîya xwe kim, Xudan dibêje, min bihîst çi we got, xût usa ezê bînime serê we. 29Li vê ber'îyêda cinyazê weyê bimînin. Yê wan h'emûyêd jimartîye weke h'esabê we, ji bîstsalîyê jortir, k'îjana ku hindava minda bîna xwe teng kirine[+]. 30Evana wê nak'evine li e'rdê ku min sond xwar wekî we lê war kim. Pêştirî K'alêbê kur'ê Yifûneh û Yêşûyê kur'ê Nûn[+]. 31Xişîmêd weye bona k'îjana we digot ku ewê t'alan her'in, ezê wan bibime wir û ewê wî e'rdî te'm kin, k'îjan ku we t'exsîr kir. 32Lê cinyazêd we wê li vê ber'îyêda bimînin. 33Zar'êd we jî wê çil salî t'erkeserî ber'îyê bin û wê biçerçirin r'ûyê bêe'silîya weda, h'eta cinyazêd we ber'îyêda bir'izin[+]. 34We çil r'ojî ce'sûsîya wî e'rdî kir, lê hûnê cezayê bona guneyêd xwe çil salî bistînin. Salekê ji ber r'ojekêva. Wekî hûn bizanibin miqabilî min çûyîn çiye. 35Min Xudan got, xût usa jî ezê bînime serê t'emamîya vê civîna hane xirab ya ku r'abûye miqabilî min. Li vê ber'îyêda qir'a wanê bê û li wir wê bimirin›». 36Ew merivêd ku Mûsa şandibûn wekî ce'sûsîya wî e'rdî bikin, gava veger'îyan, t'emamîya civînê r'akirine miqabilî Mûsa, cab-sawê xirab bona wî e'rdî bela dikirin, 37h'emû ew merivêd ku cab-sawê xirab bona wî e'rdî bela dikirin bi bela hatine kuştinê li ber Xudan. 38Ji wan merivêd ku çûbûn ce'sûsîya wî e'rdî bikin t'enê Yêşûyê kur'ê Nûn û K'alêbê kur'ê Yifûneh sax man[+]. 39[•]Gava Mûsa ev xeber gîhandine t'emamîya zar'êd Îsraêlr'a, milet şîneke giran kir. 40Sibehê zû ew r'abûn ku hilk'işîne ser ç'îya-banîya, digotin: «Em hazir in hilk'işine li wî cîyê ku Xudan gotibû, çimkî me gune kir». 41Mûsa got: «Hûn çima gur'a Xudan nakin? Yeke ew yek bêfeyde ye. 42Hilnek'işin ku hûn ji dijminêd xwe neyêne qir'ê, çimkî Xudan t'evî we nîne. 43Amalêkî û kenanî li wir pêşîya we ne, hûnê bi şûr bik'evin, çimkî we pişta xwe da Xudan û Xudanê t'evî we nîbe»[+]. 44Wana xwe h'işir kir, hilk'işîyane serê ç'îya-banîya, lê Sindoqa Peymana[†] Xudan û Mûsa ji zomê dernek'etin. 45Hingê amalêkî û kenanî binelîyêd wan ç'îya-banîya berjêr bûn û qir'a wan anîn, h'eta H'ormayê ew hûrdexweşî kirin[+].

### 15


Qanûna dîyarîya

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda got: 2«Zar'êd Îsraêlr'a[†] xeber de û bêje wan: ‹Gava hûn her'ine wî e'rdê cî-warêd xwe, k'îjanî ku ez bidime we 3û hûn Xudanr'a dîyarîyêd şewatê bidin, heger ew ya t'evayîşewatê be, yan qurbaneke ji pêz-dêwêr be bona ad-qirar qedandinê, yan dîyarîyêd r'ezedilîyê be, yan jî ya cejinêd weda be, wekî Xudanr'a dîyarîya bînxweş bidin, aha bikin:[+]

4Dîyardar ku dîyarîya xwe tîne, bira Xudanr'a dîyarîya nanî[†] bide, awa gotî p'areke çapêye ji deha yek[*] arê xas, t'evî p'areke hînêye ji çara yek[*] r'ûnda stirayî. 5Û bona her berxa dîyarîya t'evayîşewatê[†], yan jî qurbana p'areke hînêye ji çara yek şerav, çawa dîyarîya serdakirinê bide.

6Lê t'evî beran, p'areke çapêye ji deha dudu arê xasî stirayî, p'areke hînêye ji sisîya yek jî r'ûnda stirayî, çawa dîyarîya nanî bide, 7usa jî p'areke hînêye ji sisîya yek şerav bona dîyarîya serdakirinê, çawa dîyarîya bînxweş Xudanr'a bide.

8Gava tu canega çawa dîyarîya t'evayîşewatê, yan qurbana bona qedandina ad-qirarê, yan dîyarîya heleqetîyê[†] Xudanr'a bidî,[+] 9hingê t'evî canega p'areke çapêye ji deha sisê arê xas t'evî nîv hîn r'ûnda stirayî, çawa dîyarîya nanî bide. 10Usa jî nîv hîn şerav bona dîyarîya serdakirinê bide. Eva dîyarîya şewatêye bînxweş e bona Xudan[+].

11Bi vî awayî bira t'evî her boxeyî, her beranî, her berxî û her karê nêrîn aha bê dayînê, 12çi ku bê dayînê, bi vî awayî t'evî her dîyarîyê anegorî h'esabê wan bide. 13Her binelîyê welat bira usa bike çaxê dîyarîya şewatê, çawa dîyarîya bînxweş, bide Xudan. 14Heger li nava weda xerîbek bijî yan yek ku li nava zur'etêd weda t'evî we ye û dîyarîya şewatê çawa dîyarîya bînxweş Xudanr'a bide bira usa bide çawa ku hûn didin. 15Civînêr'a qeyde-qanûnek be, bona we û bona xerîbê ku li nava weda dijî. Qeyde-qanûna h'eta-h'etayê be zur'etêd wer'a, çawa hûn bin, usa jî xerîbê li ber Xudan be[+]. 16Qanûnek û dîwanek be bona we û bona xerîbê nav weda dijî›».

17Xudan Mûsar'a xeberda û got: 18«Zar'êd Îsraêlr'a xeber de û bêje wan: ‹Gava hûn bik'evine wî e'rdê ku ez we dibimê 19û hûn ji nanê wî e'rdî bixwin, Xudanr'a p'areke dîyarîyê başqe kin. 20Ji hevîrê xweyî pêşin hûn gere k'atekî çawa dîyarîya bêderê dîyarî kin. 21Ji hevîrê xweyî pêşin li nava zur'etêd xweda hûn gere dîyarîyê bidine Xudan.


Gunê bêh'emdê xwe kirî

22Lê gava hûn bişih'itin û h'emû van e'mirêd bona k'îjana Xudan gote Mûsa neqedînin,[+] 23awa gotî h'emû çi ku Xudan Xwedêyê we bi destê Mûsa li we e'mir kir, ji wê r'oja ku Xudan e'mirî we kir û peyr'a jî li zur'etêd we, 24heger ew yek bê h'emdê xwe hatîye kirinê û civînêva veşartî maye, hingê h'emû civîn bira canegakî çawa dîyarîya t'evayîşewatêye bînxweş bide Xudan, t'evî dîyarîya wêye nanî û serdakirinê anegorî qanûnê û nêrîkî jî çawa dîyarîya paqijbûnê[†][+]. 25Hingê k'ahîn[†] bira bona h'emû civîna zar'êd Îsraêl k'ewandinê bike û wê li wan bê baxşandinê. Çimkî wana şaşî kir, lê wana qurbana xwe çawa dîyarîya şewatê Xudanr'a û dîyarîya xweye paqijbûnê li ber Xudan bona şaşîyê dan. 26Li h'emû civîna zar'êd Îsraêl û li xerîbê nava wanda wê bê baxşandinê, çimkî t'emamîya civînê bêh'emdê xwe şaşî kirîye.

27Lê heger kesek bêh'emdê xwe gune bike bira ew bizineke yek salî bona paqijbûnê dîyarî ke[+]. 28K'ahînê jî bona kesê bêh'emdê xwe gune kirî k'ewandinê bike, çimkî bê h'emdê xwe li ber Xudan gune kirîye. Ewê bona wî k'ewandinê bike û li wî wê bê baxşandinê. 29Bira qanûneke te hebe bona binelîyê ji zar'êd Îsraêl û bona xerîbê li nava wanda yê ku bê h'emdê xwe gune bike[+]. 30Lê heger ew kes binelî be, yan xerîb be, ku bi qesta tiştekî bike ew bi vê yekê k'ifirîya Xudan dike, ew kes bira ji nava miletê xweda bê undakirinê[+]. 31Çimkî ewî xebera Xudan t'exsîr kir û e'mirê wî t'er'iband, ew kes bira bê undakirinê, gunê wî stûyê wî be›».


Cezakirina yê qirş t'op dikir

32Carekê gava zar'êd Îsraêl ber'îyêda bûn, wana merivek dît ku r'oja şemîyê[†] qirş t'op dikir[+]. 33Yêd ku wextê qirş t'opkirinê ew dîtin, girtin anîne li cem Mûsa, Harûn û t'emamîya civînê 34û ew hiştine bin nobedarîyê, çimkî hê nehatibû safî kirinê, ku çi bînine serê wî[+]. 35Paşê Xudan gote Mûsa: «Ew meriv bira bê kuştinê, t'emamîya civînê bira wî ji zomê der bide li ber kevira»[+]. 36T'emamîya civînê ew ji zomê derxiste der û ew dane ber kevira kuştin, çawa ku Xudan e'mirî Mûsa kir.


R'îşîyê p'êşêd k'inca

37Xudan Mûsar'a xeberda û got: 38«Zar'êd Îsraêlr'a xeber de û bêje wan ku ew li nava zur'etêd xweda p'êşê k'incêd xwe r'îşî kin û qeyt'ana şîn p'êşêva kin[+]. 39Ewê wer'a bibine r'îşî û gava ku hûn wê bibînin hûnê h'emû e'mirêd Xudan bîr bînin û wan biqedînin. Hûnê pey xwestina dilê xwe û ç'e'vêd xwe neçin, bi k'îjanî ku hûn bêe'silîyê dikin, 40bona ku hûn bîr bînin û biqedînin h'emû e'mirêd min û Xwedêyê xwer'a pîroz bin[+]. 41Ez Xudan Xwedêyê we me, ku hûn ji welatê Misirê derxistin, wekî bibime Xwedêyê we. Ez Xudan Xwedêyê we me»[+].

### 16


Serhildana Qorax, Dat'an û Abîram

1[•]Qoraxê kur'ê Îsharê kur'ê Qohat'ê ji zur'eta Lêwî, xwer'a Dat'an û Abîramê kur'êd Elyab û Onê kur'ê Peletê ji zur'eta R'ûbên hildan[+] 2û t'evî dusid pêncî merivêd ji zar'êd Îsraêle[†] serwêrêd civînê, bijartîyêd civînê û merivêd nav û deng miqabilî Mûsa r'abûn. 3Li ser Mûsa û Harûn k'om bûn û gotine wan: «Bes e îdî wer'a! T'emamîya civînê, h'emû jî pîroz in û Xudan[†] li nava wanda ye. Lê çima hûn xwe li ser civîna Xudanr'a digirin?»[+] 4Mûsa bihîst û dever'û k'et[+]. 5Mûsa Qorax û t'emamîya civîna wîr'a xeberda û got: «Sibê Xudan wê e'yan ke, k'î p'ara wî ye û k'î pîroz e, ewê nêzîkî xwe ke. K'îjanî ku ew bibijêre, wî jî wê nêzîkî xwe ke[+]. 6Niha vê yekê bikin: Qorax û t'emamîya civîna wî xwer'a agirdanga hildin, 7sibê agir wanda daynin û bixûrê[†] li serda kin daynine li ber Xudan. Ew merivê ku Xudan bibijêre ew e pîroz. Bes e wer'a îdî, zar'êd Lêwî!»[+] 8Mûsa gote Qorax: «Niha bibihên zar'êd Lêwî, 9Gelo ev yek wer'a hindik e, ku Xwedêyê Îsraêl hûn ji civîna Îsraêl başqe kirin û hûn nêzîkî xwe kirin, bona xebata Pîrozgeha Xudan bikin û li ber civînê bisekinin, xizmetk'arîya wan bikin[+]? 10Tu û h'emû birayêd teye kur'êd Lêwî t'evî te nêzîkî xwe kirin, lê hûn niha de'wa k'ahîntîyê[†] jî dikin? 11Lema tu û h'emû civîna xweva miqabilî Xudan civîyan ne, Harûn k'î ye, wekî hûn bîna xwe li wî teng dikin?»[+] 12Û Mûsa şand ku gazî Dat'an û Abîramê zar'êd Elyab kin. Lê wana got: «Em nayên! 13Gelo bes nîne, te em ji welatê ku şîr û hingiv jê dik'işîya derxistin, ku me ber'îyêda qir' kî, serda jî hê dixwazî serwêrîya me bikî[+]? 14Te em ne birine li e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe, ne jî em kirine xweyê warê k'ewşen û baxê tirîya. Tu dixwazî ç'e'vêd van meriva derxî? Em nayên!» 15Hingê hêrsa Mûsa r'abû û gote Xudan: «Dîna xwe nede dîyarîya wan! Min qet k'erek jî ji wan hilneda ye û xirabî ji li wan t'u kesî nekirîye». 16Mûsa gote Qorax: «Tu û t'emamîya civîna xweva sibê li ber Xudan bisekinin, tu, ew û Harûn. 17Her kes bira agirdanga xwe hilde, bixûrê dayne li ser û bîne li ber Xudan. Her kes agirdanga xwe, awa gotî dusid pêncî agirdangî, usa jî tu û Harûn her kes bi agirdanga xwe». 18Wana her kesî agirdanga xwe hildan agir wanda danîn, bixûr ser wanda kirin û li ber derê Konê Civînê[†] t'evî Mûsa û Harûn sekinîn. 19Û Qorax li ber derê Konê Civînê, miqabilî wan t'emamîya civînê t'op kir. Hingê r'ûmeta Xudan t'emamîya civînêva xuya bû.

20Xudan Mûsa û Harûnr'a xeberda û got: 21«Ji nava vê civînê xwe xewle kin, ku ez nişkêva k'ewa wan bînim»[+]. 22Lê ewana dever'û k'etin û gotin: «Ya Xwedê, Xwedêyê r'uh'ê her bedenê! Merivekî gune kir hêrsa xwe h'emû civînê r'adikî?»[+]

23Xudan Mûsar'a xeberda û got: 24«Vê civînêr'a xeber de û bêjê: ‹Ji dora konê Qorax, Dat'an û Abîram dûr k'evin›». 25Mûsa r'abû çû cem Dat'an û Abîram, r'ûspîyêd Îsraêl jî pey wî çûn. 26Ewî civînêr'a xeberda got: «Ji konêd van merivêd hane neheq dûr k'evin û dest nedine t'u tiştêd wan, wekî r'ûyê guneyêd wanda neyêne r'aqetandinê»[+]. 27Ew ji dora konê Qorax, Dat'an û Abîram dûr k'etin. Dat'an û Abîram jî derk'etin û li ber derê konêd xwe t'evî jinêd xwe, zar'êd xwe û biç'ûkêd xwe sekinîn. 28Mûsa got: «Bi vê yekê hûnê bizanibin ku Xudan ez şandime h'emû van kirina bikim, ku ez xwe serê xwe nakim. 29Heger evana bi mirina ku h'emû meriv dimirin bimirin û feleka wan mîna feleka h'emû meriva be, wekî usa ne Xudan ez ne şandime. 30Lê heger Xudan tiştekî nebûyî bîne serê wan: E'rd devê xwe veke wan û h'emû tiştêd wan h'ûfî xwe ke û ew saxe-sax bik'evine Dîyarê Mirîya. Hingê hûnê bizanibin wekî van merivana Xudan t'exsîr kirin»[+]. 31Gava Mûsa ev h'emû xeber ser hevda anîn, e'rdê bin wanda qelişî. 32E'rdê devê xwe vekir û ew, malêd wan, h'emû merivêd Qorax û h'emû hebûka wan h'ûfî xwe kir. 33Ew û h'emû tiştêd wan saxe-sax k'etine Dîyarê Mirîya, e'rdê ew nixamt û ew ji nava civînê hatine hildanê[+]. 34T'emamîya Îsraêle dor-berê wan ji dengê wan r'evî, got: «Nebe ku e'rd me jî h'ûfî xwe ke!» 35Usa jî agir ji Xudan derk'et û ew dusid pêncî merivêd ku bixûr anîbûn şewitand[+].

36Hingê Xudan Mûsar'a xeberda û got: 37«Bêje Êlazarê kur'ê Harûnê k'ahîn bira agirdanga ji nava êgir hilde û k'ozîyê jî bir'êje, çimkî ew hatine pîrozkirinê. 38Agirdangêd van kesêd ku r'ûyê gunê xweda mirin, bira bikine belgêd pe'nkirî bona kiraskirina gorîgehê[†], çimkî wana ew nêzîkî Xudan kiribû û ew pîroz bibûn. Ewê bibine nîşan bona zar'êd Îsraêl». 39Êlazarê k'ahîn ew agirdangêd sifire ku wan merivêd şewitî dabûn, hildan û ew pe'n kirin bona kiraskirina gorîgehê, 40çawa bîranîn zar'êd Îsraêlr'a, bona ewê xerîb, yê ku ne ji r'ik'inyata Harûn e nêzîk nebe ku bixûrê li ber Xudan vêxe. Wekî usa neyê serê wî çawa ku hate serê Qorax û civîna wî, çawa ku Xudan bi destê Mûsa gotibû wî[+].


Serhildan û ceza Îsraêl

41R'ojtira dinê t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl bîna xwe li Mûsa û Harûn teng kirin, gotin: «We cime'ta Xudan kuşt». 42Û gava civîn miqabilî wan civîya Mûsa û Harûn berê xwe dane Konê Civînê, va ye e'wr ew nixamtîye û r'ûmeta Xudan xuya bûye. 43Mûsa û Harûn hatine li ber Konê Civînê, 44Hingê Xudan Mûsar'a xeberda û got: 45«Ji nava vê civînê derên û ezê nişkêva k'ewa wan bînim». Ew dever'û k'etin[+]. 46Mûsa gote Harûn: «Agirdangê hilde, agirê li ser gorîgehê bide ser, bixûrê serda ke û zû her'e nava civînê û bona wan k'ewandinê bike. Çimkî hêrsa Xudan r'abû, xezebê destpêkir!»[+] 47Anegorî xebera Mûsa, Harûn agirdang hilda û r'evî nava civînê, va ye xezebê nava miletda îdî destpêkirîye. Ewî bixûr kire ser û bona milet k'ewandin kir. 48Harûn li nava mirîya û zêndîya sekinî û xezeb seqir'î[+]. 49Ji dest xezebê 14700 merî mirin, xêncî ewêd ku r'ûyê Qoraxda mirin. 50Pey wê yekêr'a ku xezeb seqir'î, Harûn veger'îya li cem Mûsa li ber derê Konê Civînê.

### 17


Şivdara Harûn

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«T'evî zar'êd Îsraêl[†] xeber de û ji her qebîleke wan, şivdarekê ji her serwêrekî qebîlêd wan hilde, awa gotî donzdeh şivdara. Navê her kesî li ser şivdara wî binivîse. 3Navê Harûn li ser şivdara Lêwî binivîse, çimkî gerekê bona her bave'şîrekî qebîleke wan şivdarek be. 4Û wan dayne pêşberî Sindoqa Şe'detîyê li Konê Civînêda[†], k'îderê ez weva xuya dibim[+]. 5Wê bibe ew merivê ku ezê bibijêrim, şivdara wî wê gul de. Bi vî awayî ezê wê bîntengîya zar'êd Îsraêl ber xwe bidime bir'înê, bi k'îjanê ew bîna xwe li we teng dikin». 6Mûsa t'evî zar'êd Îsraêl xeberda û h'emû serwêrêd wan şivdar dane wî, şivdarek ji her serwêrî anegorî qebîlêd wan, awa gotî donzdeh şivdar. Şivdara Harûn jî nava şivdarêd wanda bû. 7Mûsa şivdar danîne li ber Xudan li Konê Civînêda. 8R'ojtira dinê gava Mûsa hate Konê Şe'detîyê, va ye şivdara Harûne ji mala Lêwî gul daye. Ç'e'v bişkiftî ne, gul daye û behîv daye[+]. 9Mûsa h'emû şivdar ji ber Xudan derxistine li ber h'emû zar'êd Îsraêl. Wana nihêr'în û her kesî şivdara xwe hilda. 10Xudan gote Mûsa: «Dîsa şivdara Harûn dayne li ber Sindoqa Şe'detîyê bona xweyîkirinê, çawa nîşan bona zar'êd r'aberîk'ar, bi vî awayî bîntengîya wanê li ber min biseqir'e û ewê nemirin». 11Çawa ku Xudan e'mir kir Mûsa usa jî kir.

12Zar'êd Îsraêl Mûsar'a xeberdan û gotin: «Va ye em dimirin! Qir'a me tê! Em h'emû unda dibin! 13Her kesê ku nêzîkî Pîrozgeha Xudan be wê bimire. Gelo qir'a me h'emûya wê neyê?»

### 18


Borcê k'ahîn û lêwî

1Xudan[†] gote Harûn: «Tu, kur'êd xwe û malbeta xweva, hûnê cabdarê neheqîya hindava Pîrozgehêda bin. Tu û kur'êd xweva, hûnê cabdarê neheqîya hindava k'ahîntîya[†] xweda bin[+]. 2Usa jî birayêd xwe ye ji qebîla Lêwî, awa gotî bereka bavê xwe nêzîkî xwe ke. Bira ew ber destê te bin û ter'a qulix kin. Tu û kur'êd xweva gerekê hûnê li ber Konê Şe'detîyê[†] bin[+]. 3Bira ew nobedarîya te bikin û nobedarîya t'emamîya Kon bikin, ev borcê wan e. Lê nêzîkî hacetêd cîyê pîroz û gorîgehê[†] nebin ku ne ew bimirin ne jî hûn. 4Bira ew t'evî te bin û nobedarîya Konê Civînê bikin, nava h'emû şixulê Konda. Yekî din bira nêzîkî we nebe. 5Bira nobedarîya cîyê pîroz û gorîgehê bikin. Û wê îdî xezeb neyê serê zar'êd Îsraêl[†][+]. 6Va ye min birayêd we lêwî ji nava zar'êd Îsraêl hildan, ew bona we çawa p'êşk'êş Xudanr'a hatine dayînê ku şixulê Konê Civînê bikin. 7Lê tu û kur'êd xweva hûn gere k'ahîntîya xwe xweyî kin, nava h'emû şixulê gorîgehêda û usa jî qulixê pişt p'er'dêda. Ez şixulê k'ahîntîyê p'êşk'êşî we dikim, lê gava yekî din nêzîk be wê bê kuştinê»[+].


P'ara k'ahîna

8Xudan gote Harûn: «Va ye ez te k'ifş dikim, ku xweyîtîya dîyarîyêd minr'a dayî bikî. Ji h'emû tiştêd pîroze zar'êd Îsraêl ez p'arê didime te û kur'êd te çawa qeyde-qanûna h'eta-h'etayê[+]. 9Evê bibe p'ara te ji tiştêd here pîroz, ji dîyarîyêd agir: H'emû gorîyêd wan awa gotî her dîyarîya wane nanî, her dîyarîya wane paqijbûnê, her dîyarîya wane bervadayînê, çi ku ewê daynine li ber min. Ewê bona te û kur'êd te yêd here pîroz bin. 10Wê cîyê pîrozda[*] bixwin. Her qisimê nêrîn dikare wê bixwe. Bira ew bona te pîroz be. 11Ev jî p'ara te ye ji dîyarîyêd wan: H'emû dîyarîyêd h'ejandinêye zar'êd Îsraêl, ez wan didime te, kur'êd te û qîzêd teye t'evî te, çawa qeyde-qanûna h'eta-h'etayê. Her kesê paqijî mala teda bira ji wê bixwe[+]. 12H'emû r'ûnê nûyî herî qenc, h'emû şerava nûye here qenc û genimê pêşîyêyî ku ew didine Xudan ez wan didime te[+]. 13Berêd deremeta pêşine[†] her tiştî ku e'rdê wanda ne k'îjana ewê Xudanr'a bînin, bira p'ara te be. Her kesê paqijî mala teda dikare wê bixwe[+]. 14Her tiştê Xudanr'a k'ifşkirî li Îsraêlda bira p'ara te be[+]. 15Her nixurîyê her bînberî ku bet'inê vedike, ji mêriv û ji h'eywên k'îjan ku wê Xudanr'a bidin, bira p'ara te be. Lê tu gere ji ber nixurîyê mêrivva û ji ber nixurîyê h'eywanê ne h'elalva qîmet bistînî[+]. 16Yek mehîyêda ji ber wêva bistînî, heqê wê jî ev e: pênc şêkilêd sifire pîrozgehê. Şêkilek bîst gêr e[*][+]. 17Lê ji ber nixurîyê boxva yan nixurîyê pêzva yan nixurîyê bizinêva nestîne, ew pîroz in. Xûna wan bir'eşîne gorîgehê û bezê wan jî çawa dîyarîya şewatêye bînxweş bona Xudan bidî[+]. 18Lê goştê wan bira p'ara te be. Çawa sersîngê h'ejandinê usa jî pîla r'astê bira p'ara te bin[+]. 19Her dîyarîyêd pîroz ku zar'êd Îsraêl dîyarî Xudan dikin, ez didime te, kur'êd te û qîzêd teye t'evî te, çawa qeyde-qanûna h'eta-h'etayê. Eva peymana[†] xwê ye[*] h'eta-h'etayê li ber Xudan, bona te û bona zur'eta te t'evî te»[+]. 20Xudan gote Harûn: «E'rdê zar'êd Îsraêlda tu war nabî û p'ara teyê nava wanda t'une be. Ez im p'ara te û warê te nava wanda[+].


P'ara lêwîya

21Va ye, ez her deheka[†] Îsraêl, çawa war didime zar'êd Lêwî, ji ber şixulê wanî Konê Civînêva[+]. 22Bona ku zar'êd Îsraêl nêzîkî Konê Civînê nebin ku wanr'a gune neyê h'esabê û ew nemirin. 23Bira lêwî xwexa şixulê Konê Civînê bikin û xwexa jî cabdarê şaşîyê xwe bin. Eva qeyde-qanûna h'eta-h'etayê ye bona zur'etêd we. Lê li nava zar'êd Îsraêl warê wan wê t'unebe, 24çimkî ez dehekê ku zar'êd Îsraêl dîyarî Xudan dikin, çawa war didime lêwîya. Lema min gote wan: ‹Li nava zar'êd Îsraêl warê wan wê t'une be›».

25Xudan Mûsar'a xeberda û got: 26«lêwîyar'a xeber de û bêje wan: ‹Gava hûn ji zar'êd Îsraêl dehekê bistînin, k'îjan ku min ji wan çawa war da we, hingê ji wê Xudanr'a dîyarî bidin, awa gotî dehêka ji wê dehêkê. 27Ev dîyarîya we wer'a wê bê h'esabê çawa nan ji bêderê û çawa şerav ji h'ewz. 28Hûn jî usa dîyarî Xudan kin, ji h'emû dehekêd xwe, yêd ku hûnê ji zar'êd Îsraêl bistînin. Û ji wê dîyarîya Xudan bidine Harûnê k'ahîn. 29Ji h'emû p'êşk'êşêd xwe hûn gere h'emû tiştêd here qenc başqe kin û çawa dîyarîya pîroz bidine Xudan›. 30Bêje wan: ‹Pey başqekirina p'ara here qencr'a, çi ku bimîne wê lêwîyar'a bê h'esabê çawa ber ji bêderê û şerav ji h'ewzê›. 31Ew heqê we ye, ji ber şixulê weva li Konê Civînêda. Hûn û malêd we dikarin wê li her cîyî bixwin, 32wer'a gune wê neyê h'esabê, çimkî hûn ya here qenc ji wê didin. Bi vî awayî tiştêd pîroze zar'êd Îsraêl neh'er'imînin wekî hûn nemirin›».

### 19


Ç'êleka sor

1Xudan[†] Mûsa û Harûnr'a xeberda û got: 2«Ev e qeyde-qanûna wê hînkirina ku Xudan e'mir kir, got: bêje zar'êd Îsraêl[†] bira nogineke sore bê qusûre bê lek'e ku ne k'etîye binê nîr bînine li cem te[+]. 3Wê bidine Êlazarê k'ahîn[†], bira nogin ji zomê bê derxistinê û li ber ç'e'vêd wî bê serjêkirinê. 4Paşê bira Êlazarê k'ahîn bi t'ilîya xwe ji xûna wê hilde û h'eft cara xûna wê bir'eşîne li alîyê derê Konê Civînê[†][+]. 5Nogin li ber ç'e'vêd wî gere bê şewitandinê. Ç'ermê wê, goştê wê, xûna wê û e'deba wê bira bê şewitandinê[+]. 6Û bira k'ahîn hilde dara erzê, zoxa hûsopê[†] û r'îsê sorê gevez û bavêje li nava agirê noginê[+]. 7Paşê k'ahîn bira k'incêd xwe bişo û avê xwe ke, hingê ew dikare bik'eve zomê. Lê k'ahîn h'eta êvarê ne paqij e[+]. 8Yê nogin şewitandî jî bira k'incêd xwe bi avê bişo û avê xwe ke. Lê ew h'eta êvarê ne paqij e. 9Û merivekî paqij bira k'ozîya noginê t'op ke û ji zomê der li cîkî paqij dayne. Civîna zar'êd Îsraêl gere wê xweyî ke bona ava paqijbûnê. Eva h'edîya paqijbûna ji guna ye[+]. 10Usa jî yê k'ozîya noginê t'opkirî bira k'incêd xwe bişo, lê ew h'eta êvarê ne paqij e. Bira eva bona zar'êd Îsraêl û xerîbê li nava weda bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê[+].


Ava paqijbûnê

11K'ê dest bide cinyazê mêriv ewê h'eft r'oja ne paqij be. 12Ew gere bi ava paqijbûnê li r'oja sisîya û r'oja h'efta xwe paqij ke û wê paqij be. Lê heger ew li r'oja sisîya û r'oja h'efta xwe paqij neke ew paqij nabe[+]. 13Her kesê ku yê mirî k'eve awa gotî cinyazê mêriv k'eve û xwe paqij neke ew Pîrozgeha Xudan dih'er'imîne. Ew kesa gere ji nava Îsraêlda bê undakirinê çimkî ava paqijbûnê ne hate r'eşandinê li ser wî, ew dimîne ne paqij, nepaqijîya wî hê li ser wî ye[+].

14Ev e qanûn: Gava merivek li konda bimire her kesê ku bik'eve kon û her kesê ku îdî konda ye h'eft r'oja wê ne paqij be, 15her derdana vekirî ku qalp'ax r'ind ne ser e, ew ne paqij e[+]. 16Her kesê ku li deştê li merivekî bi şûr kuştî k'eve yan li yekî bi e'mirê xwe mirî yan li hestûyêd mêriv yan li mezel k'eve h'eft r'oja wê ne paqij be. 17Û bona yêd ne paqij bira ji k'ozîya nogina bona paqijbûnêye şewitandî hildin, bikine derdanê û ava zelal serda kin. 18Merivê paqij bira zoxa hûsopê hilde, wê avêda ke û bir'eşîne ser kon, h'emû hûr-mûr, h'emû merivêd ku li wir bûne û yê ku li hestû, yê kuştî, yê mirî û mezel k'etîye[+]. 19Merivê paqij bira r'oja sisîya û r'oja h'efta bir'eşîne ser yê ne paqij û li r'oja h'efta wî paqij ke. Ewê k'incêd xwe bişo, avê xwe ke û êvarê wê paqij be[+]. 20Lê heger yek ne paqij be û xwe paqij neke ew kesa bira ji nava civînê bê undakirinê. Çimkî ew Pîrozgeha Xudan dih'er'imîne, ava paqijbûnê ne hate r'eşandinê li ser wî ew ne paqij e[+]. 21Bira eva bona wan bibe qeyde-qanûna h'eta-h'etayê. Usa jî yê ava paqijbûnê r'eşandî bira k'incêd xwe bişo û yê ku ava paqijbûnê k'eve wê h'eta êvarê ne paqij be. 22Yê ne paqij çi jî k'eve wê ne paqij be, kesê ku wî tiştî k'eve h'eta êvarê wê ne paqij be».

### 20


Gunê Mûsa û Harûn

1Meha yekê t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl[†] hate ber'îya Sînê û li Qadêşê milet cî-war bû. Wir Meryem mir û li wir jî hate definkirinê[+]. 2Av t'une bû bona civînê û ew miqabilî Mûsa û Harûn civîyan[+]. 3Milet bîna xwe li Mûsa teng dikir û digot: «Xwezî em jî hingê bimirana gava birayêd me li ber Xudan[†] mirin![+] 4Çima we civîna Xudan anî li vê ber'îyê? Wekî em û h'eywanê me qir' bin? 5Çima we em ji Misirê derxistin, wekî me bînine li vî cîyê hanî xirab? Ne cîyê çandinê ye, ne cîyê darêd hêjîra, ne baxêd tirîya, ne h'inara, h'eta av jî vir t'une em vexwin!» 6Mûsa û Harûn dûrî cime'tê k'etin, çûne li ber derê Konê Civînê[†], dever'û k'etin û r'ûmeta Xudan wanva xuya bû[+]. 7Xudan Mûsar'a xeberda û got: 8«Şivdarê hilde, tu Harûnê birê xweva civînê bicivînin, li ber ç'e'vêd wan qeyêr'a xeberdin ku ew ji xwe avê bide. Û tê bona wan avê ji qeyayê derxî ku civîn û h'eywanêd wan bidî vexwarinê». 9Mûsa şivdara ku li ber Xudan bû hilda, çawa ku Xudan e'mirî li wî kir. 10Hingê Mûsa û Harûn civîn civandine li ber qeyayê û Mûsa gote wan: «Bibihên gelî r'aberîk'ara, dibe ku em ji vî qeyayî wer'a avê derxin?»[+] 11Mûsa destê xwe bilind kir û bi şivdara xwe du cara qeyê xist û bêh'esab av derk'et, civînê û h'eywanê wan vexwarin. 12Xudan gote Mûsa û Harûn: «Çimkî we bawarîya xwe li min ne anî û pîrozîya min zar'êd Îsraêlva e'yan ne kir, lema hûn vê civînê nabine li e'rdê ku min da wan»[+]. 13Eva avêd Mêrîbahê[*] bûn k'îderê zar'êd Îsraêl Xudanr'a k'etine de'wê û Xudan pîrozîya xwe wanva e'yan kir.


Edom nahêle ku Îsraêl derbaz be

14Ji Qadêşê Mûsa qasid şandine li cem p'adşê Edomê[†] û got: «Aha dibêje birê[*] te Îsraêl: ‹Tu haş ji h'emû çetinayêd ku r'astî me hatin heyî,[+] 15ku kal-bavêd me berjêrî Misirê bûn û em li Misirê we'dekî dirêj man. misirîya xirabî li me û kal-bavêd me dikirin[+]. 16Me hewara xwe li Xudan daxist, Xudan dengê me bihîst, qasid[*] şand û em ji Misirê derxistin. Va ye em li Qadêşê ne, bajarê li ser sînorê te[+]. 17Ji k'erema xwe bihêle em e'rdê teva derbaz bin, em li deştê ter'a û baxê ter'a derbaz nabin, ne jî emê avê ji bîrêd te vexwin. Emê r'îya p'adşêva[*] her'in, ne veger'ine r'ast ne jî ç'ep, h'eta sînorê te derbaz nebin›»[+]. 18Lê Edom gote wî: «Tu e'rdê minva derbaz nabî yan na ezê bi şûr derk'evime miqabilî te». 19Zar'êd Îsraêl gotine wî: «Emê r'îya serekeva derbaz bin, heger em yan h'eywanê me ava te vexwin emê heqê te bidine te, t'enê îzinê bide em p'îya derbaz bin, haqas tişt»[+]. 20Lê ewî got: «Tu derbaz nabî». Edom bi ordîya giran û bi destê zor derk'ete miqabilî Îsraêl. 21Usa Edom îzin ne da ku Îsraêl sînorê wîva derbaz be. Îsraêl dûrî wî k'et.


Mirina Harûn

22T'emamîya civîna zar'êd Îsraêl ji Qadêşê r'ê k'et hate li ç'îyayê Hor[+]. 23Li ç'îyayê Hor li ser sînorê t'opraxê Edom Xudan Mûsa û Harûnr'a xeberda û got: 24«Bira Harûn her'e bigihîje cime'ta xwe. Ew naçe li e'rdê ku min da zar'êd Îsraêl, çimkî we li ber avêd Mêrîbahê gotinêd min înk'ar kirin[+]. 25Harûn û Êlazarê kur'ê wî hilde û wan hilk'işîne li ç'îyayê Horê. 26K'incêd Harûn jê bêxe û wan Êlazarê kur'ê wî ke. Bira Harûn li wir bimire û her'e bigihîje cime'ta xwe»[+]. 27Mûsa anegorî e'mirê Xudan kir û ew li ber ç'e'vêd t'emamîya civînê hilk'işîyane li ç'îyayê Horê. 28Mûsa k'incêd Harûn jê êxistin û li Êlazarê kur'ê wî kirin. Li wir serê ç'îyê Harûn mir. Mûsa û Êlazar jî ji ç'îyê hatine xarê[+]. 29T'emamîya civînê fe'm kir wekî Harûn mirîye û sî r'ojî t'emamîya mala Îsraêl şîna wî kir[+].

### 21


Alt'kirina p'adşê E'rad

1P'adşê E'radê kenanî[†] ku li Necefê[†] dima, bihîst wekî Îsraêl[†] r'îya At'arîmda tê, t'evî Îsraêl kire şer' û ji wan hêsîr birin[+]. 2Hingê Îsraêl li ber Xudan[†] ad-qirar kir û got: «Heger tu vî miletî bidî destê min, ezê bajarêd wan wêran kim, wî t'am dîyarî Xudan bikim»[+]. 3Xudan dengê Îsraêl bihîst û kenanî dane destêd wan. Ew û bajarêd wan wêran kirin, ew t'am dîyarî Xudan kirin. Navê wî cîyî danîn H'orma[*].


Me'rê sifirîn

4Ew ji ç'îyayê Horê r'êk'etin r'îya Be'ra Sorva çûn wekî dora e'rdê Edomva[†] her'in. Sebira cime'tê r'êva t'êrê nekir. 5Cime'tê miqabilî Xwedê û Mûsa xeberda û got: «Çima we em ji Misirê hevraz derxistin ku ber'îyêda bimirin? Çimkî ne nan heye, ne av heye û ev xwarina hane p'ûç' jî, ku me'dê me jê li hev dik'eve»[+]. 6Xudan me'rêd je'rdadayî şandine li ser milet û wana milet xist. Gelek merî ji Îsraêl mirin. 7Hingê milet hate li cem Mûsa û got: «Me gune kir ku miqabilî Xudan û te xeberda, r'eca ji Xudan bike ku me'ra dûrî me xe». Û Mûsa bona cime'tê r'eca kir. 8Xudan gote Mûsa: «Xwer'a me'rekî çêke û darva dardake, her kesê me'r lêdayî li wî binihêr'e wê sax bimîne». 9Mûsa me'rekî sifir çêkir, ew darva darda kir. Gava me'r merivekî dixist ewî li me'rê sifir dinihêr'î û sax dima[+].

10Zar'êd Îsraêl r'ê k'etin û li Ovot'ê zomêd xwe lêdan[+]. 11Ji Ovot'ê jî r'ê k'etin û li Îyê-Hahabarîmê li ber'îya pêşberî Mowabê[†] alîyê r'ohilatê zomêd xwe lêdan[+]. 12Ji wir r'ê k'etin û li newala Zeredê zomêd xwe lêdan[+]. 13Ji wir jî r'ê k'etin û ber'îyêda wî berî Arnonê ku ji sînorê emorîya[†] der tê, zomêd xwe lêdan. Çimkî Arnon sînorê nava Mowab û emorîya ye[+]. 14Lema li k'itêba Şer'êd Xudanda[*] tê gotinê:

«Vahêv û nixalêd Arnon li Sûfayê ne,
15usa jî p'êberjêrêd nixala
ku dik'işine jêr h'eta E'rê
û li sînorê Mowabê hildipesêre»[+].

16Û ji wir çûne Bêrê. Eva ew bîr bû bona k'îjanî Xudan gote Mûsa: «Cime'tê t'opî li ser hev ke û ezê avê bidime wan».

17Wê hingê Îsraêl eva stirana stira:

«Bîr bide der! Wêr'a bistirên!
18Bîra ku wek'îla ew vedane,
e'silzadeyêd mileta ew k'olane
bi şiv û şivdarêd xwe!»

Ji ber'îyê ew çûne Mat'anayê. 19Ji Mat'anayê jî çûne Nah'alîyêlê, ji Nah'alîyêlê çûne Bamot'ê. 20Û ji Bamot'ê çûne newala deşta Mowabda li serê Pîsgayê, ku li ber'îyê dinihêr'e.


Şer'ê miqabilî Sîxon û Og

21[•]Wê hingê Îsraêl qasid şandine li cem Sîxonê p'adşê emorîya, got: 22«Îzina te hebe em e'rdê ter'a derbaz bin, em venager'ine deşt û baxa, em avê jî ji bîra venaxwin, emê r'îya p'adşêva[*] her'in h'eta sînorê ter'a derbaz bin»[+]. 23Lê Sîxon ne hişt ku Îsraêl sînorê wîr'a derbaz be. Sîxon h'emû cime'ta xwe t'op kir û derk'ete miqabilî Îsraêl li ber'îyê, hate Yahasê û t'evî Îsraêl kire şer'. 24Îsraêl ew da ber devê şûr, e'rdê wî ji Arnon h'eta Yaboqê, h'eta zar'êd Amon zeft kir. Çimkî sînorê zar'êd Amon qewatkirî bû[+]. 25Îsraêl h'emû ev bajar hildan û Îsraêl li h'emû bajarêd emorîyada cî-war bû usa jî H'eşbonê û h'emû dor-berê wêda. 26Çimkî H'eşbon bajarê Sîxonê p'adşê emorîya bû. Ewî t'evî p'adşê Mowabêyî pêşîyê kiribû şer' û t'emamîya e'rdê wî h'eta Arnonê ji destê wî standibû. 27Lema yê mesela salix dikin, dibêjin:

«Werine H'eşbonê, bira ew ava be
û qedîm be bajarê Sîxonê!
28Çimkî agir ji H'eşbonê derk'et,
alav ji bajarê Sîxonê.
H'ûfî xwe kir E'ra Mowabê,
wek'îlêd Arnonêye hêlanêd jorin[†].
29Wey li te Mowab!
Tu unda bûyî cime'ta K'imoş[*],
kur'êd xwe dane r'evê,
qîzêd xwe jî dane hêsîrîyê
li Sîxonê p'adşê emorîya[+].
30Me ew e'rdê xist,
ji H'eşbonê h'eta Dîbonê.
Me ew h'eta Nofah'ê
ku nêzîkî Mêdebayê ye wêran kirin»[+].

31Bi vî awayî Îsraêl li e'rdê emorîyada cî-war bû. 32Wê hingê Mûsa şand ku ce'sûsîya Yazêrê bikin, Îsraêl dor-berêd wê zeft kir û berî emorîyêd ku li wir diman da[+] 33û veger'îyan li r'îya Başanêda hevraz çûn. Hingê Ogê p'adşê Başanê û t'emamîya miletê wî li Êdreyê derk'ete şêr' miqabilî wan. 34Xudan gote Mûsa: «Netirse ji wî, çimkî ewî, t'emamîya cime'ta wî û e'rdê wî ez didime destê te. Tê usa bînî serê wî çawa ku te anî serê Sîxonê p'adşê emorîya ku li H'eşbonê dima»[+]. 35Û Îsraêl ew, kur'êd wî û t'emamîya cime'ta wî qir' kirin, qet yek sax ne hiştin û e'rdê wî zeft kirin.

### 22


Bilam

1Zar'êd Îsraêl[†] r'êk'etin û li deştêd Mowabda[†] alîyê r'ohilata Ûrdunê, pêşberî Erîhayê zomêd xwe lêdan.

2Wê hingê Balaqê kur'ê Sîpor ev h'emû çi ku Îsraêl anî ser emorîya[†] dît[+]. 3Mowab gelekî ji Îsraêl tirsîya, çimkî ew bê h'esab bû. R'ûyê zar'êd Îsraêlda Mowab xofê da bû. 4Û Mowab gote r'ûspîyêd Midyanê: «Ev cime'ta han her çi ku dora me heye wê bixwe, çawa ku dewar gîhayê çolê leber dike». Balaqê kur'ê Sîpor jî wê hingê p'adşê Mowabê bû. 5Ewî qasid şandine li cem Bilamê kur'ê Beûr li Pit'orê, ku devê ç'emê Firatê ye, e'rdê Binê-E'moda gazî wî kir, got: «Va ye, miletek ji Misirê derk'etîye, r'ûyê e'rdê îdî nixamtîye û ew pêşberî min cî-war bûye[+]. 6Awa ji k'erema xwe were bona xatirê min nifir'a li wî miletî bike, çimkî ew ji min qewattir e, belkî ezê hingê bikaribim zora wî bibim û ber'dimê ji e'rdê xwe derxim. Çimkî ez zanim duayê te duaye, nifir'a te jî nifir'e». 7R'ûspîyêd Mowabê û r'ûspîyêd Midyanê bi p'êşk'êşêd bona sêrbazîyê destêd wanda çûn. Hatine li cem Bilam û xeberêd Balaq wîr'a gilî kirin. 8Ewî gote wan: «Îşev li vir bimînin, ezê caba we bidim çawa ku Xudan[†] minr'a bêje». Wek'îlêd Mowabê cem Bilam man. 9Xwedê hate cem Bilam, got: «Ev merivêd hane cem te, k'î ne?» 10Bilam gote Xwedê: «Balaqê kur'ê Sîpor p'adşê Mowabê ev xeber minr'a şandine: 11‹Va ye miletek ji Misirê derk'etîye û r'ûyê e'rdê nixamtîye. Awa were bona min nifir'a li wî bike, belkî ezê bikaribim miqabilî wî bikime şer' û berî wî dim›». 12Xwedê gote Bilam: «T'evî wan neçe, nifir'a li wî miletî neke, çimkî ew mileta buhurtî ye». 13Bilam sibehê r'abû û gote wek'îlêd Balaq: «Her'ine welatê xwe, çimkî Xudan îzina min ne da ku t'evî we bêm». 14Wek'îlêd Mowabê r'abûn hatine li cem Balaq û gotin: «Bilam qayl nebû t'evî me bê». 15Balaq dîsa ji wan gelektir û ji wan qedirtir wek'îl şandin. 16Ew hatine li cem Bilam û gotinê: «Balaqê kur'ê Sîpor ha got: ‹Ji k'erema xwe, t'exsîr neke, were, 17ezê qedir-hurmeteke mezin bona te bikim û çi ku bêjî ezê bikim, t'enê were bona min nifir'a li vî miletî bike. 18Bilam caba berdestîyêd Balaq da û got: «Dixwazî Balaq mala xwe t'ijî zêr' û zîv bide min ez nikarim ser gotina Xudan Xwedêyê xwer'a derbaz bim ku tiştekî biç'ûk yan mezin bikim. 19Lê hûn jî îşev li vir bimînin û ezê bizanibim k'a Xudan wê îdî çi bêje min». 20Xwedê şev hate li cem Bilam û gotê: «Heger ev merivana hatine gazî te dikin, r'abe t'evî wan her'e, lê t'enê çi ku ezê ter'a bêjim wê bike». 21Bilam sibehê r'abû t'êr'a k'era xwe girêda û t'evî wek'îlêd Mowab çû. 22Gava Bilam diçû hêrsa Xudan r'abû û milyak'etê[†] Xudan li ser r'ê çawa p'êxem sekinî. Bilam jî k'era xwe dajot, her du xulamêd wî jî t'evî wî bûn. 23K'er milyak'etê Xudan dît, ku li ser r'ê sekinî şûrê wî jî te'zî dêstda, hingê k'er ji r'ê dager'îya û k'ete deştê. Bilam k'erê dixist ku derxe ser r'ê, 24milyak'etê Xudan li şiver'îya nava baxêd tirîyada sekinîbû, vî alî dîwar bû, wî alî dîwar bû. 25K'erê ku milyak'etê Xudan dît, xwe dîwêrva guhaşt û nigê Bilam jî dîwêrva hate guhaştinê, ewî dîsa lê xist. 26Milyak'etê Xudan jî pêşda çû û cîkî usa teng sekinî ku r'ê t'une bû ne r'ast veger'înine ne jî ç'ep. 27Gava k'erê milyak'etê Xudan dît bin Bilamda mer'ixî, hêrsa Bilam jê r'abû û ewî k'er da li ber şiva. 28Hingê Xudan zarê k'erê vekir û ewê gote Bilam: «Min çi li te kirîye wekî eva sê car e tu min dixî?» 29Bilam gote k'erê: «Çimkî te ez kirime pêk'enî, heger destê minda şûr hebûya minê hema niha jî tu bikuştayî». 30K'erê gote Bilam: «Ez ew k'era te nînim ku tu t'emamîya e'mirê xweda h'eta r'oja îro lê sîyar dibî? Qet bûye wekî ez ha bînime serê te?» Ewî got: «Na». 31Hingê Xudan ç'e'vêd Bilam vekir û ewî milyak'etê Xudan li ser r'ê, şûrê te'zî destê wîda sekinî dît, ta bû û dever'ûya çû. 32Milyak'etê Xudan gote wî: «Bona çi eva sê car e ku tu k'era xwe dixî? Va ye ez ber te bûme p'êxem, çimkî r'îya te li ber min ne r'ast e. 33K'erê ez dîtim û sê cara ji r'îya xwe dager'îya. Heger ewa ji r'ê daneger'îya, min niha e'se tu kuştibûyî û ewa sax hiştibû». 34Bilam gote milyak'etê Xudan: «Min gune kir, çimkî min nizanibû ku tu yî li ser r'ê pêşberî min sekinî. Awa, heger ev yek li ber te xweş nayê, ezê paşda veger'im». 35Milyak'etê Xudan gote Bilam: «T'evî van meriva her'e lê t'enê çi ku ezê bêjime te wê bêje». Bilam t'evî wek'îlêd Balaq çû. 36Gava Balaq bihîst wekî Bilam tê, derk'ete pêşîya wî li Îr-Mowabê, ew li ser lêva sînorê Arnonê ye[+]. 37Balaq gote Bilam: «Ne min şandine pey te gazî te kir, tu çima ne dihatî cem min? Dibe ez nikaribim bin qencîya te derêm?» 38Bilam gote Balaq: «Va ye ez hatime li cem te, lê ez nikarim xwe serê xwe xeber dim. Çi ku Xudan dayne li ser zarê min wê jî ezê bêjim». 39Bilam t'evî Balaq çûne Qîryat-Hûsotê. 40Balaq pez û dewar kirine qurban, Bilam û wek'îlêd t'evî wîr'a şandin. 41Û sibehê Balaq Bilam hilda û ew hilk'işîyane li ser Bamot'-Bae'l û ji wir Bilam p'areke cime'ta Îsraêl dît.

### 23


P'êxemberîya Bilame e'wlin

1Bilam gote Balaq: «Minr'a li vir h'eft gorîgeha[†] çêke, h'eft canega û h'eft berana li vir minr'a hazir ke». 2Balaq anegorî gotina Bilam kir. Balaq û Bilam li ser her gorîgehê canegak û beranek dan. 3Bilam gote Balaq: «Tu ber t'evayîşewatê xwe be, ezê her'im, belkî Xudan[†] minva xuya be û çi ku ew minva e'yan ke ezê ter'a bêjim kim». Û ew çû serê t'apekî xikî-xwelî. 4Xwedê Bilamva xuya bû û Bilam gote wî: «Min h'eft gorîgeh çêkirine, canegak û beranek li ser her gorîgehê daye». 5Xudan xeber danî li ser zarê Bilam gotê: «Veger'e li cem Balaq ha bêjê». 6Ew veger'îya li cem Balaq, va ye, ew t'evî h'emû wek'îlêd Mowabê[†] li ber t'evayîşewatê xwe sekinîye. 7Bilam mesela xwe pêşda anî û got:

«Balaq ez ji Aramê anîm,
p'adşê Mowabê ez ji ç'îyayêd r'ohilatê:
‹Were minr'a nifir'a li Aqûb bike,
were li Îsraêl[†] hilê!›
8Ezê çawa nifir'a lê bikim,
wekî Xwedê nifir' lê nekir?
Ezê çawa lê hilêm,
wekî Xudan lê hilnehat[+]?
9Çimkî ez ji ser serê qeyêva dibînim,
ji ser girava ez wî dinihêr'im,
va ye, miletek başqe dijî,
û minetê t'u miletî nagire[+].
10K'ê dikare t'oza Aqûb h'esab ke,
yan axa Îsraêl bijmire?
Xwezî nefsa min bi mirina r'asta bimire,
xwezî axirîya min mîna ya wan be!»[+]

11Balaq gote Bilam: «Te çi anî serê min? Min tu derxistî li vir ku nifir'a li dijminêd min bikî, lê tu bimbarek dikî!» 12Bilam caba wî da û got: «Çi ku Xudan datîne li ser zarê min ez gere t'enê wê bêjim!»


P'êxembertîya Bilame duda

13Balaq gote wî: «Ji k'erema xwe t'evî min were cîkî din, tê wî ji wir bibînî. Tê t'enê p'areke wî bibînî lê t'emamîya wî tê nebînî, ji wir tê minr'a nifir'a lê bikî». 14Û Balaq ew bire li deşta Sofîmê li ser serê Pîsgayê û h'eft gorîgeh çêkirin. Canegak û beranek li ser her gorîgehê da. 15Ewî gote Balaq: «Li vir ber t'evayîşewatê xwe bisekine ezê jî li wir r'astî Xudan bêm». 16Xudan Bilamva xuya bû û xeber danî li ser zarê wî gotê: «Veger'e li cem Balaq ha bêjê». 17Bilam hate li cem Balaq, va ye, ew t'evî wek'îlêd Mowab li ber t'evayîşewatê xwe sekinîye. Balaq gote wî: «Xudan çi got?» 18Bilam mesela xwe pêşda anî û got:

«R'abe Balaq û bibihê,
guh bide min kur'ê Sîpor!
19Xwedê ne însan e ku derewa bike,
ne jî benî Adem e ku p'oşman be.
Ewî got wê neke?
Xeber da wê neyne sêrî[+]?
20Va ye, min e'mir stand ku bimbarek kim.
Xwedê bimbarek kir ez nikarim biguhêzim.
21Neheqî li nava Aqûbda ne dîtîye,
xem li nava Îsraêlda k'ifş nekirîye.
Xudan Xwedêyê wî t'evî wî ye,
şabûna bona p'adşê nava wî ye.
22Xwedê ew ji Misirê derxistin.
Qewata wan mîna qewata gayê beyanî ye[+].
23Sêrbazî li nava Aqûbda t'uneye,
k'oç'ektî li nava Îsraêlda t'uneye.
Niha wê bêjine Aqûb û Îsraêl:
«Ku Xwedê çi kir»[+].
24Awa milet çawa makeşêr r'adibe
û çawa şêr banzdide,
p'al nade h'eta t'alên nexwe
û xûna yêd kuştî venexwe[+].

25Balaq gote Bilam: «Ne nifir'a li wî bike, ne jî wî bimbarek ke!» 26Bilam caba Balaq da û got: «Min eva yeka ne gote te: wekî çi ku Xudan bêje min ezê wê bikim?»

27Balaq gote Bilam: «Ji k'erema xwe were ezê te bibime cîkî din, belkî ewê li Xwedê xweş bê û tê ji wir bona min nifir'a li Îsraêl bikî. 28Û Balaq Bilam bire li ser serê P'ihorê, ji k'îderê ber'î dihate k'ifşê. 29Bilam gote Balaq: «Minr'a li vir h'eft gorîgeha çêke, h'eft canega û h'eft berana li vir minr'a hazir ke». 30Balaq anegorî xebera Bilam kir, canegak û beranek li ser her gorîgehê da.

### 24


P'êxembertîya Bilame sisîya

1Bilam dît wekî li Xudan[†] xweş tê Îsraêl[†] bimbarek ke, mîna berê neçû ku sêrbazîyê bike, lê berê xwe da ber'îyê. 2Bilam serê xwe bilind kir û Îsraêl bi qebîlêd xwe cî-warbûyî dît, hingê R'uh'ê Xwedê hate li ser wî[+]. 3Ewî mesela xwe pêşda anî û got:

«Awa xebera Bilamê kur'ê Beûr,
xebera mêrê ku zelal dibîne.
4Xebera yê ku gotinêd Xwedê dibihê,
yê ku dîtinokêd Yê Herî Zor dibîne,
ç'e'vêd wî têne vekirinê û ew ta dibe.
5Çawa bedew in konêd te Aqûb!
Cî-warêd te Îsraêl!
6Çawa newal ew fire dibin,
çawa baxçê ber devê ç'êm,
çawa ûdêd[*] ku Xudan daç'ikandîye
çawa erzêd devê avê.
7Av ji e'lbêd wî diher'ike,
t'oximê wî r'ind avadayî ye.
P'adşê wî wê Agag[*] derbaztir be,
p'adşatîya wî wê bilind be.
8Xwedê ew ji Misirê derxist.
Qewata wî mîna qewata gayê beyanî ye.
Ewê miletêd dijminêd wî daqurtîne
û hestûyêd wan wê hûrdexweşî ke,
bi tîrêd xwe wê lêxe[+].
9Ew telîya, mîna şêr velezîya,
çawa makeşêrê kes nikare ewî r'ake.
K'ê te bimbarek ke, wê bimbarek be,
k'ê nifir'a li te bike, wê nifir'ê li wî be[+].

10Hingê hêrsa Balaq li Bilam r'abû, ewî destêd xwe hev xistin û Balaq gote Bilam: «Min gazî te kir ku nifir'a li dijminêd min bikî, lê dewsê eva sê car e te ew bimbarek kirin[+]. 11Niha bir'eve her'e cîyê xwe! Min got ezê qedir-hurmeta mezin bona te bikim, lê va ye Xudan ew yek ji destê kir». 12Bilam gote Balaq: «Ne min qasidêd ter'a jî xeberda û got, k'îjan ku te şandibûne li cem min: 13‹Dixwazî Balaq mala xwe t'ijî zêr' û zîv bide min, ez nikarim ser gotina Xudanr'a derbaz bim, ku tiştekî qenc yan xirab bi xwestina xwe bikim. Çi ku Xudan bêje, ezê wê bêjim›. 14Niha ez diçime li cem miletê xwe, were ezê ter'a bêjim, ku r'ojê bên ev milet wê çi bîne sêrê miletê te».


P'êxembertîya Bilame çara

15Ewî mesela xwe pêşda anî û got:

«Awa xebera Bilamê kur'ê Beûr,
xebera mêrê ku zelal dibîne.
16Xebera yê ku gotinêd Xudan dibihê,
yê ku haş ji zanebûna Yê Herî Jorin heye,
yê ku dîtinokêd Yê Herî Zor dibîne,
ç'e'vêd wî têne vekirinê û ew ta dibe.
17Ez wî dibînim, lê ne niha,
li wî dinihêr'im, lê ne nêzîk.
Steyrkê ji Aqûb derk'eve,
şiva p'adşatîyê wê ji Îsraêl pêşda bê,
wê cênîka Mowab[†] hûrdexweşî ke,
h'emû zar'êd Şêt' qir' ke[+].
18Edomê[†] bibe war,
Sêhîrê bibe warê dijminêd xwe,
Îsraêl jî wê ser k'eve.
19Ji Aqûb h'akimê derk'eve
û yêd ji bajêr mayî wê qir' ke».

20Bilam Amalêk dît, mesela xwe pêşda anî û got:

«Miletê lapî pêş Amalêk bû,
lê axirîya wî qir'bûn e»[+].

21Qênî dît, mesela xwe pêşda anî û got:

«Cî-warê te qedîm e,
hêlîna te li ser qeyayê hatîye danînê[+].
22Qayînîyê bê qir'kirinê,
gava Aşûr te hêsîr bibe».

23Bilam mesela xwe pêşda anî û got:

«K'ê wê sax bimîne gava Xwedê vê yekê bike?
24Gemîyê ji K'ît bên,
wê Aşûr û Eber bizêrînin,
lê ew xwexa jî wê bê undakirinê»[+].

25Bilam r'abû û veger'îya çû cîyê xwe, Balaq jî r'îya xweda çû.

### 25


Bêe'silîya Îsraêl t'evî Bae'l-P'ihor

1Îsraêl[†] li Şîttîmê dima ku milet destpêkir t'evî qîzêd Mowab[†] bêe'silî kir[+]. 2Wana milet t'eglîfî qurbanêd h'eykelêd xwe kirin, milet xwar û li ber h'eykelêd wan ta bû[+]. 3Îsraêl Bae'l-P'ihorva[*] hate girêdanê. Hingê hêrsa Xudan[†] li Îsraêl r'abû[+]. 4Xudan gote Mûsa: «H'emû serwêrêd milet hilde û wan ber te'vê li ber Xudan daliqîne. Hingê alava hêrsa Xudan wê li Îsraêl dayne[+]. 5Mûsa gote h'akimêd Îsraêl: «Her kes ji we, wan merivêd xwe bikujin, k'îjan ku Bae'l-P'ihorva hatine girêdanê». 6Va ye yekî ji zar'êd Îsraêl, li ber ç'e'vê Mûsa û t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl, gava ew li ber derê Konê Civînê[†] digirîyan, hat jineke midyanî anî mala xwe. 7Pînhasê kur'ê Êlazarê kur'ê Harûnê k'ahîn[†] ev yek ku dît, ji nava civînê r'abû, r'imek girte destê xwe,[+] 8ew pey li wî îsraêlî çû k'ete konê wî û r'im zikê her duyar'a kir, zikê îsraêlî jî jinê jî. Hingê bela li nava Îsraêlda seqir'î[+]. 9Ji dest belayê 24000 merî mirin.

10Xudan Mûsar'a xeberda û got: 11«Pînhasê kur'ê Êlazarê kur'ê Harûnê k'ahîn hêrsa min ji zar'êd Îsraêl veger'and, çimkî ewî bi xîreta min nav wanda xîret kir û min zar'êd Îsraêl ji k'umr'eşîya xwe qir' nekir. 12Lema bêjî wî: ‹Va ye ez peymana[†] xwe ye e'dilayê t'evî wî girêdidim, 13ewê bona wî û bona zur'eta wî pey wîr'a bibe peymana k'ahîntîya h'eta-h'etayê. Çimkî ewî bona Xwedêyê xwe kire xîret û bona zar'êd Îsraêl k'ewandin kir›».

14Navê îsraêlîyê kuştî, yê ku t'evî jina midyanî hatibû kuştinê Zîmrî bû, kur'ê Salûyê serwêrê olk'a şimh'ûnîya. 15Navê jina midyanîye kuştî jî K'ozbî bû, qîza Sûrê serwêrê qebîla olk'eke midyanî[+].

16Xudan Mûsar'a xeberda û got: 17«T'evî midyanîya dijminatîyê bajon û qir'a wan bînin[+]. 18Çimkî wana bi mixenetîyê dijminatî wer'a ajotin û hûn xapandin, nava wê qewimandina P'ihor û xûşka wan K'ozbîya qîza serwêrê midyanîda, ya ku r'ûyê P'ihorda r'oja belayê hate kuştinê».

### 26


Navjimara dudaye zar'êd Îsraêl

1Pey belêr'a Xudan[†] gote Mûsa û Êlazarê kur'ê Harûnê k'ahîn[†]: 2«T'emamîya civîna zar'êd Îsraêl[†] her kesê ku eskerîyêr'a hazir e, ji bîstsalîyê jortir e, anegorî olk'êd wan yeko-yeko bijmirin»[+]. 3Mûsa t'evî Êlazarê k'ahîn li deştêd Mowabda[†], nêzîkî Ûrdunê, pêşberî Erîhayê wanr'a xeber da û got: 4«Ji bîstsalîyê jortir bijmirin», çawa ku Xudan t'emî li Mûsa kir. Zar'êd Îsraêle ku ji e'rdê Misirê derk'etin, ev in: 5R'ûbên nixurîyê Îsraêl bû. Ev in zar'êd R'ûbên: Ji Henox malbeta henoxî. Ji Pallû malbeta pallûyî[+]. 6Ji Hesrûn malbeta hesrûnî. Ji K'armî malbeta k'armî[+]. 7Eva malbetêd r'ûbênîya ne û h'esabê wan jî 43730 nefs bûn[+]. 8Kur'ê Pallû: Elyab bû. 9Ev in kur'êd Elyab: Nimûyêl, Dat'an û Abîram. Eva ew Dat'an û Abîramê bijartîyêd civînê bûn, yêd ku r'abûne miqabilî Mûsa û Harûn li nava civîna Qorax da, gava ku ew r'abûne miqabilî Xudan[+]. 10Hingê e'rdê devê xwe vekir û ew t'evî Qorax h'ûfî xwe kirin. Ev civîna unda bû, gava êgir ew dusid pêncî merî h'ûfî xwe kirin û ew bûne nîşan[+]. 11Lê zar'êd Qorax nemirin[+].

12Ev in zar'êd Şimh'ûn malbetêd xweva: Ji Nimûyêl malbeta nimûyêlî. Ji Yamîn malbeta yamînî. Ji Yaxîn malbeta yaxînî[+]. 13Ji Zerah malbeta zerahî. Ji Şawûl malbeta şawûlî. 14Eva malbetêd şimh'ûnî ne: 22200 nefs[+].

15Ev in zar'êd Gad malbetêd xweva: Ji Sipon malbeta siponî. Ji Haggî malbeta haggî. Ji Şûnî malbeta şûnî[+]. 16Ji Oznî malbeta oznî. Ji E'rî malbeta e'rî. 17Ji Arod malbeta arodî. Ji Arêlî malbeta arêlî. 18Eva malbetêd zar'êd Gad in û h'esabê wan jî 40500 nefs bûn[+].

19Zar'êd Cihûda: Er û Onan bûn. Lê Er û Onan li e'rdê Kenanêda[†] mirin[+]. 20Ev in zar'êd Cihûda malbetêd xweva: Ji Şêlah malbeta şêlanî. Ji Pêrês malbeta pêrêsî. Ji Zerah malbeta zerahî. 21Ev in zar'êd Pêrês: Ji Hesrûn malbeta hesrûnî. Ji Hamûl malbeta hamûlî. 22Eva malbetêd Cihûda ne û h'esabê wan jî 76500 nefs bûn[+].

23Ev in zar'êd Îsaxar malbetêd wanva. Ji T'ola malbeta t'olayî. Ji Pûa malbeta pûnî[+]. 24Ji Yaşûv malbeta yaşûvî. Ji Şîmron malbeta şîmronî. 25Eva malbetêd Îsaxar in û h'esabê wan jî 64300 nefs bûn[+].

26Ev in zar'êd Zebûlon malbetêd xweva. Ji Serêd malbeta serdî. Ji Êlon malbeta êlonî. Ji Yalyêl malbeta yalyêlî[+]. 27Eva malbetêd zebûlonî in û h'esabê wan jî 60500 nefs bûn[+].

28Ev in zar'êd Ûsiv malbetêd xweva. Minaşe û Efrayîm[+]. 29Ev in zar'êd Minaşe: Ji Maxîr malbeta maxîrî. Ji Maxîr Gîle'd bû. Ji Gîle'd malbeta gîle'dî. 30Ev in zar'êd Gîle'd: Ji Îyezer malbeta îyezerî. Ji Xêleq malbeta xêleqî. 31Ji Asrîyêl malbeta asrîyêlî. Ji Şexem malbeta şexemî. 32Ji Şimîda malbeta şimîdayî. Ji H'êfer malbeta h'êferî. 33Lê kur'êd Silofh'adê H'êfer t'une bûn, t'enê qîzêd wî hebûn. Ev in navêd qîzêd Silofh'ad: Mah'la, Noha, H'ogla, Mîlk'a û T'îrsa[+]. 34Eva malbetêd Minaşe ne û h'esabêd wan jî 52700 nefs bûn[+].

35Ev in zar'êd Efrayîm malbetêd xweva: Ji Şût'elah' malbeta şût'elah'î. Ji Bek'ir malbeta bek'rî. Ji T'ah'an malbeta t'ah'anî. 36Ev in zar'êd Şût'elah'. Ji E'ran malbeta e'ranî. 37Eva malbetêd zar'êd Efrayîm in û h'esabê wan jî 32500 nefs bûn. Eva zar'êd Ûsiv in malbetêd wanva[+].

38Ev in zar'êd Binyamîn malbetêd wanva: Ji Bela malbeta belî. Ji Aşbêl malbeta aşbêlî. Ji Ah'îram malbeta ah'îramî[+]. 39Ji Şifûfam malbeta şifûfamî. Ji H'ûfam malbeta h'ûfamî. 40Ev in zar'êd Bela: Ard û Ne'man. Ji Ard malbeta ardî. Ji Ne'man malbeta ne'manî. 41Eva zar'êd Binyamîn in malbetêd xweva. H'esabê wan jî 45500 nefs bûn[+].

42Ev in zar'êd Dan malbetêd xweva: Ji Şûh'am malbeta şûh'amî. Eva malbeta Dan e anegorî malbetêd xwe[+]. 43H'esabê t'emamîya malbeta şûh'amî 64400 nefs bûn[+].

44Ev in zar'êd Aşêr malbetêd xweva: Ji Îmna malbeta îmnayî. Ji Îşwî malbeta îşwîyî. Ji Birîha malbeta birîhayî[+]. 45Ev in zar'êd Birîha: Ji H'eber malbeta h'eberî. Ji Malk'îyêl malbeta malk'îyêlî. 46Navê qîza Aşêr jî Serax bû. 47Eva malbetêd zar'êd Aşêr in. H'esabê wan jî 53400 nefs bûn[+].

48Ev in zar'êd Neftelî malbetêd xweva: Ji Yasyêl malbeta yasyêlî. Ji Gûnî malbeta gûnî[+]. 49Ji Yêser malbeta yêsrî. Ji Şîllêm malbeta şîllêmî. 50Eva malbetêd Neftelî ne anegorî malbetêd xwe. H'esabê wan jî 45400 nefs bûn[+].

51H'esabê zar'êd Îsraêl 601730 nefs bûn[+].

52Xudan Mûsar'a xeberda û got: 53«Bira e'rd anegorî h'esabê navê wan çawa war bê p'arevekirinê. 54K'oma mezinr'a war ze'fî bidê, k'oma biç'ûkr'a war hindikî bidê. Her kesîr'a anegorî h'esabê wan bira war bê dayînê[+]. 55T'enê bi p'eşk avîtinê bira e'rd bê p'arevekirinê. Anegorî navêd qebîlêd kal-bavêd wan ew bira war bistînin. 56Bi p'eşk avîtinê bira war bê p'arevekirinê çawa yê mezinr'a usa jî yê biç'ûkr'a».

57[•]Ev in lêwîyêd anegorî malbetêd xwe jimartî: Ji Gêrşon malbeta gêrşonî. Ji Qohat' malbeta qohat'î. Ji Mêrarî malbeta mêrarî. 58Eva malbetêd lêwî ne: Malbeta lîbnî, malbeta hêbronî, malbeta mah'lî, malbeta mûşî, malbeta qoraxî. Qohat'r'a E'mram bû. 59Lê navê jina E'mram Yok'ebed bû, qîza Lêwî ya ku Lêwîr'a li Misirê bibû. Ewê E'mramr'a Harûn, Mûsa û Meryema xûşka wan anîn. 60Harûnr'a Nadab, Abîhû, Êlazar û Ît'amar bûn[+]. 61Lê Nadab û Abîhû mirin, gava wan şaş[*] agir li ber Xudan dan[+]. 62H'esabê lêwî, h'emû qisimê nêrînî ji yekmehê jortir 23000 nefs bûn. Ew t'evî zar'êd Îsraêl ne hatine jimarê, çimkî nava zar'êd Îsraêl wanr'a war ne hate dayînê[+].

63Ev in zar'êd Îsraêle ku Mûsa t'evî Êlazarê k'ahîn li deştêd Mowabêda, nêzîkî Ûrdunê, pêşberî Erîhayê jimartin. 64Lê li nava vanda qet merivek ji zar'êd Îsraêl t'une bû, ku Mûsa û Harûnê k'ahîn ber'îya Sînayêda ew jimartibûna. 65Çimkî Xudan bona wan got: «Ewê e'se li ber'îyêda bimirin». Û tu kes ji wan ne ma, pêştirî K'alêbê kur'ê Yifûneh û Yêşûyê kur'ê Nûn[+].

### 27


Qîzêd Silofh'ad

1[•]Qîzêd Silofh'adê H'êferê kur'ê Gîle'dê Maxîrê kur'ê Minaşeyê ji malbeta Minaşeyê kur'ê Ûsiv hatin. Ev bûn navêd wan: Mah'la, Noha, H'ogla, Mîlk'a û T'îrsa[+]. 2Evana li ber Mûsa, Êlazarê k'ahîn[†], serwêra û temamîya civînê li ber derê Konê Civînê[†] sekinîn û gotin: 3«Bavê me ber'îyêda mir, lê ew ne nava wê k'omêda bû, k'îjan ku miqabilî Xudan[†] civîya bûn, awa gotî civîna Qorax. Lê bona gunê xwe mir û kur'êd wî t'unebûn[+]. 4Çima navê bavê me ji nava malbeta wî gere bê hildanê, wekî kur'êd wî t'unene? Ji nava birayêd bavê me, milk' bide me». 5Mûsa şixulê wan danî li ber Xudan.

6Xudan Mûsar'a xeberda û got: 7«Qîzêd Silofh'ad r'ast dibêjin. Milk' bide wan ji nava birayêd bavê wanda ku war bin, awa gotî warê bavê wan derbazî ser wan ke. 8Û zar'êd Îsraêlr'a[†] xeber de, bêje: ‹Gava yek bimire û kur'ê wî t'une be, hingê warê wî bira derbazî qîza wî be. 9Lê heger qîz jî t'une, hingê warê wî bidine birayêd wî. 10Lê heger bira jî t'unene, hingê warê wî bidine apêd wî. 11Lê heger ap jî t'unene, hingê warê wî bidine pismamê wîyî nêzîk ji malbeta wî ku ew lê war be. Bira ev bona zar'êd Îsraêl bibe qeyde-qanûna heqîyê, çawa ku Xudan e'mirî Mûsa kir›»[+].


Yêşû cîyê Mûsa digire

12Xudan gote Mûsa: «Hilk'işe li ser vî ç'îyayê hanî ji ç'îya-banîyêd Abarîm û dîna xwe bide wî e'rdê ku ezê bidime zar'êd Îsraêl[+]. 13Û gava wî bibînî, hingê tê jî her'î bigihîjî cime'ta xwe, mîna Harûnê birê xwe[+]. 14Çimkî we ber'îya Sînêda guhdarîya min nekir, dema qalme-qalma civînê, ser avê we pîrozîya min li ber ç'e'vêd wan ne da k'ifşê». (Eva avêd Mêrîbahê ne li Qadêşê ber'îya Sînda)[+].

15Mûsa Xudanr'a xeberda û got: 16«Bira Xudan Xwedêyê r'uh'ê her bedenî li ser vê civînêr'a merivekî k'ifş ke,[+] 17wekî r'êberîyê wan bike û ç'e'vê wî ser k'etin û derk'etina wan be, ku civîna Xudan nebe mîna pezê bê şivan»[+]. 18Xudan gote Mûsa: «Xwer'a Yêşûyê kur'ê Nûn, merivê ku R'uh'ê min têda ye, hilde. Destê xwe dayne li ser wî,[+] 19wî li ber Êlazarê k'ahîn û li ber t'emamîya civînê bide sekinandin û li ber ç'e'vêd wan wî k'ifş ke[+]. 20Ji serwêrîya xwe bide wî ku t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl guh bide wî. 21Ew gere li ber Êlazarê k'ahîn bisekine. Êlazarê bona wî qirara Ûrîm[*] li ber Xudan bipirse. Anegorî wê qirarê ew gere derk'evin û anegorî wê ew gere bên, ew û t'emamîya zar'êd Îsraêl awa gotî t'emamîya civînê». 22Û Çawa ku Xudan e'mir li Mûsa kiribû, ewî usa jî kir. Ewî Yêşû hilda û ew li ber Êlazarê k'ahîn û t'emamîya civînê da sekinandinê. 23Mûsa destêd xwe danîne li ser wî û ew k'ifş kir, çawa ku Xudan pê Mûsa gotibû.

### 28


Dîyarîya t'evayîşewatêye her r'oj

1[•]Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«E'mirî zar'êd Îsraêl[†] ke û bêje wan: ‹Haş ji xwe hebin ku qurbana min, nanê minî bona dîyarîya mine şewatêye bînxweş, we'deda bidin›[+]. 3Û bêje wan: ‹Va ye dîyarîya şewatê ku hûn gere Xudanr'a bidin: du berxêd yek salîye bê qusûr her r'oj, bona dîyarîya t'evayîşewatê[†] her t'im bidin. 4Berxekî sibehê bidin û berxê duda jî berê êvarê bidin 5û çawa dîyarîya nanî[†] p'areke ji deha p'arê êfayê[*] arê xas, t'evî p'areke ji çar p'arê hînê[*] r'ûnê lêdayîda, stirayî bide. 6Eva dîyarîya t'evayîşewatêye her t'im e, mîna ya ku li ç'îyayê Sînayê Xudanr'a çawa dîyarîya şewatêye bînxweş hatibû dayînê. 7Ev e dîyarîya serdakirina[†] wê: P'areke ji çar p'arê hînê şerav bona her berxî li cîyê pîroz çawa dîyarîya serdakirinê bira Xudanr'a bê r'êtinê. 8Berxa duda t'evî dîyarîya nanî û t'evî dîyarîya serdakirinê mîna ya sibehê li berê êvarê bidin. Wê çawa dîyarîya şewatêye bînxweş Xudanr'a bidin.


Dîyarîya t'evayîşewatêye r'oja şemîyê

9Li r'oja şemîyê[†] du berxêd yek salîye bê qusûr t'evî p'areke çapêye[*] ji deha dudu arê xasî r'ûnda stirayî çawa dîyarîya nanî û dîyarîya wêye serdakirinê bidin. 10Eva dîyarîya t'evayîşewatêye her şemî ye, li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a.


Dîyarîya t'evayîşewatêye her meh

11Serê her mehêd xwe Xudanr'a çawa dîyarîya t'evayîşewatê: Du canega, beranekî, h'eft berxêd yeksalîye bê qusûr bidin[+]. 12P'areke çapêye ji deha sisê arê xasî r'ûnda stirayî bona her canegakî, çawa dîyarîya nanî û p'areke çapêye ji deha dudu arê xasî r'ûnda stirayî bona berên çawa dîyarîya nanî bidin. 13P'areke çapêye ji deha yek arê xasî r'ûnda stirayî bona her berxî çawa dîyarîya nanî bidin. Eva dîyarîya t'evayîşewatêye bînxweşe, dîyarîya şewatê ye Xudanr'a. 14Eva dîyarîya serdakirina wê ye: Nîv hîn şerav bona canegê, p'areke hînê ji sisîya yek bona berên û p'areke hînê ji çara yek bona berxê bidin. Eva dîyarîya t'evayîşewatêye mehê ye bona her mehê salê. 15Nêrîkî bona dîyarîya paqijbûnê[†] Xudanr'a bidin, li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a.


Cejina Derbazbûnê

16[•]Çardehê meha yekê r'oja Cejina Derbazbûnê[†] ye bona Xudan[+]. 17Û panzdehê wê mehê jî cejin e. H'eft r'oja hûn gere nanê şkeva bixwin[+]. 18R'oja e'wlin civata pîroz e, t'u şixulî nekin. 19Dîyarîya şewatê, dîyarîya t'evayîşewatê Xudanr'a bidin, awa gotî, du canega, beranekî û h'eft berxêd yeksalî. Ew gere bê qusûr bin. 20Û usa jî dîyarîya wane nanî ji arê xasî r'ûnda t'evdayî. P'areke çapêye ji deha sisê bona canega û p'areke çapêye ji deha dudu bona berên, 21p'areke çapêye ji deha yek bona wan her h'eft berxî bidin. 22Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê bona afûkirina xwe bidin. 23Vê gere li ser dîyarîya t'evayîşewatêye sibehêr'a, awa gotî dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a bidin. 24Her r'oj ji wan h'eft r'oja ha bikin. Ev nanê dîyarîya şewatêyî bînxweş e Xudanr'a. Wê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a bidin. 25Û r'oja h'efta dîsa wer'a civata pîroz be. T'u şixulî nekin.


Cejina H'eftîya

26[•]Li r'oja deremetêd pêşin jî gava hûn dîyarîya nanê e'wlin Xudanr'a wextê Cejina H'eftîya[†] bînin, bira wer'a dîsa civata pîroz be, t'u şixulî nekin. 27Hûn gere dîyarîya t'evayîşewatê çawa dîyarîya bînxweş Xudanr'a bidin, awa gotî: Du canega, beranekî û h'eft berxêd yek salî. 28Û usa jî dîyarîya wane nanîye ji arê xasî r'ûnda stirayî: P'areke çapêye ji deha sisê bona her canegayî, p'areke çapêye ji deha dudu jî bona berên, 29p'areke çapêye ji deha yek jî bona her h'eft berxa bidin. 30Nêrîkî jî bona k'ewandina xwe bidin. 31Vê û dîyarîya wêye serdakirinê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a û dîyarîya wêye nanîr'a bidin. Ew gere bê qusûr bin.

### 29


Dîyarîya Cejina Bor'îya

1Yekê meha h'efta bona we bira civîna pîroz be, t'u şixulî nekin. Bira ew r'oja bor'î lêdanê be[+]. 2Canegakî, beranekî û h'eft berxêd yeksalîye bê qusûr Xudanr'a[†] dîyarîya t'evayîşewatêye[†] bînxweş bidin. 3Usa jî dîyarîya wane nanî ji arê xasî r'ûnda stirayî. P'areke çapêye[*] ji deha sisê bona canega, p'areke çapêye ji deha dudu bona berên, 4P'areke çapêye ji deha yek jî bona her berxê ji her h'eft berxa bidin. 5Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê[†] bona afûbûna xwe bidin. 6Vana li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her mehêr'a û dîyarîya wêye nanîr'a, dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a û dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wane serdakirinêr'a anegorî qanûnê bidin. Eva dîyarîya şewatêye bînxweş e Xudanr'a.


Dîyarîya dehê meha h'efta

7Dehê meha h'efta jî bona we bira civîna pîroz be, nefsa xwe bişkênin û t'u şixulî nekin[+]. 8Canegakî, beranekî û h'eft berxêd yeksalîye bê qusûr Xudanr'a dîyarîya t'evayîşewatêye bînxweş bidin. 9Û usa jî dîyarîya wane nanî ji arê xasî r'ûnda t'evdayî. P'areke çapêye ji deha sisê bona canega, p'areke çapêye ji deha dudu bona berên. 10P'areke çapêye ji deha yek jî bona her berxê ji wan her h'eft berxa bidin. 11Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê li ser dîyarîya paqijbûnêye k'ewandinêr'a[*], dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a û dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wane serdakirinêr'a bidin.


Cejina H'olikçêkirinê

12[•]Panzdehê meha h'efta jî bona we bira civîna pîroz be, t'u şixulî nekin û h'eft r'oja Xudanr'a cejinê bikin. 13Dîyarîya t'evayîşewatê, dîyarîya şewatêye bînxweş Xudanr'a bidin: Sêzdeh canega, du berana û çardeh berxêd yeksalîye bê qusûr bidin. 14Û usa jî dîyarîya wane nanî ji arê xasî r'ûnda stirayî: Wan sêzdeh canegar'a her yekêr'a p'areke çapêye ji deha sisê, wan her du beranar'a her yekêr'a p'areke çapêye ji deha dudu, 15wan çardeh berxar'a her yekêr'a p'areke çapêye ji deha yek bidin. 16Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a, dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a bidin.

17Li r'oja duda: Donzdeh canega, du berana û çardeh berxêd yeksalîye bê qusûr bidin. 18Û usa jî dîyarîya wane nanî, dîyarîya wane serdakirinê bona canega, berana û berxa anegorî h'esabê wan û qanûnê bidin. 19Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a, dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wane serdakirinêr'a bidin.

20Li r'oja sisîya: Yanzdeh canega, du berana û çardeh berxêd yeksalîye bê qusûr bidin. 21Û usa jî dîyarîya wane nanî, dîyarîya wane serdakirinê bona canega, berana û berxa anegorî h'esabê wan û qanûnê bidin. 22Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a, dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a bidin.

23Li r'oja çara: Dehe canega, du berana û çardeh berxêd yeksalîye bê qusûr bidin. 24Û usa jî dîyarîya wane nanî, dîyarîya wane serdakirinê bona canega, berana û berxa anegorî h'esabê wan û qanûnê bidin. 25Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a, dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a bidin.

26Li r'oja pênca: Nehe canega, du berana û çardeh berxêd yeksalîye bê qusûr bidin. 27Û usa jî dîyarîya wane nanî, dîyarîya wane serdakirinê bona canega, berana û berxa anegorî h'esabê wan û qanûnê bidin. 28Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a, dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a bidin.

29Li r'oja şeşa: H'eyşt canega, du berana û çardeh berxêd yeksalîye bê qusûr bidin. 30Û usa jî dîyarîya wane nanî, dîyarîya wane serdakirinê bona canega, berana û berxa anegorî h'esabê wan û qanûnê bidin. 31Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a, dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a bidin.

32Li r'oja h'efta: H'eft canega, du berana û çardeh berxêd yeksalîye bê qusûr bidin. 33Û usa jî dîyarîya wane nanî, dîyarîya wane serdakirinê bona canega, berana û berxa anegorî h'esabê wan û qanûnê bidin. 34Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a, dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a bidin.


R'oja h'eyşta

35R'oja h'eyşta bira bona we civîna pîroz be, tu şixulî nekin. 36Dîyarîya t'evayîşewatê, dîyarîya şewatêye bînxweş Xudanr'a bidin: Canegakî, beranekî û h'eft berxêd yeksalîye bê qusûr bidin. 37Û usa jî dîyarîya wane nanî, dîyarîya wane serdakirinê bona canegê, beran û berxê anegorî h'esabê wan û qanûnê bidin. 38Usa jî nêrîkî çawa dîyarîya paqijbûnê li ser dîyarîya t'evayîşewatêye her t'imr'a, dîyarîya wêye nanîr'a û dîyarîya wêye serdakirinêr'a bidin.

39Van bona Xudan cejinêd xweda çawa dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê, dîyarîyêd xweye nanî, dîyarîyêd xweye serdakirinê û dîyarîyêd xweye heleqetîyê li ser sozêd xwer'a û dîyarîyêd xweye r'ezedilîyêr'a bidin›»[+]. 40Mûsa h'emû çi ku Xudan e'mirî li wî kiribû, gote zar'êd Îsraêl[†].

### 30


Ad-qirar

1Mûsa serwêrêd qebîlêd zar'êd Îsraêlr'a[†] xeberda û got: «Ev e xebera ku Xudan[†] e'mir kir: 2‹Gava mêrek li ber Xudan ad-qirar bike yan sond bixwe ku borcekî hilde li ser xwe, ew gere îdî xebera xwe net'er'ibîne, lê her tişt çi ku ji devê wî derk'etîye, gerekê bîne sêrî[+].

3Lê gava jinek li mala bavê xwe, cahiltîya xweda li ber Xudan ad-qirar ke ku borcekî hilde li ser xwe 4û bavê wê jî bona ad-qirar û borcê wêyî hildayî li ser xwe bibihê, dengê xwe neke, hingê h'emû ad-qirarêd wê û h'emû borcê hildayîye li ser xwe, dimînin. 5Lê heger bavê wê li wê r'oja ku bibihê îzina wê nede, hingê h'emû ad-qirarêd wê û borcêd wêye li ser, r'esît dibin. Xudan wê bibaxşîne wê, çimkî bavê wê îzin ne daye wê.

6Lê heger ew mêr ke û ad-qirarêd wê û xeberêd devê wêye bê h'emdê xwe gotî, li ser wê ne, 7li wê r'oja ku mêrê wê bibihê û dengê xwe neke, hingê ad-qirarêd wê û borcê wêye hildayî li ser xwe, dimînin. 8Lê heger mêrê wê bibihê û xût wê r'ojê îzina wê nede, hingê ew r'esît dike ad-qirarê li ser wê û xeberêd devê wêye bê h'emdê xwe gotî. Xudan wê bibaxşîne wê.

9Lê ad-qirarê jinebîyê yan mêrberdayê, her borcê ku wê hilda ye li ser xwe, li ser wê bimîne.

10Lê heger jinek li mala mêrê xweda ad-qirar kirîye yan borc bi sond hilda ye li ser xwe, 11mêrê wê bibihê, dengê xwe neke û îzina wê bide, hingê h'emû ad-qirarêd wê û h'emû borcêd wê li ser wê bimînin. 12Lê gava mêrê wê li r'oja ku bibihê, wan r'esît ke, hingê h'emû tişt çi ku ji devê wê derk'etîye, awa gotî ad-qirarêd wê û borcêd wêye li ser wê, h'ukumê wan t'une. Mêrê wê ew r'esît kirin û Xudan wê bibaxşîne wê.

13Mêr dikare mak ke yan jî r'esît ke wan h'emû ad-qirar û borcêd sondxwarîye ku bona nefsa xwe şkênandinê kirîye. 14Lê heger mêrê wê, wê r'ojê dengê xwe neke, bi wê yekê ew h'emû ad-qirarêd wê û h'emû borcêd li ser wê mak dike. Çimkî li r'oja ku wî bihîstîye dengê xwe nekirîye. 15Lê heger ew paşî bihîstina xwe r'esît ke, hingê ewê dewsa wê sûcdar be›».

16Ev in qeyde-qanûnêd ku Xudan e'mirî li Mûsa kirin, bona mêr û jina wî, bona bav û qîza wî, cahiltîya wêda li mala bavê xweda.

### 31


Şer'ê miqabilî Midyanîya

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«H'eyfa zar'êd Îsraêl[†] ji midyanîya hilde, paşê her'e bigihîje cime'ta xwe»[+]. 3Mûsa gote milet: «Mêra ji nava xwe bona şêr' hazir kin ku ew miqabilî midyanîya şer' bikin, h'eyfa Xudan ji Midyanîya hildin. 4H'ezar mêrî ji her qebîlêd Îsraêl bişînine şêr'». 5Donzdeh h'ezar mêr ji ordîyêd Îsraêl hatine hazirkirinê bona şêr', ji her qebîlê h'ezarek. 6Mûsa ji her qebîlê h'ezarek şandine şêr'. T'evî wan Pînhasê kur'ê Êlazarê k'ahîn[†] jî şand, ku tiştêd pîroz û bor'îyêd hewarê dêstda bûn[+]. 7Ew miqabilî Midyanê çûne şêr', çawa ku Xudan e'mirî li Mûsa kir û h'emû mêr kuştin. 8Û li ser wanr'a pênc p'adşêd Midyanê kuştin: Êwî, R'eqem, Sûr, Hûr û R'eba. Wana usa jî Bilamê kur'ê Beûr bi şûr kuşt[+]. 9Zar'êd Îsraêl jin û zar'ê midyanîya hêsîr hildan. H'emû h'eywanêd wan, pez-dewarêd wan û h'emû hebûka wan t'alan birin. 10Û h'emû bajarêd wane li cî-warêd wan, h'emû zomêd ordîyêd wan şewitandin, 11lê h'emû t'alan û h'emû çi ku zeft kiribûn, ji mêriv h'eta h'eywên xwer'a birin. 12Wana hêsîrêd hildayî û t'alan anîne zomê cem Mûsa, Êlazarê k'ahîn û t'emamîya civîna zar'êd Îsraêl, li deştêd Mowabê[†], nêzîkî Ûrdunê, pêşberî Erîhayê.

13Hingê Mûsa, Êlazarê k'ahîn û h'emû serwêrêd civînê ji zomê der derk'etine pêşîya wan. 14Mûsa hêrsa xwe li sereskera, serh'ezara û sersedêd ku ji şêr' veger'îya bûn r'akir. 15Mûsa gote wan: «We h'emû jin sax hiştine? 16Ne wana bi xebera Bilam kirin ku zar'êd Îsraêl li ber Xudan bêe'silîyê bikin, r'ûyê P'ihorda[*] bela hate serê civîna Xudan[+]. 17Niha, h'emû zar'êd qisimê nêrîn û h'emû jinêd ku serê xwe mêrar'a danîne bikujin, 18lê h'emû qîzêd cahile ku serê xwe mêrar'a danenîne, bona xwe sax bihêlin[+]. 19Lê hûn h'eft r'oja ji zomê der bimînin. Her kesê ku merî kuştîye, her kesê ku cinyaz k'etîye, li r'oja sisîya û r'oja h'efta xwe paqij kin, hûn û hêsîrêd we[+]. 20H'emû k'inc, h'emû tiştêd ç'ermîn, h'emû tiştêd ji pir'ç'a bizinê çêkirî û h'emû tiştêd darîn paqij kin».

21Êlazarê k'ahîn gote eskerêd ku çûbûne şêr': «Ev e qeyde-qanûna wê hînkirina ku Xudan e'mir li Mûsa kir: 22‹T'enê zêr', zîv, sifir, h'esin, qila û lihêm, 23her tişt çi ku agirda naşewite gerekê li nava agirr'a derbazkin û ewê paqij be, lê dîsa gere bi ava paqijbûnê jî bê paqijkirinê. Çi jî ku agirda dişewite, gere li nava avêr'a derbaz kin. 24Û li r'oja h'efta k'incêd xwe bişon, hingê hûnê paqij bin, peyr'a hûn dikarin bik'evine zomê›»[+].

25Xudan Mûsar'a xeberda û got: 26«Tu t'evî Êlazarê k'ahîn û serwêrêd malbetêd civînê, yêd hêsîr hildayî ji mêriv h'eta h'eywên bijmire. 27Û t'alên li nava eskerêd ku çûbûne şêr' û t'emamîya civînê p'areveke. 28Ji p'ara eskerêd ku çûbûne şêr' Xudanr'a xerc hilde: Ji pênsid hêsîrî yek, usa jî ji pêz-dêwêr û ji k'era. 29Ji p'ara wan hilde û bide Êlazarê k'ahîn çawa dîyarî Xudanr'a. 30Lê ji p'ara zar'êd Îsraêl, ji pêncî hêsîrî yekê, usa jî ji pêz-dêwêr, ji k'era ji h'emû h'eywanî hilde û wan bide lêwîyê ku xweyîtîya P'aristgeha Xudan dikin».

31Mûsa û Êlazarê k'ahîn usa jî kirin, çawa ku Xudan e'mirî Mûsa kiribû. 32T'emamîya h'esabê t'alan, awa gotî çi ku esker zeft kiribû, ev bû: 675000 pez, 3372000 dewar, 3461000 k'er, 3532000 jî qîzêd ku serê xwe mêrr'a danenîbûn.

36Nîvê wê, awa gotî p'ara yêd ku çûbûne şêr', ev bû: 337500 pez, 37û ji vê 675 çawa xerc dane Xudan. 3836000 dewar û ji wan 72 çawa xerc dane Xudan. 3930500 k'er û ji wan 61 çawa xerc dane Xudan. 4016000 merî û ji wan 32 çawa xerc dane Xudan. 41Mûsa ev xercê dîyarîya Xudan dane Êlazarê k'ahîn, çawa ku Xudan e'mirî li Mûsa kiribû.

42Nîvê wê p'ara zar'êd Îsraêl, k'îjan ku Mûsa ji p'ara yêd çûbûne şêr' derxistibû, 43haqas bû p'ara civînê: 337000 pez, 4436000 dewar, 4530500 k'er, 4616000 merî bûn. 47Mûsa ji p'ara zar'êd Îsraêl, awa gotî yek ji pêncîyî, ji mêriv û ji h'eywên hilda û da lêwîyê ku xweyîtîya P'aristgeha Xudan dikin. Çawa ku Xudan e'mirî li Mûsa kir.

48Sereskerê ser serh'ezara û serseda nêzîkî Mûsa bûn 49û gotine Mûsa: «E'vdêd te eskerêd ku em serwêrîyê li wan dikin, me ew jimirîn û awa t'u kes ji wan unda nebûye. 50Va ye em bona k'ewandina nefsa xwe li ber Xudan vê dîyarîyê Xudanr'a didin, k'ê çi tiştêd zêr'în dît: Bazinê ser mil, bazin, gustîl, guhar û xişir be»[+]. 51Mûsa û Êlazarê k'ahîn ev zêr', h'emû tiştêd neqişandî ji wan hildan. 52H'emû zêr'ê ku serh'ezara û serseda dîyarî Xudan kirin, 16750 şêkil[*] bû. 53Eskera her kesî t'alanê xwe hilda bû[+]. 54Mûsa û Êlazarê k'ahîn zêr' ji serh'ezara û serseda hildan û anîne li Konê Civînê[†], çawa bîranîn bona zar'êd Îsraêl li ber Xudan[+].

### 32


Warbûna li e'rdê Gîle'dê

1H'eywanêd zar'êd R'ûbên û zar'êd Gad gelek bûn. Wana e'rdê Yazêr û e'rdê Gîle'dê dît va ye ew e'rdekî r'ind bû bona h'eywên[+]. 2Hingê zar'êd R'ûbên û zar'êd Gad hatin li cem Mûsa, Êlazarê k'ahîn[†] û serwêrêd civînê û gotin: 3«E'rdê E't'erotê, Dîbonê, Yazêrê, Nîmrayê, H'eşbonê, Elalêyê, Sivamê, Neboyê û Bihonê 4ku Xudan[†] bona civîna Îsraêl[†] zeft kir, ew e'rdekî r'ind e bona h'eywên û h'eywanêd e'vdêd te hene»[+]. 5Wana dîsa got: «Heger me li ber ç'e'vêd te k'erem dît, bira ev e'rdê hanê e'vdêd ter'a çawa milk' bê dayînê. Me li Ûrdunêr'a derbaz neke».

6Mûsa gote zar'êd R'ûbên û zar'êd Gad: «Birayêd we her'ine şêr', hûnê jî li vir bimînin? 7Çima hûn dilê zar'êd Îsraêl sist dikin ku derbaz nebine li e'rdê ku Xudan da wan? 8Bavêd we usa kirin, gava min ew ji Qadêş-Barnêayê şandine ce'sûsîya vî e'rdî bikin[+]. 9Ew gihîştine newala Eşk'olê, ew e'rd dîtin û dilêd zar'êd Îsraêl sist kirin ku derbaz nebine li e'rdê ku Xudan dide wan. 10Û wê r'ojê hêrsa Xudan r'abû, wî sond xwar û got:[+] 11‹T'u kesê ji wan, yêd ku ji Misirê derk'etine, ji bîstsalîyê jortir, wî e'rdê ku min sond xwar ku bidime Birahîm, Îshaq û Aqûb nabînin. Çimkî wana t'am gur'a min nekir[+]. 12Xêncî K'alêbê kur'ê Yifûnehêyê qinîzî û Yêşûyê kur'ê Nûn, çimkî wana t'am gur'a Xudan kir›[+]. 13Hingê hêrsa Xudan li Îsraêl r'abû û Xudan ew çil salî ber'îyêda ger'andin, h'eta qir'a t'emamîya wî nisilê ku xirabî li ber ç'e'vê Xudan kir ne hat[+]. 14Va ye, hûn, nisilê gunek'ar, dewsa bavêd xwe r'abûne ku hêrsa Xudan hê ze'f li ser Îsraêl r'akin! 15Heger hûn ji r'îya Xudan dager'in, hingê ewê Îsraêl dîsa li ber'îyêda bihêle û hûnê t'emamîya vî miletî unda kin».

16Ew nêzîkî Mûsa bûn û gotinê: «Emê li vir axila bona h'eywanêd xwe û bajara bona zar'êd xwe çêkin, 17emê xwexa jî ç'ekêd xwe girêdin, hazir bin ku pêşîya zar'êd Îsraêlva her'in, h'eta em wan nebine li cîyêd wan. Zar'êd me jî bira li bajarêd sûrkirîda bimînin, bona bêxofîyê ji binelîyêd vî e'rdî. 18Em venager'ine malêd xwe, h'eta zar'êd Îsraêl her kes li milk'ê xwe war nebe. 19Em t'evî wan li wî alî Ûrdunê û wêda cî war nabin, çimkî warê me li vî alî Ûrdunê, alîyê r'ohilatê ye».

20Mûsa gote wan: «Heger hûn vê yekê bikin, bi ç'ek pêşîya Xudanva her'ine şêr', 21her kes ji we ç'ek girêdayî li ber Xudan Ûrdunêr'a derbaz be, h'eta Xudan ji ber xwe dijminêd xwe r'aneqetîne 22û e'rd bi xwestina Xudan bê zeftkirinê, paşî hingê paşda veger'in. Hûnê hingê li ber Xudan û Îsraêl bê sûc bin û ev e'rdê li ber Xudan bibe warê we. 23Lê heger hûn usa nekin hûn li ber Xudan gune dikin. Bizanibin hûnê bona vî gunê xwe bêne cezakirinê. 24Bajara bona zar'êd xwe û axila bona pezêd xwe çêkin, lê çi jî ku ji devê we derk'etîye bikin».

25Zar'êd Gad û zar'êd R'ûbên Mûsar'a xeberdan û gotin: «E'vdêd te wê usa bikin çawa ku xweyê me e'mir dike. 26Jin-zar'êd me, pez-dewarêd me û h'emû h'eywanêd me wê li wir bimînin, awa gotî li bajarêd Gîle'dda, 27lê e'vdêd te, h'emûyêd şêr'r'a hazir, wê li ber Xudan bona şêr' derbaz bin, çawa ku xweyê me dibêje».

28Mûsa bona wan e'mirî Êlazarê k'ahîn, Yêşûyê kur'ê Nûn û serwêrêd malbetêd qebîlêd zar'êd Îsraêl kir 29û Mûsa gote wan: «Heger zar'êd Gad û zar'êd R'ûbên t'evî we Ûrdunêr'a derbaz bin, h'emû li ber Xudan şêr'r'a hazir bin û ew e'rd destêd weda be, hingê e'rdê Gîle'd çawa milk' bidine wan. 30Lê heger ew t'evî we ç'ekêd xwe girêdayî derbaz nebin, hingê ewê milk' t'evî we li e'rdê Kenanêda[†] bistînin». 31Zar'êd Gad û zar'êd R'ûbên veger'andin û gotin: «Çawa ku Xudan gote e'vdêd te emê usa jî bikin. 32Emê li ber Xudan ç'ek girêdayî derbaz bine li e'rdê Kenanê, t'enê bira warê milk'ê me vî alîyê Ûrdunê be».

33Mûsa p'adşatîya Sîxonê p'adşê emorîya[†], p'adşatîya Ogê p'adşê Başanê, e'rd, bajarêd wê sînorê wanva awa gotî h'emû e'rd bajarava dane zar'êd Gad, zar'êd R'ûbên û nîvê qebîla Minaşeyê kur'ê Ûsiv. 34Zar'êd Gad Dîbon, E't'erot, E'rohêr, 35E't'rot-Şofan, Yazêr, Yogboha, 36Bêt'-Nîmra, Bêt'-Haran, bajarêd sûrkirî çêkirin, usa jî axilêd pêz. 37Zar'êd R'ûbên H'eşbon, Elalê, Qîryatayîm 38usa jî Nebo û Bae'l-Mihon, navêd k'îjana hatibûne guhastinê û Sîvma çêkirin. Navêd nû danîne li ser bajarêd ku çêkiribûn. 39Zar'êd Maxîrê kur'ê Minaşe jî çûne Gîle'dê, ew zeft kirin û berî emorîyê ku li wir diman, dan[+]. 40Hingê Mûsa Gîle'd da Maxîrê kur'ê Minaşe û ew li wir cî-war bû. 41Yaîrê kur'ê Minaşe jî çû gundêd wê zeft kirin û navêd wan danî H'avot Yaîr[*][+]. 42Novah' çû Qinat gundêd wêva zeft kir û navê xwe, Novah', danî ser.

### 33


R'êwîtîya Îsraêl ji Misirê li Mowab

1Ev in firarîyêd zar'êd Îsraêle[†] ku ordîyêd xweva ji welatê Misirê, bi serwêrîya Mûsa û Harûn derk'etin. 2Mûsa her cîyêd r'êk'etina firarîyêd wan anegorî xebera Xudan[†] nivîsî. Ev in r'êwîtîyêd wane anegorî cîyêd r'êk'etina wan.

3Panzdehê meha yekê, r'oja Cejina Derbazbûnêye[†] duda, ew ji R'amsês r'êk'etin. Zar'êd Îsraêl bi mêrk'îmî li ber ç'e'vêd t'emamîya misirîya derk'etin[+]. 4Misirîya jî hingê h'emû nixurîyêd ku Xudan qir' kiribû, ç'e'l dikirin. Xudan dîwana xwedêyêd wan kir[+]. 5Hingê zar'êd Îsraêl ji R'amsêsê r'êk'etin û li Sûkotê zomêd xwe lêdan[+]. 6Ji Sûkotê r'êk'etin û li Êt'amê ku xilazîya ber'îyê ye, zomêd xwe lêdan[+]. 7Ji Êt'amê r'êk'etin û veger'îyane li Pî-Hahîrot'ê ku pêşberî Bae'l-Siponê ye û pêşberî Mîgdolê zomêd xwe lêdan[+]. 8Ji Pî-Hahîrot'ê r'êk'etin, li nava be'rêr'a derbazî ber'îyê bûn. Sê r'oja ber'îya Êt'amr'a çûn û li Marahê zomêd xwe lêdan[+]. 9Ji Marahê r'êk'etin, hatine Êlîmê. Li Êlîmê donzdeh kanî û h'eftê darêd xurma hebûn, wana li wir zomêd xwe lêdan[+]. 10Ji Êlîmê r'êk'etin û devê Be'ra Sor zomêd xwe lêdan. 11Ji Be'ra Sor r'êk'etin û li ber'îya Sînêda zomêd xwe lêdan[+]. 12Ji ber'îya Sînê r'êk'etin û li Dofqayê zomêd xwe lêdan. 13Ji Dofqayê r'êk'etin û li Alûşê zomêd xwe lêdan. 14Ji Alûşê r'êk'etin û li R'ifîdîmê zomêd xwe lêdan. Li wir av t'une bû ku cime'tê vexwara[+]. 15Ji R'ifîdîmê r'êk'etin û li ber'îya Sînayêda zomêd xwe lêdan[+]. 16Ji ber'îya Sînayê r'êk'etin û li Qîbrot-Hat'awayê zomêd xwe lêdan[+]. 17Ji Qîbrot-Hat'awayê r'êk'etin û li H'asêrotê zomêd xwe lêdan[+]. 18Ji H'asêrotê r'êk'etin û li R'etmayê zomêd xwe lêdan. 19Ji R'etmayê r'êk'etin û li R'îmmon-Peresê zomêd xwe lêdan. 20Ji R'îmmon-Peresê r'êk'etin û li Lîvnayê zomêd xwe lêdan. 21Ji Lîvnayê r'êk'etin û li R'îssayê zomêd xwe lêdan. 22Ji R'îssayê r'êk'etin û li Qihêlat'ayê zomêd xwe lêdan. 23Ji Qihêlat'ayê r'êk'etin û li ç'îyayê Şefer zomêd xwe lêdan. 24Ji ç'îyayê Şefer r'êk'etin û li H'aradayê zomêd xwe lêdan. 25Ji H'aradayê r'êk'etin û li Maqhêlotê zomêd xwe lêdan. 26Ji Maqhêlotê r'êk'etin û li T'ah'atê zomêd xwe lêdan. 27Ji T'ah'atê r'êk'etin û li Têrahê zomêd xwe lêdan. 28Ji Têrahê r'êk'etin û li Mît'qayê zomêd xwe lêdan. 29Ji Mît'qayê r'êk'etin û li Haşmonayê zomêd xwe lêdan. 30Ji Haşmonayê r'êk'etin û li Mosêrotê zomêd xwe lêdan. 31Ji Mosêrotê r'êk'etin û li Binê-Yahakanê zomêd xwe lêdan[+]. 32Ji Binê-Yahakanê r'êk'etin û li H'or-Hagîdgadê zomêd xwe lêdan. 33Ji H'or-Hagîdgadê r'êk'etin û li Yotbat'ayê zomêd xwe lêdan[+]. 34Ji Yotbat'ayê r'êk'etin û li E'vronayê zomêd xwe lêdan. 35Ji E'vronayê r'êk'etin û li Esyon-Geberê zomêd xwe lêdan[+]. 36Ji Esyon-Geberê r'êk'etin û li ber'îya Sînda, awa gotî Qadêşda zomêd xwe lêdan[+]. 37Ji Qadêşê r'êk'etin û li ç'îyayê Horê, xilazîya e'rdê Edomê[†], zomêd xwe lêdan[+].

38Çil salê zar'êd Îsraêl bûn ku ji e'rdê Misirê derk'etibûn, yekê meha pênca, Harûnê k'ahîn[†] anegorî xebera Xudan hilk'işîya li ser ç'îyayê Horê û li wir mir[+]. 39Harûn sed bîst sê salî bû gava li ser ç'îyayê Horê mir.

40P'adşê E'radêyî kenanî[†] ku li Necefê[†], e'rdê kenanîyada dima, bona hatina zar'êd Îsraêl bihîst[*][+]. 41Zar'êd Îsraêl jî ji ç'îyayê Hor r'êk'etin û li Salmonayê zomêd xwe lêdan. 42Ji Salmonayê r'êk'etin û li Pûnonê zomêd xwe lêdan. 43Ji Pûnonê r'êk'etin û li Ovot'ê zomêd xwe lêdan[+]. 44Ji Ovot'ê r'êk'etin û li Îyê-Hahabarîmê li ser sînorê Mowab[†] zomêd xwe lêdan[+]. 45Ji Îyîmê[*] r'êk'etin û li Dîbon-Gadê zomêd xwe lêdan. 46Ji Dîbon-Gadê r'êk'etin û li E'lmon-Dîvlat'aymayê zomêd xwe lêdan. 47Ji E'lmon-Dîvlat'aymayê r'êk'etin û li ser ç'îyayêd Abarîm, pêşberî Nebo zomêd xwe lêdan[+]. 48Ji ç'îyayêd Abarîm r'êk'etin û li deştêd Mowabêda, nêzîkî Ûrdunê, pêşberî Erîhayê zomêd xwe lêdan[+]. 49Û li ber Ûrdunê, ji Bêt'-Haşîmot'ê h'eta Abêl-Haşîtîmê li deştêd Mowabda zomêd xwe lêdan[+].


Warbûna li e'rdê Kenanê

50Li deştêd Mowabêda, ber Ûrdunê, pêşberî Erîhayê Xudan Mûsar'a xeberda û got: 51«Zar'êd Îsraêlr'a xeber de û bêje wan: ‹Gava hûn Ûrdunêr'a derbazî e'rdê Kenanê[†] bin, 52hingê ji ber xwe berî h'emû binelîyêd wî e'rdî din û h'emû şikilêd h'eykelêd wan û h'emû h'eykelêd wanî r'okirî hûrdexweşî kin, h'emû hêlanêd wane jorin wêran kin[+]. 53Wî e'rdî xwer'a bikine milk', li wir bijîn, çimkî ez wî e'rdî didime we ku lê war bin. 54Bi p'eşk avîtinê hûnê ji wî e'rdî, anegorî malbetêd xwe, p'ar bistînin. Malbeta mezin wê ze'f bistîne, ya biç'ûk wê hindik bistîne, k'êr'a k'îderê bik'eve ewê jî bibe p'ara wî. Anegorî qebîlêd bavêd xwe xwer'a war hildin[+]. 55Lê heger hûn ji ber xwe berî binelîyêd wî e'rdî nedin, hingê ewêd ku hûn sax bihêlin wê bibine mîna stirûyêd ç'e'vêd weda û mîna dirêşa li tenişta weda. Û ewê we li ser e'rdê ku hûnê bijîn, bizêrînin. 56Hingê ezê usa bînime serê we, çawa ku min dixwest banîya serê wan›».

### 34


Sînorêd e'rdê sozdayî

1Xudan[†] Mûsar'a xeberda û got: 2«E'mir li zar'êd Îsraêl[†] ke û bêje wan: ‹Ev e e'rdê Kenanê[†] ku sînorêd xweva wê p'ara we k'eve. Gava hûn bik'evine e'rdê Kenanê, 3p'ara weye başûrê wê ji ber'îya Sînê r'ex Edomêva[†] her'e. Alîyê r'ohilata sînorê weyî başûrê wê ji xilazîya Be'ra Mirî[*] destpêke. 4Û sînor wê ji başûrê dager'e hevrazê Ekrabîmê, Sînêr'a derbaz be û wê li başûra Qadêş-Barnêayêva derk'eve û bigihîje H'asar-Addarê û wê derbazî Esmonê be. 5Sînor wê ji Esmonê dager'e h'eta sêlafa Misirê û bigihîje be'rê[*].

6Sînorê r'oavayê wê Be'ra Navberê[*] be. Ewê bibe sînorê weyî r'oavayê. 7Evê jî bibe sînorê weyî bakurê: Ji Be'ra Navberê h'eta ç'îyayê Hor k'ifş kin[+]. 8Ji ç'îyayê Hor h'eta Libo-Hamatê k'ifş kin û ji wir sînorê bigihîje Sidadê. 9Sînor wê h'eta Zîfronê her'e û li H'asar-Eynanê xilaz be. Ewê bibe sînorê weyî bakurê.

10Sînorê xweyî r'ohilatê ji H'asar-Eynanê h'eta Şifamê k'ifş kin, 11ji Şifamê wê berjêr her'e h'eta Rîbilahê ku alîyê r'ohilata E'yînê ye, paşê wê berjêr her'e û bigihîje devê Be'ra Xinnêrêtê[*], alîyê r'ohilatêva, 12paşê sînorê berjêr her'e Ûrdunê û Be'ra Mirîda[*] xilaz be. Evê bibe sînorê dora e'rdê we›»[+].

13Mûsa e'mirî zar'êd Îsraêl kir û got: «Ev e, ew e'rdê ku hûnê bi p'eşkavîtinê war bin, k'îjan ku Xudan e'mir kir wekî nehe û nîv qebîlar'a bê dayînê. 14Çimkî qebîla zar'êd R'ûbên malbetêd xweva û qebîla zar'êd Gad malbetêd xweva û usa jî nîvê qebîla Minaşe, warê xwe standine. 15Ew her du qebîl û nîv wî alî Ûrdunê, pêşberî Erîhayê, alîyê r'ohilatê, warê xwe standin».

16Xudan Mûsar'a xeberda û got: 17«Ev in navê mêrêd ku wê e'rd bona we p'arevekin: Êlazarê k'ahîn[†] û Yêşûyê kur'ê Nûn. 18Usa jî ji her qebîlê serwêrekî bona e'rd p'arevekirinê bibijêrin. 19Ev in navêd wan mêra: Bona qebîla Cihûda, K'alêbê kur'ê Yifûneh be[+]. 20Bona qebîla zar'êd Şimh'ûn, Samûêlê kur'ê E'mîhûd be. 21Bona qebîla Binyamîn, Elîdadê kur'ê K'îslon be. 22Bona qebîla zar'êd Dan, Bûqîyê kur'ê Yoglî serwêr be. 23Bona zar'êd Ûsiv, li qebîla zar'êd Minaşe, H'anîyêlê kur'ê Êpod serwêr be. 24Bona qebîla zar'êd Efrayîm, Qimûêlê kur'ê Şîftan serwêr be. 25Bona qebîla zar'êd Zebûlon, Elîsafanê kur'ê Parnax serwêr be. 26Bona qebîla zar'êd Îsaxar, Paltîyêlê kur'ê E'zan serwêr be. 27Bona qebîla zar'êd Aşêr, Axîhûdê kur'ê Şilomî serwêr be. 28Bona qebîla zar'êd Neftelî, Pidahêlê kur'ê E'mîhûd serwêr be». 29Ev in ewêd ku Xudan e'mir kir wekî zar'êd Îsraêlr'a e'rdê Kenanê p'arevekin.

### 35


Bajarêd bona lêwîya

1Xudan[†] li deştêd Mowabêda[†], nêzîkî Ûrdunê, pêşberî Erîhayê, Mûsar'a xeberda û got: 2«E'mirî zar'êd Îsraêl[†] ke ku ew ji milk'ê warê xwe, bajara bidine lêwîya ku ew wanda bijîn. Usa jî e'rdê dora wan bajara bidine lêwîya. 3Bajarada ewê bijîn, e'rdê dora wan jî wê bona pez-dewarêd wan, hebûka wan û h'emû h'eywanêd wan be. 4Ew e'rdêd bajarayî ku hûnê bidine lêwîya gere her çar alîyava h'ezar zend be, ji sûra bajêr der. 5Ji bajêr der[*] alîyê r'ohilatêva du h'ezar zendî, alîyê başûrêva du h'ezar zendî, alîyê r'oavayêva du h'ezar zendî û alîyê bakurva du h'ezar zendî çap kin, bajarê bik'eve navê. Evê bona wan bibine e'rdêd bajara. 6Ji bajarêd ku hûnê bidine lêwîya, şeş bajara bikine bajarêd sit'arbûnê, bona ku mêrkuj bir'eve li wir. Xêncî van bajara çil du bajara jî bidine lêwîya[+]. 7T'emam t'evî hev hûn gere çil h'eyşt bajara t'evî e'rdê wan bidine lêwîya. 8Hûnê van bajara ji warê zar'êd Îsraêl hildin. Her kesê ji bajarêd xwe anegorî warê xwe, wê bide lêwîya. Yêd k'ê ze'f in, ze'fî hildin, yêd k'ê hindik in, hindikî hildin».


Bajarêd sit'arbûnê

9[•]Xudan Mûsar'a xeberda û got: 10«Zar'êd Îsraêlr'a xeber de û bêje wan: ‹Gava hûn Ûrdunêr'a derbazî e'rdê Kenanê[†] bin, 11xwer'a bajara başqe kin, ewê bona we bibine bajarêd sit'arbûnê, ku ew merivê ku yekî bê h'emdê xwe bikuje bir'eve wir[+]. 12Ev bajarê bona we bibine sit'ar ji yê ku h'eyfa xûnê wê hilde, bi vî awayî mêrkujê berî dîwana civînê neyê kuştinê. 13Ji wan bajarêd ku hûnê bidin, şeş bajar bira bona sit'arê bin. 14Sê bajara li alîyê r'ohilata Ûrdunê bidin û sê bajara jî li e'rdê Kenanêda bidin. Ewê bibine bajarê sit'arbûnê. 15Ev her şeş bajar bona zar'êd Îsraêl, bona xerîba û bona wan yêd ku nava weda dijîn wê lê sit'ar bin. Her kesê ku bê h'emdê xwe yekî bikuje wê bir'eve li wir.

16Gava yek bi h'esinekî yekî din xwe bikuje, ew mêrkuj e, ew mêrkuja gere bê kuştinê. 17Gava yek pê kevirê destê xwedayî derba kuştinê yekî xe bikuje, ew mêrkuj e, gerekê bê kuştinê. 18Yan gava yek pê darê destê xwedayî derba kuştinê yekî xe bikuje, ew mêrkuj e, gerekê bê kuştinê. 19Yê ku h'eyfa xûnê wê hilde, xwexa gere mêrkuj bikuje. Gava r'astî wî bê xwexa gere wî bikuje. 20Heger yek ji neyartîyê yekî de'f de, yan tiştekî qesta bavêje wî û ew bimire, 21yan heger yek bi destê xwe yekî din xe bikuje, çimkî ew dijminê wî bûye, yê lêxistî gere bê kuştinê, ew mêrkuj e. Yê ku h'eyfa xûnê wê hilde gava r'astî wî bê, gere wî bikuje.

22Lê heger yek nişkêva yekî din de'f de, yan bê h'emdê xwe tiştekî bavêje wî, lê ew dijminê hev nîbûne,[+] 23yan ew kevirekî derba kuştinê bavêje wî, ew bimire, lê wî ew nedîtibe, dijminê wî jî nîbûye û xirabîya wî nexwestîye, 24hingê bira civîn dîwana mêrkuj û yê ku h'eyfa xûnê wê hilde bi van qanûna bike. 25Civîn bira mêrkuj ji destê yê ku h'eyfa xûnê wê hilde xilaz ke û civîn gere wî veger'îne bajarê wîyî sit'arbûnê, ku ew r'evî bûyê. Bira ew li wir h'eta mirina serekk'ahînê[†] ku bi r'ûnê pîroz hatîye r'ûnkirinê, bimîne[+]. 26Lê heger mêrkuj ji wî sînorê bajarê xweyî lê sit'arbûnê derk'eve, 27yê ku h'eyfa xûnê wê hilde, wî ji sînorê bajarê wîyî sit'arbûnê der bibîne û bikuje, yê ku h'eyfa xûnê wê hilde, ne neheqe. 28Çimkî ew h'eta mirina serekk'ahîn gere li bajarê xweyî sit'arbûnêda bimîne. Li pey mirina serekk'ahînr'a mêrkuj dikare veger'e e'rdê warê xwe. 29Bira ev bona we bibe qeyde-qanûna heqîyê li nava nisilêd weda, li h'emû cî-warêd weda.

30Gava yek merîkî bikuje, mêrkuj gere anegorî xebera şe'da bê kuştinê. Lê şe'dek hindik e ku merî bê kuştinê[+]. 31Ji ber e'mirê mêrkujva, yê ku gere bê kuştinê heq nestînin. Çimkî ew gere bê kuştinê[+]. 32Ne jî ji merivê ku r'evîye bajarê xweyî sit'arbûnê heq bistînin, ku ew berî mirina serekk'ahîn veger'e e'rdê xweda bijî. 33E'rdê ku hûn li ser dijîn, neh'er'imînin, çimkî xûn e'rdê dih'er'imîne. E'rd nikare ji xûna li ser r'êtî bê afûkirinê, xêncî bi xûna yê ku xûn r'êtîye[+]. 34E'rdê ku hûn li ser dijîn neh'er'imînin, nava k'îjanîda ku ez dimînim. Çimkî ez, Xudan li nava zar'êd Îsraêlda dijîm›»[+].

### 36


Qanûna bona qîzêd xweyîmilk'

1[•]Serwêrêd olk'êd malbeta zar'êd Gîle'dê Maxîrê kur'ê Minaşe ji malbeta zar'êd Ûsiv, hatine li ber Mûsa û serwêrêd olk'êd zar'êd Îsraêl[†], xeberdan 2û gotin: «Xudan[†] xweyê mer'a e'mir kir ku e'rd çawa milk', bi p'eşk avîtinê, bide zar'êd Îsraêl. Xudan usa jî e'mirî xweyê me kir ku milk'ê Silofh'adê birê me bide qîzêd wî. 3Lê heger ew t'evî yekî ji qebîleke dine zar'êd Îsraêl mêr kin, hingê milk'ê wan wê ji milk'ê kal-bavêd me bê standinê û li milk'ê wê qebîlêr'a bê dayînê k'îjanêda ewê mêr kin. Bi vî awayî milk'ê meyî bi p'eşk standî wê kêm be. 4Û sala r'awastîyêye[†][*] zar'êd Îsraêl, milk'ê wan wê bigihîje milk'ê qebîla k'îjanêda ku ewê mêrkin. Bi vî awayî ji qebîla kal-bavêd me milk'ê wan wê bê standinê»[+].

5Mûsa anegorî xebera Xudan e'mirî zar'êd Îsraêl kir û got: «Qebîla zar'êd Ûsiv r'ast dibêje. 6Awa Xudan çi e'mir kir bona qîzêd Silofh'ad û got: ‹Ew dikarin wan mêra bistînin, k'îjana ku ew begem dikin, lê t'enê ji qebîla malbeta bavê xwe. 7Bona ku milk'ê zar'êd Îsraêl ji qebîlekê derbazî qebîleke din nebe. Çimkî her kesê ji zar'êd Îsraêl gerekê milk'ê qebîla kal-bavêd xweva bê girêdanê. 8Her qîza xweyîmilk' li nava qebîlêd zar'êd Îsraêlda gerekê t'evî yekî ji malbeta qebîla bavê xwe mêr ke, bona ku zar'êd Îsraêl her kes milk'ê kal-bavêd xwe war be. 9Milk'ê qebîlekê derbazî qebîleke din nebe, çimkî her qebîla zar'êd Îsraêl gere milk'ê xweva girêdayî be›».

10Çawa ku Xudan e'mirî Mûsa kir, qîzêd Silofh'ad usa jî kirin. 11Mah'la, T'îrsa, H'ogla, Mîlk'a û Noha qîzêd Silofh'ad kur'apêd xwe standin. 12Wana mêrêd ji malbetêd zar'êd Minaşeyê kur'ê Ûsiv standin. Bi vî awayî milk'ê wan li nava qebîla malbeta bavê wanda ma.

13Ev in ew qanûn û dîwan ku Xudan bi destê Mûsa li deştêd Mowabêda[†], nêzîkî Ûrdunê, pêşberî Erîhayê e'mirî zar'êd Îsraêl kir.

## Q. DUCARÎ

### Q. DUCARÎ

Q. DUCARÎ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


Qanûna Ducarî


Pêşgotin

Her pênc k'itêbêd Mûsa bi k'itêba ‹Qanûna Ducarî› xilaz dibe. Awazê lêtêratûra vê k'itêbê, şîretêd xilazîyê ne, alîyê Mûsayê qanûndarê cihûyeyî mezinda ne. Ev peymana e'rdê Mowabêda cime'ta Îsraêlr'a hate wek'ilandinê, r'êda berî k'etina e'rdê Kenanê. Evê k'itêbê dikarin belayî li ser sê p'arêd t'emîyêd Mûsa kin, (p'ara pêşin s. 1-4, p'ara duda: s. 5-29, p'ara sisîya: s. 30-31 û xilazîyê s. 32-34). Usa jî alîyê lêtêratûrêda, çêbûna k'itêbê mîna çêbûna peymana welata ye, ya ku nava p'adşa û wezîr-wek'îlêd wîda têne girêdanê. Navê vê k'itêbê dide k'ifşê, ku nava wêda gelek qanûnêd ji wan k'itêbêd berî wêda têne wek'ilandinê: (Derk'etin, Qanûna K'ahîntîyê, Jimar). Serda jî vanva girêdayî çend p'arêd qanûnaye nû jî têne xuyakirinê. Ev ne t'enê wek'ilandina xeber bi xeber e, ji wan qanûn û t'emîyêd ku hene, lê nûyejîyînbûna peymana Xwedê ye, bona her nisilê îsraêlîya. Çimkî wê hingêda, gava li ber ç'îyayê Sînayê Peymana pêşin hatibû girêdanê, weke çil salî derbaz bibû. Lê belê gelek qanûn hê pêşda dinihêr'in, çimkî gava Îsraêl li welatê Kenanêda cî-war be bijî, hingê wê bona wî hê qanûneke bi hûr gilî kêr bê, anegorî wî h'alê têda. P'areke vê k'itêbêye berbiç'e'v, r'eqemeke dirêje dua û nifir'a ye, k'ilîta şirovekirina t'arîxa Îsraêlêye we'dê wê bê. Nava danasînîyêd xweda bona Îsraêl û Cihûda p'êxemberêd Xwedê, îlayî Yêremîya, gele cara vediger'ine li ser van dua û nifir'a. K'ifşî heye eva k'itêba (yan p'ir'anîya p'arê) xût ew k'itêb e, k'îjan ku wextê nû kirina P'aristgeha Xudan, qur'na 7-da berî bûyîna Îsa hate dîtinê. Gava Yoşîya p'adşa bihîst, ew xwestin û nifir'êd Xwedêye ku cime'tê zûva bîr kiribûn, ya ku li merivêd ne amin hiltên, tirsîya û dest pê kir p'adşatîya xwe alîyê p'ergalîyê û h'ebandinêda paqij kir. Qanûna Ducarî li nava Peymana Nûda ji h'emû k'itêba ze'ftir tê wek'ilandinê. Me'na t'emamîya qanûna cihûya û ew gotina kilasîkîye Xwedêh'ebandinê ev e: Qanûna Ducarî 6:4-5, yanê, t'enê li ber Xudan Xwedê ta be û li ser dinê wî ji her tiştî zêdetir h'iz bike. Îsa Mesîh got, wekî ev e t'emîya here sereke Peymana Kevinda, usa jî t'emîya h'izkirina hindava hevalê xweda.

### 1


Gotinêd Mûsa ye e'wlin


Xudan t'emî dide ji ç'îyayê Sînayê r'êk'evin

1Ev in ew xeberêd ku Mûsa alîyê r'ohilata Ûrdunê, ber'îya E'rabayêda, pêşberî Sûfê, nava Paranê û T'ofelê, Labanê, H'asêrotê, Dî-Zahabêda gotibû t'emamîya Îsraêl[†]. 2Ji H'orêbê[*] h'eta Qadêş-Barnêayê li ç'îyayê Sêhîrêr'a r'îya yanzdeh r'ojî bû[+]. 3Yekê meha yanzdehaye sala çilî, Mûsa her tiştê ku Xudan[†] li wî e'mir kiribû bona zar'êd Îsraêl gote wan[+]. 4Pey wê yekêr'a ku Sîxon p'adşê emorîya[†] ku H'eşbonê dima, usa jî Ogê p'adşê Başanê ku E'şterot'ê û Êdreyê dima hatine lêdanê[+]. 5Alîyê r'ohilata Ûrdunê, e'rdê Mowabêda[†], Mûsa dest bi şirovekirina vê qanûnê kir got:

6«Xudan Xwedêyê me, li H'orêbê mer'a xeber da got: ‹Bes e hûn li vî ç'îyayî bimînin,[+] 7r'abin r'êkevin her'ine li ç'îyayêd emorîya û h'emû dor-berêd wane deşta E'rabayêda, li ç'îya-banîya, Necefê[†], devê be'ra, e'rdê kenanîyê[†] û Lubnanê, h'eta Firatê ç'emê mezin[+]. 8Binihêr'e! Ez vî e'rdî didime ber we, her'in wî e'rdî bikine milk'ê xwe. Çimkî Xudan kal-bavêd we, Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwar ku wî e'rdî bide wan û pey wanr'a jî zur'eta wan›[+].


Mûsa h'akima k'ifş dike

9Wê hingê min, Mûsa, gote we: ‹Ez t'enê qewat nakim bik'evime bin barê we[+]. 10Xudan Xwedêyê we hûn li hev zêde kirine, îro hûn bê h'esab in mîna steyrkêd e'zmên[+]. 11Bira Xudan Xwedêyê kal-bavêd we, we h'ezar carî ji vî h'esabê we zêdetir bike û we bimbarek bike çawa ku wî gotibû we! 12Lê ez t'enê çawa dikarim barêd we, nîrêd we û şer'-de'wêd we hilgirim? 13Hûn xwer'a ji qebîlêd xwe merivne serwaxt, aqil û cêr'ibandî bibijêrin û ezê wan bikime serwêrêd we›. 14We caba min da û got: ‹Te tiştekî qenc got ku em bikin›. 15Min serwêrêd qebîlêd we, merivne serwaxt û cêr'ibandî hildan, ew li ser we çawa serh'ezar, sersed, serpêncî, serdehe û berpirsîyar nava qebîlêd weda k'ifş kirin[+]. 16Wê hingê min li h'akimêd we e'mir kir û gote wan: ‹Guh bidine birayêd xwe û r'ast h'akimtîyê bikin çawa nava îsraêlîya, usa jî nava îsraêlîkî û xerîbekî[+]. 17Dîwanêda firqîyê nekin, çawa guh didine yê mezin usa jî guh bidine yê biç'ûk. Ji meriva netirsin çimkî dîwan şixulê Xwedê ye, lê her tiştê ku wer'a ze'met be bînine cem min ezê guh bidimê›[+]. 18Wê hingê min bona her tiştî li we e'mir kir ku hûn gere çi bikin.


Şandina ce'sûsa

19[•]Çawa ku Xudan Xwedêyê me li me e'mir kir usa em ji H'orêbê r'êk'etin, nava wê qûmistana mezin û xofr'a derbaz bûn, k'îjan ku we dît li ser r'îya berbi ç'îyayêd emorîya. Usa em hatine Qadêş-Barnêayê. 20Min gote we: ‹Hûn gihîştine ç'îyayêd emorîya, k'îjan ku Xudan Xwedêyê me dide me. 21Binihêr'e Xudan Xwedêyê te ev e'rd danî ber te, hevraz her'e wê xwer'a bike milk', çawa ku Xudan Xwedêyê kal-bavêd te gotibû te, netirse ne jî vek'işe›[+].

22Lê hûn t'emam hatine cem min û we got: ‹Were em berî xwe merîya bişînin, wekî ew mer'a ce'sûsîya wî e'rdî bikin û xeberekê bona r'ê bînin k'îjanêda emê hevraz her'in, usa jî bona bajarêd ku emê her'inê›. 23Ew xeber li min xweş hat, min jî ji we donzdeh merî bijartin ji her qebîlê merivek. 24Ew çûn hilk'işîyane ser ç'îya û gihîştine newala Eşk'olê û ew r'aç'e'v kirin. 25Berêd wî e'rdî girtine destêd xwe û t'evî xwe berjêr anîne cem me, xeber mer'a anîn û gotin: ‹Ew e'rdê ku Xudan Xwedêyê me dide me xweş e›.

26Lê we nexwest ku hevraz her'in, hûn miqabilî t'emîyêd Xudan Xwedêyê xwe sekinîn. 27We konêd xweda bîna xwe teng kir û got: ‹Xwedê jenande me, em ji e'rdê Misirê derxistin, wekî me bi destê emorîya qir' ke. 28Emê k'uda hevraz her'in? Birayêd me tirs kirine dilê me, gotin: «Ew milet ji me mestir û bilindtir e, bajare mezin in û h'eta e'zmên ew sûrkirî ne, me zar'êd enaqî[†] jî li wir dîtin»›. 29Min gote we: ‹Nebizdin û netirsin ji wan: 30Xudan Xwedêyê we ku pêşîya weva diçe, ewê xwexa alîyê we şer' bike, çawa ku wî bona we Misirêda ber ç'e'vêd we kir[+]. 31Ber'îyêda jî te dît, ku çawa meriv zar'êd xwe hildigire, usa jî Xudan Xwedêyê te, t'emamîya vê r'êda tu hilgirtî, k'îjanîda ku hûn diçûn, h'eta hûn gihîştine li vî cîyî›[+]. 32Pey vê yekêr'a jî we dîsa bawerîya xwe Xudan Xwedêyê xwe ne anî, 33yê ku r'êda pêşîya weva diçû ku cîyê zomelêxistina we k'ifş ke. Şev agirda, r'oj jî e'wrda r'ê nîşanî we dikir, k'îjanêda ku hûn diçûn[+].


Xudan cime'ta Îsraêl ceza dike

34[•]Xudan dengê xeberdana we bihîst, hêrs k'et, sond xwar û got: 35‹T'u kes ji van meriva, ji vî nisilê xirab, wî e'rdê qenc wê nebîne, bona k'îjanî min sond xwar ku bidime kal-bavêd we. 36T'enê K'alêbê kur'ê Yifûneh wê wî e'rdî bibîne, ezê wî e'rdê ku ew nav ger'îya bidime wî û zar'êd wî, çimkî ew t'am gur'a Xudanda ma›[+]. 37Xudan bona we ser min jî hêrsa xwe r'akir û got: ‹Tu jî nak'evî wir[+]. 38Berdestîyê te Yêşûyê kur'ê Nûn wê bik'eve wir, wî bişidîne, çimkî ewê Îsraêl bibe ku wî e'rdî xwer'a bikine milk'[+]. 39Xişîmêd weye bona k'îjana we digot ku ewê t'alan her'in û zar'êd weye ku hê qencî-xirabîyê ji hev dernaxin ewê bik'evine wir. Ezê wî e'rdî bidime wan ewê xwer'a bikine milk'. 40Hûn veger'in, bi r'îya Be'ra Sor her'ine ber'îyê›.

41Lê we caba min da got: ‹Me ber Xudan gune kir, emê hevraz her'in bikine şer', çawa ku Xudan Xwedêyê me li me e'mir kir. Hingê her kes ji we ç'ek girêda, we t'irê ku hêsaye hilk'işine serê ç'îya›. 42Lê Xudan gote min: ‹Bêje wan: «Hilnek'işin û nekine şer' ku hûn ji dijminêd xwe neyêne qir'ê, çimkî ez t'evî we nînim»›. 43Min gote we, lê we guh neda min û miqabilî t'emîya Xudan sekinîn. We serh'işkî kir hilk'işîyane serê ç'îya. 44Binalîyêd wan ç'îya emorî miqabilî we r'abûn, ser Sêhîrê mîna moza dane pey we h'eta H'ormayê we xistin. 45Hûn veger'îyan û ber Xudan girîyan, lê Xudan guh neda we dengê we ne bihîst.


We'dê ber'îyêda

46Wê hingê we'dekî gelekî dirêj hûn li Kadêşê man[+].

### 2

1Em veger'îyan çûne ber'îyê bi r'îya Be'ra Sor, çawa ku Xudan[†] gotibû min. Em gelek r'oja dora ç'îyayê Sêhîrê dizivir'în[+]. 2Xudan gote min: 3‹Bes e hûn dora vî ç'îyayî bizivir'in, veger'ine alîyê bakurê. 4Li milet e'mir ke û bêje: «Tê sînorê birayêd xwe, zar'êd Esawr'a ku li Sêhîrê dimînin derbaz bî. Ewê ji we bitirsin, lê hûn h'ewza xwe ji wan bikin. 5Xwe li wan nexin, çimkî ez ji e'rdê wan qet weke nigekî jî nadime we, çimkî min ç'îyayêd Sêhîrê çawa milk' da Esaw[+]. 6Xurek û avê p'eretî ji wan bik'ir'in bixwin, vexwin. 7Çimkî Xudan Xwedêyê te h'emû şixulêd destêd te bimbarek kir. Ew haş r'êwîtîya te heye li vê ber'îya mezinda. Eva çil sal e ku Xudan Xwedêyê te t'evî teye û kêmasîya t'u tiştî te nedît»›[+]. 8Bi vî awayî em ser birayêd xwe zar'êd Esawr'a ku li Sêhîrê diman derbaz bûn, em ji r'îya E'rabayê, Êlat û Esyon-Geberê dûr derbaz bûn.

Em veger'îyan û r'îya ber'îya Mowabêda[†] çûn, 9Xudan gote min: ‹Xwe mowabîya nexe û t'evî wan neke şer', çimkî ji e'rdê wan nadime te, min E'r çawa milk' da zar'êd Lût[*]›. 10(Pêşîyê êmî li wir diman, miletekî qewat, bêh'esab û bejin bilind mîna enaqîya[†][+]. 11Çawa enaqî, usa jî êmî r'ifayî[*] dihatine h'esabê lê mowabîya wanr'a êmî digotin[+]. 12Pêşîyê li Sêhîrê h'orî diman, lê zar'êd Esaw berî wan dan, ew qir' kirin û cî milk'ê wan ji wan standin, çawa ku Îsraêl[†] serê wî e'rdî kir, k'îjan ku Xudan çawa milk' da wan.)[+] 13‹Niha r'abin sêlafa Zeredêr'a derbaz bin!› Û em sêlafa Zeredêr'a derbaz bûn[+]. 14We'dê ku em ji Qadêş-Barnêayê r'êk'etin h'eta derbazbûna sêlafa Zeredêr'a sî û h'eyşt sal k'işand. H'eta ku t'emamîya nisilê şer'k'arêd nava zomêda mirin, çawa ku Xudan wanr'a sond xwaribû[*][+]. 15Xudan jî destê xwe li ser wan bilind kiribû, wekî ji nava zomê qir'a wan bîne, h'eta ew t'emam mirin.

16Gava t'emamîya merivêd şer'k'ar ji nava milet mirin, 17Xudan gote min: 18‹Îro tu E'rêr'a sînorê Mowab derbaz dibî 19û nêzîkî zar'êd Amon dibî, xwe wan nexe û t'evî wan neke şer', çimkî ji e'rdê zar'êd Amon milk' nadime te, min ew çawa milk' da zar'êd Lût[*]›. 20(Ev jî e'rdê r'ifayîya tê h'esabê, pêşîyê r'ifayî li wir mane, lê amonîya[†] li wanr'a zamzûmî dibêjin[+]. 21Ew miletekî mezin, bêh'esab û bilind bû mîna enaqîya. Xudan ew ber ç'e'vê amonîya qir' kirin, amonîya berî wan dan û ew dewsa wan cî war bûn, 22çawa ku Xudan bona zar'êd Esaw kir, yêd ku li Sêhîrê dijîn. Xudan h'orî ber ç'e'vêd wan qir' kirin, zar'êd Esaw berî wan dan û milk'ê wan zeftî xwe kirin h'eta îro[+]. 23Usa jî t'evî e'wwîyê ku gundêd nêzîkî Gazzayê diman qewimî bû. K'apt'orîyê[*] ku ji K'apt'orê derk'etibûn ew qir' kiribûn û cî warê wan ji wan standibûn.) 24[•]‹R'abin r'ê k'evin û sêlafa Arnonêr'a derbaz bin. Binihêr'in! Ez Sîxonê emorî[†] p'adşê H'eşbonê û e'rdê wî didime destê te, t'evî wan bike şer' û destpêke e'rdê wan xwer'a bikine milk'. 25Îroda ezê destpêkim tirs û xofa te bikime li ser miletêd bin p'er'ê e'zmên. Yêd ku wê bona te bibihên li ber te wê bilerizin û bibizdin›[+].

26Min ji ber'îya Qidêmotê bi xeberêd e'dilayê qasid şandine cem Sîxonê p'adşê H'eşbonê ku bêjin: 27‹Bihêle ku ez welatê teva derbaz bim, ezê t'enê r'îya serekeda her'im, ç'ep û r'ast daneger'im[+]. 28Xurek û avê p'eretî bifiroşe min ezê bixwim, vexwim. T'enê bihêle ez derbaz bim, 29çawa zar'êd Esaw ku ser Sêhîrê dijîn û mowabîyê ku E'rê dijîn bona min kirin. H'eta ku ez Ûrdunêr'a derbaz nebime wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê me dide me›. 30Lê Sîxonê p'adşê H'eşbonê qayl nebû ku em welatê wîr'a derbaz bin, çimkî Xudan Xwedêyê te ew serh'işk kir û dilê wî kire kevir, wekî wî bide destê te, mîna r'oja îroyîn.

31Hingê Xudan gote min: ‹Binihêr'e! Ez destpêdikim Sîxon û welatê wî didime destê te, destpêke zeft ke û e'rdê wî xwer'a bike milk'›. 32Sîxon û h'emû cime'ta wî li Yahasê miqabilî me derk'ete şêr', 33lê Xudan Xwedêyê me ew da destê me, me ew, kur'êd wî û h'emû cime'ta wî qir' kirin. 34Hingê me h'emû bajarêd wî zeft kir, ew û bajarêd wî wêran kirin, ew t'am dîyarî Xudan kirin, mêr, jin û zar' qet yek sax ne hişt. 35T'enê me h'eywan xwer'a hilda û t'alanê ji bajarêd ku me zeft kiribûn. 36Ji E'rohêra devê sêlafa Arnonê û ji bajarê deştê, h'eta Gîle'dê bajar t'unebû ku me qewattir bûya. Xudan Xwedêyê me h'emû dane destê me. 37T'enê tu nêzîkî welatê zar'êd Amon ne bûyî, usa jî t'emamîya alîyê sêlafa Yaboqê t'evî bajarêd serê ç'îya û t'emamîya wan cîyêd ku Xudan Xwedêyê me îzin ne da me.

### 3


Îsraêl Og alt' dike

1[•]Em veger'îyan û r'îya Başanêda hevraz çûn. Ogê p'adşê Başanê t'emamîya miletê xweva Êdreyêda derk'ete miqabilî me şêr'. 2Xudan[†] gote min: ‹Ji wî netirse, çimkî ez ewî t'evî h'emû miletê wî, e'rdê wî didime destê te. Tê usa bînî serê wî, çawa ku te anî serê Sîxonê p'adşê emorîya[†] ku H'eşbonê dima›[+]. 3Xudan Xwedêyê me, Ogê p'adşê Başanê û h'emû miletê wî dane destê me. Me usa wî xist ku t'u kes ji wan sax ne ma. 4Wê hingê me h'emû bajarêd wan zeft kirin, bajar nemabû ku me hilnedabûya, awa gotî şêst bajar, t'emamîya qeza Argovê, p'adşatîya Ogê Başanê. 5H'emû ev bajar bi sûrêd bilind, cot dergeha û zer'zava qewatkirî bûn, xêncî gelek gundêd bê sûr. 6Me ew wêran kirin, ew t'am dîyarî Xudan kirin, çawa ku me anî serê Sîxon p'adşê H'eşbonê, her bajar t'evî jin, mêra û zar'a wêran kirin[+]. 7Lê h'emû h'eywan û t'alan ji wan bajara me xwer'a hildan.

8Wî çaxî me e'rdê alîyê r'ohilata Ûrdunê ji sêlafa Arnonê h'eta ç'îyayê Hermonê ji destê du p'adşêd emorîya stand. 9(saydanî Hermonêr'a Sîryon dibêjin, emorî jî Senîr dibêjin.)[+] 10H'emû bajarêd deşta ç'îyê û t'emamîya Gîle'd, t'emamîya Başanê h'eta Salk'ayê û Êdreyê, bajarêd p'adşatîya Og li Başanê me hilda. 11(Çimkî ji r'ifayîya t'enê Ogê p'adşê Başanê mabû. Va ye darbesta wîye h'esinî niha R'abbayêda cem zar'êd amonîya[†] ye, dirêjaya wê nehe zend e, beraya wê çar zend e, zendê gihîştîya.)[+]


Milk'ê R'ûbên, Gad û Minaşe

12Wê hingê me ew e'rd xwer'a kire milk'. E'rohêr nêzîkî sêlafa Arnonê û nîvê ç'îyayêd Gîle'dê t'evî bajarêd wî min da r'ûbênîya û gadîya[+]. 13Çi ku ji Gîle'dê mabû û t'emamîya Başana p'adşatîya Og min da nîvê qebîla Minaşe. (T'emamîya qeza Argovê li t'emamîya Başanêda dihate navkirinê çawa e'rdê r'ifayîya. 14Yaîrê kur'ê Minaşe t'emamîya qeza Argovê h'eta sînorê gişûrîya û mahaxatîya hilda. Ewî Başan bi navê xwe H'avot Yaîr[*] nav kir ku h'eta îro ew nava li ser e). 15Gîle'd min da Maxîr[*][+]. 16Ji Gîle'd h'eta sêlafa Arnonê min da r'ûbênîya û gadîya. Sînorê wan ev in: Ji nava sêlafa Arnonê h'eta sêlafa Yaboqê ku sînorê kur'êd Amon e,[+] 17û usa jî deşta E'raba, sînorê Ûrdunêva ji Xinnêrêtê h'eta Be'ra E'rabayê awa gotî Be'ra Mirî[*], alîyê r'ohilatê ber p'ala Aşdod Pîsgayê[+].

18Wê hingê min li we e'mir kir, got: ‹Xudan Xwedêyê we ev e'rd da we ku hûn wî xwer'a bikine milk'. Awa hûn h'emûyêd şer'k'ar, ç'ekê xwe girêdin pêşîya birayêd xwe zar'êd Îsraêl[†] her'in. 19T'enê jin-zar'êd we, h'eywanêd we (ez zanim ku h'eywanêd we gelek in) bira wan bajarada ku min dane we bimînin,[+] 20h'eta ku Xudan r'ih'etîyê nede birayêd we, mîna we. Gava ew e'rdê ku Xudan Xwedêyê we dide wan alîyê r'oavaya Ûrdunê xwer'a bikine milk', hingê bira her kes ji we veger'e li ser milk'ê xwe, k'îjan ku min dane we›. 21Wê hingê min li Yêşû e'mir kir û got: ‹Ç'e'vêd te her tişt dîtin, çi ku Xudan Xwedêyê we anî serê wan her du p'adşa. Xudan wê usa jî bîne serê wan h'emû p'adşatîya nava k'îjanar'a tê derbaz bî[+]. 22Ji wan netirsin, çimkî Xudan Xwedêyê we xwexa şer' dike bona we›[+].


Xudan îzin neda Mûsa bik'eve Kenanê

23Wê demê min r'eca ji Xudan kir û got: 24‹Xudan, Xweyê min! Te destpêkir mezinayîya xwe û destê xweyî qewat nîşanî xulamê xwe kir. K'îye ew xwedêyê e'zmanada û ser e'rdê, ku mîna şixul û kirêd zore ku tu dikî, bike[+]? 25R'eca dikim bihêle ez derbaz bim, wî e'rdê qencî alîyê r'oavaya Ûrdunê, wan ç'îyayêd qenc û Lubnanê bibînim›. 26Lê Xudan bona we ser min hêrs k'et û dengê min ne bihîst. Xudan gote min: ‹Bes e! Vir şûnda bona wê yekê îdî minr'a nebêje![+] 27Hilk'işe serê Pîsgayê, serê xwe bilind ke bakur û başûr, r'ohilat û r'oava pê ç'e'vêd xwe bibîne, çimkî tê ji Ûrdunê derbaz nebî[+]. 28Li Yêşû e'mir ke, dil bide li ber wî û bişidîne, çimkî ewê pêşîya vî miletîva her'e û wî e'rdî k'îjanî tê bibînî wanr'a bike milk'›[+]. 29Û em li newala pêşberî Bêt'-P'ihorê man[+].

### 4


Mûsa gazî qedandina qanûna Xwedê dike

1Îsraêl[†], bibihê niha qeyde-qanûn û qirarêd ku ez we hîn dikim wekî wan biqedînin. Bi vî awayî hûnê bijîn û her'ine wî e'rdê ku Xudan[†] Xwedêyê kal-bavêd we wê bide we ku wî xwer'a bikine milk'[+]. 2Ez çi li we e'mir dikim, ji wê ne zêde kin, ne jî kêm kin, lê qanûnêd Xudan Xwedêyê we ku ez li we e'mir dikim xweyî kin[+]. 3Ç'e'vêd we dîtin ku Xudan çi kir Bae'l-P'ihorêda[*]. H'emû merivêd ku pey Bae'l-P'ihor çûn Xudan Xwedêyê te ew ji nava te unda kirin,[+] 4lê we ku xwe Xudan Xwedêyê xwe girtîye t'emam jî h'eta niha sax in.

5Binihêr'e min hûn hînî qeyde-qanûn û qirara kirin, çawa ku Xudan Xwedêyê min li min e'mir kiribû, wekî hûn li wî e'rdîda jî bik'ar bînin, k'îjanî hûnê bik'evinê xwer'a bikine milk'. 6Xweyî kin û biqedînin, çimkî ev e bîlantî û serwaxtîya weye li ber ç'e'vê mileta. Ewê ku van h'emû qeyde-qanûna bibihên wê bêjin: ‹R'astî ev cime'ta bîlan û serwaxt e, miletekî mezin e›[+]. 7Çimkî k'îjan miletê mezin e ku xwedêyê wan aha nêzîk e, çawa Xudan Xwedêyê me, wextê her gazîya me[+]? 8Yan qeyde-qanûnêd, qirarêd k'îjan miletê mezin r'ast in, mîna t'emamîya van hînkirina k'îjan ku ez îro datînime li ber we[+]?

9T'enê haş ji xwe hebe, miqatî nefsa xwe be wekî tu wan tişta bîr nekî, k'îjan ku te bi ç'e'vêd xwe dîtin. Ew t'emamîya r'ojêd e'mirê teda ji dilê te derneyên, wan bigihîne zar'êd xwe û zar'ê zar'êd xwe[+]. 10Bîr bîne ew r'oja ku tu li H'orêbê ber Xudan Xwedêyê xwe sekinîbûyî, çaxê Xudan gote min: ‹Cime'tê bicivîne cem min. Ezê xeberêd xwe wanr'a bêjim, wekî ew hîn bin ji min bitirsin h'emû r'ojêd ku ew li ser dinê bijîn, usa jî zar'êd xwe hîn kin›[+]. 11Û hûn nêzîk bûn binat'ara ç'îyê sekinîn, ç'îya jî agir pê k'etibû û alav digihîşte k'ûraya e'zmên, te'rîstanî, e'wrayî û şever'eş bû[+]. 12Xudan ji nava agirda t'evî we xeberda. We dengê gotina wî bihîst, lê dilqê wî ne dît, t'enê deng dibihîst. 13Xwedê peymana[†] xwe, awa gotî her dehe t'emî weva e'yan kirin. Ew li ser du selêd kevirî nivîsîn û t'emî da we ku wan xwey kin[+]. 14Wê hingê Xudan li min e'mir kir ku ez we hînî wan qeyde-qanûn û qirara kim, bona ku li wî welatîda jî biqedînin k'îjanî ku hûnê derbaz bin xwer'a bikine milk'.

15We t'u dilq nedît wê r'oja ku Xudan li H'orêbê ji nava êgirda wer'a xeberda. Haş ji xwe hebin 16ku hûn neşih'itin û xwer'a p'ûta t'u cûr'eyî, dilqê mêr yan jinêda çênekin[+]. 17Ne jî dilqê t'u h'eywanê li ser e'rdê, ne dilqê t'u teyredê xweyîbaske bin p'er'ê e'zmênda ku difir'e, 18ne dilqê t'u şûlikîyê li ser e'rdê, ne jî dilqê t'u me'sîyê avêye binê e'rdêda çêkî. 19Nebe ku tu serê xwe bilindkî jor li e'zmên, te'vê, hîvê, steyrka û t'emamîya nexşêd e'zmên binihêr'î û bêyî xapandinê, li ber wan ta bî û wanr'a xulamtîyê bikî, çimkî Xudan Xwedêyê te ew bona t'emamîya miletêd bin p'er'ê e'zmênda k'ifş kirine. 20Lê çi dimîne bona we, Xudan hûn ji nava fir'na h'esinî, awa gotî ji Misirê derxistin, wekî hûn bibine miletê p'ara wî, mîna r'oja îroyîn.

21Xudan bona kirêd we hêrsa xwe li min r'akir û sond xwar, wekî ez ji Ûrdunê derbaz nabim, nak'evime e'rdê qencî ku Xudan Xwedêyê te çawa war dide te[+]. 22Ezê li vî e'rdî bimirim, ji Ûrdunê derbaz nabim, lê hûnê derbaz bin û li wî e'rdê qenc xwer'a bikine milk'. 23Haş ji xwe hebin, wekî hûn peymana ku Xudan Xwedêyê we t'evî we girêda, bîr nekin. Xwer'a p'ûta dilqê t'u tiştîda çênekin, çi ku Xudan Xwedêyê te îzin ne da te. 24Çimkî Xudan Xwedêyê te agirê p'er'itandinê ye, ew Xwedêkî k'umr'eş e[+].

25Gava ter'a zar' bibin û zar'êd zar'a bibin, dirêj li ser wî e'rdî bijîn, p'eyr'a hûn bişih'itin xwer'a p'ûta dilqê tiştekîda çêkin û xirabîyê li ber Xudan Xwedêyê xwe bikin, hûnê hêrsa wî r'akin, 26ez îro gazî e'rd û e'zmên dikim çawa şe'de miqabilî we, hûnê zûtirekê betavebin li ser e'rdê ku hûnê Ûrdunêr'a derbaz bin her'in xwer'a bikine milk'. Hûnê li ser wê dirêj nemînin lê hûnê bêne r'aqetandinê[+]. 27Û Xudan wê we li nava miletada bela-belayî ke, t'enê hinekê ji we nava miletêd ku Xudanê we bibe bimînin[+]. 28Wê derê hûnê wan xwedêyar'a qulix kin, k'îjan ku bi dara, kevira bi destêd meriva çêkirî ne. Yêd ku ne dibînin, ne dibihên, ne dixwin û ne jî bînê hildidin[+]. 29Lê gava tu li wir demana Xudan Xwedêyê xweda bî, heger bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe wî biger'î, tê wî bibînî. 30Çaxê tu tengasîyada bî û r'ojêd axirîyêda ev h'emû tiştana bêne serê te, tê veger'î li cem Xudan Xwedêyê xwe û tê gur'a wî bikî. 31Çimkî Xudan Xwedêyê te, Xwedêyê r'e'me e, ew te nahêle, te unda nake û peymana t'evî kal-bavêd te girêdayî bîr nake, bona k'îjanî Xwedê wanr'a sond xwarîye.

32K'a bona wan we'dêd berî xwe bipirse, ji wê r'ojêda ku Xwedê însan li ser e'rdê xuliqandîye, bin p'er'ê e'zmênda mîna evê kirina mezin qet qewimîye, yan hatîye bihîstinê? 33Qet miletekî dengê Xwedê ji nav agirda ku xeber dide bihîstîye, çawa ku te bihîst û sax mayî[+]? 34Yan xwedêkî kirîye ku bê û xwer'a miletkî ji nava miletê din hilde, bi cêr'ibandina, nîşana, k'eremeta, şêr', bi destê zor û zenda dirêjkirî, bi xofa mezin, mîna h'emû tiştê ku Xudan Xwedêyê we bona we Misirêda li ber ç'e'vê te kir? 35Ter'a hatibû dayînê ku tu bibînî, wekî tu bizanibî ku Xudan, Xwedê ye û pêştirî wî xwedê t'une[+]. 36Ewî ji e'zmên da ku tu dengê wî bibihêyî, wekî te şîret ke, li ser e'rdê jî agirê xweyî mezin nîşanî te kir, te xeberêd wî ji nava êgirda bihîstin[+]. 37Çimkî ewî kal-bavêd te h'iz kirin û zur'eta wan paşî wan bijart, ewî xwexa tu ji Misirê bi qewata xweye mezin derxistî. 38Wekî berî mileta de ji ber ç'e'vê te ku ji te mestir û qewattir in, te derbaz ke û e'rdêd wan çawa milk' bide te, mîna r'oja îroyîn. 39Îro nas ke û dilê xweda xwey ke: Ku Xudan e Xwedê, jor li e'zmên, jêr li ser e'rdê yekî din t'uneye[+]. 40Qeyde-qanûn û e'mirêd wî xwey ke, k'îjana ku ez îro e'mirî li te dikim, wekî bona te qenc be, pey ter'a jî bona kur'êd te, usa jî e'mirê te dirêj be li ser e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te h'eta-h'etayê».


Bajarêd r'evê

41[•]Hingê Mûsa sê bajar wî alî Ûrdunê alîyê r'ohilatê başqe kirin, 42wekî mêrkujê ku yekî bê h'emdê xwe bikuje bir'eve li wir. Heger dijminatî nava wanda qet t'unebûye, bira ew bir'eve ji van her sê bajara yekî ku sax bimîne[*]: 43Besera ber'îyêda li deşta ç'îyê bona r'ûbênîya be, Ramot'a Gîle'dêda bona gadîya û Golana Başanêda bona minaşîya be.

44Ev e hînkirina ku Mûsa gote zar'êd Îsraêl. 45Ev in ew şe'detî, qeyde-qanûn û qirarêd ku Mûsa gote zar'êd Îsraêl pey ji Misirê derk'etina wanr'a, 46alîyê r'ohilata Ûrdunê newala pêşberî Bêt'-P'ihorê e'rdê Sîxonê p'adşê emorîyada[†] ku H'eşbonê dima, k'îjan ku Mûsa û zar'êd îsraêlîya bindest kirin, pey ji Misirê derk'etina wanr'a. 47Û wana e'rdê wî û e'rdê Ogê p'adşê Başanê, du p'adşêd emorîya wî alî Ûrdunê alîyê r'ohilatê zeft kirin:[+] 48Ji E'rohêra devê sêlafa Arnonê h'eta ç'îyayê Sîryonê, awa gotî Hermonê,[+] 49t'evî t'emamîya E'rabayê wî alî Ûrdunê alîyê r'ohilatê, h'eta Be'ra E'rabayê[*] berp'ala Pîsgayê[+].

### 5


Gotina Mûsaye duda


Wek'ilandina dehe t'emîya

1[•]Mûsa gazî t'emamîya Îsraêl[†] kir û gote wan: «Bibihê Îsraêl, qeyde-qanûn û qirarêd ku ez îro wer'a dibêjim. Hûn jî wan hîn bin û bikin ku wan biqedînin. 2Xudan[†] Xwedêyê me li ber H'orêbê[*] peyman[†] t'evî me girêda. 3Xudan t'evî kal-bavêd me eva peymana girêneda, lê xût t'evî me h'emûya, yêd ku îro sax-silamet li vir in. 4Xudan li serê ç'îyê ji nava êgirda r'û bi r'û t'evî we xeberda[+]. 5Ez jî wî çaxî navbera we û Xudanda sekinîbûm, wekî xebera Xudan wer'a bêjim, çimkî hûn ji agir ditirsîyan û hilnedik'işîyane serê ç'îyê, hingê Xudan got:[+]

6‹Ez Xudan Xwedêyê te me, yê ku tu ji welatê Misirê, ji mala xulamtîyê derxistî[+]. 7Pêştirî min xwedêyê teye mayîn t'une bin.

8T'u p'ûtî mîna dilqê tiştekîda xwer'a çê nekî, ne jor li e'zmên, ne jêr li ser e'rdê, ne jî nava avêd bin e'rdêda[+]. 9Ber wana ta nebî û xulamtîya wan nekî, çimkî ez Xudan Xwedêyê te Xwedêkî k'umr'eş im, ku bona neheqîyêd bava tînime serê zar'a h'eta nisilê sisîya û çara yêd ku dijenine min,[+] 10lê ewêd ku min h'iz dikin û e'mirêd min diqedînin, ezê h'eta h'ezar nisilî bi h'uba amin t'evî wan bim[+].

11Navê Xudan Xwedêyê xwe badîhewa nedî ser zarê xwe, çimkî Xudan wê yê ku navê wî badîhewa dide ser zarê xwe bê ceza nehêle[+].

12R'oja şemîyê[†] xwey ke û pîroz ke, çawa ku Xudan Xwedêyê te li te e'mir kir[+]. 13Şeş r'oja bixebite û h'emû şixulê xwe bike, 14lê r'oja h'efta, şemîya r'ih'etîya bona Xudan Xwedêyê te ye, t'u şixulî nekî, ne tu, ne kur'ê te, ne qîza te, ne xulamê te, ne carîya te, ne gayê te, ne k'era te, ne h'eywanekî te, ne jî xerîbê nava teda, wekî xulam û carîya te mîna te r'ih'et be. 15Bîr bîne wekî tu xulam bûyî li e'rdê Misirêda û Xudan Xwedêyê te, tu ji wir derxistî, bi destê zor û zenda dirêjkirî, lema jî Xudan Xwedêyê te li te e'mir kir ku şemîya r'ih'etîyê xwey kî.

16Qedirê dê û bavê xwe bigirî, çawa ku Xudan Xwedêyê te li te e'mir kir, wekî e'mirê te dirêj be, wekî ter'a qenc be li ser e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te[+].

17Nekujî[+].

18Zinîyê nekî[+].

19Nedizî[+].

20Miqabilî t'u kesî şe'detîya derew nedî[+].

21Dilhavijîya k'ulfeta t'u kesî nekî. Ne dilhavijîya mala t'u kesî, ne e'rdê wî, ne xulamê wî, ne carîya wî, ne gayê wî, ne k'era wî, usa jî t'u tiştê t'u kesî›[+].

22Ev xeberana Xudan h'emû civata wer'a, serê ç'îyê ji nava agirda, e'wr û te'rîstanîyêda, bi dengê bilind got û îdî zêde nekir. Ew li ser du selêd kevirî nivîsîn û dane min[+]. 23Çaxê we deng ji nava te'rîstanîyê bihîst, ç'îya jî bi agir dişewitî, hingê hûn, h'emû serwêrêd qebîlêd we û r'ûspîyêd we nêzîkî min bûn, 24û gotin: ‹Awa Xudan Xwedêyê me r'ûmeta xwe, mezinayîya xwe nîşanî me kir û me dengê wî ji nava agirda bihîst. Îro me dît, wekî Xwedê t'evî însên xeber dide û însan sax dimîne. 25Niha çima em bimirin? Ev agirê hanî mezin wê me h'ûfî xwe ke, wekî em dîsa dengê Xudan Xwedêyê xwe bibihên, emê bimirin[+]. 26Çimkî k'îjanî xûn-goşt dengê Xwedêyê zêndî ku ji nava êgir xeberda mîna me bihîstîye û sax maye? 27Tu her'e nêzîk be û bibihê h'emû çi ku Xudan Xwedêyê me wê bêje û tu t'emamî mer'a bêje. Çi ku Xudan Xwedêyê me wê bêje te, emê jî bibihên û biqedînin›[+].

28Gava we t'evî min xeber dida, Xudan dengê we bihîst û Xudan gote min: ‹Min ew xeberêd ku evî miletî gote te bihîst. H'emû çi ku wan got qenc e[+]. 29Xwezî nêt-fikirêd wan her gav ev be, ji min bitirsin û h'emû e'mirêd min biqedînin, wekî wan û zar'êd wanr'a h'eta-h'etayê qenc be! 30Her'e bêje wan: «Veger'ine konêd xwe». 31Lê tu li vir t'evî min bimîne, ezê h'emû e'mir, qeyde-qanûn û qirara bêjime te, tu jî cime'tê hînî van kî, wekî ew wan biqedînin li ser e'rdê ku ez didime wan xwer'a bikine milk'›. 32Bice'dînin usa bikin, çawa ku Xudan Xwedêyê we li we e'mir kir, ne ç'ep dager'in, ne jî r'ast. 33T'enê wê r'êyêda her'in k'îjan ku Xudan Xwedêyê we li we e'mir kir, wekî hûn sax û silamet bin û r'ojêd we li ser e'rdê ku hûnê lê war bin, dirêj bin[+].

### 6


T'emîya here mezin

1Ev in ew e'mir, qeyde-qanûn û qirarêd ku Xudan[†] Xwedêyê we e'mirî li min kirin ku we hîn kim, wekî wî welatîda k'îjanî ku hûn diçinê lê war bin biqedînin. 2Heger tu h'emû r'ojêd e'mirê xweda ji Xudan Xwedêyê xwe bitirsî, h'emû qeyde-qanûn û e'mirêd ku ez li te e'mir dikim, tu, kur'ê te û kur'ê kur'ê te biqedînin, hingê e'mirê teyê dirêj be. 3Bibihê Îsraêl[†] û bike ku biqedînî, wekî ter'a qenc be û hûn gelekî li hev zêde bin, li ser e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe, çawa ku Xudan Xwedêyê kal-bavêd te gotibû te[+].

4Bibihê Îsraêl! Xudan Xwedêyê me Xudanek e[*][+]. 5Xudan Xwedêyê xwe h'iz bike, bi t'emamîya dilê xwe, bi t'emamîya canîya xwe û bi t'emamîya qewata xwe[+]. 6Van xeberêd ku ez îro li we e'mir dikim bira dilêd weda bin. 7Zar'êd xwe qenc hînî van ke. Bona van xeber de, gava mala xweda r'ûniştî bî, yan r'êda bî, yan p'aldayî bî yan r'adibî[+]. 8Û wan çawa nîşan li ser destê xwe girêde, usa jî bira ew li ser e'nîya te li navbera ç'e'vêd te bin,[+] 9wan li ser r'exderîyêd mala xwe û dergehêd bajarê xwe binivîse[+].


Xemkirina bona neguhdarîyê

10Çaxê Xudan Xwedêyê te, te bibe wî e'rdî, k'îjan ku Xudan kal-bavêd te Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwar, ku bajarêd qenc û mezinva bide te, k'îjan ku te çênekirine, 11malêd her tiştîva t'ijî, ku te t'ijî ne kirine, bîrêd vedayî, ku te venedane, baxê tirîya û zeyt'ûnê, ku te daneç'ikandine, tê bixwî û t'êr bî. 12Haş ji xwe hebe, wekî tu Xudanê ku tu ji welatê Misirê, ji mala xulamtîyê derxistî bîr nekî. 13Xudan Xwedêyê xwe bitirse, wîr'a xulamtîyê bike, bi navê wî sond bixwe[+]. 14Pey xwedêyêd başqeye miletêd dora xwe neçin, 15çimkî Xudan Xwedêyê ku nava teda ye, Xwedêyê k'umr'eş e. Nebe ku hêrsa Xudan Xwedêyê te li ser te r'abe û ew te ji ser r'ûyê e'rdê unda ke[+].

16Xudan Xwedêyê xwe necêr'ibînin, çawa ku we li Massahê[*] ew cêr'iband[+]. 17E'mirêd Xudan Xwedêyê xwe, şe'detîyêd wî û qeyde-qanûnêd wî, ku ewî li te e'mir kirin, qenc xweyî kin. 18Li ber ç'e'vê Xudan r'astîyê û qencîyê bike, wekî ter'a qenc be û tu her'î li wî e'rdê qenc war bî, bona k'îjanî Xudan kal-bavêd ter'a sond xwar 19ku h'emû dijminêd te wê ji ber te bêne r'aqetandinê, çawa ku Xudan got[+].

20Gava zar'êd te sibê ji te bipirsin, bêjin: ‹Me'na van şe'detî, qeyde-qanûn û qirara ku Xudan Xwedêyê me t'emî li we kirine, çi ne?›[+] 21Hingê bêje zar'êd xwe: ‹Em Misirêda xulamê Firewin bûn, lê Xudan em bi destê zor ji Misirê derxistin[+]. 22Xudan li Misirê, li ber ç'e'vêd me nîşan û k'eremetêd mezine qolayî anîne serê Firewin û t'emamîya mala wî[+]. 23Lê Xwedê em ji wir derxistin ku me bibe wî e'rdî, bona k'îjanî ku wî kal-bavêd mer'a sond xwar ku bide me. 24Hingê Xudan li me e'mir kir ku h'emû van qeyde-qanûna xwey kin, ji Xudan Xwedêyê xwe bitirsin, wekî t'emamîya r'ojêd meda mer'a qenc be, me sax bihêle mîna r'oja îroyîn. 25Mer'a r'astî wê bê h'esabê, wekî em van h'emû e'mira li ber Xudan Xwedêyê xwe bikin ku biqedînin, çawa ku wî li me e'mir kir›[+].

### 7


R'aqetandina mileta

1Gava Xudan[†] Xwedêyê te te bibe wî e'rdê ku tu diçûyî lê war bî, ewê gelek milet ji ber te r'aqetîne: H'îtîya, gîrgaşîya, emorîya[†], kenanîya[†], pirîzzîya, h'îwîya, yebûsîya, h'eft miletêd ji te gelektir û zortir[+]. 2K'engê Xudan Xwedêyê te wan bide destê te, tu wan xî, hingê t'am qir'a wan bîne nifir'ê Xudan bîne sêrî, t'evî wan peymanê[†] girênede û h'eyfa te li wan neyê[+]. 3Pismamtîyê wanr'a neke, qîzêd xwe nedine kur'êd wan û ne jî qîzêd wan kur'êd xwer'a bixwazin,[+] 4çimkî ewê kur'êd te ji min bixalifînin û wê p'ûtêd başqer'a qulix kin, hingê hêrsa Xudan wê li ser we r'abe, ewê te zûtirekê unda ke[+]. 5Lê aha serê wan bikin: gorîgehêd[†] wan wêran kin, h'eykelêd wan hûrdexweşî kin, Aşêrahêd[*] wan bibir'in û p'ûtêd wan bişewitînin[+]. 6Çimkî tu Xudan Xwedêyê xwer'a miletekî buhurtî-jibare yî. Xudan Xwedêyê te tu bijartî, wekî ji nav h'emû miletêd li ser t'opa dinê, tu bibî milet wîyî milk'ê wî[+].

7Xudan hûn ne bona p'ir'anîya weye ji h'emû mileta begem kirin û bijartin, çimkî hûn ji h'emû mileta hindiktir in. 8Lê çimkî Xudan hûn h'iz kirin û usa jî bona qedandina sondê xwe, k'îjan ku wî kal-bavêd wer'a sond xwar, hûn bi destê zor derxistin û tu ji mala xulamtîyê, ji destê Firewin p'adşê Misirê azakirî. 9Bizanibe ku Xudan Xwedêyê te, ew e Xwedê, Xwedêyê amin, ku peyman û h'uba xweye amin h'eta h'ezar nisilî xwey dike, bona wan, yêd ku wî h'iz dikin û e'mirêd wî diqedînin[+]. 10Lê xût wan ku dijenine wî weke e'melêd wan wê wan unda ke, ew derengî nayêxe wê zûtirekî weke e'melêd wan xût bide wan. 11Tu van e'mir, qeyde-qanûn û qirara xwey ke, k'îjana ku ez îro li te e'mir dikim ku biqedînî.


Xudan wê te bimbarek ke heger tu guhdar bî

12Heger hûn van qirara bibihên, xwey kin û biqedînin, hingê Xudan Xwedêyê te wê bona te peyman û aminîya xwe xwey ke, bona k'îjana ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar[+]. 13Ewê te h'iz bike, wê dua li te bike, te li hev zêde ke. Wê dua berê zikê te û berê e'rdê te, genim û şerava te, bizirê te, zayîna pez-dewarêd te bike, li ser e'rdê ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar bide te. 14Ji h'emû mileta zêdetir duayê li te be, ne nava teda ne jî nava h'eywanêd teda bêber wê t'une bin[+]. 15Xudan wê her nexweşîyê dûrî te xe, t'u êşeke xirabe Misirê k'îjan ku tu zanî, wê neyne serê te. Lê wan wê bîne li serê wan h'emûyêd ku dijenine te[+]. 16Tê h'emû miletêd ku Xudan Xwedê dide destê te, undakî, bira h'eyfa te li wan neyê, xwedêyêd wanr'a qulix nekî, çimkî ew yek bona te t'ele ye[+].

17Belkî tu dilê xweda bêjî: ‹Ev miletana ji min gelektir in, çawa ez dikarim berî wan dim?› 18Ji wan netirse. Çi ku Xudan Xwedêyê te anî serê Firewin û t'emamîya Misirê, 19ew cêr'ibandinêd mezin ku te bi ç'e'vêd xwe dîtin, nîşan, k'eremet, destê qewat û zenda dirêjkirî, bi k'îjana Xudan Xwedêyê te tu derxistî r'ind bîr bîne. Usa jî Xudan Xwedêyê te wê bîne serê wan mileta ji k'îjana ku tu ditirsî[+]. 20Xudan Xwedêyê te wê tirs û xofê[*] jî bişîne ser wan, h'eta ku yêd mayî û yêd xwe ji te veşartî nemirin[+]. 21Ji wan nebizde, çimkî Xudan Xwedêyê te ku nava teda ye, Xudanê mezin û xof e. 22Û Xudan Xwedêyê te hêdî-hêdî wê van mileta ji ber te r'aqetîne. Tu nikarî wana carekêr'a unda kî, wekî terewilêd çolê li ser te zêde nebin[+]. 23Xudan Xwedêyê te wê wan bide destê te, wê t'evîhevbûneke mezin bike nava wan, h'eta ku qir'a wan bê. 24P'adşêd wan wê bide destê te, tê navê wan ji bin p'er'ê e'zmênda unda kî, t'u kesê li ber te teyax neke, h'eta ku tu wan qir' nekî. 25P'ûtêd xwedêyêd wan bişewitînin, dilhavijîya zêr' û zîvê ser wan neke û wan xwer'a hilnedî, wekî bi vê yekê nek'evî t'elê, çimkî ew li ber Xudan Xwedêyê te k'irêtî ye. 26Ne jî k'irêtîyê bibî mala xwe ku mîna wê nifir' li te be û qir'a te bê. Ji wê zivêr be, bira ew bona te k'irêtî be, çimkî ew gere bê undakirinê ku nifir'ê Xudan bê sêrî.

### 8


Warbûna e'rdê qenc

1H'emû e'mirêd ku ez îro li we dikim, bikin ku wan biqedînin, wekî hûn sax-silamet bin, li hev zêde bin her'in wî e'rdî war bin, bona k'îjanî Xudan[†] kal-bavêd wer'a sond xwar. 2Bîr bîne t'emamîya r'îya ber'îyêda, k'îjanîda Xudan Xwedêyê te eva çil sale ku te dibe, bona ku te ta ke, bicêr'ibîne, wekî bizanibe çi dilê teda heye, k'a tê e'mirêd wî biqedînî yan na[+]. 3Ewî tu ta kirî, bir'çî hiştî û mana[*] tu dayî xwarinê, k'îjan ne te zanibû çîye ne jî kal-bavêd te. Wekî teva e'yan ke ku însan t'enê bi nên najî, lê bi her tiştê ku ji devê Xudan derdik'eve dijî[+]. 4Eva çil sal e ne k'incê li ser te maşîyan, ne jî nigê te werimîn[+]. 5Dilê teva bira e'yan be, wekî çawa ku meriv zar'ê xwe hiltê, usa jî Xudan Xwedêyê te li te hiltê[+]. 6E'mirêd Xudan Xwedêyê xwe biqedînî, r'îyêd wîda her'î û ji wî bitirsî. 7Çimkî Xudan Xwedêyê te, te dibe e'rdê qenc, e'rdê ku cewêd ava, kanîya û avêd bine'rd li ç'îya û newala dertên,[+] 8e'rdê t'ijî genim, cehe, baxê tirîya, hêjîra, h'inara, e'rdê bizirê zeyt'ûnê û hingiv. 9E'rdê ku tê nanê xwe bê minet bixwî, li wir kêmasîya t'u tiştî tê nebînî, kevirêd wî e'rdî t'ijî h'esin in, ji ç'îya tê sifir derxî. 10Tê bixwî û t'êr bî, Xudan Xwedêyê xwe tê bimbarek kî, bona e'rdê qenc, k'îjan ku wî da te.


Xudan bîr neke

11Haş ji xwe hebe tu Xudan Xwedêyê xwe bîr nekî. E'mir, qirar û qeyde-qanûnêd wî, ku ez îro li te e'mir dikim net'er'ibînî. 12Heger na, gava tu t'êr bixwî, malêd bedew çêkî û wanda bijîyî, 13pez û dewarêd te zêde bin, zêr' û zîvê te zêde bin, her tiştîda xinê bî, 14hingê dilê teyê babax be tê Xudan Xwedêyê xwe ku tu ji welatê Misirê, ji mala xulamtîyê derxistî bîr bikî[+]. 15Xudan tu ber'îya mezin û xofr'a derbaz kirî, k'îderê me'rê je'rdadayî û dûpişk in. Ji e'rdê h'işkî bê av, ji qeyayê qewîn ter'a av derxist[+]. 16Ber'îyêda bi manayê tu t'êr kirî, k'îjan ku kal-bavêd te nizanibûn ew çîye. Ku te ta ke û bicêr'ibîne wekî xilazîyê ter'a qencîyê bike[+]. 17Dilê xweda nebêjî: ‹Qewata min û zorayîya destêd min eva hebûka minr'a qazinc kirine›. 18Lê Xudan Xwedêyê xwe bîr bîne, çimkî ew qewatê dide te ku hebûkê qazinc kî, wekî peymana[†] xweye ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar biqedîne, mîna r'oja îroyîn. 19Heger tu Xudan Xwedêyê xwe bîr bikî û pey xwedêyêd başqe her'î, wanr'a qulix kî û ber wan ta bî, ez îro e'lamî we dikim ku e'se wê qir'a we bê. 20Çawa ew miletêd ku Xudan ber we qir' dike usa jî hûnê bêne qir'kirinê, wekî gur'a Xudan Xwedêyê xwe nekin.

### 9


Xudanê alîyê Îsraêl bike

1Bibihê Îsraêl[†]! Îro tu Ûrdunêr'a derbaz dibî ku her'î û miletêd te mestir, te qewattir, bajarêd mezine h'eta e'zmên sûrkirî war bî. 2Miletê mezin û bilind, zar'êd enaqîya[†], te ew nas dikirin û bona wan te bihîstibû, ku tê gotin: ‹K'ê wê ber zar'êd Enaqîya teyax ke?›[+] 3Lê tu îro bizanibe ku Xudan[†] Xwedêyê te çawa agirê p'er'itandinê pêşîya teva diçe. Ewê wan unda ke, li ber te ta ke, tê berî wan dî û zûtirekî wan qir' kî, çawa ku Xudan gotibû te[+]. 4Gava ku Xudan Xwedêyê te wan dûrî te xe, dilê xweda nebêjî: ‹Bona r'astîya min Xudan ez anîme vî welatî lê war bim›. Lê bona neheqîya van mileta Xudan berî wan dide[+]. 5Ne bona heqîya te, ne jî r'astîya dilê te tu diçî welatê wan war bî. Lê Xudan Xwedêyê te bona neheqîya van mileta berî wan dide ji ber te û bona sozê xwe ku kal-bavêd te: Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwaribû, bîne sêrî[+]. 6Bizanibe! Xudan Xwedêyê te ne bona r'astîya te vî welatê qenc dide te ku lê war bî, çimkî tu miletekî serh'işk î.


Zar'êd Îsraêl golika zêr'în r'odikin

7Bike bîra xwe û bîr neke ku te ber'îyêda çiqasî hêrsa Xudan Xwedêyê xwe r'akirîye. Ji wê r'oja ku tu ji welatê Misirê derk'etî h'eta hatina weye li vî cîyî hûn miqabilî Xudan bûn. 8Ber ç'îyayê H'orêbê[*] we Xudan hêrs xist. Hêrsa Xudan li we r'abû usa ku wî xwest we qir' ke[+]. 9Ez hilk'işîyame serê ç'îyê, wekî selêd kevirî, selêd peymana[†] Xudan t'evî we girêda hildim. Hingê ez li serê ç'îyê çil r'ojî û çil şevî bê nan û bê av mam[+]. 10Xudan ew her du selêd kevirîye ku bi t'ilîya Xwedê hatibûne nivîsarê dane min. H'emû xeberêd ku Xudan li serê ç'îyê ji nava êgirda r'oja civatê gotibû we, li ser wan bûn[+]. 11Bi vî awayî xilazîya van çil r'oj û çil şevî Xudan ew her du selêd kevirîye peymanê dane min. 12Hingê Xudan gote min: ‹R'abe zû ji vir peya be, çimkî cime'ta te, k'îjan ku te ji Misirê derxist, ji r'ê şih'itî. Ew zû ji wê r'îya ku min li wan e'mir kir xalifîn, wana xwer'a p'ût r'okir›[+]. 13Hingê Xudan minr'a xeber da û got: ‹Min dît eva mileta, va ye ew miletekî serh'işk e. 14Bihêle ezê qir'a wan bînim, navê wan bin p'er'ê e'zmênda r'esît kim. Lê ji te miletekî wan qewattir û mestir pêşda bînim›[+].

15Hingê agir ç'îyê k'etibû, ez veger'îyam her du selêd peymanêye kevirî destêd minda ji ç'îyê hatime xarê. 16Min dît va ye we ber Xudan Xwedêyê xwe gune kirîye, xwer'a p'ûtekî golikê r'okirîye. Hûn zû ji wê r'îya ku Xudan li we e'mir kir xalifîn. 17Min jî her du sel hildan, bi her du destêd xwe ew avîtin û li ber ç'e'vêd we hûrdexweşî kirin.


Mûsa bona zar'êd Îsraêl dua dike

18Min dîsa mîna berê xwe avîte li ber Xudan, çil r'oj û çil şevî, min ne nan xwar ne jî av vexwar, bona h'emû gunêd we, bi k'îjana we xirabî li ber Xudan kir, hêrsa wî r'akir[+]. 19Ez ji hêrs û xezeba Xudan tirsîyam, çimkî hêrsa wî li ser we r'abû û wî xwest we qir' ke. Lê vê carê jî Xudan dengê min bihîst. 20Û Xudan li ser Harûn gelekî hêrs k'et, xwest k'oka wî bîne, lê min hingê bona Harûn jî dua kir. 21Min gunê we, ew golika we çêkirî hilda û agirda h'eland. Peyr'a min ew şkênand û hûr-hûrî kir kire t'oz. Min ew t'oz r'eşande sêlafa ku ji ç'îyê dik'işîya[+].

22Li T'ave'rayê, Massahê û li Qîbrot-Hat'awayê jî we hêrsa Xudan r'akir[*][+].

23Hingê Xudan hûn ji Qadêş-Barnêayê[*] şandin û got: ‹Hevraz her'in û e'rdê ku ez didime we lê war bin›. Lê hûn miqabilî gotina Xudan Xwedêyê xwe çûn û we bawerîya xwe wî ne anî û gur'a wî nekir[+]. 24Ji wê r'ojêda ku min hûn nas kirine, hûn miqabilî Xudan in.

25Ez nava wî çil r'oj û çil şevîda dever'ûya k'etibûme li ber Xudan. Dever'ûya li ber Xudan k'etibûm çimkî Xudan dixwest qir'a we banîya. 26Min r'eca ji Xudan dikir û digot: ‹Xudan Xweyê min! Miletê xwe, awa gotî warê xwe qir' neke, k'îjan te bi mezinayîya xwe xilaz kir û ji Misirê bi destê zor derxist[+]. 27Bîr bîne xulamêd xwe Birahîm, Îshaq û Aqûb, dîna xwe nede serh'işkî, neheqî û gunê vî miletî, 28wekî nebe ew welatê ku te em ji nava wî derxistin, bêje: «Xudan nikaribû ew bibirana wî e'rdê ku wî soz dabû wan, lê ew ber ç'e'vê wî r'eş bûn, lema ew derxistin ku ber'îyêda bikuje»[+]. 29Lê ew miletê te ye, warê te, k'îjan ku te bi qewata xweye mezin û bi zenda xweye dirêjkirî derxist›.

### 10


Mûsa du selêd kevirîye nû distîne

1[•]Wê hingê Xudan[†] gote min: ‹Xwer'a du selêd kevirî mîna yê berê bit'er'işîne û hilk'işe serê ç'îyê cem min, usa jî sindoqeke darîn çêke[+]. 2Û ezê li ser sela, wan xeberêd ku li ser selêd pêşîyêye ku te şkênandin binivîsim û wan bike hindur'ê sindoqê›[+]. 3Hingê min sindoq ji dara darcêwîyê[†] çêkir, du selêd kevirî mîna yê berê t'er'işandin û ew her du sel destêd minda hilk'işîyame serê ç'îyê[+]. 4Ew dehe t'emîyêd ku Xudan li serê ç'îyê ji nava êgirda r'oja civatê gote we, ewî ew li ser sela nivîsîn, çawa ku berê nivîsîbû. Xudan ew dane min[+] 5û ez veger'îyam ji ç'îyê hatime xarê. Sel kirine hindur'ê sindoqa mine çêkirî, ew li wir man çawa ku Xudan li min e'mir kir[+].


Mirina Harûn û borcê lêwîya

6(Hingê zar'êd Îsraêl[†] ji Bêrot'-Binê-Yahakanê çûne Mosêrayê. Li wir Harûn mir û wir hate definkirinê, dewsa wî Êlazarê kur'ê wî bû k'ahîn[†][+]. 7Ji vir çûne Gûdgodahê, ji Gûdgodahê çûne Yotbat'ayê e'rdê nixalêd ava[+].

8Wî çaxî Xudan qebîla Lêwî başqe kir ku Sindoqa Peymana[†] Xudan bibin, li ber Xudan bisekinin, wîr'a qulix kin û bi navê wî bimbarek kin, h'eta r'oja îroîn[+]. 9Lema p'ar û milk'ê Lêwî t'evî birayêd wî t'une. Xudan xwexa ye milk'ê wî, çawa ku Xudan Xwedêyê te gotibû wî[*].)[+]


Xudan caba dua Mûsa dide

10Ez jî mîna berê çil r'oj û çil şevî li serê ç'îyê bûm. Vê carê jî Xudan dengê min bihîst û Xudan nexwest qir'a te bîne[+]. 11Û Xudan gote min: ‹R'abe r'êk'eve pêşîya miletva her'e, bira ew her'in e'rdê ku min kal-bavêd wanr'a sond xwar bidime wan, xwer'a bikine milk'›[+].


Pesin û qedir bidine Xudan

12Xudan Xwedêyê te niha çi ji te dixwaze Îsraêl? Ew t'enê dixwaze ku tu ji Xudan Xwedêyê xwe bitirsî, h'emû r'îyêd wîda her'î, wî h'iz bikî û wîr'a qulix kî, bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe, 13e'mir û qeyde-qanûnêd Xudan xweyî kî, k'îjan ku ez niha bona qencîya te li te e'mir dikim[+]. 14E'zman û e'zmanê e'zmana, e'rd û h'emû çi li ser e yê Xudan Xwedêyê te ye,[+] 15lê Xudan t'enê kal-bavêd te begem kirin, ew h'iz kirin, pey wanr'a jî zur'etêd wan bijartin awa gotî hûn, ji nava h'emû mileta, mîna r'oja îroyîn[+]. 16Niha gur'a Xudan bikin[*] û vir şûnda ser h'işk nîbin[+]. 17Çimkî Xudan Xwedêyê we, ew Xwedêyê xwedêya ye, Xweyê xweya ye, Xwedêyê mezin, qewat û saw e. Firqîyê nake û r'uşetê jî hilnade[+]. 18Ew heqîyê li sêwî û jinebîya dike, yê xerîb h'iz dike û wan nan û k'inc dike[+]. 19Usa jî hûn xerîba h'iz bikin, çimkî hûn xwexa jî xerîb bûn welatê Misirêda[+]. 20Ji Xudan Xwedêyê xwe bitirse, xulamtîyê wîr'a bike, xwe wî bigire û bi navê wî sond bixwe[+]. 21Pesina bide wî, ew e Xwedêyê te, k'îjanî bona te ew kirêd mezin û h'eyre-h'ujmek'ar kirin, k'îjan ku te bi ç'e'vêd xwe dîtin. 22Bi h'eftê nefsî kal-bavêd te berjêrî Misirê bûn, lê niha Xudan Xwedêyê te, tu mîna steyrkêd e'zmên bê h'esab kirî[+].

### 11


Kirinêd Xudane zor

1Xudan[†] Xwedêyê xwe h'iz bike, fermanêd wî, qeyde-qanûnêd wî, qirarêd wî û e'mirêd wî her r'oj biqedîne. 2Hûn îro şîretêd Xudan Xwedêyê xwe zanin, lê ne zar'êd we. Çimkî ew nezanin û ne jî dîtine mezinayîya wî, destê wîyî qewat û zenda dirêjkirî, 3nîşanêd wî, kirêd wî, k'îjan ku wî nava misirîyada anî li serê Firewin p'adşê Misirê û li serê t'emamîya welatê wî. 4Usa jî çi ku Xudan anî li serê eskerêd Misirê, hesp û e'rebêd wan, gava wana dabûne pey we, çawa Xudan ava Be'ra Sor ser wanda veger'and û ew qir' kirin h'eta-h'etayê[+]. 5Ewî ber'îyêda çi kir bona we, h'eta hatina weye vî cîyî[+]. 6Çi anî serê Dat'an û Abîram, kur'êd Elyabê kur'ê R'ûbên, çawa e'rdê devê xwe vekir ew neferava, çadirava û h'emû heyîna wanva, ji nava Îsraêl[†] h'ûfî xwe kir[*][+]. 7Lê belê ç'e'vêd we h'emû kirinêd zore ku Xudan kirin dîtin.


Xudanê dua e'rdê sozdayî bike

8H'emû e'mirêd ku ez îro li we e'mir dikim xweyî kin, wekî hûn qewat bin derbaz bin û her'in wî e'rdî xwer'a bikine milk'. 9Wekî e'mirê we dirêj be li ser wî e'rdî, bona k'îjanî Xudan kal-bavêd wer'a sond xwar ku bide wan û zur'eta wan, e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe[+]. 10Çimkî e'rdê ku tu diçî xwer'a bikî milk', ew ne mîna welatê Misirê ye, ji k'îjanî tu derk'etî, k'îderê ku te t'oxim dir'eşand û bi cefa[*] av dida, mîna baxçe. 11Lê e'rdê ku hûn derbaz dibinê xwer'a bikine milk', ew e'rdê ç'îya û newala ye ku ji barana e'zmên tê avdanê[+]. 12E'rdê ku Xudan Xwedêyê te bona wê xem dike, ç'e'vêd Xudan Xwedêyê te her gav li ser e, ji destpêbûna salê h'eta k'utabûna salê.

13Heger hûn r'ind guh bidine e'mirêd min, k'îjan ku ez îro li we e'mir dikim, usa jî Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikin û bi t'emamîya dilê xwe, bi t'emamîya nefsa xwe wîr'a qulix kin,[+] 14hingê ezê barana payîzê û baharê wextda bidime e'rdê we ku tu genimê xwe, meya xwe û bizirê xwe hildî[+]. 15Ezê li çol-bestêd te, bona h'eywanêd te gîhê şîn kim. Xwarina te jî wê t'ijî be, tê bixwî û t'êr bî[+]. 16Haş ji xwe hebin, wekî dilê we neyê xapandinê û hûn neşih'itin, ber xwedêyê başqe ta nebin wanr'a qulix nekin, 17ku hêrsa Xudan li we r'anebe, ew e'zmên dade, baran t'unebe û e'rd berê xwe nede, hingê hûnê zûtirekê unda bin li ser vî e'rdê qenc ku Xudan dide we.

18Lê van xeberêd min nava xwe û dilê xweda xweyî kin, wan çawa nîşan li ser destê xwe girêdin û usa jî bira ew li ser e'nîya we li navbera ç'e'vêd weda bin[+]. 19Zar'êd xwe hînî wan kin. Van xebera wanr'a gilî kî gava mala xweda r'ûniştî yî yan r'êda yî, gava p'aldidî û gava r'adibî,[+] 20wan li ser rexderîyêd mala xwe û dergehêd bajarê xwe binivîse,[+] 21wekî li ser wî e'rdî k'îjan ku Xudan kal-bavêd wer'a sond xwar ku bide wan, r'ojêd e'mirê we û r'ojêd e'mirê zar'êd we usa dirêj bin çawa r'ojêd e'zmên li ser dinê.

22Heger hûn van h'emû e'mira qenc xweyî kin, k'îjan ku ez li we e'mir dikim ku biqedînin, Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikin, h'emû r'îyêd wîda her'in û xwe li wî bigirin, 23hingê Xudanê ji ber we berî li van h'emû mileta de û hûnê miletêd ji xwe mestir û qewattir bikin bindest. 24Her cîyê ku pe'nîya nigê we lêk'eve, wê bibe ya we. Ji ber'îyê h'eta Lubnanê, ji ç'emê Firatê h'eta Be'ra Navberê[*] wê bibe sînorê we[+]. 25T'u kesê li ber we teyax neke, Xudan Xwedêyê we wê tirs û xofa we bike li ser h'emû welatê ku hûnê nigêd xwe bavêjinê, çawa ku wî gotibû we[+].

26Ez îro dua û nifir'ê datînime li ber we, bibijêrin:[+] 27Dua ev e, heger hûn guh bidine e'mirêd Xudan Xwedêyê xwe, k'îjan ku ez îro li we e'mir dikim,[+] 28lê nifir' ev e, heger hûn guh nedine e'mirêd Xudan Xwedêyê xwe, ji vê r'îyê bişih'itin, k'îjan ku ez îro li we e'mir dikim û li pey xwedêyêd başqe ku hûn nas nakin her'in[+].

29Û gava Xudan Xwedêyê te, te bibe wî e'rdî, k'îjanî ku tu diçî xwer'a bikî milk', li ser ç'îyayê Girîzîmê tê dua e'lam kî û li ser ç'îyayê Eybal tê nifir' e'lam kî[+]. 30Ev ç'îya alîyê r'oavaya Ûrdunê, pey r'îya r'oavayê, li e'rdê kenanîyada[†] ne yêd ku E'rabada pêşberî Gîlgalê nêzîkî me'za[*] Moreh dimînin[+]. 31Hûn Ûrdunêr'a derbaz dibin, wekî her'in û wî e'rdî xwer'a bikine milk', k'îjan ku Xudan Xwedêyê we dide we. Hingê hûnê xwer'a bikine milk', li wir bijîn, 32bikin ku wan h'emû qeyde-qanûn û qirarêd ku ez îro datînime li ber we biqedînin.

### 12


Cîyê qulix kirinê

1Ev in qeyde-qanûn û qirarêd ku hûn gerekê bikin ku biqedînin, li ser wî e'rdî k'îjan ku Xudan[†] Xwedêyê kal-bavêd te wê çawa milk' bide te, h'emû r'ojêd ku hûn li ser dinê bijîn. 2Ew h'emû cîyêd wan mileta ku hûn diçinê xwer'a bikine milk', k'îderê ew xwedêyêd xwer'a qulix dikin: Ser ç'îya-banîya, ser gira û bin her dareke bi ç'iqil û belgada six t'emamî wêran kin. 3Gorîgehêd[†] wan wêran kin, h'eykelêd wan hûrdexweşî kin, Aşêrahêd[*] wan bişewitînin, p'ûtêd wan bibir'in û navêd wan li wî cîyî r'esît kin[+]. 4Hûn mîna wan Xudan Xwedêyê xwer'a qulix nekin. 5Lê wî cîyî ku Xudan Xwedêyê we wê bibijêre, ji nava h'emû qebîlêd weda ku li wir navê xwe lê dayne, xwe li wî cîyî bigirin û her'ine wir, 6dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê, qurbanêd xwe, dehekêd[†] xwe, dîyarîyêd destê xwe, sozêd xwe, dîyarîyêd xweye r'ezedilîyê, nixurîyêd pez û dewarêd xwe bibine li wir. 7Li wir ber Xudan Xwedêyê xwe hûn neferêd xweva bixwin û şa bin, bona her kirina destêd xwe ku Xudan Xwedêyêd te tu bimbarek kirî[+].

8Hûn gere van tişta nekin, çawa ku dilê we dixwaze, çi ku ji me her kes îro li vir dike, 9çimkî hûn hê nek'etine cîyê r'ih'etîyê û warê ku Xudan Xwedêyê te dide te[+]. 10Gava hûn Ûrdunêr'a derbaz bine wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê we dide we, xwer'a bikine milk', ewê r'ih'etîyê bide we ji h'emû dijminêd dora we, hingê hûnê bê qezî bijîn. 11Wî cîyê ku Xudan Xwedêyê we wê bibijêre ku navê xwe lê dayne, her tiştî bibine wir, çawa ku ez t'emî li we dikim, awa gotî: Dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê, qurbanêd xwe, dehekêd xwe, dîyarîyêd destê xwe û h'emû h'edîyêd xweye sozdayîye jibare, k'îjana ku hûnê Xudanr'a soz bidin. 12Û li ber Xudan Xwedêyê xwe şa bin, hûn û kur'êd we, qîzêd we, xulamêd we, carîyêd we, usa jî lêwîyê bajarêd weda, çimkî p'ar û warê wî t'evî we t'une[+].

13Haş ji xwe hebe dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê her cîyê ku te xweş tê nekî, 14lê t'enê wî cîyî ku Xudanê ji nava qebîleke te bibijêre, li wir dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê û her tiştî çi ku ez li te e'mir dikim bike.

15Lê tu dikarî li her bajarê xweda, weke wê bimbarekîya Xudan Xwedêyê xwe h'eywên serjêkî û goşt bixwî, çawa ku dilê te xweş tê. Paqij û ne paqij dikarin ji wî bixwin, mîna kara xezalê û bizina k'ûvî[†]. 16T'enê xûnê nexwin, wê mîna avê bir'êjine li ser e'rdê[+]. 17Îzina te t'une ku tu bajarêd xweda deheka genimê xwe, meya xwe, bizirê xwe, ne jî nixurîyêd pez-dewarêd xwe, h'emû dîyarîyêd xweye sozdayî, dîyarîyêd xweye r'ezedilîyê û dîyarîyêd destêd xwe bixwî. 18Lê tu gere van li ber Xudan Xwedêyê xwe li wî cîyî ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre bixwî. Bi vî awayî, bona her kirina destêd te, tu t'evî kur'ê xwe, qîza xwe, xulamê xwe, carîya xwe û lêwîyê bajarêd xweda li ber Xudan Xwedêyê xwe şa bin. 19Haş ji xwe hebe wekî t'emamîya r'ojêd xweda li ser e'rdê xwe bona lêwî tu xem bikî[+].

20Gava Xudan Xwedêyê te sînorê te berfire ke, çawa ku wî gote te û dilê te goşt bixwaze û bêjî: ‹Ezê goşt bixwim› hingê çiqasî dixwazî goşt bixwe. 21Lê heger ew cîyê ku Xudan Xwedêyê te bibijêre bona ku navê xwe lê dayne, gelek dûrî te be, hingê ji pez û dewarêd xwe, k'îjan ku Xudan dane te, çawa ku min li te e'mir kir serjêke û bajarêd xweda çiqas ku dilê te dixwaze bixwe. 22T'enê wê çawa kara xezalê û bizina k'ûvî dixwin usa bixwe, paqij û ne paqij dikarin wê bixwin. 23Lê nebî-nebî ku tu xûnê bixwî, çimkî xûn e'mir e, e'mir t'evî goşt nexwî[+]. 24Wê nexwe, mîna avê bir'êje li ser e'rdê. 25Wê nexwe wekî ter'a û pey ter'a jî zar'êd ter'a qenc be, heger tu heqîyê li ber ç'e'vê Xudan bikî. 26T'enê dayînêd xweye pîroz yan sozdayî hilde were li wî cîyî ku Xudanê bibijêre. 27Dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê, awa gotî goşt û xûnê, li ser gorîgeha Xudan Xwedêyê xwe bide. Xûna qurbanêd xweye din gere bir'êjî li ser gorîgeha Xudan Xwedêyê xwe û goşt bixwî. 28R'ind guh bide h'emû van xeberêd ku ez li te e'mir dikim, wekî ter'a, pey ter'a jî zar'êd ter'a qenc be h'eta-h'etayê, heger heqîyê û r'astîyê li ber ç'e'vê Xudan Xwedêyê xwe bikî.


P'ûtar'a qulix neke

29Xudan Xwedêyê te wan miletêd pêşîya te ku tu diçî berî wan dî wê qir' ke. Gava te berî wan da û e'rdê wan xwer'a kire milk', 30haş ji xwe hebe ku tu p'êgeha wanda nek'evî t'elê, gava ew li ber te bêne qir'kirinê, xwedêyêd wan neger'î, bêjî: ‹Ev miletana çawa xwedêyêd xwer'a qulix dikin? Ezê jî usa bikim›. 31Tu Xudan Xwedêyê xwer'a usa neke. Çimkî wana xwedêyêd xwer'a h'emû cûr'e k'irêtî dikirin yêd ku li ber Xudan r'eş in. Ew h'eta kur' û qîzêd xwe jî li ser agir xwedêyêd xwer'a dişewitînin. 32H'emû çi ku ez li we e'mir dikim bikin ku biqedînin. Ne li serda zêde kin ne jî kêm kin[+].

### 13


Gur'a k'îjan p'êxemberî bikin

1Heger ji nava teda p'êxember[†], yan yê xewna şirovedike derê û nîşan, yan k'eremetekê e'şeret ke 2û ew nîşan yan k'eremeta ku wî gotibû te bê sêrî, lê ew bêje: ‹Em li pey xwedêyêd başqe ku tu nas nakî her'in û em wanr'a qulix kin›,[+] 3tu gur'a wî p'êxemberî yan yê xewna şirovedike neke. Çimkî Xudan[†] Xwedêyê we, we dicêr'ibîne, wekî bizanibe hûn Xudan Xwedêyê xwe h'iz dikin bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya canîya xwe, yan na. 4Pey Xudan Xwedêyê xwe her'in, ji wî bitirsin, e'mirêd wî xweyî kin, guh bidine wî, wîr'a qulix kin û xwe li wî bigirin. 5Lê ew p'êxember yan yê xewna şirovedike gere bê kuştinê. Çimkî ew we miqabilî wî Xudan Xwedêyê we r'adike, k'îjanî ku hûn ji welatê Misirê derxistin û ji wê mala xulamtîyê xilaz kirin, ew dike ku we ji wê r'êyê bixalifîne, k'îjan ku Xudan Xwedêyê we li we e'mir kiribû têda her'in. Bi vî awayî xirabîyê ji nava xweda r'awva derxe[+].

6Heger birê te, kur'ê dîya te, kur'ê te, qîza te, k'ulfeta p'aşila teda, yan destebirakê te, te r'azî ke dizîva bêje: ‹Werin em her'in xwedêyêd başqer'a qulix kin›, ku ne te nas kirine ne jî kal-bavêd te, 7xwedêyêd miletêd dora xwer'a, heger nêzîkî te bin, yan dûrî te, ji serîkî e'rdê h'eta serê din, 8wîr'a qayl nebî û gur'a wî nekî. Bira h'eyfa te li wî neyê û dilê te lê neşewite, ne jî wî veşêrî[+]. 9Lê e'se wî bikujî, pêşîyê bira destê te li ser wî kuştinêr'a bilind be, paşê destê t'emamîya cime'tê[+]. 10Bide ber kevira bikuje, çimkî ewî kirîye ku te ji Xudan Xwedêyê te, k'îjanî tu ji Misirê ji mala xulamtîyê derxistî, bixalifîne[+]. 11Hingê t'emamîya Îsraêlê[†] bona wê yekê wê bibihê û bitirse, îdî xirabîya usa nav teda nakin.

12Heger tu bibihêyî wekî li nava bajarêd te yekîda ku Xudan Xwedêyê te dide te tu têda bijîyî, 13merivêd bêt'ewşe ji nava teda derk'etine û binelîyêd bajarê xwe xalifandine, gotine: ‹Werin em her'in xwedêyêd başqer'a qulix kin› (ku we ew nas nekirine), 14tu biger'e, e'nene ke û r'ind pê bih'ese. Heger ew usa ne, r'ast e ew k'irêtî li nava teda bûye, 15hingê binelîyêd wî bajarî e'se bide ber devê şûr bikuje, bajar û h'emû çi ku wîda ye, usa jî h'eywanêd wî, bide ber devê şûr qir' ke, ku nifir'ê Xudan bê sêrî. 16T'emamîya t'alên t'op ke nava meydanê. Bajar t'alênva Xudan Xwedêyê xwer'a agirşewat ke. Bira ew h'eta-h'etayê wêran bimîne û t'u car neyê avakirinê. 17Bira destê te t'u tiştê nifir'lêbûyî nek'eve, çi ku gere bê undakirinê, wekî alava hêrsa Xudan dayne û r'e'mê li te bike. K'eremê li te bike, te li hev zêde ke, çawa ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar, 18heger tu gur'a Xudan Xwedêyê xwe bikî, h'emû e'mirêd wî ku ez îro li te e'mir dikim xwey kî û heqîyê li ber ç'e'vê Xudan Xwedêyê xwe bikî.

### 14


H'eywanê h'elal û ne h'elal

1Hûn zar'êd Xudan[†] Xwedêyê xwe ne, bona mirîya xwe neh'er'işînin û p'or'ê nav ç'e'vêd xwe kur' nekin[+]. 2Çimkî tu Xudan Xwedêyê xwer'a miletekî buhurtî-jibare yî. Xudan tu ji h'emû miletêd li ser t'opa dinê bijartî wekî tu bibî miletê wîyî milk'ê wî[+].

3[•]T'u tiştê h'eram nexwe. 4Awa h'eywanêd ku hûn dikarin bixwin: Ga, pez, bizin, 5gak'ûvî, xezal, karxezal, bizina k'ûvî[†], bizinê qeya, qant'ebizin, peza k'ûvî. 6Her h'eywanê ku dik'ayê, dusimî û simvekirî ye, dikarin bixwin. 7Lê t'enê nava evêd ku dik'ayên yan dusimî û simvekirî ne, van nexwin: Deve, k'êvrûşk, qotik[†], çimkî r'aste ew dik'ayên lê simvekirî nînin, ew bona we ne h'elal in. 8Beraz jî, r'aste dusimî ye lê nak'ayê, ew ne h'elal e bona we, goştê wan nexwin ne jî cendekê wan k'evin.

9Ji h'emû h'eywanêd avêda, yêd ku milêd wan û paç'êd wan hene dikarin bixwin. 10Lê h'emûyêd ku milêd wan û paç'êd wan t'unene nexwin, ew bona we ne h'elal in.

11Her teyreda h'elal dikarin bixwin. 12Lê van hûn gere nexwin: Teyr, teyrê bazî û teyrê be'rê, 13qûş, qereqûş û bawîk cûr'êd wanva, 14her qar'qar'î cûr'êd wanva, 15deveqûş, bûmê şevê, me'sîgir û qerqe cûr'êd wanva, 16kundê korî biç'ûk, kundê korî mezin û kundê korî sipî, 17pêlîkan, qirqê Misirê[†], qazê me'sîya, 18legleg, quling cûr'êd wanva, pûpû, baç'ermok. 19Her mêş-morêd xweyîp'er' ne h'elal in bona we, ew bira neyêne xwarinê. 20Her teyreda h'elal dikarin bixwin.

21T'u h'eywana h'işkbûyî nexwin. Wê dikarî bidî xerîbê bajarêd xweda, bira ew bixwe, yan jî bifiroşe r'êwîya, çimkî tu miletekî buhurtî-jibare yî Xudan Xwedêyê xwer'a.

Karê li nav şîrê makêda nek'elînî[+].


Qanûna dehekê

22Haş ji xwe hebe çi ku tu bi h'emû t'oximê xwe her sal ji e'rdê distînî, dehekê[†] başqe kî[+]. 23Û ber Xudan Xwedêyê xwe, li wî cîyî ku ewê bibijêre wekî li wir navê xwe lê dayne, deheka genimê xwe, meya û bizirê xwe, nixurîyê pez û dewarê xwe bixwe. Bi vî awayî her r'oj tê hîn bî ji Xudan Xwedêyê xwe bitirsî. 24Heger r'îya wî cîyî gelekî dûr be û Xudan Xwedêyê te jî tu bimbarek kirî û tu nikaribî vê dehekê bibî li wî cîyî ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre wekî navê xwe lê dayne, 25hingê tu dikarî wê p'erar'a biguhêr'î. P'era bigire destê xwe û her'e cîyê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre. 26Bi van p'era tu dikarî her tiştê dilê te bixwaze bik'ir'î: pez, dewar, şerav, ava ceh û her tiştî çi ku tu bixwazî. Li wir ber Xudan Xwedêyê xwe tu neferêd xweva bixwe û şa be. 27lêwîyê bajarêd xweda bîr neke, çimkî p'ar û warê wî t'evî te t'une[+].

28K'utasîya sala sisîya deheka her tiştêd wê salê bîne û dayne li nava bajarêd xwe[+]. 29Hingê lêwî ku p'ar û warê wî t'evî te t'une, usa jî xerîb, sêwî, jinebî ku li nava bajarêd teda ne, wê bên, bixwin û t'êr bin, wekî Xudan Xwedêyê te dua li te bike, nava her şixulêd destêd teda ye ku tê bikî.

### 15


Baxşandina deyn li her h'eft salîyê

1K'utasîya her h'eft sala deyndarêd xwe bibaxşîne[+]. 2Baxşandin ev e: Ku kesekî xweyê deyn ku deyn dide hevalekî, gerekê bibaxşîne wî û ji hevalê xwe, ji birê xwe paşda nexwaze, çimkî baxşandin bona xatirê Xudan[†] e. 3Ji xerîba dikarî bixwazî, lê çi ku ser birê te ye, destê xwe jê bik'işîne,[+] 4li nava teda k'esîb gere t'unebe, çimkî Xudan wê e'se dua li te bike li ser wî e'rdî, ku Xudan Xwedêyê te çawa milk' dide te ku qazinc kî. 5T'enê tu r'ind guhdarîya dengê Xudan Xwedêyê xwe bike û t'am vî e'mirê ku ez îro li te e'mir dikim, bike ku biqedînî. 6Çimkî Xudan Xwedêyê te wê dua li te bike, çawa ku wî gote te. Tê deyn bidî gelek mileta lê tê xwexa deyndar nîbî. Tê serwêrtîyê li gelek mileta bikî, lê ewê serwêrtîyê li te nekin[+].

7Lê heger li nava teda, li nava bajarêd welatê teda ku Xudan Xwedêyê te dide te, yek ji Îsraêl[†] destteng be, dilê xwe neke kevir û hindava birayê xweyî desttengda destgirtî nîbe. 8Hindava wîda destvekirî be, ew h'ewcê çi be weke h'ewcedarîya wî bi mer'danî deyn bide wî[+]. 9Haş ji xwe hebe, ku dilê ter'a fikireke xirab derbaz nebe û bêjî: ‹Sala h'eftaye[†] baxşandinê nêzîk e› û ç'e'vê xirab li birê xweyî destteng binihêr'î û deyn nedî wî. Ewê hindava teda hewara xwe Xudan bîne û tê gunek'ar derêyî. 10Tu bi mer'danî bide wî, pey dayînêr'a jî bira li te çetin neyê. Çimkî bona wê yekê Xudan Xwedêyê te wê her şixulîda, tu dest bidî çi wê dua li te bike. 11Çimkî desttengê welatê teda kêm nîbin, lema ez li te e'mir dikim û dibêjim: ‹Tu e'rdê xweda hindava birê xweyî k'esîb û desttengda destvekirî be›[+].

12Heger birê te yan xûşka teye îbranî[†] ter'a bê firotanê çawa xulam, bira ew şeş sala ter'a xulamtîyê bike, lê sala h'efta wî aza ber'de[+]. 13Gava tu wî aza ber'dî, destvala ber'nedî. 14Bi mer'danî ji pezêd xwe, ji bêdera xwe û ji h'ewzê xweyî şeravê bide wî. Çawa ku Xudan Xwedêyê te tu bimbarek kirî usa bide wî. 15Û bîr bîne wekî tu jî xulam bûyî welatê Misirêda, lê Xudan Xwedêyê te tu azakirî, lema ez îro vî e'mirî didime te. 16Lê heger xulamê te bêje te: ‹Ez ji cem te naçim›, çimkî ew te û mala te h'iz dike, wî xweş tê li cem te bimîne. 17Hingê wî bispêre dêrî û bi dirêşê guhê wî qul ke, hingê ewê bibe xulamê teyî h'eta-h'etayê. Bi vî cûr'eyî jî t'evî carîya xwe bike[+].

18Bira ter'a k'eder neyê wekî tu wî aza ber'didî, çimkî ewî şeş sala ter'a xulamtî kirîye, heger dewsa wî p'ale bûya teyê dubare xerc kira. Xudan Xwedêyê te wê te li nava h'emû tiştîda çi ku tu bikî bimbarek ke.


Qanûna bona nixurîyêd pêz-dêwêr

19H'emû nixurîyê nêrîn ji pez û dewarê xwe Xudan Xwedêyê xwer'a nedir[†] ke. Bi gayê xweyî nixurî nexebite û nixurîyê pezê xwe nebir'e[+]. 20Li ber Xudan Xwedêyê xwe li wî cîyê ku Xudan wê bibijêre, her sal tu û neferêd xweva wan li wir bixwin. 21Lê heger ew bi qusûr e, seqet e yan kor e, yan bi qusûreke giran e, wê Xudan Xwedêyê xwer'a neke qurban[+]. 22Bajarêd xweda dikarî wê bixwî. Paqij û ne paqij dikarin wê bixin, mîna kara xezalê û bizina k'ûvî[†]. 23T'enê xûnê nexwe, wê mîna avê bir'êje li ser e'rdê[+].

### 16


Cejina Derbazbûnê

1[•]Meha Abîbê[*] xweyî ke û Cejina Derbazbûnê[†] Xudan[†] Xwedêyê xwer'a bike, çimkî meha Abîbêda Xudan Xwedêyê te şev tu ji Misirê derxistî. 2Ji pez û dewarê xwe Xudan Xwedêyê xwer'a Cejina Derbazbûnê serjêke, li wî cîyê ku Xudanê bibijêre wekî navê xwe lê dayne. 3T'evî wê t'u tiştê hevîrtir'şkkirî nexwe, h'eft r'oja t'evî wê nanê şkeva bixwe, awa gotî nanê zelûlîyê, çimkî tu leze-lez ji Misirê derk'etî. Wekî h'emû r'ojêd e'mirê xweda, r'oja xweye ji welatê Misirê derk'etinê bîr bînî[+]. 4Li nava t'emamîya sînorê teda h'eft r'oja gerekê hevîrtir'şk t'unebe û goştê qurbana êvara r'oja yekê bira nemîne h'eta sibehê[+]. 5Tu nikarî qurbana Derbazbûnê t'u bajarîda ku Xudan Xwedêyê te dide te serjêkî. 6Lê t'enê li wî cîyî ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre wekî navê xwe lê dayne, êvarê, çaxê r'o diçe ava, qurbana Derbazbûnê serjêke, xût wî wextî gava tu ji Misirê derk'etîyî. 7Li wî cîyî ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre, bipêje û bixwe. Sibehê veger'e her'e konê xwe. 8Şeş r'oja nanê şkeva bixwe, r'oja h'efta civîna Xudan Xwedêyê te ye, t'u xebatê neke.


Cejina H'eftîya

9H'eft h'eftîya xwer'a bijmire. Ji wî wextê ku tu dest pê bikî bi de'sê genim bidirûyî, h'eft h'eftîya bijmire[+]. 10Hingê Cejina H'eftîya[†] Xudan Xwedêyê xwer'a bike, dîyarîke r'ezedilîyê anegorî wê yekê bi çi Xudan Xwedêyê te wê te bimbarek ke bide. 11Li ber Xudan Xwedêyê xwe li wî cîyê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre, wekî navê xwe lê dayne, şa be t'evî kur'ê xwe, qîza xwe, xulamê xwe, carîya xwe, lêwîyê bajarêd xweda, xerîb, sêwî û jinebîya ku nava teda ne. 12Bîr bîne ku tu Misirêda xulam bûyî, van qeyde-qanûna xwey ke û biqedîne[+].


Cejina H'olikçêkirinê

13Gava ji bêdera xwe û ji h'ewzê xwe şeravê hildî, hingê Cejina H'olikçêkirinê[†] h'eft r'oja bike[+]. 14Cejina xweda tu, kur'ê xwe, qîza xwe, xulamê xwe, carîya xweva, lêwî, xerîb, sêwî û jinebîya ku bajarêd teda ne şa be. 15H'eft r'oja cejinê Xudan Xwedêyê xwer'a bike, li wî cîyê ku Xudan Xwedêyê bibijêre. Çimkî Xudan Xwedêyê te wê dua li te, h'emû deremetêd te, her kirinêd destêd te bike û tê t'enê şa bî.

16Salê sê cara bira h'emû qisimê teyî nêrîn li ber Xudan Xwedêyê te li wî cîyê ku Xudanê bibijêre, bisekinin: Cejina Nanê Şkevada[†], Cejina H'eftîyada û Cejina H'olikçêkirinêda. Lê bira dest vala li ber Xudan nesekinin. 17Çiqas ku destê her kesîva tê bira bîne, anegorî bimbarekkirina ku Xudan Xwedêyê te bona te kirîye.


K'ifşkirina serwêr û h'akima

18Li nava h'emû bajarêd ku Xudan Xwedêyê te dide te anegorî qebîlêd te, h'akima û serwêra k'ifş ke, wekî bi dîwana r'ast dîwana milet bikin[+]. 19Heqîyê net'er'ibîne, firqîyê daneyne û r'uşetê hilnede, çimkî r'uşet ç'e'vê bîlana kor dike û gotinêd r'asta derew derdixe[+]. 20R'astîyê, t'enê pey r'astîyê her'e, wekî tu sax-silamet bî û ew e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk'.


P'ûtar'a qulix neke

21Li ber gorîgeha[†] Xudan Xwedêyê xwe ku tê xwer'a çêkî, t'u cûr'e darêd Aşêrahê[*] xwer'a daneç'ikînî[+]. 22Û xwer'a h'eykel nede sekinandin, ew li ber Xudan Xwedêyê te r'eş e.

### 17


T'er'ibandina sond

1Ga yan berxa bi qusûr yan jî bi her cûr'e kêmasî, Xudan[†] Xwedêyê xwer'a qurban nede, çimkî ew bona Xudan Xwedêyê te k'irêtî ye[+].

2Heger li nava teda, li nava bajarêd te yekîda, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te dide te, mêrek yan jinek xirabîyê li ber ç'e'vê Xudan Xwedêyê te bike, peymana[†] wî bit'er'ibîne, 3r'abe her'e xwedêyêd başqer'a qulix ke, li ber te'vê, yan hîvê, yan h'emû nexşêd e'zmên ta be ku Xwedê e'mir nekirîye, 4gava te pê bih'esînin yan tu bibihêyî, baş e'nene ke. Heger ew usa ye, r'ast e ew k'irêtî li nava Îsraêlda[†] bûye, 5hingê wî mêrî yan wê jinê, k'îjanî ku ew xirabî kirîye, derxe li ber dergehêd xwe û bide li ber kevira, wekî ew bimire, heger mêr be yan jin be[+]. 6Bi gotinêd du-sê şe'da yê hêjayî mirinê bê kuştinê. Bi gotina şe'dekî neyê kuştinê[+]. 7Pêşîyê destê şe'da gere li ser wî bilind bin bikujin, paşê destê t'emamîya cime'tê. Bi vî awayî xirabîyê li nava xweda r'awva derxe[+].


Safîkirina dîwanêd çetin

8Gava pirsêd cûr'e-cûr'e qet'ilkirinê, yan hevr'ik'îyê, yan zîyankirinê nava bajarêd teda şer'-de'w pêşda bên û bona te ze'met be ku safî kî, hingê r'abe her'e li wî cîyê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre. 9Her'e li cem lêwîyêd k'ahîn[†] û h'akimê wan r'oja bipirse, ewê dîwana r'ast ter'a bêjin[+]. 10Anegorî gotina wane ji wî cîyê ku Xudanê bibijêre bike, bike ku biqedînî h'emû çi ku ew nîşanî te bikin. 11Bi wê hînkirina ku ew te hîn kin û bi qirara ku ew ter'a bêjin bike. Ji wê xebera ku ewê bêjine te ne ç'ep dager'e ne jî r'ast. 12Lê merivê ku k'ubar be, gur'a k'ahînê ku li wir Xudan Xwedêyê ter'a qulix dike, yan gur'a h'akim neke bira ew meriv bê kuştinê. Bi vî awayî xirabîyê r'awva ji nava Îsraêl derxe. 13T'emamîya milet wê bibihê, bitirse û wir şûnda wê k'ubar nîbe.


Hînkirinêd bona p'adşa

14Gava tu her'î wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk' û li wir bijîyî, tê bêjî: ‹Ezê mîna h'emû miletêd dora xwe p'adşa li ser xwe k'ifş kim›. 15P'adşê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre wî li ser xwe k'ifş ke, ji nava miletê xwe, wî li ser xwe k'ifş ke. Tu nikarî xerîbekî, ku ne ji biratîya te ye, li ser xwe p'adşa k'ifş kî. 16T'enê bira ew xwer'a hespa zêde neke û milet veneger'îne Misirê bona zêdekirina hespa. Çimkî Xudan gote we: ‹T'u car îdî vê r'êyêda veneger'in›. 17Ne bira k'ulfet zêde ke, wekî dilê wî nexalife û ne jî bira zêr' û zîv xwer'a gelekî zêde ke[+]. 18Gava ew r'ûnê li ser t'extê p'adşatîya xwe, bira ew xwer'a ji k'itêba van qanûna, k'îjan ku li cem lêwîyêd k'ahîna ye, k'itêbekê xwer'a ji ber wê binivîse. 19Bira ew li cem wî be û bira wê bixûne t'emamîya r'ojêd e'mirê xweda, wekî ew hîn be bitirse ji Xudan Xwedêyê xwe ku h'emû van xeberêd qanûnê, van qeyde-qanûna xweyî ke û biqedîne. 20Wekî dilê wî li ser birayêd wîr'a k'ubar nebe û ew ji vî e'mirî ne ç'ep dager'e ne jî r'ast. Bi vî awayî ew û kur'êd wî wê dirêj p'adşatîya xwe li nava Îsraêl bikin.

### 18


K'ahîn û Lêwî

1Bira p'ar û war bona lêwîyê k'ahîn[†] û t'emamîya qebîla Lêwî t'evî Îsraêl[†] t'une be. Bira ew ji gorîşewatêd Xudanr'a[†] dayî bixwin ku milk'ê wan e. 2Warê wî li nava birayêd wî t'unebe. Xudan e warê wî, çawa ku Xudan gotibû wî[+].

3Û awa çi ku gere milet bide k'ahîna: Ji gorîyêd ku têne dayînê ga yan pez, gere pîlekê, çengîya û h'ûr bide k'ahîn[+]. 4Berêd deremeta pêşin[†] ji genimê xwe, ji meya û bizirê xwe û bir'îna pêşin e pezêd xwe bide wî[+]. 5Çimkî Xudan Xwedêyê te ew ji nava h'emû qebîlêd te bijart, wekî ew kur'êd xweva her t'im li ber Xudan nava qulixkirinêda bin. 6Heger lêwîk ji bajarekî nava t'emamîya Îsraêl k'îderê ew dimîne bi r'ezedilîya xwe cîguhastî be li wî cîyê ku Xudan bibijêre[+] 7û navê Xudan Xwedêyê xwer'a qulix ke, çawa ku t'emam birayêd wîye lêwî, ku li wir li ber Xudan sekinîne. 8Ew gerekê xurekê xwe weke lêwîyêd mayîn bistîne, wê neyê h'esabê ku ewî hebûka xwe firotîye û dêstda heye.


Miqabilî k'oç'ektîyê bisekinin

9Gava tu bik'evî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te, hînî k'irêtîkirina wan mileta nebe[+]. 10Bira nava teda yê usa t'une be, yê ku kur' yan qîza xwe nava êgirr'a derbaz dike[*], ne k'oç'ek, ne sêrbaz, ne r'e'mildar, ne jî pîresêr,[+] 11ne nifir'kir, ne yê ku gazî r'uh'a dike, ne xweyîh'unir, ne jî yê ku gazî mirîya dike[+]. 12Çimkî li ber ç'e'vê Xudan yê ku vê yekê dike k'irêt e û bona van k'irêtîya Xudan Xwedêyê te ji ber te berî wan mileta dide. 13Lê tu ber Xudan Xwedêyê xwe k'amil be. 14Çimkî ev miletêd ku tu berî wan didî, ew gur'a sêrbaz û k'oç'eka dikin lê Xudan Xwedêyê te ev yek ne daye te.


P'êxemberê r'ast û ne r'ast

15Xudan Xwedêyê te wê ji nava te û birayêd te p'êxemberekî[†] mîna min bona te derxe. Gur'a wî bikin[+]. 16Awa çi ku te li ber H'orêbê r'oja civatê ji Xudan Xwedêyê xwe xwest û got: ‹Bira îdî dengê Xudan Xwedêyê xwe nebihêm û ev agirê mezin nebînim wekî ez nemirim›[+]. 17Xudan gote min: ‹Qenc e çi ku wan got[+]. 18Ezê ji nava miletê wan p'êxemberekî mîna te wanr'a derxim, ezê xeberêd xwe daynime ser zarê wî û ezê çi li wî e'mir kim ewê wanr'a bêje[+]. 19Û ew merivê ku gur'a xeberêd min neke, awa gotî wan xeberêd ku p'êxemberê bi navê min bêje, ezê ji wî merivî bixwazim. 20Lê ew p'êxemberê ku turuş ke bi navê min tiştekî bêje ku min li wî e'mir nekirîye wekî bêje, yan ewê ku bi navê xudanêd başqe xeber de, ew p'êxember gere bimire›[+]. 21Û heger tu dilê xweda bêjî: ‹Çawa emê tê derxin ku ev xebera ne ji Xudan e?› 22Heger p'êxember bi navê Xudan xeber de, lê ew xeber neyê sêrî, wekî usa ye ew xeber ne ji Xudan e. P'êxember ew yek ji dest k'ubarîyê gotîye, ji wî netirse.

### 19


Bajarêd bona sit'arbûnê

1[•]Gava Xudan[†] Xwedêyê te qir'a wan mileta bîne, e'rdê k'îjana Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk' û bajar, malêd wanda cî-war bî, 2hingê ji nava wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk', xwer'a sê bajara başqe kî. 3R'îya wan çêke. T'emamîya e'rdê xwe, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te milk' dide te, belayî li ser sê p'ara ke. Bi vî awayî her mêrkuj dikare bir'eve li van bajara yekî.

4Awa k'îjan mêrkuj dikare bir'eve li wir û sax bimîne: Yê k'u merivekî bê h'emdê xwe bikuje, ku ne duhu ne jî pêr dijminê hev nîbûne. 5Gava merivek t'evî yekî din her'e mêşe dara bibir'e û gava balt'e bilind ke dar bibir'e, balt'e ji destû derk'eve hevalê wî k'eve ew bimire, ev meriv bira bir'eve li wan bajara yekî û wê sax bimîne[+]. 6Heger r'ê gelek dirêj be, yê h'eyfa xûnê hilde wê bi hêrsa dilê xwe pey mêrkuj k'eve wî bigire û bikuje, lê ew ne hêjayî mirinê bû, çimkî ne duhu ne jî pêr ew dijminê hev nîbûne, 7lema ez li te e'mir dikim, dibêjim: ‹Sê bajara xwer'a başqe ke›.

8Gava Xudan Xwedêyê te sînorê te berfire ke, çawa ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar û t'emamîya e'rdê ku soz da, bide kal-bavêd te bide te, 9heger van h'emû e'mira baş xweyî kî, çawa ku ez îro li te e'mir dikim, Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikî û h'emû r'ojêd e'mirê xweda r'îyêd wîda her'î, sê bajarêd din jî li ser van her sê bajara zêde kî. 10Bi vî awayî bira xûna yê bê sûc li nava e'rdê teda, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te milk' dide te, neyê r'êtinê û xûna wî li ser te nebe[+].

11Lê heger yek yekî dinr'a dijminatîyê bike, xwe li wî bitelîne, r'abe lê xe bikuje û bir'eve li van bajara yekî,[+] 12r'ûspîyêd bajarê wî bira bişînin û wî ji wir bînin, bidine destê yê ku h'eyfa xûnê wê hilde, wekî ew bê kuştinê. 13Bira h'eyfa te li wî neyê, yê ku xûna bê sûc Îsraêlêda[†] r'êtîye, ewî bide hildanê. Bi vî awayî wê ter'a qenc be[+].


Sînorê nava cînara

14Sînorê nava milk'ê xwe û cînarê xwe, k'îjan ku kal-bavêd te danîne li wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk', cî neleqînî[+].


Bona şe'da

15Şe'dek t'enê nikare miqabilî merivekî ku her cûr'e xirabî yan gune kirîye bisekine. Bi devê du yan sê şe'da her tişt bira bê îzbatkirinê[+]. 16Heger şe'dekî ner'ast miqabilî yekî din derê û bi mixenetîyê şikîyatê wî bike,[+] 17ev her du merî ku hevr'a k'etine de'wê, bira li ber Xudan, li ber k'ahîn[†] û h'akimêd wan r'oja, bisekinin[+]. 18H'akim bira baş e'nene kin, heger derewîya şe'de bê girtinê, ewî derew miqabilî birê xwe şe'detî daye, 19hingê çi ku wî birê xwer'a dixwest, bînine serê wî. Bi vî awayî xirabîyê ji nava xweda r'awva derxe[+]. 20Yêd mayîn wê bibihên û bitirsin, îdî wê xirabîya usa li nava teda nekin. 21Bira h'eyfa te e'mir ji ber e'mirva, ç'e'v ji ber ç'e'vva, diran ji ber diranva, dest ji ber destva, nig ji ber nigva neyê[+].

### 20


Qanûnê bona şêr'

1Gava tu derêyî şêr' miqabilî dijminêd xwe, hesp, e'reba û miletê ji xwe gelektir bibînî, ji wan netirse, çimkî Xudan[†] Xwedêyê te yê ku tu ji welatê Misirê hevraz derxistî t'evî te ye. 2Gava ku hûn dest bi şêr' bikin bira k'ahîn[†] bê cime'têr'a xeber de û 3bêje wan: ‹Bibihê Îsraêl[†]! Îro hûnê miqabilî dijminêd xwe r'abine şêr', li ber wan bira dilê we sist nebe, netirsin, nebizdin û li ber wan nelerizin. 4Çimkî Xudan Xwedêyê we t'evî we tê ku alîyê we miqabilî dijminêd we şer' ke û we xilaz ke›. 5Serwêr jî bira cime'têr'a xeber din û bêjin: ‹Heye merî ku mala nû çêkirîye û hê nek'işîyayê? Bira her'e veger'e mala xwe, wekî ew şêr'da nemire û yekî din bik'işe mala wî. 6Û heye merî ku baxê tirîya daç'ikandîye, lê hê jê hilnedaye? Bira veger'e her'e mala xwe, wekî ew şêr'da nemire û yekî din ji baxê wî hilnede. 7Yan heye merî ku nîşankirî ye, lê hê dergîstî ye? Bira veger'e her'e mala xwe, wekî ew şêr'da nemire û yekî din dergîstîya wî nestîne›[+]. 8Bira serwêr dîsa t'evî cime'tê xeberdin û bêjin: ‹Heye merîyê tirsonek û dil sist, bira veger'e her'e mala xwe, wekî ew dilê birayêd xwe mîna dilê xwe sist neke›. 9Gava serwêr xeberdana t'evî cime'tê xilaz kin, hingê bira sereskera li ser cime'tê k'ifş kin.

10K'engê tu nêzîkî bajarekî bî ku wî zeft kî, e'dilayê dayne ber wî. 11Heger ew caba e'dilaya te bide û derî li ber te veke, hingê bira h'emû cime'ta wî bajarîda bibe xercdar û xulamê te. 12Lê heger ew e'dilayîyê nexwaze û miqabilî te şer' ke, dora wî bigire 13û k'engê Xudan Xwedêyê te wî bide destê te hingê h'emû mêra bide ber devê şûr. 14T'enê jin û zar'a, h'eywên, h'emû çi ku bajêrda hebe, h'emû t'alanê wî hilde xwer'a. T'alanê dijminêd xwe, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te da destê te bide xebatê[+]. 15Aha bîne serê h'emû bajarêd gelekî dûrî xwe, k'îjan ku ne ji bajarêd van mileta ne. 16Li bajarêd van miletada, yêd ku Xudan Xwedêyê te war dide te, t'u bînberî sax nehêlî. 17Lê k'oka wan bîne ku nifir'ê Xudan bê sêrî: H'îtîya, emorîya[†], kenanîya[†], pirîzzîya, h'îwîya û yebûsîya, çawa ku Xudan Xwedêyê te li te e'mir kir[+]. 18Wekî ew we hînî kirina wan h'emû k'irêtîya nekin, k'îjan ku wan xwedêyêd xwer'a dikir, ku nebe hûn li ber Xudan Xwedêyê xwe guna bikin.

19Heger tu we'dekî dirêj li dora bajarekî bigirî, ku şer' kî û zeft kî, darêd wî nebir'î, balt'e li wan nexî çimkî tê ji wan bixwî, awa wan nebir'î. Dara çolê t'u meriv e, ku ew ji te bir'eve bik'eve bajarê, ku te dorê girtîye? 20Lê ji wan darêd ku tu zanî wekî ew berê xwarinê nadin, wan dikarî bişkênî, bibir'î. Û çi ku bona dorgirtina bajarê ku tu miqabilî şer' dikî lazim e çê ke, h'eta ku tu ser wan k'evî.

### 21


Safîkirina mêrkujîya ne e'yan

1Heger li nava wî e'rdê ku Xudan[†] Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk', li çolê cinyazê merîkî bê dîtinê û nee'yan be k'ê ew kuştîye, 2bira r'ûspîyêd te û h'akimêd te derên û ji cinyaz h'eta bajarêd dora wî çap kin. 3Bira r'ûspîyêd bajarê lapî nêzîkî cinyaz, nogineke bi k'îjanê hê xebat nekirine û k'îjan ku hê nek'etîye binê nîr[+]. 4R'ûspîyêd wî bajarî gere wê noginê berjêr bibine newaleka ku ç'em dik'işe û e'rd wê jî ne hatîye r'akirinê ne jî çandinê, wê newalêda bira stukura noginê bişkênin. 5K'ahînê[†] zar'êd Lêwî wê bêne nêzîk, çimkî Xudan Xwedêyê te ew bijartin ku wîr'a qulix kin û bi navê Xudan bimbarek bikin, bi xebera wan gere her şer'-de'w û hevr'ik'î bêne safîkirinê[+]. 6H'emû r'ûspîyêd bajarê lapî nêzîkî cinyaz bira destêd xwe li ser nogina newalêda stukur şkênandîda bişon 7û e'lam kin, bêjin: ‹Destêd me ev xûn ner'êtîye û ç'e'vêd me nedîtine. 8Xudan, bibaxşîne miletê xwe Îsraêl[†], k'îjan ku te xilaz kir, heqê xûna bê sûc neyne li ser miletê xwe Îsraêl›. Bira ev xûn li wan bê baxşandinê[+]. 9Bi vî awayî tê li ber ç'e'vê Xudan r'astîyê bikî gava xûna bê sûc ji nava xweda bişoyî[+].


Cûr'e-cûr'e qanûnêd li ser guna

10Gava miqabilî dijminêd xwe derêyî şêr' û Xudan Xwedêyê te wan bide destê te, tu wan hêsîr hildî, 11heger li nava hêsîra jineke bedew bibînî, wê begem kî û xwer'a bixwazî, 12wê bîne mala xwe. Bira ew p'or'ê xwe kur' ke, neynikêd xwe bibir'e[+] 13û k'incêd xweye hêsîrîyê bêxe, mala teda r'ûnê û t'am mehekê bona dê û bavê xwe bigirî, peyr'a tu serê xwe pêr'a dayne, hûnê bibine jin û mêr. 14Lê heger peyr'a tu wê nexwazî, wê ber'de, k'uda dixwaze bira her'e. Wê nefiroşe, ne jî çawa carî h'esab ke, çimkî te ew bêhurmet kir.

15Heger du jinêd yekî hebin ew yekê h'iz bike lê ya din h'iz neke, ew wîr'a kur'a bînin, ya h'izkirî jî ya neh'izkirî jî, lê kur'ê nixurî ya neh'izkirî bîne,[+] 16wextê hebûka xwe kur'êd xwer'a p'areveke, ew nikare cîyê pêşin bide kur'ê ya h'izkirî li dewsa nixurîyê xwe ku ji ya neh'izkirî ye. 17Lê ew gerekê kur'ê ya neh'izkirî nixurî h'esab ke û dubare ji h'emû hebûka xwe bide wî, çimkî ew e destpêbûna qewata wî, nixurtî wîr'a dik'eve.

18Heger kur'ê yekî serh'işk yan neêlim be, gur'a dê û bavê xwe neke, ewana li wî hilatibin lê ewî guh nedabe wan,[+] 19bira dê û bavê wî hildin wî bibine li cem r'ûspîyêd, hinda dergehêd bajarê[*] wî. 20Bêjine r'ûspîyêd bajarê wî: ‹Ev kur'ê me serh'işk û neêlim e, ew gur'a me nake, p'ir'xur û serxweş e›[+]. 21Hingê bira h'emû binelîyêd bajarê wî, wî bidine ber kevira, bikujin. Bi vî awayî xirabîyê ji nava xweda r'awva derxe, h'emû Îsraêl wê bibihê û bitirse.

22Heger yek neheqîke hêjayî mirinê bike û ew bê kuştinê, darva tu wî darda kî,[+] 23nehêle wekî cinyazê wî şevê li ser darê bimîne, lê wî hema wê r'ojê jî defin ke. Çimkî nifir'a Xudan ser yê darva dardakirî ye. E'rdê xwe ku Xudan Xwedêyê te dide te çawa war neh'er'imîne[+].

### 22


Dûmayîkirina cûr'êd qanûna li ser guna

1Gava tu ga yan peza birayê xweyî îsraêlî[†] ku unda bûne bibînî, tu gere pişta xwe nedî wan, lê tu e'se wan li birayê xwe veger'înî[+]. 2Lê heger birê te dûrî te dimîne, yan tu wî nas nakî, wan bibe mala xwe û bira ew li cem te bin, h'eta ku birê te pirsa wan neke, hingê tu li wî veger'îne. 3Usa jî hindava k'era wî, k'inca wî, her tiştîda ku birê te unda dike û tu dibînî bike, nebe ku tu usa bidî k'ifşê ku te ew nedîtine.

4Tu gere pişta xwe nedî k'er yan gayê birayê xwe, gava ku tu bibînî ew li ser r'ê k'etine, lê alî wî bike wan r'ake ser p'îya.

5Bira k'incê mêra li k'ulfetê t'unebe û mêr jî k'incê k'ulfet xwe neke, her kesê ku vê yekê dike e li ber Xudan[†] Xwedêyê te k'irêt e.

6Gava r'êda hêlûna teyredekî li ser darekê, yan li ser e'rdê t'evî cûcûka, yan hêka û mak li ser cûcûka, yan hêka r'astî te bê, makê t'evî cûcûka hilnedî[+]. 7Tu gere makê ber'dî lê cûcûka dikarî hildî xwer'a, wekî ter'a qenc be û r'ojêd te dirêj bin.

8Gava tu mala nû çêkî, ser banî dora wê sûreke nimiz çêke, wekî tu xûnê neynî li ser mala xwe, gava yek ji ser ban bik'eve.

9Baxê xweyî tirîyada t'oximêd mayîn ner'eşînî, yan na ew berê t'oximê te çandî û tirî wê pîroz[*] bin û îzina te wê t'unebe wan bidî xebatê[+].

10Pê ga û k'erê bi hevr'a cotk'arîyê nekî.

11K'inca bi cûr'e-cûr'e t'êlê r'îs û k'itanî bi hevr'a hûnandî xwe nekî.

12Li ser her çar kevîyêd p'otê xwe bi k'îjanî tu xwe dinixêmî r'îşîya çêkî[+].


Qanûna bona namûsa qîzê

13Heger yek jinekê bistîne, serê xwe pêr'a dayne û paşê ew li ber ç'e'vê wî r'eş be, 14şer' bavêjê, navê xirab li pey wê xe û bêje: ‹Min ev jin xwer'a xwest, serê xwe jêr'a danî lê min namûsa wê nedît›. 15Hingê bira dê û bavê keç'ikê nîşana namûsa keç'ikê hildin bibine li ber r'ûspîyêd bajêre li ber dergeha 16û bavê keç'ikê bêje r'ûspîya: ‹Min qîza xwe da vî merivî lê ewî jenande wê, 17va ye ew şer'a dike û dibêje: «Min namûs li cem qîza te nedît», lê va ye nîşana namûsa qîza min›. Û nivîna wê nîşanî r'ûspîyêd bajêr kin. 18Hingê bira r'ûspîyêd wî bajarî ewî merivî bigirin û ceza kin. 19Sed zîvî ji wî bistînin û bidine bavê keç'ikê, bona wekî wî navê xirab li pey qîza îsraêlî xist. Ew keç'ik jî bira bibe jina wî, ew nikare wê ber'de li nava h'emû r'ojêd xweda.

20Lê heger çi ku hatîye gotinê r'ast e, namûsa keç'ikê t'unebûye, 21hingê bira keç'ikê bibine li ber derê mala bavê wê û merivêd bajêr wê bidine li ber kevira bikujin. Çimkî ewê r'obetî kir li nava Îsraêlda, qavî kirîye mala bavê xweda. Bi vî awayî tê xirabîyê li nava xweda r'awva derxî.

22Heger mêrek t'evî jina mêrkirî serê xwe dayne û ev yek e'yan be, bira her du jî bêne kuştinê: Hin mêrê ku serê xwe pêr'a danî û hin jî ew jin. Bi vî awayî tê xirabîyê li nava Îsraêl r'awva derxî[+].

23Gava qîzek mêrekîr'a bê nîşankirinê û yek bajêrda r'astî wê bê û serê xwe pêr'a dayne, 24hingê her duya jî derxine li ber dergehê wî bajarî û wan bidine li ber kevira bikujin. Qîz çimkî bajêrda bûye lê nekirîye hewar-gazî, mêr jî çimkî dergîstîya yekî din r'ûr'eş kirîye. Bi vî awayî tê xirabîyê li nava xweda r'awva derxî. 25Lê heger çolê merivek r'astî qîza nîşankirî bê, wê bigire û serê xwe wêr'a dayne, bira t'enê ew merivê ku t'evî wê serê xwe danîye bimire. 26Lê dest nede qîzê, gunê hêjayî mirinê li ser qîzê t'uneye. Ev mîna wê yekê ye gava yek bigihîje li ser yekî din û bikuje. 27Çimkî ew çolê r'astî wê hatîye, qîza nîşankirî kirîye hewar-gazî lê t'u kes li wir t'unebûye ku wê xilaz ke.

28Gava yek r'astî qîzeke ne mêrkirî bê, wê bigire serê xwe wêr'a dayne û ev yek e'yan be, 29hingê bira mêrê ku serê xwe wêr'a danîye, pêncî zîvî bide bavê qîzê û bira ew bibe jina wî, çimkî ewî ew r'ûr'eş kir. Ew îdî nikare wê ber'de li nava h'emû r'ojêd xweda[+].

30Bira t'u kes jinbava xwe nestîne, awa gotî cî nivîna bavê xwe bêhurmet neke[+].

### 23


Qanûna bona wan k'ê dikare yan nikare bik'eve nava civîna Xudan

1Ewê ku batîyêd wî p'erç'iqandî bin, yan qamîşê wî bir'î be, bira nek'eve nava civîna Xudan[†][+].

2Zar'a ji qavîyê bûyî nikare bik'eve civîna Xudan, ne jî zur'eta wîye deha dikare bik'eve nava civîna Xudan.

3Amonî[†] û mowabî[†] nikare bik'eve nava civîna Xudan, ne jî zur'eta wane deha dikare bik'eve nava civîna Xudan. 4Çimkî wan hûn bi nan û avê qebûl nekirin li ser r'îya ku hûn ji Misirê derk'etin û wan Bilamê kur'ê Beûr ji Pit'ora Aram-Naharaîmê[*] miqabilî te k'irê kirin, wekî nifir'a li te bike[*][+]. 5Lê Xudan Xwedêyê te nexwest guh bide Bilam, Xudan Xwedêyê te bona te nifir' guhaste dua, çimkî Xudan Xwedêyê te te h'iz dike[+]. 6T'emamîya r'ojêd e'mirê xweda, e'dilayê û çerxa r'ast wanr'a nexwaze.

7Ji edomî[†] zivêr nebe, çimkî ew birayê te ye. Ji misirî zivêr nebe, çimkî tu xerîb bûyî welatê wîda[+]. 8Zar'êd wane zur'eta sisîya dikarin bik'evine nava civîne Xudan.


Qanûnêd bona paqijîya zomêd ordîya

9Gava tu ordîyêva derk'evî miqabilî dijminêd xwe, h'evza xwe ji her xirabîyê bike. 10Heger cem te merivek xewnxapî be, ne paqij be, bira ew ji zomê derk'eve der û nek'eve nava zomê[+]. 11Bira berê êvarê ew xwe bi avê bişo û çaxê ku r'o diçe ava hingê ew dikare veger'e zomê.

12Gere ji zomê der cîyê te hebe, wekî bikaribî li wir derêyî der. 13Xêncî ç'ekêd te gerekê bêrika te jî hebe û gava ji zomê derêyî der, bi wê ç'e'lekê vede û e'deba xwe ç'e'l ke. 14Çimkî Xudan Xwedêyê te li nav zoma teda diger'e, wekî te aza ke û dijminêd te bide destê te, bira zoma te pîroz be, ku nebe Xudan nava teda tiştekî şermî bibîne û dûrî te k'eve[+].


Qanûna bona xulamêd ku ji xweyê xweyî welatder bir'evin

15Gava xulamek[*] ji xweyê xwe bir'eve û hewara xwe te bîne, wî nede destê xweyê wî. 16Bira ew li cem te, nava teda bijî, li wî cîyê ku ew li nava bajarêd te yekîda bibijêre, k'îderê ew bixwaze. Ze'metê nede wî.


Qanûna li ser qavîyê

17Bira li nava qîz û kur'êd Îsraêlda[†] xwefroş[*] t'une bin[+]. 18Bona t'u ad-qirarê, qazinca ya qav, yan yê kûç'iksan, nebî mala Xudan Xwedêyê xwe, çimkî her du jî k'irêtî ne li ber Xudan Xwedêyê te.


Qanûna bona deyn û selefa

19Bi selefa ne p'ere, ne nan, ne jî tiştêd mayîn çi ku bi selef tê dayînê nede birayê xweyî îsraêlî. 20Bi selef dikarî bidî yê xerîb, lê bi selef nede birayê xwe, wekî Xudan Xwedêyê te te bimbarek ke li nava h'emû kirina destêd te li ser e'rdê ku tu diçî ku xwer'a bikî milk'[+].


Qanûna bona ad-qirar

21Heger tu Xudan Xwedêyê xwer'a ad-qirar kî, derengî neyêxî ku biqedînî, çimkî Xudan Xwedêyê te wê ji te e'se bixwaze û guneyê li ser te be[+]. 22Lê heger te ad-qirar ne kirîye, hingê guneyê li ser te t'unebe. 23Çi ku ji devê te derk'etîye bike. Çi ku te Xudan Xwedêyê xwer'a ad-qirar kirîye, çawa dîyarîya r'ezedilîyê ku bi zarê xwe gotîye biqedîne.


Îzina bona xwarina ji baxêd xelqê

24Gava bik'evî nava baxê yekî din, tirîya çiqasî ku dilê te dixwaze t'êr dikarî bixwî, lê nekî derdana xwe.

25Gava tu nava zevîya yekî dinr'a her'î, tu dikarî simbila bi destê xwe biçînî, lê de'sê zevîya wî nexî[+].

### 24


Qanûna bona zewacê

1Gava yek jinekê xwer'a bixwaze bizewice, peyr'a ser wê kêmasîkê bibîne û ewa li wî xweş neyê, bira k'axaza jinber'danê jêr'a binivîse bide destê wê û wê ji mala xwe derxe[+]. 2Heger jin jî ji mala wî derk'eve her'e û mêrekî din bistîne, 3li wî mêrî jî xweş neyê, ew jî k'axaza jinber'danê jêr'a binivîse bide destê wê û wê ji mala xwe derxe, yanê jî ew mêrê duda k'îjanî ew xwer'a xwest bimire, 4hingê mêrê wêyî pêşîyê, yê ku ew ber'dabû, nikare dîsa wê bistîne ku ew bibe jina wî, pey r'obetbûna wêr'a, çimkî eva yeka k'irêtî ye li ber Xudan[†]. Neh'er'imîne e'rdê ku Xudan Xwedêyê te war dide te.


Qanûna bona eskerîyê

5Yê nû zewicî bira neçe eskerîyê û bira t'u borc neyê danînê li ser wî, bira ew salekê bona mala xwe aza be û bira jina xweye xwestî şa ke[+].


Qanûna bona k'efîl

6Bira t'u kes ne destar' ne jî kevirê wêyî binî k'efîl[†] hilnede, çimkî yê ku vê yekê dike ew nefsekê k'efîl hildide.


Qanûna miqabilî meriv dizînê

7Gava e'yan be wekî merivek ji birayêd xwe yekî îsraêlî[†] bidize, wî bike xulam û bifiroşe, bira ew diz bê kuştinê. Bi vî awayî xirabîyê ji nava xweda r'awva derxe[+].


Qanûna k'otîbûnê

8Miqatî xwe be bona k'otîbûnê[†], çi ku k'ahînêd[†] lêwî li we e'mir kin, qenc xwey kin û biqedînin, çawa ku min li wan e'mir kirîye qenc xwey kin[+]. 9Bîr bîne Xudan Xwedêyê te r'êva çi anî serê Meryemê gava ku hûn ji Misirê derk'etin[*][+].


Qanûnêd mayîne bona deyn dayînê

10Gava tu tiştekî deynî didî yekî din, nek'eve mala wî wekî k'efîl ji wî bistînî. 11Lê derê malê bisekine û ewê ku tu deynî didêyî bira ew xwexa k'efîl derxe derê malê. 12Heger ew merivekî k'esîb e, k'efîlê wî awa gotî p'otê[*] wî hilnede r'anezê. 13Gava r'o diçe ava, tu e'se k'efîlê wî li wî veger'înî, wekî ew bi p'otê xwe p'alde r'azê. Hingê wê dua li te bike û ev yekê ter'a r'astî bê h'esabê li ber Xudan Xwedêyê te[+].


Heqê yê k'irêkirî

14Heger tu k'esîb-k'ûsîbê ji birayêd xwe, yan xerîbê li nava e'rd û bajarê xweda k'irê kî, wî neêşînî[+]. 15Her r'oj berî r'oçûyînê heqê wî bidî, çimkî ew k'esîb e û nefsa wî heqva girêdayî ye, nebe wekî ew hewara xwe Xudan bîne bona te û gune li ser te be[+].


Cabdarîya guna

16Bav gere dewsa zar'a neyêne kuştinê, ne jî zar' dewsa bavê bêne kuştinê, her kes bona guneyê xwe gere bi kuştinê.


Merivêd bê kes

17Heqîya xerîb yan sêwî net'er'ibîne û k'inca jinebîyê k'efîl hilnede[+]. 18Bîr bîne wekî tu xulam bûyî Misirêda, Xudan Xwedêyê te tu ji wir aza kirî, bona vê yekê ez li te e'mir dikim ku tu usa bikî.

19Gava tu zevîya xwe bidirûyî û gur'zekê li e'rdê xweda bîr bikî, paşda veneger'î ku wê hildî, bira ew bona xerîb, sêwî û jinebîyê be, wekî Xudan Xwedêyê te, nava her xebata destêd teda te bimbarek ke[+]. 20Gava tu darêd xweye zeyt'ûnê dawşînî, cara duda dawneşînî, bira ew bona xerîb, sêwî û jinebîyê be. 21Gava tu tirîyê baxê xwe berev kî, peyr'a çi ku maye berev neke, bira ew bona xerîb, sêwî û jinebîyê be. 22Bîr bîne wekî tu li welatê Misirêda xulam bûyî, bona vê yekê ez li te e'mir dikim ku tu usa bikî.

### 25


Ceza

1Heger nava merivada şer'-de'w çêbe û ew li ber dîwanê bisekinin, bira h'akim dîwana wan bikin: Yê heq bê sûc bikin û yê neheq jî sûcdar bikin[+]. 2Heger yê neheq layîqî k'utanê ye, bira h'akim e'mir ke, ku wî velezînin û li ber ç'e'vêd h'akim anegorî neheqîya wî bik'utin. 3Ji çil derbî zêdetir h'akim nede wî, çimkî gava tu vê zêdetir lêdî, tu birayê xwe li ber ç'e'vê cime'tê bêhurmet dikî[+].


Qanûna bona ga

4Devê gayê bêderêda dixebite girênede[+].


Borcê t'îyîtîyê

5Heger bira t'evayî bijîn, yek ji wan bimire lê kur'ê wî t'unebe, bira jina yê mirî merivê xerîbr'a, awa gotî ji malbetê der neyê dayînê, t'îyê wê gere her'e cem wê û wê xwer'a bistîne û bi vî awayî borcê t'îyîtîyê biqedîne[+]. 6Nixurîyê ku ewê bîne wê kur'ê birê mirî bê h'esabê, wekî navê wî li nava Îsraêlda[†] neyê hildanê[+]. 7Lê heger ev meriv nexwaze bûka xwe bistîne, hingê bira bûka wî derk'eve li ber dergeh[*] cem r'ûspîya û bêje: ‹T'îyê min naxwaze k'oka birayê xwe li nava Îsraêlda şîn ke, ew naxwaze borcê t'îyîtîyê biqedîne›. 8Hingê r'ûspîyêd bajêr bira gazî wî kin û wîr'a xeber din. Lê heger ew ya xwe bike û bêje: ‹Ez naxwazim wê bistînim› 9hingê bira bûka wî nêzîkî wî be û li ber ç'e'vê r'ûspîya sola wî ji nigê wî bêxe, t'ûyî r'ûyê wî ke û bêje: ‹Ha tînine serê wî merivî, yê ku mala birê xwe ava nake›[+]. 10Bira nava Îsraêlda mala wîr'a bêjin: ‹Mala yê bê sol›.


Ji hev veqetandina şêr'da

11Heger mêr hevr'a bikine şer' û jina yekî ji wan nêzîk be wekî mêrê xwe destê yê din derxe, destê xwe bavêjê û batîyê yê din bigire, 12hingê destê wê bibir'e, bira h'eyfa te li wê neyê.


Kevirê mêzînê û derdanê çapkirinê

13Bira k'îsikê teda du cûr'e kevirê mêzînê, awa gotî sivik û giran t'une bin. 14Bira mala teda du cûr'e derdanêd çapkirinê, awa gotî biç'ûk û mezin t'une bin[+]. 15Kevirê teyî mêzînê û derdanê teyî çapkirinê gere t'am û r'ast bin, wekî e'mirê te dirêj be li ser e'rdê ku Xudan[†] Xwedêyê te dide te. 16Çimkî kirina yê vê yekê, yan yê ku ner'astîyê dike, k'irêtîye li ber Xudan Xwedêyê te.


Navê Amalêk r'esît kî

17Bîr bîne Amalêk r'êva çi anî serê te, gava ku hûn ji Misirê derdik'etin[+]. 18Ew ji Xwedê netirsîya û piştêva h'icûmî li ser te kir, çaxê tu westîyayî û qudûmk'etî bûyî û yêd sistbûyî qir' kirin. 19Awa gava Xudan Xwedêyê te, te ji her dijminêd dora teye li ser wî e'rdî r'ih'et bihêle, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te çawa milk' dide te, ku qazinc kî, navê Amalêk bin p'er'ê e'zmênda r'esît kî. Bîr nekî!

### 26


Berêd deremeta pêşin

1Wextê tu bik'evî wî e'rdê ku Xudan[†] Xwedêyê te çawa milk' dide te lê war bî û wir bimînî, 2hingê hilde ji her berê deremeta e'wline e'rdê, çi ku tê bistînî ji e'rdê xweyî ku Xudan Xwedêyê te dide te, bike sepetê û her'e li wî cîyê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre, wekî navê xwe lê dayne[+]. 3Her'e li cem k'ahînê[†] ku wan r'oja k'ahîntîyê dike, bêje wî: ‹Ez îro li ber Xudan Xwedêyê te îqrar dikim, wekî ez k'etime wî e'rdî k'îjan ku Xudan kal-bavêd mer'a sond xwar ku wî bide me›. 4Hingê k'ahîn wê sepetê ji destêd te bigire û dayne li ber gorîgeha[†] Xudan Xwedêyê te. 5Tu li ber Xudan Xwedêyê xwe bike dengî û bêje: ‹Bavê min aramîyekî[†] firarî bû, berjêr çû Misirê û t'evî çend meriva li wir ma. Lê li wir miletekî mezin, qewat û bêh'esab ji wî pêşda hat[+]. 6Lê misirîya xirabî li me dikirin, em dizêrandin û xebata giran didane kirinê[+]. 7Me hewara xwe Xudan Xwedêyê kal-bavêd xwe anî û Xudan dengê me bihîst, li ser zelûlîya me, h'alê me û zordarîya meda nihêr'î[+]. 8Xudan em ji Misirê bi destê zor, bi zenda dirêjkirî, bi sawa giran, bi nîşana û k'eremeta derxistin[+] 9em anîne li vî cîyî, ev e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe da me[+]. 10Va ye îro ez berêd deremeta pêşine[†] ji e'rdê ku te Xudan da min tînim!› Wê dayne li ber Xudan Xwedêyê xwe û ta be li ber Xudan Xwedêyê xwe. 11Bona h'emû xweşîya ku Xudan Xwedêyê te da te û mala te, t'evî lêwî û xerîbê li nava teda şa be.


Deheka sala sisîya

12Gava sala sisîya, awa gotî sala deheka[†] başqekirina her deheka berêd xwe xilaz kî, bidî lêwî, xerîb, sêwî û jinebîyê ku ew li bajarêd teda bixwin û t'êr bin,[+] 13hingê li ber Xudan Xwedêyê xwe bêje: ‹Min p'ara buhurtî-jibare ji mal derxist û min ew daye lêwî, xerîb, sêwî û jinebîyê, anegorî h'emû e'mirêd te, yêd ku te li min e'mir kirin. Min e'mirêd te net'er'ibandine û ne jî bîr kirine. 14Min ew paqijîya xweda hilda, r'ojêd şînêda ji wê nexwar û ne jî ji wê nanê mirîya da. Min guh dida dengê Xudan Xwedêyê xwe, min h'emû usa kir çawa ku te li min e'mir kir[+]. 15Binihêr'e ji xana xweye pîroz, ji e'zmên û miletê xwe Îsraêl[†] bimbarek ke, usa jî e'rdê ku te da me, e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe, çawa ku te kal-bavêd mer'a sond xwar›[+].


Milet wî yî milk'ê Xudan

16Vê r'ojê Xudan Xwedêyê te, li te e'mir dike ku biqedînî h'emû van qeyde-qanûn û qirara. Wan bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe xwey kî û biqedînî. 17Te îro îqrar kir ku Xudan, Xwedêyê te ye û tê r'îyêd wîda her'î, qeyde-qanûnêd wî, e'mirêd wî, qirarêd wî xwey kî û guh bidî dengê wî. 18Xudan îro îqrar kir ku tu wîr'a bibî miletê wîyî milk'ê wî, çawa ku wî gotibû te, tu jî gere h'emû e'mirêd wî xwey kî[+]. 19Wekî ew te li ser h'emû miletar'a bilind bigire, k'îjan ku ewî xuliqandine, bona pesinê, navbilindkirinê û r'ûmetê, wekî tu bibî miletekî pîroz li Xudan Xwedêyê xwer'a, çawa ku wî got»[+].

### 27


Xeberêd qanûnêye li ser kevir

1Mûsa t'evî r'ûspîyêd Îsraêl[†] li milet e'mir kir û got: «H'emû e'mirêd ku ez îro li we e'mir dikim xwey kin. 2Wê r'oja gava hûn Ûrdunêr'a derbaz bine e'rdê ku Xudan[†] Xwedêyê te dide te, hingê xwer'a kevirêd mezin bide sekinandinê û bi k'ilsê zêp ke. 3Li ser wan h'emû xeberêd vê qanûnê, wextê derbazbûna xwe binivîse, awa gotî wextê tu her'î e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te. E'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe, çawa ku Xudan Xwedêyê kal-bavêd te gotibû te. 4Wextê hûn Ûrdunêr'a derbaz bin, van kevira daynine li ser ç'îyayê Eybalê û bi k'ilsê wan zêp kin, bona k'îjana ez îro li we e'mir dikim. 5Li wir gorîgehê[†] Xudan Xwedêyê xwer'a çêke. Gorîgeha kevirî, hacetê h'esin li kevirê wê nek'eve[+]. 6Bi kevirêd saxlem gorîgehê Xudan Xwedêyê xwer'a çêke û li ser wê dîyarîyêd t'evayîşewatê Xudan Xwedêyê xwer'a bide, 7dîyarîyêd heleqetîyê serjêke, li wir ber Xudan Xwedêyê xwe bixwe û şa be[+]. 8Û li ser wan kevira h'emû xeberêd vê qanûnê zelal-safî binivîse».

9Hingê Mûsa û k'ahînêd[†] lêwî t'emamîya Îsraêlr'a gotin: «Ker' be û bibihê, Îsraêl! Îro tu bûyî miletê Xudan Xwedêyê xwe[+]. 10Guh bide dengê Xudan Xwedêyê xwe, e'mirêd wî û qeyde-qanûnêd wî biqedîne, k'îjan ku ez îro li te e'mir dikim».


Nifir'

11Wê r'ojê Mûsa e'mir dane cime'tê û got: 12«Gava hûn Ûrdunêr'a derbaz bin, qebîla Şimh'ûn, Lêwî, Cihûda, Îsaxar, Ûsiv û Binyamîn gere li ser ç'îyayê Girîzîmê bisekinin ku dua li milet bikin[+]. 13Lê qebîla R'ûbên, Gad, Aşêr, Zebûlon, Dan û Neftelî gere li ser ç'îyayê Eybal bisekinin, bona nifir' kirinê. 14Û lêwîyê bi dengê bilind bikine gazî bêjine h'emû îsraêlîya:

15‹Nifir' li wî be, k'ê p'ûtekî çêke, yan r'o ke û wî dayne cîkî xewle, her çêkirina haye bi destê hoste, k'irêtî ye li ber Xudan›. Bira milet veger'îne û bêje: ‹Amîn[†]›[+].

16‹Nifir' li wî be, k'ê dê û bavê xwe bê hurmet ke›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

17‹Nifir' li wî be, k'ê sînorê cînarê xwe cî biguhêze›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

18‹Nifir' li wî be, k'ê yekî kor ji r'ê bişih'itîne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

19‹Nifir' li wî be, k'ê heqîya xerîb, sêwî û jinebîyê bit'er'ibîne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

20‹Nifir' li wî be, k'ê serê xwe jinbava xwer'a dayne, çimkî ew cî nivîna bavê xwe bêhurmet dike›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

21‹Nifir' li wî be, k'ê serê xwe h'eywanekêr'a dayne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

22‹Nifir' li wî be, k'ê serê xwe xûşka xwer'a, qîza bavê xwe yan qîza dîya xwer'a dayne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

23‹Nifir' li wî be, k'ê serê xwe xwesîya xwer'a dayne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

24‹Nifir' li wî be, k'ê dizîva yekî din bikuje›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

25‹Nifir' li wî be, k'ê r'uşetê hilde ku xûna yê amî-t'am bir'êje›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

26‹Nifir' li wî be k'ê xeberêd vê qanûnê xwey neke neqedîne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›[+].

### 28


Dua li wî be k'ê guh bide

1[•]Heger tu r'ind guh bidî dengê Xudan[†] Xwedêyê xwe bona ku xwey kî û biqedînî h'emû e'mirêd wîye ku ez îro li te e'mir dikim, Xudan Xwedêyê te wê te ji h'emû miletêd dinê bilindtir ke[+]. 2Ev h'emû duayê li te bin û bona te wê bêne sêrî, heger tu guh bidî dengê Xudan Xwedêyê xwe.

3Duayê li te be bajêrda û duayê li te be deştêda.

4Duayê li berê zikê te, berê e'rdê te, berê h'eywanê te, zayîna pez û dewarêd te be.

5Duayê li sela teye nên û t'eşta teye hevîr be.

6Duayê li k'etin-derk'etina te be[*][+].

7Xudan li ber te wê dijminêd te xe, yêd ku miqabilî te r'abin. R'êkêda ewê derêne miqabilî te lê h'eft r'îyada wê ji te bir'evin[+]. 8Xudan wê dua bişîne li ser te, li e'mbarêd te û li her kirina destêd te. Wê dua li te bike li wî e'rdîda, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te dide te[+]. 9Heger tu e'mirêd Xudan Xwedêyê xwe xwey kî û r'îyêd wîda her'î, Xudan wê te bike miletê xweyî pîroz, çawa ku wî ter'a sond xwar[+]. 10H'emû miletêd dinê wê bibînin ku navê Xwedê li ser te ye û wê ji te bitirsin. 11Xudan wê te xêr-berek'etêva, bi berê zikê te û bi berê h'eywanê te, bi berê e'rdê te xinê ke, li ser wî e'rêdê ku Xudan kal-bavêd ter'a sond xwar ku bide te. 12Xudan wê bona te xizna xweye qenc, awa gotî e'zmên veke, wekî baranê we'deda bibarîne li ser e'rdê te, ku dua li her kirina destê te bike. Tê deyn bidî gelek mileta lê xwexa tê deyn nekî[+]. 13Xudan wê te dayne li sêrî ne ku xilazîyê, tê t'enê li jorê bî ne ku jêrê, heger tu guh bidî e'mirêd Xudan Xwedêyê xwe, k'îjan ku ez îro li te e'mir dikim ku xwey kî û biqedînî 14û ji h'emû xeberêd ku ez îro li we e'mir dikim, ç'ep yan r'ast daneger'î ku pey xwedêyêd başqe her'î, wanr'a qulix kî.


Nifir' li wî be k'ê guh nede

15[•]Lê heger tu guh nedî dengê Xudan Xwedêyê xwe û h'emû e'mirêd wî, qeyde-qanûnêd wî ku ez îro li te e'mir dikim xwey nekî û neqedînî, hingê ev h'emû nifir' wê li te bin û bona tê wê bêne sêrî.

16Nifir' wê li te be bajêrda û nifir' wê li te be deştêda.

17Nifir'ê li sela teye nên û t'eşta te ye hevîr be.

18Nifir'ê li berê zikê te, berê e'rdê te, zayîna pez û dewarêd te be.

19Nifir'ê li k'etin-derk'etina te[*] be.

20Li nava her kirina destê te çi ku tu bikî, Xudan wê nifir', t'evîhevbûn û hilatinê bişîne li ser te, h'eta qir'a te neyê û zûtirekê unda nebî bona kirêd xweye xirab, ku te ez hiştim. 21Xudan wê nexweşîya h'ala teva bizeliqîne, h'eta ku qir'a te bîne li ser wî e'rdê ku tu diçî xwer'a bikî milk'. 22Xudan wê bi h'îlê, germê, şewatê, t'ayê, qurlixê, bi bayê germ û bi xurê r'aw te xe, ewê pey te k'evin h'eta ku qir'a te bînin[+]. 23E'zmanê li ser serê te bibe sifir, e'rdê jî bin teda bibe h'esin[*]. 24Xudan wê dewsa baranê t'oz û axê bide li e'rdê te, evanayê ji e'zmên li ser teda bibarin h'eta qir'a te neyê.

25Xudan wê te bide li destê dijminêd te, r'êkêda tê derêyî miqabilî wan lê h'eft r'îyada tê ji wan bir'evî û h'îlê h'emû p'adşatîyêd li ser dinê wê ji te her'e. 26Cinyazê te wê bibe xurê h'emû teyredêd e'zmên û r'e'wirêd e'rdê, kesê t'unebe ku berî wan de[+].

27Xudan wê bi p'izikêd p'îse Misirê, k'otîbûnê[†], birînêd k'ûr û bi xur te xe, ji k'îjana tê nikaribî qenc bî[+]. 28Xudan wê bi h'işundakirinê, korbûnê û dillerzekê te xe. 29R'o nava r'ojê tê xwe bip'elînî, çawa ku kor te'rîstanîyêda dip'elîne. R'îyêd xweda tê xêrê nebînî, h'emû r'ojêd xweda tê bêyî zêrandin û t'alankirinê û kesekê t'unebe ku te xilaz ke. 30Dergîstîya xwer'a tê nîşankirî bî, lê yekî dinê wê serê xwe pêr'a dayne, tê xanî çêkî lê têda r'ûnenêyî, baxê tirîya tê daç'ikînî lê ji wê neçinî[+]. 31Gayê te wê li ber ç'e'vê te bê serjêkirinê, lê tê jê nexwî, k'erê te wê ji te bistînin û ew paşda venager'e li cem te, pezêd te wê dijminêd ter'a bêne dayînê, yek wê t'unebe ku te xilaz ke. 32Kur'-qîzêd teyê miletê başqer'a bêne dayînê, ç'e'vêd teyê r'oj bi r'oj ji ç'e'vnihêr'îya wan biqer'imin û tê t'u tiştî nikaribî bikî. 33Berê e'rdê te û h'emû xebata te miletê ku te ew nas nedikir wê bixwe. Tê her gav bêyî zêrandin û h'incir'andinê. 34Tê biçeliqî ji wê yekê çi ku tê bi ç'e'vêd xwe bibînî. 35Xudan wê bi p'izikêd p'îs hêt û çokêd te xe, ji k'îjana tê nikaribî qenc bî, ewê ji bin p'îyêd te h'eta t'epa serê te bela bin. 36Xudan wê te û p'adşayê ku tê li ser xwe k'ifş kî, bibe li nav miletê ku ne te ne jî kal-bavêd te ew nas kirine. Li wir tê xwedêyêd başqeye dar û kevirr'a qulix kî[+]. 37Tê bibî mecala h'îletîyê, met'elok û pêk'enîyê li nava h'emû wan miletêd ku Xudan wê te bibe.

38Tê gelek t'oxim derxî zevîya xwe, lê hindikî jê hildî, çimkî kulîyê bixwin. 39Baxê tirîya tê daç'ikînî, wan bêcer kî, lê r'ez tê t'op nekî, ne jî tê şeravê vexwî, çimkî kurmê bixwin. 40Li nava t'emamîya sînorê teda darê zeyt'ûnê wê hebin, lê tê bi bizir pê neyêyî r'ûnkirinê, çimkî zeyt'ûnêd te wê biwerin. 41Kur' û qîza tê bînî, lê ewê p'ara te nîbin, çimkî ewê hêsîr her'in. 42Hespê gîhê wê h'emû darêd te û berêd e'rdê te bibin xweyî. 43Xerîbê li nava teda wê gelekî ji te bilindtir be, li ser te k'eve, lê tê gelekî nimiz bik'evî. 44Ewê deyn bide te, lê tê deyn nedî wî, ewê sêrî be tê xilazîyê bî.

45Ev h'emû nifir' wê bêne li serê te, wê pey te k'evin û xwe ter'a bigihînin h'eta qir'a te neyê, çimkî te dengê Xudan Xwedêyê xwe ne bihîst û te e'mirêd wî, qeyde-qanûnêd wî ku wî li te e'mir kirin, xwey nekirin. 46Ewê li ser te û li ser zur'eta te bibine nîşan û îzbatîya h'eta-h'etayê.

47Bona ku te Xudan Xwedêyê xwer'a bi şabûnê û dilê eşq t'êr-t'ijîbûnêda qulix nekir, 48bona vê yekê tê t'î, bir'çî, te'zî û h'ewcedarîya her tiştîda xulamtîya wan dijminêd xwe bikî, k'îjana Xudanê bişîne li ser te. Ewê nîrê h'esinî bide li ser stûyê te, h'eta ku qir'a te bîne. 49Xudan wê miletekî dûr ji serê dinê r'ake li ser te, zimanê k'îjanî tê fe'm nekî. Ewê çawa teyrê sîmir' bifir'e li ser te, 50miletekî bêîsaf ku wê qedirê mezina negire û r'e'mê li biç'ûka neke. 51Û ewê berê h'eywanêd te, berê e'rdê te bixwe, h'eta ku tu wêran nebî. Ewê ne gênim ter'a bihêle, ne meyê, ne bizir, ne jî zayîna pez û dewarêd te, h'eta ku qir'a te neyne. 52Wê dora h'emû bajarêd te bigire, h'eta ku sûrêd li nava t'emamîya welatê teye bilinde qewat, ku te gumana xwe danîye li ser wan, hilneşîne. Ewê dora h'emû bajarêd teye t'emamîya welatê teda, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te dane te bigire. 53Gava dijminê te dora bajarê te bigire li nava wê tengasîyêda ku ewê bîne serê te, tê berê zikê xwe, awa gotî goştê kur' û qîza xwe ku Xudan Xwedêyê te dane te bixwî[+]. 54Mêrê gelekî nazik û milûkî li nava teda wê bi ç'e'vêd xirab li birê xwe, k'ulfeta xweye h'izkirî û li zar'êd xweye mayîn binihêr'e, 55ewê goştê zar'êd xwe bixwe û nede t'u kesî ji wan. Çimkî t'enê ev mabû li nava tengasîyê ku dijminê te wê bîne li serê te, gava dora h'emû bajarêd te bigire. 56K'ulfeta nazik û milûke li nava teda, k'îjanê ji dest nazikîyê û milûkîyê pe'nîya nigê xwe danenîye e'rdê, wê bi ç'e'vê xirab mêrê xweyî h'izkirî, kur' û qîza xwe binihêr'e, 57usa jî hevalç'ûka xweye ku ji nav nig dertê û zar'êd xweye ku wê bîne. Çimkî ewê wan dizîva bixwe, ji h'ewcedarîya kêmasîya her tiştî, ji dest wê tengasîya ku dijminêd teyê li nava bajarêd teda bînine serê te.

58Heger h'emû xeberêd vê qanûnê ku vê k'itêbêda nivîsar in xwey nekî neqedînî û ji vî navê Xudan Xwedêyê xweyî qedir û saw netirsî, 59hingê Xudan wê bi belayêd ji h'iş-aqila dûr, belayêd qayîme ku xilazbûna wanê t'une be, nexweşîyêd xirabe ku p'akbûna wanê t'une be, te û zur'eta te xe. 60Ji wan h'emû êş-êşûkêd Misirê, ji k'îjana tu ditirsîyayî wê veger'îne li ser te, ewê teva bizeliqin[+]. 61Usa jî her nexweşî û her bela ku vê k'itêba qanûnêda ne nivîsar in, Xudan wê wan bîne li serê te, h'eta qir'a te neyê. 62Hûn weke steyrkêd e'zmên bêh'esab bûn, lê hûnê gelekî hindik bin, çimkî te gur'a Xudan Xwedêyê xwe nekir[+]. 63Çawa ku Xudan şa dibû gava wer'a qencî dikir û hûn li hev zêde dikirin, usa jî Xudan wê bi qir'kirin û wêrankirina we şa be. Hûnê ji wî e'rdê ku diçinê xwer'a bikine milk' bêne r'aqetandinê. 64Xudan wê te li nava h'emû miletada ji serîkî dinê h'eta serê din bela ke. Li wir tê xwedêyêd başqeye dar û kevirr'a, k'îjanar'a ku ne te ne jî kal-bavêd te ew nas kirine qulix kî[+]. 65Lê li nava wan miletada jî tê r'ih'et nebî, cîkî hêsabûnê wê bona nigêd te t'une be. Xudan wê xema, ç'e'v me'rimbûnê[*] û diltengîyê bide te. 66E'mirê te wê li ser mûkî be, tê şev û r'oj xofêda bî û t'u car serederî ji e'mirê xwe derne xî. 67Ji dest wê tirsa dilê te û dîtina ç'e'vêd te sibehê zû tê bêjî: ‹Xwezî r'o biçûya ava›, êvarê jî bêjî: ‹Xwezî sibeh r'on bûya›. 68Xudanê wê r'êyêda te bi gemîya veger'îne Misirê, bona k'îjanê min gote te: ‹Tê îdî wê nebînî›. Li wir hûnê xwe çawa xulam û carî bifiroşine dijminêd xwe, lê yê bik'ir'e jî wê t'une be»[+].

### 29


Gotina Mûsaye sisîya

1Ev in xeberêd peymanê[†] ku Xudan[†] li e'rdê Mowabêda[†] li Mûsa e'mir kir t'evî zar'êd Îsraêl[†] girêde, xêncî peymana ku wî li H'orêbê[*] t'evî wan girêda[+]. 2Mûsa gazî t'emamîya Îsraêlê kir û gote wan: «H'emû çi ku Xudan li welatê Misirêda li ber ç'e'vêd we anî serê Firewin û h'emû xulamêd wî, usa jî serê t'emamîya e'rdê wî, we dît, 3awa gotî ew cêr'ibandin, nîşan û k'eremetêd mezine ku ç'e'vêd te dîtin. 4Lê Xudan h'eta r'oja îro dilê fe'mkirinê, ç'e'vêd dîtinê û guhêd bihîstinê neda we[+]. 5Xudan çil salî ber'îyêda r'êberîya we kir: K'incêd li ser we kevin nebûn, solêd nigê weda jî nemaşîyan,[+] 6we ne nan xwar ne şerav ne jî ava cehê vexwar, ku hûn bizanibin ez Xudan Xwedêyê we me[+]. 7Hûn hatine vî cîyî û Sîxonê p'adşê H'eşbonê, Ogê p'adşê Başanê derk'etine miqabilî me şêr' û me ew alt' kirin[+]. 8Me e'rdê wan zeft kir û çawa milk' da r'ûbênîya, gadîya û nîvê qebîla Minaşe[+]. 9De xeberêd vê peymanê xweyî kin û wan biqedînin, wekî nava her tiştîda çi ku hûn bikin wer'a li hev bê.

10Hûn t'emam îro li ber Xudan Xwedêyê xwe sekinîne: Serwêrêd we, qebîlêd we, r'ûspîyêd we, sereskerêd we, her mêrê Îsraêl, 11zar'êd we, k'ulfetêd we û xerîbê li nava zomê teda, ji darbir'ê te h'eta avk'êşê te, 12bona ku tu bik'evî peyman û ad-qirarê t'evî Xudan Xwedêyê xwe, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te îro t'evî te girêdide. 13Wekî îro te xwer'a bike milet, ew jî ter'a bibe Xwedê, çawa ku wî gote te û çawa ku wî kal-bavêd te Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwar[+]. 14Ne t'enê t'evî we Xudan vê peyman û ad-qirarê girêdide, 15lê t'evî wan jî yêd ku îro li vir t'evî me li ber Xudan Xwedêyê me sekinîne û t'evî wan jî, yêd ku îro li vir t'evî me nînin. 16Hûn zanin welatê Misirêda me çawa dijît û çawa em jî ji nava miletr'a derbaz bûn, 17we r'obetîyêd wan û p'ûtêd wane dar, kevir, zîv û zêr' nava wan dîtin. 18Nebe ku nava weda hebe mêr yan jin, mal yan qebîl dilê k'îjanî îro dûrî Xudan Xwedêyê me k'eve, wekî her'e xwedêyêd wan miletar'a qulix ke. Awa gotî nava weda vî cûr'eyî r'awê ku je'rê û zirîç'kê dide der t'unebe[+]. 19Gava yek guh bide xeberêd vê ad-qirarê û xweda guman be, bêje: ‹Wekî li gora serh'işkîya xwe jî ez her'im ezê dîsa sax-silamet bim›. Bi vî cûr'eyî, yê t'êr wê t'evî yê bir'çî unda be. 20Xudan wê t'u car nebaxşîne wî, çimkî hingê hêrs û k'în-boxa Xudan wê r'abe li ser wî merivî, h'emû nifir'ê vê k'itêbêda nivîsî wê li wî bin û Xudan wê navê wî ji bin p'er'ê e'zmênda r'esît ke[+]. 21Xudan wê wî ji h'emû qebîlêd Îsraêl bona bela başqe ke, anegorî h'emû nifir'êd vê peymanê ku vê k'itêba qanûnêda nivîsar in. 22Û nisilê peyr'a, awa gotî zar'êd we ku wê pey wer'a bibin, usa jî xerîbê ku wê ji welatê dûr bê, wê wêranbûn û nexweşîyêd vî e'rdî bi k'îjana Xudan lêxist bibînin, bêjin: 23‹T'emamîya e'rd bi k'irk'ût[†] û xwê şewitîye, ne tê çandinê ne jî şîn dibe, li ser wê t'u şînayî şîn nabe, mîna undakirina Sodom, Gomora, Adma û Siboyîmê, k'îjan ku Xudan bi hêrs û k'în-boxa xwe wêran kir›[+]. 24H'emû milet wê bêjin: ‹Çima Xudan ha anî serê vî e'rdî? Me'na vê hêrsa mezin çîye?›[+] 25Û wê bêjin: ‹Bona ku wan peymana Xudan Xwedêyê kal-bavêd xwe hiştin, k'îjan ku wî t'evî wan girêda, gava ew ji e'rdê Misirê derxistin. 26Ew çûn û xwedêyêd başqer'a qulix kirin, ber wan ta bûn, xwedêyêd ku ne wan nas dikir ne jî Xudan wanr'a k'ifş kir. 27Bi vî awayî hêrsa Xudan li ser wî e'rdî r'abû ku h'emû nifir'êd vê k'itêbêda nivîsî bîne li serê wî[+]. 28Xudan bi hêrs, k'în-box û xezeba mezin ew ji welatê wan r'awva derxist, ew avîtine welatê başqe, mîna r'oja îroyîn›.

29Tiştêd veşartî, yêd Xudan Xwedêyê me ne, lê yêd e'yan bona me û zar'êd me ne h'eta-h'etayê, wekî h'emû xeberêd vê qanûnê biqedînin[+].

### 30


Kirina bona paşda veger'andin û bimbarekîyê

1Gava her tişt, dua û nifir'êd ku min danîbûne li ber te, bêne serê te, hingê li ser wan, nava h'emû miletada, k'îjan ku Xudan[†] Xwedêyê te tu nava wan da belakirî, dîsa bifikire,[+] 2heger tu ber bi Xudan Xwedêyê xwe veger'î, tu û zar'êd xweva bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe, guh bidî dengê wî, her tişt çawa ku ez îro li te e'mir dikim, 3hingê Xudan Xwedêyê te wê çerxa te r'ast ke û r'e'mê li te bike, wê dîsa te ji nava h'emû mileta, nava k'îjana Xudan Xwedêyê te tu bela kirî, wê te t'opî ser hev ke. 4Wekî tu h'eta ber p'er'ê e'zman jî ajotî bî, ji wir jî Xudan Xwedêyê te wê te t'opî ser hev ke, te hilde 5û Xudan Xwedêyê te wê te bibe e'rdê ku kal-bavêd te war bibûn û wê xwer'a bikî milk'. Wê çerxa te r'ast ke û te ji kal-bavêd te ze'ftir li hev zêde ke. 6Xudan Xwedêyê te wê dilê te û dilê zur'eta te biguhêze[*], wekî bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikî bona xatirê e'mirê xwe[+]. 7Xudan Xwedêyê te wê h'emû van nifir'a veger'îne li ser dijmin û neyarêd te, yêd ku pey te k'etibûn[+]. 8Tê jî dîsa guh bidî dengê Xudan û h'emû e'mirêd ku ez îro li te e'mir dikim biqedînî. 9Xudan Xwedêyê te wê te her tiştîda xinê ke: Bi her şixulê destêd te, berê zikê te, berê h'eywanê te û berê e'rdê te. Çimkî Xudan dîsa wê şa be ku qencîyê ter'a bike, çawa ku ew kal-bavêd ter'a şa dibû, 10gava tu guh bidî dengê Xudan Xwedêyê xwe, e'mir û qeyde-qanûnêd wîye vê k'itêba qanûnêda nivîsî xwey kî, bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe veger'î berbi Xudan Xwedêyê xwe.

11Çimkî ev e'mirê ku ez îro li te e'mir dikim, ne dûrî te ye ne jî ew çetin e. 12Ew ne li e'zmana ye, wekî bê gotinê: ‹K'ê wê bona me r'abe e'zmên, wê mer'a bîne û em wê bibihên, hingê meyê ew biqedanda?›[+] 13Ne jî ew wî alîyê be'rê ye, wekî bê gotinê: ‹K'ê wê bona me her'e wî alîyê be'rê, wê mer'a bîne û em wê bibihên, hingê meyê ew biqedanda?› 14Lê ew xeber li cem teye, li ser zarê te û dilê teda ye, ku wê xweyî kî.

15Binihêr'e, ez îro e'mir û mirinê, xêr-xweşî û xirabîyê datînime li ber te[+]. 16Ez îro li te e'mir dikim ku Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikî, r'îyêd wîda her'î, e'mirêd wî, qeyde-qanûnêd wî û qirarêd wî xweyî kî. Wekî tu bijîyî û li hev zêde bî û Xudan Xwedêyê te wê te bimbarek ke li ser e'rdê ku tu diçûyî xwer'a bikî milk'. 17Lê heger dilê te paşda veger'e û guh nedî, ji r'ê bêyî şih'itandinê, li ber xwedêyêd başqe ta bî wanr'a qulix kî, 18ez îro e'lamî we dikim ku hûnê e'seyî unda bin, hûnê dirêj li ser wî e'rdî nejîn, bona k'îjanî tu Ûrdunêr'a derbaz dibî ku bik'evî wir û xwer'a bikî milk'. 19Ez îro gazî e'rd û e'zmên dikim çawa şe'dêd miqabilî te, ez e'mir û mirinê datînime ber te, dua û nifir'ê. De e'mir bibijêre wekî tu zur'eta xweva bijîyî, 20Xudan Xwedêyê xwe h'iz bike, gur'a wî bike û nêzîkî wî be. Çimkî ew e'mirê te ye û dirêjaya r'ojêd mayîna te ye li ser e'rdê ku Xudan kal-bavêd te: Birahîmr'a, Îshaqr'a û Aqûbr'a sond xwar bide wan»[+].

### 31


Kirinêd Mûsaye xilazîyê


Yêşû cîyê Mûsa digire

1Mûsa çû û ev xeberana t'emamîya Îsraêlêva[†] e'yan kirin 2û gote wan: «Ez îdî sedbîst salî me, nikarim her'im û bêm, Xwedê jî gote min: ‹Tu ç'emê Ûrdunêr'a derbaz nabî›[+]. 3Xudan[†] Xwedêyê te wê xwexa pêşîya teva her'e, ewê van mileta ji ber te unda ke û tê cîyê wan xwer'a bikî milk'. Yêşûyê pêşîya teva her'e, çawa ku Xudan gotibû[+]. 4Xudanê usa bîna serê wan, çawa ku anî serê p'adşêd emorîya[†], Sîxon û Og, usa jî e'rdêd wan, qir'a k'îjana ewî anî[+]. 5Xudanê wan bide destêd we û hûn anegorî wan h'emû e'mirêd ku min li we e'mir kirin bînine serê wan[+]. 6Qewat û e'gît bin, ji wan netirsin û nebizdin, çimkî Xudan Xwedêyê te xwexa t'evî te tê, ew dûrî te nak'eve û te ber'nade».

7Mûsa gazî Yêşû kir û li ber ç'e'vê t'emamîya Îsraêlê gote wî: «Qewat û e'gît be, çimkî tê t'evî vî miletî bik'evî e'rdê ku Xudan kal-bavêd wanr'a sond xwar bide wan û tê wî e'rdî wanr'a bikî milk'. 8Lê Xudan xwexa pêşîya teva diçe û wê t'evî te be, ewê dûrî te nak'eve û te ber'nede, ber xwe nek'eve û netirse».


Xandina Qanûnê

9Mûsa ev qanûn nivîsî û da k'ahînêd[†] zar'êd Lêwî, yêd ku Sindoqa Peymana[†] Xudan dibirin û h'emû r'ûspîyêd Îsraêl. 10Mûsa li wan e'mir kir û got: «Her k'utasîya sala h'efta[†] li sala baxşandinê, li Cejina H'olikçêkirinêda[†],[+] 11k'engê t'emamîya Îsraêl bê û li ber Xudan Xwedêyê te bisekine, li wî cîyê ku ew bibijêre, t'emamîya Îsraêlr'a vê qanûnê bi dengê bilind bixûne. 12Cime'tê, jina, mêra, zar'a û xerîbêd nava bajarêd xweda, t'opî ser hev ke, ku ew bibihên û hîn bin ji Xudan Xwedêyê we bitirsin û h'emû xeberêd vê qanûnê bikin ku biqedînin. 13Zar'êd wan yêd ku hê nizanin, wê bibihên û hîn bin ji Xudan Xwedêyê we bitirsin, li nava h'emû r'ojêd e'mirê we li ser e'rdê ku hûn Ûrdunêr'a derbaz dibin xwer'a bikine milk'».


Îsraêl wê Xwedê bihêle

14Xudan gote Mûsa: «Awa r'ojêd teye mirinê nêzîk in, gazî Yêşû ke û li Konê Civînêda[†] bisekinin, ezê e'mira bidime wî». Mûsa û Yêşû çûn û li Konê Civînêda sekinîn[+]. 15Xudan li stûna e'wrda konda wanva xuya bû û stûna e'wr li ber derê kon sekinî[+].

16Û Xudan gote Mûsa: «Awa tu diçî bigihîjî kal-bavêd xwe. Ev miletê r'abe li wî cîyê ku diçinê bêe'silîyê bike, awa gotî pey wan xwedêyêd başqeye wî e'rdî her'e. Ewê min bihêle û peymana ku min t'evî wan girêda bit'er'ibîne[+]. 17Wê r'ojê hêrsa minê li ser wî r'abe, ezê wan bihêlim û r'ûyê xwe ji wan veşêrim. K'oka wanê bê û gelek tengasî û zelûlî r'astî wan bê. Wan r'oja ewê bêje: ‹Gelo ev bela ku hatine serê min ne bona wê yekê ye ku Xudanê min t'evî min nîne?›[+] 18Lê ezê wê r'ojê r'ûyê xwe hê veşêrim bona her xirabîya ku wî kir, gava berê xwe da xwedêyêd başqe. 19Niha xwer'a vê stiranê binivîsin û zar'êd Îsraêl hînî wê ke, wê bike ser zar-zimanê wan, wekî eva stirana minr'a bibe şe'dê miqabilî zar'êd Îsraêl[+]. 20Wextê ez wî bibime e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe, çawa ku min kal-bavêd wanr'a sond xwar, ewê bixwe, t'êr be, k'ok be û wê berê xwe bide xwedêyêd başqe, ewê wanr'a qulix ke, min t'exsîr ke û peymana min bit'er'ibîne[+] 21wê bibe gava gelek tengasî û zelûlî bibîne, ev stirana wê bibe şe'dê miqabilî wî, çimkî eva ji bîra zur'eta wî wê derneyê. Ez îdî îro zanim t'ivdîra wan çîye, hê berî wê yekê ku min ew birine e'rdê ku min soz da». 22Mûsa hema wê r'ojê ev stiran nivîsî û zar'êd Îsraêl hînî wê kirin. 23Xwedê li Yêşûyê kur'ê Nûn e'mir kir û got: «Qewat û e'gît be, çimkî tuyê zar'êd Îsraêl bibî e'rdê ku min wanr'a sond xwar û ezê t'evî te bim».

24Gava Mûsa h'emû xeberêd vê qanûnê k'itêbêda nivîsî û xilaz kirin, 25Mûsa li lêwîyêd ku Sindoqa Peymana Xudan dibirin e'mir kir û got: 26«Vê k'itêba qanûnê hildin û daynine k'êlekeke Sindoqa Peymana Xudan Xwedêyê xwe û bira ew li wir bibe şe'dê miqabilî te. 27Çimkî ez serhildan û serh'işkîya te zanim, h'eta r'oja îro ku ez nava weda dijîm hûn li ber Xudan serh'işk bûne, hê çiqas zêde pey mirina minr'a. 28H'emû r'ûspîyêd qebîlêd xwe û serwêrêd xwe bicivînine li cem min, ezê wanr'a van xebera bêjim û gazî e'rd û e'zmên bikim çawa şe'dê miqabilî wan. 29Çimkî ez zanim ku pey mirina minr'a hûnê e'se bih'er'imin û bişih'itin ji wê r'îya ku min li we e'mir kir û peyr'a wê bela bêne pêşîya we, bona xirabîya ku hûnê li ber ç'e'vê Xudan bikin, bi kirêd destêd xwe hêrsa wî r'akin».

30Mûsa xeberêd vê stiranê li ber t'emamîya civîna Îsraêl h'eta xilazîyê got:

### 32


Stirana Mûsa

1«Guh bidine min e'zmanno ezê xeber dim,
bira e'rd gotina zarê min bibihê.
2Bira şîreta min mîna baranê bibare,
mîna qir'avîyê gotina min wê dayne,
çawa barana hûr li ser şînayîyê
û çawa barana gur' li ser gîhê[+].
3Çimkî ezê navê Xudan[†] bikim dengî.
Pesina bidine Xudanê me!
4Ew Qeya ye, kirina wî k'amil e,
çimkî h'emû r'îyêd wî heqî ne.
Xudan amin e, neheqî cem wî t'uneye,
ew heq e û li ser heqîyê ye[+].
5Lê we miqabilî wî gune kir,
hûn ji dest qusûrêd xwe îdî ne zar'ê wî ne,
nisilê neheq û xalifî.
6Ev e ku hûn li Xudan vediger'înine,
miletê bê fe'mî bê h'iş?
Ew nîne bavê te ku tu qazinc kirî?
Ewî jî tu çêkirî û t'estîq kirî![+]
7Bîr bîne r'ojêd berê,
bifikire li ser salêd h'emû r'ik'inyata.
Bipirse ji bavê xwe û ewê ter'a gilî ke,
ji kalêd xwe û ewê ter'a bêjin[+].
8Gava Yê Herî Jorin milk' da mileta
û zar'êd însên cude kir,
ewî sînorêd mileta danîn,
anegorî r'eqemêd zar'êd Xwedê[*][+].
9Lê p'ara Xudan cime'ta wî ye,
Aqûb milk'ê warê wî ye[+].
10Ewî ew li ber'îyêda dît,
li çol û besta guje-guj,
ewî destê xwe dabû li ber wî û ew xweyî dikir,
mîna r'onayîya ç'e'vêd xwe miqatî wî bû[+].
11Çawa teyrê sîmir' xweyîtîyê hêlûna xwe dike,
li ser cûcûkêd xwer'a difir'e,
p'er'ê xwe vedike wan hildide
li ser baskêd xwe dibe[+].
12Xudan t'enê r'êberîya wî dikir,
xwedêkî başqe t'evî Xudan t'unebû.
13Xudan ew danî li ser bilindcîyêd e'rdê,
ewî berê zevîya dixwarin.
Xudan ew bi hingiv ji qeyayê
bi bizir ji qeya h'işk,
14bi r'ûnê dêwêr û şîrê pêz da mêjandin.
Donê berxa, berana,
gayêd Başanê, bizina,
genimê lapî r'ind da wî.
Te xûna tirîya, şerav vexwar.
15Yêşûrûn[*] bez girt û da çifta.
Te bez girt, k'ok bûyî û ji hev derk'etî.
Xwedêyê tu çêkirî hişt
û Qeyayê xilazbûna xwe t'exsîr kir[+].
16Bi xwedêyêd başqe hêlan dane k'umr'eşîya Xudan
û bi k'irêtîya hêrsa wî r'akirin[+].
17Qurban dikirin cinar'a ne ku Xwedêr'a,
xwedêyêd ku nas nedikirin,
yêd nû pêşda hatî,
ji k'îjana ku kal-bavêd te xof nedikirin[+].
18Te Qeyayê tu welidandî hişt,
te Xwedêyê tu pêşda anîyî bîr kir.
19Xudan dît û t'exsîr kir
bona ku qîz û kur'êd Xudan ew hêrs xistin.
20Û got: ‹Ezê r'ûyê xwe ji wan veşêrim,
xilazîya wan binihêr'im,
çimkî ew nisilekî xalifî ye,
zar'êd bê amin in.
21Wana bi ne xwedêya hêlan dane k'umr'eşîya min,
bi tiştêd xweye p'ûç' hêrsa min r'akirin.
Ezê jî bi ne mileta hêlana bidime wan,
bi miletekî bê fe'm ezê hêrsa k'umr'eşîya wan r'akim[+].
22Çimkî alava hêrsa min pê k'et,
ewê h'eta k'ûrayîya Dîyarê Mirîya bişewitîne,
dinyayê û berêd wê wê h'ûfî xwe ke
û alav-agir wê h'îmê ç'îya k'eve
23Ezê bela li ser wan qûç' kim,
tîrêd xwe li ser wan r'et kim[+].
24Bir'çîbûnê wan bimaşîne, t'ayê wan bixwe
û usa jî nexweşîya h'ale xirab.
Qîlê r'e'wira ezê bişînime li ser wan
û usa jî je'ra şûlikîyêd axêda[+].
25Derva şûrê wan bibir'e
hindur'da jî xof, qîz û kur'a
şîrxur û kalê extyar.
26Min got: «Ezê qir'a wan bînim,
ji nava merivada bîranîna wan r'esît kim»,
27lê ez ji qerfê dijmin tirsîyam,
ku dijmin nefikirin
û nebêjin: «Destêd me ew alt' kirin,
ne ku Xudan ev h'emû tişt kir»›[+].
28Çimkî Îsraêl[†] miletekî çelqyayî ye,
fe'mê wî t'uneye.
29Heger ew serwaxt bûna ev yek wê tê derxistana,
wanê fe'm bikira çi wê bê serê wana.
30Dijminek wê çawa bida pey h'ezara
û duduyê berî dehe h'ezarî din,
heger Qeyayê Îsraêl ew nefirota,
heger Xudan ew neda destêd dijminêd wan[+].
31Çimkî qeyayê wan ne mîna Qeyayê me ye,
dijminêd me xwexa wê yekê fe'm dikin.
32Çimkî dara wane tirîyê ji ya Sodomê ye,
ji baxçê Gomorayê ye.
Tirîyêd wan tirîyê je'rdadayî ne
gûşîyêd wan te'l in[+].
33Şerava wan je'ra me'ra ye,
je'ra zulme tîreme'ra ye[+].
34T'ivdîra min li cem min veşartî,
xizna minda morkirî nîne?
35H'eyfhildan ya min e, ezê hilînim,
gava nigê wan bilik'ume,
çimkî r'oja wan e qeda nêzîk e
û zûtirekê wê li ser wanda bigire[+].
36Xudan wê heqîyê li cime'ta xwe bike,
û r'e'mê li xulamêd xwe bike,
gava ew bibîne ku destê wan sist bûye,
ne girtî mane ne jî aza mane[+].
37Xudanê bêje: «K'anêne xwedêyêd wan,
qeyayê ku wan gumana xwe dabû ser?
38Yêd ku bezê qurbanêd wan dixwarin,
şerava dîyarîyêd wan vedixwarin?
Bira ew r'abin û alî wan bikin,
bira bona we bibine mert'al».
39De niha binihêr'in wekî EZ, EZ IM[*],
t'une xwedê pêştirî Min.
Ez dikujim, ez jî sax dikim,
min lêda ezê jî qenc kim,
t'u kes ji destê min xilaz nake[+].
40Awa ez destê xwe ber bi e'zmên bilind dikim
û dibêjim: «Çawa ku ez h'eta-h'etayê heme
41usa jî gava ez şûrê xweyî biriqî tûj kim
destê minê dest bi dîwanê bike,
hingê ezê h'eyfê ji dijminêd xwe hildim,
û yêd dijenine min weke e'melêd wan bidime wan[+].
42Ezê tîrêd xwe bi xûnê serxweş kim
û şûrê min wê goşt bixwe,
bi xûna kuştîya û girtîya,
bi serêd serwêrêd dijmin»›.[*]
43E'zmanno şa bin t'evî wî!
H'emû milyak'et[†] ber Xudan ta bin.[*]
Çimkî ewê h'eyfa xûna xulamêd xwe hilde,
ewê h'eyfê ji dijminêd xwe hilde,
ewê bona e'rdê xwe û miletê xwe gunek'ewandinê bike»[+].

44Mûsa t'evî Yêşûyê kur'ê Nûn hat û h'emû xeberêd vê stiranê bi dengê bilind gote cime'tê. 45Gava Mûsa h'emû ev xeberêd ku gote t'emamîya Îsraêl ser hevda anîn, 46ewî gote wan: «Ez îro h'emû van xebera e'lamî we dikim, wan bikine dilê xwe. Li zar'êd xwe e'mir bikin wekî h'emû xeberêd vê qanûnê r'ind xwey kin biqedînin[+]. 47Çimkî ev ne xebera badîhewa ye bona we, lê ew e'mirê we ye. Bi wê xeberê e'mirê weyê dirêj be li ser wî e'rdî ku hûn Ûrdunêr'a derbaz dibinê xwer'a bikine milk'»[+].

48Xût wê r'ojê Xudan Mûsar'a xeber da û got: 49«Hilk'işe li ser bilindcîyêd Abarîmê li ser ç'îyayê Nebo k'îjan ku welatê Mowabda[†] ye, pêşberî Erîhayê. Û dîna xwe bide welatê Kenanê[†], k'îjanî ku ez didime zar'êd Îsraêl lê war bin[+]. 50Û li ser wî ç'îyayê ku tê hilk'işî bimire, her'e t'evî kal-bavêd xwe be, çawa Harûnê birê te li ser ç'îyayê Hor mir û çû t'evî kal-bavêd xwe bû[+]. 51Çimkî we her duya li nava zar'êd Îsraêl li ber avêd Mêrîbah-Qadêşê[*], ber'îya Sînda guhdarîya min nekir û nava zar'êd Îsraêlda pîrozîya min neda k'ifşê[+]. 52Tê ewî e'rdî ber xwe bibînî lê nak'evî wir, ew e'rdê ku ez didime zar'êd Îsraêl»[+].

### 33


Mûsa dua Îsraêl dike

1[•]Ev e ew dua bi k'îjanî Mûsayê merivê Xwedê berî mirina xwe dua li zar'êd Îsraêl[†] kir[+]. 2Û got:

«Xudan[†] ji Sînayê hat,
ji Sêhîrê wanva şewq da,
ji ç'îyayê Paran wanva xuya bû
ew t'evî bêh'esab pîroza hat,
ji destê wîyî r'astê agirê qanûnê bona wan alav da.[*][+]
3R'astî Xwedê mileta h'iz dike,
h'emû pîrozêd wî destêd teda ne,
wan xwe avîtine li p'îyêd te
û wê guh bidine gotinêd te.
4Mûsa qanûn li me e'mir kir,
war bona cime'ta Aqûb[+].
5Xudan bû p'adşê Yêşûrûnê[*]
gava serwêrêd cime'tê
t'evî qebîlêd Îsraêl civîya bûn[+].

6Bira bijî R'ûbên û nemire,
lê bira h'esabê wî kêm be».

7Ev jî bona Cihûda got:

«Bibihê Xudan dengê Cihûda
û wî bîne li cem cime'ta wî,
bira bi destêd xwe şer'ê xwe bike
tu jî bibî alîk'arê wî ji dijminêd wî».

8Bona Lêwî got:

«Ûrîm û Tûmîmê[*] te
li cem merivê teyî xwedêxof be,
yê ku te li Massahê cêr'iband,
t'evî k'îjanî ber avêd Mêrîbahê k'etî h'ucetê[+].
9Yê ku bona dê û bavê xwe dibêje:
‹Min xemk'êşîya wan nekir›,
birayêd xwe qebûl nekir
û zar'êd xwe nas ne kir[*],
çimkî ew gotina te diqedînin
û peymana[†] te xwey dikin[+].
10Ew Aqûb hînî qirarêd te dikin,
Îsraêl jî hînkirina te,
bixûrê[†] datînin li ber te,
qurbanê t'evayîşewatê jî li ser gorîgeha[†] te.
11Dua li qewata wî bike Xudan,
kirêd destê wî qebûl ke.
Pişta dijminêd wî qat ke
usa ku yêd dijenine wî r'anebin».

12Bona Binyamîn got:

«H'izkirîyê Xwedê wê bê qezî bijî,
Yê Herî-Zor t'emamîya r'ojê xweyîtîya wî dike.
Ew li nava girêd wî dijî».

13Bona Ûsiv got:

«Duayê Xudan li e'rdê wî be,
bi qir'avîya qence ji e'zmên,
bi ava bêbinîyayêye jêr her'ikî,[+]
14bi dayîna berêd qence ji te'vê,
bi dayîna deremetêd qence ji meha.
15Ji tiştêd bijartîye ç'îyayêd kevin
û tiştêd qence girêd h'eta-h'etayê[+].
16Bi dayîna qence e'rdê t'ijî,
bi k'erema yê ku nava k'ola stirûyê bû[*].
Bira ew bêne serê Ûsiv,
li ser e'nîya bijartîyê li nava birada[+].
17Mezinayîya wî mîna nixurîyê box,
stirûyêd wî mîna stirûyêd gayê beyanî,
yek dehe h'ezarêd Efrayîm e,
yek jî h'ezarêd Minaşe ye,
bi wan ewê mileta hevr'a h'eta serê dinê bide'fîne»[+].

18Bona Zebûlon got:

«Şa be Zebûlon, derk'etina xwer'a,
Îsaxar jî li nava çadirêd xwe da.
19Ewê mileta gazî li ser ç'îyê bikin,
li wir ewê gorîyêd r'ast bidin.
Çimkî ji dewlemendtîya be'ra ewê bixwin
û xiznêd li nava qûmêda veşartî»[+].

20Bona Gad got:

«Bimbarek e yê ku sînorê Gad fire dike,
Gadê çawa şêr r'ih'et be,
mil û t'epa sêrî didir'îne.
21Ewî tiştê herî qenc xwer'a bijart,
çimkî wîr'a p'ara serwêr hate k'ifşkirinê,
ew t'evî serwêrêd milet hat
r'astîya Xudan û dîwanêd wî
t'evî Îsraêl bik'ar anî»[+].

22Bona Dan got:

«Dan cewrikê şêra ye
ku ji Başanê banzdide».

23Bona Neftelî got:

«Neftelî xêrxwezîyêva dagirtî ye,
bimbarekîya Xudanva t'ijî ye,
r'ohilat[*] û başûrê war be».

24Bona Aşêr got:

«Ji nava kur'ada Aşêr herî bimbarek e,
bira h'izkirîyê birayêd xwe be
û nigê xwe r'ûnda ke.
25Zer'zêd derîyêd te h'esin û sifir in,
û qewata te weke r'ojêd te be».

26«Mîna Xwedê Yêşûrûn t'uneye,
bona alîk'arîya te li e'zmên sîyar dibe
nava nûr-r'ûmeta xwe li ser e'wr[+].
27Xwedêyê h'eta-h'etayê kela ye,
milêd wîye h'eta-h'etayê alîk'ar in,
ewî dijminêd te ji ber te r'aqetandin,
got: ‹Qir' ke!›[+]
28Îsraêl bêqezî, başqe dijî,
kanîya Aqûb wê e'rdê genim û şeravêda be,
ji e'zmanêd wî qir'avî tê xarê[+].
29Xwezî li te Îsraêl!
K'ê ye mîna te?
Miletê bi destê Xudan xilazbûyî,
mert'al, alîk'ar
û şûrê nûr-r'ûmeta te ew e,
dijminêd te wê li ber te ta bin,
tuyê p'êyî li sergirkê milêd wan bikî»[+].

### 34


Mirina Mûsa û serwêrîya Yêşû

1Mûsa ji deştêd Mowabê[†] hevraz çû ç'îyayê Nebo, li ser serê Pîsgayê ku pêşberî Erîhayê ye. Xudan[†] h'emû e'rdê Gîle'dê h'eta Dan, 2t'emamîya Neftelîyê, e'rdê Efrayîm û Minaşe, t'emamîya e'rdê Cihûda h'eta Be'ra Navberê[*], 3Necef[†], deşta newala Erîhayê, bajarê darêd xurma h'eta Soharê nîşanî wî da[+]. 4Xudan gote Mûsa: «Ev e e'rdê bona k'îjanî min Birahîmr'a, Îshaqr'a û Aqûbr'a sond xwar got: ‹Ezê wî bidime zur'eta te›. Min hişt wekî tu bi ç'e'vêd xwe bibînî, lê tu derbazî wir nabî»[+]. 5Li wir e'rdê Mowabda, Mûsayê xulamê Xwedê mir, anegorî xebera Xudan. 6Xudan li newala e'rdê Mowabda pêşberî Bêt'-P'ihorê ew defin kir û t'u kes h'eta r'oja îro cîyê definkirina wî nizane[+]. 7E'mirê Mûsa sedbîst salî bû gava ew mir, ne îşiqa ç'e'vê wî sist bû, ne jî sih'et-qewata wî[+]. 8Zar'êd Îsraêl[†] sî r'ojî li deşta Mowabda şîna Mûsa kirin. R'ojêd girî û şîna Mûsa xilaz bûn[+]. 9Yêşûyê kur'ê Nûn bi r'uh'ê serwaxtîyêva hate dagirtinê, çimkî Mûsa destêd xwe danîbû li ser wî, zar'êd Îsraêl gur'a wî dikirin û usa dikirin çawa ku Xudan li Mûsa e'mir kiribû[+].

10Îdî p'êxemberekî[†] mîna Mûsa li nava Îsraêlda t'unebû, yê ku Xudan r'û bi r'û nas dikir,[+] 11bi h'emû nîşan û k'eremeta, yêd ku Xudan ew şand ku li e'rdê Misirêda li ser Firewin, usa jî li ser h'emû xulamêd wî û t'emamîya welatê wî bike 12û Mûsa bi t'emamîya qewata destê xwe her kirinêd saw li ber ç'e'vêd t'emamîya Îsraêl kir.

## Ferhengok

### Ferhengok

Ferhengok


A

B

G

D

Ê

E

Z

Î

Y

K

M

N

O

P

R

S

F

X

H

T

Ş

C

Q


Ferhengok

### agat

agat – kevirêd qîmete r'eng-r'engî ne, p'ir'anîya wan sipî û k'umeyît' in.

### amalêkî

amalêkî – miletek bû ku berî zeftkirina Îsraêl li Kenanêda dima. Evana gele cara neyartîya Îsraêl dikirin (binihêr'e Derk'etin 17:8-16; Qanûna Ducarî 25:17-19).

### amîn

amîn – ji zimanê îbranî ye, ku me'na wê ev e: «R'ast e», «Belê», «Bira usa be», «R'ast bê xêlif», «Qayl im». Ew hingê tê gotinê gava yek gotinekê dibêje yan dua dike, yekî din gotina wî dixwaze mak ke, qaylbûna xwe bi gotina «amîn» nîşan dike.

### amîtîst

amîtîst – kevirekî qîmet bû, p'ir'anîya wan sorî gevez û sût bûn.

### amonî

amonî – anegorî Destpêbûn 19:38, zur'eta Lûte ji qîza wîye biç'ûk bû. Ew t'evî Filistînîya neyartîya Îsraêl dikirin. Ew alîyê R'ohilata Ûrdinê diman, navê p'ayt'extê xwe danîn Amman. H'eta niha jî navê p'ayt'extê Ûrdinê Amman e.

### aramî

aramî – aramî binelîyêd Aramê bûn. We'dê bave'şîrêd Îsraêl alîyê bakur- r'ohilata ç'emê Ûrdinêr'a digotin Aram, awa gotî Sûrya û usa jî bak'ura Mesopotamyayê, ku tê gotin Paddan-Aram (Destpêbûn 25:20; 28:5).

### berê deremeta pêşin

berê deremeta pêşin – wextê Peymana Kevinda çi pêşîyê ber k'êlendîyê bik'eta, yan heger berê r'ezê pêşin bûya, yan nixurîyê h'eywanêd malê, yan jî nixurîyê nêrînî her maleke Îsraêlê çawa «berê deremeta pêşin» dihate h'esabê û Xwedêr'a dihate dayînê. Eva nîşanek bû ku h'emû jî p'ara Xwedê ne (Derk'etin 13:14-15; 34:26; Qanûna K'ahîntîyê 23:17; Jimar 18:12).

### bidolax

bidolax – r'ûnê darêyî zer e û gelekî bînxweş e. Bi wî ava zim-zimkirinê çêdikirin (Destpêbûn 2:12; Jimar 11:7).

### bizina k'ûvî

bizina k'ûvî – cur'ekî bizinaye ku ç'ola demîne, h'elal tê h'esabê (binihêr'e Qanûna Ducarî 12:15; 14:5). Bizina k'ûvî

### bixûr

bixûr – şîrêza darê ye. Ew ji dara tê hildanê û h'işkkirinê. Gava tê şewitandinê, bîneke gelekî xweş jê tê. Dema Peymana Kevinda p'aristgehêda ser gorîgeha bixûrê ew Xwedêr'a dihate şewitandinê (Derk'etin 30). Cûr'ekî dareke bixûrê E'rebistanêda jî hebû, ku gelekî qîmet bû. Bixûr

### biharet

biharet – pûng, darçîn, mêxik û yêd mayîne bînxweş.

### gorîgeh

gorîgeh – t'extê ku li ser qurban, gorî, h'edî û xêr dihatine dayînê yan serjêkirinê (Destpêbûn 12:7; 22:9). Pêşîyê ew pê kevira dihate çêkirinê. Hêna Mûsada Xwedê t'emî da ku gorîgehê bona Konê Şe'detîyê ji dara darcêwîyê çêkin û sifir bik'işînine ser. (Derk'etin 27:1-8; 38:1-7). Qurban t'enê li ser gorîgeha Konê Şe'detîyê dihatine serjêkirinê û paşê, gava p'aristgeh hate çêkirinê, t'enê li ser gorîgeha p'aristgehê dihatine serjêkirinê. T'extekî din jî hebû, ji wî biç'ûktir û zêr'kirî. K'ahîn li ser vî t'extî bixûr dişewitand, jêr'a digotin gorîgeha bixûrê (Derk'etin 30:1-10; 37:25-28). Gorîgeh

### dara darcêwîyê

dara darcêwîyê – dareke h'işk û teyax e.

### darçîn

darçîn – biharateke ji qalikê darê ye. Bîna wê gelek e û hêna berê gelekî biha bû. Meriva eva t'evî bizirê zeyt'ûnê dikir, wekî bîna bizir xweş be. Carna meriva li xwe dixistin û carna jî bona definkirinê dihate bik'aranînê (E'yantî 18:13). Ew bona çêkirina r'ûne r'ûnkirinêyî pîroz dihata bik'aranînê (Derk'etin 30:23).

### dehek

dehek – li gora qanûna Mûsa zur'eta Lêwî, ku şixulê p'aristgehê dikirin, li ser navê Xwedê deheka hebûkê, hasil û dayîna berê e'rdê ji cime'ta Îsraêlê xwer'a distandin. Lêwîya deheka ku ji cime'ta Îsraêlê distandin, ji wê deheka standî, dehek didane Xwedê (Qanûna K'ahîntîyê 27:30-32, Jimar 18:26-28).

### dîyarîya bervadayînê

dîyarîya bervadayînê – dîyarîya ku ji ber wan guneyêd ku li ber Xwedê yan meriva kirî dihate dayînê. K'ahîn li ser vê yekêda dinihêr'î û qîmetê zîyanê bîst selef zêde k'ifş dikir û hingê li zîyank'êşa dihate veger'andinê, serda jî yê gunek'ar dîyarî dida (Qanûna K'ahîntîyê 5:14-6:7; 7:1-10).

### dîyarîya jorbilindkirinê

dîyarîya jorbilindkirinê – tişte ku dîyarî dihate dayînê, carana p'ara k'ahîn dihate jorbilindkirinê, çawa nîşana ku bona Xwedê dihate başqe kirinê (Derk'etin 29:27-28).

### dîyarîya nanî

dîyarîya nanî – dîyarîya arê xas (Qanûna K'ahîntîyê 2:1-3) yan nan (Qanûna K'ahîntîyê 2:4-10), yan jî firîkêd genim (Qanûna K'ahîntîyê 2:14-16). K'ahîn p'areke van dîyarîya xwer'a hildida û p'ara din jî li ser gorîgehê dişewitand.

### dîyarîya paqijbûnê

dîyarîya paqijbûnê – dîyarî ku yê gunek'ar ji ber guneyê xweva bona paqijbûnê dida. Goştê vê h'eywanê pîroz dihate h'esabê û t'enê îzina k'ahîna hebû bixwarana (Qanûna K'ahîntîyê 4:1-5:13; 6:24-30).

### dîyarîya serdakirina

dîyarîya serdakirina – eva dîyarîya ji tiştêd r'on e, awa gotî ji r'ûn, şeravê yan avê bûn. Evana li ser dîyarîya heleqetîyê yan dîyarîya t'evayîşewatêda dihatine kirinê (Jimar 28:14-15).

### dîyarîya t'evayîşewatê

dîyarîya t'evayîşewatê – ev cûr'ê dîyarîyê t'emamîya h'eywan pêva li ser gorîgehê dihate şewitandinê. Lê hinek dîyarîyêd mayîn p'arek wan dihate şewitandin (Qanûna K'ahîntîyê 1:3-17; 6:8-13).

### dîyarîya h'ejandinê

dîyarîya h'ejandinê – ev dîyarî p'ir'anîya cara bi sersîngê dîyarîya heleqetîyê, ku p'ara k'ahîn bû dihate dayînê. K'ahîn t'evî dîyarîdar ev sersîng dih'ejand, vî alî-wî alî dibir danî, lema tê gotin dîyarîya h'ejandinê (Qanûna K'ahîntî 14:21-24; Jimar 6:20).

### dîyarîya heleqetîyê

dîyarîya heleqetîyê – dîyarîya heleqetîyê ku li nava Xwedê û merivada dihate dayînê. T'enê p'areke vî h'eywanî li ser gorîgehê dihate şewitandinê, herç'ê mayîn jî k'ahîn û dîyarîdar dixwarin (Qanûna K'ahîntîyê 3:1-17; 7:11-21, 28-36).

### êfod

êfod – eva êlekekî bi du p'ara ser milva hevvakirî bû ku ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî hatibû çêkirinê. Serekk'ahîn ew li xwe dikir. R'extsîng jî pêva dikirin (Derk'etin 28:6-14). Serekk'ahîn êfod û r'extsîngva

### Edom, edomî

Edom, edomî – Edom navekî Esawê birê Aqûb bû (Destpêbûn 25:30; 36:8). Ji Edom edomî pêşda hatin, ewana dijminê Îsraêl bûn. Welatê Edom ç'îya banîyêd xikî-xwelîye bê kêr bûn.

### emorî

emorî – miletekî mezin bû ku berî zeftkirina Îsraêl li Kenanêda dima. Hingê carana bi navê wan t'emamîya miletêd kenanê dihatine navkirinê (Destpêbûn 15:16; Qanûna Ducarî 3:8-11).

### enaqî

enaqî – miletek bû ku berî Îsraêl li Filistînê dima. Ewana gelekî bilind bûn û e'save dihatine gotinê (Jimar 13:22,[33]). Evana li ç'îya banîyêd Hêbronê diman.

### zimir

zimir – r'ûnekî bînxweş e, ji dara tê standinê û qîmetê wî biha bû. Hingê zimir bona êşê didane nexweşa (Marqos 15:23), usa jî li ser cinyazê mirîyada dikirin, wekî bona definkirinê hazir kin (Destpêbûn 50:2; Yûh'enna 19:39). Zimir

### îbranî

îbranî – navekî kevin e û cime'ta Îsraêlê pê vî navî hate navkirinê, Birahîm yê pêşin bû ku bi vî navî hate navkirinê (Destpêbûn 14:13). Îbranî usa jî ziman e. Cime'ta Îsraêl bi zimanê îbranî xeber didan. Peymana Kevin bi vî zimanî nivîsar e.

### Îsraêl

Îsraêl – 1. Navê meriv e. Çaxê Xwedê Aqûbê bavê miletê Îsraêlê bimbarek kir, navê wî kire Îsraêl (Destpêbûn 32:27-28; 35:10). Çend nav zur'eta Îsraêlr'a tê gotinê: «Cime'ta Îsraêl», «Zar'êd Îsraêl» û «îbranî». 2. Navê welat jî tê gotinê: «Îsraêl». Berê jêr'a digotin: «Kenan» (Destpêbûn 12:5; K'arêd Şandîya 7:11; 13:19). Navekî din jî jêr'a dibêjin: «Welatê Filistînê». Pey mirina Silêman p'adşar'a welat bû du p'ara. P'ara bakurêr'a gotin Îsraêl, p'ara başûrêr'a gotin Cihûda (1P'adşatî 12:16-17 ).

### yaspîs

yaspîs – kevirêd qîmete r'eng r'engî ne. Yaspîsa ku K'it'êba Pîrozda nivîsar e k'esk yan r'engekî vekirî bû (Derk'etin 28:20).

### karbûnkûl

karbûnkûl – kevirekî qîmetî şîn û şînî-k'esk (Derk'etin 28:18).

### k'ahîn

k'ahîn – ji zur'eta Harûnê birê Mûsa bûn. K'ahîna ew gorîyêd (qurbanêd) ku miletê Îsraêlê danîn serjêdikirin. Ew bona miletê Îsraêlê ber Xwedê disekinîn û dua dikirin, navçêtî dikirin û xwestina Xwedê cime'têr'a didane e'yankirinê. Serekk'ahîn salê carekê dik'ete cîyê herî pîroz û bona gunehê cime'tê gunehk'ewandin dikir (Qanûna K'ahîntîyê 6:8-10:20; Îbranî 6:20-8:6; Derk'etin 30:10). Melk'î-Sadiq jî Destpêbûnêda k'ahînê dihate h'esabê (Destpêbûn 14:18-20).

### Kenan

Kenan – navê wî welatî ye, k'îjan ku Xwedê li gora sozê xwe da miletê Îsraêlê, wekî bibe welatê wan. Ev navê «Kenan» hê berî li wir mayîna miletê Îsraêlê hebû. Paşê «Îsraêl» yan jî «Filistîn» hate gotinê (Destpêbûn 10:19; 12:5; K'arêd Şandîya 7:11; 13:19).

### kenanî

kenanî – miletek bû ku li Kenanê dima, zur'eta kur'ê Ham, kur'ê Nuh bû (Destpêbûn 10:6; Jimar 13:29).

### k'efîl

k'efîl – (girew, k'efalet) p'ere yan tiştêk ji ber tiştava dihate dayînê, h'atta r'oja pirs safîkirine (Destpêbûn 38:17- 20).

### Konê Şe'detîyê (Konê Civînê)

Konê Şe'detîyê (Konê Civînê) – gava cime'ta Îsraêlê ji Misirê derk'et, Xwedê serê ç'îyayê Sînayê Mûsar'a got, çawa gerekê Konê Şe'detîyê bê çêkirinê (Derk'etin 25). Gava çêkirin, r'ûmeta Xwedê ew cî t'ijî kir û Xwedê bi r'ûmeta xwe şe'detî da û da xuyakirinê ku ew t'evî wan e (Derk'etin 38:21). Konê Şe'detîyê û Konê Civînê (Derk'etin 27:21) yek bûn. Cime'ta Îsraêlê li wir dicivîyan. Silêman jî Orşelîmêda p'aristgeh dewsa wêda çêkir. Konê Şe'detîyêda (û usa jî p'aristgehêda) tiştêd pîroz jî hebûn, mesele: Sindoqa Peymana Xudan (Qanûna Ducarî 10:8), awa gotî Sindoqa Şe'detîyê (Jimar 4:5). Konê Şe'detîyê (Konê Civînê)

### k'otî (k'otîbûn)

k'otî (k'otîbûn) – nexweşîk e ç'erm e cûr'e-cûr'e ye ku bela dibe. Li gora Qanûna K'ahîntîyê ji serê 13-a h'eta 14-a zemanê berê her cûr'e nexweşîya ser ç'erm ji k'otîbûnêva girtî h'eta çend cûr'e p'izika, usa jî tiştêd k'efikî h'eram dihatine h'esabê. Cime'tê berî nexweşêd aha didan ji gund û bajara derdixistine der, lê heger yek qenc bûya, gerekê xwe nîşanî k'ahîn bikira û h'edî bida, wekî destûr bidanê ku ew bik'eta nava cime'tê.

### k'irk'ût

k'irk'ût – (k'ewk'urt') kevirekî nerm û zer e ku bi alaveke r'engê vekirî bi şewq dişewite û bîna wê jî qewat e (Destpêbûn 19:24; Qanûna Ducarî 29:23).

### Mowab, mowabî

Mowab, mowabî – anegorî Destpêbûn 19:37, zur'eta Lût ji qîza wîye mezin bû. Mowabî alîyê r'ohilata Ûrdunê diman (Jimar 21:13).

### milyak'et

milyak'et – zimanê îbranî û yûnanîda fe'mîna wê «qasid» e, çimkî evana qasidêd Xwedê ne. Evana heyînêd r'uh'anî ne, ku h'izûra Xwedêda dimînin. Nayêne dîtinê h'eta xwexa xwe e'yan nekin. Milyak'et qirara Xwedê e'lam dikin yan jî tînine sêrî (Destpêbûn 19:1,12-15). Ewana ji alîyê Xwedêda k'ifşkirî ne, ku meriva xweyî kin û guh bidine wan (K'arêd Şandîya 12:6-11; 27:23; Îbranî 1:14). Carna Xwedê milyak'eta dişîne cem meriva, wekî tiştekî wanr'a bêje. Milyak'etê serwêrê h'emû milyak'eta Mixayîl e (Cihûda 9). Car-cara xebera «milyak'etê Xudan» tê fe'mkirinê ku çawa Xudan xwexa hazir e (Derk'etin 3:2-6).

### nanê Xwedêr'a dayî

nanê Xwedêr'a dayî – (nanê h'izûrê, nanê pêşberîyê) nanê pîroz hêna Mûsada Konê Şe'detîyêda (Konê Civînêda), usa jî peyr'a p'aristgehêda hebû. Ev nan li ser sifra zêr'în «li pêşberî Xudan» dihate r'êzkirinê. Her r'ojeke şemîyê k'ahîna donzdeh nanê bê hevîrtir'şk dipe'tin, li ser sifra zêr'în dadanîn û yêd ku h'eftîya dinda dewsê danîn, k'ahîna yê pêşîyê cîyê pîrozda dixwarin. Pêştirî k'ahîna îzina t'u kesî t'unebû ev nan bixwarana. Ev nan nîşaneke Peymana Xudan bû, ku ew t'evî cime'ta Îsraêlê bû (Qanûna K'ahîntîyê 24:5-9). Sifra nan

### nedir

nedir – (gorî, qurban) li gora Qanûna Mûsa (Derk'etin 13) însan û h'eywanêd nixurîye nêr, ew nedirêd (gorîyêd) Xwedê bûn. H'eywan dihatine serjêkirinê û ji ber însênva dihatine dayînê. Me'na wê ev e, ku her nixurî p'ara Xwedê bû, pîroz, buhurtî û t'aybetî, awa gotî Xwedêr'a cudekirî bû (Derk'etin 13:2; Lûqa 2:23).

### Necef

Necef – berîya alîyê başûra Îsraêlê bû (Destpêbûn 12:9).

### onîks

onîks – kevirêd qîmet e, gava tê bir'înê hundur'da xet yan telaşêd r'eng-r'engî k'ifş dibin (Derk'etin 28:9).

### peyman

peyman – (ahda, ad û qirar) nav du merivada, nav du k'omada, yan jî nav Xwedê û merivada tê girêdanê. Peymanek nava Xwedê û Nuhda hebû (Destpêbûn 9:8-17), nava Xwedê û Birahîmda (Destpêbûn 15), nava Xwedê û Dawidda (2 P'adşatî 7; Zebûr 89:1-37). Li serê ç'îyayê Sînayê Xwedê peymanek t'evî cime'ta Îsraêlê girêda. Li gora vê peymanê Xwedê soz da wekî xwexa Xudanê cime'ta Îsraêlê be û wan xwey ke, lê gerekê Îsraêl jî Qanûna Xwedê biqedîne, ya ku wî bi destê Mûsa da. Lê Îsraêlê gelek cara peyman, awa gotî Qanûna Mûsa dit'er'iband. K'itêbêd cihûyaye pîrozr'a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar'a dibêjin «Peymana Kevin».

### p'êxember

p'êxember – (nebî, qasidê Xwedê, qûlê Xwedê, gotinbêjê Xwedê) ew însan bûn. Xwedê wanr'a xeber dida, ku ew gotina wî bigihînine meriva (Qanûna Ducarî 18:15-22).

### r'extsîng

r'extsîng – berîke cargoşeye li ser sîng bû. Ew çawa êfod hate cêkirinê, ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî (Derk'etin 28:15-16). Gava serekk'ahîn dik'ete cîyê pîroz li ber Xudan, ew li ser sîngê serekk'ahîn êfodva girêdayî bû (Derk'etin 28:29). Li ser r'extsîng dunzdeh kevirêd qîmet çar cêrgeh cîkirî bûn, ku dunzdeh qebîlêd Îsraêl didane k'ifşê. Hindurê rextsîngda Ûrîm û Tûmîm hebûn (Derk'etin 28:30). R'extsîng û p'ap'ax

### r'oja şemîyê

r'oja şemîyê – bona cime'ta Îsraêl r'ojeke e'zîz (t'aybetî) û pîroz e (Derk'etin 16:23; 20:8, 11; 31:14-15). Bi îbranî Şabat e. Bi zaravekî kurmancî «sebt» e ku ji şabatê hatîye. Bona cihûya, şabat navê r'oja h'efta ye û ya xilazîya h'eftîyê ye. Înîyê êvarê, gava r'oj diçe ava, şabat destpêdike û h'eta 24 sih'eta dik'işîne. Li gora qanûna Mûsa (Destpêbûn 2:2-3; Derk'etin 20:8-11; 35:2) r'oja şabatêda k'ar û xebat ne cayîz bû bikirana, ev r'oj r'oja r'ih'etîyê û h'ebandinê ye (Destpêbûn 1; Qanûna K'ahîntîyê 23:1-3).

### sala r'awastîyê

sala r'awastîyê – her pêncî sal, sala r'awastîyê bû (Qanûna K'ahîntîyê 25:8-55). Wê salê her xulam dihatine azakirinê û her merivê ku e'rdê xwe firotibû li wî dihate veger'andinê, deyn-dû dihatine baxşandinê.

### sala h'efta

sala h'efta – her h'eft sal, şemîya sala bû (Derk'etin 23:11; Qanûna K'ahîntîyê 25:1-7), ew sala r'ih'etîyê bû bona e'rdê. Ewê salê cime'tê e'rd bêcer ne dikirin û çi ku e'rdê xweserêxwe dida t'op dikirin.

### sardîyon

sardîyon – kevirekî qîmete sorîgevezî zelal bû.

### serekk'ahîn

serekk'ahîn – binihêr'e: k'ahîn.

### Sindoqa Peymanê yan Sindoqa Şe'detîyê

Sindoqa Peymanê yan Sindoqa Şe'detîyê – qut'îke pîroz bû, ew û çi ku têda bûn, nîşanêd peymana Xwedê t'evî miletê îsraêlê bûn. Çaxê Xwedê serê ç'îyê t'evî Mûsa p'êxember xeber da, hingê dehe t'emî li ser du selêd kevirî nivîsîn dane wî. Ew peyman Xwedê bi destê Mûsa da girêdanê, bi wan selêd nivîsar. Ew sel, şivdara Harûn, derdanê manayê çawa nîşana Peymana Xwedê li wê sindoqêda bûn û li cem miletê îsraêlêdihatine xweykirinê. Ew sindoq ji darcêwîyê çêkirî û zêr'kirî bû. Gava miletê îsraêlê r'êda diçû, ev sindoq xwer'a dibirin. Gava diçûne cîkî, ev sindoq Cîyê Herî Pîrozda Konê Şe'detîyêda dima (Derk'etin 25:10-21; Îbranî 9:4). Sindoqa Peymanê

### filistîn

filistîn – miletê filistînê hat başûr-r'oavaya devê be'ra Navberêye. Filistînê zeftî xwe kir û van her pênc bajarada: Gaza, Aşqêlon, Aşdod, Gat' û Ek'ronêda çî-war bûn. Filistînî û îsraêlîya gelek cara hevr'a şer' dikirin, çimkî filistînîya dixwastin r'ohilat zeftî xwe kirana, îsraêlîya jî dixwastin r'oava zeftî xwe kirana. Filistînî neyarêd îsraêlîyaye here pêş bûn, h'eta ku Dawid ev pirs safî kir, xilazîya wan anî (Destpêbûn 21:34; 1 P'adşatîya 8:1; 1Dîrok. 18:1 ).

### xêrûb

xêrûb – r'uh'berêd xweyîbask in, ev cûr'ekî milyak'etêd Xwedê ne û h'eykelêd wan ser qalp'axê Sindoqa Peymanê bi baskava çêkirî mîna milyak'eta bûn, ku r'ûmet û dîndara (h'izûrîya) Xwedê berç'e'v dikirin (Destpêbûn 3:24; Derk'etin 25:17-22; 37:6-9).

### Xudan

Xudan – bi zimanê îbranî xebera «Xudan» YHWH nivîsar e û tê xwendinê çawa «Yahweh». Ev navekî e'sesî ye ku alîyê Xudand Mûsava hate e'yankirinê. (Derk'etin. 3:14...). Navê «Yahwêh» miletê cihû bona mezinayîya Xwedê ne didane li ser zarê xwe. Gava ewana K'it'êba Pîroz dixûnin dewsa navê «Yahwêh» dibêjin «Adonay» ku tê fe'mkirinê «Xweyê min».

### hêlanêd jorin

hêlanêd jorin – cîyêd h'ebandina miletê Kenanîya bû (Qaûna k'ahîntîyê 26.30, Jimar 33.52). Xudan e'mirî miletê Îsraêl kir ku van cîya wêran kin. Ew p'adşê ku ev cî wêran nekira dihate h'esabê çawa yekî qanûn t'er'ibandî (2P'adşatî 16:4 ).

### hûsop

hûsop – dareke biç'ûk e, çawa lûfik bona e'detê dîn dihate bik'aranînê. K'ahîna xûna qurbanêda dikirin û dir'eşandine ser meriva, wekî ew meriv li ber Xwedê pîroz bin (Derk'etin 12:22; Qanûna K'ahîntîyê 14:4; Jimar 19:6,[18]). Hûsop

### topaz

topaz – kevirekî qîmtî qîç'ik e.

### şemdan

şemdan – ç'ira h'eft ç'e'vî bû, ku P'aristgeheda dişxulî (binihêr'e Derk'etin 25:31-39). Şemdan

### Cejina Bor'îya

Cejina Bor'îya – eva cejina 1-ê meha h'efta dihate kirinê (Qanûna K'ahîntîyê 23:24-25; Jimar 29:1). Ew r'oja r'ih'etîyê û dîyarîdayînê bû. Bor'î

### Cejina Derbazbûnê

Cejina Derbazbûnê – ev cejina nava cime'ta Îsraêlda çardehê meha Nîsanêda tê kirinê (li gora salne'ma îbranî çardehê Nîsanê niha 1-ê Aprêlê ye). Evê cejinê bona bîranîna wê yekê dikin, ku Xwedê çawa cime'ta Îsraêl ji bindestîya Misirîya derxist (Derk'etin 12:3-14). Hingê Milyak'etê Mirinê h'emû nixurîyêd misirîya, hin însan û hin jî h'eywan kuştin, lê ji ser malêd cime'ta Îsraêlr'a «derbaz bû» û dest neda ji wan t'u kesî, nekuşt (Derk'etin 12:23-27). Bona vê yekê vê cejinêr'a digotin Cejina Derbazbûnê.

### Cejina Nanê Şkeva

Cejina Nanê Şkeva – ev cejin li pey Cejina Derbazbûnêr'a tê û ji panzdeh h'eta bîst duduyê meha Nîsanê tê kirinê (li gora salne'ma îroyîn ji 2-a h'eta 9-ê Aprêlê tê kirinê). Eva cejina bona bîranîna xilazkirina miletê Îsraêl tê kirinê, gava miletê Îsraêl ji bindestîya Misirîya derk'et û çû wî welatê ku Xwedê dabû wan. Evê cejinêda h'eft r'oja nanê şkeva (bê hevîrtir'şk) tê xwarinê (Derk'etin 12:15-20; 13:3-10).

### Cejina R'oja K'ewandinê

Cejina R'oja K'ewandinê – bona cime'ta Îsraêlê r'oja here e'zîz û pîroz bû (Yom Kîppûr bi îbranî). Salê carekê p'aristgehêda Serekk'ahîn ji ber guneyêd xwe û cime'têva bona paqijbûna p'aristgeh û gorîgehê xûna h'eywana p'êşk'êş dikir û dik'ete Cîyê Herî Pîroz (Derk'etin 30:10; Qanûna K'ahîntîyê 16:1-34; 23:27; Îbranî 9:6-7).

### Cejina H'eftîya

Cejina H'eftîya – (Cejina Nandirûnê – Derk'etin 23:16) Xwedê t'emî da cime'ta Îsraêl, ku r'oja paşine pey destpêbûna Cejina Derbazbûnêr'a h'eft h'eftîya h'esab kin û r'oja pêncî cejinekê jî bikin. Vê cejinêda çi ku ji deremetêd wan (dexilêd wan) pêşîyê dik'ete ber k'êlendîyê, danîn p'êşk'êşî Xwedê dikirin (Qanûna K'ahîntîyê 23:15-21; Jimar 28:26- 31). Peymana Nûda vê cejinêr'a digotin R'oja Pêncîye h'esab, awa gotî Pêntêkost. Çimkî bi zimanê yûnanî fe'mîna Pêntêkost «pêncî» ye (K'arêd Şandîya 2:1-41).

### Cejina H'olikçêkirinê

Cejina H'olikçêkirinê – her sal payîzê ji 15-a h'eta 21-ê meha Tişrîyê ye (awa gotî yekê Oktyabirê). Cihû diçûn ser r'ezêd xwe, h'olik çêdikirin û wanda h'eftêkê diman. Cihûya ev yek dikir, wekî bîr banîna, ku çawa Mûsa p'êxember miletê Îsraêl ji Misirê derxist û ew h'olikada man (Qanûna K'ahîntîyê 23:33-36, 39-43; Qanûna Ducarî 16:13-15).

### qar'îtk

qar'îtk – ç'ivîkeke biç'ûk e ku dirêj nafir'e. Xurê wan t'oxim û mêş-mor in. Evana hêlûnêd xwe li ser e'rdê çêdikin (Derk'etin 16:13; Jimar 11:31-32). Qar'îtk

### qotik

qotik – h'eywaneke piç'ûk e, ku ç'olê nava k'evirada dimîne. Ew ne h'elal bû (binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 11:5; Qanûna Ducarî 14:7). Qotik

### qirqê Misirê

qirqê Misirê – cur'ekî teyrê ne h'elal bû (binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 11:18; Qanûna Ducarî 14:17).

Qirqê Misirê

agat – kevirêd qîmete r'eng-r'engî ne, p'ir'anîya wan sipî û k'umeyît' in.

amalêkî – miletek bû ku berî zeftkirina Îsraêl li Kenanêda dima. Evana gele cara neyartîya Îsraêl dikirin (binihêr'e Derk'etin 17:8-16; Qanûna Ducarî 25:17-19).

amîn – ji zimanê îbranî ye, ku me'na wê ev e: «R'ast e», «Belê», «Bira usa be», «R'ast bê xêlif», «Qayl im». Ew hingê tê gotinê gava yek gotinekê dibêje yan dua dike, yekî din gotina wî dixwaze mak ke, qaylbûna xwe bi gotina «amîn» nîşan dike.

amonî – anegorî Destpêbûn 19:38, zur'eta Lûte ji qîza wîye biç'ûk bû. Ew t'evî Filistînîya neyartîya Îsraêl dikirin. Ew alîyê R'ohilata Ûrdinê diman, navê p'ayt'extê xwe danîn Amman. H'eta niha jî navê p'ayt'extê Ûrdinê Amman e.

aramî – aramî binelîyêd Aramê bûn. We'dê bave'şîrêd Îsraêl alîyê bakur- r'ohilata ç'emê Ûrdinêr'a digotin Aram, awa gotî Sûrya û usa jî bak'ura Mesopotamyayê, ku tê gotin Paddan-Aram (Destpêbûn 25:20; 28:5).

berê deremeta pêşin – wextê Peymana Kevinda çi pêşîyê ber k'êlendîyê bik'eta, yan heger berê r'ezê pêşin bûya, yan nixurîyê h'eywanêd malê, yan jî nixurîyê nêrînî her maleke Îsraêlê çawa «berê deremeta pêşin» dihate h'esabê û Xwedêr'a dihate dayînê. Eva nîşanek bû ku h'emû jî p'ara Xwedê ne (Derk'etin 13:14-15; 34:26; Qanûna K'ahîntîyê 23:17; Jimar 18:12).

bidolax – r'ûnê darêyî zer e û gelekî bînxweş e. Bi wî ava zim-zimkirinê çêdikirin (Destpêbûn 2:12; Jimar 11:7).

bizina k'ûvî – cur'ekî bizinaye ku ç'ola demîne, h'elal tê h'esabê (binihêr'e Qanûna Ducarî 12:15; 14:5). Bizina k'ûvî

bixûr – şîrêza darê ye. Ew ji dara tê hildanê û h'işkkirinê. Gava tê şewitandinê, bîneke gelekî xweş jê tê. Dema Peymana Kevinda p'aristgehêda ser gorîgeha bixûrê ew Xwedêr'a dihate şewitandinê (Derk'etin 30). Cûr'ekî dareke bixûrê E'rebistanêda jî hebû, ku gelekî qîmet bû. Bixûr

biharet – pûng, darçîn, mêxik û yêd mayîne bînxweş.

gorîgeh – t'extê ku li ser qurban, gorî, h'edî û xêr dihatine dayînê yan serjêkirinê (Destpêbûn 12:7; 22:9). Pêşîyê ew pê kevira dihate çêkirinê. Hêna Mûsada Xwedê t'emî da ku gorîgehê bona Konê Şe'detîyê ji dara darcêwîyê çêkin û sifir bik'işînine ser. (Derk'etin 27:1-8; 38:1-7). Qurban t'enê li ser gorîgeha Konê Şe'detîyê dihatine serjêkirinê û paşê, gava p'aristgeh hate çêkirinê, t'enê li ser gorîgeha p'aristgehê dihatine serjêkirinê. T'extekî din jî hebû, ji wî biç'ûktir û zêr'kirî. K'ahîn li ser vî t'extî bixûr dişewitand, jêr'a digotin gorîgeha bixûrê (Derk'etin 30:1-10; 37:25-28). Gorîgeh

dara darcêwîyê – dareke h'işk û teyax e.

darçîn – biharateke ji qalikê darê ye. Bîna wê gelek e û hêna berê gelekî biha bû. Meriva eva t'evî bizirê zeyt'ûnê dikir, wekî bîna bizir xweş be. Carna meriva li xwe dixistin û carna jî bona definkirinê dihate bik'aranînê (E'yantî 18:13). Ew bona çêkirina r'ûne r'ûnkirinêyî pîroz dihata bik'aranînê (Derk'etin 30:23).

dehek – li gora qanûna Mûsa zur'eta Lêwî, ku şixulê p'aristgehê dikirin, li ser navê Xwedê deheka hebûkê, hasil û dayîna berê e'rdê ji cime'ta Îsraêlê xwer'a distandin. Lêwîya deheka ku ji cime'ta Îsraêlê distandin, ji wê deheka standî, dehek didane Xwedê (Qanûna K'ahîntîyê 27:30-32, Jimar 18:26-28).

dîyarîya bervadayînê – dîyarîya ku ji ber wan guneyêd ku li ber Xwedê yan meriva kirî dihate dayînê. K'ahîn li ser vê yekêda dinihêr'î û qîmetê zîyanê bîst selef zêde k'ifş dikir û hingê li zîyank'êşa dihate veger'andinê, serda jî yê gunek'ar dîyarî dida (Qanûna K'ahîntîyê 5:14-6:7; 7:1-10).

dîyarîya jorbilindkirinê – tişte ku dîyarî dihate dayînê, carana p'ara k'ahîn dihate jorbilindkirinê, çawa nîşana ku bona Xwedê dihate başqe kirinê (Derk'etin 29:27-28).

dîyarîya nanî – dîyarîya arê xas (Qanûna K'ahîntîyê 2:1-3) yan nan (Qanûna K'ahîntîyê 2:4-10), yan jî firîkêd genim (Qanûna K'ahîntîyê 2:14-16). K'ahîn p'areke van dîyarîya xwer'a hildida û p'ara din jî li ser gorîgehê dişewitand.

dîyarîya paqijbûnê – dîyarî ku yê gunek'ar ji ber guneyê xweva bona paqijbûnê dida. Goştê vê h'eywanê pîroz dihate h'esabê û t'enê îzina k'ahîna hebû bixwarana (Qanûna K'ahîntîyê 4:1-5:13; 6:24-30).

dîyarîya serdakirina – eva dîyarîya ji tiştêd r'on e, awa gotî ji r'ûn, şeravê yan avê bûn. Evana li ser dîyarîya heleqetîyê yan dîyarîya t'evayîşewatêda dihatine kirinê (Jimar 28:14-15).

dîyarîya t'evayîşewatê – ev cûr'ê dîyarîyê t'emamîya h'eywan pêva li ser gorîgehê dihate şewitandinê. Lê hinek dîyarîyêd mayîn p'arek wan dihate şewitandin (Qanûna K'ahîntîyê 1:3-17; 6:8-13).

dîyarîya h'ejandinê – ev dîyarî p'ir'anîya cara bi sersîngê dîyarîya heleqetîyê, ku p'ara k'ahîn bû dihate dayînê. K'ahîn t'evî dîyarîdar ev sersîng dih'ejand, vî alî-wî alî dibir danî, lema tê gotin dîyarîya h'ejandinê (Qanûna K'ahîntî 14:21-24; Jimar 6:20).

dîyarîya heleqetîyê – dîyarîya heleqetîyê ku li nava Xwedê û merivada dihate dayînê. T'enê p'areke vî h'eywanî li ser gorîgehê dihate şewitandinê, herç'ê mayîn jî k'ahîn û dîyarîdar dixwarin (Qanûna K'ahîntîyê 3:1-17; 7:11-21, 28-36).

êfod – eva êlekekî bi du p'ara ser milva hevvakirî bû ku ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî hatibû çêkirinê. Serekk'ahîn ew li xwe dikir. R'extsîng jî pêva dikirin (Derk'etin 28:6-14). Serekk'ahîn êfod û r'extsîngva

Edom, edomî – Edom navekî Esawê birê Aqûb bû (Destpêbûn 25:30; 36:8). Ji Edom edomî pêşda hatin, ewana dijminê Îsraêl bûn. Welatê Edom ç'îya banîyêd xikî-xwelîye bê kêr bûn.

emorî – miletekî mezin bû ku berî zeftkirina Îsraêl li Kenanêda dima. Hingê carana bi navê wan t'emamîya miletêd kenanê dihatine navkirinê (Destpêbûn 15:16; Qanûna Ducarî 3:8-11).

enaqî – miletek bû ku berî Îsraêl li Filistînê dima. Ewana gelekî bilind bûn û e'save dihatine gotinê (Jimar 13:22,[33]). Evana li ç'îya banîyêd Hêbronê diman.

zimir – r'ûnekî bînxweş e, ji dara tê standinê û qîmetê wî biha bû. Hingê zimir bona êşê didane nexweşa (Marqos 15:23), usa jî li ser cinyazê mirîyada dikirin, wekî bona definkirinê hazir kin (Destpêbûn 50:2; Yûh'enna 19:39). Zimir

îbranî – navekî kevin e û cime'ta Îsraêlê pê vî navî hate navkirinê, Birahîm yê pêşin bû ku bi vî navî hate navkirinê (Destpêbûn 14:13). Îbranî usa jî ziman e. Cime'ta Îsraêl bi zimanê îbranî xeber didan. Peymana Kevin bi vî zimanî nivîsar e.

Îsraêl – 1. Navê meriv e. Çaxê Xwedê Aqûbê bavê miletê Îsraêlê bimbarek kir, navê wî kire Îsraêl (Destpêbûn 32:27-28; 35:10). Çend nav zur'eta Îsraêlr'a tê gotinê: «Cime'ta Îsraêl», «Zar'êd Îsraêl» û «îbranî». 2. Navê welat jî tê gotinê: «Îsraêl». Berê jêr'a digotin: «Kenan» (Destpêbûn 12:5; K'arêd Şandîya 7:11; 13:19). Navekî din jî jêr'a dibêjin: «Welatê Filistînê». Pey mirina Silêman p'adşar'a welat bû du p'ara. P'ara bakurêr'a gotin Îsraêl, p'ara başûrêr'a gotin Cihûda (1P'adşatî 12:16-17 ).

yaspîs – kevirêd qîmete r'eng r'engî ne. Yaspîsa ku K'it'êba Pîrozda nivîsar e k'esk yan r'engekî vekirî bû (Derk'etin 28:20).

karbûnkûl – kevirekî qîmetî şîn û şînî-k'esk (Derk'etin 28:18).

k'ahîn – ji zur'eta Harûnê birê Mûsa bûn. K'ahîna ew gorîyêd (qurbanêd) ku miletê Îsraêlê danîn serjêdikirin. Ew bona miletê Îsraêlê ber Xwedê disekinîn û dua dikirin, navçêtî dikirin û xwestina Xwedê cime'têr'a didane e'yankirinê. Serekk'ahîn salê carekê dik'ete cîyê herî pîroz û bona gunehê cime'tê gunehk'ewandin dikir (Qanûna K'ahîntîyê 6:8-10:20; Îbranî 6:20-8:6; Derk'etin 30:10). Melk'î-Sadiq jî Destpêbûnêda k'ahînê dihate h'esabê (Destpêbûn 14:18-20).

Kenan – navê wî welatî ye, k'îjan ku Xwedê li gora sozê xwe da miletê Îsraêlê, wekî bibe welatê wan. Ev navê «Kenan» hê berî li wir mayîna miletê Îsraêlê hebû. Paşê «Îsraêl» yan jî «Filistîn» hate gotinê (Destpêbûn 10:19; 12:5; K'arêd Şandîya 7:11; 13:19).

kenanî – miletek bû ku li Kenanê dima, zur'eta kur'ê Ham, kur'ê Nuh bû (Destpêbûn 10:6; Jimar 13:29).

k'efîl – (girew, k'efalet) p'ere yan tiştêk ji ber tiştava dihate dayînê, h'atta r'oja pirs safîkirine (Destpêbûn 38:17- 20).

Konê Şe'detîyê (Konê Civînê) – gava cime'ta Îsraêlê ji Misirê derk'et, Xwedê serê ç'îyayê Sînayê Mûsar'a got, çawa gerekê Konê Şe'detîyê bê çêkirinê (Derk'etin 25). Gava çêkirin, r'ûmeta Xwedê ew cî t'ijî kir û Xwedê bi r'ûmeta xwe şe'detî da û da xuyakirinê ku ew t'evî wan e (Derk'etin 38:21). Konê Şe'detîyê û Konê Civînê (Derk'etin 27:21) yek bûn. Cime'ta Îsraêlê li wir dicivîyan. Silêman jî Orşelîmêda p'aristgeh dewsa wêda çêkir. Konê Şe'detîyêda (û usa jî p'aristgehêda) tiştêd pîroz jî hebûn, mesele: Sindoqa Peymana Xudan (Qanûna Ducarî 10:8), awa gotî Sindoqa Şe'detîyê (Jimar 4:5). Konê Şe'detîyê (Konê Civînê)

k'otî (k'otîbûn) – nexweşîk e ç'erm e cûr'e-cûr'e ye ku bela dibe. Li gora Qanûna K'ahîntîyê ji serê 13-a h'eta 14-a zemanê berê her cûr'e nexweşîya ser ç'erm ji k'otîbûnêva girtî h'eta çend cûr'e p'izika, usa jî tiştêd k'efikî h'eram dihatine h'esabê. Cime'tê berî nexweşêd aha didan ji gund û bajara derdixistine der, lê heger yek qenc bûya, gerekê xwe nîşanî k'ahîn bikira û h'edî bida, wekî destûr bidanê ku ew bik'eta nava cime'tê.

k'irk'ût – (k'ewk'urt') kevirekî nerm û zer e ku bi alaveke r'engê vekirî bi şewq dişewite û bîna wê jî qewat e (Destpêbûn 19:24; Qanûna Ducarî 29:23).

Mowab, mowabî – anegorî Destpêbûn 19:37, zur'eta Lût ji qîza wîye mezin bû. Mowabî alîyê r'ohilata Ûrdunê diman (Jimar 21:13).

milyak'et – zimanê îbranî û yûnanîda fe'mîna wê «qasid» e, çimkî evana qasidêd Xwedê ne. Evana heyînêd r'uh'anî ne, ku h'izûra Xwedêda dimînin. Nayêne dîtinê h'eta xwexa xwe e'yan nekin. Milyak'et qirara Xwedê e'lam dikin yan jî tînine sêrî (Destpêbûn 19:1,12-15). Ewana ji alîyê Xwedêda k'ifşkirî ne, ku meriva xweyî kin û guh bidine wan (K'arêd Şandîya 12:6-11; 27:23; Îbranî 1:14). Carna Xwedê milyak'eta dişîne cem meriva, wekî tiştekî wanr'a bêje. Milyak'etê serwêrê h'emû milyak'eta Mixayîl e (Cihûda 9). Car-cara xebera «milyak'etê Xudan» tê fe'mkirinê ku çawa Xudan xwexa hazir e (Derk'etin 3:2-6).

nanê Xwedêr'a dayî – (nanê h'izûrê, nanê pêşberîyê) nanê pîroz hêna Mûsada Konê Şe'detîyêda (Konê Civînêda), usa jî peyr'a p'aristgehêda hebû. Ev nan li ser sifra zêr'în «li pêşberî Xudan» dihate r'êzkirinê. Her r'ojeke şemîyê k'ahîna donzdeh nanê bê hevîrtir'şk dipe'tin, li ser sifra zêr'în dadanîn û yêd ku h'eftîya dinda dewsê danîn, k'ahîna yê pêşîyê cîyê pîrozda dixwarin. Pêştirî k'ahîna îzina t'u kesî t'unebû ev nan bixwarana. Ev nan nîşaneke Peymana Xudan bû, ku ew t'evî cime'ta Îsraêlê bû (Qanûna K'ahîntîyê 24:5-9). Sifra nan

nedir – (gorî, qurban) li gora Qanûna Mûsa (Derk'etin 13) însan û h'eywanêd nixurîye nêr, ew nedirêd (gorîyêd) Xwedê bûn. H'eywan dihatine serjêkirinê û ji ber însênva dihatine dayînê. Me'na wê ev e, ku her nixurî p'ara Xwedê bû, pîroz, buhurtî û t'aybetî, awa gotî Xwedêr'a cudekirî bû (Derk'etin 13:2; Lûqa 2:23).

Necef – berîya alîyê başûra Îsraêlê bû (Destpêbûn 12:9).

onîks – kevirêd qîmet e, gava tê bir'înê hundur'da xet yan telaşêd r'eng-r'engî k'ifş dibin (Derk'etin 28:9).

peyman – (ahda, ad û qirar) nav du merivada, nav du k'omada, yan jî nav Xwedê û merivada tê girêdanê. Peymanek nava Xwedê û Nuhda hebû (Destpêbûn 9:8-17), nava Xwedê û Birahîmda (Destpêbûn 15), nava Xwedê û Dawidda (2 P'adşatî 7; Zebûr 89:1-37). Li serê ç'îyayê Sînayê Xwedê peymanek t'evî cime'ta Îsraêlê girêda. Li gora vê peymanê Xwedê soz da wekî xwexa Xudanê cime'ta Îsraêlê be û wan xwey ke, lê gerekê Îsraêl jî Qanûna Xwedê biqedîne, ya ku wî bi destê Mûsa da. Lê Îsraêlê gelek cara peyman, awa gotî Qanûna Mûsa dit'er'iband. K'itêbêd cihûyaye pîrozr'a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar'a dibêjin «Peymana Kevin».

p'êxember – (nebî, qasidê Xwedê, qûlê Xwedê, gotinbêjê Xwedê) ew însan bûn. Xwedê wanr'a xeber dida, ku ew gotina wî bigihînine meriva (Qanûna Ducarî 18:15-22).

r'extsîng – berîke cargoşeye li ser sîng bû. Ew çawa êfod hate cêkirinê, ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî (Derk'etin 28:15-16). Gava serekk'ahîn dik'ete cîyê pîroz li ber Xudan, ew li ser sîngê serekk'ahîn êfodva girêdayî bû (Derk'etin 28:29). Li ser r'extsîng dunzdeh kevirêd qîmet çar cêrgeh cîkirî bûn, ku dunzdeh qebîlêd Îsraêl didane k'ifşê. Hindurê rextsîngda Ûrîm û Tûmîm hebûn (Derk'etin 28:30). R'extsîng û p'ap'ax

r'oja şemîyê – bona cime'ta Îsraêl r'ojeke e'zîz (t'aybetî) û pîroz e (Derk'etin 16:23; 20:8, 11; 31:14-15). Bi îbranî Şabat e. Bi zaravekî kurmancî «sebt» e ku ji şabatê hatîye. Bona cihûya, şabat navê r'oja h'efta ye û ya xilazîya h'eftîyê ye. Înîyê êvarê, gava r'oj diçe ava, şabat destpêdike û h'eta 24 sih'eta dik'işîne. Li gora qanûna Mûsa (Destpêbûn 2:2-3; Derk'etin 20:8-11; 35:2) r'oja şabatêda k'ar û xebat ne cayîz bû bikirana, ev r'oj r'oja r'ih'etîyê û h'ebandinê ye (Destpêbûn 1; Qanûna K'ahîntîyê 23:1-3).

sala r'awastîyê – her pêncî sal, sala r'awastîyê bû (Qanûna K'ahîntîyê 25:8-55). Wê salê her xulam dihatine azakirinê û her merivê ku e'rdê xwe firotibû li wî dihate veger'andinê, deyn-dû dihatine baxşandinê.

sala h'efta – her h'eft sal, şemîya sala bû (Derk'etin 23:11; Qanûna K'ahîntîyê 25:1-7), ew sala r'ih'etîyê bû bona e'rdê. Ewê salê cime'tê e'rd bêcer ne dikirin û çi ku e'rdê xweserêxwe dida t'op dikirin.

sardîyon – kevirekî qîmete sorîgevezî zelal bû.

serekk'ahîn – binihêr'e: k'ahîn.

filistîn – miletê filistînê hat başûr-r'oavaya devê be'ra Navberêye. Filistînê zeftî xwe kir û van her pênc bajarada: Gaza, Aşqêlon, Aşdod, Gat' û Ek'ronêda çî-war bûn. Filistînî û îsraêlîya gelek cara hevr'a şer' dikirin, çimkî filistînîya dixwastin r'ohilat zeftî xwe kirana, îsraêlîya jî dixwastin r'oava zeftî xwe kirana. Filistînî neyarêd îsraêlîyaye here pêş bûn, h'eta ku Dawid ev pirs safî kir, xilazîya wan anî (Destpêbûn 21:34; 1 P'adşatîya 8:1; 1Dîrok. 18:1 ).

xêrûb – r'uh'berêd xweyîbask in, ev cûr'ekî milyak'etêd Xwedê ne û h'eykelêd wan ser qalp'axê Sindoqa Peymanê bi baskava çêkirî mîna milyak'eta bûn, ku r'ûmet û dîndara (h'izûrîya) Xwedê berç'e'v dikirin (Destpêbûn 3:24; Derk'etin 25:17-22; 37:6-9).

Xudan – bi zimanê îbranî xebera «Xudan» YHWH nivîsar e û tê xwendinê çawa «Yahweh». Ev navekî e'sesî ye ku alîyê Xudand Mûsava hate e'yankirinê. (Derk'etin. 3:14...). Navê «Yahwêh» miletê cihû bona mezinayîya Xwedê ne didane li ser zarê xwe. Gava ewana K'it'êba Pîroz dixûnin dewsa navê «Yahwêh» dibêjin «Adonay» ku tê fe'mkirinê «Xweyê min».

hêlanêd jorin – cîyêd h'ebandina miletê Kenanîya bû (Qaûna k'ahîntîyê 26.30, Jimar 33.52). Xudan e'mirî miletê Îsraêl kir ku van cîya wêran kin. Ew p'adşê ku ev cî wêran nekira dihate h'esabê çawa yekî qanûn t'er'ibandî (2P'adşatî 16:4 ).

hûsop – dareke biç'ûk e, çawa lûfik bona e'detê dîn dihate bik'aranînê. K'ahîna xûna qurbanêda dikirin û dir'eşandine ser meriva, wekî ew meriv li ber Xwedê pîroz bin (Derk'etin 12:22; Qanûna K'ahîntîyê 14:4; Jimar 19:6,[18]). Hûsop

topaz – kevirekî qîmtî qîç'ik e.

şemdan – ç'ira h'eft ç'e'vî bû, ku P'aristgeheda dişxulî (binihêr'e Derk'etin 25:31-39). Şemdan

Cejina Derbazbûnê – ev cejina nava cime'ta Îsraêlda çardehê meha Nîsanêda tê kirinê (li gora salne'ma îbranî çardehê Nîsanê niha 1-ê Aprêlê ye). Evê cejinê bona bîranîna wê yekê dikin, ku Xwedê çawa cime'ta Îsraêl ji bindestîya Misirîya derxist (Derk'etin 12:3-14). Hingê Milyak'etê Mirinê h'emû nixurîyêd misirîya, hin însan û hin jî h'eywan kuştin, lê ji ser malêd cime'ta Îsraêlr'a «derbaz bû» û dest neda ji wan t'u kesî, nekuşt (Derk'etin 12:23-27). Bona vê yekê vê cejinêr'a digotin Cejina Derbazbûnê.

Cejina Nanê Şkeva – ev cejin li pey Cejina Derbazbûnêr'a tê û ji panzdeh h'eta bîst duduyê meha Nîsanê tê kirinê (li gora salne'ma îroyîn ji 2-a h'eta 9-ê Aprêlê tê kirinê). Eva cejina bona bîranîna xilazkirina miletê Îsraêl tê kirinê, gava miletê Îsraêl ji bindestîya Misirîya derk'et û çû wî welatê ku Xwedê dabû wan. Evê cejinêda h'eft r'oja nanê şkeva (bê hevîrtir'şk) tê xwarinê (Derk'etin 12:15-20; 13:3-10).

Cejina H'eftîya – (Cejina Nandirûnê – Derk'etin 23:16) Xwedê t'emî da cime'ta Îsraêl, ku r'oja paşine pey destpêbûna Cejina Derbazbûnêr'a h'eft h'eftîya h'esab kin û r'oja pêncî cejinekê jî bikin. Vê cejinêda çi ku ji deremetêd wan (dexilêd wan) pêşîyê dik'ete ber k'êlendîyê, danîn p'êşk'êşî Xwedê dikirin (Qanûna K'ahîntîyê 23:15-21; Jimar 28:26- 31). Peymana Nûda vê cejinêr'a digotin R'oja Pêncîye h'esab, awa gotî Pêntêkost. Çimkî bi zimanê yûnanî fe'mîna Pêntêkost «pêncî» ye (K'arêd Şandîya 2:1-41).

Cejina H'olikçêkirinê – her sal payîzê ji 15-a h'eta 21-ê meha Tişrîyê ye (awa gotî yekê Oktyabirê). Cihû diçûn ser r'ezêd xwe, h'olik çêdikirin û wanda h'eftêkê diman. Cihûya ev yek dikir, wekî bîr banîna, ku çawa Mûsa p'êxember miletê Îsraêl ji Misirê derxist û ew h'olikada man (Qanûna K'ahîntîyê 23:33-36, 39-43; Qanûna Ducarî 16:13-15).

qar'îtk – ç'ivîkeke biç'ûk e ku dirêj nafir'e. Xurê wan t'oxim û mêş-mor in. Evana hêlûnêd xwe li ser e'rdê çêdikin (Derk'etin 16:13; Jimar 11:31-32). Qar'îtk

qotik – h'eywaneke piç'ûk e, ku ç'olê nava k'evirada dimîne. Ew ne h'elal bû (binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 11:5; Qanûna Ducarî 14:7). Qotik

qirqê Misirê – cur'ekî teyrê ne h'elal bû (binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 11:18; Qanûna Ducarî 14:17).

Qirqê Misirê

+ 1:1 Yûh’enna 1:1

* 1:2 Eva xebera bi fe'mîna îbranî tê fe'mkirinê çawa «r'uh'» yan «ba».

+ 1:27 Metta 19:4, Marqos 10:6

+ 2:7 Korint’î I 15:45

+ 2:9 Destpêbûn 3:22, E’yantî 2:7, E’yantî 22:2

* 2:14 Awa gotî «Tîgrîs».

+ 2:14 Destpêbûn 10:11-12

+ 2:21 Destpêbûn 15:12,

* 2:23 Bi zimanê îbranî sewtêd mêr û jin nêzîkî hev in: îş û îşa.

+ 2:24 Metta 19:5, Marqos 10:7, Korint’î I 6:16, Efesî 5:31

* 3:1 E'yantî 20:2.

+ 3:1 Metta 10:16

+ 3:3 Destpêbûn 2:17

+ 3:6 R’omayî 5:12, Korint’î I 15:21-22

* 3:15 Zur'et.

+ 3:15 R’omayî 16:20

+ 3:16 Efesî 5:21, Kolosî 3:18

* 3:20 Bi zimanê îbranî «Mêr».

* 3:20 Bi zimanê îbranî «E'mir, Jîyîn».

+ 3:22 Destpêbûn 2:9, E’yantî 2:7, E’yantî 22:2

* 4:1 Bi zimanê îbranî «Standin».

+ 4:7 Destpêbûn 3:16

* 4:8 «Em her'ine k'ewşên» eva têk'sta îbranîda t'une, lê welger'andina yûnanîye kevinda heye.

+ 4:15 Q. K’ahîntîyê 26:21, Zebûr 79:12

* 4:16 Bi zimanê îbranî «R'ih'etîyê nebînî û dero-der bî».

* 4:25 Bi zimanê îbranî «P'êşk'êşa Xwedê».

+ 5:2 Destpêbûn 1:27

+ 5:3 Korint’î I 15:49

+ 5:24 Îbranî 11:5

* 5:29 Bi zimanê îbranî «R'ih'etî».

+ 5:29 Destpêbûn 3:17

* 6:2 Îbo 1:6; 2:1; Zebûra 82:6; Cihûda 1:6.

+ 6:2 Zebûr 89:6

+ 6:3 Zebûr 78:39, Zebûr 90:10

+ 6:4 Jimar 13:33

+ 6:5 Mesele 6:18, Metta 12:34

* 6:14 Dareke bînxweşe sorê vekirîyî r'ûnî ye.

* 7:3 Cisinê wan.

* 8:1 Eva xebera bi fe'mîna îbranî tê fe'mkirinê çawa «ba» yan «r'uh'».

+ 8:17 Destpêbûn 1:22

+ 8:21 Derk’etin 29:18, Q. K’ahîntîyê 1:9, Destpêbûn 6:5

+ 9:1 Destpêbûn 1:22

+ 9:3 Destpêbûn 1:29

+ 9:4 Q. K’ahîntîyê 3:17, Q. K’ahîntîyê 7:26, Q. K’ahîntîyê 17:10-11, Q. K’ahîntîyê 17:14, Q. Ducarî 12:23-24, K’arêd Şandîya 15:20, K’arêd Şandîya 15:29

+ 9:6 Jimar 35:33, Destpêbûn 1:26-27

+ 9:21 Mesele 20:1

+ 9:22 Mesele 30:17

+ 10:4 Ûnis 1:3

+ 10:7 Destpêbûn 2:11

* 10:8,9 Zor, serxwe.

+ 10:11 Destpêbûn 2:14

+ 10:21 Jimar 24:24

* 10:25 Bi zimanê îbranî «Cihêbûn, başqebûn».

+ 10:29 Destpêbûn 2:11

* 11:1 Kela Nemrûd.

+ 11:2 Destpêbûn 10:10,

+ 11:8 Q. Ducarî 32:8

* 11:9 Bi zimanê îbranî «T'evîhevbûn».

+ 12:1 K’arêd Şandîya 7:4

+ 12:3 Destpêbûn 18:18, Destpêbûn 22:18, Destpêbûn 26:4, Destpêbûn 28:14, Galatî 3:8

* 12:5 Xulam.

* 12:6 Dara xirnûfê.

+ 12:10 Destpêbûn 41:54

+ 12:13 Destpêbûn 20:2, Destpêbûn 20:12

+ 13:8 Zebûr 133:1

+ 13:10 Destpêbûn 2:10, Destpêbûn 19:24

+ 13:13 Destpêbûn 18:20

* 13:18 Darêd xirnûfê.

* 14:3 Bi zimanê îbranî «Be'ra Xwê» ye.

+ 14:5 Q. Ducarî 2:10-12

+ 14:7 Jimar 13:26,

+ 14:8 Q. Ducarî 29:23

+ 14:18 Zebûr 76:2

+ 14:20 Destpêbûn 28:22, Q. K’ahîntîyê 27:30, Îbranî 7:1-2

+ 15:1 Zebûr 3:3

+ 15:5 Destpêbûn 22:17, Q. Ducarî 1:10, Q. Ducarî 10:22, R’omayî 4:18

+ 15:6 R’omayî 4:3, Galatî 3:6, Aqûb 2:23

+ 15:8 Lûqa 1:18

+ 15:10 Q. K’ahîntîyê 1:17,

+ 15:12 Destpêbûn 2:21,

+ 15:13 Derk’etin 1:11, Derk’etin 12:40, K’arêd Şandîya 7:6

+ 15:14 Derk’etin 11:3, K’arêd Şandîya 7:7

+ 15:16 Q. Ducarî 9:4,

+ 15:18 Derk’etin 23:31, Jimar 34:1-12,

+ 16:5 Destpêbûn 18:25, Destpêbûn 31:53,

+ 16:7 Derk’etin 15:22

* 16:11 Bi zimanê îbranî «Xwedê dibihê».

* 16:14 Bi zimanê îbranî: «Bîra Yê Sax ku Min Dibîne».

* 17:1 «Herî Zor» bi zimanê îbranî «Şaddayî» ku car-cara welger'andina yûnanîye kevinda aha hatîye t'ercimekirinê.

* 17:5 Bi zimanê îbranî «Bavê mezin».

* 17:5 Bi zimanê îbranî «Bavê mixulqeta mileta».

+ 17:5 R’omayî 4:17

+ 17:12 Q. K’ahîntîyê 12:3

* 17:15 Bi zimanê îbranî «Xanim, Xatûn, Stî».

* 17:19 Bi zimanê îbranî «Ew dik'ene».

+ 18:10 R’omayî 9:19

+ 18:12 Petrûs I 3:6

+ 18:14 Metta 19:26, Lûqa 1:37,

+ 18:18 Destpêbûn 12:3

+ 18:20 Destpêbûn 13:13

+ 18:25 Destpêbûn 16:5, Zebûr 92:15

* 19:22 Bi zimanê îbranî «Biç'ûk».

+ 19:24 Zebûr 11:6, Lûqa 17:29

* 19:37 Bi zimanê îbranî «Ji bavê».

* 19:38 Bi zimanê îbranî «Kur'ê miletê min» (Kur'ê ji olk'a mala bavê min).

+ 20:2 Destpêbûn 12:10-20

+ 20:7 Zebûr 105:15, Aqûb 5:16

+ 20:17 Aqûb 5:16

* 21:3 Bi zimanê îbranî «Ew dik'ene».

+ 21:3 Destpêbûn 17:19

+ 21:4 Destpêbûn 17:12-13

+ 21:9 Galatî 4:29

+ 21:10 Yûh’enna 8:35, Galatî 4:30

+ 21:12 R’omayî 9:7

+ 21:21 Jimar 10:12,

* 21:31 Bi zimanê îbranî «Bîra sondê» yan «Bîra her h'efta».

+ 21:31 Destpêbûn 26:33

+ 22:1 Zebûr 11:5, K’arêd Şandîya 9:10

+ 22:17 Destpêbûn 15:5, Îbranî 6:13-14

+ 22:18 Destpêbûn 12:3, Destpêbûn 26:4, K’arêd Şandîya 3:25

+ 22:23 Destpêbûn 24:24

* 23:10 Wî çaxî meydana nêzîkî dergehê bajêr ew cîyê bona t'ucaretîyê, dîwanê û qirara bû.

* 23:15, 16 Awa gotî nêzîkî 4 kîlogram û nîv (giranîya şêkilekî 12 giram bû).

* 24:2 Nîşana bi r'ik'inyata xwe sondxwarinê ye.

* 24:10 P'areke Mesopotamyayê.

* 24:22 Giranîya şêkilekî 12 giram bû.

* 24:48 Xeber bi xeber «qîz».

+ 25:10 Destpêbûn 23:16-20

* 25:20 P'areke Mesopotamyaye.

+ 25:23 Jimar 24:18, R’omayî 9:12

* 25:25 Bi zimanê îbranî mîna sewta xebera «Pir'ç'».

* 25:26 Bi zimanê îbranî «Pe'nîgirtî» yan «H'ilek'ar».

* 25:30 Bi zimanê îbranî «Sor».

+ 25:31 Q. Ducarî 21:17

+ 25:34 Îbranî 12:16

+ 26:1 Destpêbûn 12:10, Destpêbûn 20:2

+ 26:3 Destpêbûn 22:16-18,

+ 26:4 Derk’etin 32:13, Destpêbûn 12:3, Destpêbûn 22:18, K’arêd Şandîya 3:25

+ 26:7 Destpêbûn 12:13, Destpêbûn 20:1-2

+ 26:15 Destpêbûn 21:30

* 26:20 Bi zimanê îbranî «Şer'».

* 26:21 Bi zimanê îbranî «Neyartî».

* 26:22 Bi zimanê îbranî «Firêqetî».

+ 26:29 Mesele 16:7

* 26:33 Bi zimanê îbranî «Sond» yan «H'eft».

* 26:33 Bi zimanê îbranî «Bîra Sondê» yan «Bîra H'efta».

+ 26:34 Destpêbûn 36:2-3

+ 27:3 Destpêbûn 25:27-28

+ 27:28 Q. Ducarî 33:13

* 27:36 Binihêr'e Destpêbûn 25:26.

+ 27:36 Destpêbûn 25:33

+ 27:46 Destpêbûn 26:35

+ 28:2 Destpêbûn 22:23, Destpêbûn 24:29-30

* 28:5 Îbranî xeber bi xeber: «Cem Labanê kur'ê Bet'ûêlê aramî, birê R'êvêka dîya Aqûb û Esaw».

+ 28:9 Destpêbûn 25:13, Destpêbûn 36:3

+ 28:14 Destpêbûn 12:3, Destpêbûn 13:16, Destpêbûn 22:18, Destpêbûn 26:4

+ 28:18 Destpêbûn 35:14,

* 28:19 Bi zimanê îbranî «Mala Xwedê».

+ 28:19 Destpêbûn 35:6, Destpêbûn 35:15, Destpêbûn 48:3

+ 28:20 Jimar 21:2,

* 28:22 Binihêr'e Qanûna Ducarî 14.22-29; 26.12-15.

+ 28:22 Destpêbûn 14:20, Q. K’ahîntîyê 27:30

* 29:17 Aha jî tê fe'mkirinê: «Ç'e'vada me'rim».

+ 29:30 Q. K’ahîntîyê 18:18

* 29:32 Bi zimanê îbranî navê R'ûbên tê fe'mkirinê: «Dîna xwe bidinê kur' e» û dengê xebera R'ûbên nêzîkî «(Xudan) zelûlîya min dît».

* 29:33 Bi zimanê îbranî «Bihîstin».

* 29:34 Bi zimanê îbranî «Yektî».

* 29:35 Dengê wê mîna: «Pesindar».

* 30:6 Bi zimanê îbranî dengê wê mîna «Dîwankirin» e.

* 30:8 Bi zimanê îbranî «H'uceta min».

* 30:11 Bi zimanê îbranî «Bextewarî».

* 30:13 Bi zimanê îbranî «Xwezilî».

* 30:14 Awa gotî «Mandragor» ku k'okeke bin e'rd e, dixwarin ku ji jintî û mêrtîyê nek'evin.

+ 30:15 Q. K’ahîntîyê 18:18

* 30:18 Bi zimanê îbranî dengê wê mîna «Heq» e.

* 30:20 Bi zimanê îbranî «Cemmayîn» yan «Qedir».

* 30:24 Bi zimanê îbranî «Bira ew zêde be».

* 30:35 Bi zimanê îbranî «Sipî».

* 30:37 Dareke ku dik'eve li nava k'oma darêd gûzê, dendikêd wê mîna dendikêd zerdela ne.

+ 31:13 Destpêbûn 28:20-22

+ 31:45 Destpêbûn 28:18, Destpêbûn 35:14,

* 31:47 Bi zimanê aramî «Qûç'a şe'detîyê».

* 31:47 Bi zimanê îbranî «Qûç'a şe'detîyê».

* 31:49 Bi zimanê îbranî «Serda binihêr'î».

* 31:53 Eva fikira Laban bû, çimkî nava wanda gelekxwedêtî bû.

+ 31:53 Destpêbûn 16:5

* 32:2 Bi zimanê îbranî «Du zomêd ordîya».

+ 32:9 Destpêbûn 31:3

+ 32:12 Destpêbûn 28:14-15

* 32:28 Bi zimanê îbranî «T'evî Xwedê k'etîyî h'ucetê».

+ 32:28 Destpêbûn 35:10

* 32:30 Çawa navê Aqûb hate guhastinê usa jî navê vî cîyî hate guhastinê. Navê kevin «Pinuêl» bû lê navê nû «Pinîyêl» fe'mîna wê «R'ûyê Xwedê».

+ 32:30 Derk’etin 24:10, Derk’etin 33:20, Yûh’enna 1:18

* 33:17 Axil, e'rzêl.

* 33:17 Bi zimanê îbranî «H'olika».

+ 33:18 Destpêbûn 12:6

* 33:20 Bi zimanê îbranî «Êl, Xwedêyê Îsraêl». «Êl» navekî Xwedê ye.

+ 34:8 Q. Ducarî 22:28

* 34:20 Wî çaxî meydana nêzîkî dergehê bajêr ew cîyê bona t'ucaretîyê, dîwanê û qirara bû.

+ 35:1 Destpêbûn 28:10-22

* 35:4 Dara xirnûfê.

* 35:7 Bi zimanê îbranî «Xwedêyê Bêt'-Êlê».

+ 35:7 Destpêbûn 28:19

* 35:8 Bi zimanê îbranî «Me'za Şînê».

+ 35:8 Destpêbûn 24:59

+ 35:10 Destpêbûn 32:28

+ 35:11 Destpêbûn 17:6

+ 35:14 Destpêbûn 28:18, Destpêbûn 31:45

+ 35:15 Destpêbûn 28:19

* 35:18 Bi zimanê îbranî «Kur'ê k'edera min» yan «Kur'ê qewata min».

* 35:18 Bi zimanê îbranî «Kur'ê destê r'astê».

+ 35:19 Rʼûtʼ 1:2,

* 35:22 Binihêr'e Destpêbûn 49:3-4.

+ 35:22 Destpêbûn 49:4, Q. K’ahîntîyê 20:11

+ 35:27 Destpêbûn 13:18, Destpêbûn 23:2

+ 35:29 Destpêbûn 25:8

+ 36:1 Destpêbûn 25:30

+ 36:3 Destpêbûn 26:34, Destpêbûn 28:9

+ 36:12 Derk’etin 17:8

+ 36:20 Destpêbûn 14:6, Q. Ducarî 2:12

+ 36:34 Destpêbûn 36:15,

+ 37:13 Destpêbûn 33:18

+ 37:27 Destpêbûn 25:12-16

* 37:28 Midyanîya û îsmayîlîya miletek bûn. Binihêr'e H'akimtî 8:22-24.

+ 38:8 Q. Ducarî 25:5-6

* 38:21 Ev e'dûllamî qesta xebera «qav» ne got çimkî e'yîb bû. «Xwefroş» maşoqa p'ût e, ewê heqê xwe danî dîyarî ocaxa p'ût dikir, bi vê kirina xwe ocaxa p'ûtada h'elal dihate h'esabê, çimkî bi qavîya xwe k'ar dida ocaxa p'ûta. Qedirê yêd aha ocaxêd p'ûtada gelekî bilind bû.

+ 38:24 Q. K’ahîntîyê 21:9

+ 38:26 Q. K’ahîntîyê 18:15

* 38:29 Bi zimanê îbranî «Qeliştok».

* 38:30 Bi zimanê îbranî «Sorê mîna nûra berbangê».

+ 39:1 Destpêbûn 37:36

+ 39:9 Derk’etin 20:14

+ 39:15 Derk’etin 20:16

* 40:20 Ji kelê derxistin.

+ 40:20 Marqos 6:21

+ 40:22 Ester 7:10

* 41:6 Bayê ku ji ber'îya germ dihat.

* 41:38 Aha jî tê fe'mkirinê: «r'uh'ê xwedêya».

+ 41:40 Ester 10:3

+ 41:42 Ester 3:10, Ester 8:2

+ 41:45 Destpêbûn 46:20,

* 41:51 Dengê wê mîna: «Da bîrkirin».

* 41:52 Bi zimanê îbranî «Xweyîber».

+ 41:54 Destpêbûn 12:10

+ 42:6 Mesele 11:26

+ 42:9 Destpêbûn 37:5-11

+ 42:22 Destpêbûn 37:21-22

+ 43:32 Destpêbûn 46:34

* 44:5 «Çima k'asa mine zîvîn dizî?» eva têk'sta îbranîda t'une, lê welger'andina yûnanîye kevinda heye.

+ 44:20 Destpêbûn 37:3

+ 46:1 Destpêbûn 26:33

+ 46:4 Destpêbûn 50:13

+ 46:8 Derk’etin 6:14-16

+ 46:9 Derk’etin 6:14, Jimar 26:5-6,

+ 46:10 Jimar 26:13

+ 46:11 Jimar 3:17, Jimar 26:57

* 46:12 Binihêr'in Destpêbûn 38:7, 10.

+ 46:12 Destpêbûn 38, Jimar 26:19

+ 46:13 Jimar 26:23-24,

+ 46:14 Jimar 26:26

+ 46:16 Jimar 26:15

+ 46:17 Jimar 26:44-46,

+ 46:20 Destpêbûn 41:45, Jimar 26:28-37

+ 46:21 Jimar 26:38-41,

+ 46:23 Jimar 26:42

+ 46:24 Jimar 26:48-49,

* 46:27 Welger'andina Yûnanîye kevinda «h'eftê pênc». Dîna xwe bidine şirovekirina jêrê Derk'etin 1:5.

+ 46:27 Derk’etin 1:5

+ 46:34 Destpêbûn 43:32, Derk’etin 8:26

+ 47:9 Zebûr 90:10

+ 47:11 Derk’etin 1:11, Derk’etin 12:37

* 47:21 Welger'andina yûnanîye kevin dibêje: «T'emamîya cime'tê kire xulam», lê têk'sta îbranîda nivîsar e: «T'emamîya cime't cîguhastî bajara kirin».

* 47:29 Binihêr'in Destpêbûn 24:2-3.

+ 47:30 Destpêbûn 50:13

* 47:31 Welger'andina yûnanîyê kevinda: «Xwe avîte ser şiva xwe».

+ 48:4 Destpêbûn 28:12-15, Destpêbûn 35:9-12

+ 48:7 Destpêbûn 35:19, Rʼûtʼ 1:2

+ 48:19 Jimar 1:33, Jimar 1:35, Q. Ducarî 33:17,

• 49:1 Q. Ducarî 33:1-24

* 49:4 Binihêr'e Destpêbûn 35:22.

+ 49:4 Destpêbûn 35:22, Q. K’ahîntîyê 18:7,

+ 49:5 Destpêbûn 34:25-29

+ 49:7 Jimar 35:2,

+ 49:9 E’yantî 5:5, Jimar 23:24, Jimar 24:9

* 49:10 Aha jî tê fe'mkirinê: «H'eta hatina borcdayîn cem wî», têk'sta îbranîda ev yek ne e'yan e.

+ 49:10 Jimar 24:17

+ 49:16 Destpêbûn 30:6

+ 49:18 Zebûr 119:166

+ 49:24 Zebûr 23:1

+ 49:26 Q. Ducarî 33:15, Q. Ducarî 33:13-17

+ 49:31 Destpêbûn 23:16-19, Destpêbûn 35:29

* 50:2 Misirêda berî defin kirinê mirîyê bi nav û deng, dihatine zimir kirinê û paşê k'efen kirin, bona ku cinyaz zû xirab nebûya.

* 50:11 Bi zimanê îbranî «Şîna misirîya».

+ 50:13 Destpêbûn 23:16

* 50:23 Nîşanek bû, ku zar' dik'işandine p'êsîra xwe û zar'êd wan dihatine h'esabê. Binihêr'e Destpêbûn 30:3 û 48:12.

+ 50:23 Jimar 32:39

+ 50:24 Derk’etin 3:16-17

+ 50:25 Derk’etin 13:19

+ 1:4 Destpêbûn 35:23-26

* 1:5 Têk'sta îbranî û Qanûna Ducarîda 10:22 nivîsar e «h'eftê», lê têk'sta yûnanî û K'arêd Şandîyada 7:14 nivîsar e «h'eftê pênc».

+ 1:5 Destpêbûn 46:27

+ 1:8 K’arêd Şandîya 7:18

+ 1:11 Destpêbûn 15:13, Destpêbûn 47:11

+ 2:1 Derk’etin 6:20, Jimar 26:59

* 2:10 Bi zimanê misirî fe'mîna navê Mûsa «Kur'» e, lê zimanê îbranîda dengê navê Mûsa mîna «Derxistin» tê bihîstin.

* 2:11 Li K'arêd Şandîyada 7:23 nivîsar e ku ew 40 salî bû.

* 2:18 Li vir navê t'erêqê Midyanê «R'ihûêl» e ku tê t'ercimekirinê çawa «Hevalê Xwedê», lê ji vir şûnda navê wî «Ît'ro» tê gotinê.

+ 2:18 Jimar 10:29

* 2:22 Bi zimanê îbranî dengê navê «Gêrşom» mîna dengê xebera «Xerîb» e.

+ 2:24 Destpêbûn 15:14, Destpêbûn 46:4

* 3:1 Awa gotî bi navekî din «Sînay».

* 3:2 Eva cûr'ekî qedirgirtin yan e'yanbûna Xwedê ye.

+ 3:6 K’arêd Şandîya 7:32

+ 3:8 Q. Ducarî 26:15

+ 3:14 Yûh’enna 8:58

* 3:15 Bi zimanê îbranî xebera «Xudan» YHWH nivîsar e û tê xwendinê çawa «Yahweh». Dengê vê xeberê mîna dengê xebera «EZ HEME» ye.

+ 3:20 Derk’etin 12:31

+ 3:21 Destpêbûn 15:14

+ 4:11 Mesele 20:12

+ 4:19 Derk’etin 2:15

* 6:3 Binihêr'e şirovekirina Derk'etin 3:15.

+ 6:3 Destpêbûn 17:1

+ 6:8 Destpêbûn 15:18, Destpêbûn 26:3, Destpêbûn 35:12

+ 6:14 Destpêbûn 46:8-11

+ 6:15 Destpêbûn 46:10, Jimar 26:12-13

+ 6:16 Jimar 3:17,

+ 6:19 Jimar 26:57-58

+ 6:20 Jimar 26:59

+ 6:21 Jimar 16:1-35

+ 6:22 Q. K’ahîntîyê 10:4

+ 6:23 Jimar 1:7, Jimar 2:3, Jimar 26:60-61

+ 6:24 Jimar 26:11,

+ 6:25 Jimar 25:7

* 7:20 Têk'sta îbranîda nivîsar e «Ewî».

+ 8:8 Derk’etin 9:28, Derk’etin 10:17

* 8:19 Binihêr'e Lûqa 11:20.

+ 8:26 Destpêbûn 43:32, Destpêbûn 46:34

+ 9:12 Zebûr 105:25

+ 9:16 R’omayî 9:17

* 9:23-24 Îbranî xeber bi xeber: «Agir».

+ 9:23 E’yantî 11:19, E’yantî 16:21

+ 9:28 Derk’etin 8:8, Derk’etin 10:17

+ 9:29 Derk’etin 19:5, Q. Ducarî 10:14, Zebûr 24:1

* 9:32 «Ç'adî» cûr'e genim e.

+ 10:4 E’yantî 9:3

+ 10:16 Lûqa 15:18

+ 10:17 Derk’etin 8:8, Derk’etin 9:28

• 12:1 Q. K’ahîntîyê 23:5-8, Jimar 28:16-25, Q. Ducarî 16:1-8

* 12:2 Salne'ma îbranîya pê hîvê mehe ji hev derdixistin awa gotî yekr'ojîya hîvê h'eta t'emambûna wê. R'oja meha ser salê dik'ete nîvê meha Adarê (Mart) h'eta nîvê meha Nîsanê (Aprêlê).

+ 12:6 Jimar 9:10-11

* 12:7 Şêmîka jorin.

+ 12:12 Jimar 33:4

+ 12:22 Q. K’ahîntîyê 14:6, Jimar 19:6, Jimar 19:18, Zebûr 51:7

+ 12:26 Derk’etin 13:14, Q. Ducarî 6:20,

+ 12:35 Derk’etin 11:2

+ 12:36 Destpêbûn 15:14

+ 12:37 Jimar 11:21, Jimar 33:5

+ 12:40 Destpêbûn 15:13, K’arêd Şandîya 7:6, Galatî 3:17

* 12:44 Sinet nîşana peymana nava Xwedê û cime'ta wîda bû, ku dida k'ifşê ew ji cime'ta Xwedê bû.

+ 12:46 Jimar 9:12, Yûh’enna 19:36

+ 12:49 Q. K’ahîntîyê 19:34, Q. K’ahîntîyê 24:22, Jimar 9:14, Jimar 15:15-16, Q. Ducarî 10:19

+ 13:2 Derk’etin 22:29, Derk’etin 34:19, Q. K’ahîntîyê 27:26, Jimar 3:13, Jimar 8:16, Jimar 18:15-17, Q. Ducarî 15:19, Lûqa 2:23

* 13:4 Abîb navê wêyî pêşin bû lê niha Nîsan e. Ev mehe salne'ma hîvê destpêdike ji nîvê meha Adarê (Mart) h'eta nîvê meha Nîsanê (Aprêlê).

+ 13:7 Q. K’ahîntîyê 23:5-8

* 13:9 Aha jî tê fe'mkirinê: «Qanûna».

+ 13:9 Q. Ducarî 6:8, Q. Ducarî 11:18

+ 13:14 Derk’etin 12:26, Q. Ducarî 6:20

+ 13:17 Jimar 14:1-4

* 13:18 Bi zimanê îbranî «Be'ra Qamîş» boxaza Be'ra Sor e, ku dik'eve navbera Misirê û Sînayê.

+ 13:19 Destpêbûn 50:25

+ 13:20 Jimar 33:6

+ 13:21 Derk’etin 40:34, Jimar 9:15, Jimar 10:34, Q. Ducarî 1:33

+ 14:2 Jimar 33:7

+ 14:8 Jimar 33:3

+ 14:14 Q. Ducarî 1:30, Q. Ducarî 3:22,

* 14:19 Eva cûr'ekî qedirgirtin yan e'yanbûna Xwedê ye.

* 14:25 Welger'andina yûnanîye kevinda nivîsar e ku t'ek hatine girtinê.

+ 15:1 Zebûr 76:6

+ 15:2 Zebûr 118:13,

+ 15:3 Zebûr 24:8

+ 15:6 Zebûr 118:15

+ 15:8 Zebûr 78:13,

+ 15:11 Q. Ducarî 3:24, Q. Ducarî 33:26, Zebûr 86:8, Zebûr 89:6-8,

+ 15:15 Jimar 14:14, Jimar 22:2-4,

+ 15:17 Zebûr 78:54

+ 15:18 Zebûr 10:16, Zebûr 29:10, Zebûr 146:10

+ 15:20 Derk’etin 2:4-8, Jimar 12:1-15, Jimar 20:1, Jimar 26:59, Q. Ducarî 24:9,

+ 15:21 Zebûr 76:6

+ 15:22 Destpêbûn 16:7, Jimar 33:8

* 15:23 Bi zimanê îbranî «Te'layî».

+ 15:26 Zebûr 103:3

+ 15:27 Jimar 33:9

+ 16:1 Jimar 33:1

+ 16:3 Jimar 14:2, Jimar 20:3, Jimar 11:4-5

+ 16:7 Jimar 16:11

+ 16:13 Jimar 11:31, Jimar 11:7-9

* 16:16 Awa gotî «kîlogramekê». Omêrek derdaneke çapê bû ku pê tişt dihatine çapkirinê.

+ 16:16 Derk’etin 16:36

* 16:18 Îbranî xeber bi xeber: «Pê omêrê çap kirin».

+ 16:18 Korint’î II 8:15

+ 16:23 Derk’etin 20:8-11

* 16:31 Fe'mîna xebera «mana» bi zimanê îbranî «Ev çi ye?» binihêr'e 16:15.

* 16:34 Ev Şe'detî be'sa Sindoqê Şe'detîyê dike ya ku wê paşê bê çêkirinê (binihêr'e Derk'etin 25:10-21). Aha em fe'm dikin ku çi vira nivîsar e wê paşê bê kirinê.

* 16:35-36 Têk'sta îbranîda ev jî heye «Dehe p'arê omêrê weke êfakê ye». «Omêrek» derdaneke ku nêzîkî kîlogramek ar hildida.

+ 16:35 Jimar 14:33, Q. Ducarî 8:2,

+ 17:1 Jimar 33:12, Jimar 33:14

+ 17:2 Jimar 20:3-5

+ 17:4 Jimar 14:10

+ 17:6 Jimar 20:7-11

* 17:7 «Massah û Mêrîbah» bi zimanê îbranî tê welger'andinê «Cêr'ibandin û De'w».

+ 17:8 Destpêbûn 36:12, Jimar 13:29, Jimar 24:20, Q. Ducarî 25:17-18,

* 17:16 Eva nîşana sondxwarinê ye, lê aha jî tê welger'andinê «Çimkî destê xwe li ser t'extê Xudan bilind kir» û tê fe'mkirinê ku Amalêk destê xwe miqabilî Xudan r'akir.

+ 18:1 Derk’etin 3:1

* 18:3 Bi zimanê îbranî dengê navê «Gêrşom» mîna «firarî» tê bihîstin.

* 18:4 Bi zimanê îbranî «Xwedê min, alîk'ar e».

+ 18:18 Jimar 11:14, Q. Ducarî 1:12

+ 18:21 Q. Ducarî 16:18,

+ 18:25 Q. Ducarî 1:15

+ 18:26 Q. Ducarî 1:17

+ 19:2 Jimar 33:15

+ 19:4 Q. Ducarî 32:11

+ 19:5 Q. Ducarî 7:6, Q. Ducarî 14:2, Q. Ducarî 26:18, Zebûr 135:4, Derk’etin 9:29, Q. Ducarî 10:14

+ 19:6 Q. Ducarî 14:21, Petrûs I 2:5, Petrûs I 2:9, E’yantî 1:6, E’yantî 5:10, E’yantî 20:6

+ 19:8 Derk’etin 24:3

+ 19:10 Jimar 11:18

+ 19:13 Îbranî 12:20

+ 19:22 Q. K’ahîntîyê 10:1-3

• 20:1 Q. Ducarî 5:6-21

+ 20:2 Q. K’ahîntîyê 26:13

+ 20:3 Q. Ducarî 32:39, Zebûr 81:9

+ 20:4 Q. K’ahîntîyê 19:4, Q. K’ahîntîyê 26:1, Q. Ducarî 27:15

+ 20:5 Derk’etin 34:14, Q. Ducarî 4:24, Q. Ducarî 6:15, Derk’etin 34:7, Jimar 14:18

+ 20:6 Q. Ducarî 5:10, Q. Ducarî 7:9

+ 20:7 Q. K’ahîntîyê 19:12, Q. K’ahîntîyê 24:10-16

+ 20:8 Destpêbûn 2:2, Derk’etin 31:14-17, Q. K’ahîntîyê 19:30, Q. K’ahîntîyê 23:3, Q. K’ahîntîyê 26:2, Jimar 15:32-36, Marqos 2:27-28, Lûqa 13:14

+ 20:12 Q. K’ahîntîyê 19:3, Q. Ducarî 27:16, Metta 15:4, Metta 19:19, Marqos 7:10, Marqos 10:19, Lûqa 18:20, Efesî 6:2

+ 20:13 Destpêbûn 9:6, Q. K’ahîntîyê 24:17, Metta 5:21, Metta 19:18, Marqos 10:19, Lûqa 18:20, R’omayî 13:9, Aqûb 2:11

+ 20:14 Q. K’ahîntîyê 18:20, Q. K’ahîntîyê 20:10, Q. Ducarî 22:22, Mesele 6:32, Metta 5:27, R’omayî 13:9

+ 20:15 Q. K’ahîntîyê 19:11, Metta 19:18, R’omayî 13:9

+ 20:16 Derk’etin 23:1, Q. Ducarî 19:16-20, Mesele 19:5, Metta 19:18

+ 20:17 Metta 5:28, Lûqa 12:15, R’omayî 7:7, R’omayî 13:9

+ 20:19 Q. Ducarî 5:27, Îbranî 12:19

+ 20:25 Q. Ducarî 27:5-6,

+ 21:2 Q. K’ahîntîyê 25:39-40, Q. Ducarî 15:12,

* 21:6 Bi zimanê îbranî aha jî tê fe'mkirinê: «Xwedê» aha jî tê fe'mkirinê: «Cîyê h'ebandina Xwedê».

+ 21:6 Q. Ducarî 15:16-17

* 21:7 Wê hingê cihûyêd k'esîb qîzêd xwe difirotin çawa carî û k'ê ku ew bik'ir'îya soz dida ku wê bistîne.

+ 21:10 Korint’î I 7:3

+ 21:12 Destpêbûn 9:6, Q. K’ahîntîyê 24:17, Jimar 35:31

+ 21:13 Q. Ducarî 19:4-5, Jimar 35:11, Jimar 35:22,

+ 21:16 Q. Ducarî 24:7

+ 21:17 Q. K’ahîntîyê 20:9, Mesele 20:20, Metta 15:4, Marqos 7:10

+ 21:25 Q. K’ahîntîyê 24:19-20, Q. Ducarî 19:21, Metta 5:38

+ 21:28 Destpêbûn 9:5

+ 21:30 Jimar 35:31

* 21:32 «Şêkil» ew p'erê îbranîya bû.

+ 21:34 Q. K’ahîntîyê 24:18

+ 22:4 Mesele 6:31

* 22:8 Bi zimanê îbranî aha jî tê fe'mkirinê: «Xwedê» aha jî tê fe'mkirinê: «Cîyê h'ebandina Xwedê».

* 22:9 Bi zimanê îbranî aha tê fe'mkirinê: «Xwedê».

+ 22:11 Îbranî 6:16

+ 22:16 Q. Ducarî 22:28-29

+ 22:18 Q. K’ahîntîyê 19:31, Q. K’ahîntîyê 20:27, Q. Ducarî 18:10-12

+ 22:19 Q. K’ahîntîyê 18:23, Q. K’ahîntîyê 20:15, Q. Ducarî 27:21

+ 22:21 Derk’etin 23:9, Q. K’ahîntîyê 19:33, Q. Ducarî 24:17

+ 22:22 Q. Ducarî 27:19,

+ 22:24 Zebûr 109:9

+ 22:25 Q. K’ahîntîyê 25:35-37, Q. Ducarî 23:19,

+ 22:26 Q. Ducarî 24:13

* 22:28 Bi zimanê îbranî aha tê fe'mkirinê: «Xwedê».

+ 22:28 K’arêd Şandîya 23:5

+ 22:29 Derk’etin 13:2, Derk’etin 13:11-16

+ 22:30 Q. K’ahîntîyê 22:27

+ 22:31 Q. K’ahîntîyê 7:24, Q. K’ahîntîyê 22:8

+ 23:1 Derk’etin 20:16

+ 23:3 Q. K’ahîntîyê 19:15

+ 23:4 Q. Ducarî 22:1

+ 23:6 Derk’etin 22:21-22, Mesele 22:22

+ 23:7 Q. K’ahîntîyê 19:16, Q. Ducarî 27:25, Mesele 17:15, Mesele 24:24,

+ 23:8 Q. Ducarî 16:19,

+ 23:9 Derk’etin 22:21

+ 23:11 Q. K’ahîntîyê 25:2-7

+ 23:12 Derk’etin 20:9-10

+ 23:13 Zebûr 16:4,

+ 23:14 Jimar 28:16-31, Q. Ducarî 16:1-17

* 23:15 Binihêr'e şirovekirina Derk'etin 13:4-da.

+ 23:15 Derk’etin 12:15, Derk’etin 34:20

+ 23:16 Derk’etin 34:22, Q. Ducarî 16:9, Q. K’ahîntîyê 23:33-43, Jimar 29:12-39, Q. Ducarî 16:13-15, Q. Ducarî 31:10-11

+ 23:17 Derk’etin 34:23

+ 23:19 Derk’etin 34:26, Q. Ducarî 26:2, Derk’etin 34:26, Q. K’ahîntîyê 22:28, Q. Ducarî 14:21, Q. Ducarî 22:6

+ 23:20 Derk’etin 14:9, Metta 11:10, Marqos 1:2, Lûqa 7:27

+ 23:22 Destpêbûn 12:3, Q. Ducarî 30:7

+ 23:23 Derk’etin 33:2, Q. Ducarî 7:1,

+ 23:24 Derk’etin 20:5, Jimar 33:52

+ 23:25 Q. Ducarî 7:15

+ 23:26 Q. Ducarî 7:14

+ 23:27 Q. Ducarî 2:25, Q. Ducarî 28:7,

* 23:28 Welger'andina yûnanîye kevinda «moza».

+ 23:28 Q. Ducarî 7:20,

+ 23:29 Q. Ducarî 7:22

* 23:31 Têk'sta îbranîda nivîsar e «Be'ra Filistînîya», ew be'sa Be'ra Navberê awa gotî Be'ra Sipî.

+ 23:31 Destpêbûn 15:18, Jimar 34:1-12, Q. Ducarî 11:24, Zebûr 72:8

+ 23:33 Derk’etin 34:12, Q. Ducarî 7:16, Zebûr 106:36

+ 24:1 Derk’etin 6:23, Jimar 11:16

+ 24:3 Derk’etin 19:8

* 24:7 Eva p'ara pêşine ji qanûna Mûsa ku hatîye nivîsarê. Binihêr'e Derk'etin 24:4.

+ 24:8 Marqos 14:24, Îbranî 9:20

+ 24:10 Destpêbûn 32:30, Derk’etin 33:20, Yûh’enna 1:18,

+ 24:12 Derk’etin 31:18

+ 24:13 Jimar 11:28, Jimar 14:6, Jimar 27:18

+ 24:17 Derk’etin 24:1, Q. Ducarî 4:24, Îbranî 12:29

+ 24:18 Derk’etin 34:28,

• 25:1 Derk’etin 35:4-9

* 25:5 Hirîya ser p'ostê berana dibir'în, paqij dikirin û r'eng-r'engî dikirin bona derecêd xwe didane xebatê.

* 25:5 Ga-me'sî cûr'ekî ji nava h'eywanêd be'rê ye.

* 25:7 «R'extsîng» qedekekî çargoşe bû ku serekk'ahîna didane ser sîngê xwe girêdidan. Binihêr'e 28:15-29.

+ 25:8 Q. K’ahîntîyê 26:11-12,

• 25:10 Derk’etin 37:1-9

+ 25:10 Q. Ducarî 10:1

+ 25:22 Q. K’ahîntîyê 16:2, Jimar 7:89, Jimar 17:4

• 25:23 Derk’etin 37:10-16

+ 25:30 Q. K’ahîntîyê 24:5-9

• 25:31 Derk’etin 37:17-24

* 25:39 «Telantek» qasî 34 kîlogram bû.

• 26:1 Derk’etin 36:8-19

+ 26:14 Derk’etin 25:5

• 26:15 Derk’etin 36:20-34

• 26:31 Derk’etin 36:35-38

+ 26:31 Q. K’ahîntîyê 16:2, Metta 27:51, Îbranî 9:3

+ 26:33 Marqos 15:38

• 27:1 Derk’etin 38:1-7

• 27:9 Derk’etin 38:9-20

• 27:20 Q. K’ahîntîyê 24:1-4

* 27:21 Konê Civînê navekî din e bona Konê Şe'detîyê ye.

+ 27:21 Derk’etin 33:7

• 28:6 Derk’etin 39:1-7

• 28:15 Derk’etin 39:8-21

+ 28:17 E’yantî 21:19-20

* 28:30 Ûrîm û Tûmîm tê fe'm kirinê çawa «R'onayî û K'amilî». Pê vana serekk'ahîn li qirara Xwedê dih'esîya.

+ 28:30 Q. K’ahîntîyê 8:8, Jimar 27:21, Q. Ducarî 33:8,

• 28:31 Derk’etin 39:22-31

+ 28:38 Jimar 18:1

+ 28:39 Q. K’ahîntîyê 16:4,

* 28:41 Îbranî xeber bi xeber: «Destêd wan dagirî».

• 29:1 Q. K’ahîntîyê 8

+ 29:2 Q. K’ahîntîyê 2:4

+ 29:7 Derk’etin 30:30

+ 29:12 Derk’etin 27:2

+ 29:13 Q. K’ahîntîyê 3:3-4

+ 29:14 Q. K’ahîntîyê 4:11-12, Q. K’ahîntîyê 16:27

+ 29:18 Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 29:25 Derk’etin 29:18

+ 29:29 Jimar 20:26

+ 29:33 Q. K’ahîntîyê 22:10

+ 29:36 Derk’etin 30:26

+ 29:37 Derk’etin 30:29, Q. K’ahîntîyê 6:18

• 29:38 Jimar 28:1-8

* 29:40 «P'areke çapê ji deha yek» awa gotî «kîlogramek».

* 29:40 «Hîn» nêzîkîya çar lîtira ye.

+ 29:41 Derk’etin 29:18

+ 29:45 Derk’etin 25:8

• 30:1 Derk’etin 37:25-28

+ 30:2 Derk’etin 27:2

+ 30:9 Q. K’ahîntîyê 10:1

+ 30:10 Q. K’ahîntîyê 16:34

+ 30:12 Derk’etin 38:25, Jimar 1:2-4,

* 30:13 Awa gotî «Donzdeh giram». Gêrek qasî 0,6 giram e.

+ 30:13 Q. K’ahîntîyê 27:25, Jimar 3:47, Jimar 18:16,

+ 30:16 Jimar 31:54

• 30:17 Derk’etin 40:30-32

+ 30:18 Derk’etin 38:8

* 30:23 Nêzîkî şeş kîlogram bû.

* 30:23 Nêzîkî sê kîlogram bû.

* 30:24 «Kasîya»bihareta bînxweş e.

* 30:24 Awa gotî «çar lîtir» e.

+ 30:25 Derk’etin 37:29

+ 30:28 Q. K’ahîntîyê 8:10-11

+ 30:29 Derk’etin 29:37, Q. K’ahîntîyê 6:18

+ 30:30 Derk’etin 29:7, Q. K’ahîntîyê 8:10

+ 30:35 Derk’etin 37:29

• 31:1 Derk’etin 35:30-35

• 31:12 Derk’etin 20:8-11

+ 31:14 Derk’etin 35:2, Jimar 15:32-36

+ 31:17 Destpêbûn 2:22, Derk’etin 20:8-11

+ 31:18 Derk’etin 24:12

• 32:1 Q. Ducarî 9:11-19

+ 32:1 Derk’etin 24:18, K’arêd Şandîya 7:40

+ 32:6 Korint’î I 10:7

+ 32:9 Q. Ducarî 10:16

+ 32:10 Jimar 14:12

+ 32:13 Destpêbûn 22:16-17, Destpêbûn 26:4

+ 32:14 Jimar 14:20, Ûnis 3:10

+ 32:20 Q. Ducarî 9:21

+ 32:25 Mesele 29:18

+ 32:27 Q. Ducarî 13:6-9

+ 33:2 Derk’etin 23:23

+ 33:3 Derk’etin 3:8

+ 33:5 Jimar 16:21

+ 33:7 Derk’etin 27:21

+ 33:16 Derk’etin 19:5, Jimar 23:9

* 33:19 Binihêr'e şirovekirina Derk'etin 3:15-da.

+ 33:19 R’omayî 9:15

+ 33:20 Destpêbûn 32:30, Yûh’enna 1:18

• 34:1 Q. Ducarî 10:1-4

+ 34:3 Derk’etin 19:12-13

+ 34:6 Jimar 14:17-18, Zebûr 86:15, Zebûr 103:8, Zebûr 111:4, Zebûr 112:4, Zebûr 116:5, Zebûr 145:8, Ûnis 4:3

+ 34:7 Derk’etin 20:5-6, Q. Ducarî 5:9

+ 34:12 Derk’etin 23:33

* 34:13 Aşêrah navê p'ûtêd miletêd kenanîya bûn, cûr'êd wan ne e'yan in, belkî mîna stûnêd ji dar bûn yan jî xwexa dar bûn.

+ 34:13 Derk’etin 23:24, Q. Ducarî 7:5

+ 34:14 Derk’etin 20:5

+ 34:15 Jimar 25:2

+ 34:16 Q. Ducarî 7:3-4,

+ 34:17 Derk’etin 20:4

* 34:18 Binihêr'e şirovekirina Derk'etin 13:4.

+ 34:18 Derk’etin 12:14, Q. K’ahîntîyê 23:6

+ 34:19 Derk’etin 13:2, Derk’etin 13:11-16

+ 34:20 Derk’etin 23:15

+ 34:21 Derk’etin 20:8-11

* 34:22 Derk'etin 23:16-da eva cejina hate navkirinê çawa Cejina Nandirûnê.

+ 34:23 Derk’etin 23:17

+ 34:25 Derk’etin 23:18, Q. Ducarî 16:4

+ 34:26 Derk’etin 23:19, Q. K’ahîntîyê 22:28, Q. Ducarî 14:21

+ 34:28 Derk’etin 24:18

+ 34:29 Korint’î II 3:7-18

+ 34:34 Korint’î II 3:16

+ 34:35 Korint’î II 3:7-18

+ 35:2 Derk’etin 20:8-11, Derk’etin 31:14

• 35:4 Derk’etin 25:1-7

* 35:7 Binihêr'e şirovekirina 25:5.

+ 35:7 Derk’etin 25:5

* 35:23 Binihêr'e şirovekirina Derk'etin 25:5.

+ 35:23 Derk’etin 25:5

• 35:30 Derk’etin 31:1-6

• 36:8 Derk’etin 26

* 36:19 Binihêr'e Derk'etin 25:5.

+ 36:19 Derk’etin 25:5

• 37:1 Derk’etin 25:10-20

+ 37:1 Q. Ducarî 10:3

• 37:10 Derk’etin 25:23-29

• 37:17 Derk’etin 25:31-39

* 37:24 «Telantek» qasî 34 kîlogram bû.

• 37:25 Derk’etin 30:1-5

+ 37:29 Derk’etin 30:22-25, Derk’etin 30:34-38

• 38:1 Derk’etin 27:1-8

* 38:8 Wî çaxî neynikêd wan ji sifirê biriqî bû.

+ 38:8 Derk’etin 30:18

• 38:9 Derk’etin 27:9-19

+ 38:21 K’arêd Şandîya 7:44, E’yantî 15:5

* 38:24 «Bîst nehe telant û h'efsid sî şêkil» awa gotî 1000 kîlogram.

* 38:24 «Şêkil» nêzîkî 12 giram bû.

* 38:25 Binihêr'e Derk'etin 30:11-16.

* 38:25 «Sed telant û h'ezar h'efsid h'eftê pênc şêkil» nêzîkî 3430 kîlogram bû.

+ 38:25 Derk’etin 30:12

* 38:26 «Nîv şêkil» bi îbranî «bêkek awa gotî nîv şêkil anegorî şêkilê pîrozgehê».

+ 38:26 Jimar 1:46, Jimar 2:32, Jimar 26:51

* 38:27 «Sed telant» qasî 3400 kîlogram bû.

* 38:27 «Telantek» qasî 34 kîlogram bû.

* 38:28 «H'ezar h'efsid h'eftêpênc şêkil» 30 kîlogram e.

* 38:29 «H'eftê telant û du h'ezar çarsid şêkil» 2425 kîlogram bû.

• 39:1 Derk’etin 28:6-43

+ 39:34 Derk’etin 25:5

+ 40:34 Derk’etin 13:21, E’yantî 15:8

+ 40:36 Jimar 9:17-22

+ 1:2 Q. K’ahîntîyê 6:8-13

+ 1:9 Derk’etin 29:18

+ 1:13 Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 1:14 Q. K’ahîntîyê 5:7, Q. K’ahîntîyê 12:8, Q. K’ahîntîyê 14:4, Q. K’ahîntîyê 15:14, Q. K’ahîntîyê 15:29, Jimar 6:10

* 1:16 Qidûtik.

+ 1:17 Destpêbûn 15:10, Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 2:1 Q. K’ahîntîyê 6:14-18, Jimar 15:4-9

+ 2:2 Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 2:3 Q. K’ahîntîyê 7:10, Q. K’ahîntîyê 10:13

+ 2:4 Derk’etin 29:2

+ 2:5 Q. K’ahîntîyê 6:21

+ 2:9 Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 2:11 Q. K’ahîntîyê 6:17

+ 2:12 Derk’etin 23:19

* 2:13 Xwê bona h'emû dîyarîya lazim bû. Tişt têne xwêkirinê ku xirab nebin. Lema ew nîşana peymana h'eta-h'etayê ye.

+ 2:13 Jimar 18:19,

+ 2:14 Q. K’ahîntîyê 23:14

+ 2:16 Q. K’ahîntîyê 2:1, Q. K’ahîntîyê 1:9

* 3:1 Nava hinek welger'andinada «Dîyarîya e'dilayê».

+ 3:1 Q. K’ahîntîyê 7:11-21, Q. K’ahîntîyê 7:29-34

+ 3:5 Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 3:11 Q. K’ahîntîyê 1:9, Q. K’ahîntîyê 21:6, Jimar 28:2,

+ 3:16 Q. K’ahîntîyê 1:9, Q. K’ahîntîyê 7:23

+ 3:17 Destpêbûn 9:4, Q. K’ahîntîyê 7:26, Q. K’ahîntîyê 17:10, Q. Ducarî 12:23-24, K’arêd Şandîya 15:20, K’arêd Şandîya 15:29

+ 4:2 Q. K’ahîntîyê 5:15, Jimar 15:22-29

* 4:3 Îbranî xeber bi xeber: «K'ahînê r'ûnkirî», binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 6:22; 8:12; 16:32.

+ 4:7 Derk’etin 30:1-2

+ 4:11 Derk’etin 29:14, Q. K’ahîntîyê 6:11, Q. K’ahîntîyê 9:11, Q. K’ahîntîyê 16:27, Jimar 19:3, Jimar 19:5

+ 4:13 Jimar 15:24-25

+ 4:17 Jimar 19:4

+ 4:27 Jimar 15:27

+ 4:31 Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 5:2 Q. K’ahîntîyê 11

+ 5:3 Q. K’ahîntîyê 12

+ 5:7 Q. K’ahîntîyê 1:14, Q. K’ahîntîyê 12:8

* 5:11 Awa gotî «kîlogramek». Êfa derdanekî 10 lîtirê bû.

+ 5:11 Jimar 5:15

+ 5:13 Q. K’ahîntîyê 2:3

* 5:15 Tê fe'mkirinê ku ew tiştêd ku gerekê Xudanr'a bihatana dayînê, awa gotî dîyarîya berêd deremeta pêşin, dehek, nixurî û yêd mayîne ku neyêne dayînê.

* 5:15 «Şêkil» nêzîkî 12 giram bû.

+ 5:15 Q. K’ahîntîyê 4:2, Q. K’ahîntîyê 4:27, Jimar 15:22-29

+ 5:16 Q. K’ahîntîyê 6:5, Q. K’ahîntîyê 22:14, Q. K’ahîntîyê 27:13, Q. K’ahîntîyê 27:15, Q. K’ahîntîyê 27:27, Q. K’ahîntîyê 27:31, Jimar 5:7

+ 6:2 Derk’etin 23:4, Q. K’ahîntîyê 19:11

+ 6:5 Jimar 5:7

+ 6:9 Q. K’ahîntîyê 1:2-17

+ 6:10 Derk’etin 28:39-43

+ 6:11 Q. K’ahîntîyê 4:2

+ 6:14 Q. K’ahîntîyê 2

+ 6:17 Q. K’ahîntîyê 2:11

* 6:18 Hinek welger'andinada jî «T'enê her kesê pîroz dikare wan k'eve».

+ 6:18 Derk’etin 29:37, Q. K’ahîntîyê 6:18

+ 6:21 Q. K’ahîntîyê 2:5, Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 6:22 Derk’etin 29:23-25

+ 6:25 Q. K’ahîntîyê 4

* 6:27 Hinek welger'andinada jî «T'enê her kesê pîroz dikare goştê wê k'eve».

+ 6:28 Q. K’ahîntîyê 11:32, Q. K’ahîntîyê 15:12

+ 6:30 Q. K’ahîntîyê 16:27

+ 7:1 Q. K’ahîntîyê 5:14

+ 7:7 Q. K’ahîntîyê 14:13

+ 7:9 Q. K’ahîntîyê 2:4-5

+ 7:10 Q. K’ahîntîyê 2:3

+ 7:11 Q. K’ahîntîyê 3

+ 7:12 Q. K’ahîntîyê 2:4, Jimar 6:15

+ 7:15 Q. K’ahîntîyê 22:29-30

+ 7:16 Q. K’ahîntîyê 19:5-8

+ 7:20 Q. K’ahîntîyê 22:3

+ 7:23 Q. K’ahîntîyê 3:16-17

+ 7:24 Q. K’ahîntîyê 17:15

+ 7:26 Destpêbûn 9:4, Q. K’ahîntîyê 3:17, Q. K’ahîntîyê 7:26, Q. K’ahîntîyê 17:10-11, Q. K’ahîntîyê 17:14, Q. Ducarî 12:23-24, K’arêd Şandîya 15:20, K’arêd Şandîya 15:29

+ 7:31 Jimar 6:20

• 8:1 Derk’etin 29:1-36

* 8:8 Ûrîm û Tûmîm tê fe'm kirinê çawa «R'onayî û K'amilî». Pê vana serekk'ahîn li qirara Xwedê dih'esîya.

+ 8:8 Derk’etin 28:30

+ 8:9 Derk’etin 28:36

+ 8:10 Derk’etin 30:26-29, Jimar 7:1

+ 8:12 Derk’etin 30:30

+ 8:15 Derk’etin 27:2

+ 8:16 Q. K’ahîntîyê 3:3-4

+ 8:17 Q. K’ahîntîyê 4:11-12

+ 8:21 Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 8:23 Q. K’ahîntîyê 14:14-17

+ 9:11 Q. K’ahîntîyê 4:11-12, Jimar 19:5

+ 9:23 Jimar 6:22-27

+ 10:1 Derk’etin 6:23, Derk’etin 30:9

+ 10:2 Jimar 11:1, Jimar 16:35, Jimar 3:4, Jimar 26:61

+ 10:3 Derk’etin 19:22

+ 10:4 Derk’etin 6:18, Derk’etin 6:22

+ 10:6 Q. K’ahîntîyê 21:10

+ 10:7 Q. K’ahîntîyê 21:10

+ 10:10 Q. K’ahîntîyê 11:47

+ 10:13 Q. K’ahîntîyê 2:3

+ 10:16 Q. K’ahîntîyê 9:3, Q. K’ahîntîyê 9:15

+ 10:18 Q. K’ahîntîyê 6:26

• 11:1 Q. Ducarî 14:3-20

+ 11:2 Marqos 7:19, K’arêd Şandîya 10:12-15, R’omayî 14:14

+ 11:22 Marqos 1:6

+ 11:25 Q. K’ahîntîyê 13:6, Q. K’ahîntîyê 13:34, Q. K’ahîntîyê 14:8, Q. K’ahîntîyê 14:9, Q. K’ahîntîyê 14:47, Q. K’ahîntîyê 15:5, Q. K’ahîntîyê 16:26, Q. K’ahîntîyê 16:28, Q. K’ahîntîyê 17:15, Jimar 19:10, Jimar 31:24

+ 11:32 Q. K’ahîntîyê 15:12, Jimar 19:15

+ 11:33 Q. K’ahîntîyê 6:28, Q. K’ahîntîyê 15:12

+ 11:39 Q. K’ahîntîyê 17:15, Q. K’ahîntîyê 22:8, Q. Ducarî 14:21

+ 11:44 Q. K’ahîntîyê 19:2, Q. K’ahîntîyê 20:7, Q. K’ahîntîyê 20:26, Q. K’ahîntîyê 21:8, Petrûs I 1:16, Îbranî 12:10

+ 11:47 Q. K’ahîntîyê 10:10,

+ 12:2 Q. K’ahîntîyê 15:19

+ 12:3 Destpêbûn 17:12

+ 12:4 Lûqa 2:22

+ 12:8 Q. K’ahîntîyê 1:14, Lûqa 2:24

* 13:2 Miletê cihû ev xebera «k'otîbûn» bona her cûr'e nexweşîya ç'erme giran didane xebatê.

+ 13:3 Jimar 12:10,

+ 13:6 Q. K’ahîntîyê 11:25

+ 13:34 Q. K’ahîntîyê 11:25, Q. K’ahîntîyê 13:6

+ 13:46 Jimar 5:2, Jimar 12:14, Lûqa 17:12

+ 14:2 Metta 8:4, Marqos 1:44, Lûqa 5:14, Lûqa 17:14

+ 14:4 Q. K’ahîntîyê 1:14, Jimar 19:6, Derk’etin 12:22

+ 14:7 Q. K’ahîntîyê 16:22

+ 14:8 Q. K’ahîntîyê 11:25

* 14:10 Awa gotî «Sê kîlogram».

* 14:10 «Log» derdaneke ji sê p'ara p'arekê lîtirê bû.

* 14:12 Îbranî xeber bi xeber: «loge r'ûn».

+ 14:13 Q. K’ahîntîyê 7:7

+ 14:14 Q. K’ahîntîyê 8:23

* 14:21 Awa gotî «kîlogramek».

* 14:21 «Log» derdaneke ji sê p'ara p'arekê lîtirê bû.

+ 14:25 Q. K’ahîntîyê 8:23

+ 14:47 Q. K’ahîntîyê 11:25

+ 14:49 Q. K’ahîntîyê 14:4

+ 14:57 Q. K’ahîntîyê 10:10

+ 15:5 Q. K’ahîntîyê 11:25

+ 15:12 Q. K’ahîntîyê 6:28, Q. K’ahîntîyê 11:32

+ 15:14 Q. K’ahîntîyê 1:14

+ 15:16 Q. Ducarî 23:10

+ 15:19 Q. K’ahîntîyê 12:2

+ 15:24 Q. K’ahîntîyê 18:19

+ 15:25 Q. K’ahîntîyê 11:47, Metta 9:20, Marqos 5:25, Lûqa 8:43

+ 15:29 Q. K’ahîntîyê 1:14

+ 15:31 Jimar 5:3, Jimar 19:13, Jimar 19:20,

+ 16:1 Q. K’ahîntîyê 10:2

+ 16:2 Derk’etin 26:31, Derk’etin 30:10, Metta 27:51, Îbranî 6:19, Îbranî 9:3, Derk’etin 25:22

+ 16:4 Derk’etin 28:39-43,

* 16:8 Vira û usa jî r'êza 10 û 26 da îbranî xeber bi xeber nivîsar e: «azazêl» ku tê h'esabê çawa nêrî aza ber'dan yan jî hine zane dibêjin ku «Azazêl» ev navê cinekî bû ku li ber'îyêda dima.

+ 16:13 Derk’etin 25:21-22

+ 16:18 Derk’etin 30:10

+ 16:22 Q. K’ahîntîyê 14:7

+ 16:23 Q. K’ahîntîyê 6:11

+ 16:26 Q. K’ahîntîyê 11:25

+ 16:27 Derk’etin 29:14, Q. K’ahîntîyê 4:11-12, Q. K’ahîntîyê 6:30, Q. K’ahîntîyê 9:11, Jimar 19:5, Îbranî 13:11

+ 16:29 Q. K’ahîntîyê 23:27-32, Jimar 29:7-11

+ 16:32 Derk’etin 29:30

+ 17:5 Q. Ducarî 12:15-20

+ 17:6 Destpêbûn 8:21, Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 17:9 Q. Ducarî 12:20

+ 17:10 Destpêbûn 9:4-6, Q. K’ahîntîyê 3:17

+ 17:11 Îbranî 9:22

+ 17:13 Q. Ducarî 12:16, Q. Ducarî 12:24

+ 17:15 Q. K’ahîntîyê 11:25, Q. K’ahîntîyê 11:40

• 18:1 Q. K’ahîntîyê 20:11-22

+ 18:5 Q. Ducarî 4:1, Q. Ducarî 32:47, Mesele 4:4, R’omayî 8:13, R’omayî 10:5, Galatî 3:12

+ 18:8 Q. Ducarî 22:30

+ 18:9 Q. Ducarî 27:22,

+ 18:15 Destpêbûn 38:26

+ 18:16 Metta 14:4, Marqos 6:18

+ 18:17 Q. Ducarî 27:23

+ 18:18 Destpêbûn 29:30, Destpêbûn 30:15

+ 18:19 Q. K’ahîntîyê 15:24

+ 18:20 Derk’etin 20:14

* 18:21 «Molox» navê xwedêyê kenanîya bû.

+ 18:22 Destpêbûn 19:5, R’omayî 1:27

+ 18:23 Derk’etin 22:19

+ 18:25 Jimar 35:34,

+ 19:2 Q. K’ahîntîyê 11:44, Petrûs I 1:16

+ 19:3 Derk’etin 20:8-12

+ 19:4 Derk’etin 20:3-5, Q. Ducarî 5:8

+ 19:5 Q. K’ahîntîyê 7:16-18

+ 19:9 Q. K’ahîntîyê 23:22, Q. Ducarî 24:19, Rʼûtʼ 2:1-2

+ 19:10 Rʼûtʼ 2:1, Rʼûtʼ 2:15

+ 19:11 Derk’etin 20:15, Q. K’ahîntîyê 6:2-3, Efesî 4:25, Kolosî 3:9

+ 19:12 Derk’etin 20:7, Q. Ducarî 5:11,

+ 19:13 Q. Ducarî 24:14-15, R’omayî 13:8

+ 19:15 Derk’etin 23:2-3, Q. Ducarî 1:17

+ 19:16 Derk’etin 23:1, Derk’etin 23:7, Q. Ducarî 27:25,

+ 19:17 Metta 18:15, Lûqa 17:3

+ 19:18 Mesele 20:22, Metta 5:43, Metta 19:19, Metta 22:39, Marqos 12:31, Lûqa 10:27, Aqûb 2:8, R’omayî 13:9, Galatî 5:14

+ 19:19 Q. Ducarî 22:9

* 19:23 Îbranî xeber bi xeber «ne sinetkirî» e, ku tê fe'mkirinê hê ne hazir e ku bona Xwedê çawa dîyarî bê dayînê.

+ 19:26 Destpêbûn 9:4, Q. K’ahîntîyê 3:17, Q. K’ahîntîyê 7:26, Q. K’ahîntîyê 17:10, Q. Ducarî 12:23-24, K’arêd Şandîya 15:20, K’arêd Şandîya 15:29, Q. Ducarî 18:10

+ 19:27 Q. K’ahîntîyê 21:5

+ 19:28 Q. K’ahîntîyê 21:5, Q. Ducarî 14:1

* 19:29 «Qavîya p'ût» ev in yêd ku heqê qavîya xwe danîn ocaxa p'ût, bi vê kirina xwe ocaxa p'ûtada h'elal dihatine h'esabê, çimkî bi qavîya xwe k'ar didane ocaxa p'ûta. Qedirê yêd aha ocaxêd p'ûtada gelekî bilind bû.

+ 19:29 Q. Ducarî 23:17

+ 19:30 Q. K’ahîntîyê 26:2

* 19:31 Awa gotî k'oç'ektî û r'e'mildarîya ne ji Xudan.

+ 19:31 Derk’etin 22:18, Q. Ducarî 18:11,

+ 19:32 Mesele 20:29

+ 19:33 Derk’etin 22:21

+ 19:34 Derk’etin 12:49, Q. K’ahîntîyê 24:22, Jimar 15:16, Q. Ducarî 10:19

* 19:36 Îbranî xeber bi xeber: «Êfa». Êfa derdanekî 10 lîtirê bû.

* 19:36 Îbranî xeber bi xeber: «hîn». Hîn cêr'ekî 4 lîtirê bû.

+ 19:36 Q. Ducarî 25:13, Mesele 11:1, Mesele 20:10,

+ 20:2 Q. K’ahîntîyê 18:21

+ 20:3 Q. K’ahîntîyê 17:10,

+ 20:4 Q. Ducarî 17:2-5

+ 20:6 Q. K’ahîntîyê 19:31

+ 20:7 Q. K’ahîntîyê 11:44

+ 20:9 Derk’etin 21:17

+ 20:10 Derk’etin 20:14, Q. K’ahîntîyê 18:20, Q. Ducarî 22:22, Yûh’enna 8:5

+ 20:11 Q. K’ahîntîyê 18:7-16, Q. Ducarî 22:30, Destpêbûn 35:22

+ 20:12 Destpêbûn 38:26

+ 20:13 Q. K’ahîntîyê 18:22, R’omayî 1:27

+ 20:14 Q. K’ahîntîyê 18:17, Q. Ducarî 27:23

+ 20:15 Derk’etin 22:19

+ 20:17 Q. K’ahîntîyê 18:9,

+ 20:18 Q. K’ahîntîyê 15:24, Q. K’ahîntîyê 18:19

+ 20:19 Q. K’ahîntîyê 18:12-13

+ 20:20 Q. K’ahîntîyê 18:14

+ 20:21 Q. K’ahîntîyê 18:16, Metta 14:4, Marqos 6:18

+ 20:24 Derk’etin 3:17

+ 20:25 Q. K’ahîntîyê 11:2-47, Q. Ducarî 14:4-20

+ 20:26 Q. K’ahîntîyê 11:44

+ 20:27 Q. K’ahîntîyê 19:31, Derk’etin 22:18

+ 21:5 Q. K’ahîntîyê 19:27

+ 21:6 Q. K’ahîntîyê 3:11

+ 21:8 Q. K’ahîntîyê 11:44

+ 21:9 Destpêbûn 38:24

+ 21:10 Q. K’ahîntîyê 10:6,

+ 21:11 Jimar 19:14

+ 21:12 Q. K’ahîntîyê 10:7

+ 21:18 Q. Ducarî 23:1

+ 22:3 Q. K’ahîntîyê 7:20-21

+ 22:4 Q. K’ahîntîyê 13:3, Q. K’ahîntîyê 15:2, Jimar 19:11

+ 22:8 Derk’etin 22:31, Q. K’ahîntîyê 11:40, Q. K’ahîntîyê 17:15

+ 22:10 Derk’etin 29:33

+ 22:11 Jimar 18:11

+ 22:14 Q. K’ahîntîyê 6:5

+ 22:20 Q. Ducarî 15:21, Q. Ducarî 17:1,

+ 22:27 Derk’etin 22:30

+ 22:28 Derk’etin 23:19, Q. Ducarî 22:6

+ 22:29 Q. K’ahîntîyê 7:12

+ 22:30 Q. K’ahîntîyê 7:12-15

+ 22:33 Jimar 15:41

+ 23:3 Derk’etin 20:8, Derk’etin 35:2

+ 23:5 Derk’etin 12:1-13

+ 23:8 Derk’etin 12:14-20, Derk’etin 13:3-7

+ 23:10 Derk’etin 23:19, Derk’etin 34:26, Jimar 15:20, Q. Ducarî 26:2

* 23:13 «Ji dehe p'ara du p'arê êfayê» qasî du lîtirî ye.

* 23:13 «P'areke hînê» qasî lîtirekî ye.

+ 23:15 Derk’etin 23:16, Derk’etin 34:22, Q. Ducarî 16:9

* 23:17 «Ji dehe p'ara du p'arêd êfayê» qasî du lîtirî ye.

+ 23:22 Q. K’ahîntîyê 19:9, Q. Ducarî 24:19, Rʼûtʼ 2:1, Rʼûtʼ 2:15

+ 23:24 Jimar 29:1-6

+ 23:27 Q. K’ahîntîyê 16:29-31, Jimar 29:7-11

+ 23:34 Jimar 29:12-39, Q. Ducarî 16:13-15

+ 23:39 Derk’etin 23:16

+ 24:2 Derk’etin 25:31, Derk’etin 27:20-21

* 24:5 «Du p'ar ji dehe p'arêd êfayê» qasî du lîtirî ye.

+ 24:6 Derk’etin 25:30

+ 24:9 Metta 12:4

+ 24:12 Jimar 15:34

+ 24:14 Jimar 15:35-36

+ 24:15 Derk’etin 20:7, Q. Ducarî 5:11

+ 24:17 Destpêbûn 9:6, Derk’etin 21:12, Jimar 35:31

+ 24:18 Derk’etin 21:33, Derk’etin 21:34

+ 24:19 Derk’etin 21:23-25, Q. Ducarî 19:21, Metta 5:38

+ 24:22 Derk’etin 12:49, Q. K’ahîntîyê 19:34, Jimar 15:16, Q. Ducarî 10:19

• 25:1 Derk’etin 23:10-11

+ 25:3 Q. K’ahîntîyê 26:34-35

+ 25:9 Q. K’ahîntîyê 23:27

+ 25:15 Q. K’ahîntîyê 27:17-24

+ 25:21 Q. Ducarî 28:8

+ 25:25 Rʼûtʼ 3:9, Rʼûtʼ 4:3-6, Jimar 27:11,

+ 25:28 Q. K’ahîntîyê 27:19-21

+ 25:32 Jimar 35:2,

+ 25:35 Yûh’enna I 3:17

+ 25:36 Derk’etin 22:25-27, Q. Ducarî 15:7-8

+ 25:39 Metta 18:25, Q. Ducarî 24:14

+ 25:40 Derk’etin 21:2, Q. Ducarî 15:12

+ 25:42 Korint’î I 7:23

+ 25:43 Efesî 6:9

+ 25:54 Derk’etin 21:2, Q. Ducarî 15:12

• 26:1 Q. Ducarî 11:13-15, Q. Ducarî 28:1-14

+ 26:1 Derk’etin 20:4-5, Derk’etin 23:24

+ 26:2 Q. K’ahîntîyê 19:30

+ 26:4 Q. Ducarî 11:14, Q. Ducarî 28:12, Zebûr 67:6, Zebûr 85:12

+ 26:8 Q. Ducarî 32:30,

+ 26:12 E’yantî 21:3

+ 26:13 Derk’etin 20:2, Q. Ducarî 5:6

• 26:14 Q. Ducarî 28:15-68

+ 26:16 Q. Ducarî 28:22,

+ 26:17 Mesele 28:1

* 26:19 Ev aha tê fe'mkirinê: «Xwedê wê e'zmên dade û baranê t'une be hingê e'rdê mîna sifir h'işk be».

+ 26:21 Destpêbûn 4:15, Zebûr 79:12

+ 26:22 Q. Ducarî 32:24

+ 26:29 Q. Ducarî 28:53,

+ 26:32 Q. Ducarî 29:24,

+ 26:33 Q. Ducarî 4:27, Q. Ducarî 28:64,

+ 26:34 Derk’etin 23:10-11, Q. K’ahîntîyê 25:2-7,

* 27:2 Anegorî k'itêba H'akimtîyê 11:29-40 û 1 P'adşatî 1:11 îzin hebû ku merivekî merivek Xudanr'a k'ifş kira. Merivê ku dihate k'ifşkirinê, wî kesî cîyê pîrozda xizmetk'arî dikir. Ji vê r'êzê tê k'ifşê ku merivê vî h'alîda bi zîv dihate k'ir'în, aza dibû.

+ 27:2 Jimar 30,

* 27:3 «Şêkil» nêzîkî 12 girama bû.

+ 27:13 Q. K’ahîntîyê 6:5

* 27:16 «Homêrek» derdanek bû ku nêzîkî 200 lîtir tişt hildida.

+ 27:17 Q. K’ahîntîyê 25:15

+ 27:20 Q. K’ahîntîyê 25:28

+ 27:21 Jimar 18:14

* 27:25 «Şêkil» nêzîkî 12 girama bû.

+ 27:25 Derk’etin 30:13

+ 27:26 Derk’etin 13:2, Derk’etin 13:11-16

+ 27:27 Q. K’ahîntîyê 6:5

+ 27:29 Jimar 21:2,

+ 27:30 Jimar 18:21, Q. Ducarî 14:22

+ 27:31 Q. K’ahîntîyê 6:5

+ 1:1 Derk’etin 19:1, Derk’etin 25:22

+ 1:2 Derk’etin 30:12-14, Derk’etin 38:26, Jimar 26:2,

+ 1:5 Jimar 7:30

+ 1:6 Jimar 7:36

+ 1:7 Derk’etin 6:23, Rʼûtʼ 4:20,

+ 1:8 Jimar 7:18

+ 1:9 Jimar 7:24

+ 1:10 Jimar 7:48

+ 1:11 Jimar 7:60

+ 1:12 Jimar 7:66

+ 1:13 Jimar 7:72

+ 1:14 Jimar 7:42

+ 1:15 Jimar 7:78

+ 1:21 Jimar 26:7

+ 1:23 Jimar 26:14

+ 1:25 Jimar 26:18

+ 1:27 Jimar 26:22

+ 1:29 Jimar 26:25

+ 1:31 Jimar 1:27

+ 1:33 Jimar 26:37

+ 1:35 Jimar 26:34

+ 1:37 Jimar 26:41

+ 1:39 Jimar 26:43

+ 1:41 Jimar 26:47

+ 1:43 Jimar 26:50

+ 1:46 Derk’etin 38:26, Jimar 26:51

+ 1:53 Jimar 8:19, Jimar 16:46, Jimar 18:5,

+ 2:3 Jimar 1:7

+ 2:9 Jimar 10:14

+ 2:16 Jimar 10:18-20

+ 2:17 Jimar 10:17, Jimar 10:21

+ 2:24 Jimar 10:22-24

+ 2:31 Jimar 10:25-27

+ 2:32 Derk’etin 38:26, Jimar 1:46, Jimar 26:51

+ 2:33 Jimar 1:47-53

+ 3:2 Derk’etin 6:23

* 3:4 Binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 10:1-2.

+ 3:4 Q. K’ahîntîyê 10:2,

+ 3:6 Jimar 18:2

+ 3:9 Jimar 8:19, Jimar 18:6

+ 3:10 Jimar 16:40,

+ 3:13 Derk’etin 13:2, Derk’etin 13:11-16

+ 3:17 Destpêbûn 46:11, Derk’etin 6:16-19, Derk’etin 10:2

+ 3:23 Jimar 1:53

+ 3:25 Jimar 4:24-26

+ 3:31 Jimar 4:4, Jimar 4:15

+ 3:32 Jimar 4:16

+ 3:36 Jimar 4:31-32

+ 3:39 Jimar 26:62

* 3:47 «Şêkil» nêzîkî 12 girama bû.

* 3:47 «Gêrek» qasî 0,6 girama bû.

+ 3:47 Derk’etin 13:13, Jimar 18:15-16, Derk’etin 30:13

+ 4:3 Jimar 8:24-25,

+ 4:6 Derk’etin 25:5

+ 4:16 Jimar 3:32

+ 4:24 Jimar 3:25-26

+ 4:31 Jimar 3:36-37

+ 5:2 Q. K’ahîntîyê 13:3, Q. K’ahîntîyê 15:2, Q. K’ahîntîyê 13:46

+ 5:3 Q. K’ahîntîyê 15:31

+ 5:6 Q. K’ahîntîyê 6:2-3

+ 5:7 Q. K’ahîntîyê 5:5, Q. K’ahîntîyê 6:5

* 5:8 Yanê gava yek ber yekî gune dike gere ji ber gunê xweva li wî veger'îne. Lê heger ew meriv bimire hingê gere bidine pismamê wîyî nêzîk. Lê heger pismamê wî t'unebe ew digihîje Xudan bona k'ahîn. Lê xêncî vê yekê yê gunek'ar gere beranekî jî bona gunek'ewandinê bide. Bona vê qanûnê binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 6:2-7.

+ 5:13 Derk’etin 20:14, Q. K’ahîntîyê 18:20

* 5:15 «Êfa» derdanê 10 lîtirê bû.

+ 5:15 Q. K’ahîntîyê 5:11

* 5:18 Îbranî aha jî tê fe'mkirinê «P'or'ê serê wê ber'de».

+ 5:22 Zebûr 109:18

* 5:23 Wî we'deyî bi cûr'e h'ubir dinivîsîn ku nava avê dih'elîya. Lê li vir ha tê fe'mkirinê, wekî ew xeberêd nifir' e li ser k'axazê nivîsar nava avêda dih'elîyan û ew bona jinê dibûne nifir'. Yanê ewê ava nifir'kirî vedixwar.

+ 6:6 Q. K’ahîntîyê 21:11

+ 6:10 Q. K’ahîntîyê 1:14, Q. K’ahîntîyê 5:7

+ 6:14 Q. K’ahîntîyê 3:6, Q. K’ahîntîyê 4:32

+ 6:15 Q. K’ahîntîyê 2:4

+ 6:19 Derk’etin 29:23-24

+ 6:20 Q. K’ahîntîyê 7:31

+ 6:23 Q. K’ahîntîyê 9:23, Q. Ducarî 21:5,

+ 6:24 Zebûr 121:8, Zebûr 134:3

+ 6:25 Zebûr 4:6, Zebûr 31:16, Zebûr 67:1, Zebûr 80:3, Zebûr 80:7, Zebûr 80:19, Zebûr 119:135

+ 7:1 Derk’etin 40:17, Q. K’ahîntîyê 8:10

+ 7:7 Jimar 4:25

+ 7:8 Jimar 4:31

+ 7:9 Jimar 3:31

* 7:10 Bi gotineke din: «Buhurtî-jibarekirina».

+ 7:12 Derk’etin 6:23, Jimar 1:7

* 7:13 «Şêkil» nêzîkî 12 girama bû.

+ 7:14 Derk’etin 30:34-35

+ 7:15 Q. K’ahîntîyê 1:2-3

+ 7:16 Q. K’ahîntîyê 4:23-24

+ 7:17 Q. K’ahîntîyê 3:1

+ 7:18 Jimar 1:8

+ 7:24 Jimar 1:9

+ 7:30 Jimar 1:5

+ 7:36 Jimar 1:6

+ 7:42 Jimar 1:14

+ 7:48 Jimar 1:10,

+ 7:54 Jimar 1:10

+ 7:60 Jimar 1:11

+ 7:66 Jimar 1:12

+ 7:72 Jimar 1:13

+ 7:78 Jimar 1:15

+ 7:89 Derk’etin 25:22

+ 8:7 Jimar 19:9, Jimar 19:17

+ 8:8 Q. K’ahîntîyê 2:1

+ 8:14 Jimar 3:45

+ 8:16 Derk’etin 13:2, Derk’etin 13:11-16

+ 8:19 Jimar 3:9, Jimar 1:53

+ 8:24 Jimar 4:3,

+ 9:2 Derk’etin 12:1, Q. K’ahîntîyê 23:5

+ 9:6 Q. K’ahîntîyê 21:1, Jimar 5:2

+ 9:11 Derk’etin 12:6,

+ 9:12 Derk’etin 12:46, Yûh’enna 19:36

+ 9:14 Derk’etin 12:48-49

+ 9:15 Derk’etin 13:21, Derk’etin 40:17

+ 9:17 Derk’etin 40:36

+ 10:5 Jimar 2:3-9

+ 10:6 Jimar 2:10-16

+ 10:9 Jimar 31:6,

+ 10:10 Jimar 29:1, Zebûr 81:3, Jimar 28:11-15

+ 10:12 Destpêbûn 21:21

+ 10:14 Jimar 2:9, Jimar 1:7-9

+ 10:17 Jimar 2:17

+ 10:18 Jimar 2:10-16

+ 10:21 Jimar 4:4-15, Jimar 7:9

+ 10:22 Jimar 2:18-24

+ 10:25 Jimar 2:25-31

+ 10:29 Derk’etin 2:18, Destpêbûn 12:7, Destpêbûn 32:12

+ 10:34 Derk’etin 13:21

+ 10:35 Zebûr 68:1,

+ 11:1 Q. K’ahîntîyê 10:2, Jimar 16:35

+ 11:2 Aqûb 5:16

* 11:3 «T'ave'ra» ji k'okxebera xebera îbranî tê ku tê fe'mkirinê «Şewitandin».

+ 11:4 Derk’etin 12:38, Korint’î I 10:6

+ 11:6 Jimar 21:5

* 11:7 Binihêr'e Derk'etin 16:14-15, 31.

+ 11:8 Derk’etin 16:13, Derk’etin 16:15-31

+ 11:14 Derk’etin 18:18, Q. Ducarî 1:9

+ 11:15 Ûnis 4:3

+ 11:16 Derk’etin 24:1, Q. Ducarî 1:15

+ 11:18 Derk’etin 19:10

+ 11:21 Derk’etin 12:37

+ 11:23 Jimar 23:19,

+ 11:31 Derk’etin 16:13

* 11:32 «Homêr» derdanek bû ku nêzîkî 200 lîtir tişt hildida.

* 11:32 Zar'êd Îsraêl qar'îtkêd girtî r'adixistin ku h'işkin, wekî zû xirab nebin. Em zanin ku misirîya usa dikirin. Wana goşt xwê dikirin û dadanîne li ber te'vê ku ziha be, bona ku dirêj bihata xweyîkirinê.

* 11:34 Bi zimanê îbranî «Mezelê dilhavijîyê»

+ 11:35 Jimar 33:17

* 12:1 «K'ûşî» ew têrmînek e, ku bona merivêd ji r'ohilata Afrîkayê dihate xebatê.

+ 12:6 Destpêbûn 46:2,

+ 12:7 Îbranî 3:2, Îbranî 3:5

+ 12:8 Derk’etin 33:11, Derk’etin 33:19

+ 12:10 Q. K’ahîntîyê 13:3

+ 12:14 Q. K’ahîntîyê 13:46, Jimar 5:2

• 12:16 Q. Ducarî 1:19-25

+ 12:16 Jimar 10:12, Destpêbûn 21:21

+ 13:3 Jimar 32:8, Q. Ducarî 1:22

+ 13:6 Jimar 13:30

* 13:16 «Hoşêya» tê t'ercimekirinê: «ew xilaz dike». Lê «Yêşû» tê t'ercimekirinê: «Xudan xilaz dike».

+ 13:16 Jimar 11:28, Jimar 14:6

* 13:21 Ber'îya Sînê sînorê başûra Kenanê bû û Libo-Hamat sînorê bakura Kenanê bû.

+ 13:22 Zebûr 78:12, Zebûr 78:43,

+ 13:23 Jimar 32:9, Q. Ducarî 1:24-25

* 13:24 Bi zimanê îbranî «Gûşî».

+ 13:29 Derk’etin 17:8

+ 13:30 Jimar 13:6, Jimar 14:6, Jimar 26:65, Jimar 32:12, Jimar 34:19, Q. Ducarî 1:36,

+ 13:33 Destpêbûn 6:4,

• 14:1 Q. Ducarî 1:26-32

+ 14:2 Derk’etin 16:3, Jimar 20:3

+ 14:5 Jimar 16:4, Jimar 16:22, Jimar 16:45, Jimar 20:6,

+ 14:6 Derk’etin 24:13, Jimar 11:28, Jimar 13:30, Marqos 14:63, K’arêd Şandîya 14:14

+ 14:9 R’omayî 8:31

+ 14:10 Derk’etin 17:4

+ 14:12 Derk’etin 32:10

+ 14:14 Derk’etin 15:14-15

+ 14:16 Q. Ducarî 9:28

+ 14:17 Derk’etin 34:6, Derk’etin 20:5, Q. Ducarî 5:9

• 14:20 Q. Ducarî 1:34-40

+ 14:21 Zebûr 72:19,

+ 14:23 Q. Ducarî 12:9-10, Zebûr 95:11

+ 14:24 Jimar 13:29, Jimar 14:6,

* 14:25 Hine zane difikirin ku belkî ev newala Ûrdinê ye.

+ 14:29 Îbranî 3:17, Jimar 1:2-3

+ 14:30 Jimar 26:64-65

+ 14:33 Q. Ducarî 1:3, Q. Ducarî 8:2

+ 14:38 Jimar 26:65

• 14:39 Q. Ducarî 1:40-46

+ 14:43 Jimar 13:29

+ 14:45 Jimar 21:3,

+ 15:3 Derk’etin 29:18, Q. K’ahîntîyê 1:2-3, Q. K’ahîntîyê 22:21, Derk’etin 23:14

* 15:4 «P'areke çapêye ji deha yek» qazî kîlogramek bû.

* 15:4 «P'areke hînêye ji çara yek» qazî lîtirek bû.

+ 15:8 Q. K’ahîntîyê 3:1

+ 15:10 Q. K’ahîntîyê 1:9

+ 15:15 Derk’etin 12:49, Q. K’ahîntîyê 19:34, Q. K’ahîntîyê 24:22, Q. Ducarî 10:19

+ 15:22 Q. K’ahîntîyê 4:2, Q. K’ahîntîyê 4:27, Q. K’ahîntîyê 5:15

+ 15:24 Q. K’ahîntîyê 4:13

+ 15:27 Q. K’ahîntîyê 4:27-28

+ 15:29 Jimar 15:15

+ 15:30 Îbranî 10:26

+ 15:32 Derk’etin 35:3

+ 15:34 Q. K’ahîntîyê 24:12

+ 15:35 Derk’etin 31:14, Q. K’ahîntîyê 24:14-16

+ 15:38 Q. Ducarî 22:12, Metta 23:5

+ 15:40 Q. K’ahîntîyê 11:44

+ 15:41 Q. K’ahîntîyê 22:33

• 16:1 Zebûr 106:16-18

+ 16:1 Derk’etin 6:16, Derk’etin 6:18, Derk’etin 6:21

+ 16:3 Derk’etin 19:6

+ 16:4 Jimar 14:5

+ 16:5 Tîmot’êyo II 2:19

+ 16:7 Q. K’ahîntîyê 10:1

+ 16:9 Jimar 8:14

+ 16:11 Derk’etin 16:7-8

+ 16:13 Derk’etin 2:14

+ 16:21 Derk’etin 33:5

+ 16:22 Jimar 14:5, Jimar 27:16, K’arêd Şandîya 17:28, Destpêbûn 18:23

+ 16:26 Tîmot’êyo II 2:19

+ 16:30 Zebûr 55:15

+ 16:33 Mesele 1:12

+ 16:35 Q. K’ahîntîyê 10:2, Jimar 11:1

+ 16:40 Jimar 3:10,

+ 16:45 Derk’etin 33:5, Jimar 14:5

+ 16:46 Q. K’ahîntîyê 16:12, Jimar 1:53

+ 16:48 Jimar 25:8,

+ 17:4 Derk’etin 25:22

+ 17:8 Îbranî 9:4

+ 18:1 Derk’etin 28:38

+ 18:2 Jimar 3:6-10

+ 18:5 Jimar 1:53

+ 18:7 Derk’etin 26:31, Q. K’ahîntîyê 16:2, Jimar 1:51

+ 18:8 Q. K’ahîntîyê 7:32, Jimar 5:9, Derk’etin 29:28

* 18:10 Gelek zane dibêjin ku ev cî h'ewşa Konê Civînê ye. Binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 6:16.

+ 18:11 Q. K’ahîntîyê 22:2, Q. K’ahîntîyê 22:3, Q. K’ahîntîyê 22:11-13

+ 18:12 Q. Ducarî 18:4

+ 18:13 Derk’etin 23:19

+ 18:14 Q. K’ahîntîyê 27:21, Q. K’ahîntîyê 27:28

+ 18:15 Derk’etin 13:2, Derk’etin 13:11-16, Jimar 3:46-47

* 18:16 «Gêrek» qasî 0,6 giram bû.

+ 18:16 Derk’etin 30:13

+ 18:17 Derk’etin 13:2, Derk’etin 13:11-16

+ 18:18 Derk’etin 29:26-28

* 18:19 Xwê bona h'emû dîyarîya lazim bû. Tişt têne xwêkirinê ku xirab nebin. Lema ew nîşana peymana h'eta-h'etayê ye.

+ 18:19 Q. K’ahîntîyê 2:13,

+ 18:20 Q. Ducarî 10:9, Q. Ducarî 12:12, Q. Ducarî 14:27, Q. Ducarî 18:1-2,

+ 18:21 Q. K’ahîntîyê 27:30, Q. Ducarî 14:22

+ 19:2 Q. Ducarî 21:3,

+ 19:4 Q. K’ahîntîyê 4:16-17

+ 19:5 Derk’etin 29:14, Q. K’ahîntîyê 4:11-12, Q. K’ahîntîyê 9:11

+ 19:6 Derk’etin 12:22, Q. K’ahîntîyê 14:4

+ 19:7 Q. K’ahîntîyê 11:25

+ 19:9 Jimar 8:7

+ 19:10 Q. K’ahîntîyê 11:25

+ 19:12 Jimar 31:19

+ 19:13 Q. K’ahîntîyê 15:31

+ 19:15 Q. K’ahîntîyê 11:32

+ 19:18 Derk’etin 12:22

+ 19:19 Q. K’ahîntîyê 11:25

+ 19:20 Q. K’ahîntîyê 15:31

+ 20:1 Derk’etin 15:20

+ 20:2 Derk’etin 17:1-7

+ 20:3 Derk’etin 16:3, Jimar 14:2

+ 20:6 Jimar 14:5

+ 20:10 Zebûr 106:33

+ 20:12 Jimar 27:14, Q. Ducarî 31:2

* 20:13 Bi zimanê îbranî «De'w».

* 20:14 Miletê Edom ji Esawê birê Aqûbê kur'ê Îshaq pêşda hatibûn.

+ 20:14 Destpêbûn 25:24-26, Q. Ducarî 2:4

+ 20:15 Destpêbûn 46:6-7, Derk’etin 1:11

* 20:16 Xebera îbranî «Qasid» usa jî tê t'ercimekirinê çawa «Milyak'et».

+ 20:16 Derk’etin 2:23, Derk’etin 3:7, Derk’etin 14:19

* 20:17 «R'îya p'adşê» ew r'êk ji r'îyêd sereke bû. Ku li Şamê destpêdikir û diçû başûrê h'eta Necefê. Ev r'ê usa jî bona t'ucaretîyê dihatine xebatê.

+ 20:17 Jimar 21:22, Q. Ducarî 2:27

+ 20:19 Q. Ducarî 2:28

+ 20:22 Jimar 33:37

+ 20:24 Jimar 20:12

+ 20:26 Derk’etin 28:2, Derk’etin 29:29

+ 20:28 Jimar 33:38-39, Q. Ducarî 10:6

+ 20:29 Q. Ducarî 34:8

+ 21:1 Jimar 33:40

+ 21:2 Q. K’ahîntîyê 27:29, Q. Ducarî 7:2, Destpêbûn 28:20

* 21:3 Bi zimanê îbranî «Wêrankirin».

+ 21:5 Jimar 11:4-6, Jimar 11:20

+ 21:9 Yûh’enna 3:14

+ 21:10 Jimar 33:43

+ 21:11 Jimar 33:44

+ 21:12 Q. Ducarî 2:13

+ 21:13 Jimar 22:36,

* 21:14 Eva k'itêbeke kevine ku hatîye undakirinê. Ji navê wê em dikarin tê derxin ku ewa k'itêba bona serk'etina Xudan e li ser dijminêd xwe.

+ 21:15 Q. Ducarî 2:9, Q. Ducarî 2:18, Q. Ducarî 2:29,

• 21:21 Q. Ducarî 2:24,

* 21:22 Binihêr'e şirovekirina Jimar 20:17.

+ 21:22 Jimar 20:17, Jimar 20:19

+ 21:24 Q. Ducarî 3:16,

* 21:29 «K'imoş» navê xudanê mowabîya bû.

+ 21:29 Rʼûtʼ 1:15,

+ 21:30 Jimar 32:3,

+ 21:32 Jimar 32:1,

+ 21:34 Q. Ducarî 3:1-2

+ 22:2 Derk’etin 15:15,

+ 22:5 Q. Ducarî 23:4

+ 22:36 Jimar 21:13, Jimar 21:15

+ 23:8 Mesele 26:2

+ 23:9 Q. Ducarî 33:28, Derk’etin 33:16

+ 23:10 Destpêbûn 13:16

+ 23:19 Tîmot’êyo II 2:13, Tîto 1:1-2,

+ 23:22 Jimar 24:8

+ 23:23 Zebûr 44:1

+ 23:24 Destpêbûn 49:9, Destpêbûn 49:27

+ 24:2 Jimar 11:25,

* 24:6 «Ûd» şînayîk e, ku ji ava wê r'ûnekî bînxweş tê çêkirinê.

* 24:7 Binihêr'e 1P'adşatî 15:8.

+ 24:8 Jimar 23:22

+ 24:9 Destpêbûn 49:9, Destpêbûn 12:3, Destpêbûn 27:29

+ 24:10 Q. Ducarî 23:5

+ 24:17 Metta 2:2, E’yantî 22:16, Destpêbûn 49:10,

+ 24:20 Destpêbûn 36:12, Derk’etin 17:8

+ 24:21 Destpêbûn 15:19,

+ 24:24 Destpêbûn 10:21, Destpêbûn 10:25

+ 25:1 Jimar 33:49,

+ 25:2 Derk’etin 34:15

* 25:3 Bi zimanê îbranî «xudanê P'ihor». P'ihor bajarekî Mowabê bû û «Bae'l-P'ihor» navê h'eykelekî Mowab bû.

+ 25:3 Jimar 31:16, Zebûr 106:28-29,

+ 25:4 Q. Ducarî 4:3, Q. Ducarî 21:22

+ 25:7 Derk’etin 6:25

+ 25:8 Zebûr 106:30, Jimar 16:48,

+ 25:15 Jimar 31:8

+ 25:17 Jimar 31:2, Jimar 31:7

+ 26:2 Derk’etin 30:12-14, Derk’etin 38:26, Jimar 1:2, Jimar 1:3,

+ 26:5 Derk’etin 6:14,

+ 26:6 Destpêbûn 46:8-9

+ 26:7 Jimar 1:21

+ 26:9 Jimar 16:1-2

+ 26:10 Jimar 16:31-35

+ 26:11 Derk’etin 6:24

+ 26:12 Destpêbûn 46:10, Derk’etin 6:15,

+ 26:14 Jimar 1:23

+ 26:15 Destpêbûn 46:16

+ 26:18 Jimar 1:25

+ 26:19 Destpêbûn 38, Destpêbûn 46:12,

+ 26:22 Jimar 1:27

+ 26:23 Destpêbûn 46:13,

+ 26:25 Jimar 1:29

+ 26:26 Destpêbûn 46:14

+ 26:27 Jimar 1:31

+ 26:28 Destpêbûn 46:20

+ 26:33 Jimar 27:1-7

+ 26:34 Jimar 1:35

+ 26:37 Jimar 1:33

+ 26:38 Destpêbûn 46:21,

+ 26:41 Jimar 1:37

+ 26:42 Destpêbûn 46:23

+ 26:43 Jimar 1:39

+ 26:44 Destpêbûn 46:17,

+ 26:47 Jimar 1:41

+ 26:48 Destpêbûn 46:24,

+ 26:50 Jimar 1:43

+ 26:51 Jimar 1:46

+ 26:54 Jimar 33:54

• 26:57 Derk’etin 6:16-25,

+ 26:60 Derk’etin 6:23-25

* 26:61 Binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 10:1-2.

+ 26:61 Q. K’ahîntîyê 10:2

+ 26:62 Jimar 3:39

+ 26:65 Jimar 14:28-30

• 27:1 Jimar 36:1-12

+ 27:1 Jimar 26:33,

+ 27:3 Jimar 16:1-35, Jimar 16:49

+ 27:11 Rʼûtʼ 4:3-6,

+ 27:12 Q. Ducarî 3:27, Q. Ducarî 32:49

+ 27:13 Jimar 20:24

+ 27:14 Jimar 20:12-13

+ 27:16 Jimar 16:22

+ 27:17 Metta 9:36, Marqos 6:34

+ 27:18 Derk’etin 24:13

+ 27:19 Q. Ducarî 3:28, Q. Ducarî 31:14

* 27:21 Ûrîm tê fe'm kirinê çawa «R'onayî». Pê vê serekk'ahîn li qirara Xwedê dih'esîya. Binihêr'e Derk'etin 28:30.

• 28:1 Derk’etin 29:38-42

+ 28:2 Q. K’ahîntîyê 3:11, Q. K’ahîntîyê 21:6, Q. K’ahîntîyê 1:9

* 28:5 «Êfayê» derdanekî 10 lîtirê bû.

* 28:5 «Hînek» nêzîkî çar lîtira ye.

* 28:9 «Çap» derdaneke 10 lîtirê bû.

+ 28:11 Jimar 10:10

• 28:16 Derk’etin 13:3-7, Q. K’ahîntîyê 23:5-8, Q. Ducarî 16:1-8

+ 28:16 Derk’etin 12:1-13

+ 28:17 Derk’etin 23:15

• 28:26 Q. Ducarî 16:9-12

+ 29:1 Q. K’ahîntîyê 23:23-25

* 29:3 «Çap» derdaneke 10 lîtirê bû.

+ 29:7 Q. K’ahîntîyê 16:29-31, Q. K’ahîntîyê 23:27-32

* 29:11 Binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 16.

• 29:12 Q. K’ahîntîyê 23:33-43, Q. Ducarî 16:13-15

+ 29:39 Q. K’ahîntîyê 7:16

+ 30:2 Q. K’ahîntîyê 5:4, Q. Ducarî 23:21, Zebûr 50:14,

+ 31:2 Jimar 25:17

+ 31:6 Jimar 10:9

+ 31:8 Jimar 25:15,

* 31:16 Binihêr'e Jimar 25:1-3.

+ 31:16 Jimar 25:1-5

+ 31:18 Q. Ducarî 21:10-14

+ 31:19 Jimar 19:12, Jimar 19:22

+ 31:24 Q. K’ahîntîyê 11:25, Jimar 19:10

+ 31:50 Derk’etin 30:12

* 31:52 «Şêkil» nêzîkî 12 girama bû.

+ 31:53 Q. Ducarî 20:14

+ 31:54 Derk’etin 30:16

+ 32:1 Jimar 21:32

+ 32:4 Jimar 21:24, Jimar 21:35

+ 32:8 Jimar 13:2-3, Jimar 13:20-32

+ 32:10 Q. Ducarî 1:34-36

+ 32:11 Jimar 14:29

+ 32:12 Jimar 14:6

+ 32:13 Jimar 14:33-35

+ 32:39 Destpêbûn 50:23,

* 32:41 Bi zimanê îbranî «Wargehêd Yaîr».

+ 32:41 Q. Ducarî 3:14-15,

+ 33:3 Derk’etin 14:8

+ 33:4 Derk’etin 12:12, Derk’etin 12:29

+ 33:5 Derk’etin 12:37

+ 33:6 Derk’etin 13:20

+ 33:7 Derk’etin 14:2

+ 33:8 Derk’etin 15:22-23

+ 33:9 Derk’etin 15:27

+ 33:11 Derk’etin 16:1

+ 33:14 Derk’etin 17:1

+ 33:15 Derk’etin 19:2

+ 33:16 Jimar 11:34

+ 33:17 Jimar 11:35

+ 33:31 Q. Ducarî 10:6

+ 33:33 Q. Ducarî 10:7

+ 33:35 Q. Ducarî 2:8

+ 33:36 Jimar 20:1, Jimar 27:14

+ 33:37 Jimar 20:22

+ 33:38 Jimar 20:28, Q. Ducarî 10:6

* 33:40 Binihêr'e Jimar 21:1-3.

+ 33:40 Jimar 21:1

+ 33:43 Jimar 21:10

+ 33:44 Jimar 21:11

* 33:45 Awa gotî «Îyê-Hahabarîm».

+ 33:47 Q. Ducarî 32:49

+ 33:48 Jimar 22:1

+ 33:49 Jimar 25:1

+ 33:52 Derk’etin 23:24, Q. Ducarî 7:5

+ 33:54 Jimar 26:54

* 34:3 Bi zimanê îbranî «Be'ra Xwê» ye.

* 34:5 Awa gotî «Be'ra Navberê».

* 34:6 Bi zimanê îbranî «Be'ra Mezin» e.

+ 34:7 Jimar 33:37-39

* 34:11 Peyman Nûda navê wê «Gola Celîlê» ye.

* 34:12 Bi zimanê îbranî «Be'ra Xwê» ye.

+ 34:12 Destpêbûn 15:18, Derk’etin 23:31, Q. Ducarî 11:24,

+ 34:19 Jimar 14:6

* 35:5 «Ji bajêr der», aha jî dikarin fe'm bikin «xêncî bajêr».

+ 35:6 Q. Ducarî 4:41-43,

• 35:9 Q. Ducarî 4:41-43, Q. Ducarî 19:1-13,

+ 35:11 Derk’etin 21:13

+ 35:22 Derk’etin 21:13

+ 35:25 Derk’etin 29:7

+ 35:30 Q. Ducarî 17:6, Q. Ducarî 19:15

+ 35:31 Destpêbûn 8:22, Derk’etin 21:12, Derk’etin 21:30

+ 35:33 Zebûr 106:38, Destpêbûn 9:6

+ 35:34 Q. K’ahîntîyê 18:25

• 36:1 Jimar 27:1-7,

* 36:4 Binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 25:10.

+ 36:4 Q. K’ahîntîyê 25:10

* 1:2 H'orêb navekî dinêyî Sînayê ye.

+ 1:2 Derk’etin 3:1, Derk’etin 17:6, Derk’etin 33:6, Jimar 13:25, Jimar 32:8

+ 1:3 Jimar 14:33

+ 1:4 Jimar 21:21-35

+ 1:6 Derk’etin 19:1, Jimar 10:11-12

+ 1:7 Jimar 13:29

+ 1:8 Destpêbûn 12:7, Destpêbûn 26:3, Destpêbûn 28:13

+ 1:9 Derk’etin 18:18, Jimar 11:14

+ 1:10 Destpêbûn 15:5

+ 1:15 Derk’etin 18:25, Jimar 11:16

+ 1:16 Q. K’ahîntîyê 19:15, Q. Ducarî 16:18-19, Mesele 31:9

+ 1:17 Derk’etin 23:2-3, Q. K’ahîntîyê 19:15, Derk’etin 18:22, Derk’etin 18:26

• 1:19 Jimar 13, Jimar 14

+ 1:21 Q. Ducarî 31:8,

+ 1:30 Derk’etin 14:14

+ 1:31 Derk’etin 19:4, Q. Ducarî 32:11,

+ 1:33 Derk’etin 13:21

• 1:34 Jimar 14:20-45

+ 1:36 Jimar 14:6-9, Jimar 14:24

+ 1:37 Jimar 20:12, Jimar 27:14

+ 1:38 Derk’etin 24:13, Jimar 27:18-20

+ 1:46 Jimar 20:1,

+ 2:1 Jimar 14:25, Jimar 21:4

+ 2:5 Destpêbûn 36:8

+ 2:7 Jimar 14:33

* 2:9 Binihêr'e Destpêbûn 19:36-37.

+ 2:10 Jimar 13:22, Q. Ducarî 1:28

* 2:11 «R'ifayî» jî e'save bûn.

+ 2:11 Destpêbûn 14:5, Q. Ducarî 2:11, Q. Ducarî 2:20, Destpêbûn 14:5-6

+ 2:12 Destpêbûn 36:20-30

+ 2:13 Jimar 21:12

* 2:14 Binihêr'e Qanûna Ducarî 1:34-35.

+ 2:14 Jimar 14:29-35, Jimar 26:64-65

* 2:19 Binihêr'e Destpêbûn 19:36-37.

+ 2:20 Destpêbûn 14:5-6

+ 2:22 Destpêbûn 36:20-30

* 2:23 «K'apt'orî» filistînî bûn ku ji Kirêtayê hatibûn.

• 2:24 Jimar 21:21-26

+ 2:25 Derk’etin 15:14-16, Derk’etin 23:27

+ 2:27 Jimar 20:17-19

• 3:1 Jimar 21:31-35

+ 3:2 Jimar 21:33-34

+ 3:6 Q. Ducarî 7:2

+ 3:9 Q. Ducarî 4:48, Zebûr 29:6,

+ 3:11 Destpêbûn 14:5, Q. Ducarî 2:11, Q. Ducarî 2:20,

+ 3:12 Jimar 32:33,

* 3:14 Bi zimanê îbranî «Wargehêd Yaîr».

* 3:15 «Maxîr» navê olk'eke ji qebîla Minaşe ye.

+ 3:15 Jimar 32:39-41,

+ 3:16 Jimar 21:24,

* 3:17 Îbranî «Be'ra Xwê» ye.

+ 3:17 Jimar 34:11,

+ 3:19 Jimar 32:17-26,

+ 3:21 Q. Ducarî 7:19,

+ 3:22 Derk’etin 14:14

+ 3:24 Derk’etin 15:11

+ 3:26 Jimar 20:12, Q. Ducarî 1:37

+ 3:27 Jimar 20:12, Jimar 27:12-13, Q. Ducarî 31:2, Q. Ducarî 32:52, Q. Ducarî 34:4

+ 3:28 Jimar 27:18-19, Q. Ducarî 1:38

+ 3:29 Jimar 25:5

+ 4:1 Q. K’ahîntîyê 18:5

+ 4:2 Q. Ducarî 12:32, Mesele 30:6, E’yantî 22:18

* 4:3 Binihêr'e Jimar 25:1-9. P'ihor navê ç'îyakî bû, li wê derê p'ûtê Bae'lr'a qulix dikirin. Lema jî meriv navê wî ç'îyayî û wî p'ûtî danîn Bae'l-P'ihor.

+ 4:3 Jimar 25:1-9

+ 4:6 Zebûr 119:98, Zebûr 111:10

+ 4:7 Zebûr 119:151, Zebûr 145:18

+ 4:8 R’omayî 3:2, R’omayî 7:12

+ 4:9 Q. Ducarî 6:7, Q. Ducarî 11:19, Q. Ducarî 32:46, Zebûr 78:4,

+ 4:10 Derk’etin 19:9, Derk’etin 19:16

+ 4:11 Derk’etin 20:21, Îbranî 12:18

+ 4:13 Derk’etin 20:1-17, Q. Ducarî 5:6-21, Derk’etin 24:12, Derk’etin 31:18

+ 4:16 Derk’etin 20:4-5, R’omayî 1:23

+ 4:21 Q. Ducarî 1:37, Q. Ducarî 3:26

+ 4:24 Derk’etin 20:5, Derk’etin 24:17, Q. Ducarî 9:3, Îbranî 12:29

+ 4:26 Q. Ducarî 32:1, Zebûr 50:4

+ 4:27 Q. K’ahîntîyê 26:33, Q. Ducarî 28:64

+ 4:28 Q. Ducarî 28:36, Zebûr 115:5-6,

+ 4:33 Derk’etin 19:21

+ 4:35 Marqos 12:32, Korint’î I 8:4

+ 4:36 Derk’etin 24:17

+ 4:39 Derk’etin 15:11,

• 4:41 Jimar 35:9-34, Q. Ducarî 19:1-13,

* 4:42 Binihêr'e 19:1-13-da.

+ 4:47 Jimar 21:21-35

+ 4:48 Q. Ducarî 3:9

* 4:49 Awa gotî «Be'ra Mirî».

+ 4:49 Q. Ducarî 3:17

• 5:1 Derk’etin 20:1-17

* 5:2 H'orêb navekî dinêyî Sînayê ye.

+ 5:4 Derk’etin 33:11

+ 5:5 Derk’etin 20:18, Derk’etin 20:21, Derk’etin 24:2

+ 5:6 Q. K’ahîntîyê 26:13

+ 5:8 Q. K’ahîntîyê 19:4, Q. K’ahîntîyê 26:1, Q. Ducarî 27:15

+ 5:9 Derk’etin 34:14, Q. Ducarî 4:24, Q. Ducarî 6:15, Derk’etin 34:7, Jimar 14:18

+ 5:10 Q. Ducarî 7:9

+ 5:11 Q. K’ahîntîyê 19:12, Q. K’ahîntîyê 24:10-16

+ 5:12 Derk’etin 31:14-17, Q. K’ahîntîyê 19:30, Q. K’ahîntîyê 23:3, Q. K’ahîntîyê 26:2, Jimar 15:32-36, Marqos 2:27-28, Lûqa 13:14

+ 5:16 Q. K’ahîntîyê 19:3, Q. Ducarî 27:16, Metta 15:4, Metta 19:19, Marqos 7:10, Marqos 10:19, Lûqa 18:20, Efesî 6:2

+ 5:17 Destpêbûn 9:6, Q. K’ahîntîyê 24:17, Metta 5:21, Metta 19:18, Marqos 10:19, Lûqa 18:20, R’omayî 13:9, Aqûb 2:11

+ 5:18 Q. K’ahîntîyê 18:20, Q. K’ahîntîyê 20:10, Q. Ducarî 22:22, Mesele 6:32, Metta 5:27, R’omayî 13:9

+ 5:19 Q. K’ahîntîyê 19:11, Metta 19:18, R’omayî 13:9

+ 5:20 Derk’etin 23:1, Q. Ducarî 19:16-20, Mesele 19:5, Mesele 19:9, Mesele 21:28, Mesele 24:28, Mesele 25:18, Metta 19:18

+ 5:21 Metta 5:28, Lûqa 12:15, R’omayî 7:7, R’omayî 13:9

+ 5:22 Derk’etin 31:18

+ 5:25 Derk’etin 19:21

+ 5:27 Derk’etin 20:18-19

+ 5:28 Q. Ducarî 18:17

+ 5:33 Q. Ducarî 10:13

+ 6:3 Destpêbûn 15:5, Destpêbûn 22:17

* 6:4 Aha jî tê fe'mkirinê: «Xudan Xwedêyê me, t'enê ew e Xudan».

+ 6:4 Marqos 12:29,

+ 6:5 Q. Ducarî 11:13, Metta 22:37, Marqos 12:30, Lûqa 10:27

+ 6:7 Q. Ducarî 4:9, Zebûr 119:13

+ 6:8 Derk’etin 13:9, Derk’etin 13:16, Q. Ducarî 11:18

+ 6:9 Q. Ducarî 11:20

+ 6:13 Metta 4:10, Lûqa 4:8, Q. Ducarî 10:20,

+ 6:15 Derk’etin 20:5

* 6:16 Binihêr'e Derk'etin 17:1-7.

+ 6:16 Derk’etin 17:2, Metta 4:7, Lûqa 4:12

+ 6:19 Derk’etin 23:28-30

+ 6:20 Derk’etin 12:26

+ 6:21 Derk’etin 20:2

+ 6:22 Zebûr 135:8

+ 6:25 Q. Ducarî 24:13

+ 7:1 Derk’etin 23:23

+ 7:2 Jimar 21:2, Q. Ducarî 3:6, Q. Ducarî 20:16-17,

+ 7:3 Korint’î II 6:14, Derk’etin 34:15-16,

+ 7:4 Q. Ducarî 6:15

* 7:5 Aşêrah navê p'ûtêd miletêd kenanîya bûn, cûr'êd wan ne e'yan in, belkî mîna stûnêd ji dar bûn yan jî xwexa dar bûn.

+ 7:5 Derk’etin 23:24, Derk’etin 34:13

+ 7:6 Petrûs I 2:9, Derk’etin 19:5-6

+ 7:9 Derk’etin 20:6, Q. Ducarî 5:10

+ 7:12 Destpêbûn 17:2, Destpêbûn 26:3

+ 7:14 Derk’etin 23:26

+ 7:15 Derk’etin 9:15, Derk’etin 15:26, Derk’etin 23:25

+ 7:16 Derk’etin 23:33

+ 7:19 Q. Ducarî 3:21,

* 7:20 Welger'andina yûnanîye kevinda «Moza».

+ 7:20 Derk’etin 23:28,

+ 7:22 Derk’etin 23:29

+ 8:2 Derk’etin 16:35, Derk’etin 15:25

* 8:3 Binihêr'e Derk'etin 16 û Jimar 11:7-9.

+ 8:3 Derk’etin 16:14-15, Derk’etin 16:31, Metta 4:4, Lûqa 4:4

+ 8:4 Q. Ducarî 29:5,

+ 8:5 Mesele 3:12, Îbranî 12:7

+ 8:7 Q. Ducarî 11:11

+ 8:14 Mesele 30:9, Zebûr 78:11, Zebûr 106:21,

+ 8:15 Jimar 21:6, Derk’etin 17:6, Jimar 20:11

+ 8:16 Derk’etin 16:5, Derk’etin 16:31

+ 9:2 Jimar 13:22, Q. Ducarî 1:28

+ 9:3 Derk’etin 20:5, Derk’etin 24:17, Q. Ducarî 4:24, Îbranî 12:29, Derk’etin 23:29-31

+ 9:4 Destpêbûn 15:16

+ 9:5 Destpêbûn 50:24

* 9:8 H'orêb navekî dinêyî Sînayê ye.

+ 9:8 Derk’etin 32:4, Derk’etin 32:10

+ 9:9 Derk’etin 24:18, Metta 4:2

+ 9:10 Derk’etin 31:18

+ 9:12 Derk’etin 32:7-10

+ 9:14 Zebûr 9:5, Jimar 14:12

+ 9:18 Derk’etin 34:28, Derk’etin 32:11-14

+ 9:21 Derk’etin 32:20

* 9:22 Bona T'ave'rayê binihêr'e Jimar 11:1-3. Bona Massahê binihêr'e Derk'etin 17:1-7. Bona Qîbrot-Hat'awayê binihêr'e Jimar 11:31-34.

+ 9:22 Derk’etin 17:7, Jimar 11:3, Jimar 11:34

* 9:23 Binihêr'e Qanûna Ducarî 1:19-28.

+ 9:23 Jimar 13:2, Jimar 14:1

+ 9:26 Derk’etin 32:11-13

+ 9:28 Jimar 14:16

• 10:1 Derk’etin 34:1-4

+ 10:1 Derk’etin 25:10

+ 10:2 Derk’etin 25:16, Derk’etin 25:21

+ 10:3 Derk’etin 37:1-9

+ 10:4 Derk’etin 20:1-17, Q. Ducarî 5:6-21, Derk’etin 34:28-29

+ 10:5 Derk’etin 40:20,

+ 10:6 Jimar 33:30-31, Jimar 20:28, Jimar 33:38

+ 10:7 Jimar 33:33

+ 10:8 Jimar 8:14

* 10:9 Binihêr'e Jimar 18:20-24.

+ 10:9 Jimar 18:20

+ 10:10 Derk’etin 34:28

+ 10:11 Derk’etin 33:1

+ 10:13 Q. Ducarî 5:33

+ 10:14 Derk’etin 9:29,

+ 10:15 R’omayî 11:28

* 10:16 Îbranî xeber bi xeber «Dilê xwe sinet kin». Sinetkirin nîşana sondê nava Xwedê û Îsraêl e. Fikira vê r'êzê ew e ku cime't gere ji wan r'îyêd xweye xirab veger'e.

+ 10:16 Q. Ducarî 30:6, R’omayî 2:29, Derk’etin 32:9

+ 10:17 Zebûr 50:1, Zebûr 136:2, Tîmot’êyo I 6:15, E’yantî 17:14, E’yantî 19:16, K’arêd Şandîya 10:34, R’omayî 2:11, Galatî 2:6, Efesî 6:9, Kolosî 3:25, Petrûs I 1:17,

+ 10:18 Zebûr 68:4, Zebûr 146:9

+ 10:19 Derk’etin 22:21, Q. K’ahîntîyê 19:34

+ 10:20 Q. Ducarî 6:13, Q. Ducarî 30:20

+ 10:22 Destpêbûn 46:27, Derk’etin 1:5, Destpêbûn 15:5, Destpêbûn 22:17

+ 11:4 Derk’etin 14:27-28

+ 11:5 Zebûr 78:14-40

* 11:6 Binihêr'e Jimar 16.

+ 11:6 Jimar 16:31-33

+ 11:9 Destpêbûn 50:24, Derk’etin 3:8

* 11:10 Îbranî xeber bi xeber «Bi nigê xwe». Me'na van xebera t'am ne e'yan e, belkî meriva nigê xwe li ser xwelîyêva dik'işandin û ew dibû mîna cawê ku av wêr'a bik'işîya, yan bi nigê xwe r'îya avê ku li nava wê cewêda dik'işîya diguhastin.

+ 11:11 Q. Ducarî 8:7

+ 11:13 Q. Ducarî 6:5,

+ 11:14 Q. K’ahîntîyê 26:4,

+ 11:15 Zebûr 104:14

+ 11:18 Derk’etin 13:9, Derk’etin 13:16, Q. Ducarî 6:8

+ 11:19 Q. Ducarî 4:9

+ 11:20 Q. Ducarî 6:9

* 11:24 Têk'sta îbranîda nivîsar e «Be'ra K'utasîyê», ew be'sa Be'ra Navberê dike awa gotî Be'ra Sipî.

+ 11:24 Destpêbûn 15:18, Derk’etin 23:31, Jimar 34:1-12,

+ 11:25 Q. Ducarî 7:24

+ 11:26 Q. Ducarî 30:1, Q. Ducarî 30:15

+ 11:27 Q. K’ahîntîyê 26:1-13, Q. Ducarî 28:2-14

+ 11:28 Q. K’ahîntîyê 26:14-45, Q. Ducarî 28:15-45

+ 11:29 Q. Ducarî 27:12-13,

* 11:30 Dara xirnûfê.

+ 11:30 Destpêbûn 12:6

* 12:3 Binihêr'e şirovekirina Qanûna Ducarî 7:5.

+ 12:3 Derk’etin 23:24, Derk’etin 34:13, Q. Ducarî 7:5,

+ 12:7 Q. Ducarî 27:7

+ 12:9 Zebûr 95:11

+ 12:12 Jimar 18:20, Q. Ducarî 10:9

+ 12:16 Q. K’ahîntîyê 3:17, Q. K’ahîntîyê 7:26, Q. K’ahîntîyê 17:13

+ 12:19 Q. Ducarî 14:27,

+ 12:23 Destpêbûn 9:4, Q. K’ahîntîyê 3:17, Q. K’ahîntîyê 7:26, Q. K’ahîntîyê 17:13

+ 12:32 Q. Ducarî 4:2, E’yantî 22:18

+ 13:2 Marqos 13:22, T’êsalonîkî II 2:9, E’yantî 13:13, E’yantî 16:14

+ 13:5 Q. Ducarî 18:20

+ 13:8 Mesele 1:10

+ 13:9 Derk’etin 32:27-28, Q. Ducarî 17:7

+ 13:10 Q. Ducarî 17:5

+ 14:1 Metta 5:9, Yûh’enna 1:12, Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna I 5:1, R’omayî 8:14, Q. K’ahîntîyê 19:27-28, Q. K’ahîntîyê 21:5

+ 14:2 Derk’etin 19:5

• 14:3 Q. K’ahîntîyê 11

+ 14:21 Q. K’ahîntîyê 7:24, Q. K’ahîntîyê 11:39-40, Derk’etin 19:6, Derk’etin 23:19, Derk’etin 34:26

+ 14:22 Q. K’ahîntîyê 27:30, Jimar 18:21

+ 14:27 Q. Ducarî 12:19, Jimar 18:20, Q. Ducarî 10:9

+ 14:28 Q. Ducarî 26:12

+ 15:1 Q. Ducarî 31:10,

+ 15:3 Q. Ducarî 23:20

+ 15:6 Q. Ducarî 28:12,

+ 15:8 Q. K’ahîntîyê 25:35-36, Zebûr 37:26, Metta 5:42, Aqûb 2:15, Yûh’enna I 3:17

+ 15:11 Metta 26:11

+ 15:12 Derk’etin 21:2

+ 15:17 Derk’etin 21:5-6

+ 15:19 Derk’etin 13:2, Derk’etin 13:11-16

+ 15:21 Q. K’ahîntîyê 22:20

+ 15:23 Q. K’ahîntîyê 17:13, Q. Ducarî 12:23-24

• 16:1 Derk’etin 12:1-39, Derk’etin 13:3-10, Derk’etin 23:14-17, Q. K’ahîntîyê 23:4-22, Q. K’ahîntîyê 23:33-43, Jimar 28:16-31, Jimar 29:12-39

* 16:1 Abîb navê wêyî pêşin bû lê niha Nîsan e. Ev mehe salne'ma hîvê destpêdike ji nîvê meha Adarê h'eta nîvê meha Nîsanê.

+ 16:3 Derk’etin 12:11

+ 16:4 Derk’etin 34:25

+ 16:9 Derk’etin 34:22

+ 16:12 Q. Ducarî 5:15

+ 16:13 Derk’etin 23:16

+ 16:18 Derk’etin 18:21, Jimar 11:16, Q. Ducarî 1:16-17

+ 16:19 Derk’etin 23:2-3, Q. K’ahîntîyê 19:15, Derk’etin 23:8, Mesele 17:8,

* 16:21 Binihêr'e şirovekirina Qanûna Ducarî 7:5.

+ 16:21 Derk’etin 34:13, Q. Ducarî 7:5

+ 17:1 Q. K’ahîntîyê 22:20

+ 17:5 Q. Ducarî 13:10

+ 17:6 Jimar 35:30, Q. Ducarî 19:15

+ 17:7 Q. Ducarî 13:9

+ 17:9 Q. Ducarî 19:17

+ 17:17 Mesele 31:3,

+ 18:2 Jimar 18:20, Q. Ducarî 10:9,

+ 18:3 Q. K’ahîntîyê 7:30-34

+ 18:4 Jimar 18:12

+ 18:6 Jimar 35:2,

+ 18:9 Q. K’ahîntîyê 18:26-30, Q. Ducarî 12:29-31

* 18:10 «Nava êgirr'a derbaz dike» awa gotî «nekine gorî».

+ 18:10 Q. K’ahîntîyê 18:21,

+ 18:11 Derk’etin 22:18, Q. K’ahîntîyê 19:26, Q. K’ahîntîyê 19:31

+ 18:15 Marqos 9:8, Yûh’enna 1:21, K’arêd Şandîya 3:22, K’arêd Şandîya 7:37

+ 18:16 Derk’etin 20:19, Q. Ducarî 5:27

+ 18:17 Q. Ducarî 5:28

+ 18:18 Yûh’enna 4:25

+ 18:20 Q. Ducarî 13:5,

• 19:1 Jimar 35:9-34, Q. Ducarî 4:41-43,

+ 19:5 Derk’etin 21:13

+ 19:10 Mesele 6:17

+ 19:11 Q. Ducarî 27:24

+ 19:13 Q. Ducarî 21:9

+ 19:14 Q. Ducarî 27:17, Mesele 22:28, Mesele 23:10,

+ 19:15 Jimar 35:30, Q. Ducarî 17:6, Metta 18:16, Korint’î II 13:1, Tîmot’êyo I 5:19, Îbranî 10:28

+ 19:16 Derk’etin 20:16

+ 19:17 Q. Ducarî 17:9, Q. Ducarî 25:1

+ 19:19 Mesele 19:5

+ 19:21 Derk’etin 21:23-25, Q. K’ahîntîyê 24:19-20, Metta 5:38

+ 20:7 Q. Ducarî 24:5

+ 20:14 Jimar 31:7, Jimar 31:9,

+ 20:17 Q. Ducarî 7:2,

+ 21:3 Jimar 19:2,

+ 21:5 Jimar 6:22-27

+ 21:8 Ûnis 1:14

+ 21:9 Q. Ducarî 19:13

+ 21:12 Korint’î I 11:6

+ 21:15 Destpêbûn 29:30, Destpêbûn 29:33

+ 21:18 Derk’etin 20:12, Q. Ducarî 5:16

* 21:19 Wî çaxî meydana nêzîkî dergehê bajêr ew cîyê bona t'ucaretîyê, dîwanê û qirara bû.

+ 21:20 Mesele 23:20-21

+ 21:22 Jimar 25:4

+ 21:23 Yûh’enna 19:31, Galatî 3:13

+ 22:1 Derk’etin 23:4

+ 22:6 Derk’etin 23:19, Q. K’ahîntîyê 22:28

* 22:9 Yanê Xwedê îzin neda ku cime'ta wî nava baxê xweyî tirîyada tiştekî din jî biçîne, çawa ku misirîya dikirin. Lê gava ew tişt bikirana hingê ew dibû p'ara Xwedê, gere Xwedêr'a bihata dayînê, lema dibêje: «...Îzina te wê t'unebe wan bidî xebatê».

+ 22:9 Q. K’ahîntîyê 19:19

+ 22:12 Jimar 15:38

+ 22:22 Derk’etin 20:14, Q. K’ahîntîyê 20:10, Yûh’enna 8:5

+ 22:29 Destpêbûn 34:8, Derk’etin 22:16-17,

+ 22:30 Q. K’ahîntîyê 18:8, Q. Ducarî 27:20

+ 23:1 Q. K’ahîntîyê 21:18-20,

* 23:4 P'areke Mesopotamyayê.

* 23:4 Binihêr'e Jimar ji 22:4 – 24:25.

+ 23:4 Jimar 22:5-6

+ 23:5 Jimar 24:10, Mesele 26:2

+ 23:7 Destpêbûn 25:24-26, Destpêbûn 36:8, Jimar 20:14, Derk’etin 22:21, Derk’etin 23:9

+ 23:10 Q. K’ahîntîyê 15:1-5

+ 23:14 Q. K’ahîntîyê 26:12

* 23:15 Ev qanûn dixebite li ser xulamêd ku ji xweyê xweyî welatder bir'evin û bêne Îsraêlê. Bona qanûna xulamêd îsraêlî ji k'erema xwe li Qanûna Ducarî 15:12-18 binihêr'e.

* 23:17 «Xwefroş» maşoqa p'ût e, awa gotî çi ku qazinc dikir danî dîyarî ocaxa p'ût dikir, bi wê kirina xwe ocaxa p'ûtada h'elal dihate h'esabê, çimkî bi qavîya xwe k'ar dida ocaxa p'ûta.

+ 23:17 Q. K’ahîntîyê 19:29,

+ 23:20 Derk’etin 22:25, Q. Ducarî 15:3

+ 23:21 Jimar 30:2,

+ 23:25 Marqos 2:23, Rʼûtʼ 2:2

+ 24:1 Metta 5:31, Metta 19:7, Marqos 10:4

+ 24:5 Q. Ducarî 20:7, Mesele 5:18

+ 24:7 Derk’etin 21:16

+ 24:8 Q. K’ahîntîyê 13:2

* 24:9 Binihêr'e Jimar 12:10-15.

+ 24:9 Jimar 12:10-15

* 24:12 Wî çaxî hebûka merivêd k'esîb t'enê p'ot bû, wana çawa k'efîl dikaribû t'enê p'otê xwe bidana. Lê p'ot lazim bû ku şev bavîtana li ser xwe.

+ 24:13 Derk’etin 22:26-27, Q. Ducarî 6:25, Zebûr 112:9

+ 24:14 Q. K’ahîntîyê 25:39

+ 24:15 Q. K’ahîntîyê 19:13, Aqûb 5:4

+ 24:17 Derk’etin 22:21

+ 24:19 Q. K’ahîntîyê 19:9, Q. K’ahîntîyê 23:22, Rʼûtʼ 2:1-2

+ 25:1 Q. Ducarî 19:17

+ 25:3 Korint’î II 11:24

+ 25:4 Korint’î I 9:9, Tîmot’êyo I 5:18

+ 25:5 Metta 22:24, Marqos 12:19, Lûqa 20:28

+ 25:6 Destpêbûn 38:8, Rʼûtʼ 4:10

* 25:7 Wî çaxî meydana nêzîkî dergehê bajêr ew cîyê bona t'ucaretîyê, dîwanê û qirara bû.

+ 25:9 Rʼûtʼ 4:7

+ 25:14 Q. K’ahîntîyê 19:36

+ 25:17 Derk’etin 17:8

+ 26:2 Derk’etin 23:19, Derk’etin 34:26, Q. K’ahîntîyê 23:10

+ 26:5 Destpêbûn 46:27, Derk’etin 1:7

+ 26:6 Derk’etin 1:11, Derk’etin 1:14

+ 26:7 Derk’etin 2:23-25, Derk’etin 3:9

+ 26:8 Derk’etin 12:51

+ 26:9 Derk’etin 3:8

+ 26:12 Q. K’ahîntîyê 27:30, Q. Ducarî 14:28-29

+ 26:14 Q. K’ahîntîyê 7:20, Q. K’ahîntîyê 21:1, Q. K’ahîntîyê 21:11,

+ 26:15 Zebûr 33:14, Derk’etin 3:8

+ 26:18 Derk’etin 19:5

+ 26:19 Q. Ducarî 28:1, Derk’etin 19:6

+ 27:5 Derk’etin 20:25,

+ 27:7 Q. Ducarî 12:7

+ 27:9 Q. Ducarî 26:18

+ 27:12 Q. Ducarî 11:29,

+ 27:15 Derk’etin 20:4-5, Derk’etin 34:17, Q. Ducarî 5:8

+ 27:16 Derk’etin 20:12, Derk’etin 21:17, Q. K’ahîntîyê 19:3

+ 27:17 Q. Ducarî 19:14

+ 27:18 Q. K’ahîntîyê 19:14

+ 27:19 Derk’etin 22:21-22

+ 27:20 Q. K’ahîntîyê 18:8, Q. Ducarî 22:30

+ 27:21 Derk’etin 22:19, Q. K’ahîntîyê 18:23

+ 27:22 Q. K’ahîntîyê 18:9,

+ 27:23 Q. K’ahîntîyê 18:17, Q. K’ahîntîyê 20:14

+ 27:24 Q. Ducarî 19:11

+ 27:25 Derk’etin 23:7, Q. Ducarî 16:19

+ 27:26 Zebûr 119:21, Galatî 3:10

• 28:1 Q. K’ahîntîyê 26:1-13, Q. Ducarî 11:13-15

+ 28:1 Q. Ducarî 26:19

* 28:6 «K'etin-derk'etina te» yanê her tişt çi ku tu dikî.

+ 28:6 Zebûr 121:7

+ 28:7 Derk’etin 23:27

+ 28:8 Q. K’ahîntîyê 25:20-21

+ 28:9 Derk’etin 19:6

+ 28:12 Q. Ducarî 11:14, Q. Ducarî 15:6

• 28:15 Q. K’ahîntîyê 26:14-45

* 28:19 «K'etin-derk'etina te» yanê her tişt çi ku tu dikî.

+ 28:22 Q. K’ahîntîyê 26:16,

* 28:23 Ev aha tê fe'mkirinê: «Xwedê wê e'zmên dade û baranê t'une be hingê e'rdê mîna h'esin h'işk be».

+ 28:26 Zebûr 79:2,

+ 28:27 Derk’etin 9:10

+ 28:30 Q. Ducarî 20:5-7,

+ 28:36 Q. Ducarî 4:28

+ 28:53 Q. K’ahîntîyê 26:29,

+ 28:60 Derk’etin 9:1-12

+ 28:62 Destpêbûn 15:5, Q. Ducarî 10:22

+ 28:64 Q. K’ahîntîyê 26:33, Q. Ducarî 4:27,

* 28:65 Îbranî aha jî tê fe'mkirinê: «Bêç'arî».

+ 28:68 Q. Ducarî 17:16,

* 29:1 H'orêb navekî dinêyî Sînayê ye.

+ 29:1 Derk’etin 19:1-6

+ 29:4 R’omayî 11:8

+ 29:5 Q. Ducarî 8:4,

+ 29:6 Derk’etin 15:25, Derk’etin 16:4, Derk’etin 17:6

+ 29:7 Jimar 21:21-35

+ 29:8 Jimar 32:33

+ 29:13 Derk’etin 6:7

+ 29:18 Îbranî 12:15

+ 29:20 Q. Ducarî 9:14, Zebûr 9:5

+ 29:23 Destpêbûn 14:2, Destpêbûn 19:24,

+ 29:24 Q. K’ahîntîyê 26:32,

+ 29:27 Q. K’ahîntîyê 26:14-39, Q. Ducarî 28:15-68,

+ 29:29 Mesele 25:2

+ 30:1 Q. Ducarî 11:26, Q. K’ahîntîyê 26:40

* 30:6 Îbranî xeber bi xeber «Dilê te û dilê zur'eta te sinet ke». Sinetkirin nîşana sondê nava Xwedê û Îsraêl e. Fikira vê r'êzê ev e ku «Xudan wê bike ku cime'ta wî gur'a wî bike».

+ 30:6 Q. Ducarî 10:16,

+ 30:7 Destpêbûn 12:3, Derk’etin 23:22

+ 30:12 R’omayî 10:6

+ 30:15 Q. Ducarî 11:26,

+ 30:20 Q. Ducarî 10:20

+ 31:2 Q. Ducarî 34:7, Jimar 20:12, Jimar 27:12-13, Q. Ducarî 3:27

+ 31:3 Q. Ducarî 1:38

+ 31:4 Jimar 21:21-35

+ 31:5 Q. Ducarî 7:2

+ 31:10 Q. Ducarî 15:1, Derk’etin 23:16

+ 31:14 Q. Ducarî 34:5, Jimar 27:19

+ 31:15 Derk’etin 33:9, Jimar 12:5

+ 31:16 Derk’etin 34:15,

+ 31:17 Jimar 14:42,

+ 31:19 Q. Ducarî 32:1-43

+ 31:20 Derk’etin 3:8

+ 32:2 Zebûr 72:6

+ 32:4 Metta 5:48, Zebûr 18:30, R’omayî 9:14

+ 32:6 Yûh’enna 8:41,

+ 32:7 Zebûr 77:5,

* 32:8 «Zar'êd Xwedê» p'ir'anîya cara tê fe'mkirinê çawa «Heyînêd Xwedêye e'zmanî» yan «Milyak'et». Hinek têk'stêd îbranîda nivîsar e «Zar'êd Îsraêl» û hinekada jî «Zar'êd Xwedê».

+ 32:8 Destpêbûn 11:8, K’arêd Şandîya 17:26

+ 32:9 Derk’etin 19:5,

+ 32:10 Zebûr 17:8,

+ 32:11 Derk’etin 19:4,

* 32:15 «Yêşûrûn» ew navekî dinê ye bona miletê Îsraêl.

+ 32:15 Zebûr 89:26, Zebûr 95:1

+ 32:16 Zebûr 78:58

+ 32:17 Zebûr 106:37, Korint’î I 10:20

+ 32:21 R’omayî 10:19

+ 32:23 Zebûr 7:12, Zebûr 38:2,

+ 32:24 Q. K’ahîntîyê 26:22,

+ 32:27 Zebûr 13:4,

+ 32:30 Q. K’ahîntîyê 26:8,

+ 32:32 Destpêbûn 18:20

+ 32:33 Zebûr 58:4-5

+ 32:35 R’omayî 12:19, Îbranî 10:30

+ 32:36 Zebûr 135:14, Îbranî 10:30,

* 32:39 Binihêr'e Derk'etin 3:13-15 û şirovekirina r'êza 15-a.

+ 32:39 Derk’etin 20:3, Zebûr 103:3, Zebûr 147:3,

+ 32:41 Zebûr 7:12, Q. Ducarî 32:41,

* 32:42 «Bi serêd serwêrêd dijmin» îbranî xeber bi xeber nivîsar e «serê dijminê p'or' dirêj». Wî we'deyî mêrê ku xebata wî eskerî bû, çaxê şêr' wan p'or'ê xwe ne dibir'î.

* 32:43 Welger'andina yûnanîye kevinda ev jî heyê «Gelî mileta, şa bin t'evî cime'ta wî!»

+ 32:43 R’omayî 15:10, Destpêbûn 4:10-12, Zebûr 79:10, E’yantî 6:10, E’yantî 19:2

+ 32:46 Q. Ducarî 4:9

+ 32:47 Q. K’ahîntîyê 18:5

+ 32:49 Jimar 27:12

+ 32:50 Jimar 33:38

* 32:51 Binihêr'e Jimar 20:11-13.

+ 32:51 Jimar 20:12, Jimar 27:14

+ 32:52 Q. Ducarî 3:27

• 33:1 Destpêbûn 49:1-28

+ 33:1 Zebûr 90:1

* 33:2 Fe'mîna vê r'êzê îbranîda ne safî ye.

+ 33:2 Zebûr 50:2, Zebûr 80:1, Zebûr 94:1, K’arêd Şandîya 7:53, Galatî 3:19, Derk’etin 19:18

+ 33:4 Yûh’enna 1:17, Yûh’enna 7:19

* 33:5 «Yêşûrûn» ew navekî dinê ye bona miletê Îsraêl.

+ 33:5 Q. Ducarî 32:15,

* 33:8 Ûrîm û Tûmîm tê fe'm kirinê çawa «R'onayî û K'amilî». Pê vana serekk'ahîn li qirara Xwedê dih'esîya.

+ 33:8 Derk’etin 17:7, Jimar 20:13

* 33:9 Binihêr'e Derk'etin 32:26-29.

+ 33:9 Derk’etin 32:26-29, Q. Ducarî 17:9-11, Derk’etin 30:7-8

+ 33:13 Destpêbûn 27:28

+ 33:15 Destpêbûn 49:26,

* 33:16 Binihêr'e Derk'etin 3:2-3.

+ 33:16 Derk’etin 3:2-4

+ 33:17 Destpêbûn 48:19

+ 33:19 Zebûr 4:5

+ 33:21 Jimar 32:1-5, Jimar 32:16-19

* 33:23 «R'ohilat» li vir usa jî tê fe'mkirinê çawa «Gol».

+ 33:26 Q. Ducarî 32:15, Q. Ducarî 33:5, Derk’etin 15:11

+ 33:27 Zebûr 55:19, Zebûr 90:2, Zebûr 93:2, Zebûr 90:1, Zebûr 91:9

+ 33:28 Jimar 23:9

+ 33:29 Destpêbûn 15:1, Zebûr 33:20,

* 34:2 Têk'sta îbranîda nivîsar e «Be'ra K'utasîyê», ew be'sa Be'ra Navberê dike awa gotî Be'ra Sipî.

+ 34:3 Destpêbûn 14:2, Destpêbûn 19:22, Destpêbûn 13:12

+ 34:4 Destpêbûn 12:7, Destpêbûn 50:24, Q. Ducarî 3:27

+ 34:6 Cihûda 1:9

+ 34:7 Q. Ducarî 31:2

+ 34:8 Jimar 20:29

+ 34:9 Jimar 27:18, Jimar 27:23,

+ 34:10 Derk’etin 33:11