# Саха тыла

Институт перевода Библии

## Соломуон Аман Өһө


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


СОЛОМУОН АМАН ӨҺӨ


Библия тылбааһын Института


Москва


2016

Дьокуускай уонна Ленскэй

архиепискоба

РОМАН

алгыһынан


Соломуон аман өһө

Саргылаана Леонтьева тылбааһа

Консультант Дэвид Кларк

Редактор Рая Сибирякова

Санааҕытын бу аадырыска суруйуоххутун сөп:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-215-3

© Институт перевода Библии, 2016

## Аан тыл


Аан тыл


Күндү ааҕааччы!

Эн бүгүн олоххор аан маҥнай Соломуон аман өһүн, Библия Эргэ Кэс Тылын кинигэтин, сахалыы тылбааһын тутан олороҕун. Бу бар дьону айыы санааланарга, уһуну-киэҥи толкуйдуурга, үтүөнү-мөкүнү өйдүүргэ үөрэтэр үүттээх-ааннаах сүбэ-ама, бэргэн тыл-өс хомуурунньуга. Киһи былыр-былыргыттан дьону дьоһуннаах олоххо, дириҥ муудараска уһуйар үөрэҕи олус сэргээн ааҕара, истэрэ.

Библия бу Аман өһүн кинигэтигэр киирбит үтүө сүбэлэри, бэргэн этиилэри үксүн улуу бороруок Давид уола, муударай өйүнэн аар-саарга аатырбыт Соломуон ыраахтааҕы суруйбута биллэр. Кини биһиги эрабыт иннинээҕи X-с үйэҕэ Израиль судаарыстыбатыгар олорон ааспыта. Библияҕа кэпсэнэринэн, биирдэ Айыы Тойон бэриниилээх киһититтэн Соломуонтан Мин эйиэхэ тугу бэлэхтиэхпин баҕараҕыный диэн ыйыппытыгар, ыраахтааҕы норуоппун сөптөөх суолунан сирдиирбэр миэхэ үтүөнү-мөкүнү араарар муударай өйү биэр диэн көрдөспүт. Соломуон баайы-дуолу, атын тугу да көрдөөбөтөҕүн, ол оннугар муударай өйдөөх буолуон баҕарбытын иһин Таҥара киниэхэ ханна да суох мындыр өйү, ырааҕы өтө көрөр ураты күүстээх дьоҕуру уонна дириҥ муудараһы бэлэхтээбит.

Онон, күндү ааҕааччы, эн хайыы-үйэ өйдөөбүтүҥ курдук, Соломуон аман өһүн кинигэтигэр киһи күннээҕи олоҕор-дьаһаҕар улахан туһалаах сүбэ-соргу хомуллан киирбит. Маны барытын дириҥник ылынар туһугар, эн биир чахчыны – Айыы Таҥараҕа ытыктабыл билии-көрүү, муударас төрдө буоларын – бигэтик билиэхтээххин. Аман өһү ис сүрэҕиттэн өйдөөн, ону күннээҕи олоҕор таба туһанар киһи бар дьоҥҥо дьолу тосхойор эркээйилээх көнө суолга бигэтик үктэнэр. Манна бааллар дьиэ кэргэҥҥэ, оҕону иитиигэ, үлэҕэ-хамнаска, уопсастыба олоҕор, баайга-дуолга сыһыаннаах үтүөкэн сүбэлэр. Муударас үөрэҕэр этиллэринэн, киһи Айыы Таҥаратын кэһиллибэт кэс тылын тутуһар эрэ буоллаҕына, Таҥараны уонна дьону-сэргэни кытта дьиҥ сөптөөх сыһыаҥҥа киирэр, олоҕун-дьаһаҕын толору сааһыланар кыахтанар.

Соломуон аман өһө – баай аллитерациялаах, ардыгар хоһооннуу тэҥ тэтимнээх, параллелизм ньыматын кыайа-хото туттубут поэзия кинигэтэ. Дириҥ суолтата сүгэ-балта тылынан лоп бааччы бэриллэр буолан, бу кинигэ кимиэхэ баҕарар кэбэҕэстик өйдөнөр. Биһиги сахалыы тылбааспыт эмиэ Аман өс былыргы еврейдии суруллубут ис хоһоонун толору биэрэргэ, тас киэбин эмиэ төһө кыалларынан тутуһарга дьулуһар. Онон күндү ааҕааччыларбыт бу кинигэҕэ суруллубуту барытын дьэҥкэтик өйдүөхтэрэ, ыарырҕаппакка кудуччу ааҕыахтара диэн эрэнэ саныыбыт.

Аан дойду үгүс омугун тылыгар тылбаастаммыт Соломуон аман өһө сахалыы аан маҥнай тахсар. Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис өйдүүргэ уустук тылларын, этиилэрин хос быһаарыыта кинигэ сирэйин алын өттүгэр киллэрилиннэ.

Соломуон аман өһө, тиэмэтинэн араардахха, хас да чаастан турар:

1. Аан тыла (1–1:7)
2. Муударас үөрэҕэ (1:8–9:18)
3. Соломуон ыраахтааҕы муударай этиилэрэ (10:1–22:16)
4. Дириҥ өйдөөхтөр үөрэтэн-такайан эппит отут сүбэлэрэ (22:17–24:34)
5. Соломуон ох тылларын хомуурунньуга (Езекия ыраахтааҕы суруксуттара муспуттар) (25:1–29:27)
6. Агур муударай этиилэрэ (30:1–33)
7. Лемуил ыраахтааҕы муударай этиилэрэ (31:1–31)

Биһиги, Библия тылбааһын Институтун үлэһиттэрэ, эһиги саха дьоно Соломуон аман өһүн төрөөбүт тылгытынан ааҕар кыахтаммыккытыттан ис сүрэхпититтэн үөрэбит. Онон муударай өйдөөх улуу Соломуону сахалыы саҥардыбыт тылбаасчыкка, онуоха көмөлөспүт учуонайдарга, редакторга уонна бу кинигэни таҥан оҥорбут атын да үтүө дьоҥҥо истиҥ махталбытын тиэрдэбит.

Библия тылбааһын Института, Москва


Күндү бырааттарым уонна балыстарым!

Эһиги биһиэхэ бука барыбытыгар олус күүтүүлээх, сыаната биллибэт күндү кинигэни арыйан олороҕут. «Соломуон аман өһө» итэҕэл ытык суруйуута эрэ буолбатах, ону таһынан өссө тыһыынчанан сыллар тухары суолтатын сүтэрбэтэх кыһыл көмүс кылаат, олох оскуолатын үөрэҕэ. Бу Саха сиринээҕи епархия уонна Москватааҕы Библия тылбааһын Института бииргэ үлэлээбиттэрин түмүгэр күн сирин көрбүт, киһи дууһатыгар муҥура суох туһалаах уус-уран айымньы, барыбытын олус үөрдэр, сөхтөрөр эрэ.

Оҕо төрөппүттэриниин сыһыана, киһилии сиэр-майгы, эппиэтинэс, баайы-дуолу сөпкө туһаныы – бу барыта Библия саҥа кинигэтигэр толору сырдатыллыбыт тиэмэлэр. Былыргы дьыллар мындааларыгар илиҥҥи култуура эйгэтигэр үөскээбит айымньы, киһи аймах бүттүүнүн баайа, итэҕэйэр да, итэҕэйбэт да дьоҥҥо, Таҥараны көрдөөччүлэргэ бүттүүннэригэр сүҥкэн күүс-көмө буолар. Билигин, саҥа тылбаас тахсан, саха норуота Соломуон ыраахтааҕы муударай сүбэтин-аматын, олоҕу мындырдык кэтээн көрөр санааларын төрөөбүт тылынан аан маҥнай ааҕар кыахтанна. Аман өс кинигэтигэр ханнык да үрдүкү богословие, философия үөрэҕэ суруллубатах буолан, бу айымньы кими баҕарар – оскуола оҕотун да, улахан дьону да – тэҥҥэ умсугутуон сөп. Ааҕааччыттан арай билиигэ-көрүүгэ тардыһыы, олоҕу кэрэхсээһин эрэ ирдэнэр.

«Ыал дьиэтэ муудараһынан тутуллар, мындыр өйүнэн тэриллэр» (Аман өс 24:3), – Соломуон бу бэргэн этиитэ үллэр үйэлэри уҥуордаан бүгүн биһиэхэ эмиэ тиийэн кэллэ. Православнай храмнарга Аман өс кинигэтэ Улуу Пост – аньыыны-хараны билинии, ол аата олоҕу кыһамньылаахтык сирийэн көрүү, дууһаны төрдүттэн ыраастаныы – кэмигэр сулууспаларга ааҕыллар. Бу биһиги хас биирдии хардыыбытын, быһыыбытын-майгыбытын, өйбүтүн-санаабытын ордук дириҥник, кичэллээхтик көрүнэр, олохтоохтук толкуйданар күннэрбит. «Соломуон аман өһө» – бэйэни сөпкө өйдүүргэ, чинчийэргэ уһуйар ураты кинигэ. Ааптар ааҕааччытын сатамньылаахтык такайар тыла-өһө, тиэкиһин тэтимэ барыта биһиги киэҥ-холку, дуоспуруннаах буоларбытыгар көмөлөһөр. Аман өс үтүөкэннээх өрүттэргэ үөрэтэр биир сүрүн соругун сахалыы тылбаас дьиҥ чахчы толору ситиспит диэн сыаналыыбын.

Мин бу кинигэни арыйар хас биирдии киһиэхэ дууһатын иэримэ дьиэтигэр икки мындыр тутааччыны – дириҥ муудараһы уонна мындыр өйү – ыҥыран киллэрэригэр баҕарыам этэ. Кинилэри кытта бииргэ эһиги сүрэххитигэр Айыы Таҥара – дьиҥнээх муударас, өй төрдө – Бэйэтинэн киирсэн, хаһан да төннөн тахсыбаттыы олохсуйуохтун.

Дьокуускай уонна Ленскэй архиепискоба

РОМАН

## Аман өһө

### Аман өһө

Аман өһө


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


### 1


Соломуон аман өһө


Аан тыл

1Давид уолун, Израиль ыраахтааҕытын Соломуон аман өһө[+]

2эһигини муудараска, үтүөҕэ үөрэтэн-такайан,
бэргэн этиилэр дириҥ ис номохторун арыйан,
3олоххутун оттомноохтук олорорго уһуйуо,
көнө, кырдьыксыт, ыраас сүрэхтээх буоларгытыгар көмөлөһүө[+].
4Оччоҕо ким кэнэн, ол имигэс өйдөнүө,
ким эдэр, ол үөрэнэн, уһуну-киэҥи толкуйдуо;[+]
5муударай да истэн, билиитэ эбии дириҥиэ;
мындыр киһи сөптөөх сүбэни-аманы булан ылан,
6аман өһү, тэгилитиилээх этиилэр суолталарын,
өркөн өйдөөхтөр тылларын тамаҕын,
таайтарбыт таабырыннарын ырыҥалыа.

7Айыы Тойоҥҥо[*] ытыктабыл – бу баар билии-көрүү төрдө!
Муудараһы, сиэрдээх сүбэни-аманы арай акаарылар аахайбаттар[+].


Талабырдьыттартан сэрэтии

8Уолум, аҕаҥ сүбэлээн этэрин иһит,
ийэҥ үөрэппит үөрэҕин сиргэ-буорга кэбиһимэ[+].
9Төрөппүттэриҥ сүбэтэ төбөҕөр кэтэр үтүөкэн бөнүөгүҥ,
моонньугар иилинэр кылдьыы киэргэлиҥ буолуохтун[+].
10Тоойуом, аньыылаахтар эйигин куһаҕаҥҥа кучуйа сатаатахтарына,
эн кинилэргэ киирэн биэримэ[+].
11«Биһигини кытта барыс, – диэн уккуйуохтара. –
Тоһуур оҥорон уу субай хааннарын тоҕуохпут,
көр-оонньуу кэриэтэ буруйа суохтары көһүтүөхпүт![+]
12Өлүү айаҕа буоламмыт, кинилэри тыыннаахтыы ыйыстыахпыт,
өлүөхсүттэри мэҥиэстэр иин курдук, бүтүннүү мэҥиэстиэхпит[+].
13Эҥин-эгэлгэ күндү баайы-малы булунуохпут,
былдьаан-талаан ылан, дьиэбитин-уоппутун толоруохпут.
14Эн биһигини кытта бииргэ түөрэх кэбиһиэҥ,
булумньубутун тэҥҥэ үллэстиэҥ!»
15Уолум, куһаҕан дьоннуун куодарыһыма,
кинилэр ыллыктарын ыырданыма:[+]
16хара дьайдаахтар алдьархайы тардаары сырсаллар,
киһи хаанын тоҕоору тиэтэйэллэр[+].
17Көтө-дайа сылдьар үөр чыычаах көрөрүгэр
кинилэргэ доҕуур иитэн көдьүүһүрбэккин эбээт;
18син ол кэриэтэ ороспуойдар эмиэ, тоһуур оҥоробут диэн,
бэйэлэрэ өлөллөрүн оҥостоллор.
19Босхоҕо суудайааччы суола ити курдук муҥурданыаҕа:
былдьаан-талаан ылабын диэн, былаҕайга былдьаныаҕа[+].


Дириҥ муударас бар дьону ыҥырыыта

20Дириҥ муударас[*] саҥата уулуссаҕа эҥсиллэр,
дорҕоонноох куолаһа болуоссаттарга дуораһыйар;[+]
21кини дьон-сэргэ тоҕуоруйар сиригэр кэлэн ыҥырар,
куорат олбуорун айаҕар туран этэр:
22«Хаһааҥҥа диэри, ньүдьү-балайдар, хараҥаны ордороҕут,
кэрээнэ суохтар, муудараһы күлүү-элэк оҥостоҕут,
өйө суохтар, билиини абааһы көрөҕүт[+]?
23Болҕойуҥ мин сэмэлиир саҥабын:
билигин мин ис санаабын эһиэхэ биллэриэм,
этэр тылбын иһитиннэриэм.
24Эһигини ыҥырарым да, эһиги миигиттэн киэр хайыспыккыт,
илиибин утары уунарым да, миигин хайаҕыт да аахайбатаххыт.
25Мин биир да сүбэбин-амабын сэргээбэтэххит,
сэмэлээн этэрбин сэҥээрбэтэххит[+].
26Дьэ ол иһин мин эмиэ, иэдээҥҥэ түбэстэххитинэ, бэйэҕитин күлүөҕүм,
улуу кутталга ыллардаххытына, бэйэҕитин оонньуу оҥостуоҕум[+].
27Аан алдьархай ала буурҕалыы ытыйдаҕына,
улуу куттал добун холоруктуу бурайдаҕына,
кыһалҕаҕа ылларан, кыһарҕаҥҥа ыктаран,
28миигин ыҥырыаххыт да, мин хардарыам суоҕа,
миигин көрдүү сатыаххыт да, булуоххут суоҕа.
29Дьэ онон, эһиги билиини абааһы көрбүккүт,
Айыы Тойоҥҥо бас бэриниэххитин баҕарбатаххыт,
30мин сүбэлиирбин-амалыырбын ылымматаххыт,
өйдөтөн эппиппин барытын кэспиккит сэтигэр
31айбардаабыт аньыыгыт бэйэҕитин аймыаҕа,
куомуннаспыт куһаҕаҥҥыт бэйэҕитин буулуоҕа,
32тоҕо диэтэххэ, ньүдьү-балайдар өһөстөрүгэр өлөллөр,
акаарылар аахайбакка алдьаналлар.
33Оттон ким миигин истэр, ол холкутук олоруоҕа –
кини туох да куһаҕантан куттаныа суоҕа».

### 2


Муударас – саамай күндү баай

1Уолум! Өскөтүн мин этэрбин ылынан,

кэскиллээх кэс тылбын куккар-сүргэр иҥэрэн,[+]
2муударас үөрэҕин өйдөөн-дьүүллээн иһиттэххинэ,
уһуну-киэҥи томоонноон толкуйдаатаххына;
3өскөтүн бэйэҕэр билиини-көрүүнү ыҥыран,
өйдүүр өйү-мэйиини көрдөһөн,
4муудараһы, үрүҥ көмүһү курдук, дьүлүйэн көрдөөтөххүнэ,
кылааты курдук, кыһаллан була сатаатаххына,[+]
5Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл диэн тугун толору өйдүөҕүҥ,
Таҥараны билэр киһи буолуоҕуҥ[+].
6Тоҕо диэтэххэ, муудараһы Айыы Тойон биэрэр,
билэр-көрөр, өйдүүр дьоҕур эмиэ Киниттэн кэлэр[+].
7Айыы Тойон көнө сүрэхтээхтэри өрүһүйэрдии өрүү бэлэм турар,
Кини омнуота суох олохтоохторго дурда-хахха буолар,[+]
8кырдьыксыттар ыллыктарын араҥаччылыыр,
итэҕэллээхтэрин суолун-ииһин хараанныыр[+].

9Дьэ онтон эн көнө, кырдьыктаах, сиэрдээх быһыыны,
бары үтүө суолу өйдүүр кыахтаныаҕыҥ[+].
10Ол курдук муударас эн сүрэххэр дириҥник иҥиэҕэ,
билии-көрүү дууһаҕын дуоһутуоҕа.
11Оччоҕо ырааҕы анаарар кыаххар араҥаччылатан,
үтүөнү-мөкүнү араарар өйгөр харыстатан,
12эндирдээх суолтан-иистэн,
дьон оҕуруктаах тылыттан-өһүттэн быыһаныаҕыҥ;
13көнө суолтан туораан тахсан
ыас хараҥа ыллыктары ыырданар,
14сиэхситтии кэбилэнэн үөрэр-көтөр,
куһаҕаны оҥорон, содурдук быһыыланан дуоһуйар,[+]
15токур суоллары тутуһар,
албын суолу-ииһи батыһан мунар-тэнэр бөтөстөртөн көмүскэллээх буолуоҕуҥ[+].

16Дириҥ муударас эйигин атын киһи ойоҕуттан –
ньуолбар тыллаах-өстөөх туора дьахтартан,[+]
17эдэр сааһын аргыһын[*] бырахпыт,
Таҥаратын кэс тылын кэспит сэлээрчэхтэн – харыстыаҕа.
18Киһимсэх дьахтар дьиэтэ-уота – өлөр өлүү угаайыта,
кини суола-ииһэ үтүгэн түгэҕинээҕи күлүктэргэ түһэрэр[+].
19Киниэхэ киирбит дьонтон ким да эргиллибэт,
төннөн кэлэн олох суолугар үктэммэт.

20Онон үтүө санаалаахтар суолларын тутус,
кырдьыксыт дьон ыллыгынан сырыт.
21Тоҕо диэтэххэ, биһиги сирбитигэр көнө сүрэхтээхтэр олоруохтара,
ыраас дууһалаахтар хаалыахтара;[+]
22оттон кэрээнэ суохтар бу сиртэн киэр үтэйиллиэхтэрэ,
үктэтиилээх өйдөөхтөр силистэри түөрүллүөхтэрэ[+].

### 3


Муударас улуу туһата

1Уолум! Мин үөрэппит үөрэхпин умнума,

кэскиллээх кэс тылбын сүрэххэр сөҥөрөн сырыт[+].
2Мин үөрэҕим олоҕуҥ күнүн-дьылын үксэтиэ,
дьолу-соргуну, эйэни эйиэхэ эбэн биэриэ[+].

3Бигэ тапталы, кырдьыгы бэйэҕиттэн тэйитимэ:
кылдьыы киэргэл курдук моонньугар кэтэ сырыт,
сүрэҕиҥ ньууругар сурунан кэбис,[+]
4оччоҕо эйиэхэ Таҥараттан уонна бар дьонтон
амарах алгыс, үтүө аат-суол тосхойуо.

5Айыы Тойоҥҥо ис сүрэххиттэн эрэн –
бэйэҥ өйгөр-санааҕар эрэнимэ[+].
6Бары суолгар барытыгар Кинини билэргэ дьулус –
Кини эйигин барыахтаах суолгар салайан биэриэҕэ[+].
7Муударайбын диэн сананыма;
Айыы Тойонтон толун, куһаҕантан дьалты тутун,[+]
8оччоҕо этиҥ-хааныҥ үтүөрүө,
уҥуоҕуҥ-иҥиэҕиҥ бөҕөргүө.

9Айыы ТойонУ ытыктаан, баайгыттан-дуолгуттан,
сириҥ бастыҥ үүнүүтүттэн Киниэхэ өлүүлүү сырыт,[+]
10оччоҕо ампаарыҥ аһынан-үөлүнэн, бурдугунан ыга туолуоҕа,
бинэгирээтиҥ саҥа арыгыта үллэ-балла туруоҕа.

11Уолум, Айыы Тойон буойарын баардылаабат буолума,
сыыһаҕын-халтыгын көннөрдөҕүнэ, хомойума[+].
12Амарах аҕа таптыыр уолун дьарыйарыныы,
Айыы Тойон эмиэ таптыыр киһитин дьарыйар[+].

13Ким муудараһы көрдөөн булан ылбыт,
уһуну-киэҥи толкуйдуур тобуллаҕас өйдөммүт, ол дьоллоох.
14Муударас үрүҥ көмүстээҕэр туһалаах,
кыһыл көмүстээҕэр сыаналаах,[+]
15ханнык да бэйэлээх эриэккэс таастааҕар күндү;
эн бу күн сиригэр баҕара саныыргыттан
киниэхэ тэҥнэһэр кыахтаах туох да суох[+].
16Дириҥ муударас уҥа илиитигэр уһун үйэ баар,
хаҥас илиитигэр – баай-тала, албан аат[+].
17Кини тутуһар суола-ииһэ үөрүүлээх,
кэлэр-барар ыллыга барыта эйэлээх.
18Муудараһы булан ылбыт дьоҥҥо кини – олох Аал луук маһа;
ким кинилиин арахсыспат, ол дьоллоох[+].

19Айыы Тойон дириҥ муудараһынан сири олохтообута,
өркөн өйүнэн халлааннары оҥорбута[+].
20Кини мындыр ыйааҕынан киэҥ далайдар арыллаллар,
ир былыттар көй сиигинэн аллаллар[+].

21Уолум! Муудараһы хараҕыҥ далыттан хаһан да таһаарыма.
Ыллыктаах өйгүн ыһыктыма, чэгиэн өйгүн-санааҕын саймаардыма.
22Кинилэринэн эн дууһаҥ тыыннаах сылдьыаҕа,
кинилэр эн киһилии сэбэрэҕин кэрэтитиэхтэрэ.
23Дьэ оччоҕо барар-кэлэр суолуҥ очура-чочура суох буолуоҕа,
эн туохтан да ончу бүдүрүйүөҥ суоҕа;[+]
24утуйардыы сыттаххына, куттанары-куойары билиэҥ суоҕа,
түүҥҥү түлүк ууҥ минньигэс буолуоҕа;
25уолуйуоҥ суоҕа аан алдьархай соһуччу адаҕыйарыттан,
куһаҕан санаалаахтар эйигин өлөрөрдүү куомуннаһалларыттан,[+]
26ол курдук эн Айыы Тойоҥҥо бигэ эрэллээх буолуоҕуҥ;
Кини эйигин кэнтиккэ киллэртэриэ суоҕа.

27Кыахтаах эрэ буолларгын,
кыһалҕалаахха көмөлөһөргүн кэрэйимэ[+].
28Ыалыҥ киһиэхэ бэрсэрдээх тураҥҥын:
«Кэлин кэлээр, сарсын биэриэм», – диэн кэтэһиннэримэ.
29Эйигин эрэнэн тулаҕар олорор дьоҥҥун-сэргэҕин утары
уодаһыннаах суолга сананыма.
30Эйиэхэ куһаҕаны оҥорботох киһини кытары
кураанахха бурайсыма.
31Батталлаахтар баайдарыгар баҕарыма,
кинилэр хайа да суолларынан барыма,[+]
32тоҕо диэтэххэ, Айыы Тойон оҕуруктаахтары абааһы көрөр,
Кини көнө дьону эрэнэр.

33Хара дьайдаахтар дьиэлэригэр Айыы Тойон кырыыһа түһэр,
көнө сүрэхтээхтэр дьиэлэригэр Кини алгыһа иҥэр[+].
34Итэҕэли күлээччилэри Кини бэйэлэрин күлүү гыныаҕа,
оттон сытыары майгылаахтарга амарахтык сыһыаннаһыаҕа[+].
35Муударай өйдөөхтөр албан аатырыахтара,
оттон акаарылар саакка-суукка барыахтара.

### 4


Муударас туохтааҕар да суолталаах

1Истиҥ, оҕолоруом, аҕаҕыт такайан этэрин,

болҕойон истэҥҥит өйгүтүн үксэтиҥ[+].
2Мин эһиэхэ үтүөнү эрэ үөрэтэбин,
онон кэскиллээх кэс тылбын сиргэ-буорга тэпсимэҥ.
3Хаһан эрэ мин да аҕа курдук аҕалаах уолчаан этим,
мин эмиэ, ийэ соҕотох оҕото, төрөппүт иһирэх тапталын билбитим.
4Аҕам миигин үөрэтэн этэр буолара:
«Сүбэлээн этэрбин сүрэххэр-быаргар сөҥөрөн ис,
кэриэс-хомуруос тылбынан олоххун оҥкуллан.
5Муудараска үөрэн, билиигэ-көрүүгэ дьулус,
эйиэхэ эппиппин умнума – барытын тутус.
6Муудараһы хаалларыма – кини эйигин араҥаччылыы сылдьыаҕа,
кинини таптаа, оччоҕо эйигин харыстыаҕа.
7Туохтааҕар да дириҥ өй суолталаах, онон муудараска үөрэн,
төһөлөөх да үлүскэн үптээҕэр үтүө өйү күндүргэт.
8Муудараһы үрдүктүк тут – кини эйигин өрө таһаарыаҕа,
кинилиин тутуспутунан сырыт, оччоҕо эйигин албан аатырдыаҕа;
9үтүөкэннээх бөнүөгү төбөҕөр кэтэрдиэҕэ,
килбиэннээх мэнньиэһи эйиэхэ бэлэхтиэҕэ»[+].

10Иһит эрэ, тоойуом! Мин үөрэтэрбин ылыннаххына,
олоҕуҥ күнэ-дьыла эбиллэн биэриэҕэ[+].
11Мин эйиэхэ муударас ыллыгын ыйабын,
көнө суолунан эйигин сирдиибин.
12Бу суолунан бардаххына, хардыыҥ хаһан да кыарыа суоҕа,
сүүрдэххинэ да, сүһүөххүн сүтэриэҥ суоҕа[+].
13Эйиэхэ үөрэтэн этэрбин кытаанахтык өйдөөн кэбис, тугу да умнума,
барытын бигэтик тутуһа сырыт: мин тылым эйиэхэ олоххун оҥкуллуо[+].
14Кэдэрги кэмэлдьилээхтэр кэптэрин кэтимэ,
хара дьайдаахтар ыллыктарын батыма,[+]
15сылдьар ыырдарыттан туораан таҕыс, ол суолу тутуһума,
атын сиринэн эргийэн бар, кый ырааҕынан тумнан аас.
16Кинилэр куһаҕаны оҥорботохторуна утуйуохтара суоҕа,
киһини бүдүрүппэтэхтэринэ уулара көтүөҕэ[+].
17Кэдэрги кэмэлдьилээхтэр мэҥиэстэр килиэптэрэ – кэрээнэ суох кэбилэнии,
утахтанар арыгылара – бардамнык быһыыланыы.

18Оттон үтүө дьон суола-ииһэ сарсыардааҥҥы сарыал кэриэтэ,
күн халлаан оройугар тэмтэйэ ойуор диэри улам сырдаан иһэр[+].
19Хара дьайдаахтар суоллара им балай хараҥа,
ханна тиийэн бүдүрүйүөхтэрин бэйэлэрэ да билбэттэр[+].
20Уолум, мин тылбын болҕойон иһит,
өйдөтөн этэрбин долоҕойгор хатаан кэбис.
21Бу үөрэхтэн хараххын хаһан да араарыма:
сүрэххэр-быаргар сөҥөрөн өйдүү-саныы сырыт.
22Ким бу этиллибити тутуһар, ол уһун үйэлэниэҕэ,
бүтүн бэйэтэ чэбдигириэҕэ[+].
23Ханнык да күндү кылааттааҕар сүрэххин харыстаа,
олоҕуҥ дьүүктэтэ сүрэххиттэн сүүрдэр эбээт.
24Сымыйаны саҥарартан аккаастан,
албын-көлдьүн тылы киэр кыйдаа[+].
25Инниҥ диэки көнөтүк көр –
сири-буору кымыстаама.
26Үтүө аартыгы тобул,
тутуһар суолуҥ барыта бигэ буоллун[+].
27Уҥа-хаҥас халбаҥнаама,
куһаҕантан дьалты хаамп.

### 5


Сэлээр дьахтартан сэрэтии

1Уолум! Мин муудараспын болҕойон иһит,

ыллыктаах санаабын ырыҥалыы сырыт,[+]
2оччоҕо ырааҕы анаарар тыйыс-чэгиэн өйдөнүөҥ,
үүттээх-ааннаах тылгынан чиҥ билиигин көрдөрүөҥ.
3Туора киһи ойоҕо, уоһуттан мүөт аллыах,
эйэргээн, сымнаҕас тылынан-өһүнэн ньылҕарытыа,[+]
4ол эрээри тиһэҕэр кини сытыган эрбэһиҥҥэ кубулуйуо,
сытыы кылыс болотунан эйигин сулуйуо[+].
5Сырыы дьахтар суола-ииһэ өлүү айаҕар түһэрэр,
анараа дойду аартыгар салайар[+].
6Олох суолун туһунан кини санаан да ылбат,
муна-тэнэ сылдьарын бэйэтэ да билбэт.

7Онон, уолум, мин этэрбин иһит,
элэ-была тылларбын быһа гыныма.
8Киһимсэх дьахтартан ырааҕынан сырыт,
кини дьиэтин айаҕар чугаһаама.
9Киниэхэ киириэҥ да, күүскүн-сэниэҕин туора дьоҥҥо эһиэҕиҥ,
олоҕуҥ сылларын хабыр дьоҥҥо барыаҕыҥ,
10баайгын-дуолгун атыттар туһаныахтара,
хара көлөһүҥҥүн туора дьон супту уулуохтара.
11Дьэ онтон өлөр-хаалар күҥҥэр,
иинэн-хатан, мөлтөөн-ахсаан олорон, муҥҥун ытыаҕыҥ:
12«Оо, сүбэлэрин-амаларын тоҕо аахайбатаҕым,
хомуруйар тылларын тоҕо ылымматаҕым буолуой!
13Үөрэтээччилэрим этэллэрин истэ да барбат этим,
сүбэлиир-амалыыр дьоммун сэҥээрбэт этим.
14Дьэ ол сэтигэр бу сир-буор сирэйдэнэн эрдэҕим
дьон-сэргэ көрөрүгэр, ким барыта истэригэр!»

15Утаххын бэйэҥ көлүйэҕиттэн ханнар,
иһэр уугун бэйэҥ холуодьаскыттан баһын.
16Тоҕо эн аһыыр ууҥ уулуссаҕа тохтуохтааҕый,
эн дьүүктэҥ уута киэҥ болуоссакка баһыллан сытыахтааҕый?
17Уугун бэйэҥ эрэ туһан –
туора дьоннуун үллэстимэ.
18Эн иһэр дьүүктэҥ уута алгыстаах буолуохтун –
эдэр сааһыҥ аргыһа, кэргэниҥ, сүрэххин үөрдүөхтүн.
19Талыы табаҥ, кэрэ сернаҥ –
кини түөһэ эйигин өрүүтүн дуоһутуохтун,
кини таптала куруутун туймаардар буолуохтун.
20Уолум! Тоҕо эн эрдээх дьахтарга умсугуйуохтааххыный,
тоҕо туора киһи ойоҕун кууһуохтааххыный?

21Айыы Тойон киһи суолун-ииһин көрөн турар,
кини ыллыгын барытын ааҕа анаарар[+].
22Ким куһаҕаны оҥорор, ол бэйэтин угаайытыгар түбэһиэҕэ,
аньыытын-харатын туһаҕар иҥниэҕэ.
23Иитиитэ тиийбэккэ, кини өлүөҕэ,
далай акаарытыгар мунуоҕа.

### 6


Эбии сэрэтии

1Уолум! Өскөтүн эн кими эрэ мэктиэлээн тылгын биэрбит,

туора киһи туһугар илии охсуспут буоллаххына,
2ол аата тылгыттан ылларбыккын,
баскын быһа этиммиккин –
3киһи илиитин иһигэр киирэн биэрбиккин.
Дьэ оччотугар, тоойуом, тугу да гын, өрүһүнэри эрэ толкуйдаа,
кытаат, ол киһигин, тиийэн, арахпакка ааттаа;
4утуйар уугун ончу умун,
көрбүт хараххын симимэ,
5булчуттан куотар табалыы, доҕууртан төлө көтөр чыычаахтыы,
быыһанарга эрэ дьулус[+].

6Кымырдаҕаһы баран көр, сүрэҕэ суох,
киниттэн муудараска үөрэн:[+]
7ким да киниттэн ирдээбэтин,
ким да кинини кэтээбэтин, сирдээбэтин үрдүнэн,
8кыстыыр бурдугун сайыҥҥыттан хаһаанар,
аһыыр аһылыгын сыһыыттан таһынар[+].
9Оттон эн, күөх көппө, төһө өр күөлэһийэ сытаҕын,
төһө өр бу курдук уһуктубат буолаҕын[+]?
10Өссө быыкаатык кум гына түһүөҥ,
нуурайан-нухарыйан ылыаҥ, быар куустан олорбохтуоҥ да,
11быстарар муҥуҥ-таҥыҥ, хаамаайы курдук, бу тиийэн кэлиэҕэ,
хаһаамматах кыһалҕаҥ, халабырдьыт курдук, кыһарыйбытынан барыаҕа[+].

12Хара санаалаах нэгэй киһи
албыныгар-куулдьаҕатыгар үктэтээри, киирэр-тахсар:[+]
13хараҕынан имнэнэр, атахха тэбэн ылар,
тарбаҕынан кистээн бэлиэ биэрэр;[+]
14уодаһыннаах суолу торумнуур,
куруутун куһаҕаны оҥорору толкуйдуур,
өһү-сааһы күөдьүтэр.
15Дьэ ол сэтигэр кини иэдээҥҥэ түбэһиэҕэ,
өрүһүммэттии, эмискэ бүдүрүйүөҕэ.

16Айыы Тойон алта суолу абааһы көрөр,
сэттис суол эмиэ Киниэхэ сидьиҥ:[+]
17ол сиэрэ суох үрдүктүк туттуу, сымыйаны саҥарыы,
буруйа суох дьон тыыныгар туруу,[+]
18хара дьайдаах суолга сананыы,
сиэхситтии быһыыланарга тиэтэйии,[+]
19суукка сымыйанан туоһулааһын,
итиэннэ ини-биилэри иирсиһиннэрии[+].


Содур дьахтартан сэрэтии

20Уолум! Аҕаҥ ытык тылын быһа гыныма,
ийэҥ үөрэтэн эппитин сиргэ-буорга кэбиһимэ –[+]
21дьонуҥ сүбэтин-аматын сүрэххэр-быаргар иҥэринэн ис,
көмүс кылдьыы курдук, моонньугар кэтэн кэбис[+].
22Ханна да барбытыҥ иһин, эйигин ийэлээх аҕаҥ үөрэҕэ сирдиэҕэ;
утуйаары сыттаххына, тула өттүгүттэн араҥаччылыаҕа,
уугуттан уһугуннаххына, сүбэлээн-амалаан көрсүөҕэ.
23Төрөппүттэриҥ кэс тыла барар суолгун сырдатыа,
үөрэппит үөрэхтэрэ үтүө өйгүн сайыннарыа,
оттон тыйыс-дьиппиэн ыйыылара олоххо суолгун булларыа[+].
24Дьонуҥ сүбэтэ-амата эйигин хара саҥнаах дьахтартан,
туора киһи ойоҕун ньуолбар тылыттан харыстыаҕа[+].

25Эрдээх дьахтар кэрэ дьүһүнүгэр баҕарыма,
көрөн-истэн тылбыҥнаатаҕына, киниэхэ киирэн биэримэ[+].
26Дьэгээрбэ сыаната – биир быһыы килиэп харчыта,
оттон туора киһи ойоҕо бүтүн олоххун эрэйиэҕэ.
27Хоонньугар уоту уктан бараҥҥын,
таҥаскын-сапкын кэриэрдиэҥ суоҕа дуо?
28Уоттаах чоҕунан хаама сылдьаҥҥын,
атаххын уокка сиэтиэҥ суоҕа дуо?
29Атын киһи ойоҕунуун көссүүлэстэххинэ, эмиэ оннук буолуоҕа:
ким кинини таарыйбыт, ол накаастабылтан куотуо суоҕа.
30Ааһан-туоран, хоргуйан өлбөт туһугар уорбут уоруйаҕы даҕаны
аһына-харыһыйа барыахтара суоҕа:
31тутталлар эрэ, сэттэ бүк иэстиэхтэрэ,
баарын барытын былдьаан ылыахтара[+].
32Оттон дьахтардыын көссүүлэһээччи өйө суох –
оннук быһыыланан, өлөрүн оҥостунар[+].
33Хаһан эрэ кулугур кулгаахтанан аата-суола алдьаныа турдаҕа,
ол саата-суута саллар сааһыгар ааһыа суоҕа.
34Эр киһи, ойоҕор күнүүлээн ииримтийэ кыыһырдаҕына,
өһүн-сааһын ситиһэр күнүгэр кими да харыстыа суоҕа,[+]
35хайдахтаах да манньаттан кыккыраччы аккаастаныаҕа,
төһө да элбэҕи киниэхэ биэрэ сатаа – эн кини сүрэҕин сымнатыаҥ суоҕа.

### 7


Сэлээрчэххэ сүрэххин сүүйтэримэ

1Уолум, мин эппиппин тутус,

кэскиллээх кэс тылбын ытыктаа[+].
2Кэриэс-хомуруос тылбынан олоххун оҥкуллан,
үөрэтэр үөрэхпин, хараҕыҥ харатыныы, харыстаа,[+]
3биһилэх курдук, тарбаххар кэтэ сырыт,
сүрэҕиҥ ньууругар сурунан кэбис;[+]
4Дириҥ муудараска: «Эн миэхэ эдьиийим буолаҕын!» – диэн эт,
олохтоох толкуйу чугас убайгынан ааттаа,
5оччоҕо эн туора киһи ойоҕуттан,
эрдээх дьахтар эйэҕэс тылыттан көмүскэллээх буолуоҕуҥ[+].

6Биирдэ мин олорор дьиэм түннүгүнэн өҥөйөн
эрэһиэҥкэ быыһынан бүдүйэн көрдөхпүнэ,
7арай биир эдэркээн уолан, уһуну-киэҥи санаабат төбөт,
уулуссаҕа тоҕуоруспут улдьаа уолаттар,
оҕо дьон быыстарынан ааһан,[+]
8чэпчэки дьахтар олорор уулуссатыгар туораабыта,
чопчу кини дьиэтин быспыта.
9Күн киирэн боруҥуй түһэн эрэрэ,
им балай хараҥа түүн иэһийэн иһэрэ.

10Онтон көрбүтүм, арай дьахтар уолга утары тахсан кэлбитэ;
ол эр дьону угуйардыы таҥныбыт, уодаһыннаах санаалаах,[+]
11айдааннаах-куйдааннаах, баламат быһыылаах-майгылаах,
дьиэтигэр-уотугар түптээн-таптаан олорбот,
12арыт уулуссаҕа, арыт болуоссакка баран турар,
муннук-муннук ахсын эр дьону манаһар сэлээрчэх,[+]
13уолу харбаан ылаат, кинини уураан барбыта
уонна ымыттан да көрбөккө эппитэ:
14«Мин сиэртибэ биэрээри, сүөһү өлөрдүм,
мэктиэ тылбын бүгүн дьэ толордум.
15Ол иһин бу эйиэхэ утары таҕыстым,
хата көрдөөн-көрдөөн, эйигин булан ыллым.
16Доҕоччуок, мин утуйар ороммун мааны сабыынан,
Египет дьэрэкээн өҥнөөх таҥаһынан, саппытым,
17сытар тэллэхпэр минньигэс сыттаах мирра,
алоэ уонна киннамон ыспытым[+].
18Чэ, киириэх, сарсыардааҥҥа диэри таптаһыах,
астына-дуоһуйа таҕылбытын тарҕатыах.
19Эрим билигин дьиэтигэр суох,
ыраах айаҥҥа аттаммыта.
20Көмүстээх көһүлүөгүн уктан барбыта,
ый эргэтэ биирдэ эргиллиэҕэ».

21Ити курдук аҕыластаан, албын тылынан абылаабыта,
эҥинэ бэйэлээх эйэҕэс тылынан эрийбитэ[+].
22Сонно уол кинини батыһан барбыта;
буойунаҕа илдьиллэр оҕустуу,
айаҕа табыллар табалыы[*],[+]
23сүрэхпин ох дьөлө көтүө эрэ диэбэккэ,
көтөр курдук, туһахха иҥниэм диэн сэрэйэн да көрбөккө,
өлөр өлүү айаҕар киирэн биэрбитэ.

24Дьэ онон, уолаттарыам, мин этэрбин истиҥ,
аҕаҕыт тылын бигэтик өйдөөн кэбиһиҥ:
25чэпчэки дьахтарга сүрэххитин сүүйтэримэҥ,
кини содурдуур суолунан муна-тэнэ сүүрүмэҥ.
26Үксэ-дьүүлэ биллибэт эр бэртэрин кини сиэбитэ,
аата-ахса биллибэт көй дьону суорума суоллаабыта.
27Содур дьахтар дьиэтэ-уота – анараа дойду аартыга,
өлүү уораҕайын булларар амырыын суол айаҕа[+].

### 8


Дириҥ муударас ыҥырыыта

1Истиҥ эрэ, Дириҥ муударас ыҥырар саҥата иһиллэр,

кини оттомноох куолаһа эҥсиллэр буолбатах дуо[+]?
2Айан суолун үрдүнэн томтор оройугар ыттан,
арыт икки суол быһа охсуһуутугар тиийэн,
3арыт куорат олбуорун айаҕар – тастан киирэ түһүүгэ кэлэн –
кини ааһан иһээччилэргэ амалыйар:
4«Мин эһигини бар дьону ыҥырабын,
эһиэхэ киһи аймахха туһулаан этэбин!
5Кэнэннэр, мындыр буола үөрэниҥ,
тутах өйдөөхтөр, тобуллаҕас толкуйданыҥ![+]
6Истиҥ мин дьоһуннаах суоллары этэрбин:
мин эһиэхэ кырдьыгы эрэ биллэрэбин,
7дьиҥи эрэ иһитиннэрэбин эбээт,
албын-көлдьүн тылтан сиргэнэбин.
8Онон мин этэрим барыта кырдьыктаах –
албыны-түөкэйи, сымыйаны саҥарбаппын.
9Өйдөөх киһи истэригэр, мин этэрим барыта дьэҥкэ,
билиилээх киһиэхэ – барыта тиийимтиэ.
10Эһиги мин үөрэтэр үөрэхпин үрүҥ көмүстээҕэр өрө тутуҥ,
мин биэрэр билиибин ыраас кыһыл көмүстээҕэр ордоруҥ[+].
11Муударас – ханнык да бэйэлээх эриэккэс таастааҕар күндү;
бу дойдуга эһиги баҕара саныыргытыттан киниэхэ тэҥнэһэр кыахтаах суох[+].

12Мин, Дириҥ муударас, мындыр өйү кытта бииргэ олоробун,
бигэ билии, олохтоох толкуй эмиэ миэхэ бааллар.
13Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл – кири-дьайы абааһы көрүү.
Улаханнык сананыы, бэрдимсийии, мөкү суол-иис,
албын-көлдьүн тыл – бу барыта мин абааһы көрөр суолум[+].
14Миэхэ баар сүбэ-ама, миэхэ баар ситиһии,
мин өркөн өйбүн, бар дьоҥҥо күүһү-уоҕу эмиэ мин биэрэбин[+].
15Мин көмөбүнэн ыраахтааҕылар ыраахтааҕылыыллар,
баһылыктар кырдьыктаах сокуонна ры таһаараллар,
16бары норуоттар сирдьиттэрэ,
кинээстэр, сир судьуйалара бука бары мин көмөбүнэн салайаллар.
17Миигин таптыыр киһини мин эмиэ таптыыбын;
ким миигин дьулуһан туран көрдүүр, ол булуоҕа[+].
18Баай-дуол, үтүө аат-суол,
уостубат уйгу быйаҥ уонна көнө дьүүл – барыта миэхэ баар[+].
19Мин бэлэҕим кыһыл көмүстээҕэр, тоҥ көмүстээҕэр да, ордук,
мин ыраас үрүҥ көмүстээҕэр күндүбүн[+].
20-21Миигин таптааччылары байытан биэрэр,
кинилэр күндү баайдарын толоро турар туһугар,
мин кырдьык аартыгынан сылдьабын,
көнө дьүүл суолун тутуһабын.

22Айыы Тойон аан бастаан, атын тугу да айыан иннинэ,
айанын аартыгар миигин туруорбута[+].
23Мин үллэр үйэлэр иннилэринэ,
былыр-былыр, аан дойду айыллыан инниттэн баар буолбутум,
24улаҕатын урсуна көстүбэт улуу байҕал,
устата-туората биллибэт уу төрдө үөскүөн иннинэ төрөөбүтүм.
25Ол саҕана өссө ханнык да таас хайа,
ханнык да буор булгунньах оҥоһулла илигэ,[+]
26сир-дойду кэтит киэбэ, киэҥ сыһыылар,
бэл диэтэр, биир ытыс буор кытта айылла иликтэрэ.
27Айыы Тойон халлааннары бэлэмнииригэр онно мин эмиэ баарым;
Кини киэҥ далайы кырыйа саҕах иитин чэрчилии тардарыгар,[+]
28халҕаһа былыттары кыраман үрдүккэ өрө үтэйэн таһаарарыгар,
улуу муоралары угуттуур уу төрдүн аһарыгар,[+]
29ыйбыппын аһара диэлийбэтин диэн,
байҕал кытылын бэлиэтээн биэрэригэр,
сир акылаатын түһэрэригэр –[+]
30мин, мындыр маастар[*] курдук, Айыы Тойоннуун бииргэ сылдьарым,
Кинини күннэтэ үөрдэрим;
Айыы Тойонум иннигэр мин үөрэр-көтөр эрэ этим –
31Кини сирин эйгэтин көрөн өрө көтөҕүллэрим,
киһи аймаҕы анааран өрөгөйдүүр буоларым.

32Дьэ онон, оҕолоруом, миигин истиҥ:
ким мин суолбун тутуһар, ол дьоллоох[+].
33Эһиги мин үөрэтэрбин ылынан, муударай дьон буолуҥ,
эппиппин барытын бигэтик тутуһуҥ.
34Ким күннэтэ мин олбуорум айаҕар кэлэн турар,
мин олорор дьиэм ааныттан хараҕын араарбакка,
миигин өйдөөн-дьүүллээн истэр, ол дьоллоох.
35Тоҕо диэтэххэ, миигин булар киһи олоҕу булар,
Айыы Тойон илгэлээх үтүөтүгэр тиксэр[+].
36Оттон ким миигин утарар, ол бэйэтигэр куһаҕаны оҥостор;
ким миигин абааһы көрөр, ол өлөр өлүүнү таптыыр».

### 9


Дириҥ муударас уонна акаары быһыы

1Дириҥ муударас дьиэ туттубута,

дьиэтин сэттэ суоруу баҕаналаабыта;
2дьэ ол кэннэ, этин, минньигэс арыгытын бэлэмнээн,
малааһын аһын-үөлүн тардыбыта;
3чаҕар кыргыттарын ыыталаан,
ким барыта истэрин курдук, куорат дьогдьойор саалыттан:[+]
4«Кэнэннэр миэхэ кэллиннэр!» – диэн биллэртэрбитэ;
уһуну-киэҥи толкуйдаабат тутах өйдөөхтөргө эппитэ:
5«Кэлиҥ, мин астаабыт аспын аһааҥ,
мин бэлэмнээбит минньигэс арыгыбын иһиҥ[+].
6Уонна аны акаарытык быһыыланымаҥ[*], оттомноохтук олоруҥ,
үтүө өй суолун-ииһин тутуһуҥ.

7Кэрээнэ суоҕу көннөрдөххүнэ, үөҕүллүөҥ,
нэгэйи сэмэлээтэххинэ, сиргэ-буорга тэпсиллиэҥ.
8Кэрээнэ суоҕу сэмэлээмэ, кини эйигин абааһы көрүөҕэ,
эн муударай киһини көннөр, кини эйигин таптыаҕа[+].
9Муударайга сүбэлээ, оччоҕо ордук муударай буолуоҕа,
көнө киһини үөрэт, оччоҕо өйө-мэйиитэ өссө тобуллуоҕа[+].

10Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл – билии-көрүү төрдө.
Сибэтиэй Таҥараны билэр киһи үтүө өйдөөх[+].
11Ким муудараһы ылынар, ол уһун үйэлэниэҕэ,
олоҕун күнүн-дьылын үксэтэн биэриэҕэ[+].
12Муударай өйдөннөххүнэ, эн бэйэҥ абыраныаҥ,
баламат буоллаххына, эмиэ бэйэҥ алдьаныаҥ».

13Акаары быһыы – баламат дьахтар,
айдааннаах-куйдааннаах, кэрээниттэн тахсыбыт ньүдьү-балай[*] –[+]
14ким барыта көрөрүгэр дьиэтин айаҕар тахсан туран,
биитэр куорат килбэйэр киинигэр үрдүк олбоххо олорон эрэ,
15ааһан иһээччилэри хаһыытыыр,
баран иһэр көнө суолларыттан туората сатыыр,
16«Кэнэннэр миэхэ кэллиннэр!» – диэн ыҥырар;
уһуну-киэҥи толкуйдаабат тутах өйдөөҕү уккуйар:
17«Уоран иһиллэр уу ордук минньигэс,
кистээн сиэниллэр килиэп быдан амтаннаах»[+].
18Бу дьахтар дьиэтигэр киирбит дьон өлөллөрүн,
кини ыалдьыттара үтүгэн түгэҕэр түһэллэрин,
кэр дьэбэр киһи сэрэйэн да көрбөт.

### 10


Соломуон ыраахтааҕы ох тыллара

1Соломуон ох тыллара:

Муударай уол аҕатын дьоллуур,
акаары уол ийэтин сордуур[+].

2Албыннаан булуммут баайыҥ абырыа суоҕа,
оттон көнө быһыыҥ өлөртөн өрүһүйүөҕэ[+].

3Айыы Тойон үтүө киһини аччыктатыа суоҕа,
оттон хара санаалааҕы, төһө да ымсыырдын, киэр анньыаҕа[+].

4Көлөөк үлэһит дьадайар,
туруу үлэһит байар-тайар[+].

5Өйдөөх уол сайынын сонуокка бурдук быһар,
оттон үлэ үгэнигэр утуйа сытааччы саакка барар.

6Кырдьыксыт бар дьон алгыһын ылыаҕа.
Үөннээх киһи түөкэй – үктэтэн этэрин биллэриэ суоҕа.

7Айыы санаалаахтар алгыһы кытта ахтылла туруохтара,
оттон хара дьайдаахтар ааттыын-суоллуун умнуллуохтара[+].

8Ким муударай сүрэхтээх, ол үтүө сүбэни ылынар,
оттон акаары лахсыыра алдьархайы тардар.

9Көнө суолу тутуһааччы холкутук сылдьыаҕа,
оттон буруйан барааччы буруйданыаҕа[+].

10Ким хараҕынан имнэнэр, ол дьону өһүргэтэр,
ким кураанаҕы эрдэр, ол иэдээҥҥэ түбэһэр[*][+].

11Үтүө киһи тыла-өһө – өлбөт мэҥэ уута.
Үөннээх киһи түөкэй – үктэтэн этэрин биллэриэ суоҕа[+].

12Абааһы көрсүүттэн айдаан тахсар,
оттон таптал атаҕастабылы бырастыы гынар[+].

13Өйдөөх киһи тыла-өһө оттомноох,
оттон акаары таһылларын оҥостор[+].

14Муударай киһи билиитин хаҥатар,
акаары тыла алдьархайы ааҥнатар[+].

15Баай киһиэхэ үбэ-аһа – бөҕө кириэппэһэ,
оттон дьадаҥы сир-халлаан икки ардыгар хаалар[+].

16Үтүө киһи үлэтэ-хамнаһа – олох туһугар,
куһаҕан киһи барыһа – аньыы туһугар[+].

17Сиэрдээх сүбэни тутуһуу – бу баар олох эркээйилээх суола;
сэмэни-суҥханы аахайбат киһи муна-тэнэ сылдьыаҕа[+].

18Абааһы көрөрүн кистэнээччи ньуолбардык кэпсэтэр,
хобу-сиби тарҕатааччы ааргытын биллэрэр.

19Элбэх тыл аньыыта суох буолбат,
өйдөөх киһи тылын кыатана туттар[+].

20Үтүө киһи тыла-өһө – ыраас үрүҥ көмүс,
оттон көлдьүн өйө-санаата – көҥдөй сүпсүк.

21Үтүө киһи тыла үгүстэри өрүһүйүөҕэ,
оттон акаары өйө тиийбэккэ өлүөҕэ.

22Айыы Тойон алгыһа киһини байытар
уонна кинини тугунан да санаарҕаппат.

23Акаары куһаҕаны оҥорон саатыыр,
оттон өйдөөх киһи муудараһы таптыыр[+].

24Куһаҕан киһини куттанар суола буулуоҕа,
оттон үтүө киһи баҕата туолуоҕа[+].

25Күүстээх силлиэ түһүө да, сидьиҥнэри имири сотуоҕа,
оттон кырдьыксыт үйэ-саас тухары тулхадыйыа суоҕа[+].

26Сүрэҕэ суоҕу соруйуоҥ –
уксуус тиискин сииринии,
буруо хараххын аһытарыныы, сордонуоҥ[+].

27Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл олоҕу уһатар,
оттон хара дьайдаахтар күннэрэ-дьыллара ааҕыллан турар[+].

28Үтүө киһи эрэлэ үөрдүөҕэ,
мөкү киһи эрэлэ өһүөҕэ[+].

29Айыы Тойон ыраас дууһалаахтары араҥаччылыыр,
оттон хара дьайдаахтары имири эһэр.

30Кырдьыксыт хаһан да халбаҥныа суоҕа,
оттон куһаҕан дьон сир үрдүгэр уһуохтара суоҕа[+].

31Үтүө киһи уоһуттан муударас аллар,
оттон быдьар тыллаах тыла быһыллыа[+].

32Үтүө киһи күттүөннээҕи булан этэр,
оттон куһаҕан куһаҕаны эрэ билэр.

### 11

1Айыы Тойон албын ыйааһыны абааһы көрөр,

Кини көнө атыыны-тутууну сөбүлүүр[+].

2Улаханнык сананыаҥ – саакка-суукка барыаҥ;
муударай киһи сэмэй[+].

3Көнө киһини ыраас сигилитэ сирдиэҕэ,
оттон уодаһыннааҕы уодаһына өлөрүөҕэ[+].

4Таҥара уордайар күнүгэр баайыҥ-дуолуҥ эйигин абырыа суоҕа,
оттон көнө быһыыҥ өлөртөн өрүһүйүөҕэ[+].

5Көнө быһыы, ыраас сигили эркээйилээх суолунан сирдииллэр,
оттон сидьиҥ сидьиҥи оҥоро сылдьан охтуоҕа[+].

6Көнө дууһалааҕы кырдьыга быыһыаҕа,
оттон уодаһыннааҕы кыдьыга алдьатыаҕа[+].

7Куһаҕан киһи өллө да, эрэммитэ барыта сүтүөҕэ,
хара санаалаахтар баҕалара туолуо суоҕа[+].

8Кырдьыксыт алдьархайтан быыһаныаҕа,
кини оннугар нэгэй киирэн биэриэҕэ[+].

9Таҥараны билиммэт киһи тыла-өһө дьону сатарытар,
ол эрээри көнө дьон билиилэринэн быыһаныахтара.

10Үтүө киһи этэҥҥэ олордоҕуна куорат бүттүүнэ үөрэр,
оттон куһаҕан дьон өллөҕүнэ дьоро кэм үүнэр[+].

11Көнө дьон алгыһа куораты албан аатырдар,
куһаҕан дьон тыла айгыратар[+].

12Акаары киһи атыттары сиилиир-хоһулуур,
оттон өйдөөх тугу да саҥарбат.

13Хобу-сиби таһааччы дьон кистэлэҥин ускайдыыр,
оттон эрэллээх киһи ону харыстыыр[+].

14Үтүө сүбэтэ-амата суох норуот сатарыйар,
оттон сүбэһит элбэҕэр быыһанар[+].

15Туора киһи туһугар илии охсуһуоҥ – сору булунуоҥ,
эрэннэрэргэ тиэтэйбэт ордук – холкутук олоруоҥ.

16Үтүө майгылаах дьахтар ытыктаныаҕа,
дьүккүөрдээх үлэһит байыаҕа.

17Үтүө санаалаах бэйэтигэр үтүөнү оҥостор,
хаҕыс майгылаах бэйэтигэр алдьархайы ыҥырар.

18Куһаҕаны оҥорооччу албын манньаны ылар,
оттон үтүөнү үксэтээччи дьиҥ манньаҕа тиксэр[+].

19Үтүөнү оҥорооччу олоҕун оҥкулланар,
оттон кири-дьайы сырсааччы өлөргө дьулуһар[+].

20Сидьиҥнэртэн Айыы Тойон сиргэнэр,
Кини иҥэ-дьаҥа суох көнө дьонтон үөрэр[+].

21Саараама даҕаны: хара дьайдаах киһи накаастабылтан куотуо суоҕа,
оттон көнө суолунан сылдьааччы быыһаныаҕа[+].

22Кыраһыабай гынан баран, акаары дьахтар
таныытыгар кыһыл көмүс көлөөскөлөөх сибиинньэ кэриэтэ.

23Үтүө киһи эрэмньитэ үтүөнү эргитэр,
оттон хара санаалаахтар ыралара Таҥараны уордатар.

24Сорох дэлэйдик бэрсэр эрээри, эбии байар-тайар,
сорох, сиэри таһынан кэччэйэрин үрдүнэн, дьадайар[+].

25Байым илиилээх баайдык олоруоҕа,
утаппыт утаҕын ханнарааччы уута суох хаалыа суоҕа[+].

26Бурдугу кистэнээччини дьон-сэргэ кырыыр,
оттон атыыга таһаарааччыны алгыыр[+].

27Ким үтүөҕэ дьулуһар, ол Таҥара алгыһын ылар,
ким кири-дьайы эккирэтэр, ол бэйэтигэр куһаҕаны ыҥырар[+].

28Баайыгар эрэнээччи эстиэҕэ,
оттон үтүө киһи киил мастыы чэлгийиэҕэ[+].

29Дьиэтин-уотун үрэйээччи тиһэҕэр кураанаҕы кууһуоҕа,
акаары киһи муударайга кулуттуоҕа.

30Көнө быһыы үүнүүтэ – олох Аал луук маһа;
муударай киһи дьон кутун тутар[*][+].

31Үтүө киһи манньатын бу сиргэ ылар эбит буоллаҕына,
нэгэй быһыылаах, аньыылаах киһи буруйданара биллэн турар[+].

### 12

1Ким билиигэ тардыһар, ол сүбэлэтэрин сөбүлүүр,

оттон сэмэни иннинэн истибэт киһи ньүдьү-балай[+].

2Амарахха Айыы Тойон амарахтык сыһыаннаһыаҕа,
оттон уодаһыннааҕы уодьуганныаҕа.

3Сидьиҥ киһи сир үрдүгэр тирэҕириэ суоҕа,
оттон үтүө киһи бөҕө силистэниэҕэ[+].

4Үтүөкэн дьахтар – эрин үрдүк үөрүүтэ,
оттон сааппат сирэй – уҥуохха ириҥэ көйүүтэ[+].

5Кырдьыксыт кырдьыктааҕы толкуйдуур,
куһаҕан киһи уодаһыннааҕы торумнуур[+].

6Куһаҕан киһи тыла-өһө хааҥҥа суудайыылаах,
үчүгэй киһи тыла абыраллаах[+].

7Алдьархай ааҥныа да, хара дьайдаахтары имири сотуоҕа,
оттон үтүө киһи дьиэтэ-уота бигэтик туруоҕа.

8Сиэрдээх тыллааҕы хайгыыллар,
сидьиҥ санаалааҕы сирэллэр.

9Улуутумсуйар эрээри, туос аччык киһитээҕэр
үлэлээн айаҕын булунар көннөрү киһи быдан ордук.

10Үтүө киһи сүөһүтүгэр кытта кыһамньылаах,
оттон куһаҕан киһи муус сүрэхтээх.

11Сирин оҥостооччу аччыктыа суоҕа,
оттон акаары – тыалы сырса сылдьыаҕа[+].

12Куһаҕан киһи күүстээх кириэппэһэ сууллуоҕа,
оттон үтүө киһини туох да тулхадытыа суоҕа[*].

13Сидьиҥ киһи сымыйа тылыгар иҥниэҕэ,
оттон кырдьыксыт алдьархайтан быыһаныаҕа[+].

14Үтүө тылыҥ үгүс үтүөнү түстүөҕэ,
үлэҥ-хамнаһыҥ төлөбүр буолан төннүөҕэ[+].

15Акаары киһи көнө суолллаах-иистээх курдук сананар,
оттон муударай – сүбэни-аманы ылынар[+].

16Акаары өһүргэммитэ тута биллэр,
оттон өйдөөх, үөҕүллэн да баран, истибэтэх курдук туттар[+].

17Көнө киһи тыла кырдьыктаах,
албын туоһу тыла уодаһыннаах[+].

18Ардыгар, кураанах куолу да болоттуу бааһырдар,
оттон муударай тыл өрүү үтүөрдэр[+].

19Кырдьык үйэлэргэ барар,
оттон сымыйа үйэтэ – чыпчылҕан түгэнэ[+].

20Куһаҕаны торумнааччы сүрэҕэ уодаһыннаах,
эйэни тэрийээччи сүрэҕэ үөрүүлээх.

21Үтүө киһи туох да куһаҕаҥҥа түбэһиэ суоҕа,
оттон куһаҕан куруук сордонуоҕа[+].

22Айыы Тойон сымыйаны абааһы көрөр,
Кини көнө дьону ылынар[+].

23Өйдөөх киһи билэрин-көрөрүн кистэнэр,
оттон акаары акаарытын сонно биллэрэр[+].

24Туруу үлэһит тойон буолуоҕа,
күөх сүрэх кулуттуоҕа.

25Дьиксинии сүрэҕи элэтэр,
оттон үтүө тыл үөрдэр.

26Үтүө киһи доҕотторугар суол ыйыаҕа[*],
оттон куһаҕан киһи муннарыаҕа.

27Сүрэҕэ суох мас көтөрүн да өлөрүө суоҕа,
оттон хоһуун үлэһит үбэ-аһа дэлэй буолуоҕа[*].

28Кырдьык суола олоххо киллэрэр,
оттон токур суол өлүүгэ тиэрдэр[*].

### 13

1Аҕатын үөрэҕин ылынар уолтан муударай киһи тахсар,

оттон хадаар хаата сэмэни истэ да барбат[+].

2Үтүө киһи тыла-өһө бэйэтигэр үтүөнү эргитэр,
оттон үктэтиилээх өйдөөхтөр күөмчүлүүр эрэ мөккүөрдээхтэр[+].

3Тылын кыатанааччы олоҕун харыстанар,
үгүһү түөһээччи иэдээҥҥэ түбэһэр[+].

4Сүрэҕэ суох кэтэһэ саныыр да, киниэхэ биэриэхтэрэ суоҕа,
оттон туруу үлэһит тото-хана аһыаҕа[+].

5Кырдьыксыт сымыйа тылы абааһы көрөр,
оттон сидьиҥ киһи саакка барыаҕа, сир-буор сирэйдэниэҕэ.

6Көнө суоллааҕы кырдьыга харыстыаҕа,
хара саҥнааҕы кыдьыга алдьатыаҕа[+].

7Сорох байымсыйар да, турар бэйэтинэн эрэ,
сорох кэриэлийэр да, үбэ-аһа дэлэй[+].

8Баай халыҥ харчытынан толунан тыыннаах хаалар,
оттон дьадаҥыны саана да барбаттар.

9Үтүө киһи ыһыырынньыга үөрэ-көтө умайыаҕа,
куһаҕан дьон уота умуллуоҕа.

10Бэрдимсийии өстөһүүнү эрэ үөскэтэр,
оттон муударай дьон сүбэлэһэр[+].

11Дөбөҥнүк көстүбүт үп-ас дөбөҥнүк баранар,
оттон сыранан мунньуллубут – эбиллэ турар.

12Туолан биэрбэт баҕа санаа – сүрэх ааспат бааһа,
оттон ыра санаа туолуута – олох Аал луук маһа[+].

13Ким этиллибит тылы ылыммат, ол өлөрүн оҥостор[*],
оттон кэриэһи ытыктааччыга алгыс тосхойор.

14Муударай киһи үөрэҕэ – өлбөт мэҥэ уута –
бар дьону өлүү ситимиттэн өрүһүйүөҕэ[*][+].

15Өйдөөх киһи дьон-сэргэ ытыктабылын ылар,
оттон түөкэйдэр суоллара өлүүгэ тиэрдэр.

16Оттомноох тугу барытын толкуйдаан баран оҥорор,
оттон акаары ньүдьү-балайын көрдөрөр[+].

17Куһаҕан тэҥсик эрэйгэ тэбэр,
эрэбил тэҥсик эйэни тэрийэр[+].

18Ким үтүө үөрэҕи ылыммат, ол быста дьадайыа, саакка барыа,
оттон сүбэни-аманы ылынааччы ытыктабылга сылдьыа[+].

19Ыра санааҥ туолуута дууһаҕын дуоһутар;
акаары аньыыттан араҕарын туохтан да ыарырҕатар.

20Муударайдыын бодоруһуоҥ – муударай буолуоҥ,
акаарылыын булсуһуоҥ – куһаҕаны оҥостуоҥ.

21Аньыылааҕы хара дьай батыһар,
оттон көнө киһи үтүө манньаны ылар.

22Үтүө киһи үбэ-аһа оҕолоругар, сиэннэригэр тиксиэҕэ,
оттон аньыылаах киһи баайа көнө киһиэхэ бэриллиэҕэ[+].

23Дьадаҥылар да сирдэрэ быйаҥнанар эрээри,
үүнүүтүн кэрээнэ суохтар тутан ылаллар[*].

24Уолун чыпчаххайдыан кэрэйэр киһи кинини абааһы көрөр,
оттон оҕотун таптыыр киһи ноһуоратын эрдэттэн көннөрөр[+].

25Үтүө киһи дуоһуйа аһыаҕа,
оттон хара дьайдаах хам аччык сылдьыаҕа[+].

### 14

1Муударай дьахтар дьиэ-уот тэринэр,

оттон акаары – дьиэтин бэйэтинэн үрэйэр.

2Ким Айыы ТойонУ ытыктыыр, ол көнө суолунан сылдьар,
оттон улахаҥҥа уурбат киһи буруйан барар[+].

3Акаары арбанабын диэн алдьанар,
оттон муударай киһи көрсүө тылынан быыһанар[+].

4Ким оҕуһа суох, ол бурдуга эмиэ суох,
оттон ким буулаҕа оҕустанар, ол баһаам барыстанар.

5Эрэллээх туоһу кырдьыгы этэр,
албын туоһу кураанаҕы эрдэр[+].

6Баламат киһи муудараһы көрдөөн да, булуо суоҕа,
оттон өйдөөх киһи үөрэҕи кэбэҕэстик ылынар[+].

7Акаарыттан тэйэ тутун –
киниттэн ыллыктаах тылы истиэҥ суоҕа.

8Өйдөөх киһи муударай – барар суолун билэр,
оттон акаары толкуйа суох – бэйэтин эрэ албыннанар.

9Акаарылар аньыыны оҥороллорун көргө холууллар,
оттон көнө дьон Таҥара алгыһын ылаллар[*].

10Сүрэҕиҥ тоҕо ытыырын эн бэйэҥ эрэ билэҕин,
үөрүүгүн эмиэ ким да толору үллэстэр кыаҕа суох.

11Куһаҕан киһи уораҕайа урусхал буолуоҕа,
үтүө киһи үүтээнэ чэчирии туруоҕа[+].

12Сорох суол, көрдөххө, көнө курдук эрээри,
тиһэҕэр өлүүгэ тиэрдэр[+].

13Ардыгар, күлэ да турдаххына, сүрэҕиҥ ытыыр,
үөрүүҥ эмиэ хомолтонон солбуллар[+].

14Түктэри кэмэлдьилээх көрдөөбүтүн булуоҕа,
үтүө киһи өҥөтө эмиэ толору төлөнүөҕэ.

15Өс киирбэх истибитин барытын итэҕэйэр,
оттон өйдөөх киһи хас хардыытын толкуйданар.

16Муударай киһи сэрэнэр – куһаҕантан тэйэн биэрэр,
оттон акаары баламат – туохтан да куттаммат.

17Уолҕамчы киһи ааргытык быһыыланар,
уодаһыннааҕы ким барыта абааһы көрөр.

18Ньүдьү-балай бэлиэтэ – ньүкэн быһыы,
өйдөөх киһи ситиһиитэ – бигэ билии.

19Хара дьайдаахтар көнө дьоҥҥо кэлэн бокулуоннуохтара,
куһаҕан дьон үтүө киһи олбуорун айаҕар кэлэн тоҥхойуохтара[+].

20Дьадаҥыны бэл аймаҕа[*] кытта абааһы көрөр,
оттон баай киһи доҕоро-атаһа өрүү элбэх[+].

21Атыттары сэниир киһи аньыыны оҥостор,
оттон дьадаҥыга көмөлөһөөччүгэ дьол тосхойор[+].

22Куһаҕаны торумнааччы мунан-тэнэн барыаҕа,
оттон үтүөнү оҥорооччу итэҕэли, ытыктабылы ылыаҕа.

23Киһи хаһан даҕаны сыралаһан байар;
кураанаҕы куолулааччы быстарар[+].

24Өйдөөхтөр ситиһиилэрэ – муударас,
оттон акаары акаарытынан сураҕырар[*].

25Эрэллээх туоһу дьон олоҕун өрүһүйэр,
оттон уодаһыннаах – сымыйаны кутар-симэр.

26Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл – бигэ көмүскэл,
бэйэҕэр да, ыччаккар да халыҥ харысхал.

27Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл – өлбөт мэҥэ уута –
өлүү ситимиттэн өрүһүйэр[+].

28Халыҥ норуоттаах ыраахтааҕы албан аатырар,
кыра норуоттаах ыраахтааҕы быстарар.

29Ким киэҥ көҕүстээх, ол дириҥ өйдөөх,
оттон ыгым акаарытын көрдөрөр[+].

30Киэҥ-холку киһи чэгиэн-чэбдик буолар,
оттон ордугумсах, күнүүһүт – доруобуйатын айгыратар[+].

31Дьадаҥылары атаҕастааччы кинилэри Айбыты атаҕастыыр,
кыһалҕалаахтарга кыһанааччы кинилэри Айбыты ытыктыыр[+].

32Куһаҕан киһи аньыытын-буруйун иһин киэр анньыллыаҕа,
оттон үтүө киһи өлөн да иһэн эрэллээх сытыаҕа.

33Дириҥ муударас өйдөөх сүрэххэ дьиэлэнэр,
акаарылар да ортолоругар бэйэтин биллэрэр.

34Үтүө быһыы норуоту үрдэтэр,
оттон аньыы-буруй түһэрэр.

35Ыраахтааҕы өйдөөх үлэһитигэр үтүөтүк сыһыаннаһыаҕа,
оттон кинини түһэн биэрээччигэ уордайыаҕа.

### 15

1Сымнаҕас харда уордайбыты уоскутар,

оттон хабыр тыл уокка арыыны кутар.

2Муударай дьон тыла-өһө билиигэ угуйар,
оттон акаары хой баһын туойар[+].

3Айыы Тойон аан дойдуну анаарар:
үтүө да, мөкү да барыта – Кини хараҕын далыгар.

4Үтүө тыл үтүөрдэр,
түөкэй тыл сүһүрдэр[+].

5Акаары уол аҕатын сүбэтин сиргэ-буорга тэпсэр,
оттон өйдөөх – сэмэни-суҥханы болҕойон истэр.

6Үтүө киһи дьиэтэ-уота барҕа баайдаах,
оттон куһаҕан киһи, барыһыран да, туһаламмат.

7Муударай киһи билиитин үллэстэр,
оттон акаары оннук кыаҕа суох.

8Сидьиҥнэр бэлэхтэриттэн Айыы Тойон сиргэнэр,
Кини көнө дьон үҥэриттэн үөрэр[+].

9Куһаҕан дьон суолун Айыы Тойон абааһы көрөр,
Кини кырдьыгы көрдөөччүлэри таптыыр.

10Суолуттан туорааччы ыардык буруйданыаҕа,
сүбэни абааһы көрөөччү өлүөҕэ[+].

11Айыы Тойон бэл анараа дойдуну[*] курдары көрөр,
онон дьон сүрэҕин өтө көрөрө биллэн турар![+]

12Бэрдимсик сэмэлэтэрин сөбүлээбэт,
онон муударай дьоҥҥо барыа суоҕа.

13Ким сүрэҕэ ыллыыр, ол сирэйдиин-харахтыын сырдыыр,
оттон ыар санаа киһини хам баттыыр[+].

14Өйдөөх киһи билиигэ-көрүүгэ тардыһар,
оттон акаары солуута суоҕунан дуоһуйар[+].

15Дьадаҥы олоҕо эргиччи кыһарҕан,
оттон дьоллооххо күннэтэ малааһын.

16Барҕа баайданан баран дьиксинэ олоруохтааҕар,
дьадаҥытык да буоллар, Айыы Тойоҥҥо эрэллээх олорбут ордук[+].

17Эмис идэһэ этин тула иирсэ олоруохтааҕар,
оҕуруот аһын тула эйэ дэмнээхтик олорбут ордук[+].

18Киҥнээх киһи иирээни тардар,
оттон тулуурдаах өһү-сааһы ууратар[+].

19Күөх көппө суола барыта эрбэһин,
оттон үтүө дьон суола-ииһэ эриэ-дэхси[+].

20Өйдөөх уол аҕатын үөрдэр,
акаары уол ийэтин түһэн биэрэр[+].

21Акаары ааргытык быһыыланан астынар,
оттон өйдөөх киһи көнө суолунан сылдьар[+].

22Сүбэтэ-амата суох дьыала-куолу сатарыйар,
оттон сүбэһит элбэҕэр табыллар[+].

23Бэргэн хардаҥ бэйэҕин үөрдэр;
үчүгэй да буоллаҕа кэмигэр этиллибит үтүөкэн тыл![+]

24Муударай киһи олох суолун дабайар –
өлүү айаҕыттан киэр куотар[+].

25Улуутумсуктар дьиэлэрин Айыы Тойон урусхаллыаҕа,
оттон огдообо сирин-уотун хараанныаҕа[+].

26Айыы Тойон уодаһыннаах санааны абааһы көрөр,
Кини үтүө тылы-өһү ылынар[+].

27Харчыга хараҥарааччы алдьархайы дьиэтигэр ыҥырар,
оттон бэриги абааһы көрөөччү кэскилин түстэнэр[+].

28Үтүө киһи ыараҥнатан баран саҥарар,
оттон сидьиҥ сидьиҥи суккуйар[+].

29Айыы Тойон хара санаалаахтартан ыраах,
Кини көнө дьон көрдөһөрүн истэр[+].

30Эйэҕэс мичээр үөрдэр,
үтүө сурах үтүөрдэр[+].

31Ким сиэрдээх сэмэни ылынар,
ол муударай дьоннуун алтыһар.

32Ким сүбэни сүгүн истибэт, ол бэйэтигэр куһаҕаны оҥостор,
оттон сэмэни иннинэн истээччи үтүө өйдөнөр[+].

33Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл муудараска үөрэтиэҕэ;
көрсүө-сэмэй майгы – үтүө аат бастакы үктэлэ[+].

### 16

1Тугу оҥоруохтааххын торумнанаҕын эрээри,

түмүк тылы Айыы Тойон этэр[*][+].

2Төһө да суолуҥ-ииһиҥ эҥкилэ суох курдугун иһин,
куккун-сүргүн Айыы Тойон тургутан көрөр[+].

3Дьыалаҕын-куолугун Айыы Тойоҥҥо туттар,
оччоҕо туруорбут соруккун ситиэҕиҥ[+].

4Айыы Тойон тугу барытын соруктаах айбыт,
бэл хара дьайдаахтары кытта алдьархай күнүгэр анаабыт[+].

5Киэбиримсиктэн Айыы Тойон сиргэнэр;
саараама даҕаны, кини накаастабылтан куотуо суоҕа[+].

6Аһыныгас буол, кырдьыгы тутус, оччоҕо буруйгун боруостаныаҥ;
Айыы Тойонтон толун, оччоҕо хара дьайтан харыстаныаҥ.

7Айыы Тойон сөптөөх суолунан иһэр диэбит киһитин
өстөөхтөрүн да кытта иллэһиннэриэҕэ[+].

8Албыннаан-түөкэйдээн байыахтааҕар,
дьадаҥытык да буоллар, кырдьыгынан сылдьыбыт ордук[+].

9Барыахтаах суолгун барҕалыыгын эрээри,
хардыыгын Айыы Тойон салайар[+].

10Ыраахтааҕы төлкөлөөх тылы түстүүр,
кини ыйааҕа сыысхала суох.

11Сөпкө көрдөрөр ыйааһын – Айыы Тойон ирдэбилэ,
мөһөөччүктээх киирэ эмиэ – Кини оҥоһуга[+].

12Бүрүстүөлү кырдьык туругурдар,
ол иһин ыраахтааҕылар кири-дьайы тулуйбаттар[+].

13Ыраахтааҕы кырдьыгы истиэн баҕарар,
онон көнө дьону сөбүлүүр[+].

14Уордайбыт ыраахтааҕы өлөртөрүөн да сөп,
ол эрээри муударай киһи кинини уоскутуоҕа[+].

15Ыраахтааҕы үөрбүт хараҕа олоҕу эрэннэрэр;
кини үтүө сыһыана сааскы быйаҥнаах ардах кэриэтэ[+].

16Кыһыл көмүһү мунньуохтааҕар билиини муспут ордук;
үрүҥ көмүһү көрдүөхтээҕэр өйдөөх буоларга дьулуспут ордук[+].

17Үтүө киһи кири-дьайы тумнан барар;
ким суолун-ииһин харыстанар, ол өлөртөн быыһанар.

18Үрдүктүк санаммыт үгдэрийэр,
үтүөмсүк бүдүрүйэр[+].

19Баламаттары кытта былдьаммыт баайы үллэстиэхтээҕэр,
дьадаҥылары кытта көрсүөтүк олорбут ордук.

20Үөрэнэр үөрэххин болҕой[*] – ситиһиилээх буолуоҥ;
Айыы Тойоҥҥо эрэн – дьоллоох буолуоҥ[+].

21Ким муударай сүрэхтээх, ол үтүө өйдөөх дэтиэҕэ,
ким эйэҕэс тыллаах, ол итэҕэтиэҕэ.

22Өйдөөх киһиэхэ өйө – өлбөт мэҥэ уута,
оттон ньүдьү-балай накаастабыла – кини акаарыта[+].

23Оттомноох киһи тыла-өһө ыйааһыннаах,
онон кини этэрэ итэҕэтиилээх.

24Үтүө тыл мүөт кэриэтэ:
дууһаҕын үөрдэр, эккин-хааҥҥын үтүөрдэр[+].

25Сорох суол, көрдөххө, көнө курдук эрээри,
тиһэҕэр өлүүгэ тиэрдэр[+].

26Үлэһит айаҕар сыралаһар,
аччыктыыр кыһалҕа кинини кыһайар[+].

27Куһаҕан куһаҕаҥҥа тиллэр,
айаҕын атыа кэрэх – уотунан тибэр[+].

28Уодаһыннаах киһи дьону охсуһуннарар,
хобуоччу эмиэ доҕордуулары өстөһүннэрэр[+].

29Хара санаалаахтар дьону сатарыталлар,
хараҥа-халтараан суолга анньаллар[+].

30Оҕуруктаары оҥостооччу хараҕын быһыччы көрөр,
куһаҕаҥҥа сананааччы уоһун хаанньатар.

31Маҥан баттах – килбиэннээх мэнньиэс,
дьоһуннаах олох түмүгэ[+].

32Тулуурдаах киһи бухатыырдааҕар ордук,
ким бэйэтин кыатанар, ол куораты ылар сэрииһиттээҕэр күүстээх[+].

33Түөрэх кэбиһэллэр эрээри,
барытын Айыы Тойон быһаарар[+].

### 17

1Иирээннээх дьиэҕэ малааһынныах кэриэтэ

иллээх дьиэҕэ хаппыт килиэп хаҕын сии олорбут ордук[+].

2Өйдөөх кулут тойонун улдьаа уолун салайыаҕа,
ини-биилэр үптэрин үллэстиэҕэ[+].

3Үрүҥ көмүһү – тиигэл, кыһыл көмүһү – кыһа,
оттон киһи сүрэҕин Айыы Тойон тургутар[+].

4Хара санаалаах хобу-сиби иһиллиир,
сымыйаччы оҕуруктаах тылы-өһү сэргиир.

5Ким дьадаҥыны үөҕэр, ол кинини Айбыты үөҕэр;
ким куһаҕантан үөрэр, ол иэстэбилтэн куотуо суоҕа[+].

6Кырдьаҕастар сиэннэринэн,
уолаттар аҕаларынан киэн тутталлар[+].

7Акаары дьоһумсуйан саҥарара,
ытык киһи сымыйалыыра – барыта олуона[+].

8Бэрик биэрээччи хараҕар бэлэҕэ аптаах таас кэриэтэ:
хайа да диэки хайыһыннардын, барыта табыллар[+].

9Ким тапталга дьулуһар, ол хоргуппутун умнар,
ким хоһох хостоһор, ол доҕоруттан матар.

10Өйдөөҕү биирдэ сэмэлиэҥ кэрэх – көннөрүнүө,
оттон акаарыны сүүстэ да таһыйан өйдөппөккүн.

11Хара санаалаах хабырыйсар эрэ баҕалаах,
онон киниэхэ хабыр утарсааччы ыытыллыаҕа.

12Оройунан оонньообут хоҥ мэйиини көрсүөхтээҕэр,
оҕолоруттан маппыт тыһы эһэни көрсүбүт ордук.

13Үтүөнү мөкүнэн төлүүр киһи дьиэтиттэн
куһаҕан араҕан биэриэ суоҕа[+].

14Иирээн быһыт тоҕо барарын кэриэтэ,
онон кыыһырсыыны саҥатына саба баттаа[+].

15Хара дьайдааҕы быыһаан ылыы, буруйа суоҕу буруйдааһын –
хайата да Айыы Тойон хараҕар сидьиҥ быһыы[+].

16Акаары, харчыланан да, абыраммат:
кини муудараска уһуллар өйө суох.

17Доҕоруҥ эйигин мэлдьи таптыыр,
сурдьуҥ эмиэ ыарахан кэмҥэр кыһалҕаҕын үллэстэр[+].

18Акаары илиитин биэрэ охсорго тиэтэйэр,
атыттар иэстэрин төлүөх буолан эрэннэрэр.

19Ким аньыыны таптыыр, ол араллааны таптыыр;
ким үрдүктүк туттар, ол охторун оҥостор[*][+].

20Уодаһыннаах киһи үтүөнү көрүө суоҕа,
албын-түөкэй эмиэ иэдээҥҥэ түбэһиэҕэ.

21Акаарыны төрөппүт – кыһалҕаны төрөппүт:
акаары аҕата үөрүүнү билбэт[+].

22Сүрэх үөрүүтэ эмтиир,
санаа түһүүтэ кэрбиир[+].

23Куһаҕан киһи көнө дьүүлү токурутаары
хоонньуттан бэриги таһаарар[+].

24Өйдөөх хараҕа – муударас үөрэҕэр,
акаары хараҕа – сир түөрт өттүгэр.

25Акаары уолтан аҕата абарар,
ийэтэ ыар санааҕа ылларар[+].

26Буруйа суоҕу төлөтүү, көнө киһини кырдьыгын иһин сынньыы –
барыта сиэргэ баппат түктэри быһыы.

27Билиилээх киһи тылыгар-өһүгэр сэрэхтээх;
ким өйдөөх, ол киэҥ көҕүстээх[+].

28Акаары да, саҥарбатаҕына, муударай курдук көстүөҕэ,
айаҕын аппатаҕына, өйдөөх киһи дэтиэҕэ.

### 18

1Дьонтон туора туттааччы бэйэтэ билэринэн сылдьар,

сиэрдээх сүбэни-аманы иһиттэҕинэ, үөхсэр.

2Акаары уһуну-киэҥи толкуйдуу да барбат –
өйдөөҕүмсүйэрин эрэ билэр.

3Сидьиҥ киһи сэнэбилгэ сылдьар,
куһаҕан киһи аата алдьанар.

4Киһи тыла-өһө – чөҥөрө чүөмпэ,
муударас төрдө – сүүрүктээх үрэх[+].

5Сиэрэ суох быһыы – хара дьайдааҕы быыһаан ылыы,
кырдьыксыты көнө дьүүлтэн матарыы[+].

6Хоҥ мэйии иирээни тардар,
хой баһын туойан кырбанар[+].

7Акаары киһи тылыттан иэдэйэр,
айах мээнэ тыллаһан киирэн биэрэр[+].

8Хобуоччу тыла-өһө минньигэһэ сүрдээх –
искэр-үөскэр дириҥник өтөн киирэр[+].

9Сүрэҕэ суох үлэһит да, хорон сиэччи да –
иккиэн ини-биилиилэр.

10Айыы Тойон аата – халыҥ хахха, суон дурда:
кырдьыксыт онно хорҕойон быыһаныаҕа[+].

11Баай киһиэхэ үбэ-аһа – бөҕө кириэппэһэ;
санаатыгар, ол эркинин туох да хотутар кыаҕа суох[+].

12Үрдүктүк санаммыт үгдэрийэр,
оттон көрсүө-сэмэй чиэстэнэр[+].

13Ситэ истибэккэ эрэ хоруйдааһын –
ааргы быһыы, сааттаах суол.

14Күүстээх санаалаах киһи ыарыыны тулуйар,
оттон кута-сүрэ тостубут хайдах туруулаһыаҕай[+]?

15Ким өйдөөх, ол билиитин хаҥатар,
ким муударай, ол билиигэ-көрүүгэ тардыһар.

16Бэлэх-туһах аан аһар –
тойотторго аһардар[+].

17Суукка бастакынан этинээччи көрдөрүүтэ өрүү сөптөөх курдук эрээри,
утарсааччыта кэлэн, кини эппитин тургутан көрөр.

18Түөрэх кэбиһии мөккүөрү быһаарар,
күүстээх утарсааччылары араарар.

19Хомоппут быраатыҥ хатаммыт кириэппэс кэриэтэ[*],
өстөһүү – олбуор аанын олунуу.

20Саҥарбытыҥ бэйэҕэр салаллыа,
эппитиҥ бэйэҕэр эргиллиэ[+].

21Тыл киһини өлөрөр да, өрүһүйэр да күүстээх;
ким тылга тииһэр, ол элбэххэ эппиэттиир.

22Үчүгэй дьахтары ойох ылбыт киһи күндү баайдаммыт,
Айыы Тойон үтүөкэн бэлэҕин ылбыт[+].

23Дьадаҥы ааттаһан саҥарар –
баай хаҕыстык хардарар.

24Сорох сымыйанан доҕор-атас буолан кубулунар[*],
ол эрээри ардыгар бырааккынааҕар да таптыыр доҕор баар буолар[+].

### 19

1Акаарытын аанньа буор сымыйаччы баайдааҕар

иҥэ-дьаҥа суох дьадаҥы быдан ордук[+].

2Киһи дууһата билиитэ-көрүүтэ суох иэдэйэр;
ким тиэтэйэр, ол бүдүрүйэр[+].

3Киһи бэйэтин акаарытыгар суолун сүтэрэн баран,
Айыы Тойоҥҥо абарар[+].

4Баай-тала атастары хаҥатар,
оттон дьадаҥы бэл доҕоруттан матар[+].

5Албын туоһу накаастабылтан куотуо суоҕа,
сымыйаны этээччи быыһаныа суоҕа[+].

6Биллиилээх дьоҥҥо үгүстэр бэрт буолаллар,
бойом илиилээххэ ким барыта доҕор[+].

7Дьадаҥыттан аймахтара кытта дьалты тутталлар,
эгэ доҕотторо тэйбэттэрэ кэлиэ дуо!
Эккирэтэ сылдьан кэпсэтэ сатыыр да, кинини ким да сэҥээрбэт[*][+].

8Ким бэйэтигэр үчүгэйи баҕарар, ол муудараска дьулуһар,
ким өйдөөн-төйдөөн сылдьар, ол үтүөнү булар[+].

9Албын туоһу накаастабылтан куотуо суоҕа,
сымыйаччы өлүөҕэ[+].

10Акаары баайдык-талымнык олороро – сүөргү суол,
оннооҕор өссө сүөргү – кулут тойотторго бас-көс буолара[+].

11Үтүө өйдөөх киһи киэҥ көҕүстээх;
атаҕастабылы бырастыы гыныы – дьоһуннаах быһыы[+].

12Ыраахтааҕы уордайара хахай хаһыырарыгар тэҥнээх,
оттон кини үтүө сыһыана окко түспүт сиик кэриэтэ[+].

13Акаары уол – аҕатын муҥа-таҥа;
тыллаах дьахтар – астыбат ардах[+].

14Дьиэ-уот, баай-дуол төрөппүттэртэн тиксэр,
оттон өйдөөх ойох – Айыы Тойон бэлэҕэ[+].

15Күөх көппө утуйарын таптыыр,
көрүнньүк үлэһит аччыктыыр[+].

16Кэс тылы тутуһааччы үйэтин моҥуоҕа,
оттон суолун-ииһин болҕойбот киһи өлүөҕэ[+].

17Дьадаҥыга бэрсиэҥ – Айыы Тойоҥҥо иэстиэҥ:
үтүөҕүн Кини толору төлүөҕэ[+].

18Эрэл баарын тухары уолгун уостуганныы сырыт,
сэрэн, аны оҕоҕун мүччү тутаайаҕын[+].

19Бардам киһи буруйга-сэмэҕэ тардылыннын,
быыһаан ылыаҥ – батааска биэриэҥ[*].

20Сүбэни-аманы иһит, сэмэни-суҥханы ылын,
оччоҕо кэлин бэйэҥ муударай буолуоҥ.

21Сүрэх баҕата баһаам да,
Айыы Тойон быһаарбыта эрэ туолуоҕа[+].

22Киһи биир бастыҥ өрүтэ – бэриниилээх буолуу[*];
сымыйаччы буолуох кэриэтин быста дьадайбыт ордук.

23Киһи Айыы Тойоҥҥо ытыктабылынан тыыннаах сылдьар,
онон утуйарыгар холкутук утуйар; киниэхэ туох да куһаҕан буолуо суоҕа[+].

24Сүрэҕэ суох, илиитин астаах иһиккэ уган баран,
айаҕар кыайан тиэрпэт[+].

25Кэрээнэ суоҕу кэһэттэххинэ, кэнэн дьон өйдөнүөҕэ;
өйдөөҕү сэмэлээтэххинэ, тута көннөрүнүөҕэ[+].

26Аҕатыгар илиитин көтөҕөр, ийэтин дьиэтиттэн холдьоҕор киһи
аата-суола алдьаныаҕа, сир-буор сирэйдэниэҕэ[+].

27Уолум, дьонуҥ үөрэтэрин дьалайбатаххына,
үтүө сүбэтэ-амата суох дэҥ үктээн биэриэҥ.

28Көлдьүн туоһу көнө дьүүлү холуннарар,
куһаҕан киһи буруйу оҥорон дуоһуйар.

29Итэҕэли күлээччи дьүүллэниэҕэ,
акаары эмиэ иэнэ аһыйыаҕа[+].

### 20

1Аһыы уу араллааннаах, уохтаах утах охсуһуулаах;

арыгыны батыһыы – ааргы быһыы[+].

2Кыыһырбыт ыраахтааҕы уордайбыт хахайга холоонноох:
кинини кыйахыыр киһи өлөрүн оҥостор[+].

3Иирээнтэн тэйэн биэрии – дьоһуннаах быһыы;
акаары эрэ барыта ыгым.

4Сүрэҕэ суох сирин кэмигэр хоруппат,
онон хомуур саҕана быйаҥы ылбат[+].

5Киһи санаата-оноото дириҥ уу кэриэтэ,
ол эрээри өйдөөх ону баһан кэбиһиэҕэ[+].

6Бэриниилээхпин дэнээччи элбэх эрээри,
дьиҥ эрэбил киһини булан ылыаҥ дуо?

7Үтүө киһи омнуота суох олохтоох.
Дьоллоох да буоллахтара кини оҕолоро!

8Ыраахтааҕы дьүүллүүр бүрүстүөлүгэр олоруо эрэ кэрэх,
аньыыны-буруйу курдары көрүөҕэ.

9Ким баарый «мин ыраас сүрэхтээхпин,
аньыыбыттан-харабыттан ырааһырбытым» диир кыахтаах[+]?

10Сыыһа көрдөрөр ыйааһын, сымыйа киирэ –
Айыы Тойон хараҕар түктэри[+].

11Бэл оҕону, дьарыгыттан көрөн,
төһө ырааһын, көнөтүн билиэххэ сөп.

12Истэр кулгаахпытын, көрөр харахпытын –
хайатын да Айыы Тойон айбыта[+].

13Уһуннук утуйуоҥ – хоргуйуоҥ;
утуйар уугун умнуоҥ – айаххын булунуоҥ[+].

14Атыылаһааччы түһэрсэ туран: «Куһаҕан, куһаҕан», – диир эрээри,
тэйэ түстэ да, киһиргэммитинэн барар.

15Күн сиригэр көмүс да, күндү таас да элбэх,
ол эрээри көрсүө тыл туохтааҕар да ордук.

16Атын киһи туһугар илии охсустаххына, соҥҥун устуохтара[*],
туора киһи иэһин төлүөх буоллаххына, солуок тутуохтара[+].

17Албыннаан булуммут килиэбиҥ амтаннаах буолуо эрээри,
айаххар киирдэҕинэ, кумахха кубулуйуо[+].

18Ким сүбэлэһэр, ол ситиһиилэнэр;
үчүгэйдик дьүүллэһэн эрэ баран, сэриилэс[+].

19Хобу-сиби таһааччы кистэлэҥи ыһар-тоҕор,
онон аһаҕас айахтыын бодоруһума[+].

20Ийэлээх аҕатын кырыыр киһи уота
им балай хараҥаҕа умуллуоҕа[+].

21Тиэтэлинэн туура тутуллубут нэһилиэстибэ
тиһэҕэр тугу да туһалыа суоҕа[+].

22«Атаҕастаабыттарын иэстэһиллиэ!» – диэмэ;
Айыы Тойоҥҥо эрэн, Кини эйигин көмүскүөҕэ[+].

23Сымыйа киирэ – Айыы Тойон хараҕар сидьиҥ суол,
сыыһа көрдөрөр ыйааһын – эмиэ түктэри[+].

24Хардыыгын Айыы Тойон салайар;
ханнык суолунан барыахтааххын бэйэҥ хантан билиэҥий[+]?

25Таҥараҕа андаҕайарга, биитэр толкуйа суох эрэннэрэргэ тиэтэйэр киһи
кэнтиккэ киирэн биэрэр[+].

26Муударай ыраахтааҕы буруйдаахтары булан ылыаҕа,
кэлиигэ угаттаан соҕоҕунан үлтү сынньыаҕа.

27Киһи сүрэ – Айыы Тойон уота –
сүрэҕи-быары сырдатан көрөр[+].

28Төһөнөн ыраахтааҕы кырдьыгы көрөр, көнө, сиэрдээх да,
соччонон кини былааһа туругура туруоҕа.

29Эдэр киһи күүһүнэн-уоҕунан киэн туттар,
оттон кырдьаҕаһы маҥан баттаҕа киэргэтэр[+].

30Кырбаммыт кириттэн-дьайыттан ырааһырар,
охсуллубут омсотуттан босхолонор.

### 21

1Ыраахтааҕы сүрэҕэ Айыы Тойон илиитигэр уу сүүрүгүн кэриэтэ:

Айыы Тойон кинини хайа баҕарар диэки хайыһыннарыаҕа.

2Санааҕар, көнө суолунан иһэҕин эрээри,
сүрэххин Айыы Тойон тургутан көрөр[+].

3Айыы Тойон сиэрдээх быһыыны, көнө дьүүлү
хайа да сиэртибэтээҕэр сөбүлээн ылынар.

4Сиэрэ суох бэрдимсийии, бэйэни үрдүктүк сананыы –
нэгэй дьон кэмэлдьитэ; ити барыта аньыы[+].

5Киһи сыралаһан байар-тайар;
ким тиэтэйэр, ол дьадайар[+].

6Сымыйаны этэн байарга дьулуһар киһи
тыалы-кууһу эккирэтэр, өлөр суолун оҥостор[+].

7Куһаҕаны оҥорооччу буруйа-аньыыта бэйэтигэр түһүөҕэ –
көнө суолтан туораабыта кэнчиэлээх буолуоҕа.

8Түөкэй суола эрийэ-буруйа барар,
оттон ыраас дууһалаах көнө суолу тутуһар.

9Киҥнээх дьахтардыын биир дьиэҕэ олоруох кэриэтэ
хоспох муннугар соҕотоҕун олорбут ордук[+].

10Куһаҕан киһи куһаҕаҥҥа баҕарар,
онон доҕорун да харыстыы барыа суоҕа.

11Кэрээнэ суоҕу кэһэттэххинэ, кэнэннэр өйдөнүөхтэрэ;
муударайы үөрэттэххинэ, билиитэ-көрүүтэ эбии кэҥиэҕэ[+].

12Кырдьыктаах Таҥара хара санаалаахтар дьиэлэрин кэтээн көрөр,
онон кинилэри бүтэһиктээхтик самнарыаҕа.

13Дьадаҥы ытыырын истимээри, кулгааҕын саба туттар киһи
кэлин бэйэтэ ытыа да, кинини ким да истиэ суоҕа[+].

14Кистэлэҥ бэлэх кыыһырбыты сымнатар,
куду анньыллыбыт бэрик уордайбыты уҕарытар[+].

15Көнө дьүүл кыайдаҕына, кырдьыксыт үөрэр,
куһаҕан киһи дьиксинэр.

16Муударас суолуттан туорааччы
өлбүттэр ортолоругар олохсуйуоҕа[+].

17Көрү-нары сырсааччы дьадайыаҕа,
арыгыны батыһааччы, күндү аһылыгы аһааччы байыа суоҕа.

18Көнө туһугар көлдьүнү,
кырдьыксыт туһугар албынньыты толук биэриэхтэрэ[+].

19Куһаҕан майгылаах, киҥнээх дьахтары кытта бииргэ олоруохтааҕар
кумах куйаарга соҕотоҕун олорбут ордук[+].

20Муударай киһи дьиэтэ-уота барҕа баайдаах,
оттон акаары булбутун барытын ыһан-тоҕон кэбиһэр.

21Көнө сүрэхтээх, үтүө санаалаах киһи уһун олоҕу олоруоҕа,
көрдөөбүт кырдьыгын булуоҕа; кини үрдүк аата уһуоҕа.

22Муударай киһи бухатыырдар куораттарын бас бэриннэриэҕэ,
эрэммит кириэппэстэрин үрэйиэҕэ[+].

23Ким тылын кыатанар,
ол алдьархайтан харыстанар[+].

24Баламат быһыылаах бэрдимсик – оннугу кэрээниттэн тахсыбыт дииллэр –
харса-хабыра суох, туохтан да толлон-торуттан турбат[+].

25Үлэлиэн баҕарбат күөх көппө аска ымсыыра сытан
сутаан өлүөҕэ[+].
26Кини уһун күнү быһа иҥсэ кэбистэрэр,
оттон үтүө киһи дьонугар-сэргэтигэр кэччэйбэккэ бэрсэр[+].

27Сидьиҥнэр биэрэр сиэртибэлиин сидьиҥнэр,
оннооҕор өссө куһаҕан – кэтэх санаалаах бэриллэр сиэртибэ[+].

28Албын туоһу өлүөҕэ,
оттон болҕомтолоох туоһу түмүк тылы этиэҕэ[+].

29Куһаҕан киһи көрдөххө эрэ хорсун курдук,
оттон үтүө киһи көнө суолу бигэтик тутуһар.

30Хайдахтаах да улуу муударас, өркөн өй, өйдөөх сүбэ-ама
Айыы ТойонУ утарар күүһэ суох[+].

31Кыргыһыыга киирээри, аттарын бэлэмнииллэр,
ол эрээри кыайыыны Айыы Тойон бэлэхтиир[+].

### 22

1Үтүө аат-суол үлүскэн үптээҕэр ордук,

дьон-сэргэ ытыктабыла көмүстээҕэр күндү[+].

2Баай уонна дьадаҥы биир майгыннаһар өрүттээхтэр:
хайаларын да Айыы Тойон айбыта[+].

3Өйдөөх киһи алдьархай ааҥнаан эрэрин көрдөҕүнэ, саһар,
оттон кэнэн – иннин хоту баран киирэн биэрэр[+].

4Айыы ТойонУ ытыктыыр көрсүө-сэмэй дьоҥҥо
баай-дуол, үтүө аат-суол уонна уһун олох тосхойуо[+].

5Сымыйаччы суола-ииһэ барыта – эрбэһин икки угаайы икки,
олоҕун күндүргэтэр киһи оннук суолунан барыа суоҕа[+].

6Уол оҕону айанын аартыгар такайдахха,
сорсуйан да баран, ол суолуттан туоруо суоҕа[+].

7Баай дьадаҥыга тойон,
иэстээх иэс биэрээччигэ кулут.

8Сиэрэ суох быһыыланааччы иэдээҥҥэ түбэһиэҕэ,
көҥүл күөдүлгэхтээбитэ уурайыаҕа[+].

9Аччыктаабыты аһатар амарах киһи
Айыы Таҥара алгыһын ылыаҕа[+].

10Кэрээнэ суоҕу үүрэн кэбис, оччоҕо иирээн намырыа,
үөхсүү-этиһии уурайыа[+].

11Ыраас сүрэхтээх, үтүө тыллаах-өстөөх киһини
ыраахтааҕы доҕор оҥостуоҕа[+].

12Айыы Тойон кырдьыгы кыраҕытык маныыр,
уодаһыннаахтар албын тылларын саралыыр.

13Сүрэҕэ суох этэр: «Таһырдьа хахай сылдьар!
Таҕыстым да, миигин тырыта тыытар!»[+]

14Содур дьахтар тыла-өһө – чөҥөрө чүөмпэ,
онно Айыы Тойон уордайбыт киһитэ түһүөҕэ[+].

15Уол оҕо сүрэҕэр уйаламмыт акаары санааны
чыпчаххай тоҕо тэбээн таһаарыаҕа[+].

16Барыһырар туһугар дьадаҥылары атаҕастыыр,
баайдарга бэрик биэрэр киһи быста дьадайыаҕа[+].


Отут муударай этии

17Аны билигин кулгааххын чөрбөтөн
муударай өйдөөхтөр тылларын иһит,
эйиэхэ үөрэтэрбин болҕойуоххунан болҕой[+].
18Бу тыллары сүрэххэр сөҥөрөн сылдьарыҥ бэйэҕэр үөрүүлээх буолуоҕа,
онон, кимниин да буоллун, үллэстэргэ өрүү бэлэм сырыт.
19Айыы Тойоҥҥо бигэ эрэллээх буоларыҥ туһугар,
бу бүгүн эйигин үөрэтэн эрэбин.
20Мин эйиэхэ отут этиини суруйдум,
онон мантан үтүө сүбэни, бигэ билиини сомсоҥҥун
21эн дьиҥ кырдьык тылыгар үөрэниэҥ,
эйигин үөрэттэрэ ыыппыт дьоҥҥор үтүө хоруйдаах эргиллэр кыахтаныаҥ.


– 1 –

22Кыра-хара эрэ диэн дьадаҥыны халаама,
куорат олбуорун айаҕар[*] турар кыһалҕалааҕы атаҕастаама:[+]
23Айыы Тойон, кинилэр муҥатыйалларын иһиттэҕинэ,
былдьаан ылбыт буруйгар дууһаҕын былдьыаҕа[+].


– 2 –

24Уордааҕы кытта бодоруһума,
ыгымы кытта ыксалаһыма,
25аны кинилэри үтүктэн дэҥ үктэниэҥ,
кэнтиккэ киирэн биэриэҥ.


– 3 –

26Илии бэрсэргэ тиэтэйимэ,
атын киһи иэһин төлүөх буолан эрэннэримэ.
27Тугунан да төлүүр кыаҕыҥ суох буоллаҕына,
утуйар тэллэххин кытта туура тутан ылыахтара[+].


– 4 –

28Сириҥ-уотуҥ былыргы быыһын –
өбүгэлэриҥ быыһаабыттарын – сыҕарытыма[+].


– 5 –

29Үлэтин-хамнаһын кыайа тутар мындыр киһини эн көрбүтүҥ дуо?
Кини ыраахтааҕыга үлэлиэҕэ –
көннөрү дьоҥҥо үлэлиэ суоҕа.

### 23


– 6 –

1Тойон остуолугар олорустаххына,

ким аһылыгар ыҥырыллыбыккын өйдөөн олор;
2аһас буоллаххына,
иҥсэҕин кыатана тутун.
3Кини минньигэс аһыгар-үөлүгэр ымсыырыма,
ол барыта эйигин тургутар аһылык буолуон сөп.


– 7 –

4Баайы-таланы сырсыма,
оннук санааҕын букатын хааллар[+].
5Биирдэ көрбүтүҥ, үбүҥ-харчыҥ көстө сүтүө,
көтөр кынат оҥостон, кыырт курдук, кыырай халлааҥҥа көтүө[+].


– 8 –

6Ымсыы киһиэхэ аһаама,
кини амтаннаах аһылыгар баҕарыма.
7Иһигэр эн төһөнү ыйыстыбыккын ааҕа-суоттуу олоруоҕа, кини оннук киһи.
«Кытаат, аһаа-сиэ, ис», – диэҕэ эрээри, дьиҥ санаата атын буолуоҕа.
8Аһаабыт аһыҥ сыыһын өҕүйэн таһаарыаҕыҥ,
үтүө тылгын-өскүн кураанахха барыаҕыҥ.


– 9 –

9Акаарыга тугу да этимэ,
кини эн өйдөөх тылгын-өскүн хоҥоруутугар да хоҥноруо суоҕа.


– 10 –

10Сириҥ-уотуҥ былыргы быыһын сыҕарытыма,
тулаайахтар сыһыыларын былдьаһыма:[+]
11кинилэр күүстээх Араҥаччылаахтар –
Айыы Тойон, кинилэри көмүскээн, эйигин утары туруоҕа[+].


– 11 –

12Үөрэнэр үөрэххин болҕойон иһит,
өйгүн-санааҕын ууран билиигэ-көрүүгэ дьулус.


– 12 –

13Уолгун дьарыйартан куттаныма –
талаҕынан таһыллыбытыттан өлүө суоҕа[+].
14Иэнин чыпчаххайдаан биэрдэххинэ,
оҕоҕун өлүүттэн өрүһүйүөҕүҥ.


– 13 –

15Уолум, эн муударай киһи буоллаххына,
мин сүрэҕим төһөлөөх үөрүөҕэй?
16Эн сиэрдээх тылгын-өскүн иһиттэхпинэ,
мин эйигинэн ис сүрэхпиттэн киэн тутта саныаҕым.


– 14 –

17Аньыылаахтарга баҕарыма;
олоҕуҥ тухары Айыы ТойонУ ытыктаа,[+]
18оччоҕо кэлэр кэскилиҥ киэҥ,
инникигэ эрэлиҥ бигэ буолуоҕа[+].


– 15 –

19Уолум, миигин иһит! Муударай буоларга дьулус,
сөптөөх үтүө суолу тутус.
20Арыгыһыттардыын алтыһыма,
моҕустардыын булсума[+].
21Арыгыһыт, аһас дьон быста дьадайыахтара,
утуйары үлэлээччилэр нэк таҥастаныахтара.


– 16 –

22Аҕаҥ ытык тылын быһа гыныма, кини эйигин төрөппүтэ;
ийэҕин, төһө да бүдүгүрэ кырдьыбытын иһин, сэнээмэ[+].
23Туохтааҕар да эн дьиҥ кырдьыгы буларга дьулус,
муудараһы, үөрэҕи быраҕыма, чэгиэн өйгүн-санааҕын саймаардыма.
24Үтүө киһи аҕата үөрүү үрдүгүн билиэҕэ,
муударай киһи төрөппүтэ оҕотунан киэн туттуоҕа.
25Онон төрөппүттэриҥ санааларын көнньүөрт,
ийэҕин өрүү үөрдэ-көтүтэ сырыт.


– 17 –

26Уолум эрэ буолларгын, үөрэтэн этэрбин өйдөөн иһит,
мин суолбуттан хараххын араарыма – олук үктэһэн ис.
27Содур дьахтар – дириҥ оҥкучах,
туора киһи ойоҕо – кыараҕас холуодьас;[+]
28Киһимсэх дьахтар тоһуурга бүгэн олорор ороспуой кэриэтэ;
кини аньыыны-буруйу оҥорор эр дьон ахсаанын үксэтэр[+].


– 18 –

29Ким дьиэтиттэн энэлгэн, ынчык иһиллэрий?
Ким иирсэрий-этиһэрий, ким суланарый?
Ким туох да төрүөтэ суох сирэйэ-хараҕа көҕөрөн сылдьарый?
Ким икки хараҕын кып-кыһылынан дьолточчу көрбүтүй?
30Ити барыта кинилэр, хойукка диэри арыгылыы олорооччулар,
минньитиллибит арыгыны батыһан иһээччилэр буолбатах дуо?
31Көрүмэ арыгы хайдах кытаран-наҕаран турарын,
иһиккэ кутуллан күлүмнүү оонньуурун,
куолайгар минньигэс бэйэлээхтик эйэргээн киирэрин![+]
32Кэлин кини эйигин эриэн үөннүү тигиэҕэ,
моҕой кыыллыы ытырыаҕа;
33оччоҕо хараххын эрдээх дьахталларга хатыаҕыҥ[*],
тосту-туора суолга сананыаҕыҥ.
34Эн киэҥ байҕал үөһүгэр утуйа сытар,
хараабыл маастатыгар тахсан сытар киһи курдук буолуоҕуҥ.
35«Миигин охсубуттара да, ыалдьыбатаҕа, – диэҕиҥ[*]:
кырбаабыттара да, билбэтэҕим.
Утуйан турдум да, Онтон эмиэ
утахтанар арыгыбын көрдөнө барыаҕым».

### 24


– 19 –

1Куһаҕан дьону ордугурҕаама,

кинилэрдиин бодоруһа сатаама:[+]
2кэрээнэ суохтар күөмчүлүүр эрэ өйдөөхтөр,
киһини үктэтэр эрэ мөккүөрдээхтэр[+].


– 20 –

3Ыал дьиэтэ-уота муудараһынан тутуллар,
мындыр өйүнэн тэриллэр.
4Алаһа дьиэ ис бараанын оҥостуу,
ону үтүөкэн бэйэлээх күндү малынан толоруу сатабылы эрэйэр[+].


– 21 –

5Ким муударай, ол күүстээх,
ким билиилээх, ол кыахтаах[*][+].
6Үчүгэйдик ыараҥнатан көрөн баран сэриилэс;
сүбэлэһэр киһи ситиһиилэнэр[+].


– 22 –

7Акаарыга муударас аһара үрдүк,
онон элбэх дьон ортотугар кини тугу да булан этиэ суоҕа.


– 23 –

8Куһаҕаны оҥорорго сананааччыны
уодаһыннаах диэн ааттыахтара.
9Өйө суохтар аньыылаах суолга туруналлар.
Дьону сиилээччини ким барыта абааһы көрөр[+].


– 24 –

10Өскөтүн эн кыһалҕалаах күҥҥэр мөлтөөн-ахсаан биэрэр буоллаххына,
ол аата дьиҥ чахчы мөлтөх киһи эбиккин[+].


– 25 –

11Буруйа суохтарын үрдүнэн, өлөрө илдьэн иһэр дьоннорун өрүһүйэн ыл,
өлөргө ууруллубуттартан киэр хайыһыма[+].
12Ама: «Суох, ону билбэккэ хаалбыппыт», – диэн куотунуоҥ дуо?
Оттон киһи сүрэҕин-быарын Тургутааччы билбэт үһү дуо?
Кутуҥ-сүрүҥ Харабыла барытын көрөр-билэр –
Кини хас биирдии киһиэхэ тугу оҥорбутунан төлүөҕэ[+].


– 26 –

13Тоойуом, мүөтү сиир буол, мүөт олус үчүгэй,
амтана да минньигэһэ сүрдээх[+].
14Муударас эмиэ дууһаҕар ол курдук минньигэс.
Муудараһы буллаххына, кэскилиҥ киэҥ буолуоҕа,
инникигэ эрэлиҥ энчириэ суоҕа[+].


– 27 –

15Аны хара дьайдаахтары батыһан
көнө дьону халыырга,
кинилэр дьиэлэрин-уоттарын үрэйэргэ сананаайыккыный![+]
16Кырдьыксыт, сэттэтэ да охтубутун иһин, туруоҕа,
оттон нэгэйдэри иэдээн имири сотуоҕа[+].


– 28 –

17Өстөөҕүҥ оҕуттаҕына, үөрүмэ,
сүһүөҕүн сүтэрдэҕинэ, өрөгөйдөөмө.
18Айыы Тойон эн сэтэрииргин сөбүлүү көрүө суоҕа,
онон өстөөххүн уодьуганныыр санаата уларыйыан сөп[+].


– 29 –

19Хара дьайдаахтарга абарыма,
бардам быһыылаахтарга баҕарыма:[+]
20нэгэй киһи кэскилэ суох –
куһаҕан дьон уота-күөһэ умуллуоҕа[+].


– 30 –

21Уолум, Айыы Тойонтон уонна ыраахтааҕыттан куттан;
өрө турааччылардыын куодарыһыма –[+]
22кинилэр соһуччу иэдээҥҥэ түбэһиэхтэрэ;
Таҥара уонна ыраахтааҕы эйиэхэ тугу оҥоруохтарын эн хантан билэҕин?

23Муударай өйдөөхтөр өссө маннык этиилэрэ бааллар:

Суукка киһини сирэйиттэн көрөн дьүүллээһин – сиэрэ суох быһыы[+].
24Буруйдааҕы көрөн туран, «сөпкө гыммыккын» диир судьуйаны
норуоттар кырыахтара, ким барыта абааһы көрүөҕэ[+].
25Оттон буруйу оҥорооччулары уодьуганныыр судьуйа дьоллоох –
кини бар дьон алгыһын ылыаҕа.

26Киһи киһиэхэ истиҥ эппиэтэ –
кини дьиҥ доҕордуу сыһыанын бэлиэтэ.

27Бастаан тиэргэҥҥин көрүн,
сиргин-уоккун оҥоһун,
дьэ ол эрэ кэннэ олорор дьиэҕин тутун.

28Киһини утары сымыйанан көрдөрүмэ,
кинини хараардан албыны-көлдьүнү саҥарыма[+].
29«Миэхэ хайдах сыһыаннаспытай да,
мин эмиэ киниэхэ оннук сыһыаннаһыам,
тугу оҥорбутунан көрөн төлүөм!» – диэмэ[+].

30Биирдэ мин биир сүрэҕэ суох киһи бааһынатынан,
уһуну-киэҥи санаабат күөх көппө бинэгирээтин сиринэн ааһан иһэн көрбүтүм,
31арай сирин барытын эрбэһин саба үүнэн кэбиспит,
бүтэйэ бүтүннүү сиҥнэн түспүт.
32Ону көрөн, мин элбэҕи эргитэ санаабытым,
ол көрбүтүм миэхэ үчүгэй үөрэх буолбута.
33Кырдьык даҕаны, быыкаатык кум гыныаҥ, нуурайан-нухарыйан ылыаҥ,
начааскыга быар куустан сыта түһүөҥ да,
34быстарар муҥуҥ-таҥыҥ, хаамаайы курдук, бу тиийэн кэлиэҕэ,
хаһаамматах кыһалҕаҥ, халабырдьыт курдук, кыһарыйбытынан барыаҕа[+].

### 25


Соломуон атын бэргэн этиилэрэ

1Аны бу Соломуон атын бэргэн этиилэрэ бааллар,

маны барытын Иудея ыраахтааҕытын Езекия дьоно хомуйан түмпүттэр[+].

2Таҥара килбиэннээх быһыыта – кистэлэҥинэн дьайыы,
ыраахтааҕы килбиэннээх быһыыта – кистэлэҥи чинчийии.

3Ыраахтааҕы санаатын ким да ситэн өйдүүр кыаҕа суох;
кини өйө-санаата муҥурун булларбат:
халлаан куйаарыныы үрдүк, сир түгэҕинии дириҥ.
4Үрүҥ көмүстэн уутун араар,
оччоҕо уус киһи онтон бэртээхэй иһити кутан таһаарыа.
5Сидьиҥ киһини ыраахтааҕыттан киэр утаар,
оччоҕо ыраахтааҕы бүрүстүөлэ кырдьыктааҕынан аатырыа[+].

6Ыраахтааҕы иннигэр туран улуутумсуйума,
үрдүк сололоохтору кытта сэргэстэһэ олорума[+].
7Ким эрэ биллиилээх тиийэн кэллэҕинэ,
«Киниэхэ туран биэр» дэтэрдээҕэр,
«Кэлэн манна үөһэ олор» диэн ыҥыртарарыҥ эйиэхэ ордук буолуо суоҕа дуо?

Эт хараххынан көрбүт да буоллаххына,
8үҥсэ охсорго тиэтэйимэ;
аны атын туоһу көстөн хаалан алҕаскын арыйдаҕына,
эн хайдах буолуоҥуй?

9Утарсааччыгын кытта бэйэҥ дьыалаҕын-куолугун быһаарыс,
атын киһи кистэлэҥин аһан биэримэ.
10Аны ордук-хоһу тылласпыккын истэн эйигин хомуруйдахтарына,
ол саатыттан ханна куотуоҥуй?

11Кэмигэр этиллибит сиэрдээх тыл
үрүҥ көмүс иигэ кэтэрдиллибит кыһыл көмүс оҥоһук кэриэтэ[+].
12Болҕомтолоох киһи истэригэр муударай сэмэ
кыһыл көмүс биһилэххэ, биитэр ыраас үрүҥ көмүстэн кутуллубут симэххэ холоонноох[+].

13Эрэбил киһитин сорукка ыыппыт тойон,
хомуур үлэтин үгэнигэр сөрүүн ууну испиттии, бөҕөхсүйэр;
үлэһитэ кини өйүн-санаатын ол курдук көнньүөрдэр[+].

14Кураанаҕы эрэннэрэр куба-лахсыыр тыллаах киһи
тыалыран-тыалыран баран түспэккэ ааһан хаалар хара былыт кэриэтэ[+].

15Улуу тулуур тойону булгурутар,
сымнаҕас тыл уҥуоҕу тоһутар.

16Мүөтү буллаххына, ону дуоһуйа сиэ,
ол эрээри сэрэн, аны сүрэххэр түһүө[+].
17Доҕоруҥ дьиэтигэр сыбыытаама:
хал гыннаххына, эйигин абааһы көрүө.

18Ыалыҥ киһини утары сымыйа көрдөрүүнү биэрбит буоллаххына,
ол аата кинини үҥүүнэн өтөрү түспүккүн, болотунан аспыккын, сытыы оноҕоһунан ыппыккын[+].

19Алдьаммыт тиис үчүгэйдик ыстыа, доҕолоҥ атах түргэнник хаамыа дуо?
Кыһалҕалаах күҥҥэр саарбах киһиэхэ эрэнимэ.

20Ыар кутурҕаннаахха үөрүүлээх ырыаны ыллааһын
тымныы күн киниттэн таҥаһын устан ылбыкка,
биитэр бааһыгар[*] уксууһу куппукка тэҥнээх.

21Өстөөҕүҥ аччык буоллаҕына аһат,
утаппыт буоллаҕына утаҕын ханнар;[+]
22инньэ гынан, кыбыһыннаран, эн кини баһыгар итии чоҕу тарыйыаҥ.
Киниэхэ оҥорбут үтүөҕүн эйиэхэ Айыы Тойон төлүөҕэ[+].

23Хотугу тыал ардаҕы аҕалар,
хобуоччу киһи дьону кыыһырдар.

24Киҥнээх дьахтардыын биир дьиэҕэ олоруох кэриэтэ
хоспох муннугар соҕотоҕун олорбут ордук[+].

25Ыраах дойдуттан үтүө сураҕы тутуу
утата сылдьан сөрүүн ууну уймахтаабыкка холоонноох[+].

26Куһаҕан сабыдыалга киирэн биэрбит үтүө киһи
илдьи тэпсиллибит дьүүктэҕэ, биитэр сытыйбыт-ымыйбыт холуодьаска холоонноох.

27Аһара элбэх мүөтү сиир,
биитэр өрүү хайҕалы кэтэһэр куһаҕан[*].

28Кыыһырбытын кыатаммат киҥнээх киһи
эркинэ сиҥнэн түспүт куорат кэриэтэ.

### 26

1Сай ортото хаар түһэрэ, хомуур үгэнигэр ардах кэлэрэ куһаҕанын курдук,

акаарыны арбааһын эмиэ сиэрэ суох быһыы[+].

2Барабыай көтөн баран хааларыныы, хараҥаччы харах далыттан сүтэринии,
олоҕо суох кырыыс туолбат.

3Ат кымньыыланар, өсүөл үүннэниллэр,
оттон акаары таһыллар[+].

4Акаары киһи ааргы ыйытыытыгар эппиэттиэҥ –
бэйэҥ киниэхэ тэҥнэһиэҥ.
5Эн киниэхэ, халы мааргытык ыйыппытын өйдүүрүн курдук, хардар,
инньэ гымматаххына, өйдөөхпүн дэниэҕэ[+].

6Акаарыны сорукка ыыппыт киһи атаҕын быстыбытын тэҥэ –
сору булунан ылбыт.

7Доҕолоҥ ыраах кыайан хаампатын курдук,
акаары эмиэ ох тылы кыайан таба туттубат.

8Акаарыны арбыыр киһи, айатын иитэн баран,
элбэрээгин хам баайан кэбиспит булчукка холоонноох[+].

9Ох тылы туттарга холонор хоҥ мэйии
илиитигэр киирбит хатыыны таһаара сатыыр итириккэ холоонноох.

10Хас ааргыны, ааһан иһээччини барытын үлэҕэ ылааччы,
дьону, ким да буоллун, ох саанан ытыалааччыга холоонноох[*].

11Ыт кулгуйбут сиригэр төннөн кэлэрин курдук,
акаары оҥорбут алҕаһын хатылыы турар[+].

12Муударайбын дэнэр киһини көрбүтүҥ дуо?
Киниэхэ эрэниэхтээҕэр акаарыга эрэммит ордук[+].

13Сүрэҕэ суох үлэлии барымаары этэр:
«Суолга хахай турар! Уулуссаҕа хахай сылдьар!»[+]

14Аан иэччэҕэр эргийэринии,
күөх көппө эмиэ оронугар сытан уҥа-хаҥас эргийэр.

15Сүрэҕэ суох, илиитин астаах иһиккэ уган баран,
айаҕар тиэрдэрин ыарырҕатар[+].

16Сүрэҕэ суох акаарыбын дэниэ суоҕа –
үтүө тыллаах-өстөөх сэттэ муударайдааҕар да өйдөөхпүн дэниэҕэ.

17Атын дьон иирээнигэр кыттыһыы
ааһан иһэр ыты кулгааҕыттан харбаабыкка тэҥнээх.

18Иирбитэ буолан кубулунар киһи
дьону уоттаах оноҕоһунан ытыалаан өлөртүү сыһарын курдук,
19сорох-сорохтор доҕотторун албыннаан баран,
оонньоон эппитим диэн куотуналлар.

20Хардаҕаһа бүппүт оһох умуллан хааларыныы,
хобуоччу суох буоллаҕына, иирээн эмиэ намырыыр[+].

21Чох – ититэргэ, мас – уматарга,
оттон хобуоччу – иирээни тардарга.

22Хобуоччу тыла-өһө минньигэһэ сүрдээх –
искэр-үөскэр дириҥник өтөн киирэр[+].

23Абааһы көрөрүн кистэнэн амаҕаччылаан кэпсэтээччи
көмүс дуйдаах туой боччук кэриэтэ[+].

24Уодаһыннаах утарынан бэрт буолуо гынан баран,
оҕуруктуурун толкуйдуу олоруоҕа.
25Төһө да тылын-өһүн минньиттин, кинини итэҕэйимэ –
иһигэр сэттэ сидьиҥ санаалаах буолуоҕа.

26Сирэйгэр бэрт эрээри, иһигэр эйигин абааһы көрөр киһи
өһүөннээх санаатын улахан мунньахха биллэриэҕэ.

27Киһи суолугар иин хаһааччы бэйэтэ ииҥҥэ түһүөҕэ,
дьоҥҥо тааһы үҥкүрүтээччи бэйэтэ тааска баттатыаҕа[+].

28Түөкэй киһи үктэтэр дьонун абааһы көрөр,
ньылаҥ эмиэ охторгун оҥорор.

### 27

1Сарсыҥҥы күҥҥүнэн киһиргэнимэ,

сарсын эйигин туох күүтэрин эн билбэккин[+].

2Бэйэҕин хайҕаныма – атыттар хайҕаатыннар,
үтүөҕүн кэпсэнимэ – атыттар кэпсээтиннэр.

3Сымара таас ыарахан, кумах эмиэ чэпчэкитэ суох,
ол эрээри акаары эрэйдиирэ туохтан да ыарахан.

4Уордаах киһи дьулаан, киҥнээх киһи суостаах,
ол эрээри күнүүһүт барыларыттан кутталлаах[+].

5Алҕаһаабыты аһаҕастык көннөрөр ордук,
саҥарбатаххына, аахайбат дии саныаҕа[+].

6Таптыыр киһи сэмэлиирдиин истиҥ,
абааһы көрөөччү ууруурдуун албын[+].

7Тот киһи мүөтү да тэпсэр,
оттон аччык аһыыны да минньигэһиргэтэр[+].

8Төрөөбүт сириттэн-уотуттан тэлэһийэн сылдьар киһи
уйатын быраҕан барбыт көтөр кэриэтэ.

9Үчүгэй сыттаах күндү арыы дууһаҕын дуоһутар,
истиҥ доҕоруҥ үтүө сүбэтэ сүрэххин үөрдэр[*].

10Доҕотторгун, аҕаҥ доҕорун быраҕыма, кыһалҕалаах күҥҥэр аймахтаргар барыма,
ыраах баар аймаххынааҕар чугас олорор ыалыҥ эйиэхэ ордук көмөлөһүөҕэ[+].

11Уолум, муударай киһи буолан сүрэхпин үөрт,
оччоҕо миигин атаҕастааччыларга мин хардарар кыахтаныам[+].

12Өйдөөх киһи алдьархай ааҥнаан эрэрин көрдөҕүнэ, саһар,
оттон кэнэн иннин хоту баран киирэн биэрэр[+].

13Атын киһи туһугар илии охсустаххына, соҥҥун устуохтара,
туора киһи туһугар тылгын биэрдэххинэ, солуок тутуохтара[+].

14Тыҥ эрдэ туран ыалын алҕаан уһугуннарааччыны
хара сарсыардаттан кыраабыкка холуйуохтара.

15Тыллаах дьахтар астыбат ардах кэриэтэ –
начааскыга да намыраан ылбат[+].
16Хайдах гынан кинини тохтотуоҥуй?
Эн тыалы-кууһу тохтотор, мас арыытын ытыскар ыбылы тутар кыахтааххын дуо?[*]

17Тимири тимир сытыылыыр,
киһини киһи үөрэтэр.

18Астаах маһын көрөр-харайар киһи маһын аһыттан амсайыаҕа,
тойонун харыстыыр киһи ытыктабылга сылдьыаҕа[+].

19Ууга төҥкөйөн, киһи дьүһүнүн көрүнэр,
оттон сүрэҕин болҕойон, ис дьиҥин билинэр.

20Анараа дойду кудуга хаһан да туолбатын курдук,
киһи хараҕа эмиэ туохха да туолбат[+].

21Үрүҥ көмүһү – тиигэл, кыһыл көмүһү – кыһа,
оттон киһини хайҕал тургутар[+].

22Акаарыны төһө да кэлиигэ уган бурдугу кытта бииргэ мэлий –
акаарыта араҕыа суоҕа.

23Сүөһүгүн-аскын үчүгэйдик көр,
барааннарыҥ үөрүн кыһаллан манаа;
24баай-дуол киһиэхэ куруук баар буола турбат.
Бэл ыраахтааҕы хоруоната удьуоруттан удьуоругар бэриллэн испэт[+].
25Ходуһаҕын оттоон баран, кэнчээрилиэр диэри,
аны томтор сиргин оттоо.
26Барааннарыҥ түүтүн таҥас гынан таҥын,
козелларгын атыылаан, сирдэ-уотта атыылас.
27Козаҥ үүтэ бэйэҥ иһэргэр,
дьиэ кэргэҥҥин, чаҕар дьахталларгын аһатаргар сөрү-сөп тиийиэҕэ.

### 28

1Куһаҕан киһи ким да эккирэппэтэҕин үрдүнэн куотар,

оттон үтүө киһи, хахай курдук, киэҥ-холку.

2Араллааннаах дойду былааһа уларыйа-тэлэрийэ турар,
оттон сатабыллаах, мындыр баһылык дойдута туругурар.

3Кыра-хара дьону атаҕастыыр баһылык[*]
үүммүт бурдугу үлтү сынньар алдьатыылаах ардах кэриэтэ[+].

4Таҥара Сокуонун умнааччылар хара дьайдаахтары арбыыллар,
оттон Сокуону тутуһааччылар кинилэри утараллар.

5Сидьиҥ кэмэлдьилээхтэр сиэрдээх быһыыны өйдөөбөттөр,
оттон Айыы ТойонУ көрдөөччүлэр барытын өйдүүллэр.

6Токур суоллаах-иистээх баай киһитээҕэр
иҥэ-дьаҥа суох дьадаҥы быдан ордук[+].

7Сокуону тутуһар уол муударай өйдөөх,
оттон көлөөктөрдүүн куодарыһааччы – аҕатын аатын алдьатар.

8Бырыһыаҥҥа иэс биэрэн байааччы үбэ-аһа
дьадаҥылары аһынар айыы санаалаахха тиксиэҕэ[+].

9Ким Сокуону истиэн баҕарбат,
ол үҥэрдиин сидьиҥ[+].

10Көнө дьону куһаҕаҥҥа уккуйааччы
бэйэтэ хаспыт иинигэр түһүөҕэ,
оттон ыраас дууһалаахтар дьоллоохтук олоруохтара[+].

11Баай киһи муударайбын дэнэр даҕаны,
өйдөөх дьадаҥы кинини курдары көрүөҕэ[+].

12Үтүө дьон өрөгөйдөөтөҕүнэ, үөрүү кэмэ үүнэр,
оттон куһаҕан киһи былааска таҕыстаҕына, норуот бүгэн биэрэр[+].

13Аньыытын кистэнээччи туох да үчүгэйи көрүө суоҕа,
оттон буруйун билинэн көнө суолга үктэнээччи үтүө сыһыаны көрсүөҕэ[+].

14Айыы ТойонУ куруутун ытыктыыр киһи дьоллоох,
оттон тыйыс сүрэхтээх иэдээҥҥэ түбэһиэҕэ.

15Кыраны-хараны баттыыр бардам баһылык
уордайбыт хахайтан, торҕоннообут эһэттэн атына суох[+].

16Кылгас санаалаах тойон норуотун түһээнинэн кыһарыйар,
оттон куорҕаллыыры абааһы көрөөччү өр салайыаҕа.

17Киһи хаанын тохпут өлөрүөхсүт
иинин өҥөйүөр да диэри куота сылдьыаҕа;
киниэхэ ким да көмөлөһүө суохтаах[*][+].

18Омсото суох олохтооххо куттал суоһуо суоҕа,
оттон токур суоллаах соһуччу охтуоҕа[+].

19Сирин оҥостооччу дэлэй аһылыктаныаҕа,
оттон кураанаҕы сырсааччы аччыктыаҕа[+].

20Эрэбил киһи байым алгыһы ылыаҕа,
оттон баайга-дуолга дьулуһааччы буруйдаммакка хаалыа суоҕа[+].

21Дьону сирэйиттэн көрөн сыһыаннаһар куһаҕан,
сирэй көрбөх киһи быһыы килиэп да туһугар аньыыны оҥоруоҕа[+].

22Байа охсор дьулҕаннаах ымсыы киһи
хаһан эрэ дьадайыам диэн санаан да көрбөт[+].

23Ньылаҥныыр киһитээҕэр
сэмэлиир киһи кэлин ордук сөбүлэтиэҕэ[+].

24Ийэлээх аҕатыттан былдьаан ылан баран:
«Бу аньыы буолбатах», – диир киһи
талабырдьыкка тэҥнээх[+].

25Иҥсэ мэнэгэй иирээни үөскэтэр,
оттон Айыы Тойоҥҥо эрэнээччи эйэ дэмнээхтик олоруоҕа[+].

26Ким бэйэтин эрэ күүһүгэр эрэнэр, ол өйө суох,
оттон муударас суолун тутуһааччы быыһанар.

27Дьадаҥыга бэрсээччи тугунан да тутайыа суоҕа,
оттон киэр хайыһааччы үгүс дьонтон кыраныаҕа[+].

28Нэгэй дьон былааска таҕыстаҕына, ким барыта бүгэн биэрэр;
кэлин, кинилэр эһиннэхтэринэ, норуоту көнө киһи салайыаҕа[+].

### 29

1Сэмэлииллэрин истэ-истэ көннөрүммэт өһөс киһи,

өрүһүммэттии, эмискэ бүдүрүйүөҕэ[+].

2Үтүө киһи үксээтэҕинэ, норуот үөрэр-көтөр,
оттон куһаҕан дьон салайдаҕына, сору көрөр[+].

3Муудараһы таптыыр уол аҕатын үөрдэр,
оттон содур дьахталлардыын куодарыһааччы баайын эһэр[+].

4Көнө дьүүллээх ыраахтааҕы дойдутун туругурдар,
оттон бэрик ылааччы айгыратар.

5Доҕоругар ньылаҥныыр киһи
кинини дэҥ үктэтэр[*][+].

6Куһаҕан киһи аньыы угаайытыгар киирэн биэрэр,
оттон үтүө киһи үөрэ-көтө, ыллыы-туойа сылдьар[+].

7Көнө судьуйа дьадаҥы дьон дьыалатын-куолутун өйдүүр,
оттон куһаҕан киһи болҕойо да барбат[+].

8Баламаттар куораты аймыыллар,
оттон муударайдар араллаантан быыһыыллар[+].

9Өйдөөх киһи акаарыны кытта сууттаһан –
кинини ытатан да, ыллатан да – уоскулаҥы булуо суоҕа.

10Хаанымсахтар көнө киһини абааһы көрөллөр,
ол эрээри кинини үтүө дьон көмүскүөхтэрэ[*][+].

11Акаары кыыһыран быыппастар,
оттон муударай кыатанар[+].

12Баһылык сымыйаны сэҥээрэр буоллаҕына,
үлэһиттэрэ бары сидьиҥ быһыыланыахтара.

13Дьадаҥы уонна кинини атаҕастааччы биир маарыннаһар өрүттээхтэр:
иккиэн Айыы Тойон көмөтүнэн күн сырдыгын көрөн сылдьаллар[+].

14Дьадаҥыны көнөтүк дьүүллүүр ыраахтааҕы бүрүстүөлэ
үйэттэн үйэҕэ туругура туруоҕа[+].

15Оҕо, таһыллан, дьарыллан, муудараска уһуллар,
оттон най барбыт оҕолор ийэлэрин саакка угаллар[+].

16Куһаҕан дьон күүһүрбүт сиригэр аньыы-буруй үксүүр,
ол эрээри көнө дьон кинилэр самналларын көрүөхтэрэ[+].

17Уолгун уостуганныы сырыт, оччоҕо оҕоҥ дууһаҕын дуоһутуо,
сүрэххин үөрүүнэн толоруо[+].

18Таҥара ыйыыта-кэрдиитэ суох норуот үүнэ-тэһиинэ суох барар,
оттон Сокуону тутуһар норуот алгыһы ылар[+].

19Кулуту кыһыл тылгынан көннөрбөккүн:
өйдүүрүн өйдүө эрээри, толоро барыа суоҕа.

20Толкуйдаабакка эрэ чап гыннарар киһини көрбүтүҥ дуо?
Киниэхэ эрэниэхтээҕэр акаарыга эрэммит ордук[+].

21Кулуккун кыра эрдэҕиттэн баскар ытыардаххына,
кэлин баайгын былдьаан ылаары тииһиэҕэ[*].

22Киҥнээх киһи иирээннээх,
ыгым киһи халыҥ аньыылаах[+].

23Улаханнык санаммыт намтыаҕа,
оттон сытыары майгылаах ытыктаныаҕа[+].

24Ким уоруйахтыын биир күөстээх, ол бэйэтигэр кыр өстөөх –
суукка андаҕайан да баран, кырдьыгы эппэт.

25Ким дьонтон куттанар, ол угаайыга киирэн биэрэр,
оттон ким Айыы Тойоҥҥо эрэллээх, ол көмүскэллээх[+].

26Баһылыгы кытта үчүгэйдии буолуохтарын үгүстэр баҕараллар эрээри,
дьылҕаҕын Айыы Тойон быһаарар[+].

27Көнө дьон албынньыты,
куһаҕан дьон кырдьыксыты туора көрөллөр.

### 30


Агур этиитэ

1Иакей уола Агур эппит иэйиилээх тыллара[*]:

Айыы Таҥарам, олус да мин сырам-сылбам баранна!
Олус да сырам-сылбам баранна, Айыы Таҥарам!
Хайдах гынан бу киһи-хара буолан сылдьыах бэйэкэбиний?[*]
2Мин кимнээҕэр да ньүдьү-балайбын,
киһилии өй миэхэ төрүкү суоҕа,
3муудараска ончу уһуллубатаҕым,
Сибэтиэй Таҥара туһунан тугу да билбэппин.

4Ким үөһээ халлааҥҥа ытта сылдьыбытай?
Ким тыалы-кууһу харбаан ылан, икки ытыһыгар хаайбытай?
Ким устар ууну сомсон ылан, таҥаска бобо баайбытай?
Ким бу аан дойду усталаах-туоратын чэрчилээн биэрбитэй?
Кини аата-суола ким диэний? Уолун аата эмиэ кимий?
Кинилэр кимнээхтэрин бука эн билэр буолуохтааххын![+]

5Айыы Таҥара хас биирдии тыла эҥкилэ суох;
Киниэхэ эрэнээччилэргэ Кини халыҥ хахха, суон дурда буолар[+].
6Таҥара эппит тылыгар тугу да эбимэ,
аны эйигин сэмэлээтэҕинэ, сымыйаҥ арыллан тахсыаҕа[+].

7Икки суолу мин Эйигиттэн көрдөһөбүн, Айыы Таҥара,
ону миэхэ тыыннааҕым тухары аккаастаама:
8көҥдөй сүпсүгү, албыны-сымыйаны миигиттэн киэр тэйит,
аһара баай-талым, биитэр быстар дьадаҥы олоҕу миэхэ анаама,
күннээҕи килиэппиттэн эрэ матарыма[+].
9Аны тиэрэ тотон, Эйигин билиммэккэ,
«Кимий ол Айыы Тойон?» диэн оруо маһы ортотунан тыллаһыам,
биитэр, эстэн-быстан, уорар дьаллыкка ыбылы ылларан,
Таҥарам аатын киртитиэм[+].

10Чаҕары тойонугар холуннаран кэпсээмэ;
холуннардаххына, эйиэхэ чаҕар кырыыһа түһүөҕэ[+].

11Төрөппүт аҕаларын кырыыр-таныйар,
күн күбэй ийэлэрин аанньа ахтыбат дьон баар буолаллар[+].
12Кирдэрин-хохторун да сууммакка сылдьан,
килбэгир ырааспыт дэнээччилэр эмиэ бааллар[+].
13Өрүү көстөллөр, үрдүктүк сананан, атыттары сэнии көрөр,
кими да бэйэлэригэр тэҥнээбэт эр бэртэрэ[+].
14Ханна да бааллар бу дойду кыратын-харатын,
быстыбытын-ойдубутун барытын сиэх-аһыах
уһуктаах болот тиистээхтэр,
эт эттээччи быһаҕын санатар сытыы кылыс сыҥаахтаахтар[+].

15Ынах тыла үөн[*] икки кыыстаах, иккиэн: «Миэхэ! Миэхэ!» – диэн кэлиилии кэбэллэр.
Хаһан да баҕата хаммат үс баар,
төрдүстэрэ эмиэ: «Чэ, сөп буолуо!» – диэн этиэ суоҕа:
16ол – тыынар тыыннааҕы харайа турар анараа дойду, үйэтигэр оҕо үөскээбэт дьахтара,
ардах кэлэн түһэрин өрүү кэтэһэр сир
уонна: «Дьэ манан тохтуохха!» – диэн баран умуллан хаалбат уот.

17Аҕатын күлүү гына көрөр,
ийэтин улахаҥҥа уурбат киһи икки хараҕын
киэҥ толоон суордара оҥон ылыахтара,
сиэмэх көтөрдөр тоҥсуйан сиэхтэрэ[+].

18Үс суолу мин өрүү сөҕө көрөбүн,
төрдүһү эмиэ төрүт өйдөөбөппүн:[+]
19ол кый үрдүгүнэн көтөн ааһар хомпоруун хотой суолун,
очуос хайанан сыыллар моҕой үөн суолун,
киэҥ байҕал күөнүн тыыра устар хараабыл суолун,
эр киһи эдэр кыыһы таптаан киниэхэ чугаһыыр суолун.

20Оттон содур дьахтар суола-ииһэ маннык:
эр дьону кытта көссүүлэһэн баран, суунан-тараанан кэбиһэр
уонна «мин туох да куһаҕаны оҥорботум ээ» диэн таһы-быһа мэлдьэһэр[*].

21Үс суолтан сир үрдэ титирэстиир,
төрдүһү эмиэ уйар кыаҕа суох:
22ол – ыраахтааҕы бүрүстүөлүн ылар кулут киһини,
баҕарбыт аһа-үөлэ барыта баар далай акаарыны,[+]
23эргэ тахсан олорор барбах майгылаах дьахтары
уонна хотунун оннугар ойох буолан киирэр чаҕар кыыһы.

24Бу сир үрдүгэр кимнээҕэр да уһулуччу өйдөөх,
кыраларын көрүмэ, түөрт харамай баар:
25кымырдаҕас, быыкаайык да буоллар,
аһыыр аһылыгын сайыҥҥыттан хаһаанар;[+]
26хайа кутуйаҕа[*] хата мөлтөхпүн дэммэт –
очуос тааска уйаланар;
27аһыҥа үөн, ыраахтааҕыта суох да буоллар,
биир ньыгыл кэккэнэн хаамар;
28уонна ооҕуй оҕус[*]: төһө да ооҕуйу ытыскар ылан ууруоххун сөбүн иһин,
бэйи онтукаҥ ыраахтааҕы дыбарыаһыгар сылдьар.

29Үс баар кимтэн да дьоһуннаахтык туттар-хаптар,
төрдүстэрэ эмиэ өрүүтүн улуутуйа хаамар:
30ол – хахай, бары харамайтан дуоланнара,
хаһан да кимтэн да чаҕыйан туруо суоҕа;
31хонолдьуйа хаамар бөтүүк, хайа козела кыыл
уонна халыҥ сэриитин иннигэр[*] баран иһэр ыраахтааҕы.

32Өскөтүн арбанан акаарытык быһыыламмыт,
биитэр, саарбах суолга санаммыт буоллаххына,
айаххын кэмигэр саба тутун.
33Хойуу сүөгэйи ытыйдахха арыы астанан тахсарын,
киһини муннуга оҕустахха хаана тоҕо барарын кэриэтэ,
дьону кыыһыртахха эмиэ иирээн тахсар.

### 31


Ыраахтааҕыга сүбэ-ама

1Лемуил ыраахтааҕы ийэтэ уолун үөрэтэн-такайан эппит иэйиилээх тыллара[*]:

2«Кэбис, тоойуом! Кэбис, оҕолоотор оҕом!
Кэбис, Айыы Таҥараттан ааттаһан ылбыт уол оҕокком барахсан!
3Күүскүн-сэниэҕин дьахталларга эһимэ –
ыраахтааҕылары алдьатааччыларга суолгун-иискин аһыма[+].
4Лемуил, ыраахтааҕы арыгы иһэрэ букатын табыллыбат,
ыраахтааҕы арыгыны амсайыа суохтаах,
тойон дьон уохтаах утахха умсугуйуо суох тустаах[+].
5Арыгылыыр буоллулар да, сууту-сокуону умнуохтара,
кыраны-кыһалҕалааҕы көнө дьүүлтэн матарыахтара.
6Ол кэриэтэ уохтаах утаҕы өлөн-сүтэн эрээччигэ,
аһыы утаҕы ыар кутурҕаннаахха кутан биэриҥ,[+]
7оччоҕо кини аас-туор олоҕун умна түһүөҕэ,
эрэйин-муҥун эргитэ саныы барыа суоҕа.
8Оттон эн иннин булан этиммэт эрэйдээххэ көмөлөс,
бары кыаммат-тиийиммэт кырдьыгын туһугар туруулас;
9кинилэр оннуларыгар эн саҥар, кинилэри көнөтүк дьүүллээ,
суох-дьадаҥы, эстибит-быстыбыт көҥүлүн көмүскээ».


Үтүөкэн дьахтар күн да тааһынааҕар күндү

10Ким булан ылар кыахтааҕый үтүөкэн дьахтары?[*]
Кини күлүмнэс бэйэлээх күн да тааһынааҕар күндү[+].
11Эрэ киниэхэ ис сүрэҕиттэн эрэнэр,
биһи тугунан да тутайыахпыт суоҕа диэн билэр.
12Үчүгэй дьахтар эригэр үтүөнэн эрэ төлүүр,
үйэлээх сааһыгар киниэхэ үтүөнү эрэ оҥорор.
13Бараан түүтүн да, лүөнү да бэрийдин,
кини өрүүтүн үрүлүйэн үлэлиир.
14Хараабыллаах атыыһыттар курдук,
хаһаас аһылыгын ыраахтан булунар.
15Тыҥ хатыыта туран, дьонун аһылыгын бэлэмниир,
чаҕар кыргыттарын ис-тас үлэҕэ соруйталыыр[+].
16Өҥ сири-уоту була охсон, ону атыылаһан ылар,
өлөрбүт харчытыгар бинэгирээт үүннэрэр.
17Кини хайдахтаах да күүс үлэттэн чаҕыйан турбат,
ылыста да, илиитин букатын араарбат.
18Үлэтэ-хамнаһа тахсыылааҕын билэ сылдьан,
түүнүн хойукка да диэри уотун умулуннарбат;
19Таҥас өрөр сабын бэйэтэ хатынар,
дьарыгын кыратык да тохтото түһэн ылбат;
20дьадаҥыга дьэллэмник бэрсэр,
умнаһыкка улгумнук уунар[+].
21Хаар түһэриттэн кини дьиэлээхтэрэ куттамматтар –
бука бары халыҥ таҥастаахтар.
22Бу үтүөкэн ийэ орон сабыыта тигэр,
бэйэтэ эмиэ күндү лүөн, түү таҥаһы таҥнар.
23Аҕалара, куорат биир биллэр-көстөр киһитэ,
дойдутун бас-көс дьонун кытта сэргэстэһэ олорор.
24Дьиэлээх хотун лүөн таҥаһы тигэн атыылыыр,
кур эгэлгэтин оҥорон, атыыһыттарга туттартыыр.
25Майгылаах бастыҥа, санаалаах күүстээҕэ,
кини кэнэҕэс кэми үөрүүлээхтик кэтэһэр.
26Кэпсэттэҕинэ, өйдөөҕү эрэ этэр,
сүбэлээтэҕинэ, көрсүөтүк үөрэтэр.
27Дьиэтин-уотун кыһамньылаахтык көрөр-истэр,
дьүккүөрдээх үлэтинэн айаҕын иитинэр.
28Оҕолоро туран бары ийэлэрин хайгыыллар,
эрэ эмиэ кининэн киэн туттар:
29«Үчүгэй дьахтар өрүү элбэҕэ эрээри,
эн кинилэри бука барыларын куоһардыҥ».
30Киһи ис киирбэҕэ билбэт, кэрэ дьүһүн эмиэ кэхтиэхтээх,
ол эрээри Айыы ТойонУ ытыктыыр дьахтар хайҕал ылара сиэрдээх.
31Онон үлэтин-хамнаһын түмүгүттэн киниэхэ өлгөмнүк биэриҥ,
оҥорбут үтүөтүн-өҥөтүн бар дьоҥҥо иһитиннэриҥ![+]

## Библия кинигэлэрин кылгатыллыбыт ааттара

БИБЛИЯ КИНИГЭЛЭРИН КЫЛГАТЫЛЛЫБЫТ ААТТАРА


Ветхий Завет [1]

Быт – Бытие

Исх – Исход

Лев – Левит

Числ – Числа

Втор – Второзаконие

Нав – Книга Иисуса Навина

Суд – Книга Судей Израилевых

Руфь – Книга Руфь

1 Цар – Первая книга Царств

2 Цар – Вторая книга Царств

3 Цар – Третья книга Царств

4 Цар – Четвертая книга Царств

1 Пар – Первая книга Паралипоменон

2 Пар – Вторая книга Паралипоменон

Езд – Книга Ездры

Неем – Книга Неемии

Есф – Книга Есфирь

Иов – Книга Иова

Пс – Псалтирь

Притч – Притчи Соломона

Еккл – Книга Екклесиаста, или Проповедника

Песн – Песнь песней Соломона

Ис – Книга пророка Исайи

Иер – Книга пророка Иеремии

Плач – Плач Иеремии

Иез – Книга пророка Иезекииля

Дан – Книга пророка Даниила

Ос – Книга пророка Осии

Иоиль – Книга пророка Иоиля

Ам – Книга пророка Амоса

Авд – Книга пророка Авдия

Иона – Книга пророка Ионы

Мих – Книга пророка Михея

Наум – Книга пророка Наума

Авв – Книга пророка Аввакума

Соф – Книга пророка Софонии

Агг – Книга пророка Аггея

Зах – Книга пророка Захарии

Мал – Книга пророка Малахии


Саҥа Кэс Тыл

Мф – Матфейтан Сибэтиэй Евангелие

Мк – Марктан Сибэтиэй Евангелие

Лк – Лукаттан Сибэтиэй Евангелие

Ин – Иоантан Сибэтиэй Евангелие

Апос – Сибэтиэй Апостоллар Дьайыылара

Иак – Иаков Апостол илдьит суруга

1 Пет – Петр Апостол бастакы илдьит суруга

2 Пет – Петр Апостол иккис илдьит суруга

1 Ин – Иоанн Апостол бастакы илдьит суруга

2 Ин – Иоанн Апостол иккис илдьит суруга

3 Ин – Иоанн Апостол үһүс илдьит суруга

Иуд – Иуда Апостол илдьит суруга

Рим – Рим христианнарыгар илдьит сурук

1 Кор – Коринф христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Кор – Коринф христианнарыгар иккис илдьит сурук

Гал – Галатия христианнарыгар илдьит сурук

Эф – Эфес христианнарыгар илдьит сурук

Флп – Филиппы христианнарыгар илдьит сурук

Кол – Колосс христианнарыгар илдьит сурук

1 Фес – Фессалоника христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Фес – Фессалоника христианнарыгар иккис илдьит сурук

1 Тим – Тимофейга бастакы илдьит сурук

2 Тим – Тимофейга иккис илдьит сурук

Тит – Титкэ илдьит сурук

Флм – Филимоҥҥа илдьит сурук

Евр – Еврейдэргэ илдьит сурук

Арыл – Сибэтиэй Иоаҥҥа Арыллыы

+ 1:1 Аман өһө 10:1, Аман өһө 25:1, Экклесиаст 12:9

+ 1:3 Аман өһө 2:9

+ 1:4 Аман өһө 8:5

* 1:7 Айыы Тойон – Таҥара Эргэ Кэс Тылга суруллубут «Яхве», ол аата «Кини баар», эбэтэр «Кини олоҕу биэрэр» диэн суолталаах ытык аата бу тылбааска улахан буукубаларынан бэриллэр.

+ 1:7 Саал 110:10, Аман өһө 8:13, Аман өһө 9:10, Аман өһө 16:6

+ 1:8 Аман өһө 6:20

+ 1:9 Аман өһө 4:9

+ 1:10 Аман өһө 16:29

+ 1:11 Саал 9:30, Саал 63:5,

+ 1:12 Саал 123:3, Саал 27:1

+ 1:15 Саал 1:1, Аман өһө 4:14, Аман өһө 24:1

+ 1:16 Аман өһө 6:18, Рим 3:15

+ 1:19 Аман өһө 15:27

* 1:20 Муударас – Былыргы еврейдии тиэкискэ бу тыл женскэй родка турар, ол иһин муударас дьахтар уобараһынан хоһуйуллар.

+ 1:20 Аман өһө 8:1, Аман өһө 9:3

+ 1:22 Аман өһө 8:5, Саал 1:1, Аман өһө 21:24

+ 1:25 Саал 106:11

+ 1:26 Саал 2:4

+ 2:1 Аман өһө 1:8

+ 2:4 Аман өһө 3:14

+ 2:5 Аман өһө 1:7

+ 2:6 Иак 1:5

+ 2:7 Аман өһө 30:5

+ 2:8 Саал 90:11

+ 2:9 Аман өһө 1:3

+ 2:14 Аман өһө 10:23, Аман өһө 15:21,

+ 2:15 Саал 124:5, Аман өһө 14:2

+ 2:16 Аман өһө 6:24, Аман өһө 7:5, Аман өһө 23:27

* 2:17 …эдэр сааһын аргыһын – Былыргы гректии тылбааска эдэр сааһыгар үөрэммит үөрэҕин.

+ 2:18 Аман өһө 5:5, Аман өһө 7:27

+ 2:21 Саал 36:11, Мф 5:5

+ 2:22 Аман өһө 10:30

+ 3:1 Аман өһө 1:8

+ 3:2 Аман өһө 3:16, Аман өһө 4:10, Аман өһө 9:11, Аман өһө 10:27

+ 3:3 Аман өһө 6:21, Аман өһө 7:3

+ 3:5 Саал 36:5

+ 3:6 Аман өһө 11:5

+ 3:7 Аман өһө 12:15,

+ 3:9 Тахсыы 23:19, Тахсыы 34:26,

+ 3:11 Саал 93:12,

+ 3:12 1 Кор 11:32, Евр 12:6, Арыл 3:19

+ 3:14 Аман өһө 8:19, Аман өһө 16:16

+ 3:15 Аман өһө 8:11

+ 3:16 Аман өһө 3:2, Аман өһө 4:10, Аман өһө 9:11, Аман өһө 10:27, Аман өһө 8:18, Аман өһө 22:4

+ 3:18 Төрүт. 2:9, Төрүт. 3:22, Аман өһө 11:30, Аман өһө 13:12, Аман өһө 15:4

+ 3:19 Саал 103:24, Аман өһө 8:27, Саал 135:5

+ 3:20 Төрүт. 7:11,

+ 3:23 Аман өһө 10:9, Саал 90:12, Аман өһө 4:12

+ 3:25 Саал 90:5

+ 3:27 Гал 6:10

+ 3:31 Саал 36:1, Аман өһө 23:17, Аман өһө 24:1, Аман өһө 24:19

+ 3:33 Аман өһө 14:11

+ 3:34 Саал 1:1, Иак 4:6, 1 Пет 5:5

+ 4:1 Аман өһө 1:8

+ 4:9 Аман өһө 1:9

+ 4:10 Аман өһө 3:2, Аман өһө 3:16, Аман өһө 9:11, Аман өһө 10:27

+ 4:12 Аман өһө 3:23

+ 4:13 Аман өһө 3:18

+ 4:14 Саал 1:1, Аман өһө 1:15

+ 4:16 Саал 35:5,

+ 4:18 Саал 96:11, Мф 13:43

+ 4:19 Ин 12:35

+ 4:22 Аман өһө 14:30

+ 4:24 Аман өһө 6:12

+ 4:26 Евр 12:13

+ 5:1 Аман өһө 4:20

+ 5:3 Аман өһө 2:16, Саал 54:22

+ 5:4 Экклесиаст 7:26

+ 5:5 Аман өһө 2:18, Аман өһө 7:27

+ 5:21 Саал 138:3, Саал 118:168,

+ 6:5 Саал 90:3

+ 6:6 Аман өһө 10:26, Аман өһө 18:9

+ 6:8 Аман өһө 30:25

+ 6:9 Аман өһө 19:15

+ 6:11 Аман өһө 13:4, Аман өһө 24:33-34, Экклесиаст 4:5

+ 6:12 Аман өһө 16:27

+ 6:13 Аман өһө 10:19

+ 6:16 Аман өһө 30:18

+ 6:17 Саал 100:5, Аман өһө 16:5, Аман өһө 21:4, Аман өһө 12:22, Аман өһө 17:7, Саал 119:2,

+ 6:18 Төрүт. 6:5, Аман өһө 15:26, Аман өһө 1:16, Рим 3:15

+ 6:19 Тахсыы 20:16, Саал 26:12

+ 6:20 Аман өһө 1:8

+ 6:21 Аман өһө 3:3

+ 6:23 Саал 118:105, Аман өһө 10:17

+ 6:24 Аман өһө 2:16

+ 6:25 Мф 5:28

+ 6:31 Тахсыы 22:4

+ 6:32 Тахсыы 20:14

+ 6:34 Аман өһө 27:4,

+ 7:1 Аман өһө 2:1

+ 7:2 Аман өһө 4:4

+ 7:3 Аман өһө 3:3

+ 7:5 Аман өһө 2:16

+ 7:7 Аман өһө 1:4

+ 7:10 Төрүт. 38:14-15

+ 7:12 Аман өһө 23:28

+ 7:17 Саал 44:9

+ 7:21 Аман өһө 5:3, Аман өһө 6:24

* 7:22 …айаҕа табыллар табалыы – Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 7:22 Экклесиаст 9:12

+ 7:27 Аман өһө 2:18, Аман өһө 5:5

+ 8:1 Аман өһө 1:20-21, Аман өһө 9:3

+ 8:5 Аман өһө 1:4, Аман өһө 1:22

+ 8:10 Саал 18:11, Саал 118:127, Аман өһө 3:14

+ 8:11 Аман өһө 3:15

+ 8:13 Аман өһө 1:7, Аман өһө 9:10, Аман өһө 16:6, Саал 96:10, Аман өһө 4:24, Аман өһө 6:17

+ 8:14 Экклесиаст 7:19

+ 8:17 Саал 90:14, Ин 14:21, Мф 7:8

+ 8:18 Аман өһө 3:16, Аман өһө 22:4

+ 8:19 Аман өһө 3:14, Аман өһө 16:16

+ 8:22 Арыл 3:14

+ 8:25 Саал 89:3

+ 8:27 Аман өһө 3:19

+ 8:28 Төрүт. 1:6

+ 8:29 Төрүт. 1:9, Төрүт. 1:10, Саал 23:2, Саал 101:26, Саал 103:5

* 8:30 …маастар – Эбэтэр, кыра оҕо.

+ 8:32 Саал 118:1, Саал 127:1

+ 8:35 Аман өһө 3:18, Аман өһө 4:22, Аман өһө 18:22

+ 9:3 Аман өһө 1:20, Аман өһө 8:1

+ 9:5 Ин 7:37

* 9:6 …аны акаарытык быһыыланымаҥ – Эбэтэр, аны акаарылартан араҕыҥ.

+ 9:8 Саал 140:5

+ 9:9 Мф 13:12, Мк 4:25

+ 9:10 Саал 110:10, Аман өһө 1:7

+ 9:11 Аман өһө 3:2, Аман өһө 3:16, Аман өһө 4:10, Аман өһө 10:27

* 9:13 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 9:13 Аман өһө 7:11

+ 9:17 Аман өһө 5:15, Аман өһө 20:17

+ 10:1 Аман өһө 1:1, Аман өһө 25:1, Аман өһө 15:20, Аман өһө 29:3, Аман өһө 17:21, Аман өһө 17:25

+ 10:2 Аман өһө 11:4, Аман өһө 11:6

+ 10:3 Саал 33:10-11, Саал 36:25, Аман өһө 13:25

+ 10:4 Аман өһө 21:5

+ 10:7 Саал 33:17

+ 10:9 Саал 22:4, Аман өһө 3:23, Аман өһө 28:18

* 10:10 …ким кураанаҕы эрдэр, ол иэдээҥҥэ түбэһэр – Былыргы гректии тылбааска, Септуагинтаҕа, оттон ким көнөтүк сэмэлиир, ол эйэни тэрийэр.

+ 10:10 Аман өһө 6:13

+ 10:11 Саал 35:10, Аман өһө 13:14, Аман өһө 14:27, Аман өһө 16:22

+ 10:12 Иак 5:20, 1 Пет 4:8

+ 10:13 Аман өһө 19:29, Аман өһө 26:3

+ 10:14 Аман өһө 18:7

+ 10:15 Аман өһө 18:11

+ 10:16 Аман өһө 11:19

+ 10:17 Аман өһө 6:23

+ 10:19 Мф 12:36, Аман өһө 17:27, Экклесиаст 5:2

+ 10:23 Аман өһө 2:14,

+ 10:24 Саал 144:19

+ 10:25 Мф 7:27, Аман өһө 12:3

+ 10:26 Аман өһө 6:6

+ 10:27 Аман өһө 3:2, Аман өһө 3:16, Аман өһө 4:10, Аман өһө 9:11, Саал 54:24

+ 10:28 Аман өһө 11:7

+ 10:30 Аман өһө 2:21-22

+ 10:31 Саал 36:30, Аман өһө 15:28

+ 11:1 Аман өһө 16:11, Аман өһө 20:10, Аман өһө 20:23,

+ 11:2 Аман өһө 16:18, Аман өһө 18:12, Аман өһө 29:23

+ 11:3 Аман өһө 13:6

+ 11:4 Аман өһө 10:2

+ 11:5 Аман өһө 3:6, Эсфирь 7:9, Саал 7:16,

+ 11:6 Аман өһө 13:6

+ 11:7 Аман өһө 10:28

+ 11:8 Аман өһө 21:18

+ 11:10 Эсфирь 8:15, Аман өһө 29:2

+ 11:11 Аман өһө 29:8

+ 11:13 Аман өһө 20:19

+ 11:14 Аман өһө 15:22, Аман өһө 20:18, Аман өһө 24:6

+ 11:18 Гал 6:8

+ 11:19 Аман өһө 10:16

+ 11:20 Саал 118:1

+ 11:21 Аман өһө 16:5, Саал 111:2

+ 11:24 Аман өһө 13:7, 2 Кор 9:6

+ 11:25 Саал 111:9

+ 11:26 Төрүт. 42:6

+ 11:27 Эсфирь 7:9, Саал 7:16, Аман өһө 26:27,

+ 11:28 Саал 48:7, Саал 91:13

* 11:30 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 11:30 Төрүт. 2:9, Төрүт. 3:22, Аман өһө 3:18, Аман өһө 13:12, Аман өһө 15:4

+ 11:31 1 Пет 4:18

+ 12:1 Аман өһө 15:10

+ 12:3 Аман өһө 10:25

+ 12:4 Руфь 3:11, Аман өһө 18:22, Аман өһө 31:10, Аман өһө 14:30

+ 12:5 Мф 12:35

+ 12:6 Саал 9:30, Саал 63:5, Аман өһө 14:3

+ 12:11 Аман өһө 28:19

* 12:12 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 12:13 Саал 58:13, Аман өһө 18:7, Аман өһө 21:23

+ 12:14 Аман өһө 13:2, Аман өһө 18:20,

+ 12:15 Аман өһө 3:7

+ 12:16 Аман өһө 29:11

+ 12:17 Аман өһө 14:5

+ 12:18 Саал 56:5, Аман өһө 4:22

+ 12:19 Аман өһө 19:9

+ 12:21 Саал 90:10

+ 12:22 Аман өһө 6:17

+ 12:23 Аман өһө 13:16

* 12:26 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

* 12:27 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

* 12:28 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 13:1 Аман өһө 1:22, Саал 1:1

+ 13:2 Аман өһө 12:14, Аман өһө 18:20

+ 13:3 Аман өһө 12:13, Аман өһө 21:23

+ 13:4 Аман өһө 6:9-11, Аман өһө 21:25

+ 13:6 Аман өһө 11:6, Аман өһө 11:3, Аман өһө 19:3

+ 13:7 Аман өһө 11:24

+ 13:10 Аман өһө 28:25

+ 13:12 Төрүт. 2:9, Төрүт. 3:22, Аман өһө 3:18, Аман өһө 11:30, Аман өһө 15:4

* 13:13 Ким этиллибит тылы ылыммат, ол өлөрүн оҥостор – Эбэтэр, Ким Таҥара Сокуонун ылыммат, ол өлөрүн оҥостор.

* 13:14 Бу кэрчик былыргы еврей тылынан суруллубут Библияҕа суох, кэлин гректии тылбааска эбии киирбит.

+ 13:14 Саал 35:10, Аман өһө 10:11

+ 13:16 Экклесиаст 10:3

+ 13:17 Аман өһө 25:13

+ 13:18 Аман өһө 15:31-32, Экклесиаст 7:5

+ 13:22 Аман өһө 28:8

* 13:23 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 13:24 Аман өһө 19:18, Аман өһө 22:15, Аман өһө 23:13, Аман өһө 29:17

+ 13:25 Аман өһө 10:3

+ 14:2 Аман өһө 2:15

+ 14:3 Аман өһө 12:6

+ 14:5 Тахсыы 23:1, Аман өһө 12:17

+ 14:6 Аман өһө 15:14

* 14:9 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 14:11 Аман өһө 3:33

+ 14:12 Аман өһө 16:25

+ 14:13 Экклесиаст 2:2, Лк 6:25

+ 14:19 Төрүт. 42:6,

* 14:20 …аймаҕа – Эбэтэр, ыала.

+ 14:20 Аман өһө 19:7, Аман өһө 19:4

+ 14:21 Саал 40:2, Аман өһө 29:7

+ 14:23 Аман өһө 21:5

* 14:24 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 14:27 Саал 35:10, Аман өһө 10:11, Аман өһө 13:14

+ 14:29 Аман өһө 15:18, Аман өһө 16:32, Аман өһө 19:11, Экклесиаст 7:8-9

+ 14:30 Аман өһө 4:22, Аман өһө 12:4

+ 14:31 Аман өһө 17:5

+ 15:2 Экклесиаст 10:13-14

+ 15:4 Төрүт. 2:9, Төрүт. 3:22, Аман өһө 3:18, Аман өһө 11:30, Аман өһө 13:12

+ 15:8 Аман өһө 21:27, Аман өһө 28:9, Экклесиаст 4:17

+ 15:10 Аман өһө 12:1

* 15:11 …анараа дойдуну – Былыргы еврейдии тиэкискэ Шеолу уонна Аваддону. Шеол уонна Аваддон – өлбүттэр баар дойдулара, анараа дойду.

+ 15:11 Аман өһө 27:20, Саал 43:20, Апос 1:24

+ 15:13 Аман өһө 17:22, Аман өһө 18:14

+ 15:14 Аман өһө 14:6

+ 15:16 Аман өһө 16:8, Экклесиаст 4:6

+ 15:17 Аман өһө 17:1

+ 15:18 Аман өһө 28:25, Аман өһө 29:22, Аман өһө 14:29

+ 15:19 Аман өһө 19:24, Аман өһө 22:5, Аман өһө 22:13

+ 15:20 Аман өһө 10:1, Аман өһө 29:3

+ 15:21 Аман өһө 2:14, Аман өһө 10:23,

+ 15:22 Аман өһө 11:14, Аман өһө 20:18, Аман өһө 24:6

+ 15:23 Аман өһө 25:11

+ 15:24 Кол 3:1-2

+ 15:25 Саал 67:6

+ 15:26 Аман өһө 6:18, Аман өһө 16:24

+ 15:27 Аман өһө 1:19, Аман өһө 23:4, 1 Тим 6:9, Аман өһө 17:23

+ 15:28 Саал 36:30, Аман өһө 10:31

+ 15:29 Саал 17:42, Саал 33:16

+ 15:30 Аман өһө 25:25

+ 15:32 Аман өһө 13:18, Экклесиаст 7:5

+ 15:33 Аман өһө 18:12, Аман өһө 29:23

* 16:1 Тугу оҥоруохтааххын торумнанаҕын эрээри, түмүк тылы Айыы Тойон этэр – Эбэтэр, Тугу этиэхтээххин торумнанаҕын эрээри, Айыы Тойон биэрбитин эрэ этэҕин.

+ 16:1 Аман өһө 16:9, Аман өһө 19:21, Мф 10:19, Лк 12:12

+ 16:2 Аман өһө 21:2, Аман өһө 24:12

+ 16:3 Саал 36:5

+ 16:4 Рим 9:22

+ 16:5 Аман өһө 6:17, Аман өһө 11:21, Аман өһө 28:20

+ 16:7 Төрүт. 26:28

+ 16:8 Саал 36:16, Аман өһө 15:16

+ 16:9 Аман өһө 16:1, Аман өһө 19:21, Аман өһө 20:24

+ 16:11 Аман өһө 11:1, Аман өһө 20:10, Аман өһө 20:23,

+ 16:12 Аман өһө 25:5, Аман өһө 29:14

+ 16:13 Аман өһө 22:11

+ 16:14 Аман өһө 19:12, Аман өһө 20:2

+ 16:15 Саал 71:6

+ 16:16 Аман өһө 3:14, Аман өһө 8:19

+ 16:18 Аман өһө 11:2, Аман өһө 18:12, Аман өһө 29:23

* 16:20 Үөрэнэр үөрэххин болҕой – Эбэтэр, Оҥорор дьыалаҕын өйдөөхтүк оҥор.

+ 16:20 Аман өһө 19:8, Саал 83:13

+ 16:22 Саал 35:10, Аман өһө 10:11, Аман өһө 13:14, Аман өһө 14:27

+ 16:24 Аман өһө 15:26

+ 16:25 Аман өһө 14:12

+ 16:26 Экклесиаст 6:7

+ 16:27 Аман өһө 6:12, Иак 3:6

+ 16:28 Аман өһө 26:20

+ 16:29 Аман өһө 1:10

+ 16:31 Аман өһө 20:29

+ 16:32 Аман өһө 14:29

+ 16:33 Апос 1:26

+ 17:1 Аман өһө 15:17

+ 17:2 Аман өһө 19:26

+ 17:3 Аман өһө 27:21, Саал 25:2,

+ 17:5 Аман өһө 14:31, Аман өһө 24:18

+ 17:6 Саал 127:6

+ 17:7 Аман өһө 6:17

+ 17:8 Аман өһө 18:16, Аман өһө 21:14

+ 17:13 Саал 34:12,

+ 17:14 Аман өһө 20:3, Аман өһө 25:8, 1 Фес 4:11

+ 17:15 Тахсыы 23:7, Аман өһө 24:24, Саал 93:21

+ 17:17 Аман өһө 18:24, Аман өһө 27:10

* 17:19 Ким аньыыны таптыыр, ол араллааны таптыыр; ким үрдүктүк туттар, ол охторун оҥостор – Эбэтэр, Ким араллааны таптыыр, ол аньыыны таптыыр; ким олбуорун үрдүк гына туттар, ол охторун оҥостор.

+ 17:19 Аман өһө 29:23

+ 17:21 Аман өһө 10:1, Аман өһө 19:13

+ 17:22 Аман өһө 15:13

+ 17:23 Аман өһө 15:27,

+ 17:25 Аман өһө 10:1

+ 17:27 Аман өһө 10:19, Экклесиаст 5:2

+ 18:4 Аман өһө 20:5

+ 18:5 Аман өһө 24:24,

+ 18:6 Аман өһө 10:13, Аман өһө 19:29, Аман өһө 26:3

+ 18:7 Аман өһө 10:14, Саал 63:8, Аман өһө 12:13, Экклесиаст 10:12

+ 18:8 Аман өһө 26:22

+ 18:10 Тахсыы 34:5-7, Саал 19:2, Саал 60:4

+ 18:11 Аман өһө 10:15

+ 18:12 Аман өһө 11:2, Аман өһө 16:18, Аман өһө 15:33, Аман өһө 29:23

+ 18:14 Аман өһө 15:13

+ 18:16 Аман өһө 17:8

* 18:19 Хомоппут быраатыҥ хатаммыт кириэппэс кэриэтэ – Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 18:20 Аман өһө 12:14, Аман өһө 13:2

+ 18:22 Аман өһө 12:4, Аман өһө 19:14, Аман өһө 8:35

* 18:24 Сорох сымыйанан доҕор-атас буолан кубулунар – Сорох былыргы тылбааска Элбэх атастаах алдьанар, эбэтэр, Сорох доҕордоһуу уһаабат.

+ 18:24 Аман өһө 17:17

+ 19:1 Аман өһө 28:6

+ 19:2 Аман өһө 21:5, Аман өһө 28:20

+ 19:3 Аман өһө 13:6

+ 19:4 Аман өһө 14:20

+ 19:5 Тахсыы 20:16, Аман өһө 21:28, Аман өһө 24:28, Аман өһө 25:18

+ 19:6 Аман өһө 29:26

* 19:7 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 19:7 Аман өһө 14:20

+ 19:8 Аман өһө 16:20

+ 19:9 Тахсыы 20:16

+ 19:10 Аман өһө 26:1, Экклесиаст 10:7

+ 19:11 Аман өһө 14:29

+ 19:12 Аман өһө 16:14, Аман өһө 20:2, Аман өһө 28:15

+ 19:13 Аман өһө 17:21, Аман өһө 21:9, Аман өһө 27:15

+ 19:14 Аман өһө 12:4, Аман өһө 18:22

+ 19:15 Аман өһө 6:9, Аман өһө 20:4, Аман өһө 20:13

+ 19:16 Аман өһө 13:13

+ 19:17 Аман өһө 22:9, Аман өһө 28:27, Экклесиаст 11:1, Мф 5:7

+ 19:18 Аман өһө 13:24

* 19:19 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 19:21 Аман өһө 16:1, Аман өһө 16:9,

* 19:22 Киһи биир бастыҥ өрүтэ – бэриниилээх буолуу – Эбэтэр, Иҥсэ буолуу – сааттаах суол.

+ 19:23 Аман өһө 10:16, Аман өһө 11:19

+ 19:24 Аман өһө 15:19, Аман өһө 22:13, Аман өһө 26:15

+ 19:25 Аман өһө 21:11

+ 19:26 Тахсыы 20:12

+ 19:29 Аман өһө 10:13, Аман өһө 18:6, Аман өһө 26:3

+ 20:1 Төрүт. 9:21, Аман өһө 23:29-32, Аман өһө 31:4, Эф 5:18

+ 20:2 Аман өһө 16:14, Аман өһө 19:12

+ 20:4 Аман өһө 19:15

+ 20:5 Аман өһө 18:4

+ 20:9 Экклесиаст 7:20, Иак 1:21, 1 Ин 1:8-10, Рим 3:23

+ 20:10 Аман өһө 11:1, Аман өһө 16:11, Аман өһө 20:23,

+ 20:12 Тахсыы 4:11, Саал 93:9

+ 20:13 Аман өһө 19:15

* 20:16 Иэстээх киһи иэһин-күүһүн тугунан да төлүүр кыаҕа суох буоллаҕына, таҥнар таҥаһын кытта тутан ылаллара.

+ 20:16 Аман өһө 22:26-27, Аман өһө 27:13

+ 20:17 Аман өһө 9:17

+ 20:18 Аман өһө 11:14, Аман өһө 15:22, Аман өһө 24:6

+ 20:19 Аман өһө 11:13

+ 20:20 Тахсыы 21:17, Аман өһө 30:11, Аман өһө 30:17

+ 20:21 Аман өһө 13:11

+ 20:22 Аман өһө 24:29, Рим 12:19, Саал 26:14

+ 20:23 Аман өһө 11:1, Аман өһө 16:11, Аман өһө 20:10,

+ 20:24 Аман өһө 16:1, Аман өһө 16:9, Аман өһө 19:21

+ 20:25 Экклесиаст 5:4

+ 20:27 1 Кор 2:11

+ 20:29 Аман өһө 16:31

+ 21:2 Аман өһө 16:2, Аман өһө 24:12, Лк 16:15

+ 21:4 Аман өһө 6:17

+ 21:5 Аман өһө 14:23, Аман өһө 10:4

+ 21:6 Аман өһө 20:21

+ 21:9 Аман өһө 19:13, Аман өһө 21:9, Аман өһө 25:24, Аман өһө 27:15

+ 21:11 Аман өһө 19:25

+ 21:13 1 Ин 3:17

+ 21:14 Аман өһө 17:8

+ 21:16 Саал 48:14-15

+ 21:18 Аман өһө 11:8

+ 21:19 Аман өһө 19:13, Аман өһө 25:24, Аман өһө 27:15

+ 21:22 Экклесиаст 7:19, Экклесиаст 9:16, Экклесиаст 9:18

+ 21:23 Аман өһө 12:13, Аман өһө 13:3

+ 21:24 Саал 1:1, Аман өһө 1:22

+ 21:25 Аман өһө 13:4

+ 21:26 Мф 5:42

+ 21:27 Аман өһө 15:8,

+ 21:28 Тахсыы 20:16, Аман өһө 19:5

+ 21:30 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19

+ 21:31 Саал 19:7-8, Саал 32:17,

+ 22:1 Экклесиаст 7:1

+ 22:2 Аман өһө 29:13

+ 22:3 Аман өһө 27:12

+ 22:4 Аман өһө 3:16, Аман өһө 8:18

+ 22:5 Аман өһө 15:19

+ 22:6 Эф 6:4

+ 22:8 Гал 6:7

+ 22:9 Аман өһө 19:17

+ 22:10 Аман өһө 26:20

+ 22:11 Аман өһө 16:13

+ 22:13 Аман өһө 15:19, Аман өһө 19:24, Аман өһө 26:13

+ 22:14 Аман өһө 2:16, Аман өһө 23:27, Экклесиаст 7:26

+ 22:15 Аман өһө 13:24

+ 22:16 Аман өһө 28:22

+ 22:17 Аман өһө 5:1, Аман өһө 24:23

* 22:22 Куорат олбуорун айаҕа дьон-сэргэ саамай тоҕуоруһар сирэ этэ. Онно норуот аҕа баһылыктара кэлэн дьыаланы-куолуну быһаараллара, дьону сууттууллара, дуогабар түһэрсэллэрэ.

+ 22:22 Тахсыы 23:6,

+ 22:23 Аман өһө 23:11

+ 22:27 Аман өһө 20:16

+ 22:28 Аман өһө 23:10

+ 23:4 Аман өһө 28:20, Мф 6:19, 1 Тим 6:9-10, Евр 13:5

+ 23:5 Аман өһө 27:24, 1 Тим 6:17

+ 23:10 Аман өһө 22:28

+ 23:11 Аман өһө 19:25, Аман өһө 22:23

+ 23:13 Аман өһө 13:24, Аман өһө 19:18, Аман өһө 22:15

+ 23:17 Саал 36:1, Аман өһө 3:31, Аман өһө 24:1

+ 23:18 Аман өһө 24:14

+ 23:20 Аман өһө 20:1, Эф 5:18

+ 23:22 Тахсыы 20:12, Аман өһө 1:8

+ 23:27 Аман өһө 22:14, Аман өһө 2:16, Экклесиаст 7:26

+ 23:28 Аман өһө 7:12

+ 23:31 Аман өһө 20:1

* 23:33 …оччоҕо хараххын эрдээх дьахталларга хатыаҕыҥ – Эбэтэр, оччоҕо эҥин-эгэлгэ дьиктини-дьиибэни көрүөҕүҥ.

* 23:35 …диэҕиҥ… – Бу былыргы гректии тылбааска баар тыл кинигэ еврей тылынан суруллубут дьиҥнээх тиэкиһигэр суох.

+ 24:1 Саал 1:1, Саал 36:1, Аман өһө 1:15, Аман өһө 3:31, Аман өһө 4:14, Аман өһө 23:17, Аман өһө 24:19

+ 24:2 Саал 9:28

+ 24:4 Лк 16:11

* 24:5 Ким муударай, ол күүстээх, ким билиилээх, ол кыахтаах – Былыргы гректии тылбааска Муударай киһи буойуннааҕар күүстээх, билиилээх киһи бухатыырдааҕар кыахтаах.

+ 24:5 Аман өһө 21:22

+ 24:6 Аман өһө 11:14, Аман өһө 15:22, Аман өһө 20:18

+ 24:9 Саал 1:1, Аман өһө 3:34, Аман өһө 21:24

+ 24:10 Евр 12:3

+ 24:11 Саал 81:4,

+ 24:12 Аман өһө 16:2, Аман өһө 21:2, Саал 61:13, Рим 2:6

+ 24:13 Саал 18:11

+ 24:14 Аман өһө 23:18

+ 24:15 Саал 9:29

+ 24:16 Саал 36:24

+ 24:18 Аман өһө 17:5

+ 24:19 Саал 36:1, Аман өһө 23:17, Аман өһө 24:1

+ 24:20 Аман өһө 13:9

+ 24:21 1 Пет 2:17

+ 24:23 Аман өһө 18:5, Аман өһө 28:21

+ 24:24 Тахсыы 23:7, Аман өһө 17:15,

+ 24:28 Тахсыы 20:16, Аман өһө 19:5, Аман өһө 25:18

+ 24:29 Аман өһө 20:22

+ 24:34 Аман өһө 6:10-11, Экклесиаст 4:5

+ 25:1 Аман өһө 1:1, Аман өһө 10:1,

+ 25:5 Аман өһө 16:12

+ 25:6 Лк 14:8-11

+ 25:11 Аман өһө 15:23

+ 25:12 Саал 140:5

+ 25:13 Аман өһө 13:17

+ 25:14 Иуд 1:12

+ 25:16 Аман өһө 27:7

+ 25:18 Тахсыы 20:16, Аман өһө 12:18, Аман өһө 19:5, Аман өһө 24:28

* 25:20 Бааһыгар – Бу тыл былыргы гректии тылбаастан ылылынна. Былыргы еврейдии тиэкискэ суодаҕа.

+ 25:21 Мф 5:44

+ 25:22 Саал 139:11, Рим 12:20

+ 25:24 Аман өһө 19:13, Аман өһө 21:9, Аман өһө 21:19

+ 25:25 Аман өһө 15:30

* 25:27 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 26:1 Аман өһө 17:7, Аман өһө 19:10, Аман өһө 26:8

+ 26:3 Саал 31:9, Саал 31:9, Аман өһө 10:13, Аман өһө 19:29

+ 26:5 Мф 21:24-27

+ 26:8 Аман өһө 26:1

* 26:10 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 26:11 2 Пет 2:22

+ 26:12 Аман өһө 28:11, Аман өһө 29:20

+ 26:13 Аман өһө 22:13

+ 26:15 Аман өһө 15:19, Аман өһө 19:24

+ 26:20 Аман өһө 16:28, Аман өһө 22:10

+ 26:22 Аман өһө 18:8

+ 26:23 Саал 28:3, Мф 23:27

+ 26:27 Эсфирь 7:9, Саал 7:16, Экклесиаст 10:8,

+ 27:1 Лк 12:19-20, Иак 4:13-14

+ 27:4 Аман өһө 6:34

+ 27:5 Аман өһө 28:23

+ 27:6 Саал 140:5

+ 27:7 Аман өһө 25:16

* 27:9 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 27:10 Аман өһө 17:17

+ 27:11 Саал 118:42

+ 27:12 Аман өһө 22:3

+ 27:13 Аман өһө 20:16

+ 27:15 Аман өһө 19:13, Аман өһө 21:9, Аман өһө 25:24

* 27:16 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 27:18 1 Кор 9:7

+ 27:20 Аман өһө 15:11, Экклесиаст 1:8, Экклесиаст 4:8

+ 27:21 Аман өһө 17:3

+ 27:24 Аман өһө 23:5, 1 Тим 6:17

* 28:3 …баһылык – Эбэтэр, дьадаҥы киһи.

+ 28:3 Мф 18:30

+ 28:6 Аман өһө 19:1

+ 28:8 Тахсыы 22:25, Аман өһө 13:22

+ 28:9 Саал 65:18, Аман өһө 15:8

+ 28:10 Саал 7:16, Аман өһө 26:27

+ 28:11 Аман өһө 26:12

+ 28:12 Аман өһө 11:10, Аман өһө 28:28, Аман өһө 29:2

+ 28:13 1 Ин 1:9

+ 28:15 Аман өһө 19:12

* 28:17 Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 28:17 Төрүт. 4:12, Төрүт. 9:6

+ 28:18 Аман өһө 10:9

+ 28:19 Аман өһө 12:11

+ 28:20 Аман өһө 19:2, Аман өһө 21:5, Аман өһө 23:4

+ 28:21 Аман өһө 18:5, Аман өһө 24:23,

+ 28:22 Аман өһө 22:16

+ 28:23 Аман өһө 29:5, Аман өһө 27:5

+ 28:24 Тахсыы 20:12

+ 28:25 Аман өһө 13:10, Аман өһө 15:18

+ 28:27 Аман өһө 19:17

+ 28:28 Аман өһө 28:12

+ 29:1 Аман өһө 1:25, Аман өһө 6:15

+ 29:2 Аман өһө 11:10, Аман өһө 28:12, Аман өһө 28:28

+ 29:3 Аман өһө 10:1, Аман өһө 15:20, Лк 15:13, Лк 15:30

* 29:5 Доҕоругар ньылаҥныыр киһи кинини дэҥ үктэтэр – Эбэтэр, Доҕоругар ньылаҥныыр киһи дэҥ үктүүр.

+ 29:5 Аман өһө 28:23

+ 29:6 Саал 9:16

+ 29:7 Саал 40:2

+ 29:8 Аман өһө 11:11

* 29:10 Хаанымсахтар көнө киһини абааһы көрөллөр, ол эрээри кинини үтүө дьон көмүскүөхтэрэ – Эбэтэр, Хаанымсахтар көнө киһини абааһы көрөллөр, үтүө дьону өлөрө сатыыллар. Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 29:10 Төрүт. 4:5, Төрүт. 4:8

+ 29:11 Аман өһө 12:16

+ 29:13 Аман өһө 22:2

+ 29:14 Саал 71:4, Аман өһө 16:12

+ 29:15 Аман өһө 10:1, Аман өһө 17:25

+ 29:16 Саал 36:34, Саал 90:8, Саал 91:12

+ 29:17 Аман өһө 13:24

+ 29:18 Саал 73:9, Тахсыы 32:25

+ 29:20 Аман өһө 26:12

* 29:21 …кэлин баайгын былдьаан ылаары тииһиэҕэ – Эбэтэр, кэлин кинини уодьуганныыр кыаҕыҥ суох буолуо, кэлин кини эйиэхэ хомолто төрдө буолуо диэн өйдүөххэ сөп.

+ 29:22 Аман өһө 15:18

+ 29:23 Аман өһө 11:2, Аман өһө 16:18, Аман өһө 18:12, Аман өһө 15:33, Аман өһө 18:12

+ 29:25 Лк 12:4

+ 29:26 Аман өһө 19:6

* 30:1 Иакей уола Агур эппит иэйиилээх тыллара – Эбэтэр, Массаттан төрүттээх Иакей уолун Агур тыллара.

* 30:1 Айыы Таҥарам, олус да мин сырам-сылбам баранна! Олус да сырам-сылбам баранна, Айыы Таҥарам! Хайдах гынан бу киһи-хара буолан сылдьыах бэйэкэбиний? – Эбэтэр, Бу киһи Ифиилга, Ифиилга уонна Укалга маннык этэн турар. Былыргы еврей тылынан суруллубут тиэкис бу кэрчигин ис хоһооно чуолкайа суох.

+ 30:4 Ин 3:13,

+ 30:5 Саал 11:7, Саал 17:31, Саал 3:3, Аман өһө 2:7

+ 30:6 Арыл 22:18

+ 30:8 Мф 6:11, 1 Тим 6:8

+ 30:9 Саал 77:11, Саал 105:21,

+ 30:10 Экклесиаст 7:21

+ 30:11 Тахсыы 21:17, Аман өһө 20:20

+ 30:12 Аман өһө 16:2

+ 30:13 Саал 100:5

+ 30:14 Саал 13:4

* 30:15 Ынах тыла үөн (пиявка) – еврейдии тыл суолтата чуолкайа суох.

+ 30:17 Төрүт. 9:22, Аман өһө 20:20

+ 30:18 Аман өһө 6:16

* 30:20 …эр дьону кытта көссүүлэһэн баран, суунан-тараанан кэбиһэр – Туруору тылбаастаатахха, аһаан-сиэн чалбардаан баран, уоһун-тииһин туора соттон кэбиһэр…

+ 30:22 Аман өһө 19:10

+ 30:25 Аман өһө 6:6-8

* 30:26 Хайа кутуйаҕа – Былыргы еврейдии тиэкискэ дамаан. Ол аата, үүтүнэн аһылыктанар, үксүн хайалаах сиргэ олорор хоруолук саҕа кыыл.

* 30:28 Ооҕуй оҕус – Эбэтэр, күлгэри.

* 30:31 …халыҥ сэриитин иннигэр – Эбэтэр, норуотун иннигэр.

* 31:1 Лемуил ыраахтааҕы ийэтэ уолун үөрэтэн-такайан эппит иэйиилээх тыллара – Эбэтэр, Масса ыраахтааҕытын Лемуил ийэтэ уолун үөрэтэн-такайан эппит тыллара.

+ 31:3 Аман өһө 7:26

+ 31:4 Аман өһө 20:1, Экклесиаст 10:17, Эф 5:18

+ 31:6 Саал 103:15

* 31:10-31 Былыргы еврейдии тиэкис бу кэрчигэр акростих ньымата туттуллубут. Үтүөкэн дьахтарга анаммыт гимн хас биирдии устуруоката еврей алпаабытын уочараттаах буукубатыттан саҕаланар.

+ 31:10 Руфь 3:11, Аман өһө 12:4, Аман өһө 3:15

+ 31:15 Аман өһө 20:13

+ 31:20 Аман өһө 22:9

+ 31:31 Аман өһө 11:16

[1] Ветхий Завет – Эргэ Кэс Тыл кинигэлэрэ сахалыы толору тылбаастана иликтэрин быһыытынан ааттарын нууччалыы биэрдибит.