# Yıqsumulyun Muq’addasın Kitab

PBT

## Yıqsumulyun Muq’addasın Kitab


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© PBT; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


PBT

## Ögilyna Mugavile

### Ögilyna Mugavile

Ögilyna Mugavile


Ts'etta

Rut

1-Samuelin

2-Samuelin

Sıleymanın uvhiybı

Mə'əllim

Yunus

Habaquq

Malakiya


### Ts'etta

#### Ts'etta

Ts'etta


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Ts'etta ıxhaynbı

#### 1


Dyunyeyn itxhıniy

1Ts'etta Allahee xəybıyiy ç'iye itxhın[+]. 2Ç'iye aq'vabıdena q'əradniy vod. K'orane xhyanbışin oodun ciga miç'axdaniy vod. Allahın Rı'h xhyanbışil ooadniy alycaxxva. 3Allahee uvhiyn: «Hasre işix ixhecen». İşix ıxhayn. 4Allahık'le g'acuyn, işix yugda vod. Qiyğa Mang'vee işix miç'axıyvalike cura'an. 5Allahee işixıs «yiğınyiğ», miç'axıyvalis «xəm» dobı huvu. Xəm quvxha, miç'eediy qıxha; in ts'ettiyn yiğ ıxha.

6Qiyğa Allahee uvhiyn: «Hasre xhyanbışde yı'q'nee arka vuxhecen, xhyanbı sana-sançike cure'ecen». 7Həməxüdıd ıxhayn. Allahee arka haa'ana, arkayn, çik avuduniy oodun xhyanbı sana-sançike cura'anbı. 8Allahee mane arkays «xəv» do huvu. Xəm quvxha, miç'eediy qıxha; in q'öd'esın yiğ ıxha.

9Qiyğa Allahee uvhiyn: «Hasre xəək avudun xhyanbı sacigeeqa salecen, qeqquyn ciga g'acecen». Həməxüdıd ıxhayn. 10Allahee qeqquyne cigayk'le «ç'iye», xhyan sadıyne cigayk'lemee «deryahbıva» dobı huvu. Allahık'le g'acuyn, inəxüd yugda vod.

11Qiyğa Allahee uvhiyn: «Hasre ç'iyeyn aq'va xhınak qixhecen: toxumbınan ok'bı-alafbı, curayn-curayn meyvabı eyxhen yivar aleyle'ecen, toxumbıd meyvabışde ad ixhecen». Həməxüdıd ıxhayn. 12Ç'iyeyne aq'vayn alabı aleyli'inbı: toxumbınan ok'bı-alafbı, curayn-curayn meyvabı eyxhen yivarıd alyadıynbı, toxumbıd meyvabışde ad ıxha. Allahık'le g'acuyn, inəxüd yugda vod. 13Xəm quvxha, miç'eediy qıxha; in xhebıd'esın yiğ ıxha.

14Qiyğa Allahee uvhiyn: «Hasre xəəne arkee xəm yiğıke cura'an işixbı ixhecen. Mançin fəsilbı, yiğbı, senbı hagvecen. 15Hasre manbı xəə'əd işixbı ıxha, ç'iyelqa gyatk'vecen». Həməxüdıd ıxhayn. 16Allahee q'ölle xədın işartı hı'ı: yiğınyiğ vuk'lek ıkkeecenva xədın işartı, xəm vuk'lek vukkeecenva k'ınin işartı. Mang'vee xənebıd hı'iynbı. 17Allahee manbı xəəne arkeeqa gitk'ıniynbı, ç'iyelqa işix gehecenva, 18yiğıy xəm vuk'lek ıkkeecenva, işixıke miç'axiyvalla curee'ecenva. Allahık'le g'acuyn, inəxüd yugda vod. 19Xəm quvxha, miç'eediy qıxha; in yoq'ud'esın yiğ ıxha.

20Qiyğa Allahee uvhiyn: «Hasre xhyanbı nafas ileşşene karbışika gyatsts'ece, ç'iyeyl oo, xəə xətta şit'yar aleetxvecen». 21Allahee xhyanee eyxhen ç'ak'ın karbı, gırgıne curaylin baluğar, gırgın hadağvan nafas helen karbı, mançika sacigee gırgıne curaylin gırgın xılibışikan şit'yar itxhın. Allahık'le g'acuyn, inəxüd yugda vod. 22Allahee mançis xayir-düə huvu eyhen: «G'adı geed qeetxhe, deryahbışeedın xhyanbı gyatsts'e'e; şit'yarıd ç'iyeyne aq'val geed qeetxhecen». 23Xəm quvxha, miç'eediy qıxha; in xhod'esın yiğ ıxha.

24Qiyğa Allahee uvhiyn: «Hasre ç'iyeyne aq'vayn gırgıne curaylin nafas helen karbı: çavra-vəq'ə, hadağvan həyvanar, çolun həyvanar ixhnecen». Həməxüdıd ıxhayn. 25Allahee curayn-curayn çolun həyvanar, çavra-vəq'ə, ç'iyeyl hadağvan, gırgın nafas helen həyvanar itxhıniynbı. Allahık'le g'acuyn, inəxüd yugda vod.

26Qiyğa Allahee uvhiyn:

«Yişde k'op'yelyna,
Şak akarana insan ixhanas.
Hasre mang'vee deryahbışeene baluğaaşis,
xəəne şit'yaaşis, çavra-vəq'əys,
gırgıne ç'iyeyne aq'vays,
ç'iyeyl hadağvane gırgınçis xəbvalla hee'ecen».

27Allahee insan Cune k'op'yeyl irxhın,
Allahne k'op'yeyl irxhın,
Adamiyiy zəiyfa ipxhın[+].

28Allahee manbışis xayir-düə huvu, uvhiyn:

«Vuxooxe geeb qeepxhe,
ç'iyeyn aq'va gyatsts'e'e, man vuşun vod.
Deryahbışeene baluğaaşis, xəəne şit'yaaşis,
ç'iyeyl hadağvane gırgıne nafas helençis eysivalla hee'e».

29Allahee uvhiyn:

«Haane, ç'iyeyne aq'val toxum hoolen ok'bıd-alafbıd,
gırgıne yivaaşin meyvabı şos helenbı, oxhnecenva.
30Gırgıne ç'iyelyne həyvanaaşis, gırgıne xəəne şit'yaaşis,
gırgıne hadağvançis – nençeeyiy ı'mren nafas vod,
gırgınçiscad Zı oxhnecenva xhınakın ok'bı helenbı».

Həməxüdıd ıxhayn.

31Allahık'le g'ecen, itxhınin gırgın kar geed yugda vod. Xəm quvxha, miç'eediy qıxha; in yixhıd'esın yiğ ıxha.

#### 2

1İnəxüd, xəybışiniy ç'iyeyn, maane gırgıne karan itxhıniy ç'əvexhen. 2Allahee yighıd'esde yiğılqameen işbı ç'əvə'ənbı, yighıd'esde yiğıl, hı'iyne işbışiker curxha manzil haa'a. 3Allahee yighıd'esde yiğıs xayir-düə huvu, man yiğ mansa yiğbışike curuiyn, mane yiğıl gırgın ha'an işbı ç'əvü'ı', manzil haa'a.


Ts'eppiyne insanaaşin ipxhıniy

4Xəybıyiy ç'iye itxhıniyle qiyğiyna gaf: Rəbb Allahee xəybıyiy ç'iye itxhıniyle qiyğa, 5ç'iyeyne aq'val ok'bıyiy yivar ələə deşdiy. Rəbb Allahee gyoğiy g'ıxdevuva, sayid ç'iyee ezasda insan deşva, mançil-alla məxüd ıxha. 6Xhyanıd[*] ç'iyençeniy əlqəən. Mane xhyanıked ç'iyesın xhyanniy eyxhen.

7Manke Rəbb Allahee ç'iyeyne nyuq'vneke insan hı'ı, mang'une quşeeqa ı'mrene nafasna uf üvxü. Həməxürur insan üç'ür qıxha.

8Qiyğa Rəbb Allahee şargılyne Edenıl sa bağ ezu, irxhınna insanır maqa gixhxhı. 9Maa'ad Rəbb Allahee ç'iyeyl uftanda g'ecen, ittun oxhanas eyxhen meyvabınan xətta curayn-curayn yivar aleyli'ı. Mang'vee q'öble menne yivaaşik idyakarana bağıne yı'q'nee yiv oozu: sa yivene meyvabışe ı'mı'r hoole, mansançined meyvabışe yuguniy pisın ats'axhya'asın ats'al hele[+].

10Bağıs xhyan helena sa damaniy Edeneençe gyobatstse, mançeb mana yoq'ne cigeeqaniy bit'alooxhe. 11Mançine sançin do Pişon vod. Mana bıkırne Xavila ölkayne hiqiy-allançeniy gyobatstse. Maa'ad k'ınəəğə qı'ğəə[+]. 12İne ölkayn k'ınəəğə yugun vod. İnyaa'ad yugun evanan gatraniy gıranna eke oniksıb vooxhena. 13Q'öb'esde damayn do Gixonodun. Manab bıkırne Kuş ölkayne hiqiy-allançeniy gyobatstse. 14Xhebıd'esde damayn do Dəclə (Tigır) vodun. Mana Aşşur ölkayne şargıle gyobatstse. Yoq'ub'esda damab Fəratobna (Yefrat)[+].

15Rəbb Allahee insan Edenne bağeeqa giyxhena, man ezu, çikar ilekkecenva. 16Rəbb Allahee insanıs əmr hav'u uvhiyn: «Bağeene gırgıne yivaaşin meyvabı ıkkanang'a, oxhanas əxə. 17Saccu yuguniy pisın ats'axha'ane yivena meyva umooxhan, mana opxhunne yiğıl qik'asda».

18Rəbb Allahee meed eyhen: «İnsan sayrena ıxhay yugda deşod, Zı mang'usda cus sik'ına sa kumagçiy ixhanasda». 19Rəbb Allahee gırgın çolun həyvanarıd, xəən şit'yarıd nyuq'vneke ha'a. Qiyğa Allahee manbı insanne k'anyaqa adaylenbı g'aces, mang'vee nəxdun dobıyiy mançis heles. İnsanee nene həyvanıs nen doyiy gixhxhı, məxüdıd axvan. 20İnsanee gırgıne çavra-vəq'əys, çolane həyvanaaşis, xəəne şit'yaaşis do hele, saccu cus sik'ına kumag ha'asda iveeke deş. 21Mane gahıl Rəbb Allahee insan k'orane nik'eeqa g'ıxele. Mana nik'eenang'a, Rəbb Allahee mang'une mıglene t'eleyna sa alyapt'ı, çin cigad çurunuka gyatsts'ı'ı[+]. 22Rəbb Allahee insanıke alyapt'ıyne mıglene t'eleyke xhunaşşe irxhın. Yicir insanne k'anyaqa qarı.

23İnsanee uvhiyn:

«İlekke, ine yəqqees ıxhavud! İna bark'v yizde bark'una vob,
Çurud yizde çurunun vod.
Do „xhunaşşe“[*] ixhes,
Mana adamiyke alyart'uva».

24Mançil-alla adamee dekkiy yed g'alyabaççe, xhunaşşeyka eyxhe. Adamiyiy xhunaşşe sa vooxhe[+]. 25Adamiyiy cuna xhunaşşe – q'öyursana ts'elebniy vob, manbışis mançile naş qexhe deşdiy.

#### 3


Aadameeyiy Həvee hav'una bınah

1Rəbb Allahee itxhınne çolune həyvanaaşina, gırgınçile hiyləgarna xoçeniy vob. Xoçeyn zəiyfayk'le uvhiyn:

– Hək'edane, Allahee şok'le bağeene yivaaşina nençinacab meyva umooxhan uvhu[+]?

2Zəiyfee xoçeyk'le eyhen:

– Bağeene yivaaşin meyvabı oxhanas əxə. 3Saccu bağıne yı'q'neene yivene meyvabışde hək'ee Allahee uvhu: «Mançike umoyxhan, mançik sumoot'a, deşxhee, hapt'asınbı!»[+]

4Xoçeyn zəiyfayk'le uvhiyn:

– De'eş, nəxübcab hapt'as deş. 5Allahık'le ats'an, mane yivena meyva opxhuniyng'a, vuşun ats'al geed qixhes, yuguniy pisın ats'axhxha, Allah xhinne qeepxhes.

6Zəiyfayk'le g'ecen, mane yiven meyvabı oxhanasıd kara'ə vod, ulesqadıd yugda vod qöö, ats'al ıkkanang'usud ıkkanəxdıd. Mançil-allab məng'ee mana meyva qopxu, opxhanna. Qiyğab k'ane ulyorzulyne adamiys meyva hoole, mang'veeyib ooxhanna. 7Mane gahıl q'öng'ussana ats'al qadayle, ts'eleb vuxhay ats'axhxhen. Məxüd ıxha manbışe inciliyne t'eleyke cos tanalqanbı ha'a.

8Manbışik'le yiğıne serınne gahıl bağee iykaran Rəbb Allahın nıq' g'iyxhe. Manbı heepxı bağeene yivaaşine yı'q'nee dyuguleebaxhe. 9Rəbb Allahee Aadamılqa onu'u, qiyghanan:

– Ğu nyaane?

10Mang'vee eyhen:

– Bağeead yiğın nıq' g'ayxhı, ts'eler ıxhal-alla qərq'ı'n, dyugulyxhana.

11Rəbb Allahee eyhen:

– Şavaane vak'le ğu ts'eler ıxhay uvhu? Deşxhee, vas oxhanas q'adağa hav'uyne yivena meyvane opxhun?

12Aadamee eyhen:

– Zaka sacigee yixhecenva, Ğu hiyvuyne xhunaşşee mane yivene meyvayke zas huvu, zınab opxhunna.

13Rəbb Allahee zəiyfayk'le eyhen:

– Ğu hı'iyn hucoon?

Zəiyfee eyhen:

– Xoçeyn zı yəqqı'le qığeyhı, zınab opxhunna.

14Rəbb Allahee xoçeyk'le uvhiyn:

– Ğu in hı'il-alla,
gırgıne çavra-vəq'əyne, çolane həyvanaaşine yı'q'nee bed-düə alyapt'ı:
ı'mı'rvolle vuxhnel habğı nyaq'v ooxhanas.
15Zı, yiğneyiy zəiyfayne əreeqa,
vuşde kulyfatbışde əreeqa duşmaniyvalla abçes.
Şeng'une kulyfatın yiğne vuk'les ı'xəs,
ğunab mang'une mı'q'les üvxəs.

16Qiyğa Rəbb Allahee zəiyfayk'le eyhen:

– Vas vuxhnenang'a geeb xəppa əziyyat hevles,
uşaxar əziyyatıka vuxas.
Adamee valqa k'ırı gyaqqı vas ıkkiykanas,
Meeb mang'veecab xəbvalla vas haa'as.

17Qiyğa Rəbb Allahee Aadamık'leme uvhiyn:

– Ğu xhunaşşeyl k'ırı alixhxhı,
umooxhan uvhuna meyva opxhun.
Həşdeb val-alla nyaq'v bed-düə hav'u.
I'mı'rvolle əziyyatıka ğu vasın g'ık nyuq'vnel ha'as.
18Mançin vas zazaayiy ğı'ç'iy aleylya'as,
ğunad, ğu ezuyne ç'iyel hucooyiy alyadı man oxhanas.
19Nyuq'vnelqa sak'alasmee,
ligayne şinıka hı'iyn g'ık oxhanas.
Ğu nyaq'v vorna,
mançike alyart'uva,
ğu nyuq'vnelqar sak'alasda[+].

20Aadamee xhunaşşeyn do Həva (ı'mı'r) giyxhe. Mana ç'iyeyne aq'val vuxhaynbışda gırgıng'una yed yeexhe. 21Manke Rəbb Allahee Aadamılqayiy xhunaşşeylqa g'ekvayke tanalinbı hı'ı, alya'anbı.

22Qiyğa Rəbb Allahee uvhiyn:

– Haane, insanık'le yuguniy pisın hucoo ıxhay ats'axhxha, yişda sa xhinne qexhe. Hasre ı'mrene yivena meyva qopxu umooxhancen, gırgıne gahbışisır ımaxvacen![+]

23Vuc alyart'uyne nyuq'vnel işlemişxhecenva, Rəbb Allahee insan Edenne bağeençe g'e'eşşena. 24Mang'vee Eden bağıne şargılqa g'oramişa'an malaaikariy gırgıne suralqa iliyk'aran ts'ayıkan gılınc giyxhe ı'mrene yivelqa əəna yəq avqecenva.

#### 4


Gaabiliy Haabil

1Aadam xhunaşşe Həvayka g'alirxhu, mana vuxhne ayxu Gaabil (alyaart'una) uxu. Həvee eyhen: «Rəbbike zı insan pay xhinne alyart'u». 2Qiyğa məng'ee Gaabilyna çoc Haabil uxooxa. Haabil vəq'əbı uxhiyxhanna eyxhe, Gaabilir ç'iye ezana.

3Sabara vaxt ılğevç'uyle qiyğa, Gaabilee Rəbbis ç'iyeyl alyadıynçike pay abayle. 4Haabileeyid ts'etta syurunee ıxhayne nekke yugne vəq'əbışike adayle. Rəbbee Haabilir, Haabilee adıynbıd alyaat'anbı. 5Gaabilir, Gaabilee adıynbıd Rəbbee alyaat'a deş. Mançil-alla Gaabilis it'umba qəl vuxha, aq'va gyavaxana'a.

6Rəbbee Gaabilik'le uvhiyn:

– Nya'a qəl haa'a? Nya'a aq'va gyavaxanı'ı? 7Nya'a, yugna iş haa'axhee, Zı ilydyabat'aye? Yugna iş hidyaa'axhee, bınahın akkayne ögee gugu hav'u, ğu gozet ha'a. Mançin xuruş valqa vod, ğu mançis xəbvalla haa'as vukkan[+].

8Qiyğa Gaabilee Haabilik'le eyhen:

– Qora çoleeqa vüqqəs.

Maa'ad Gaabilee çoculqa xıl g'ot'ul, mana gek'ana.

9Qiyğa Rəbbee Gaabilike qidghın hı'iyn:

– Çoc Haabil nyaane?

Mang'vee eyhen:

– Ats'a deş. Nya'a, zı çocuna g'aravulyne vor?

10Rəbbee eyhen:

– Ğu hı'iyn hucoon?! Çocune eban ç'iyeençe Zalqa ona'a. 11Mane nyuq'vnen yiğne xıleke k'yapk'ınna çocuna eb hööğəs ghal aaqı. Mançil-allab ğu ine nyuq'vnel bed-düə alyabat'a. 12G'iyniyke şaqa ğu nimee yugda ç'iye ezveeyid, mançin vas ıkkanəxüdın kar heles deş. Ğu ciga deşda g'e'eşşuna xhinne ixhes.

13Gaabilee Rəbbik'le eyhen:

– Yizda cazaa ts'ıts'aa'asınçileb hexxaba vob. 14Haane, Ğu zı g'iyna ç'iyeyne aq'valer g'e'eşşena. Valer dyugulyxha, zı ciga deşda ixhes. Şavneyiy ögilqa qığeç'u, mang'veeyir zı gik'asda.

15Rəbbee mang'uk'le eyhen:

– De'eş, şavaayiy Gaabil gik'u, mang'uke yighne yəqqees qəl qığaahas.

Rəbbee Gaabililqa işaara giyxhe, mana qızaxxıng'vee gimek'acenva. 16Gaabil Rəbbike ark'ın Eden bağıne şargıl – Nod[*] eyhene cigee axva.


Gaabilyna nasıl

17Gaabil xhunaşşeyka g'alirxhu. Mana vuxhne ayxu, Xanok uxu. Mane gahıl mang'vee şaharniy alyaa'a. Şaharılqa, Xanokun, dixen do giyxhe. 18Xanokike İrad g'arayle. İradıker Mehuyael g'arayle. Mehuyaeliker Metuşael g'arayle. Metuşaeliker Lemek g'arayle.

19Lemekee q'öyre xhunaşşe hee'e. Sang'ı'n do Ada, mansəng'ı'nıd Tsillaniy vod. 20Adee Yaval uxu. Yaval çadıree aaxvanbışda, syuru havacenbışda ts'erriyna insan ıxha. 21Mang'une çocun do Yuvalniy. Mana lirayiy dyuttyak' əlivxüna ts'erriyna insan ıxha. 22Tsillee Tuval-Gaabil uxu. Tuval-Gaabilee yezakeyiy yivayke curayn-curayn əhtacbıniy ha'a. Mang'uqa Naama eyhena yiçuniy vor. 23Lemekee xhunaşşeeşik'le in uvhu:

«Adayiy Tsilla, zı eyhen g'ayxhe!
Lemekın xhunaşşer, yizde cuvabıl k'ırı alixhxhe:
Zak ciga hı'iynçil-alla zı sa adamiy gik'u,
zas ı'xiynçil-alla zı gade gik'u.
24Gaabilil-alla yighne yəqqees qəl qığaahasxhee,
Lemekıl-allab yights'ale yighne (77) yəqqees qəl qığaahas».


Şetiy Enoş

25Aadam meer xhunaşşe Həvayka g'alirxhu. Mana vuxhne ayxu, sa dix uxu. Mang'us Şet doyud gixhxhı, eyhen: «Gaabilee gik'uyne Haabilyne cigeeqana Allahee zas meerna dix huvu». 26Şetiqar sa dix eyxhe, doyud Enoş giyxhe.

Mane gahıl insanaaşe Rəbbis ı'bəədat ha'a giviyğal.

#### 5


Aadamıle Nühülqamee ıxhayn nasılbı

1Aadamne nasılın taarix inəxüd vod. Allahee insan iyxhanang'a, mana Cuk akarara irxhın. 2Mang'vee adamiyiy zəiyfa ipxhın. Manbışis xayir-düə huvu. İpxhınne yiğıl manbışis «insan» do gixhxhı[+].

3Aadamın vəşşe xhebts'al (130) sen g'adıyng'a, cuk akarana, cune k'op'yeylna sa dix ıxha. Doyud Şet giyxhe. 4Aadam, Şet ıxhayle qiyğa molyud vəşşe (800) senna axu. Mang'uqa mebın dixbıyiy yişbı vuxha. 5Aadam yüç'üd vəşşe xhebts'al (930) senna axu, qik'u.

6Şetıqa vəşşe xholle (105) sennang'a mang'us dix Enoş eyxhe. 7Enoş ıxhayle qiyğa, Şetee molyud vəşşe yighılle (807) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı. 8Şetee yüç'üd vəşşe yits'ıq'vəd (912) sen hı'ı, qek'a.

9Enoşuqa yüç'əl (90) sennang'a, mang'us dix Qenan eyxhe. 10Qenan ıxhayle qiyğa, Enoşee molyud vəşşe yits'ıxhvad (815) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı. 11Enoşee yüç'üd vəşşe xholle (905) sen hı'ı, qek'a.

12Qenanıqa yights'al (70) sennang'a, mang'us dix Mahalalel eyxhe. 13Mahalalel ıxhayle qiyğa, Qenanee molyud vəşşe yoq'ts'al (840) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı. 14Qenanee yüç'üd vəşşe yits'ılle (910) sen hı'ı, qek'a.

15Mahalaleliqa yixhts'ale xholle (65) sennang'a, mang'us dix Yered eyxhe. 16Yered ıxhayle qiyğa, Mahalalelee molyud vəşşe xhebts'al (830) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı. 17Mahalalelee molyud vəşşe yüç'əle xholle (895) sen hı'ı, qek'a.

18Yeredıqa vəşşe yixhts'ale q'ölle (162) sennang'a, mang'us dix Xanok ıxha. 19Xanok ıxhayle qiyğa, Yeredee molyud vəş (800) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı. 20Yeredee yüç'üd vəşşe yixhts'ale q'ölle (962) sen hı'ı, qek'a.

21Xanokuqa yixhts'ale xholle (65) sennang'a, mang'us dix Metuşelax eyxhe. 22Metuşelax ıxhayle qiyğa, Xanok xhebıd vəş (300) senna Allahne yəqqı'n ark'ın. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı. 23Xanokee xhebıd vəşşe xholle (365) sen hı'ı. 24Mana Allahne yəqqı'n ark'ın. Qiyğa mana Allahee insanaaşine yı'q'neençe Cusqa üç'ürra alyarat'a.

25Metuşelaxıqa vəşşe molyts'ale yighılle (187) sennang'a, mang'us dix Lamek ıxha. 26Lamek ıxhayle qiyğa Metuşelaxee yighıd vəşşe molyts'ale q'ölle (782) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı. 27Metuşelaxee yüç'üd vəşşe yixhts'ale yüç'üd (969) sen hı'ı, qek'a.

28Lamekıqa vəşşe molyts'ale q'ölle (182) sennang'a, mang'us dix eyxhe. 29Mang'vee dixın do Nüh (yik'bı huviy) gixhxhı, eyhen: «İne dixee, Rəbbee bed-düə hav'uyne ç'iyel, ts'ıts'a'ane əq'übabışee, yişde işbışee şas yik'bı heles»[+]. 30Nüh ıxhayle qiyğa, Lamekee xhod vəşşe yüç'əle xholle (595) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı. 31Lamekee yighıd vəşşe yights'ale yighılle (777) sen hı'ı, qek'a.

32Nühüs xhod vəş (500) sen qalesse, mang'us Sam, Ham, Yafəs donan dixbı vooxhe.

#### 6


Allahne ulele g'a'aytxhuyn dyunye

1İnsanar ç'iyeyne aq'val geeb qeebaxheng'a, manbışis yişbı vuxooxa, 2manbışde yişbışda micagiyvalla malaaikaaşik'le g'oocena. Cone yik'es yikkanna nenayiy məng'ı'ke xhunaşşe hee'e.

3Rəbbee eyhen:

– Yizın Rı'h insanee gırgıne gahbışis deş vod. Manbıb gırgıne gahbışisınbı deş vob. Manbışis huvuna ı'mı'r vəşşe g'ane (120) senıle hexxaba vuxhes deş.

4Malaaikaaşe insanaaşin yişbı haa'ane gahılib, mançile qiyğiyne dövurbışilib məxbın ç'ak'ın insanar ç'iyeyne aq'valqa vuxooxa vuxha. Manbı avaalıyne dövrun kuşdukurar, qıvaats'an insanar vuxha.

5Rəbbik'le g'ecen, ç'iyeyne aq'valyne insanaaşine ək'lee, fıkree pisvalla hav'uyle ğayrı vuççud deşud[+]. 6Mang'vee aq'va gyavaxan ha'a. Ç'iyeyne aq'valqa insanar ipxhınva, Mang'un yik' gyoyxhan[+].

7Rəbbee eyhen:

– İpxhınin insanar ç'iyeyne aq'vayle havaakal haa'asınbı. Man insanaaşika sacigee həyvanaaşined, ç'iyeyl hadağvançined, şit'yaaşined vuk'lelqa qalya'asın. İnsanar ipxhınva Yizın yik' gyotxhan.

8Saccu sa Nüh Rəbbine ulen aqqaqqa.

9Nühün taarix inəxüd vod:

Nüh qorkuna, məttın yik'nana cune nasılee insan ıxha. Mana Allahne yəqqı'lyniy vor. 10Nühüqa xhebiyre dix eyxhe: Sam, Ham, Yafəs.

11Allahne ulele dyunye g'e'exhxhan, pisvalin gyayts'e. 12Gırgın insanar qopkune yəqqı'le qığeepç'iynbı. Allahık'le g'ecen, dyunye badalxha vod.

13Allahee Nühük'le uvhiyn:

– Yizde ək'elee gırgınçin q'omıd hitxhır. Dyunye manbışde pisvalika gyatsts'ı. Mançil-allab Zı manbı ç'iyeyne aq'vayka sacigee havaakal haa'as. 14Vas goferne yiveke sa gamı he'e. Ad gozeer hı'ı, adğançed, g'adğançed yivena mızla qabğvee. 15Gamı inəxüd he'e: mançina xıliyvalla xhebıd vəş (300) xılekkum, əq'valla xhots'al (50) xılekkum, axtıvallab xhebts'al (30) xılekkum vuxhecen[*]. 16Gamıyne ooğançe sa xılekkum avud g'uly he'e. Mıgleked akka gixhxhe. Gamıyka avubna, yı'q'nekna, oona mərtaba vuxhecen. 17Zı ç'iyeyn aq'va q'ıfrımıka qadıyne xhineka alyaat'asın. Xəək avudun nafas alyaat'an gırgın kar hakkal ha'asın. Ç'iyeyne aq'valin gırgın kar qik'asın. 18Zı mugaavile saccu vaka ha'a: ğu dixbışika, xhunaşşeyka, sossaaşika sacigee gameeqa ılqeç'e. 19Vaka üç'üdda axvecenva, gırgıne həyvanaaşike nafas helenemeene karbışike q'öblena, vughulyna-xhuvulyna, gameeqa aleet'e. 20Q'öblena gırgıne şit'yaaşike, həyvanaaşike, ç'iyeyl hadağvançike vasqa qales, üç'üdda axvecenva. 21Vasqa oxhanas eyxhençike vasınıd, çisınıd se'e.

22Nühee gırgın kar Allahee uvhiyn xhinne ha'a.

#### 7


Q'ıfrım

1Rəbbee Nühük'le uvhiyn:

– Xizanıka sacigee gameeqa ılqeç'e. Yizde ögee, vale qorkuna ine nasılee deşor. 2-3Dyunyeyne aq'vayle cins g'ıts'maaq'vancenva məttıne həyvanaaşina yighıble q'öblena, xhalyne həyvanaaşina vughulyna, xhuvulyna alept'e. Gırgıne xəəne şit'yaaşinab yighıble q'öblena alept'e. 4Yighne yiğılee, ç'iyeyne aq'valqa yoq'ts'al (40) yiğnayiy yoq'ts'al xəmna gyoğiy gyoğa'as. İtxhınin nafasnan gırgın kar ç'iyeyne aq'vayle hakkal ha'asın.

5Rəbbee Nühülqa nəxübiy əmr hav'u, mang'vee gırgın kar həməxüdıd hı'iyn. 6Ç'iyeyn aq'va q'ıfrımıka qadıyne xhinen alyaat'uyng'a, Nühüqa yixhıd vəş (600) sen ıxha. 7Nüh, cuna xhunaşşe, dixbı, sossar sacigee xhyanıke g'attivxhanasdemee gameeqa ılqeebaç'enbı. 8-9Allahee Nühük'le uvhiyn xhinne, məttın, xhalin həyvanar, şit'yar, gırgın ç'iyeyl hadağvanbı q'öble-q'öblena, vughulynayiy xhuvulyna, Nühüka gameeqa ılqeedaç'enbı. 10Ç'iye yighne yiğıle q'ıfrımıka qadıyne xhinen alyaat'an.

11Nühüne ı'mrene yixhıd vəş'esde (600) senne, q'öb'esde vuzanee yits'ıyighad'esde (17) yiğıl məxdun q'ıfrımıkan gyoğiy gyooğa giyğal, itteyhesğu, xəən g'uleppı aaqı. Gırgıned k'oralybışeençe xhyan ı'xı'yxə giyğal. 12Yoq'ts'al (40) yiğna, yoq'ts'al xəmna gyoğiy gyoğu.

13Mane yiğıl Nühüka sacigee cuna xhunaşşe, dixbı Sam, Ham, Yafəs, con xhunaşşer gameeqa ılqeebaç'enbı. 14Manbışika sacigee gırgın həyvanar: çavra-vəq'ə, çolun həyvanar, şit'yar, gırgın ileedaxvanbı, ç'iyeyl hadağvanbı, gameeqa ılqeedaç'enbı. 15Gırgın nafas ileşşenbı q'öblena Nühüka gameeqa ılqeeç'u. 16Allahee Nühük'le uvhiyn xhinne, gırgıne həyvanaaşina vughulynayiy xhuvulyna qabı. Manbışiqad qihna Rəbbee gamıyn akka qa'an.

17Q'ıfrım gibğılıyn yoq'ts'al (40) yiğ ıxhamee, xhyan geed qıxha gamı ç'iyeyle haly'etçuyn. 18Xhyan geed ooqa ılqeç'e, gamıd xhinene aq'val ı'ğiykar giyğal. 19Geed qıxhayne xhyanın, nekke axtın suvabıd çik avud g'alya'a. 20Xhyan yits'ıxhvalle (15) xılekkumna[*] suvabışile axtı qexhe. 21-22Ç'iyeyne aq'valin gırgın kar: şit'yar, çavra-vəq'ə, çolun həyvanar, hadağvanbı, insanar, nafas ileşşen gırgın qeek'an. 23Rəbbee ç'iyeyne aq'valin nafas ileşşen gırgın kar hakkal ha'an: insanaaşile otçu, çavra-vəq'ə, hadağvanbı, xəəne şit'yaaşilqamee nafas ileşşen gırgın kar gek'an. Saccu Nühiy mang'uka gameebınbı üç'übba axva.


Q'ıfrım ulyoozaraa'ana

24Xhyan ç'iyeyne aq'val vəşşe xhots'al (150) yiğna geed qıxhayle qiyğa,

#### 8

1Allahee Nühür, Nühüka gameedın gırgın çolun həyvanar, çavra-vəq'ə yik'el qalya'an. Allahee ç'iyeyne aq'valqa ablyav'uyne mıtsıka xhyanbı k'ıl qeedaxhe giyğal. 2Allahee k'oralybıyiy xəən g'uleppı ut'uma'anbı, gyoğiy ulyoyzaran. 3Xhyan ç'iyene aq'vayle ts'ıts'exhxhe giyğal. Vəşşe xhots'alyne (150) yiğıle xhyan k'ıl qexhe. 4Yighıb'esde vuzane yits'ı yighad'esde (17) yiğıl gamı Araratne suvabışil ulyoyzaran.

5Yits'ıd'esde vuzalqame xhyan k'ıl qexhe. Yits'ıd'esde vuzane ts'ettiyne yiğıl suvabışin vuk'ulybı g'ece giyğal. 6Nühee yoq'ts'alyne (40) yiğıle vuce hı'iyn gamıyn g'uly aaqı, 7qən g'avku. Xhyan qeqqvasme, qən ulyooxa, hapk'ın qavayle vuxha. 8Xhyan ç'iyene aq'vayle ts'ıts'xhay ats'axhxhesdemee, ine yəqqee Nühee qı'nerke[*] g'uxoole. 9Qı'nerkeyk'le givxasın ciga iveeke deş, ç'iye xhyanın aqqı eyxhe. Mana Nühüsqa gameeqa siviyk'al. Xıl hotku Nühee qı'nerke avqu, gameeqa abaççe. 10Yighılle yiğ ılğeç'uyle qiyğa, mang'vee qı'nerke sayib g'ookana. 11Exhalqana qı'nerke mang'usqa sapk'ılıyng'a, mançe k'uxhee xhınakna zeytunna t'ele avqu vooxhe. Manke Nühük'le ats'axhen, xhyan ç'iyeyne aq'vayle ts'ıts'xha vod. 12Yighılle yiğ ılğeç'uyle qiyğa, mang'vee sayib qı'nerke g'ookana, mane yəqqee mana mang'usqa siviyk'al deş.

13Ts'eppiyne vuzane ts'ettiyne yiğıl Nühüne ı'mrene yixhıd vəşşe ts'ettiyne (601) senee ç'iyeylin xhyan qeqqvan. Nühee gamıyn oodun ciga qottulıyng'a, ç'iye qeqqu g'ece.

14Q'öb'esde vuzane g'ayi yighad'esde (27) yiğıs, ç'iye bıkırda qeqqvan.

15Allahee Nühük'le uvhiyn:

16– Ğu yiğne xhunaşşeyka, dixbışika, sossaaşika sacigee gameençe qığeç'e. 17Vaka sacigeedın gırgın nafas ileşşenbı, şit'yar, həyvanar, ç'iyel hadağvanbı g'aqa qığe'e. Hasre ç'iyeyne aq'valqa aykkecen, g'adı geed qeetxhecen[+].

18Nüh cune xhunaşşeyka, dixbışika, sossaaşika sacigee gameençe qığeç'ena. 19Gırgın həyvanar, hadağvanbı, şit'yar, ç'iyene aq'valin nafas ileşşen gırgın kar çika sacigeedınçika gameençe qığeç'e.

20Nühee Rəbbis q'urbanbı allya'an ciga alya'a. Mançil mang'vee gırgıne məttıne həyvanaaşike, şit'yaaşike, gyooxhan ha'an q'urbanbı alya'a. 21Mançin yugun eva Rəbbis ı'xı'mee, Mang'vee cune yik'ee inəxüd uvhu:

– K'ılybanançile otçu insanaaşin fıkırbı yugunbı eyxhe deş. Manbışil-alla sayib ç'iyeys bed-düə haa'as deş. Həşde hı'iyn xhinne, gırgın nafas ileşşenbı hakkal ha'as deş[+].

22Dyunye ıxhaylette,
Ezuy-qiyşılıy, g'üməəla-mık'aala,
G'ı'l-q'ı'dı'm, xəm-yiğ
Ç'əvxhes deş.

#### 9


Allahee insanaaşika cuvab g'ats'ayk'van

1Allahee Nühüsiy Nühüne dixbışis xayir-düə huvu, manbışik'le uvhiyn:

– Vuxooxu geeb qeepxha ç'iyeyn aq'va gyatsts'e'e[+]. 2Ç'iyeylin gırgın həyvanar, xəədın şit'yar, hadağvanbı, deryahbışeedın baluğar şole qəq'ənasınbı, manbı vuşde xıleqa quvu. 3Nafas ileşşen gırgınbı şos oxhanas ixhecen. Nəxüdiy Zı şos şenke ç'iyel alyadıyn oxhanas huvu, həşded manbı hele[+].

4Saccu mançin çuru ebaka umoyxhan, mançee rı'h vodun[+]. 5Şavaayiy vuşda eb k'yav'u, şu ı'mreke hav'u, mana həyvan vuxheeyib, insan ixheeyir Zı hı'sab qeqqasın.

6Şavaayiy insanna eb k'yav'u,
Mang'unab eb insanne xıleke k'yavaak'anas.
Allahee insan Cune k'op'yel irxhınil-alla[+].

7G'abı geeb qeepxhe. Ç'iyene aq'valqa avkke, hexxeepxhe.

8Qiyğa Allahee Nühük'leyiy cune dixbışik'le uvhiyn:

9-10– Şoqab, şole qihniyne vuşde nasılıqab, gameençe qığeç'uyne gırgıne nafas ileşşençika: şit'yaaşika, çavra-vəq'əyka, çolune həyvanaaşika Zı mugaavile haa'a. 11Zı şoka inəxübna mugaavile haa'a: sayid inçile qiyğa q'ıfrımıka qadıyne xhyanın ç'iyeyne aq'vayka sacigee nafas ileşşenbı hakkal ha'as deş.

12-13Allahee uvhiyn:

– Yizda şokana, şoka ıxhayne gırgıne nafas helençika hav'uyne gırgıne gahbışisde mugaavileyn işaara in ixhes: xəybışeeqa gyuvxhuna Yizda xənevur[*]. 14Zı xəybışeeqa buludbı qali'iyng'a, buludıka sacigee xənevur g'yavaales, 15manke Zı şokayiy, gırgıne nafas helençika hav'une mugaavileyna fıkır ooxhanas. Sayid nafas ileşşenbı hakkal ha'asın q'ıfrımıka xhyan qales deş. 16Mısayiy xənevur qığevç'u, Zı mançiqa ilyakkı, ç'iyene aq'val nafas helene gırgınçika hav'una gırgıne gahbışisda mugaavile yik'el qavaalyaa'asda.

17Allahee Nühük'le meed eyhen:

– Yizın ç'iyeyne aq'val gırgıne nafas helençika hav'uyne mugaavileyna işaara haane.


Nühün dixbı

18Nüh cune dixbışika, Samıka, Yafəsıka, Hamıka gameençe qığeç'una. (Kana'an Hamna dixniy vor.) 19Mana xhebırsana Nühün dixbıniy vob. Ç'iyeyne aq'valqa ipxhınin gırgın insanar manbışike g'abı.

20Nüh giyğalna man cigabı eza. Qiyğa mang'vee maqa t'ımılen bağ adaççe. 21Mang'vee çaxır ulyodğu, p'iyan qıxha, cune çadıree ts'eler g'ılexha[+]. 22Kana'anne dekkık'le Hamık'le mana ts'eler g'acu, g'aqa qığeç'u, mançine hək'ee q'öne cune çocuk'le eyhen[+]. 23Sameeyiy Yafəsee tanalqan kar alyaat'u, cone mıgabışilqa atçu, yı'q'ı'hiyna aqa ikkeepç'ı, dekkıne ts'elene tanalqa adaççe. Manbışe aq'vabı menne suralqa sak'al hı'ı ıxha, dek ts'eler g'ımececeva.

24Nüh culqa qarımee, k'ınne dixee hı'iyn ats'axhxha, eyhen:

25– Kana'annıs bed-düə vuxhena,
cune xınıbışde həmbalaaşis həmbal ixhena.

26Mang'vee meed eyhen:

– Rəbbis, Samıne Allahıs, şukur vuxhena,
Kana'an Samıs həmbal ixhena.
27Allahee Yafəsın cigabı geed qa'anbı,
cune çocune Samıne çadırbışee axvana.
Kana'anır Yafəsıs həmbal ixhena.

28Nühee q'ıfrımıle qiyğa xhebıd vəşşe xhots'al (350) sen ha'a. 29Nühee yüç'üd vəşşe xhots'al (950) sen hı'ı, qek'a.

#### 10


Nühüne dixbışike g'abıynbı

1Nühüne dixbışin Samın, Hamın, Yafəsın nasılbı inbı vod. Q'ıfrımıle qiyğa manbışis dixbı vooxhe.[*]


Yafəsin dixbı

2Yafəsin dixbı:
Gomer, Magog, Maday, Yavan, Tuval, Meşek, Tiras.
3Gomerin dixbı:
Aşkenaz, Rifat, Togarma.
4Yavanın dixbı:
Elişa, Tarşiş, Kittim, Dodanim[+].

5Manbışiked adabışeeyiy deryahbışde mıgılybışee axvan milletbı qadı. Manbı cone cigabışeeqa ehevku, avayk'an. Manbışde gırgınbışiqa cona nasıl, cona miz vuxha.


Hamın dixbı

6Hamın dixbı:
Kuş, Misir, Put, Kana'an.
7Kuşun dixbı:
Seva, Xavila, Savta, Raama, Savteka.
Raamayn dixbı:
Şevayiy Dedan[+].

8Kuşus Nimrod donana sayır dix eyxhena. Mana ç'iyene aq'valyna ts'erriyna qıvaats'ına vuk'lek vukkekana ıxha. 9Nimrod Rəbbine ögil yugna k'onay ıxha, mançil-allad milletne yı'q'nee «Rəbbine ögil Nimrod xhineena yugna k'onayvaniy» eyhe. 10Nimrodne paççahiyvaleedın ts'ettiyn şaharbı inbıniy vod: Baabil, Erek, Akkad, Kalne. Mane şaharbışin gırgınbı Şinarne ölkeeniy vod. 11Mana ine cigabışeençe Aşşurne cigabışeeqa ark'ın, Nineva, Rexovot-İr, Kalax eyhen şaharbı ali'ı[+]. 12Sayıb mang'vee Ninevayneyiy Kalaxne yı'q'neena Resen eyhena xəbna şahar alyav'u.

13Misirıke g'adıyn nasılbı inbı vod:
Ludbı, Anambı, Lehavbı, Naftuxbı, 14Patrusbı, Kasluxbı (manbışike g'abıynbı Filiştinbı vobunbı), Kaftorbı.
15Kana'anıke g'abıynbı inbı vob:
ts'erriyna dix Sidon, Q'et, 16həməxbıb Yevusbı, Emorbı, Girgaşbı, 17Q'ivbı, Arqbı, Sinbı, 18Ervadbı, Tsemarbı, Xamatbı.

Qiyğa Kana'anın nasılbı hiqiy-allane cigabışeeqa ehekka. 19Kana'anbışin cigabı Sidonule Gazzayne k'anene Gerarılqamee, Sodomılqamee, Homoralqamee, Admalqamee, Leşayne k'anene Tsevoyimılqameeniy vod.

20İn Hamıke g'abıynbı cone nasılbışilqa, mizyaaşilqa, cigabışilqa, milletbışilqa, bit'aleepxhaynbıniy vob.


Samın dixbı

21Yafəsne xərne çocus Samıs dixbı vooxhe. Sam Evernayiy Everıke g'abıynbışda baba-didey eyxhe.

22Samın dixbı:
Elam, Aşşur, Arpakşad, Lud, Aram.
23Aramın dixbı:
Uts, Xul, Geter, Maş.
24Arpakşadıke Şelax g'arayle,
Şelaxıker Ever g'arayle.
25Everıs q'öyre dix eyxhe:
ts'erriyng'un do Peleg (bit'alxhay) ıxha, mang'une gahıl ç'iyene aq'valin insanar bit'aleebaxhenbı. Mang'une çocun doyud Yoqtan eyxhe.
26Yoqtanıke
Almodad, Şelef, Xatsarmavet, Yarax, 27Hadoram, Uzal, Diqla, 28Oval, Avimael, Şeva, 29Ofir, Xavila, Yovav g'abayle. Man gırgınbı Yoqtanıke g'abıynbı vuxha[+].

30Manbı şargıl Meşale Sefarne suralqane suvabınane cigabışee aaxva vuxha.

31İn Samıke g'abıynbı cone nasılbışilqa, mizyaaşilqa, cigabışilqa, milletbışilqa, bit'aleepxhaynbıniy vob.

32Cone dekkaaşis, milletbışis sik'ı Nühüne dixbışin nasılbı inbı vod. Q'ıfrımıle qiyğa manbışde milletbışin insanar ç'iyene aq'valqa ehevku.

#### 11


Mizyar Baabilee geed qıxha

1Bıkırne dyunyel sa miziy sa yuşe vuxha. 2İnsanar şargılqa qööng'ə, Şinarne ölkee manbışik'le q'adaal g'acu, maayib avxuynbı[+]. 3Sana-sang'uk'le: «Qudoora karpıç hı'ı yugda qecesva» uvhu. Manbışe g'ayeyne cigee karpıç, battağne cigeeyid g'ır alyaat'u. 4Qiyğad «Şas, sa şahariy q'om xəybışeeqa hiviyxharna gulle alyav'u, do qığahas, deşxhee mançeb ehevkasınbıva» uvhu.

5İnsanaaşe alyav'una şahariy gulle g'avces Rəbb avqa geç'e. 6Rəbbee uvhiyn: «Haane, manbışin gırgınbı sa milletinbı sa mizelenbı vob. Mançil-allad manbışe inəxübna iş haa'a gibğıl. Həşde manbışde yik'es hucooyiy ıkkan ha'as əxə. 7Qudoora geepç'ı manbışin mizyar alikka'as. Sang'vee uvhiyn mansanbışik'le mats'axhxhecen».

8İnəxüb Rəbbee manbı ç'iyeyne aq'valqa ehevkaa'anbı, şahar alyav'uyid ulyoyzaran. 9Rəbbee insanaaşin mizyar alikkı'il-alla mane cigayk'le Baabil (alikkı'iy) eyhe. Ç'iyeyne aq'vayne yoq'ne suralqab mançe ehevkaa'a.


Nühüna cule qiyğiyna nasıl

10Nühüne dixen Samın nasılın taarix inəxüd vod: q'ıfrımıka qadıyne xhinele q'ölle senna qiyğa, Samıqa vəş (100) sennang'a, mang'una dix Arpakşad yedike eyxhe. 11Arpakşad ıxhayle qiyğa, Sam xhod vəş (500) senna axva. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı.

12Arpakşadıqa xhebts'ale xholle (35) sennang'a, mang'us dix Şelax eyxhe. 13Şelax ıxhayle qiyğa Arpakşadee yoq'ud vəşşe xhebılle (403) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı.

14Şelaxıqa xhebts'al (30) sennang'a, mang'us dix Ever eyxhe. 15Ever ıxhayle qiyğa Şelaxee yoq'ud vəşşe xhebılle (403) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı.

16Everıqa xhebts'ale yoq'ulle (34) sennang'a, mang'us dix Peleg eyxhe. 17Peleg ıxhayle qiyğa, Everee yoq'ud vəşşe xhebts'al (430) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı.

18Pelegıqa xhebts'al (30) sennang'a, mang'us dix Reu eyxhe. 19Reu ıxhayle qiyğa Pelegee q'öd vəşşe yüç'ülle (209) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı.

20Reuqa xhebts'ale q'ölle (32) sennang'a, mang'us dix Serug eyxhe. 21Serug ıxhayle qiyğa Reu'ee q'öd vəşşe yighılle (207) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı.

22Seruguqa xhebts'al (30) sennang'a, mang'us dix Naxor eyxhe. 23Naxor ıxhayle qiyğa Serugee q'öd vəş (200) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı.

24Naxoruqa g'aye yüç'əd (29) sennang'a, mang'us dix Terax eyxhe. 25Terax ıxhayle qiyğa Naxoree vəşşe yits'ıyüç'əd (119) sen ha'a. Mang'us mebın dixbıyiy yişbıb vooxhenbı.

26Teraxıs yights'al (70) sen qalesse, mang'uqa in dixbıniy vob: İbram, Naxor, Haran.


İbram şavunbışdayiy eyxhe

27Teraxıke g'abıynbışin taarix inəxüd vod: Terax İbramna, Naxorna, Haranna dek ıxha. Haranıqa Lut donana sa dix ıxha. 28Haran, vuc ıxhayne ölkee – Xaldeyaaşine Ur şaharee qik'uyng'a, mang'una dek üç'ürraniy vor. 29İbrameyid Naxoreyid davatbı hı'ı. İbramne xhunaşşeyn do Saray, Naxorned xhunaşşeyn do Milka ıxha (Milkayiy İska Haranın yişbı vuxha). 30Sarays uşaxar vooxhe deşdiy.

31Teraxee dix İbram, Haranna dix eyxhena neva Lut, İbramna xhunaşşe yeexhena sos Saray cuka alyabat'a. Kana'anne ölkeeqa vüqqəva, manbı sanab Xaldeyaaşine Ur şahareençe avayk'ananbı. Manbı Xaraneeqa qabı, maayib aaxvanbı. 32Q'öd vəşşe xholle (205) sennang'a, Xaranee Terax qek'ana.

#### 12


Allahın İbram qort'uliy

1Rəbbee İbramık'le eyhen:

– Yiğın cigabı, xınıbı, dekkın xav g'aleççe, Zı vak'le hagvasde cigeeqa hoora[+].

2Vas xayir-düə hevles,
vake xədın millet g'ales,
do axtı qa'as,
yiğne doyuka xayir-düə hevles.
3Zı vas xayir-düə huvuynbışis xayir-düə,
bed-düə hav'uynbışis bed-düə g'axuvles.
Ç'iyeyne aq'valyne gırgıne milletbışe
valek'ena xayir-düə alyapt'as[+].

4İbram, Rəbbee eyhəxür, yəqqı'l gexha. Lutur mang'uka sacigee ayk'an. Xaraneençe qığeç'uyng'a, İbramıqa yights'ale xholle (75) senniy vod. 5İbramee Xaranee hı'iyn gırgın kar, xhunaşşe Saray, çocuna dix Lut, cun nukarar alyapt'ı, Kana'anne ölkeeqa yəqqı'l gexha. Manbı Kana'anne ölkeeqa hiviyxharanbı. 6İbram maa'ar, Şekem eyhene cigeene, More eyhene mı'qəsqa hiyxhar. Manke maa'ad Kana'anaaşin milletniy eyxhen. 7Rəbb İbramıs gyagu, uvhiyn:

– Zı ina ölka yiğne nasılıs hevles.

İbramee cus gyaguyne Rəbbis, maa'ad q'urbanbı allya'an ciga alya'a. 8Mançer Bet-Eline şargılyne suvabınane cigeeqa ayk'an. Maa'ab mang'vee çadır giviyxə. Çadırne garbıl Bet-El, şargılib Ğay eyhena şahar vooxhe. İbramee maa'ad Rəbbis q'urbanbı gyaat'an ciga ali'ı, ı'bəədat ha'a. 9İbram k'ırra-k'ırra mançer canubulqa, Negevne sahrayne suralqa ayk'an.


İbram Misiree

10İne ölkee it'umun mısvalybı xət qeetxhava, İbram sık'ınne gahıs Misirqa ayk'an[+]. 11Misireeqa hiviyxharang'a, mang'vee cune xhunaşşeyk'le Sarayk'le eyhen:

– Ğu geer uftanra yixhay, zak'le ats'an. 12Misirbışe ğu g'aycu, eyhesın: «İng'una xhunaşşevur». Manke manbışe zı gik'u, ğu üç'ürra g'alerçes. 13Hucoone ixhes, ğu manbışik'le eyhe, ğu yizda yiçu vor, yiğnemee zak sidyoot'a, üç'ürra g'alyaraççe[+].

14İbram Misirqa hirxhılymee, misiribışik'le mang'una xhunaşşe geer uftanra yixhay g'ecen. 15Zəiyfa g'aycuyne fironne, Misirne paççahne, insanaaşe məng'ı'ne micagiyvalina gaf fironus haa'a. Manar qiykekkana fironne sareeqa. 16Firon məng'ı'nimee İbramıkar yugra ıxha. Mang'uqa çavra-vəq'ə, əməler, devabı, nukar adamer, nukar yedar vooxhe.

17İbramne xhunaşşe Saraynimee Rəbbee fironneyiy fironne xaabınbışilqa xətta ık'arbı allya'a. 18Fironee İbram qort'ul, eyhen:

– İn hucoon ğu zak hı'iyn?! Nya'a Saray yiğna xhunaşşe yixhay ittevhu? 19Nişil-allane «yizda yiçuva» uvhu, məng'ı'ka davatbı ha'as hassır? Alert'e yiğna xhunaşşer, hoora!

20Fironee İbramiy cuna xhunaşşe, coqa vonnemeene karaka sacigee ölkeençe yəqqı'l hee'eva əmr haa'a.

#### 13


Lutıy İbram cureepxhaynbı

1İbram xhunaşşeyka, cuka vonne karaka sacigee Misirğançe qığeç'u, Negev eyhene sahreeqa ayk'an. Lutur mang'uka ıxha. 2İbramıqa manke geed çavra-vəq'ə, nuk'rayiy k'ınəəğə ıxha. 3Negevğançe qığeç'u, İbram k'ırra-k'ırra vucee şenke çadır güvxüyne cigeeqamee qaraylena. Man ciga Bet-El eyhene şaharneyiy Ğay eyhene şaharne yı'q'nee ıxha. 4Mana, şenke vucee q'urbanbı allya'asva ali'iyne cigaysqa hirxhıl, maa'ad Rəbbis ı'bəədat ha'a.

5İbramıka sacigeene Lutuqad çavra-vəq'əbı, çadırbı vodunbıniy. 6Sacigee aaxvasdemee, manbışiqa çavra-vəq'ə havacesın cigabı k'ıldabı ıxha, mançil-allab manbışisse sacigee aaxvas vəəxəs deşdiy. 7Manbışile ğayrı mane gahıl maa'ab Kana'anbıyiy Perizbıb aaxva vuxha. İbramın syuru uxhiyxhana'anbışdeyiy Lutun syuru uxhiyxhana'anbışde yı'q'nee aldapxhıniy gexha.

8İbramee Lutuk'le eyhen:

– Hasre yizdeyiy yiğne, yişin çavra-vəq'əbı uxhiyxhan ha'anbışde yı'q'nee aldatxhuniy gimexhacen, şi sa ebanbı vob. 9Gırgın cigabı yiğne ulene ögil dişeene? Qora cureepxhes. Ğu solulqa ark'ınee, zı sağılqa əlyhəəs. De'eş, ğu sağılqa ark'ınee, zı solulqa əlyhəəs.

10Lutee vuk'ul ooqa qav'umee, İordanne damayne mıglekın q'adaal g'acu. Mane gahıl mane cigabışis Misireene cigabışis xhinne, bıkırda Tsoaral eyhene cigeeqamee xhyan heles eyxhenniy. Man ciga Rəbbin bağ xhinne ıxha. Rəbbee manke Sodomıkıniy Homoraykın hı'ı deşdiy[+]. 11Lutee, cus İordanne damayne mıglekın q'adaal g'əyxə. Mana şargıne suralqa ayk'an. Məxüb sana-sang'uke cureebaxhenbı. 12İbram Kana'an axva, Lutme mane q'adaalilyne şaharbışee axva giyğal. Sodomılqamee cun çadırbı giyxənbı. 13Sodomee vooxhen insanar geeb yəqqı'le qığeepç'iynbı vuxha, manbışe Rəbbine ögil xəbna bınah haa'a vuxha[+].


İbram Xevron axva giyğal

14Lut İbramıke curxhayle qiyğa, Rəbbee İbramık'le eyhen:

– Vuk'ul ooqa qav'u, ulyorzulyne cigeençe şimalılqa, canubılqa, şargılqa, garbılqa ilekke. 15Vak'le g'ecen cigabı gırgıne gahbışis vasiy vake g'abıynbışis heles. 16Vake g'abıynbı ç'iyeylin tooz xhinne geeb qaa'as. Savussemecad ç'iyeylin tooz qətqəs əxeene, vake g'abıynbıb qəpqəs vəəxəsınbı. 17Oza, ine cigabışee q'omançe k'anyaqqamee ı'ğı'ykre, in cigabı Zı vas hele.

18İbramee cuna çadır alyapt'ı, Xevron eyhene şaharısqa qarayle. Mang'vee maa'ab Mamreyne mı'qəəşine k'ane çadır güvxü, Rəbbis q'urbanbı allya'an ciga alya'a.

#### 14


İbramee Lut g'attixhan ha'a

1Mane gahıl Şinarne paççahee Amrafelee, Ellasarne paççahee Aryokee, Elamne paççahee Kedorlaomeree, Goyimne paççahee Tidalee 2ine xhone paççahıka: Sodomne paççahıka Berayka, Homorayne paççahıka Birşayka, Admayne paççahıka Şinavıka, Tsevoyimne paççahıka Şemeverıka, Belayne (Tsoarne) paççahıka dəv'ə givğal haa'a. 3Mane xhone paççahee həşde Q'evana deryah eyhene cigee, Siddimne q'adaalil con g'oşunbı sacigeeqa sa'a. 4Manbı yits'ıq'valle (12) senna Kedorlaomerne xılek avub vuxha. Yits'ıxhebad'esde (13) sen manbı Kedorlaomerılqa g'elil qeepxha.

5Yits'ıyoq'vad'esde (14) sen Kedorlaomer cune suralyne paççahaaşika sacigee arı, Aşterot-Qarnayimee Rafabı, Hamee Zuzbı, Şave-Qiryatayimee Embı gyabaxanbı. 6Mang'vee Seirne suvabışil, El-Paranılqameen, sahrayne mıglekın Xorbıb gyabaxanbı. 7Qiyğa yı'q'əlqa sapk'ıl En-Mişpateeqa (Qadeşqa) avayk'an. Mang'vee gırgın Amalekbışin cigabı aqqaqqanbı, Xatsetson-Tamareebın Emorbı gyabaxanbı.

8Sodomna paççah, Homorayna paççah, Admayna paççah, Tsevoyimna paççah, Belayna (Tsoarna) paççah Siddimne q'adaalilqa abayle. Maa'ab manbışis 9Elamna paççah eyxhena Kedorlaomer, Goyimna paççah eyxhena Tidal, Şinarna paççah eyxhena Amrafel, Ellasarna paççah eyxhena Aryok qızaaxa. Yoq'uyre paççah xhong'uka maa'ab aldaaxhvan giviyğal. 10Siddimne q'adaalil gatranıka gyatsts'ıyn xandak'bı ıxha. Sodomne paççahıniy Homorayne paççahın eskerar heebaxamee, maqa g'a'abak'a, üç'übba avxuynbıb suvabışilqa heebaxa. 11Ğameepxhaynbışe Sodomıniy Homorayn oxhanas eyxhenmeen gırgın kar, gırgıncad kar alyaat'u avayk'an. 12İbramna çocuna dix, Lutur, Sodom eyxhe. Manbışe mana, mang'uqa vodunmeen gırgın kar coka qıkkekka.

13Dəv'eençe g'attirxhınne sang'vee arı, cühüt' İbramıs gaf haa'a. İbram Emorbışde Mamreyne mı'qəəşisnee axva ıxha. Mamreyqa Eşkolıy Aner donan çocar vuxha. Manbışin gırgınbı İbramne sural vuxha. 14İbramık'le cuna xını Lut merıng'une xılyaqa arxhuva g'ayxhı. Manke mang'vee cuka cune xaa yedike vuxhayn, aldaaxhvanas xəp qav'uyn xhebıd vəşşe yits'ımolyar (318) həmbal alyarat'a. Manbışika sacigee mana Dana eyhen cigeeqamee duşmanaaşiqa qihna gexha. 15İbramee cun həmbalar xəmde xhulenexheeyib desteeqa bit'alaa'a. Manbışe məxüd duşmanaaşikın ha'an. Üç'übba avxuynbıb Damask'ne şimalne suralyne Xovalqamee g'e'eebaşenbı. 16İbramee manbışe alyaat'uynmeen gırgın kar, çocuna dix Lutiy mang'un kar, yadariy milletcad yı'q'əlqa sak'al ha'a.


İbramıs paççah Melki-Tsedekiy Sodomna paççah qızaaxa

17İbram Kedorlaomeriy mang'ukane paççahaaşile ğamxha siyk'almee, Sodomna paççah «Paççahna q'adaal» eyhene Şaveyne q'adaalil mang'une ögilqa qığeç'u[+]. 18Maqa sayir Salimna[*] paççah Melki-Tsedek (qorkuvalina paççah) qarayle. Mana Allah-Ta'aalayna kaahin ıxha. Mang'vee gıneyiy çaxır adayle. 19Melki-Tsedekee İbramıs xayir-düə huvu, eyhen:

– Xəyiy ç'iye itxhınne Allah-Ta'aalee
İbramıs xayir-düə hevlecen.
20Duşmanar yiğne xılyaqa quvuyne
Allah-Ta'aalays şukur vuxhena.

İbramee vucee g'ayşuyne karana, yits'ınçina sa pay Melki-Tsedekıs hoole[+].

21Sodomne paççahee İbramık'le eyhen:

– Yizın insanar zas hevle, karme vas axvecen.

22İbrameeme Sodomne paççahık'le eyhen:

– Zı xəybıyiy ç'iye itxhınne Allah-Ta'aalalqa k'ın g'iysar, 23zı vake sa k'üvəna baağe deşxheene, g'ellinçina baağe alyapt'as deş, qiyğa vasse «Zı İbram karana hı'ıva» eyhes məxhecenva. 24Nukaraaşe otxhuninçile ğayrı, gırgın kar yiğın ixhecen. Zaka hapk'ıniynbışemee Aneree, Eşkolee, Mamree colqa gexhan aleet'ecen.

#### 15


Rəbbee İbramıka hav'una mugaavile

1Sabara gahıle İbramıs gyaguyne Rəbbee inəxdun cuvab eyhe:

– Qı'məyq'ən İbram.
Ğu havacesda Zı vorna,
Zı vas geed xədın mukaafat heles[+].

2İbramee uvhiyn:

– Zas, yizda Xudaavanda Rəbb, hucoone heles? Uşax zaqa deşin, yizın kar Damask şahareençene Eliezerıs axvas. 3Ğu zas uşax hidevuyl-alla, ina yizda xaana insan yizda varis ixhes.

4Rəbbee mang'us inəxdun alidghıniy qele:

– Mana yiğna varis ixhes deş, yiğna varis vake g'adıyn uşax ixhes.

5Qiyğa Rəbbee İbram g'aqa qığavhu, eyhen:

– Xəybışiqa ilekke, xənebı qətqəs əxəxhee qətqe. Vake g'abına nasılıb hamanimee xəbna vuxhes[+].

6İbramee Rəbbee uvhiynçilqa iman ha'a, mançil-alla Rəbbeeyir mana qorkuna insan xhinne hı'sab ha'a[+].

7Rəbbee İbramık'le eyhen:

– Vas in cigabı helesva, ğu Xaldeyaaşine Ur şahareençe qığavhuna Rəbb Zı vorna.

8İbramee Rəbbike qidghın ha'an:

– Yizda Xudaavanda Rəbb, nençene zak'le ats'axhes, in cigabı yizınbı ixhesva?

9Rəbbee mang'uk'le eyhen:

– Yizdemee sa vuç'e, sa ts'e, sayib g'arg able. Adıyne gırgınçiqa xhebılle sen ixhecen. Sayib qı'nerkeyiy k'urk'uray able.

10İbramee manbı gırgınbı gyaat'anbı. Qiyğad q'öne cigeeqa qı'ı sana sançine hiqa giyxhe. Saccu şit'yar mang'vee q'öne cigeeqa qidya'a. 11Çurunulqa qadıyn yırtıciy şit'yar İbramee g'e'eedaşenbı.

12Verığ k'yooçene gahıl İbram k'orane nik'eeqa ayk'an. Mang'ulqa sayangaba qəq'ənasda miç'axiyvalla k'yoose[+].

13Rəbbee İbramık'le inəxüd eyhe:

– İn vak'le ats'axhe, yiğna nasıl menne ölkee dağamiyvaleeyiy nukariyvalee yoq'ud vəş senna vuxhes[+]. 14Manbışike nukarar hav'uyne milletıke Zı hı'sab qeqqas. Mançile qiyğa yiğne nasılınbı mançe geed xətta karaka qığeepç'es[+]. 15Ğunab xıliyna ı'mı'r hav'u, q'əsvalee qik'as. 16Emorğançenbışin bınahbı inçe ğadaraa'asınbı xhinne geed qideetxhava, yiğna yoq'ub'esda nasıl inyaqa savk'alas.

17Verığ k'yooçu xəm quvxhayng'a, kuma q'ığəəna tanduriy ts'abı q'ığəəna yalav q'öna qı'iyne həyvanaaşine yı'q'neençe ılğooç'e.

18Mane yiğıl Rəbbee İbramıka hav'uyne mugaavilee inəxüd eyhe:

– Zı Misirne damayle xənne Fəratne damaysqameen ine milletbışin: 19-21Genbışin, Genizbışin, Gadmonbışin, Q'etbışin, Perizbışin, Rafabışin, Emorbışin, Kana'anbışin, Girgaşbışin, Yevusbışin cigabı yiğne nasılıs heles.

#### 16


Haacariy I'smı'ı'l

1İbramne xhunaşşeys Sarays uşax eyxhe deşdiy. Məng'ı'qa Haacar donana misirğançena nukarniy vor. 2Saree İbramık'le eyhen:

– Rəbbee zas uşax hele deşod. Yizde nukarıka g'alixhe, məng'ee zas uşax uxecen.

İbramee Sarayne cuvabıl k'ırı iliyxhen. 3Kana'anaaşine cigabışee yits'ılle senna avxuyle qiyğa, Saree cena nukar Haacar İbramıs xhunaşşe xhinne hiyvu. 4İbram Haacarıka g'alirxhumee, mana vuxhne eexva. Haacarık'le vuxhne yixhay ats'axhxhamee, Sarayqa ooğançe avqa ileeka giyğal. 5Saree İbramık'le eyhen:

– İn val-alla yizde vuk'lelqa qadı. Zı nukar vasqa tyuleeqa hiyvu. Məng'ı'k'le vuxhne yixhay ats'axhxhamee, mana zaqa ooğançe avqa ileeka girğıl. Hasre Rəbbeecad hagvecen, zı vale qorkura yixhay[+].

6İbramee Sarayk'le uvhiyn:

– Mana yiğna nukar yeexhe, vas hucooyiy ıkkan he'e.

Saree Haacar iğeeda giyğal. Nukar məng'ı'le heexvana.

7Rəbbine malaaikık'le mana sahree, xhyan ı'lqəəne cigayne k'ane iveeke. Man xhyan ı'lqəən ciga Şurqanne yəqqı's k'ane ıxha. 8Malaaikee məng'ı'ke qidghın ha'an:

– Sarayna nukar Haacar, nençen qarı, nyaqane əlyhəə?

Haacaree eyhen:

– Yizda xərna yeexhene Sarayne k'anençe heexva.

9Rəbbine malaaikee məng'ı'k'le eyhen:

– Yiğne xərıng'ısqa sayk'le, məng'ee eyhen he'e.

10Rəbbinecad malaaikee meed eyhen:

– Yiğna nasıl hamanimee xəp qaa'as, qəpqəs-ələpqəs vuxhes deş.

11Qiyğa Rəbbine malaaikee məng'ı'k'le sayid eyhen:

– Ğu həşde vuxhne vor,
vas dix ixhes.
Rəbbik'le ğu ts'ıts'ı'iyn uts'ur g'ayxhiyn.
Mang'un do I'smı'ı'l (Allahık'le g'ayxhiyn) gixhxhe.
12Şavussecar mana saq'vana'as əxəs deş.
Mang'un xıleppı gırgıng'ul,
gırgıng'unbıd mang'ul ixhes.
Mana gırgıne çocaaşikar qoda ixhes.

13Haacaree ceka yuşan ha'ane Rəbbis El-Roi (zı g'eecena Allah) do giyxhe. Məng'ee uvhiynniy:

– Hək'erar, inyaa'ar zak'le zı G'eecena g'acuna!

14Mane xhyan ı'lqəəne cigays Beer-Laxay-Roi[*] do mançil-alla giyxhe. Man ciga Qadeş eyheneyiy Bered eyhene cigabışde yı'q'nee vod.

15Haacaree İbramıs sa dix uxu. İbramee dixen do I'smı'ı'l gixhxhı. 16Haacaree I'smı'ı'l uxuyng'a, İbramıqa molyts'ale yixhılle (86) senniy vod.

#### 17


Sunnat mugaavileyn işaarat vodun

1İbramıqa yüç'əle yüç'üd (99) sennang'a, mang'us Rəbb gyagu, uvhiyn:

– Gırgın əxəna Allah (El-Şadday) Zı vorna. Yizde yəqqı'n hohre, məttın yik'nana ixhe. 2Mugaavile Yizdeyiy yiğne yı'q'neeqa gyuvxhu, vake g'abıynbı geeb xəp qaa'as.

3İbram aq'vahiyna ç'iyelqa gizyaraççe. Allahee mang'uk'le eyhen:

4– Yizde suralyna mugaavile vakana haane: Ğu geedne milletbışda dek ixhes. 5Zı vake geedne milletbışda dek ha'asva, g'iyniyle yiğın do İbram (xərna dek) deş, İbrıhım (xəppananbışda dek) ixhes. 6Yiğna nasıl geeb xəp qaa'as. Vake milletbı g'ales. Yiğne nasılee paççaharıb vuxhesınbı. 7Zı vakayiy vale qihnane yiğne nasılıka gırgıne gahbışisda mugaavile haa'a. Zı ixhes, yiğnayiy vale qihnane yiğne nasılbışda Allah. 8Vasiy vale qiyğiyne nasılbışis gırgıne gahbışis ğu alycaxvana Kana'anna ölka huvu, manbışda Allah ixhes.

9Qiyğa Allahee İbrıhımık'le uvhiyn:

– Yiğne suraleb, ğunay vale qiyğiyne nasılbışe mugaavilee nəxüdiy eyhe, həməxüd he'e. 10Vakayiy vale qiyğiyne nasılbışika hav'uyne mugaavileyn işaarat in vod: Gırgın adamer sunnat hav'u vuxhes. 11Sunnatın ç'ürüx g'ats'ak'vne. Sunnat Yizdeyiy vuşde mugaavileyn işaarat ixhes. 12Vuşde xaa yedike ıxhanar, menne milletbışiker alişşunar adameeşina insan molyulle yiğ ıxhamee sunnat he'e. 13Yiğne xaa yedike vuxhaynbıb, menne milletbışike alivşuynbıb sunnat hidyav'u g'ılymaa'a. Sunnat vuşde tanalin Yizde gırgıne gahbışisda mugaavileyn işaarat ixhes. 14Sunnat hidi'ına adameeşina insan mugaavile havaakal hav'uva, milletne yı'q'nee mexhecen.

15Allahee İbrıhımık'le meed eyhen:

– Xhunaşşeyk'le Sarayva immeyhe. G'iyniyke şaqa məng'ı'n do Sarra (printsesa) ixhes. 16Zı məng'ı's xayir-düə hevles: məng'ı'ker vas dix heles. Qiyğa məng'ı's sayib xayir-düə hevles: mana milletbışda yed yixhes, milletbışin paççahar məng'ı'ne nasıleençe qığeepç'es.

17İbrıhım aq'vahiyna gizerçu, əqəna ha'u, culed-alqa uvhiyn:

– Vəş sennane insanıs uşax eyxheye? Yüç'əl sennane Sarraysse uxas əxəye?

18Qiyğa İbrıhımee Allahık'le eyhen:

– Hasre saccu I'smı'ı'l xheeyir Yiğne xayir-düəyka üç'ürra axhvecen!

19Allahemee uvhiyn:

– Sarree, yiğne xhunaşşee vas dix uxas, doyud I'saq' (əqəna) gixhxhe. Zı mugaavile mang'ukab, mang'ule qihniyne nasılıkab gırgıne gahbışis havaacesda. 20Ğu I'smı'ı'lil-alla uvhiyn Zak'le g'ayxhiyn. Mang'usub Zı xayir-düə hevles, mang'uke g'abıynbı geeb xəp qaa'as. Mang'uke yits'ıq'vəyre (12) paççah g'avaales. Zı mang'uke xədın millet ha'as. 21Mugaavilemee Zı qööne sen ine gahıl Sarree vas uxasde I'saq'ıka haa'as.

22Allahee man İbrıhımık'le uvhu ooqa ts'ıts'xha.

23Manecab yiğıl İbrıhımee cune xaabın gırgın adamer: dix I'smı'ı'l, cune xaa yedike vuxhayn gırgın nukarar, menne milletbışike alivşuynbıb sacigeeqa sav'u, Allahee cuk'le uvhiyn xhinne, sunnat hav'u. 24İbrıhım sunnat hı'iyng'a mang'uqa yüç'əle yüç'üd (99) senniy vod. 25I'smı'ı'l sunnat ha'ang'a, mang'uqa yits'ıxhebad (13) senniy vod. 26İbrıhımiy I'smı'ı'l sa yiğıl sunnat hav'u. 27Cuka sa yiğıl, cune xaabın gırgın adamer, menne milletbışike alivşuynbı, cune xaa yedike vuxhaynbı gırgınbı sunnat haa'anbı.

#### 18


Xhebiyre mihman

1Rəbb İbrıhımıs yiğıne pırane gahıl Mamreyne mı'qəəşine avur, çadırne ghalee gyu'uriyng'a gyagva. 2Mang'vee vuk'ul ooqa qav'umee xhebiyre insan g'ooce. Manbı g'avcu, çadırene ghaleençe manbışde ögilqa g'adarxhun ç'iyelqamee k'yorzul eyhen:

3– Yizda xərna, zı ulen aqqıxhee, ulydyorzul yiğne nukarısse ılğımeç'e. 4Hasre g'elybı hoğalasın xhyan allecen, yivek avub gyuv're manzil hee'e. 5Şu vuşde nukarne çadırne k'anençevub ı'lğəə, zı şos sık'ınin gıney alles, oxhne yik' aqqecen. Mançile qiyğa şos vukkanxhee, hudoora.

Manbışe eyhen:

– Ğu eyhəxüd he'e.

6Sark'ıl mana ek'ra Sarraysqa çadıreeqa ayk'an. Məng'ı'k'le eyhen:

– Həşdexhinee xhebne xənne vexhxheedın[*] yugun urva alyaat'u xamır hı'ı, kokaybı qece.

7Mana mançe çavra-vəq'əysqa g'adarxhun sa kokna q'ıka avqu mek'vung'usqa qoole. Mek'vnar giyğalna ek'da oxhanasın kar ha'a. 8İbrıhımee qoocuna q'ıka, şor, nyak manbışde ögilqa qadı giyxhe. Manbışe man otxhanang'a, vucur cone k'ane yivek avur ulyoyzar.

9Manbışe qiyghıniyn:

– Yiğna xhunaşşe Sarra nyayxha?

Mang'vee eyhen:

– İnyaa'ar, çadıree vor.

10Manbışde sang'vee meed eyhen:

– Qööne ine gahıl zı vasqa meer ayresda. Manke yiğne xhunaşşeys Sarrays dix ixhes.

Sarra mang'une yı'q'əl, çadıreeqa əkkəəne cigee ulyorzul, k'ırı iliyxhe yixha. 11İbrıhımiy Sarra q'əsniy qeepxha. Sarrayn yadaaşik eyxhenbı ç'əveetxhaynbıniy. 12Məng'ee yik'ee əqəna hı'ı, eyhen:

– Zı g'art'una, məxbına xoşbaxtıyvalla vooxheyee? Yizda xərnar q'əs qıxha.

13Rəbbee İbrıhımıke qiyghanan:

– «Zı Sarra qəsra vor, zasse uşax uxas əxəye?» uvhu, nya'a məng'ee əqəna hı'ı? 14Nya'a, Rəbbisse ha'as dəxən vodunne? Qööne sen ine gahıl Zı vasqa sark'ıling'a, Sarrays dix ıxha ixhes[+].

15Sarree qərq'ı'niyvalin horbışika eyhen:

– Zı əqəna hı'ı deşdiy.

Rəbbee manke eyhen:

– De'eş, ğu əqəna hı'inniy.


İbrıhımee Rəbbike Sodomna şahar havaacecenva heqqa

16Mançe in adamer suğootsu Sodomusqa avayk'an. İbrıhımır ayk'anna manbı yəqqı'l haa'as.

17Rəbbee eyhen:

– Ha'asın kar İbrıhımılene dyugul ha'as? 18Hək'edad, İbrıhımıke xədın, gucnan millet g'ales, mang'ulek'ena gırgıne milletbışe xayir-düə alyapt'as[+]. 19Cule qiyğa yugun, qotkuyn ha'a Rəbbine yəqqı'n hophuriy dixbışis, cune xaabınbışis, xət qe'ecenva Zı mana g'əyxı'. Manke Zı Rəbbeeyid İbrıhımıs hucooyiy cuvab huvu, man ha'asın.

20Rəbbee eyhen:

– Sodomulqanayiy Homorulqana şikayat geebıb. Maane insanaaşina bınah geeb yı'q'navub[+]. 21Mançil-allar giç'u avqa ilyakkasda, Zalqa hiyxharanbı hək'enbıye, dişee.

22İnsanar sapk'ıl avayk'ananbı Sodomne suralqa. İbrıhımır axvana Rəbbine ögil.

23İbrıhım Mang'usqana qıxha eyhen:

– Hək'ebane, bınahnanbışika qopkuynbıb havaakal haa'as? 24Eyhes, ine şaharee xhots'al (50) qorkuna insan vor. Ğu mana hək'ebab havaakal haa'asdane? Mane xhots'alyne qorkune insannemee Ğu mane şaharne bınahıle ılyheç'es dişde? 25Ğu man hidya'a, qorkunayiy bınahnana sacigee gidek'a. Qorkunayiy bınahna Ğu sa hidya'a. İnimeen dyunye vuk'lek Ikkekkana, qorkura ixhes ıkkan![+]

26Rəbbee eyhen:

– Sodomne şaharee xhots'al qorkuna insan avaykee, manbışdemee ine cigayne bıkırra bınaheençe ılyheç'esda.

27İbrıhımee meed eyhen:

– Zı Yiğnemee yı'qiy tooz xhinnen sa kar ixheeyir, zı meed yik' hı'ı Xudaavandayke qiyghanan, 28xhots'alyna qorkuna g'ales xhoyre insan ivdekeene, mana xhoyre g'idiyxharva şahar havaakal haa'asdane?

Rəbbee eyhen:

– Yoq'ts'ale xhoyre (45) aveykeene, şahar havaakal haa'as deş.

29İbrıhımee meed qiyghanan:

– Maa'ar yoq'ts'al aveykeene, hucoone ha'as?

Rəbbee eyhen:

– Yoq'ts'alyung'unemeeyir set'as deş.

30İbrıhımee eyhen:

– Zı geer yuşanı'il-alla Xudaavandays qəl mooxhecen: maa'ar xhebts'al (30) aveykeene, nəxüdne ixhes?

Rəbbee uvhiyn:

– Maa'ar xhebts'alir aveykeene, vuççud ha'as deş.

31İbrıhımee eyhen:

– Zı meed yik' hı'ı Xudaavandayke in qiyghanan: maa'ar g'ayre (20) aveykeene, hucoone ha'as?

Rəbbee eyhen:

– G'ang'unemeeyib havaakal haa'as deş.

32İbrıhımee eyhen:

– Zı sayid eyheva Xudaavandays qəl mooxhecen, yits'iyre aveykeene, hucoone ha'as?

Rəbbee eyhen:

– Yits'ıng'unemeeyib havaakal haa'as deş.

33Rəbbee İbrıhımıka haa'ana gaf ç'əvav'u, ayk'anna. İbrıhımır cune çadıreeqa siyk'alna.

#### 19


Sodomıniy Homorun havaakal hav'uy

1Exheeqana Sodomeeqa şena q'öyre malaaik arayle. Lut şaharne akkaysana gyu'ur eyxhe. Manbı g'avcu, ayk'anna manbışde ögilqa. Qiyğar ç'iyelqamee k'yorzul 2eyhen:

– Yizın ç'ak'ınbı, qudoora, vuşde g'ulune xaa g'elybı hoğle, xəm g'eehe. Miç'eeb suğootsu gyapk'e vuşde yəqqı'lqa.

Manbışe alidghıniy qelen:

– De'eş, şi xəm kuçee g'aahas.

3Lutee geed eyheva, malaaikar qavaylenbı mang'une xaaqa. Lutee manbışis exhalyne otxhuniyka qecuyn gıney qadayle, manbışed oyxhanan. 4Manbı g'alyapk'asse, Sodom şaharın gırgın adamer mek'vung'ule otçu q'əsıng'ulqamee savaylenbı xaane hiqiy-alla.

5İnsanaaşe Lut qort'ul eyhen:

– G'iyna xəmde vasqa abıyn insanar nyavxha? Manbı şasqa qavaale, şi manbışika g'alyapk'as.

6Lut manbışisqa g'aqa qığeç'u, cuqad qihna akka qa'an. 7Mang'vee eyhen:

– Çocar, qəlasın hıma'a. 8Zaqa q'öyre adamiys hidyark'ınna yiş vor. Qavaales şosqa hucooyiy ıkkan he'e. Saccu ine insanaaşik sumoot'a, manbı yizde xaabın mihmanar vob.

9Adameeşe eyhen:

– Yı'q'əlqa ts'ıts'xhe! İne insanee menne cigeençe qarı şas yuguniy pisın xət qa'a. Vak manbışiled yı'q'ı'n ha'as.

Manbı Lutulqa hoohar, akka haq'var ha'as ıkkiykan. 10Manke xaane malaaikaaşe xıl hotku Lut aqa cosqa ts'ıts'ı, akka it'uma'an. 11Akkayne şene sural ulyobzurne insanaaşina k'ınnar, xərnar manbışe bı'rq' qaa'a. Mançil-alla insanaaşik'le akka iveeke deş.

12Malaaikaaşe Lutuk'le eyhen:

– Vaqa inya'ar merna vuşune vor? Dixbı, yişbı, yeznebı yiğne xizanın gırgınbı ine şahareençe qığee'e. 13Şi in ciga hakkal ha'asın. İne milletıle geed şikayatbı Rəbbik'le g'ayxhı. Mançil-alla Rəbbee şi g'axuvuynbı ina şahar havaakal haa'as.

14Lutee hark'ın yişbı haa'asde adameeşik'le eyhen:

– Zaraba hudoora ine cigeençe, Rəbbee ina şahar havaakal haa'as.

Yişbı haa'asde adameeşine fıkreeqa, Lutee coka dem haa'a vuxhesva qayle.

15Miç'eed qexheng'a, malaaikaaşe Lutuk'le eyhen:

– Ek'ra ixhe! Xhunaşşeyiy yişbı alyapt'ı ine cigeençe hoora. Deşxhee, şahar alytivk'al haa'amee şunab hapt'asınbı.

16Lut yı'q'ra ı'ğı'ykır. Rəbbina mang'ulqa rəhı'm qabıva, malaaikaaşe Lutur, cuna xhunaşşer, yişbıb xıleke avqu şahareençe qığaa'anbı. 17Manbı qığaa'ane gahıl malaaikaaşine sang'vee eyhen:

– Yı'q'əlqa ilydyakkı hivxe. İne Q'adaalil ulymoyzar, axtıne cigabışeeqa hivxe. Deşxhee, qik'u əəsda.

18Lutee manbışik'le eyhen:

– Yizın ç'ak'ınbı! Vuşde ulen ina nukar aqqı, şu mana g'attixhanı'iyka, zas haa'ana yugvalla geeb qav'u. 19-20Saccu hasre zı mane k'anene k'ınne şahareeqa hixu g'attixhanas. Man şu eyhen axtın cigabı geed əq'əna vod. Zı maqa hixharasse, balyaa zalqa hipxhır, zı gik'asda.

21Malaaikaaşine sang'vee Lutuk'le eyhen:

– Yiğnimee manıd ha'a, ğu eyhena şahar alytivk'al hidyaa'a. 22Ek'ra ixhe, maqa hixve! Ğu maqa hidirxhıl, zı sa kar ha'as deş.

Lutee mana şahar k'ınnava uvhiyl-alla, mançin do Tsoar (k'ınin) axva.

23Lut Tsoarqa hirxhıliyng'a, verığ ılqevç'u vooxhe. 24Rəbbee Sodomılqayiy Homoralqa ts'ayıkan xəənçe kukurt gyoğa'a. 25İne Q'adaalilin şaharbı, ç'iyel ələən gırgın kar, maa vooxhen gırgın insanar deşaa'anbı. 26Lutuna xhunaşşe yı'q'əlqa sark'ıl ileekımee, q'evane g'ayelqa siyk'al.

27Qinne yiğıl miç'eer İbrıhım oza qıxha Rəbbine ögil ulyorzulyne cigeeqa hayk'an. 28Mana mançe Sodomıqa, Homorıqa mançine hiqiy-allane Q'adaaliqa ilyakka. Mang'uk'le mane cigeençe xənne ts'ayıke ı'lqən xhinnen sa kuma g'ece.

29İne Q'adaalilin şaharbı hakkal ha'ang'a, Allahıs İbrıhım yik'el qarı, dişe Lut mançe hixu'u g'attixhana'a.


Lutuna q'öyre yiş

30Lut q'öne yişşeka Tsoareençe qığeç'u, suvabışee aaxva. Mana Tsoar axvas qəyq'ən ıxha. Mana q'öne yişşeka sa mağaree axva. 31Mang'une xərne yişşee k'ıning'ı'k'le eyhen:

– Yişda dek q'əs qıxha, gırgıng'uka xhinne, şaka g'alixhasda sa adamiy deşda. 32Qeera, dekkıs çaxır ulyoğu'ı, mang'uka g'alyapk'as, yişde dekkıke g'abına şaqab nasıl vuxhecen.

33Manbışe mane xəmde dekkıs çaxır ulyoğa'a. Xərna yiş dekkısqa iyç'u, mang'uka g'ıleexha. Dekkık'le mana mısa cusqa k'iyç'u, qığeyç'uycar ats'a eyxhe deş. 34Qinne yiğıl xərne yişşee k'ıning'ı'k'le eyhen:

– Zı sanıxha dekkıka g'alirxhu. Qeera, g'iynad mang'us çaxır ulyoğa'as, ğunar mang'usqa k'iyç'e, yişde dekkıke g'abına şaqab nasıl vuxhecen.

35Manbışe mane xəmded dekkısqa çaxır ulyoğa'a. K'ınna yişşir k'iyç'u, mang'uka g'ıleexha. Dekkık'le mana mısa cusqa k'iyç'u, qığeyç'uycar ats'a eyxhe deş.

36Məxür Lutuna q'öyursana yiş dekkıke vuxhne aaxva. 37Xərne yişşee sa dix uxu, cun doyud Moav (dekkıke) giyxhe. Mana həşde Moavbışda dek eyxhe. 38K'ınne yişşeyir sa dix uxu mang'un do Ben-Ammi (yizde ebang'una dix) giyxhe. Mana həşde Ammonbışda dek eyxhe.

#### 20


İbrıhımiy Avimelek

1İbrıhım mançe Negevne cigabışeeqa ayk'an. Mana Qadeşneyiy Şurune yı'q'nee axva. Qiyğa mana sabara gahna Gerar eyhene şaharee axva. 2İbrıhımee maa'ad cune xhunaşşeyne Sarrayne hək'ee «İna yizda yiçu vorva» uvhu. Gerarne paççahee, Avimelekee, insan g'axuvu, Sarra qiykekkana[+].

3Xəmde Allah Avimelekıs gyagu, uvhiyn:

– Qiykiyne xhunaşşeyl-alla ğu qik'asda, mana merıng'una xhunaşşe yixhal-alla.

4Avimelek məng'ı'k qet'u ıxha deş. Mang'vee eyhen:

– Xudaavanda, nya'a Vasse bınah deşin millet gik'as əxəyee? 5Mane insanee «İna yizda yiçu vorva» dişde uvhu? Zəiyfee yiceeyid «Mana yizda çoc vorva» uvhu. Zı man kar yik'eene qəlıke deş hı'ı, yizde xıleppışilib bınah deşda.

6Allahee mang'uk'le nik'ek eyhen:

– Zak'le ats'an, ğu man yik'eene qəlıke deş hı'ı. Mançil-allar Zı vas məng'ı'k xıl set'as hassır deş, Zı ğu bınahıke aqqı. 7Həşdeme, zəiyfa adamiysqa sayk'al hee'e, mana peyğambar vorna. Mang'vee yiğnemee düə haa'as, ğunar üç'ürra axvas. Ğu mana zəiyfa sayk'al hidey'eene, ğunar, yiğın milletıd aaxvas deş, hapt'asınbı[+].

8Avimelek miç'eer çakra oza qıxha, cun gırgın insanar sav'u, man gırgın manbışis yuşan ha'a. İnsanar mançile geeb qəvəyq'ənanbı. 9Avimelekee İbrıhım qort'ul, eyhen:

– Ğu şak hı'iyn hucoona? Zı yiğne ögil nena bınahne hav'u, ğu zalqayiy yizde paççahiyvalilqa ina xəbna bınah qav'u? Ğu zak hidya'asın kar hı'ı.

10Avimelekee meed İbrıhımık'le eyhen:

– Ğu man kar ha'amee, hucooniy yiğne fıkreençe ı'lğəə?

11İbrıhımee eyhen:

– Yizde ək'leençe «İnyaa'ab Allahıle qəpq'ı'niy deşud, xhunaşşeyl-alla manbışe zı gik'asdava» ılğeç'u. 12Mana hək'erar yizda yiçu vor: yişda dek sa vorna, yedyarme curaynbı. Zı mana hey'ı. 13Allahee zı dekkıne xaançe menne cigabışeeqa g'ıxelemee, zı məng'ı'k'le uvhiyn: «Zas inəxübna yugvalla hee'e: şi vüqqəsde cigabışee yizde hək'ee, „İna yizda çocva“ eyhe».

14Avimelekee İbrıhımıs çavra-vəq'ə, həmbal adameriy həmbal yadar huvu. Xhunaşşer Sarrar yı'q'əlqa seek'al hee'e. 15Avimelekee eyhen:

– Yizda ölka yiğne ulene ögil vob, vas nyaqayiy ıkkan maayir vasse axvas əxə.

16Qiyğa Sarrayk'le eyhen:

– İleeke zı yiğne çocus aazır (1000) nuk'rayn şekel[*] hele. Hasre mane nuk'rayn gırgınbışik'le val bınah devxhay hagvecen.

17İbrıhımee Allahıs düə haa'a, Allaheeyib Avimelekır, mang'una xhunaşşer, mang'un həmbal zəiyfabıb yug qaa'anbı: manbışisse meeb vuxhne aaxvas vəəxənbı[+]. 18Rəbbee, İbrıhımne xhunaşşeyl, Sarral-allaniy, Avimelekne xaan gırgın zəiyfabı vuxhne aaxvas dəəxəsınbı xhinne qav'u.

#### 21


I'saq'ın yedike ıxhay

1Rəbbee ögil uvhiyn xhinne, Sarrays yugvalla haa'ana. Mang'vee huvuyn cuvab aqqaqqan. 2Allahee uvhiyne gahıl, Sarra vuxhne ayxu, q'əsde İbrıhımıs dix uxu. 3İbrıhımee Sarrayke ıxhayne dixes I'saq' (əqəna) do giyxhe[+]. 4Allahee İbrıhımık'le cune əmree uvhiyn xhinne, mang'vee dix, I'saq' ıxhayne molyne yiğıle sunnat ha'a[+]. 5I'saq' yedike ıxhayng'a, İbrıhımıqa vəş senniy vod.

6Sarree uvhiyn:

– Allahee yizde aq'veeqa əqəna qali'ı! Man g'ayxhıyne gırgıng've zaka sacigee əqəna ha'as!

7Sarreecad meed eyhen:

– Şavaa İbrıhımık'le eyheyiy, ine q'əsvalee zı uşax uxu yic gyoqa'as? Haane, yicıd uxuyn!

8Uşax xət qıxha, nikneke gyarğılyna. I'saq' nikneke gyarğılyne yiğıl, İbrıhımee xədın otxhun-ulyodğuy hele.


Haacariy I'smı'ı'l g'e'eebaşenbı

9Sarrayk'le g'ecen, misirğançene Haacaree İbrıhımıke uxuyne dixee I'saq'ıle əqənavud ha'a. 10Sarree İbrıhımık'le eyhen:

– İna həmbal zəiyfayiy cena dix g'e'eepşe. Mane həmbal zəiyfayne dixes, yizde dixes I'saq'ıs xhinne, yiğın kar axvas deş[+].

11Mançike İbrıhımee it'umda aq'va givaxana'a, nya'as uvhee, I'smı'ı'lir mang'una dixniy vor.

12Allahee İbrıhımık'le eyhen:

– Gadeyliy həmbal zəiyfayl-alla ğu aq'va givaxan hımaa'a. Sarree vak'le eyhene gırgınçil k'ırı alixhxhe. I'smı'ı'like g'abıynbı deş, I'saq'ıke g'abıynbı yiğna nasıl vuxhes. 13Mane həmbal zəiyfayne dixeked millet g'alya'as, manar yiğna dixnançe.

14İbrıhım miç'eer çakra suğotsu, gıneyiy sa tuluğ xhinen alyaat'u, Haacarne mıgalqa hele. Qiyğa mang'vee Haacariy uşax yəqqı'l aa'a. Haacar əlyhəəme, Beer-Şevayne sahree ileekkana.

15Tuluğeedın xhyan g'att'umee, məng'ee dix ğı'ç'iyk avur gya'a. 16Qiyğar sa avhuyn vuk hixharasdemeena yəq apk'ın, «Dix nəxüriy qek'ava g'ımececenva» uvhu, geeşe giy'ar.

17Allahık'le gade geşşe g'iyxhen. Allahne malaaikın xəənçe Haacarılqa onu'u, eyhen:

– Haacar vak hucoona ıxha? Qı'meeq'ən, gade gyu'urne cigeençe Allahık'le mana geşşe g'ayxhiyn. 18Oza qiyxhe, yeera gade xılyaqa alert'e. Zı mang'uke xədın millet g'alya'as.

19Allahee Haacarın uleppı aaqa, məng'ı'k'le xhinekana kahrız g'ooce. Ark'ın, tuluğ xhinen gyatsts'ı'ı, gadeys ulyoğa'a.

20Allah mane gadeyka ıxha. Mana xər qıxha, sahree axva, mang'uke yugda vuk ayhena eyxhe. 21Mana Paranne sahree axva. Yedee mang'us Misirğançe xhunaşşe hee'e.


İbrıhımeeyiy Avimelekee cuvab g'ats'ayk'van

22Mane gahıl Avimelekeeyiy mang'une g'oşunne vuk'lel ulyorzulyne Pikolee, İbrıhımık'le eyhen:

– Ğu hucooyid he'ee, Allah vaka vor. 23Həşde inyaa'ad Allahne ögil ğu zas k'ın g'aysre, zasıy zake g'abıynbışis ğu qəlasın ha'as deş. Cuvab hele, zı vaka eyxhena xhinne, ğunar zakayiy ğu axvane cigabışde insanaaşika yugra ixhes.

24İbrıhımee «Zı k'ın g'iysaranva» eyhe.

25Avimelekne nukaraaşe avquyne kahrızıl-alla, İbrıhımee Avimelekık'le cuvab eyhe. 26Avimelekee eyhen:

– Man şava hı'ı ıxhay zak'le ats'a deş. Ğunad zak'le ats'axhxhı'ı deş, man zak'le həşde g'iyxhe.

27İbrıhımee çavra-vəq'ə g'əyxı', Avimelekıs hele. Məxüd manbışe cuvab g'ats'ayk'van. 28İbrıhımee cune vəq'əbışike yighıble vəq'ə curaa'a. 29Avimelekee İbrıhımık'le eyhen:

– İna ğu curav'una yighıble vəq'ə nəxbınane?

30Mang'vee eyhen:

– İna yighıble vəq'ə alept'e, mana kahrız zı alipk'ırva, mana yizda vobva, işaarat ixhecen.

31Mançil-allad mang'vee mane cigayn do Beer-Şeva[*] (k'ınena kahrız) giyxhe, manbışde q'öng'eesana maa'ad k'ın g'aysır[+].

32Məxüd Beer-Şevee cuvab g'ats'ayk'van. Mançile qiyğa Avimelekır, mang'une g'oşunne vuk'lel ulyorzulyna Pikolur mançe Filiştinbışde cigabışeeqa siviyk'al. 33İbrıhımee Beer-Şevee tamariskna yiv oozu, maa'ad Rəbbis, gırgıne gahbışil vorne Allahıs ı'bəədat ha'a. 34İbrıhım Filiştinbışde cigabışee menne cigabışeençe qarına xhinne geer axva.

#### 22


İbrıhım siliys ı'xı'

1Sabara gahıle Allahee İbrıhım siliys ı'xı'yxə.

Mang'vee «İbrıhımva!» ona'an.

İbrıhımee «Hooyva!» eyhe[+].

2Allahee mang'uk'le eyhen:

– Vas ıkkanna, vorna-deşda yiğna dix I'saq'ır alyart'u Moriya eyhene cigeeqa hoora. Zı vak'le haagvasde suval, dix gyoxhxhane'e, q'urbanna alle'e.

3İbrıhımee çakra miç'eeqana suğotsu cune əməleys palanbı ı'xı'yxə. Mang'vee cukasana q'öyre mek'vna həmbal, sayir dix I'saq' ıkkekka. Mang'vee q'urban gyooxhan ha'asın osbıd qaxı, yəq avqaaqana Allahee uvhiyne cigeeqa. 4Man ciga İbrıhımık'le xhebıd'esde yiğıl, vuk'ul ooqa qav'uyng'a, əq'ənançe g'ece. 5Mang'vee həmbalaaşik'le eyhen:

– Şu əməleyka inyaa aaxve, zı dixeka şaqa ı'qqəs. I'bəədat hı'ı, şosqa savk'alas.

6Q'urban gyooxhan ha'as qaxıyn osbı İbrıhımee cune dixene I'saq'ne mıgalqa hele. Ts'ayiy ç'ikad vucee alyaat'a. Cona q'öyre maqa əlyhəəng'ə, 7I'saq'ee dekkık'le İbrıhımık'le eyhen:

– Dek!

Mang'vee alidghıniy qelen:

– Dix, yizın k'ırı val vod.

I'saq'ee qiyghanan:

– Ts'ayiy osbı vodunbı, saccu q'urbanna beder nençene vuxhes?

8İbrıhımee eyhen:

– Dix, q'urbanna beder Allahee Vucee haagvasda.

İnbı sacigee avayk'ananbı. 9Manbı qavaylenbı Allahee mang'uk'le uvhiyne cigeeqa. İbrıhımee maa'ad q'urbanbı allya'an ciga ali'ı, çilqad osbı giyk'an. Qiyğar I'saq' ayt'ıl, mane q'urbanbı allya'ane cigalyne osbışilqa g'alya'a. 10İbrıhımee dix gik'asva xıl hotku ç'ika alyaat'a.

11Mane gahıl Rəbbine malaaikee xəybışeençe mang'ulqa ona'an:

– İbrıhım, İbrıhım!

Mang'vee eyhen:

– Zı inyaa vor!

12Malaaikee eyhen:

– Gadeyk simet'a! Mang'uk vuççud hıma'a! Həşde zak'le ats'axhxhayn, ğu Allahıle qəyq'ən vor, vaqa vornacar hamana sa dix, vucur ğu Cule qiykkın deş.

13İbrıhımee vuk'ul ooqa qav'umee, ğı'ç'ee gaçbı açatxırna sa g'arg g'ooce. İbrıhımee hark'ın, mana g'arg qabı, dixene cigee q'urbanna ablyaa'a. 14İbrıhımee mane cigayn do Yahve-İre (Rəbbee hagvasın) giyxhe. Mançil-allad həşdilqamee insanaaşe məxüd eyhe: «Vucee Rəbbee suval hagvasın».

15Rəbbine malaaikee xəybışeençe İbrıhımılqa onu'u, meed eyhen:

16– Rəbbee inəxüdud eyhe: «Ğu ina iş hav'uva, vornacar sa dix qidiykınva, Zı Yizde doyulen k'ın g'iysar: 17Zı vas hək'ebab xayir-düə hevles, yiğna nasıl xəədın xənebımee, deryahne hiqiy-allana g'um xhinne hexxaa'asda. Duşmanaaşin şaharbıd yiğne nasılınbı ixhes[+]. 18Ğu Yizde cuvabıl k'ırı alixhxhiyl-alla, dyunyeyne gırgıne milletbışe yiğne nasılıke xayir-düə alyapt'as»[+].

19İbrıhım siyk'alna cuka abıyne mek'vunbışisqa. Mançe manbı sacigee siviyk'alanbı Beer-Şeveeqa. İbrıhım Beer-Şevee axva.


İbrıhımne çocun Naxorun uşaxar

20Sabara gah ılğevç'uyle qiyğa, İbrıhımık'le eyhen:

– Milkayke yed yixha, məng'ee yiğne çocus Naxorus dixbı vuxu: 21ts'erriyna dix Uts, mang'una çoc Buz, Qemuel (Qemuel Aramna dek eyxhe), 22Kesed, Xazo, Pildaş, İdlaf, Betuel. 23(Betuelike yiş Rivq'a yeexhe.)

Man molyulle uşax Milkee İbrıhımne çocus Naxorus uxooxa[+]. 24Reuma donane mang'une həmbal zəiyfeeyib mang'us Tebax, Gaxam, Taxaş, Maaka donan dixbı uxooxa.

#### 23


İbrıhımee cuna xhunaşşe Sarra k'eyxha

1Sarree vəşşe g'aye yighılle (127) sen ha'a. Məng'ee manimeena ı'mı'r hav'u. 2Sarra Kana'anne cigabışeene Kiryat-Arbee (həşde mançin do Xevron vod) qeek'a. İbrıhımee Sarrays yas avqu, geşşena.

3İbrıhım qiyk'uyne xhunaşşeysse Q'etbışisqa ark'ın, eyhen:

4– Zı vuşde yı'q'nee menne cigeençe sık'ınne gahısva qarına vorna. Zas xhunaşşe k'eyxhasın ciga massa hele, zı mana k'eyxhes.

5Q'etbışe İbrıhımıs alidghıniy qele:

6– Yişda xərna, şal k'ırı alixhxhe: ğu yişde yı'q'nee Allahee gixhxhına xərna vor, yiğna xhunaşşer yişde nyaq'vbışde inekke yugunçee k'eyxhe. Yişde neng'uscad ğu xhunaşşe k'eyxhasın ciga qiykkanas deş.

7İbrıhım oza qıxha, mane cigayne milletne, Q'etbışde ögil, k'yoyzarna. 8Qiyğa manbışik'le eyhen:

– Şu, zı yizda xhunaşşe k'eyxhes hiyesarxhee, zal k'ırı alixhxhe: yizdemee Tsoxarne dixes Efronus miz k'ee'e. 9Mang'vee cun ciga ç'əvexhene cigeena Maxpelayna mağara zas massa hevlecen. Hasre mang'vee vuşde ulene ögil man ciga zı nyaq'v haa'asva bıkırne hək'is zas massa helecen.

10Efron Q'etbışde yı'q'nee gyu'ur eyxhe. Q'etğançene Efronee şaharne akkabışisqa sabıyne gırgıne Q'etbışde ögil İbrıhımıs inəxdın alidghıniy qele:

11– De'eş, yizda xərna, zal k'ırı alixhxhe: zı man cigayiy maana mağara vas hoole. Yizde milletne insanaaşine ögil zı hele. Hoora, yiğna xhunaşşe k'eyxhe.

12İbrıhım mane cigabışde milletıs meer k'yoyzarna. 13Qiyğa mang'vee, mane cigayne milletne ögil Efronuk'le inəxüd eyhe:

– Hucoona ixhes, zal k'ırı alixhxhe: mane cigayna hək' zake alept'e, xhunaşşe maqa k'eyxhas.

14Efronee İbrıhımıs alidghıniy qele:

15– Yizda xərna, zal k'ırı alixhxhe: mane cigayna q'iymat yoq'ud vəş (400) nuk'rayn şekel[*] vobna. Man yizdeyiy yiğne yı'q'nee hucoo eyxhen karne? Qiyeele, xhunaşşe k'eyxhe.

16İbrıhımee Efronne cuvabıl k'ırı alixhxhı, Q'etbışde ögil Efronee uvhiyn xhinne kar alişşu massa helenbışde g'apanıl yoq'ud vəş nuk'rayn şekel gyoodakke.

17Məxüd Mamreyne k'anedın Efronun Maxpeleedın ciga, maana mağara, maadın gırgın yivar 18şaharne akkabışisqa sabıyne Q'etbışde ögil İbrıhımınbı eyxhe. 19Mançile qiyğa İbrıhımee cuna xhunaşşe Sarra Maxpela eyhene cigeene mağaree k'eyxha. Mana mağara Kana'anne cigabışeene Mamree vob. Həşde mançin do Xevron vod. 20Məxüd Q'etbışe man cigayiy maana mağara İbrıhımıs nyaq'v ha'asın ciga xhinne massa hele.

#### 24


I'saq'ısda xhunaşşe

1İbrıhım q'əs qexhe. Rəbbee mang'vee ha'ane gırgıne karas xayir-düə huvu vuxha. 2İbrıhımee cune xaadın işbı ha'ane xərne həmbalık'le eyhen:

– Xıl yizde umayk avqa gixhxhı, 3Rəbbis, xəəneyiy ç'iyeyne Allahıs, k'ın g'aysre, zı axvane cigabışeençe Kana'anne içeeşike yizde dixes xhunaşşe hee'es deşva. 4Saccu yizde ölkeençe yizde xınıbışisqa hapk'ın, mançe yizde dixes I'saq'ıs xhunaşşe hee'es.

5Həmbalee mang'uk'le eyhen:

– İçiys zakasana ine cigabışeeqa qiyeeles diykkınee, hucoone ha'as? Eyxheyeene, yiğna dix ğu qarıyne cigabışeeqa qıkkees?

6İbrıhımee mang'uk'le eyhen:

– Nyaggah yizda dix maqa qıkmekka. 7Rəbbee, xəybışde Allahee, zı dekkıne xaançeyiy yedike ıxhayne cigabışeençe qığavhu. Mana zaka yuşan hı'ı, Mang'vee zas k'ın g'aysır in cigabı yizde nasıles helesva. Mang'vee Cun malaaik g'axıles, ğunar mançe yizde dixes xhunaşşe hey'ı qiyeeles. 8Mane içiys vaka qiyeeles diykıneene, ğu mankecar mane k'ınike g'attixhanasda. Saccu yizda dix maqa qıkmekka.

9Həmbalee mane işil-alla xıl cune xərıng'une İbrıhımne umayk avqa gixhxhı, k'ın g'iysar.

10Həmbalee cune xərıng'uke İbrıhımıke yits'ıble devayiy inekke yugun paybı alyaat'u, Aram-Naharayimeeqa (Mesopotamiyelqa), İbrıhımna çoc Naxor axvane şahareeqa ayk'an. 11Exhal yadar xhyan gyatsts'esva qığeepç'ımee, mang'vee cun devabı şaharne mıglekne xhyan ı'lqəəne cigaysne ulyoyzar ha'a.

12Qiyğa mang'vee düə haa'a:

– Rəbb, yizde xərıng'una İbrıhımna Allah, hucoona ixhes, g'iyna yizda iş sibık qee'e. Yizde xərıng'us İbrıhımıs Yiğna badal dyooxhena yugvalla haagve. 13Zı həşde xhyan ı'lqəəne cigaysnee ulyoyzar, ine şaharın içer inyaqa xhyan gyatsts'es vüqqə. 14Hasre məxüd ixhecen, zı içeeşine sang'ı'k'le eyhesın «Hucoona ixhes parç mıgayle gyaqqe, zı xhyan ulyoğas». Məng'eeyid alidghıniy quveene: «Ğunad ulyoğe, yiğne devabışisıd heles», manar Ğu yiğne g'ulunemee I'saq'nemee g'əyxı'na yixhecen. Məxüd zak'led Ğu yizde xərıng'unemee badal dyooxhena yugvalla hav'uva ats'axhxhes.

15Mang'vee düə hav'u ç'əvxha deşdiy, sayır Betuelyna yiş Rivq'a mıgal parçıka maqa ayreele. Betuel Milkayee uxuna Naxorna dix ıxha. Naxorur İbrıhımna çoc ıxha. 16İçiy yixhes geer micagna, adamiys hidyark'ınna içiy yixha. Mana xhyan ı'lqəəne cigaysqa giyç'u, parç xhinen gyatsts'ı'ı, ooqa ılqeeç'e.

17Həmbal məng'ı'ne ögilqa g'adarxhun, eyhen:

– Hucoona ixhes, yiğne parçeençe zas sık'ınin xhyan hele ulyoğas.

18İçee eyhen:

– Xərna, ulyoğe.

İçee zarada parç mıgayle gyaqqı, mang'us xhyan hele. 19Mang'us xhyan huvuyle qiyğa eyhen:

– Yiğne devabışisıd xhyan gyatsts'es mançinıd atsts'esınmeen ulyoğecen.

20İçee zarada parç axureeqa haç'ı'ı, xhyan gyatsts'esva meer avqa g'adeexhvan. Məng'ee həmbalne gırgıne devabışisın xhyan gyayts'e. 21İbrıhımna həmbal nıq' dena məng'ı'qa ilyakka ıxha, Rəbbee cune arıys xayir-düə huvuyeeva ats'axhxhes.

22Devabışe xhyan ulyodğu ç'əveetxhamee, mane insanee yı'q'valla sa beqanan[*] quşelqa qaa'ana k'ınəəğəykena ı'm, içiyne guçaaşilqan yı'q'valla yits'ılle şekelynan[*] ı'mər məng'ı's hele. 23Qiyğa eyhen:

– Zak'le eyhelan ğu şavna yişne? Yiğne dekkıne xaa şi xəm g'aahasda ciga vobnane?

24İçee mang'uk'le eyhen:

– Zı Betuelyna yiş vorna. Mana Milkayee Naxorus uxuna dix vor.

25Məng'ee meed eyhen:

– Şaqa ok'ub, yemıd geed vod, xəm g'aahasın cigad vodun.

26Manke mana insan q'aratsabışil gyu'ur, Rəbbis şukur hav'u, 27eyhen:

– Rəbbis, yizde xərıng'une İbrıhımne Allahıs, şukur vuxhena! Mang'vee badal dyooxhena yugvallayiy qopkuvalla cuke qiviykkın deş. Rəbbee zı q'omançecar yizde xərıng'une çocune xaaqa qarı.

28İçiy yedine xaaqa g'adarxhun, man ıxhaynbı yedis yuşan ha'a. 29Rivq'ayqa Lavan donana sa çoc ıxha. Lavan zaara g'aqa qığeç'u, mane xhyan ı'lqəəne cigaysneene İbrıhımne həmbalısqa g'adayxhvan. 30Mang'uk'le yiçeyne q'uşelyna ı'miy guçaaşilin ı'mər g'ece. Sayid yiçee Rivq'ee «Mana insan zaka məxür yuşan hı'ıva» uvhumee, mana g'adarxhun mane insanısqa qarayle. Mana xhyan ı'lqəəne cigee devabışde k'ane ulyorzul ıxha.

31Lavanee eyhen:

– Rəbbee xayir-düə huvuna insan, aqa ikkeç'e. Nya'a g'ar ulyorzul? Zı vasda goziy devabışda ciga qav'u vob.

32Mana insan xaaqa ikkeç'e. Lavanee devabışil alixhxhıyn gırgın kar q'əra qa'a, mançis ok'ıy yem hele. Mane insanısıd, mang'ukanbışisıd Lavanee g'elybı hoğalasın xhyan adayle. 33Manbışde ögilqa otxhuniy qadayle, mane insaneeme eyhen:

– Zı nişisiy arıva ittevhu zı otxhuniy oxhanas deş.

Lavanee eyhen:

– Eyhe.

34Mang'vee eyhen:

– Zı İbrıhımna həmbal vorna. 35Rəbbee yizde xərıng'us geeb xayir-düə huvu: mana karana hı'ı, mang'us çavra-vəq'ə, k'ınəəğəyiy nuk'ra, həmbalar, həmbal zəiyfabı, devabı, əməler huvu. 36Yizde xərıng'una xhunaşşe Sarra, q'əsqiyxhayne gahıl, məng'ee xərıng'us sa dix uxu. Yizde xərıng'veeyid cuqa vodun gırgın mang'us huvu. 37Qiyğad zasqa k'ın g'aysara'as alikkı, uvhiyn: «Zı axvane cigabışeençe Kana'anne içeeşike yizde dixes xhunaşşe himee'e. 38Ğu yizde dekkıne xaaqa, yizde ebanbışisqa hark'ın, mançe yizde dixes xhunaşşe hee'e». 39Zı xərıng'uk'le uvhiyn: «İçiy zakasana qidyareene, hucoone ha'as?» 40Mang'vee zas alidghıniy quvu: «Zı Rəbbine yəqqı'n əlyhəəva, Mang'vee vaka Cun malaaik g'axıles, gırgın yəqqə yugda ixhes, yizda ebana, yizde dekkıne xaançena, ğu yizde dixes xhunaşşe hee'es. 41Ğu yizde dekkıne xaaqa arımee, manbışe yizde dixes içiy hideyvee, manke ğu mane k'ınike g'attixhanasda».

42Zınar g'iyna xhyan ı'lqəəne cigaysqa qarı, düə hav'u: «Rəbb, yizde xərıng'una İbrıhımna Allah, hucoona ixhes, yizda yəq eeqe. 43Zı həşde xhyan ı'lqəəne cigaysne ulyorzul vor, içer inyaqa xhyan gyatsts'esıb vüqqə. Hasre məxüd ixhecen, zı içeeşine sang'ı'k'le eyhesın: „Hucoona ixhes, zas yiğne parçeençe ulyoğasın xhyan hele“. 44Məng'eeyid zak'le „Ğunad ulyoğe, yiğne devabışisıd hark'ın, gyatsts'esva“ uvheene, mana içiy yizde xərıng'une dixes Rəbbee g'əyxı'na xhunaşşe yixhecen». 45Zı yik'ee düə hav'u ç'əvxha deşdiy, sayır Rivq'a mıgal parç ana qarı, xhyan gyatsts'es giyç'u. Zı məng'ı'k'le uvhiyn: «Hucoona ixhes, zas xhyan hele». 46Məng'ee zarada mıgayle parç gyaqqı, uvhiyn: «Ğu ulyoğe, zı hark'ın, yiğne devabışisıd xhyan heles». Zınad ulyodğuyn, məng'eeyid yizde devabışis huvu. 47Zı məng'ı'ke qiyghıniyn: «Ğu şavna yişne vor?» Məng'ee zas alidghıniy quvu: «Milkee Naxorus uxuyne Betuelyna yiş zı vorna». Zınad məng'ı'ne quşelqayiy guçaaşilqa ı'mər qı'ı. 48Zı qiyğar q'aratsabışil gyu'ur, Rəbbis şukur hav'u. Mang'vee zı q'omançecar yizde xərıng'une çocune xaaqa qarı. Rəbbee zı yizde xərıng'une dixes çocuna neva hee'eceva məxüd hı'ı. 49Şu həşde zak'le eyhe, şos yizde xərıng'us yugvalla, qopkuvalla haa'as vukkannane? Şu zak'le man eyhe, zak'led ha'asın ats'a ixhes.

50Lavaneeyiy Betuelee mang'us inəxdın alidghıniy qele:

– Man Rəbbike ıxhayn kar vod. Şalqa ho'ovaye de'eşvaye uvhiy gexha deş. 51Haane Rivq'a yiğne ögil vor, manar alyart'u, hoora. Rəbbee uvhiyn xhinne, yiğne xərıng'une dixes xhunaşşe yixhecen.

52İbrıhımne həmbalık'le manbışe eyhenbı g'ayxhımee, mana Rəbbis ç'iyelqame k'yoyzarna. 53Həmbalee tanalqan karbı, k'ınəəğəbı, nuk'rabı qığı'ı, Rivq'ays hele. Məng'ı'ne çocusud, yedisıd gıranın karbı helenbı. 54Mang'veeyiy cune insanaaşe otxhun-ulyodğu, xəm maa g'aaha. Miç'eeb oza qeepxhayng'a, həmbalee eyhen:

– Zı yizde xərıng'usqa yəqqı'l he'e.

55İçiyne çoceeyiy yedee eyhen:

– Hasre içiy şakasana yits'ılle yiğnaxheeyir eexvecen, qiyğa iyeek'an.

56Həmbalee manbışik'le eyhen:

– Rəbbee zas yəq aaqımee, zı ıqmaqqa. Hasre yizde xərıng'usqa hixharas.

57Manbışe eyhen:

– Hiyeesre içiy qeet'alas, cen ghal g'ayxhes.

58Rivq'a qort'ul, məng'ı'ke qiyghanan:

– Ğu ing'uka əlyhəənane?

Məng'eeyid «Əlyhəənava» eyhe.

59Manbışe Rivq'a, məng'ı'ka ileekana, İbrıhımna həmbal, mang'ukan insanar yəqqı'l aa'a. 60Rivq'ays xayir-düə huvu, eyhen:

– Yişda yiçu, aazırne,
yits'ne aazırne uşaxıs yed yixhena!
Hasre yiğne nasılene ögil
duşmanaaşine şaharbışin akkabı hı'ğəkkaranbı!

61Rivq'ayiy məng'ı'n həmbal zəiyfabı devabışil aleepxı, İbrıhımne həmbalıka avayk'ananbı. Məxür İbrıhımna həmbal Rivq'a ana ayk'anna.

62I'saq' Beer-Laxay-Roi eyhene cigeençe qarayle, mana Negevee axva. 63Exha qexhemee, I'saq' çolune suralqa ayk'an. Mang'vee vuk'ul ooqa qav'umee, devabı qöö g'ece. 64Rivq'a vuk'ul ooqa qav'u, I'saq' g'acumee, mana devayle geeç'ena. 65Məng'ee İbrıhımne həmbalıke qiyghanan:

– Yişde ögilqava çoleeqa arına ina insan vuşune?

Həmbalee eyhen:

– Mana yizda xərna vor.

Manke kalağay alyapt'ı, məng'ee vuk'lelqa abaççe. 66Həmbalee vuk'lelqa qadıyne gırgınçina gaf I'saq'ıs haa'a. 67I'saq'ee Rivq'a cuna yed, Sarra, yeexhene çadıreeqa qiykekka, məng'ı'ke cus xhunaşşe hee'e. I'saq'ıs mana geer yikkiykan, cuna yed qiyk'uyle qiyğa məng'ee mang'us yik'bı hele.

#### 25


İbrıhımıke g'abıynbı

1İbrıhımee sa merna xhunaşşe hee'e. Məng'ı'n do Qetura ıxha. 2Qeturee mang'us inbı vuxooxa: Zimran, Yoq'şan, Medan, Midyan, İşbaq, Şuax. 3Yoq'şanıke Şeva, Dedan g'abayle. Dedanıke inbı g'abı: Aşşurbı, Letuşbı, Leumbı. 4Midyanın dixbı: Efa, Efer, Xanok, Avida, Eldaa. İnbışin gırgınbı Qeturayn uşaxar vob.

5İbrıhımee cun gırgın kar I'saq'ıs hele. 6Həmbal zəiyfabışde dixbışisme paybı hele. Qik'assecar mang'vee manbı I'saq'ısse şargılyne surabışilqa g'uxoole.

7İbrıhımee vəşşe yights'ale xholle (175) sen ha'a. 8Mang'vee xıliyna ı'mı'r haa'a, dyunyeyle ats'ı, q'əs qıxha qek'a. Məxür mana ahaleeqa ayk'an. 9Dixbışe I'saq'ee, I'smı'ı'lee mana Mamreyne k'anene Maxpela eyhene mağaree k'eyxha. Mana mağara Q'etbışda eyxhene Tsoxarne dixene Efronne cigeeniy vob. 10Man ciga İbrıhımee Q'etbışike alişşu ıxha. İbrıhımnab cune xhunaşşeyna Sarraynab nyaq'v maa'ab vuxha[+]. 11Allahee İbrıhım qik'uyle qiyğa mang'une dixes, I'saq'ıs, xayir-düə hoole. I'saq' Beer-Laxay-Roi eyhene cigee axva ıxha.


I'smı'ı'lin dixbı

12Sarrayne həmbalee misirğançene Haacaree İbrıhımıs uxuyne I'smı'ı'lyna nasıl ina vob. 13Çiçiqab qihna vuxuyne I'smı'ı'lyne dixbışin dobı inbı vod: I'smı'ı'lyna xərna dix Nevayot, Qedar, Adbeel, Mivsam, 14Mişma, Duma, Massa, 15Xadad, Tema, Yetur, Nafiş, Qedma. 16I'smı'ı'lin dixbı inbı vob. Manbışin dobı co aaxvane cigabışisiy xivaaşis huvu. Manbı cone yits'ıq'vəne (12) nasılen ç'ak'ınbı vuxha.

17I'smı'ı'lee vəşşe xhebts'ale yighılle (137) sen ha'a. Mana qek'ana, məxür mana ahaleeqa ayk'an. 18I'smı'ı'like g'abıynbı Xavila eyhene cigeençe Şur eyhene cigeeqameene cigee aaxva vuxha. Şur Aşşurqa əlyhəəme Misirne ögil vooxhe. Manbı çocaaşika aldaaxhvancab vuxha[+].


I'saq'ın dixbı – Yaaq'ubiy Esav

19İbrıhımne dixen I'saq'ın taarix inəxüd vod: I'saq' İbrıhımıke g'arı. 20I'saq'ee Paddan-Arameençe Aramğançene Betuelyna yiş, Lavanna yiçu Rivq'a hee'eng'a, mang'uqa yoq'ts'al (40) senniy vod.

21I'saq'ee xhunaşşe vuxhne ideexvava Rəbbis düə hav'u. Rəbbik'le I'saq'na düə g'avxhu, mang'una xhunaşşe Rivq'a vuxhne ayxu.

22Yedine vuxhnee uşaxar sıç'ooka giviyğal. Məng'eeyid «Nişil-allane in yizde vuk'lelqa qadıva?» uvhu, Rəbbike qiyghanas hiyeek'an. 23Rəbbee məng'ı'k'le eyhen:

– Yiğne vuxhne q'ölle millet vod,
Yiğne vuxhnençe q'ölle xalq' qığeç'es.
Sa xalq' manisa xalq'ıle gucuka ixhes,
Xərne çocee k'ıning'us g'ullux haa'as[+].

24Rivq'ayna uxasda gah qabıyng'a, ats'axhxhen məng'ı'ne vuxhne q'ömkaler vuxhay. 25Ts'erree uxuyne uşaxın g'ekva ç'əradaniy, sayir mana xhayıke hı'iyn kar xhinne xhırıra ıxha. Mançil-allad mang'un do Esav (xhırıra) giyxhe. 26Qiyğar manasa çoc Esavne mı'q'leyke at'irq'ın dyunyelqa qarayle. Mançil-allad mang'unud do Yaaq'ub (mı'q'leyke at'irq'ın) giyxhe. Manbı vuxhayng'a I'saq'ıqa yixhts'al (60) senniy vod.


Esav ts'erriyne dixvalike ılğeç'ena

27Çocar ç'ak'ı qeebaxhe: Esav yugna k'onay, xaa hüdöörəxəna insan eyxhe, Yaaq'ubır hexxan nıq' denana xaana insan eyxhe. 28I'saq'ıs Esavniyxhe geer ıkkiykanna, mang'vee ı'xı'yn həyvanar cus ıkkanəxüd eyxheva. Rivq'aysmee Yaaq'ubniyxhe ıkkiykanna.

29Sa yiğıl Yaaq'ubee yıq' haa'a. Esavır çoleençe orzul-ortul mıssıra qarayle. 30Esavee Yaaq'ubık'le eyhen:

– Mane ç'ərane karake sık'ınin zas hele oxhanas, mıs qıxha.

Mançil-alla mang'us q'öd'esın do Edom (ç'ərara) giyxhe. 31Yaaq'ubee eyhen:

– Manke ts'erriyna dixvalla zas hevle.

32Esavee eyhen:

– Zı mıssınçe qek'ang'a zas ts'erriyna dixvalla nişistannane?

33Yaaq'ubee eyhen:

– Ts'etta zas k'ın he'e!

Esavee k'ın g'assır ts'eppiyna dixvalla Yaaq'ubıs qoole. 34Yaaq'ubee Esavıs hüvəyna yıq'iy gıney hele. Esav otxhun-ulyodğu qığeç'u ayk'anna.

İnəxüb Esavne ulesqa ts'erriyna dixvalla kar xhinne qavayle deş.

#### 26


I'saq'iy Avimelek

1İbrıhımne gahılyna mısvalla xhineena, ölkee sa mebnab mısvalla vuxhana. I'saq' Gerar eyhene şahareeqa, Filiştinbışde paççahne, Avimelekne, k'anyaqa ayk'an[+]. 2Rəbb mang'us gyagu, eyhen:

– Misirqa ımayk'an. Zı vak'le uvhiyne cigee axve. 3İne ölkee menne cigayna xhinne axve. Zı vaka ixhes, vas xayir-düə hevles. Yiğne dekkıs İbrıhımıs k'ın g'aysır ha'asva uvhiyn karbı ha'asınbı: in gırgın cigabı vasiy vake g'abıynbışis heles[+]. 4Vake g'abıynbı xəədın xənebımee geeb qaa'as, in gırgın cigabı yiğne nasıles heles. Ç'iyene aq'valyne gırgıne milletbışe vake g'abıynbışile ğana xayir-düə alyapt'as[+]. 5İbrıhımee Yizde cuvabıl k'ırı alixhxhı, Zı uvhiynçika gyu'ur-oza qıxha, Yizde əmrbışil, g'aydabışil, q'aanunbışil k'ırı alixhxhı. Mançil-alla Zı in cigabı vas hele.

6I'saq'ır Gerar axva. 7Mane ölkayne insanaaşe I'saq'ıke cune xhunaşşeyne hək'ee qiyghınmee, mang'vee «İna yizda yiçu vornava» uvhu. Rivq'a geer micagrava, I'saq' «Mana yizda xhunaşşeva» eyhes qərq'ı'nna. Mang'vee culed-alqa eyhen: «Deşxheene, Rivq'al-alla ine ölkayne insanaaşe zı gik'asda»[+].

8I'saq' maa'ar geer axva. Yiğbışde sa yiğıl Filiştinbışda paççah Avimelek g'ulele horzulymee, I'saq' cune xhunaşşeyka huvaga g'ece. 9Avimelekee I'saq' qort'ul, eyhen:

– Mana yiğna xhunaşşevur. Nya'a ğu məng'ı'ne hək'ee «İna yizda yiçuva» uvhu?

I'saq'ee mang'uk'le qiyghanan:

– Məng'ı'l-alla zı g'ek'ava qərq'ı'n.

10Avimelekee eyhen:

– İn ğu şak hı'iyn hucoona? Yişde insanaaşina sa yiğne xhunaşşeyka g'alixhasse axu. Məxüb ğu şi bınaheeqa aa'asse avxu.

11Qiyğa Avimelekee milletılqa g'ayxha'a:

– İne insanıkiy mang'une xhunaşşeyk qet'una gidek'u g'alerçes deş.


I'saq' Avimelekıka yuşanexhe

12I'saq'ee mane cigabışee toxum qeehe, mane sen şagav vəş nəqqees ezuynçile geed eyxhe. Məxüb Rəbbee mang'us xayir-düə hoole. 13Mang'uke geed karnana insan eyxhe. Yiğ-yiğıle mang'un kar geed qexhe ıxha. 14Mang'uqa geed çavra-vəq'ə, həmbalar vobva Filiştinbışde ulen man alyaat'a deş. 15Dekkıne İbrıhımne gahıl mang'une həmbalaaşe alitk'uriyn gırgın kahrızbı Filiştinbışe nyaq'vuka gyatsts'a'anbı[+].

16Avimelekee I'saq'ık'le eyhen:

– Şasse hoora, ğu şale nimeexheyir gucnana ıxha.

17I'saq' mançe ayk'anna. Mana Gerarne q'adaalilqa qarı, maayir axvana. 18I'saq'ee dekkıne İbrıhımne gahıl xhinesva alitk'uriyn kahrızbı meed iliyk'varanbı. Man kahrızbı Filiştinbışe nyaq'vuka gyatsts'ı'ı ıxha. Mang'vee dekkee gixhxhiyn dobı meed mane kahrızbışilqa giyxhenbı.

19I'saq'ne həmbalaaşe q'adaalil ciga alitk'ur, maa'ad xhyan ı'lqəən ciga iveeke. 20Gerarne çobanaaşe «Xhyan yişin vodva» uvhu, I'saq'ne çobanaaşika xıliynbı ha'a giviyğal. Maa'ad xıliynbı ıxhava, I'saq'ee mane kahrızın do Eseq (xıliynbı) giyxhe. 21I'saq'ne həmbalaaşe sa mebna kahrız ilyviyk'ar. Mançil-allad meed xıliynbı ha'a. I'saq'ee mane kahrızın doyud Sitna (duşmaniyvalla) giyxhe. 22I'saq' mançe ark'ın, sa mebna kahrız ilyviyk'ar. Mançil-allamee xıliynbı ha'a deş. Məxüd ıxha, I'saq'ee mançin do Rexovot (ağlaxıyvalla) gixhxhı, eyhen: «Həşde Rəbbee şas ağlaxıyvalla huvu, şi ine cigee geeb qeepxhes».

23I'saq' mançe Beer-Şeveeqa ayk'an. 24Mane xəmde Rəbb mang'us gyagu, eyhen:

– Zı yiğne dekkee, İbrıhımee, ı'bəədat hı'ına Allah vorna. Qı'məyq'ən, Zı vaka vorna. Yizde nukarne İbrıhımnemee, Zı vas xayir-düə hevles, vake g'abıynbıb geeb qaa'as.

25I'saq'ee maa'ad q'urbanbı allya'an ciga ali'ı, Rəbbis ı'bəədat ha'a. Mang'vee maa'ab cusda çadır giviyxə. I'saq'ne həmbalaaşe meeb maa'ab kahrız ilyviyk'ar.

26Mane gahıl Avimelek cune mısləhətçiyka, Axuzatıka, g'oşunne xərıng'uka, Pikoluka, sacigee Gerareençe I'saq' eyxhene cigabışeeqa arayle. 27I'saq'ee manbışik'le eyhen:

– Nişisne şu zasqa abı? Şos zı g'ımece qıxha, şu zı g'e'eşşunaniy.

28Manbışe eyhen:

– Şak'le g'acuyn, Rəbb hək'erar vakavur. Həşde şas ıkkanan ğunad şinad k'ınybı g'aysaras. Qora, vaka cuvab g'ats'ak'vanas. 29Şi vak syudyoot'u, vaka yugbacab vuxha, yugrar yəqqı'l arçun xhinne, ğunad şak pisın ha'as deş. Ğu həşde Rəbbee xayir-düə huvuna insan vor[+].

30I'saq'ee manbışis sufra qa'a, manbışed yugda otxhun-ulyoğan. 31Manbı miç'eeb çakba oza qeepxha, sana-sang'us k'ın g'iysar. I'saq'ee manbı sağba-salamatba yəqqı'l haa'anbı.

32Mane yiğıl I'saq'ın həmbalar abı, alipk'ırne kahrızne hək'ee «Xhyan qığeç'uynva» eyhe. 33I'saq'ee mane kahrızın do Şeva (k'ın) giyxhe. Mançil-allad mane şaharın do g'iyniyne yiğılqamee[*] Beer-Şeva (k'ınena kahrız) vod.


Esavın xhunaşşer

34Esavıqa yoq'ts'al (40) sennang'a, mang'vee Beerna yiş Yehuditiy, Elonna yiş Basmat cus haa'a. Manbışda q'öyursana Q'etbışinbı vuxha[+]. 35Man zəiyfabı I'saq'neyiy Rivq'ayne vuk'lene ık'arılqa siviyk'al.

#### 27


Yaaq'ub horbışika xayir-düəyna eyxhe

1I'saq' q'əsniy qıxha, mang'une uleppışik'le g'ece deşdiy. Mang'vee xərna dix Esav k'anyaqa qort'ul uvhiyn:

– Dix!

Esavee mang'uk'le «Dek, zı inyaa vor» uvhu.

2I'saq'ee uvhiyn:

– Zı haane q'əs qıxha, g'iyna-g'iyqa qik'asda. 3Həşdiylee aleet'e yiğın yaraxbıd – vukiy ayhenbıd – hak'ne çoleeqa yizdemee k'on üvxe[+]. 4Qiyğaled zas ıkkanan geed yugun otxhuniy hı'ı, zas alle. Manıd otxhun, zı vas qik'asse xayir-düə hevles.

5I'saq' dixeka Esavıka yuşan ha'ang'a Rivq'ee manbışil k'ırıniy iliyxhe. Esav çoleeqa k'on üvxəs ark'ınmee, 6Rivq'a dixesqa Yaaq'ubısqa hark'ın inəxüd eyhe:

– Zak'le g'ayxhiyn dekke yiğne çocuk'le Esavık'le inva uvhu: 7«Yizdemee sa k'on üvxü able, çiked sa yugun otxhuniy he'e. Manıd otxhun, zı vas qik'asse Rəbbine ögee xayir-düə hevles». 8Dix, həşde zı eyhençil yugda k'ırı gyaqqe: 9hak'ne syuruneençe zasqa gırgınçile yugna q'öble mısva able. Mançike zı dekkıs ıkkanəxdun otxhuniy ha'as. 10Ğunad man dekkıs oxhanas ıkkees, qik'asse vas xayir-düə hevlecenva.

11Yaaq'ubee Rivq'ayk'le eyhen:

– Yizda çoc Esav xhırına kar vor, zaqame xhırıvalla deşda. 12Sayid dekkee zalqa xıl hadağva, ats'axhe zı cus horbı hı'iy. Manke xayir-düəyne cigee, mang'vee zalqa bed-düə g'axuvles.

13Yedee mang'uk'le eyhen:

– Dix, valqa haa'asda bed-düə zalqa quvooracen. Saccu yizde cuvabıl k'ırı gyaqqe: hoora, uvhiyn kar zasqa alle.

14Yaaq'ub hark'ın, mısvabı yedisqa adayle. Yedeeyid dekkıs ıkkanəxdın yugun otxhuniy ha'a. 15Mançile qiyğa Rivq'ee cone xaadın xərne dixen Esavın gırgınçile yugun tanalinbı alyaat'u, k'ınne dixelqa Yaaq'ubılqa alya'a. 16Xıleppışin oodun ciga, gardanıl nyaabiy xhırıvalla deş məng'ee mısvabışde g'ekvabışika iyt'alanbı. 17Qiyğad hı'iyn yugun otxhuniyiy gıney Yaaq'ubne xıleqa qele.

18Yaaq'ub dekkısqa qarı eyhen:

– Dek!

Dekke mang'uk'le eyhen:

– Yizın k'ırı val vod. Ğu nenane vor yizde dixbışda?

19Yaaq'ubee dekkık'le eyhen:

– Yiğna ts'erriyna dix, Esav vor. Zı ğu uvhiyn xhinne hı'iyn. Həşder oza qıxha gyu'ur zı adıyn k'onan çuru oxhne, zas xayir-düə hevles vəəxecenva.

20I'saq'ee dixek'le eyhen:

– Dix, nəxüdne ıxha vasqa inəxüb zaraba k'on gipxhı?

Mang'vee eyhen:

– Yiğne Allahee, Rəbbee zas kumag hı'ı.

21I'saq'ee Yaaq'ubık'le eyhen:

– Dix, zasqa qora. Valqa xıl g'adğvas, zak'le ats'axhes, ğu yizda dix Esavee, dişee?

22Yaaq'ub dekkısqa qıxhamee, dekkee I'saq'ee mang'ulqa xıl g'adğu, eyhen:

– Nıq' Yaaq'ubınıd, xıleppıd Esavınbı vod.

23Yaaq'ubınıd xıleppı cune çocunbı Esavınbı xhinne xhırıdava, I'saq'ık'le mana qıvaats'a deş. İnəxüb I'saq'ee Yaaq'ubıs xayir-düə hoolena.

24Mang'vee qiyghanan:

– Hək'erar ğu yizda dix Esavne?

Yaaq'ubee eyhen:

– Ho'o.

25I'saq'ee meed eyhen:

– Dix, k'onan çuru qadı ögeeqa gixhxhe, yic otxhun vas xayir-düə hevles.

Yaaq'ubee ts'etta otxhuniy, qiyğad çaxır adayle. I'saq'ee otxhun, ulyoğan.

26Mançile qiyğa I'saq'ee eyhen:

– Dix, həşde zasqa qora, zas ubba he'e.

27Yaaq'ub dekkısqana qıxha, mang'us ubba ha'an. I'saq'ıs mang'une tanalinçin eva ı'xı'mee, xayir-düə huvu eyhen:

– Yizde dixeken eva,
Rəbbee xayir-düə huvuyne çolbışiken xhinnevud.
28Hasre Allahee vas ç'iyeyna yugna nyaq'viy xəən gyoğiy helecen,
vas xətta g'ıkıy çaxır ixhecenva.
29Havaasre milletbışe vas g'ullux hee'ecen,
Ummatbışe yiğne ögee vuk'ul avqa qee'ecen.
Ğu yiğne çocaaşis xəbvalla hee'e,
Havaasre yiğne yedine dixbışdab yiğne ögil gardan hı'kkeba vuxhecen.
Vas bed-düə haa'anbışilqa bed-düə vuxhecen,
Vas xayir-düə haa'anbışis xayir-düə vuxhecen.

30Yaaq'ubee I'saq'na xayir-düə alyapt'ı qığeç'umee, k'onaqa hark'ınna çoc Esav siyk'al.

31Esavee sa yugun otxhuniy hı'ı, dekkıs adı eyhen:

– Dek, oza qıxha zı adıyne k'onane çurunuke oxhne, zas xayir-düə hevles vəəxecenva.

32Dekkee I'saq'ee mang'uke qiyghanan:

– Ğu vuşune?

Mang'vee eyhen:

– Zı yiğna ts'erriyna dix Esav vorna.

33I'saq'ne caneeqa it'umna zeze ooxha. Mang'vee ek'da qiyghanan:

– Manke şena vuşuniy vor, k'on avaykı zas abına? Ğu qalesse gırgıne karake otxhun, mang'us xayir-düə huvu. Xayir-düəyib mang'una vuxha.

34Dekkee eyhenbı g'ayxhımee Esavee k'arats'ana ts'ir haa'a:

– Dek, zasıb xayir-düə hevle, zınar xayir-düəna he'e!

35I'saq'ee eyhen:

– Çoc horbışika arı, yiğna xayir-düə g'avşuna.

36Esavee eyhen:

– Mang'un do həməxüdcad deşke Yaaq'ub[*] ıxha? Mang'vee zas q'ö'es horbı ha'anbı vod: ts'eppa yizda ts'erriyna dixvalla g'avşu, həşdeb xayir-düə.

Qiyğa eyhen:

– Zas xayir-düə havaacı dişde[+]?

37I'saq'ee mang'uk'le eyhen:

– Mana yiğna xərna hı'ı, gırgın ebanbı mang'us nukarar xhinne quvu, gıkınayiy ts'enne çaxırena hı'ı. Vas hucoone he'e, dix?

38Esavee dekkık'le eyhen:

– Dek, vaqa sa xayir-düəne vob? Zasıb xayir-düə hevle, dek!

Esav axtıra geşşuna.

39Dekkee Esavık'le inəxüd eyhe:

– Ğu eyxhen ciga, ç'iyeyne barakayle,
Xəybışded ç'iyike əq'əna ixhes.
40Ğu vasın g'ık gılıncıka ha'as.
Çocusub g'ullux haa'as.
Ğu mang'uke g'attixhanasda gah qabıyng'a,
Mang'una xamut gardanıle qopxu g'uvooxharasda[+].

41Dekkee Yaaq'ubıs xayir-düə huvuyl-alla, Esavıs çoc g'ımece qexhe.

Mang'vee culed-alqa eyhen:

– Dekkıqa gyaaşesın yiğbı hiyxharıd. Manke zı yizda çoc Yaaq'ub gek'a.

42Xənne dixee Esavee uvhiynbı Rivq'ayk'le g'ayxhımee, məng'ee k'ınna dix Yaaq'ub qort'ul eyhen:

– Yiğne çocus Esavıs ğu gik'u, vake qəl qığaahasıb vukkan. 43Dix, həşde yizde cuvabıl k'ırı alixhxhe: oza qıxha Xaraneeqa, yizde çoc Lavanne k'anyaqa hixve. 44Yiğne çocuna qəl əlyhəəsmee, sabara gahna Lavanne k'ane axve. 45Valqana qəl apk'ınmee, ğu cuk hı'iynbı yik'el hitxınmee, zı valqa xabar g'axuvu mançe qalya'asda. Nişil-allane zı vuşde q'öng'ukesanar sa yiğıl yixhes?

46Qiyğa Rivq'ee I'saq'ık'le eyhen:

– Q'etbışda eyxhene Esavne xhunaşşeeşine xılençe zı ı'mreke ayts'ına. Yaaq'ubeeyir mane cigayne içeeşina, manbı xhinnena, həməxürna Q'etbışda cus hey'ee, zı ı'mı'r nişiscabne haa'a[+]?

#### 28


Yaaq'ubın Lavanısqa hark'ıniy

1I'saq'ee Yaaq'ub qort'ul, mang'us xayir-düə huvu, inəxübna mısləhət g'ooce:

– Kana'anğançene içeeşike xhunaşşe himee'e. 2Vaxt xıliy qıdyav'u Paddan-Arameeqa, yiğne yedine dekkıne Betuelyne xaaqa hoora. Yiğne yedine çocune Lavanne yişbışike vas xhunaşşe hee'e[+]. 3Gırgın əxəne Allahee vas xayir-düə hevlecen, ğu geer kulyfatnana hı'ı, vake g'abıynbı geeb qee'ecen, vake geed milletbı g'alecen. 4İbrıhımne xayir-düəyke vasiy vake g'adıyne nasılbışisıb vuxhecen: hasre Allahee İbrıhımıs helesva uvhiyn ciga – ğu menne cigeençe qarına xhinne iykaran ciga, hammaşiys vas helecen.

5I'saq'ee Yaaq'ub yəqqı'l araççe. Mana Paddan-Arameeqa, Yaaq'ubneyiy Esavne yedine Rivq'ayne çocune Aramğançene Betuelyne dixene Lavanne k'anyaqa ayk'an.

6Esavık'le ats'axhen, I'saq'ee Yaaq'ubıs xayir-düə huvu cus xhunaşşe hee'ecenva Paddan-Arameeqa g'axuvuva, sayib, mang'us xayir-düə hooleng'a «Kana'anğançene içeeşike xhunaşşe hime'eva» mısləhət g'ooce. 7Yaaq'ubeeyid dekkıliy yedil k'ırı gyaqqı Paddan-Arameeqa ayk'an. 8Esavık'le g'ecen, kana'anğançen içer dekkıs vukkan deşubne. 9Esav ayk'anna I'smı'ı'lyne k'anyaqa. Mang'vee İbrıhımne dixena I'smı'ı'lyna yiş Maxalat cune xhunaşşeeşine ooğançe hee'e. Maxalat Nevayotna yiçuniy vor[+].


Yaaq'ubın Bet-Elee nyak' g'acuy

10Yaaq'ub Beer-Şeveençe qığeç'u Xaranne suralqa ayk'an. 11Sa cigeeqa hirxhılymee, verığ k'yooçuva mang'vee xəm maa g'aaha. Mang'vee ç'iyele sa g'aye alyapt'ı, vuk'lek avqa gyuvxhu, g'ılexhana. 12Mang'uk'le nik'ek ç'iyele xəybışeeqa hiyxharan q'ı't'yar, çilek'enad Allahın malaaikar ılqeeç'u-gəə g'ece.

13Rəbbee q'ı't'yaaşil ulyorzul eyheyiy:

– Zı yiğne dekkıne dekkına İbrıhımna, sayir I'saq'na Allah Rəbb vorna. Ğu g'alirxhuyn ç'iye vasiy vake g'abıynbışis heles. 14Yiğna nasıl ç'iyeylin tooz xhinne xəppa vuxhes, geeb qeepxha garbılqayiy şargılqa, şimalılqayiy canubulqa ookas. Ç'iyeyne aq'valyne gırgıne milletbışe valeyiy vale g'abıynbışile k'ena xayir-düə alyapt'as[+]. 15Zı vaka vorna, Zı ğu, nençeğana ark'ıneeyir havacı, ine cigeeqa sak'al ha'asda. Zı ğu g'alerçes deş, Zı uvhiyn gırgın ha'asın.

16Yaaq'ub nik'eençe muğur qıxha eyhen:

– Hək'erar, Rəbb inyaa ooxhur. Zak'le man ats'a deşdiy.

17Mang'vee qərq'iniyvaliyn eyhen:

– Nimeeyiy ine cigayn qəq'ən ha'a. İn Allahne xaale ğayrı medın kar deşod, inbı xəybışin akkabıvud.

18Yaaq'ub miç'eer çakra suğotsu, cune vuk'lek avubna g'aye alyapt'ı işaarat xhinne giviyxhe. Qiyğad Allahne doyule çilqa zeytunun q'ış k'ya'a[+]. 19Mang'vee mane cigayn do Bet-El (Allahın xav) giyxhe, mankilqamee mane şaharın do Luz ıxha[+].

20Qiyğa Yaaq'ubee k'ın g'assır eyhen:

– Allah zaka ixheene, hoyharne ine yəqqə zı havaceene, zas oxhanasın gıneyiy alya'asın tanalinbıd huveene,[+] 21yugvale zı dekkıne xaaqa sark'ıleene, manke Rəbb yizda Allah ixhes. 22İşaarat xhinne gyuvxhuna ina g'aye Allahın xav ixhes. Ğu helesde gırgınçike yits'ıb'esda pay Vas qevles[+].

#### 29


Yaaq'ub dayisiysqa Lavanısqa qarayle

1Yaaq'ub ayk'anna şargılyne milletbışde cigabışeeqa. 2Çoleeab mang'uk'le sa kahrız g'ooce. Mançine k'anya'ad xhebılle vəq'əbışin syuru g'alitxhu eyxhe. Vəq'əbışis mane kahrızeençe xhyan hele ıxha. Kahrızne ghalelib xəbna g'aye vooxhe. 3Gırgın vəq'əbı maqa sadıyng'a, çobanaaşe kahrızne ghalelyna g'aye qavaak'anav'u vəq'əbışis ats'esın xhyanbı huvu, g'aye giviyxhe vuxhana çine cigalqa kahrızne ghalilqa.

4Yaaq'ubee manbışike qiyghanan:

– Çocar, şu nençenbıne vob?

Manbışe eyhen:

– Şi Xaraneençenbı vob.

5Yaaq'ubee manbışik'le eyhen:

– Naxorna neva Lavan ats'anane?

Manbışe eyhen:

– Ats'ana.

6Yaaq'ubee manbışike qiyghanan:

– Mana yugrayee?

Manbışe eyhen:

– Ho'o, yugra vor. Haaşe, mang'una yiş Raahile cune vəq'əbışika qöövur.

7Yaaq'ubee eyhen:

– Verığ axtıvaleevub, vəq'əbı sa'ana vaxt vuxha deşub. Vəq'əbışis xhyan huvu, uxhiyxhanas ıkkee.

8Manbışe eyhen:

– Çobanaaşe gırgın vəq'əbı sacigeeqa sidi'ı, g'aye kahrızne ghalele qavaak'an hidyav'u, man ha'as ixhes deş. Man gırgın hı'iyle qiyğa şasse xhyan heles əxə.

9Yaaq'ub manbışika yuşana'ang'a, Raahilee dekkın vəq'əbı qadayle. Raahileyib çobaniyvallaniy haa'a. 10Yaaq'ubık'le dayisiy Lavanna yiş Raahileyiy con vəq'əbı g'acesse, mang'vee ark'ın g'aye qavaak'anav'u dayisiyne vəq'əbışis xhyan hele. 11Qiyğa Yaaq'ubee Raahileys ubba hı'ı axtıra geşşe giyğal. 12Mang'vee Raahileyk'le dekkıne ebanbışikena Rivq'ayna dix ıxhay eyhe. Raahilee g'adeexhvan ark'ın man dekkıs yuşan ha'a.

13Lavanık'le yiçeyna dix arıva g'ayxhımee, g'adayxhvan ögilqa qığeç'e. Mana xhılibışeeqa sı'ı, ubba hı'ı cune xaaqa qıkkekka. Yaaq'ubee gırgın kar Lavanıs yuşan ha'an.

14Lavanee mang'uk'le eyhen:

– Ğu hək'erar yizde ebanavur.


Yaaq'ubın Leaykayiy Raahileyka davatbı hı'iy

Yaaq'ub manbışəəng'ə sa vazna axuyle qiyğa, 15Lavanee mang'uk'le eyhen:

– Nya'a, ğu yizda ebanava, ğu zas q'ərabne iş haa'as? Zak'le eyhelan yiğna hək' hucoone vuxhes?

16Lavanıqa q'öyre yişniy vor: xərıng'ı'n do Leaniy, k'ıning'ı'nıd Raahileniy vod. 17Leayne uleppışik'le torandaniy g'ece, Raahileme ul gyuvxhasda, xhyan ittuna içiy yixha. 18Yaaq'ubıs Raahile yikkiykınil-alla eyhen:

– K'ınne yiş Raahileynimee zı vas yighılle senna iş g'ooce.

19Lavanee eyhen:

– Mana vas hiyvee, merne insanıs hiyvuyle, nimeexheyid yugda eyhe. Ğu şing'əəcar axve.

20Yaaq'ubee Raahilel-alla yighılle senna iş haa'a. Mana yikkiykinil-alla mana vaxt mang'une ulesqa sa-q'ölle yiğ xhinne qavayle.

21Yaaq'ubee Lavanık'le eyhen:

– Vaxt g'abına, həşde yizda xhunaşşe zasqa qiyeele, məng'ı'ka ixhes.

22Lavanee mane cigabışin gırgın insanar sav'u otxhun-ulyodğuy hele. 23Xəmder Raahileyne cigee Lea akkeehe Yaaq'ubne k'anyaqa. Yaaq'ub məng'ı'ka g'ılexhana. 24(Lavanee cuna nukar Zilypan Leays g'ulluxçiy xhinne heele.) 25Yaaq'ubık'le mana Lea yixhay miç'eed ats'axhe!

Mang'vee Lavanık'le eyhen:

– Nya'a ğu zak məxdun kar hı'ı? Zı Raahileyneme dişde vas iş g'avcu? Nişil-allane ğu zas horbı hı'ı?

26Lavanee eyhen:

– Yişde ine cigee k'ınna yiş xərıng'ı'le ögee adamiys heelen ədat deşin. 27İn ülycüm bıkıre'e, Raahiler vas hiyles. Məng'ı'nimeeyir ğu yighılle senna yizde k'ane iş haa'as vukkan.

28Yaaq'ubee həməxüdıd ha'an: man ülycüm bıkıra'an. Lavaneeyir Raahile mang'us xhunaşşe yixhecenva heelena. 29(Cuna nukar Bilyhanır, Raahileys g'ulluxçiy xhinne hiyvu.) 30Yaaq'ub Raahileykar g'ılexhana. Raahile mang'us Leayle geer yikkiykan. Mana Lavanne k'ane sa yighılle sennar höörəxəna.


Yaaq'ubın uşaxar

31Rəbbik'le Lea deykan g'aycumee, məng'ı's uşaxar uxooxas vəvxı'y hele. Raahileyssemee vuxhne eexvas yeexə deşdiy[+]. 32Lea vuxhne ayxu sa dix uxu. Mang'un do Ruven (ilyaake, dix!) gixhxhı eyhen:

– Rəbbik'le zı höödəxən g'acuyn. Həşde zı yizde adamiys yikkiykanasda.

33Mana meer vuxhne eexva. Sayir dix uxu eyhen:

– Rəbbik'le zı deykan yixhay g'ayxhı, inar huvuna.

Mang'unud do Şimon (Mang'uk'le g'ayxhiyn) giyxhe.

34Lea xhebır'es vuxhne ayxu dix uxu eyhen:

– Zı mang'us xhebiyre dix uxuva, ine yəqqə adamiy zaka ixhes, zak at'iq'anasda.

Mançil-allad mang'un do Levi (at'iq'anasda) giyxhe. 35Yoq'ur'es mana vuxhne ayxu meer dix uxu, eyhen:

– İne yəqqə zı Rəbb axtı qa'as.

Mançil-allad mang'un do Yahud (axtı qa'as) giyxhe. Mançile qiyğa məng'ee sabara gahna uxooxa deş.

#### 30

1Raahileysse Yaaq'ubıs uşax uxas dəxəmee, məng'ee yiçeys paxılıyvalla haa'a. Məng'ee adamiyk'le eyhen:

– Zas uşax hele, deşxhee, qiyk'asda!

2Yaaq'ub Raahileylqa qəllamışxha eyhen:

– Nya'a zıne vas uşax hidele, nya'a zı Allahne vor?

3Raahilee eyhen:

– Yizda nukar Bilyhan alert'e, məng'ı'ka g'alixhe. Məng'ee uşax uxumee zı mana alyart'u mang'us yedyvalla haa'as, zı uşaxdena imeexvacenva.

4Raahilee cena nukar Bilyhan adamiys xhunaşşe yixhecenva heele. Yaaq'ubır məng'ı'ka g'ılexhana. 5Bilyhan vuxhne ayxu, mang'us dix uxu. 6Raahilee eyhen:

– Allah məhkamee yizde sural ıxha, yizın nıq' g'ayxhı, zas dix huvu.

Mançil-allad məng'ee mang'un do Dani (Mang'vee məhkamee havacesda) giyxhe.

7Raahileyna nukar Bilyhan meer vuxhne eexva, məng'ee Yaaq'ubıs q'ör'esda dix uxooxa. 8Raahilee eyhen:

– Zı yiçeyka saç'iyku, Allahne kumagıka ğamiyxhana.

Məng'ee mançil-allad uşaxın do Naftali (yizın saç'iykuy) giyxhe.

9Leaysse sabara gahna uşaxar uxooxas vəvxü deş. Məng'ee mançil-allar cena nukar Zilypan Yaaq'ubıs xhunaşşe yixhecenva heele. 10Leayne nukaree Zilypanee Yaaq'ubıs sa dix uxu. 11Leayee eyhen:

– Nimee xəbna xoşbaxtıyvallayiy!

Məng'ee mang'un doyud Qad (xoşbaxtıyvalla) giyxhe.

12Leayne nukaree Zilypanee Yaaq'ubıs q'ör'esda dix uxu. 13Leayee eyhen:

– Zı baxtivarır, yadaaşed zak'le baxtivarva eyhes.

Məng'ee uşaxın do Aşer (baxtivar) giyxhe.

14Ruvenık'le suk qiviyşalne gahıl çolead mandragorun[*] ala iveeke, mang'vee manbı yedis Leays adayle. Raahilee Leayk'le eyhen:

– Yiğne dixee adıyn mandragorbışike zasıd helelan.

15Leayee məng'ı'k'le eyhen:

– Adamiy xılençe g'ayşuy ç'əvxha dişdee? Həşded dixen mandragorbıne g'ayşes ıkkan?

Raahilee eyhen:

– Həməxüdxheene, hasre dixene mandragorbışil-alla ine xəmdiys yizda adamiy vaka g'alixhecen.

16Yaaq'ub exheeqana çoleençe qööng'ə, mang'unee ögeeqa Lea qığeyç'u, eyhen:

– Ğu g'iyna zaka g'alixhas, yizde dixee adıyne mandragorbışis zı ğu alişşu.

Yaaq'ub mane xəmde məng'ı'ka g'ılexha. 17Allahık'le Leayna düə giviyxhena. Lea vuxhne ayxu, Yaaq'ubıs xhor'esda dix uxu. 18Leayee eyhen:

– Allahee zı yizda nukar yizde adamiys hiyvuy höötxüva, yizda hək' quvuna.

Məng'ee uşaxın do İssaxar (Mang'vee hək' quvuna) giyxhe.

19Leaye meer vuxhne eexva, məng'ee Yaaq'ubıs yixhır'esda dix uxooxa. 20Məng'ee eyhen:

– Allahee zas sa yugna pay huvu. Zı mang'us yixhıyre dix uxuva, həşde yizde adamee zas hı'rmat gyuvxhesda.

Məng'ee uşaxın do Zevulun (hı'rmat) giyxhe.

21Sabara gahıle məng'ee sa yiş yuxu, doyud Dina giyxhe.

22Allahee Raahile yik'el qiyelee'e, məng'ı'na düə g'avxhu, uşax uxasın xhinne qee'e. 23Mana vuxhne ayxu sa dix uxu eyhen:

– Allahee zalin pisın do ak'anı'iyn.

24«Rəbbee zas sayir dix helecenva» uvhu, Raahilee mang'un do Yusuf (Mang'vee sayir helecenva) giyxhe.


Yaaq'ub karana eyxhe

25Raahilee Yusuf uxuyle qiyğa, Yaaq'ubee Lavanık'le eyhen:

– Zı g'aykke, hasre yizde ölkeeqa, yizde cigabışeeqa əlyhəəs. 26Havaasre, zı yizın xhunaşşeriy uşaxar alyapt'ı, əlyhəəs. Zı manbışil-alla vas iş g'avcu. Vak'lecad yugda ats'a, zı vas nimeena iş hav'u vuxhay.

27Lavanee mang'uk'le eyhen:

– Zı yiğne ulen aqqıxheene, yizde k'ane axve. Falıqa ilyakkımee, zak'le Rəbbee zas val-alla xayir-düə huvuy g'acuyn.

28Qiyğa meed eyhen:

– Hək' nimeenayiy zak'le eyhe, zı qevles.

29Yaaq'ubee mang'uk'le eyhen:

– Zı vas nəxbiy iş hav'uva, yiğın syurıbıd nimee qeetxhava, vak'lecad ats'an. 30Zı vasqa qalesse, vaqa çavra-vəq'ə k'ıldaniy vod, qiyğalemee xılece geed qıxha. Rəbbee zı vasqa qarıyka vas xayir-düə huvu. Manke zı mısane yizde xizannemee iş haa'as?

31Lavanee eyhen:

– Vas hucoona heles?

Yaaq'ubee eyhen:

– Zas vuççud himele. Ğu zas sa kar ha'asva cuvab huveene, zı meer yiğne syurıbışiqa ilyakka. 32Hasre g'iyna zı yiğne gırgıne syurıbışde yı'q'neençe ılğeç'u, vəq'əbışdeyiy ts'e'bışde yı'q'neençe k'udananiy xornan vəq'əbıyiy ts'e'bı zas cura'as. Maadın k'aarın urgbıd zı alyaat'asınbı. Manab yizda hək' vuxhecen. 33G'iyniyke şaqa zaqa qopkuna hək'va vasse ilyakkas əxə. K'uda deşde, xor deşde ts'e'ıle ğayrı, k'aarıne urgule ğayrı, mebna vak'le g'avcee, havaasre mana qööqüna xhinne vuxhecen.

34Lavanee eyhen:

– Hasre ğu eyhen xhinne ixhecen.

35Qiyğa Lavaneeme manecad yiğıl k'udananiy xornan (cagvaran cigabınan) q'ınabıyiy ts'e'bı, k'aarın urgbı curı'ı, Yaaq'ubısqa deş, dixbışisqa qele. 36Qiyğa vuc Yaaq'ubıke xhebne yiğee əlyhəəsda yəqmee əq'əna qexhe. Yaaq'ubeeme Lavanın mansa axuyn syuru uxhiyxhan ha'a ıxha.

37Yaaq'ubee q'avaxın, badamın, çinarın tübəəbı hatq'ur, tübəəbışin q'abıx qişşu, cagvaran xorbı ha'a ıxha. 38Qiyğad q'abıx qişşuyn tübəəbı syurıbışe xhyan ulyoğasde axurbışeeqa, həyvanaaşine ögilqa giyxhe. Manbı qadı, xhyanbı ulyoğamee, mançis ı'mra abayle vuxha. 39Mançis tübəəbı gixhxhiyne cigayne ögil ı'mra abımee, k'udananiy xornan balabı eyxhe ıxha. 40Yaaq'ubee urgbı cura'anbı. Lavanne syuruneedın vəq'əbıd k'udananeyiy k'aarıne həyvanaaşine suralqa ilyakka'a. Mang'vee cun syuru Lavanne syuriyl alikka'a deş. 41Gucnane həyvanaaşis ı'mra vüqqəmee, Yaaq'ubee axurbışde yı'q'neeqa man tübəəbı giyxhe ıxha, mançis ı'mra tübəəbınane cigayne ögil ablecenva. 42Həyvanar zəı'fdanang'a, mang'vee man tübər giyxhe ıxha deş. Məxüd, gucukan həyvanar Yaaq'ubınbı, zəı'fınbıd Lavanınbı eyxhe. 43Yaaq'ub məxür yiğ-yiğıle geed karnana eyxhe, mang'uqa geed syurıbı, həmbal adameriy həmbal zəiyfabı, devabı, əməler eyxhe.

#### 31


Yaaq'ub Lavanıke hexvana

1Yaaq'ubık'le Lavanne dixbışe inva eyhe g'ayxhiyn: «Yişde dekkın gırgın kar Yaaq'ubın ıxha. Mang'vee cun gırgın kar yişde dekkıne karake hı'ı». 2Yaaq'ubık'le Lavan cuka ögilyna xhinne dexhay g'ece.

3Rəbbee Yaaq'ubık'le eyhen:

– Dekkaaşine cigabışeeqa, vuşde ebanbışisqa sak'le. Zınar vaka ixhes.

4Yaaq'ubee insan g'axuvu, Raahileyiy Lea çoleeqa cun syurıbınane cigeeqa qoot'al. 5Yaaq'ubee manbışik'le eyhen:

– Zak'le vuşda dek zaka ögilyna xhinne dexhay g'ece. Yizde dekkee ı'bəədat ha'ana Allahmee zaka vor. 6Şok'lecad ats'an, zı vuşde dekkıs vonne gucuka iş hav'iy. 7Mang'veeme zas horbı hı'ı, yits'ne yəqqees yizda hək' badal hav'u. Allaheeme mang'usqa zas pisın ha'as hassır deş. 8Mang'vee «K'udanan həyvanar yiğna hək' vuxhesva» uvhumee, gırgıne syurununcad k'udanan həyvanar uxu. «Yiğna hək' xornan həyvanar ixhesva» uvhumeeme, syuruneene gırgıne həyvanaaşe xornan həyvanar uxu. 9Məxüd Allahee, vuşde dekkıke çavra-vəq'ə g'ayşu, zasqa quvu.

10I'mra vüqqəne gahıl zak'le nyak' g'acu: zı vuk'ul ooqa qav'umee, zak'le g'acuyn, ı'mra ablyaa'an q'ınabı xornaniy k'udanan, xalbınanbıvud. 11Nik'ek Allahne malaaikın zalqa onuiyn: «Yaaq'ub!» Zı «Hooyvava!» alidghıniy quvu. 12Mang'vee uvhiyn: «Zak'le Lavanee vak hı'iyn g'acuyn. Həşde vuk'ul ooqa qee'e, ilekke, syurunee ı'mra ablyaa'an q'ınabı, xornanbı, k'udananbı, xalbınanbı vod. 13Zı Bet-El vas gyaguna Allah vor. Ğu maa'ab Zasva g'aye gyuvxhu, çilqa q'ış qadğu, Zas k'ınniy g'aysır. Həşde suğotsu, ine cigabışeençe hoora, yedike ıxhane cigabışeeqa sak'le»[+].

14Rahileeyiy Leayee mang'us alidghıniy qele:

– Dekkıne karake şalqa gexhan vodunne? 15Mana şaka mebınbışika xhinne eyxhe. Mang'vee şi massa huvu, şake ıxhayn pılıd əfasaf hı'iyn. 16Mançil-allad Allahee yişde dekkıke g'ayşuyn gırgın kar yişiniy yişde uşaxaaşin vod. Həşde ğunad Allahee eyhen gırgın he'e.

17Manke Yaaq'ub oza qıxha, cun uşaxariy xhunaşşer devabışilqa gyaa'a. 18Gırgın syurud, vucee Paddan-Aramee hı'iyn gırgın karıd alyaat'u, mana Kana'anne cigabışeeqa dekkıne, I'saq'ıne, k'anyaqa yəqqı'l gexha.

19Manbı əlyhəəne gahıl Lavan xaa ıxha deş, mana vəq'əbı qoşşarasva ark'ın ıxha. Raahileeyid dekkıne xaadın byutbı qöqənbı. 20Yaaq'ubee Aramğançene Lavanıs horbı ha'a, vuc hexvava uvhu deş. 21Məxür mana cun gırgın kar alyaat'u, hexvana. Mana Feratne damayle ılğeç'u, Gileadne suvabınane suralqa ayk'an.


Lavan Yaaq'ubıqar qihna girxhu

22Yaaq'ubın hixuy Lavanık'le xhebıd'esde yiğıl eyhe. 23Mang'vee cun xınıbı qopt'ul, Yaaq'ubıqa qihna gexha. Yighıd'esde yiğıl Gilead eyhene suvabınane cigee mana avayq'arna. 24Xəmde Allah Aramğançene Lavanıs gyagu, eyhen:

– Ğucar ğu aqqe, Yaaq'ubık vuççud hıma'a.

25Lavan Yaaq'ubıqa avayq'arna. Yaaq'ubee suvabınane cigee çadır güvxü vuxha. Lavaneeyib cune xınıbışka Gileadne suvabınane cigee çadır giviyxə. 26Lavanee Yaaq'ubık'le eyhen:

– Ğu in hı'iyn hucoona? Ğu zas horbı hı'ı, yizın yişbıb dəv'ee avquynbı xhinne quvku. 27Nya'a ğu zale dyugulenra hixu? Ğu nya'a man zak'le ittevhu? Zı ğu mə'niybı qədəqqə, şadra dafiy lira ilyviyxəniy yəqqı'l ha'as. 28Zasqa nevabışisiy yişbışis ubba ha'as hassır deş. Ğu ək'el deşiyvalla hav'u. 29Zasse şos qəlasın ha'as əxəyiy. Sanıxha xəmdemee yiğne dekkee ı'bəədat hı'ıne Allahee zak'le uvhiyn: «Ğucar ğu aqqe, Yaaq'ubık vuççud hıma'a». 30Zak'le g'ecen, ğu həşde dekkın xav g'aces üdöörəxəva qığeç'u əlyhəə. Nya'a manke yizın byutbı qöqü qıkkekka?

31Yaaq'ubee Lavanıs alidghıniy qele:

– Zı qərq'ı'n fıkreeqa qadıyn, yiğın yişşar zasse gucuka g'ooşeva. 32Yiğın byutbı şavusnee aveykee, mana gik'asda. Xınıbışde ögil zasnee yiğın hucoo aveykee, vas aleet'e.

Yaaq'ubık'le, Raahilee manbı qöqüva, ats'a deşdiy.

33Lavan Yaaq'ubne, Leayne, q'öne həmbal içiyne çadıreeqa ikkeç'u, byutbı aveykı deş. Mana Leayne çadıreençe qığeç'u, Raahileyne çadıreeqa ikkeç'e. 34Raahilee xaan byutbı alyaat'u, deval giviy'arne palanbışeeqa gixhxhı, çil oğa giy'ır yeexhe. Lavan çadıree gırgınəəng'ə ilyakkeeyir, manbı iveeke deş.

35Raahile dekkık'le eyhen:

– Yizda dek, yiğne ögil oza qiyxhes deexheva qəl mooxhe, zak yadaaşik eyxhenbı ıxha vod.

Mang'vee nəxüd t'abal he'eeyid, byutbı iveeke deş.

36Yaaq'ubıs qəl vuxha, mana Lavanıka cuvabılqa arayle. Mang'vee Lavanık'le eyhen:

– Yizda bınahiy taxsir hucoona, ğu zaqar qihna məxür girxhu? 37Gırgıne karaqa ilyakkına, yiğın hucoome aveykinne? Aveykiyn kar yizdeyiy yiğne xınıbışde ögilqa gixhxhe, hasre manbışe eyhecen yişda nenayiy qorkura. 38G'alle (20) senna zı vas iş hav'u, yiğne ts'e'bışeyiy vəq'əbışe hatt'uyn balabı hı'ı deş. Zı yiğne syuruneençe vəq'əbı deş otxhun. 39Ç'alagne həyvanaaşe qodu-sodıyn vəq'əbı zı vasqa adaylenbı deşdiy, mançina hək' zıcabniy vas qoolena. Miç'eebe, exhalee qööqüna həyvan ğu zakeniy qooqqana. 40Yiğıne pıralin, xəmdiyne mık'aalin zakın ha'anniy, zı ulyub gyabaxana deşdiy. 41Zı g'alle senna yiğne xaa axu: yiğne q'öne yişşenemee yits'ıyoq'vad (14) sen, syurunnemeeyib yixhılle senna zı vas iş hav'u. Ğume yizda hək' yits'ne yəqqee badal hav'una. 42Yizde dekkaaşe, İbrıhımeeyiy I'saq'ee, ı'bəədat hı'ına Allah zaka dexhanaxhiy, həşde ğu zı xıl q'ərarniy yəqqı'l ha'as. Allahık'le yizda əq'üba, yizde xılena zəhmət g'avcuna, Mang'vee sanıxha xəmde Vuc yizde sural ıxhay valqa hixhar hı'iyn.

43Lavanee Yaaq'ubıs alidghıniy qele:

– Yişbı – yizın yişbı vob, uşaxar – yizın uşaxar vob, syurıbı – yizın syurıbı vod. Ğu hı'iyn gırgın karıd yizın vod. G'iyna zasse yişbışik, manbışe uxooxuyne uşaxaaşik hucoo ha'as əxəyee? 44Qora, həşde zınayiy ğu cuvab g'ats'ak'vanas, manıd yizdeyiy yiğne yı'q'nee şahad ixhecen.

45Yaaq'ubee sa g'aye alyapt'ı, mana dirak xhinne ulyoozar haa'a[+]. 46Mang'vee cune xınıbışik'le eyhen:

– G'aye see'e.

Manbışe g'ayebı adı anbareeqa sa'a. Qiyğab mane anbarne k'ane otxhun-ulyoğan. 47Lavanee mançin do Yegar-Sahaduta giyxhe, Yaaq'ubeeme mançik'le Gal-Edva[*] eyhe.

48Lavanee eyhen:

– İna g'ayeyna anbar yizdeyiy yiğne yı'q'nee şahaadat vobna.

Mançil-allad mançin do Gal-Ed vod. 49Mançik'le sayid Mitspavaniy (ilyaakan ciga) eyhe, Lavanee inəxüd uvhiynçil-alla:

– Şak'le sana-sanbı g'udyoocemee, havasre Rəbbina ul zalib, valib vuxhecen. 50Yik'el aqqe, yizdeyiy yiğne yı'q'nee insan deş, Allah şahad vorna. Zak'le ğu qiyğa g'ıdecveeyir, yizde yişbışika yugra ixhe, manbışil ooqa xhunaşşe himee'e.

51Lavanee meed Yaaq'ubık'le eyhen:

– İlekke, haane sı'iyn g'ayebıyiy dirak xhinne ulyoozar hav'una g'aye, mana zı yişde yı'q'nee ulyoozar hav'u! 52İn sı'iyn g'ayebıyiy dirak xhinne ulyoozar hav'una g'aye şahad ixhecen: zı yiğne suralqa, mane sı'iyne g'ayebışde şene aq'valqa pisvalla haa'as ılğeç'es deş. Ğunar zas pisvalla haa'asva mane dirak xhinne ulyoozar hav'uyne g'ayeyneyiy sı'iyne g'ayebışde ine aq'valqa ılğeç'es deş. 53Hasre yişde dekkaaşe: İbrıhımee ı'bəədat ha'ane Allaheeyiy Naxoree ı'bəədat ha'ane allahee şas hökum hevlecen.

Yaaq'ubee cune dekkee, I'saq'ee, ı'bəədat ha'ane Allahılqa k'ın g'iysar[+]. 54Qiyğa Yaaq'ubee mane suval q'urban givk'u, xınıbı gıney oxhanas qoot'al. Manbışe gıneybı otxhun, suval xəm g'aaha. 55Lavan miç'eer çakra oza qıxha, yişbışisiy nevabışis ubbabı hı'ı, manbışis xayir-düəbı hele. Mançer cune xaaqa siyk'al.

#### 32


Yaaq'ub Esavne ögilqa hayk'an

1Yaaq'ub cune yəqqı'n ayk'anna. Yəqqə mang'usqa Allahın malaaikar qızaaxa. 2Yaaq'ubık'le manbı g'acumee, eyhen:

– İn Allahna deste ulyobzuriyn ciga vod.

Mane cigayn do Maxanayim (deste ulyobzuriyn ciga) giyxhe.

3Yaaq'ubee cule ögil Edomne sahreeqa, Seirne cigabışeeqa, cune çocusqa Esavısqa insanar g'uxoole. 4Manbışilqa inəxübna əmr haa'a:

– Yizde xərıng'uk'le, Esavık'le, eyhe: «Yiğne həmbalee, Yaaq'ubee, inva vod eyhe: „Zı Lavanısnee ıxha, g'iyniyne yiğılqameeyir mang'usne axu. 5Zaqa çavra-vəq'ə, əməler, həmbalar vob. Zı vas, yizde xərıng'us xabar hevlesva, vasqa insanar g'axuvu, vasqa şi yugba qudooracenva“».

6G'axuvuyn insanar sapk'ıl, Yaaq'ubık'le eyhen:

– Şi yiğne çocusqa Esavısqa hapk'ın. Vucur yiğne ögilqava ı'qqə vor, cukasanar yoq'ud vəş (400) insanır.

7Yaaq'ub mançile qərq'ı'n, mang'un yik' it'umda ı'xiyxə giyğal. Cun insanar, çavra-vəq'ə, devabı q'öne desteeqa curı'ı, 8eyhen:

– Esaviy Esavıkanbı manbışde sanbışilqa k'yophur, manbışikın he'ee, mansanbışisse heepxas vəəxecenva.

9Qiyğa Yaaq'ubee eyhen:

– Yizde q'əsde dekkee İbrıhımee ı'bəədat ha'ana Allah, yizde dekkee I'saq'ee ı'bəədat ha'ana Allah! Rəbb, Ğu zak'le uvhiynniy: «Yiğne ölkeeqa, yiğne xınıbışisqa sak'leva. Zı vas yugvalla haa'as»[+]. 10Ğu zas, Yiğne həmbalıs, hav'une yugvalisiy qopkuvalis zı avaak'ı deş. İordanne damayle ı'lğəəmee, zaqa əsayle ğayrı vuççud deşinniy. Həşdemee zı q'öne desteyka siyk'al. 11Hucoona ixhes, zı yizde çocune Esavne xılençe g'attixhan he'e. Mana arı, zı, uşaxar, uşaxaaşin yedyar gyabat'ava, qəyq'ənna. 12Ğu uvhiyn: «Zı vas yugvalla hidyav'u gyu'aras deş, yiğna nasıl qəpqəs-ələpqəs dyooxhena deryahna g'ummee geeb qaa'as»[+].

13Yaaq'ub mane xəmde maa'ar axva. Mang'vee cune çocus Esavıs pay xhinne 14q'öd vəş (200) ts'e', g'able (20) q'ına, q'öd vəş vəq'əyiy g'able g'arg, 15balabışika sacigee xhebts'al (30) gyaazana deva, yoq'ts'al (40) zer, yits'ıble yats, g'able (20) xhuvulyna, yits'ıbleb vughulyna əməle curaa'a. 16Syurıbı curayda-curayda həmbalaaşisqa ha'aykı'ı, eyhen:

– Yizde ögil hudoora, syurıbışded yı'q'nee ciga g'aleççe.

17Yaaq'ubee ts'erriyne həmbalıs əmr hav'u, eyhen:

– Yizda çoc Esav vas qızaxxımee, mang'vee vake qiyghanasın: «Şavna insanne, nyaqane əlyhəə, man həyvanar şavunbıne?» 18Manke ğu mang'uk'le eyhe: «İn həyvanar yiğne həmbalın Yaaq'ubınbı vod. Mang'vee manbı yişde xərıng'us Esavıs pay xhinne g'ıxele vod. Vucur şaqar qihna qöö vor».

19Qiyğa mang'vee q'ör'esde, xhebır'esde həmbalık'le, syurıbışde qihna əlyhəəne gırgıng'ulqacab əmr hav'u, eyhen:

– Esav qızaxxımee, şunad manva eyhe: 20«Yiğna həmbal Yaaq'ubır qihna qöö vor».

Yaaq'ubee culed-alqa eyhe ıxha: «Ts'etta ögilyne paybışe mang'un yik' g'üvəna qa'as. Qiyğa qızaaxımeeyib, mana mançil-alla sayir zaka yugra eyxhe». 21Paybı Yaaq'ubıle ögil ayk'an, vucme mane xəmde çadırbınane cigee axva.


Yaaq'ub Allahıka uğoda

22Yaaq'ub xəmde muğur qıxha, q'öyre cuna xhunaşşe, q'öyre həmbal zəiyfa, yits'ıssad (11) cun uşaxıd alyaat'u, Yabboq eyhene aragıle ılğeebaç'e. 23Mang'vee manbıb, con karıd aragıle alğa'an. 24Qiyğa Yaaq'ub vuccar axva. Miç'eed qıxhesmee, maa'ar Sa Yaaq'ubıka uğodana. 25Yaaq'ubıle ğamxhes dəxə g'acu, Mang'vee Yaaq'ubne umays ı'xiyxə. Mançile qiyğa Yaaq'ubın umeençe g'el ığeç'e. 26Yaaq'ubıka Uğodang'vee eyhen:

– G'aykke əlyhəəs, miç'eed qexhe.

Yaaq'ubee eyhen:

– Zas xayir-düə hidevee, zı Ğu g'aykkas deş.

27Mang'vee Yaaq'ubıke qiyghanan:

– Yiğın do hucoona?

Yaaq'ubee eyhen:

– Yaaq'ub.

28Yaaq'ubıka Uğoduyng'vee eyhen:

– Vak'le Yaaq'ubva deş, İzrailyva (mana Allahıka uğoda) eyhes. Ğu Allahıkayiy insanaaşika uğodu, ğamxhana[+].

29Yaaq'ubee qiyghanan:

– Hucoona ixhes, Yiğın do eyhe.

Mang'vee eyhen:

– Nya'a ğu Yizın do qiyghan?

Mang'vee maa'ab Yaaq'ubıs xayir-düə hoole. 30Yaaq'ubee mane cigayn do Peniel (Allahın aq'va) gixhxhı, eyhen:

– Allah aq'vayle g'acu, üç'ürra axu[+].

31Yaaq'ub Penieleençe ı'lğəəmee, verığ ılqooç'e. Mana umayke k'aara iykar ıxha. 32Mançil-allad g'iyniyne yiğılqamee İzrailybışe umal oodun çuru oyxhan deş. Manbışe məxüd Yaaq'ubıka Uğodana Yaaq'ubne umayne mane cigayk set'uva ha'a.

#### 33


Yaaq'ubiy Esav qızaaxa

1Yaaq'ubee vuk'ul ooqa qav'umee, Esav yoq'ud vəş (400) insanıka qöö g'ece. Mang'vee Leayn, Raahileyn, q'öne həmbal xhunaşşebışin uşaxar curaa'anbı. 2Q'öyre həmbal xhunaşşeriy manbışin uşaxar ögilqa qaa'a, Leayiy məng'ı'n uşaxar yı'q'neeqa, Raahileyiy Yusufmee yı'q'əl ulyoozar haa'a. 3Vucme manbışde ögilqa ılğeç'e. Çocusqa hiviyxharmee, Yaaq'ub çocune ögil ç'iyelqamee yighne yəqqees k'yoyzarna.

4Esav Yaaq'ubne ögeeqa g'adarxhun, mana xhılibışeeqa sı'ı, gardanançe givarxın, mang'us ubbabı ha'a. Qiyğa manbı gyaaşenbı. 5Esavee vuk'ul ooqa qav'u, xhunaşşebıyiy uşaxar g'avcu, eyhen:

– İnbı yiğın vuşbıne?

Yaaq'ubee eyhen:

– Allahee zas, yiğne həmbalıs, rəhı'm hav'u, huvuyn uşaxar vobunbı.

6Ts'eppa həmbal zəiyfabıyiy con uşaxar qeepxha, mang'us k'yoozar. 7Qiyğa Leayiy cen uşaxar qeepxha k'yoozar. Nekke qiyğab Yusufiy Raahile mang'us k'yoozar.

8Esavee Yaaq'ubıke qiyghanan:

– Şen zasqa ts'etta qızaaxxıyn insanariy çavra-vəq'ə nişisniy g'axuvu?

Yaaq'ubee eyhen:

– Yizde xərıng'une ulesqa yugra qoracenva.

9Esavee eyhen:

– Çoc, zaqa xətta kar vod, yiğınbı vas axvecen.

10Yaaq'ubee eyhen:

– De'eş, hucoona ixhes, zı yiğne ulen aqqıxhee, mana pay alept'e. Yiğın aq'va g'acuy zasqa Allahın aq'va g'acuyn xhinne qadı, ğu zaka yugra ıxha. 11Hucoona ixhes, zı vas adıyn paybı aleet'e. Allah zaka yugra ıxha, zaqa həşde gırgın vodun.

Yaaq'ubee miz k'yav'uyle qiyğa, Esavee paybı alyaat'anbı. 12Esavee eyhen:

– Yəq givğalas, zı yizde insanaaşika ögil əlyhəəs.

13Yaaq'ubee mang'uk'le eyhen:

– Yizda xərna, vak'le ats'an uşaxaaşika ark'ıniy dağamda vod. İnyaana çavra-vəq'əb gyaazana vob. Manbı sa yiğnacad zarada ha'aykee, hatt'asınbı. 14Hucoona ixhes, ğu zale ögee hoora. Zıme vaqar qihna Seirqa hixharasmee, k'ırra-k'ırra, syurıbışisseyiy uşaxaaşisse əlyhəəs vəəxənbı xhinne qales.

15Esavee eyhen:

– Zakane insanaaşin sabarabı vaka aaxvas havaasre.

Yaaq'ubee eyhen:

– Nişisne g'alyaa'a? Yiğne ulen zı aqqiy zas ç'əv.

16Esav manecar yiğıl yı'q'əlqa Seirqa siyk'al. 17Yaaq'ub Sukkotqa ark'ın, maa'ad cus xaviy həyvanar a'asın yits'abı alya'a. Mançil-allad mane cigayn do Sukkot (yits'abı) giyxhe.

18Yaaq'ub Paddan-Arameençe üç'ürra sark'ıliyle qiyğa, Kana'anne cigabışeene Şekem eyhene şahareeqa qarı, mançine k'ane cusun çadırbı giyxə[+]. 19Mang'vee çadırbı gı'xı'yn ciga Şekemıkeyiy Xamorne menne dixbışike vəşne nuk'rays ileşşe. 20Yaaq'ubee maa'ad q'urbanbı allya'an ciga ali'ı, çin doyud El-Elohe-İzrail (Allah İzrailyna Allah vor) giyxhe.

#### 34


Diinal-alla Yaaq'ubne dixbışe qəl qığaaha

1Leayee Yaaq'ubıs yuxuna yiş Diina mane ölkayn içer g'avcesva qığeeç'e. 2Mane ölkayne xərıng'une Q'ivbışda eyxhene Xamorne dixek'le Şekemık'le mana g'eece. Mang'vee mana içiy ayqı qiykı, məng'ı'ka g'alirxhu, mana k'ap'ik'ıle avqa qee'e. 3Şekemıs mana içiy yik'eençe yikkiykan, mana Diinayika g'üvənara yuşan ha'a. 4Şekemee dekkık'le Xamoruk'le eyhen:

– İna içiy zas hee'e.

5Yaaq'ubık'le cuna yiş Diina abır dena qey'ıva g'iyxhen. Dixbı çolee syurıbışisneeva, manbı qavaalesmee mang'vee nıq' qığayhe deş.

6Şekemna dek Xamor Yaaq'ubıka yuşan ha'asva mang'usqa arayle. 7Yaaq'ubne dixbışik'le man g'ayxhı, aq'vabı qı'ı, çoleençe siviyk'alanbı. Manbı qəlın əvq'ü əə vuxha. Şekem Yaaq'ubne yişşeka g'alirxhu, İzrail k'ap'ik'ıle avqa qaa'a. Məxdın kar ixhes ıkkan deşdiy[+].

8Xamoree manbışik'le inəxüd eyhe:

– Yizde dixes vuşda yiş yik'eençe yikkan. Hucoona ixhes, mana yizde dixes heyle. 9Şaka xınıbı vuxhe: vuşun yişbı şas hevle, yişin yişbıb şos hevles. 10Şaka aaxve, yişda ölka vuşdeb xıle vob. İnyaa aaxve, kar alişşu-massa hele, şoqad kar ixhecen.

11Şekemee içiyne dekkık'leyiy çocaaşik'le eyhen:

– Vuşde ulesqa yugra qoracenva, şu zake hucoo heqqee, zı şos helesın. 12İçiyl-alla zake geed kar, paybı heqqe, şu uvhiyn zı gırgın helesın. Saccu içiy zas heyle[+].

13Yaaq'ubne dixbışe Şekemısiy mang'une dekkıs Xamorus horbışika cuvab qele, Şekemee cona yiçu Diina abır dena qey'ıva. 14Manbışe eyhen:

– Şasse man ha'as dəxə, sunnat hidi'iyne insanıs şasse yiçu heyles deexə. Məxüd he'eene, şi k'ap'ik'ıle avqa qeepxhes. 15Şu eyhençilqa şassee, şu inəxüd he'eene, qavaales vəəxə: vuşun gırgın adamer sunnat hav'u, şina xhinne qeepxhee, 16şi yişin içer vuşde adameeşis hoole, vuşun yişbıb şi haa'ayiy. Məxüb şi sa millet eyxheyiy. 17Şu şal k'ırı ilydiyxheene, sunnat devxheene, şi yişda içiy alyart'u, əlyhəəsınbı.

18Manbışe eyhenbı Xamorneyiy cune dixene Şekemne yik'eençe eyxhe. 19Mek'vung'vee man hamankecad ha'an, Yaaq'ubna içiy mang'us yik'eençe yikkanva. Şekem dekkıne xaa inekke hı'rmatıkana insan ıxha. 20Xamoriy mang'una dix Şekem şaharne akkabışisqa qabı, şaharne insanaaşik'le eyhen:

21– Man insanar şaka hambazba vob. Havaasre manbı yişde ölkee avxu, kar alişşu-massa helecen. İne ölkee manbışisdab nimeena vuxhay ciga vobna. Manbışin yişbı yişinbışis, yişinbıb manbışis hoole. 22Mane insanaaşe, co, şi eyhençilqa qavaleecenva şak'le in he'evavud eyhe: yişin adamerıb, şenbışin adamer xhinne, sunnat hav'u vuxhes vukkan. 23Mançile qiyğa manbışin syurıbıd, manbışin karıd yişin ixhes. Qudoora, manbışe eyhen ha'as, manbı şaka aaxvecen.

24Şaharne gırgıne milletın Xamorıliy mang'une dixel Şekemıl k'ırı iliyxhen: şaharın gırgın adamer sunnat haa'anbı.

25Xhebıd'esde yiğıl manbışin ık'arbı ç'əvdeetxhacad, Diinayne çocaaşe – Yaaq'ubne q'öne dixee, Şimoneeyiy Leviyee – gılıncbı alyaat'u, dağamiyvalla dena şahareeqa ikkeepç'ı, gırgın adamer gılıncıke alğaa'a. 26Xamorur mang'una dix Şekemır gyabat'anbı. Diinar Şekemne xaançe alyart'u, qiykekkana. 27Yaaq'ubın dixbı hapt'ıynbışde k'anyaqa abı, yiçu k'ap'ik'ıle avqa qey'ıva, şahar q'əra qaa'a. 28Manbışin çavra-vəq'ə, əməler, şahareeniy çoleedın gırgın kar alyaat'an. 29Manbışin gırgın kar, uşaxar, zəiyfabı avqu, quvkekkanbı, manbışde xaybışeedın gırgın kar qıkkekkan.

30Yaaq'ubee Şimonuk'leyiy Leviyk'le eyhen:

– Mane cigabışee vooxhene Kana'anbışik'leyiy Perizbışik'le zı g'ımece qıxha, şu zalqa ver ablyav'u. Şi, manbışiqa ilyaakamee, k'ılyba vob. Manbı sabı, şakın he'eene, zakınıd, yizde xizanıkınıd ixhesın.

31Şimoneeyiy Leviyee eyhen:

– Nya'a yişde yiçeyka yəqqı'le qığeyç'uyne zəiyfayka xhinne vuxhes vooxheyee?

#### 35


Yaaq'ub Bet-Elyqa siyk'al

1Allahee Yaaq'ubık'le eyhen:

– Ğu Esavne xılençe hexvamee, vas Bet-Elee Allah gyagu. Həşde oza qıxha, maqa hoora, maayir axve. Maa'ad Allahıs q'urbanbı allya'an ciga ale'e[+].

2Yaaq'ubee xizanık'leyiy cokane gırgınbışik'le eyhen:

– Şosneedın gırgın byutbı dağe'e, mətteepxha, tanalinbı badal he'e. 3Oza qeepxha Bet-Elyqa vüqqəs. Zı Allahıs maa'ad q'urbanbı allya'an ciga alya'as. Mang'vee yizde vuk'lel yiğ höömee, zas alidghıniy quvu, zı nyaa ıxhiy, Mana zaka ıxha.

4Manbışe cosneedın byutbıyiy k'ırıbışilin tenebı[*] Yaaq'ubısqa qele. Yaaq'ubee manbı Şekemne k'anene mı'qəq avud k'eyxha. 5Manbı yəqqı'lqa qığeebaç'e. Allahee hiqiy-allane şaharbışin insanar it'umba qəvəəq'ən haa'a. Manbı mançil-allab Yaaq'ubne xizanıqab qihna gyabak'a deş.

6Yaaq'ubiy cukan gırgın insanar Kana'anne cigabışeene Luzqa (mana Bet-El vob) qabayle. 7Yaaq'ubee maa'ad q'urbanbı allya'an ciga ali'ı, mane cigayn doyud El-Bet-El (Bet-Elyna Allah) giyxhe. Çocune xılençe hexvamee, Allahee Vuc maa'arniy Yaaq'ubık'le hagu[+].

8Rivq'a geeq'vey'ına Debora qeek'ana. Mana Bet-Elyne k'anekne mı'qəne avur k'eexha. Mane cigayn doyud Allon-Bakut (k'ane g'yaaşena mı'q) giyxhe[+].


Allah meer Yaaq'ubıs gyagva

9Yaaq'ub Paddan-Arameençe siyk'alang'a, Allah mang'us gyagu, xayir-düə huvu, 10eyhen:

– Yiğın do Yaaq'ub vodun. Həşdiyle valqa Yaaq'ubva ona'as deş. G'iyniyke şaqa yiğın do İzrail[*] (mana Allahıka uğoda) ixhes.

İnəxüd mang'un do İzrail eyxhe[+]. 11Qiyğa Allahee mang'uk'le eyhen:

– Gırgın əxəna Allah Zı vorna. Ğunab yiğna nasıl hexxee'e, geeb qee'e. Vake sa millet deş, geedın milletbı g'ales. Yiğne nasıleab paççaharıb vuxhesınbı[+]. 12İbrıhımısiy I'saq'ıs huvuyn ç'iyebı Zı vasıd helesınbı. Valed qiyğa yiğne nasılıs heles.

13Allah Yaaq'ubne k'anençe – yuşana'ane cigeençe ooqa ts'ıts'axhxhe. 14Yaaq'ubee Allah cuka yuşan hı'iyne cigee sa g'aye ulyoozaraa'a. Qiyğad Allahne doyule çilqa zeytunun q'ışiy kya'an k'yı'ı[+]. 15Yaaq'ubee Allah cuka yuşan hı'iyne cigayn do Bet-El (Allahın xav) giyxhe[+].


Raahileyn qiyk'uy

16Yaaq'ubiy cuna xizan Bet-Eleençe avayk'ananbı. Efratısqa hiviyxharang'a Raahileys uşax eyxhe. Uxooxang'a məng'ee xəppa k'ov ts'ıts'av'u. Məng'ı'n uxuy dağamda ılğeç'e. 17Məng'ee k'ov ts'ıts'a'ane, uxooxane gahıl kumag ha'ane xhunaşşee eyhen:

– Qimeeq'ən, vas meer dix ıxha[+].

18Mana qeek'aniy vor, dixes Ben-Oni (yizde uts'urna dix) do giyxheng'a. Qiyğa dekkeeme mang'un do badal hı'ı Benyamin (sağne xılena dix) giyxhe. 19Raahile qeek'ana. Efratne (Bet-Lexemne) yəqqə mana k'eyxhı[+]. 20Yaaq'ubee Raahileyne nyuq'vnelqa sa g'aye giviyxhe. Mana g'aye g'iyniyne yiğılqamee Raahileyne nyuq'vnel guts xhinne avxuna.

21İzrail mançe ark'ın, Migdal-Ederne şene aq'val çadır güvxü. 22İzrail maa'ar axvang'a, Ruven dekkıne həmbal zəiyfayka Bilyhayka g'ılexha. İzrailik'le man ats'axhxhen.


Yaaq'ubın dixbı

Yaaq'ubıqa yits'ıq'vər (12) dixniy vor[+].

23Manbı Leaye vuxuynbıniy vob:
Yaaq'ubna ts'erriyna dix Ruven, qihnanbıb Şimon, Levi, Yahud, İssaxariy Zevulun vuxha.
24İnbıb Raahilee vuxuynbıniy vob:
Yusuf, Benyamin.
25İnsabıme Raahileyne nukaree Bilyhanee vuxuynbıniy vob:
Dani, Naftali.
26Leayeyne nukaree Zilypaneeyib inbıniy vuxu:
Qad, Aşer.

Yaaq'ubıs Paddan-Aramee vuxhayn dixbı inbı vuxha.


I'saq'ın qik'uy

27Yaaq'ub Mamreeqa Kiryat-Arbenne (Xevronne) k'anyaqa, dekkıne I'saq'ne k'anyaqa qarayle. İbrıhımiy I'saq' Mamreab menne cigaynbı xhinne vuxha[+]. 28I'saq'ee vəşşe molyts'al (180) sen hı'ı. 29Mana ine dyunyeyle ats'ı, q'əs qıxha qek'a. Məxür mana ahaleeqa ayk'an. Mana dixbışe Esaveeyiy Yaaq'ubee k'eyxha[+].

#### 36


Esavıke g'abıynbı

1Esavın (mang'uk'le Edomvad eyhenniy) nasılın taarix inəxüd vod[+].

2Esavee Kana'anne içeeşike q'öyre hee'e: Q'etbışda eyxhena Elonna yiş Ada, Q'ivbışda eyxhena Tsiveonna neva Anahna yiş Oholivama. 3Sayir mang'vee I'smı'ı'lyna yiş, Nevayotna yiçu yeexhena, Basmat hee'e[+].

4Adee Esavıs Elifaz uxooxa, Basmateeme Reuel uxooxa. 5Oholivamee Yeuş, Yalamiy Qorax uxooxa. Esavıs Kana'anne cigabışee vuxhayn dixbı inbı vob.

6Esavee xhunaşşebı, dixbı, yişbı, cune xaabın gırgınbı, syurıbı, gırgın həyvanar, Kana'anne cigabışee hı'iyn gırgın kar alyaat'u, çocune Yaaq'ubne k'anençe menne cigabışeeqa ayk'an. 7Manbışiqa kar geedva manbışisse sacigee aaxvas vəəxə deş, syurıbı geedva mane cigabışee manbı oohar deş. 8Esav (mang'un medın do Edom) Seirne suvabınane cigee axva.

9Edombışda dek eyxhene Esavın Seirne suvabınane cigabışee axvang'an taarix inəxüd vod.

10Esavne dixbışin dobı inbı vod:
Esavne xhunaşşeyna Adayna dix Elifaz, Esavne xhunaşşeyna Basmatna dix Reuel.
11Elifazın dixbı:
Teman, Omar, Tsefo, Gatam, Qenaz.
12Timna Elifazna həmbal zəiyfa yixha. Məng'ee Elifazıs Amalek uxooxa. Esavne xhunaşşeyn Adayn nevabı inbı vob.
13Reuelin dixbı inbı vob:
Naxat, Zerax, Şamma, Mizza, manbı Esavne xhunaşşeyn Basmatın nevabı vob.
14Esavne xhunaşşeyn Oholivamanın (mana Tsiveonna neva, Anahna yiş yixha) dixbı inbı vob:
məng'ee Esavıs Yeuş, Yalam, Qorax vuxooxa.

15Esavıke g'abıynbışin ç'ak'ınbı inbı vob.

Esavne ts'erriyne dixen Elifazıke g'abıynbı:
xərna Teman, xərna Omar, xərna Tsefo, xərna Qenaz, 16xərna Qorax, xərna Gatam, xərna Amalek. Edomne cigabışee Elifazıke vuxhayn ç'ak'ınbı inbı vob. Manbı Adayn nevabı vob.
17Esavne dixen Reuelike g'abıynbı vob:
xərna Naxat, xərna Zerax, xərna Şamma, xərna Mizza. Edomne cigabışee Reuelike vuxhayn ç'ak'ınbı inbı vob. Manbı Esavne xhunaşşeyn Basmatın nevabı vob.
18Esavne xhunaşşee Oholivamee vuxuynbı inbı vob:
xərna Yeuş, xərna Yalam, xərna Qorax. Manbı Esavne xhunaşşeyn Anahne yişşen Oholivamanne nasıleençen ç'ak'ınbı vob.

19İnbı Esavın (mang'un medın do Edom) dixbı vob, manbıb mang'uke g'abıynbışin ç'ak'ınbı vob.

20Mane cigabışee vooxhene Seirın (mana Xorbışda eyxhe) dixbı inbı vob:

Lotan, Şoval, Tsiveon, Anah,[+] 21Dişon, Etser, Dişan. Edomne cigabışee Xorbışis xəbvalla haa'an Seirın dixbı inbı vob.

22Lotanayn dixbı:
Xori, Hemam. Lotanna yiçu Timna yixha.
23Şovalın dixbı inbı vob:
Alvan, Manaxat, Eval, Şefo, Onam.
24Tsiveonun dixbı inbı vob:
Ayya, Anah. Dekkın Tsiveonun əməler uxhiyxhanang'a, ç'iyek avğançe g'ümən xhyan ı'lqəən cigabı aveykına Anah mana vor.
25Anahın uşaxar inbı vob:
Dişoniy Anahna yiş Oholivama.
26Dişonun dixbı inbı vob:
Xemdan, Eşban, İtran, Keran.
27Etserin dixbı inbı vob:
Bilhan, Zaavan, Aqan.
28Dişanın dixbı inbı vob:
Utsiy Aran.
29Xorbışiken ç'ak'ınbı inbı vob:
xərna Lotan, xərna Şoval, xərna Tsiveon, xərna Anah, 30xərna Dişon, xərna Etser, xərna Dişan. Seirne cigabışeene nasılbışis sik'ı Xorbışin ç'ak'ınbı manbı vob.


Edomne cigabışeen paççahar

31İzrailee paççahar vuxhesse, Edomne cigabışee paççahiyvalla hav'uynbı inbı vob:

32Edomna paççah Beorna dix Bela. Mang'une şaharın do Dinhaba ıxha.
33Bela qek'ana, mang'une cigeeqa Botsreençene Zeraxna dix Yovav paççah eyxhe.
34Yovav qek'ana, mang'une cigeeqa Temanbışde cigabışeençena Xuşam paççah eyxhe[+].
35Xuşam qek'ana, mang'une cigee Moavne cigabışee Midyanbı gyapxına Bedadna dix Hadad paççah eyxhe. Mang'une şaharın do Avit ıxha.
36Hadad qek'ana, mang'une cigee Masreka eyhene şahareençena Şamla paççah eyxhe.
37Şamla qek'ana, mang'une cigee damayne k'anene Rexovot eyhene şahareençena Şaul paççah eyxhe.
38Şaul qek'ana, mang'une cigee Akborna dix Baal-Xanan paççah eyxhe.
39Baal-Xanan qek'ana, mang'une cigee Hadar paççah eyxhe. Mang'une şaharın do Pau ıxha. Mang'une xhunaşşeyn do Mehetavel ıxha. Mana Matredna yiş, Mezahavna neva yixha.

40Esavne nasıleençene ç'ak'ınbışin nasılbışisiy cigabışis sik'ı dobı inbı vod:

xərna Timna, xərna Alva, xərna Yetet, 41xərna Oholivama, xərna Ela, xərna Pinon, 42xərna Qenaz, xərna Temam, xərna Mivtsar, 43xərna Magdiel, xərna İram. Cone ölkee, co vooxhene cigabışee, cigabışis sik'ı Edomun ç'ak'ınbı inbı vob.

Esavır Edombışda dek eyxhe.

#### 37


Yusufun nyak'bı

1Yaaq'ub Kana'anne ölkee axva. Mang'ule ögilir mang'una dek, maa'ar menne ölkeençe qarına xhinne axva ıxha. 2Yaaq'ubıke g'abıynbışin taarix inəxüd vod:

Yaaq'ubna dix Yusuf yits'ıyighad (17) sennana cehilyniy vor. Mang'vee dekkıne xhunaşşebışde Bilyhanneyiy Zilypanne dixbışika syuruniy uxhiyxhan ha'a. Yusufee manbışe qotkuda hidya'an işbı dekkısniy hixhara'anbı.

3Yusuf dekkıne q'əsvalee uxuva, İzrailis (Yaaq'ub) mana gırgıne dixbışile geerniy ıkkiykan. Mang'vee Yusufus geed rangbınan tanalin iyxhva'a. 4Çocaaşik'le dekkıs Yusuf manbışile geer ıkkan g'acumee, mana manbışis g'ımece qexhe. Mançil-allab mang'uka kara'əəba yuşan haa'as vukkiykan deş.

5Yusufuk'le sa nyak' g'ece. Mang'vee man nyak' çocaaşis yuşana'a. Mançile qiyğa çocaaşis mana sık'ırrar g'ımece qıxha. 6Yusufee manbışik'le eyhen:

– Zak'le g'acuyne nyak'ıl k'ırı gyaqqe! 7Şi çolune yı'q'nee alafniy iyt'al. Sayid sayangada yizın alaf suğotsu qotkuda ulyozzuriyn, vuşunbud yizınçine hiqiy-alla sadı, mançine ögil vuk'ul avqa qav'u.

8Çocaaşe mang'uk'le eyhen:

– Hək'erane, ğu şas paççahne ixhes, xəbvallane haa'as?

Cun nyak'bı məxüd yuşan hı'il-alla, mana sık'ırrar g'ımece qexhe.

9Yusufuk'le sa medın nyak' g'ece, man çocaaşis yuşan hı'ı eyhen:

– Zak'le meed nyak' g'acu, k'ırı gyaqqe! Verığ, vaz, yits'ısable (11) xəne yizde ögil k'yoyzariy.

10Mang'vee nyak' dekkısiy çocaaşis yuşana'ang'a, dek mang'uqa aldarxhun eyhen:

– Man vak'le g'acuyn nyak' hucoova eyhenne? Hək'ebane, zınar, yedir, yits'ıssayre (11) çocur abı, yiğne ögil ç'iyelqamee k'yoozaras?

11Dekkee Yusufee uvhiyn in cuvab yik'el aqqaqqan, çocaaşemee man höödəxə deş.


Çocaaşe Yusuf massa hele

12Yiğbışde sa yiğıl Yusufun çocar Şekem eyhene şaharne suralqa dekkın syuru uxhiyxhana'as hapk'ıning'a, 13İzrailee cune dixek'le Yusufuk'le eyhen:

– Çocaaşe Şekemne sural syuru vodun uxhiyxhan ha'a. Qora ğunar manbışisqa yəqqı'l ha'as.

Yusufee dekkık'le eyhen:

– Nya'a ı'qdə[+]?

14Dekkee mang'uk'le meed eyhen:

– Hak'ne ilekke, çocar yugbayee, syuru üç'üddayee? Qiyğab zas sa xabar able.

Mana məxür Xevronne q'adaalile Şekemqa yəqqı'l ha'ana[+]. 15Mang'vee çocar çolee t'abal ha'ang'a, mang'usqa maa'ar sa insan qızaxxa. Mane insanee mang'uke qiyghanan:

– Hucoone t'abal ha'a?

16Mang'vee eyhen:

– Zı çocar t'abal haa'a. Hucoone ixhes, zak'le eyhelan, manbışe syuru nyaadiy uxhiyxhan ha'a?

17Mane insanee eyhen:

– İnençe apk'ıniynbı. Zak'le manbışike «Dotan eyhene şaharne suralqa vüqqəsva» g'ayxhı.

Yusuf ayk'anna çocaaşiqar qihna. Mang'usqa manbı Dotanee gyabak'a. 18Çocaaşik'le mana əq'ənançe qöö g'ecena. Yusuf hixharasse, çocar mana gik'asva yuşaneebaxhenbı. 19Manbışe sana-sang'uk'le eyhen:

– Haane, nyak'bı g'ecena qöövur! 20Qudoora mana xhyan sa'ane k'oraleeqa g'uvoxharas. Qiyğad, mana çolane həyvanaaşe qoduva eyhes. Manked g'ece, nen eyhenbıyiy mang'un nyak'bı.

21Man xərne çocuk'le Ruvenık'le g'ayxhımee, Yusuf manbışde xılençe g'attixhana'asdemee eyhen:

– Qudoora, mana gidek'as, 22eb k'idyaa'as, vuşucar deşde cigee sa qeqquyne k'oraleeqa g'uvoxharas, hooracen, saccu mang'uk sumoot'a.

Mang'us ıkkiykanan, Yusuf çocaaşine xılençe g'attixhan hı'ı, dekkısqa qıkkees.

23Yusuf çocaaşisqa hirxhılymee, çocaaşe mang'une tanalin şen rangbınan kar ts'ıts'ı'ı g'eşşen. 24Vucur xhyan deşde k'oraleeqa g'uvoyxhar.

25Çocar kar oxhanas giv'uring'a, Gilead eyhene cigeençe qöön I'smı'ı'lybışin karvan g'ece. Manbışe devabışilqa alixhxhı ədviyatbı, balyzam, ətriyatbı əlyhəəyiy man karbı Misirqa ıkkees. 26Yahudee çocaaşik'le eyhen:

– Şi çoc gik'u, man dyugul he'ee, şas mançike hucoone hixharas? 27Qudoora, mang'uk sidyoot'as I'smı'ı'lybışis massa heles. Nəxürcar mana yişda çoc eyxhe, şi sa ebanbı vob.

Çocaaşe mang'une cuvabıl k'ırı iliyxhen[+].

28Maqa şen Midiyanğançe qöön kar massa helenbı hipxhırmee, çocaaşe Yusuf k'oraleençe alqavhu, I'smı'ı'lybışis g'ane (20) nuk'rays massa hele. Manbışer Yusuf Misirqa qıkkekka.

29Ruven k'oraalisqa sark'ılymee, g'ecen, Yusuf maa'ar deşur. Çoc maa'ar g'ıdecesse, mang'uk divan qitxhu cun tanalin qıt'axxa. 30Qiyğa mana çocaaşisqa sak'ı eyhen:

– Gade şaa'ar deşor, həşde zı hucoone ha'as?

31Manbışe Yusufun tanalinbıd alyaat'u, q'ına givk'u, eb ülyööq'ə. 32Qiyğale çocaaşe man rangbınan tanalin dekkısqa adı eyhen:

– Şak'le in avaykı. İlekkelan, man tanalin yiğne dixene, deşxhee, dişeene?

33Dekkık'le tanalinbı qıvaats'ı, eyhen:

– İn tanalinbı yizde dixenbıvud! Mana bahalne həyvanın orxhun ixhes! Hək'erar Yusuf qodu-soduvur!

34Yaaq'ubee cune tanalinbı qıt'axxı, culqa palanbı alya'a. Mana dixeqa geer geşşu. 35Gırgın dixbı, yişbı mang'us yik'bı heles savayle. Mang'us manbışil k'ırı alixhxhes diykkın, eyhen:

– Zı ahaleeqa dixına ak' avqu əlyhəəs.

Mana dixıqa məxür geer geşşu.

36Mane Midiyanaşer, Yusuf Misirne fironne g'aravulyçeeşine xərıng'us Potifarıs massa hele.

#### 38


Yahudayiy Tamar

1Mane gahıl Yahuda çocaaşike curxha, Xira donane Adullamğançene sa insanne k'anyaqa hark'ın, maa'ar axva. 2Yahudayk'le maa'ar Şua donane Kana'anbışde sa adamiyna yiş g'eece. Yahudee mana hey'ı, məng'ı'ka g'ılexha. 3Mana zəiyfa vuxhne ayxu, sa dix uxooxa, Yahudee mang'un do Er giyxhe. 4Zəiyfa meer vuxhne ayxu, dix uxooxa, doyud Onan giyxhe. 5Qiyğa meer dix uxu, do Şela giyxhe. Zəiyfee mana uxooxang'a, Yahuda Keziv eyhene şaharee ıxha.

6Yahudee ts'erriyne dixes Erıs xhunaşşe hee'e, məng'ı'n do Tamar ıxha. 7Yahudayna ts'erriyna dix Er Rəbbinemee karaı'dəəna insan ıxha. Mançil-allar Rəbbee mana gek'ana.

8Yahudee Onanık'le eyhen:

– Çocune xhunaşşeyka g'alixhe. Yiğın g'aynivalin şib qele, çocunemee nasıl hee'e.

9Onanık'le ats'anniy, mana nasıl cuna devxhesva. Mançil-allar mana çocune xhunaşşeyka g'alirxhumee, toxum mıgleqqa k'yaa'a vuxha, çocus nasıl hidyaa'asva. 10Mang'vee haa'ana iş Rəbbine ulesqa yugba qidyabı, Rəbbee manar gek'ana.

11Yahudee cune sossak'le Tamarık'le eyhen:

– Yeera dekkıne xaaqa sip'ıriy xhinne sayk'le. Yizda dix Şela xər qıxhesmee, adamiys imeek'an.

Yahuda qəyq'ən ıxha, Şelar cun, çocar xhinne, qek'ava. Tamar ark'ın, dekkıne xaa eexva. 12Xılece gahbışile qiyğa Şuayna yiş yeexhena Yahudayna xhunaşşe qeek'ana. Yahuda yas ç'əvuvxhayle qiyğa, cune hambazıka Adullameençene Xirayka sacigee Timna eyhene cigeeqa syurıbı qoyşaranbışisqa ayk'an.

13Tamarık'le eyhen:

– Yiğna abattey syurıbı qoşşaras Timneeqa vor ı'qqə.

14Tamaree sip'ıreeşe alya'an karbı g'ayşu, yic qıvmeets'ecenva şal adaççe. Mana Timneeqa əlyhəəne yəqqəne, Enayimeeqa ı'kkəəne akkabışde ögee giy'ar. Məng'ı'k'le g'ecen Şela xər qıxha vor, yic mang'us adamiys heele deşur.

15Yahudayk'le mana g'aycumee, mang'uk'le mana yəqqı'le qığeyç'una zəiyfa xhinne yeets'a yeexhe, məng'ee aq'va dyugul hı'ıva. 16Yahuda məng'ı'ne suralqana ark'ın, eyhen:

– Hasre vaka g'alixhas.

Mang'uk'le mana cuna sos yixhay yeets'a deşdiy. Zəiyfee eyhen:

– Zaka g'alixhasdemee ğu zas hucoona heles?

17Yahudee eyhen:

– Syuruneençe sa mısva g'axuvles.

Məng'ee eyhen:

– Mana g'axuvlesmee zasne sa kar g'alyadaççeye?

18Yahudee qiyghanan:

– Zı vas hucoona g'aleççe?

Zəiyfee eyhen:

– Baağılin yiğın peçatiy xıledın əsaa.

Yahudee manbı zəiyfaysqa quvu, məng'ı'sqa ikkeç'e. Zəiyfa mang'uke vuxhne eexva. 19Qiyğa Tamar mançe iyeek'anna. Məng'ee şal g'ayşu, sip'ıreeşe alya'an, tanalinbı alya'a.

20Yahudee zəiyfayke vucee g'aletçuyn kar alyaat'asva, Adullamğançene hambazıka mısva g'uxoole. Mang'uk'le mana zəiyfa iveeke deş. 21Mang'vee zəiyfa ulyorzulyne cigayne insanaaşike qiyghanan:

– Enayimıs k'anene yəqqə giy'ırna yəqqı'le qığeyç'una zəiyfa nyaane vor?

Manbışe eyhen:

– İnyaa yəqqı'le qığeyç'una zəiyfa deşda.

22Mana insan Yahudayne k'anyaqa sark'ıl eyhen:

– Zak'le mana aveykı deş. Mane cigayne insanaaşed «inyaa yəqqı'le qığeyç'una zəiyfa deşdava» uvhu.

23Yahudee eyhen:

– Hasre man karbı məng'ı'nbı ixhecen, saccu şi mane işee k'ap'ik'ıle avqa qıdeepxhes. İna mısva zı məng'ı'sniy g'axuvu, vak'leme mana aveykı deş.

24Mançile xheyible vazna qiyğa Yahudayk'le eyhen:

– Yiğne sossee Tamaree zina hı'ı, vuxhne ayxu.

Yahudee eyhen:

– Mana qığeyhı, geexhvan hee'e.

25Mana g'aqa qığeyhımee, məng'ee abatteysqa insan g'axuvu, eyhen:

– Zı ine karbışde iyesiyke vuxhne ayxu.

Qiyğa eyhen:

– İlekkelan in baağılin peçatiy əsaa şavuniy?

26Yahudayk'le manbı qıvaats'ı, eyhen:

– Mana zale qorkura vor, zı mana yizde dixes Şelays hidey'ıva.

Yahuda məng'ı'ka sayır g'ılexha deş.

27Tamaree uxooxamee, məng'ı'ne vuxhne q'ömkaler vuxhay ats'axhxhe. 28Uxooxane gahıl uşaxaaşine sang'vee xıl hozar ha'a. Uşaxar vuxooxang'a, kumag ha'ane zəiyfee mang'une mane xılelqa ç'ərana baağ avt'ul eyhen:

– Ts'erree ina g'acu.

29Mane uşaxeeme xıl yı'q'əlqa ts'ıts'a'a, ts'erre manasa eyxhe. Kumag ha'ane zəiyfee eyhen:

– Nəxürne ğu mançe ılğeç'u?

Mançil-allad mang'un do Perets (ılğeç'ena) giyxhe. 30Mang'ule qiyğa xılel baağnana çoc eyxhe. Mang'un do Zerax (ı'lqəəna verığ) giyxhe.

#### 39


Yusuf Potifarne xaa

1Yusuf Misirqa qıkkı. Fironne g'aravulyçeeşine xərıng'vee, misirğançene Potifaree mana I'smı'ı'lybışike ileşşena[+].

2Rəbb Yusufukaniy vor, mana gırgın kar uftanda ha'as həsilexhenaniy. Yusuf misirğançene xərıng'une xaaniy axvana. 3Mang'une xərıng'uk'le g'ecen, Rəbb mang'ukavur, mang'vee gırgın işbı uftanda həsilya'avud. 4Yusuf xərıng'une ulesqa yugra qarı, mang'uke xərıng'vee cusdacar nukar ha'a. Xərıng'vee Yusufuke cun xav vuk'lek ıkkekana hı'ı, cun gırgın karıd mang'une xılyaqa quvu. 5Mang'vee Yusufne xıleqa xaanayiy karana xəbvalla quvuyle qiyğa, Rəbbee Yusuful-alla misirğançeng'une xaas barakat hoole. Potifarne xaa, çolee, gırgıne karee Rəbbina barakat g'ooce giviyğal. 6Mang'vee cun gırgın kar Yusufne xılyaqa qele, mang'une vuk'lee otxhun-ulyodğuyle ğayrı, medın vuççud eyxhe deş.

Yusuf tanaler, aq'vayler micagra ıxha. 7Sabara gah ılğevç'uyle qiyğa, xərıng'une xhunaşşeyna Yusufulqa ul gipxhı, eyhen:

– Qora, zaka g'alixhe.

8-9Yusufus man ha'as ıkkiykan deş. Mang'vee məng'ı'k'le eyhen:

– Zı inyaanang'a xərıng'uk'le cune xaa hucoo ıxhay, nen ıxhay ats'a deş. Zı həşde ine xaa xərna eyxhe. Yizde xərıng'vee cune xaadın gırgın kar vale ğayrı yizde xıleqa quvu. Saccu ğu, cuna xhunaşşeva, qideele. Zı nəxüdne məxdun qəlasın he'e? Man he'ee Allahne ögeyir xənne bınahee k'eyxhas!

10Məng'ee man yiğıs Yusufuk'le eyhe ıxha, Yusufusmee məng'ı'ka ixhesır, g'alixhasır ıkkan deşdiy.

11Yusuf sa yiğıl cune işiqar qihna xaaqa ikkeç'e. Xaane insanaaşike ar vuşucar ıxha deş. 12Məng'ee mana tanalinçike aqqı «Zaka g'alixheva!» eyhe. Yusufee tanalinbı məng'ı'ne xıle g'ali'ı g'aqa hexva. 13Zəiyfayk'le g'acuyng'a, Yusufee tanalinbı cene xılevud g'ali'ı hixu, 14məng'ee xaane insanaaşilqa onu'u eyhen:

– İlyaake, vuşde xərıng'vee şi tesser hee'ecenva cühüt' şasqa arı! Mana zaka g'alixhasva zasqa qarı, zımee xəbna ts'ir hav'u! 15Yizda ts'ir g'avxhumee, mang'vee tanalinbı g'ali'ı g'aqa hixu!

16Potifar xaaqa sak'alasmee, məng'ee Yusufun tanalinbı cesne havace. 17Məng'ee adamiysıd akaran karbı yuşanı'ı, eyhen:

– Ğu inyaqa arıyne nukar cühüt'ee, zı tesser he'esva zasqa ikkeç'u, 18zı manke k'arats'ana ts'ir hav'u! Ts'ir g'avxhu, mana tanalinbıd g'ali'ı, g'aqa hixu.


Yusuf zindaneeqa araççe

19Yusufne xərıng'uk'le, xhunaşşeyn «Yiğne nukaree zak in hı'ı» cuvab g'ayxhesse, mang'us k'yabaylena. 20Yusuf aqqı zindaneeqa, paççahın avquynbı havaacene cigeeqa qele.

21Rəbb Yusufukaniy vor. Yusufus Rəbbee yugvalla haa'a: zindanne xərıng'une ulesqa mana yugra qarayle. 22Zindanne xərıng'vee zindanee avquyn gırgınbı Yusufne xılyaqa qoole. Maa'ad ha'ane gırgıne işbışis Yusufeniy xəbvalla haa'a. 23Yusufusqa quvuyne işbışde nençikacar zindanna xərna ilyakkana deşdiy. Rəbb cukava, Yusuf gırgın işbı uftanda ha'as həsilexhenaniy.

#### 40


Avquynbışin nyak'bı

1-2Sabara gah ılğevç'uyle qiyğa, Misirne paççahne insanaaşe, ulyoğan helenbışde xərıng'veeyiy gıney qecenbışde xərıng'vee paççah qəllamişxhesın kar ha'a. 3Manbı avqu g'aravulyçeeşine xərıng'une xaane, Yusuf aqqıne zindaneeqa qoole. 4G'aravulyçeeşine xərıng'vee manbı qoolenbı Yusufusqa, Yusufee manbışis k'ılyvalla hee'ecenva.

Misirne paççahna ulyoğan helenayiy gıney qecena sabara gahna zindanee avxuyle qiyğa, 5sa xəmde manbışik'le curayn-curayn mə'nabınan nyak'bı g'ece. 6Yusuf miç'eer manbışisqa qarımee, manbışe aq'vabı havaxanı'ı g'ece. 7Yusufee cuka sacigee xərıng'une xaa, zindanee havaacene fironne insanaaşike qidghın ha'an:

– Nya'a g'iyna aq'vabı havaxanı'ı?

8Manbışe mang'uk'le eyhen:

– Nyak' g'acu, man nyak' nen eyheniy, eyhes əxəna deşur.

Yusufee manbışik'le eyhen:

– Nya'a Allahee dişde ats'al hele, nyak' hucoova eyheniyva eyhesın? Hinnalan, man zas yuşan he'e.

9Ulyoğan helenbışde xərıng'vee cun nyak' yuşan hı'ı eyhen:

– Zak'le nik'ek yizde ögee t'ımılena tayang g'avcu. 10Mane t'ımılene tayangıl xheyible tübəəyiy. T'ur qı'ğəə-qı'ğəə mançin t'et' g'avhu, t'ımıl aleyli'ı. 11Yizde xıle fironun k'olaniy vod, zı man ts'ets'ybı fironne k'oleeqa hoç'un, yicıd fironusqa quvu.

12Yusufee mang'uk'le eyhen:

– Man in eyhen vodun: xheyible tübəə xhebılle yiğ eyhen vodun. 13Xhebne yiğıle fironee ğu zindaneençe qığavhu, yisseyne işilqa sak'ala'as. Şenkiyn xhinne mang'us ulyoğan helena ixhes. 14Hucoon ixhes, gırgın kar yəqqı'lqa gitxhumee, zı yik'el qale'e. Zas sa yugvalla hee'e, fironusne yizın do ağmiş he'e. Zı ine zindaneençe g'attixhan he'e. 15Zı cühüt'yaaşine cigeençe qöqüna vor, inyaayid zı zindaneeqa gixhasın vuççud hı'ı deş.

16Gıney qeceng'uk'le Yusufee nyak' yugvalis yuşan ha'a g'acu, eyhen:

– Zak'leme nik'ek yizde vuk'lel oo xheyible ç'emç'e cagvarane gıneyna g'avcu. 17Oğane ç'emç'ee fironusva hı'iyn curayn-curayn gıney ıxha. Mane ç'emç'eеnçis şit'yaaşe k'ufariy ı'xiyxə.

18Yusufee inəxüd eyhe:

– Man in eyhen vod: xheyible ç'emç'e, xhebılle yiğ eyhen vod. 19Xhebne yiğıle fironee ğu zindaneençe qığavhu, yiğna vuk'ul candakıke curav'u, candak yivele qı'xəs. Şit'yaaşed çis k'ufar ı'xəs.

20Xhebne yiğıle fironun yedike ıxhayn yiğ eyxhe. Mang'vee cune insanaaşis otxhun-ulyodğuy hele. Ulyoğan helenayiy gıney qecena zindaneençe qığav'u, cune insanaaşine hiqa qavayle. 21Ulyoğan helenbışda xərna şenkiyn xhinne cune işilqa sak'ala'a, mang'veeyid ögilin xhinne k'ola fironne xıleqa qele. 22Gıney qecenabışda xərnar givayxanna. Gırgın kar Yusufee uvhiyn xhinne eyxhe.

23Ulyoğan helenbışde xərıng'vee Yusuf yik'el qalya'a deş, yik'el hixanı'ına.

#### 41


Fironuk'le g'acuyn nyak'bı

1Q'ölle sen ılğeç'uyle qiyğa fironuk'le inəxdun nyak' g'ece: mana Nil eyhene damayne mıglek ulyorzul eyxhe. 2Dameençe yighıble micagna tavulyna zer qığevç'u, damayne mıglek uxhiyxhan giyğal. 3Mançile ğayrı dameençe meeb yighıble qəlana, yoxxarana zer qığooç'e. Manbı atk'ın şenesa zerbışde k'ane damayne mıglek ileezar. 4Qəlaneyiy yoxxarane zerbışe yighıble micagna tavulyna zer hööğəna. Mane gahıl firon nik'eençe muğur qexhe.

5Mana meer nik'eeqa ark'ıniys, medın nyak' g'ece: sa sukune cucukeençe yighıble gyavts'una micagna sukuna gıt'y (sunbul) ələə g'ooce. 6Mançile qiyğa şargıne mıtsee gyotxhuniyn yighılle k'üvən sukun gıt'y aleyle. 7K'üvəne sukunee gıt'yın yighıble micagna gyavts'una sukuna gıt'y hööğəna. Manke firon muğur qexhe, man sa nyak' ıxhay ats'axhen.

8Miç'eer mana suğotsuyng'a, cusda ciga iveeke deşiy. Misirın nekke k'oran ək'elikan insanariy cadu ha'anbı mang'vee cusqa saa'a. Fironee manbışis cun nyak' yuşan he'eeyid, man hucoo eyheniyva manbışik'le ats'axhxhe deş. 9-10Ulyoğan helenbışde xərıng'vee fironuk'le inəxüd eyhe:

– Fironuk'le eyhesın cuvab zas həşde yik'el qadı. Sa yiğıl fironee cune nukaraaşilqa it'umba qəl haa'a. Mang'vee zınar gıney qecenbışda xərnar g'aravulyçeeşine xərıng'une xaane zindaneeqa akkyaa'a. 11Sa xəmde yişde q'öng'uk'lesana curayn-curayn mə'nabınan nyak'bı g'ece. 12Maa'ar şakasana g'aravulyçeeşine xərıng'una nukar, cühüt' cehiliyne. Nik'ek g'acuynbı şi mang'us yuşanı'ı. Zak'leyiy şeng'uk'le curayda-curayda, yişin nyak'bı nen eyheniyva, mang'vee uvhiyn. 13Gırgın kar mang'vee eyhəxüd ıxha. Zı yizde yisseyne işilqa sak'ı, gıney qecenar givarxınna.

14Fironee Yusuf cusqa qoyt'al. Mana hamankecar zindaneençe qığavhu, vuk'ul gyapxı, tanalinbı badal hı'ı, fironusqa qarayle. 15Fironee Yusufuk'le eyhen:

– Zak'le sa nyak' g'acu, man nen eyhen ıxhay, şavussecad eyhes dəxı'yn. Zak'le g'ayxhiyn, vasse nik'ek g'acuynbı nen eyhenbıyiyva eyhes əxəvud.

16Yusufee inəxüd eyhe:

– Man zaken deş vod. Allahee fironus kara'əən alidghıniy qelesın.

17Fironee eyhen:

– Zak'le nik'ek g'acuyn, zı Nil eyhene damayne mıglek ulyorzulyur. 18Dameençe yighıble tavulyna micagna zer qığevç'u, damayne mıglek uxhiyxhan giyğal. 19Mançile qiyğa yighıbleb geeb qəlana, həlale g'a'aypxhına zer qığevç'u. Misirvolle zak'le məxdun qəlan zerbı g'acu deşdiy. 20Yoxxaraneyiy qəlane zerbışee, yighıble ts'eppa dameençe qığevç'una tavulyna zer opxhunna. 21Tavulyun zerbı mançine vuxhnyaqa atk'ıneeyid, mançin vuxhunbu mə'lim hidi'iynbı. Manbı nəxüdiy vod, həməxüdıd axuynbı. Manke zı muğur qıxha.

22Qiyğa zak'le nik'ek in g'acu: sa sukune cucukeençe yighıble gyavts'una yugna sukuna gıt'y alyabı. 23Mançile qiyğad yighılle şargıne mıtsın gyoxhxhanı'iyn k'üvən, q'əran sukun gıt'y aleyle. 24K'üvəne sukune gıt'yın yighıble yugna sukuna gıt'y hööğəna.

İn nik'ek g'acuynbı, zı cadu ha'anbışis yuşanı'iynbı. Zak'le man nen eyheniy, eyhes əxəna dexhana.

25Yusufee fironuk'le eyhen:

– Fironun nyak'bı sa karake yuşana'a. Allahee, vucee ha'asın kar fironus ats'axhya'a. 26Yighıble tavulyna zeriy yighıble yugna sukuna gıt'y yighılle sen eyhen vodun. Mane nyak'bışe sa karake yuşana'a. 27Mançile qiyğa qığevç'una yighıble yoxxaranayiy qəlana zerıb, şargıne mıtsee gyopxhunna yighıble q'ərana sukuna gıt'yıb, yighılle sen eyhen vodun. Man yighılle senna mısvalla vuxhes eyhen vodun.

28Zas fironuk'le manvaniy eyhes ıkkan, Allahee, vucee ha'asın kar fironus ats'axhya'a. 29Sık'ınne gahıle Misir geed barakatnan yighılle sen giğalas. 30Mançile qiyğa yighılle senna məxübna mısvalla vuxhes, Misir vuxhana ögilyna barakat mançin yik'el hivxanaa'as. Mısvalin nyaq'v q'əra qaa'as. 31Mana mısvalla məxüb yı'q'ba ılğevç'uva, ögil vuxhana barakat ulesqa qavaales deş. 32Fironuk'le man nyak' q'ö'es g'acuyng'a, Allahee man kar hək'edad sık'ınne gahıle vuk'lelqa qalya'asınva eyhen ıxha.

33Mançil-allar fironee Misirne ölkayna xərna gixhxhesda ək'elikanayiy ats'aalikana insan t'abal he'ecen. 34Fironee ölkavolle cun insanar ç'ak'ınbı xhinne gyuvxhecen, Misir sav'uyne sukuke manbışe xhob'esda pay barakanane yighne senna see'ecen. 35Hasre manbışe mane yugne senbışee alyabına mana suk şaharbışee, fironee əmr hav'uyn xhinne, see'ecen. 36Man sı'iyn gırgın kar Misirılqa qalesde yighne mıssıne seniys ixhecen, ögile qööne mane yighne mıssıne senee ölkeebınbı xhal hımabat'acenva.


Yusufun Misirna xərna ıxhay

37Fironusiy cune insanaaşis mana fıkır yik'eençe vooxhe. 38Mang'vee cune insanaaşik'le eyhen:

– İna insan xhinnena şok'le Allahın Rı'h vodnana insan aveekesdane?

39Fironee Yusufuk'le eyhen:

– Vak'le Allahee in karbı haguxhee, man vale ats'alikana, vale k'orane ək'elikana deşdava eyhen vodun. 40Zı ğu yizde xaana xərna giyxhe, yizde ölkayne gırgıng'vee ğu uvhiyn ha'as. Saccu zı paççah xhinne vale xərna ixhes.

41Fironee Yusufuk'le meed eyhen:

– Həşdiyle ilekke, zı ğu bıkırne Misirna xərna giyxhe.

42Mang'vee cune t'ubelyna t'ucva g'avşu, Yusufne t'ubelqa qaa'a. Mang'ulqa nekke yugne katanıke hı'iyn g'üvənan tanalinbı ali'ı, gardanılqab k'ınəəğəyke hı'iyn t'exa qalya'a. 43Fironee mang'us cune daşk'abışin q'öd'esın hele. Qiyğab manbışile hiib əlyhəəne cune insanaaşilqa əmr hav'u eyhen:

– Yəq' hevlecenva ts'irbı he'e.

İnəxür fironee Yusufuke Misirnacar xərna ha'a.

44Fironee Yusufuk'le eyhen:

– Firon zı ixheeyir, ğu ittevhu bıkırne Misiree şavacad t'ub ı'ğviykaraa'as deş.

45Fironee Yusufus Safnat-Paneah do giyxhe. Mang'us xhunaşşe yixhecenva On eyhene şaharne kaahinna Fotiferanna yiş Asnat heele. Yusuf mançer ayk'anna bıkırna Misirna ölka alycaaxvas[+].

46Misirne paççahısne, fironusne işilqa giyğalang'a, Yusufuqa xhebts'al (30) senniy vod. Mana fironusse qığeç'u, Misirvolle alycaxvas ayk'an. 47Barakatnane yighne senee ç'iyeyn geed xətta kar aleylya'a. 48Mane barakatnane yighne senee Misiree alyadıyn gırgın kar Yusufee şaharbışeeqa sa'a. Hucooyiy mane şaharne hiqiy-allane çolbuşeençe sı'ı, mane şahareeyid g'alyadaççe ıxha. 49Yusufee deryaheena g'um xhinne geeb suk saa'a, mang'vee mana qəpqəs dyooxheva qəbəqqə deş.

50Yusufus, mıssın senbı qalesse, On şaharne kaahinne Fotiferanne yişşee Asnatee q'öyre dix uxu. 51Mang'vee ts'erriyne dixen do Menaşşe (yik'el hixana'as) gixhxhı eyhen:

– Man do zı mançil-alla gixhxhı, Allahee zı ts'ıts'ı'inbıyiy dekkın xav yik'el hixana'as hassırva.

52Mang'vee q'ör'esde dixen do Efrayim (barakatnana) gixhxhı eyhen:

– Man do zı mançil-alla gixhxhı, zı mane cigee uts'ur ts'ıts'e'eeyid, Allahee maa'ar zı barakatnana hı'ı.

53-54Yusufee uvhiyn xhinne, Misiree yighılle barakatnan sen g'attitxhın, yighılle mıssın sen giyğal. Mıssıvalla gırgıne cigabışee vooxhena, saccu Misirıl oxhanasın kar dena idyavxu[+]. 55Misirne cəmə'ətın oxhanasın kar g'att'umee, manbı k'yookkanbı fironusqa oxhanasın kar heqqas. Mang'vee cəmə'ətık'le eyhen:

– Hudoora Yusufusqa havak'ne, mang'vee uvhiyn he'e.

56Ç'iyeyn aq'vavollette mısvalla vuxha. Misir mısvalla geeb xəb qooxhe g'avcu, Yusufee suk sav'uyn cigabı aaqı, mançe Misirbışis suk massa hoole giyğal. 57Gırgıne ölkabışee it'umna mısvalla gibğılil-alla, gırgınəəng'ənçe insanar suk alivşes Yusufusqa abayle vuxha.

#### 42


Yusufun çocar Misirqa abayle

1Yaaq'ubık'le Misir suk vobva ats'axhxhamee, mang'vee dixbışik'le eyhen:

– Nya'a şu sana-sang'uqa ilyaaka avxu? 2Zak'le g'ayxhiyn Misir suk vobubva. Havak'ne mançe şasda suk alivşe, deşxheene şi xhal hapt'as.

3Yusufna yits'iyre (10) çoc suk alivşesva Misirqa havayk'an. 4Saccu Yusufna çoc Benyamin Yaaq'ubee çocaaşika g'ıxele deş. Mana qəyq'ənna Benyaminık sayid sa kar eyxheva. 5Kana'anaaşine cigabışee mısvalybıva, suk ulyooşenbışika İzrailin dixbıb abı vuxha.

6Yusuf bıkırne ölkayna xərnaniy, Misirvolle suk vuceeniy massa hoole. Yusufun çocar abıyng'a, mang'une ögil ç'iyelqame k'yobzuriynbı[+]. 7Yusufuk'le cun çocar g'avcuykum qıvaats'eeyib, qıvdyaats'inçilqa hadaççe. Manbışika mana sacurayracar eyxhe. Yusufee manbışike qiyghanan:

– Nençene şu abı?

Manbışe eyhen:

– Kana'anne ölkeençe, otxhanan kar alişşes.

8Yusufuk'le cun çocar qıvaats'anbı, çocaaşik'lemee vuc qıvaats'ı deş. 9Yusufus cehilynang'a çocaaşine hək'ee g'acuyn nyak'bı yik'el qadı, manbışik'le eyhen:

– Şu caasusarıb, ölkayn it'um hidi'iyn cigabı ats'axhxhesıb abı![+]

10Çocaaşe mang'uk'le eyhen:

– De'eş, yişda xərna, yiğın g'ular otxhanan kar alişşes abı. 11Yişin gırgınbı sang'un dixbı vob. Yiğın g'ular qopkuyn insanar vob, şi caasusar deş vob.

12Yusufee manbışik'le eyhen:

– De'eş, şu abıynbı g'aces, nyaadiy yişde ölkayn it'um hidi'iyn cigabı!

13Manbışe eyhen:

– Şi yiğın g'ular yits'ıq'vəyre (12) çoc vob, Kana'anne cigeençene sang'un dixbı vob. Yişda k'ınna çoc dekkıne k'ane vor, manasar xəəqa-ç'iyeeqa ıxha.

14Yusufee manbışik'le eyhen:

– Gırgın kar zı şok'le uvhiyn xhineevud, şu caasusarıb! 15Zı şu inəxüb siliys üvxəs: fironne vuk'lelen k'ın g'iysar, vuşda k'ınna çoc inyaqa ittyareene, şosse inçe əlyhəəs vəəxəs deş. 16Vuşda sa g'axıle k'ınna çoc ayrecen, avxuynbıb inyaa avqas. Manke zak'le g'acesın şu eyhen horee-hək'enee. Deşxheene, fironne vuk'lelqa k'ın ixhecen, şu caasusarıbva!

17Yusufee manbı xhebılle yiğna zindanee havaacı. 18Xhebıd'esde yiğıl Yusufee manbışik'le eyhen:

– Zı Allahıle qəyq'ənna: zı uvhiyn he'eene, şu üç'übba aaxvas. 19Şu qopkuyn insanarxhee, hasre vuşda sa zindanee axvecen, mansanbışemee xaa'ab mıssıba avxuynbışis suk vukkeecen. 20Qiyğa vuşda k'ınna çoc zasqa ayre. Məxüd zak'le ats'axhxhesın, şu eyhenbı hək'enbıyee, deşxhee dişeene. Mançika şunab hapt'ıyke g'attivxhanasınbı.

Mançis çocaaşe ho'ova eyhe. 21Manbışe sana-sang'uk'le eyhen:

– Hək'ebab, şi çocus hı'iynçina cazaa vob ts'ıts'aa'a. Mang'vee şalqa miz k'yaa'ang'a, şak'le mang'uk qitxhuyn divan g'acu, şi mang'vee uvhiyn hı'ı deş. Mançil-allad yişde vuk'lelqa in divan adı.

22Ruvenee manbışik'le inəxüd eyhe:

– Zı uvhu dişdiy gadeys pisvalla hımaa'a, şumee zal k'ırı alixhxhı deş. Həşdeb şi mang'une ebal-alla cazaa ts'ıts'aa'a[+].

23Çocaaşik'le ats'a deşdiy Yusufee col k'ırı iliyxheva. Mana manbışika sak'ala'ang'une kumagıka yuşan ha'a ıxha. 24Yusuf çocaaşisse şaqana ark'ın, geşşena. Qiyğar meer cosqacar sak'ı, manbışika gaf haa'a. Çocaaşine yı'q'neençe Şimon aqqeva əmr haa'a. Qiyğaler mana manbışik'le g'ece-g'ece iyt'alna.


Çocar Kana'aneeqa siviyk'al

25Yusufee əmr haa'a manbışin balagbı sukun gyatsts'e'e, co adiyn nuk'rad conecad balagbışeeqa gixhxhe, yəqqı'sıd oxhanasın kar hele. Həməxüdıd ha'an. 26Çocaaşe suk əməleeşilqa alivxhu, mançe avayk'ananbı. 27Manbışde sang'vee xəm g'aahane cigee əməleys yem helesva balagın ghal aaqıyng'a, balagne ghalee cun nuk'ra g'ece.

28Mang'vee çocaaşik'le eyhen:

– Yizın nuk'ra sak'ıyn, haane yizde balageevud.

Manbışin yik' aqqaqqa, qəpq'ı'n sana-sang'uk'le eyhen:

– Şak Allahee hucooyiy hı'ı?

29Manbı dekkıne k'anyaqa Kana'anne cigabışeeqa qabı, mang'us vuk'lelqa qadıynbı inəxüd yuşan ha'a:

30– Şene ölkayna xərna şaka sacurayracar yuşan hı'ı. Mang'uk'le həməxüd ats'axhxha, şi menne ölkayn caasusarniyxan. 31Şimee mang'uk'le uvhiyn: «Şi qopkuyn insanar vob, caasusar deş. 32Şi yits'ıq'vəyre (12) çoc, sa dekkın dixbı vob. Sa yişda çoc xəəqə-ç'iyeeqa ıxha, k'ınna yişda çocur Kana'anne cigabışee dekkıne k'ane vor». 33Şene ölkayne xərıng'vee şak'le uvhiyn: «Şu qopkuyn insanar vuxhay inçike ats'axhxhes: çocaaşina sa yizde k'ane g'alerçe, şunab xizanbı mıssıvalike g'attixhan ha'as suk alyapt'ı, hudoora. 34Mançile qiyğar k'ınna çoc zasqa ayre. Manke zak'le ats'axhxhesın şu caasusaraye deşxhee, qopkuyn insanaare. Qiyğaler vuşda çoc şosqa quvu, zı ine cigabışee iviykarasiy kar alişşes şosqa hassarasın».

35Balagbı haç'a'ang'a, çocaaşik'le con nuk'ranan yut'elybı caa'ad iveeke. Çocarıb cona dekkır nuk'rabı g'acu, qəvəyq'ənanbı. 36Yaaq'ubee manbışik'le eyhen:

– Şu zı dixbışkena hı'ı! Yusufır deşda, Şimonur deşda, həşder Benyamin qıkkekka! Man eyxhen gırgın zak eyxhe!

37Ruvenee dekkık'le inəxüd eyhe:

– Ğu mana yizde xıleqa qele, zı mana vasqa sak'al ha'asda. Zı mana vasqa sak'al hide'eene, yizda q'öyursana dix gyapt'e.

38Yaaq'ubee eyhen:

– Yizda dix Benyamin maqa şokasana ı'qqəs deş. Yizde xhunaşşeyke Raahileyke sa mana axu, mang'una çoc qik'una. Sayid mang'une vuk'lelqa yəqqə sa kar qadeene, zı q'əsvalee mane uts'uruka ahaleeqa əlyhəəs.

#### 43


Misireeqana q'öb'esda safariy

1Kana'anaşine cigabışee mısvalybı geedniy qeetxha. 2Çocaaşe Misirğançe abına suk opxhun g'apt'ımee, dekkee manbışik'le eyhen:

– Havak'ne şas sık'ınin oxhanasın kar alişşe.

3Yahudee mang'uk'le inəxüd eyhe:

– Şene insanee şas yugda g'ayxhı'iyn, yizde ulesqa qımaale şokasana vuşda çoc dexheene. 4Ğu çoc şaka g'axuvuynxhiy şi hapk'ın vasın otxhuniy ileşşeyiy. 5Ğu mana g'ıxdevee, şi maqa vüqqəs deş. Şene insanee şak'le uvhiynniy çoc ittyaree yizde ulesqa qımaale.

6Manbışde dekkee İzrailee eyhen:

– Nya'a şu zalqa ina ver ablyav'u, nişisne şu şene insanık'le uvhu şoqa sayır çoc vornava?

7Manbışe eyhen:

– Mane insanee yişdeyiy yişde xizanbışde hək'ee geed qidghınbı hı'ı: «Həşde dek üç'ürne vor? Merna şoqa çoc vornane?» Şinad mang'une alidghıniybışis cuvabniy qele. Nya'a yişde ək'eleeqa qadayleyiy, mang'vee çoc ayreva eyhes ıxhay?

8Yahudee dekkık'le İzrailik'le eyhen:

– Gade g'aykke, şi əlyhəəs. Ğunar, şinab, uşaxarıb hidyapt'ı, manke üç'übba aaxva. 9Zı mang'ul-alla vas cuvab qeles, ğu mana zake qiyghne. Zı mana vasqa qidyaree, yiğne ögil ulyozar hide'ee, zı yiğne ögil qik'asmee vuk'ul avqa ixhes. 10Şi vaxt ılğıdyavhunaxhiy, həşdilqasse q'öneyəqees hapk'ın qabı vooxheyiy.

11İzrailee eyhen:

– Mennəxüd dexhexheene, şu in kar he'e: q'oç'ebışeeqa ine cigayne inette yugne meyvabışike, qiyğale xhinne balyzam, sık'ınin itv, ədviyat, ətriyat, püste, badam sı'ı, mane insanıs pay xhinne ıkkee. 12Q'öd şene ögilinmeen nuk'ra aleet'e. Balagbışeead yı'q'əlqa qadıyn nuk'rad ıkkı vuşde xıleka sak'ale'e, sayib manbı balagbışeeqa yugba ilydyaakı vooxhe. 13Çocur alyart'u, mane insanne k'anyaqa savk'le. 14Gırgın əxəne Allahee mana insan şos məxür g'üvəna qe'ecen, mang'veeyir vuşda şenasa çociy Benyamin şoka xaaqa savaak'alas havaasrecen. Zınar uşaxaaşikena ixhesxhee, hasre ixhecen.

15Çocaaşe Benyaminır, paybıd, q'öd şenemen nuk'rad alyaat'u, mankecab gyabak'anbı yəqqı'lqa. Misirqa hipxhır, manbı Yusufusqa qavayle. 16Yusufuk'le Benyaminır manbışika sa cigee g'acumee, cun xav vuk'lek ıkkekang'uk'le eyhen:

– İn insanar yizde xaaqa quvku, həyvan gyuvk'u, ç'əra qee'e, manbışe zaka yı'q'ı'hiyn karbı oxhanas.

17Mane insanee Yusufee cuk'le nəxüdiy uvhu, həməxüdıd ha'an: man insanar quvkekkanbı Yusufne xaaqa. 18Manbışe co Yusufne xaaqa quvkekkava qəpq'ı'n, eyhen:

– Şene ögil balagbışee sak'alı'iyne nuk'rayl-alla şi quvkekka. Mang'us şalqa xıl g'ot'alas, şale ğamxha əməler g'ayşu, şake nukarar haa'as vukkan.

19Manbı xaaqa əkkəəne cigee, Yusufne xav vuk'lek ıkkekang'usqa qeepxha, inva eyhe:

20– Yişda xərna, şi şene ögilib otxhanan kar alişşes abıynbıniy. 21Şi xəmde aaxvane cigee balagbışin ghalybı aaqıyng'a, gırgıng'uk'le cun nuk'ra nəxüdiy vod k'ıl qıdexha balagne ad iveeke. Həşde man şi yişde xıleka yı'q'əlqa sak'ala'a. 22G'iyniysın otxhuniy alişşesınıd şi nuk'ra curayda adı. Şen nuk'rad şavaame yişde balagbışeeqa gixhxhı, ats'a deş.

23Xav vuk'lek ıkkekang'vee eyhen:

– Gırgın çine cigal vod, qı'məəq'ən. Vuşdeyiy vuşde dekkıne Allahee man nuk'ra vuşde balagbışeeqa gixhxhı. Şu şene ögee adıyn nuk'ra zasnee vod.

Qiyğaler Şimon manbışisqa qığayhe. 24Mane insanee çocar qavaylenbı Yusufne xaaqa. G'elybı hoğalasın manbışis xhyaniy əməleeşisın yemıd helen. 25Çocaaşik'le uvhiyng'a co Yusufuka yı'q'ı'hiyn kar maa oxhanasva, manbışe mana qalesse con paybı qığa'anbı.

26Yusuf xaaqa qarımee, manbışe co adiyn paybı hagu, mang'une ögil ç'iyelqamee k'yoozaranbı. 27Yusufee manbışike qidghın ha'a:

– Co nəxübiyva? Şena şu eyhena vuşda q'əsda dek nəxürneva? Meernaneva həşde?

28Manbışe eyhen:

– Yiğna g'ul, yişda dek meerna, yugra vor.

Manıd uvhu Yusufne ögil ç'iyelqamee k'yoozaranbı. 29Yusufee ul alivk'arav'uyng'a, cune yedikena çoc Benyamin g'acu eyhen:

– Şena şu zak'le eyhena k'ınna çoc haynane?

Qiyğa Benyaminık'le eyhen:

– Dix, Allahee vas yugun helen.

30Yusufuk'le çoc g'acumee, mang'un yik' hoyç'an giyğal, geşşuy qadayle. Mana ek'ra qığeç'u, cune gozeeqa ark'ın, yugra geşşena. 31Yusuf aq'va hodğul qığeç'e. Mang'vee geşşuy aqqı, əmr haa'a:

– Otxhuniy qale.

32Otxhuniy mang'us curayda, çocaaşis curayda, mang'uka kar otxhanne misirğançenbışis curayda qadayle. misirğançenbışisse Cühüt'yaaşika sacigee kar oxhanas əxən deşdiy, mançile misirğançenbı həlyvəəq'ənanbıniy[+]. 33Yusufne ögil çocar senbışis sik'ı çiçiqab qihna gyuv'araa'a. Manbı sana-sang'uqa ilyaakı ghalybı aaqı aaxva. 34Yusufne ögilyne otxhuniybışike manbışisdab pay curaa'ana. Saccu Benyaminna pay mansanbışde paybışile xhoniyəqqee xəppa vuxha. Məxüd manbışe mang'uka yugda otxhun-ulyoğan.

#### 44


Avguna kasa

1Yusufee cun xav vuk'lek ıkkekang'ulqa əmr haa'a:

– İne insanaaşin balagbı cosse qıkkes əxəsdemeene otxhuniyka gyatsts'e'e. Co adıyn nuk'rad conecad balagbışde ghaleeqa gixhxhe. 2Yizda nuk'rayna kasamee k'ıning'une balageeqa vucee sukuke quvuyne nuk'rayka sacigee gyuvxhe.

Şeng'vee gırgın Yusufee uvhiyn xhinne ha'a.

3Miç'eed qıxhayng'a, in insanar cone əməleeşika sacigee yəqqı'lyaa'anbı. 4Manbı şaharılee geeb əq'əna qepxha deşdiy, Yusufee xav vuk'lek ıkkekang'uk'le eyheng'a:

– Ek'ra oza qıxha, mane insanaaşiqa qihna hoora, avarq'ılymee manbışik'le eyhe: «Nişil-allane şu yugvalis pisvalla hav'u? 5Nişil-allane yizde xərıng'una nuk'rayna kasa qöpqü? Mang'vee mançe ulyoğan, falıqa ilyakka. Şu qotkuda hı'ı deş!»

6Xav vuk'lek ıkkekana manbışiqa avarq'ıl cuk'le uvhiyn manbışilqa hixhara'an. 7Çocaaşe mang'uk'le eyhen:

– Nişil-allane yişde xərıng'vee məxdun cuvab eyhe? Şasse g'ulaaşisse məxdun kar ha'as əxəye! 8Şak'le balagbışee aveykıyn nuk'rad Kana'annee cigabışeençe sak'alı'ı vas qadı. Nişil-allane şi xərıng'une xaançe k'ınəəğəyiy nuk'ra qöqəs? 9Hasre man kar şavusneyiy aveykı, mana insan gik'ecen, avxuynbıb xərıng'us nukarar vuxhecen.

10Mang'vee eyhen:

– Şu yugda uvheeyid, hasre inəxüd ixhecen: man kar şavusneyiy aveykı, mana yizda nukar ixhecen, mansanbışil bınah aaxvas deş.

11Çocaaşe zarada balagbı gyaqqı, çin ghalybı aaqa. 12Xav vuk'lek ıkkekang'vee xərıng'ule girğıl k'ıning'ulqamee t'abala'ana, kasa Benyaminne balagee iveeke. 13Çocaaşe cok qitxhuyne divanıke tanalinbı qıt'axxa'a. Qiyğa əməleeşilqa karıd alixhxhı, siviyk'alanbı şahareeqa.

14Yahud çocaaşika sacigee Yusufne xaaqa qarayle. Mane gahıl Yusuf xaa eyxhe. Manbı Yusufne ögee ç'iyelqamee k'yoozaranbı. 15Yusufee manbışik'le eyhen:

– Şu hı'iyn hucoone? Şok'le ats'a dişdiy, zına xhinnena insan falıqa ilyakkımee, gırgın g'ecen?

16Yahudee eyhen:

– Şi xərıng'uk'le hucoovane, nenvane eyhes? Nəxübne şi qopkuynbı xhinne haagvas? Allahee şi hav'una bınah haagva. Həşde şinab, kasa neng'usneyiy avaykı manar, yişde xərıng'un g'ular vooxhe.

17Yusufee eyhen:

– Zı məxdın kar ha'as deş. Kasa şavusneyiy aveykı mana yizda g'ul ixhes, mansanbıb qı'dəpq'ı'n dekkısqa savk'le.

18Manke Yahud mang'usqa qıxha eyhen:

– Yizda xərna hucoone ixhes, yiğne g'ulus xərıng'uk'le cuvab eyhes hasre. Ğu firon xhinnena insan ixheeyir, ğu yiğne g'ululqa qəllamışmexhe. 19Şenke xərıng'vee g'ulaaşike qiyghıninniy: «Şoka dek, çoc vornane?» 20Şi manke xərıng'uk'le uvhiynniy: «Şaqa sa q'əsda dek vorna, cuqar q'əsvalee ıxhana sa k'ınna dix vor. Mang'una çoc qik'una, cune yedine dixbışike mana sa axu, dekkısır mana geer ıkkan»[+].

21Manke ğu yiğne g'ulaaşik'le uvhiynniy: «Mana zasqa ayre, zak'le g'aces». 22Şinad xərıng'uk'le uvhiynniy: «Gadeysse dek g'alerçes əxə deş, g'alerçveeyir, dek qik'asda». 23Ğumee yiğne g'ulaaşik'le şak'le uvhiynniy: «K'ınna çoc ittyareene, sayib yizde ulesqa qımaale».

24Yiğne g'ulusqa, yişde dekkısqa sapk'ılıyng'a, yişde xərıng'vee uvhiyn mang'us yuşanı'iyn. 25Yişde dekkee uvhiyn: «Meeb havak'ne şas sık'ınin otxhuniy alişşu alle». 26Şimee uvhiyn: «Vüqqəs vəəxəs deş. Saccu yişda k'ınna çoc şaka ı'qqəxhee, şasseb maqa vüqqəs vəəxə. Şasse şeng'usqa qeepxhes vəəxəs deş, k'ınna çoc şaka dexheene».

27Yiğne g'ulee, yişde dekkee, şak'le uvhiyn: «Şok'le ats'an yizde xhunaşşee Raahilee zas q'öyre dix uxu. 28Sa dix yizde k'anençe ark'ın sak'ı deş, zınad uvhiyn: hək'erar mana sa bahalne həyvanın qodu-sodu ixhes. Həşdilqamee zak'le mana dix g'acur deş. 29Şu inasa dixır alyart'vee, mang'uned vuk'lelqa sa kar qadeene, ahaleeqa şu yizda cagvarana vuk'ul uts'uruka quvkees».

30Həşde şassee yiğne g'ulusqa yişde dekkısqa savaak'alas vəəxəs deş. Mana mang'us geerxhe ıkkiykanna. 31Mana gade şaka g'ıdecveene, yik' qotxu qik'asda. Manke yiğne g'ulaaşe dekkına cagvarana uts'urun gyavts'una vuk'ul ahaleeqa quvkees.

32Yiğna g'ul eyxhene zımee, dekkıs cuvab huvu uvhiyn: «Zı mana vasqa sak'alde'eene, yiğne ögil qik'asmee vuk'ul avqa ixhes». 33Hucoone ixhes, hasre gadeyne cigee xərıng'us g'ul xhinne zı axvas, gader çocaaşika sark'ıl hooracen. 34Mana dena, nəxürne zı dekkısqa əlyhəəs? Havaasre zak'le dekkına vuk'ul uts'uruka g'umoocecen!

#### 45


Yusufee çocaaşik'le vuc vuşu ıxhay eyhe

1Yusufusse öörxəs dəxı', nukaraaşilqa ts'ir üvxiyxə:

– Gırgınbı yizde k'anençe qığeepç'e!

Yusufee çocaaşik'le vuc vuşu ıxhay eyhemee, manbışde k'ane vuşucar deşdaniy. 2Mana məxür axtıra geşşe giyğal, misirğançenbışik'le man g'ayxhı fironne xaane insanaaşis yuşan ha'a. 3Yusufee çocaaşik'le eyhen:

– Zı Yusuf vorna! Yizda dek meernane?

Çocaaşisse mang'us alidghıniy qeles əxə deş, hucoome eyhesınbı manbı aaxvanbı. 4Yusufee çocaaşik'le eyhen:

– Zasqana qeepxhe.

Manbı cusqana qepxhamee, eyhen:

– Şu Misirqa massa huvuna çoc Yusuf zı vorna. 5Zı inyaqa massa huvuva şu qı'məəq'ən, şolqacab qəl hımaa'a. Allahee vuşda ı'mı'r havaacesva zı şole ögee inyaqa yəqqı'l hı'ı. 6Q'ölle sen ıxha ine cigabışee mısvalybı gidğılna, inçile qiyğa xholle sennad ezuyiy-qiyşılıy ixhes deş. 7Allahee zı şole ögee inyaqa xəbna suvabna iş haa'as, şu g'attivxhan hav'u, ç'iyeyne aq'val havaacesva g'axuvu.

8Mançil-allar zı inyaqa Allahee g'axuvu, şu deş. Mang'vee zake fironus dek xhinnena insan, cune xaana xərna, Misir ölkab vuk'lek vukkekana hı'ı. 9Zaraba dekkısqa apk'ın, mang'uk'le eyhe, yiğne dixee Yusufee in vod eyhe: «Allahee zake Misir vuk'lek vukkekana hı'ı. Nimeeyiy əxə, zasqa ek'ra qora. 10Ğu Misir Goşen eyhene cigee axvas. Ğunar, yiğın kulyfatbıb, yiğın nevabıb, çavra-vəq'əd, yiğın gırgıncad kar zas k'ane ixhes. 11Maa'ar zasse vaqa ilyakkas əxəsda. Deşxheene, ğunayiy yiğna xizan, çavra-vəq'ə dağamiyvalee vuxhes. İnçile qiyğab xholle senna mısvalla vuxhes». 12Zı, Yusuf vorna şoka yuşana'ana, şok'led, yizde çoc Benyaminık'led man g'ecen. 13Misir zı nəxriy ats'a, şok'le inyaa hucooyiy g'acu, mançina gırgınçina gaf yizde dekkıs hav'u, mana ek'ra zasqa ayre.

14Yusufee cuna çoc Benyamin xhılibışeeqa sı'ımee, q'öyursana gyaaşe giviyğal. 15Qiyğa mang'vee avxuyne çocaaşisıd ubbabı hı'ı, geşşe-geşşe manbı xhılibışeeqa sav'u. Qiyğale çocaaşe mang'uka meeb gaf hav'u.

16Yusufun çocar abına gaf fironne xaane insanaaşilqa hiviyxhar. Mana gaf g'avxhuna fironur cun insanarıb şadeebaxhenbı. 17Fironee Yusufuk'le eyhen:

– Çocaaşik'le eyhe inəxüd he'ecen: «Vuşde həyvanaaşilqa kar alixhxhı, Kana'anne cigabışeeqa hudooracen. 18Qiyğab dekkır, xizanıb ana zasqa savk'lecen. Zı şos Misirın gırgınçile yugun ciga heles. Şunad maa'ad alyadıyn gırgınçile yugun kar oxhanas».

19Sayid manbışik'le eyhe: «İnəxüd he'e: dekkısıniy vuşde xhunaşşeeşisın, uşaxaaşisın daşk'abı Misirğançe alyaat'u, gırgınbı inyaqa qudoora. 20Maa'ad axuyn vuşun kar qimiykan, Misireedın gırgınçile yugun kar vuşun ixhes».

21İzrailyne dixbışe həməxüdıd ha'an. Yusufee fironee əmr hav'uyn xhinne, manbışisın daşk'abıd, oxhanasın yəqqı'lqan otxhuniyid helen. 22Manbışde gırgıng'us sa tanalinbı hele, Benyaminısmee xholle tanalinbıyiy xhebıd vəş nuk'ra hele. 23Yusufee dekkısva Misirın gırgınçile yugun kar, suk, gıney, yəqqı'sın oxhanasın alixhxhına g'able (20) əməle g'uxoole. 24Mang'vee çocar yəqqı'l haa'amee, manbışik'le eyhen:

– Yəqqı'l uğmooda.

25Manbı Misirğançe qığeepç'ı, Kana'anne cigabışeeqa dekkıne Yaaq'ubne k'anyaqa qabı, 26mang'uk'le eyhen:

– Yusuf meerır, vucur Misir xhinnene ölkayna xərnavur!

Man g'ayxhı Yaaq'ubın yik' aqqaqqa, manbışe uvhiynçilqa hayexhe deş. 27Yusufee uvhiyn gırgın çocaaşe dekkıs yuşana'an. Vuc ıkkees Yusufee g'axuvuyn daşk'abı g'acumee, Yaaq'ubın yik' cigeeqa qaylen. 28İzrailee eyhen:

– Həşde zak'le ats'axhxhayn yizda Yusuf meerır! Zak'le mançile yugun medın hucoone g'ayxhes! Hasre qik'asse sa hark'ın mana g'aces!

#### 46


Yaaq'ubın Misirqa hark'ıniy

1İzrailee cuka vodun gırgın sı'ı, yəqqı'lqa gexha. Mana Beer-Şeveeqa hirxhıl cune dekkee I'saq'ee ı'bəədat ha'ane Allahıs q'urban ablyaa'a[+]. 2Xəmde Allah İzrailis gyagu, mang'ulqa onuiyn:

– Yaaq'ub! Yaaq'ub!

Yaaq'ubee «Hooyva» eyhe.

3Allahee eyhen:

– Zı Allah vor, yiğne dekkee ı'bəədat ha'ana Allah. Misirqa ı'qqəs qı'məyq'ən, Zı vake maa'ad xədın millet g'alya'as. 4Vaka Misirqa Zınar ı'qqəsda. Qiyğar yı'q'əlqa Zıcar ğu meer qalesda. Ğu qek'ang'a Yusuf yiğne k'ane ixhes[+].

5Yaaq'ub Beer-Şeveençe ayk'anna. Yaaq'ubne dixbışe dekkır con uşaxarıb, yedyarıb fironee Yaaq'ubılqa g'axuvuyne daşk'abışeeqa gyav'u quvkekka. 6Yaaq'ubeeyiy cune dixbışe çavra-vəq'əyiy, Kana'anne cigabışee co hı'iyn gırgın kar sı'ı Misirqa qavayle. 7Mang'vee cuka Misirqa dixbı, yişbı, nevabı, gırgına cuna xizancab alyapt'ı, ayk'an.


Yaaq'ubıke (İzrailike) g'abıynbı

8Misirqa İzrailika sacigee cun dixbıyiy dixbışike g'abıynbı qavayle. Misirqa qabıynbışin dobı inbı vod:

Yaaq'ubna ts'erriyna dix Ruven.
9Ruvenın dixbı:
Xanok, Pallu, Xetsron, Karmi.
10Şimonun dixbı:
Yemuel, Yamin, Ohad, Yakin, Tsoxar sayir Kana'anğançene zəiyfayke ıxhana Şaul.
11Leviyn dixbı:
G'erşon, Qohat, Merari.
12Yahudun dixbı:
Er, Onan, Şela, Perets, Zarax. Eriy Onan Kana'anne ölkee habat'anbı.
Peretsın dixbı: Xetsron, Xamul[+].
13İssaxarın dixbı:
Tola, Puvva, Yov, Şimron.
14Zevulunun dixbı:
Sered, Elon, Yaxle'el.

15Şenbı Leays Yaaq'ubıke vuxhayn uşaxarniy vob. Leayee manbıyiy yiş Dina Paddan-Aramee vuxu. Leayeyn dixbı, yişbı, nevabı gırgınbı sacigee qəbəqqəxhee, xhebts'ale xhebiyre (33) insan ıxha.

16Qadın dixbı:
Tsifyon, Xaggi, Şuni, Etsbon, Eri, Arodi, Areli.
17Aşerin dixbı:
İmna, İşvah, İşvi, Beria sayir manbışda yiçu Serax.
Berianın dixbı: Xever, Malkiel.

18Zilypanın Yaaq'ubıken dixbı, yişbı, nevabı gırgınbı sacigee qəbəqqəxhee, ina yits'ıyixhalle (16) insan eyxhe. Lavanee mana cune yişşeys Leays nukar xhinneniy hiyvu.

19Yaaq'ubne xhunaşşeyn Raahileyn dixbı:
Yusufiy Benyamin.
20Yusufus Misirne On şaharne kaahinne Fotiferanne yişşee Asnatee, Menaşşeyiy Efrayim donan q'öyre dix Misir vuxu[+].
21Benyaminın dixbı:
Bella, Beker, Aşbel, Gera, Naaman, Exi, Roş, Muppim, Xuppim, Ard.

22İna yits'ıyoq'var (14) insan Yaaq'ubıniy Raahileyn dixbı, nevabı gırgınbı sacigee qəbəqqəxhee vooxhe.

23Daniyna dix:
Xuşim.
24Naftaliyn dixbı:
Yaxtsel, Guni, Yetser, Şillem.

25Bilyhanın Yaaq'ubıken dixbıyiy nevabı gırgınbı sacigee qəbəqqəxhee ina yighıyre (7) insan eyxhe. Lavanee mana cune yişşeys Raahileys nukar xhinneniy hiyvu.

26Yaaq'ubne dixbışde xhunaşşeeşile ğayrı, Misirqa mang'uke g'arına yixhts'ale yixhıyre (66) insan qarı. 27Yusufus Misir q'öyre dix ıxha. Yaaq'ubne xizanee Misir yights'al (70) insan eyxhe[*].


Yaaq'ubık'le Yusuf g'ece

28Goşenqa əlyhəəna yəq vaats'a vuxhesva Yaaq'ubee cule hiqa Yusufusqa Yahud g'ıxele. Manbı Goşenısqa hiviyxharmee, 29Yusuf daşk'eeqa gyu'ur, dekkıne İzrailyne ögilqa hayk'an. Dek g'acuys mana xhılibışeeqa sı'ı xılece geşşena. 30İzrailee Yusufuk'le eyhen:

– Ğu yugra g'acu, həşde zasse qik'as əxə.

31Yusufee çocaaşik'leyiy dekkıne xizanık'le eyhen:

– Hasre həşde fironusqa hark'ın eyhes, Kana'anne cigabışee eyxhena yizda dek, çocar, cone xizanbışika sacigee zasqa abı. 32Manbı çobanar vob. Mançil-allab manbı cone gırgıne karaka, çavra-vəq'əyka sacigee qabı. 33Fironee şu qopt'ul qiyghanasın: «Hucoonexhe şu ha'anva?» 34Şunad eyhe: «Şi, yiğın g'ular, yişin dekkar xhinne, k'ılybanang'acab çavra-vəq'ee vuxha». Manva uvhee, Goşen şos ciga heles. misirğançenbıb çobanaaşile həlyvəəq'ənva, şos man ciga helesın[+].

#### 47

1Yusuf fironusqa hark'ın, mang'uk'le eyhen:

– Yizda dek, çocar cone gırgıne karaka, çavra-vəq'əyka Kana'anne ölkeençe inyaqa, Goşenqa qabı.

2Qiyğa mang'vee çocaaşike xhoyre g'əyxı', fironusqa abı. 3Fironee Yusufne çocaaşik'le eyhen:

– Hucoonexhe ha'an?

Manbışe fironuk'le eyhen:

– Yiğın g'ular, con dekkar xhinne, çobanar vob. 4Şi inyaqa qabıynbı Kana'anne ölkee it'umun mısvalybı gidğılva, yiğne nukaraaşisın çavra-vəq'ə uxhiyxhana'asın cigabı deşva. Hucoone ixhes, şi həşde Goşen aaxvas havaasre.

5Fironee Yusufuk'le eyhen:

– Yiğna dekkiy çocar vasqavub abı. 6Misir vas ıkkanan ciga g'əyxe: dekkısiy çocaaşis ine cigayne gırgınçile yugne cigee ciga qee'e. Havaasre manbı Goşenee aaxvecen. Vak'le manbışin yugun çobanar vaats'axheene, g'əvxe məxbınbı yizde çavra-vəq'əyqa ilyaakecen.

7Yusufee cuna dek Yaaq'ub fironusqa arayle. Yaaq'ubee fironus xayir-düə hoole. 8Fironee mang'uke qiyghanan:

– Vaqa xhulelle senne vod?

9Yaaq'ubee fironus inəxdun alidghıniy qele:

– Yizde ı'mı'ren vəşşe xhebts'al (130) sen zı inyaa-şaa hı'ı. Yizda ı'mı'r k'ılyba, dağamba vuxha. Dekkaaşe mennəəng'ə hı'iyn senbımeeyib xıliyba vuxha deş.

10Yaaq'ub fironus xayir-düə huvu, ayk'anna.

11Yusufee, fironee uvhiyn xhinne ha'a, dekkısdayiy çocaaşisda ciga Misir qaa'a, manbışis gırgınçile yugun Ramses eyhene cigeençe ciga hele. 12Sayid Yusufee dekkısın, çocaaşisın otxhuniy xizanbışis sik'ı havace.


Mısvalybınang'a Yusufee Misirıs xəbvalla haa'a

13Mısvalla manimee geeb qooxhe, ç'iyeyne aq'val otxhanan kar ivdeeke giyğal. Misirıniy Kana'anın cəmə'ət mısvaline xılençe vuççud dena axva. 14Yusufee Misirneyiy Kana'anne insanaaşis suk massa huvu, maadın gırgın pılbı fironus sa'a. 15Misirneyiy Kana'anne insanaaşin gırgın pılbı g'att'uyng'a, gırgın misirğançenbı Yusufusqa abı, eyhen:

– Şas gıney hele. Nişil-allane şi yiğne ulene ögee hapt'as? Yişin pılbı g'att'uynbı.

16Yusufee eyhen:

– Vuşun pılbı g'att'uxhee, manke həyvanar alle, zı şos mançine cigee gıney heles.

17Manbışe Yusufusqa con balkanar, çavra-vəq'ə, əməler ha'aykı adayle. Yusufee mane adıyne həyvanaaşike gıney badal ha'a. Mane sen mang'vee məxüd manbışde həyvanaşike gıney badal ha'a. 18Man sen ılğeç'umee, manbı Yusufusqa abı eyhen:

– Vak'le ats'an, şaqa pıl deşin, yişin həyvanarıd vas ıxha. Şaqa yişde xərıng'unemee tanbışileyiy cigabışile ğayrı vuççud axu deş. 19Nişil-allane yiğne ulene ögil şakınıd, yişde cigabışikınıd ixhes? Şas, yişde cigabışiliy şal-alla gıney hele. Havaasre şi fironus nukarar vuxhes. Hucoone ixhes, şas sayid toxumbı hele. Manke şinab hapt'as deş, yişin cigabıd sahralqa sak'alas deş.

20İnəxüd Yusufee gırgın Misirın cigabı fironus ileşşe. Mısvalybışil-alla gırgıne misirğançenbışe con cigabı massa hele. Məxüd Yusufee Misirın gırgın cigabı fironne doyulqa alğa'a. 21Misireene gırgıne insanaaşike Yusufee fironus g'ular haa'a. 22Fironee kaahinaaşina hək' qooleva, mang'vee saccu manbışin cigabı ilydeşşe. Mana vucee qoolena hək' manbışde otxhuniys g'iviyxhar vuxha. Mançil-allad kaahinaaşe con cigabı massa hele deş.

23Yusufee milletık'le eyhen:

– Həşde şunab, vuşun cigabıd zı fironus alişşu. Haane toxum, alyapt'ı ooze. 24Suk saa'ang'a xhonçuna sa pay fironus qevle. Avxuna yoq'uble payıb oozasiy ooxhanas, şosiy vuşde xizanbışis vuxhecen.

25Manbışe eyhen:

– Yişda xərna, ğu şas yugvalla hav'u, ğu şi hapt'ıyke g'attivxhan hav'u. G'iyniyke şaqa şi fironun g'ular vob.

26Yusufee ezu alyadıynçina xhonçuna sa pay fironus qevleva Misirne cəmə'ətıs q'aanun gyuvxhu. Saccu kaahinaaşe ezu alyadıynçina xhob'esda pay fironus qudyoole vuxha. Məxbına q'aanun Misir g'iynab vobna.


Yusufee dekkıs cuvab hele

27İzrailyna nasıl Misireene Goşen avxu, karana vuxha. Manbı maa'ab geeb qeebaxhe.

28Yaaq'ub Misir yits'ıyighalle (17) senna axva. Mang'vee vəşşe yoq'ts'ale yighılle (147) sen hı'ı. 29İzrailyna qik'asda gah k'ane qooxheng'a, mang'vee cuna dix Yusuf qort'ul eyhen:

– Vas zı ıkkanxhee, xıl yizde umayk avqa gixhxhı, k'ın g'assır cuvab hele: zas yugvalla hee'e, yizda nyaq'v Misir hımaa'a. 30Zı qik'uyng'a Misirğançe qıkkee, yizın dekkar nyaabiy nyuq'vneeqa k'yav'u, zınar maa'ar k'eyxhe.

Yusufee mang'us inəxüd cuvab qele:

– Zı, ğu nəxdiy eyhe, həməxüdıd ha'asın[+].

31Mang'une cuvabıs dekkee eyhen:

– Zas k'ın g'assre.

Mang'veeyid k'ın g'iysaran. İzrail vuc g'alirxhuyne karane vuk'lek qirzıl, Allahıs düə haa'a.

#### 48


Yaaq'ubee Efrayimısiy Menaşşeeys xayir-düə huvu

1Sabara gahbı ılğeeç'umee, Yusufuk'le uvhiyn:

– Dek ık'arır.

Mang'vee cuna q'öyre dix Menaşşeyiy Efrayim cuka alyapt'ı, dek g'acesva yəqqı'lqa gexha.

2Yaaq'ubıs xabar g'uxoole:

– Haane yiğna dix Yusuf vasqavur ı'qqə.

İzrailik'le man g'ayxhı, gucuka vuc g'alirxhuyne tülee'ar giy'ar.

3Yaaq'ubee Yusufuk'le eyhen:

– Gırgın əxəna Allah Kana'anne cigeene Luzee zas gyagu xayir-düə huvu, 4inəxüd uvhu: «İlekkende Zı yiğna nasıl geeb qaa'as, hexxaa'asda, vake xədın xalq' g'alya'as. Vale qiyğad vake g'abıynbışis man cigabı hammaşiys heles»[+].

5Həşdiyle q'öyre yiğna dix, zı inyaqa qalesse, Misir yedike vuxhaynbı yizınbı vuxhes. Efrayimiy Menaşşe, Ruveniy Şimon xhinne yizınbı vuxhes. 6Manbışile qiyğa vake g'abıyn uşaxar yiğınbı vuxhes. Manbışilqa gexhan cigabımee Efrayimıleyiy Menaşşeyle ılğeeç'es. 7Zı inəxüd yizda Raahile qiyk'uva ha'a. Yizda Raahile zı Paddan-Arameençe siyk'alang'a, Kana'anne ölkee Efratısqa hiviyxharne cigee qiyk'u. Mana maacar Efratne yəqqə k'eyxhı. Efratın g'iyniyn do Bet-Lexem vodun[+].

8İzrailik'le Yusufun dixbı g'avcu, qiyghanan:

– İnbı vuşbune?

9Yusufee dekkıs inəxüd cuvab qele:

– Allahee inyaa zas huvuyn dixbı vob.

İzrailee eyhen:

– Manbı zasqa qavaale xayir-düə hevles.

10İzrail q'əsniy qıxha, mang'une uleppışik'le yugda g'ece deşdiy. Yusufee dixbı dekkısqana qaa'a, dekkeeyib manbı xhılibışeeqa sav'u, ubbabı ha'a.

11Qiyğa İzrailee Yusufuk'le eyhen:

– Yizde fıkreeqacad qidyayleyiy yiğın sayid aq'va g'eceva, haane Allahee yiğın dixbıb zak'le haaguynbı.

12Yusufee dixbı dekkıne q'aratsaysse g'avşu, mang'une ögil ç'iyelqamee k'yoyzarna. 13Qiyğa Yusufee Efrayim ulyozara'ana cune sağne sural, İzrailinıd man solun sura eyxhe, Menaşşeer cune solne, İzrailyneer sağne sural ulyozara'a. Qiyğa manbı dekkısqana qaa'a. 14İzraileemee sağın xıl hotku, k'ınne nevayne Efrayimne, solun xılymee xərne nevayne Menaşşeyne vuk'lelqa giyxhe.

15Qiyğa İzrailee Yusufus xayir-düə hoole:

– Yizde dekkaaşe İbrıhımeeyiy I'saq'ee ı'bəədat ha'ane Allahee,
G'iyniyne yiğılqamee zı havacıne Allahee,
16Zı gırgıne pisvalybışike g'attixhan hı'iyne malaaikee,
Havaasre ine uşaxaaşisıb xayir-düə hevlecen!
Yizın doyud, yizde dekkıneyiy cune dekkın
İbrıhımıniy I'saq'ın dobıd manbışile k'ena yik'el qale'ecen.
Ç'iyene aq'val manbışda nasıl geeb quvxhecen.

17Yusufuk'le dekke sağın xıl Efrayimne vuk'lelqa gixhxhı g'acumee, man mang'une yik'eençe eyxhe deş. Mang'us dekkın xıl Efrayimne vuk'lele alyat'u, Menaşşeyne vuk'lelqa gixhxhes ıkkiykan. 18Yusufee dekkık'le eyhen:

– Dek, ğu ha'an qotkuda eyxhe deş. Şena ts'erriyna dix eyxhe, sağın xıl mang'une vuk'lelqa gixhxhe.

19Dekmee, mang'vee eyhençilqa qidyarı, eyhen:

– Ats'an dix, zak'le ats'an. Mang'une nasılıked xədın millet g'ales, manar qıvaats'ana ixhes. Saccu mang'una k'ınna çoc mang'uler qıvaats'ana ıxha, mang'une nasılıke sa deş, geedın milletbı g'ales.

20Mane yiğıl Yaaq'ubee manbışis xayir-düə hoole:

– İzrailin vuşun dobu xayir-düə hooleng'a, ağmiş ha'as:
«Hasre ğu Allahee Efrayimiy Menaşşe xhinne hee'ecenva!» eyhes.

Mang'vee məxür Efrayim Menaşşeyle ooqana ha'a.

21İzrailee Yusufuk'le eyhen:

– Yizın qik'asın yiğbı k'ane qeetxheeyid, Allahee şu yik'el hivxanaa'as deş, şu dekkaaşine cigabışeeqa savaak'al haa'asınbı. 22Vas çocaaşile hexxada zı Şekem axtın ciga hele. Zı mana Emorğançenbışde xılençe yizde gılıncikayiy vukkuka g'avşu.

#### 49


Yaaq'ubee dixbışis xayir-düə hoole

1Yaaq'ubee dixbı qopt'ul eyhen:

– Yizde k'anyaqa savaale, vuşde vuk'lelqa qalesınbı zı yuşan ha'as.

2Yaaq'ubın dixbı, sabı zal k'ırı alixhxhe,
Vuşde dekkıl İzrailir k'ırı gyaqqe.

3Ruven, ğu yizda ts'erriyna dix,
ğu yizda guc.
Ğu yedike zı mek'varanang'a
taq'atıkanang'a ıxha.
Ğu gırgıng'ule xərna,
qıvaats'ana vor.
4Ğu xhyanık akar sa'as-qa'as əxə deş.
Vak'le man ats'axhxhe,
ğu yik' hı'ı yizde tyuleeqa k'iç'uva,
yizde xhunaşşeeşine sang'ıka g'alirxhuva,
vake xərna ixhes deş![+]

5Şimoniy Levi çocar vob,
manbışe qəlasın ha'asva
gılınc xılyaqa alyaat'a[+].
6Manbı qəlıkanang'a
adamer gyabat'a,
yik'es ıkkanang'ad
manbışin həyvanar kara idyalesın xhinne qa'a.
Manbışe ək'elee aqqıyn karbı zı ha'as deş,
Zı manbışika sarçes deş.
7Fığan haa'ane manbışde qəlbışisiy
xıl ts'ıts'dyaa'ane bahaliyvalis bed-düə vuxhena.
Zı manbışike g'abıynbı sacigeeqa savaales havaasaras deş,
İzrailvolle oot'alasınbı.

8Yahud, yiğne çocaaşe ğu axtı qa'as,
duşmanaaşina gardan yiğne xıle vuxhes,
dekkın dixbıb vas k'yoozaras.
9Yizda dix, Yahud, ğu k'on qoodu-soodu qööne
mek'vne aslanık akar.
Ğu manzil haa'ane şirık akar,
horku-qorku ç'iyel g'ılexha,
Şavusse şir g'udokana'as əxəyee?
10Paççahiyvalla Yahudne xılençe mısacab əlyhəəs deş.
Gırgıne gahbışil vuk'lek vukkiy
mang'une nasılınbışisse mebınbışilqa ılğeç'es deş.
Nimeeletteyiy gırgın milletbı k'yozarasda vake paççah g'idyarı.
11Yahudıqa manimee xətta t'ımılen tayangbı eyxhe,
mang'us manbı qidiykkın cuna əməleb çik avt'alas vəəxəna,
çike hı'iyne çaxıree tanalinbıd hoğalas əxənbı.
12Mang'une uleppışin adın ciga çaxırıle k'ışşeyda,
silibıd niknele cagvarada ixhes.

13Zevulunun cigad deryahne mıglek ixhes,
maa'ad gamıbı ileezaras,
mang'un ciga Sidonnee şaharılqa hixharas.

14Xurcunbı mıgal alyaat'u, manzil haa'ana
İssaxar taq'atıkane əməleyk akar.
15Mang'us vuc manzilis ulyorzuliyn ciga yugda qadı,
maana nyaq'v cus vukkanəxüb g'avcu,
mang'vee yı'q' k'yozarı'ı mebınbışis iş haa'ana.

16Dani İzrailyne nasılbışda sa vob,
mang'vee cune milletıs məhkama ha'as[+].
17Dani yəqqı'ne mıglekna xoçe xhinne ixhes.
Balkanne guvuyk üvxü,
çilyna yı'q'ı'hiyna g'ı'xə'əne.

18Rəbb, zı gozet ha'an Ğu mısayiy zı duşmanaaşike g'attixhan ha'as!

19Mebınbı Qadın cigabı q'əra qa'as ables,
mang'veeyib manbı g'e'eebaşeng'a q'əra qaa'as.

20Aşerne cigabışee otxhuniy barakayka ixhes,
mang'vee paççahaaşisıd otxhuniy alles.

21Naftali g'avkuyne maralık akar,
mang'uke g'abıynbı geeb micagınbı vuxhes.

22Yusufmee, xhyan ı'lqəəne cigaysneene,
bıtağbıd cabırıle g'alysikkıyne tayangık akar.
23Duşmanar mang'ulqa qəlıka vukkaaşika k'yoohar,
24mang'un xıleppı gucuka vodva
mang'vee vuk xıle it'umda aqqaqqa.
Mang'us guc hoole vuxha
Yaaq'ubee ı'bəədat ha'ane Allahee.
Allah İzrailiqa çoban cune syuriyqa ilyakkan xhinne ilyakka.
Mana manbışda Suva vobna.
25Yiğne dekkee ı'bəədat ha'ana
Allah hasre vas kumagxhecen,
Hasre Mang'vee vas xayir-düə hevlecen,
xəəne-ç'iyeyne xhyanbışike
ğu g'ıts'mayk'vancen,
vas geeb uşaxaariy çavra-vəq'ə helecen.
26Yiğne dekkına xayir-düə barakatnane çolbışileb geeb vob,
ğu manisa çocaaşile qıvaats'anava,
hasre man gırgın xayir-düəbı yiğınbı ixhecen[+].

27Benyamin bahalne umulyuk akar,
miç'eeb k'on givk'u opxhan,
exhalid ing'uke-şeng'uke g'ayşuyn bit'al ha'a.

28İna ələpqı'na yits'ıq'vəble (12) nasıl İzrailyna vobna. Dekkee dixbışde gırgıng'us, cus sik'ına inəxübna xayir-düə huvu.


Yaaq'ub qek'ana

29Qiyğa Yaaq'ubee dixbışilqa əmr haa'a:

– Zı sık'ınne gahıle qik'asda, zas yizde xizanısqa, zale ögee hapt'ıynbışde k'anyaqa əlyhəəs ıkkan. Zı Q'etbışda eyxhene Efronne çoleene mağaree k'eyxhe. 30Mana mağara Kana'anne ölkeene Mamrе eyhene cigays k'anene Maxpelayne çolee vobna. İbrıhımee mana mağara nyaq'v haa'asdemee Efronusse çoluka sacigeeniy alivşu. 31Maa'abniy İbrıhımiy cuna xhunaşşe Sarra, I'saq'iy cuna xhunaşşe Rivq'a k'evxhu. Zı Leayer maa'ar k'eyxhı[+]. 32Man çolud, maana mağarab Q'etbışisseniy alivşu.

33Yaaq'ubee dixbışis əmr hav'u g'attirxhınmee, g'elybı tyuleeqa sı'ı qek'ana. Məxür mana ahaleeqa ayk'an.

#### 50


Yaaq'ubna ak'

1Yusuf dekkılqa k'yorzul geşşe-geşşe mang'us ubbabı ha'a. 2Mang'vee cune g'ulluxçiy-doxturaaşilqa dekkın mayit mumyelamişe'ecenva əmr haa'a. Doxturaaşed İzrailin mayit mumyelamişa'an. 3Mana iş doxturaaşe yoq'ts'al (40) yiğna haa'a. Mumyelamişa'as manimena vaxtniyxhe vukkiykanna. Yights'al (70) yiğna misirğançenbı mang'uqa gyaaşe.

4Ak'ın yiğbı ç'əveetxhamee, Yusufee fironne insanaaşik'le eyhen:

– Zı vuşde ulen aqqıxheene, fironuk'le eyhe, 5dekkee zasqa k'ın g'assaras alikkı, uvhiynniy: «Zı qik'asda xhinne vor. Kana'anne ölkee zı zasda mağaree nyaq'v hav'u. Zı maa k'eyxhe». Həşde fironee zı hasrecen, dek k'eyxhı, yı'q'əlqa sak'alas.

6Fironee eyhen:

– Dekke nəxdiy vasqa k'ın g'assaras alikkı, həməxürur mana k'eyxhe.

7Məxür Yusuf ayk'anna dek k'eyxhas. Yusufuka sacigee fironun delesın insanar, Misirın ağsaqqalar, 8Yusufneyiy dekkıne xaabın gırgınbı, çocar havayk'an. Manbışe saccu çavra-vəq'əyiy uşaxar Goşen g'alyaa'a. 9Manbışika sacigee balkanaaşil alepxıynbı, dəv'əys hı'iyne daşk'abışe gyuv'uriynbı yəqqı'lqa qığeebaç'e. Maa qəpqəs-ələpqəs devxhesınmeen insanar vooxhe.

10Manbı İordan damayne şene sural, Atad eyhene cigeene atteeqa (suk məttaa'an ciga) hipxhıriyng'a, axtıne nıq'ıka gyaaşe giviyğal. Ma'ab Yusufee dekkıs yighılle yiğna ak' hoole. 11Mane ölkayne insanaaşik'le, Kana'anğançenbışik'le, Atadee hoolena ak' g'avcumee, uvhiyn: «Misirbışiqa xədın geşşuyud». İordan damayne k'anene cigays çil-alla Avel-Mitsrayim (misirbışin geşşuy) do giyxhe.

12Yaaq'ubne dixbışe gırgın dekke uvhiyn xhinne ha'a. 13Mana manbışe Kana'anne ölkeeqa qarı, Mamreys k'anene Maxpela eyhene çoleene mağaree'ar nyuq'vneeqa giyxhe. Mana mağara İbrıhımee çoluka sa cigee cus nyaq'v haa'asın ciga ixhecenva, Q'etbışda eyxhene Efronukeniy alivşu[+]. 14Dek k'eyxhıyle qiyğa, Yusuf cune çocaaşika, dekkıne ak'ıs abıyne gırgınbışika sacigee Misirqa siyk'al.


Yusuf çocaaşika yugra eyxhe

15Dek qik'uyle qiyğa, Yusufne çocaaşe sana-sang'uk'le eyhen:

– Yusufee şi hı'iynçina qəl yik'el avqu vuxhee, mana qəl şake qığaahas vukkiykınee, şi hucoone ha'as?

16Mançil-allab manbışe Yusufus xabar g'axuvu:

– Dekkee qik'asse, şak'le uvhiynniy: 17«Yusufuk'le inəxüd eyhe: „Hucoone ixhes, çocaaşe vas hav'una pisvalla, yik'el hivxhanee'e“». Həşded şi vake heqqa, hucoone ixhes, yiğne dekkee ı'bəədat ha'ane Allahee g'ulaaşin bınahbı yik'elixan he'ecen.

Man eyhenbı Yusufuk'le g'ayxhımee, geşşe giyğal.

18Qiyğa çocar mang'usqa abı, ç'iyelqamee k'yobzur, «Şi həşdiyle yuğun g'ular vobva» eyhe.

19Yusufee manbışik'le eyhen:

– Zı nya'a Allahne vor, şu zale qəvəəq'ənas? 20İlyaake, şos zas pisvalla haa'as vukkiykın, Allaheeyib mana yugvalis qav'u. G'iyna şok'le g'ecenbıyiy xəppanane insanaaşina ı'mı'r g'attivxhan he'ecenva Allahee məxüd hı'ı. 21Mançil-alla qı'məəq'ən zı şoqar vuşde uşaxaaşiqar ilyakkasda.

Yusuf manbışiqa g'üvənara yuşanı'ı manbışis yik'bı hele.


Yusufun qik'uy

22Yusuf cuneyiy dekkıne xizanıka Misir axva. Yusufee vəşşe yits'ılle (110) sen ha'a. 23Mang'uk'le Efrayimın uşaxarıb nevabıb g'oocenbı. Menaşşeyne dixene Maxiriyne uşaxaaşisıb mang'vee dekvalla haa'a.

24Sabara gah ılğevç'uyle qiyğa Yusufee çocaaşik'le eyhen:

– Yizda qik'asda gah k'ane quvxheeyib, Allahee şu yik'el hivxanaa'as deş. Allahee şu ine ölkeençe qığaa'asınbı. Mang'vee k'ın g'assır İbrıhımıs, I'saq'ıs, Yaaq'ubıs hevlesva uvhiyne cigeeqa şu quvkees.

25Qiyğa Yusufee İzrailybışisqa k'ınbı g'assaras alikkı, eyhen:

– Allahee şos huvuyn cuvab mısacad yik'el hixan ha'as deş. Şunad əlyhəəng'ə, yizın bark'vbı inyaa g'ılyma'a, şoka qıkkee.

26Yusuf vəşşe yits'ılle (110) sen hı'ı qek'a. Mana Misiree mumyelamiş hı'ı, tabuteeqa giyxhe.

### Rut

#### Rut

Rut


Ts’ettiyn cuvab

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Ts’ettiyn cuvab


Rut

İne kitabee otk'unin gırgın karbı haakimaaşe İzrailyne milletıs xəbvalla haa'ane gahıl ıxha. Paççahaaşile ögil İzrailil haakimaaşe xəbvalla haa'a vuxha. Haakimaaşe İzrailin millet menne milletbışike g'attivxhana'asda dəv'iy vukkekka vuxha. İne kitabeeme sa xizanne vuk'lelqa qadıyne karbışde hək'eecad otk'un vod.

Mane xizanee sa Rut eyhena Moavğançena zəiyfa yixha. Mana Moav eyhena ölka İzrailis k'anecab vuxha. Moavbı İzrailybışin duşmanar vuxha. Mana Rut eyhena zəiyfa mek'vranang'a İzrailyğançeng'us adamiys hiyeek'an. Cena adamiy qik'umee, mana abayka eexva. Avaala İzrailee məxdın ədat ıxha, adamiy qiku, ayxuna zəiyfa adamiyne xıneeniy (gohareeniy) hee'es yikkan. Məxüd ıxha, İzrailin millet məng'ı'ne milletılqa siyk'al, İzrailyna Allahır məng'ı'na Allah eyxhe.

Kitabee nekke qiyğa məng'ı'ne nasılınbışin dobu otk'un vod. Məng'ı'na dix İzrailyne nekke qıvaats'ıyne paççahna q'əsda dek ıxha.

#### 1


Elimelex xizanıka Moavqa qarayle

1Haakimaaşe xəbvalla haa'ane yiğbışil İzrailil mısvalybı giyğal. Mane yiğbışil Yahudayne cigabışeene Bet-Lexem şahareençene sa adamee xhunaşşeyiy cuna q'öyre dixır alyapt'ı, sık'ınne gahısva ayk'anna Moav eyhene ölkeeqa. 2Mane adamiyn do Elimelex, xhunaşşeyn Naomi, dixbışde sang'un Maxlon, mansang'unud Kilyon eyxhe. Manbı Yahudayne Bet-Lexem şahareençen Efratbı vuxha. Man insanar Moavqa qabı maayib aaxvanbı.

3Sabara gahıle Naomiyna adamiy Elimelex qek'ana, mana q'öne dixeka eexva. 4Məng'ı'ne dixbışe cos Moavbışin içer haa'a. Manbışde sang'ı'n do Orpa, mansang'ı'nıd Rut eyxhe. Manbı yits'ılle senmee maa'ab avxuyle qiyğa, 5Maxlonur Kilyonur habat'anbı. Naomi adamiyiy dixbıdena eexva.


Naomiyiy Rut Bet-Lexemqa siviyk'al

6Naomi Moavne cigabışee yeexhene gahıl, məng'ı'k'le g'iyxhen, Rəbbee Cune milletıs Cuna yugvalla haagu, manbışis gıneyid huvu. Mana sossaaşika Moavğançe siyk'alnava g'elil qeexhe. 7Naomi cene q'öne sossaka sayk'alasva, eexvane cigeençe qığeyç'u Yahudayne cigabışeeqa yəqqı'lqa geexha. 8Naomee cene sossaaşik'le eyhen:

– Qudoora, vuşda q'öyursana yedyaaşine xaaqa savk'le. Şu hapt'ıynbışisiy zas hav'uyne yugvalil-alla, hasre Rəbbee şos Cuna badal dyooxhena yugvalla haagvecen. 9Hasre Rəbbee şos adamer hevlecen! Mane xizanee şoqa rəhətiyvalla vuxhecen!

Manıd uvhu, məng'ee sossaaşis ubbabı hı'ımee, sossar axtıba gyaaşu, 10eyhen:

– De'eş, şi vaka sacigee yiğne milletısqa vüqqəs.

11Naomeeme eyhen:

– Yizın yişşar, xaaqa savk'le. Nişisne şu zaka vüqqə? Nya'a, şos adamer vuxhesın, zas mebın dixbıne vuxhes? 12Yizın yişşar, savk'le. Zı adamiys yı'qqəsın xhinne deş vor, q'əs qiyxha. Zı həşde uvheene, zaqa umud vob, zı g'iyna xəmde adamiys ark'ın, vuxhne ayxu dixbı uxasva. 13Nya'a, manbı ç'ak'ı qeepxhesmee, şu adamer dena aaxvas vooxheyee? De'eş, yizın yişşar! Rəbbee zalqa xıl g'ott'ulva, yizda ı'mı'r q'ap'ı quvxha. Yizın uts'ur vuşun çiled geed vod.

14Manbı meeb maa'ab axtıba gyaaşe giviyğal. Orpa abays ubba hı'ı iyeek'anna. Rutmee, abayk at'irq'ın eexvana. 15Naomee Rutuk'le eyhen:

– Haane yiğne g'ayniyna xhunaşşe cene milletısqa, cene allahbışisqa siyk'al. Qeera, ğunar məng'ı'qa sayk'le.

16Rutee eyhen:

– Zı mizel iyqimeeqqa valqa yı'q' sak'al hı'ıyee, ğu g'alerçuyee, yeeracenva. Vak'le ats'axhxhe, ğu ark'ınne cigeeqa zınar əlyhəəsda, ğu ulyorzulyne cigee zınar ileezarasda. Yiğın millet yizın millet ixhes, yiğna Allahır yizda Allah ixhes. 17Ğu qiyk'uyne cigee zınar qiyk'asda, maayir k'eyxhasda. Qiyk'uyle ğayrı, menne karan zı vake curey'ee, hasre Rəbbee zakın he'ecen[+].

18Naomilqa hitxhırmee Rutus hək'eracar cekavur yı'qqəs yikkanva, məng'ee məng'ı'ke xıl tsı'ıts'aa'ana. 19Manbı məxüb Bet-Lexemqa hivxharasmee, sacigee avayk'ananbı. Manbı Bet-Lexemqa qabı hipxhırmee, şaharın cəmə'ət q'omançe-k'anyaqqamee çiçis ı'xı'yxə. Zəiyfabışe eyhen:

– İna Naomi dişeene?

20Naomee manbışik'le eyhen:

– Gırgın əxəne Allahee yizda ı'mı'r q'ap'ı qav'uynçil-alla zak'le Naomiva (ittuna) deş, Marava (q'ap'ına) eyhe. 21Zı inençe gyayts'ı-giyxhı qığeyç'veeyir, Rəbbee zı inyaqa q'ərar sayk'al hey'ı. Nişil-allane şu zalqa Naomiva ona'a? Rəbbee zalqa dağamiyvalla g'axuvu, gırgın Əxəng'vee zalqa yiğbı alli'ı.

22Məxür Naomi, Moavne cigabışeençe cene sossaka Moavğançene Rutuka sacigee yı'q'əlqa siyk'al. Manbı Bet-Lexemqa xhıt'a qiviyşalne gahıl qabı hiviyxhar[+].

#### 2


Rut Boazne çolbışee işlemiş yeexhe

1Naomiyne adamiyqa Elimelexıqa, hək'erar sa yugna, qıvaats'ına Boaz donana xını eyxhe.

2Yiğbışde sa yiğıl Moavğançene Rutee Naomiyk'le eyhen:

– Hayeesre zı çolbışeeqa yı'qqəs. Şavne ulesqayiy zı yugra qarı, mang'uqa qihna ark'ın, mang'uke avxuna xhıt'a saa'as.

Naomee məng'ı'k'le «Yiş, hiyek'neva» eyhe.

3Rut hark'ın çolbışde sançee, xhıt'a qiviyşalanbışde qihna ı'ğiykır avxuna xhıt'a saa'a. Məxür mana cek'le dyats'adcad, Elimelexne xınıyne Boazne çoleeqa qiyeele.

4Mane gahıl Boaz Bet-Lexemğançe qarı, xhıt'a qiviyşalanbışik'le eyhen:

– Hasre Rəbb şoka ixhecen!

Manbışed mang'us «Rəbbeeyib vas xayir-düə hevlecenva» alidghıniy qele. 5Boazee qiviyşalanbışde ooqa gixhxhıyng'uke qiyghanan:

– İna mek'vna zəiyfa şavunbışdane?

6Mane insanee eyhen:

– İna mek'vna zəiyfa Moavğançe vor. Mana Moavğançe inyaqa Naomiyka sacigee qarı. 7Məng'ee zak'le uvhiyn: «Hucoone ixhes, zı hiyeesre xhıt'a qiviyşalanbışiqa qihna ı'ğiykır avxuna xhıt'a saa'as». Mana çoleeqa miç'eer arına vor, həşdilqameeyir ark'ın deş. Mana vüxənayk avurur sık'ınna gahna giy'ır.

8Boazee Rutuk'le eyhen:

– Yiş, zal k'ırı alixhxhe! Avxuna xhıt'a saa'asva inençe menne çoleeqa imeek'an. İnyaa yizde g'ulluxçiy içeeşika eexve. 9İleeke, yizde g'ulluxçiy içeeşe nyaabiy xhıt'a qiviyşal, manbışiqa qihna ı'ğı'ykre. Zı yizde işçeeşik'le vak sumoot'ava uvhu. Vas mısayiy xhyan ıkkiykın, hark'ın yizde işçeeşe gyatsts'ı'iyne parçbışeençe ulyoğe.

10Rut mang'us ç'iyelqamee k'yorzul eyhen:

– Nya'a, zı vasqa yugra qarı? Nya'a, ğu zaka menne cigeençe qarıyng'uka yugra eyxhe[+]?

11Boazee məng'ı's inəxdın alidghıniy qele:

– Adamiy qik'uyle qiyğa, ğu abaynemee hı'iyn gırgın kar zak'le g'ayxhiyn. Ğu dek, yed, yiğna vatan g'alepçı, vak'le mankilqamee dyats'anecad milletne k'anyaqa qarı. 12Hasre vas mane işil-allan Rəbbee helecen! Ğu xılik avqa dyuguliyxhesva qariyne Rəbbee, İzrailyne Allahee vas geed mukaafat helecen![+]

13Rutee eyhen:

– Xərna, zı şadra vor, zı yiğne ulen ayqıva. Ğu zas yik'bı huvu. Zı yiğne g'ulluxçiy içeeşina deyxheeyir, ğu zaka manbışika xhinne yugra yuşan hı'ı[+].

14Yı'q'ı'hı'n kar otxhanmee, Boazee məng'ı'k'le eyhen:

– İnyaqa qeera, ğunad gıney şakasana bakmazeeqa k'yoq'u oxhne.

Rut qarı qiviyşalanbışde k'ane giy'ırmee, Boazee məng'ı's qootsuna xhıt'a hoole. Rut opxhun eets'enar, hexxabab aaxvana. 15Mana meer k'yapk'ınna xhıt'a saa'asva oza qiyxhamee, Boazee cune nukaraaşik'le eyhen:

– Məng'ee ark'ın, bafabışde yı'q'neençeb saa'axhee, məng'ı'k'le cuvab immeyhe. 16Qiviyşalang'ab məng'ı'sva bafabışeençe q'asdın gıt'ybı dağe'e, hasre se'ecen. Məng'ı'k'le vuççud immeyhe.

17Məxüb Rutee exhalilqamee çolee gıt'y saa'a. Sav'una gıt'y gyootumee, məng'ı's sa xəbna ç'emç'e xhıt'ayna vooxhe. 18Qiyğab məng'ee mana alyapt'ı, şahareeqa qiyeele. Abayk'led məng'ee nimee geeb xhıt'ayiy sav'uva g'ecen. Rutee yicee yı'q'ı'hin kar otxhanang'a, hexxada axuyn qığavhu abays hele.

19Abee məng'ı'ke qiyghanan:

– G'iyna ğu gıt'y nençene sav'u? Nyaane işlemiş yixha? Hasre yiğna hav'une insanıs xayir-düə vuxhecen!

Şavusneyiy yic işlemiş yixhava, Rutee abays yuşan hı'ı, eyhen:

– G'iyna zı işlemiş yixhane adamiyn do Boaziy.

20Naomee sossak'le eyhen:

– Hasre Rəbbee, üç'übınbışikeyiy hapt'ıynbışike cuna badal dyooxhena yugvalla qivdiykkanne Boazıs xayir-düə hevlecen!

Naomee meed eyhen:

– Mana, şi g'attivxhan hav'iy gardanaqa gexhane xınıbışda sa vorna.

21Moavğançene Rutee eyhen:

– Sayid mang'vee zak'le uvhiyn, cun qiyşalan cigabı ç'əvxhesmee, cune işçeeşika işlemiş yixhe.

22Naomee cene sossak'le, Rutuk'le eyhen:

– Yizda yiş, mang'une g'ulluxçiy içeeşika yiğın ı'ğiykıriy yugda ixhes. Deşxhee, merıng'une çolee vak'le cuvabniy eyhes.

23Məxür Rut xhıt'ayiy suk qiviyşil ç'əvuvxhesmee, Boazne g'ulluxçiy içeeşika işlemişeexhe. Eexvasır mana abayka eexva.

#### 3


Rut Boazısqa attalqa ayreele

1Yiğbışde sa yiğıl Rutune abee Naomee məng'ı'k'le eyhen:

– Yizda yiş, vas rəhətda ixhecenva, zı vas sa yugun ciga t'abal ha'as ıkkan dişde? 2Nya'a, ğu g'ulluxçiy içeeşika işlemiş yixhana Boaz, yişda xını eyxhe dişde? Mang'vee g'iyna exhal cune xhıt'ayke attayl vara ha'a vod. 3Ğunar ə'yeexı'r, micagın tanalinbı ali'ı, ətirbıd qadğu maqa hiyek'ne. Mang'vee otxhun-ulyodğu ç'əvxhesmee, ğucar ğu mang'uk'le himeegva. 4Mana g'alixhasva əlyhəəmee, mana nyaaryiy g'ılexhava ats'axhxhe. Qiyğar maqa ikkeyç'u, mang'une g'elybışilin kar g'ayşu maa'ar g'aliyxhe. Mang'veecad vak'le eyhesın, hucooyiy ha'as ıkkanva.

5Rutee «Zı ğu uvhiyn gırgın ha'asınva» eyhe.

6Mana atteeqa arı gırgın abee uvhiyn xhinne ha'a. 7Boaz yugda otxhun-ulyodğu yik' cigeeqa qadımee, g'alixhasva xhıt'ayne anbarbışde mıgleqqa ayk'an. Rutur nıq' dena qarı, mang'une g'elybışilin kar g'ayşu, maa'ar g'ıleexha. 8Xəm surak Boaz muğur qıxha alytirk'ılmee, cune g'elybışee zəiyfa g'alirxhu g'eece.

9Mang'vee məng'ı'k'le eyhen:

– Ğu vuşuna?

Məng'ee eyhen:

– Zı yiğna g'ulluxçiy Rut vorna. Zas vukkul hüvxəsın ciga he'e. Ğu, şi g'attivxhan hav'iy gardanaqa gexhana xını vorna.

10Boazee eyhen:

– Yizda yiş, hasre vas Rəbbee xayir-düə hevlecen! Ğu ina hav'una yugvalla şene ögiyinçileb yugna vob. Ğu mek'vne karnaneyiy kar deşde adameeşiqa qihna g'iddyarxhuninçil-alla. 11Yizda yiş, ğu həşdiyle qı'meeq'ən! Zı yiğnemee vas ıkkanan kar ha'asın. Yişde şaharne gırgıne insanaaşik'le ğu hək'erar yugna zəiyfa yixhay ats'an[+]. 12Zı vuşda xını ıxhay qotkuyn vodun, saccu şoqa zale k'anena xını vor. 13G'iyna xəmdiysır inyaacar eexve. G'iyqa mane vuşde xınıys, şu g'attivxhan haa'as vukkiykınee, yugda ixhes, hasre hee'ecen. De'eş, mang'us man ha'as diykınee, Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen, man zı ha'as. Miç'erilqamee inyaa g'aliyxhe.

14Rut miç'erilqamee mang'une g'elybışee g'ileexha. Boazee culed-alqa «Hasre şavuk'lecad atteeqa zəiyfa arıva mats'axhxhecenva» uvhuva, Rut torandanang'acad, yic g'ımececenva, oza qeexhe. 15Boazee Rutuk'le eyhen:

– Valqa aletçuyne karan sa sura zasqa hele, ğunad manisa surale aqqe.

Rutee Boazee uvhiyn xhinne ha'a. Boazeeyib məng'ı's xılece xhıt'a k'yav'u, məng'ı'ne mıgalqa qoole. Mançer Boaz şahareeqa siyk'al.

16Rut cene abaysqa Naomisqa sark'ılymee, məng'ee qiyghanan:

– Yiş, nəxüdne ıxha?

Rutee, Boazee cenemee hı'iyn gırgın kar abays yuşan hı'iyle 17qiyğa, eyhen:

– Abaysqa xıl q'ərar simiyk'alva uvhu mang'vee zas inimeena xhıt'ab huvuna.

18Naomee Rutuk'le eyhen:

– Yiş, sık'ırra örxe, ilyaakas ina iş nəxübiy g'ittiviyxhan. Mane insanee g'iyna mana iş, sa suralqa qığdyavhu ulyozaras deş.

#### 4


Boazee Rut hee'e

1Boaz şaharne akkabışisqa qığeç'u, insanar sabıyne cigee giy'ar. Boazee eyhena şena k'anena xını mançe ı'lğəəmee, mang'vee mang'ulqa onu'u eyhen: «Zasqana sark'ıl, inyaa gyu'relan». Manar qarı giy'arna[+]. 2Boazee şaharne ağsaqqalaaşike yits'ıyre insanır qort'ul «Şunab inyaa gyuv'reva» eyhe. Manbıb qabı giviy'aranbı. 3Boazee mane xınıyk'le eyhen:

– Moavne cigabışeençe sark'ılyne Naomee, yişda ebana eyxhene Elimelexin ciga vod massa hele. 4İnyaa gyuv'uriynbışdeyiy cəmə'ətne ağsaqqalaaşine k'ane, zı valqa g'ayxhya'an, man ciga ğu alişşes ıkkan. Ğu ilydeşşesxhee, man zak'le eyhe, zak'le ats'axhxhes. Mane işee ts'erriyna ğu eyxhe, qiyğiynar zı.

Mang'vee Boazık'le: «Zı man ciga ileşşenva» eyhe.

5Boazee eyhen:

– Ğu man ciga Naomiyke ileşşemee, mang'une qik'uyne dixena xhunaşşe Moavğançena Rutur hee'es yikkan. Qiyğa şos dix ıxhayng'a, man ciga qik'uyng'une xizanıs axvecenva.

6Xınee eyhen:

– Məxüdxheene, zasse man ciga alişşes əxəs deş. Zı man ciga alişşvee, man yizde ts'erriyne xhunaşşeykene uşaxaaşis hixharas deş. Zasse man ciga alişşes əxə deşud, ğucad alişşvee yugda eyxhe.

7Avaala İzrailil sa kar alişşu-massa huvuynemee, sa kar badal hı'iynemee, insanee g'elilin g'ellin g'ayşu mansang'usqa qele ıxha. Man ədat, şi iş yəqqı'lqa gyuvxhunava eyhen ıxha.

8Xınee Boazık'le eyhen:

– Ğucab alivşe.

Qiyğad mang'vee cune g'elilin g'ellin g'eşşe. 9Boazee ağsaqqalaaşik'leyiy gırgıne cəmə'ətık'le eyhen:

– Şu g'iyna şahadar vobınbı, zı Elimelexıke, Kilyonıke, Maxlonuke axuyn gırgın Naomiyke ileşşen. 10Qik'uyng'un do cune cigabışil axvecenva, cune xınıbışde yı'q'neençe, cune şahareençe hımaykalcenva, Maxlon qik'u ayxuna cuna xhunaşşe, Moavğançena Rut zı zas hee'e. Şunab g'iyna şahadar vobınbı!

11Akkabışisqa sabıyne insanaaşeyiy ağsaqqalaaşe eyhen:

– Şi şahadar vob. Hasre Rəbbee yiğne akkalqa qööna zəiyfar Raahileykiy Leayk akarna hee'ecen[*]. Manbışe Yaaq'ubıs geeb uşaxar vuxu. Ğu Efratbışde yı'q'ne karnana ixhe, Bet-Lexemılid yiğın do ats'axhxhecen[+]. 12Hasre Rəbbee mane mek'vne zəiyfee vas vuxasın uşaxar Peretsna xizan xhinne qıvaats'ına hee'ecen. (Perets Tamarıs Yahudaykeniy ıxha.)[+]

13Boazee Rut hee'e, Rutuke mang'us xhunaşşe yeexhe. Boaz Rutuka g'alirxhumee mana vuxhnee eexva. Rəbbee manbışis uşax hele. Rutee dix uxooxa[+].

14Yadaaşe Naomiyk'le eyhe ıxha:

– Rəbbis şukur vuxhena, Mang'vee g'iyna vas, ğu gatt'iyxhan hee'esda neva huvu. Hasre mang'un do İzrailvolle ats'axhxhecen! 15Mang'vee ğu mek'v qee'es, q'əsvalee vaqa ilyakkas. Mana vas yighne dixele yugne, ğu yikkanne sossee uxuva[+].

16Naomee uşax xhılibışeeqa alyaat'u, man iykar ha'a, mang'uqa ileeka yixha. 17Maane hiqiy-allane yadaaşe eyhe ıxha:

– Naomiynemee dix ıxha.

Mang'un do Oved giyxhe. Mana Davud peyğambarne dekkına, Yesseyna dek ıxha.

18[•]İna Peretsna nasıl vob:

Peretsıke Xetsron g'arayle[+].
19Xetsronıke Ram g'arayle.
Ramıke Amminadav g'arayle.
20Amminadavıke Naxşon g'arayle.
Naxşonıker Salmon g'arayle.
21Salmonıker Boaz g'arayle.
Boazıker Oved g'arayle.
22Ovedıker Yessey g'arayle.
Yesseyker Davud peyğambar g'arayle.

### 1-Samuelin

#### 1-Samuelin

1-Samuelin


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Şamuelin ts'ettiyn kitab

#### 1


Elkanna xizan

1Efrayimne suvabınane cigee, Rama[*] eyhene şaharee Elkanava adamiy eyxhe ıxha. Mana İyeroxamna dix ıxha. İyeroxamur Elihuyna dix ıxha, Elihur Toxuyna dix ıxha, Toxur Tsufayna dix ıxha. Tsufiy cuke g'abıynbı Efrayimne nasılene cigabışee aaxva vuxha. 2Elkanıka Xannayiy Peninna donan q'öyre xhunaşşer vuxha. Peninnayka uşaxar vobunbıniy, Xannaysme uşaxar vooxhe deşdiy.

3Seniys mana insan cune şahareençe qığeç'u, hayk'an ıxhana Şilo eyhene şahareeqa Xəəne G'oşunbışde Rəbbis ı'bəədat hı'ı, q'urbanbı allya'asva. Mane gahıl Xofniyiy Pinxas Rəbbin kaahinarniy vob. Manbı Eliyn dixbı vuxha. 4Elkanee q'urban ablyaa'ane yiğıl cune xhunaşşeys Peninnays, məng'ı'ne dixbışdeyiy yişbışde gırgıng'us q'urbanna pay hoolenaniy. 5Xannaysme mang'vee q'öble pay hoole vuxha. Rəbbee məng'ı's uşax hidele ıxheeyid, Elkanays mana geerniyxhe yikkiykanna. 6Xannayne q'əyeeme, Rəbbee məng'ı's uşax hideleva məng'ı'lqa cuvabbı ayhe, demalqa giyxhe yixha. 7Senbı inəxüd ı'lğəə ıxha. Xanna, mısa Rəbbine xaaqa hark'ınee, məng'ı'ne q'əyee məng'ı'lqa cuvabbı ayhe ıxha. Xanna man eyhenbı g'ayxhı, geeşe yixha, karıd məng'ee otxhan ıxha deş. 8Məng'ı'ne adamee, Elkanee, məng'ı'k'le eyhe ıxha:

– Xanna, nya'a geeşe? Nya'a kar udyotxhan? Nya'a yiğın yik' gyotxhan? Nya'a, zı yiğnemee yits'ne dixele hexxana dişde vor[+]?


Xannayna düə

9Manbışe Şilo eyhene şaharee otxhun-ulyodğuyle qiyğa, Xanna g'elilqa sığeetsa. Kaahin Eliyir, Rəbbine xaane akkabışisne gyu'ur eyxhe[+]. 10Yik' gyotxhan-gyotxhan Xannee Rəbbis hülöörəxə düə haa'a vuxha. 11Məng'ee Rəbbis miz k'yav'u, inəxüd cuvab hele:

– Xəəna G'oşunbışda Rəbb, Vak'lecab Yiğne bendelqa abına ver g'oocena. Vasse, zı Yiğna bende yik'el hidirxınee, zas sa dix huvee, zınar mana gırgıne gahbışis Vas heles. Mana Rəbbis g'assırva, mang'una vuk'ul mısacab gyapxhas deş[+].

12Xannee Rəbbis xıliyna düə haa'a vuxha, Eliyir gyu'ur məng'ı'ne ghaliqa ilyakka ıxha. 13Xannee yik'eençe düə haa'ava, məng'ı'n saccu ghalycad ı'ğiykar eyxhe, ses g'iyxhe eyxhe deş. Eliysqa məxı'd qayle, məng'ee ulyodğuniyxan vod. 14Mançil-allad mang'vee eyhen:

– Ğu mısılqameene ulyoğas? Mançıkana g'alepçe, valqa qeera!

15Xannee eyhen:

– Yizda xərna, yizın yik' gyotxhan ıxhayke, zı Rəbbis yizın yik' q'əra qa'a. Zı çaxıriy p'iyva deş ulyodğu. 16Vasqa məxüd qımaylecen, zı abır deşda zəiyfaniyxan. Zalqa xəbna ver abıva, yizın yik' gyotxhanva, zı düə məxı'b hav'u.

17Eliyee alidghıniy qele:

– Yugna yəq vuxhena. İzrailyne Allahee, ğu heqqıyn vas helesın.

18Xannee: «Ğu zaqa, yiğne bendeyqa, yugra eyxheva» uvhu, sark'ıl cene yəqqı'n ark'ın kar oyxhan. Mançile qiyğa məng'ee aq'va qa'a deş[+].

19Qinne yiğıl manbı miç'eeb çakba oza qeepxha, Rəbbis ı'bəədat hı'ı Ramayeene, cone xaaqa, siviyk'al. Elkana cune xhunaşşeyka Xannayka g'ılexha, Rəbbeeyid məng'ı's ıkkanan ha'an. 20Sabara gah ılğevç'uyle qiyğa Xanna vuxhne ayxu sa dix uxooxa. Məng'ee «Mana Rəbbike heqqıva» uvhu, mang'un do Şamuel (Allahık'le g'ayxhı) giyxhe.


Xannee Şamuel Allahıs g'iysar

21Elkanayiy cuna xizan, Rəbbis senıs ablyaa'ana q'urban ablyaa'asvayiy Rəbbis huvuyn cuvab aqqasva, Şiloyeeqa havayk'an. 22Xannamee mang'uka hiyeek'an deş. Məng'ee adamiyk'le eyhen:

– Nebeluğ gyarğılıyle qiyğa, zı mana Şiloyeeqa Rəbbis heles ıkkees. Mana gırgıne gahbışis maa axvas.

23Elkaneeyid eyhen:

– Vas ıkkanəxüd he'e, mana gyarğıl ç'əvxhesmee xaa giyre. Hasre Rəbbeeyid Vuce huvuyn cuvab aqqecen.

Mana, dix gyarğıl ç'əvxhesmee, cuka xaa eexva. 24Uşax gyarğılmee, Xannee xhebne seniyna conga, sa urvanna maşuk', sa tuluğud çaxıren alyaat'u, Rəbbine Şiloyeene xaaqa hiyeek'an. Mane gahıl uşax k'ılda ıxha.

25Conga gyuvk'iyle qiyğa, Xannee uşaxıd alyaat'u Eliysqa arı, 26mang'uk'le eyhen:

– Yizda xərna, yiğne canalqan k'ın ixhen, inyaa, yiğne k'ane ulyorzul Rəbbis düə haa'ana şena zəiyfa, zıniy vor. 27Zı ine uşaxnemeeniy düə haa'a, Rəbbee zı heqqıyn, zas huvuyn. 28Həşde zı mana Rəbbis hele. I'mı'rvollete mana Rəbbina ixheskan.

Manbışe maa'ad Rəbbis ı'bəədat ha'a.

#### 2


Xannee Rəbb axtı qa'a

1Xannee inəxüb düə haa'a:

– Rəbbee yizın yik' şad hı'ı,
Rəbbee zas xəbna guc huvu.
Zı şad yeexhe, Ğu zı g'attiyxhaney'il-alla.
Zı həşde yizde duşmanaaşile əqəna ha'a.
2Rəbbik akarna q'ör'esda məxrına muq'addasna deşda,
Ya Rəbb, Ğu sa vorna!
Yişda Allah xhinnena şi havaacena merna deşda!

3Şucab şu ç'ak'ıba vukkiy ç'əv he'e!
Hexxan cuvabbı ghaleençe g'ımekka!
Saccu Rəbb gırgın ats'ana Allah vor,
Mang'vee gyoodakke insanaaşin işbı.

4İgidyaaşin vukbı hayq'var,
Guc deşinbışismee guc qavayle.
5Şenke avts'u iviykaranbışe
Həşde gıneynemee iş t'abal haa'a,
Mıssınbıb həşde avts'u iviykar.
Uşax dexheng'ee yighıyre uxu,
Geed uşaxaarnanar yiccar ayxu.

6Rəbbee insanıs ı'mı'rıb hoolena,
Vuceeyib alyabat'ana,
Mang'veecarır nyuq'vneeqa k'yaraççena,
Vucecarır alqayhena.
7Rəbbee insanıs kar helenıd, g'eşşenıd.
Mang'vee insan axtır qa'ana, uleker gyayhena.
8Rəbbee mı'q'eena kar deşda g'elil qa'ana,
Qıvaats'ıynbışika sacigeeyir gya'ana.
Mang'vee dyunyecad aqqı[+].
9Cuna yəq avquynbı Mang'vee havaacenbı,
Pisınbıb miç'axiyvalee avgales,
Manbışde guçun manbışis kumag ha'as deş[+].
10Culqa g'elil qeepxhaynbı Rəbbee oot'al-ooxal haa'asınbı,
Manbışilqa xəybı g'əhətqə'əs.
Rəbbee dyunyeyscad məhkama alğahas!

Mang'vee Vucee g'əyxı'yne paççahıs guc hoole,
Mana axtı qa'a[+].

11Qiyğa Elkana cune Ramayeene xaaqa siyk'al. K'ınna Şamuelymee kaahin Eliyne k'ane Rəbbis k'ılyvalla haa'a axva.


Eliyne dixbışin karaı'dəən işbı

12Eliyn dixbı geeb karaı'dəən insanar vuxha. Manbışe Rəbbir qizara'a ıxha deş, 13kaahiniyvallab kara'əəba haa'a vuxha deş. Şavaamecab q'urban ablyav'u, çuru qoyxharang'a, kaahinna nukar xıle xhebne silinane yabayka hiyxhar ıxha. 14Mang'vee man yaba çurunane k'umk'umeeqa, lyagameeqa, tavasareeqa, g'abeeqa, nyaqa ıxhay hiyxə ıxha. Yabalqa qadıyn gırgın mang'vee kaahinıs alyaat'a ıxha. Məxüd manbışe, Şilo eyhene cigeeqa İzrailybışe adıyne gırgıne q'urbanne çurunukcad ha'a ıxha. 15Man k'ıldanan xhinne, q'urbanın adın ma' gyoxhxhan ha'asse, kaahinna nukar arı, q'urban ablyaa'ane insanık'le eyhe ıxha:

– Kaahinıs ç'əra qa'asın çuru hele. Mang'vee vake qotxhuruyn çuru alyaat'as deş, mang'us çigın çuru hele.

16Q'urban ablyaa'ang'vee: «Hasre ts'etta ma' gyoxhxhan ha'as, qiyğa vas nenayiy pay vukkan manab alept'eva» – uvhumee, nukaree: «De'eş, həşde qavaleva, qudyoolexheeyib gucuka alyapt'asvaniyxheva» – cuvab qelen.

17Rəbbine ögil mane mek'vunbışda, Eliyne dixbışda, bınah geeb xəbnaniy vob. Manbışe Rəbbis adıynçis hı'rmat haa'a vuxha deş.

18K'ınne Şamueleemee katanıke hı'iyn ileylığ[*] givatxın, Rəbbine ögil k'ılyvalla haa'a vuxha. 19Yedee seniysın Şamuelisın k'ınin p'laş iyxhva ıxha. Dek seniysda q'urbanana Şilo eyhene cigeeqa ı'qqəmee, yicır man p'laş alyaat'u ayreele yixha. 20Kaahin Eliyeeme, Elkanaysiy mang'une xhunaşşeys xayir-düə huvu, eyhe ıxha:

– Hasre Rəbbee vas ine yiğne xhunaşşeyke, yicee heqqı Rəbbis huvuyne uşaxıl-alla, mebın uşaxar hevlecen.

Mançile qiyğa manbı cone xaaqa siviyk'al vuxha. 21Rəbbee Xannays yugvalla hav'u, məng'ı's Rəbbee mançile qiyğa xhebiyre dixiy q'öyrer yiş heele. K'ınna Şamuelymee Rəbbine ögil xər qexhe eyxhe.

22Eli geer q'əs qıxha eyxhe. Mang'uk'le dixbışe İzrailybışik ha'anbıd, Allahne muq'addasne çadırne[*] ghalee iş haa'ane yadaaşika manbı g'alyabak'avad g'ayxhinniy. 23Eliyee manbışik'le eyhen:

– Şu ha'an hucoone? Zak'le gırgıne insanaaşikecad, şu ha'ane karaı'dəəne işbışdecad hək'ee g'iyxhe. 24Yizın dixbı, vuşun ç'əv! Zak'le Rəbbine milletıke g'avxhuna mana xabar yugna deşub. 25Sa insanee menne insanne ögee bınah hav'ee, mang'ul-alla merıng'vee Allahıs düə haa'as vooxhe. İnsanee Rəbbis pisın he'eene, şavussene mang'ul-alla düə haa'as vəəxə?

Rəbbee manbı gyapt'as vuxhayke, manbışe dekkıl k'ırıcad iliyxhe ıxha deş.

26K'ınna Şamuelymee xər qexhe ıxha. Mana Rəbbisır insanaaşisır geer ıkkan ıxha.


Eliyne dixbışde hək'eedın peyğambarın cuvab

27Mane gahıl sa Allahna insan Eliysqa arı, mang'uk'le eyhen:

– Rəbbee inəxüdud eyhe: «Yiğna dekkiy cuna nasıl Misirnang'a, fironne xalq'ıs nukariyvalla haa'ang'a, nya'a, Zı manbışis gyagu dişdiy? 28İzrailyne gırgıne nasılbışde yı'q'neençe yiğne dekkına nasıl[*] Zı Zas kaahinar vuxhecenva g'əvxü. Zı manbışik'le uvhiynniy, Zas q'urbanbı alle'e, ətirbı gyooxhan he'e, Yizde ögeeyib ileylığ qı'ı iviykre. İzrailybışe adıyn gırgın q'urbanbı Zı yiğne dekkıne xizanısniy huvu. 29Nya'a şu nişil-allane Yizde xaaqa Zasva Zı əmr hav'u allya'an q'urbanbıyiy Zas ıkkeekan karbı g'eliqqa hele? Nişil-allane ğu yiğın dixbı Zale ooqa avqaaqqa? Şu Yizde milletın İzrailin, Zas adıyne karbışin inekke yugun cigabı otxhun kokeebaxhenbı.»

30Mançil-allad İzrailyne Allahee Rəbbee invavud eyhe: «Zı şenke cuvabniy huvu, yiğneyiy yiğne dekkıne xizanın Zas gırgıne gahbışilycab g'ullux haa'asva.» Həşdemee Rəbbee eyhe vod: «De'eş, Zı məxüd ha'as deş. Zı şavaayiy axtı qa'a, Zı mana axtı qa'as. Şavaayiy Zı g'eliqqa huvu, Zı məxrına uleke alişşes[+]. 31Gah qavaalesda, Zı yiğne xizanneb xılençe guc g'avşesda. Yiğne xizanıkene şavaacabıb xıliyna ı'mı'r haa'as deş. 32Vak'le Yizde xaalqa ablesda ver g'avcesda. Yic İzrailik'le yugun yiğbı g'ece ıxheeyid, yiğne xizanıkene şavaacab xıliyna ı'mı'r haa'as deş. 33Zı yiğne xizanınbı Zas q'urbanbı allya'ane cigaysse gırgınbı deş g'ee'epşes. Manbışin uleppı nağın gyatsts'ı, yik'bıd ık'arın aqqı ixhes. Yiğne xizaneençene gırgıng'veecab cit'ana ı'mı'r hav'u hapt'as.

34Yiğne q'öne dixene, Xofniyiy Pinxasne, vuk'lelqa qalesın yiğnemee işaarat ixhes: manbı sa yiğıl, sacigee hapt'as[+]. 35Zımee, Zas ıkkananbıyiy Yizde yik'eedınbı gırgıne gahbışil ha'ana, Zasda sa yugna kaahin g'əxəs. Zı mang'una xizan havaacesda, mang'veeyib Zı g'əyxı'yne paççahne ögil k'ılyvalla haa'as. 36Yiğne xizanıke üç'übba avxuynbımee, sa sık'ınin nuk'rayiy gıney heqqasva mang'usqa abı, mang'une ögil k'yoozarasınbı, „hucoona ixhes, sa ghalene gıneynemee, zas nena vuxhay kaahinaaşina iş hevleva“».

#### 3


Allahee Şamuel qoyt'al

1Mek'vne Şamuelee, Eliyne k'ane Rəbbis k'ılyvalla ha'a vuxha. Mane gahbışil Rəbbin cuvabıy gyaguybı zarada-zarada eyxhenbı deşdiy[+].

2Sa xəmde Eliy cune tyulee g'alirxhu ıxha. Mang'une uleppışik'le yugda g'ece ıxha deş. 3Şamuelymee Rəbbine xaa g'alirxhu eyxhe. Allahna q'utyeb[*] mane xaa vuxha. Maana Allahna bazirıb[*] k'əpq'ı' vuxha deş. 4Rəbbee Şamuelilqa ona'a, mang'veeyir «İnyaa vorva» alidghıniy qele. 5Qiyğar Eliyne k'anyaqa g'adarxhun «Zalqa onuiynne, zı inyaa vorva» uvhu. Eliyeemee «Zı onu'u deş, hoora g'alixheva» eyhe. Şamuelir ark'ın g'ılexhana.

6Rəbbee «Şamuelyva» meed ona'an. Şamuel meer oza qıxha Eliyne k'anyaqa ark'ın «Zalqa onuiynne? Zı inyaa vorva!» eyhe. Eliyee «Zı onu'u deş. Dix, hoora g'alixheva» alidghıniy qele.

7Şamuelik'le manke Rəbb ats'a deşdiy, Rəbbee mang'us cuvabıd aaqı deşdiy. 8Rəbbee xhebe'es Şamuelilqa onu'umee, mana tyuleençe suğotsu Eliyne k'anyaqa ark'ın, eyhen:

– Ğu zalqa onu'uva, zı inyaa vor.

Manke Eliylqa hiyxharan, mek'vne Şamuelilqa onu'una Rəbb ıxhava. 9Mançil-allad Şamuelik'le eyhen:

– Hoora g'alixhe, meed valqa one'ee, inəxüd eyhe: «Yuşan he'e, ya Rəbb, Yiğne g'ulee k'ırı iliyxhe vod.»

Şamuelir ark'ın, cune tyuleeqa k'eç'ena. 10Rəbb arı maa'ar ulyorzul şene ögilin xhinne «Şamuel! Şamuelyva!» ona'anan. Şamuelee eyhen:

– Yuşan he'e, ya Rəbb, Yiğne g'ulee k'ırı iliyxhe vod.

11Rəbbee Şamuelik'le inəxüd eyhe:

– Zı İzrailil məxbına iş g'avces, g'ayxhiyng'un k'ırı g'avayghas. 12Mane yiğıl, Eliyne xizanne hək'ee uvhiyn gırgın, Zı q'omançe k'anyaqqamee ha'asın. 13Zı cuk'le uvhiynniy, cuk'le ats'ane bınahbışil-alla Zı cune xizanıs gırgıne gahbışisda cazaa hevles. Mang'une dixbışe Zı g'eliqqa huvu. Eliyeemee manbışin ögü ı'xı' deş. 14Zı mançil-allad Eliyne xizanıs k'ınniy g'assır: Eliyne xizanne bınahıle q'urbanıkayiy menne-menne ıkekkane karbışika ılyheç'es deş.

15Şamuel miç'eerilqamee g'ılexhana, qiyğar oza qıxha Rəbbine xaan akkabı aaqa. Mana cus Allahee gyagu'iyn kar Eliys yuşan ha'as qəyq'ənna. 16Eliyeemee mang'ulqa onu'u eyhen:

– Şamuel, yizda dix.

Şamueleeyid «Zı inyaa vorva» mang'us alidghıniy qele. 17Eliyee mang'uke qiyghanan:

– Rəbbee vak'le hucoovana uvhu? Hucoona ixhes, man zale dyugul hıma'a. Allahee vak'le uvhiynçin, ğu zale saxheeyid dyugul he'ee, hasre Mang'vee vak divan qaqqecen[+].

18Şamuelee mang'us gırgın yuşan ha'an, vuççud dyugul ha'a deş. Eliyeeme eyhen:

– Mana Rəbb vorna, hasre Cus nəxüdiy ıkkan həməxüdıd he'ecen[+].

19Şamuel xər qexhe. Rəbb mang'uka ıxha, Rəbbee Şamuelik'le uvhiyn gırgın kar eyxhen[+]. 20Rəbbee Şamuelike hək'erar peyğambar hı'iy, gırgıne İzrailik'lecad Danile Beer-Şevalqamee[*] ats'axhxhen. 21Rəbb meer Şiloyee gyagva giyğal. Mang'vee Cune cuvabıka Vucecar Vuc Şamuelik'le hagva.

#### 4

1Şamuelin cuvab gırgıne İzrailis ıxha.


Filiştinaaşe Rəbbina q'utye g'ooşe

Mane gahıl İzrailybı, Filiştinaaşika saç'ivkasva qığeebaç'e. İzrailybışe con çadırbı Even-Ezeree, Filiştinaaşeme Afeqee giyxə. 2Filiştinarıb İzrailybışika saç'ivkasva giviyk'ananbı. Mane dəv'ee Filiştinar İzrailyaaşile ğameebaxhenbı. Maa'ar İzrailyaaşike yoq'ud aazır insan qek'a. 3Millet çadırbı gı'xı'yne cigeeqa siyk'almee, İzrailyne ağsaqqalaaşe sana-sang'uke qiyghanan:

– Nya'asdiyxan Rəbbee şi g'iyna Filiştinaaşis avub avxav'u? Qudoora, Rəbbika mugaavilenana q'utye Şiloyeençe şasqa qavaales. Hasre mana şaka vuxhecen, şinab duşmanaaşine xılençe g'attivxhan hee'ecen.

4Milletın Şiloyeeqa insanar g'uxoole. Manbışe Rəbbika mugaavilenana q'utye qavayle. (Mane q'utyel oo keruvar[*] ıxha. Mane keruvaaşe Xəəne G'oşunbışde Rəbbina taxt avqu vuxha.) Eliyna q'öyre dix, Xofniyiy Pinxasıb, Allahıka mugaavilenane q'utyeyne k'ane vooxhe.

5Rəbbika mugaavilenana q'utye co çadırbı g'ı'xı'yne cigeeqa qabı hipxhırmee, İzrailybışe məxdın ç'ak'ın ts'irbı ha'a, mançike dyunye ı'ğiykar. 6Filiştinaaşik'le maana ts'ir g'avxhumee, eyhen:

– Cühüt'yarnane cigeena mana ts'ir nəxbınaniyxan?

Manbınane çadırbışeeqa Rəbbina q'utye qabıva ats'axhxhamee, 7Filiştinar qəpq'ı'n eyhen:

– Çadırbışeeqa allaharıb abı, şalqa ver ables! Həşdilqamee məxdın kar ıxhayncad deşdiy. 8Şalqa ver ables! Şavaane şi Mane gucnane allahaaşine xılençe g'attivxhanaa'as? Sahree, Misirbışde vuk'lelqa cos ıkkanan verbı exan allahar inbı vob. 9Filiştinar, yik'eka vuxhe, qı'məəq'ən! Deşxheene, cühüt'yar vuşun həmbalar vuxhaynbı xhinne, şunab manbışin həmbalar vuxhes. Adamer xhinne vuxhe, saç'uvke!

10Filiştinar yugba saç'uvku, İzrailybı avub avxu, cone çadırbışeeqa heebaxa. Mane yiğıl geed xəppa insanar hapt'ı. İzrailybışda maa'ar xhebts'al aazır (30 000) insan qik'u. 11Allahna q'utye xılelqa alğaaha, Eliyna q'öyursana dix Xofniyiy Pinxasıb maa'ab habat'anbı[+].


Eli qek'ana

12Mane yiğılycar Benyaminne nasılena sa insan dəv'eençe hixu Şiloyeeqa qarayle. Mang'vee culyun tanalinbı qıt'axxı'ı, vuk'lelqab colqa ver abıva nyaq'v k'yaa'a. 13Mana qööne gahıl, Eliy yəqqı'ne mıglek gyu'ur ilyakka ıxha. Mang'un Allahne q'utyeyneme yik' əə ıxha. Mana insan şahareeqa ikkeç'u cok ıxhaynbı yuşan hı'ımee, şaharıke ts'ir g'oottal. 14Eliyk'le man ses g'ayxhımee, «Mana nəxbına ts'irneva?» mang'vee qiyghanan. Mana insan zaara Eliysqa qarı, mang'us gırgın yuşan ha'an. 15Mane gahıl Eliyqa yüç'əle molyulle (98) sen eyxhe, mang'un uleppıd aqqı ıxha, vuççud g'ece ıxha deş. 16Mane insanee Eliyk'le eyhen:

– Zı dəv'ənane cigeençe qöö vor. Dəv'eençe zı g'iyna hixu.

Eliyee qiyghanan:

– Dix, hucoon ıxha?

17Mana xabar abıyne insanee eyhen:

– İzrailybı Filiştinaaşde ögile heepxıynbı, geeb insanar hapt'ı. Yiğın dixbı Xofniyiy Pinxas q'öyursana hapt'ıynbı. Allahna q'utyeb şenbışde xılyaqa ılğevç'u.

18Mana insan Allahne q'utyeyne hək'ee yuşan ha'amee, Eliy şaharne akkabışisne gyu'urne cigeençe yı'q'əlqa hı'ğəykar. Mana q'əsrayiy yı'q'ra ıxhayke, mang'una gardan hapq'ır qek'ana. Mana yoq'ts'al (40) senna İzrailybışda haakim ıxha. 19Eliyna sos, Pinxasna xhunaşşe vuxhne yixha. Məng'ı'na uxasda gahıb qabı hıpxhırniy vob. Allahna q'utye mebınbışde xılyaqa ılğevç'u, abbatteyiy adamiyıb hapt'ıynbıva məng'ı'k'le g'ayxhımee, məng'ı's sayangada ık'arbı qayle, məng'ee k'yorzul uxooxan. 20Mana qeek'ang'a, məng'ı's kumag ha'ane zəiyfabışe eyhen:

– Qı'meeq'ən, vas dix ıxha.

Məng'ee şavuscad alidghıniyid qele deş, nişikacarır sark'ıl ileeka deş[+]. 21Məng'ee «Nur İzrailike apk'ınnava» uvhu, uşaxın do İkavod (nur deşda) giyxhe. Məxüd məng'ee Allahna q'utye merıng'une xılyaqa ılğevç'uva, abbatteyiy adamiyıb hapt'ıva ha'a. 22Məng'eecad meed eyhen:

– Allahna q'utye merıng'une xılyaqa ılğevç'uva İzrailike nurub apk'ınna.

#### 5


Filiştinaaşe Rəbbina q'utye cosqa qavayle

1Filiştinaaşe Allahna q'utye cone xılyaqa alğavhu, mana Even-Ezerğançe Aşdod eyhene şahareeqa quvkekka. 2Allahna q'utye Dagonna byutnane xaaqa quvku, mang'une byutyune k'anyaqa giviyxhe. 3Qinne yiğıl miç'eeb Aşdodğançenbı oza qeepxhayng'a, Dagonna byut Rəbbine q'utyeyne ögil aq'vakkena quvxha g'ooce. Manbışe Dagonun byut alyaat'u, cine cigeeqa giyxhe. 4Qinne yiğıl miç'eeb manbı oza qeepxhayng'a, meeb Dagonna byut Rəbbine q'utyeyne ögil aq'vakkena quvxha g'ooce. İne yəqqees, Dagonna vuk'uliy q'öyudsana xıl gyatxhı akkayne ghaleeqa gixhxhı eyxhe. Mang'un saccu candakcad axu eyxhe. 5Mançil-allad g'iyniyne yiğılqamee[*] Dagonne kaahinaaşed, Aşdodeene Dagonne xaaqa vüqqənbışed akkayne ghaleeqa g'el giyxhe deş.

6Rəbbin xıl Aşdodğançenbışde oo yı'q' qexhe. Manbışilqayiy hiqiy-allanbışilqa verbı allya'a, tanbışik fırar qığa'a. 7Aşdodğançenbışik'le eyxhenbı g'acumee, eyhen:

– İzrailyne Allahna q'utye inyaa, şasnee vuxhes vukkan deş, Mang'un xıl şaliy yişde allahne Dagonne oo yı'q' qıxha.

8Manbışe gırgın Filiştinaaşin ç'ak'ınbı sav'u, manbışike qiyghanan:

– İzrailyne Allahne q'utyeyk şi hucoona ha'as?

Filiştinaaşine ç'ak'ınbışe eyhen:

– Hasre İzrailyne Allahna q'utye Gateeqa quvkeecen.

Məxüd ıxha İzrailyne Allahna q'utye Gat eyhene şahareeqa quvkekka. 9Manbışe q'utye Gatqa qabıyle qiyğa Rəbbina xıl mane şaharıl oo yı'q' qooxhe. Mane şahareebın insanar məxüb qəvəyq'ən giviyğal, manbışin yik'bı qodasınçil qeedaxhe. Rəbbee mane şaharın insanar xərıng'ule otçu, k'ıning'ulqamee fıraaşika gyavts'yaa'a. 10Manbışe mançile qiyğa Allahna q'utye Ekron eyhene şahareeqa g'uxoole. Allahna q'utye Ekronqa qabı hipxhırmee, maane insanaaşe ts'irbı ha'a:

– Şiyiy yişin millet gyapt'asdemee, manbışe İzrailyne Allahna q'utye şasqa qabı!

11Mançil-allab manbışe gırgın Filiştinaaşin ç'ak'ınbı sav'u eyhen:

– İzrailyne Allahna q'utye yəqqı'l hee'e huvooracen. Hasre şakıniy yişde milletıkın mexhecen.

Mane şahareebın gırgın insanar məxüb qəvəyq'ən giviyğal, manbışin yik'bı qodu-hapt'asınçil qeebaxhe. Rəbbin xıl manbışil oo geed yı'q'da ıxha. 12Hidyapt'ı üç'übba avxuynbışin tanbı fıraaşika gyayts'e, mane şahareebınbışe haa'an ts'irarıd xəybışeeqa hiyxhar ıxha.

#### 6


Allahna q'utye İzrailyqa siviyk'al

1Rəbbina q'utye Filiştinaaşine cigabışee yighıble vazna avxu. 2Filiştinaaşe kaahinariy falıqa ilyaakanbı qopt'ul eyhen:

– İne Rəbbine q'utyeyk hucoona ha'as? Şak'le eyhe, şi nəxübiy mana çine cigeeqa savaak'al haa'as?

3Manbışe eyhen:

– İzrailyne Allahna q'utye yı'q'əlqa savaak'al haa'as vukkanxhee, mana q'ərab savaak'al hımaa'a. Şu mançinemee, taxsir şolyva Rəbbis pay haa'as vukkan. Mane gahıl şunab yug qeepxhesınbı, Mang'vee şoke nya'asiy xıl ts'ıts'dyaa'avad, ats'axhxhesın.

4Filiştinaaşe qiyghanan:

– Şal taxsirva nena payne Rəbbis haa'as vukkan?

Kaahinaaşeyiy falıqa ilyaakanbışe eyhen:

– Filiştinaaşika xhuleyre xərnayiy, hamanimen k'ınəəğəykena fıriy q'öv hav'u g'axuvle. Mana ver vuşdecab deş, vuşde ç'ak'ınbışdeb vuk'lelqa qabına. 5Mançil-alla fıraaşinıd, vuşda ölka q'əra qaa'ane q'övəəşinıd k'opyebı he'e, İzrailyne Allahısıb hı'rmat gyuvxhe. Sayid manke, Mang'vee şokeb, vuşde allahaaşileb, vuşde cigabışileb xıl ts'ıts'aa'a. 6Misirbışeyiy fironee q'ı't'y k'eççuyn xhinne, şunad hıma'a. Allah manbışilqa rəhı'm dena qıxhamee, manbışe İzrailybı g'avkkuynbı. 7Həşdemee sa ts'edın daşk'a hı'ı, mançik mısacab xamut qidyav'una q'ıkar gyooqa'ana q'öble zer avt'le. Q'ıkarmee mançike curu'u xaaqa qıkkee. 8Rəbbina q'utyeb alyapt'ı daşk'eeqa gyuvxhe, taxsir şolyva Mang'us allesın k'ınəəğəyken karbıd mançine k'anene yeşuk'eeqa gixhxhe. Qiyğaled daşk'a yəqqı'l hee'e hooracen. 9Yı'q'əle saccu ilyaake. Man çine cigeeqa, Bet-Şemeşne suralqa atk'ınee, mana ver şalqa ooxuna Rəbb vornava eyhen vodun. Maqa idyapk'ıneeme, şak'le ats'axhxhesın, şas ı'xı'yn xıl Mang'un deşud. Man çiled-alqa ıxhayn kar vodun.

10Nəxüdiy uvhu, insanaaşe məxüdıd ha'an. Q'öble zer qabı daşk'ayk iviyt'al, mançin q'ıkarıd xaa g'alya'a. 11Daşk'eeqa Rəbbine q'utyeyka sacigee, manbışe k'ınəəğəyke hı'iyn q'övərnanayiy fırarnana yeşuk giviyxhe. 12Mançile qiyğa zerbı qotkuda ayk'ananbı Bet-Şemeşne suralqa. Manbı sağılqa, solulqa siditk'ıl, sa yəq avqu, heğa-heğa ayk'ananbı. Filiştinaaşin ç'ak'ınbı mançiqab qihna Bet-Şemeş giviyğalne cigeeqamee avayk'ananbı.

13Mane gahıl Bet-Şemeşğançenbı suk qiviyşal çolee vooxhe. Manbı q'utye g'avcu şadeebaxhenbı. 14Daşk'a Bet-Şemeşğançene Yeşuayne çoleeqa qadı, sa xənne g'ayeyne k'ane ulyoyzaran. İnsanaaşe daşk'a haq'var hı'ı mançike osbı ha'a. Zerbışiked, Rəbbis gyooxhan haa'ana q'urban ablyaa'a. 15Leviyne nasıleençene insanaaşe[*] Rəbbina q'utye, k'ınəəğəyke hı'iyn q'övəriy fırar sı'ına yeşuk'ub daşk'eençe gyaqqı, sa xənne g'ayel ooqa giyxhe. Mane yiğıl Bet-Şemeşğançenbışe Rəbbis gyooxhan haa'ane q'urbanıle ğayrı, medın q'urbanbıd gyaat'anbı. 16Filiştinaaşine maqa abıyne xhone xərıng'uk'le man g'acu, mane yiğılycab Ekronqa siviyk'al.

17Filiştinaaşe taxsir colyva Aşdod eyhene şaharne doyule, Gəzzə eyhene şaharne doyule, Aşkelon eyhene şaharne doyule, Gat eyhene şaharne doyule, Ekron eyhene şaharne doyule Rəbbis k'ınəəğəyke hı'iyn fırar adayle. 18K'ınəəğəyke hı'iyn q'övərmee, hiqiy-alla cabırbışikane şaharbışisiy çine hiqiy-allane xivaaşis sik'ı adayle. Mane şaharbışiqa xhoyre xərna ıxha. Bet-Şemeşğane Yeşuayne çoleena, Rəbbina q'utye gyuvxhuna xəbna g'aye giyniyne yiğılqamee[*] avxu vob.

19Rəbbine q'utyeyne aq'a ilyaakıva, Allahee Bet-Şemeşğançenbışde vuk'lelqa ver ooxa. Rəbbee manbışda yights'al (70) insan gek'a. Milletıd, Rəbbee cone vuk'lelqa ooxune verır-alla geşşe ıxha. 20Bet-Şemeşğançenbışe eyhen:

– İne muq'addasne Allahne, Rəbbine ögil şavusse ulyozaras əxəye? Nyaqane ina q'utye quvkees?

21Qiyğa manbışe Kiryat-Yearim eyhene şaharne milletısqa xabar ana insanar g'axuvu, eyhen:

– Filiştinaaşe Rəbbina q'utye yı'q'əlqa savaak'al hav'u, able mana quvkee.

#### 7

1Kiryat-Yearimne milletın abı Rəbbina q'utye quvkekkana. Manbışe mana tepalyne Avinadavne xaaqa alqavhu, çine k'anyaqar mang'una dix Eleazar ulyozar ha'a[+].


Şamuelee İzrailis haakimiyvalla haa'a

2Q'utye Kiryat-Yearimeeqa qabıyne yiğıle geeb vaxt ulğooç'e: g'alle (20) sen g'ayts'e. İzrailin milletcad geşşe eyxhe, manbışe Rəbb t'abal ha'a ıxha. 3Şamuelee İzrailyne milletık'lecad eyhen:

– Şu yik'eençe Rəbbilqa siviyk'alxhee, mebın allahar, Aştoret[*] donan byutbı dağe'e. Vuşun yik'bı Rəbbis hele, saccu Mang'us ı'bəədat he'e. Manke Mang'vee şu, Filiştinaaşine xılençe g'attivxhan haa'asınbı.

4Mane gahıl İzrailybışee, Ba'aliy[*] Aştoret donan byutbı dağı'ı, saccu Rəbbis ı'bəədat ha'a giviyğal. 5Şamuelee eyhen:

– Gırgın İzrailybı Mitspa eyhene şahareeqa see'e, zı şol-alla Rəbbis miz k'yaa'as.

6Manbı Mitspeeqa sabı, xhyan alqavhu Rəbbine ögilqa k'ya'a. Mane yiğıl manbışe sivar aqqı eyhen:

– Şi Rəbbine ögil bınah hav'u.

Şamuelee Mitspee İzrailybışis haakimiyvallaniy haa'a[+]. 7İzrailybı Mitspeeqa sabıva Filiştinaaşik'le g'ayxhımee, manbışin ç'ak'ınbı İzrailybışilqa vüqqə giviyğal. Man g'ayxhiyn İzrailybı qəvəyq'ənanbı. 8Mançil-allad manbışe Şamuelik'le eyhen:

– Şi Filiştinaaşine xılençe g'attivxhan haa'asdemee, Rəbbilqa, yişde Allahılqa, hınva ehesse, miz k'ee'e.

9Manke Şamuelee gyooqana urg alyapt'ı, mançike Rəbbis gyooxhan haa'ana q'urban ablyaa'a. Şamuelee İzrailynemee Rəbbis miz k'yaa'a, Rəbbeeyid mang'us alidghıniy qelen.

10Şamuelee gyooxhan haa'ana q'urban ablyaa'amee, Filiştinar İzraililqa k'yooharasva k'ane qeepxha vooxhe. Rəbbee mane yiğıl Filiştinaaşilqa məxüd man xəybı xənne seseka g'əhədəqqə'ə, manbı mançile curaybacab qəpq'ı'n İzrailybışile avub aaxva[+]. 11İzrailybı Mitspeençe qığeepç'ı, Bet-Qarne cigabışeeqa qabı hivxharasmee, Filiştinaaşiqab qihna gyapk'ı, manbı gyabat'a vuxha.

12Şamuelee sa g'aye alyapt'ı Mitspayneyiy Şenne yı'q'neeqa giviyxhe. Qiyğad «Rəbbee şas inyaqamee kumag hı'ıva» uvhu, mane g'ayeyn do Even-Ezer (kumagna g'aye) giyxhe[+]. 13Maa'ab avub avxuyn Filiştinar sayıb İzrailyne cigabışeeqa abayle deş. Şamuel ıxhaylette, Rəbbin xıl Filiştinaaşil oğa yı'q'da ıxha. 14Filiştinaaşe, Ekronneyiy Gatne yı'q'ne aqqıyn İzrailybışin şaharbıyiy çine hiqiy-alladın cigabıd Filiştinaaşine xılençe g'ayşu, yı'q'əlqa sak'al ha'a. İzrailibışdeyiy Emorbışde əree sülyh eyxhe.

15Şamuelee ı'mı'rvollette İzrailis haakimiyvalla haa'a. 16Mana seniys Bet-Elyqa, Gilgaleeqa, Mitspeeqa hark'ın maa İzrailybışis haakimiyvalla haa'a vuxha. 17Qiyğar mana cune Ramayeene xaaqa siyk'al ıxha. Mançeb mang'vee İzrailis haakimiyvalla haa'a vuxha. Mang'vee mane cigee, Rəbbis q'urbanbı allya'an cigad ali'in.

#### 8


İzrailyne milletın paççah heqqa

1Şamuel q'əs qıxhamee, dixbışike İzrailis haakimar haa'a. 2Mang'une ts'erriyne dixen do Yoel, q'ör'esıng'unud Aviya ıxha. Manbışe Beer-Şevee haakimiyvalla haa'a vuxha. 3Dixbı dekkıne yəqqı'n avayk'an deş. Manbı haramne pılıqab qihna gyabak'a, ruşvatbı alyaat'a, qotkuda deşin q'aralybı hele ıxha.

4Gırgın İzrailin ağsaqqalar Ramayeeqa sabı, Şamuelyne k'anyaqa abı, 5mang'uk'le eyhen:

– Ğu q'əs qıxha, yiğın dixbımee yiğne yəqqı'n əlyhəə deş. Həşdeme menne milletbışika nəxürnayiy, şasdar həməxürna sa paççah gixhxhe. Şas xəbvalla hee'ecen.

6Manbışe: «Şasdar sa paççah gixhxhe, mang'vee şas xəbvalla hee'ecenva» uvhiyng'a, Şamuelis manbışe uvhiyn ıkkiykan deş. Mang'vee Rəbbis düə haa'a. 7Rəbbee Şamuelik'le eyhen:

– Milletın eyhene gırgınçil k'ırı alixhxhe. Manbışe ğu deş, Zı əq'əna qa'a. Manbışis Zı cona Paççah ıxha ıkkan deş. 8Zı manbı Misirğançe qığav'uyne yiğıle, g'iyniyne yiğılqamee manbışe menne allahaaşis ı'bəədatbı hı'ı. Məxüb manbı Zake əq'əna qeepxha. Zak hı'iyn kar, manbışe həşded vak ha'a. 9Ğu manbışe eyhençil k'ırı alixhxhiyle qiyğa, ğu manbışilqa yugda hixhar he'e, cos xəbvalla haa'asde paççahee xəbvalla nəxübiy haa'as.

10Şamuelee cuke paççah heqqane milletılqa, Rəbbee uvhiyn cuvab hixhar ha'an. 11Mang'vee eyhen:

– Şos xəbvalla haa'asde paççahee, xəbvalla inəxüb haa'as: mang'vee vuşun dixbı sav'u, quvkeesınbı. Dəv'əyne daşk'abışiliy balkanaaşil cus g'ullux haa'as alivkas. Manbıb mang'une daşk'abışde ögee g'adaaxhvanas[+]. 12Manbışde sanbışike aazırıng'us, sanbışikeb xhots'aling'us ç'ak'ınbı haa'as. Mansanbıb cun cigabı ezas, şagav sa'as g'axuvles. Avxuynbışisqad silahiy dəv'əyne daşk'abışis kara'alesın karbı ha'as alikkas. 13Mang'vee vuşun yişbı ətirbıyiy otxhuniybı ha'as, gıneybı qecesva vukkees. 14Mang'vee vuşun inekke yugun çolbıyiy t'ımıllığbı, zeytunun bağbı xılençe g'ayşu, cune insanaaşis heles. 15Mang'vee vuşde sukukeyiy t'ımılike yits'ıb'esda pay alyapt'ı, məmuraaşisiy cune insanaaşis hevles. 16Vuşun g'ular – adamer, yadar – vuşun mek'vunbı, vuşun əməlerıd çikana mang'vee cus alyaat'as. 17Vuşde vəq'əbışda yits'ıb'esda pay mang'vee cus alyapt'as, şunab mang'un nukarar vuxhes. 18Yiğ qalesın, şu g'əyxı'yne paççahne xılençe, Allahılqa şucad xıleppı aaqas, Mang'vee şu g'attivxhan hee'ecenva. Rəbbeemee mane gahıl şos cuvab qeles deş[+].

19Milletısmee, Şamuelyne cuvabıl k'ırı alixhxhes diykkın, eyhen:

– De'eş, şal oğa paççah ıxha şas ıkkan. 20Havaasre menne milletbışis nəxübiy, şasıb paççahee xəbvalla hee'ecen. Dəv'ə gipxhımeeyib, yişde ögee hooracen.

21Milletın eyhen gırgın yik'el aqqı, qiyğale man Şamuelee Rəbbis yuşan ha'a. 22Rəbbee Şamuelik'le eyhen:

– Manbışe eyhençil k'ırı alixhxhı, manbışis sa paççah gixhxhe.

Manke Şamuelee İzrailybışik'le «Gırgınbı vuşde şaharbışeeqa savk'leva» eyhe.

#### 9


Şaul Şamuelisqa arayle

1Benyaminaaşiqa Giş donana sa insan ıxha. Mana Avielna dix ıxha. Avielir Tserorna dix ıxha. Tserorur Bekoratna dix ıxha. Bekoratır Afiahna dix ıxha. Mana Gişva eyhena insan geer qıvaats'ına ıxha[+]. 2Mane Gişiqar Şaulva donana sa mek'vna dix ıxha. İzrailybışiqa mana xhineena micagna merna deşdaniy. Mana cune milletınbışde gırgıng'ule sa ç'ümna axtıra ıxha.

3Yiğbışde sa yiğıl Şaulyne dekkın Gişin əməler iygval. Gişee dixek'le Şauluk'le eyhen:

– Oza qixhe, nukaraaşina sayır vaka alyart'u, əməler t'abal ha'as hak'ne.

4Manayiy cuna nukar Efrayimıne suvabınane cigee iviykır, mançeb Şalişa eyhene cigeeqa ılğeebaç'e. Maa'ad manbışik'le əməler iveeke deş. Manbı mançe Şa'alim eyhene cigeeqab abaylenbı, maayid manbışik'le əməler iveeke deş. Mançile qiyğa manbı Benyaminaaşine cigabışeeqa qavayle, maayid manbışik'le əməler iveeke deş. 5Manbı Tsufne cigabışeeqa qabı hipxhıriyng'a, Şaulee cukane nukarık'le eyhen:

– Qora savk'alascab, dekkee əməler yik'el hixan hı'ı, həşde yişda haa'a giğalas.

6Nukareeme mang'uk'le eyhen:

– İne şaharee sa Allahna insan vorna. Mana geer hı'rmatnana insan vor, mang'vee hucooyiy uvhu, manıd eyxhen. Qoralan maqa vüqqəs, sayid mang'vee şak'le eyhe, nyaqayiy vüqqəs vukkanva[+].

7Şaulee nukarıke qiyghanan:

– Sayıb vüqqəs gyapk'ee, mang'us hucoona ıkkee'es? Yişde q'oç'ebışee oxhanasın karıd axu deş. Mane Allahne insanıs ıkkeesın karıd şaqa deşin. Hucoona şaqa vod?

8Nukaree mang'us inəxdın alidghıniy qele:

– Zaqa sık'ınin nuk'ra vod. Zı man Allahne insanıs heles, mang'veeyib şak'le yəq haagvasda.

9(Avaala İzrailee Allahee nenvayiy eyheva ats'axhxhesdemee, inəxüd eyhe ıxha: «Qora, ilyaakang'une k'anyaqa vüqqəs». Mane gahıl peyğambaraaşik'le ilyaakanbıvaniyxhe eyhen.)

10Şauleeme nukarık'le eyhen:

– Vüqqəsva eyhexhee, qora vüqqəs.

Məxüd ıxha, manbı Allahna insannane şahareeqa avayk'an. 11Manbı tepalyne şahareeqa ı'lqəəmee, yəqqə manbışisqa xhinelqa vüqqən içer qızaaxa. Manbışe içeeşike qiyghanan:

– İnyaa ilyakkana vornane?

12İçeeşe manbışik'le eyhen:

– Ho'o, şole ögee vor. Mana həşde şahareeqa arı, zaraba vuxhe. Milletın g'iyna q'urbanbı allya'ane cigee, q'urbanbı allya'as. 13Şahareeqa ikkepç'ımee, mana kar oxhanas q'urbanbı allya'ane cigeeqa ılqeç'essecar t'abal he'e. Mana qidyarı milletın kar oxhanas deş. Mang'vee q'urbanıs xayir-düə huvuyle qiyğa qopt'uluynbı kar otxhan giviyğal. Zaraba ılqeepç'ee, mang'uqab qihna avaaq'arasınbı.

14Manbı şahareeqa ılqeepç'ımee, manbışisqa Şamuel qızaxxa. Manar tepalyne q'urbanbı allya'ane cigeeqa ı'qqə ıxha.

15Şaul ayresse sa yiğna ögee, Rəbbee Şamuelis man ats'axhxhı'ı, uvhiynniy: 16«G'iyqa ine gahbışil yiğne k'anyaqa Benyaminaaşine cigabışeençe sa insan g'axıles. Ğu mang'une vuk'lelqa q'ış qadğve. Məxür ğu mang'uke Yizde milletna İzrailyna xərna ha'as. Mang'vee Yizın millet Filiştinaaşde xılençe g'attixhan ha'as. Yizde milletne vuk'lelqa qadıyn Zak'le g'acuyn, manbışda ts'irıb Zalqa hipxhırna».

17Şamuelik'le Şaul g'acumee, Rəbbee mang'uk'le eyhen:

– Zı vak'le uvhiyne ine insanee, Yizın millet aqqas.

18Şaulee şaharne akkabışisnee ulyorzulyne Şamuelisqa qıxha qiyghanan:

– Hucoona ixhes, ilyaakang'un xav nyaa ıxhay zak'le hagvelan.

19Şamuelee, Şauluk'le eyhen:

– İlyakkana zı vorna, yizde ögil q'urbanbı gyaat'ane cigeeqa ılqeç'e. Şu g'iyna zaka sacigee kar oxhanas. G'iyqa miç'eedıd zı vak'le ats'axhxhes ıkkanan uvhu, yəqqı'l ha'asda. 20Xhebılle yiğna ögee aguyne əməleeşinab hımaa'a, manbı aveykı vod. İzrailyne milletıncad yik'bı şavulqayiy sak'ı? Nya'a, valqayiy yiğne dekkıne xizanılqa dişeene?

21Şaulee eyhen:

– Nya'a, zı İzrailyne nasılbışde nekke k'ıninçeençe, Benyaminne nasıleençena dişde vor? Nya'a, yizda xizanıb, mane nasılene xizanbışda nekke k'ınna dişde vob? Nişisne ğu zak'le manva eyhe?

22Şamuelee, Şaulıy mang'una nukar gozeeqa qabı, qopt'ulne xhebts'alilqa (30) ələəne insanne q'oma gyaa'a. 23Şamuelee otxhuniy ha'ang'uk'le eyhen:

– Zı vasqa curayda gixhxheva quvuyn çuru qale!

24Otxhuniy ha'ang'vee guvu qadı, Şaulne ögilqa giyxhe. Şamuelee eyhen:

– İna vasva curav'una pay vob. Oxhne, in yiğnimeeniy curu'u, qopt'ulne mihmanaaşika sacigee ğu oxhnecenva.

Mane yiğıl Şaulee, Şamuelika sacigee kar oyxhan.

25Manbı q'urbanbı allya'ane cigeençe şahareeqa geepç'ımee, Şamuelee Şaulıka gaf cune xaane daxal haa'a.


Şamuelee Şauluke paççah ha'a

26Manbı miç'eeb oza qeebaxhenbı. Çakdacad, Şamuelee daxalyne Şaululqa onu'u eyhen:

– Oza qixhe, zı ğu yəqqı'l arçes.

Manar oza qıxha, Şamuelika sacigee xaançe g'aqa qığeç'e. 27Manbı şaharne mıgleqqa geepç'ımee, Şamuelee Şauluk'le eyhen:

– Nukarık'le eyhe, şale ögee hooracen.

Nukarır ılğeç'ena ögilqa.

Şamueleecad meed eyhen:

– Ğu ulyozre, zı valqa Allahın cuvab hixhar ha'as.

#### 10

1Şamuelee zeytunun q'ışnan g'ab alyaat'u, Şaulne vuk'lelqa k'yı'ı, mang'us ubba hı'ı eyhen:

– Rəbbee zak'le valqa q'ış qadğveva uvhu, məxür ğu İzrailyna, Cune milletna, xərna hı'ı[+]. 2G'iyna ğu zake curxhayle qiyğa, Benyaminaaşine cigabışee, Tselytsax eyhene şahareene Raahileyne nyuq'vnesne vasqa q'öyre insan qızaaxas. Manbışe vak'le eyhesın: «Ğu t'abala'asva hark'ıniyn əməler aveykıynbı. Yiğne dekkısse əməler yik'el hitxın, həşde yiğna haa'a girğıl: „Yizde dixek hucooniyxan ıxha?“»[+]

3Mançer ğu Tavoreene mı'qəne yivusqa qales. Maa'ab vasqa xhebiyre Bet-Eleeqa Allahıs ı'bəədatıs vüqəən adamer qızaaxas. Manbışde sang'usnee xheyible mısva, mansang'usnee xheyible gıney, xhebır'esıng'usneeme sa tuluğ çaxıren ixhes. 4Manbışe vas salam huvu, q'öble gıney hevles. Ğunad alyaat'asınbı. 5Mançile qiyğa ğu əlyhəəsda Allahne Givea ehene şahareeqa, maa'ab Filiştinaaşin eskerar vuxhes. Şahareeqa ıkkəəmee, vasqa q'urbanbı allya'ane cigeençe gəən peyğambarar qızaaxas. Manbışe maa'ab arfa, dyaf, zurna, lira əlüvxəs. Coyib peyğambariyvalla haa'as. 6Manke Rəbbin Rı'h valqa giç'es, ğunab manbışika sacigee peyğambariyvalla haa'as. Vake maa sa mernacar insan qıxhes. 7Man gırgın əlaamatbı ıxhamee, ğu ha'asın kar he'e. Allahır vaka ixhes. 8Zale ögee Gilgaleeqa giç'e. Zınar gyoxhxhan ha'an q'urbanbıyiy medın q'urbanbı allya'asva maqa giç'es. Zı maqa qalesmee, yighılle yiğna maa'ar axve. Zı vak'le hucooyiy ha'as ıkkanva eyhesmee, vuççud hıma'a.


Şamuelee uvhiyn eyxhen

9Şaul Şamuelisse xaaqa sak'ımee, Allahee mang'un yik' badal ha'a. Man gırgın əlaamatbıd mane yiğılycad eyxhe. 10Manbı Giveayeeqa qabımee, manbışisqa peyğambarar qızaaxa. Maa'ad Allahın Rı'h Şaululqa geç'e, Şauleeyib manbışika sacigee peyğambariyvalla haa'a giyğal. 11Mana şenkecar ats'anbışik'le, mang'vee peyğambariyvalla haa'a g'avcumee, sana-sang'uk'le eyhen:

– Gişine dixek hucooniyxan ıxha? Nya'a, Şaulur peyğambaraaşinane vor?

12Maa eyxhene insanaaşine sang'vee eyhen:

– İlyaakende, manbışin dekkar sa nəxbıncab insanaare?

Mankiyle axuyn vod: «Şaulukerne peyğambar ıxha?» eyhen[+].

13Şaulee peyğambariyvalla hav'uyle qiyğa, q'urbanbı allya'ane cigeeqa ılqeç'u. 14Şaulne emisee, mang'ukeyiy mang'une nukarıke qiyghanan:

– Nyaqaniy hapk'ın?

Şaulee eyhen:

– Əməler t'abal ha'asniy hapk'ın, ivdeeke g'acumee, Şamuelyne k'anyaqa hapk'ın.

15Şaulne emisee eyhen:

– Hucoona ixhes, Şamuelee şok'le uvhiyn zas yuşan he'e.

16Şaulee emisiyk'le eyhen:

– Mang'vee şak'le əməler aveykiynbıva uvhu.

Paççahiyvaline hək'ee Şamuelee hucoovayiy uvhuva, mang'vee emisiysne ağmişcad ha'a deş.


Şaulıke paççah eyxhe

17Şamuelee İzrailybı Rəbbine ögilqa, Mitspeeqa sav'u, 18eyhen:

– Rəbbee, İzrailyne Allahee, inva vod eyhe: «Zı İzrailybı Misirğançe qığav'u. Misirbışdeyiy menne şos xəbvalla haa'ane, əq'üba hoolene paççahaaşine xılençe Zı şu g'attivxhan hav'u. 19Şu manimeene dağamiyvalybışike, əq'übabışike g'attivxhan hav'une Allahılqa şu g'iyna yı'q'bı sak'al ha'a. Şu Mang'uk'le „De'eş, şas paççah gixhxheva“ eyhe. Həşdemee Rəbbine ögee nasılbışis, xizanbışis sik'ı ulyoozre».

20Şamuelee İzrailin gırgın nasılbı, sassadna ögeeqa qığı'ı çöp k'eççu. Çöp Benyaminne nasılılqa gitxhu. 21Qiyğad Benyaminne nasılen xizanbı sassadna ögeeqa qığı'ı çöp k'eççu. Çöp Matriyne xizanılqa gitxhu. Matriyne xizanınbışik'led sassabna ögeeqa qığeepç'eva eyhe. Manbışiker Gişna dix Şaul çöp k'eççu, g'əxə. Şaul t'abal ha'a gibğılmee, mana iveeke deş. 22Manke manbışe Rəbbike qiyghan:

– Mana inyaqa qarı dişde?

Rəbbee eyhen:

– Hooşe, yukbışde yı'q'nee dyugulyxha.

23Manbı maqa g'adapxhın, Şaul ana qavaylenbı. Şaul milletne yı'q'nee ulyorzulyung'a, mana gırgıng'ule sa ç'ümna axtıra ıxha. 24Şamuelee eyhen:

– Rəbbee g'əyxı'na insan, şok'le g'eceyee? Milletne yı'q'nee mang'uk akarna sacar deşda.

Milletın ts'irıka eyhen:

– Paççah geer qa'ana![+]

25Şamuelee milletıs paççahee vuk'lek vukkekkane ölkayn q'aanunbı yuşan ha'a. Mang'vee man q'aanunbı kitabeeqa otk'un Rəbbine ögilqa giyxhe. Mançile qiyğa Şamuelee millet cone xaybışeeqa g'ekka.

26Şaulur cune xaaqa Giveayeeqa ayk'an. Allahee məxüd ha'a, sassa igidyar Şauluqab qihna avayk'an. 27Sassa karaı'dəəneme insanaaşe inəxüd eyhe ıxha:

– İne insanee şi nəxüb g'attivxhan haa'ayee?

Manbışe mana qizarır ha'a deş, mang'us paybıd ıkkekka deş. Şaulee mançis nıq' qığayhe deş.

#### 11


Şaulee Yaveş g'attivxhan haa'a

1Ammonğançene Naxaşee, Gileadne cigabışeena Yaveş eyhena şahar hiqiy-allançe avqaaqqana. Yaveşne milletıncad Naxaşik'le eyhen:

– Şaka cuvab g'ats'ak'vne, şinad ğu eyhenbı ha'as[+].

2Ammonğançene Naxaşee manbışik'le eyhen:

– Vuşun gırgıng'un sağın uleppı alqı'ı, məxüb İzrail g'eliqqa huvuyle qiyğa, zı şu uvhiynçilqa qarayle.

3Yaveşne ağsaqqalaaşe mang'uk'le eyhen:

– Şas sa yighılle yiğ hele, xabar ana İzrailyvolle insanar g'axuvles. Şi şavussecab g'attivxhan haa'as dəəxəxhee, manke şicab şi yiğne xılyaqa qevles.

4Xabar ana insanar, Giveayeeqa Şaulusqa abı, milletıs hucooyiy ıxhava yuşan ha'an. Milletıd ts'irıka geşşe giyğal. 5Mane gahıl Şaul cune yastbışiqar qihna çoleençe qöö ıxha. Mang'vee qiyghanan:

– Milletık hucoona ıxha, nya'a man geşşe?

Manke Yaveşbışe cos yuşan hı'ıynbı, manbışe mang'ulqa hixhar ha'anbı.

6Man eyhenbı g'ayxhımee, Allahın Rı'h Şaululqa gexa. Şaul qəlın qoxa giyğal[+]. 7Mang'vee cuna q'öble yats givk'u, san-sanna qaa'a. Qiyğad xabar ana abıynbışisqa man sanbı quvu, İzrailyvolle in eyhe iviykaras ulyooka:

– Şaulneyiy Şamuelyne qihna qidyabıynbışde gırgıng'une yatsbışilqab mana ver ooxasvude.

Milletılqa Rəbbile qəpq'ı'niyna g'iç' gyooç'e, manbışin gırgınbı sanab oza qeebaxhenbı. 8Şaulee manbı Bezek' eyhene cigee gipk'ıning'a, İzrailybışiqa xhebıd vəş aazır (300 000), Yahudeeşiqar xhebts'al aazır (30 000) adamiy ıxha[+].

9Manbışe Yaveşğançe xabar ana abıynbışik'le eyhen:

– Gileadeene Yaveşbışik'le inva eyhe: «G'iyqa verığ pıra quvxhesse, şu g'attivxhanasınbı».

Xabar ana abıynbışe mana xabar Yaveşbışilqa hivxhar hav'umee, manbı şadeebaxhenbı. 10Yaveşbışe Naxaşik'le eyhen:

– G'iyqa şicab şi vuşde xılyaqa qevles, manke şos hucooyiy ıkkan, şak he'e.

11Qinne yiğıl Şaulee cun insanar xhebne cigeeqa bit'al haa'a. Miç'eed qixhesnang'a, manbı Ammonğançenbışin g'oşunbınane cigeeqa akk'yapk'ı, yı'q'ı'hı'lqasmee, manbı gyabat'a vuxha. Üç'übba avxuynbı sassabna mançe heebaxanbı. Q'öyre-q'öyrena vuşucar sacigee axu deş.

12Milletın Şamuelik'le eyhen:

– Şaul yişda paççah ixhes dəxəsva eyhenbı nyavxha? Qavaale şi man insanar gyapt'as.

13Şaulee eyhen:

– G'iyna vuşucar gik'as deş. G'iyna Rəbbee İzrail g'attivxhan hav'uyn yiğ vod.

14Şamuelee milletık'le eyhen:

– Qudoora Gilgaleeqa sapk'ıl, paççah vuşuyiyva sayid eyhes[+].

15Gırgın milletcad Gilgaleeqa atk'ın, Rəbbine ögil Şauluke paççah ha'a. Maa'ad manbışe, Rəbbine ögil q'urbanbı gyaat'a. Gırgıne İzrailybışe Şauluka sacigee mane yiğıl yugda otxhun-ulyoğan.

#### 12


Şamuelee nekke qiyğa uvhiyn cuvab

1Şamuelee İzrailybışde gırgıng'uk'le eyhen:

– Haane, zı şu eyhençil k'ırı alixhxhı şos paççah gixhxhına[+]. 2Həşde şoqa vuşda paççah vor, zımee q'əs qıxha, ç'ərbı cagvara qeetxha. Yizın dixbımee şoka vob. Zı cehilyranang'ançile g'iyniyne yiğılqamee vuşde ögee ark'ın. 3G'iyna zı vuşde ögil ulyorzulyung'a, şu zak'le eyhelan, zı şavna yatsne, əməlene alyapt'ı? Vuşune zı horç'un? Vuşuyiy zı azırda hı'ı? Şavuke pıl alyaat'uye, mang'une pisde işilqa ul gyapxı? Rəbbineyiy Mangv'ee g'əyxı'ne paççahne ögee, yizde aq'veeqa aqqe. Zı şoke alyat'uyn sak'al ha'as.

4Manbışe mang'us inəxüd alidghıniy qele:

– Ğu şi mısacab hopç'un deş, azırbab g'alyav'uynbı deş, şavnecad xılençe vuççudud g'ayşuyn deş.

5Şamuelee manbışik'le eyhen:

– Şok'le g'iyna yizde aq'vee aqqasın vuççud ivdeeke ıxhay, Rəbbik'led, Mang'vee g'əyxı'yne paççahık'led g'acuyn.

Manbışed «Ho'o, şaqa yiğne aq'vee aqqasın kar deşinva» eyhe.

6Şamueleecad meed milletık'le eyhen:

– Mane Rəbbee Haruniy Mısa g'əvxü, vuşun dekkarıb Misirğançe Mang'veecab qığav'u. 7Həşde Rəbbine ögil ulyoozre. Zı şok'le Rəbbee şosiy vuşde dekkaaşis hav'una yugvalla eyhes, mana vuşde aq'val avqas.

8Yaaq'ub Misireeqa qarayle. Qiyğa mang'uke g'abıynbışilqa Misirbışe yiğbı examee, manbışe Rəbbilqa xıleppı aaqa. Rəbbeeyib, Haruniy Mısa vuşun dekkar Misirğançe qığav'u, inyaqa qavaalesva g'uxoole[+].

9Manbışemee Rəbb, cona Allah, yik'el hixan ha'a. Rəbbeeyib manbı Xatsorne g'oşunne xərıng'une Sisrayne, Moavne paççahne sayib Filiştinaaşde xılyaqa qoole. Manbışe vuşde dekkaaşika dəv'ə haa'a. 10Manke milletın gyaaşe-gyaaşe Rəbbilqa xıleppı aaqı, eyhen: «Rəbb, şi Ğu yik'el hixan hı'ı, Ba'aliy Aştoret[*] donane byutbışis ı'bəədat hı'ı, bınah hav'u. Ğu şi həşde duşmanaaşine xılençe g'attivxhan hav'uynxhiy, şi Vas ı'bəədat ha'ayiy». 11Rəbbeeyib manke Yerubba'al, Bedan, İftah, Şamuel g'uxoole. Şu nişilecab qı'məəq'ənceva Mang'vee şu məxüb hiqiy-allane duşmanaaşine xılençe g'attivxhan haa'a[+].

12Şok'le Ammonbışda paççah, Naxaş, şolqa ı'qqə g'acumee, vuşda paççah Rəbb Allah ıxhayka, şu ilydyaakkı, zak'le uvhiyn: «De'eş, şaqa yişda paççah ıxha ıkkan»[+]. 13Haane şos ıkkiykın, şu g'əyxı'na paççah. İlyaake Rəbbee şos paççah gixhxhına. 14Rəbbile qəpq'ı'n Mang'us ı'bəədat he'eene, Mang'vee eyhençil k'ırıbı alixhxhı, Mang'une əmrbışeençe qığdepç'eene, şunab şol oğa gixhxhına paççahır vuşde Allahee, Rəbbee, eyhençika gyuv'ur oza qeepxheene, geed yugda ixhes! 15De'eş, şu Rəbbine cuvabıl k'ırı ilydiyxhı, Rəbbine əmreençe qığeepç'eene, nəxdiy Rəbbin xıl vuşde dekkaaşilqa satk'ıl, həməxdıd şolqad sak'alas.

16Həşdemee ulyobzur, Rəbbee vuşde ulene ögil haa'asde xənne işiqa ilyaake! 17G'iyna suk qiviyşalan yiğ dişde vod? Zı həşde Rəbbilqa xıleppı aaqı, Mang'uk'le xəybı g'əhətqe'eva, gyoğiy g'axıleva eyhes. Manke şok'lecad ats'axhxhesın, şos paççah heqqıyka, şu Rəbbine ögil nimeena bınahiy hav'uva.

18Şamuelee Rəbbilqa ona'a, Rəbbeyid manecad yiğıl xəybı g'əhətqı'ı, gyoğiy gyoğa'a. Manke millet Rəbbiled, Şamueliled qətqı'niyn.

19Milletıncad Şamuelik'le eyhen:

– Yişdemee, yiğne g'ulaaşinemee, yiğne Allahılqa, Rəbbilqa, düə hee'e, Mang'vee şi gimabat'acen. Şi yişde manisa bınahbışilqa, paççah heqqıyka sayıb hexxav'una.

20Şamuelemee milletık'le eyhen:

– Qı'məəq'ən, şu mana bınah hav'u vuxheeyib, Rəbbile sivmiyk'al, Rəbbis ı'bəədat yik'eençe he'e. 21Nişiscad karaı'dəəne byutbışinemee, Rəbbile sivmiyk'al. Manbı nişiscad karaı'dəən karbı ıxhayke, mançisse şos nəxbınacab yugvallab haa'as vəəxəs deş, nişikecabıb g'attivxhan haa'as deş. 22Rəbbee Cune xənne doyunemee, şu dağaa'as deş. Rəbbis Cus ıkkiykın, şoke Cun millet hı'ı. 23Zalqa axvee, zı şol-alla düə hav'uy g'aleççes deş. Mançike zas Rəbbine ögil bınah vuxhes. Zı şos yugna, qopkuna yəq haagvas. 24Saccu Rəbbile qəvəq'ne, Mang'us gırgıne gahbışil yik'eençe ı'bəədat he'e. Yik'el aqqe, Rəbbee vuşdemee nəxdın ç'ak'ın işbı hı'ı ıxhay. 25Şu pisvalybışike xıl ts'its'dyav'eene, şunab, vuşda paççahır ç'iyene aq'vayle havaakal haa'asınbı.

#### 13


Filiştinaaşika dəv'ə giviyğal

1Şaul paççah ıxhamee, mang'uqa xhebts'al (30) senniy[*] vod. Mana yoq'ts'ale q'ölle (42) senna İzrailyna paççah ıxha.

2Şaulee cune g'oşunbışeeqa xhebıd aazır İzrailyğançena g'əyxə. Manbışda q'öd aazır insan cukasana Mikmas eyhene şahareeyiy Bet-Elyne tepabışee vooxhe. Aazır insanmee cune dixeka, Yonatanıka, Benyaminna nasıl vooxhene Givea eyhene şaharee vooxhe. Mansa axuyn milletmee Şaulee cone xaybışeeqa yəqqı'l ha'a.

3Yonatanee Giveayeene Filiştinaaşde zastaaveebın eskerar gyabat'a, manıd Filiştinaaşik'le ats'axhxhen. Şauleeme: «Cühüt'yaaşik'le g'ayxhecenva!» uvhu, ölkavolle şeypur hook'as ulyookka.

4İzrailybışde gırgıng'uk'le Şaulee, Filiştinaaşde zastaveebın eskerar gyapt'ıyid, Filiştinaaşik'le İzrailybı g'umooce qeepxhayid g'ayxhiyn. Millet Şaulne hiqiy-alla salecenva Gilgaleeqa qoyt'al.

5Filiştinarıb İzrailybışika səvxəsva savayle. Manbışe xhebts'al aazır (30 000) dəv'əyn daşk'a, yixhıd aazırır (6 000) balkanılyna sa'a. Manbışda g'oşun deryahne mıglekna g'um xhinne geeb vuxha. Manbı apk'ın Bet-Aven eyhene şaharne şargıl Mikmasee çadırbı giyxə. 6İzrailybışik'le cok ixhesın g'acumee, co ooşaa'a g'avcumee, manbı mağarabışee, axtıne ok'bışee, suvabışee, k'oralybışee, kahrızbışee dyuguleebaxhenbı. 7Manbışiken sabarabı İordanne damayne şene aqvalqa Qadne nasıleneyiy Gileadne cigabışeeqa ılğeebaç'e.


Şaulee Allahıl k'ırı iliyxhe deş

Şaul vuc Gilgalee axva, cukane milletınıd qəpq'ı'niyvalin yik'bı qoda eyxhe. 8Şaulee, Şamuelee uvhiyn xhinne yighılle yiğna gozet ha'an. Mane gahıl Şamuel Gilgalqa arayle deş. Şaulne hiqiy-alla sabıyn insanar heebaxa giviyğal[+]. 9Şaulee eyhen:

– Gyoxhxhan ha'asıniy medın q'urbanbı zasqa qale.

Mang'vee vuceecab gyooxhan haa'ana q'urban ablyaa'a. 10Gyooxhan haa'ana q'urban ablyav'u ç'əveepxhamee, Şamuel qarı hiyxhar. Şaul salam hevlesva mang'une ögilqa qığeç'e. 11Şamuelee eyhen:

– Ğu in hı'iyn kar hucoone?

Şaulee mang'us cuvab qele:

– Zak'le g'acuyn yizde hıqiy-alladın millet hexva vod, ğunar ğu eyhene yiğıl arı hirxhıl deş, Filiştinarıb Mikmasqa vob sabı. 12Zı zaled-alqa uvhiyn: «Həşde xhinne Filiştinar Gilgalılqa zalqa k'yooharas, zımee Rəbbina xayir-düə alyapt'ı deş». Mançil-allar zıcar zı gyooxhan haa'ana q'urban ablyaa'as alikkı.

13Şamuelee Şauluk'le eyhen:

– Ğu ək'el deşin kar hı'ı. Yiğne Allahne, Rəbbine, əmrılqa əməl hı'ı deş[*]. Ğu məxüd hidi'iynxhiy, Rəbbee yiğna paççahiyvalla İzrailil oğa gırgıne gahbışis havaacesdaniy[+]. 14Həşdemee yiğna paççahiyvalla xıliyba ts'ıts'uvxhes deş. Rəbbee Cus ıkkanna, Cune yik'es sik'ına insan t'abal hı'ı. Ğu Rəbbine əmrılqa əməl hidi'iynçil-alla, Rəbbee mana insan Cune milletna xərna gixhxhı[+].

15Mançile qiyğa Şamuel Gilgaleençe qığeç'u, Benyaminaaşine Givea eyhene şahareeqa ılqeç'e. Şaulee cun insanar qəpqı'mee, yixhıd vəşşilqa (600) ələəna insan eyxhe.


Yonatan Mikmasee Filiştinaaşika siyxə

16Şaulıy cuna dix Yonatan, cone insanaaşika Benyaminaaşine Givea eyhene şaharee ulyobzur vuxha. Filiştinarmee mane gahıl, Mikmasee çadırbı gı'xı', ulyobzur vuxha. 17Filiştinaaşin g'oşunbı xhebne cigeeqa bit'aleetxha hücum haa'asva qığeedaç'e. Manbışda sa deste Şualne cigabışeene Ofra eyhene şaharne suralqa siviyk'al. 18Manasa desteb Bet-Xoronne yəqqı'lqa avayk'an. Xheyib'esda destemee Tsevoimne q'adaalilqa, sarhadılqa avayk'an. Maa sahraaniy vob.

19Filiştinaaşe uvhiynniy: «Hasre cühüt'yaaşe gılınciy nize hıma'acen». Mançil-allad İzrailee sa ixheeyir yiva getas əxəna insan deşdaniy. 20Gırgın İzrailybı kyotanbı, toxabı, yak'vbı, ərabbı ek'a'asva Filiştinaaşde k'anyaqa abayle vuxha. 21Manbışike kyotan, yaba, yak'v, rab, toxa ek'a'as sa pim[*] nuk'raynaniy hooqqana. 22Mançil-allad dəv'ənang'a Şaulneyiy Yonatanne milletıqa gılıncbıyiy nizebı ıxha deş. Gılınciy nize saccu Şauluqayiy cune dixeqa Yonatanıqa ıxha.

23Filiştinaaşda deste Mikmasısneene ı'lğəəne cigeeqa qavayle.

#### 14

1Sa yiğıl Şaulne dixee Yonatanee cun silah haqqane nukarık'le eyhen:

– Qora derayne şene suralyne Filiştinaaşine desteysqa ılğeepç'es.

Mançine hək'ee, mang'vee dekkık'le eyhe deş. 2Şaulna çadırmee Givea ç'əvooxhene cigee Migroneene sa narıne yivek avub güvxü vuxha. Mang'une k'ane yixhıd vəşşilqa (600) ələəna insan eyxhe.

3Manbışika sacigee kaahinaaşin ileylığ[*] givatxınna kaahin Axiyar eyxhena. Mana İkavodne çocuna, Axituvna dix eyxhe. Axituvur, Şilo eyhene cigee eyxhene Rəbbine kaahinna Eliyna neva, Pinxasna dix eyxhe.

Yonatanın ark'ıniy şavuk'lecad ats'a ıxha deş[+]. 4Filiştinaaşina deste ulyobzurne cigeeqa ı'qqəsdemee Yonatan q'öne ganznane cigeençe ılğeç'e. Mane ganzbışin sançin do Botsets, mansançinıd Sene ıxha. 5Ganzbışin sa şimalne surayle Mikmasıqa, mansa ganzmee canubne surayle Giveayqa ilyakka ıxha. 6Yonatanee cune silah haqqane nukarık'le eyhen:

– Qora ine sunnat hıdyav'uynbışde desteysqa ılğeepç'es. Sayid Rəbbee yişin sura aqqaqqa. Rəbbis ıkkanang'a, geebnanbı ğamaa'a, ıkkanang'ab, k'ılybananbı ğamaa'a.

7Mang'une nukaree eyhen:

– Yiğne yik'es nəxüdiy ıkkan həməxüdıd he'e. Hoora he'e, ğu nyaqa ark'ınee, zı vaka vor.

8Yonatanee eyhen:

– Qora şene insanaaşisqa ılğeepç'es, manbışik'le şicab şi haagvas. 9Manbışe şak'le «Şi şosqa qavaalesmee ulyoozreva» uvheene, şi ulyobzurne cigeençe ı'ğdiviykar, cosqab ılqıdebaç'e. 10De'eş, cone k'anyaqa ılqeepç'eva uvhee, şinab ılqeebaç'e. Man yişdemee, Rəbbee man insanar yişde xılyaqa quvuva işaara eyxhe.

11Manbışda q'öyursana şenbışde zastaveençe g'avcesde cigee ulyoozar. Filiştinaaşe eyhen:

– İlyaakende, cühüt'yar dyuguleepxhayne q'əç'ürbışeençe qı'ğəə vob[+].

12Eskeraaşe Yonatanık'leyiy mang'un nukarık'le eyhen:

– Şasqa ılqeepç'e, vuşun darsbı qeles.

Yonatanee cune nukarık'le eyhen:

– Zaqar qihna qora, Rəbbee manbı İzrailyne xılyaqa quvu.

13Yonatan g'elybışikayiy xıleppışika ilyt'iyq'an-ilyt'iyq'an ooqa ılqeç'e. Cuqar qihnar cuna nukar ılqeç'e. Yonatan ooqa ılqeç'u, Filiştinar uvxü hı'ğəəkar haa'anbı, cuqar qihna qööne nukareeyib manbı gyabat'anbı. 14Ts'eppa aldaaxhvan gibğılmee, Yonataneeyiy cune silah haqqane nukaree g'ane (20) insanılqa ələəna insan gek'a. Manbı q'öne yatsısse sa yiğee ezas əxəsde çolun surameene cigee aldaaxhvan vuxha. 15Zastaveeneyiy çolbışeene milletne yik'eeqa qəpq'ı'niy eç'e. Zastaveene eskeraaşineyiy ts'eppa ögeeqa aldaaxhvanas avayk'ananbışde yı'q'nee məxdın alikkiy-gikkiy gexha, mançike ç'iyecad ı'ğiykar. Man qəpq'ı'niy Allahee g'axuvu eyxhe.

16Benyaminaaşine Giveayee vooxhene Şaulne mane cigayqa ilyaakane eskeraaşik'le, Filiştinaaşin eskerar opt'ul-opxul heepxı əlyhəə g'ooce. 17Şaulee cune hıqiy-alla sadıyne milletık'le, eyhen:

– Qəpqe, ilyaake vuşuyiy yişinbışda deş.

Qəpqı'mee, manbışik'le Yonatanıy mang'una silah haqqana cokasana maa devxhay ats'axhxhen. 18Şaulee Axiyayk'le eyhen:

– Allahna q'utye[*] inyaqa qavaale.

(Şene gahbışil Allahna q'utye İzrailybışiqa vuxha.) 19Şaulee kaahinık'le manva eyhemee, Filiştinaaşine g'oşunnane cigee alikkı-gikkiy sık'ıldad geed qexhe. Şaulee kaahinık'le «Qımaaleva!» eyhe.

20Şaulıy mang'une hiqiy-alla sadıyn gırgın millet, dəv'ə əlyhəəne cigeeqa ayk'an. Manbışik'le Filiştinar alivku-givku, sana-sanbı gılıncbışika gyabat'a g'ooce. 21Ts'eppiykecab Filiştinaaşine suralqa, manbışde zastaveeqa ılğeepç'ıyn cühüt'yar, Şaulneyiy Yonatanne k'anene İzrailyne milletne suralqa ılğeebaç'e. 22Efrayimaaşine suvabınane cigabışee dyugul vuxhayne gırgıne İzrailybışik'led, Filiştinaaşin heepxıy g'ayxhımee, manbıb conbışika sacigee Filiştinaaşiqa qihna gyabak'a. 23Məxüb mane yiğıl Rəbbee İzrail g'attivxhanaa'ana.

Dəv'əb Bet-Avenısqa hiviyxhar.


Yonatan cuk'le dyats'a-dyats'a dekkıne cuvabıke qığeç'e

24İzrailybı mane yiğıl geeb obzur vooxhe. Şaulee «Exhalilqamee, zı duşmanaaşikın ha'asmee, şavaayiy gıney otxhun bed-düə vuxhenava!» uvhu, g'oşunusqa k'ın g'assaras ilekka. G'oşuneenbışike şavaacad ghalik vuççud set'a deş. 25G'oşun ç'alagaqa ikkeç'umee, manbışik'le ç'iyel itv g'ece. 26G'oşunuk'le ç'alagee g'acuyne p'et'aybışike itv gyodatsts'e ıxheeyid, şavaacad xıl ghalyaqa ıkkekka deş. Manbı co g'assırne k'ınile qəvəyq'ən vuxha. 27Yonatanık'le, dekkee g'oşunusqa k'ın g'assaras alikkiy ats'a deşdiy. Mang'vee xıledın t'at'aa hotku ç'iyelyne ittveeqa k'yoq'u, qiyğad t'at'alyne ittulqa xıl qadğu, ghalyaqa ıkkekka. Manke mang'une uleppışeeqa işix qayle. 28G'oşuneene sang'vee eyhen:

– «G'iyna şavaayiy kar otxhun mang'us bed-düə vuxhenava!» uvhu, yiğne dekke g'oşunusqa it'umun k'ın g'assarasniy alikkı. Mançil-allab eskerar g'elike-xıleke g'a'apk'ı.

29Yonatanee eyhen:

– Dekkee, g'oşunus əq'üba vob hoole. İlyaakende, zı mane ittvuke sık'ınincad otxhun, uleppışeeqa işix qadı! 30G'iyna eskeraaşe duşmanaaşike g'ayşuyne otxhuniybışike avts'esınmeen otxhun ıxhaynxhiy, hucoo dexheyiy? Nya'a, Filiştinaaşile sık'ılbab yugba ğamdeebaxheyiy?

31Mane yiğıl Şaulna g'oşun, Mikmasıle Ayaloneeqamee[*] Filiştinaaşile ğameebaxhenbı. Mane yiğıl eskerar geeb obzur vooxhe. 32Eskeraaşe cone xılyaqa aytk'uyn Filiştinaaşin vəq'əbı, yatsbı, vuç'ebı zarada maacad gyat'u, ebakacad çuru oyxhan. 33Man Şaululqa hixhar ha'a:

– İlyaakende, eskeraaşe çuru ebakacad otxhun, Rəbbine ögil bınah haa'a.

Şaulee eyhen:

– Şu Rəbb yik'el hixanı'ı, həşdeme zasqa sa xəbna g'aye qa'aak'an hee'e[+].

34Meed Şauleecad eyhen:

– G'oşunne yı'q'neençe ılğeepç'ı, manbışik'le eyhe: «Gırgıng'vee cuna yats, vəq'ə zasqa abı, kara'əəba yizde k'ane, mane g'ayel givk'u ooxhnecen. Çuru ebaka otxhun, Rəbbine ögil bınah hımaa'a».

Mane xəmde gırgıng'vee, con yatsbıyiy vəq'əbı maqa adı, cone xıleka gyaat'a. 35Məxüd Şaulee ts'etta Rəbbis q'urbanbı allya'an ciga ali'ı.

36Şaulee eyhen:

– Qudoora, Filiştinaaşiqab qihna xəmdecab gyapk'as, miç'eediy qıxhesse, manbışin vodun-deşin g'ayşu, con gırgınbıb gyapt'as.

Mang'uk'le «Vas nəxüdiy ıkkan həməxüdıd he'eva» eyhe. Kaahineeme «Qudoora, Rəbbike qiyghanasva» eyhe. 37Şaulee Allahıke qiyghanan:

– Zı Filiştinaaşiqa qihna gixhene? Ğu manbı İzrailybışde xılyaqa qevlesınbıne?

Mane yiğıl Allahee mang'us alidghıniy qele deş[+].

38Şaulee eyhen:

– G'oşunun ç'ak'ınbı, vuşun gırgınbı inyaqa savaale. Şu g'iyna nena bınahiy hav'uva, ats'axhxhes. 39İzrail g'attivxhan hav'uyne, Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen, ine işee yizde dixen, Yonatanınıd, xıl ixheene, mana gik'as ıkkan.

Milletıke şavaacad nıq' qığavhu deş. 40Şaulee İzrailyne gırgınbışik'le eyhen:

– Şu sa sural, zınar yizde dixeka manesa sural ulyoozaras.

Eskeraaşe Şauluk'le: «Yiğne yik'es ıkkanəxüd he'eva» eyhe. 41Şaulee İzrailyne Allahık'le, Rəbbik'le, eyhen:

– Zas qotkuyn alidghıniy qele!

K'eççuyne çöpün Şaulıy Yonatan haagva. Bınah milletıl aaxva deş. 42Şaulee eyhen:

– Yizdeyiy dixene Yonatanne yı'q'neeyid çöp k'eççe.

Çöpün Yonatan hagva[+]. 43Şaulee Yonatanık'le eyhen:

– Ğu hucoone hı'ı, zak'le eyhe!

Yonatanee mang'uk'le eyhen:

– Xılene t'at'aane sivelin sık'ınin itv otxhun. Zı mançil-alla qik'asda.

44Şaulee eyhen:

– Yonatan, ğu g'iyna q'idek'vee, hasre Allahee zas mançiled pisın he'ecen!

45Milletınmee Şauluk'le eyhen:

– İzrail məxüb uftanba ğamav'una, Yonatanne qik'as? De'eş! Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen, mang'une vuk'lelyna sa ç'ərıb ç'iyelqa g'a'avxhas deş. Nya'a, mang'vee g'iyna Allahne kumaagıka iş g'avcu.

Məxür Yonatan milletın qik'uyke g'attixhan ha'a, gik'as haysar deş[+].

46Şaulur Filiştinaaşiqar qihna gexha deş. Filiştinarıb cone cigabışeeqa siviyk'al.


Şaulna paççahiyvalla

47Şaul İzrailyna paççah ıxhayle qiyğa, mang'vee hiqiy-allane cone duşmanaaşika: Moavaaşika, Ammonaaşika, Edomaaşika, Tsovayne paççahaaşika, Filiştinaaşika dəv'ə haa'a. Mana nene suralqa ark'ınee duşmanaaşine vuk'lelqa ver ooxa vuxha[+]. 48Mana yik'eka sacikku Amalekaaşile ğamxha, İzrail q'əra qaa'anbışike g'attivxhanaa'ana[+].

49Yonatan, İşvi, Malki-Şua Şaulun dixbı vuxha. Mang'une xənne yişşen do Merav, k'ıning'ı'nıd Mikal ıxha[+]. 50Şaulne xhunaşşeyn do Axinoam eyxhe. Mana Axima'atsna yiş yixha. Şaulne g'oşunna xərna Avner ıxha. Avner Şaulne emisiyna, Nerna dix ıxha[+]. 51Şaulna dek Gişiy Avnerna dek Ner Avielin dixbı vuxha[+].

52Şaulna ı'mı'rcab Filiştinaaşikane yı'q'ne dəv'ee ılğevç'u. Gucukana, yik'ekana insan nyaariy mang'usqa qızaxxı, mang'vee cusqa alyarat'a ıxha[+].

#### 15


Şaulee Amalekaaşika dəv'ə haa'a

1Şamuelee Şauluk'le eyhen:

– Rəbbee zı g'axuvuna, q'ış qadğu vake Cune milletıs İzrailis paççah ha'as. Həşde ğu Rəbbee eyhençıl k'ırı alixhxhe[+]. 2Xəəne G'oşunbışde Rəbbee, inıd eyhe: «İzrailybı Misireençe əlyhəəmee, Amalekaaşe manbışda yəq avqu. Zı mançil-alla manbışilqa yiğbı allya'as. 3Hoora, hark'ın Amalekaar gyapxe. Manbışiqa vodunmeen gırgın kar giyxvər he'e, coyub oot'al-ooxal he'e. Manbı qivmiykkan, manbışin adamerıb, yedarıb, uşaxarıb, gyooqanbıb gyapt'e. Manbışin yatsbıd, vəq'əbıd, devabıd, əməlerıd gyat'e».

4Şaulee millet qot'ul, manbı Telaim eyhene şaharee qəbəqqənbı: maa'ar q'öd vəş aazır (200 000) İzrailyne eskerıle hexxana, Yahudeeşina yits'ıd aazır (10 000) eskerır eyxhena[+]. 5Şaul Amalekaaşine şaharısqana qarı, maane q'adaalil manbı gyapt'asva dyugul eyxhe. 6Mang'vee Genbışik'le eyhen:

– Amalekaaşisse hudoora, manbışike cureepxhe. Şunab manbışika sacigee gidyapt'as. Şu, İzrailybı Misirğançe qı'ğəəmee, manbışis yugvallaniy hav'u.

Genbı Amalekaaşike cureepxha avayk'ananbı. 7Şaul Xavila eyhene şahareençe girğıl, Misirne şargılyne Şur eyhene şaharılqamee Amalekbı gyabat'a ıxha[+]. 8Mang'vee Amalekaaşina paççah Agag üç'ürra aqqaqqa, mang'un milletmee, gırgıda gılıncıke alğayhe. 9Amalekaaşina paççah Agagiy manbışin nekke yugun vəq'əbı, yatsbı, kokuiyn q'ıkariy urgbı Şaulusiy cune milletıs qiykkın, gyat'u ak'an ha'a deş. Amalekaaşin gıranın, yugun karbıd manbışis qiykkın, haq'var-hiyxvər ha'as ıkkiykan deş. Nimeeniy Amalekaaşiqa karaı'dəən, pisın kar vod İzrailybışe giyxvər hı'ı ak'an ha'an.


Şaul Rəbbine uleke g'e'exhxha

10Mane gahıl Rəbbee Şamuelik'le inəxüd eyhe:[+]

11– Zı Şauluke paççah hı'ı paşmanxhana. Mang'vee Zalqa yı'q' sak'al hı'ı, Yizın cuvab ç'iyelqa g'a'aççu.

Mançike Şamuelis qəl vuxha, xəmvolle Rəbbilqa düə haa'a. 12Şamuel miç'eeqana Şaul g'acesva suğotsumee, mang'uk'le şavame eyhen:

– Şaul Karmel eyhene şahareeqa ark'ın. Maa'ab mang'vee, cus haykal gyuvxhu, mançer Gilgalqa ayk'an.

13Şamuel Şauluqa avarq'ılymee, Şaulee eyhen:

– Hasre Rəbbee vas xayir-düə hevlecen! Zı Rəbbee eyhen hı'iyn.

14Şamueleeme mang'uk'le eyhen:

– Nya'a manke yizde k'ıriysqa vəq'əbışiniy yatsbışin heghan sesbı qöö?

15Şaulee eyhen:

– Manbı Amalekaaşike adı. Milletıs vəq'əbıyiy yatsbı qiykkıniynbı, manbışe inekke yugunbı Rəbbis, yiğne Allahıs, q'urbanna allya'as havacı. İnsanar gyapt'ıynbı, mansa axuyn karbımee giyxvər hı'ı.

16Şamuelee Şaulık'le eyhen:

– Ç'əv, g'iyna xəmde Rəbbee zak'le uvhiyn, zı vak'le eyhes.

Şaulee, «Eyheva» cuvab qele. 17Şamuelee eyhen:

– Ğucar vasqa k'ırra qööng'ə, nya'a vake İzrailyne nasılbışda xərna ıxha dişde? Rəbbee, q'ış qadğu, vake İzrailyna paççah hı'ı dişde? 18Rəbbee ğu g'ıxelemee, inva dişde uvhu: «Hark'ın bınahıka gyavts'uyne milletıkın Amalekaaşikın he'e, manbı gırgıba gyapt'e. Manbışde gırgınbışikın ha'asdesmee, dəv'ə hee'e». 19Nya'a ğu Rəbbil k'ırı ilydiyxhı? Manbışike g'ayşuyne karal qıxha, Rəbbee ilydyaat'asın kar hı'ı?

20Şaulee Şamuelik'le eyhen:

– Zı Rəbbee eyhençil k'ırı gyaqqıyn. Mang'vee eyhene cigeeqa hark'ınna. Manbışda paççah Agag aqqı inyaqa qarı, gırgın Amalekbı gyapt'ıynbı. 21Saccu eskeraaşe şenbışike g'ayşuyne çavra-vəq'əyke, gyat'u ak'an ha'asınçike, nekke yugun yatsbıyiy vəq'əbı g'əyxı' Rəbbis, yiğne Allahıs, Gilgalee q'urbanbı allya'asva havacı.

22Şamueleeme mang'uk'le eyhen:

– Gyoxhxhan ha'aneyiy menne q'urbanbışile geed,
Rəbbis Cune cuvabıl k'ırı alixhxhıniy ıkkan.
Rəbbine cuvabıl k'ırı alixhxhiy,
q'urbanbışileeyiy nekke kokun g'argbışile nimeexheyid yugdaniy vod[+].
23Rəbbee eyhen hidi'iyna bınah, cadubı hı'iyna xhineecab vob.
Culed-alqan karbı hı'iyid, byutbışis ı'bəədat ha'an xhineecad vod.
Ğu Rəbbin cuvab əq'əna qı'ı,
Mang'veeyir ğu paççahiyvalike hı'ı[+].

24Şaulee Şamuelik'le eyhen:

– Zı bınah hav'u, Rəbbine əmrıliy, yiğne cuvabıl k'ırı ilydiyxhı. Zı yizde g'oşunule qərq'ı'nna, dişe manbışil k'ırı alixhxhı. 25Hucoona ixhes, həşde ğu yizde bınahıle ılyheç'e, qora zaka yıq'əlqa sak'le, zı Rəbbis ı'bəədat ha'as.

26Şamuelee Şauluk'le eyhen:

– Zı vaka sak'alas deş. Ğu Rəbbee uvhiyn hı'ı deş, Mang'veeyib vasse İzrailyna paççahiyvalla g'avşuna.

27Şamuel mançe əlyhəəsva sak'ımee, Şaulee mana p'laşike aqqaqqa, manıd qoxan. 28Şamuelee mang'uk'le eyhen:

– Nəxdiy ğu yizın p'laş qotxu məxbı'b g'iyna Rəbbee yiğne xılençe İzrailyna paççahiyvalla qooxas. Mang'vee vas k'anerıng'une, vale yugung'une xılyaqa qevles[+]. 29İzrail Ğamaa'ane Allahee, horbıd ha'a deş, fıkırıb badal haa'a deş, Mana insan deş vor fıkır badal haa'as.

30Şaulee eyhen:

– Zı bınah hav'u. Hucoona ixhes, həşde xalq'ıne ağsaqqalaaşineyiy İzrailyne ögil zas hı'rmat gyuvxhe. Zakasana sak'le, yiğne Allahıs, Rəbbis, ı'bəədat ha'as.

31Şamuel Şauluqar qihna qaraylena, Şauleeyid Rəbbis ı'bəədat ha'a.

32Şamuelee eyhen:

– Amalekaaşina paççah Agag inyaqa yizde k'anyaqa qale.

Agagır vuççud dexhesda xhinne qaraylena. Agagee culed-alqa eyhe ıxha:

– Mıts'an, zı qik'uyke g'attirxhınna.

33Şamuelee eyhen:

– Yiğne gılıncın nəxübiy yedar kulyfatbı dena g'alyav'u, yiğna yedir həməxür kulyfat dena eexvas.

Şamuelee Gilgalee, Rəbbine ögil Agag gyaraxana.

34Mançile qiyğa Şamuel ayk'anna Ramayeeqa, Şaulur Giveayeene, cune xaaqa siyk'al. 35Şamuelee, Şaulna geeb haa'a, geed uts'ur ts'ıts'a'a. Mang'uk'le mana qik'asmee, g'ece deş. Rəbbir Şauluke İzrailyna paççah hı'ıva paşman eyxhena[+].

#### 16


Rəbbee Davud paççah ixhes g'əyxə

1Rəbbee Şamuelik'le eyhen:

– Ğu geebne Şaulna haa'as, geedne uts'ur ts'ıts'a'as? Zı mang'usse İzrailyna paççahiyvalla g'avşuna. Gaç q'ışika gyavts'av'u, yəqqı'lqa gixhe. Zı ğu Bet-Lexemğançene Yesseyne k'anyaqa g'ıxele. Zı mang'une dixbışike Yizdemee paççah g'əyxı'[+].

2Şamuelee eyhen:

– Zı nəxürna ı'qqəs? Şauluk'le g'ayxhee, zı gik'asda.

Rəbbee eyhen:

– Vaka sa vuç'e vukkee, «Rəbbis q'urban ablyaa'as arıva» eyhe. 3Yesseyir q'urban ablyaa'asde cigeeqa qot'le, qiyğa hucooyiy ha'as ıkkanva Zı vak'le eyhesın. Zı eyhene insanne vuk'lelqa ğu q'ış qadğvas, mang'uke Yizdemee paççah ha'as.

4Şamuelee Rəbbee eyhəxüd ha'a. Mana Bet-Lexemqa qarımee, şaharın ağsaqqalar mang'une ögilqa qəvəyq'ən-qəvəyq'ən qığeepç'ı, eyhen:

– Ğu yugvalisne arı?

5Mang'vee eyhen:

– Ho'o, yugvalis arı. Zı Rəbbis q'urban ablyaa'as arı. Mətteepxha, zakasana q'urban ablyaa'ane cigeeqa able.

Şamuelee Yesseyik'leyiy mang'une dixbışik'led mətteepxha q'urban ablyaa'asde cigeeqa ableva eyhe. 6Manbı vüqqəmee, Şamuel Eliavıqa ilyakkı culed-alqa eyhen: «İna Rəbbee paççah ixhes g'əyxı'na vor!»[+] 7Rəbbeemee Şamuelik'le inəxüd eyhe:

– Mang'une micagiyvaliqayiy axtıvaliqa ilymakka, Zı mana əq'əna qı'ı. Rəbb, insan ilyakkan xhinne deş ilyakka. İnsan insanne aq'vayqa, tanaqa ilyakka, Rəbbmee insanne yik'eeqa ilyakka[+].

8Mane gahıl Yesseyee Avinadav qort'ul, mana Şamuelyne ögile alğayhe. Şamuelee eyhen:

– Rəbbee inar g'əyxı' deş.

9Manke Yesseyee Şamma qort'ul, mana alğayhe Şamuelyne ögeençe. Şamuelee eyhen:

– Rəbbee inar g'əyxı' deş[+].

10Yesseyee dixbışda yighırsana qort'ul, manbı Şamuelyne ögile alğaa'a. Şamuelee Yesseyk'le eyhen:

– Rəbbee inbı g'əvxü deş.

11Şamuelee Yesseyke qiyghanan:

– İnbı yiğne dixbışin gırgınbıne?

Yesseyee eyhen:

– Nekke k'ınnar vorna, mang'vee vəq'əbı uxhiyxhan.

Şamuelee Yesseyk'le eyhen:

– Mang'uqar qihna insan g'axıle, hasre manar inyaqa qoracen. Mana inyaqa qalesmee, şi sufranılqa savaales deş.

12Yesseyee mang'uqar qihna insan g'axuvu mana qalya'ana. Mang'uqa ç'ərəxən xhinnen danbı, micagın uleppı, uftanınıd aq'va eyxhe. Rəbbee Şamuelik'le eyhen:

– Oza qixhe, mang'ulqa q'ış qadğve, Zı eyhena mana vor.

13Şamuelee q'ışnana gaç alyapt'ı, çocaaşine k'ane Davudulqa q'ış qadağva. Manke Rəbbin Rı'h Davudulqa geç'e, mane yiğıled mang'ul oğa axva. Şamuel mançe Ramayeeqa siyk'al[+].


Davudee Şaulus lira ilyviyxə

14Rəbbin Rı'h Şaulule atk'ınmee, Rəbbee mang'ulqa sa medın pisın rı'h g'ıxele ıxha. Mançinıb Şaulus əq'üba hoole vuxha.

15Şaulne insanaaşe mang'uk'le eyhen:

– Allahee g'axuvuyne pisde rı'hı'n həşde vas əq'üba hoole. 16Yişda xərna, yiğne insanaaşilqa əmr hee'e, vas yugba lira əlivxəs vəəxəna insan t'abal he'ecen. Allahee g'axuvuyn pisın rı'h valqa qadımee, mang'vee lira əlivxee, vasıd yugda ixhes.

17Şaulee cune insanaaşik'le eyhen:

– Manke yizdemee sa yugba lira ilyviyxəna insan t'abal hı'ı zasqa ayre.

18Mang'une insanaaşine sang'vee alidghıniy qele:

– Zak'le Bet-Lexemğançene Yesseyne dixbışde sang'vee yugba lira ilyviyxə g'avcuna. Mana cehil, yik'ekana, yugra siç'ekkvana, k'orara yuşan ha'ana, micagna gadeyiy. Rəbbir mang'ukayiy.

19Şaulee, Yesseysqa xabar ana insanar g'axuvu, eyhen:

– Vəq'əbı uxhiyxhan ha'ana yiğna dix, Davud, zasqa g'axıle.

20Yesseyee əməlelqa gıney, çaxıren tuluğ, mısva alivxhu, cune dixeka Davuduka Şaulus g'uxoole.

21Davud Şaulusqa qarı, mang'une ögil ulyoyzar. Şaulus Davud geer ıkkiykan, mang'uke cuna silahdar ha'a. 22Qiyğa Şaulee, Yesseysqa cuna insan g'axuvu, eyhen:

– Hucoona ixhes, hasre Davud yizde k'ane axvecen, mana zasqa yugra qarı.

23Allahee g'axuvuyn pisın rı'h Şaululqa qadıyne gahbışil, Davudee cuna lira alyapt'ı əlivxümee, mana yug qexhe ıxha. Pisın rı'hı'd mang'uke əq'əna qexhe ıxha.

#### 17


Davudıy Golyat

1Filiştinaaşe dəv'ə haa'asdemee g'oşun sav'u, Yahudayne Soko eyhene şahareeqa qavayle. Sokoyneyiy Azeka eyhene şaharbışde yı'q'nee Efes-Dammimee manbışe g'oşun ulyoozarasın ciga ha'a. 2Şauluy İzrailybı sabı Ela eyhene q'adaalil g'oşun ulyoozarasın ciga hı'ı, Filiştinaaşika dəv'ə vukkeesva manbışde ögee ulyoozar. 3Filiştinar sa tepal, İzrailybıb manisa tepal ulyobzur vuxha. Manbışde yı'q'nee q'adaal ıxha.

4Gatne şahareençena Golyat donana sa yugra siç'ekkvana Filiştinaaşde g'oşuneençe ögeeqa qığeç'e. Mana yixhne xılekkumneyiy sayid sa ç'umne[*] axtıvalee ıxha. 5Mang'une vuk'lel yezake hı'iyn dəbilga ıxha, tanalqad xhone aazır şekelyne[*] yı'q'valeedın zireh ali'ı ıxha. 6Mang'une g'elybışiled yezake hı'iyn zireh givatxın, mang'un yı'q'əlid mizrag ıxha. 7Mang'une nizeyn cık'rı qexhvane xhanayn arğacın dal xhinne xətta ıxha, mançin yivayke hı'iyn sivıd yixhıd vəş (600) şekelyne[*] yı'qvalee ıxha. Mang'un g'alxan haqqanar cule ögil əlyhəə ıxha[+].

8Golyat gipk'ınne İzrailybışde ögilqa qığeç'u, ts'ir haa'a-haa'a eyhen:

– Nişisne şu qığeepç'ı, dəv'ə haa'asne? Zı Filiştinğançena, şunab Şaulun g'ular dişde vob? Vuşde yı'q'neençe sa insan g'əyxə, hasre mana zasqa giç'ecen[+]. 9Zaka siç'ekkvamee, mang'usse zı gik'as əxee, manke şi vuşun g'ular vuxhes. De'eş, zı ğamxha, zı mana gik'veene, şu yişin g'ular vuxhes, şi eyhençika şu gyuv'ur oza qeepxhes.

10Filiştinğançeng'vee meed eyhen:

– G'iyna zı İzrailybışilqa cuvab ayhe! Zaka qığeç'u saç'ikvasda vuşde yı'q'neençe insan g'əyxe.

11Filiştinğançeng'vee eyhen g'ayxhı, Şaulur cukan İzrailybıb çiçis üvxüyxə, manbı geeb qəvəyq'ən.

12Davud Yahudayne Bet-Lexem şahareençene Yesseyna dix ıxha. Yessey Efratbışda sa ıxha. Mang'uqa molyuyre dix ıxha. Şaulne gahıl Yessey q'əs qıxha ıxha. 13Mang'una xərna xhebiyre dix Şauluka qihna dəv'eeqaniy apk'ın. Mang'une dəv'eeqa apk'ınne dixbışin dobı inbıniy vod: ts'erriyna Eliav, q'ör'esda Avinadav, xhebır'esdar Şamma[+]. 14Davud Yesseyna nekke k'ınna dix ıxha. Dixbışin çak'ınbı, xhebırsana Şauluqa qihna avayk'an. 15Davudur dekkın syuru uxhiyxhan ha'ava, Şaulusqa Bet-Lexemqa hark'ın qarayle ıxha. 16Filiştinğançena Golyat, yoq'ts'al (40) yiğna exhaliy-miç'eer İzrailybışisqa qığeç'u, manbışilqa cuvab ayhe ıxha.

17Yiğbışde sa yiğıl Yesseyee cune dixek'le Davuduk'le eyhen:

– Həşde yits'ıble kokayiy sa maşuk' qootsune sukuna alyapt'ı, g'oşun ulyobzurne cigeeqa yiğne çocaaşisqa zaara hoora. 18Manbışde xərıng'usub yits'ıble guru nissenna alept'e. Çocaaşilir alycaxve, manbı nəxübiyva zas xabar able[+]. 19Yiğın çocar Şaulukayiy mang'une insanaaşika sacigee Ela eyhene q'adaalil, Filiştinaaşika dəv'ə haa'a vob.

20Davud miç'eer çakra suğotsu, cun vəq'əbı menne çobanılqa g'alya'a. Qiyğar mana, Yesseyee uvhiyn xhinne, karbı alyaat'u, ayk'anna. Mana g'oşun ulyobzurne cigeeqa qarı hirxhıling'a, g'oşun dəv'ə haa'asde cigeeqa axtıne seseka giviyk'an g'ooce. 21İzrailybıyiy Filiştinar sanasanbışde ögee ulyozar haa'a. 22Davudee, vucee adıyn karbı g'oşuneene g'aravulyçilqa g'ali'ı, g'oşun gipk'ınne cigeeqa çocaaşis xoşgelydiy haa'asva g'adayxhvan.

23Davudee çocaaşika gaf haa'ang'a, Filiştinaaşine Gat şahareençena Golyat donana sa yugra siç'ekkvana hiqa qığeç'u, meed ögilin xhinne cuvabbı ayhe. Mang'vee eyhenbı Davuduk'le g'iyxhenbı. 24Gırgın İzrailybıcab mana insan g'acumee it'umba qəpq'ı'n heebaxa vuxha. 25Manbışe eyhe ıxha:

– Şok'le mana ögilqa qığeç'una insan g'eceye? Mana İzraililqa cuvab ahas qığeç'u. Mana gik'una insan paççahee geed karnana ha'as, mang'us yişir heylesda, mang'une dekkına xizanıb İzrailyne nalok'bışike g'attivxhan haa'asda[+].

26Davudee cune k'ane ulyobzurne insanaaşike qiyghanan:

– İna Filiştinğançena gik'uyne, İzrail tesseriyvalike g'attivxhan hav'uyne insanıs hucooy'e heles? İna sunnat hidi'ına Filiştinğançena vuşuna eyxhe, Vorne Allahne g'oşunbışilqa cuvab ayhe?

27Milletın, mana gik'uyne insanık hucooyiy ha'asva, sayid eyhen.

28Davud insanaaşika yuşan ha'amee, mang'vee eyhenbı xərne çocuk'le, Eliavık'le g'iyxhe. Mançike çocus qəl vuxha qiyghanan:

– Nişisne ğu inyaqa arı? Çoleena yişda sa-q'öble vəq'ə, ğu şavulqane g'alepçı? Zak'le ats'an, ğucar ğu xərra ıkkekka ıxhayke, yiğne yik'eençed yugun karbı ılğı'də ıxhayke, ğu inyaqa dəv'əyqa ilyakkas arı.

29Davudee eyhen:

– Nya'a, zı hucoona hı'ı? Nya'a, zas yuşan ha'asırne dexhes?

30Davud çocuke merıng'ulqa sak'ı, mançinacab gaf haa'a giyğal, milletınıd ögilin xhinne mang'us alidghıniy qele. 31Davudee yuşan ha'anbı g'ayxhinbışe, mang'un cuvab Şaululqa hixhar ha'a. Şauleeyir mana cusqa qoyt'al. 32Davudee Şauluk'le eyhen:

– Hasre mane insanıl-alla şavaacad aq'va havaxan hıma'acen. Zı, yiğna g'ul, hark'ın mang'uka səyxəsda.

33Şaulee Davuduk'le eyhen:

– Vasse mane Filiştinğançeng'uka saç'ikvas əxəs deş, ğu uşax vod, manamee k'ırranang'ançile otç'u dəv'əbışee siç'ekkvana vor.

34Davudee Şauluk'le eyhen:

– Zı dekkın syuru uxhiyxhana'asniy hayk'anna. Şirın, syoyun abı syuruneençe urg avqu əlyhəəmee, 35zı mançiqar qihna gyurxhu mançileğana kar ı'xı' ghalençe urg g'ooşenaniy. Mane həyvanaaşina sa zalqa g'opk'uluyng'amee, zı mana həyvan gardanılyne xhayıke avqu mana gyook'ananiy. 36Zı, yiğne g'ulee, şirıd, syoyub gyuvk'una. Mana sunnat hidi'ına Filiştinğançenar mançina sa xhinne ixhes, mang'vee Vorne Allahne g'oşunulqa cuvab avhuva. 37Şirneyiy syoyune ghalençe zı g'attixhan hı'iyne Rəbbee, Filiştinğançeng'uner xılençe g'attixhan ha'asda.

Şaulee Davuduk'le eyhen:

– Hak'ne, Rəbb Vuc vaka ixhecen!

38Şaulee cun silahbı Davuduk qa'a. Vuk'lelqa yezana dəbilga giviyxhe, tanalqad zirehbı alya'a. 39Davudee mane zirehıl ooğançe gılınc qı'ı iykar. Mankilqamee mang'vee silah iykar hı'iyn deşdiy. Qiyğa Davudee Şauluk'le eyhen:

– Zasse man karbı ali'ı iykaras əxə deş. Zı həşdilqamee məxdın karbı ali'iynbıcad deşdiy.

Davudee manbı tanale g'eşşenbı. 40Qiyğa xılyaqa əsaa alyaat'u, arageençe cusda xhoble hamavarna g'ayeb g'əvxü, manbıd q'oç'eeqa k'i'ı xılene sapandıka mana Filiştinğançeng'usqa qexhe. 41Filiştinğançenar cune g'alxan haqqang'uka mane gahıl Davudne suralqa qöö eyxhe. 42Filiştinğançeng'uk'le Davud ç'ərəne danbışika, aq'vayle uftanra, mek'vra g'acumee, mana mang'uqa ooğançe-avqa ilyakka. 43Mang'vee Davuduk'le eyhen:

– Nya'a, zı vas xvaane vob, ğu zalqa t'at'aaka ı'qqə?

Filiştinğançeng'vee cone allahaaşika Davudus bed-düə hav'u eyhen:

44– Zasqana qora, zı yiğne ç'urunuke xəəne şit'yaaşisiy, çolane həyvanaaşis heles.

45Davudeeme Filiştinğançeng'uk'le eyhen:

– Ğu zalqa gılıncıka, nizeyka, mizragıka qöö, zımee valqa ğu hokuyne İzrailyne g'oşunbışde Allahne, Xəəne G'oşunbışde Rəbbine doyuka qöö. 46G'iyna Rəbbee ğu yizde xılyaqa qeles, zınar ğu gik'asda. Zı yiğna vuk'ul tanake curaa'asda. G'iyna Filiştinaaşde g'oşunbışin leşbı, zı xəəne şit'yaaşisiy çolane həyvanaaşis heles. Mançile qiyğa gırgıne dyunyeyk'lecad ats'axhxhesın İzrailee Allah vorna. 47İnyaqa sabıyne gırgıng'uk'lecad ats'axhxhesın, Rəbbee gılıncıkayiy nizeyka deş g'attivxhan haa'a, ina Rəbbina dəv'ə vobna, Mang'veeyib şu yişde xılyaqa qevles.

48Filiştinğançena Davudne ögeeqa qığeç'esva, mang'usqana qöömee, Davud zaara ı'ğiykır Filiştinaaşde g'oşunbışde suralqana g'adayxhvan. 49Davudee q'oç'eeqa xıl k'eççu g'aye alyabat'a, qiyğab sapandeeqa gyuvxhu avhu, Filiştinğançeng'une ligaylek'ena üvxüyxə. G'aye qipxhırmee mang'une ligayna bark'v havayq'ar, vucur aqvakkena ç'iyelqa qukkyoyk'al. 50Davud Filiştinğançeng'ule sapandıkayiy g'ayeyka ğamexhe. Davudne xılee gılıncıd eyxhe deş, mang'vee Filiştinğançena ı'xı' gek'ana[+].

51Davud g'adarxhun Filiştinğançeng'une k'ane ulyoyzar. Filiştinğançeng'un gılınc qığayşu mana gik'u, qiyğab vuk'ul tanıke curaa'a.

Filiştinaaşik'le cona yugra siç'ekkvana qik'u g'acumee, manbı heebaxanbı. 52İzrailiniy Yahudayn g'oşunbıd ts'irbı ha'a manbışiqa qihna gyadak'va. Manbışe Filiştinar Gateeqa ikkəəne cigeeqamee, Ekronne akkabışisqamee g'e'eebaşenbı. Gateeqayiy Ekronqa əlyhəəna Şaarayimna yəqvolle Filiştinaaşin gyapt'ıynbı opt'ul-opxul vuxha. 53İzrailybı Filiştinaaşiqab qihna gyapk'ı, mançe sapk'ılıyle qiyğa manbışin g'oşunbı ulyozzuriyn cigabı q'əra qa'a. 54Davudee Golyatna vuk'ul alyapt'ı İyerusalimqa qavayle. Filiştinğançeng'un gılıncmee adı, Davudne çadıreeqa giyxhe[+].

55Şauluk'le Davud Filiştinğançeng'usqa qı'ğəə g'acumee, mang'vee g'oşunbışde xərıng'uke, Avnerıke, qiyghanan:

– Avner, ina cehil şavna dixne?

Avneree eyhen:

– Paççah, geer qa'ana, ats'a deş[+].

56Paççahee eyhen:

– Ats'axhxhelan, mana cehil şavna dixiy.

57Davud Golyat gik'u qöömee, Avneree mana qort'ul, Şaulusqa ıkkekka. Filiştinğançeng'una vuk'ulyub mang'une xıleecab vooxhe. 58Şaulee mang'uke qiyghanan:

– Cehil, ğu şavna dixne?

Davudee «Yiğne Bet-Lexemğançene g'uluna, Yesseyna dix vornava» alidghıniy qele.

#### 18


Davudnayiy Yonatanna hambaziyvalla

1Davud Şauluka yuşan hı'ı ç'əvxhayle qiyğa, Yonatanne yik'esqa Davud yugra qarayle. Mang'us Davud vuc xhinne ıkkiykan giyğal[+]. 2Mane yiğıle Şaulee Davud cune k'ane aqqaqqa, dekkıne xaaqa əlyhəəs haysar deş. 3Mana vuc xhinne geer ıkkanva Yonatanee Davuduka hambaziyvalla haa'asva cuvab g'ats'ayk'van. 4Yonatanee tanalinbı g'ayşu, gılıncıka, vukuka, zirehıka sacigee ts'irab Davudusqa qoole.

5Şaulee Davud nene işiqar qihna g'axuvee, mang'vee mana iş yugba haa'a vuxha. Mançil-allar Şaulee Davuduke cune g'oşunee ç'ak'ınbışda sa ha'a, man milletned, Şaulne hiqiy-allanbışded ulesqa yugda qadayle.


Şaulee Davudus paxıliyvalla haa'a

6Davudee Filiştinğançena gik'u yı'q'əlqa siyk'almee, İzrailyne gırgıne şaharbışeençen yedar dyafbıyiy t'amp'ırbı alyaat'u, şadeebaxhen mə'niybıyiy mık'ar ha'a paççah Şaulne ögeeqa qığeebaç'e. 7Yedaaşe mık'ar ha'a-ha'a, inəxdın mə'niybı qədəqqə ıxha:

– Şaulee aazırbışika,
Davudemee, yits'ıd aazırbışika gyapt'ı[+].

8Şaulus mançike geeb qəl vooxhe, manbışe eyhenbı mang'une yik'eençe eyxhe deş. Mang'vee eyhen:

– Davudee yits'ıd aazırıka, zımee aazırıkava manbışe eyhe. Sık'ınne gahıle manbışis mang'uke paççahcar ha'as ıkkiykanas.

9Mane yiğıle Şaul Davuduqa sacurayracar ilyakka giyğal, mang'vee Davudus paxıliyvalla haa'a.

10Qinne yiğıl Allahee g'axuvuyn pisın rı'h Şaululqa gexa. Mang'vee xaa nen qadiy ha'a giyğal. Davudeeme, vucee ögil ha'an xhinne, meeb xılyaqa lira alyapt'ı mana ilyviyxə vuxha. Şaulne xıle nize eyxhe[+]. 11Şaulee «Hasre Davud ine nizeyka baruguk at'iq'an ha'asva» culed-alqa uvhu, man xıledın nize ayhen. Davudusse q'öne yəqqee mançike hixvas əxəna.

12Rəbbee Davudun sura aqqıva, vucur g'alerçuva, Şaul Davudule qəyq'ənna. 13Mançil-allar Şaulee Davud cuke əq'əna qı'ı, mang'uke aazırıng'una xərna hı'ı. Mançile qiyğa Davudee g'oşun dəv'eeqa vukku qadayle ıxha. 14Rəbb Davuduka vorva, mang'une xılençe gırgın işbı qöö ıxha[+]. 15Davudne xılençe gırgın qöö g'acu, Şaul qəyq'ənna. 16Gırgıne İzrailybışisiy Yahudabışis Davudee co dəv'eeqa vukku qavayleva, mana geer ıkkan ıxha.

17Şaulee Davuduk'le eyhen:

– İna yizda xərna yiş, Merav vorna, mana zı vas heyles. Saccu ğu yizde yəqqə yik'eka ixhe, Rəbbinab dəv'ə vukkee.

Şaulne fıkıreençe «Hasre mana yizde deş, Filiştinaaşde xıle qik'ecenva» ılğeç'e[+]. 18Davudee Şauluk'le eyhen:

– Nya'a, zı vuşune eyxhe? Yizda xizan hucoo eyhen karne, dekkına xizanıb İzrailee şavunbışdane vob, zake paççahıs yezne ixhes[+]?

19Şaulna yiş Merav, Davudus heylesda gah qabımee, mana Mexolğançene Adrielis heele[+].

20Davudmee, Şaulne manisa yişşis Mikalıs ıkkiykan. Mançina gaf Şaululqa hivxhar hav'umee, mana mang'une yik'eençe vooxhe. 21Şaulne fıkreençe «Davudus Mikal hiyvu, mang'us gugu haa'as, Davud Filiştinaaşde xıleka gik'asva» ılğeç'e. Qiyğa Şaulee Davuduk'le eyhen:

– Vasse g'iyna meer yizda yezne ixhes əxə.

22Şaulee cone hiqiy-allanbışilqa əmr haa'a, Davuduk'le dyugulenda inəxüd eyheva:

– İlekke paççahıs ğu nimeeyiy ıkkan, mang'une hiqiy-allanbışisir ğu ıkkanna. Qora ğu həşde mang'us yezne ixhe.

23Şaulne hiqiy-allanbışe, Davudus man g'ayxha'ang'a, Davudee manbışik'le eyhen:

– Paççahna yezne ıxhay, vuşdemee nəxdın ıxhay karne vod? Zı kar deşda, şavuk'lecar dyats'ana insan vor.

24Şaulne hiqiy-allanbışe «Davudee inva uvhuva» Şaululqa hixhar ha'a. 25Şaulee eyhen:

– Davuduk'le eyhe: «Paççahee vake, yişşel-alla pıl deş heqqa. Mang'vee vake, çine cigee, cuna qəl qığaahasva, cune duşmanaaşin vəşne (100) Filiştinğançeng'un sunnat hı'iyn ç'ürüx heqqa».

Manıd Şaulee, Davud Filiştinaaşde xıleka gik'asva ha'a[+]. 26Şaulne hiqiy-allanbışe man eyhenbı Davudulqa hixhar ha'anbı. Davudusur yezne ixhes ıkkiykkanna. Gyuvxhuna gah g'avalessecab, 27Davud cune g'oşunuka hark'ın, Filiştinaaşda q'öd vəş (200) adamiy gek'a. Paççahna yezne ixhesdemee, Davudee manbı sunnat hav'u ıxhayn ç'ürüxbı paççahısqa adayle. Manke Şauleeyir cuna yiş Mikal Davudus heelena.

28Şaululqa hitxhırmee, Rəbb Davuduka vorva, yişşes Mikalısır Davud ıkkanırva, 29mana mang'ule sık'ırar geer qəyq'ən giyğal. Qik'asmeeyir mana Davudna duşman eyxhe.

30Filiştinaaşde g'oşunbışde ç'ak'ınbışe dəv'ə ç'əvcab haa'a vuxha deş. Manbışe dəv'ə hav'uylette, Davud mane dəv'əbışee, Şaulne gırgıne hiqiy-allane insanaaşile ək'elika ıxha. Mançile qiyğa milletın mang'un do axtıda aqqaqqa.

#### 19


Yonatanee Davudun sura aqqaqa

1Şaulee cune dixek'le Yonatanık'leyiy cune hiqiy-allanbışik'le Davud gik'eva eyhe. Yonatanısmee, Davud geer ıkkan ıxha. 2Yonatanee Davudulqa xabar g'uxoole:

– Yizde dekkıs Şaulus ğu gik'asır ıkkan. Həşdiyle, hucoon ixhes, ğucar ğu g'iyqa miç'eer havace. Sa ciga t'abal hı'ı, çolee dyugulyxhe. 3Zınar dekkıkasana çoleeqa, ğu dyugulyxhayne cigaysqa, ayres. Mang'uka yiğne hək'ee yuşan ha'as, mang'vee hucooyiy uvhu zı valqa hixhar ha'asın.

4Yonatanee dekkıs Şaulus, Davudne hək'ee yugun karbı yuşan hı'ı, eyhen:

– Paççahee, cune nukarıs Davudus pisvalla hımaa'acen. Mang'vee vas mısacab pisvalla hav'u deş. Mang'vee hı'iyn gırgın işbıd, yiğne yugvalinemee ıxha. 5Mang'vee, qik'uyle qı'dərq'ı'n Filiştinğançena Golyat gik'u, Rəbbeeyib İzrail g'attivxhan hav'u. Ğunar man g'acu, şadxhana. Nya'a ğu nişilycar-alla taxsir deşda Davud gik'u, q'ərane cigeeqa eb k'yaavak'an hav'u, vasda bınah haa'as[+]?

6Şaulee Yonatanne cuvabıl k'ırı alixhxhı, «Zı mana gik'as deşva» uvhu, Vorne Rəbbine hək'ee k'ın g'iysar.

7Yonatanee Davud qort'ul, co yuşan hı'iyn gırgın mang'us yuşan ha'a. Qiyğar, Davud Şaulusqa ıkkekka. Davudur şenkiyn xhinne, Şaulusnee axva.


Davud Şaulıke hexva

8Meeb dəv'ə giviyğal. Davudur oza qıxha ayk'anna Filiştinaaşika saç'ikvas. Davud manbı ootal-ooxhal hav'u, ğamexhena, manbı Davudne ögile heebaxanbı.

9Yiğbışde sa yiğıl Şaul xaa'ar xıle nizeyka gyu'uring'a, mang'ulqa Rəbbee g'axuvuyn pisın rı'hı'd qadı gexa. Davudee mane gahıl lira ı'lyviyxə vooxhe[+]. 10Şaulus Davud nizeyka barugus at'iq'an ha'as ıkkiykan. Davud mang'une ögile hexvana, mang'vee avhuyn nized qadı barugeeqa k'exa. Mane xəmde Davud hixu g'ittiyxhanna.

11Şaulee Davudne xaaqa insanar g'ıxoole, mana nyaariyva ats'axhxha, miç'eer gik'ecenva. Davudne xhunaşşee Mikalee, mang'us xabar huvu eyhen:

– G'iyna xəmde vasse, hixu dyugulyxhes dəxeene, g'iyqa miç'eer ğu g'ik'asda[+].

12Qiyğa Mikalee Davud g'uleençe gyaqqa, manar hixu g'ittiyxhanna[+]. 13Mikalee xaana byut alyapt'ı tyuleeqa giviyxhe, vuk'lelqad ç'ərnan ts'e'ın g'ekva qali'ı, ooqad tanalinbı adaççe. 14Şaulee, Davud aqqasva g'axuvuyn insanar abımee, Mikalee «Mana ık'ar vorva» eyhe.

15Şaulee mebın insanar g'axuvu, eyhen:

– Mana tyulyunukacar zasqa ayre, zı mana gik'as.

16Man insanar aqa ikkeepç'ımee g'ecen, tyuleeqa, vuk'lelqa ts'e'ın g'ekva qali'ıyn byutud hotku.

17Şaulee Mikalık'le eyhen:

– Nya'a zas horbı hı'ı? Yizda duşman g'aykkı, manar hixu g'attirxhınna.

Mikalee Şaulus alidghıniy qele:

– Davudee zak'le uvhiyn, g'aykke zı əlyhəəs! Deşxheene, zı ğu giyk'as!

18Davud hixu g'attirxhınmee, Ramayeeqa Şamuelyne k'anyaqa qarı, Şaulee cuk hı'iyn gırgın mang'us yuşan ha'an. Mançile qiyğa mana Şamuelika sacigee Nayot eyhene şahareeqa ark'ın, maa aaxva[+]. 19Şaulus «Davud Ramayeene Nayoturva» xabar qabayle. 20Şaulee mana aqqasva, maqa insanar g'ıxoole. İnsanaaşik'le, Şamuel q'oma ulyorzulyne peyğambaraaşine desteyn peyğambariyvalla haa'a g'ooce. Man g'acumee, Şaulee g'axuvuyne insanaaşilqad Allahın Rı'h geç'e. Manbışeb peyğambariyvalla haa'a giviyğal.[*] 21Man ıxhaynbı Şaululqa hixhar hı'ımee, mang'vee mebın insanar g'ıxoole. Manbışeb peyğambariyvalla haa'a. Şaulee, xhebe'es insanar g'uxoole, manbışeb peyğambariyvalla haa'a. 22Nekke qiyğa vuccar Ramayeeqa arı, Seku eyhene cigayne k'anene, xənne kahrızısqa qarı, maane insanaaşike qiyghanan:

– Şamueliy Davud nyaane vob?

Maane neng'veemee, «İnyaa'ab, Ramayeene Nayotee vobva» eyhe. 23Şaul Ramayeene Nayotqa əlyhəəmee, mana Allahne Rı'hı'n aqqaqqa. Qıyğar insanaaşe Şaul Ramayeene Nayotulqa qıkkeka. Mang'veeyib peyğambariyvalla haa'a vuxha. 24Qiyğa mang'vee tanalinbı qakki'ı, Şamuelyne ögil peyğambariyvalla haa'a. Mana bıkırne yiğnayiy xəmna ts'eler qukkyork'ul axva. Mançil-alla insanaaşe eyhe: «Şaulıkerne peyğambar ıxha?»[+]

#### 20


Yonataneeyiy Davudee, sana-sang'us cuvab hele

1Davud Ramayeene Nayoteençe hixu, Yonatanne k'anyaqa qarı eyhen:

– Nya'a, zı hucoona hı'ı? Yizın taxsir hucoona? Zı yiğne dekkıs nəxbına pisvallane hav'u, mang'us zı gik'as ıkkan[+]?

2Yonatanee mang'us alidghıniy qele:

– Məxdın kar mısacad ixhes deş! Ğu qik'as deş. Yizde dekkee nenacab iş, xəbna vuxheeyib k'ınna vuxheyib zak'le ittevhu haa'as deş. Nya'asdiyxan dekkee, mana iş zale dyugul hav'u? Məxdın kar ixhes deş!

3Davudee mang'us k'ın g'assır, eyhen:

– Zı vasqa yugra qarıynçina, yiğne dekkık'le ats'a vod. Mançil-allad dişe mang'us vak'le dyats'axhxha ıkkan. Ğu aq'va qa'asınçina mang'uk'le ats'an. Vorne Rəbbilqaniy yiğne canılqan k'ın ixhen, yizde qik'uys sa g'el qittasın ciga axu.

4Yonatanee Davuduk'le eyhen:

– Yiğne yik'es hucooyiy ıkkan, zı vas ha'asın.

5Davudee Yonatanık'le eyhen:

– G'iyqa ts'ebna vaz giviyğalan bayram vod, zı paççahıka sa sufranıl gyu'ur kar oxhanas ıkkan. Həşde ğu zı hasre, qıtsıq exhalilqamee, hark'ın çolee dyugulyxhes. 6Yiğne dekke zı qirghın he'ee, mang'uk'le eyhe: «Davudee cune şahareeqa Bet-Lexemqa alycaxxvas ı'qqəseeva zake geed qiyghın». Maa'ab, həşde cone xizanın seniysda q'urban gyook'a. 7Mang'vee uvheene: «Yugdavud», manke zı, yiğna nukar, yugra ixhes. De'eş, mang'us mançike qəl vuxheene, vak'le ats'axhxhe, mang'uqa kara'əən fıkırbı deşud. 8Zas yugvalla hee'e, ğu Rəbbine ögil zaka cuvab g'ats'atk'un. Zal bınah vobxhee, ğucar zı gik'e. Nişil-allane vas zı yiğne dekkısqa ıkkees ıkkan[+]?

9Yonatanee eyhen:

– Man yiğne vuk'lelqa qales deş! Yizde dekkıqa karaı'dəən fıkırbı ıxhay, zak'le g'acuynxhiy, nya'a vak'le ittevhu g'alyadaççeyiy?

10Davudee Yonatanık'le eyhen:

– Dek vaqa qəlaka yuşan he'eene, man zalqa şavaane hixhar ha'as?

11Yonatanee Davuduk'le eyhen:

– Qora çoleeqa qığeepç'es.

Manbışda q'öyursana g'aqa qığeepç'ı, çoleeqa avayk'an. 12Qiyğa Yonatanee Davuduk'le eyhen:

– İzrailyne Allahılqan, Rəbbilqan, k'ın ixhen, g'iyqayee, qıtsıqee ine gahılqasse, zak'le dekkına fıkır vaats'a vuxhesda. Mang'uqa yiğne hək'ee yugun fıkırbı ixheene, zı manbı valqa hixhar ha'asınbı. 13De'eş, yizde dekkıne fıkreençe karaı'dəən karbı ı'lğəə ixheene, zınad man valqa hixhar hide'eene, ğunar yəqqı'l iderçveene, hasre Rəbbee yizde vuk'lelqa mançiled pisın yiğbı alle'ecen. Hasre Rəbb yizde dekkıka nəxüriy eyxhe, vakar həməxür ixhecen. 14Zı nimeeletteyiy vor, ğunab zak'le Rəbbina g'idyabat'ana yugvalla haagve. Zı qik'uyng'ar, 15Rəbbee Davudun gırgın duşmanar ç'iyene aq'vayle havaakal hav'uyleb qiyğa, mana yugvalla yizde xizanıle g'ıts'maak'vance[+].

16Yonatanee Davudne nasılıka cuvab g'ats'atk'un, eyhen:

– Hasre Rəbbee vucee, Davudne duşmanaaşikın he'ecen!

17Yonatanee Davuduk'le eyhen:

– Vas zı ıkkanxhee, sayid k'ın g'aysre.

Davudus Yonatan cus vuc ıkkanan xhinne ıkkan ıxha[+].

18Qiyğa Yonatanee Davuduk'le eyhen:

– G'iyqa ts'ebne vuzan bayram alğahas. Yiğna ciga q'ərab g'avcumee, ğu t'abal ha'asda. 19Qıtsıq ğu şenke dyugul ıxhayne cigaysqana qarı, Ezel eyhene g'ayeysne gyu're. 20Zı karalqa ayhen xhinne, mane suralqa vukeençe xhebılle ox ahas. 21Qiyğa «Hoora, oxbı t'abal he'eva» zı maqa sa gade g'axıles. Zı gadeyk'le uvheene: «Oxbı yiğne k'ane vod, hoora manbı zasqa qaleva», manke ğunar qora. Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen, manke ğu g'attirxhın ixhes, vak vuççud ixhes deş. 22De'eş, zı gadeyk'le «Oxbı vake əq'əna'ad vodva» uvhee, ğu qığeç'u, yiğne yəqqı'n hoora. Man Rəbbee ğu əq'ənaqa g'ıxeleva eyhen vodun. 23Zınay ğu, həşde yuşan hı'iynçilqamee qabımeeme, yik'el aqqe, Rəbb yizdayiy yiğna gırgıne gahbışiscar Şahad vorna.

24Davud çolee dyugul eyxhe. Ts'ebne vuzan bayram giyğalang'a paççah otxhuniy oxhanasva sufranılqa giy'ar. 25Mana ögilin xhinne cune cigee barugusnee Yonatanne ögee giy'ar. Şaulne k'anyaqa Avner giy'ar. Davudna cigamee q'ərab aaxva[+]. 26Mane yiğıl Şaulee vuççud eyhe deş. Mang'usqa həməxüd qayle «Davudne vuk'lelqa hucoomecad qadı ixhes. Mançil-allad mang'un gicərxı'y atk'ın ixhes». 27Qinne, vuzane q'öd'esde yiğılib Davudna ciga meeb q'ərab aaxva. Şaulee Yonatanıke qiyghanan:

– Nya'asdiyxan Yesseyna dix Davud sanıxhar, g'iynar kar oxhanas sufranılqa qidyarı?

28Yonatanee alidghıniy qele:

– Davudee Bet-Lexemqa ı'qqəsva, zake geed qiyghın. 29Mang'vee uvhiyn: «Hucoona ixhes, hasre zı ı'qqəs. Yişde xizanın şaharee q'urban ablyaa'a, yizde çocee zak'le maa'ar ixheva uvhu. Hucoona ixhes, zı yiğne ulen aqqıxheene, g'aykke hark'ın çocar g'avces». Mançil-alla mang'usse paççahne sufranıl arı, gyu'aras dəxı'.

30Şaulee Yonatanılqa qəl hav'u eyhen:

– İykarne zəiyfayna dix, ğu eyhenniyxan, zak'le ğu Yesseyne dixeka hambaziyvalla haa'ava ats'a dişdiyxan. Yiğne yedisıd, vasıd naş qixhecen. 31Nimeeletteyiy Yesseyna mana dix ine ç'iyene aq'val vor, ğunar yiğna paççahiyvallab aaxvas deş. Mang'uqa qihna insan g'axıle, hasre mana yizde k'anyaqa ayrecen. Mana qidek'u ixhes deş.

32Yonatanee dekkıs Şaulus alidghıniy qele:

– Mana nişil allane qik'as ıkkan? Mang'vee hucoona hı'ı?

33Şaulee Yonatan gik'asva nize ayhe. Manke Yonatanılqa hiyxharan, dekkıs Davud gik'asır ıkkan. 34Yonatan qəlın qoxa, sufranıle oza qexhena. Ts'enne vuzane q'öd'esde yiğıl Yonatanee vuççud oyxhan deş. Dekkee Davud k'ap'ik'ıle avuqa qı'ı g'acu, mang'vee aq'va givaxana'a.

35Yonatan qinne yiğıl miç'eer Davud g'acesva çoleeqa arayle. Mang'une k'aner sa k'ınna gade eyxhe. 36Mang'vee gadeyk'le eyhen:

– G'adaxhvne, hark'ın zı ayhen oxbı t'abal he'e.

Gade g'adayxhvanmee, Yonatanee mang'une vuk'lel ooğançe ox ayhe. 37Gade Yonatanee avhune oxasqa hiyxharmee, Yonatanee yı'q'əle onu'u eyhen:

– Haaşe, ox vake şaqana vod, yiğne ögee vod!

38Yonatanee meer gade qort'ul, eyhen:

– Zaara ixhe, ulymoyzar, g'adaxhvne!

Gadee ox alyaat'u, cune xərıng'usqa Yonatanne k'anyaqa siyk'al. 39Gadeys nişikecab xabar vuxha deş. Man saccu Yonatanık'leyiy Davuduk'le ats'a ıxha. 40Yonatanee cun silahbı gadeysqa quvu, eyhen:

– Hoora, inbı şahareeqa qıkkee.

41Gade ark'ıniyle qiyğa, Davud g'ayeyne canubne suralqa qarı, q'aratsabışil gyu'ur xhebne yəqqees Yonatanne ögee ç'iyelqamee k'yoyzarna. Manbışe sana-sang'us ubbabı hı'ı, gyaaşenbı. Davud Yonatanıle geer geşşe. 42Yonatanee Davuduk'le eyhen:

– Vas yugna yəq vuxhena. Zınay ğu Rəbbine doyule sana-sang'us k'ın g'assır, uvhiynniy: Rəbb yizdeyiy yiğne, yişde uşaxaaşine yı'q'neenar gırgıne gahbışisda Şahad vorna.

43Mançile qiyğa Davud oza qıxha, cune yəqqı'n ayk'an, Yonatanır şahareeqa siyk'al.

#### 21


Davud Şaulusse hexvana

1Davud Nov eyhene şahareeqa kaahin Aximelekne k'anyaqa qarayle. Davud g'acu Aximelek qərq'ı'n, qiyghanan:

– Nya'a ğucar ıxha? Nya'a yiğne k'ane vuşucar deş?

2Davudee Aximelekık'le eyhen:

– Paççahee zas iş huvu uvhiyn, zı nişisiy g'axuvu, zas nena işiy huvuva neng'uk'lecad mats'axhxhecen. Zı mançil-allad yizde insanaaşik'le, zı uvhiyne cigabışee yizde ögilqa qığeepç'eva uvhu. 3Vaqa oxhanasın hucoona vod? Vaqa vobxhee, zas xhoble komba gıneyna hevle. Deşxheene, vaqa hucooyiy oxhanasın vod, man hele.

4Kaahinee Davuduk'le eyhen:

– Zaqa məxdıncad gıney deşin, yiğne k'anebın mek'vunbı yadaaşika devxhaxheene, muq'addasın gıney vod.

5Davudee kaahinıs inəxdın cuvab qele:

– Mısacab, şi nenemee işiqab qihna vüqqəmee, şaka yedar vuxhaynbı deş. Yizın insanar nenemecab işiqab qihna vüqqəmeeyib, manbışe tanbı məttıda havace. G'iyna manbı manisa yiğbışileb məttıba vob.

6Rəbbis adıyne gıneyle ğayrı maa'ad medın gıney dexhayke, kaahinee mang'us muq'addasın gıney hele. Man gıney Rəbbine ögile alyaat'uyn ıxha, çine cigee manecad yiğıl g'ümən gik'anasva[+].

7Mane yiğıl Şaulne insanaaşina sa maa'ar eyxhe. Mang'vee maa'ad Rəbbis ı'bəədat ha'a ıxha. Mana insan Şaulne çobanaaşina xərna, Edomğançena Doeg ıxha[+].

8Davudee Aximelekık'le eyhen:

– Deşinne vaqa inyaa nize, gılınc? Paççahee zak'le zaraba haa'asda iş uvhiynçil-alla, zasse yizın gılıncıd, silahbıd alyaat'as əxı' deş.

9Kaahinee eyhen:

– Ğu Elayne q'adaalil gik'uyne Filiştinğançene Golyatın gılınc vod. Man tanalinçeeqa hitk'ır kaahinne ileylığne yı'q'əl vod. Vas man ıkkanxhee aleet'e, mançile ğayrı inyaa medın deşin.

Davudee eyhen:

– Mançile yugun deşin, qale man zasqa[+].


Davud Filiştinaaşisqa Gat eyhene şahareeqa hexva

10Mane yiğıl Davud Şauluke hixu, Gatne paççahne Akişne k'anyaqa ayk'an[+]. 11Akişne insanaaşe mang'uk'le eyhen:

– İna şene ölkayna paççah Davud dişeene? Mık'ar ha'amee yadaaşee ing'une hək'ee dişdiy qədəqqə:

«Şaulee aazırbışika,
Davudeeme, yits'ne aazırbışika gyapt'ı»[+]?

12Davuduk'le man eyhenbı g'ayxhımee, mana Gatne paççahıle, Akişile qəyq'ən giyğal. 13Davudee vucecar-vuc manbışde ögil bəç'ər xhinne hagva, mang'vee beynyava karbı ha'a, qıç'ekku akkayk cıgabı hı'ı, rixhybı saqqalılqa gekka. 14Akişee cune insanaaşik'le eyhen:

– Şok'le g'ecen mana insan bəç'ərır. Nişisne şu mana zasqa arı? 15Zaqa bəç'ərarne k'ılyba, şu inar zasqa bəç'əriyvalla haa'as arı? İnəxrına insan yizde xaaqa ikkeç'es eyxheye?

#### 22


Davudıy cun insanar Adullamne mağaree dyugulebaxhe

1Davud mançe qığeç'u, Adullamne mağaree dyugul eyxhe. Mang'une çocaaşik'leyiy dekkıne xizaneene mansabışik'le man g'ayxhımee, gırgınbı sabı, mang'usqa abayle[+]. 2I'mı'r yı'q'bananbı, borcbınanbı, hooç'an-g'ooç'ananbı, gırgınbı Davudusqa savayle. Mana manbışda xərna eyxhe. Mang'une k'ane yoq'ud vəşşilqa (400) ələəna insan eyxhe. 3Davud mançe Moavne Mitspa şahareeqa arı, Moavne paççahık'le eyhen:

– Hucoona ixhes, Allahee zak ha'asın ats'axhxhesmee, dekkiy yed abı, vuşde k'ane aaxvecen.

4Davudee manbı Moavne paççahne k'ane g'alyaa'a. Manbı maa'ab, Davud dyugulyxhayne xıl hidixharasde cigeençe qığeç'esmee, aaxva. 5Qad peyğambaree Davuduk'le eyhen:

– Ğu ine dyugulyxhayne cigee ımaxva, Yahudayne cigabışeeqa hoora.

Davud mançe ark'ın Xeretne ç'alageeqa ikkeç'e[+].


Davudus kumag hı'iyn kaahinar Şaulee gyabat'anbı

6Şauluk'le g'iyxhen, Davudıy cukan insanar aveekiynbı. Mang'una çadır Giveayeene sa tepal, tamarisk eyhene yivek avub güvxü. Şaul maa xılead nize aqqı, gyu'ur ıxha. Mang'un gırgın insanarıb cune hiqiy-alla sabı vooxhe. 7Şaulee cune hiqiy-alla sabıyne insanaaşik'le eyhen:

– Benyaminaaşinbı, həşde zal k'ırı alixhxhe. Nya'a, Yesseyne dixee, Davudee, vuşde gırgıng'us çolbıyiy t'ımıllığbı helesınbıne? Nya'a, mang'vee vuşun gırgınbı – vəşing'un, aazırıng'un k'omandirar haa'asınbıne?[*] 8Dişene, vuşun gırgınbı zalqa dyugulenba g'elil qeepxha? Yizde dixee Yesseyne dixeka cuvab g'ats'ayk'vanmee, şavaacad zalqa hixhar hı'ı deş. Vuşde neg'veecab yizda hav'u deş. G'iyniyn xhinne yizde dixee, yizde nukarıs dyugulxhayne cigeençe zalqa g'ok'alas xər qa'a. Man şu zalqa hixhar hı'iynne[+]?

9Şaulne insanaaşine k'ane ulyorzulyne Edomğançene Doegee Şauluk'le eyhen:

– Zak'le Yesseyna dix, Nov eyhene şaharee, Axituvne dixene, Aximelekne, k'anyaqa arıyng'a g'acu[+]. 10Aximelekee mang'unemee Rəbbike qiyghın. Sayid mang'vee Davudus otxhuniyiy Filiştinğançene Golyatın gılınc huvu[+].

11Paççahee Axituvne dixene, kaahin Aximelekneyiy mang'une xizanne, Novee vooxhene avxuyne kaahinaaşine qihna insan g'ıxele. Manbışin gırgınbı paççahısqa abaylenbı. 12Şaulee eyhen:

– Axituvna dix, həşde zal k'ırı alixhxhe.

Aximelekee eyhen:

– Yizda xərna, k'ırı iliyxhe vod.

13Şaulee mang'uk'le eyhen:

– Nya'a ğunayiy Yesseyna dix zalqa g'elil qeepxha? Ğu Allahıke mang'unemee qiyghın. G'iyniyn xhinne zalqa g'elil qa'asdemee, Yesseyne dixene xılyaqa gıneyiy gılınc huvu, nya'a zas gugu hav'u?

14Aximelekee paççahık'le eyhen:

– Yiğne gırgıne insanaaşee Davud xhineena yı'q' qizarasda vornane? Mana paççahna yezne eyxhe, yiğne g'aravulyçeeşinar xərna, yiğne xaayir mana geer hı'rmatnana insan vor. 15Zı ts'ette deş mang'unemee Allahıke qiyghan. Hasre paççahee zalqa, cune nukarılqa, cune nukarne xizanılqa bınah givmiyxhecen. Mançike zas k'ınna vuxheeyib xabar vuxha deş.

16Paççahee eyhen:

– Aximelek, ğunar, yiğne xizanın gırgınbı hapt'as vukkan.

17Paççahee cune hiqiy-alla ulyobzurne g'aravulyçeeşik'le eyhen:

– Hapk'ın Rəbbin kaahinar gyapt'e. Manbı Davuduka sapçı. Manbışik'le Davudun hixuy g'ayxhı, zalqa hixhar hı'ı deş.

Paççahne g'aravulyçeeşis Rəbbine kaahinaaşilqa xıl g'ot'alas, manbı gyapt'as vukkiykan deş. 18Paççahee Edomğançene Doegık'le eyhen:

– Hoora, man kaahinar gyapt'e.

Edomğançena Doegır hark'ın, man kaahinar gyabat'anbı. Mane yiğıl mang'vee, katanıke ileylığ[*] ali'ına molyts'ale xhoyre (85) kaahin gek'a[+]. 19Qiyğa mang'vee kaahinaaşina şaharıb, Novıb, gılıncıke alğaahana. Mang'vee maabın gırgın adamer, yedar, uşaxar, gyooqanbı, yatsbı, əməler, vəq'əbı gılıncıke alğaa'a. 20Axituvna neva, Aximelekna dix Evyatar hixu, Davudusqa qarayle[+].

21Evyataree, Şaulee Rəbbin kaahinar gyapt'ıva Davudus xabar abayle. 22Davudee Evyatarık'le eyhen:

– Şene ögil Edomğançena Doeg zak'le şaa'ar g'acumee, ats'anniy mang'vee gırgın Şaululqa hixhar ha'as ıxhay. Yiğne dekkına xizan gyapt'ıyna bınah zal vobna. 23Yizde k'ane axve, qı'məyq'ən, yizın can alişşes ıkkanang'us yiğınıd can alişşes ıkkan. Yizde k'ane axvee, vak vuççud ixhes deş.

#### 23


Davudee Qeila eyhena şahar g'attivxhan haa'a

1Davudus xabar abayle:

– Filiştinar Qeilalqa k'yoptul, maadın attabı vod q'əra qa'a.

2Davudee Rəbbike qiyghanan:

– Hark'ın Filiştinaaşika səyxene?

Rəbbee Davuduk'le eyhen:

– Hudoora k'yootle, Filiştinaaşike Qeila g'attivxhan hee'e.

3Davudne insanaaşemee, Davuduk'le eyhen:

– Şi inyaa'acab, Yahudayne cigabışeecab q'əvəyq'ən. Filiştinaaşde Qeilayeene g'oşunbışde ögeeqa şi nəxübne qığeepç'es?

4Davudee meed Rəbbike qiyghan, Rəbbeeyid mang'uk'le eyhen:

– Oza qıxha Qeilayeeqa hak'ne. Zı Filiştinar yiğne xılyaqa qevles.

5Davudun insanar Qeilayeeqa hapk'ın, maane Filiştinaaşilqa k'yoohar. Manbışin çavra-vəq'ə Davudee g'ahayşu qıkkekkan. Davudee Filiştınbışilqa ver ablyav'u, Qeilayn millet g'attixhan ha'an. 6(Mançile oğiylid Aximelekne dixee Evyataree Qeilayeeqa Davudne k'anyaqa g'adayxhvan qöömee, kaahinaaşin ileylığ adayle[*].)[+]


Şaul Davuduqar qihna gexha

7Davud Qeilayeeqa arıva Şaululqa hixhar ha'an. Şaulee eyhen:

– Allaheecar mana yizde xılyaqa quvu. Mana ç'ak'ın akkabınaneyiy sat'ulbınane şahareeqa ikkeç'u, vucee cun ögü ı'xı'.

8Şaulee Qeilayee Davudıy cukan insanar avqasva, gırgına g'oşun dəv'əys sa'a.

9Davuduk'le Şaulee cuk qəlasın ha'as ıxhay ats'anniy. Mang'vee kaahin Evyatarık'le eyhen:

– Kaahinaaşin ileylığ inyaqa qale[+].

10Davudeecad meed sak'ı, eyhen:

– İzrailyna Allah eyxhena, Rəbb, zak'le g'ayxhiyn, zal-alla Şaulus Qeilayeeqa arı şahar q'əra qaa'asıb vukkan. 11Qeilayne milletın zı mang'une xılyaqa qelesdaniyxan? Zak'le, Yiğne nukarık'le, g'ayxhiyn ixhesınne, Şaul inyaqa ayresdane? İzrailyna Allah eyxhena, Rəbb, hucoona ixhes, man zak'le eyhe.

Rəbbee «Mana ayresdava» alidghıniy qele.

12Mane gahıl Davudee meed qiyghanan:

– Qeilayne milletın, zınayiy yizın insanar mang'une xılyaqa qevlesınbıniyxan?

Rəbbee «Qevlesınbıva» eyhe.

13Davud yixhıd vəşşilqa (600) ələəne insanıka Qeilayeençe qığeç'u, inyaa-şa axva giyğal. Davud Qeilayeençe hixu ark'ınnava, Şaululqa hixhar hı'ımee, mang'vee cuna fıkır badal haa'ana, maqa hayk'an deş[+].

14Davud xılyaqa gidexhasde xhinene cigabışee, Zif eyhene sahrayne tepabışee axva eyxhe. Şaulee mana yiğıscar t'abal ha'a ıxha, Allaheemee Davud mang'une xılyaqa gixhas haysar deş.

15Davud Zifne sahreene Xoreşnang'a mang'uk'le g'iyxhen, Şaulee vucur gik'asva t'abal ha'a. 16Şaulna dix Yonatan Xoreşeeqa Davudne k'anyaqa arı, mang'us Allahne doyule yik'bı hele. 17Davuduk'le mang'vee eyhen:

– Qı'məyq'ən, yizde dekkıne Şaulne xılyaqa ğu gixhas deş. Ğu İzrailyna paççah ixhes, zınar vale qiyğiyna q'ör'esda insan. Man yizde dekkık'le Şauluk'led çikana ats'an[+].

18Qiyğa manbışde q'öng'eesana sana-sang'us Rəbbine ögil cuvab hele. Mançe Yonatan ayk'anna xaaqa, Davudur Xoreş axva[+].

19Zifğançenbı Giveayeeqa Şaulusqa abı, eyhen:

– Davud yişde k'anene, Yeşimonne canubılyne Xakilayne tepalyne Xoreşee xıl hidixharasde cigabışee dyugulyxha vor[+]. 20Paççah, vas mısayiy ıkkan, maqa ayre, şicar aqqı mana yiğne xılyaqa qelesda.

21Şaulee eyhen:

– Zas yugvalla hav'uynçil-alla, Rəbbee şos barakat helecen. 22Sayıb hapk'ın yugda ats'axhxhe, mang'vee g'el nyaqayiy gixhxhı, şavuk'leyiy mana maa'ar g'acu. Zak'le mana süvə xhinnena insan vorva g'ayxhı. 23Mana dyugulexhen cigabı gırgınbı ats'axhxhe, yugda ats'axhxhad, zasqa savk'le. Zınar maqa şoka ı'qqəsda. Mana nimeletteyiy ine ölkee Yahudee, zı mana gırgınəəng'ə t'abal ha'asda. Mana inçeğana ixheene, mana zı Yahudavolle gırgınəəng'ə t'abal ha'asda.

24Zifğançenbı oza qeepxha Şaulne ögee Zifqa avayk'an. Davudıy cun insanar Yeşimonne canubılyne, Arava eyhene cigayne Maonne sahree vuxha. 25Şaulıy cun insanar mana t'abal ha'asva, mane cigeeqa havayk'an. Man Davudulqa hixhar hı'ımee, mana ganznane cigeeqa qarı, Maonne sahree ulyoyzar. Şauluk'le man ats'axhxhamee, Maonne sahree Davuduqar qihna gexha. 26Şaul cune insanaaşika suvane ine surale, Davudur cune insanaaşika suvane şene surale əlyhəə vooxhe. Davudus, Şaulıle hixu, dyugulyxhes ıkkiykan. Şaulusmee mang'un ögü ı'xı', mana aqqas ıkkiykan. 27Mane gahıl Şaulusqa xabar ana sa insan arı eyhen:

– Zaara ixhe, yı'q'əlqa sak'le, yişde ölkalqa Filiştinar k'yoptul.

28Şaulee, Davuduqa qihna girxhuy g'aletçu, mançe ayk'anna Filiştinaaşika səyxəs. Mançil-alla mane cigays Sela-Hammaxleqotva (Curepxhayn Ganz) do giyxhe.

#### 24


Davudus Şaulna rəhı'm qavayle

1[•]Davud mançe En-Gedi eyhene cigeene xıl hidixharasde cigabışeeqa ayk'an.

2Şaul Filiştinaaşikar qihna girxhu, mançe yıq'əlqa qöömee, mang'uk'le eyhen:

– Davud En-Gedi eyhene sahree vor.

3Şaulee İzrailğançe xhebıd aazır yugra sıc'ekvana insan cuka qort'ul, Davudıy mang'un insanar t'abal haa'asva suvayn ts'e'bı uxiyxhanne suvabışeeqa hayk'an. 4Mana qaraylena yəqqı'ne mıglekne vəq'əbı akkya'ane cigaysqa. Maa'ab mang'uk'le mağara g'avcu, g'eline yəqqı'sva maqa ikkeç'e. Davudıy mang'un insanarıb mane mağaree aqana gyuv'ur vooxhe. 5Davudne insanaaşe mang'uk'le eyhen:

– Rəbbee vak'le eyhen yiğ haane: «Yiğna duşman yiğne xılyaqa qeles, vas hucooyiy ıkkan he'e».

Davud dyugulenra Şaulusqa qıxha mang'une tanalinçın siv gyadaxa. 6Şaulne tanalinçın siv gyatxıva, Davudun mang'uqa yik' gyoyxhan[+].

7Mang'vee cune insanaaşik'le eyhen:

– Rəbbee g'əyxiyne yizde xərıng'ulqa xıl g'ot'ul məxbına iş hav'uy Rəbbee zake əq'əna qee'ecen. Mana nya'a, Rəbbee g'əyxı'na dişde vor[+]?

8Məxüd uvhu Davudee cune insanaaşin ögü ı'xı', Şaululqa k'yumootalcenva. Şaulur mağareençe qığeç'u cune yəqqı'n ayk'an. 9Mançile qiyğa Davud, Şauluqa qihna mağareençe qığeç'u, mang'ulqa onu'u eyhen:

– Yizda xərna, paççah!

Şaul sak'ı yı'q'əlqa ilyakkımee, Davud mang'us aq'va ç'iyek qet'asmee k'yoyzarna. 10Mang'vee Şauluk'le eyhen:

– «Davudus yiğın yugun ıkkan deşva» eyhene insanaaşine cuvabıl nya'a ğu k'ırı iliyxhe? 11G'iyna vak'le yiğne uleka g'acu, Rəbbee ğu mağaree yizde xılyaqa quvu. Zı ittunçiliy aqqaqqa, ğu gik'ecenva, yizdamee valqa rəhı'm qabı. Zı manbışik'le uvhiyn «Zı yizde xərıng'ulqa xıl g'ot'alas deş, mana Rəbbee g'əyxı'na paççah vorna». 12Dek, haane ilekke, yizde xılene yiğne tanalinçine siveqa. Yiğne tanalinçin siv gyatxeeyid, zı ğu gik'u deş. Vak'le g'ace, ats'axhxhe, vas qəlasın ha'asıd, valqa insanar g'elil qaa'asıb yizde xılençe qöö deş. Zı yiğne ögil bınah hav'u deş, vas meer zı gik'as ıkkan. 13Zasiy vas Haakim hasre Rəbb Vuc ixhecen! Zal-alla hasre Mang'vee vakın he'ecen. Zı valqa xıl g'ot'alas deş[+]. 14Avaala inəxüdniyxhe eyhen: «Qəlnang'vee qəlasın ha'a». Mançil-allad zı valqa xıl g'ot'alas deş.

15Şavulqayiy İzrailyna paççah ı'qqə? Ğu şavuqa qihnane girxhu? Qivk'una xvaane g'ohooşe, deşxhee, genane? 16Zasiy vas haakimiyvalla havaasre Rəbbee Vucee hee'ecen. Hasre Mana Vuc ilekkecen yizde işiqa. Hasre Rəbbee, Vuce zı yiğne xılençe g'attixhan hı'ı, zı qorkurava hagvecen.

17Davudee man uvhu ç'əvxhamee, Şaulee qiyghanan:

– Yizda dix Davud, yuşan ha'ana mana ğune vor?

Manıd qiyghın, Şaul axtıra geşşe giyğal. 18Qiyğa mang'vee Davuduk'le eyhen:

– Zı ğu xhinne qorkuna deş vor, zı vas yugvalla hidyaa'ameeyib, ğu zas yugvalla hav'u. 19Ğu g'iynar zaka yugra ıxha, Rəbbee, zı yiğne xılyaqa quvuyng'ar, ğu zı gik'u deş. 20Şavaa cuna duşman aveykımee, vuççud hidyı'ı, g'ekkayiy? Hasre ğu g'iyna zak hı'iynçil-alla, Rəbbee vas yugun helecen[+]. 21Zak'le ats'an, vake İzrailyna paççah ixhes. İzrailyna paççahiyvalla yiğne xılyaqa ılğevç'umee, ğu mana xılya'ab it'umba avqas[+]. 22Zale qiyğa yizda nasıl g'itsdyaak'vanasva, zake g'abıynbı gidyapt'asva, həşde ğu zas Rəbbilen k'ın g'assre.

23Davudee, Şaulus k'ın g'iysar. Mançile qiyğa Şaul ayk'anna cune xaaqa. Davudıy cun insanarıb xıl hidixharasde cigeeqa ılqeebaç'e.

#### 25


Şamuel qek'a

1Şamuel qik'umee gırgın İzrailybı sabı, mang'us ak' avqaaqqa. Mana Ramayee cune xaane k'ane k'eyxha. Davudmee mançe Paran eyhene sahreeqa ayk'an[+].


Davudus Avigail qızeexa

2Maoneençena sa insan, Karmel eyhene şaharee geed karnana insan ıxha. Mang'uqa xhebıd aazır vəq'ə, aazırıb ts'e' vooxhe. Mang'vee vəq'əbı Karmel qoyşar ıxha. 3Mane insanın do Naval, cune xhunaşşeynıd Avigail ıxha. Mang'una xhunaşşe geer ək'elikana, micagna yixha. Kalevne nasıleençena cena adamiymee geed yı'q'ı'n xasyatnana, qı'çına sa ıxha.

4Davuduk'le sahreenang'a, Navalee vəq'əbı qoyşarva g'iyxhe. 5Mang'vee cuna yits'ıyre mek'vna insan g'axuvu, manbışik'le eyhen:

– Karmelqa, Navalısqa ılqeepç'ı, zalena salam hivxhar hee'e. 6Mang'uk'le eyhe: «Xıliyna ı'mı'r haa'ana! Yugra ixhena! Ğunayiy yiğın xav, yiğınbışin gırgınbı yugvalybışeecab vuxhenbı! 7Zak'le g'ayxhiyn ğu vəq'əbı'e qoyşar. Yiğın çobanar yişde k'anenang'a, şi manbışik soot'u deş. Manbı Karmel vuxhaylette, manbışin vuççud agu deş. 8Man vasse yiğne nukaraaşiked qidghın ha'as əxə, manbışe cocad vas gırgın yuşan ha'asın. Həşde, hucoona ixhes, yizde mek'vne insanaaşika yugra ixhe, manbı vasqa bayramne yiğıl abı. Hucoona ixhes, şas, yiğne nukaraaşisiy yiğne dixes Davudus vaqa vodunçike vasse əxənmeen hele».

9Davudun mek'vun insanar Navalısqa abı, Davudee cok'le uvhiyn gırgın mang'us yuşan ha'an. Qiyğad mang'vee hucoovayiy eyhesva, k'ane ulyoozar. 10Navalee manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Vuşune vor mana Davud? Vuşuna Yesseyna dix? Həşde cone ç'ak'ınbışisse heebaxan nukarar geeb qeepxha. 11Vuşde uvhiyn, zı həşde gıneyke, xhineke, vəq'əbı qoyşaranbışisva gyat'uyne həyvanaaşine çurunuke alyaat'u, şosne heles? Zak'le şu nençe vuxhaycad ats'a deş.

12Davudun insanar xıl q'ərab cone yəqqı'n yı'q'əlqa sapk'ıl, şeng'vee uvhiyn gırgın Davudus yuşan ha'an. 13Davudee cune insanaaşik'le «Gırgıngvee yı'qəqqa gılıncbı qe'eva» eyhe. Manbışde gırgınbışed yı'qəqqa gılıncbı qa'anbı. Yoq'ud vəş (400) insan Davuduqar qihna ayk'an, q'öd vəşir (200) coqa vonne karaka axva.

14Navalne nukaraaşine sang'vee mana gaf, mang'une xhunaşşeys, Avigailıs, hivxhar haa'a:

– Davudee, yişde xərıng'us salam hevlesva, cun insanar sahreençe g'axuvu. Yişde xərıng'veeme, manbışik'le ghalyaqa qadıyn uvhiyn. 15Mane insanaaşe şas geeb yugvalla hav'u. Manbı şak mısacab soot'ıynbıb deş. Şi çolee sacigee vuxhayletteb, yişin vuççud aguyn deş. 16Şi manbışde k'ane vəq'əbı uxhiyxhan ha'ang'a, xəmdeb yiğniyığınıb suvayne yı'q'əl xhinne vuxha. 17Vasse hucooyiy ha'as əxəva, həşdiyle meer ğucar ilekke. Yişde xərıng'uned, mang'une xaane gırgıng'uned vuk'lel yığ höö vod. Mana Naval geer karaı'dəəna, şavussecad cuvab eyhes dəxəna insan vor.

18Avigail zaara oza qiyxha, q'öd vəş (200) gıney, q'ölle çaxıren tuluğ, xholle vəq'əyn laşşag, sa xəbna qootsuyne sukuna maşuk', vəş ts'ets' qeqquyne t'ımılena, q'öd vəş t'exa qeqqu'ıyne incileeşin sı'ı, əməleeşilqa iliyxhe. 19Qiyğad nukaraaşik'le eyhen:

– Şu ögee hudoora, zınar yı'q'əle qiyeelesda.

Cene adamiyk'le, Navalık'lemee, məng'ee vuççud eyhe deş. 20Avigail əməlelqa aliyxı, suvayle gəəmee, mana g'eece yixha deş. Məng'ı's Davudıy cun insanar sayangaba qızaaxa. 21Davudee eyhe ıxha:

– Nişisniy zı mang'une çoleene çavra-vəq'əyqa imiygvalycenva, ilyakka. Mang'vee zı hav'une yugvalis pisvalla hav'u. 22Miç'eerilqasse Navalne insanaaşina sa adamiyxheyir zı üç'ürra g'alerçvee, hasre Allahee Davuduk mançile pisın he'ecen[+].

23Avigailik'le, Davud g'aciykum, mana zaara əməleyle giyç'u, Davudus aq'va ç'iyek qet'asdemeene cigeeqa k'eezarna[+]. 24Qiyğar mang'une g'elybışeeqa qukkyork'ul eyhen:

– Yizda xərna, havaasre mançina bınah zal vuxhecen. Həşde, hucoona ixhes, zı, yiğna nukar, vaka yuşan hee'es hiyeesre. Zı eyhençil k'ırı gyaqqe[+]. 25Mane karaı'dəəne insanın, Navalın cuvab, ğu yik'eeqacad ıkmekka. Mana, cun do xhineenacar vor. Mang'un do Naval (bəç'ər) vod, vucur do xhineenacar bəç'ər vor. Yizda xərna, zak'lemee, yiğne nukarık'le, ğu g'axuvuyn insanar g'avcucab deş.

26Yizda xərna, Rəbbine doyuleyiy yiğne canalen zı k'ın g'iysar: ğu Rəbbee qəlas eb k'yav'uyke havacı. Hasre yiğne duşmanaaşikıd, valqa yiğbı allya'as ıkkananbışikıd Navalne vuk'lelqa qadıyn qoracen[+]. 27Zı vas adıyn karbı həşde hasre vaqa qihna qööne yiğne insanaaşisqa qeles. 28Hucoona ixhes, yizde bınahıle ılyheç'e! Zak'le ats'a vod, vas Rəbbee yugna nasıl hevles, ğu Rəbbina dəv'ə vukkekka. Hasre ı'mı'rvolle vaqa nəxbınacab qəl mooxhecen[+]. 29Şavusmee ğu g'eheşşes, gik'as ıkkiykınee, yiğna ı'mı'r Rəbb Allahee Cune yut'elee havaaces. Yiğne duşmanaaşina ı'mı'rmee, Mang'vee sapandeençe aahana g'aye xhinne aahas. 30Rəbbee vas Vucee eyhen gırgın yugvalybı ha'amee, ğu İzrailyna paççahna alğayhemee, 31ğu eyhes deş: «Zı nişiscabniy qəl mang'uke qığaaha, merıng'una eb k'yaa'a, həşde mançike yizın yik' gyotxhan». Rəbbee vas yugvalla haa'amee, yiğna nukar, zı, yik'eliyxan himee'e.

32Davudee, Avigailik'le eyhen:

– İzrailyne Allahıs, Rəbbis, g'iyna ğu yizde ögilqa qığeyhıva, şukur vuxhena. 33Ək'elikana iş g'avcuva, hasre Rəbbee vas xayir-düə hevlecen! G'iyna ğu, zı eb k'yav'uyke, yizde xılekacab qəl qığavhuyke g'attixan hı'ı. 34Rəbbee zı şoke qəl qığavhuyke havacı. İzrailyne Allahılqa Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen: ğu zaara ı'ğiykır, yizde ögilqa ittyarınaxhiy, miç'eerilqasse Navalne xaane adameeşina sacar axvas deşdiy.

35Davudee, məng'ee adıyn karbı xılyaqa alyaat'u, eyhen:

– Ğu geer qee'ena, həşde oşeday xaaqa sayk'le. Haane, zı yiğne cuvabıl k'ırı alixhxhı, ğu uvhiyn hı'iyn.


Davudee Avigail hee'e

36Mançe Avigail Navalısqa siyk'al. Navalne xaa paççahne xaadın xhinnen otxhun-ulyodğiy eyxhe. Mana geed ulyodğiyke kefaka eyxhe. Miç'eediy qıxhesmee, xhunaşşee mang'uk'le vuççud eyhe deş. 37Miç'eer Naval culqa qarımee, xhunaşşee mang'us gırgın yuşan ha'an. Navalne yik'eeqa ık'ar qayle, mang'un tan itteyhesğu g'ayelqa siyk'al. 38Ooğançe yits'ılle yiğ kara ılğeç'umee, Rəbbee Navalıkın ha'an, mana gek'ana. 39Davuduk'le Naval qik'uva g'ayxhımee, eyhen:

– Zı tesser hı'iyne Navalıke, yizda qəl qığavhuyne Rəbbis şukur vuxhena. Mang'vee zas, Cune nukarıs, Navalıke qəl qığaahas hapsır deş. Navalna qəl Rəbbee Navalıke cuke qığavhu.

Qiyğa Davudee cun insanar Avigailisqa g'axuvu, cus xhunaşşe yixheva eyhe.

40Davudun insanar Karmelqa, Avigailyne k'anyaqa abı eyhen:

– Davudee, ğu cus hee'esva, şi inyaqa g'axuvu.

41Avigail ç'iyek qeet'asdemeene cigeeqa k'yorzul, eyhen:

– Haane zı, yiğne nukaree, vasıb k'ılyvalla ha'asda, yiğne nukaraaşin g'elybıd hoğalasınbı.

42Mana zaara oza qiyxha əməlelqa ileexa. Ces nukariyvalla haa'ana xhoyre mek'vna zəiyfar qort'ul, mana Davudne insanaaşiqa qihna iyeek'an, mang'us xhunaşşe yixhes.

43Davudee İzre'elyğançena Axinoamır hey'ı yixha. Mana q'öyursana Davudun xhunaşşer vooxhe[+]. 44Şauleemee, cuna yiş Davudna xhunaşşe yeexhena Mikal, Gallim eyhene şahareençene Layişne dixes Paltiys hiyvu yixha[+].

#### 26


Davudee Şaul meer gek'a deş

1[•]Zifğançenbı Giveayeeqa, Şaulne k'anyaqa abı eyhen:

– Davud Yeşimonne şene aq'valyne Xakila eyhene tepal dyugul eyxhe[+].

2Şaulee, Davud t'abal ha'asva xhebır aazır g'əyxı'na İzrailyğançena insan qort'ul, manbışika sacigee Zifne sahreeqa geç'e. 3Mang'vee, Yeşimonne şene aq'valyne Xakila eyhene tepal yəqqı'ne mıglek zastava giviyxhe. Sahree axvane Davuduk'le, Şaul cuqar qihna qöö g'ecena. 4Davudee cun insanar dyugulenba g'axuvu, hək'erar Şaul arıy ats'axhxha.

5Mana Şaulee zastava gyuvxiyne cigeeqa arayle. Maa'ar Davud, Şauliy g'oşunna xərna Nerna dix Avner g'alyabak'ane cigayqa ilyakka. Şaul vuc zastavayne yı'q'nee g'alirxhu eyxhe. Eskeraaşe cosun cigabı mang'une hiqiy-alla qa'a[+]. 6Davudee Q'etbışda eyxhene Aximelekıkeyiy Yoavne çocuke Tseruya donane zəiyfayne[*] dixeke Avişayke qiyghanan:

– Vuşune zakasana Şaulne k'anyaqa, zastaveeqa ı'qqə?

Avişayee «Zı vaka g'iç'esdava» eyhe[+]. 7Davudıy Avişay zastavaysqa xəmde qabı hiviyxhar. Manbışik'le Şaul zastavayne ar g'alirxhu g'ece, cun nized cune vuk'lene k'anyaqacad k'exı eyxhe. Avneriy eskerar cune hiqiy-alla g'alyapk'ı vooxhe.

8Avişayee Davuduk'le eyhen:

– G'iyna Allahee yiğna duşman yiğne xılyaqa quvu. Həşde ğu zasqa hasre mana nizeyka ı'xı' ç'iyek at'iq'an ha'as. Q'öd'es ı'xəsıd ıkkiykanas deş.

9Davudee Avişayk'le eyhen:

– Mana gimek'a! Rəbbee g'əyxı'yng'ulqa xıl g'ot'uluyng'ukun Rəbbeecad ha'asın[+].

10Davudeecad meed eyhen:

– Vorne Rəbbilqa k'ın ixhen, Rəbbee mang'ukun hidyı'ı g'alerçes deş. Mana vuccarme qik'as, deşxhee, dəv'eeme gik'as[+]. 11Rəbbee g'əyxı'ng'ulqa xıl g'ot'uluyle, Rəbbee Vucee zı havacecen. Hucoona ixhes, həşde ğu mang'une vuk'lene k'anedın nizeyiy parç aleet'e, əlyhəəs.

12Davudee Şaulne vuk'lene k'anedın nizeyiy parç alyaat'u, mançe avayk'ananbı. Manbı şavuk'lecab g'avcu deş. Manbışe ha'anıd şavuk'lecad ats'axhxhe deş, vuşucarır muğur qexhe deş. Rəbbee manbışilqa it'umun nyak' salat'ı'ıva, manbı g'alyapk'ı vooxhe[+]. 13Davud şene suralqa ılğeç'u, əq'ənane tepayne q'omaqa ılqeç'e. Manbışde yı'q'nee xılece yəq vuxha. 14Davudee, milletılqayiy Nerne dixelqa Avnerılqa ts'ir haa'a:

– Avner, zas alidghıniy qele!

Avneree alidghıniy qele:

– Ğu vuşune eyxhe, paççah muğur qa'a?

15Davudee Avnerık'le eyhen:

– Ğu adamiy dişde vor? İzrailee vak akarana vuşune vor? Nya'a ğu yiğne xərıng'uqa paççahıqa ilydyakka? Milletıkena sa insan yiğna xərna, paççah gik'asvayiy arı. 16Ğu valqa gyooxhana yugba haa'a deşub. Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen, vuşun gırgınbı hapt'asın karbı vob, Rəbbee g'əyxı'ng'uqa ilyaaka deşub. İlekkende, paççahne vuk'lene k'anedın nizeyiy parç həşde nyaadiy?

17Şauluk'le Davudun ses qıvaats'ı, eyhen:

– Yizda dix Davud, yuşan ha'ana ğune vor?

Davudee eyhen:

– Ho'o, zı vorna, yizda xərna paççah.

18Qiyğa vuceecad meed eyhen:

– Nya'a, yizda xərna zaqar qihna girxhu? Nya'a, zı hucoone hı'ı? Yizda bınah hucoone? 19Hucoona ixhes, həşde zal, yiğne nukarıl k'ırı alixhxhe? Zalqa ğu g'elil qı'ına Rəbbxheene, zı Mang'us q'urban ablyaa'as. De'eş, man insanaaşe hı'ıxhee, hasre manbı Rəbbine ögil g'ulyootlecen! Manbışe Rəbbike gexhan zı ılymat'acenva zı g'e'eşşuna. Həşde zasse yizde Allahıs ı'bəədat ha'as əxə deş. 20Hımaasar yizda eb Rəbbike əq'ənane cigabışee k'yavaak'anas. Suvabışee nəxübiy g'ön üvxəsva alycaaxva, həşde İzrailyna paççahır həməxür zı gena xhinne ı'xəsva qığeç'u.

21Şaulee eyhen:

– Yizda dix Davud, zı bınah hav'u, sak'le. G'iyna yizda ı'mı'r yiğne ulesqa gıranba qabıynçil-alla, zı vas sayid pisın ha'as deş. Ək'elydeşvalla hav'u, zı xəbna bınah hav'u[+].

22Davudee eyhen:

– Paççah, yiğın nize haane! Hasre yiğne nukaraaşina sa arı, man aleet'ecen. 23Rəbbee, gırgıng'uscad cune qopkuvaliys sik'ı hele. G'iyna Rəbbee ğu yizde xılyaqa quvuyng'ar, zı Rəbbee g'əyxı'ng'ulqa xıl g'ot'ul deş[+]. 24G'iyna nəxübiy yiğna ı'mı'r yizde ulesqa gıranba qabı, havaasre yizda ı'mı'rıb Rəbbine ulesqa həməxüb gıranba quvooracen. Mang'vee zı gırgıne dağamiyvalybışike g'attixhan he'ecen.

25Şaulee Davuduk'le eyhen:

– Yizda dix Davud, ğu yugvalybışeecar ixhena! Ğu ç'ak'ın işbı g'aces, gırgın işbıd ha'as həsilyxhesda.

Mançile qiyğa Davud cune yəqqı'n ayk'an, Şaulur xaaqa siyk'al.

#### 27


Davud Filiştinaaşisqa ayk'an

1Mane gahıl Davudne ək'eleeqa in qayle:

– Sa yiğıl zı Şaulne xılençe qik'asda. Yizdemee inekke yugun, Filiştinaaşde ölkeeqa hixu, dyugulyxhay ixhes. Şauleeyir zı İzrailvolle t'abal hı'iyle xıl ts'ıts'aa'a, zınar mang'une xılençe g'ittiyxhaniy.

2Davud cuka ı'ğviykarne yixhıd vəş (600) insanıka Gatne paççahne, Maokne dixene Akişne suralqa ılğeç'e[+]. 3Davud cune insanaaşiqa Gatee, Akişne k'ane axva. Mang'une gırgıne insanaaşiqa xizan vuxha. Davuduqa cuqamee q'öyre xhunaşşe yixha: İzre'elyğançena Axinoam, sayir Karmelyğançene Navalna sip'ıriy Avigail[+]. 4Davud Gatqa hixuva Şaululqa hixhar hı'ımee, mang'vee sayır Davud t'abal ha'a deş.

5Davudee Akişik'le eyhen:

– Zı yiğne ulen aqqıxheene, hiqiy-allane şaharbışde sançee zas ciga hele, zı maa'ar axvas. Nişisne zı, yiğna nukar, vaka, paççahne şaharee axva?

6Mane yiğıl Akişee mang'usqa Tsiklag eyhena şahar qoole. G'iyniyne yiğılqameeyib[*] Tsiklag Yahudayne paççahaaşina vob. 7Davud Filiştinaaşde cigabışee sa sennayiy yoq'uble vazna axva. 8Davudıy cun insanar abı, Geşurbışilqa, Girzbışilqa, Amalekbışilqa k'yoottal vuxha. Man milletbı avaalacad Şurulqayiy Misirılqa hivxharasdemeene cigabışee eyxhe ıxha[+]. 9Davudee hücüm hav'uyne cigabışee adamerıb, yedarıb üç'übba g'alyaa'a vuxha deş. Manbışin vəq'əbı, yatsbı, əməler, devabı, alya'an karbı mang'vee alyaat'u, Akişisqa siyk'al ıxha.

10Akişee mang'uke qidghın ha'ang'a «G'iyna şavulqane k'yoptulva», Davudee mang'us inəxdın alidghıniyniy qelen sassa yəqqees «Yahudabışde cigabışde canubne suralqa», sassa yəqqees «Yeraxmelybışde cigabışde canubne suralqa», sassa yəqqees «Genibışde cigabışde canubne suralqa»[+].

11Davudee həməxüdıd ha'a ıxha. Mang'vee cuna iş inəxüb g'ooce vuxha: «Şi ha'anbı hasre hixhar hıma'acenva» uvhu, manbışin adamerıb, yedarıb gyabat'a vuxha. Manbışda nenacarır Gateeqa arayle ıxha deş. Filiştinaaşde ölkee axuylette, mang'vee həməxüd hı'ı. 12Akiş, Davudul hayxha, culed-alqa eyhe ıxha:

– Mana cune milletne İzrailyne ulele həməxür g'a'arxhu vor, mana g'iyniyke şaqa yizda nukarcar ixhes.

#### 28

1Mane gahbışil İzrailybışika səvxəsva, Filiştinaaşe con g'oşunbı sacigeeqa sa'a ıxha. Akişee Davuduk'le eyhen:

– İn vak'le ats'axhxhe, ğunayiy yiğın insanar yizde sural, yişde g'oşunee vuxhes.

2Davudee Akişik'le eyhen:

– Geed yugda! Zasse, yiğne nukarısse hucooyiy ha'as əxəva, vak'lecad g'acesın.

Akişee Davuduk'le eyhen:

– Geed yugda, zı vake, zı qik'asmee, yizda can gyuden ha'as.


Şaul hapt'ıynbışin rı'hbı qoot'alne zəiyfaysqa arayle

3Şamuel qik'uyng'a, gırgıne İzrailyne xalq'ın mang'us ak' avqu. Mana Ramayee, cune şahareecar, k'eyxhı. Mane gahıl Şaulee ölkeençe cadubı ha'anbıyiy hapt'ıynbışin rı'hbı qoot'alan gırgınbı ge'eepşı vuxha[+].

4Filiştinar sabı-qabı, Şunemee eyhene şaharee zastava giviyxhe. Şauleeyib gırgın İzrailybı sav'u, Gilboa eyhene suval zastava giviyxhe[+]. 5Şauluk'le Filiştinaaşda zastava g'avcumee, qərq'ı'niyvalin mang'un yik' sacuraycad qa'a. 6Mang'vee Rəbbike qiyghan, Rəbbeeme mang'us cuvab nik'eeyid, kaahinıle ğanad, peyğambaraaşiled ğanad nəxüdcad qele deş[+]. 7Şaulee cune insanaaşik'le eyhen:

– Yizdemee, hapt'ıynbışin rı'hbı qoot'alna sa zəiyfa t'abal hee'e. Zı məng'ı'kexheeyid hark'ın qiyghanas.

Mang'une insanaaşe eyhen:

– En-Doree sa məxürna zəiyfa vorna.

8Şaulee cune tanalin paççahaaşin karbı g'ayşu, medınbı ali'ı, q'öyre insanır qort'ul, maqa hayk'an. Mana xəmde mana zəiyfa eexvane cigeeqa hiyxhar. Şaulee məng'ı'k'le eyhen:

– Yizdemee, zı eyhene qik'uyng'un rı'h qot'le.

9Zəiyfee eyhen:

– Vak'lecad ats'an, Şaulee ine ölkee hı'iyn. Mang'vee ine ölkeençe cadubı ha'anbıyiy hapt'ıynbışin rı'hbı qoot'alan gırgınbı g'eepşıynbı. Nişil-allane zı qiyk'ecenva, ğu zas gugu haa'a?

10Şaulee zəiyfayk'le eyhen:

– Vorne Rəbbilqan k'ın ixhenva eyhe, ine işil-alla vak vuççud ixhes deş.

11Zəiyfee eyhen:

– Yiğnemee vuşune qot'le?

Şaulee «Zasqa Şamuel qot'leva» eyhe.

12Zəiyfayk'le Şamuel g'acuys it'umna bagaray hav'u, eyhen:

– Voo, ğu Şaulur, nya'a zas horbı hı'ı?

13Paççahee məng'ı'k'le eyhen:

– Qı'meeq'ən, eyhe vak'le hucooyiy g'ece?

Zəiyfee eyhen:

– Ç'iyek avğançe qı'ğəən rı'h g'ece.

14Şaulee qiyghanan:

– Mana şavukiy akar?

Zəiyfee eyhen:

– P'laş ali'ına sa q'əsda adamiyır qı'ğəə.

Şauluk'le mana Şamuel ıxhay ats'axhxha, mang'us ç'iyelqamee k'yoyzarna[+].

15Şamuelee Şauluk'le eyhen:

– Nişisne ğu zı ı'giykar ha'a? Nişisne qoyt'al?

Şaulee eyhen:

– Zı xənne dağamiyvaleeqa girxhu vor. Filiştinar zalqa k'yophur, Allaheeyid zale aq'va sak'al hı'ı. Mang'vee peyğambaraaşile ğanad, nik'eeyid zas cuvab qele deş. Mançil-allar zı ğu qort'ul, zak'le eyheva, zı hucooyiy ha'as ıkkan[+].

16Şamuelee eyhen:

– Rəbbee vake aq'va sak'al hı'ı, Mana yiğna duşman ıxha. Maa'ad zake qiyghanasın hucooyiy? 17Rəbbee zale ğana vak'le uvhiyn, həşde hı'iyn. Mang'vee paççahiyvalla yiğne xılençe g'avşu, yiğne k'anerıng'usqa, Davudusqa quvu[+]. 18Ğu Rəbbine cuvabıl k'ırı alixhxhı deş, Mang'una qəl Amalekbışike qığavhu deş. G'iyna dişe, Mang'vee valqa ina ver ablyav'u[+]. 19Rəbbee vaka sacigee İzrailib Filiştinaaşde xılyaqa qevles. G'iyqa ğunar yiğın dixbıb yizde k'ane vuxhes. Rəbbee İzrailyna g'oşunub çikana Filiştinaaşde xılyaqa qevles[+].

20Şamuelee eyhenbı g'ayxhı, Şaul qərq'ı'niyvalin ç'iyelqa qukkyoyk'al. Mang'vee bıkırne xəmnayiy yiğna kar udyotxhun ıxhayke, mang'uqa taq'at axva deş. 21Zəiyfa Şaulusqa qiyxhamee, mana sacuray qıxha g'acu, eyhen:

– Zı, yiğne nukaree, val k'ırı alixhxhıyn. Zı qiyk'uyle qı'yeeq'ən yixheeyir, meed ğu uvhiyn hı'iyncad. 22Hucoona ixhes, həşde yiğne nukarne cuvabıl k'ırı alixhxhe, zı yiğne ögeeqa sa ghaledın gıney gixhxhes, man oxhne. Yəqqı'lqa qığəmee, taq'at ixhecen.

23Şaulee «Deş ıkkanva» eyhe.

Cune insanaaşed zəiyfayka sacigee mana kar oxhanas ilekkamee, mang'vee manbışil k'ırı iliyxhen. Mana ç'iyele oza qıxha, tyulee g'iya'ar. 24Zəiyfayqa xaa tavulyna dana vooxhe. Məng'ee mana zaraba givk'u, urvad alyaat'u balatıy deşin gıney ha'a. 25Qiyğa məng'ee man Şaulneyiy cune insanaaşine ögilqa giyxhe. Manbışe man otxhun, manecab xəmde oza qeepxha avayk'ananbı.

#### 29


Filiştinaaşe Davuduk'le hoorava eyhe

1Filiştinaaşe gırgına cona g'oşun Afeq eyhene şahareeqa saa'a. İzrailybışemee cos zastava İzre'elyne xhyan ı'lqəəne cigaysne giviyxhe. 2Filiştinaaşde g'oşunbışin ç'ak'ınbı vəşna, aazırna g'oşunbışika əlyhəə vuxha. Davudıy cun insanarıb Akişika sacigee yı'q'əle qöö vuxha. 3Filiştinaaşde ç'ak'ınbışe qiyghanan:

– İne cühüt'yaaşin inyaa'ad hucoone axu?

Akişee manbışis inəxdın alidghıniy qele:

– İna İzrailyne paççahna Şaulna nukar Davudur. Mana zasnee eyxhen sa senıle geed vod. Mana Şaulusse hixu zasqa qarıyne yiğıle, zak'le mang'uke pisın kar g'acuyn deş.

4Filiştinaaşde ç'ak'ınbışe Akişilqa qəl hav'u, eyhen:

– Mana insan yı'q'əlqa sak'al he'e, hasre ğu cuk'le uvhiyne cigee axvecen. Mana dəv'eeqa ımmaylecen, deşxheene, conbışika sarçu, şaka səyxəs. Cune xərıng'usqa, Şaulusqa yugra qalesva, mang'vee yişde insanaaşin vuk'ulybı gyatxhı, mang'us ıkkees. 5İçeeşe mık'ar ha'amee,

«Şaulee aazırbışika,
Davudeeme yits'ne aazırbışika gyapt'ıva»,

mə'niybı qədəqqəng'a, yik'el qalya'ana Davud ina vuc vor[+].

6Akişee Davud qort'ul, eyhen:

– Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen, ğu qorkuna insanır. Yiğın zakasana g'oşunee sacigee ark'ıniy zas ıkkanan. Ğu zasqa qarıyne yiğıle, g'iyniyne yiğılqamee zak'le vake pisın g'acuyn deş. Ç'ak'ınbışik'lemee, ğu yugracar g'ece deşur. 7Həşdiyle ğu, yugraxhinee yı'q'əlqa sak'le. Filiştinaaşde ç'ak'ınbışde ulesqa yugda qidyalesın kar hıma'a.

8Davudee Akişik'le eyhen:

– Zı vasqa qariyne yiğıle, g'iyniyne yiğılqamee zı vasqa yugda qidyalesın nya'a, hucoona hı'ı? Nya'a zasse həşde hark'ın yizde paççahne duşmanaaşika saç'ikvas dəxə?

9Akişee Davudus inəxdın alidghıniy qele:

– Zak'le ats'an, ğu yizde ulesqa Allahın malaaik xhinne yugra qöö vor. Filiştinaaşde ç'ak'ınbışemee eyhen: «Davud şaka dəv'eeqa ımmaylecen»[+]. 10Həşde vaka qööne, yiğne xərıng'une, Şaulne, nukaraaşika miç'eer çakra oza qıxha, hoora.

11Davudıy cun insanar Filiştinaaşde cigabışeeqa savk'alasva miç'eeb çakba oza qeebaxhe. Filiştinaarme İzre'elyqa avayk'an.

#### 30


Davud Amalekbışile ğamexhena

1Davudıy cun insanar Tsiklag eyhene şahareeqa xhebı'esde yiğıs qabı hiviyxhar. Mane gahıl Amalekbı abı, Negevılqayiy Tsiklagılqa k'yoohar. Manbışe Tsiklag q'əra qav'u, qiyğab gyooxhan haa'a[+]. 2Manbışe, maane zəiyfabışda nenacar geek'a deş. Xərıng'ule k'ıning'ulqamee manbışin gırgınbı avqu, cokasana quvkekka.

3Davud cune insanaaşika şahareeqa ikkeç'umee, mang'uk'le şahar gyooxhan hav'u, con dixbı, yişbı, yedar şenbışe cone ögeeqa gyavhu quvku, g'ooce. 4Man g'acu, Davudıy cun insanar uledın nağbı qeqvasmee gyaaşenbı. 5Şenbışe avqu quvkiynbışde yı'q'nee, Davudna q'öyursana xhunaşşe: İzre'elyğançena Axinoamiy Karmelyğançene Navalna sip'ıriy Avigailir yeexhena[+]. 6Davudun yik' qoxa eyxhe, milletın mana g'ayeqqa helesva uvhuva. Maane insanaaşin cone uşaxaaşiqa yik' gyotxhan ıxhayke, məxüd eyhe ıxha. Davudeeyid yı'q' cune Allahılqa Rəbbilqa qiyzar. 7Mang'vee, Aximelekne dixek'le kaahin Evyatarık'le uvhiyn:

– Hucoona ixhes, yizdemee kaahinaaşin ileylığ[*] inyaqa alle.

Evyatareeyid man kar Davudne k'anyaqa adaylen[+]. 8Davudee Rəbbike qiyghan:

– Zı ine şaharılqa kyophuriynbışiqa qihna gyurxheene, avayq'aree?

Rəbbee mang'uk'le eyhen:

– Gixhe qihna. Ğu manbışiqa avaq'arasdar, manbışe avquynbıb g'attivxhan haa'asınbı.

9Davud cukane yixhıd vəş (600) insanıka Amalekbışiqar qihna gexha. Manbı Besor eyhene qadaalisqa qabı hipxhırmee, q'öd vəş (200) insan maacab aaxva[+]. 10Davudıy manasa cukasanana yoq'ud vəş (400) insanmee maa'ab ulyoozarcab deş, manbı Amalekbışiqab qihna gyabak'a. Manasa q'öd vəş (200) insan manimee obzur vooxhe, Besor eyhene qadaalikecab manbışisse ılğeepç'es vəəxə deş. 11Çolee manbışisqa sa misirğançena qızaxxa, mana manbışe Davudusqa arayle. Manbışe mang'us gıneyid xhyanıd helen. 12Qiyğa manbışe mang'us qooqqav'una inciliyiy q'öble ts'ets'y t'ımılena hoole. Mang'vee man karbı otxhuniyle qiyğa culqa qarayle. Xhebılle yiğnayiy xheyible xəmna mang'vee mankilqasse gıneyid otxhun ıxha deş, xhyanıd ulyodğu eyxhe deş. 13Davudee mang'uke qiyghanan:

– Ğu vuşune vor, nençena arı?

Mang'vee Davuduk'le eyhen:

– Amalekbışde sang'una zı nukar vor. İxhesır zı, Misirbışda eyxhe. Hiyyiğna zı ık'iyk'ırna, yizde xərıng'veeyir zı g'alerçuna. 14Şi canubulynang'a, Keretbışde, Yahudayne, Kalevne cigabışeeqa k'yophur. Tsiklagıs ts'a ı'xı', gyooxhan hav'una[+].

15Davudee mang'uk'le eyhen:

– Vasse zı, mane şaharbışilqa k'yophuriynbışisqa ıkkees əxəyee?

Mane insanee eyhen:

– Ğu zı gidek'asvayiy yizde xərng'une xılyaqa qidelesva Allahılqan k'ın g'assıreene, zınar ğu maqa ıkkeesda.

16Mang'vee Davud mane insanaaşisqa qarayle. Mane gahıl şaharbışilqa k'yophuriynbı inyaa-şaa opt'ul vuxha. Manbışe Filiştğançeyiy Yahudeençe geed kar qıkkı. Qiyğad inyaa-şaa otxhan-ulyoğa, mık'ar ha'a, cos ıkkananbı ha'a vuxha. 17Davud verığ k'yooçuyle qiyğa, qinne yiğıl exhalilyqamee manbı gyabat'a ıxha. Devabışilqa aleepxı, hepxıyne yoq'ud vəş (400) mek'vung'ule ğayrı, mançe şavussecar hixu g'attixhanas əxı' deş. 18Mang'vee Amalekbışe qıkkiyn gırgın karıd, cuna q'öyursana xhunaşşer yı'q'əlqa siyeek'al hee'ena. 19Ç'ak'ınbı, k'ıninbı, gırgın dixbıyiy yişbı, şenbışe cone xılelqa qı'iyn gırgın kar Davudee yı'q'əlqa sak'al ha'an. Mançike vuççud inyaqa-şaqa ıxha deş. 20Davudee manbışisse gırgın çavra-vəq'ə g'eşşen. Çavra-vəq'ə ha'aykı qıkkekkamee «İnbıd Davudee g'ayşunbı vodva» eyhe ıxha.

21Davud, obzurva coqab qihna qavaales dəvxüyne, Besorne qadaalil avxuyne q'öd vəş (200) insanısqa siyk'al. Man insanar Davudneyiy cukane insanaaşine ögilqa qığeebaç'e. Davudee cosqana qabıyne insanaaşis salam hoole. 22Davuduka sacigee hapk'ınne qüvçüneyiy karaı'dəəne insanaaşe eyhen:

– Manbı şaka hidyapk'ıninçil-alla, şi Amalekbışike g'ayşuyne karan manbışis vuççud heles deş. Manbışde gırgıng'usqa saccu con yedariy uşaxar qevles. Hasre manbıb alyapt'ı, inençe hudooracen.

23Davudeeme manbışik'le eyhen:

– De'eş, yizın çocar! Rəbbee şas huvuyne karak, şosse man ha'as əxəs deş. Şi Rəbbee havaacı. Mang'vee, yişin cigabı q'əra qı'iynbıb yişde xılyaqa quvu. 24Şavaa vuşde mane cuvabıl k'ırı iliyxheyee? Dəv'eeqa hark'ıning'uqab, yişde karane k'ane axuyng'uqab akaranacab pay vuxhes vukkan. Gırgıng'us akaraba bit'al haa'as vukkan.

25Mane yiğıle, Davudee mana q'aanun bıkırne İzrailynemee haa'a. Mana q'aanun İzrailil g'iyniyne yiğılqameeyib[*] avxuna.

26Davud Tsiklageeqa qarımee, mang'vee Amalekbışike g'ayşuyne karbışin sık'ıninbı, cus hambazar vooxhene Yahudayne ağsaqqalaaşis g'axuvu, eyhen:

– Hayna Rəbbine duşmanaaşike g'ayşunçike, şos hav'una pay vobna.

27Mang'vee man paybı g'ıxelenbı Bet-Elee, canubul Ramoteeyiy Yattiree, 28Aroeree, Sifmotee, Eştemoayee, 29Rakalee, Yeraxmelybışdeyiy Genbışisde şaharbışee,[+] 30Xormayee, Bor-Aşanee, Ataxee, 31Xevronee vooxhenbışisiy vuciy cun insanar nyaabiy vuxha mane cigaynbışis.

#### 31


Şaulıy cun dixbı habat'anbı

1Mane gahıl Filiştinariy İzrailybı siviyxənbı. İzrailybı, mane Filiştinaaşika siviyxəne cigeençe heepxı avayk'ananbı. İzrailybışin xəppananbı Gilboa eyhene suval gyapt'ıynbı[+]. 2Filiştinar Şaulneyiy mang'une dixbışde qihna gyapk'ı, mang'un dixbı Yonatan, Avinadav, Malki-Şua gyabat'anbı[+]. 3Şaulne hiqiy-alla əlyhəəna dəv'ə yı'q' qooxhe. Vuk ayhenbı mang'ulqa k'yophur, mana qik'asde yiğıl araççe. 4Şaulee cun silah haqqang'uk'le eyhen:

– Gılınc qığavhu zı gik'e, deşxheene, mane sunnat deşde karbışe con gılıncbı zak eta'a, zı demalqa gixhxhes.

Mang'una silah haqqana geer qəyq'ən ıxhayke, mang'usse man ha'as əxə deş. Manke Şaulee cun gılınc alyaat'u, vuc çilqa hı'ğəkkar ha'a[+]. 5Şaul qik'u g'acumee, mang'une silah haqqang'veeyir vuceecar-vuc gılıncılqa hı'ğəkkar hı'ı, Şauluka sacigee qek'ana. 6Mane yiğıl Şaul vucur, mang'una xhebiyre dixır, cuna silah haqqanar, cun gırgın insanarıb habat'anbı.

7Q'adaalyne şene aq'valyneyiy İordanne damayne şenesa sural vooxhene İzrailybışik'le İzrailyna g'oşun hooxa, Şaulıy cun dixbıb hapt'ı g'avcumee, con şaharbı g'ali'ı, heebaxa giviyğal. Filiştinar qabı, manbışde cigabışee aaxva.

8Qinne yiğıl Filiştinar hapt'ıynbışilin karbı g'ayşesva abıyng'a, manbışik'le Gilboa eyhene suval Şauluniy cune xhebne dixen mayitbı iveeke. 9Manbışe Şaulna vuk'ul g'ats'apk'ın, silahbıd alyaat'anbı. Manbışe byutbışis ı'bəədat ha'ane xaybışeeqayiy milletılqa mana xabar hivxhar haa'asdemee, manbışe Filiştinne ölkayne gırgıne surabışilqa insanar g'uxoole[+]. 10Şaulun silahbı manbışe alyaat'u, cone byutne Aştoretne[*] xaaqa giyxhe, Şaulun mayitıd Bet-Şean eyhene şaharne cabırbışis g'adaxbışika ı'xiyxə.

11Gileadeene Yaveş eyhene şahareene milletık'le Filiştinaaşe Şauluk hı'iyn g'iyxhe[+]. 12Man g'ayxhımee şaharın gırgın cehilyar g'elil qepxha, xəmvolle yəq apk'ın, Şauluniy mang'une dixbışin mayitbı Bet-Şeanne cabırbışile g'eşşenbı. Yaveşeeqa qabı, manbışe man mayitbı gyoxhxhan ha'a[+]. 13Qiyğale xhinne manbışe, mane mayitbışike axuyn bark'vbı sı'ı, Yaveşeene tamarisk yivek avud k'eyxha. Coyud yighılle yiğna sivar aqqaqqa.

### 2-Samuelin

#### 2-Samuelin

2-Samuelin


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


Şamuelin q'öd'esın kitab

#### 1


Davuduk'le Şaul qik'uva g'iyxhe

1Şaul qik'uyle qiyğa, Davud Amalekbışile ğamxha siyk'almee, mana Tsiklageeqa qarayle. Ma'ar mana q'ölle yiğna axva[+]. 2Xhebıd'esde yiğıl Şaulne zastaveençe sa insan arayle. Mang'vee culqa abına ver haagvasva tanalinbı qıt'axxa'a, vuk'ulelqa nyaq'v kyaa'a. Mana insan Davudusqana qarı, mang'une ögil ç'iyelqamee k'yoyzarna. 3Davudee mang'uke qiyghanan:

– Nençene qöö?

Mane insanee eyhen:

– İzrailyne zastaveençe hixu, zıcar zı g'attixhan hı'ı.

4Davudee mang'uk'le eyhen:

– Maa'ad hucoona ıxha? Hucoona ixhes, zak'le eyhe.

Mane insanee eyhen:

– Eskerar dəv'ə əlyhəəne cigeençe heepxıynbı, con g'ellesınbıb hapt'ıynbı. Şaulıy cuna dix Yonatanıb hapt'ıynbı.

5Davudee cus xabar abıyne insanıke qiyghanan:

– Şaulıy Yonatan hapt'ıva vak'le nençene ats'a?

6Mang'vee Davuduk'le eyhen:

– Mane gahıl nəxüdme ıxha, zı Gilboayne suvaliy. Zak'le maa'ar cune nizeyk qirzıl Şaul g'acu. Balkanaaşil aleepxıynbıyiy dəv'əyn daşk'abıd mang'usqayiy hiyxhar[+]. 7Şaul yı'q'əlqa sak'ı ilyakkımee, zı g'acu mang'vee onı'ıyn. Zı mang'uk'le «Hooyva» uvhu. 8Mang'vee zake qiyghıniyn: «Ğu vuşune vor?» Zınad mang'uk'le, «Zı Amalekbışda vorva» uvhu. 9Şaulee zak'le uvhiyn: «Zasqana qıxha, zı gik'e. Zı sakaratee vorna, zas ine ık'arbışike g'attixhanas ıkkan». 10Zı mançil-alla mang'usqa qıxha, mana g'ik'una. Zak'le ats'anniy, mang'usse avur axuyle qiyğa, ı'mı'r haa'as vəəxəs deş. Qiyğa zı mang'une vuk'lelin taciy xılelin lexa g'ayşu, inyaqa yizde xərıng'unemee, vasqa adı.

11Man g'ayxhımee, Davudeeyiy cune k'anenbışe ts'ıts'ı'ı colyun tanalinbı qıt'axxa'a[+]. 12Manbışe Şaulnemee, mang'une dixene Yonatannemee, gırgıne Rəbbine milletnemee exhalilqamee ak' avqu. Manbışe gyaaşe-gyaaşe sivar aqqaqqa, geebınbı gılıncıke alğav'u gyapt'ıva. 13Davudee, cus mana xabar abıyne mek'vung'uk'le eyhen:

– Ğu nençenane vor?

Mang'vee alidghıniy qele:

– Zı menne cigeençena vor, zı Amalekbışde sang'una dix vor.

14Davudee mang'uk'le eyhen:

– Nəxürne ğu qı'dərq'ı'n Rəbbee g'əyxı'ng'ulqa gik'asva xıl g'ott'ul[+]? 15-16Ğu gik'uyna bınah val vob! Ğucad, yiğne ghalika, gardanaqa alyaat'u, «Zı Rəbbee g'əyxı'na paççah gik'uva».

Davudee cune insanaaşina sa qort'ul eyhen:

– Hoora, mana gik'e.

Mang'veeyir ı'xı' mana gek'ana.


Davud Şaulıqayiy Yonatanıqa geşşe

17Davudee, Şaulneyiy cune dixene Yonatanee ak'ee ina mə'niy qəpqı'. 18Qiyğab mana «Vukuna mə'niy» Yahudabışik'le xəp quvxheva əmr haa'a (mana mə'niy «Qorkung'une kitabee» opk'un vobna):

19İzrail, yiğna xəbvalla,
yiğnecab axtıne cigabışee güvk'una.
Nəxbın cehilyar hapt'ıynbı!

20Filiştinaaşin içer şadmeebaxhecenva,
Sunnat hıdyav'uynbışde içeeşe bayrambı hıma'acenva.
İn Gatee ats'axhxhıma'a,
Aşkelonne şahrabışee mançina hımaa'a[+].

21Gilboayn suvabı,
Şolqa çiyiy gyoğıy hasre mexhecen,
Vuşde q'adaalybışee hasre şagavıd ılymaylecen.
Maa'ad cehilyaaşiniy Şaulun g'alxan g'eliqqa huvu,
maa'ad çilqa q'ış qıdyadğu[*][+].

22Gyapt'ıynbışde ebake,
gucnanbışde tanıke,
Yonatanın vuk yı'q'əlqa siyk'alan deşdiy,
Şaulunıd gılınc idyats'ı qadaylen deşdiy.
23Şaulıy Yonatan,
şu üç'übnang'a manimee vukkananbı,
yugunbı vuxha. Habat'ameeyib cureepxha deş.
Şu q'aacirıleb ek'ınbı,
Aslanaaşileb gucukanbı vuxha.

24İzrailin içer, Şaulnemee gyaaşe!
Mang'vee şolqa ç'ərəxən,
gıranın tanalinbıniyxhe alya'anbı.
Tanalinçılqad k'ınəğəyken karbıniyxhe qa'anbı.

25Siç'ookkane cigee nəxbın cehilyar hapt'ıynbı!
Yonatan şene axtıne tepabışil qik'u.
26Yizda çoc Yonatan, yiğnemee yizın yik' gyotxhan.
Ğu yizdemee, geer gıranra ıxha.
Yiğın zı ıkkiykıniy,
yedar vukkiykıniyle zı ooqaniy aqqaqqa[+].

27Nəxüb cehilyar hapt'ıynbı!
Dəv'əyn silahbıd aguynbı!

#### 2


Davuduke paççah ha'a

1Sabara gah ılğevç'uyle qiyğa, Davudee Rəbbike qiyghanan:

– Zı Yahudayne nenemecar şahareeqa hak'nene?

Rəbbee eyhen:

– Hak'ne.

Davudee qiyghanan:

– Nyaqane hak'ne?

Rəbbee eyhen:

– Xevroneeqa.

2Davudur maqa cune q'öyursana xhunaşşeyka hayk'anna: İzre'elyğançena Axinoamır, Karmelyğançena Navalna sip'ıriy Avigailer[+]. 3Davudee cukan insanarıb cone xizanbışika Xevronqa qabı, mançine hiqiy-allane şaharbışee manbışis aaxvasın cigabı hele[+]. 4Yahudayeençen insanar abı, Davudulqa q'ış qadğu, maa'ar mang'uke Yahudayne nasılına paççah ha'a.

Maa'ad Davuduk'le uvhumee, Şaul Gileadeene Yaveşne milletın k'eyxhıva,[+] 5Davudee maqa cun insanar g'uxoole. Mang'vee cune insanaaşik'le eyhen:

– Maane milletılqa in yizın cuvab hixhar he'e: «Rəbbee şos xayir-düə hevlecen, vuşda xərna eyxhene Şaulus, şu yugvalla hav'u, mana k'eyxhıva. 6Hasre mane vuşde işil-alla Rəbbee Cuna badaldyooxhena yugvalla şos haagvecen. Zınad mane vuşde işil-alla şos yugun ha'as. 7Vuşda xərna eyxhena Şaul qik'uva şu həşde xıleppı avqa qıma'a, it'umba ulyoozre. Yahudayne nasılen, cosda paççah zake hı'ı».


Şaulna dix İşboşet İzrailyna paççah ıxha

8Şaulne g'oşunbışde q'oma ulyorzulyung'vee Nerne dixee Avneree, Şaulna dix İşboşet cukasana Maxanayimeeqa qıkkı ıxha[+]. 9Maa'ar Avneree mana Gileadne, Aşuriyne, İzre'elyne, Efrayimne, Benyaminne cigabışee vooxhene insanaaşde – gırgıne İzrailyna paççah ha'a.

10Şaulne dixeqa, İşboşetıqa, İzrailyna paççah ıxhayng'a yoq'ts'al (40) senniy vod. Mang'una paççahiyvalla q'ölle senna ts'ıts'avxha. Yahudayne nasılınmee, Davudun sura aqqı ıxha. 11Davudee Xevronee, Yahudayne nasıles paççahiyvalla yighılle sennayiy yixhıble vazna hav'u[+].


İzrailnayiy Yahudayna dəv'ə

12Yiğbışde sa yiğıl Nerna dix Avner, Şaulne dixene İşboşetne insanaaşika Maxanayimğançe Giveoneeqa hayk'an. 13Tseruya donane zəiyfayna[*] dix Yoavmee, Davudne insanaaşika Giveonusneene xhyan sadıyne cigaysqa, manbışde ögilqa qığeç'e. Yoav cune insanaaşika xhyan sadıyne cigayne sa aq'val, Avnerır cune insanaaşika – manisa aq'val giy'ar. 14Avneree Yoavık'le eyhen:

– Havaasre mek'vunbı suğootsu, yişde ögil saç'ivkvecen.

Yoaveeyid eyhen:

– Havaasre saç'ivkvecen.

15Şaulne dixene İşboşetne sural sıç'ookvan Benyaminaaşin mek'vunbı qəpqı'mee, yits'ıq'vəyre (12) insan eyxhe. Davudne suraler yits'ıq'vəyre eyxhe. 16Manbışe sana-sananbı vuk'ulbışike avqu, gılıncbı hiyxə. Manbışin gırgınbı habat'anbı. Mançil-allad Giveoneene mane cigayk'le Xelqat-Hatsurimva (Gılıncbışin çol) eyhe.

17Mane yiğıl ma'ad geed it'umın saç'ikkvuy ıxha. Avneriy İzrailybı, Davudne insanaaşis maa'ab avub avxu.

18Tseruya donane zəiyfayna xhebırsana dix: Yoav, Avişay, Asahelib maa'ab vooxhe. Asahel, çolana ceyran xhinne, g'elike ek'ra ıxha[+]. 19Mana neng'uqacar ilydyakkı, Avnerıqa qihna girxhu. Mang'uqar qihna g'adayxhvanmee, 20Avner yı'q'əlqa ilyakkı, eyhen:

– Asahel, ğune vor?

Mang'vee eyhen:

– Ho'o, zı vorna.

21Avneree mang'uk'le eyhen:

– Yiğne sağıqa, soluqa sa ilekke. Mane mek'vunbışda sa aqqı, manbışin silahbı g'ayşe.

Asaheleemee Avnerıke xıl ts'ıts'a'a vuxha deş.

22Avneree, Asahelik'le meed eyhen:

– Zaqar qihna gimexha, zake xıl ts'ıts'ee'e! Nişil-allane zı ğu gik'as? Qiyğa zı yiğne çoçune Yoavne aq'veeqa nəxürna ilyakkas?

23Asahelee meeb mang'uke xıl ts'ıts'aa'a deş. Manke Avneree cun nize alyat'u, cık'rıhiyna mang'une vuxhnele k'ena məxüd ı'xiyxə, cık'rı[*] mang'une yı'q'ək ciga hı'ı qığeç'e. Asahel qukkyorkul cigeecar qek'ana. Mançile qiyğa Asahel qik'uyne cigaysse ı'lğən gırgınbı, maa'ab ulydyobzur ılğeebaç'e vuxha deş. 24Yoaviy Avişay Avnerıqa qihna g'adaaxhvan. Verığ k'yooçemee, manbı qabı hiviyxharanbı Giveonne sahrayne yəqqı'lyne Giahne ögilyne Ammava eyhene tepalqa. 25Benyaminaaşinbı Avnerne hiqiy-alla savayle. Qiyğab apk'ın, sa tepayne q'omaqa ılqeepç'ı, maayib ulyoozaranbı. 26Avneree ts'irıka Yoavık'le eyhen:

– Şi mısılqameene gılıncıke hapt'as? Nya'a, vak'le ats'a dişdiy, nekke qiyğa yugdacad ixhes deş? Ğu yiğne insanaaşik'le mısane eyhes, cone çocaaşiqab qihna gimabak'va?

27Yoavee eyhen:

– Vorne Allahılqa k'ın ixhen, ğu manva ittevhuynxhiy, yizın insanar cone çocaaşiqa qihna miç'eebilqamee gyapk'asınbıniy.

28Qiyğa Yoavee şeypur əlüvxümee, manbışin gırgınbı ulyoozaranbı. İzrailybışiqa qihna gyapk'iy ç'əvə'ən, manbışika sayib sıç'ookka deş. 29Avneriy cun insanar xəmvolle Arava eyhene q'adaalile k'ena avayk'an. Manbı İordanne damayle ılğeepç'ı, Bitronule k'ena qabı, Maxanayimeeqa hiviyxhar. 30Yoavee, Avnerıqa qihna girxhuy ç'əv hı'ı sark'ılymee, cuna g'oşun sa'a. Asahelıle ğayrı Davudne insanaaşike yits'ıyüç'ər (19) insan hiyxhar deşiy.

31Davudne insanaaşemee, Benyaminaaşina, Avnerne insanaaşina, xhebıd vəşşe yixhts'al (360) insan gek'a. 32Asahel Bet-Lexemqa qıkkı, cune dekkına nyaq'vanane mağaree k'eyxha. Yoaveeyiy cune insanaaşe xəmvolle yəq avayk'an, miç'eebiys manbı qabı Xevronqa hiviyxhar.

#### 3

1Şaulneyiy Davudne nasılen səvxı'y xıliyda ts'ıts'exhe. Vaxt apk'ıniylette, Davudne nasılena guc hexxooxhe, Şaulnemee nasılena k'ıl qooxhe vuxha.


Davudun dixbı

2Xevronee Davudus dixbı vooxhe.

Ts'erriyna dix İzre'elyğançene Axinoamee uxuna Amnon ıxha[+].
3Q'ör'esda Karmelyğançene Navalne sip'ıree Avigailee uxuna Kilav ıxha.
Xhebır'esda Geşurne paççahne Talmayne yişşee Maakayee uxuna Avşalom ıxha[+].
4Yoq'ur'esda Haggitee uxuna Adoniya,
xhor'esda Avitalee uxuna Şefatya,
5yixhır'esdar Davudne xhunaşşee Eglayee uxuna İtream ıxha.

Davudus man gırgınbı dixbı Xevronee vuxha.


Avner Davudne suralqa ılğeç'e

6Şaulnayiy Davudna nasıl siviyxəmee, Avneree Şaulne sural guc saa'a vuxha. 7Şauluqa Ayyayna yiş Ritspa donana həmbal zəiyfa yixha. İşboşetee Avnerık'le eyhen:

– Nya'a ğu, yizde dekkıne həmbal zəiyfayka g'ılexha[+]?

8İşboşetne mane cuvabıke Avnerıs geeb qəl vuxha, eyhen:

– Nya'a zı vas, Yahudaabışin sura aqqına xvaana vuk'ulyne vob? Zı g'iyna yiğıniy yiğne dekkıne Şaulne nasılen, mang'une hambazaaşin sura aqqı. Zı ğu Davudne xılyaqa quvu deş. Ğu həşde mane zəiyfal-alla yizde gardanaqa bınah giviyxhe! 9Zı Davudus, Rəbbee mang'us k'ın g'assırıyn hide'eene, hasre Allahee Avnerne vuk'lelqa yiğbı alle'ecen![+] 10Zı paççahiyvalla Şaulne nasılıke g'avşu, Davudusqa qevles. Mana İzrailynayiy Yahudeyayna, Danile Beer-Şevalqamee[*], paççah ixhes.

11İşboşetık'le man eyhenbı g'ayxhımee, mana Avnerıle qəyq'ən ıxhayke, mang'us alidghıniycad qeles dəxə axva. 12Qiyğa Avneree, Davudusqa cun insanar g'axuvu, eyhen:

– İn ciga şavunne vod? Qora, zınayiy ğu cuvab g'ats'ak'vanas. Qiyğa gırgınacab İzrail yiğne suralqa ts'ıts'aa'as zı vas kumag ha'asın.

13Davudee eyhen:

– Geed yugda, zı vaka cuvab g'ats'ak'vanasın. Saccu ğu zasqa ı'qqəmee, vakasana Şaulna yiş Mikal ayre. Mana dena zasqa ımmayle[+].

14Davudee, İşboşetısqa Şaulne dixesqa cun insanar g'axuvu, eyhen:

– Zı vəş sunnat hıdi'ına Filiştinğançena gik'ul-alla zas Şaulee hiyvuna yizda xhunaşşe Mikal zasqa seek'al hee'e[+].

15İşboşetee, insan g'axuvu, zəiyfa adamiysse Layişne dixesse Paltielsee g'ayşes ileeka[+]. 16Məng'ı'na adamiy geşşe-geşşe Baxurimqamee xhunaşşeyqa qihna ayk'an. Maa'ad Avneree mang'uk'le eyhen:

– Yı'q'əlqa sak'le.

Manar siyk'alna. 17Avner İzrailyne ağsaqqalaaşika yuşanxha, eyhen:

– Şos mısa ıkkannaniy vor, Davuduke şos paççah ha'as! 18Həşde vuşde yik'eençe ı'lğəən he'e! Rəbbee Davuduk'le dişdiy uvhu: «Zı Yizde nukarne Davudne xıleka, İzrail Filiştinaaşdeyiy gırgıne duşmanaaşine xılençe g'attivxhan haa'as».

19Avneree man, hark'ın, Benyaminaaşik'led eyhen. Qiyğa İzrailyneyiy Benyaminaaşde yik'eençe ı'lğəən Davudus yuşan ha'asva, mana Xevronqa hayk'an. 20Xevroneeqa, Avnerıka sacigee Davudusqa g'ayre (20) insan arayle. Davudee, Avnerısiy cune insanaaşis otxhun-ulyodğiy hele. 21Avneree Davuduk'le eyhen:

– Hasre zı həşde hark'ın, gırgına İzrail yizde xərıng'usqa, paççahısqa, saa'as. Ğunar manbışika cuvab g'ats'ak'vne. Qiyğab vas nişşisiy vukkan, xəbvalla hee'e.

Məxüd ıxha Davudee Avner vuççud hidi'ı g'ekkana.


Yoavee Avner gek'a

22Mane gahıl Yoav, Davudne insanaaşika dəv'eençe sark'ıl eyxhe. Manbışe mebınbışike g'ayşuyn geed kar adayle. Mane gahıl Avner, Davudusse Xevronğançe ark'ın eyxhe. Davudee, Avner vuççud hidi'ı, g'aykkı ıxha. 23Yoav, gırgıne g'oşunuka sark'ıling'a, mang'uk'le eyhen:

– Nerna dix Avneriy arı. Paççahee mang'uk vuççud hidi'ı, g'aykkına.

24Yoav, paççahne k'anyaqa qarı, eyhen:

– Ğu hı'iyn kar hucoone? Yiğne k'anyaqa Avnerniy'e arı? Ğu nya'a mana g'aykkı? Həşde mana ark'ınna. 25Vak'lecar Nerna dix Avner ats'ana. Mang'vee vas horbı ha'asva, yiğın hark'ın-qaraylen cigayiy ğu g'ecen işbı ats'axhxhesvacar arı ıxha.

26Yoav Davudusse qığeç'umee, mang'vee Avnerıqa qihna cun insanar g'uxoole. Manbışer Avner Sira eyhene kahrızısse yı'q'əlqa sak'al ha'a. Davuduk'le man ats'acad eyxhe deş. 27Avner Xevronqa sak'ımee, Yoavee cona q'öyrecab, yuşan haa'asın xhinne, mana şaharne akkabışiyle aqa akkyayhe. Qiyğad cune çocul Asahelil-alla, mang'une vuxhnes gılıncıqa ı'xı', gek'ana[+].

28Davuduk'le, man ats'axhxhamee, eyhen:

– Rəbbine ögil Nerne dixene Avnerne ebal-alla, mısacab zaliy yizde ölkal bınah aaxvas deş. 29Havaasre mana bınah Yoavılqayiy mang'une xizanılqa vuxhecen. Hasre Yoavne nasılee maşika gyatsts'ıyn ı'xnabınana insan deşda, əsaka iykarna insan deşda, gılıncıke qek'ana insan deşda, mıssınçika qek'ana insan deşda gah mooxhecen.

30Yoaveeyiy cune çocee Avişayee Avner gek'ana. Manbışe mana cona çoc Asahel Giveonee əlyhəəne dəv'ee gik'uynçil-alla gek'a[+].

31Qiyğa Davudee Yoavık'leyiy cune k'anene insanaaşik'le eyhen:

– Tanalinbı qıt'axxı, palanbı ale'e, Avnernemee gyaaşe.

Avner qıkkek'ane mıghırıqa qihna vuc paççah Davud ayk'an. 32Avner Xevronee k'eyxha. Paççah mang'une nyuq'vnel oo axtıra geşşena. Mang'uka sacigee milletıd geşşen. 33Paççah Davud Avnerne nyuq'vnel oo inva eyhe-eyhe geşşu:

Avner məxür, g'eliqqa huvu, gik'as dexheyiy.
34Yiğın xıleppı ayt'ıl ıxha deş,
G'elybışisıb zincir üvxü vuxha deş.
Ğu sixnareeşine ögil qukkyoyk'alan xhinne qukkyork'ul.

Manva uvhumee, millet meed Avnernemee geşşen.

35Qiyğa manbışin gırgınbı abı, Davudee, exha qixhesse, kar oxhnecenva mana ittunçil aqqaqqa ıxha. Davudeeme, k'ın g'assır, eyhen:

– Verığ k'yooçesse, yizde ghalik gıney, medın kar set'veene, havaasre Allahee zalqa ver ablee'ecen!

36Milletık'le paççahee ha'an g'acu, man gırgın manbışde yik'eençe eyxhe. Paççahee ha'an gırgıncad milletıs ıkkiykanan. 37Mane yiğıl gırgıne milletık'leyiy gırgıne İzrailik'lecad ats'axhxhen, Nerna dix Avner paççahee gidek'u ıxhay. 38Paççahee cune insanaaşik'le eyhen:

– G'iyna İzrailee xərna, qıvaats'ına insan qik'uva ats'a dişde? 39G'iyna zı g'əyxı'na paççahır ixheene, zaqa guc k'ılyba vob. Tseruyayn dixbı, Yoaviy Avişay, zale nimee vuxhee gucuka vob. Havaasre Rəbbee pisvalla haa'ang'us, haa'ane pisvallays sik'ı helecen![+]

#### 4


İşboşet gek'ana

1Şaulne dixek'le İşboşetık'le, Avner Xevron eyhene şaharee gik'uva ats'axhxhamee, mang'us zeze ooxha. İzrailin milletıd man g'ayxhı qəyq'ən giyğal. 2Şaulne dixeqa İşboşetıqa q'öyre cune destebışda xərna ıxha. Manbı Benyaminaaşinbı vooxhene Beerotğançene Rimmonun dixbı vuxha. Manbışde sang'un do Baana, mansang'unud Rexav ıxha. Beerot vucub Benyaminaaşinacab vuxha. 3Beerotbı Gittayimeeqa heepxı qabı vuxha, g'iyniyne yiğılqameeyib[*] manbı maa'ab menne cigaynbı xhinne aaxva.

4(Şaulne dixeqa Yonatanıqa q'öyudsana g'el k'aana Mefiboşet donana dix ıxha. İzre'elyğançe Şaulıy Yonatan gyapt'ıva xabar qabımee, mang'uqa xholle sen ıxha. Mane k'ıning'uqa ileekang'vee mana mançe alyart'u, zaara heexvava, gade xılençe g'a'araççe mang'un g'elybı hayq'var.)[+]

5İşboşetee yı'q'ı'hna manzil haa'amee, Beerotğançene Rimmonun dixbı Rexaviy Baana yəqqı'l gyabak'va. Manbı pırane gahıl qabı mang'une xaasqa hiviyxhar. 6-7İşboşet cune gozee tyulee g'alirxhu eyxhe. Rexaviy cuna çoc Baana suk alyabat'anbı xhinne xaaqa ikkeepç'ı, mang'une vuxneeqa xincal hi'yxə. Qiyğab vuk'ul g'ats'pk'ın, vucub alyapt'ı, mançe heebaxanbı. Xəmvolle manbı Arava eyhene qadaalyne yəqqı'le k'ena avayk'ananbı. 8İşboşetna vuk'ul manbışe Xevroneeqa Davudne k'anyaqa abı, paççahık'le eyhen:

– İna Şaulne yiğne duşmanna dixena İşboşetna vuk'ul vob. Mane Şaulısniy ğu gik'as ıkkan. G'iyna Rəbbee, yişde xərıng'ul – paççahıl-alla Şaulukeyiy cune nasılıke in hı'ı, qəl qığavhu.

9-11Davudee Beerotğançene Rimmonne dixbışis Rexavısiy cune çocus Baanays inəxdın alidghıniy qele:

– Zı Tsiklageenang'a culygena ixheene zas yugna xabar ana insanniy arı: «Şaul qik'unava». Zı mançil-allar mana aqqı gik'as alikkı. Mang'vee zas abıyne xabarın mukaafat mang'us man ıxha. Həşde karaı'dəən insanar qopkune insanne xaaqa ikkeepç'ı, mana cune tyulee gik'uyng'a, şosqa nəxüdiy qöö, zı mang'una eb ç'iyel g'alepçı, manbı ç'iyene aq'val gidyapt'ı g'alyaa'aye? Zı gırgınçike g'attixhan ha'ane Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen məxdın kar ixhes deş![+]

12Davudee cune insanaaşilqa əmr haa'a, manbışeb manbı avqu gyabat'anbı. Qiyğad manbışin g'elybıyiy xıleppı gyatxı, Xevroneene xhyan səəne cigayne k'ane k'eyxə. İşboşetna vuk'ulyub alyapt'ı, Xevroneene Avnerne nyuq'vneeqa k'evxhu.

#### 5


Davuduke bıkırne İzrailyna paççah eyxhe

1İzrailin gırgın nasılbı Xevronqa Davudne k'anyaqa abı inəxüd eyhe:

– Şi vaka sa milletınbı, sa ebanbı vob. 2Şenke yişda paççah Şaulnang'a, ğucabniy İzrailybı dəv'eeqa vukku qavaylenbı. Rəbbee vak'leniy uvhu, ğu Cune milletıs çobaniyvalla haa'as, şi vuk'lek vukkeekana ixhes[+].

3İzrailin gırgın ağsaqqalar Xevronqa paççah Davudne k'anyaqa abayle. Paççahee maa'ad Rəbbine ögil manbışika cuvab g'ats'ayk'van. Ağsaqqalaaşe Davud İzrailyna paççah ixhecenva mang'ulqa q'ış qadağva.

4Davud paççah eyxheng'a mang'uqa xhebts'al (30) senniy vod. Mang'vee İzrailis yoq'ts'al (40) senna paççahiyvalla haa'a. 5Davudee, Xevronee Yahudays yighılle sennayiy yixhıble vazna paççahiyvalla haa'a. İyerusalimeençeb mang'vee bıkırne İzrailisiy Yahudays xhebts'ale xhebılle (33) senna paççahiyvalla hav'u[+].


Davudee İyerusalim avqaaqqa

6Paççahiy cun insanar İyerusalimqa hapk'ın, maane avaalacab vooxhene Yevusbışilqa k'yoohar. Yevusbışe Davuduk'le eyhen:

– Vasse inyaqa ikkeç'es əxəs deş. Ğu inyaqa areene yişde bı'rq'ı'nbışisser, k'aanbışisser ğu inençe g'e'eşşes əxəsda.

Manbışisqa məxüd qöö ıxha, Davudusse mane şahareeqa ikkeç'es əxəs deş. 7Davudee maana Sion eyhena g'ala avqaaqqana. Həşde mançik'le «Davudna Şaharva» eyhe. 8Davudee mane yiğıl eyhen:

– Vuşuyiy Yevusbışilqava arı, hasre xhyan qööne tuneleençe ılğeç'u qoracen. Məxüb şu Davud g'ımece eyxhene «bı'rq'ı'nbışileyiy k'aanbışile» ğameepxhes.

Həşde dişe eyhe: «Bı'rq'ı'nayiy k'aana xaaqa ikkeepç'es deş».

9Davud mane g'aleecar axva, mançil-allad mane g'alayk'le Davudna Şaharva eyhe. Mang'vee g'alayn hiqiy-alladın cigad Millo eyhene tepaysqamee adın cigad ali'ı qa'an. 10Xəəna G'oşunbışda Rəbb Davuduka ıxhal-alla, mang'una guc yiğ-yiğıle hexxooxhe vuxha.

11Sur eyhene şaharne paççahee Xiramee, Davudne k'anyaqa cun insanar, sidırne yiven os, osanayiy g'ayeyna iş haa'as vəəxən insanar g'uxoole. Manbışe Davudus saray alya'a. 12Manke Davuduk'le ats'axhxhen, Rəbbee vuc İzrailyna paççah hı'ı, cuna paççahiyvallab axtı qav'u.


Davudun mansa dixbı

13Davud Xevronğançe İyerusalimqa qarıyle qiyğa, mang'vee cus mançe mebın xhunaşşeriy həmbal zəiyfabı haa'a. Manbışeb Davudus dixbıyiy yişbı vuxooxa. 14Mang'us İyerusalim vuxhayne dixbışin dobı inbı vod: Şammua, Şovav, Natan, Sıleyman, 15İvxar, Elişua, Nefeg, Yafia, 16Elişama, Elyada, Elifelet.


Davud Filiştinaaşile ğamexhe

17Filiştinaaşik'le g'iyxhen, Davud İzrailyna paççah ha'asva mang'ulqa q'ış qadğu. Manke manbışin gırgınbı Davud t'abal ha'asva avayk'an. Davuduk'le man ats'axhxhamee, yı'q'əlqa g'aleeqa siyk'al. 18Filiştinarıb Refaimne q'adaalilqa qabı, maa'ab aaxva[+]. 19Davudee Rəbbike qiyghanan:

– Zı Filiştinaaşika səyxene? Ğu manbı yizde xılyaqa qevlesınbıne?

Rəbbee Davuduk'le eyhen:

– Ho'o, hoora səyxe, zı manbı yiğne xılyaqa qıdevu g'alepçes deş.

20Davud Ba'al-Peratsimeeqa arı, Filiştinar gyapxı-gyapt'ı, eyhen:

– Selin çine ögeedın kar haq'var hiyxvər ha'an xhinne, Rəbbeeyib yizde ögilin duşmanar oot'al-ooxal hav'u.

Mançil-allad mane cigayn do Ba'al-Peratsim (ot'al-oxal ha'ana iyesiy) giyxhe. 21Filiştinar heepxı əlyhəəmee, con byutbı maa'adcad g'alya'a. Davudeeyiy cune insanaaşed man byutbı sı'ı, qıkkekkanbı.

22Filiştinar meeb Refaimne q'adaalilqa abı, maa'ad çadırbı giyxə. 23Mançinemee Davudee Rəbbike qiyghan, Rəbbeeyid Davuduk'le eyhen:

– Ts'erriykecar manbışde ögilqa qığmeç'e. Yı'q'əle apk'ın, totan yivarnane surale manbışilqa k'yoohre. 24Totane yivaaşine q'ombışile g'elybışin sesbı qöö gidğılmee, ğu zaara ı'ğı'ykre. Filiştinaaşde g'oşunukun ha'asva, mane gahıl Rəbb yiğne ögil əlyhəəs.

25Davudee gırgın, Rəbbee cuk'le uvhiyn xhinne ha'a. Mang'vee Gevayeençe Gezereeqa hivxharasdee cigeeqamee Filiştinar gyabat'a ıxha.

#### 6


Davudee Rəbbina q'utye İyerusalimeeqa savaak'al haa'a

1Davudee İzrailyğançe meer yugna, siyxənə xhebts'al aazır (30 000) insan g'əyxı', saa'a. 2Davud, Yahudeene Ba'ala eyhene şahareençe Allahna q'utye[*] qavaalesva, cune insanaaşika sacige maqa ayk'an. Mana q'utye Rəbbine doyul vuxha. Mane q'utyel oo keruvar[*] ıxha. Xəəne G'oşunbışde Rəbbina taxt mane keruvaaşil oo vuxha. 3Allahna q'utye ts'enne daşk'eeqa alivxhu, Avinadavne tepalyne xaançe qığaahana. Daşk'ad Avinadavne dixbışe Uzzayeeyiy Axioyee he'ekka ıxha[+]. 4Manbışe Allahna q'utye daşk'eeqa gyuvxhu qığaaha. Q'utyeyne ögilir Axio ayk'an. 5Davudur, gırgın İzrailin milletıd gıranne osake hı'iyn t'ampırbı, lirabı, dafbı, medın aalyatbı əlixı', Rəbbine ögil şadba mık'ar hı'ı.

6Naxonne attayle ı'lğəəmee, yatsbı qaçayxaranbı. Uzzeeyib xıl hotku, g'ı'moxhacenva Allahna q'utye avqaaqqa. 7Rəbbina Uzzalqa qəl avqaaqqa, mang'vee hı'rmat deşvaala hav'uva mana maacar ı'xı' gek'ana. Uzza Allahne q'utyeyne k'ane qek'a.

8Davudus, Rəbbee Uzza gik'uva qəl vooxhe. Mane cigayn do g'iyniyne yiğılid[*] Perets-Uzza (Uzzayn qik'uy) vod.

9Mane yiğıl Davud Rəbbile qərq'ı'n, eyhen:

– Zasqa Rəbbina q'utye nəxüb ables vooxheye?

10Davudus Rəbbina q'utye cusqa, Davudne Şahareeqa quvkees vukkiykan deş. Mang'vee mana Gatğançene Oved-Edomne xaaqa quvkees ulyookka. 11Rəbbina q'utye xheyible vazna Oved-Edomne xaa aaxva. Rəbbee Oved-Edomusub, mang'une xizanısıb yugna barakat hoole.

12Paççah Davudulqa «Rəbbee Oved-Edomne xizanıb, mang'une gırgıne karasıb Allahne q'utyel-alla barakat huvuva» hixhar ha'a. Manke Davud Oved-Edomne xaaqa hark'ın, mançe Allahna q'utye cun do huvuyne Davudne şahareeqa şadba qavayle. 13Rəbbina q'utye haaqqanbışe yixhnəqqees g'el qittumee, Davudee sa yats'iy tavulyna q'ıka gyook'a. 14Davudee katanıken ileylığ[*] ali'ı, Rəbbine ögil vəəxəxüb g'oyk'al-ulyoyk'al mık' haa'a. 15Davuduka sacigee gırgıne İzrailyne milletın şadvalin ts'irbı ha'a-ha'a, şeypur ı'lyviyxə Rəbbina q'utye quvkeeka vuxha.

16Rəbbina q'utye Davudne Şahareeqa quvkekkamee, Şaulna yiş Mikal g'uleençe ileeka yixha. Məng'ı'k'le paççah Davudee Rəbbine ögil g'oyk'al-ulyoyk'al mık' haa'a g'avcumee, məng'ee mana k'ap'ik'ıle avqa qa'a[+].

17Rəbbina q'utye qabı, Davudee mançinemee güvxüyne çadırene ab, çisva qav'uyne cigeeqa giviyxhe. Davudee Rəbbine ögil gyoxhxhan ha'aniy medın q'urbanbı allya'a. 18Davudee q'urbanbı alli'iyle qiyğa, milletıs, Xəəne G'oşunbışde Rəbbine doyule xayir-düə hoole. 19Qiyğa mang'vee İzrailyne milletne adameeşisıb, yadaaşisıb gırgıng'uscab sa gıney, sık'ınin çuru, sa ts'ets'ib qooqqune t'ımılena hoole. Mançeb gırgınbı xaybışeeqa siviyk'al.

20Davud cune xaabınbışis xayir-düə hevlesva xaaqa sak'ımee, Şaulna yiş Mikal mang'une ögilqa qığeyç'u, eyhen:

– İzrailyne paççahee g'iyna vuceecar-vuc nəxür haguna! Mana cune insanaaşineyiy cune g'ulluxçiy içeeşine ögil bəç'ər xhinne ts'ele qıxha.

21Davudee Mikalık'le eyhen:

– Zı man Rəbbine ögil hı'ı. Mang'vee zı yiğne dekkıneyiy mang'une bıkırne nasılene cigee g'əyxı', Cune milletıs, İzrailybışis, xərna hı'ı. Zı inçile qiyğar Rəbbine ögil şadxhesda[+]. 22Zı yizde ulene ögil sık'ırar uleke g'a'ayxhasda. Ğu eyhene g'ulluxçiy içeeşemee zı axtı qa'as.

23Şaulne yişşeqa, Mikalıqa, qiyk'asde yiğılqamee uşax eyxhe deş.

#### 7


Allahee Davudus cuvab hele

1Paççah cune sarayeeqa sarımee, Rəbbee mang'us cune hiqiy-allane duşmanaaşike macal hele. 2Mane gahıl paççahee Natan donane peyğambarık'le eyhen:

– İlekke, zı sidırne gıranne yiveke ali'ıyne sarayee axva, Allahna q'utyemee çadıree[*] vob[+].

3Natanee paççahık'le eyhen:

– Rəbb vaka vor, hoora yiğne yik'eedın he'e.

4Mane xəmde Rəbbee Natanık'le inəxdun cuvab eyhe:

5– Hark'ın yizde nukarık'le Davuduk'le eyhe, Rəbbee inıd eyhe: «Ğune, Zı axvasın, Zasın xav alya'as? 6İzrailybı Misirğançe qığav'uyne yiğıle, g'iyniyne yiğılqamee Zı nenecar xaa axu deş. Zı nyaqa ark'ınee, Yizde Çadıree axu. 7Zı gırgıne gahbışilycar İzrailyne milletıka sacigee ı'ğiykır. Zı mısacad İzrailyne milletna haa'ane ç'ak'ınbışik'le uvhu deş: „Zas sidrıke xav ale'e“».

8Həşde Yizde nukarık'le Davuduk'le eyhe, Xəəne G'oşunbışde Rəbbee inıd eyhe: «Zı ğu vəq'əbı uxhiyxhanne cigabışeençe qarı, vake İzrailis xərna hı'ı[+]. 9Ğu hark'ınne gırgıne cigabışee, Zı vaka ıxha. Yiğne ögilin duşmanar oot'al-ooxal hav'u. Həşded yiğın do menne qıvaats'ıyne insanaaşin do xhinne qıvaats'a'asın[+]. 10-11G'iyniyke şaqa cone cigabışee gyuv'recenva, şavaacabıb manbı mançe ı'ğviykar hımaa'acenva, Zı yizde milletne İzrailynemee sa ciga qa'as. Zı haakimar milletın ç'ak'ınbı xhinne gyuvxhuyng'a, qəlnane insanaaşe manbı hooç'an-g'ooç'ananbıniy. Həşde məxdın kar ixhes deş: Zı vas duşmanaaşine xılençe rəhətiyvalla hevles.

Vake g'abıynbı paççahar vuxhesva, Rəbbee vak'le g'ayxha'a[+]. 12Yiğna ı'mı'r ç'əvuvxhamee, ğunar yiğne dekkaaşisqa ark'ınmee, yiğne cigeeqana yiğna dix ha'as. Zı mang'una paççahiyvalla it'umba haa'as. 13Mang'vee Yizde doyulyun xav alya'as. Zınab mang'una paççahiyvalla gırgıne gahbışis it'umaa'asda. 14Zı mang'unemee Dek ixhes, manar Yizdemee dix ixhes. Mang'vee bınah hav'umee, Zı mang'us, insanaaşe cone uşaxaaşis cazaa hoolena xhinnena, cazaa hevles. 15Zı mang'uke Yizda badal dyooxhena yugvalla, Şauluke g'avşuna xhinne, g'avşes deş. 16Zı məxüd ha'as yiğna nasılıb, yiğna paççahiyvallab gırgıne gahbışis vuxhes. Yiğna paççahiyvalina taxtıb gırgıne gahbışiscab vake g'abıynbışisne vuxhes»[+].

17Natanee gırgın Allahee haguyn Davudus yuşan ha'an.


Davudna düə

18Paççah Davud Allahne çadıreeqa ikkeç'u, Rəbbine ögil gyu'ur eyhen:

– Ay Xudaavanda Rəbb, zı vuşune vor, yizda nasılıb şavnane vob, Ğu zı inimee axtı qı'ı? 19Ya Xudaavanda Rəbb, Yiğne ulesqa manıd k'ılda qadı, Ğu zake g'abıynbışde vuk'lelqa qalesınıd uvhu. Xudaavanda Rəbb, inıd insanaaşinemee ı'brat ixhes.

20Davudusse medın Vak'le hucoo eyhes əxəyee? Ya Xudaavanda Rəbb, Vak'lecar zı, Yiğna g'ul, ats'ana! 21Ğu in gırgın ç'ak'ın işbı, Yiğne cuvabnemee, Vas ıkkanəxüd zak'le hagvasdemee hı'ı.

22Ğu nimeecar Xərrayiy, ya Xudaavanda Rəbb! Şak'le yişde k'ırıbışika g'ayxhı, Vak akarana sacar deşda, Vale ğayrı Allahır deşda. 23Yiğın İzrail millet xhinnen, ç'iyene aq'val, medın millet vodunne? Ğu manbı Misirğançe qığavhu, gattivxhan hav'u. Yiğın do ats'axhxhecenva Ğu manbışde ögil ç'ak'ın əlaamatbı hagu, ç'ak'ın işbı g'acu. Manbışike Vas millet ha'asva, Ğu manbışde ögilin milletbıyiy manbışin allahbı g'e'epşi. 24Gırgıne gahbışis Ğu İzrailike Vasın millet hı'ı, Ğunar, Rəbb, manbışda Allah ıxha.

25Həşdiyle, Ya Rəbb Allah, zasiy zake g'abıynbışis huvuyn cuvab həməxüd he'e, gırgıne gahbışis axvecen. Gırgınıd hasre Ğu eyhəxüd ixhecen. 26Hasre insanaaşe «Xəəna G'oşunbışda Rəbb İzrailyna Allah vorva» uvhu, Yiğın do gırgıne gahbışis axtı qe'ecen! Yiğne g'uluna, Davudna nasılıb Yiğne ögil havaasre it'umba ulyoozrecen.

27Xəəna G'oşunbışda Rəbb, İzrailyna Allah, Ğu man zak'le hagu, uvhiyn: «Yiğna nasıl it'umba vuxhes». Mançil-alla zı yik' hı'ı Vas məxübna düə hav'u. 28Ya Xudaavanda Rəbb, Ğu Allah vorna, Yiğın cuvabıd qotkuyn vod. Ğu həşde Yiğne g'ulus ina yugna xabar huvu. 29Gırgıne gahbışil Yiğne ögil vuxhecenva, Yiğne g'ulune nasılıs xayir-düə huvuy Vasqa yugda qalecen. Ya Xudaavanda Rəbb, Ğu məxdın cuvabniy huvu. Yizde nasılen Yiğne xayir-düəyka gırgıne gahbışisda xayir-düə alept'ecen!

#### 8


Davud İzrailyne duşmanaaşile ğamexhena

1Mançile qiyğa Davud Filiştinaaşile ğamxha, manbı cus vukkanəxüb vuk'lek vukkeeka. Manbışde xılençe Meteg-Ammahıb g'ooşena.

2Qiyğa Davud Moavbışiler ğamexhena. Mang'vee manbı ç'iyelqa g'alyapk'as alivku, baağıka ulyoopku, manbı xhebne desteeqa bit'al ha'a. Xhebne desteyna q'öble deste mang'vee gyabat'anbı. Sa destemee mang'vee g'ookana. Moavbı Davudus nukarar vooxhe, mang'us nalok'bı qele giviyğal.

3Tsovayna paççah eyxhena Rexovna dix Hadadezer, Fərat eyhene damayne hiqiy-alladın ciga meed cune xılyaqa alğahasva arayle. Maa'ar Davud mang'ule ğamexhena[+]. 4Davudee Hadadezerna aazıriy yighıd vəş (1 700) balkanılyna, g'ad aazırır (20 000) hoyhar arına esker aqqaqqa. Mang'une balkanaaşina vəş Davudee cus avqu, axuyne daşk'ayk qı'iyne balkanaaşinıd g'elin damarbı gyatxas ilekka.

5Damask vooxhen Arambı Tsovayne paççahıs Hadadezerıs kumagıs abımee, Davudee manbışda g'ayeq'vəd aazır (22 000) insan gek'a. 6Davudee Damask vooxhene Arambışde ölkee cun g'oşunbı ulyozar ha'a. Mang'vee manbışike nukarar haa'a, manbışe Davudus nalok'bı qele giviyğal. Davud nyaqa hark'ıneeyir, Rəbbee mana ğama'ananiy.

7Mang'vee Hadadezerıne insanaaşin k'ınəəğəken g'alxanbı alyaat'u, İyerusalimqa qadayle. 8Paççah Davudee, Hadadezerne Betaxiy Berotay donane şaharbışeençe geed yez adayle.

9Xamatne paççahık'le Toik'le Davud Hadadezerne gırgıne g'oşunulecar ğamxhava g'iyxhe. 10Hadadezeree hammaşee Toika dəv'ə haa'a vuxha. Hadadezerıle ğamxhava Davud nəxüriyva qiyghanas, sayir mana tabrik ha'asva paççah Toiyee dix Yoram mang'une k'anyaqa g'ıxele. Yoramee Davudus k'ınəəğəyn, nuk'rayn, yezan karbı adayle.

11Paççah Davudee in cus adıyn k'ınəəğəyken, nuk'rayken, yezaken, vucee menne milletbışike g'ayşuyn karbı Rəbbis g'iysar. 12Mang'vee Edombışike, Moavbışike, Ammonbışike, Filiştinaaşike, Amalekbışike g'ayşuyn karbı Rəbbis g'iysar. Davudee Tsovayne paççahısse Rexovna dix eyxhene Hadadezerıssed g'ayşuyn karbıd Rəbbis g'iysar.

13Davudee Q'evane q'aadalil Edombışda yits'ımoled aazır (18 000) insan oot'al-ooxal hı'ı siyk'almee, mana gırgıng'uk'le ats'axhxhena. 14Edomne gırgıne suralqa mang'vee cun g'oşunbı ulyoozar hı'iyle qiyğa, Edombı mang'un g'ular vooxhe. Davud nyaqa hark'ıneeyir Rəbbee mana ğama'ananiy[+].


Davudee gyuvxhiyn ç'ak'ınbı

15[•]Davud İzrailynacar paççah eyxhe. Mang'vee millet qotkuda vuk'lek ıkkekka, gırgıngunemeeyir mana qorkura ıxha. 16Tseruya donane zəiyfayna dix Yoav g'oşunna xərna ıxha. Axiludna dix Yehoşafat taarix oyk'anna ıxha[+]. 17Axituvna dix Tsadokiy Evyatarna dix Aximelek kaahinar vuxha. Seraya mirza ıxha[+]. 18Yehoyadayna dix Benaya Keretbışdayiy Peletbışda[*] xərna ıxha. Davudun dixbı kaahinar vuxha[+].

#### 9


Davudee Mefiboşetıs yugvalla haa'a

1Davudee eyhen:

– Şaulne nasılena üç'ürra axuna vornane? Yonatannemee, zı mang'us yugvalla haa'as[+].

2Şaulne nasılıs g'ulluxçiyvalla haa'ana Tsiva donana sa insan ıxha. Mana Davudne k'anyaqa qoyt'al, paççahee mang'uke qiyghanan:

– Tsiva ğune vor?

Mang'vee eyhen:

– Ho'o, yizda xərna, zı vorna[+].

3Paççahee eyhen:

– Şaulne nasıleençe saxheyir üç'ürna insan vornane, zı mang'us Allahne yəqqee yugvalla haa'ayiy?

Tsivee paççahıs alidghıniy qele:

– Ho'o, Yonatanıqa q'öyudsana g'el k'aana dix vor[+].

4Paççahee mang'uk'le eyhen:

– Həşde mana nyaane vor?

Tsivee paççahık'le eyhen:

– Mana həşde Lo-Devar eyhene şaharee, Ammielyne dixene Makirne xaa vorna[+].

5Paççah Davudee insan g'axuvu, Lo-Devarğançe Makirne xaançe Mefiboşet cusqa ayra'a.

6Şaulna neva, Yonatanna dix eyxhena Mefiboşet Davudne k'anyaqa arı, mang'us hı'rmat gyuvxhu, k'yoyzarna. Davudee ona'an:

– Mefiboşet!

Mang'vee «Zı, yiğna nukar, inyaa vorva» alidghıniy qele[+]. 7Davudee mang'uk'le eyhen:

– Qı'məyq'ən, yiğne dekkıne Yonatannemee, zı vas yugvalla hidyav'u g'alerçes deş. Yiğne q'əsde dekkın Şaulun gırgın cigabı zı vas sak'al ha'as. Ğu gırgıne gahbışil yizde sufranıle otxhuniy oxhanas.

8Mefiboşet Davudus k'yorzul, eyhen:

– Nya'a, zı, yiğna g'ul, vuşune eyxhe? Ğu, zına xhineene qivk'une xvaana haa'a?

9Paççahee Şaulna g'ulluxçiy Tsiva qort'ul, eyhen:

– Şaulıniy mang'une nasılen gırgın kar, yiğne xərıng'une nevaysqa quvu. 10Yiğne xərıng'une nevayn cigabı ğunayiy yiğne dixbışeyiy yiğne nukaraaşe mang'unemee ezu-qiyşalas. Şagavıd mang'usqa qeles, mang'uqa oxhanasın kar ixhecenva. Vuşde xərıng'une nevee, Mefiboşetee, gırgıne gahbışil yizde sufranıle kar oxhanas.

(Tsivayqa yitsıxhvayre (15) dixıy g'ayrer (20) nukar vor.)[+] 11Tsivee paççahık'le eyhen:

– Yizda xərna, paççah, ğu uvhiyn gırgın zı, yiğne g'ulee, ha'asın.

Mefiboşetee, paççahne dixbışde sang'vee xhinne, Davudne sufranıle otxhuniy oyxhan ıxha.

12Mefiboşetıqa sa k'ınna Mika donana dix ıxha. Tsivayne xaabın gırgınbı Mefiboşetın nukarar vuxha. 13Mefiboşetee paççahne sufranıle kar otxhan ıxhayke, mana mançile qiyğa İyerusalimee axva. Mang'un q'öyudsana g'el k'aada ıxha.

#### 10


Davud Ammonbışileyiy Arambışile ğamexhe

1Sabara gahıle Ammonbışda paççah qek'a. Mang'une cigee paççah mang'una dix Xanun eyxhe[+].

2Davudee eyhen:

– Dekkee zas badal dyooxhena yugvalla hav'uva, zınab mang'une dixes Xanunus yugvalla haa'as.

Davudee cun insanar Naxaşne dixene Xanunne k'anyaqa, dekkıs baş-sağlığıyvalla hevles g'uxoole. Davudun insanar Ammonne ölkeeqa qabı hipxhırmee, 3Ammonbışde ç'ak'ınbışe cone xərıng'uk'le Xanunuk'le eyhen:

– Vak'le həməxüdmede ats'a, Davudee baş-sağlığıyvalla hevles insanar yiğne dekkıs hı'rmatnemeene g'uxoole? Davudee yiğne k'anyaqa insanar şahar uleke alğaahas, mana vaats'a vuxha, qiyğab hı'ğəəkar haa'as g'axuvu!

4Xanunee Davudun insanar avqu, manbışin saqqalbı suralqamee, tanalqa ali'iyn karbıd avğançe giviy'arne cigeeqamee gyatxas ilekka. Qiyğab mang'vee manbı cone xaybışeeqa yəqqı'l haa'a. 5Man kar Davudus yuşan hı'ımee, manbı naşvalin habat'ava, Davudee manbışde ögilqa insanar g'uxoole. Paççahee eyhen:

– Saqqalbı aleelesmee Yerixoyee aaxve, qiyğa savk'le.

6Ammonbışik'le co Davudne ulele gyapk'ı g'ooce. Manke manbışe Bet-Rexoveeneyiy Tsova eyhene cigeene Arambışike cos g'ad aazır (20 000) hoyharna esker pılıke kumagıs qot'alecenva insanar g'uxoole. Manbışe Maaka eyhene cigayna paççah aazırne (1 000) insanıka, sayir Tov eyhene cigeençe yits'ıq'vəd aazır (12 000) insan qoyt'al[+].

7Davuduk'le man ats'axhxhamee, Yoavıka gırgın yugba sıç'ookan cehilyarnana g'oşun mang'ul ooqa g'uxoole. 8Ammonbı qığeepç'ı, şaharne akkabışde ögil saç'uvkasınbı xhinne giviyk'an. Tsovayniy Rexovın Arambı, Tov eyhene cigayneyiy Maaka eyhene cigayne insanaaşika qığeepç'ı, g'ab curayba ulyoozar.

9Yoavık'le cune g'oşunne ögileyiy yı'q'əle duşmanar gipk'ın g'avcumee, mang'vee İzrailyne gırgıne g'oşunuke yugun g'əvxüyn cehilyar curav'u, Arambışde ögilqa giviyk'an. 10Avxuyne insanaaşilqar cuna çoc Avişay xərna gixhxhı, manbı Ammonbışde ögil giviyk'an. 11Yoavee Avişayık'le eyhen:

– Arambı zale gucuka vuxheene, ğu zas kumagıs ayre. De'eş, Ammonbı vale gucuka vuxheene, zı vas kumagıs ayres. 12Yik'eka ixhe. Qora, yişde milletnemee, yişde Allahne şaharbışdemee, yişda adamiyvalla haagvas. Hasre Rəbbeyid Cusqa neniy yugda qöö, man he'ecen[+].

13Yoaviy mang'una g'oşun Arambışika sıç'ookka gibğılmee, Arambı Yoavne ögile heebaxanbı. 14Ammonbışik'le Arambı heebaxa g'avcumee, coyub Avişayne ögile heepxı, şahareeqa ikkeebaç'e. Ammonbışikan saç'uvkiy ç'əvxhamee, Yoav İyerusalimqa siyk'al.

15Arambışik'le co İzrailybışile avub aaxva g'avcumee, manbı sacigeeqa savayle. 16Manbışde paççahee, Hadadezeree, insan g'axuvu, Fərat eyhene damayne şene aq'valin Arambı dəv'eeqa qığaa'a. Manbıb Hadadezerne g'oşunne xərıng'uka, Şovakıka, sacigee Xelam eyhene şahareeqa abayle.

17Mançina xabar Davudus abımee, mang'vee gırgın İzrailybı sav'u, İordanne damayle ılğeç'u, Xelameeqa arayle. Arambı Davudne ögil saç'uvkasva giviyk'an. 18Arambı İzrailybışde ögile heebaxanbı. Davudee Arambışda yighıd vəş (700) dəv'əyn daşk'a he'ekkana, yoq'ts'al aazırır (40 000) balkanıl alixı arına esker gek'a. Manbışda g'oşunna xərna Şovakır, Davudee ı'xı' maacar gek'ana. 19Hadadezerne xılek avubne paççahaaşik'le con gırgınbı İzrailybışis avub avxu g'avcumee, manbışe İzrailybışikana dəv'ə ç'əv hav'u, manbışis nukarar vooxhe. Mançile qiyğa Arambı qəvəyq'ənanbı Ammonbışis kumagbı ha'as.

#### 11


Davudıy Bat-Şeva

1Yuxhxhan qadımee, paççahar dəv'əys qığeebaç'ene gahıl, Davudee Yoav cune insanaaşikayiy gırgıne İzrailyne g'oşunuka dəv'eeqa yəqqı'l ha'a. Manbışe Ammonbışikın hı'ı, manbışda paytaxt Rabba hıqiy-allançe avqaaqqa. Davud vucmee İyerusalimcar axva.

2Sa yiğıl exheeqana, Davud tyuleençe suğotsu, cune paççahaaşine sarayne daxalqa ılqeç'u maa'ar iykar giyğal. Mana daxayle ilyakkımee, mang'uk'le sa zəiyfa əyeexər g'eece. Mana zəiyfa geer uftanna yixha. 3Zəiyfayne hək'ee qiyghanasva Davudee insan g'ıxele. G'axuvuyne insanee eyhen:

– Mana zəiyfa Q'etbışda eyxhene Uriyna xhunaşşe, Eliamnar yiş Bat-Şeva vor[+].

4Davudee insanar g'axuvu mana cusqa ayree'e. Mana zəiyfa Davudusqa arımee, məng'ı'n yadaaşik eyxhenbı manke ç'əveetxha ıxha. Davud məng'ı'ka g'ılexhana. Mançile qiyğa zəiyfa cene xaaqa siyk'al. 5Zəiyfa vuxhne eexva. Məng'ee Davudusqa insan g'ıxele «Zı vuxhne vorva» eyhes. 6Davudee Yoavne k'anyaqa insan g'axuvu eyhen:

– Q'etbışda eyxhena Uriy yizde k'anyaqa g'axıle.

Yoavee Uriy Davudne k'anyaqa g'ıxele. 7Uriy Davudne k'anyaqa arımee, Davudee mang'uke Yoaviy g'oşun nəxübne, dəv'ə nəxübne əlyhəəva qiyghan. 8Qiyğa Davudee Uriyk'le eyhen:

– Xaaqa hoora, sık'ırra g'alixhe.

Uriy paççahne sarayeençe qığeç'umee, paççahee yı'q'əle mang'us pay g'uxoole. 9Uriymee xaaqa ayk'an deş. Mana paççahne manesa nukaraaşika sacigee sarayne akkayne ghalee g'ılexha. 10Davuduk'le «Uriy xaaqa ark'ın deşva» uvhumee, mang'vee Uriyke qiyghanan:

– Nya'a, ğu yəqqı'le dişde qarı? Nya'a xaaqa idyark'ın?

11Uriyee Davuduk'le eyhen:

– Allahıka mugavilenana q'utye[*], İzrailybı, Yahuder çadırbışee aaxvamee, yizda xərna eyxhena Yoaviy eskerar g'ab çolbışee aaxvamee, ho'ne zı xaaqa ark'ın otxhan-ulyoğa xhunaşşeyka g'alixhe? Valqaniy yiğne canılqan k'ın ixhen, zı məxdın kar mısacad ha'as deş.

12Davudee Uriyk'le eyhen:

– Ğu g'iynar inyaa axve, zı ğu g'iyqa yəqqı'l ha'asda.

Uriy mane yiğılir, qinne yiğılir İyerusalim axva. 13Davudee mana cusqa qort'ul yugda otxhun-ulyoğu'ı keçe xhinne qa'a. Uriy paççahısse exheeqana qığeç'e. Mana g'alixhasva meer cune ögilynecar cigeeqa, paççahne nukaraaşisqa ayk'an. Mana cune xaaqa meer ayk'an deş.

14Miç'eed qıxhamee, Davudee kağız otk'un, Yoavısqa hixhar he'ecenva Uriysqa qele. 15Kağızee inva otk'un eyxhe: «Uriy it'umba dəv'ə əəne cigeeqa yəqqı'l he'e. Mana ögil ulyozar he'e, qiyğa zaraba şu yı'q'əlqa ts'ıts'eepxhe, hasre mana ı'xı' gik'ecen».

16Yoavee şahar hiqiy-allançe avqumee, mang'uk'le şenbışin yugba aldaaxhvananbı nene surak vuxhay ats'anniy. Mançil-allar mang'vee Uriy mane suralqa salat' ha'a. 17Şaharın insanar Yoavıka səvxəsva, şaharıke g'aqa qığeebaç'e. Manke Davudne g'oşunun sabarabı habat'anbı, habat'anbışde yı'q'nee Q'etbışda eyxhena Uriyer ıxhana. 18Yoavee Davudne k'anyaqa dəv'ə nəxübiy ılğevç'uva xabar ana insan g'ıxele. 19Mang'vee xabar ana g'ıxelene insanıs xət qa'an:

– Ğu dəv'əyne hək'ee yuşan hı'ı ç'əvexhemee, 20paççahıs sayıb mançike qəl vuxha vake qiyghınee: «Nya'a şu səvxəsva şaharısqa manimee k'ane qeepxha? Nya'a şok'le ats'a dişdiy, manbışe cabırbışile vukbı ahas ıxhay? 21Şavaane Yerubbeşetna dix Avimelek gik'u? Nya'a, cabırıle dişdiy mang'ulqa sa zəiyfee yöxxəyna g'aye g'a'apçı, mana Tevetsee gik'u? Nya'a şu manimee cabırbışisqa k'ane qeepxha?» Manva paççahee vak'le uvheene, ğu mang'uk'le eyhe: «Yiğna nukar Q'etbışda eyxhena Uriyer qik'una».

22Xabar ana ı'qqəna insan yəqqı'lqa gexha. Mana qarı Davudusqa hirxhıl, Yoavee cuk'le uvhiyn gırgın mang'us yuşan ha'an. 23Xabar ana arıyne insanee Davuduk'le eyhen:

– Şen insanar şalqa k'yoptul, şaka saç'uvkasva şaharıke g'aqa qığeepç'ı. Şinab manbı şaharne akkabışisqamee yı'q'əlqa g'ee'epşiynbı. 24Vukbı ayhenbışee cabırbışile paççahne eskeraaşilqa vukbı gyoğu'u, paççahne eskeraaşike habat'anbıb vuxhaynbı. Yiğna nukar Q'etbışda eyxhena Uriyer maa'ar qik'una.

25Davudee xabar abıyng'uk'le eyhen:

– Yoavık'le eyhe: «Mançil-alla aq'va havaxan hıma'acen. Gılıncın ina-şena geer gik'u. Həşdiyle guc sacigeeqa sav'u, mane şaharılqa sayıb k'yoohre, mana hı'ğəəkar hee'e». Məxüd ğu Yoavıs yik'bı hele.

26Uriyne xhunaşşeyk'le Bat-Şevayk'le Uriy qik'uva g'ayxhımee, mang'us ak' avqaaqqa. 27Ak' ç'əvuvxhayle qiyğa, Davudee insan g'axuvu, Bat-Şeva cune xaaqa qiyelee'e. Məng'ı'ke cus xhunaşşe hee'e. Qiyğa məng'ee Davudus dix uxooxa. Davudee hav'una mana iş Rəbbine yik'eençe vooxhe deş.

#### 12


Natan peyğambaree Davuduk'le cuna bınah eyhe

1Rəbbee Natan peyğambar Davudne k'anyaqa g'ıxele. Natan mang'une k'anyaqa arı, inəxüd eyhe:

– Sa şaharee q'öyre insan vooxhe. Manbışda sa karnana manasar kar deşda eyxhe[+]. 2Karnane insanıqa geed çavra-vəq'ə eyxhe. 3Kar deşdang'uqamee alivşu xəp qaa'ane vughulyne bederıle ğayrı, vuççud eyxhe deş. Mang'vee mana beder cune uşaxaaşika sacigee xəp qaa'a vuxha. Mançin mang'une xılençe kar oyxhan ıxha, mang'une k'oleençed xhyan ulyoğa ıxha. G'alyuvxhasıb mana mang'ul oo g'ulyoxha vuxha. Mana mang'unemee yişşene cigee vuxha. 4Sayəqees karnane insanısqa menne cigabışeençe mihman arayle. Karnane insanıs cong'əə arıyne mihmannemee otxhuniy ha'asva cune çavra-vəq'əyke həyvan avqu givk'as qiviykkanna. Mang'vee hark'ın kar deşing'una beder avqu abı, cong'əə arıyne mihmanıs otxhuniy ha'a.

5Davudna mane insanılqa qəl avqu, Natanık'le eyhen:

– Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen, man hı'iyne insanıs qik'uyud avaak'a. 6Rəhı'm hidyav'u, məxbına iş g'avcuva, mang'vee mane bederıl-alla yoq'nəqees geed kar qeles.

7Natanee Davuduk'le eyhen:

– Mana insan ğu vorna! İzrailyne Allahee Rəbbee inəxüdud eyhe: «Zı ğu İzrailyna paççah xhinne g'əyxı', Zı ğu Şaulne xılençe g'attixhan hı'ı[+]. 8Zı vas yiğne xərıng'un xav huvu. Mang'un yadar Zı yiğne xhılibışeeqa quvu. Zı vas İzrailiniy Yahudayn milletbı huvu. Man vak'le k'ılda g'acuxhee, Zı vas mançile hexxanıd helesınniy. 9Nya'a ğu Rəbbine ulesqa pisba qööna iş hav'u? Nya'a ğu Mang'un cuvab g'eliqqa huvu? Q'etbışda eyxhene Uriyne xhunaşşeyke vas xhunaşşe hee'esva, ğu mana gılıncıqqa huvu. Ğu mana Ammonbışde xıleka gik'u. 10G'iyniyke şaqa yiğne xaake mısacad gılınc əq'əna qixhes deş. Ğu Yizın cuvab g'eliqqa huvu, Q'etbışda eyxhene Uriyne xhunaşşeyke vas xhunaşşe hey'ı». 11Rəbbee inəxüdud eyhe: «Zı vakın divan yiğne xaabınbışisqacad qaqqas alikkas. Zı yiğne ulene ögil, yiğın yadar alyapt'ı, vas delesne insanısqa qevles. Manar yiğne-yiğın, ulek'le g'ece-g'ece yiğne yadaaşika g'alixhas[+]. 12Ğu man kar dyugulenda hı'ı, Zımee man kar yiğene yı'q'ı'hne gahıl gırgıne İzrailybışde ulene ögil ha'as alikkas».

13Davudee Natanık'le eyhen:

– Zı Rəbbine ögil bınah hav'u.

Nataneeyid sak'ı, Davuduk'le eyhen:

– Rəbbee yiğna bınah havaakal hav'una, ğu qik'as deş[+]. 14Ğu məxdın kar hı'iyle qiyğa, Rəbbine duşmanaaşisser Mana k'ap'ik'ıle avqa qa'as əxə. Mançil-allar vake ıxhana dix qik'asda, axvas deş.


Davudna Bat-Şevaykena dix qek'a

15Mançile qiyğa Natan cune xaaqa siyk'al. Rəbbee, Davudna dix ık'iyk'ara'ana. Man uşax qik'uyne Uriyeyne xhunaşşeyken ıxha. 16Davudee uşaxnemee Allahıs düə haa'a. Mana sivacı xəmbı cune gozee q'ərane ç'iyel alğa'a[+]. 17Sarayn ağsaqqalar mana ç'iyele oza qa'asva qabı k'ane ulyoozar. Mana ozar qexhe deş, karıd oyxhan deş.

18Yighıd'esde yiğıl uşax qek'an. Davudun nukarar uşax qik'uva mang'uk'le eyhes qəvəyq'ənanbı. Manbışisqa məxüd qayle:

– Uşax üç'ürnang'a, şi mana ittunçil aqqeyir, mang'vee şal k'ırı alixhxhı deş. Həşde uşax qik'uva şi mang'uk'le nəxüdne eyhes? Sayid cuk sa kar ha'a.

19Davuduk'le cune nukaraaşe ğud-ğud haa'a g'avxhumee, uşax qik'uva ats'axhxhen. Mang'vee manbışike «Uşax qik'uynneva?» qiyghan. Manbışe «Ho'ova» eyhe.

20Man g'ayxhı, Davud ç'iyele oza qıxha, əyxı'r-səyxı'r vuk'lelqa zeytunun q'ışid qadğu, tanalinbıd badal hı'ı, Rəbbine xaaqa hark'ın, Mang'us kyoyzarna. Qiyğa mana mançe cune xaaqa sak'ı, cus otxhuniy heleva eyhe. Cus oxhanas hucooyiy huvu, mang'vee oyxhanan.

21Nukaraaşe mang'uke qiyghanan:

– Ğu in ha'an kar hucoone? Uşax üç'ürnang'a, ğu sivacı geşşu-gyaxvananiy, həşde uşax qik'umee, ğu oza qıxha kar otxhan girğıl?

22Davudee manbışis inəxdın alidghıniy qele:

– Uşax üç'ürnang'a, zı sivacı geşşu-gyaxvananiy. Zalygena ixhee, Rəbbis zı qiykkın, uşax gidek'avaniy eyhe[+]. 23Həşde uşax qik'uyn, zı nişisne siv aqqas? Nya'a mana zasse yı'q'əlqa sak'al ha'as əxəyee? Mana zasqa sak'alas deş, zı mang'usqa əlyhəəs.


Sıleyman yedike eyxhe

24Qiyğa Davudee xhunaşşeys Bat-Şevays yik'bı hele, ikkeç'u məng'ı'ka g'ılexha. Mana vuxhne ayxu dix uxooxa. Davudee mang'un do Sıleyman giyxhe. Rəbbis man uşax ıkkiykanan. 25Mang'vee maqa Natan peyğambar g'ıxele, mangv'eeyid uşaxın do Yedidiyah (Rəbbis ıkkanna) giyxhe.


Davudee Rabba avqaaqqa

26Yoavee Ammonbı vooxhene Rabba eyhene şaharılqa cuna g'oşun k'yoohar hav'u, maana paççahna g'ala avqaaqqa. 27Qiyğa Yoavee Davudne k'anyaqa ina xabar ana insanar g'uxoole:

– Şi Rabba eyhene şaharılqa k'yophur, manbışe xhyan havacen cigabı aqqı. 28Həşdiyle ğu avxuna g'oşun sav'u, arı mane şaharın hiqiy-alladın cigabı aqqe. Qiyğab vuc şahar alept'e. Deşxheene, zı mana şahar avqee, mançis yizın do heles.

29Davudeeyib avxuna g'oşun sav'u, Rabbeeqa arı, dəv'əyka mana avqaaqqana. 30Mang'vee manbışde paççahne vuk'lele tac alyaat'u, cune vuk'lelqa giyxhe. Man tac k'ınəəğəyke hı'ı ıxha, çina yı'q'vaalab sa talant[*] vuxha. Mançine hiqiy-allançed gıranın g'ayebıyiy gitk'ın. Davudee mane şahareençe geed gıranın kar qığa'a. 31Mane şahareedın millet mang'vee qığatxhu, ayxaaka, yivayne kılıngıkayiy yak'uka işbı gaces ilekka. Qiyğale xhinne manbışisqa karpıç ha'as ilekka ıxha. Davudee Ammonbışde gırgıne şaharbışik man hı'iyle qiyğa, qığeç'u cune g'oşunuka İyerusalimqa ayk'an.

#### 13


Amnoniy Tamar

1Qiyğa in ıxha. Davudne dixeqa Avşalomuqa Tamar donana micagna yiçu yixha. Davudne menne dixes Amnonus mana Tamar[*] yikkiykan. 2Amnonus cuna duvuxna yiçu Tamar manimee yikkiykan, mana mançike ık'iyk'arna. Mana adamiys hidyark'ınna içiy yixhayke, Amnonus məng'ı'k hucoomecad ha'as dağamda qöö ıxha.

3Amnonuqa Yonadav donana sa hambaz ıxha. Yonadav Davudne çocuna, Şimayna dix ıxha. Vucur geer bicna kar ıxha[+]. 4Yonadavee Amnonuk'le eyhen:

– Ay paççahna dix, nya'a ğu yiğ-yiğıle k'eçe? Ğu man zak'le eyhelan!

Amnonee mang'uk'le eyhen:

– Zas yizde çocuna Avşalomna yiçu Tamar yikkan.

5Yonadavee mang'uk'le eyhen:

– Tyuleeqa k'iç'u, ğucar ğu ık'arna xhinne hagve. Dek ğu g'acesva vasqa arımee, mang'uk'le eyhe: «Hucoona ixhes, yiçeyk'le Tamarık'le eyhe arı zas kar oxhan he'ecen. Yizde ulene ögil zas otxhuniy he'ecen, zak'ler mana g'ayces, məng'ı'ne xılençe kar oxhanas».

6Amnon tyuleeqa k'iç'u, vuceecar vuc ı'kar hag'va. Paççah mana g'acesva arımee, mang'vee paççahık'le eyhen:

– Hucoona ixhes, yizda yiçu Tamar ayrecen, yizde ulene ögil zas q'öble kokay hee'ecen, zınad manbı cene xılençe oxhanas.

7Davudee xaaqa insan g'axuvu, Tamarık'le eyhen:

– Həşde yiğne çocune Amnonne xaaqa hiyek'ne, mang'us oxhanasın kar he'e.

8Tamar çocune Amnonne xaaqa hark'ıning'a, mana g'alirxhu eyxhe. Tamare xamır hı'ı, çocune ulene ögil kokaybı qece. 9Qiyğa məng'ee tava alyapt'ı, çocune ögilqa otxhanan kar giyxhe. Mang'us oxhanas ıkkiykan deş. Amnonee eyhen:

– Hasre gırgınbı zasse qığeepç'ecen.

Gırgınbı mang'usse qığeebaç'enbı. 10Amnonee Tamarık'le eyhen:

– Otxhanan kar anne gozeeqa qıkkee, maa'ad zı yiğne xılençe alyaat'u oxhanasın.

Tamare çocusva hı'iyn kokaybı alyaat'u, anne gozeeqa qıkkekka. 11Kokaybı Amnonee oxhnecenva cusqana qıkkekkamee, Amnon Tamarık at'irq'ın eyhen:

– Yiçu, qeera zaka g'aliyxhe.

12Tamare mang'uk'le eyhen:

– De'eş çoc, yizın do qığmayhe! İzrailee məxdın karbı ha'anbı deşxhe. Məxbına beynyavavalla hımaa'a[+]. 13Məxdıne doyuka zı nyaqana yixhes? Yiğınıd İzrailee beynyavava do qığeç'es. Həşde hucoona ixhes, ğu hark'ın paççahıka yuşanxhe, mang'vee zı vas heylesda. De'eşva eyhes deş.

14Amnonee məng'ı'l k'ırı ilydixhı, guc geeb vuxhayke mana qıkkeek'val hey'ı, məng'ı'ka g'ılexhana. 15Mançile qiyğa Amnonuk'le Tamar g'ımeece qeexhe. Amnonus Tamar cus yic yikkanançiler geer g'imeece qeexhe. Mang'vee Tamarık'le «Oza qiyxha ğadariyxheva» eyhe.

16Tamare mang'uk'le eyhen:

– De'eş, yizda çoc! Ğu zı g'e'eyşuyka, mançile ögil hav'uyne pisvalileb, sık'ılbab xəbna pisvalla zas haa'a.

Amnonee məng'ı'l k'ırı ilydiyxhı, 17cuna nukar qort'ul eyhen:

– İna zasse g'e'eyşu, akka qe'e!

18Nukareeyir içiy g'aqa qığeyhı, akka qa'an. İçiyne tanal gıranın micagın gurt eyxhe. Məxdın gurtbı paççahne adamiys hidyapk'ınne yişbışe alya'a ıxha. 19Tamaree vuk'lelqa yı'q k'yaa'a. Qiyğad tanalin gurt qıt'axxı'ı, vuk'lelqa xıleppıd aqqı hülöörəxə geeşe-geeşe iyeek'anna. 20Çocee Avşalomee məng'ı'kle eyhen:

– Vaka, yiğna çoc Amnonne g'alirxhu? Yiçu, həşde nıq' qığmayhe, mana yiğna çoc vorna. Man ıxhayn yik'eeqa ıkmekka.

Məxür Tamar cene çocune Avşalomne xaa gırgıng'vee dağerçuna xhinne eexva.

21Paççah Davuduk'le mana gaf g'avxhumee, mana qəlın əq'əna. 22Avşalomee Amnonuk'le yugunud pisınıd cuvab eyhe deş. Mang'vee yiçu mıc hey'ı, məng'ı'ka g'alirxhuynçil-alla Avşalomuk'le Amnon g'ımece ıxha.


Avşalomee Amnon gek'a

23Ooğançe q'ölle sen ılğeç'uyle qiyğa, Efrayim eyhene şaharıs k'anene Ba'al-Xatsoree Avşalomee vəq'əbı qoyşar eyxhe. Avşalomus paççahın gırgın dixbı maqa otxhun-ulyoğas qoot'alas vukkiykan. 24Mana paççahısqa arı, eyhen:

– G'iyna zı, yiğne nukaree, vəq'əbı qoyşar. Hucoona ixhes, g'iyna paççahiy cun insanar zasqa savaale.

25Paççahee Avşalomuk'le eyhen:

– De'eş dix, yişin gırgınbı abee, vas yı'q'da gyuaras.

Avşalomee mana nimee ittunçil aqqeyir, paççah maqa arayle deş. Paççahee Avşalomus xayir-düəyib huvu, mana yəqqı'l araççe. 26Avşalomee meed eyhen:

– Manke yizda çoc Amnonxheeyir şaka g'axıle.

Paççahee mang'uke qiyghanan:

– Nişisne mana şoka ıkkekka?

27Avşalomee xıl ts'ıts'aa'a deş. Davudee manke Amnonur gırgın cun dixbıb mang'uka g'uxoolenbı.

28Avşalomee cune insanaaşilqa əmr haa'a:

– İlyaake Amnonee çaxır ulyodğu vuc xhinne qıxhamee, zı şok'le «Amnonus ı'xeva!» eyhes. Manke şu mana gik'e, qı'məəq'ən. Zı şos əmr hoole! Adamer vuxhe, yik'eka vuxhe!

29Avşalomee nəxüdiy uvhu, nukaraaşed həməxüd Amnonus ı'xiyxən. Paççahne dixbışik'le eyxhenbı g'acu, zaraba cone g'atiraaşilqa aleepxı, mançe heebaxanbı. 30Manbı yəqqənang'a Davudulqa inəxübna gaf hiviyxhar:

– Avşalomee paççahın gırgın dixbı gyapt'ıynbı, manbışda nenacar üç'ürra g'alerçu deş.

31Paççah oza qıxha, tanalin qıt'axxı'ı, ç'iyelqa gizyaraççe. Mang'une k'anene gırgıne cune insanaaşed tanalinbı qıt'axxa'anbı[+]. 32Davudne çocune Şimayne dixee Yonadaveeme inəxüd eyhe:

– Yizde xərıng'usqa həməxüd qımaylecen, cune dixbışin gırgınbıniyxan hapt'ı. Saccu Amnoncar qik'u. Avşalomuqa məxbına fıkır cuna yiçu Tamar Amnonee cuka g'aliyxhas aliykkıyne yiğıle vuxha[+]. 33Hasre yizde xərıng'un paççahın gırgın cun dixbı hapt'ıva gaf g'avxhuva yik' gimoyxhancen. Saccu Amnoncar qik'u.

34Avşalommee hixu ark'ın ıxha. G'aravulee, vuk'ul ooqa qav'umee, tepayle geeb insanar gəə g'ooce. 35Yonadavee paççahık'le eyhen:

– Haane paççahın dixbı qöövub! Zı, yiğne nukaree, nəxüdiy uvhu, həməxüdıd eyxhen.

36Mang'vee cuvab uvhu g'attirxhınmee, axtıba gyaaşe-gyaaşe maqa paççahın dixbı ikkeebaç'e. Paççahır gırgın cun insanarıb hülööbəxə gyaaşe giviyğal. 37-38Davudee yiğıs-yiğıs dixes, Amnonus, ak' avqaaqqa vuxha. Avşalomeeme hixu Geşurne paççahne Talmayne k'anyaqa ayk'an. Talmay Ammihudna dix ıxha. Geşureeqa hixuna Avşalom maa'ar xhebılle senna axva[+]. 39Amnon qik'u, ooğançe sabara gah ılğevç'ule qiyğa, paççah Davud culqa qarayle. Mana Avşalomuke qəl qığahasva qihna gexha deş.

#### 14


Avşalom İyerusalimeeqa siyk'al

1Tseruyayne dixek'le Yoavık'le ats'anniy, paççahın yik' Avşalomuqa gyotxhan ıxhay. 2Yoavee Teqoayeeqa insan g'ıxele mançe ats'alynana zəiyfa ayres. Mang'vee arıyne zəiyfayk'le eyhen:

– Hucoona ixhes, ğucar ğu ak' avquyn xhinne heegve. K'aarın tanalinbı ale'e, vuk'lelqa zeytunun q'ış qımadağva, ğucar ğu qik'uyng'unemee geer yiğbına geeşen xhinne heegve. 3Paççahne k'anyaqa hark'ın, inəxüd eyhe.

Yoavee, paççahık'le hucooyiy eyhesva, xət qa'an.

4Teqoayeençena zəiyfa paççahısqa ikkeyç'u, mang'une ögee aq'vak k'ena ç'iyelqa gizerçu, eyhen:

– Ay paççah, kumag he'e!

5Paççahee mang'uk'le eyhen:

– Vak hucoona ıxha?

Zəiyfee eyhen:

– Zalqa yiğ adı, yizda adamiy qik'u. Zı sip'ıriy vorna. 6Zaqa, yiğne nukarıqa, q'öyre dixniy vor. Sa yiğıl manbışda q'öyre çolee sana-sang'uka aldapxhıninbı. Maa'ar manbı curaa'asda vuşucar ıxha deş. Sang'vee manasa ı'xı' gik'una. 7Həşde gırgınacab xizan zalqa g'elil quvxha, manbışe eyhen: «Çoc gik'una şasqa qale, şi mana çoc gik'yunçil-alla gik'as. Dekkın kar şavusiy axvas manar gik'as». Manbışe məxüd zaqa vodun-deşin man ts'ünq' q'ətqa'as. Məxüb manbışe ç'iyeyne aqval yizde adamiyke g'abıynbı g'alepçes deş.

8Paççahee zəiyfayk'le eyhen:

– Xaaqa sayk'le. Zı yiğne hək'ee əmr haa'asda.

9Teqoayeençene xhunaşşee paççahık'le eyhen:

– Yizda xərna paççah, hasre mançina bınah zalqayiy yizde xizanılqa vuxhecen! Paççahılqayiy cune taxtılqa bınah gyumooxhacen![+]

10Paççahee eyhen:

– Şavaayiy vak'le sa cuvab uvhu, mana zasqa ayre. Mançile qiyğa mana vak sayır set'as deş.

11Zəiyfee eyhen:

– Hucoona ixhes, paççahee, Rəbbilqa, cune Allahılqa k'ın g'aysrecen, şavusqacad yizde dixıke qəl qığaahas havaasaras deşva. Deşxhee, manbışe yizda dix gik'as.

Davudee eyhen:

– Vorne Rəbbilqan k'ın ixhen, yiğne dixene vuk'lele ç'ərıb g'a'avxhas deş[+].

12Zəiyfee Davuduk'le eyhen:

– Hucoona ixhes, zasqa sa cuvab eyhes hasre.

Paççahee «Eyheva» eyhe.

13Zəiyfee eyhen:

– Nya'a manke ğu, Allahne milletne ögil məxbına iş hav'u? Ğu məxüd uvhuyka, valqa bınah qaa'a. Menne cigeeqa hixu ark'ınna yiğna dix ğu vasqa sak'al hı'ı deş. 14Yişin gırgınbı hapt'asınbı, şi ç'iyelqa ott'ulne yı'q'əlqa sa'as dexhene xhyanık akar. Allaheeyid insanıke ts'ıts'ı'ı can g'eşşe deş, Mang'veeyib Cuke əq'ənaqa girxhuna nəxürne Cus k'ane qa'asva fıkır ooxhan[+]. 15Zı milletın qı'yeeq'ən hey'ı, çil-allar zı həşde vasqa, yizde xərıng'usqa paççahısqa arı. Yizde fıkreeqa qadıyn: «Hark'ın paççahıka gaf haa'as, sayid mang'vee zı uvhiyn ha'a. 16Paççahee, zı uvhunçil k'ırı alixhxhı, zınayiy yizda dix, şi gyapt'as vukkanang'une xılençe g'attivxhan haa'a. Məxüb şi Allahne milletne yı'q'neençe hakkal hidyaa'a». 17Mançil-alla zı məxüd uvhu: «Yizda xərna paççah, sa cuvab eyhe, yizın yik' cigeeqa qoracen». Vasse Allahne malaaikısse xhinne yugun pisınçike cura'as əxən. Hasre Rəbb, yiğna Allah, vas kumagxhecen![+]

18Paççahee zəiyfayk'le eyhen:

– Zı vake sa cuvab qiyghanas, mançin alidghıniy zake dyugul hıma'a.

Zəiyfee eyhen:

– Yizda xərna paççah, hucoona ixhes qiyghne.

19Paççahee qiyghanan:

– İne yiğne işee Yoavna xılyne alivku vob?

Zəiyfee alidghıniy qele:

– Yizda xərna paççah, valqan k'ın ixhen, şavussecad val k'ırı ilydiyxhı t'ub cigeençe ı'ğviykar haa'as vəəxəs deş. Ho'o, yiğne nukaree Yoavee zas əmr hav'u, zı hucooyiy eyhes ıkkanvad, mang'vee xət qı'ı. 20Məxüd yiğne nukaree Yoavee mana iş qa'asva hı'ı. Yizde xərıng'una paççahna ək'el, Allahne malaaikna ək'elymee geeb vob, mang'uk'le dyunyel eyxhen gırgın ats'an[+].

21Paççahee Yoavık'le eyhen:

– Ho'o, zı man kar ha'asın. Hoora, şena mek'vna Avşalom yı'q'əlqa sak'al he'e.

22Yoav aq'vakkena ç'iyelqa gizerçu, «Ğu paççah geer qa'anava» uvhu. Qiyğa Yoavee meed eyhen:

– G'iyna paççahee, cune nukaree uvhiyn hı'ı. Həşde zak'le, yiğne nukarık'le, ats'axhxhayn, vasqa zı yugra qarı ıxhay.

23Yoav Geşureeqa hark'ın, Avşalom İyerusalimeeqa sak'al ha'a[+]. 24Paççaheeme eyhen:

– Hasre mana cune xaaqa sak'lecen, yizde ulesqa qımaylecen.

Avşalom cune xaaqa siyk'al, mana paççahne ulesqa qarayle deş.


Davudee Avşalom cusqa qoyt'al

25İzrailyvolle Avşalom xhinne micagna adameeşina insan ıxha deş. Gırgıng'us mana ıkkan ıxha. Vuk'lele kıts'alqamee mang'uqa qəlan ciga ıxha deş. 26Senıs, ç'ərbışe mang'us yı'q'valla haa'ava, mang'vee manbı gyadaxa ıxha. Qiyğad g'apanıl gyoodkumee, q'öd vəş (200) şekel[*] qadayle ıxha. (Şekel paççahee gixhxhiyn standart ıxha.)

27Avşalomuqa xhebiyre dixiy Tamar donana sa yiş yixha. Tamar geer micagna içiy yixha[+].

28Avşalom q'ölle senna İyerusalim axveeyir, mang'uk'le paççahın aq'va g'ece deş. 29Avşalomee Yoavıqar qihna insan g'ıxele. Avşalomus ıkkananniy, Yoavee vuc paççahısqa ıkkı. Yoavıs mang'une k'anyaqa ayres ıkkiykan deş. Avşalomee q'ör'es Yoavne k'anyaqa insan g'ıxele. Mang'us meer mang'une k'anyaqa ayres ıkkiykan deş. 30Avşalomee manke cune nukaraaşik'le eyhen:

– İlyaake, Yoavın xhıt'anan çol yizde çoluk at'itq'ın vod. Hapk'ın, maqa ts'a ı'xe.

Avşalomne nukaraaşed hapk'ın, maqa ts'a ı'xiyxən.

31Manke Yoav Avşalomne xaaqa arı, qiyghanan:

– Nya'a yiğne nukaraaşe abı, yizde çolus ts'a ı'xı'?

32Avşalomee Yoavık'le eyhen:

– Zasqa ayreva zı yiğne k'anyaqa insan g'axuvu. Eyhelan zak'le, zı inyaqa Geşureençe nişisniy qarı? Zı şaacar axunaxhiy inçile nimeexheyid yugda eyxheyiy. Hasre zak'le paççah g'aces. Zaqa bınah vobxhee, gik'ecen[+].

33Yoavee hark'ın, man gırgın paççahılqa hixhar ha'an. Paççaheeyir Avşalom cusqa qoyt'al. Avşalom paççahısqa arı, mang'une ögil aq'va ç'iyek qet'asmee k'yoyzarna. Paççahee mang'us ubba ha'a.

#### 15


Avşalomee millet g'elil qa'a

1Sabara gah ılğevç'uyle qiyğa, Avşalomee cus dəv'əyn daşk'a, balkanar, xhots'al (50) cune ögil g'adaxhvanasda insan t'abal ha'a. 2Mana miç'eer çakra suğotsu, şaharne akkabışisqa əlyhəəne yəqqəniy ulyoyzarna. Mançe cone yı'q'nee gipxhına gaf paççahee məhkama alğehecenva vüqqən insanar ı'lğəəmee, mang'vee manbı cusqa qopt'ul, qiyghan ıxha:

– Ğu nene şahareençene?

Mane insaneeyid alidghıniy qele ıxha, vuc sa neneme İzrailyne nasıleençena vorna[+].

3Avşalomee mane insanık'le inəxüd eyhe ıxha:

– Yiğna iş yugnab, qopkunab vuxheeyib, paççahısnee val k'ırı alixhxhesda insan deşda.

4Avşalomee meed eyhe ıxha:

– İne ölkayna haakim zıcarxhiy hı'ına. Manke zı, vuşuyiy zasqa məhkamee he'eva arı, mang'une işiqa qorkuraniy ilyakkas.

5Vuşumecar k'yozarasva Avşalomusqa qexhemee, mang'vee xıl hotku, mana insan cusqa ts'ıts'ı'ı, ubba ha'a ıxha. 6Avşalomee məxüd paççahısqa məhkama ha'asva vüqqəne gırgıne İzrailybışikcad ha'a ıxha. Məxüb mang'vee İzrailybı culqa saa'a vuxha. 7Yoq'ulle sen ılğeç'uyle qiyğa, Avşalomee paççahık'le eyhen:

– Hucoona ixhes, hasre zı Xevronqa hark'ın, Rəbbis cuvab huvuyn kar ha'as. 8Zı, yiğna nukar, Aramne cigabışeene Geşurne şaharee axvamee, k'ınniy g'assır: «Rəbbee zı İyerusalimqa sak'al he'ee, zı Mang'us ı'bəədat ha'as Xevronqa ı'qqəs»[+].

9Paççahee mang'uk'le «Yugna yəq vuxhenava» eyhe.

Avşalomur Xevronqa ayk'an. 10Avşalomee dyugulenba gırgıne İzrailyne nasılbışeeqa cun insanar g'axuvu, maabınbışik'le eyhen:

– Gaçeençe qı'ğəəne süttyun ses g'ayxhımee, «Avşalom Xevron paççah ıxhava» eyhe.

11İyerusalimğançe Avşalomuka sacigee q'öd vəş (200) insan ayk'an. Manbı məttıne yik'eka mang'uqab qihna əlyhəə vuxha. Manbışis nişikecab xabar vuxha deş. 12Avşalomee q'urbanbı allya'amee, mang'vee Davudna muşaavir Giloonçena Axitofel[*] cune şahareençe, Giloonçe, cusqa qoyt'al. Avşalomne suralqa ı'lğəənbı yiğ-yiğıle geeb qeebaxhe vuxha. Manbışis Davudne yı'q'əle qeepxhes vukkan vuxha.


Davud İyerusalimğançe hexva

13Sa insan Davudusqa arı, mang'uk'le eyhen:

– İzrailybışin yik'bı Avşalomulqa vod satk'ıl[+].

14Davudee İyerusalimeene cune gırgıne insanaaşik'le eyhen:

– İnçe heepxas! Deşxheene, Avşalomne xılençe yişde neng'ussecar g'attixhanas əxəs deş. Zaraba vuxhe əlyhəəs. Deşxheene, mana şaka avarq'ıl, yişde vuk'lelqa yiğbı exas, şaharıb gılıncike alğaahas.

15Paççahne insanaaşe eyhen:

– Şi yiğın nukarar vob, hasre ğu, yişde xərıng'vee, eyhen ixhecen.

16Paççahıqab qihna mang'un gırgın xaabınbı qığeebaç'enbı. Mang'vee saccu yits'ıyre həmbal zəiyfa xaaqa ilyaakasva g'alyaa'a[+]. 17Paççahıqad qihna gırgın milletcad qığeç'u, şahareençe qı'ğəəne xaasqamee qadı, ulyoyzaran. 18Gırgın mang'un insanar Keretbışika, Peletbışika[*], yixhıd vəş (600) Gateençe cuqab qihna qabıyne Gatbışika sacigee, cune ögile ılğeebaç'e[+].

19Paççahee Gatğançene İttayk'le eyhen:

– Ğu nya'a şaka ı'qqə? Sak'le, ixhesde paççahıka Avşalomuka axve. Ğu menne cigeençe g'e'eşşu qarına vor. 20Ğu inyaqa həşdebışee qarı. G'iyna zı ğu zaka əlyhəəsne alikke? Zak'le zı nyaqa əlyəsvacar ats'a deş. Ğumee sak'le, yiğın insanarıb vaka quvke. Hasre Rəbbee Cuna badaldyooxhena yugvalla vak'le haagvecen!

21İttayee paççahıs alidghıniy qele:

– Vorne Rəbbilqaniy yizde xərıng'une paççahne canılqan k'ın ixhen, ğu, yizda paççah, nyaa'ar ixhee, zınar qik'u ixheeyir, üç'ür ixheeyir, maa'ar ixhes[+].

22Davudee İttayk'le eyhen:

– Qora manke ögilqa ılğeç'e, ögee hoora.

Gatğançene İttaykan gırgın mang'un insanar, cone k'anebın gırgın uşaxar qabı, ılğeebaç'enbı.

23Paççahın insanar əlyhəəmee, ölkeebın gırgın insanar okur aletçu gyaaşenbı. Paççahee Qidronna q'adaal ılğevç'umee, mang'ukan gırgın milletcad sahrayne suralqa ayk'an.

24Maa'ar Tsadokır ıxhana. Mang'une k'ane Leviyke g'abıynbı[*] vuxhaynbı. Manbışe Allahıka mugaavilenana q'utye quvkekka vuxha. Allahna q'utye manbışe ç'iyelqa giviyxhe. Evyataree gırgın millet şahareençe qığeç'esmee q'urbanbı allya'a[+].

25Paççahee Tsadokuk'le eyhen:

– Allahna q'utye şahareeqa savk'al hee'e. Zı Rəbbine ulesqa yugra qaree, Mang'vee meer zı yı'q'əlqa sak'al hı'ı, Cuna q'utyeyiy Cuna çadır[*] zak'le hagvasın. 26De'eş, «ğu Zas ıkkanna deşurva» uvheene, hasre zak Cus hucooyiy ıkkan he'ecen. Zı Mang'une xıle vorna[+].

27Paççahee kaahin Tsadokuk'le eyhen:

– İlekke, hucooyiy eyxhe. Ğunayiy yiğna dix Axima'ats, Evyatarne dixeka Yonatanıka sacigee hexxan hidi'ı şahareeqa savk'le. Ğunar, Evyatareeyib q'öyursana vuşun dixbı şoka vukkee. 28Zı şoke xabar qavaalesmee, İordanne damayle ı'lğəəne cigee, sahree ixhes.

29Tsadokeeyiy Evyataree Allahna q'utye İyerusalimeeqa savaak'al haa'a. Cona q'öyursanab İyerusalimee axva.

30Davud Zeytunne suvalqa geşşe-geşşe ılqeç'e. Mang'vee vuk'lelqa kar atçu eyxhe, g'elilqamee kar ali'ı ıxha deş. Mang'uka sacigee suvalqa ı'lqəənbıb vuk'lelqa kar atçu gyaaşe-gyaaşe ılqeebaç'e[+].

31Şavaame «Axitofel Avşalomne k'ane vorva, g'elil qeepxhaynbışde suralirva» xabar hoole. Davudee Rəbbis düə haa'a:

– Ya Rəbb, zı Vake heqqa, Axitofelin mısləhətbı nişiscad karaı'dəənbı he'e[+].

32Davud milletın Allahıs ı'bəədat ha'ane suvane q'omaqa hirxhılymee, Arkibışda Xuşay mana g'aces arayle. Mang'vee culqa abına ver haagvasva tanalinbı qıt'axxa'a, vuk'ulelqa nyaq'v kyaa'a. 33Davudee mang'uk'le eyhen:

– Ğunar zaka sacigee əlyhəəsxhee, ğu zas dağamra ixhes[+]. 34İnekke yugun, ğu şahareeqa sak'ı, Avşalomuk'le eyhe: «Paççah, zınar yiğna nukar ixhes. Şenke nəxübiy yiğne dekkıs nukariyvalla hav'u, həşdeb vas haa'as». Məxüd vasse zas kumag ha'as əxə. Vasse Axitofelin mısləhətbı alytik'al ha'as əxə[+]. 35Kaahin Tsadokiy kaahin Evyatar maa'ab vaka vuxhes. Paççahne sarayee g'ayxhiyn gırgın kar, ğu kaahinaaşilqa Tsadokılqayiy Evyatarılqa hixhar ha'as. 36Manbışda q'öyre dix – Tsadokna dix Axima'ats, Evyatarna dix Yonatan – manbışde k'ane vob. Şok'le g'ayxhiyn gırgın manbışde xıleka zalqa hixhar he'e[+].

37Avşalom İyerusalimeeqa ı'kkəəmee, Davudna hambaz Xuşayır şahareeqa ikkeç'e.

#### 16


Davudıy Tsiva

1Davud suvayle gəə girğılymee, mang'us Mefiboşetna nukar Tsiva qızaxxa. Mang'vee q'öd vəş (200) gıney, vəş t'exa qeqqvuyne t'ımılin, vəş t'exa incilyna, sa tuluğ çaxıren alyaat'u, manbıd q'öne əməlelqa alixhxhı, Davudne ögilqa arayle[+].

2Paççahee Tsivayk'le eyhen:

– İnbı nyaqane ıkkekka?

Tsivee eyhen:

– Əməler paççahın xaabınbı aleepxecenva, gıneyiy incilerıd yiğne nukaraaşe oxhnecenva, in çaxırıd sahreene obzuruynbışe ulyoğecenva adı[+].

3Paççahee Tsivayk'le eyhen:

– Yiğne xərıng'una neva, Mefiboşet, nyaane vor?

Tsivee paççahık'le eyhen:

– Mana «G'iyna İzrailybışe yizde q'əsde dekkına paççahiyvalla zasqa savaak'al haa'asva» uvhu, İyerusalimee axu[+].

4Paççahee Tsivayk'le eyhen:

– Manke Mefiboşetın gırgın kar yiğın eyxhe.

Tsiva paççahıs k'yorzul, alidghıniy qele:

– Saccu zı yiğne ulesqa yugra qoracen.


Şimeyee Davudus bed-düə haa'a

5Paççah Davud Baxurim eyhene şahareeqa qarayle. Mançe mang'usqa Şaulne xınıbışda Gerayna dix Şimey qığeç'e. Şimey Davudus bed-düə haa'a-haa'a qığeç'e. 6Davudne hiqiy-alla cehilyaariy cun esker vuxhayka ilydyakkı, mang'vee Davudulqayiy Davudne insanaaşilqa g'ayebı ayhe.

7Şimeyee Davudulqa inəxübna bed-düə haa'a:

– Agvle, agvle, insanar gyabat'ana, karaı'dəəna insan! 8Ğu Şaulne cigee paççah ıxha. Rəbbeeyid vak in Şaulne nasılıke k'yapk'ınne ebal-alla hı'ı. Həşde Rəbbee paççahiyvalla yiğne dixesqa Avşalomusqa quvu. Valqa mana ver ğu insanar gyabat'anava abı.

9Tseruya donane zəiyfayne dixee Avişayee paççahık'le eyhen:

– Nya'a mane xvaan yizde xərıng'us, paççahıs, məxbına bed-düə hav'u? Hasre zı hark'ın mang'una vuk'ul qooxas[+].

10Paççahee eyhen:

– Tseruyayn dixbı, zake şos hucoone? Mang'vee, Rəbbee «Davudus bed-düə hee'eva» uvhu, bed-düə haa'axhee, şavusse mang'uk'le «məxüd hıma'ava» eyhes əxəyee[+]?

11Davudee Avişayk'leyiy gırgıne cune insanaaşik'le eyhen:

– Zake g'ariyne yizde dixes zı gik'as ıkkan. Mane Benyaminyaaşikeng'uk'le hucoo eyhes eyxheyee! Mana culer-alqa g'alerçe, hasre heecen bed-düə. Mang'uk'le məxüd Rəbbee uvhu. 12Həməxüd eyxhe, Rəbbik'le zak ıxhayn g'acu, şeng'vee g'iyna zas hav'uyne bed-düə-alla, zas yugun ha'a.

13Davudıy cun insanar cone yəqqı'n əlyhəə vuxha. Şimeyeeme suvayne sirtıle bed-düə haa'a-haa'a ayk'an. Mang'vee manbışilqa g'aye, tooz dağa'a. 14Paççahiy cukan gırgın insanar İordanne damaysqa hipxhır, obzurva maa'ad manzilybı ha'a.


Avşalom İyerusalimqa ikkeç'e

15Avşalomiy gırgına İzrailybışda g'oşun İyerusalimeeqa qabayle. Axitofelir mang'uka sacigee ıxha. 16Davudna hambaz, Arkibışda Xuşay, Avşalomusqa arı «Paççah geer qa'ana! Paççah geer qa'anava!» eyhe[+].

17Avşalomee Xuşayk'le eyhen:

– Manane yiğne hambazılqana, Davudulqana, yiğna badal dyooxhena yugvalla? Nya'a hambazıka sacigee idyark'ın?

18Xuşayee Avşalomuk'le eyhen:

– De'eş, zı saccu Rəbbee, ine milletın, gırgıne İzrailincar, g'əyxı'yne insanın sura aqqas. Zı mang'uka axvas. 19Ğu zak'le eyhelan zı şavusne nukariyvalla haa'as? Hambazne dixes dişde? Yiğne dekkıs nəxbına nukaruyvallayiy hav'u, vasıb həməxübna nukariyvalla haa'as.

20Avşalomee Axitofelik'le eyhen:

– Şi hucooyiy ha'as ıkkanva mısləhət g'avcelan!

21Axitofelee Avşalomuk'le eyhen:

– Yiğne dekkee xaaqa ilyaakasva g'alyav'uyne cune həmbal zəiyfabışika g'alixhe. Manke gırgıne İzrailik'lecad ğu dekkıs g'ımece qıxhava ats'axhxhesın. Yiğne suralyne gırgınbışeed yiğın sura sık'ıldad geed aqqas[+].

22Avşalomee dekkıne sarayne oğa çadır güvxü, maa'ar gırgıne İzrailyne ulene ögil dekkıne həmbal zəiyfabışika g'ılexha[+].

23Mane gahbışil Axitofelee g'avcuna mısləhət, Allahıken cuvab xhinne ıxha. Axitofelee g'avcuna mısləhət Davudnemeeyib Avşalomnemeeyib həməxüb vuxha.

#### 17


Axitofelinniy Xuşayn mısləhətbı

1Axitofelee Avşalomuk'le eyhen:

– Hasre zı yits'ıq'vəd aazır (12 000) insan g'əyxı', xəmde Davuduqa qihna gixhas. 2Mana orzul, rı'hı'le g'a'arxhung'a, şi manbışilqa k'yophur mang'una ul qəvəəq'ənaa'as. Manke mang'une k'anebın gırgınbı heepxasınbı. Zınar manke saccu paççah Davud gik'as. 3Qiyğale gırgın millet zı vasqa sak'al ha'as, istağ tsumaysqa seek'al hee'en xhinne. Gırgınbı valqa savk'lecenva, ğu mana t'abal ha'ana insan gidek'u g'alerçes ıkkan deş. Manke milletıkıd vuççud ixhes deş.

4Man cuvab Avşalomusud gırgıne İzrailyne ağsaqqalaaşisıd yugda qadayle. 5Avşalomee eyhen:

– Qudoora, həşde Arkibışda Xuşayır qot'alas, sa mang'vee eyhenıçilid k'ırı alixhxhes[+].

6Xuşay Avşalomusqa arımee, Avşalomee mang'uk'le eyhen:

– Axitofelee şas inəxübna mısləhət g'avcu. Şi mang'vee eyhəxüd ha'asee? De'eş, hidya'asxhee, ğu hucoo he'evane eyhe?

7Xuşayee eyhen:

– Axitofelee həşde huvuna mısləhət yugna deşub. 8Vak'lecad ats'an, yiğna dekkiy mang'ukan insanar igider vob. Manbı həşde balabı g'ayşu axuyn syobı xhinne vob. Yiğna dek ək'elika siç'ekkvana insan vor, mana mısacar g'oşunne yı'q'nee g'alixhas deş[+]. 9Mana həşde mağarabışde sançeeye, deşxhee, menne cigeeye dyugulyxha vor. Mang'una g'oşun yiğne eskeraaşilqa ts'eppa k'yophur, ğamuvxhee, man g'ayxhiynbışe eyhesın: «Avşalomuqa qihna apk'ıniynbı avub avxu». 10Manke aslanaaşin xhinnen yik'bınan igiderıb qəvəəq'ənasınbı. Gırgıne İzrailybışik'lecad ats'an, yiğna dek nəxruna g'oçax ıxhay, cukanbıb nəxbın igider vuxhay.

11Zı vas inəxübna mısləhət g'ooce: Danile Beer-Şevalqamee[*] gırgın İzrailybı deryahne mıglena g'um xhinne vasqa savaalecen. Ğunab yiğne xılen manbı dəv'eeqa vukkee. 12Mana axvane cigabışde sançee şi mang'ulqa xəənçe ç'iyelqa g'e'exhxhan şeh xhinne k'yooharas. Manar, cukane insanaaşina sacarır üç'ürra g'ılydyaraççe. 13Mana menne şahareeqa ark'ın ixheene, gırgıne İzrailybışe mane şaharısqa t'ü'ər adı, mana şahar habğı, dameeqa g'a'apçes. Mane şaharıke sa k'ınna g'ayeb g'alepçes deş.

14Avşalomeeyiy cukane gırgıne İzrailybışe eyhen:

– Arkibışda Xuşayna mısləhət, Axitofelyne mısləhətıle yugba vob.

Məxüd Rəbbee Avşalomne vuk'lelqa ver ablyaa'asdemee, Axitofelyna yugna mısləhət havaakal haa'a[+].


Xuşayee Davudus xabar hoole

15Xuşayee kaahinaaşik'le Tsadokık'leyiy Evyatarık'le eyhen:

– Axitofelee Avşalomusiy İzrailyne ağsaqqalaaşis inəxübna mısləhət g'avcu. Zımee manbışik'le inva uvhu. 16Həşde şu ina xabar ana Davudusqa zaara insan g'axıle. Şu mang'uk'le eyhe: «G'iyna xəm İordanne damayne ine aqval sahree hımaa'a. Damayne şene aq'valqa ılğeepç'e. Deşxheene, paççahır cukan gırgın insanarıb hapt'asınbı».

17Yonataniy Axima'ats En-Rogelee aaxva vuxha. Sa nukar içee manbışis xabar abayle vuxha, manbışeb mana xabar paççah Davudus hivxhar haa'a vuxha. Manbı şaharee neng'uk'lecab g'avces vukkan deşdiy[+]. 18Sa gadeyk'le manbı g'ooce, mang'veeyid man hark'ın Avşalomulqa hixhar ha'a. Mançil-allab manbı mançe zaraba qığeepç'ı Baxurimee eyxhene sa adamiyne xaaqa qavayle. Mane adamiyne məhlee kahrız vooxhe. Manbı maqa k'eebaç'e. 19Mang'une xhunaşşee örtyug alyaat'u kahrızılqa aççu, çilqab xhıt'a gyooka, şavuk'lecad vuççud g'ımececenva. 20Avşalomun insanar mane xaaqa abı, zəiyfayke qiyghanan:

– Axima'atsiy Yonatan nyaane vob?

Zəiyfee manbışik'le eyhen:

– Damayke ılğeepç'ı.

Mane insanaaşe manbı t'abal haa'a. Vuşucar ivdeykımee, sapk'ıl İyerusalimqa avayk'an. 21Avşalomun insanar apk'ıniyle qiyğa, Yonataniy Axima'ats kahrızeençe qığeepç'ı, paççah Davudus xabar hevlesva avayk'an. Manbışe mang'uk'le eyhen:

– Oza qeepxhe, damayke zaraba ılğeepç'e.

Manke manbışe Axitofelee uvhiynçina gaf ha'a.

22Davudıy cun insanar İordanne damayle ılğeebaç'enbı. Miç'eerilqasse damayle ılğıdeç'una sa insan axva deş.

23Axitofelik'le iş cune mısləhətıka hidyav'u g'avcumee, mang'vee cune əməleys palan ı'xı' cune şahareeqa, xaaqa siyk'al. Mang'vee cune karak hucooyiy ha'as ıkkanvad uvhu, ark'ın vuceecar vuc givayxanna. Mana, cuna dek k'eyxiyne mağaree k'eyxha[+].

24Davud Maxanayimeeqa qarayle. Avşalomur cune k'anene gırgıne İzrailybışika İordanne damayle ılğeç'e. 25Avşalomee, Amasa Yoavne cigeeqa g'oşunbışda xərna giyxhe. Amasa, Yitra donane İzrailyğançeng'una dix ıxha. Mang'una yed Naxaşna yiş Avigailiy yixha. Yoavna yed Tseruya Avigailiynar yiçu yeexhe[+]. 26Avşalomee İzrailybışika Gilead eyhene cigee çadırbı giyxə.

27Davud Maxanayimeeqa arayle. Maqa mang'usqa Ammonne Rabba eyhene şahareençene Naxaşna dix Şovi, Lo-Devareençe Ammielyne dix Makir, Rogelim eyhene şahareençe Gileadğançena Barzilay abayle[+]. 28Manbışe Davudusiy cune g'oşunus doşagbı, k'olabı, nyuq'vneke hı'iyn g'abbı, ooxhanas suk, xhıt'a, urva, qoots'una suk, hüvə, 29itv, şor, zerane nikneke hı'iyn nisse, vəq'əbı adayle. Manbışisqa məxüd qayle, g'oşun çolee mıssıbaniyxan, obzur, xhyan denamee avxu[+].

#### 18


Avşalom qek'ana

1Davud cune hıqiy-allane g'oşunuqa ilyakka. Mang'vee g'oşun aazırna, vəşna bit'al hav'u, manbışilqa ç'ak'ınbı giviyxhe. 2Davudee g'oşun xhebne cigeeqa bit'al haa'a. Ts'eppiyne destel ooqa Yoav, q'öd'esde destel ooqa Yoavna çoc, Tseruyayna dix Avişay, xhebıd'esde destel ooqar Gatğançena İttay xərna giyxhe. Paççahee g'oşunuk'le eyhen:

– Zı şoka dəv'eeqa hidyark'ın gyuaras deş[+].

3Eskeraaşe mang'uk'le eyhen:

– Hımayk'an, şi heepxas gyapk'eene, manbı şaqa sapk'ıl ilyaakas deş. Yişinbışin surabı hapt'eeyib, manbı şaqa meeb sapk'ıl ilyaakas deş. Ğu yişde yits'ne aazırıng'ule ooqana vor. Mançilesa, ğu şas şahareençe kumag he'e.

4Paççahee manbışik'le eyhen:

– Şosqa nəxüdiy yugda qöö, zı həməxüdıd ha'asın.

Gırgına g'oşun vəşna, aazırna şahareençe qığevç'esmee, paççah şaharne akkabışisne ulyoyzar. 5Paççahee Yoavılqa, Avişayalqa, İttayalqa əmr haa'a:

– Hucoona ixhes, yizdemee şene gadeyka, Avşalomuka, g'üvənaba vuxhe!

Paççahee g'oşunbışde vuk'lel ulyobzuriynbışis Avşalomne hək'ee huvuna q'arar gırgıne eskeraaşik'le g'avxhuna.

6Davudna g'oşun, İzrailybışka dəv'ə haa'asva qığooç'e. Dəv'ə Efrayimne ç'alagee vooxhe. 7Maa'ab İzrailyna g'oşun Davudne insanaaşile avub aaxva. Mane yiğıl maa'ab geeb eb k'yapk'ın, g'ad aazır (20 000) insan qik'u. 8Maana dəv'ə hiqiy-allane gırgıne cigabışeeqab hiviyxharna. Mane yiğıl ç'alagın gılıncıle geeb insanar gyabat'a.

9Avşalom Davudne insanaaşisqa qızaxxa. Mana cune g'atiril alixı, xənne mı'qəne yivek avğançe ı'lğəəmee, mang'una vuk'ul yivene geed bıtağbınane cigayk açayxar. Məxür mana xəə'ər givarxın axva, vuc alixına g'atirme qığevç'u avayk'anna. 10Eskeraaşine sang'uk'le man g'acu, Yoavıs yuşan ha'a:

– Zak'le həşde Avşalom mı'qəne yivele qı'xı' g'acu.

11Yoavee cus man yuşan hı'iyne insanık'le eyhen:

– Hucoo? Vak'le manayee g'acu? Nya'a ğu mana mankecar ı'xı' gidek'u? Zı vas mançil-alla yits'ılle şekel[*] nuk'rayniy sayib ts'iraniy hevles.

12Mane insanee Yoavık'le eyhen:

– Yizde xılyaqa aazır şekelib[*] huvunaxhiy, zı paççahne dixelqa xıl g'udyoyt'alıy. Vak'le, Avişayk'le, İttayk'le, «Yizdemee mana gade Avşalom havaceva» paççahee əmr haa'a zak'le g'ayxhiyn. 13Zı paççahne cuvabıke qığeç'u, Avşalom gik'unaxhiy, vuççud nəxüdcad paççahıke dyugul ha'as eyxhe deş. Ğunad yizın sura aqqas deşdiy.

14Yoavee mang'uk'le eyhen:

– Zaqa, vaka avaak'an haa'asda gah deşda.

Avşalom mı'qəne yivele qı'xı'carniy vor, mana qik'u deşiy. Yoavee xılyaqa xhebılle mizrag alyat'u, mang'une yik'eeqa hiyxə. 15Yoavın silah haqqana yits'iyre gade Avşalomusqa yoq'ne surale qeepxha, mana ı'xı' gek'ana.

16Qiyğa, g'oşunun İzrailybışiqa qihna gyapk'iy ç'əv he'ecenva, Yoavee şeypur ı'lyviyxə. 17Avşalomur yivele g'ayşu, ç'alageene sa xənne g'uyeeqa dağaraççe. Ooqab g'ayebışda anbar saa'a. Manke gırgın İzrailybı cone xaybışeeqa heebaxa.

18Avşalomee üç'ürnang'a sa xəbna g'aye alyapt'ı, mana Paççahaaşine Q'adaalil cus aabida xhinne ulyoozar haa'a. Mang'vee mane g'ayel «Zas yizın do havacesda dix ıxha deşva» uvhu, mane g'ayeys cun do hele. G'iyniyne yiğılid[*] mançik'le Avşalomna haykalva eyhe[+].


Davuduk'le Avşalom qik'uva ats'axhxhe

19Tsadokne dixee, Axima'atsee eyhen:

– Hasre zı g'adayxhvan paççahısqa hark'ın, Rəbbee vuc duşmanaaşine xılençe g'attixhan hı'ıva xabar hevles.

20Yoavee mang'uk'le eyhen:

– Ğu mana gaf g'iyna deş, sa menne yiğıl sa mebna yugna gaf paççahıs hee'e. G'iyna mang'una dix qik'u.

21Yoavee Kuş eyhene cigeençene adamiyk'le eyhen:

– Hoora, paççahısqa hak'ne, g'iyna g'acuynbı mang'us yuşan he'e.

Mana insanır Yoavıs kyorzul, mançe g'adayxhvan ayk'anna. 22Tsadokne dixee Axima'atsee meed Yoavık'le eyhen:

– Hucooyiy eyxhe ixhecen, hasre zınar şene adamiyqa qihna g'adaxhvanas.

Yoavee eyhen:

– Nya'a, dix, vasır şeng'uqar qihna g'adaxhvanas ıkkan? Ğu mana gaf hav'uva vas mukaafat heles deş.

23Mang'vee eyhen:

– Hasre hucooyiy eyxhe ixhecen, zı g'adaxhvanasda.

Yoavee mang'uk'le «G'adaxhvneva» eyhe. Axima'ats Q'adaaline yəqqı'n g'adarxhun, Kuş eyhene cigeençene adamiyle ögee qexhe. 24Mane gahıl Davud anneyiy g'anne akkabışde yı'q'nee gyu'ur eyxhe. G'aravulyçiy şaharne akkayne oone cabırılqa ılqeç'umee, mang'uk'le sa insan g'adayxhvan qöö g'ece. 25Mang'vee paççahılqa onu'u, cuk'le g'acuyn paççahıs yuşan ha'a. Paççahee eyhen:

– İnsan saxhee mang'vee, xabar vukkekka vuxhes.

Mana insan hiyxhar ıxha. 26G'aravulyçiyk'le g'adayxhvan qööna sa merna insanır g'ece. Mang'vee akkee ulyorzulyung'ulqa onu'u, eyhen:

– Meer sa merna insanır g'adayxhvan qöö.

Paççahee eyhen:

– Manar xabar vukkekana vor.

27G'aravulyçee eyhen:

– Ts'erriyng'un g'adarxhuniy Tsadokne dixene Axima'atsne g'adarxhuniyıkıd akar.

Paççahee eyhen:

– Mana yugna insan vor, mana yugne xabarıka ı'qqə.

28Axima'atsee paççahık'le it'umda eyhen:

– Gırgın yugda vod!

Qiyğa mana paççahne ögil ç'iyelqamee k'yorzul eyhen:

– Yuğne Allahıs, Rəbbis şukur vuxhena! Rəbbee valqa, yizde paççahılqa, xıl g'ott'uluynbı yuğnecab xılyaqa quvuynbı.

29Paççahee eyhen:

– Yizda dix Avşalom yugrane vor?

Axima'atsee eyhen:

– Yoavee zınay sa merna paççahna nukar g'uxoolemee, zak'le maa'ad alikkı-gikkiy gitxhu g'acu. Zak'le maa hucoome ıxhay, nenme ıxhay ats'a deş.

30Paççahee eyhen:

– Sa suralqana qıxha, maa'ar ulyozre.

Manar sa suralqana qıxha ulyoyzarna. 31Kuş eyhene cigeençena qarı eyhen:

– Yizde xərıng'us, paççahıs zaqa yugna xabar vobna! Rəbbee g'iyna valqa g'elil qeepxhaynbışde xılençe ğu g'attixhan hı'ına.

32Paççahee mang'uk'le eyhen:

– Yizda dix Avşalom yugrane vor?

Kuş eyhene cigeençeng'vee eyhen:

– Hasre yizde xərıng'une paççahne duşmanaaşikiy, mang'ulqa g'elil qeepxhayne gırgıng'uk Avşalomuk ıxhayn ixhecen[+].

33Paççah sacuraycar qa'a. Mana şaharne akkabışde oone gozeeqa ılqeç'u, geşşena. Mang'vee ooqa ılqə-ılqə eyhe ıxha:

– Yizda dix, yizda dix Avşalom! Dix, yiğne cigee zıcarxhiy qik'una! Yizda dix Avşalom!

#### 19


Yoavee Davuduk'le qotkuda hı'ı deşva eyhe

1Yoavılqa «Paççah Avşalomuqa vor geşşe, mang'vee ak'ıb avquva» hixhar ha'a.

2Mane yiğıliyn duşmanaaşile ğamepxhay ak'ılqa siyk'al. Eskeraaşik'le paççahın yik' dixeqa gyotxhanva g'iyxhe. 3G'oşun mane yiğıl şahareeqa, dəv'eençe hixu qööna, naş qexhe dyugulenra şahareeqa ı'kkəəna xhinne ikkyooç'e. 4Paççahee aq'valqa kar atçu, it'umba ts'ir haa'a:

– Yizda dix Avşalom, ay Avşalom! Dix yizda, ay dix!

5Yoav paççahne xaaqa ikkeç'u, eyhen:

– G'iyna yiğın can, dixbışin, yişbışin, yiğne yadaaşin, həmbal zəiyfabışin canbı g'attixhan hı'iyn yiğın insanar ğu k'ap'ik'ıle avqa qav'u. 6Vas ğu g'ımecenanbı vukkan, ğu ıkkananbı vukkan deş. G'iyna ğu yişde gırgıng'uk'le haguyn, g'oşunbışin ç'ak'ınbıyiy manbışin insanar yiğnemee vuççud deşin kar vodun. G'iyna zalqa hitxhır, Avşalom axu yişin gırgınbı g'iyna hapt'ıynbıxhiy, man yiğnemee yugdaniy ixhes. 7Həşde milletısqa qığeç'e, manbışis yik'bı hele. Rəbbilqan k'ın ixhen, ğu g'iyna milletısqa qığdeç'vee, vaka exhalilqasse sacar insan axvas deş. Manıd mek'valile g'iyniyne yiğılqamee yiğne vuk'lelqa qadıyn nekke pisın kar ixhes.

8Paççah oza qıxha, şaharne akkabışisda giy'ar. G'oşunuk'led «Paççah şaharne akkabışisne gyu'urva» uvhumee, g'oşun paççahısqa savayle.


Davud İyerusalimqa siyk'al

Gırgın İzrailybıme cone xaybışeeqa apk'ın vooxhe[+]. 9İzrailyne gırgıne nasılbışe sana-sang'uka xıliyn ha'a, eyhe ıxha:

– Paççahee şi yişde duşmanaaşine xılençe g'attivxhan hav'u! Filiştinaaşde xılençeb mang'vee şi g'attivxhan hav'u. Həşder Avşalomul-alla mana vuccar ölkeençe hixu[+]. 10Şas xəbvalla hee'ecenva şi g'əyxı'na Avşalomur dəv'ee qik'una. Həşde paççah Davud yı'q'əlqa sak'al hı'iynemee, şu nya'a vuççud itteyhe?

11Paççah Davudee kaahin Tsadokusqayiy kaahin Evyatarısqa in cuvab hixhar ha'as insan g'ıxele:

– Yahudayne ağsaqqalaaşik'le inəxüd eyhe: «Paççah yı'q'əlqa sak'al ha'amee, şu nya'a nekke qiyğiynbı vooxhe? İzrailycad yuşan ha'an karbı paççahılqa, mang'une xaalqa hiyxhar[+]. 12Yizın çocar, şi sa ebanbı vob. Nya'a paççah sak'al ha'ang'a şu nekke qiyğiynbı vooxhe?» 13Amasayk'led eyhe: «Nya'a şi sa ebanbı dişde vob?[*] Yizde k'ane gırgıne gahbışis Yoavne cigeena g'oşunbışda xərna ğu dexheene, hasre Allahee zalqa mançileb pisda ver ablee'ecen»[+].

14Mang'vee məxüd gırgıne Yahudeeşin yik'bı sang'un yik' xhinne culqa sak'al ha'a. Manbışe paççahısqa insan g'axuvu, eyhen:

– Paççah, ğunar, yiğın gırgın insanarıb savk'le.

15Paççah sak'ı, İordanne damaysqa hiyxhar. Yahuder paççahne ögeeqa, mana damayke alğahasva Gilgal eyhene cigeeqa abayle.


Davudee Şimeyilqa yiğ allya'a deş

16Baxurimğançene Benyaminne nasıleençene Gerayna dix Şimeyir Yahudeeşika sacigee zaara paççah Davudne ögeeqava geç'e[+]. 17Mang'uka Benyaminaaşina aazır insan arayle. Qiyğa Şaulne xaana nukar Tsiva, yits'uxhvayre (15) mang'una dix, g'ayrer (20) nukar arayle. Manbı zaraba-zaraba İordanne suralqa paççahısqava avayk'an[+]. 18Coyub paççahısqa yugba qudoorabacenva mang'una xizan damayle alğaahas, damayne şena aq'valqa ılğeebaç'e. Gerayna dix Şimey, paççah İordanne damayle ılğeç'umee, Davudne ögil ç'iyelqa gizyaraççe. 19Mang'vee paççahık'le eyhen:

– Hasre yizde xərıng'uk'le zal bınah g'umoocecen. Ğu, yizda paççah, İyerusalimğançe qığeç'uyne yiğıl zı, yiğne nukaree, hav'una bınah yik'el qavaale hımaa'a[+]. 20Zak'le hav'una bınah vaats'ana. Mançil-allar zı g'iyna paççahne ögilqa gırgıne İzrailybışile ögee arı.

21Tseruyayne dixee Avişayee eyhen:

– Şimeyee Rəbbee g'əyxı'ng'uk'le eyhesınbı-ittehesınbı axu deş. Mançil-allar mana gik'as ıkkan[+].

22Davudee eyhen:

– Tseruyayn dixbı, zake şos hucoone? Nya'a zas duşmanna g'ats'apk'ın? Zak'le zı İzrailyna paççah ıxhay yugda ats'a vod, mançil-allar g'iyna İzrailee vuşucar gik'as deş[+].

23Paççahee qiyğa Şimeyk'le eyhen:

– Ğu gik'as deş.

Paççahee mang'us k'ın g'iysar.


Mefiboşet Davudusqa arayle

24Şaulna neva Mefiboşet paççahne ögilqa arayle. Paççah ark'ınne yiğıle, xaaqa sağra-salamatra sak'alasde yiğılqamee, mang'vee g'elybıyiy tanalinbı hodğul deş, muç'ru gyapxhı deş[+]. 25Mana paççahne ögilqa İyerusalimeeqa arımee, paççahee mang'uke qiyghanan:

– Nya'asdiy, Mefiboşet, ğu zaka qidyarı?

26Mefiboşetee eyhen:

– Yizda xərna paççah! Zı, yiğna nukar, k'aarava, zas əməleys palanbı ı'xı', vaka sacigee əlyhəəsniy ıkkan. Yizde nukaree, Tsiveeme, zas horbı hı'ı. 27Man k'ıldanan xhinne, mang'vee paççahne ögil zalqa zı hidi'iyncad karbı qı'ı. Yizda xərna paççah, ğu Allahna malaaik xhinnena insan vor. Həşde vas hucooyiy ıkkan manıd he'e[+]. 28Yizde q'əsde dekkıne nasılen gırgınbı ğu gyapt'askanniy. Ğumee zı, yiğna nukar, yiğne sufranıl gi'ı. Zaqa medın cuvab eyhesın ghal deşin[+].

29Paççahee mang'uk'le eyhen:

– Nya'a xıliy qa'a? Zı vak'leyiy Tsivayk'le çolbı q'öna qe'eva eyhe.

30Mefiboşetee paççahık'le eyhen:

– Yizda paççah xaaqa salamatra sak'iyle qiyğa, hasre gırgın vuceecad aleet'ecen.


Davudee Barzilayk'le geer qa'anava eyhe

31Gileadğançena Barzilayır Rogelimğançe arı ıxha. Paççah İordanne damayke alğahasva, manar paççahıqa İordanne damaysqamee qaraylena. 32Barzilay geer q'əsda, molyts'alyne (80) seneeqa hirxhılyna sa adamiy ıxha. Mana geed karnana insan ıxha. Paççah Maxanayim eyhene cigee axvamee, paççahısın gırgın kar Barzilayee adayle ıxha[+]. 33Paççahee Barzilayk'le eyhen:

– Zaka sacigee damayke ılğeç'e, vasın gırgın kar zı İyerusalimee helesın.

34Barzilayee paççahık'le eyhen:

– Zaqa nimeena ı'mı'rne avxu zı vaka İyerusalimeeqa ı'qqəs? 35Həşde zaqa molyts'al sen vod. Zı nişincar şada'a deş. Zasqa ulyoğançıniy otxhaxhançin evad qöönne? Zak'le mə'niy qədəqqəne adameeşiniy zəiyfabışin sesıd g'ayxhes əxəyee? Manke zı nişisne hexxara yizde xərıng'us paççahıs yuk ixhes[+]? 36Zas paççahıka İordanne damayle ılğeç'u sık'ınna yəq əlyhəəs vukkan. Nişisınne zas məxdın mukaafat? 37Hasre zı sak'ı, yizde şaharee dekkıneyiy yedine k'ane qik'as. Yiğna nukar, yizda dix Kimham hasre vaka damayle ılğeç'ecen. Yiğne yik'eençe nena yugvallayiy qöö mang'us manab hee'e.

38Paççahee eyhen:

– Kimham zaka sacigee damayne şene aq'valqa ılğeç'es, yiğne yik'esqa yugda qöön zı ha'asın. Vas zake hucooyiy ıkkan, vas ıkkanan gırgın zı ha'asın.

39Gırgın millet İordanne damayle ılğeç'uyle qiyğa, paççahır damayle ılğeç'ena. Qiyğa paççahee Barzilayıs ubba hı'ı, mang'us xayir-düə hoole. Manar cune xaaqa siyk'al. 40Paççah Gilgaleeqa ayk'an. Cuka sacigeeyir Kimham hayk'an. Yahudeeşina goşunna gırgına, İzrailybışdeme goşunna sura paççahıka avayk'an.


İzrailybışe Yahudeeşika xıliyn ha'a

41Gırgın İzrailybı paççahısqa abı, eyhen:

– Nya'a yişde çocaaşe Yahudeeşe ğu qöqü? Nya'a manbışe ğu, yiğna xizan, yiğne k'anebın insanar İordanne damayle alğav'u?

42Gırgıne Yahudeeşe alidghıniy qele:

– Paççah yişda xını eyxhe. Nya'a, mançike şos qəl vooxhe? Nya'a, şi paççahne sufranıle otxhuniy otxhuninne? Deşxhee, şi paççahıke hucoomecadee alyaat'u?

43İzrailybışe Yahudeeşis alidghıniy quvu, eyhen:

– Paççah şas şole yits'ne yəqqees geer k'ane eyxhe. Davud şole şas geer eyxhe. Nya'a şu şaqa ooğançe avqa ilyaaka? Paççah yı'q'əlqa sak'al ha'asva, nya'a şi dişdiy ts'etta uvhu?

Yahudeeşin cuvab İzrailybışde cuvabıle qetan eyxhe.

#### 20


Şeva Davudulqa g'elil qıxha

1Mane yiğbışil Benyaminaaşina Bikriyna dix Şeva donana sa karaı'dəəna insan Gilgalee eyxhe. Mang'vee şeypur əlixı', eyhen:

– Şaka Davuduka, Yesseyne dixeka, sacigeedın kar deşin! Yişda mang'uka avqas deş! İzrailybı, gırgınbı xaybışeeqa savk'le!

2Gırgıne İzrailybışe Davud g'alerçu, Bikriyne dixeqa Şevayqa qihna avayk'an. Yahudermee cone paççahıke Davuduke cureebaxhe deş. Manbı İordanne damaysse İyerusalimqamee Davuduqa qihna avayk'an. 3Davud cune İyerusalimeene sareeqa siyk'al. Mang'vee sarayqa ilyaakasva g'alyav'uyn həmbal zəiyfabı sa xaaqa akkyaa'a. Qiyğa mane xaane hiqiy-alla g'aravulyçer giviyxhe. Mang'vee manbışis gırgıncad helen. Mana saccu manbışika g'ılexha deş. Manbı sip'ırer xhinne vuxha. Manbı hapt'asmee mane xaançe qığeebaç'e deş[+].

4Paççahee Amasayk'le eyhen:

– Xhebne yiğee Yahuder zasqa see'e, ğunar cone k'ane ixhe[+].

5Amasa, Yahuder sacigeeqa qoot'alasva ark'ıneeyir, cus gyuvxhuyne gahıl yı'q'əlqa siyk'al deş. 6Davudee Avişayk'le eyhen:

– Həşde Bikriyne dixee, Şevayee, şas dekkanan Avşalomuled geed ha'as. Yizın insanarıb alyapt'ı, ğu mang'uqar qihna hoora. Deşxheene, sayıb mang'vee hiqiy-allançe cabırbışika it'um hı'iyn şaharbı t'abal hı'ı, yişde uleke aygval.

7Yoavın insanar, Keretbı, Peletbı, gırgın yugun cehiler Bikriyna dix Şeva t'abal ha'asva İyerusalimeençe mang'uqa qihna gyabak'a. Manbışil ooyur Avişay ıxha[+].


Yoavee Amasa gek'a

8Manbı Giveoneene xənne g'ayeyne k'anenang'a Amasa manbışde ögilqa arayle. Yoavıl dəv'əyn tanalinbı ıxha, yıq'eeqab ts'ira qav'u vuxha. Mane ts'iraylid gılınc givatxın ıxha. Mana ögilqava əlyhəəme, gılınc givatxınne cigeençe qakkitxhu, g'e'exhxhan.

9Yoavee Amasayk'le eyhen:

– Yizda çoc, ğu yugrane vor?

Qiyğa Yoavee Amaseys ubba ha'asva, mana sağne xıleka muç'ruyke aqqaqqa. 10Amasee, Yoavne solne xılene gılıncılqa fıkır hoole deş. Yoavee xılen gılınc Amasayne vuxhnyaqa hı'xı' mang'un iç'alatbı ç'iyelqa ehekka'a. Q'öd'es gılınc hı'xəsda iş aaxva deş, mana mankecar qek'ana.

Yoaviy cuna çoc Avişayıb Bikriyne dixeqa, Şevayqa, qihna avayk'an[+]. 11Yoavne insanaaşine sang'vee Amasayne k'ane ulyorzul, eyhen:

– Şavusiy Yoav ıkkan, vuşuyiy Davudne sural Yoavıqa qihna qoracen.

12Amasa yəqqı'ne yı'q'nee eban alyart'u ıxha. Mane insanık'le g'ecen, Amasayne mayitısqa qarına-qarına maa'ar ulyoyzarır. Millet mang'usne ulyoyzar g'ecemee, mang'vee Amasayn mayit yəqqı'ne yı'q'neençe alyaat'u, çoleeqa qıkkı, ooqad tanalin kar adaççe. 13Amasa yəqqı'le alyart'uyle qiyğa, gırgınbı Bikriyna dix Şeva aqqasva Yoavne qihna avayk'an.


Şeva gek'ana

14Yoav Avel-Bet-Maaka eyhene şaharılqasse gırgıne İzrailyne nasılbışde yı'q'neençe ılğeç'e. Maane cigabışeençeb g'oşun sabı, mang'uqab qihna avayk'an. Sayib mang'uqab qihna Berim eyhene cigeençenbı avayk'an. 15Yoavna g'oşun k'yoptul, Avel-Bet-Maaka hiqiy-allançe avqaaqqana. Manbışe şaharne cabırbışde hiqiy-alla nyuq'vneke sa axtın ciga hı'ı, cabırbı qukkyok'al ha'as havayk'an. 16Mane gahil sa ək'elikane zəiyfee şahareençe ts'ir hav'u, eyhen:

– K'ırıbı alixhxhe! K'ırıbı alixhxhe! Hucoona ixhes, Yoavık'le inyaqana qoracen, cuk'le eyhesın cuvab vodun.

17Yoav məng'ı'sqana qarımee, məng'ee qiyghanan:

– Yoav ğune vor?

Mang'vee, «Ho'o, zı vornava» eyhe.

Zəiyfee meed eyhen:

– K'ırı alixhxhe, zı, yiğne nukaree, vak'le hucooyiy eyhes.

Mang'vee «Yizın k'ırı val vodva» alidghıniy qele.

18Zəiyfee eyhen:

– Şenke «Mısləhət Avel eyhene şahareençe hevqevaniyxhe» eyhen. İş manbışe məxüb g'ooce vuxha. 19Mana İzrailyna yugvalla vukkanna qopkuna sa şahar vobna. Vas İzrailyne xəbne şaharbışda sane hı'ğəəkar haa'as vukkan? Nişil-allane vas Rəbbis vukkanne şaharbışda sa hı'ğəəkar ha'as vukkan?

20Yoavee alidghıniy qelen:

– Hı'ğəəkaraa'asdayiy avaak'an haa'asda fıkır zake əq'əna quvxhecen! 21Man ğu eyhen xhinne deş vod. Efrayimne suvabınane cigeençe Bikriyne dix Şeva paççah Davudılqa g'elil qıxha. Saccu mana şasqa qele, zınar ine şaharısse qığeç'u, əlyhəəsda.

Zəiyfee Yoavık'le eyhen:

– Mang'una vuk'ul şaharne cabırıle valqa dağepçes.

22Zəiyfa ək'elika ı'ğiykır milletne k'anyaqa iyeek'an. Milletınıb Bikriyne dixena Şevayna vuk'ul gats'apk'ın, mang'usqa dağabaççe. Mançile qiyğa Yoavee şeypur ı'lyviyxə, g'oşunub şaharne hiqiy-allançe ts'ıts'ooxhena. Gırgınbı cone xaybışeeqa siviyk'al. Yoavır İyerusalimqa paççahne k'anyaqa siyk'al.


Davudus k'anebın insanar

23[•]Yoav gırgıne İzrailyne g'oşunna xərna ıxha. Yehoyadayna dix Benaya Keretbışdayiy Peletbışda xərna ıxha[+]. 24Adoram həmbalaaşina xərna ıxha. Axiludna dix Yehoşafat taarix oyk'anna ıxha. 25Şeva mirza ıxha, Tsadokiy Evyatarıb kaahinar vuxha[+]. 26Yair eyhene şahareençena İra Davudusne kaahin ıxha.

#### 21


Giveonbışe Şaulıke g'abıynbışike qəl qığaaha

1Davudee paççahiyvalla haa'ane gahıl, xhebille sen çiçiqad qihna q'ittin ıxha. Mançinemee Davudee Rəbbike qidghın ha'a. Rəbbee Davuduk'le eyhen:

– Man Şauleeyiy cune nasılen k'yav'uyne ebal-alla vod. Mang'vee Giveonğançenbıniy gyapt'ı.

2Paççahee Giveonbı qopt'ul, manbışika yuşan ha'ana. Giveonbı İzrailybı deş vuxha. Manbı Emor eyhene milletıke avxuynbı vuxha. İzrailybışe manbı üç'übba g'alya'asva k'ın g'assır ıxha. Şaulusmee manbı gyapt'ı avaak'an haa'as vukkiykın. Mang'us mane cigabışee saccu İzrailybıyiy Yahuder avxu vukkan vuxha. 3Davudee Giveonaaşike qiyghanan:

– Zasse vuşdemee hucoo ha'as əxəyee? Şu, Rəbbee g'əyxı'yne milletıs xayir-düə huvuynemee, şi hav'una bınah zasse nəxüb havaakal haa'as vəəxəye?

4Giveonbışe mang'uk'le eyhen:

– Şas Şaulıniy cune nasılen k'ınəəğəyiy nuk'ra ıkkan deş. İzrailir şas vuşucar gik'as ıkkan deş.

Davudee manbışik'le eyhen:

– Şos hucooyiy ıkkan, zı manıd ha'asın.

5Manbışe paççahık'le eyhen:

– Şi İzrailil ımaaxvacenva Şaulee şake öc alyapt'ı, şi gyapt'ı. 6Mang'uke g'arına yighıyre adamiy şasqa hele. Şinab manbı Rəbbee g'əyxı'yne Şaulne Givea eyhene şaharee Rəbbine ögil givaaxanas.

Paççahee «Manbı zı şosqa qevlesınbıva» eyhe[+].

7Paççah Davudus Şaulne ühatsühat Yonatanna dix Mefiboşet qiykkanna. Mang'us mana qiykkanna Rəbbine ögil Yonatanıs k'ın g'assırva[+]. 8Paççahee Armoniyiy merna Mefiboşet alyabat'a. Manbı Ayyayne yişşee Ritspee Şauluke vuxuyn dixbı vuxha. Sayıb mang'vee Şaulne yişşee Meravee Mexolğançene Barzilayne dixeke Adrielike vuxuyn xhoyre dix alyabat'a[+]. 9Mang'vee manbı Giveonbışisqa qoole. Giveonbışe manbı Rəbbine ögil suval givaaxananbı. Manbışda yighırsana sacigee habat'anbı. Manbı xhıt'a qiviyşalne ts'eppiyne yiğbışil givaaxan[+].

10Ayyayne yişşee Ritspee cesva palan alyaat'u, ganzıl gyadaççe. Ritspa xhıt'abı qiyşal gibğılıne yiğbışile, givapxıninbışilqa gyoğiy gyoğasde yiğılqamee maa'ar ayxu. Məng'ee manbışde mayitbışisqa yiğniyığın xəybışin şit'yar, xəmded çolan həyvanar qeetxhes hassır deş. 11Şaulne həmbal zəiyfee, Ayyayne yişşee Ritspee ha'ana mana iş Davudulqa hivxhar haa'ana.

12Davudee hark'ın, Şaulıniy mang'une dixen Yonatanın bark'vbı Gileadne Yaveşne ç'ak'ınbışike g'eşşenbı. (Filiştinaaşe Gilboa eyhene suval Şaul gik'uyne yiğıl manbışin mayitbı Bet-Şeane maydama givayxananbı. Yaveşğançene insanaaşeb abı, manbışin mayitbı qöqənbı.)[+] 13Davudee Şauluniy mang'une dixen Yonatanın bark'vbı mançe alyaat'anbı, şene givapxınne yıghıng'unud bark'vbı sa'anbı.

14Davudne insanaaşe Şaulıniy mang'une dixen Yonatanın bark'vbı Benyaminaaşine cigabışeene Tsela eyhene şaharee, Şaulne dekkıne, Gişine, mağareene nyuq'vnesnee k'eyxha. Paççahee manbışik'le uvhiyn gırgın, mane insanaaşe ha'an. Mançile qiyğa Allahee ölkaynemee ha'ane gırgıne düəbışis alidghıniy qelen.


Filiştinaaşikan dəv'əbı

15Meeb Filiştinaaşda İzrailybışika dəv'ə gyooxha. Davud cune insanaaşika Filiştinaaşika səyxəsva ayk'an. Manbı Filiştinaaşika siviyxəmee Davud oyzarna. 16Rafayke g'arıyne İşbi-Benovusus Davud gik'as ıkkiykan. Mang'une nizeyn siv yezake xhebıd vəş (300) şekel[*] yı'q'vəlee ıxha. Yı'q'eeqad mang'vee ts'edın gılınc qı'ı eyxhe. 17Tseruyayna dix Avişay Davudusqa kumagıs qarı, Filiştinğançena mang'vee ı'xı', gek'ana. Mane gahıl Davudne insanaaşe mang'us k'ın g'assır, eyhen:

– İzrailin işix k'imədəqqəcenva, sayır ğu şaka dəv'eeqa ayres deş.

18Mançile qiyğa Filiştinaaşika Gov eyhene cigee meed səvxiy gexha. Mane gahıl Xuşa eyhene cigeençene Sibbekayee Rafayke g'arına Saf gek'ana.

19Filiştinaaşika Gov eyhene cigee meed səvxiy gexha. Manke Bet-Lexemğançene Yareyne dixee Elxananee Gatğançena Golyatna çoc gek'ana. Mang'une nizeyn cık'rı qexhvane xhanayn arğacın dal xhinne xətta ıxha[+].

20Gat eyhene şaharne k'ane sa menne yəqqees gitxhuyne səvxee, Rafayke g'arına sa axtına canakana insan ıxha. Mane insanne xıleppışilib, g'elybışilib yixhıble t'ubiy. Mang'uqa gırgıba g'ayeyoq'ab (24) t'ub vuxha. 21İzrailybışik'le mang'vee nen qadiy eyhemee, Davudne çocune Şimayne dixee Yonatanee mana gek'ana[+].

22Mana Rafayke g'arına yoq'uyre insan Gatğançenbı vuxha. Manbı Davudneyiy Davudne insanaaşine xıleke hapt'ı.

#### 22


Davudee Rəbbis opk'unna mə'niy

1Rəbbee Davud gırgıne cune duşmanaaşineyiy Şaulne xılençe g'attixhan hı'ımee, Davudee Rəbbis ina mə'niy qəbəqqə:

2Rəbb yizda suva vobna,
yizda g'ala, zı g'attixhan ha'ana vorna.
3Allah yizın ganz vodun,
Mang'usne zı dyugul ixhes.
Yizın g'alxan, zı g'attixhanasda suva,
it'umun ciga Mana vor.
Allahee zı g'attixhan ha'a.
Ğu, Rəbb, zı eb ulyooğanbışde xılençe g'attixhan ha'a![+]

4Şukur gyooxhane Rəbbilqa ona'as,
yizde duşmanaaşine xılençer g'attixhanasda.
5Yizde hiqiy-alla gyabat'an mırtar ıxha,
zı gek'ane damabışile zı qəyq'ən ıxha[+].
6Ahalın t'ü'bı zalqa alitk'ır ıxha,
gyapt'asde gugubışeqar zı girxhu ıxha.

7Dağamiyvalee zı Rəbbilqa onuiyn,
Allah kumagıs qort'ul.
Mang'uk'le yizın ses Cune Xaa[*] g'ayxhiyn,
yizın uts'ur Mang'une k'ıriysqa hitxhıriyn[+].
8Mang'us qəl vuxhal-alla
ç'iye oyt'al, ı'ğiykaran,
xəən xhebbı ı'ğiykar, manbı hoyharanbı.
9Mang'une quşeençe kuma qığeç'u,
ghalençe gyooxhan haa'an ts'a ı'xiyxə.
Mançikeb gyopxhanna ghadır k'yoohar.
10Mang'vee xəybı qaxı, ç'iyelqamee geç'ena.
Miç'axiyvalla Mang'une g'elybışik avub vuxha.
11Sa keruvulil[*] alixı,
mıtsıne xılibışil ilexa.
12Hiqiy-allan ciga xəmdilqa sak'al ha'a,
xhineka gyatsts'ıyne k'aarıne buludbışike Culqa aççesın kar ha'a.
13Mang'une nuruke
gyotxhanan ts'a qı'ğəə ıxha.
14Rəbbee xəybı g'əhətqə'ə,
Haq'-Ta'aalee ses gyayhe[+].
15Vukbı avhu, duşmanar ehevkaa'anbı,
ts'ayılpan ı'xı'ı', manbı oot'al-ooxal haa'anbı[+].
16Qəvəəq'ənasde Rəbbine sesıke,
quşeençene qı'ğəəne it'umne nafasıke,
deryahın k'oralybı g'ece giyğal,
dyunyeyn xhebbı g'ece giyğal.

17Mang'vee xəybışeençe xıl hotku, zı aqqı,
zı k'orane xhyanbışeençe qığavhu.
18Zı gucnane duşmanıke Mang'vee g'attixhan hı'ı,
zı g'ımece eyxhenbışike,
yizdemee geeb gucnanbışike g'attixhan hı'ı.
19Yizde pisde yiğıl manbı yizde ögilqa qığeepç'ı,
Rəbbeeme zı aqqı.
20Mang'vee zı dağamiyvalike hixu'u,
zı ıkkiykın, zı g'attixhan hı'ı.

21Yizde qopkuvalis sik'ı Rəbbee zas huvu,
yizde xılene məttıvalis sik'ı huvu[+].
22Mang'vee məxüd hı'iyn zı Rəbbina yəq' avquva,
pisda ıxha Allahılqa yı'q' sak'al hidi'ıva.
23Mang'un gırgın q'aanunbı yizde ögil vod,
Mang'une g'aydabışiler hixu deş.
24Zı Mang'une ögil məttıne yik'eka ıxha,
zıcar zı bınahıke havacına[+].
25Rəbbee yizde qopkuvalis sik'ı huvu,
Cune ulene ögil yizde məttıvalis sik'ı huvu.

26Ğu saadik'ranang'uka saadik'ra eyxhe,
kaamilinbışika kaamilyra vor.
27Məttınbışika məttıra,
quç'opkuriynbışika, cone quç'opkuriys sik'ı eyxhe.
28Hooç'an-g'ooç'ananbı Ğu g'attivxhan haa'a,
cocab-co axtıba vukkekanbışilqab Ğu ul giviyxhe,
manbı k'ap'ik'ıle avqa qaa'a.
29Rəbb, Ğu yizın işix vod,
Ğu yizda miç'axiyvalla nurulqa savaak'al haa'a.
30Zı Vakasana duşmanaaşikın ha'a,
yizde Allahıka şaharbı aqqaqqa.

31Allahna yəq kaamilyba vob,
Rəbbin cuvab məttıda vod!
Mang'ulqa yı'q' qizzırna gırgına,
Mang'vee g'attixhan ha'ana[+].
32Rəbbile ğayrı, Allah vuşune vor?
Yişde Allahıle ğayrı, medın ganz nenne vod?
33Allah yizda it'umna g'ala vobna,
Mang'vee yizda yəq qopku qaa'a.
34Mang'vee yizın g'elybı maralın g'elybı xhinne ek' qa'a,
Zı axtıvalee it'umra aqqaqqa[+].
35Mang'vee yizın xıleppı dəv'əysın xhinne qa'a,
zasse tuncıke hı'iyn vuk quç'okara'as əxən.
36Ğu zas g'attixha'anasın g'alxan huvu,
Ğu hı'iyne kumaagıka zı axtı qı'ı.
37Zasse saccu Vaka əq'ra iykaras əxə,
zı məxür qaçayxarır deş.

38Zı duşmanar g'ee'epşiynbı, manbı gyapxıynbı,
manbışikın ixhesmee yı'q'əlqar sak'ı deş.
39Zı manbı hööq'əv'u ç'əvxhana,
manbışisse suğoots'asıb vəvxü deş,
yizde g'elybışik avqa manbı qukk'yopk'ul.
40Dəv'əynemee Ğu zalqa guc alipk'ır,
zalqa g'elil qeepxhaynbı Ğu yizde g'eliqqa huvu.
41Duşmanar zale heepxasınbı xhinne qaa'a,
zı g'ımecenanbışikınıd zı hı'iyn.
42Manbışe uleppı ooqa qe'eeyid, manbı g'attivxhan haa'anbı vuxha deş,
Rəbbilqa onu'eeyid, Mang'vee alidghıniy quvu deş[+].
43Zı manbı k'ööq'ü, tooz xhinne qav'u,
şahrabışeedın battağ xhinneyib k'ööq'üynbı.

44Ğu zı, yizde milletne g'elil qeepxhayke g'attixhan hı'ı,
zake milletbışda xərna hı'ı,
zak'le dyats'ancad milletbı yizde xılyaqa quvu.
45Menne cigeençenbı yizde ögil k'yoozarav'uynbı,
yizın do g'ayxhımee, eyhen ha'a.
46Menne cigeençenbı yizde ögil hapq'ıriynbı.
Qəpq'ı'n zezebı atk'u,
dyuguleepxhayne cigeençe qığeepç'iynbı.

47Rəbb vorna! Yizde Ganzıs şukur vuxhena!
Zı g'attixhan hı'iyn Ganz, Allah, axtı qe'e!
48Allahee zal-alla qəl qığaaha,
milletbı yizde xılyaqa qele.
49Mang'vee zı yizde duşmanaaşine xılençe g'attixhan ha'a,
Mang'vee zı yizde duşmanaaşile ooqana ha'a,
Zı eb ulyooğanbışde xılençe g'attixhan hı'ı.
50Rəbb, mançil-alla zı Ğu menne milletbışde yı'q'nee axtı qa'as,
zı Yiğne doyus şukur haa'as!

51Allahee Cune paççahıs xədın ğamxhaybı heles,
g'əyxı'yne Davudne nasıles gırgıne gahbışilycab yugvalla haagvas[+].

#### 23


Davudee nekke qiyğa uvhiynbı

1Davudee nekke qiyğa inva uvhu:

– Yesseyne dixee Davudee,
Allahee axtı qı'ıne insanee,
Yaaq'ubne Allahee g'əyxı'ng'vee,
ittune miznane mə'niybı İzrailee qədəqqəng'vee
inəxüdud eyhe:

2Rəbbine Rı'hı'n zale ğana uvhu,
Mang'un cuvab yizde mizel vod[+].
3İzrailyne Allahee inəxüd uvhu,
İzrailyne Ganzın zak'le inəxüd uvhu:
«Allahıle qəyq'ənang'vee
insanaaşis qopkuba xəbvalla haa'a[+].
4Mana buludbı deşde miç'eeb ılqəəne,
gyoğiyle qiyğa hits'aagharne,
ok' aleylyaa'ane verığne ulek akar».

5Hək'ebab, Allahee yizda xizan g'əvxüna!
Mang'vee zaka gırgıne gahbışisın cuvab dişde g'ats'atk'un?
Man cuvab bıkırın, badal dexhen ıxha.
Mang'vee zas ıkkananbı hele,
Mang'vee zı g'attixhan ha'a[+].
6Gırgın karaı'dəənbı zazabı xhinne dağaa'as.
Manbışilqa şavaacad xıl hotkas deş.
7Manbışik soot'asınbışe,
nizeyl, gılıncıl alyapt'as vukkan.
Manbışin gırgınbı cigeecab
gyooxhan haa'asınbı.


Davudun igider

8Davudne igideeşin dobı inbı vod:

Taxmonne şahareençena Yoşev-Başşevet xhebne igidna xərna ıxha. Sa dəv'ee mana molyud vəş (800) insanılqa nizeyka hark'ın, manbı gyapt'ıynbı.

9Mang'ule qiyğa Axoxiyna neva, Dodoyna dix Eleazar ıxha. Mana xhebne igidna sa ıxha. Filiştinaaşine g'oşunulqa cuvab ayhemee, mana Davuduka ıxha. İzrailybı yı'q'əlqa ts'ıts'eepxhamee, 10saccu sa Eleazar cune cigeençe ı'ğdiykar. Mang'vee gılıncıd alyaat'u, xıleppı rı'hı'le g'a'atk'vasmee, Filiştinar gyabat'a. Dəv'ə ç'əvuvxhayle qiyğa, mang'usse xıl aaqı, gılınc dağeççes əxə deş. Mane yiğıl Rəbbee İzrailybışis xədın ğameepxhay hele. İzrailybı mane yiğıl Eleazarısqa saccu maa'ab avxuyn hapt'ıynbı q'əra qaa'asvacab siviyk'al.

11Mang'ule qiyğiyna Harar eyhene şahareençena Ageyna dix Şamma ıxha. Sa yəqqee Filiştinar Lexi eyhene cigee sabayle. Maad hüvə oozıyn çol ıxha. İzrailybışin millet Filiştinaaşile q'ətq'ı'n, mançe hexvan. 12Saccu Şamma çolune yı'q'nee ulyoyzar. Mang'vee Filiştinaaşisqa çol qele deş, manbı gyabat'anbı. Mane yiğıl Rəbbee İzrailybışis xədın ğameepxhay hele.

13Suk qiviyşalne gahıl xhebts'alyne (30) xərıng'una xhebiyre Davudne k'anyaqa Adullamne mağaraysqa abayle. Mane gahıl Filiştinaaşina g'oşun Refaimne q'adaalilqa savayle[+]. 14Davudmee xıl hidixharasde cigee ıxha. Filiştinaaşikene sabaranbı manke Bet-Lexem vuxha. 15Davud xhyanıka gyorxhan ıxhayke eyhen:

– Zas Bet-Lexemne akkaysneene kahrızeençe xhyan ıkkekkanaxhiy ıxhana!

16Manke mane xhebne igidee Filiştinar sabıyne cigayne yı'q'neençe gılıncbışika cosda yəq hav'u, Bet-Lexemne akkabışisneene kahrızeençe xhyan gyatsts'ı, paççah Davudus adayle. Davudus man xhyan ulyoğas diykkın, man xhyan Rəbbis helen xhinne ç'iyelqa ot'al ha'a[+]. 17Mang'vee eyhen:

– Rəbb, Ğu zı mançike havace. Nya'a, yizdemee hapt'ıyle qı'dəpq'ı'n xhyan gyatsts'es hapk'ıniynbışda zı eb ulyooğayee?

Mançil-allad mang'vee man xhyan ulyoğa deş. Man xhebne igidee hı'ı.

18Yoavna çoc Tseruyayna dix Avişay xhebts'alyne (30) igidna xərna ıxha. Mana cune nizeyka xhebıd vəş (300) insanıka saçikku, manbışin gırgınbıb mang'vee gyapt'ıynbı. Mançile qiyğa mang'un do xhebne igidin do xhinne qıvaats'ıyn eyxhe[+]. 19Mana xhebts'alyne (30) igidiler qıvaats'ına ixheeyir, şene xhebne igidika avayq'ar deş.

20Yehoyadayna dixır Benayır ç'ak'ın işbı g'ecena qıvaats'ına insan ıxha. Mana Qavtse'el eyhene şahareençe qarı ıxha. Benayee q'öyre Moavğançena inekke yugna igid gek'a. Mang'vee yiznane yiğıl k'orane cigeeqa giç'u, şir gik'u[+]. 21Sayır mang'vee sa geer xərna misirğançena gik'u. Misirğançeng'une xıle nize ıxha. Benaya mang'ulqa t'at'aaka ark'ın, misirğançeng'une xılençe ts'ıts'ı'ı mang'un nize g'eşşen. Qiyğar misirğançeng'une nizeykacar mana gek'ana[+]. 22Man gırgın Yehoyadayne dixee Benayee ha'a. Mançil-alla mana xhebiyre igid xhinne qıvaats'ına ıxha. 23Mana xhebts'alyne (30) igidiler qıvaats'ına ixheeyir, şene xhebne igidika avayq'ar deş. Davudee mana, cus g'aravuliyvalla ha'anbışda xərna giyxhe.

24Mane xhebts'alyne (30) igidne yı'q'nee inbıb vuxhaynbı:

Yoavna çoc Asahel,
Bet-Lexemğançene Dodoyna dix Elxanan,[+]
25Xarodğançena Şammayiy Eliqa,
26Peletğançena Xelets,
Teqoağançena İqqeşna dix İra,
27Anatotğançena Aviezer,
Xuşabışda Mevunnay,
28Axoxibışda Tsalmon,
Netofğançena Maharay,
29Netofğançene Baana dix Xelev,
Benyaminne nasılena Giveağançene Rivayna dix İttay,
30Piratonğançena Benaya,
Gaaşne q'adaalile Hidday,
31Aravğançena Avi-Alvon,
Barxumğançena Azmavet,
32-33Şaalvonğançena Eliaxba,
Yaşenın dixbı,
Hararğançene Şammayna dix Yonatan,
Ararğançene Şararna dix Axiam,
34Maakağançene Axasbayna dix Elifelet,
Giloğançene Axitofelyna dix Eliam,[+]
35Karmelyğançena Xetsray,
Aravğançena Paaray,
36Tsovağançene Natanna dix İgal,
Gadne nasılena Bani,
37Ammonğançena Tseleq,
Tseruyayne dixen Yoavın silah ı'ğiykar ha'ana Beerotğançena Naxaray,
38Yeterğançena İrayiy Garev,
39Q'etbışda Uriy.

Manbı gırgıba sacigee xhebts'ale yighıyre (37) insan ıxha[+].

#### 24


Davudee millet qədəqqə

1Rəbbina qəl meeb İzraililqa avqaaqa. Mang'vee Davuduk'le eyhen: «Hoora, İzrailybıyiy Yahuder qəpqe». Məxür Mang'vee Davud İzrailybışilqa g'elil qı'ı.

2Davudee cune k'anene g'oşunne xərıng'uk'le Yoavık'le eyhen:

– Həşde Danile Beer-Şevalqamee[*], gırgıne İzrailyne nasılbışde yı'q'nee iviykre, manbı qəpqe. Zak'le manbı nimeenbı vuxhay ats'axhxhes ıkkan.

3Yoavee paççahık'le eyhen:

– Yiğın millet nimeeniy, hasre Rəbbee, yiğne Allahee, manbı vəş nəqqees mançile geeb qee'ecen. Yiğne ulek'led man g'acecen. Nya'a, nişil-allane yizde xərıng'us paççahıs məxbına iş haa'as vukkan?

4Paççahın cuvab Yoavneyiy g'oşunne ç'ak'ınbışde cuvabıle ooqan ıxha. Yoaviy g'oşunun ç'ak'ınbı İzrailin millet qətqəs vüqqəva paççahısse qığeebaç'enbı. 5Manbışe İordanne damayle ılğeepç'ı, Aroer eyhene şaharne k'ane çadırbı giyxə. Mana şahar q'adaalyne yı'q'nee vuxha. Qiyğa manbı Qadıne nasılene cigabışile k'ena Yazer eyhene şahareeqa avayk'an. 6Mançe manbı Gileadeeqa, Taxtim-Xodşi eyhene cigeeqa havayk'an. Mançeb Dan-Yaan eyhena şahar ılğevç'u, Sidonne şahareeqa qabı hiviyxhar. 7Sur eyhene g'aleeqa, Q'ivbışdeyiy Kana'anbışde gırgıne şaharbışeeqa manbı hapk'ın, hiviyxharanbı. Nekke qiyğab manbı qavaylenbı Yahudayne canubulyne Beer-Şeveeqa. 8Yüç'ne vuzeyiy g'ane (20) yiğee manbışe ölka k'anençe-qomaqamee gits'ibaxhana. Mançe İyerusalimeeqa siviyk'al. 9Yoavee nimeeniy insanar vuxhava paççahık'le eyhe. İzrailee mane gahıl gılıncıka səyxəs əxəsda molyud vəş aazır (800 000), Yahudeeyir xhod vəş aazır (500 000) igid ıxha[+].


Allahee Davudus cazaa hoole

10Davudee millet qətqəs alikkıyle qiyğa, mang'us culecad cus naş qexhe. Mang'vee Rəbbik'le eyhen:

– Mana iş hav'u, zı xəbna bınah opxhun. Rəbb, həşde hucoona ixhes ine g'ulune taxsirıke ılyheç'e, zı bəç'əriyvalla hav'u[+].

11Davud qinne yiğıl miç'eer oza qıxesse, Rəbbee Davudulqa hixhar ha'ane Qad peyğambarık'le eyhen:[+]

12– Hoora, Davuduk'le eyhe, Rəbbee inva vod eyhe: «Yiğne ögilqa xhebılle kar gixhxhes. Mançin sa g'əyxe, Zı vak ha'as».

13Qad Davudusqa arı, mang'uk'le eyhen:

– G'əyxe, yighılle senna yiğne ölkee mısvalybı ıxhane vas ıkkan? Xheyible vazna hixu yiğne duşmanaaşine xılençe iykarasne ıkkan? Deşxheene, xhebılle yiğna yiğne ölkee yı'q'ı'n ık'arbı ıxhane ıkkan? Həşde yugba fıkır opxhun, ğu yiğın cuvab eyhe. Zı hark'ın zı G'axuvuyng'uk'le eyhes.

14Davudee Qadık'le eyhen:

– Yizdemee geed dağamda vod. İnsanne xılyaqa gyapk'asse hasre Rəbbine xılyaqa gyapk'ecen. Rəbbiqa rəhı'm geeb vob.

15Mane yiğıl miç'eediyle otçu, Vucee gyuvxhuna gah ç'əvuvxhesmee, Rəbbee İzraililqa yı'q'ı'n ık'arbı g'ıxele. Danile Beer-Şevalqamee yights'al aazır (70 000) insan qek'a. 16İyerusalimeen insanar gyapt'asva malaaikın xıl hodakkemee, Rəbbis maabın insanar qiviykkın, malaaikık'le eyhen:

– Ç'əv, xıl g'ayşe!

Rəbbin malaaik mane gahıl Aravna donane sa insanne attayne k'ane ıxha. Aravna Yevusbışda ıxha[+]. 17Davuduk'le millet gek'an malaaik g'acumee, Rəbbik'le eyhen:

– Bınah hav'una zı vor, taxsir zal vod. Nya'a ine syuru xhineene insanaaşe hucoone hı'ı? Manbışil-alla zasiy yizde xizanıs cazaa hevle.

18Mane yiğıl Qad Davudusqa arı, eyhen:

– Hark'ın Yevusbışda eyxhene Aravnayne attal Rəbbis q'urbanbı allya'an ciga ale'e.

19Qadıne cuvabıka, Davud, Rəbbee əmr hav'uyn xhinne maqa hayk'an. 20Aravna avqa ilyakkımee, Davudıy cun insanar cusqa qöö g'ooce. Mana g'aqa qığeç'u, paççahne ögil ç'iyelqamee k'yorzul, 21eyhen:

– Nəxürkenane yizda xərna paççah zasqa arı?

Davudee eyhen:

– Rəbbis q'urbanbı allya'an ciga alya'asdemee zı vake yiğna atta alivşes arı. Milletılin yı'q'ı'n ıkar ulyoozrecenva zı Rəbbis q'urbanbı alya'as.

22Aravnee Davuduk'le eyhen:

– Hasre yizde xərıng'vee, paççahee cune ulesqa yugda qöönmeen alyaat'u, Rəbbis q'urbanbı alle'ecen. Haane gyoxhxhan hı'ı q'urbanna allya'asın yatsbı aleet'e. Gyoxhxhan ha'asde osune cigee mıgrabıyiy[*] yatsbışde gardanaqa qa'an karbı aleet'e. 23Paççah, man gırgın zı vas hele.

Aravnee meed eyhen:

– Hasre Rəbb, yiğna Allah, vaka yugra ixhecen.

24Paççaheeme Aravnayk'le eyhen:

– Zı vake man ciga məxüdcad deş alyaat'as, zı mançike vas hək' qevles. Zas q'ərad gitxhuyn kar zasse Rəbbis, yizde Allahıs, gyooxhan haa'ana q'urban xhinne ablyaa'as dəəxə.

Davudee attaykeyiy yatsbışike xhots'al (50) nuk'ra qele. 25Davudee maa'ad Rəbbis q'urbanbı allya'an ciga ali'ı, maa'ad gyoxhxhan ha'aniy medın q'urbanbı allya'a. Rəbbee ölkaynemee haa'ana düə q'abıl haa'ana, mançikad İzrailee yı'q'ı'n ık'arbı ç'əveedaxhenbı.

### Sıleymanın uvhiybı

#### Sıleymanın uvhiybı

Sıleymanın uvhiybı


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Sıleyman peyğambarın k'oran uvhiybı

#### 1


Ts'ettiyn cuvab

1İzrailyne paççahne, Davudne dixen, Sıleymanın k'oran uvhiybı[+].

2Mançin k'orana ək'eliy terbiye heles,
k'orane ats'aalika uvhiyn cuvab alyaat'as kumag ha'as.
3Mançin ək'elikana ı'mı'r haa'as xət qa'as.
Manke ğu qopkuna, adaletnana ı'mı'r haa'as[+].
4Mançin caahilyaaşis k'oraba ı'mı'r g'avces xət qa'as,
mek'vunbışis ats'aaliy darraka heles[+].
5Hasre hikmatnang'vee k'ırı alixhxhı, ats'al xət qixhecen,
hasre ək'elikang'vee yugna mısləhət alept'ecen.
6Məxüd insanaaşilqa dekkaaşe uvhiynbı, misaalabı,
hikmatnanbışe eyhenbıyiy manbışin dağamın cuvabbı hixharasınbı.

7Rəbbile qəpq'ı'niy ats'alyne q'oma ulyozzur,
saccu bəç'əraaşik'le k'orana ək'eliy terbiye g'umooce vob[+].


Bınahnanbışile əq'əna ulyobzuriy

8Yizda dix, dekkee helene terbiyel k'ırı alixhxhe,
yedee xət qa'anbıd yik'el hixan hıma'a[+].
9Man yiğne vuk'lel micagın tac xhinne g'aces,
gardanılib gıranın t'exa xhinne ixhes[+].
10Yizda dix, hımaysar bınahnanbışe
ğu yəqqı'le qığehecen[+].
11Manbışe vak'le eyhesın: «Qora, şaka gugu hav'u, eb k'yaa'as,
həməxübcab taxsir deşinbışilqa k'yooharas.
12Qora, manbı ahalın xhinne üç'übba k'ööğəs,
manbı bıkırba nyuq'vneeqa əlyhəənbışik akaraba vuxhecen.
13Manke şi manbışike curayn-curayn gıranın karbı alyaat'as,
yişin xaybıd ing'une-şeng'une karaka gyatsts'a'as.
14Şaka sarçe,
havasre şaqa sa boxçe vuxhecen!»

15Yizda dix, manbışika sımaraççe,
manbışde yəqqı'n ımayk'an[+].
16Manbışin g'elybı pisde suraqqa,
eb k'yaa'as g'adayxhvan[+].
17Şit'yaaşine ulene ögil gugu haa'axhee,
manbı maqa gyatk'vas deş.
18Mane insanaaşeme höö-qöö gugu conemeecab haa'a,
manbışe conacab eb k'yaa'a.
19Mıssıne ulynanbışda yəq gırgıne gahbışil həməxüb vooxhe,
Mıssıne uleka merıng'uke alyaat'uyne karan manbışin can ileşşe[+].


K'orane ək'elin qoot'al

20K'orane ək'elin g'ad axtıda ona'a,
maydambışee mançin nıq' axtı qexhe[+].
21Şahrabışee, geeb insanarnane cigabışee, mançin ona'an,
şaharne akkabışisnee eyhen:

22«Mısılqameene şos, caahilyaaşis,
əvəmiyvalla vukkiykanas?
Mısılqameene matsxara haa'anbışe
matsxaravalike kef ts'ıts'a'as?
Mısılqameene beynyavabışik'led ats'al g'ımece ixhes[+]?
23Şu aq'veeqa uvhiyne yizde cuvabıl k'ırı alixhxhinxhiy,
zı şu yizde fıkırbışikaniy gyavts'aa'as,
yizın k'oran cuvabniy şolqa hixhara'as.
24Zı şolqa onuiyng'a, şu zal k'ırı gidyaqqiyn,
zı şolqa xıl hotk'umeeyid, şu zalqa sapk'ıl deş.
25Şu yizde mısləhətbışiqa ilyaakı deş,
aq'veeqa uvhiyn yizın cuvabıd əq'əna qı'ı.
26Mançil-allab şolqa ver vüqqəmee, zı əqəna ha'as,
qəpq'ı'niyn şu alyapt'ımee, zı şadxhesda.
27Mane gahıl t'ufan xhinne qəpq'ı'niy şolqa k'yooharas,
it'umna mıts xhinnen divan şolqa alles,
şu dağamiyvaleeqa, əq'übeeqa gyapk'as.

28Şu manke zalqa ona'amee, şos zı alidghıniy qeles deş,
şu nimee zı t'abal he'ee, aveykes deş[+].
29Şos ats'al dekkan ıxhayke,
Rəbbile qı'dəəq'ən vuxhayke,
30yizda mısləhət g'umooce vob,
yizın cuvabıd ıkkan deş.
31Mançil-allab şu vuşde yəqqı'n q'ap'ın şagav oxhanas,
vuşde pisde mısləhətbışika aats'es.
32Caahilyar zake sapk'ılva manbı hapt'asınbı,
beynyavabışeb nişinacab hidyaa'ava, manbışikın ixhesın.
33Zal k'ırı alixhxhıynbışeme vaxxariyna ı'mı'r haa'as,
manbı pisınçileb qəvəəq'ənas deş».

#### 2


K'orane ək'elin haa'ana yugvalla

1Yizda dix, vak'le zı uvhiyn g'ayxhe,
yizın əmrbı, gıranın kar xhinne havace[+].
2K'ırıbıd k'orane ək'elyne suralqa aqqe,
mana yugba vaats'a vuxha, yik'eeqa vukkee.
3Ək'el qoot'le,
axtıba mana hevqe.
4Mana nuk'ra xhinne,
dyugulenna xaziyna xhinne t'abal hee'e[+].
5Manke Rəbbile qəpq'ı'niy valqa hixharasın,
Allahne hək'eedın ats'aalid alyaat'asın[+].
6K'orana ək'el hoolena Rəbb vor,
Mang'vee ats'aaliy ı'mı'r vaats'a vuxhay hele[+].
7Mang'vee qopkuynbışis ğameepxhay hele,
məttına ı'mı'r haa'nbışdar g'alxan vor Mana[+].
8Mang'vee qopkuynbışin,
mu'munaaşin yəqbı havace[+].

9Manke valqa qopkuvallab, ədaalatıb hivxharasda,
gırgın məttın, yugun yəqbıd vak'le ats'axhxhesınbı[+].
10K'orana ək'elib yiğne yik'eeqa gyavts'es,
ats'aalid yiğnemee ittu qixhes.
11Darrakayn ğu havacesda,
ək'elinır ğu aqqasda.

12K'orane ək'elin ğu pisınbışde yəqqı'leyiy
hor ha'ane insanaaşile havacesda.
13Manbışe qotkuyn yəqbı g'ali'ı,
miç'axne yəqbışil alycaaxva,
14pisda iş g'ooceme şadeebaxhenbı,
horbışikeyiy pisvalike kef qığayhe[+].
15Mane insanaaşin yəqbı quç'otkur vod,
manbı alikkı-gikkiyne yəqbışin əlyhəə[+].

16K'orane ək'elin ğu abır deşde,
ittune miznane zəiyfayle g'attixhan ha'as[+].
17Mane zəiyfee mek'vranang'a hark'ınna adamiy g'alerçu,
Allahıs huvuyn cuvab yik'el hixan hı'iyn.
18Mane zəiyfayne xaan insan qik'as hoyt'al,
məng'ı'ne yəqbışinır nyaq'vbışeeqa qıkkekka[+].
19Məng'ı'sqa arına vuşucar yı'q'əlqa siyk'al deş,
məxrına üç'ürra axvas deş.

20Mançil-alla ğu yugunbışde yəqqı'n hoora,
qopkuynbışda yəq avqe.
21Qopkuynbışe ç'iyene aq'val ı'mı'r haa'as,
məttın yik'nanbı inyaa aaxvas[+].
22Pisın insanar ç'iyene aq'vale dağaa'asınbı,
cuvab ıqdyaqqanbışikınıd ha'asın[+].

#### 3


Rəbbilqa yı'q' qizre

1Yizda dix, zı vas xət qı'iyn yik'elixan hıma'a,
yik'eeyid yizın əmrbı aqqe[+].
2Mançin yiğna ı'mı'r xıliy qaa'as,
vas gyavts'u-gyuvxhuna ı'mı'r hevles[+].

3Hasre vake yugvallayiy qopkuvalla ımaak'ancen,
manbı gardanançe givaxne, yik'eeqa ok'ne[+].
4Manke Allahısır, insanaaşisır ğu ıkkiykanasda,
vaqad yugun do ixhes.

5Yik'eençe Rəbbilqa yı'q' qizre,
yiğne ək'lelqa yı'q' qimiyzar.
6Haa'ane gırgıne işee Rəbb qıvaats'e,
Mang'vee yiğın yəqbı qa'asınbı[+].
7Yiğnecar ulesqa ğu k'orana ək'elynana xhinne qımayle,
Rəbbile qəq'ne, pisde karake əq'əna ixhe[+].
8Mançin yiğın tan yug qa'as,
yiğın bark'vbıd it'uma'asınbı.

9Rəbb yik'el qali'ı, yiğne karake,
şagavne ts'ettiynçike Mang'us hele.
10Manke yiğın anbarbı karaka gyatsts'es,
çaxıren kuppıd qakkyak'anasınbı[+].

11Yizda dix, Rəbbine terbiyeyka ooğançe avqa ilymakka,
Mang'vee cazaa hoolemee, yik' dena qımexhe.
12Dekkee geer ıkkanne uşaxıs cazaa hoolen xhinne,
Rəbbeeyib ıkkanang'us cazaa hoole.

13Hikmətılqa hirxhılyna,
k'orana ək'el avaykına insan nimee baxtivariy!
14Mançiken xayir nuk'rayle geed vod,
in g'azanc məttıne k'ınəəğəyle q'iymatıka vod[+].
15Mana gıranne ekebışileb gıranba vob,
mançika vas ıkkanan nencad kar sa aqqas dexhe[+].
16Mançine sağne xılen xıliyna ı'mı'r,
solne xılenıd kariy axtıvalla hele ıxha[+].
17Mançin yəqbı yik'es ıkkananbı vod,
gırgın yəqbı barakatnanbı vod.
18Mançike alyt'ipq'ı'ninbışdemee mana ı'mrena yiv[*] vobna,
mançike it'umba alyt'ipq'ıninbı nimee baxtivarariy![+]

19Rəbbee dyunye hikmətıka itxhın,
k'orane ək'elika xəybı hı'ı,[+]
20ats'aalika k'oralybışeençe xhyan alqavhu,
xəybışeençe çiy gyuarı'ı[+].

21Yizda dix, yugne darrakayka, şu'urıka ixhe,
manbı uleke ak'an hıma'a.
22Yiğnemee manbı yiğna ı'mı'r vuxhes,
micagın kar xhinne gardanaqa qa'as.
23Manke yiğne yəqqı'n vaxxariyra ayk'an,
g'elybıd qıçdyayxar[+].
24Qı'dərq'ı'n g'ılexha,
ittun nyak' hayle.
25Sayangada vuk'lelqa qadıynçile,
pisınbışilqa vüqqəne verıle ğu qəq'ənas deş.
26Ğu yı'q' qizzırna Rəbb ıxhayke,
Mang'vee ğu gugeeqa gixhas hassaras deş.

27Xılençe yugvalla qööxhee,
mançis avaak'ıne insanaaşike mana qivmiykkan.
28Vaqa vodxhee, merıng'uk'le immeyhe:
«Qiyğa ayre, g'iyqa heles».
29Hexxan hidya'ang'us,
pisın hıma'a.
30Vas pisın hidi'iyng'uka,
məxüdcad xıliyn hıma'a.

31Xılençe g'eşşeng'us paxılıyvalla hımaa'a,
mang'une yəqbışda nenacab ımaak'an[+].
32Rəbbik'le yəqqı'le qıtteepç'iynbı g'umooce vooxhe,
Mana qotkuyn ha'anbışda hambaz eyxhe.
33Rəbbina bed-düə pisınbışde xaal vooxhe,
qopkuynbışde xaasme Mang'vee xayir-düə hoole[+].
34Mang'vee matsxara haa'anbışile əqəna ha'a,
cocab-co ögilqa hudyoolenbıb Mang'une ulen avqaaqqanbı[+].
35K'oran ək'elynanbı axtı qaa'as,
beynyavabıme k'ap'ik'ıle avqa qaa'as.

#### 4


K'orana ək'el gırgıne karale ooqa vob

1Dixbı, dekkee helene terbiyel k'ırı alixhxhe,
man şolqa hixhrecenva fıkır hevle[+].
2Zı şos yugun ats'al hele,
zı xət qı'iyn g'ılymadaççe.
3Zı yizde dekkıne xaa uşaxranang'a,
yedis geer ıkkanna sa uşaxnang'a,
4dekkee zas xət qa'a-qa'a uvhiyn:
«Hasre yiğne yik'en zı eyhenbı yik'el aqqecen,
zı eyhenbı he'e, ı'mı'r xıliyba vuxhecen.
5K'orane ək'elynayiy ats'alyna ixhe,
zı eyhenbı yik'el hixan hıma'a, yizde cuvabeençe qığmeç'e.
6Ğu k'orana ək'el g'ılydepçee, mançin ğu havacesda,
mana vukkiykınee, mançin ğu aqqasda.
7K'orana ək'el gırgıne karale ooqa vob, ğu ts'eppa mana t'abal hee'e.
Vaqa vodun gırgın kar heles girxhveeyir, hele, k'orana ək'el alept'e.
8Mana yiğnemee inekke gıranna vuxhee, mançin ğu axtı qa'as,
ğu mançik at'irq'ınee, mançin ğu qıvaats'a'asda[+].
9Mana yiğne vuk'lelyne t'et'-t'elelqa savk'alas,
mançin yiğne vuk'lelqa micagın tac gixhxhes»[+].

10Yizda dix, zal k'ırı alixhxhe,
ğu zı eyhenbı he'eene, yiğna ı'mı'r xıliy quvxhes[+].
11Zı ğu k'orane ək'elin haagvane yəqqı'lqa gyayhe,
qorkune yəqqə iykar ha'a.
12İykarmee yiğın g'elybı qaçaxaras deş,
g'adayxhvanmeeyir hittighanas deş[+].
13Alyaat'uyn terbiye aqqe, curmexhe,
man aqqe, mançee yiğna ı'mı'r vob[+].
14Pisınbışde yəqqı'lqa g'el gimiyxhe,
qəlnanbışde yəqqı'n imiykar[+].
15Ts'ıts'xhe, mane yəqqı'sqa k'anecar qımexhe,
əq'əna ulyozre, menne cigeençe hoora.
16Mane insanaaşe pisın hide'ee, g'alyapk'as deş.
Şavukunmecad hide'eened, manbışin nyak'bı hixvas.
17Manbışe pisvalla gıney xhinne opxhan,
yiğbı alli'iyid manbışe çaxır xhinne ulyoğa.

18Qopkuynbışda yəqmee miç'eediyn işix xhinne vob.
Atk'ıniylette, işix geed qexhe-qexhe, yiğ eyxhe[+].
19Pisınbışda yəqmee miç'axiyvalla vob,
manbışik'le co nişil-alla qaçapxıriy ats'a deş[+].

20Yizda dix, yizde cuvabılqa fıkır hevle,
eyhençil k'ırı alixhxhe.
21Manbı uleke ak'an hıma'a,
yik'ee aqqe.
22Man eyhenbı yiğnemee ı'mı'riy
yug qıxhay ixhes[+].
23Yik'en vas ı'mı'r hoole,
mançil-alla ts'etta man havace.
24Horbı ghalençe ak'an he'e,
qopkuvalla deşin cuvab yuşan hıma'a[+].
25Uleppı hiqa ilyakkecen,
qorkura yiğne hiqa ilekke.
26Ğu əlyhəəna yəq qopku qee'e,
yiğne g'elik avudun cigad it'umda ixhecen.
27Sağılqa, solulqa simiyk'al,
g'el pisvaleeqa humoodakke.

#### 5


Zinaake ğucar ğu havace

1Yizda dix, yizde k'orane ək'lelqa, ats'aalilqa fıkır hevle,
zı eyhençil yugda k'ırı alixhxhe[+].
2Manke vaqa darraka aaxvasda,
mizib ats'aalika yuşan haa'as[+].

3Yəqqı'le qığeyç'uyne zəiyfayne ghalençe itteyhesğu itv k'əə,
məng'ı'na miz xhınyaalileb g'üvənaba vob[+].
4Nekke qiyğa mana yiğnemee q'ap'ıne yəvşanne ok'ulqa,
q'öne suraka gyadaxane gılıncılqa sayk'alas[+].
5Məng'ı'ne yəqbışe ğu gik'asda,
məng'ı'qa qihna ark'ınee, yiğna ciga nyaq'vbışee vuxhes[+].
6Məng'ı'ne yəqqı'n ğu ark'ınee, üç'ürra axvas deş.
Məng'ı'n yəqbı alikkı-gikkı ixheeyid, cek'le man ats'a deş.

7Dixbı, zal həşde şu k'ırı alixhxhe,
zı eyhen cuvab hixuma'a.
8Məxrıne zəiyfayle əq'əna ixhe,
məng'ı'ne xaane akkaysqa k'ane qımexhe.
9Deşxheene, ğu yiğna guc merıng'us hevles,
yiğne ı'mren senbıd yiğbı allya'ang'une xılyaqa qeles.
10Vaqa vodun-deşin merıng'vee oxhanas,
ğu hı'iyn kar merıng'une xaaqa əlyhəəs.
11I'mı'r ç'əvooxhemee,
tanee taq'at idyaxumee, ğu uts'uruke ts'ir haa'as.
12Ğu inəxüd eyhes: «Nişil-allaniy zak'le terbiye g'ımece vod?
Nişil-allaniy zı zak'le aq'veeqa uvhiyne cuvabılqa yı'q' sak'ala'a?
13Mə'əllimaaşine cuvabılid k'ırı huvu deş,
terbiye helenbışilid k'ırı alixhxhı deş.
14Gırgınecad milletık'le
zı nimeeyiy k'ap'ik'ıle avqa qıxhava g'ecen».

15Yiğne anbareençe xhyan ulyoğe,
yiğne kahrızeençe ılqəəne xhineke ulyoğe.
16Nişil-allane yiğne kahrızın xhyanbı şahrabışeeqa,
yiğın arxbıd maydambışeeqa gyotstses?
17Hasre yiğın xhyanbı saccu yiğınbı ixhecen,
mebınbışis bit'al hıma'a.
18Yiğne xhyan ı'lqəəne cigayn hasre ğu şad he'ecen,
mek'vranang'a hey'iyne xhunaşşeykad vas yugda ixhecen!
19Mana geer micagna ceyran xhinne vor.
Məng'ı'ne ğu ıkkiykıniyn hasre ğu pete'ecen.
Hasre vas məng'ı'ne k'ane gırgıne gahbışil ixhes ıkkiyknecen.
20Yizda dix, ğu yəqqı'le qığeyç'uyne zəiyfee humoyt'alcen,
merna xhunaşşe xhılibışeeqa sımee'e.

21Gırgın insanaaşin yəqbı Rəbbine ulene ögil vod.
Mana insanaaşe ha'ane gırgınçiqa ilyakkana.
22Pisde insannamee cuna bınah cusda gugu vobna,
mang'une bınahın mana zincirbışe xhinne it'umra iyt'al.
23Terbiye ılydyaat'uva mana qik'as,
beynyavavalla geebvad mang'ukun ixhesın.

#### 6


Beynyavavalla hımaa'a

1Yizda dix, merıng'ul-alla cuvab himele,
ghalyaqa merıng'un şib qelesva ılymaat'a.
2Deşxheene, ğu zibileeqa ayxhas,
yiğne cuvabıka ğu gugeeqa gixhas.
3Yizda dix, ğu merıng'une xılyaqa girxhuxheene,
hoora, ğucar-ğu g'attixhan he'e,
mang'une ghalik avqa qixhe, miz k'ee'e.
4Yiğne ulyaqa nyak' qımaylecen,
k'ak'bıd yı'q' qımeedaxhecen.
5Ğucar ğu k'onayne xılençe ceyran xhinne,
şit' xhinne g'attixhan he'e.

6Ğu tanbal, nətsxüreeşisqa hak'ne,
mançin g'oocene işika ilekke, ək'elika ixhe[+].
7Mançiqa ç'ak'ınbı, ilyaakanbı,
vuk'lek vukkekkanbıb devxheeyib,
8Mançin kar g'ı'lı'na haqqa,
çisın oxhanasın kar qiyşalang'a sa'a[+].

9Tanbal, ğu nimeene g'alixhas?
Mısane nik'eençe oza qixhes[+]?
10Ğu sık'ırrar horku mırg he'ee,
g'el-xıl hotku g'alirxhvee,
11kar deşiyvalla valqa ğu q'əra qa'as ı'qqəna xhinne,
kar g'idiyxhıriyvallab valqa g'uldur xhinne k'yophur ables[+].

12Karaı'dəəna pisda insan,
horbı ha'a, iykar[+].
13Mang'vee ul giviyxə,
g'elybışika işaarabı ha'a,
t'ubaaşika haagva[+].
14Mang'une fıkreençe gırgıne gahbışil hor ı'lğəə,
mang'vee insanaaşine yı'q'nee gaf abaççe.
15Mançil-allab mang'une vuk'lelqa sayangaba ver ables,
sayangara qukkyork'ul, ık'arıke yug qixhes dəxə axvas.

16Rəbbis yixhılle kar g'ımece vod,
yighılled eyhes eyxhe:[+]
17merıng'uka ooğançe avqa ilyakkan uleppı,
horbı ha'ana miz,
nişilycab-alla eb k'yav'uyn xıleppı,[+]
18qəlasın ha'as fıkreençe ı'lğəən yik',
pisın ha'as zarada g'adayxhvanan g'elybı,[+]
19hor ha'ana şahad,
çocaaşine yı'q'nee aldatxhuniy adaççena insan.

20Yizda dix, dekkın əmrbı havace,
yedee xət qı'iynbıd g'ılyma'a[+].
21Manbışe uvhiynbı gırgıne gahbışil yik'el aqqe,
manbı gardanık qe'e[+].
22İykarmee, mançin vas yəq haagvas,
g'ılexhamee, mançin ğu havacesda,
muğur qıxhameeyir, mançin vaka gaf haa'as.
23İn əmrbı bazir xhinne vodunbı,
in vas xət qı'iynbı işix vodun.
Terbiyeyniy aq'veeqa uvhiyne cuvabın ı'mı'r xıliy qaa'a[+].

24Mançin ğu yəqqı'le qığeyç'uyne,
ittune miznane zəiyfayke havaces[+].
25Yik'ee məng'ı'na micagiyvalla vukmiykan,
məng'ı'ne k'ak'bışe ğu hot'alas hımaysar[+].
26Yəqqı'le qığeyç'uyne zəiyfal-alla insan gıneyna xüvə dena axva,
şavneme zina ha'ane xhunaşşee insan ı'mreke ha'a.

27T'ap'anbışil ts'anang'un,
tanalinbı gidyoyxhanee?
28Ts'ayıl oğa iykarang'un,
g'elybı gidyoyxhanee?
29Merıng'une xhunaşşeysqa ikkeç'unar məxür vor,
məxrıne zəiyfayk qet'unar cazaa dena axvas deş.

30Sixnaree xhal qek'ava qöqəxhee,
mana k'ap'ik'ıle avqa qa'a deş.
31Nəxürcar, məxrına insan xılyaqa arxhvee,
mang'vee yighnəqqees geed sak'al ha'as ıkkan,
xaa'ad vodun-deşin qeles ıkkan.
32Zəiyfaykamee zina ha'ana ək'el deşda vor,
man ha'ang'vee cukun ha'an.
33Məxrına k'ap'ik'ıle avqa qa'as, getasda,
mang'una bey'abıriyvallab nişincab hooğalas deş.

34Məng'ı'na adamiy qəlın bahal qa'as,
məxrıng'uke adamee qəl qığaahamee, nişiqacar ilyakkas deş[+].
35Nenecab payın mang'un ögü ı'xəs deş,
nen huveeyid, mana aqqas əxəs deş.

#### 7


Zina ha'ane zəiyfayke ğucar ğu havace

1Yizda dix, zı eyhençil yugda k'ırı alixhxhe,
yizın əmrbıd yik'el aqqe[+].
2Yizın əmrbı ğu g'ılyde'eene, ı'mı'r haa'asda,
zı xət qı'iyn ulen işix xhinne havace[+].
3Manbı ı'm xhinne t'ubeyk qe'e,
yik'ek ok'ne[+].
4K'orane ək'elik'le: «Ğu yizda yiçuva»,
hikmətık'led «Ğu yizda k'anena hambazva» eyhe.
5Mançin ğu yəqqı'le qığeyç'uyne zəiyfayle,
ittune miznane merıng'une xhunaşşeyle havacesda[+].

6-7Zı yizde xaane g'ulele
g'aqa horzuling'a,
caahilyaaşineyiy mek'vunbışde yı'q'nee,
zak'le sa ək'el deşda g'acu[+].
8Mana, mane zəiyfayne xaane vuttus k'anene yəqqı'leyiy ı'lğəə,
məng'ı'n xavnane yəqqı'sqanayiy qöö.
9Exha qexhemee, verığ k'yooçemee,
ooğançe xəm qöömee, miç'ax qexhemee
mana maqa qöö eyxhe.

10Pisın yik'nana, yəqqı'le qığeyç'uyne zəiyfee xhinne tanalinbı ali'ına zəiyfa
zaara mang'une ögilqa qığeeç'e[+].
11Məng'ee ts'ir-ts'yank' haa'a,
məng'ee şavuscab hı'rmat giviyxhe deş,
mana xaa gidiy'arna vorna.
12Yəqqı'lqa, maydamaqa mana qığeeç'e,
gırgıne xhoşşebışee gugu məng'ee giviyxhe[+].
13Məng'ee mana gade aqqı, ubba hı'ı,
naş qıdexhad uvhiyn:

14«Zı q'urban ablyav'u, zaqa həşde çuru vodun,
Allahıs huvuyn cuvab zı g'iyna hı'iyn.
15Mançil-allar ğu g'acesva zı yiğne ögilqa qığeyç'u,
zı ğu t'abal hı'ı, həşde aveykı.
16Zı yizde g'ıleexhane tyulyulqa
Misirğançe adıyn micagın parçebı atçu.
17Zı yizde g'ıleexhane cigeeqa
mirrayn, aloeyn, darçının evabı hı'ı.
18Qora, miç'eebilqamee avts'esınmee sanab vuxhes,
sana-sang'vee pet haa'as.
19Yizda adamiy xaa deş vor,
əq'ənane cigeeqa ark'ın.
20Pılnan yut'elid alyaat'u, mana ark'ın,
mana xaaqa vaz bıkıruvxhamee sak'alas».

21Miz k'yav'u, məng'ee mana celqa sa'ana,
ittuna miz hav'u, yəqqı'le qığayhena[+].
22Givk'as vukkekana conga xhinne,
mana gader mankecar məng'ı'ka qihna ayk'an.
Maral xhinneyir mana gugeeqa gexha[+].
23Nekke qiyğad mang'une k'ılyk'ameeqa ox hiyxə.
Alivxu zarabacab toreeqa ooxhana şit' xhinne,
mane gadeyk'led vuc ı'mrıkena ixhesva ats'a deşdiy.

24Dixbı, həşde zal k'ırı hele,
zı eyhençil yugda k'ırı alixhxhe.
25Hımaysar ğu məng'ı'ne yəqqı'lqa gixhas,
məng'ı'ne yəqqı'n əlyhəəs.
26Məxürne zəiyfee geebınbışikın hı'ı,
nimeen insanarne gyapt'ı.
27Məng'ı'ne xaasqa əlyhəəne yəqbışe ahaleeqa quvkekka,
qik'as qıkkekka[+].

#### 8


K'orane ək'elin qoyt'al

1Haane, k'orane ək'elin qoyt'al,
hikmətın axtıda ona'a[+].
2Axtıne cigabışee, yəqqı'ne mıglek,
yəqbı cureedaxhene cigee ulyobzur.
3Şaharne akkabışisnee,
ı'kkəəne cigabışee axtıra qoyt'al:

4«İnsanar, zı şolqa ona'a,
vuşde gırgıng'ulqa zı ghal aaqa.
5Caahilyar, ı'mreqa k'oraba ilyaake,
beynyavabı, ək'eleeqa qudoora[+].
6K'ırı alixhxhe, zı geed ıkkanne karane hək'ee eyhe,
zı qotkuyn eyhesva ghal aaqa.
7Yizde ghalen hək'en eyhe,
yizda miz pisınçile həlyvəəq'ənna.
8Yizde ghalençe qı'ğəən gırgın qotkuyn vod,
yizde cuvabee quç'otkuriyvallayiy hor deşin.
9Zı uvhiyn gırgın ək'elynanbışilqa hiyxharan,
ats'al aveykiynbışdemee, man qotkuyn vodun.
10Nuk'rayle ooqa yizın terbiye aqqe,
məttıne k'ınəəğəyle ooqad ats'al aqqe[+].
11K'orana ək'el, gıranne g'ayebışile gıranba vob,
yik'es ıkkanan nencad mançika sa aqqas dexhe[+].

12Zaqa, hikmətıqa, ats'aliy şu'ur vob,
yizda k'anena hambaz k'orana ək'el vob.
13Rəbbile qəyq'ənang'uk'le pisın g'ımece vod.
Vuceecar vuc xərra, axtıra ıkkiy, pisda yəq apk'ıniy,
horana miz hav'uy zak'le g'ımece vod[+].
14Mısləhətiy şu'ur yizda vob,
zaqa k'orana ək'el, guc vob[+].
15Zale ğana paççahaaşe xəbvalla haa'a,
vuk'lek vukkekkanbışe qotkuyn q'aanunbı oyk'an.
16Qopkuba vuk'lek vukkekkane gırgıne ç'ak'ınbışe
zale ğana xəbvalla haa'a.
17Zı ıkkananbı zasıb vukkananbı,
zı t'abal ha'anbışik'le zı aveykesda[+].
18Kariy qıvaats'iyvalla,
gyatsts'ı-gixhxhiyvalla, qopkuvalla yizde k'ane vod[+].
19Yizın şagav məttıne k'ınəəğəyle,
zaken xayir g'əyxiyne nuk'rayle gıranda vod[+].
20Zı qopkuvaline yəqqə,
adaaletne yəqqə iykar.
21Zı ıkkananbı karalqa hivxhar haa'a,
xaazinabı gyatsts'a'a.

22Rəbbee zı Cune işbışde q'oma irxhın,
gırgıne itxhınne karbışile ögee zı ıxha.
23Gırgın ixhanassecad,
dyunye ixhanassecad zı vornaniy.
24K'oran deryahbı ixhessecad,
xhyanıka gyatsts'ıyn xhyan ı'lqəən cigabı ixhessecad zı ıxhana.
25Suvabı çine cigeeqa gixhxhessecad,
tepabı ixhessecad zı vornaniy.
26Allahee ç'iyeyn aq'va, qadaalybı,
ts'ettiyn tooz itxhıning'a,
27xəybı çine cigeeqa giyxheng'a, zı maa'ar ıxhana.
K'orane xhinel oğa gırgale ts'ıts'aamee,[+]
28buludbı xəəqə giyxhemee,
k'oralybışeedın xhyan ı'lqəən cigabı it'um hı'ımee,[+]
29xhyanbı Cune əmreençe qığmeeç'ecenva deryahıs sarhad ts'ıts'aamee,
ç'iyeys xhebbı giyxheng'a,[+]
30zı Allahne k'ane işniy g'ooce.
Yiğıs zı Mang'una ulyniy şadaa'a,
Mang'une ögiylir şadexhenaniy.
31Zı dyunyeynemeeyiy
insanaaşinemee şadexhenaniy.

32Həşde, dixbı, zal k'ırı alixhxhe.
Yizda yəq avquynbı nimee baxtivarariy!
33Zı helene terbiyel k'ırı alixhxhe, man g'ılymadaççe
k'orana ək'elynanbı vuxhe.
34Zal k'ırı iliyxhena, yiğıs yizde xaasne,
yizde akkayne ögil ulyorzulyna nimee baxtivariy!
35Zı aveykıng'uk'le ı'mı'r iveeke,
Rəbbir mang'uka yugra ixhes[+].
36Zı xılençe g'aykkiyng'vee cukun ha'a,
zı şavuk'leyiy g'ımece mang'us qik'as ıkkiykan».

#### 9


K'orane ək'elin çisqa qoyt'al

1K'orane ək'elin çisın xav ali'ı,
yighıble çisda g'ayeyna dirak hoots'a.
2Həyvanar gyat'u, çaxır qı'ı,
sufranılqad giyk'an.
3K'orane ək'elin g'axuvuyne həmbalaaşe,
şaharne axtıne cigabışeençe ts'ir haa'a:[+]
4«İnyaqa qudoora, caahilyar!»
Mançin ək'el hivdiyxharanbışik'le inəxüdud eyhe:
5«Qudoora, yizde gıneyke oxhne,
zı qı'iyne çaxırıke ulyoğe[+].
6Xıliyna ı'mı'r haa'asva, ats'alydeşvalla g'alepçe,
ək'elyne yəqqı'ka qopkuba hudoora».

7Matsxara haa'ang'uk'le aq'veeqa cuvab uvhuna k'ap'ik'ıle avqa qixhes,
pisde insanık'le vucee ha'an uvhunar bey'abırxhesda.
8Matsxara haa'ang'uk'le aq'veeqa cuvab immeyhe.
Deşxhee, mang'uk'le ğu g'ımece qixhes.
K'orane ək'elynang'uk'le cuvab eyhe,
mang'us ğu ıkkiykanasda.
9K'orane ək'elynang'us kar xət qe'eene,
mang'una k'orana ək'el sık'ılbab geeb quvxhes,
qorkung'us ats'al huveene,
mang'un ats'al sık'ıldad hexxaxhes[+].

10Rəbbile qəpq'ı'niy ats'alyne q'oma ulyozzur,
Muq'addasna qıvaats'ıyid ək'elika ıxhay vodun[+].
11K'orane ək'elika yiğna ı'mı'r hexxavxhes,
ı'mren yiğbı geed qıxhes[+].
12K'orane ək'elyna ixheene, ğu vas xayir ha'as.
De'eş, matsxara ha'ana ixheene, mançina əq'üba saccu ğu ooxhanas.


Beynyavavalin çisqa qoyt'al

13Beynyavavalla ts'ir-ts'yank' haa'ana zəiyfa xhinne vobna.
Mana caahilyra vorna, məng'ı'k'le vuççud ats'a deş[+].
14Mana cene xaane akkayne ögiliy
şaharne axtıne cigabışee giy'ar.
15Məng'ee yəqqı'le ı'lğəəmbışilqa,
qopkune yəqqı'nbışilqa ona'a:
16«İnyaqa qudoora, caahilyar!»
Məng'ee ək'el hivdiyxharanbışik'le inəxüdud eyhe:
17«Qöqüyn xhyan ittuda eyxhen,
dyugulenda otxhuniyn gıneyid, yugda qaylen»[+].
18Məng'ı'sqa abıynbışik'le ats'a deş, co hapt'ıynbı xhinne vob,
mane zəiyfee qopt'uluynbı ahalne k'oralybışee vobunbı.

#### 10


Sıleymanın misaalabı

1Sıleymanın misaalabı.

K'orane ək'elynane dixee dek şada'a,
beynyava dixeeme yedis derd hoole[+].

2Haramda sı'iyne karake kar eyxhen deşxhe,
qopkuvalinme insan qik'uyke g'attixhan ha'a[+].

3Rəbbee qorkuna insan mıssıra g'alyaraççe deş,
mıssına ulynan pisınbıb Mang'vee avts'aa'a deş[+].

4Tanbalne xılen mana karake ha'a,
ek'ıng'une xılen mana karana ha'a[+].

5Ək'elikane dixee g'ı'lı'na şagav sa'a,
kar qiyşalne gahıl g'alirxhuyne dixeeyib xizan k'ap'ik'ıle avqa qexhe.

6Qorkung'une vuk'lelqa xayir-düə gyooğa,
pisıng'vee yuşan ha'ançee zulum dyugulyooxhe.

7Qopkuynbışde ı'mreqa ilyaakımee xayir-düə haa'a,
pisde insanın domee qeçen.

8K'orane ək'elynang'vee əmrbışil k'ırı iliyxhen,
nen qadiy eyhene bəç'ərılqamee yiğbı alles.

9Məttıne yik'eka ı'ğiykarna qəyq'ən deş,
yəq quç'opkurba əlyhəəname aq'valqa qığeç'ena[+].

10Horaka ul üvxiyxəng'vee ver abaylena,
nen qadiy eyhene bəç'ərılqamee yiğbı alles[+].

11Qorkung'un cuvab ı'mı'r hoolene xhinek akar,
pisıng'vee yuşan ha'ançee zulum dyugulyooxhe[+].

12G'umooce vuxhayn uğoodıybı ha'a,
vukkiykıniynme gırgın bınahbı yik'elixan ha'a[+].

13K'orane ək'elynanbışde mizele hikmət gyobatstse,
beynyavayneme yı'q'əs çümqüka ı'xiyxən[+].

14K'orane ək'elynanbışe ats'aalyxhe sa'an,
bəç'ərneme mizen zarada mang'ukun ha'an[+].

15Karnang'un kar, mang'unemee hiqiy-alla cabırnana şahar xhinne vobna,
kar deşing'une kar deşvalinıd mang'ukun ha'an[+].

16Qorkung'un mukaafat ı'mı'r vobna,
pisıng'un g'azancıd mang'une bınahna cazaa vobna[+].

17Terbiye alyaat'ang'vee xıliyna ı'mı'r alyabat'a,
aq'veeqa uvhiyne cuvabılqa yı'q' sak'al hı'ına yəqqı'le qıkkeç'ena[+].

18Horalyne ghalen g'umooce vuxhay dyugul ha'an,
beynyavaynıb gırgıne surabışilqa mizyar ekka.

19Geer yuşan ha'axhee, bınah dena axvas deş,
ghal sı'ına ək'elikana vorna[+].

20Qorkune insanna miz yugne nuk'rayk akar,
pisde insanne yik'ena q'iymat k'ap'ik' vobna.

21Qorkung'vee cune mizeka geer insan ats'ya'a,
beynyavaykınıd cune ək'el deşvalin ha'a.

22Rəbbine xayir-düəyn insan karnana ha'a,
mançin valqa ver ablyaa'as deş.

23Beynyava pisde işin,
ək'elynanar hikmətın şada'ana[+].

24Pisda insan nişile qərq'ı'nee, mang'une vuk'lelqa man qayle,
qorkune insanısıd cune yik'eedın heles.

25T'ufanın pisda qıkkekkana,
qorkung'un xhebbıme gırgıne gahbışis axvas[+].

26Sirkayn silibışikın, kumayn uleppışikın ha'an,
tanbalee iş hooleng'uk ha'a[+].

27Rəbbile qəpq'ı'niyn ı'mı'r xıliy qaa'a,
pisde insanaaşinme ı'mı'ren senbı k'ıl qeedaxhe[+].

28Qopkuynbışde umudun şadvalla hoole,
pisınbışe umud haa'anme mısacad ixhes deş[+].

29Şavaayiy məttına ı'mı'r haa'a, mang'unemee Rəbbina yəq' g'ala vobna,
pisın ha'anbışikınıd ixhesın.

30Qorkuna gırgıne gahbışil it'umra ulyozarasda,
pisınbıb ç'iyene aq'val aaxvas deş[+].

31Qorkung'une ghalen k'orane ək'elikan kar eyhe,
alytik'al hı'ı yuşan ha'ana mizib g'ats'aak'vanasda[+].

32Qorkune insanne mizesse ittunçil avqas vəəxənbı,
pisde insaneeme alytik'al hı'ı yuşan ha'a.

#### 11

1Horbışikane g'apanıle Rəbb həlyvəyq'ənna,
Rəbbis qotkuyn terezyugun g'ayebı ıkkiykan[+].

2Vuceecar-vuc axtıra ıkkekkana k'ap'ik'ıle avqa qexhena,
k'orana ək'elib vuceecar-vuc axtıra ıkdekkang'uqa vooxhena[+].

3Məttıne yik'en qopkuynbışis yəq haagvas,
xayaanat ha'ang'uk cune quç'orkuyvalin ha'a[+].

4Allahee cazaa hoolene yiğıl şavnecad karan mana g'attixhana'as deş,
qopkuvalinme insan qik'uyke g'attixhan ha'a[+].

5Məttın yik'nane insanna yəq, cune qopkuvalin qopku qaa'a,
pisde insanıkınıd cune pisvalin ha'a[+].

6Əməlybı qotkuna cune qorkuvalin g'attixhan ha'a,
xaainır cune mıssıne ulen toreeqa arçes[+].

7Pisda insan qek'amee cuna umudub qook'ana,
cune karana gucub hexxavxhes deş[+].

8Qorkung'ulqa ver abımee, mana g'ittiyxhanna,
mang'une cigee pisıng'ulqa ver abayle[+].

9Allah deşing'une mizen merıng'ukınıd ha'an,
ats'aalinır qorkuna g'attixhan ha'a.

10Qopkuynbışin xıl barakalqa hitxhırmee, şaharcab şadooxhe,
pisda insan qik'umee, şadvaline ts'irın şahar alyabat'a[+].

11Qopkuynbışde xayir-düəyka şahar axtı qooxhe,
pisınbışde ghalybışeme şaharıkın ha'an[+].

12Merna k'ap'ik'ıle avqa qa'ana beynyava vor,
ək'elynang'veeme ghal sa'a.

13Miz iviykar haa'ang'vee, sirbı hixhar ha'a,
cuvab aqqaqqane insaneeme cuvab hixhar ha'a deş[+].

14Qopkuna mısləhət g'udyoocexhee, milletıkın eyxhen,
qopkuba mısləhət g'oocenbı geebxheene, millet g'ıttiyxhanan[+].

15Merıng'us zaaminna ulyorzulyung'vee culqa ver ablyaa'a,
zaaminiyvalla haa'as g'umooceng'ulqamee divan adayle deş.

16Yik' yugne zəiyfayna hı'rmat geeb qooxhe.
Zulum hoolene adameeşe karcad sa'a.

17Yugun ha'ang'vee cuscad xayir ha'a,
yiğbı allya'ang'veeme culqa yiğ ıkkekka.

18Pisde insanee horana payxhe alyabat'ana,
qopkuvalla qeyheneme insanee hək'ena mukaafat alyapt'as.

19Qopkuvalla avquyng'vee ı'mı'r haa'asda,
pisınçiqar qihna girxhuname qik'asda[+].

20Yik'ee bicvallanana insan Rəbbik'le g'ımece eyxhe,
Mang'us yik' məttınbı vukkiykan.

21Vak'le ats'axhxhe, pisda cazaa dena axvas deş,
qopkuynbışke g'abıynbıb g'attivxhanasınbı[+].

22Ək'el deşde zəiyfayna micagiyvalla
vokkanee quşelyne k'ınəəğəyne ı'mık akar.

23Qopkuynbışis ıkkanan yugun vodun,
pisde insanaaşilqab gyooxhana Allahna qəl vobna.

24Sang'vee bit'al hı'iylette, hexxaxhen,
mansang'usme qiykkıniylette, ayk'anan[+].

25Yik'eençe bit'al ha'ana gyatsts'ı-gixhxhı ixhes,
merna xhineka ats'yı'ına, vucur ayts'ena.

26Suk dyugul haa'ang'us milletın bed-düə haa'a,
mana massa huvuyng'unemee vuk'lelqa xayir-düə gyooğa[+].

27Yik'eençe yugvaliqar qihna əlyhəəng'uk'le yugun iveeke,
pisınçiqar qihna girxhung'ulqamee ver abaylena[+].

28Var-devletılqa umudeepxhaynbı k'yooçesınbı,
qopkuynbıb t'et'-t'ele g'ayhene yivaaşik akaraba vuxhes.

29Xizanılqa ver ablyav'ing'un kar mıtsıs ixhes,
beynyavar k'orane ək'elynang'us həmbal ixhes.

30Qopkuyg'un şagav ı'mrena yiv[*] vobna,
k'orane ək'elynang'vee culqa ts'ıts'aa'a[+].

31Qorkung'us dyunyel mukaafat qoolexheene,
pisıng'uk, bınahnang'uk ilekke ğu hucooyiy ixhes!

#### 12

1Terbiye ıkkanang'us ats'aalid ıkkiykananxhe,
aq'veeqa eyhen cuvab g'ayxhes dekkanname bıdaala vor[+].

2Yugna insan Rəbbine ulen aqqaqqana,
yik'eençe pisın ı'lğəəname, Mang'vee muhaakima ha'as.

3İnsan pisınçil it'umra ulyozaras deş,
qorkung'una kokub ı'ğviykarna deş[+].

4Yugna xhunaşşe adamiyn tac vodun,
tesser ha'anar vuk'arne bark'uk akar[+].

5Qopkuynbışde fıkree qotkuyn məhkama hı'iy vod,
pisınbışde fıkreeyid hor hı'iy vod[+].

6Pisınbışin cuvab hapt'asda gugu vobna,
qopkuynbıme cone mizeka g'ittiviyxhan[+].

7Pisınbı qukkyopk'ul cokun eyxhen,
qorkung'un xav hı'ğəykaran deş.

8İnsanık'le cune ək'elis sik'ı vuc yugnava eyhe,
yik'ee hornanamee k'ap'ik'ıle avqa qa'a.

9Qıvdyaats'ana, cuqa g'ulnana insan,
vuceecar-vuc xərra ıkkekkane, gıney dena axuyne insanıle yugra vor.

10Qorkune insanıs cuna həyvanıb qiviykkanna,
pisde insanna yugvallab zaalımiyvalla vob.

11Cun ciga ezu-qiyşalang'vee ats'esınmeen gıneyxhe oyxhanan,
bəç'ərme q'ərane karbışde qihnaxhe ayk'anna[+].

12Pisıng'us menne pisınbışe g'ayşuyn kar ıkkiykan,
qorkung'une kokunub şagav heles.

13Pisda insan cune bınahnane cuvabıl-alla gugeeqa gexha,
qorkuna dağamiyvalike hexvana[+].

14Yugun cuvab uvhiyng'vee mançike yugun alyaat'as,
cune xıleka iş g'ooceng'veeyib çine cigeena hək' alyapt'asda[+].

15Beynyavaysqa cuna yəq qopkuba qavayle,
k'orane ək'elikang'vee mısləhətıl k'ırı iliyxhen[+].

16Beynyavee qəl zaraba haagva,
ək'elynang'veeme cuk'le uvhiyne pisde cuvabılqa fıkır hoole deş[+].

17Qorkune şahadee hək'enxhe yuşan ha'an,
horalay şahadeeme mısacad qotkuyn eyhe deş[+].

18Nəxüd qadiy uvhiynçin ç'ikayn xhinne g'ats'ayk'van,
k'orane ək'elika uvhiynçinıd yug qaa'a[+].

19Hək'en cuvab gırgıne gahbışis axva,
horanab ı'mı'r cit'aba vooxhe[+].

20Pisın fıkreençe ı'lğəəng'une yik'ee hor eyxhen,
aldapxhıniy ak'an ha'ang'uneme yik'ee şadvalla vooxhena.

21Qorkung'une vuk'lelqa ver abaylena deş,
pisınbışde vuk'leleme balyaa avayk'anna deş.

22Rəbbik'le hor ha'ana miz g'umooce vooxhe,
hək'en eyhenbıme Mang'une ulen avqaaqqanbı[+].

23Ək'elynang'vee ats'al dyugulyxhe ha'an,
beynyaveeme cuna beynyavavalla hagvana[+].

24İş g'avces vukkanna xərna ixhes,
tanbalır həmbal ixhes.

25İnsan arğançe orxhanna fıkır mang'unemee yı'q'ı'n yuk vodun,
yugne cuvabın yik' şada'an.

26Qorkune insanee hambazıs yəq haagva,
pisde insanname yəq alivku-givku vooxhe.

27Tanbalne xılelqa k'on aypxheeyib, mang'vee mana ç'əra qaa'a deş,
iş g'avces vukkanname gıranne karalqa hiyxharna.

28Qopkuvaline yəqbışee ı'mı'r vob,
vuşu mane yəqbışin ark'ınee qik'as deş.

#### 13

1K'orane ək'elikane dixee dekkıne terbiyel k'ırı iliyxhen,
matsxara ha'ang'veeme aq'veeqa eyhene cuvabıl k'ırı iliyxhe deş[+].

2Yugun cuvab uvhiyng'vee, mançike yugun alyaat'as,
xaainısme mebınbışilqa yiğbı allya'as ıkkiykan[+].

3Ghal sı'ına geer axvas,
sidi'ınar ek'ra haq'varas[+].

4Tanbalıs hucoomecad geed ıkkan ixheeyid, mana mançilqa hiyxhar deş,
kar ha'anar gyatsts'ı-gixhxhı eyxhe[+].

5Qorkung'uk'le hor g'ımece eyxhe,
pisıng'veeme k'ap'ik'ıle avqa qaa'a, naş qa'a.

6Məttına ı'mı'r haa'ana qorkuvalin havacena,
bınahnanar pisvalin yəqqı'le qığayhena[+].

7İnsan vorna, cuqa vuççud dexheeyid, vuceecar-vuc karnana xhinne ıkkekka.
İnsanır vorna, cuqa kar geed ixheeyid, vuceecar-vuc kar deşda xhinne ıkkekka[+].

8Karnang'ulqa ı'mı'r pılıka g'attixhanasın yiğ alles əxə,
kar deşing'uqa məxbına derd deşda.

9Qopkuynbışde işixın yik' şada'a,
pisınbışda bazirıb k'əbəqqəna.

10Vuceecar-vuc axtıra ıkkiyke aldatxhuniy gexha,
mısləhətıl k'ırı iliyxhena k'orana ək'elynana vor[+].

11Xıl sidet'u hı'iyn kar ayk'anan,
dağamda hı'iyn karme hexxaxhen.

12Ts'ıts'ooxhene umudun yik' ık'iyk'ar ha'a,
yik'eedınçilqa hirxhıliyid ı'mrene yivena[*] meyva opxhuniyk akar vod[+].

13Mısləhət k'ane qıdyaa'ang'vee cukun ha'a,
əmr axtıba avqaaqang'usub mukaafat hele.

14K'orane ək'elynanbışin xət qı'iy, ı'mı'r hoolene xhinek akar.
Mançin insan qik'uyne xhımıç'bışike sak'al ha'a[+].

15K'orane ək'elynang'us hı'rmat giviyxhe
xaainna yəqı'b yı'q'ba vob.

16Ək'elynang'vee ats'aalika iş g'ooce,
bəç'əree cuna beynyavavalla haagva[+].

17Ts'om deşde xabar vukkekang'ulqa ver abaylena,
ts'omnane xabar vukkekang'vee yug qaa'a[+].

18Terbiye ilydyaat'ana kar dena axva, k'ap'ik'ıle avqa qexhe,
aq'veeqa uvhiyne cuvabıl k'ırı iliyxhename hı'rmatıka eyxhena[+].

19Yik'es ıkkanançilqa hirxhılyxhee, man yugda qadayle.
Beynyavayk'le pisınçile sapk'ılıy g'ımece eyxhe.

20K'orane ək'elikang'uka hambaziyvalla haa'ana, vucur ək'elikana eyxhena,
beynyavayka axuyng'ulqab verxhe abaylena.

21Bınahnana dağamiyvalla dena axva deş,
qorkung'una payıb barakat vobna.

22Yugne insanee nevabışisınıd karxhe g'alyadaççen,
bınahnang'vee sı'iyn kar qorkung'us axvan[+].

23Kar deşing'une çolun geed şagav huveeyid,
q'aanunun eyhenbı hidya'ane insanaaşike man axva deş.

24Dixes çümq üvxəs qiviykkanne dekkıs, dix ıkkiykan deş.
Dix ıkkanang'vee dixes qotkuyn terbiye hele[+].

25Qorkuna otxhun ayts'ena,
pisdame mıssıra axva[+].

#### 14

1K'orana ək'elynane zəiyfee, ces xavxhe ha'an,
beynyava zəiyfeeme cen xav cene xıleka hı'ğəkkar ha'an.

2Qopkuna yəq avquna Rəbbile qəyq'ən,
yəqqı'le qıtteç'uyng'veeme Mang'us hı'rmat giviyxhe deş[+].

3Beynyavee, yuşan ha'amee, vucecar-vuc hagvava, çümqxhe qiviyxharna,
k'orana ək'elynang'une gafınme mana g'attixhan ha'ana[+].

4Yats deşdang'a, axur məttıba vooxhe,
yugun g'ıkıd yatsbışde taq'atınxhe helen.

5Ts'omnane şahadee hor ha'a deş,
hor ha'aneme şahadın nafasıd hor eyxhe[+].

6Matsxara haa'ang'vee k'orana ək'el t'abal hav'eeyib, mana iveeke deş.
Ək'elikane insanısme ats'al alyaat'uy vaxxariyda vod[+].

7Beynyavayne ögiyle agvle,
mang'une ghalençe ats'al qığeç'es deş.

8K'orane ək'elikang'uk'le cuna yəq vaats'ana,
beynyaveeme cuscad hor ha'a.

9Beynyavabışe bınahbışil-alla allya'an q'urbanbı matsxara ha'a,
Allahna ulyub qopkuynbışil vob.

10Yik'ek'le çin uts'ur ats'an,
mançina şadvallab merıng'uka bit'al haa'as vooxhe deş.

11Pisınbışin xav hı'ğəkkarasın,
qopkuynbışda çadırme t'et'-t'elee vuxhes[+].

12Məxbına yəq vobna, insanık'le qopkuba g'ooce,
mana ç'əvooxhen cigame qik'uy vod[+].

13Sassa yəqqees insanee əqəna ha'ameeyid, mang'une yik'ee derd vooxhe.
Sassa yəqqeesıb şadvallab derdıka ç'əvooxhe[+].

14Yəqqı'le qığeç'uyng'veeyid, yugung'veeyid
co hı'iynçil-allana pay alyapt'asda.

15Caahil uvhiyne gırgıne cuvabıl hayexhena,
ək'elynang'veeme vucee ha'ane gırgıne karana fıkır haa'ana.

16K'orana ək'elikana pisvalike qərq'ı'n mançile siyk'alna,
beynyavayqame qərq'ı'niy deşin, mang'vee fıkır udyopxhun nen qadiy ha'an.

17Zaraba qəl vooxheng'vee beynyavavalla haa'a.
Yik'eençe pisın fıkırbı ı'lğəənar insanaaşik'le g'ımece eyxhe.

18Caahilyaaşina pay beynyavavalla vobna,
ək'elynanbışinıd tac ats'al vodun.

19Pisınbı yugunbışde ögil,
bınahnanbıb qopkuynbışde akkayne ögil k'yoozaras[+].

20Kar deşda cone delesınbışisır ıkkiykan deş,
karnane insanıqame geeb hambazar vooxhe[+].

21Merıng'uqa ooğançe avqa ilyakkana bınaheeqa k'exha,
kar deşing'uka yugra eyxhena baxtivar vorna[+].

22Yik'eençe pisın fıkırbı ı'lğəənbı yəqqı'le qıtteepç'ı dişee?
Ək'leençe yugun hı'iy ı'lğəənbışik'le yugvallayiy qopkuvalla iveeke.

23Gırgıne dağamne işee xayir vod,
vuççud hidya'a yuşancar ha'axhee, q'ərar axvas[+].

24K'orane ək'elynanbışin kar manbışin mukaafat vodun,
beynyavabıme cone ək'elydeşvalika qıvaats'a.

25Ts'omnane şahadee canbı g'attixhan ha'a,
horalay şahadınme horxhe ha'an.

26Rəbbile qəyq'ənna alyapt'as dəəxəne g'alee xhinne vor,
Rəbbee mang'un uşaxarıb g'attivxhan haa'asınbı.

27Rəbbile qərq'ı'niy ı'mı'r hoolen xhyan xhinne vod,
mançin insan qik'uyne xhımıç'bışike sak'al ha'a[+].

28Paççahna xəbvalla milletne geedvalika vaats'a vooxhe,
millet deşxhee, paççahıkınıd ixhesın.

29Sabırnang'uqa xəbna ək'el vob,
sabır deşing'veeyib cuna beynyavavalla haagva[+].

30Yik' adğançe otxhanan fıkırbı deşxhee, mançin canıs ı'mı'r hoole,
paxılıyvalinıd bark'vbı qı'ça'a[+].

31Kar deşing'us əq'üba hooleng'vee, mana İrxıning'uk'le cuvab eyhen xhinne eyxhe.
Mang'us hı'rmat giviyxhenar kar deşing'uka yugra eyxhe[+].

32Pisde insanıkın cune pisvalincad ha'a,
qorkung'uqa qek'ang'ar g'attixhanasın ciga vodun.

33K'orana ək'el, ək'elynanbışde yik'ee aaxva,
beynyavabışik'leb çikana mana g'oocena.

34Qopkuvalin millet axtı qa'a,
bınahınme milletıs naş qa'a.

35Paççahne ulen ək'elynana həmbal aqqaqqana,
naş qıxhesın karbı ha'ang'ulqame mang'una qəl avqaaqqa.

#### 15

1G'üvənane alidghıniyn qəl avaak'an haa'a,
aq'veeqa sark'ıliynme qəl sık'ılbab geeb qaa'a.

2K'orane ək'elynang'une mizen ats'al axtı qa'a,
beynyavayneme ghalençe beynyavavalla k'əə[+].

3Rəbb gırgınəəng'ə ilyakkana,
pisdar, yugnar Mang'ule dyugulexhe deş.

4G'üvənana miz ı'mrena yiv[*] vobna,
hor ha'ançinıd yik' haq'vara'an[+].

5Beynyavee dekkın terbiye demalqa giyxhe,
aq'veeqa uvhiyne cuvabıl k'ırı iliyxhename ək'elikana vor.

6Qorkung'une xaa xəbna xaziyna vob,
pisınbışde karanme manbışilqa yiğ allya'a.

7K'orane ək'elikang'une mizen ats'al hixhar ha'a,
beynyavabışde yik'bışisse man ha'as əxə deş.

8Rəbb pisde insanee ablyav'uyne q'urbanıle həlyvəyq'ənna,
qopkuynbışda düəme Mang'une yik'eençe vooxhe[+].

9Rəbbik'le pisde insanna yəq g'umooce vooxhe,
qopkuvaliqab qihna əlyhəənbıme vukkiykananbı.

10Qopkuna yəq g'alepçiyng'us it'umun dars heles,
aq'veeqa uvhiyn cuvab dekkanang'ukunud ixhesın[+].

11Ahal Rəbbile dygulyda deş vod,
insanaaşin yik'bıd Mang'uk'le g'ecenbı[+].

12Matsxara ha'ang'uk'le aq'veeqa cuvab uvhumee ıkkiykan deş,
k'orane ək'elynanbışde k'anyaqar araylena deş.

13Yik' şaddanang'a aq'vad hits'aygharan,
yik' hatq'urme rı'h dena qexhe[+].

14Ək'elikang'vee ats'al alyaat'a,
beynyavar beynyavavalin gyatsts'ı eyxhe[+].

15Kar deşing'un gırgın yiğbı k'aarıda vod,
yik' şadnar itteyhesğu otxhan-ulyoğacar eyxhe.

16Rəbbile qəyq'ənang'un k'ılda kar,
fıkren arğançe orxhanang'une geedne karale yugda vod[+].

17Mühübbatıka xhınakın ala otxhuniy,
qəlıka geed boğayn çuru otxhuniyle yugda vod[+].

18Qəlnang'vee aldapxhıniy ha'a,
sabırnang'veeyid ç'əv ha'a[+].

19Tanbalne yəqqə ğı'ç'iy aleyle,
qopkuynbışda yəqme əq'ba vooxhe[+].

20K'orane ək'elynane dixee dek şada'ana,
beynyaveeme yed k'ap'ik'ıle avqa qee'e[+].

21Ək'el deşda beynyavavalile şadexhe,
ə'kelynaname qorkune yəqqı'n ayk'anna[+].

22Mısləhət devxhee, ha'an kar ixhes deş,
mısləhət hoolenbı geebxheene, man kar ixhesın[+].

23İnsanıs kara'əəda cuvab quvuna şadexhena,
cigee uvhiyn cuvab nimee yugdayiy![+]

24Ək'elikana insan avqa ahaleeqa g'ı'mexhacenva,
ı'mrena yəq avqu, ooqa ts'ıts'exhe.

25Cocab-co axtıba vukkekkanbışin xav Rəbbee hı'ğəkkar ha'asın,
sip'ıriy zəiyfayne cigayna sarhad havaacesda.

26Rəbbik'le pisınbışin fıkırbı g'ımece eyxhe,
uftanın cuvabme Mang'usqa məttıda qadayle[+].

27Mıssıne ulynang'vee xizanılqa əzaab ablyaa'a,
ruşvat g'ımece insanna ı'mı'r xıliyba vooxhe[+].

28Qorkune insanee cuvab qelesse fıkır ooxhan,
pisde insanneme mizele pisvalla k'əə[+].

29Rəbb pisde insanaaşile əq'əna eyxhena,
qopkune insanaaşineme düəl k'ırı iliyxhe.

30Nurukane uleppışe yik' şada'a,
yugne xabarbışed bark'vbı yug qa'a[+].

31Aq'veeqa uvhiyne cuvabıl k'ırı iliyxheng'vee xıliyna ı'mı'r ha'as,
k'orane ək'elynanbışde yı'q'nee axvas.

32Terbiye əq'əna qa'ang'uk'le cuk'le-vuc g'ımece eyxhe,
aq'veeqa uvhiyne cuvabıl k'ırı iliyxheng'uname ək'el geeb qooxhe[+].

33Rəbbile qəpq'ı'niyn k'orana ək'eliy terbiye hele.
Vuceecar-vuc xərra ıkdekkanar hı'rmatıka eyxhe[+].

#### 16

1Yik'eedın fıkırbı insanıkenbı,
mizen qelen cuvabıd Rəbbiken vod[+].

2İnsanın gırgın yəqbı cune ulesqa məttıda qöö,
Rəbbeeme yik'bı siliys ı'xiyxə[+].

3Ğu ha'asın işbı Rəbbisqa qele,
manke yiğne yik'eedın ixhesın.

4Rəbbee gırgın kar çine cigee itxhın,
Mang'vee pisda insanır dağamne yiğınemee iyxhan.

5Cocab-co axtıba vukkekkanbı Rəbbik'le g'umooce vooxhe,
vak'le ats'axhxhe, manbı cazaa dena aaxvas deş[+].

6Yugvaliniy qopkuvalin bınah hooğalna,
insanır Rəbbile qərq'ı'niyke bınahıle siyk'alna.

7Rəbbis insanna ı'mı'r yugba qööxhee,
Mang'vee duşmanarıb hambazar haa'a[+].

8Qopkuvalika hı'iyn k'ılda kar,
qopkuda hidi'iyne geedne karale yugda vod[+].

9İnsanee yik'ee cunemee yəq haa'a,
Rəbbeeme mana Cus ıkkanne cigeeqa qıkkekka[+].

10Paççahee xəənçe vuk'leeqa k'eççuyn eyhe,
mang'une mizen qotkuyn eyhes ıkkan.

11Qotkuyn g'apan Rəbbina q'aanun vobna,
q'oç'eedın gırgın terezyugun g'ayebıd Cuke vodunbı[+].

12Paççahaaşik'le pisın işbı g'ımece eyxhe,
qopkuvallanang'a manbışda taxt it'umba ulyoozar[+].

13Paççahaaşis ıkkanan kar qopkuna miz vob,
manbışisqa qotkuyn eyhenbı yugba qavayle[+].

14Paççahna qəl qik'uyva eyhen vodun,
k'orane ək'elikang'veeme mana dissara'ana[+].

15Paççahne aq'vayn əqəna ha'axhee, mana ı'mı'r vobna,
mang'une ulen ğu aqqıxhee, man yuxhxhaniyne gyoğiyk akar.

16K'orane ək'elyna ıxhay, k'ınəəğəyna ıxhayle yugda vod.
Nuk'ra sı'iyled ək'el sav'iy ooqa vod[+].

17Qopkuynbışde yəqqı'n pisınçike aqqaqqa,
cuna yəq avquyng'vee, cuna ı'mı'r havaace.

18Ğucar-ğu axtıra ıkkekaxhee, vakın ha'asın,
vuceecar-vuc axtı qı'ing'ulqab balyaaxhe abaylena[+].

19Kar deşinbışde yı'q'nee vucecar-vuc xərra ıkdekkana ıxhay,
cocab-co axtıba vukkekanbışika mebınbışin kar g'ayşuyle yugda vod.

20Cuvabıke ats'al alyaat'ang'uk'le yugun aveykesın,
Rəbbilqa yı'q' qizzırna nimee baxtivariy![+]

21K'orane ək'elynang'uk'le ats'alynanava eyhe,
ittune miznang'ussed geed xət qa'as əxə.

22Ək'el vobnang'unemee, ək'el ı'mı'r hoolene xhinek akar vob,
beynyavays terbiye huviy bəç'əriyvalla vob[+].

23K'orana ək'elynang'une mizen ats'al hele,
mang'usse geed kar xət qa'as əxə.

24Uftanın cuvab t'ap'aneedın itv xhinne vod,
canas yugda, rı'hı's ittuda[+].

25Məxbına yəq vobna insanık'le qopkuba g'ooce,
mana ç'əvooxhen cigame qik'uy vod[+].

26İnsanee cune vuxhnel-alla iş g'ooce,
mıssıvalin mana ilekka[+].

27Karaı'dəəng'une fıkreençe pisın hı'iy ılğeç'e,
mang'une mizen ts'ayın xhinne gyooxhan haa'a[+].

28Hor ha'ang'vee dəv'ə abaççe,
ing'una-şeng'una haa'ang'vee yugun hambazar curaa'a[+].

29Pisın ha'ang'vee mernar yəqqı'le qığayhena,
mana karaı'dəəne yəqqı'lqa ts'ıts'aa'a[+].

30Yik'eençe hor ı'lğəəng'vee ulyxhe giviyxəna,
pışnebı ats'ayk'van, pisınxhe ha'an.

31Cagvaran ç'ərbı uftanın tac vod,
manab qopkune yəqqı'na hək' vob[+].

32Gucnang'ule sabırnana yugra,
şaharbı alyaat'ang'uler vuc aqqaqqana yugra[+].

33İnsanaaşe çöp k'eçveeyid,
mançin Rəbbis ıkkanan hagva[+].

#### 17

1Saç'uvkiy deşda qit'ipk'ınna xüvə,
aldapxhıniynane otxhun-ulyodğuyle ittuba vob[+].

2Ək'elikane həmbalee, karaı'dəəne iyesiyne dixes xəbvalla haa'as,
iyesiyne uşaxaaşikab mang'vee mirasna pay alyapt'as[+].

3K'ınəəğəynayiy nuk'rayna yugvalla ts'ayika vaats'a vooxhe,
Rəbbeeyid insanın yik' siliys ı'xiyxə[+].

4Karaı'dəəna insan pisıng'une ghaliqa ilyakka,
horalayeeyid ver ablyaa'ane mizel k'ırı iliyxhe.

5Kar deşing'ule əqəna ha'ana, mana İrxıning'uk'le cuvab eyhen xhinne eyxhe.
Merıng'une vuk'lelqa qadıynçile şadexhena, cazaa dena axva deş[+].

6Nevabı q'əsınbışin tac vodun,
dixbışis hı'rmat cone dekkaaşil-alla giviyxhe.

7Uftanna gaf beynyavayk idyvaak'an xhinne,
xərıng'ukıd horbı avaak'a deş[+].

8Ruşvat heleng'une ulesqa man cadu xhinne qöö:
mana nyaqa ark'ınee, iş qooxhena[+].

9Hambaz ıkkanang'vee bınah yik'el hivxan haa'a,
yik'el qavaalya'ang'vee hambaz agval ha'a.

10Aq'veeqa uvhiyne cuvabın ək'elikane insanın aq'va-xhane,
beynyavays üvxüyne vəşne çümqüle geed gyoxhxhan ha'a.

11Alikkı-gikkiy adaççene insanee pisın kar t'abal ha'a,
mang'ulqa it'umna cazaa g'axuvles[*].

12Balabı dena avxuna syo qızaaxiy,
beynyavavalika gyatsts'ıyne beynyava qızaxxiyle yugda vod[+].

13Şavaayiy merıng'us yugun hı'inçil-alla pisın he'ee,
məxrıng'une xaançe pisvalla əlyhəəs deş.

14Saç'uvkiyn gidğılıy bendık ciga hı'iyk akar.
Saç'uvkiy giğalasse, man ç'əv he'e[+].

15Bınahnana, bınah deşda xhinne haguy,
bınah deşing'ulqab, bınah qav'uy –
man q'öyudsana kar Rəbbik'le g'ımece vod[+].

16Beynyavayqa pıl ixheeyid,
mang'usse mançika k'orana ək'el alivşes vəəxəs deş.

17Hambazıs hammaşe ıkkiykanna,
çocur dağamne yiğıs iyxhanna[+].

18Saccu beynyavee, merıng'un şib
cune gardanaqa alyaat'a.

19Aldatxhuniy ıkkanang'us, bınahıb vukkiykanna.
Şavaayiy cus ç'ak'ın, axtın akkabı giyxhe, mang'vee culqa balyaa hoot'al[+].

20Yik'ee bicvallanag'uk'le xayir aveekes deş,
hor ha'ane miznang'vee culqa ver ablyaa'a.

21Bəç'ərne dekkee cune vuk'lelqa ver ablyaa'a,
beynyavayna dek şadexhena deş[+].

22Şadne yik'en darmanın xhinne yug qaa'a,
hatq'urne yik'enme bark'vbıd qı'ç'a'anbı[+].

23Pisıng'vee qotkuyn məhkama alikka'asva,
ruşvat xhıtyxhalis ı'xiyxə[+].

24Kar ats'ane insanın uleppı k'orane ək'eliqa ilyakka,
beynyavaynme uleppı, nyaqa qadiy ilyakka.

25Beynyava dixee, dekkıs derd hoole,
yedilqad divan allya'a[+].

26Qorkune insanıs cazaa huvuy yugun deş vod,
xərıng'usub qotkuda hı'iyne karal-alla çümq üvxiy yugun deş vod.

27Geed ats'ana k'ırra yuşan ha'ana,
ək'elikang'usub zaraba qəl vooxhe deş[+].

28Beynyava yuşan hidya'amee, ək'elynana xhinne g'ece,
mang'vee ghal idyaaqee, ats'alynana xhinne ixhes.

#### 18

1Cus irxhınna insan cus ıkkanançiqa qihna gexhana,
məxrıng'vee ək'elikane cuvabısıd ghalybı qa'a.

2Beynyavays fıkır ooxhanas vukkiykan deş,
mang'vee yik'eedıncad eyhe.

3Pisde insanıka sacigee hı'rmat deşiyvalla,
naş qıxhayka sacigeeyid k'ap'ik'ıle avqa qıxhay qadayle.

4Mizelin cuvab k'oran xhyan xhinne vod.
K'orana ək'el xhyan ı'lqəən, xhyan qoyxharan ciga xhinne vod[+].

5Məhkamee qorkung'ulqa bınah qa'asva,
pisıng'un sura aqqiy yugda deş vod[+].

6Beynyavayne mizen aldatxhuniy ha'a,
ghalinır vuc geta'a[+].

7Beynyavayne mizen mang'ukun ha'an,
mang'une ghalinıb cus gugu haa'a[+].

8İng'una-şeng'una haa'ang'un cuvab ittune xüvəyk akar,
man yik'ene k'oralybışeeqa g'e'exhxha[+].

9Tanbalba iş g'oocena
hı'ğəkkar ha'ang'uk akar.

10Rəbbin do it'umna g'ala vob,
qorkuna maqa hixu, g'ittiyxhanna.

11Karnang'usqa həməxüd qöö,
con kar axtıne barugbışika alyav'una g'alaniyxan[+].

12Yik'ee insanee vuceecar-vuc axtıra ıkkekaxhee, mang'ukun ixhesın.
Vuceecar-vuc xərra ıkdekkanar hı'rmatıka eyxhe[+].

13K'ırı ilydiyxhı cuvab quvuy
man naş qıxhesın kar vod, beynyavavalla vob.

14İnsanın yik' gırgıne ık'arbışis öödəxən,
yik' hatq'urxhee, şavusse mançis öörxəs əxəyiy[+]?

15Ək'elikang'vee ats'al alyaat'a,
k'orane ək'elikang'une k'ırıynıd man t'abal ha'a.

16Payın insanıs yəq aaqa,
ç'ak'ıne insanaaşisqa hixhar ha'a[+].

17Merna arı, qidghınbı ha'asmee,
ts'erra yuşan hı'ına qorkura eyxhe.

18Çöp k'eççuyn saç'uvkiy ulyozar ha'a,
it'umba aldaaxhvananbıb curaa'a.

19Tsimisna çoc alyapt'as dyooxhene g'alayk akar,
aldapxhıniybıd akkalyne rızayk.

20İttune mizeka insanee cuna vuxhun avts'yaa'a,
cune cuvabıka ı'mresın kar ha'a[+].

21Qik'uyir, axuyir mizene xıle vod,
mana vukkananbışe mançin şagav oxhanas.

22Xhunaşşe hey'ing'uk'le yugun iveeke.
Mana Rəbbine ulen aqqıva eyhen vodun[+].

23Kar deşing'vee rəhı'm hee'eva miz k'yaa'a,
karnang'veeme mang'us yı'q'ı'n alidghıniy qele.

24Hambazar geeb qaa'ang'vee, cukun ha'a.
Hək'ena hambazme çocule k'ane eyxhe[+].

#### 19

1Kar deşda, məttına yik'nana insan,
hor ha'ane beynyavayle yugra vor[+].

2Hucoomecad ha'as ıkkanxhee, man nəxüd hı'iy dyats'axhee, man yugda ixhes deş.
Ek'ra hoyharna, yəqqı'le qığeç'ena[+].

3İnsanee cune beynyavavalika, cune ı'mrekın ha'a,
yik'eeyib Rəbbilqa qəl haa'a[+].

4Karan geeb hambazar saa'a,
kar deşdame gırgıne hambazaaşe g'alyaraççena[+].

5Horalay şahad cazaa dena axvas deş,
horbışika aq'val ulyorzulynar, cazaale g'attixhanas deş[+].

6Geebınbışis ç'ak'ınbışde ulyaqa eepç'es vukkiykan,
paybı heleng'uqab gırgınbı hambazar vooxhe[+].

7Kar deşda çocaaşik'ler g'ımece eyxhe,
hambazarıb mang'ule əq'əna qooxhe,
mang'vee manbı qoot'almee, nyaacab iveeke deş[+].

8Cus yugun ıkkanang'vee ək'el hexxaa'a,
ək'el havaacınar gırgınçina eyxhena[+].

9Horalay şahad cazaa dena axvas deş,
horbışika aq'val ulyorzulynar qik'asda.

10Beynyavays karnana ı'mı'r idyvaak'an xhinne,
həmbalısıb ç'ak'ınbışis xəbvalla hav'uy avaak'a deş[+].

11Ək'elikane insanıs qəl zaraba vooxhe deş,
merıng'une bınahıke ılheç'uyn insan xərra hagva[+].

12Paççahna qəl aslanne ts'irık akar,
mang'un ulen aqqıyid çolulqa g'e'exhxhane çiyik akar[+].

13Beynyava dixee dekkılqa ver ablyaa'a,
siç'eekvana xhunaşşer ç'əvcab dyooxhene t'yank'ık akar[+].

14Xaviy var-devlet dekkına miras vobna,
ək'elikana xhunaşşer Rəbbikena pay vobna[+].

15Tanbalıyvalin insanıs k'oran nyak' halya'a,
iş hidyav'iynır insan mıssıra g'alyaraççe[+].

16Əmrın uvhiyn ha'ang'vee ı'mı'r havaace,
cune yəqqı'qa yugra ilydyakkanar qik'asda[+].

17Kar deşing'uka yugra eyxheng'vee itteyhesğu Rəbbis şib hele,
mançine cigeen Rəbbike qales[+].

18Umud vobna, dixes terbiye hele,
mang'une qik'vee yiğnab xıl mooxhecen[+].

19Geer qəlıkanang'us cazaa hevles vukkan,
vas mana qiykınee, mang'vee man meed ha'asın.

20Mısləhətıl k'ırı alixhxhe, terbiye aleet'e.
Məxüd he'ee, sabara gahıle k'orane ək'elyna ixhes.

21İnsanne yik'ee geed kar vod,
ı'mree eyxhenbıme saccu Rəbbis ıkkananbı vod[+].

22İdyayts'ene ulen insan g'eliqqa hele,
kar deşda insanır horalayre yugra vor.

23Rəbbile qərq'ı'niyn ı'mı'r xıliy qaa'a.
Rəbbile qəyq'ənna ittura g'ılexhana,
pisınıd mang'uk set'a deş[+].

24Tanbalee xıl g'abeeqa hiyxə,
mançe xıl ghalyaqa ıkkekka deş[+].

25Matsxara haa'ang'us cazaa hevle, manke caahilyarıb ək'eleeqa qavaales.
Ək'elikang'uk'le aq'veeqa cuvab uvhee, mang'un ats'al hexxaxhes[+].

26Şavaayiy dek q'əra qı'ı yed g'e'eyşu,
mana naş qa'ana dix vor.

27Dix, terbiyel k'ırı alixhxhiyle xıl ts'ıts'av'ee,
ats'al helene yəqqı'ler qığeç'esda.

28Karaı'dəəne şahadee qopkuvalla matsxara haa'a,
pisıng'une ghalen bınah opxhan.

29Matsxara haa'anbı cazaa dena aaxvas deş,
beynyavabışde yı'q'əsıb çümq üvxəs[+].

#### 20

1Çaxıriy eraq'iy ulyodğu, insanaaşe mebınbı matsxar haa'a, aldaaxhvan haa'a.
P'iyanna insan k'orana ək'elyna eyxhe deş[+].

2Paççahna qəl aslanne ts'irık akar,
mang'us qəl huvuna canıke eyxhe[+].

3Aldapxhıniyke əq'əna qexhena axtı qexhe,
gırgın beynyavabıme saç'ivkuybışil ulyookka.

4Tanbalee ezang'a ezu deş,
sa'anang'ad avaykı deş[+].

5İnsanne yik'eedınbı k'orane xhyanbışik akar,
ək'elikane insanılqame merıng'une yik'eedın hiyxharan[+].

6Geebınbışe manbışilqa yı'q' qizaras eyxheva eyhe,
ts'omnana insanme nençene aveykes?

7Qorkung'vee məttına ı'mı'r haa'a,
mang'uke g'abıynbı baxtivarar vuxhes.

8Mısayiy paççah məhkama ha'asva taxtılqa ılqeç'e,
mang'usse uleppışika gırgına pisvalla curaa'as vəəxə.

9«Zı yik' məttı'iyn,
zal nişinacab bınah deşda!»
Şavusse məxüd eyhes əxəye[+]?

10Horbışikan ulyoopkiyiy gyoopkiy –
man q'öyudsana Rəbbik'le g'ımece vod[+].

11Uşaxır cune işbışike qıvaats'a.
Vucee ha'ane işbışe hagvasın, mana məttırayee, qorkurayee.

12G'iyxhen k'ırıbı, g'ecen uleppı –
mançin q'öyudsana Rəbbee itxhın.

13Geer g'alirxhuy ıkkiykınee, kar dena axvas.
Muğurra ixhee, ats'esınmeen kar oxhanas[+].

14Kar ileşşeng'vee eyhen: «Pisdavud, pisınıd kar!»
Alişşu, əlyhəəmeeme, vuceecar-vuc hagva.

15K'ınəəğəyiy geed gıranın g'ayebı vod,
ək'elikan cuvab yuşan ha'an ghalyme çile gıranda vod.

16Dyats'ang'us zaaminra ulyorzulyung'un tanalin aleet'e,
mebınbışil-alla cuvab huvuyng'unud kar aqqe[+].

17Horbışika hı'iyn kar insanısqa ts'etta ittuda qadayle,
mançile qiyğa ghal k'ak'alıka gyatsts'es[+].

18Cuvabıl k'ırı alixhxheene, vasse yik'eedın ha'as əxəsın.
Muhaariba vukkekaxhee, yugna mısləhət t'abal hee'e[+].

19Miz ookang'vee dyugulenın cuvab yuşan ha'a.
Geer yuşan ha'ang'uke hixve[+].

20Şavaayiy dekkıqayiy yediqa bed-düə haa'a,
mang'un işix k'ətqəsın, mana miç'axiyvaleeqa gixhas[+].

21Q'omançe zarabacab alyapt'ıyne mirasın
qiyğa xayir heles deş[+].

22«İnçina qəl zı qığaahasda!» immeyhe.
Rəbbilqa yı'q' qizre, Mang'vee ğu g'attixhan ha'asda[+].

23Horbışikan terezyugun g'ayebı Rəbbik'le g'ımece vod.
Horbışikan g'apanıd yugun deş vod[+].

24İnsanık'le əlyhəəsın ciga hagvana Rəbb vor.
İnsanık'le vucee avquna yəq' nəxübna vaats'a vuxhes[+]?

25Ts'etta Allahıs g'assır,
qiyğa mançina fıkır opxhanang'vee cuscab gugu giviyxhe[+].

26K'orane ək'elynane paççahee pisınbı curaa'anbı,
qiyğab manbı yöxxəyne g'ayeyn xhinne giviyxəranbı.

27İnsanın rı'h Rəbbina bazir vobna,
mançin yik'en k'oralybı hagva.

28Yugvaliniy qopkuvalin paççah havace,
mang'una taxt yugvalin it'umba avqaaqqa.

29Mek'vunbışda guc manbışda uftaniyvalla vob,
cagvaran ç'ərbı q'əsvalina micagiyvalla vobna[+].

30Cigabı ha'ane ı'xiybışe insanar qaa'anbı,
getuyn yik'en k'oralybı pisvalike mətta'a.

#### 21

1Paççahın yik' Rəbbine xıle vod,
Cus nyaqayiy ıkkan mana dama xhinne maqar sak'al ha'ana.

2İnsanna yəq cune ulesqa qopkuba qavayle,
Rəbbeeme yik'bı gyoodakke[+].

3Rəbb Cus allya'ane q'urbanbışile geer,
qopkuvalika, kara'əən karbı hı'iyqa ilyakka[+].

4Ooğançe avqa ilyakkane, çincad-yic axtıda ıkkekkane yik'en
işixıle yugba pisınbışda bınah haagva[+].

5İş g'avces vukkanna karana eyxhe,
zaraba-zaraba g'oocename kar dena axva[+].

6Horaka sav'una anbar, iygvalyne booğak akar.
Məxbınbışe cos hapt'ıy t'abal ha'a[+].

7Pisınbışis qotkuyn ha'as ıkkan deş.
Manbışe hı'iyne pisde işbışe cokun ha'asın.

8Bınahnang'una yəq alivku-givku vooxhe,
yik' məttıng'una yəqı'b qopkuba vooxhe.

9Aldeexhvanne xhunaşşeyka sa xaa axvasse,
daxayne vuttul axvee yugda eyxhe[+].

10Pisde insanee karaı'dəənçilqa can ayhe,
mang'us mebınbıb qiviykkan deş.

11Matsxar ha'ang'us cazaa huvee, caahilyaaşe mançike dars alyaat'as.
K'orane ək'elynang'vee darsıke ats'al alyaat'a[+].

12Allah Qorkuna vor. Mana pisınbışde xaaqa ilyakkı,
manbışilqa ver salat' haa'a.

13Şavaayiy kar deşing'une ts'irıke k'ırıbı aqqaqqa,
sa yiğılib mang'vee mana ts'ir haa'as, mang'una ts'irıb g'avxhes deş.

14Dyugulenba huvuyne payın,
xhıtyxhaleene ruşvatın, qəl avaak'an haa'a[+].

15Qopkuvalla vuxhamee, qorkuna şadexhena,
pisda iş g'ooceng'ukunud eyxhen.

16Vuşuyiy ək'elyne yəqqı'le qığeç'u,
mang'una ciga gah qidyabıcab hapt'ıynbışde k'ane vuxhes.

17Otxhun-ulyodğuy geed ıkkanna kar dena axvas,
çaxıriy gıranın ətirbı ıkkannar karana ixhes deş.

18Qorkung'une cigee pisıng'vee,
yugung'une cigeeyib xaainee cazaa ts'ıts'aa'as[+].

19Aldeexhvanne, ghal sidya'ane xhunaşşeyka axvasse,
q'ərane çolee axvee yugda eyxhe[+].

20K'orane ək'elikang'une xaa geed ıkkanan gıranın karbı vod,
beynyaveeme cuqa vodun gırgın otxhun g'att'a'an.

21Yugunçilqayiy qopkuvalilqa can ayheng'uk'le,
ı'mı'rıb, qopkuvallab, xəbvallab aveekesda.

22Sa k'orane ək'elynang'usse cehilyaaşe gyavts'una şahar avqas vəəxə.
Manbı it'um hav'uyne şaharee vuxheeyib, məxrıng'usse mana hı'ğəkkar haa'as vəəxə[+].

23Ghal aqqaqqang'vee, miz saa'ang'vee
vuc, culqa vüqqəne verıke havace[+].

24Vuceecar-vuc xərra ıkkekkang'un, ooğançe-avqa ilyakkang'un do «Matsxara Ha'ana» vod.
Mang'vee vuc haguylette hagvana[+].

25Tanbalne xıleppışis iş haa'as devkanançil-alla,
mana mıssınçin qek'ana[+].
26Mang'us qiqiylette geed kar ıkkiykan,
qorkung'veeme qidiykkın kar bit'al ha'a[+].

27Pisde insanee ablyav'uyne q'urbanıle Allah həlyvəyq'ənna.
Məxrıng'vee q'urban pisde fıkırıka ablyav'uxhee, mana sık'ılbab pisba vob[+].

28Horalay şahad qik'asda,
yugda k'ırı alixhxhing'unab şahadiyvalla gırgıne gahbışis vuxhes[+].

29Pisde insanee aq'va it'umda aqqaqqa,
qorkung'veeme vucee avquyne yəqqı'na fıkır ooxhan.

30Nəxbınecab k'orane ək'elisse, fıkrısse,
Rəbbine ögil ulyoozaras vəəxəs deş.

31Balkanar dəv'əyne yiğıs sa'a-qa'a,
ğamepxhayme Rəbbee hele.

#### 22

1Ulesqa yugra qariy nuk'rayleyiy k'ınəəğəyle yugda vob,
yugun doyud xənne var-devletıle yugda vod[+].

2Karnanayiy kar deşda sana-sang'uk akar –
q'öyursanar Rəbbee ipxhın[+].

3Ək'elynang'uk'le dağamiyvalla g'avcu, mançile hexvana,
caahilyme ögeeqa qığeç'e, mançike uts'ur iveyke[+].

4Vuceecar-vuc xərra ıkdekkang'us, Rəbbile qəyq'ənang'us,
geed kar, hı'rmat, ı'mı'r hoole[+].

5Quç'opkurne yəqqı'l əlyhəəng'us zazaabıyiy gugubı qızaxxa,
can havacenar mançile hexvana[+].

6Ts'eppacab uşaxık'le qopkuna yəq haagve,
q'əsvaleeyir mana mançile sak'alas deş.

7Karnana, kar deşing'una xərna vor.
Şib alyaat'una insanır, şib huvuyng'una həmbal eyxhe.

8Qəlasın ha'ang'ulqa ver abayle,
zulum hooleng'una xəbvallab xılençe g'ooşena.

9Cun gıney kar deşing'us qidiykkın helena
barakatnana ixhes[+].

10Matsxara haa'ana g'e'eşvee, saç'ivkuyid əlyhəəsın,
aldapxhıniyid, k'ap'ik'ıle avqa qeepxhayid deşxhesın[+].

11Yik' məttına, miz ittuna,
paççahna hambazxhe eyxhena[+].

12Rəbb geed ats'ang'uqa ilyakkı, mana havacena.
Xainne cuvabıkeme Mang'vee q'əran kar ha'a.

13Tanbalee eyhen: «G'ad şir vod,
şahreeqa qığeç'vee, mançin zı qodu-sodasda!»[+]

14Merıng'une xhunaşşeyn ghal hapt'asde guguyk akar,
Rəbbis qəl huvuna mançeeqa gixhas[+].

15Bəç'əriyvalla uşaxne yik'ek atipq'ın vooxhe,
terbiye helene t'at'aakame mana avaak'an haa'as vooxhena[+].

16Karnana ixhesdemee, kar deşda hoyç'an-g'oyç'annayiy
karnang'us paybı helena vuççud dena axvas[+].


K'orane ək'elynanbışe uvhiynbı

17K'orane ək'elynanbışe eyhençil yugda k'ırı alixhxhe,
yik' yizde ats'aalis hele[+].
18Man eyhenbı ğu yik'el aqqee,
manbı mizel havacee, yugda eyxhe.
19Ğu Rəbbilqa umud hee'ecenva,
g'iyna zı vak'le manbı eyhe.
20Zı yiğnemee ats'aliy kar xət qa'an
xhebts'al (30) uvhiy otk'un.
21Məxüd vas hək'en cuvab xət qixhes,
ğu zasqa g'axuvuynbışis qotkuyn cuvab qeles əxəs.

22Kar kılydanang'uqa gucub k'ılybava g'ımeşşe,
kasibna məhkamee k'ümööq'ə.
23Rəbb alikkas manbışil-alla,
manbı hivşuynbı Rəbbee ı'mreke haa'as[+].

24Zaraba qəl avqaaqang'uka hambaz mexhe,
sabır k'ıldanang'uka yəqqı'lqa qığmeç'e.
25Deşxheene, mang'une yəqqı'n hoharas,
ğucar-ğu gugeeqa arçes.

26Merıng'une şibıs zaaminna ulyorzuliyke,
ğucar-ğu aqqe.
27Qelesın pıl dexhee,
vak avudun tyulyu hadğu qıkkees[+].

28Dekkaaşile avxuyne,
yisseyne sarhadne g'ayeyn ciga badal hıma'a[+].

29İş yugba vəəxəna g'eceyee?
Mang'vee paççahaaşis iş haa'as,
məxbınecab insanaaşis deş.

#### 23

1Paççahıka sufranıl gyu'urmee,
ögiylinçika yugra ilekke.
2Ğu vuxhnat'ayxhee,
boğazılqa ç'ika gixhxhe.
3Mang'une yugne otxhuniybışin ğu gugeeqa harağva,
mançil-allab mançilqa ul hımaa'a.

4Xətta kar ha'asva ğucar ğu gimek'a.
Ək'elika ixhe, mane fıkrele ılğeç'e[+].
5Var-devlet ul gyapxasse deşxhesın,
q'aacir xhinne, xılibı aaqı, xəybışeeqa alixasın[+].

6Q'ı'rq'ı't'iyn gıney umotxhan,
mang'une yugne otxhuniybışilqa ul hımaa'a.
7Mang'vee yik'ee gırgınçin hı'sab ıkkekka.
Mang'vee mizeka vak'le «oxhne, ulyoğeva» uvheeyid,
ək'lee mang'une medıncad kar eyxhe.
8Mang'usne opxhunna xüvə ğu halyaa'asda,
ğu mang'uk'le uvhiyn yugun cuvab hexxada ixhes.

9Beynyavayk'le cuvab immeyhe,
mana yiğne ək'elikane cuvabıqa ooğançe-avqa ilyakkas.

10Yisseyne sarhadne g'ayeyn ciga badal hıma'a,
dek dena avxuynbışin ezuyn ciga g'ımeşşe[+].
11Manbı g'attivxhan Haa'ana geer gucuka vor,
Mang'vee manbışin sura aqqas, yiğın deş[+].

12Yik'ıs terbiye hele,
k'ırıd ats'aalilqa aqqe.

13Uşaxıs terbiye heles yik'elixan hıma'a,
ğu mana t'übəəka getuyke qik'as deş[+].
14Ğu mana t'übəəka getvee,
qik'uyke g'attixhan ha'as.

15Dix, yiğın yik' k'orane ək'elika ixhee,
yizınıd yik' şadxhesın.
16Yiğne mizen qotkuyn cuvab uvhee,
yizın rı'hcad g'otk'ul-ulyok'alasın.

17Yiğna ul bınahnanbışde karal mooxhecen,
ğu gırgıne gahbışilycar Rəbbile qəyq'ən ixhe[+].
18Valqad yugun yiğbı qalesınbı,
yiğna umud g'ats'aak'vanas deş[+].

19Dix, k'ırı alixhxhe, k'orana ək'elikana ixhe,
yik' qotkune yəqqə aqqe.
20Çaxıreqa qek'anbışda,
çurunuka qoxanbışda mexhe[+].
21Geed ulyoğanbışiniy geed otxhananbışin kar k'ıl qexhe.
Manbı otxhun-ulyodğu, peteepxha, qıt'axxıyne tanalinçee axvas.

22Vas ı'mı'r huvuyne dekkıl k'ırı alixhxhe,
yed q'əs qiyxhamee, ooğançe-avqa ilymakka[+].
23Qotkuyn aqqe, man ak'an hıma'a,
k'orana ək'el, terbiye, vas xət qı'iyn aqqe.
24Qorkung'una dek ats'esınmee g'ork'ul-ulyok'alasda,
k'orane ək'elynang'una dekme şadxhesda.
25Havasre dekkiy yed şadeepxhecen,
ğu uxuna g'ork'ul-ileek'vlecen.

26Dix, zalqa fıkır hevle,
hasre yiğın uleppı yizde yəqbışika ilekkecen.
27Yəqqı'le qığeyç'una zəiyfa k'orana, adamer hööğəna g'uyu vob,
merıng'una xhunaşşer muğne, qığeç'es dəxəsde kahrızık akar vor[+].
28Məng'ee, g'ulduree xhinne, gugu haa'a,
məng'ı'l-alla xayaanat ha'anbı geeb qeebaxhe[+].

29Şavuqayiy derd? Şavulqayiy ver abı?
Şavuqayiy saç'ivkuy? Şavuqayiy şikayatbı?
Şavuqayiy dexhesın goşbı? Şavuniy uleppı ç'əra qeedaxhe?
30Çaxır ulyoğas gyu'ur-oza qidexhena,
ark'ın, geedne çaxırbışde dadbışiqa ilyakkana!
31Çaxırne ç'ərəxəlika,
k'oleene hits'aygharvalika
mançine micagda k'yatk'ıniyka ilymakka[+].
32Nekke qiyğa man çaxır xoçe xhinne üvxiyxə,
gyurzayn xhinne zəhər hoole.
33Uleppışik'le curayn-curayn karbı g'ece,
yik'eeqa alikkiyn fıkırbı qadayle.
34Vasqa ğu deryahne yı'q'neerın xhinne qales,
itteyhesğu ğu gamıyne q'oma g'alirxhuyn xhinne ixhes.
35Ğu eyhesın: «Zas ı'xı'vud, ık'ar qı'ı deşud,
zı getuvur, zak'le ats'axhxha deşud.
Meed ulyoğasdemee mısaniyxan zalqa qales?»

#### 24

1Pisde insanaaşiqa vodunçilqa ul givmiyxhe,
manbışika hambaziyvalla hıma'a[+].
2Manbışde yik'eençe zaalımiyvalla ı'lğəə,
manbışde mizen ver ablyaa'a.

3K'orana ək'el dena xav alya'as ixhes deş,
ək'el devxhee, man hiqiy-allançed it'uma'as ixhes deş.
4Ats'aalin mane xaan goozyar,
gırgıne gıranne, yugne karbışika gyatsts'a'as.

5K'orana ək'elikana insan gucuka eyxhe,
ats'aalikane insanee cuna guc hexxaa'a[+].
6Qopkune mısləhətın dəv'ee vak'le yəq' haagvas,
yugun mısləhətbı helenbı geebxhee, ğu ğamxhesda[+].

7Beynyava k'orane ək'elilqa hiyxhar deş,
iclasee ghal aaqı eyhesın cuvab mang'uqa eyxhe deş.

8Yik'eençe pisın kar ı'lğəəng'uk'le
«yik' aliq'ala'anava» eyhe.
9Beynyavayn fıkırbı bınahcab vob,
matsxara karbı ha'ang'uleb həlyvəyq'ənanbı[+].

10Dağamne yiğıl rı'hı'le g'a'arxhuxhee,
vaqa nimeecab k'ınna guciy!
11Gyapt'as quvkekkanbı g'attivxhan hee'e,
gyapxas quvkekkanbışiler simiyk'al.
12Ğu «mançike zas xabar deşdava» uvheene,
yik'bı Gyoodakkeng'uk'le nya'a man ats'axhxhes dişde?
Nya'a yiğın can Havaceng'ulqa man hixharas dişde?
Nya'a Mang'vee gırgıng'us cune işbışil-alla hək' qevles dişde[+]?

13Dix, itv otxhuniy vasqa yugda qöö dişee?
Man yiğne ghalesqa ittuda qöö dişee?
14Ats'axhxhe, k'orana ək'elib yik'enemee məxüb vob,
vak'le mana aveykee, vaqa yugun yiğbı ixhes,
yiğna umudub əəs deş[+].

15Pisıng'vee xhinne qorkung'une cigaysne gugu givmiyxhe,
mang'un xav q'əra qıma'a.
16Qorkuna yighne yəqqeesır qukkyork'ulee, meer oza qixhesda,
pisıng'ulqame ver ables, mana hı'ğəkkarasda.

17Duşman qukkyork'ulyva şadmexhe,
mana qaçarxılirva yiğın yik' şadmexhecen.
18Deşxheene, Rəbbik'le g'acesın, Mang'us man ıkkiykanas deş,
yiğne duşmanıle Cuna qəl alyapt'asda[+].

19Pisınbışil-alla qəl hımaa'a,
karaı'dəəng'uqa ilyakkı, ghalen xhyan gimekka[+].
20Pisıng'ulqa yugun yiğbı qales deş,
karaı'dəəng'un işixıd k'ətqəsın[+].

21Dix, Rəbbileyiy paççahıle qəq'ne,
g'elil qeebaxhenbışikar hambaz mexhe.
22Manbışilqa ver sayangaba abayle.
Rəbbeeyiy paççahee manbışis nəxbına cazaayiy hevlesva şavuk'lecad ats'a deş.


K'orane ək'elynanbışin medın uvhiybı

23İn uvhiybıd k'orane ək'elynanbışe uvhu:

Məhkamee sang'un sura aqqiy yugda deşin[+].
24Pisıng'uk'le «ğu qorkuna vor» uvhuyng'uk'le
milletbışecad cuvabbı eyhes, xalq'bışe bed-düəbı ha'as[+].
25Pisıng'us cazaa hoolenbışemee yugun alyaat'asın,
vuk'lelqa barakat gyooğas.

26İnsanıs qotkuyn cuvab quvuyng'vee,
itteyhesğu mang'une aq'vays ubba hı'ı.

27Ts'eppee g'abna iş ç'əvee'e, çol se'e-qe'e,
qiyğa xav ale'e.

28Merıng'une aq'val horbışika ulymoyzar,
ghalençe horakan cuvab qığmayhe[+].
29İmmeyhe: «Zı mang'uk vucee hı'iyn ha'as,
vucee hı'iyn, cus sak'al ha'as»[+].

30Tanbalne ezane cigabışeençe,
ine ək'el hivdiyxharang'une t'ımıllığeençe ılğeç'u.
31G'acuyn gırgın surabı zazaanıd alyaat'u,
mağaanıd aqqı, cabırbıd hı'ğətkırıd.
32Mançiqa ilyakkı, zı fıkır opxhun,
mançike ı'brat alyaat'u:
33ğu sık'ırra qorku mırg he'ee,
g'el-xıl hotku g'alirxhvee,
34kasibiyvalla soyğunçiy xhinne,
kar g'idiyxhıriyvallab valqa g'uldur xhinne k'yophur ables[+].

#### 25


Paççah Sıleymanın medın k'oran uvhiybı

1İnbıd Sıleymanee uvhiynbı vod. İn uvhiybı Yahudayne paççahne Xizqiyanne insanaaşe sı'ı[+].

2Allahna xəbvalla Cun işbı dyuguli'iy vod,
paççahaaşina xəbvallab man işbı ats'axhxhay vod.
3Xəəna axtıvalla, ç'iyena k'oraalla,
paççahaaşined yik'eençe ı'lğəənbı ats'axhxhes dexhe.

4Nuk'rayke hexxan kar ts'ayika cure'eene,
mançike it'umun k'ola ixhes.
5Məxürur, pisda paççahıke cure'eene,
mang'una taxt qopkuvalika it'umuvxhesda[+].

6Paççahne ögee ğucar-ğu axtı qıma'a,
doyukanbışde yı'q'nee ciga uvqumaaqqa.
7Hasre mang'vee vak'le eyhecen: «İnyaqa ılqeç'e»,
doyukanbışde ögee g'eliqqa helesse.

Vak'le g'acuyne karbışde hək'ee,
8zaradacad məhkamee xıliynbı hıma'a.
Deşxheene, merıng'vee qiyğa vas naş qa'as.

9Yiğın merıng'ukan məhkama ı'lğəəxhee,
merıng'un sir ımaaqa.
10Deşxheene, g'ayxhing'vee vas naş qa'as,
mançin ğu gırgıne gahbışis hı'rmatıle g'a'arçes.

11Cigal uvhiyn cuvab,
nuk'rayne g'abılyne k'ınəəğəyne eçeeşik akar[+].
12K'orane ək'elikang'vee aq'val uvhiyne cuvabıl k'ırı iliyxheng'unemee,
man k'ınəəğəykena tene xhinne vob.

13I'htibarıkana insan vuc g'axuvuyng'unemee
pırane gahılin mık'an xhyan xhinne vor.
Mang'vee cune xərıng'un yik' cigeeqa qalya'a[+].

14Vuşuyiy vucee hidevuyne paybışil-alla, huvuyn xhinne xərra yuşan ha'a,
mana gyoğiy deşde bılıdbışik, mıtsık akar.

15Paççahnab fıkır sabırnang'vee badal haa'a,
ittune mizen bark'ub g'üvəna qaa'a.

16İtv aveykee, man hexxada umoyxhan,
deşxheene, halya'asda[+].
17Hambazne xaaqa k'ırra hak'ne,
deşxheene, mana vale orzul, ğu g'ımece qixhes.

18Merıng'une məhkamee aq'val horaka ulyorzulyna,
nizeyk, gılıncık, ek'ne vukuk akar[+].

19Xaainılqa dağamne yiğıl yı'q' qizzıriy
qiçiyne siliyka kar otxhuniykiy k'aane g'elika iykıriyk akar.
20Yik'ee derdnang'us mə'niy qəpqiy,
mık'adanang'a ts'eler g'alerçuyk,
soodalqa sirka k'i'iyk akar.

21Duşman mıssıraxhee, oxhanasın hele,
xhyan ıkkanxhee, ulyoğasın hele[+].
22Məxüd ğu mang'us naş qa'as[*],
yiğna yugvallab Rəbbee savaak'al haa'as.

23Şimalıle aa'ane mıtsın gyoğiy adayle,
ing'ulena-şeng'ulena haa'ane mizenıb qəl abayle.

24Aldeexhvanne xhunaşşeyka sa xaa axvasse,
daxayne vuttul axuy çile yugda vod[+].

25Xhyanıka gyorxhanang'us mık'an xhyan nəxüdiy,
əq'ənane cigeençena yugna gafıb həməxüb vob[+].

26Qorkuna pisıng'vee eyhençilqa qööxhee,
mana alitq'ılıyn xhyan ı'lqəəne cigayk,
mı'q'ın gyavts'uyne kahrızık akar qexhe.

27Hexxada itv otxhuniy yugda deşin xhinne,
cuna axtıvallacab t'abal hav'iyid yugda deş vod.

28Cuna qəl avqas dəəxəna insan,
cabırbı hı'ğətkırne şaharık akar.

#### 26

1G'ı'liys yiz, qiyşalne gahısıb gyoğiy idyvaak'an xhinne,
beynyavaysıb hı'rmat avaak'a deş[+].

2Maççareriy bebeçuler ileedaxvan xhinne,
hexxan g'arğışıd vak set'as deş, alixı əlyhəəsın.

3Balkanıs çümq, əməleysıb g'antarağa avaak'an xhinne,
beynyavayne yı'q'əsıd həməxüd t'at'aa avaak'a[+].

4Beynyavaysıd beynyavays sik'ı cuvab qımele.
Deşxhee, mang'uk akara qixhes.
5Beynyavays beynyavays sik'ı cuvab qele.
Deşxhee, mang'usqa vuc k'orana ək'elynana xhinne qales[+].

6Şavaayiy beynyavayka xabar g'axuvu,
cun g'elybı g'ats'atk'un, zulum ts'ıts'aa'ang'uk akar.
7K'aang'vee g'el giyxhen xhinne,
beynyaveeyib misaala həməxüb ts'ıts'aa'a.
8Beynyavays hı'rmat gyuvxhiy
sapandeena g'aye avt'ulıyk akar[+].
9Ulyodğuyng'vee zazaakan bıtağ xıle aqqıyn xhinne,
beynyaveeyib misaala həməxüb ts'ıts'aa'a.
10Vuk ayheng'vee, vukuka nena qariy ı'xı'yxən xhinne,
həməxürur beynyavayiy ögilqa qarına işilqa alyarat'ana vor.
11Hali'iynçilqa siviyk'alna xvaa xhinne,
beynyaveeyib vucee hav'una beynyavavalla meeb haa'ana.
12Cunecar ulesqa vuc k'orana ək'elikana xhinne qööna g'acunane?
Beynyavalqa mang'ule geeb umud vob[+].

13Tanbalee eyhen: «Yəqqə aslan vod,
şahrabışee şir ı'ğiykar!»[+]
14Akka çine oxul nəxüdiy iliyk'ar,
tanbalır həməxür vuc g'alirxhuyne cigee iliyk'ar.
15Tanbalee xıl g'abeedınçeeqa k'yoq'u,
man ghalyaqa ıkkeesse oyzarna[+].
16Tanbalne ulesqa vuc,
yighne ək'elikan cuvab quvuynbışile ooqana xhinne qöö.

17Merıng'une palğatuneeqa ilekkang'vee,
itteyhesğu şahreena xvaa k'ırıbışike avqaaqqa.

18Ts'ayikan, gyabat'an vukbı ayhena bəç'ər nəxüriy,
19merıng'us horbı hı'ı, «Zarafatniy hı'ıva» uvhunar həməxür vor.

20Osbı ç'əveedaxhemee, ts'a k'ədəqqən.
İng'ulena-şeng'ulena haa'ana deşde cigee, saç'ivkuyid ç'əvexhen[+].
21Nəxüdiy osakeyiy ghadırıke ts'a eyxhe,
sıç'ekvang'ukeb aldatxhuniy vooxhe.
22İng'una-şeng'una haa'ang'un cuvab ittune xüvəyk akar,
man yik'ene k'oralybışeeqa g'e'exhxha[+].

23İttuna miznana, pisınçika gyatsts'ıyn yik'nana insan,
ooğançe nuk'ra qadğuyne g'ı'bı'ne nyuq'vneke hı'iyne g'abık akar[+].
24Duşmanee ittuna miz haa'a,
yik'eeme bicvalla avqaaqqa.
25Mana g'üvənara yuşan ha'axhee, man k'anyaqa qıma'a,
mang'un yik' kara ı'dəəne karaka gyatsts'ı vod.
26Mang'vee g'ımece ıxhay horaka dyugul he'eeyid,
mang'una qəl milletne ögee aq'valqa qığevç'es.

27G'uyu ilyviyk'arang'usser caqa g'a'ayxhas əxə.
G'ayeb vuc qavaak'an hav'uyng'ulqa g'a'avxhas vəəxə[+].

28Hor ha'ane mizek'le, şavukuniy vucee ha'a, mana g'ımece eyxhe.
Miz haa'ang'veeyib ver abaççe.

#### 27

1G'iyqiyn yiğ k'imaqqa,
g'iyqa hucooyiy ixhesva vak'le ats'a deş[+].

2Hasre ğu yugnava, ğu deş, mebınbışe eyhecen,
ğu yugnava yiğne ghalen deş, merıng'vee eyhecen.

3G'ayeb, g'umıb yı'q'ba vob,
beynyavayke vuxhana qəlme, mançine q'önçulesana yı'q'ba vob.

4Qəlnana insan q'ıfrımık akar vor, mana şavussecar aqqas-dissara'as əxə deş.
Gısganmışexhena mang'ule pisra vor, mang'une ögil şavusse ulyozaras əxəyiy[+]?

5Aq'veeqa eyhena,
yiğın bınahbı vak'le itteyhene hambazıle yugna vor[+].
6Hambazee aq'val uvhiyne cuvabın ık'ar qe'eeyid,
man duşmanne geedne ubbabışile yugun vodun.

7Q'at xhinne qıxhayng'vee itvud k'öq'ən,
mısıng'usqa qap'ınıd ittuda qadayle[+].

8Xaake əq'əna girxhuna insanır,
akvaake əq'ənaqa gipxhına şit' xhinne vor.

9Ətiriniy zeytunne xhınyaalin micagın eva insanne yik'esqa yugda qöön xhinne,
hambazna mısləhətıb insanısqa yugba qavayle.

10Yiğnar, dekkınar hambaz g'ılymaraççe.
Dağamiyvaleeqa girxhumee, k'ane hambaz vorxhee,
çocune xaaqa ı'qqəs gixhas deş.
K'anena insan əq'ənane xınıyle yugra vor[+].

11Dix, ək'elika ixhe, yizın yik' şade'e.
Manke zas naş qa'ang'us zasse alidghıniy qeles əxəsın.

12Ək'elynang'uk'le dağamiyvalla g'avcu, mançile hexvana,
caahilyme ögeeqa qığeç'e, mançike uts'ur iveyke[+].

13Dyats'ang'us zaaminra ulyorzulyung'un tanalin aleet'e,
mebınbışil-alla cuvab huvuyng'unud kar aqqe[+].

14Şavaayiy miç'eeb çakba axtıba ul idyaaqiyng'us salam hoole,
məxbına salam hokiy xhinne vooxhe.

15Aldeexhvanna xhunaşşe,
gyoğiynane yiğıl ç'əvcab dyooxhene gyobatstsene gyoğiyne t'yank'ık akar[+].
16Mana mıts xhinne ulyoozar haa'as vooxhe deş,
zeytunun q'ış xhinne xuda aqqas eyxhe deş.

17Yivan yiva ek' ha'an xhinne,
həməxübıb insanee insanna ək'el ek' haa'a.

18İnciliys g'ullux ha'ang'vee, inciliyxhee ooxhanna,
cune xərıng'us yugba g'ullux haa'anar, hı'rmatnana ixhes.

19Xhinee aq'va g'ecen xhinne,
insanne yik'ınır vuc həməxür hagva.

20Ahalıy nyaq'vbı gidyayts'en xhinne,
həməxübıb insanna ul idyaats'e[+].

21K'ınəəğəynayiy nuk'rayna yugvalla ts'ayika vaats'a vooxhe,
insanır, mang'une hək'ee yugda yuşan haa'amee, ats'a eyxhe[+].

22Suk t'at'aaka gyootee, kapak qığeç'es,
beynyavame nimee getvee, mang'una beynyavavalla qığevç'es deş.

23-24Kar gırgıne gahıs deş vod,
tacıd nasılıle-nasılıqa ılğeç'e deş,
mançil-alla syurunuqa yugra ilekke,
çavrad uleke g'ımekka[+].
25Ok' sav'u quvkiyle qiyğa, medın ok'bı alyadıyng'a,
suvabışee ok'bı qiyşalang'a,
26yiğne urgbışe tanalqan kar heles,
q'ınabıd massa huvu, çol vasse alişşes əxə.
27Vaqa ts'e'bışda nyak geeb vuxhes,
vasda, yiğne xizanısda, yiğne həmbalaaşisda.

#### 28

1Pisda insan hexvana, mang'uqa qihna gexhana dexheeyir,
qorkuname, aslan xhinne yik'eka eyxhe[+].

2Ölka g'elil quvxhamee, vuk'lek vukkekkanbı geeb qeebaxhe.
K'orana ək'elikana, iş vaats'ana insan ixhee, ölka geeb gahna it'umba avqas.

3Kar deşing'vee, mebın kasibar hooç'an-g'ooç'anxhee,
man ezuyn ıkkekkane gyoğiyk akar[+].

4Xət qı'iyn yik'el hixan ha'anbışe, pisda axtı qa'a.
Xət qı'iyn ha'anbıme, mang'une ögiyl ulyoozar.

5Pisınbışilqa qopkuvalla nəxdın kar ıxhay hiyxhar deş,
Rəbb t'abal ha'anbışilqa gırgın hiyxharan.

6Məttına ı'mı'r haa'ana kar deşda,
quç'opkurne yəqbışika ı'ğiykarne karnang'ule yugra vor[+].

7Ək'elikane dixee xət qı'iyn ha'an,
vuxhnat'ayka hambaziyvalla haa'ang'vee, dekkıs naş qa'an.

8Xənne faizıka cus kar sa'ang'un kar,
inekke qiyğa kar deşinbışika yugra eyxheng'us hixharas[+].

9Xət qa'an g'idiyxhesdemee k'ırıbı aqqaqqang'un düəbıd
Allahnemee həlyvəq'ənasınbı vod[+].

10Qopkuynbı quç'opkurne yəqqı'lqa ts'ıts'aa'ana vucee alipk'ırne g'uyeeqa g'a'ayxhas.
Məttıne yik'nanbışis yugun karbı axvas[+].

11Karnang'uk'le vuc k'orana ək'elynana xhinne ats'a,
kar deşde k'orane ək'elynang'uk'leme mana ul üvxümeecar ats'a eyxhena[+].

12Qopkuynbı ğameepxhamee, gırgınbı şadeebaxhenbı.
Pisınbı ç'ak'ınbı vuxhamee, insanar dyuguleebaxhenbı[+].

13Bınahbı dyugulya'ang'uqa barakat vuxhes deş.
Bınahbı gardanaqa alyaat'u, manbı g'aletçiyng'us rəhı'm haa'as.

14Gırgıne gahbışilycar qopkune yəqqı'le qıtteç'es qəyq'ənna baxtivar vorna,
hı't'ilqame ver abayle.

15Kar deşde milletna pisda xərna,
hooghane aslanık, mıssıne syoyuk akar[+].
16Ək'el deşde xərıng'vee geeb hooç'an-g'ooç'an,
haramın kar dekkanang'una ı'mı'r xıliy qooxhe.

17Eb k'yoohar haa'ana, nyuq'vneeqa hixharasmee, g'adaxhvanasda.
Hasre şavaacad mang'us kumag hıma'acen[+].

18Qorkune yəqqı'n hoyharna g'attixhanasda,
quç'opkurna yəq əlyhəəname sayangara qukk'yok'alasda[+].

19Cun ciga ezu-qiyşalng'vee ats'esınmeen gıney oxhanas,
q'ərane karbışde qihna girxhuname, vuççud dena axvas[+].

20Yı'q' qizaras eyxhene insanıqa barakat geeb vuxhes,
zaara karana ixhes ıkkanname, cazaa dena axvas deş[+].

21Sang'un sura aqqiy yugda deşin,
sabaranbışeme sa xüvə gıneynemeeyib bınah haa'ana[+].

22Q'ı'rq'ı't'iy karana ixhesva g'adayxhvan,
mang'uk'le culqa kar deşiyvalla qöö vuxhay ats'a deş[+].

23Şavaayiy merıng'une aq'veeqa cuvab eyhe,
mana, ittune mizeka hor ha'ang'ule yugra g'aces[+].

24Dekkiy-yed q'əra qav'u, «man bınah deşva» eyhena
g'ulduraaşina hambaz vor.

25Mıssıne ulen uğoodıybı ha'a,
Rəbbilqa umud haa'ana gyatsts'ı-gixhxhıne cigeeqa gexha[+].
26Culqacab umud haa'ana beynyava vor,
k'orane ək'elika ı'ğı'ykarname g'ittiyxhanna.

27Kar deşing'us xıl avquna, mısacar kar dena axvas deş,
məxbınbışilqa ul gyapxıyng'veeme geeb bed-düə alyapt'as[+].

28Pisınbı ç'ak'ınbı vuxhamee, insanar dyuguleebaxhenbı.
Manbı habat'ang'a, qopkuynbı geeb qeebaxhe[+].

#### 29

1Aq'veeqa uvhiyne cuvabıke vuşuyiy hı't'iy qexhe,
məxrına sayangara haq'varasda, mısacarır yug qixhes deş[+].

2Qopkuynbı geeb qeebaxhemee, millet şadexhen,
pisda xərna qarımeeme, millet heghan[+].

3K'orana ək'el vukkanang'vee dek şada'a,
yəqqı'le qığeepç'iyne zəiyfabışika hambaziyvalla haa'ana vuççud dena axvas[+].

4Paççahee ölka qopkuvalika it'umaa'a,
geed ruşvat alyaat'ang'veeme ölka q'əra qaa'a.

5Şavaayiy merıng'us ittune mizeka hor ha'a,
mang'une g'elybışeeqa tor ayhe[+].

6Pisıng'una bınah cusdacab gugu vobna,
qorkung'vee şadvalin ts'ir haa'a.

7Qorkuna məhkamee kar deşing'une sural ulyoyzar,
pisıng'ulqa man hiyxhar deş.

8Matsxarabışe şahar alivku-givkaa'ana,
k'orane ək'elynanbışeme qəl avaak'an haa'a[+].

9K'orane ək'elynang'vee beynyava məhkameeqa huvee,
beynyaveeme qəlın mana demalqa gixhxhes, ghal sa'as deş.

10Eb k'yaa'ang'uk'le məttın yik'nanbı g'umooce vooxhe,
mang'us qopkuynbıb gyapt'as vukkiykan[+].

11Beynyavayn qəlın nen-qadiy ha'an,
k'orane ək'elynang'veeme, vuceecar-vuc aqqaqqana[+].

12Xərıng'vee horal k'ırı iliyxhexhee,
mang'un gırgın insanar pisınbı vuxhes.

13Kar deşdayiy mebınbı hooç'an-g'ooç'anna sa karee akar –
Rəbbee q'öng'unesana ules işix huvu[+].

14Paççahee kar deşinbışis qotkuyn məhkama huveene,
mang'una taxt gırgıne gahbışil it'umba vuxhes[+].

15Çümqı'niy aq'veeqa uvhiyne cuvabın k'orana ək'el hoole,
yik'es ıkkanan ha'as hassırne uşaxee yed k'ap'ik'ıle avqa qee'es[+].

16Pisınbı geeb qeepxhamee, bınahbıd geed qeedaxhe,
qopkuynbışik'leme manbışin hapt'ıy g'acesın.

17Dixes terbiye hele, vas vaxxariyda ixhecen,
mançin yiğın yik' şada'as[+].

18Xəənçen cuvab deşdang'a, millet yəqqı'le qığeç'en.
Q'aanunul k'ırı iliyxhena nimee baxtivariy![+]

19Həmbalıs saccu cuvabıka terbiye heles eyxhe deş,
mang'ulqa man hitxhıreeyid, k'ırı alixhxhes deş.

20Ghalyaqa qadıyn eyhena insan vak'le g'acunane?
Beynyavalqa mang'ule geeb umud vob[+].

21K'ırranançile otçu həmbalıs ıkkanan-ıkkanan huveene,
qiyğa man yugdacad ixhes deş.

22Qəlnang'vee saç'ivkuy adaççe,
zara qoyxharang'veeyib geeb bınah haa'a[+].

23Vuceecar-vuc xərra ıkkiyn avqana qa'a,
vuk'ul avqa avquynme hı'rmatnana ha'a[+].

24Sixnariyka sarçuna cunacar duşman vorna,
məhkamee k'ın g'aysıreeyid, qotkuyn eyhe deş.

25İnsanaaşile qəyq'ənang'vee cusdacab gugu haa'a,
Rəbbilqa yı'q' qizzırname xıl hidiyxharne suvaylin xhinne ixhes.

26Geebınbışis paççahısqa gyapk'as vukkiykan,
qotkuyn məhkamame insanık'le saccu Rəbbisnee iveeke[+].

27Qopkuynbı quç'opkurne yəqqı'nbışile həlyvəəq'ən,
pisınbıb – qopkuyne yəqqı'nbışile.

#### 30


Agurun uvhiybı

1Yaqeyna dix eyxhene Aguree xət qı'iynbı hixhar ha'a. İne insanee uvhuyn:

«Allah, zı orzulyna, zı k'yart'una.
2Zı insanaaşina inekke ək'el deşda vor,
zaqa insanna ək'el deşda.
3K'orana ək'el deş zas xəp quvxha,
Muq'addasne Allahıkeb zas xabar deşda.
4Vuşune xəəqə ılqeç'u-giç'u?
Şavaane mıts xhaxheeqa sav'u?
Şavaane deryah p'laşil alipk'ır?
Şavaane ç'iyeyn aq'va ç'əvexhen sarhadbı gixhxhı?
Mang'un do hucoona? Mang'une dixen do hucoona?
Vak'le ats'axhee, zak'le eyhe[+].

5Allahee eyhen gırgın kar məttın k'ınəəğə vodun,
Culqa yı'q' qizzıriynbışda Mana suva vobna[+].
6Mang'une cuvabıs vuççud hexxı hıma'a.
Deşxheene, Mang'vee yiğna bınah haagvasda,
horud aq'valqa qığahasın.

7Allah, Vake q'ölle kar heqqa,
zı qik'asmee, zake manbı qımiykkan:
8q'əraniy horan karbı zake əq'əna qe'e,
zı kar deşdayiy geer karnana hıma'a.
Zas zalqa gexhan yiğısiysın gıney hele[+].
9Kar geed ixhee, zı Valqa yı'q' sak'al hı'ı, „Rəbb vuşuneva?“ eyhes.
Kar deşda ixhee, zı kar qöqü, yizde Allahın do qəla qa'as.

10Həmbalne hək'ee mang'une iyesiysne pisın cuvab immeyhe.
Deşxhee, həmbalee vas g'arğış ha'as, bınahıb val aaxvas[+].

11Məxbınbı vobunbı dekkıs g'arğış ha'a,
yedis xayir-düə haa'a deş[+].
12Məxbınbı vobunbı cocab-co cone ulesqa məttıba qöö,
come mı'q'ı'ke mətteepxha vooxhe deş[+].
13Məxbınbı vobunbı ooğançe avqa ilyaaka,
cocab-co ç'ak'ıba haagvasdemee, uleppı ooqa qa'a.
14Məxbınbı vobunbı silibı gılıncık akar,
itteyhesğu ghale ç'ikabı gitk'ın,
ç'iyene aq'valin kar deşinbı k'ööğə,
insanaaşine yı'q'neene fağıraaşikın ha'a.

15Zeleyqa q'öyre yiş vor,
ts'erriyng'un do „Zas-hele“,
q'ör'esıng'ı'nıd do „Zas-heleva“ vod.
Xhebılle kar vodun, mısacad ayts'e deş,
yoq'ullevad eyhes eyxhe,
mançin „ç'əvva“ eyhe deş:
16ahalıy, vuxhne eexvas deyxiy,
xhineka idyayts'en ç'iye, „ç'əvva“ itteyhen ts'a.

17Dek demalqa giyxheng'un mayit
q'aaciraaşe oxhanas.
Yedine terbiyeyqa ooğançe avqa ilyaakana ul
derabışeene qənaaşe alqaahas[+].

18Yizde ək'len g'ıts'dyayk'vanan xhebılle kar vod,
zalqa hidiyxharanıd yoq'ulle kar vodva eyhes eyxhe:[+]
19xəəb q'aacirna yəq, ganzıl xoçeyna yəq,
deryahee gamıyna yəq, gadeyna içiyne yik'eeqana yəq.

20Yəqqı'le qığeyç'uyne xhunaşşeyna yəq inəxüb vob:
otxhun, ghal məttı'ı, eyhen: „Zı pisın vuççud hı'ı deş“.

21Xhebne karak avud ç'iye ı'ğiykar,
yoq'ullevad eyhes eyxhe, mançis öödəxə deş:
22həmbalıke paççah ıxhay,
beynyavee ats'esınmeen gıney otxhuniy,[+]
23deykanna zəiyfa hey'iy,
həmbal zəiyfayn iyesiy zəiyfayne cigeeqa ılğeyç'uy.

24Ç'iyeyne aq'val yoq'uble həyvan vob,
xuruda ixheeyid, mançiqa ək'el geeb vob:
25nətsxürer gucuka dexheeyid,
çisın otxhuniy mançin g'ı'lı'na sa'a;[+]
26damanbıva[*] eyhen həyvanar geed gucuka dexheeyid,
xaybı ganzbışde yı'q'nee alya'a;
27ts'irtyaaşiqa paççah dexheeyir,
manbı ı'ğiykarmee, gırgınbı sacigee g'oşun xhinne ı'ğiykar;
28bənük' xıleka aqqas ıxheeyid,
man paççahaaşine xan-saraybışilqa ı'lqəə.

29Xheyible həyvan vob,
yoq'ublevad eyhes eyxhe,
mançin iykıriy micagda vod,
g'el g'aççuyid uftanda vod:
30həyvanaaşina inekke gucnana,
nişinecab ögil çina yəq badal hidya'an şir vod,
31q'ına, vuk'ul axtıba avquna dadal,
g'oşunne vuk'lel ulyorzulyna paççah.

32-33Nyak geeb ı'ğviykar hav'iyng'a, xhınyaal qı'ğəən xhinne,
quşes ı'xiyng'a, eb qı'ğəən xhinne,
qəl geeb quvxhayng'ab, aldatxhuniy qı'ğəə.
Mançil-allar ğucar-ğu xərra hagvasva, beynyavavalla hav'uxhee,
fıkreençe pisın karbı ı'lğəəxhee, ghal xıleka aqqe».

#### 31


Paççahıs huviyn mısləhətbı

1Lemuel donane paççahee uvhiynbı. Yedee mang'us xət qı'iynbı:

2«Ay yizda dix,
zı uxuna dix, düəbışika heqqına dix!
3Yiğna guc, yiğna ı'mı'r zəiyfabışis humoole.
Manbışe paççahaaşikın ha'a[+].

4Lemuel, çaxır ulyodğuy paççahaaşik avaak'ı deş,
p'iyan haa'an ulyodğuy ıkkiykıniy
vuk'lek vukkekkanbışik avaak'ı deş[+].
5Deşxheene, ulyodğumee q'aanun yik'el hivxan haa'a,
kar deşinbı qotkuyn məhkama dena g'alyaa'a.
6P'iyan haa'an ulyodğuy qek'ang'us,
çaxırıd ver abıyng'us hele.
7Hasre ulyodğu, kar deşiyvalla yik'el hivxan hee'ecen,
culqa abına ver sayıb yik'el qavaalymaa'acen.

8Miz deşing'ul-alla ghal eeqe,
məhkameeyid guc deşinbışin sura aqqe.
9Məhkamee ghal eeqe, qotkuyn eyhe,
kar deşinbışin, fağıraaşin sura aqqe».


Yugna xhunaşşe[*]


Alef

10Şavuk'leyiy yugna xhunaşşe aveykı,
mana gıranne g'ayebışile gıranna vor[+].


Bet

11Adamee məng'ı'lqa yı'q' qiyzar,
mana məng'ı'ka g'azanc dena axvas deş.


Gimel

12Məng'ee adamiys ı'mı'rvolle pisın deş,
yugun ha'as.


Dalet

13Xhayiy katan məng'ee cesqa alyaat'u,
iş cene xıleka, şadba haa'a.


He

14Kar alişşu-massa helene gamibışik akar,
cesın oxhanasın kar əq'ənançe adayle.


Vav

15Miç'axdanang'acar mana muğur qeexhe,
xizanısın oxhanasın otxhuniy ha'a,
həmbal zəiyfabışisıb iş bit'al ha'a[+].


Zayin

16Çoluqa ilyakkiyle qiyğa ileşşe.
Məng'ee cene xılene əq'übayka hı'iyne pılıka, t'ımılen bağ adaççe.


Xet

17Mana işile qı'yeeq'ən deş,
məng'ı'ne xılena guc cene gırgıne işbışis g'iviyxharna.


Tet

18Məng'ı'k'le cen kar alişşu-massa huviy yugda əəva g'ecen.
Xəmdeb məng'ı'na bazir k'əbəqqə deş.


Yod

19Məng'ee xhayıke uxara haa'a,
qiyğad tanalinbı ha'a.[*]


Kaf

20Kar deşing'unemee məng'ee xıl aaqa,
fağıraaşis xıl avqaaqqa[+].


Lamed

21Yiz gyoğang'ad, mana cune xizannemee qiyeeq'ən deş,
məng'ı'ne xizanne gırgınbışe g'ümən kar ali'ı.


Mem

22Yic g'ıleexhane tyuliys aq'vabı iyxhva,
məng'ee yicee micagın, gıranın kar alya'a.


Nun

23Adamiy məng'ı'na şaharne akkabışisnee yugra ats'a,
milletne ağsaqqalaaşika gyu'ur-oza qexhe.


Samex

24Məng'ee yicee iyxhuyn katanıken tanalinbı,
ts'irabı menne milletbışis massa hele.


Əyin

25Mana gucuka, micagra vor,
ögiyle qööne ı'mreqar şadra ileeka.


Pe

26Mana k'orane ək'elika yuşan hee'e,
məng'ı'qa yugna mı'sləhət vob.


Tsade

27Xizanne işbışiqa mana ileeka,
məng'ee mısacab tanbalıyvalla haa'a deş.


Qof

28Uşaxar oza qeepxha, məng'ı'k'le baxtivarva eyhe,
adameeyir mana axtı qee'e:


Reş

29«Yugun zəiyfabı geeb vob,
vaka sa ayqasdame deşda».


Şin

30Zəiyfayna uftaniyvalla horbışikan kar vod,
micagiyvallab geeb deş aaxvas,
Rəbbile qiyeeq'ənna zəiyfar axtı qee'es.


Tav

31Məng'ı's gyooxhana hək' qevle,
hasre məng'ı'n işbıd şaharne akkabışisnee axtı qe'ecen[+].

### Mə'əllim

#### Mə'əllim

Mə'əllim


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


Mə'əllimın kitab

#### 1


Gırgın q'əran vuççud deşin kar vodun

1İna gaf Mə'əllimee, İyerusalimee paççahiyvalla hav'uyne, Davudne dixee hav'u[+].

2Mə'əllimee eyhen:

– Q'əran vuççud deşin kar!
Q'əran vuççud deşin kar!
Gırgın ıxha-ayk'anne booğak akar vod![+]

3İnsanıs verığne avur qorxuyke
hucoona hiyxhar[+]?
4İnsanar qabı-avayk'ananbı,
dyunyemee gırgıne gahbışilycad çine cigee axva.
5Verığ k'yooçena, ılqooç'ena,
qiyğa meeb ılqevç'esva
çine cigeeqa zaraba g'adaaxhvan.
6Mıts canubulqa,
qiyğa şimalılqa aa'a.
İlyviyk'ar-ilyviyk'arıb
çine yəqqı'lqa siviyk'al.
7Gırgın damabı deryaheeqa gyodatstse,
deryahme gyaats'e deş.
Damabı gyodatstsene cigeeqacad
meed gyotstses.
8İnsanısse gırgıne karan
vuc nimeeyiy ozar ha'a,
eyhes əxə deş –
ul, ilyaakıyke idyaats'e,
k'ırıd, k'ırı alixhxhiyke gidyayts'e[+].
9Hucooyiy ıxha meed ixhesın,
hucooyiy həşdilqamee hı'ı, meed ha'asın.
Xəək avud ts'edın kar deşin[+].
10Sassa yəqqees eyhen:
«İlekke, in ts'edın karıd!»
Man ögilid ıxhayn,
yişde dyovrule ögil.
11Şenke vuxhaynbı
şavuscab yik'el avxu deş.
Qiyğa qavaalesınbıb,
cole qiyğiynbışe yik'el avqas deş[+].


K'orana ək'elib q'əran vuççud deşin kar vodun

12Zı, Mə'əllim, İyerusalimee İzrailyna paççahniy vor. 13Zıcar zı g'aysırna xəək avud eyxhen işbı k'orane ək'elika xət qeetxhesva. Man yı'q'ı'n işbı Allahee insanaaşine gardanaqa gixhxhı[+]. 14Zak'le xəək avud ha'an gırgın işbı g'acuynbı. Man gırgın q'əran vuççud deşin kar vodun. Man mıtsıqa qihna g'adarxhuniyk[*] akar.

15Quç'otkuriyn qotku qa'as,
deşinıd hı'sab ha'as dexhe[+].

16Zı zascad uvhiyn: «Zake xərna insan ıxha, zaqa zale ögee İyerusalimıs paççahiyvalla haa'ane paççahaaşile k'orana ək'el vob. Yizda k'orana ək'eliy ats'al geeb quvxha»[+].

17Zıcar zı g'aysırna k'orana ək'eliy ats'al xət qıxha, bəç'əriyvallayiy beynyavavalla nəxdın kariyva ats'a ixhes. Zak'le manıd mıtsıqa qihna g'adarxhuniyk akaran kar ıxhay ats'axhxhayn.

18K'orana ək'el geeb vuxhaylette
aq'va havaxan hı'iyid geed qexhe.
Geed ats'al alyaat'ang'vee
cuna derdıb geeb qa'a[+].

#### 2


Yik'eençe ıkkanan karıd q'əran vuççud deşin kar vodun

1Zı zak'lecad uvhiyn: «Qoralan, zas yik'eençe ıkkanan karbı hı'ı, gırgınçike kef qığahas». Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun.

2Əqənayne hək'ee zı uvhiyn:
«Bəç'əriyvalla!»
Yik'eençe ıkkanne karbışded hək'ee zı uvhiyn:
«Mançike hucoona hiyxhar?»[+]

3Zas ıkkiykınin yizda ək'el zalynang'a çaxır ulyodğu, bəç'əriyvallabı ats'axhxhes. Məxüd zas ats'axhxhesniy ıkkan, xəək avub sık'ınne gahıs huvuyne ı'mree, nişiniy insanaaşin yik'bı aaqa.

4Zı ç'ak'ın işbı g'acu:

zas xaybı ali'ı, t'ımıllığbı ezu,
5bağbı, park'bı atçu,
caa'ad gırgın meyvabı ezu.
6Park'bışeene yivaaşis
xhyan heles ixhecenva
xhinen golerıd hı'ı.
7Həmbal adameriy həmbal zəiyfabı alivşu,
zaqa, manbışileb ğayrı,
yizde xaa yedike vuxhayn həmbalarıb vuxhaynbı.
Çavra-vəq'əd zaqa zale ögee
İyerusalimee vuxhayne gırgıng'ule geedniy vod.
8Zasın k'ınəəğəyiy nuk'ra
paççahaaşineyiy vilayatbışde xazinaabışeençe sı'ı.
Zas mə'niybı qətqəsın adameriy zəiyfabı ablyav'u.
Adameeşis vukkiykanan
nekke micagın zəiyfabıb geeb qav'u.

9Zı məxür zale ögil İyerusalim vuxhaynbışiler karnana, qıvaats'ına ıxha. Mane gahılib yizda k'orana ək'el zalycab vuxha[+].

10Yizde ules ıkkiykınin
zı zale qiykkın deş.
Yizde yik'es ıkkanan
zı gırgın hı'iyn.
Man ha'an gırgın
yizde yik'eençe ıxha.
Mana zı qorxuna
hək' vuxha.
11Zı qorxunne,
yizde xılen g'acuyne işbışiqa sak'ı ilyakkımee,
man gırgın q'əran vuççud deşin kar vodva
zak'le ats'axhxhayn.
Man mıtsıqa qihna g'adarxhuniyk[*] akar.
Xəək avud nişikecad vuççud hiyxhar deş[+].


«K'orana ək'elynanar bəç'ər xhinne qek'anacar»

12Qiyğa zı k'orane ək'eline, bəç'əriyvaline,
beynyavaline hək'ee fıkır opxhun.
Menne qalesde paççahısse nen medın
ine paççahee hidi'iyn işbı g'aces əxəyee?
13Zalqa hitxhıriyn, nəxüdiy işix miç'axiyvalile yugda,
məxbıb k'orana ək'el beynyavavalile yugba vob.
14K'orana ək'elynang'uk'le
vuc nyaqa ark'ıniy yugda g'ece,
bəç'ərme miç'axiyvalee
iliyk'ar axva.
Zak'leme q'öng'ünesanad
vuk'lelqa sa kar qales ıxhay ats'an[+].

15Zı zak'lecad uvhiyn:

«Yizded vuk'lelqa bəç'ərne vuk'lelqa qöön qales.
Manke zas nişistannane yizda k'orana ək'el?»
Mançil-allad, zı zaled-alqa uvhiyn:
«Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun».
16K'orana ək'elynanar, bəç'ər xhinne
geer gahna yik'el aqqas deş.
Manbışda q'öyursana
zarabacab yik'el hivxanasınbı.
K'orana ək'elynanar
bəç'ər xhinnecar qek'anacar![+]


İnsanee ha'an gırgın q'əran vuççud deşin kar vod

17I'mı'rıb zas g'umooce quvxha. Xəək avud ha'an gırgın kar zas qəla qıxha. Man gırgın q'əran vuççud deşin kar vodun. Man mıtsıqa qihna g'adarxhuniyk akar. 18Zı verığık avud qorxu hı'iyn gırgın kar zas g'ımece qıxha. Zı hı'iyn gırgın kar zale qiyğa qalesıng'us axvas. 19Şavuk'lene ats'a, mana ək'elikaname, bəç'ərme ixhes? Zı verığık avud k'orane ək'elikayiy qorxuyka hı'iyn karbı mang'une xılyaqa ılğeeç'es. Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun.

20Mançil-allad verığık avud qorxuyka ha'ane gırgıne karbışike zı mık'a qıxha. 21Sang'vee k'orane ək'elika, ats'alika, yik'eençe hı'iyn kar, nekke qiyğa t'ubcab ı'ğviykar hidyav'une insanıs g'aleççes gexha. Manıd q'əran vuççud deşin kariy xəbna ver vobna! 22İnsanıs verığık avur qorxuyke, yik' gyotxhuniyke hucoona hiyxhar? 23Gırgıne gahbışil mang'vee aq'va qa'a, derd ts'ıts'aa'a. Xəmder fıkren mana arğançe orxhan eyxhe. Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun.


Şadvalla Allahıke vob

24İnsannemee inekke yugun otxhun-ulyodğuyiy sayid cune qorxuyke kef qığavhiy vodun. Zak'le g'acuyn man gırgın helenar Allah vorna[+]. 25Mana dena şavusse oxhanas, yik' cigeeqa qalya'as əxəyee? 26Allahee Cune ulen aqqıyng'us k'orana ək'el, ats'al, şadvalla hoole. Bınahbınang'usme kar sa'asda əq'üba hoole, qiyğale xhinne Cune ulen aqqıyng'us helesva. Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun, mıtsıqab qihna g'adapxhıniyk akar[+].

#### 3


Gırgınçiqa çina gah vob

1Gırgınçiqa çina gah vob,
xəək avudne gırgıne karaqa çina gah vob.

2Yedike ıxhayqab çina gah,
qik'uyqab çina gah.
Ezuyqab çina gah,
ezuyn hı'ttitxı'yqab çina gah.
3Gyapt'ıyqab çina gah,
yug qav'uyqab çina gah.
Qottulıyqab çina gah,
ali'iyqab çina gah.
4Gyaaşuyqab çina gah,
əqəna hı'iyqab çina gah.
Ak' avquyqab çina gah,
mık'ar hı'iyqab çina gah.
5G'aye avhuyqab çina gah,
g'aye sav'uyqab çina gah.
Xüvə apk'iyqab çina gah,
xüvə idyapk'iyqab çina gah.
6T'abal hav'uyqab çina gah,
aagval hav'uyqab çina gah.
Havaacıyqab çina gah,
dağetçuyqab çina gah.
7Qıtt'axı'iyqab çina gah,
man iyxhuyqab çina gah.
Ghal sı'iyqab çina gah,
yuşan hı'iyqab çina gah[+].
8Vukkiykıniyqab çina gah,
g'umooce qepxhayqab çina gah.
Dəv'əyqab çina gah,
sülyhuqab çina gah vob.

9Qorxu kar ha'ang'us mançike hucoona hiyxhar[+]? 10Zak'le Allahee man yı'q'ı'n işbı insanaaşine gardanaqa gixhxhı g'acu[+]. 11Allahee gırgın kar micagda çine gahıl hı'ı. Mang'vee insanne yik'eeqa ç'əv dyooxhene gahıne hək'ee atçu. İnsanılqad Allahee hı'iyn kar q'omançe-k'anyaqqamee hiyxhar deş[+]. 12Zalqa hitxhıriyn, insannemee şadra ıxha ı'mı'rvolle ı'mı'rıke kef qığavhuyle yugun kar deşin[+]. 13Şavaayiy otxhanançike, ulyoğançike, qorxuyke kef qığayhee, mana Allahna pay vobna[+]. 14Zalqa hitxhıriyn, Allahee hav'una iş gırgıne gahbışisda vobna. Mançik vuççudud hexxa'as eyxhe deş, mançike vuççudud g'ats'ak'vanas eyxhe deş. Allahee məxüd ha'a, insanarıb Cule qəvəyq'ənanbı.

15Həşde hucooyiy vod,
şenked ıxhayn,
hucooyiy ixhesıd,
avaalad ıxhayn.
Allahee şenke ıxhaynçin
hı'sab qeqqas[+].


Gırgınbı nyuq'vnelqa savk'alas

16Xəək avud zak'le inıd g'acuyn:

Qotkune məhkamayne cigee horbı,
qopkuvaline cigeeyib pisvalla.

17Zı zak'lecad uvhiyn:

«Allahee qorkung'unud,
pisıng'unud məhkama alğahas.
Mang'vee gırgıne karas,
gırgıne işis çina gah gyuvxhu»[+].

18Zı zak'lecad uvhiyn: «Allahee insanar siliys üvxiyxə, co həyvanaaşik akaraba vuxhay g'avcecenva». 19Həyvanne vuk'lelqa qaylen insanned vuk'lelqa qaylen. Həyvanıb, insanır qek'ana. Həyvanınıd, insaneeyid sa nafas ileşşe. İnsan həyvanıle ooqana deş vor. Man gırgın q'əran vuççud deşin kar vodun[+].

20İnbıb, şenbıd
çine cigeeqa siyk'al:
inbıb, şenbıd
nyuq'vnekenbı vod,
nyuq'vnelqad sak'alasınbı[+].

21Şavuk'lene ats'a, insanaaşin rı'h xəəqə ılqeç'emme deşme, həyvanaaşinıd rı'h avqa, nyuq'vneeqa əlyhəə ıxhay?

22Zak'le g'acuyn, insanısqa vucee haa'ana iş yugba qööxhee, mang'unemee mançile yugun kar deşin. I'mreke mang'us axuyn man vod. Şavusse mang'uk'le cule qiyğa eyxhenbı hagvas əxəye[+]?

#### 4


Dyunyeyn əq'übabı

1Zak'le meed xəək avud helen, gırgın əq'übabı g'acu:

k'yats'apxıliynbışin gyaaşuybı g'acu,
manbışis yik'bı helena vuşucar deşiy.
Guc əq'üba hoolenbışde xıleyiy,
k'yats'apxıliynbışis yik'bı helenbı deşiy[+].
2Zasqa ögil hapt'ıynbı,
üç'übınbışile baxtivarba qabı[+].
3Mane q'önbışileb yugunbı,
ine dyunyelqa qidyabıynbıcab vob.
Manbı xəək avud ha'an pisın karbı g'ıdecuynbı vob[+].


İşine hek'ee

4Zak'le insanaaşe iş yı'q'ba haa'amee, manbışda iş yugba əlyhəə g'avcuna. Mançil-allab mebınbışe manbışde karalqa ul giviyxhe. Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun, mıtsıqab qihna g'adapxhıniyk akar.

5Şak'le ats'an bəç'əree xıl-xılelqa gixhxhı,
mıssıra axu, cukun ha'an[+].
6Sa xhaxheedın vaxxariynme,
q'öne xhaxheene qoxa ha'ane karaleyiy
mıtsıqa qihna g'adarxhuniyle yugda vod[+].


«Sa insanıle q'öyre yugra»

7Zak'le meed xəək avud q'əran vuççud deşin kar g'acu:

8sa vuşucar deşda insanniy vor,
mang'uqa dixır, çocur deşdaniy.
Mang'una iş ç'əvcab vooxhena deşdiy,
mang'un uleppıd karan ayts'e deşdiy.
Mang'vee cuke qiyğan deşdiy, «Zı şavnemeene inimeena qoxa?
Şavusvane zıcar zı kefıke ha'a?»
Manıd q'əran vuççud deşin kariy yı'q'na iş vobna[+].
9Sa insanıle q'öyre yugra,
manbı qopxu hav'uyne işike
yugna hək' vuxhes.
10Sa qukkyork'ule,
mang'une hambazee mana oza qa'asda.
Vuccar əlyhəəname qukkyork'ulee,
mana oza qa'asda ixhes deş.
11Məxrür q'öyre insan sacigee g'alyapk'ee,
manbışis g'üməda ixhes.
Vuccar g'alirxhuna nəxür arak'vayee?
12Sang'ule ğamxhay vaxxariyda vod,
q'öng'uleme ğameepxhay dağamda ixhes.
Xhebılle g'atnana tü'ı'b
zaaraba qooxas deş.


Milletıs ıkkiykıniyid q'əran kar vodun

13Kar deşda, k'orana ək'elynana mek'vna, bəç'ərne, mısləhət g'idiyxhene q'əsde paççahıle yugra vor. 14Mana mek'vna ine ölkee kar deşde xizanee yedike ixheeyir, zindaneeqa girxheeyir, mang'usse mançe qığeç'u paççah ixhes əxəsda[+]. 15Zak'le g'acuyn, xəək avub iviykaran gırgınbı paççah ıxhayne mek'vung'uqab qihna vob əlyhəə. 16Mang'une vuk'lelqa sadıyn millet qətqəs-ələtqəs eyxhe deşiy. Qiyğiyne nasılbışis mana yik'eençe ixhes deş. Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun, mıtsıqab qihna g'adapxhıniyk akar.


K'oran mısləhətbı

17Allahne Xaaqa ı'qqəmee, ğu ha'an ats'axhxhe. Beynyavabışik'le co ha'an dyats'a, cone beynyavalis sik'ı q'urban ablyaa'a. Manbışik'le co haa'ana pisvalla vaats'a deş. Ğu manbışe ha'an xhinne hıma'a, man ha'amee, Allahne cuvabıl k'ırı alixhxhe[+].

#### 5

1Allahne ögil cuvab eyhesse fıkır ooxhne,
zarada ghal ımaaqa.
Allah xəə, ğume ç'iyel vor.
Mançil-alla k'ırra yuşan he'e[+].
2İnsanee geeb fıkır opxhanxhee,
mang'us alikkı-gikkiyn nyak'bı g'yagva.
Həməxdıd geer yuşan ha'ang'vee
cuna bəç'əriyvalla aq'valqa qığaaha[+].

3Allahıs cuvab huvuyng'a, man çine gahıl he'e. Mang'us bəç'ərar vukkiykananbı deş, cuvab huvuyn kar he'e. 4Cuvab hidevuy, cuvab huvu hidi'iyle yugda vod[+]. 5Hımaysar yiğne ghalen ğu bınaheeqa arçes. Vasqa g'axuvuyng'uk'le immeyhe: «Zı cuvab huvu, qotkuda deş hı'ı». Vas nişisınne Allahna yiğne cuvabılqa qəl avqu, ğu yiğne xıleka hı'iynçıkın he'ecen[+]? 6Geed nyak'bı g'acuy, geeb yuşan hav'iy q'əran vuççud deşin kar vod. Ğumee Allahıle qəq'ne[+].


Geed karne hək'ee

7Vak'le nyaamecad karnang'vee kar deşda hoyç'an, qopkuvallayiy qotkuyn məhkama g'eliqqa huvu g'acveene, ghal aaqı ımaxva, məxdın kar eyxhenxhe. Sa xərıng'ul oo, mang'vee ha'ançiqa ilyakkana sa merna xərna vor. Manbışde vuk'lel ooyur manbışile xərna vor[+]. 8Manbışde gırgınbışe ç'iyene aq'vayn hixhara'an kar alyaat'a, nyuq'vnen paççahır ats'ya'ana.

9K'aarın ıkkanna
mançike ayts'ena deş.
Kar ıkkannar
g'azancıle idyayts'e.
Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun.

10Kar geed qıxaylette,
man otxhananbıb geeb qeebaxhe.
Uleppışik'le g'acuyle ğayrı,
iyesiys medın hucoona axva?

11Xıleppışika iş g'ooceng'vee geedıd, k'ıldad otxhunee,
mang'un nyak' ittuda eyxhe.
Vuxhun gyavts'una karnanamee,
tyulee ittiyk'al axvana.

12Zak'le xəək avud insanılqa ı'qqən sa xədın divanıd g'acuyn:

iyesee kar se'eeyid, mang'ulqa ver abayle –[+]
13sa devxhesde işen mang'un kar ak'an ha'a.
Mane karane iyesiys dix ıxhamee,
mang'us helesın kar axva deş.
14Nəxüriy mana yedike ts'eler ıxha,
həməxürur ine dyunyeençe əlyhəəs.
Mana geer qorxveeyir,
cuka vuççud qıkkees əxəs deş.

15Manıd insanılqa ı'qqən sa xədın divan vod:

insan dyunyelqa nəxüriy qarayle,
həməxürur ayk'anna.
Mıtsıs hav'uyne işike
mang'us hucoona[+]?
16Gırgıne gahbışilycad cun g'ık,
miç'axiyvalee, dağamiyvalee,
ık'arbışee, qəlıka oyxhan.

17Qiyğa zalqa hitxhıriyn, insannemee otxhun-ulyodğuy yugda, qotkuda eyxheyiy. Allahee sa-q'öne yiğıs huvuyne ı'mree, xəək avur qorxuyke kef qığehecen. Mang'us axvasın man vod. 18Allahee şavusmecad geed kar huvuxhee, man oxhanas, cuna pay alyapt'as, cune qorxuyke kef ts'ıts'a'as hassırxhee, mana Allahna pay vobna[+]. 19Məxrıne insanın yik' Allahee şad ha'ava, mang'vee cune ı'mrena k'ılyba haa'a.

#### 6


I'mı'r vuççud deşin kar vodun

1Zak'le xəək avud sa medınıd insanaaşilqa ı'qqən divan g'acuyn. Man insanaaşik qitxhuyn divan geed yı'q'ı'n vodun:[+] 2məxrına insan vorna Allahee mang'us kar, xəbvalla, ules ıkkanan gırgın helen. Saccu mane karake mang'us otxhun-ulyoğas haysar deş. Sa dyats'anecad insanee mang'un kar oyxhan. Manıd q'əran vuççud deşin kara idyalesın, vuk'lelqa adıyn divan vodun.

3Sa insanıqa vəş uşax ıxha, mang'vee xıliyna ı'mı'rıb hav'una. Mang'vee nimeena ı'mı'r hav'eeyib, mang'uk'le mısacad yiğ g'acu deş, mana k'eyxhır deş. Məxrıng'une hək'ee zı invaniy eyhes: qik'u yedike ıxhayn uşax mang'ule yugda eyxheyiy[+].

4Mang'un yedike ıxhay
ıxha-ayk'anne booğak akar vod.
Mana miç'axiyvalee agu ayk'anna,
mang'un doyud ağmiş ha'a deş.

5Mang'uk'le verığın aq'vad g'ece deş, vuççudud ats'axhxhe deş. Məxdıne uşaxna vaxxariyvalla şene insanıle geeb vooxhe. 6Mane insanee q'öne yəqqees aazır sennana ı'mı'r hav'eeyib, mang'uk'le yiğ g'ıdecuxheene, mang'us mançike hucoona? Nekke qiyğa manbışin gırgınbı sa cigeeqa əlyhəəs.

7İnsan cune vuxhnenemee qoxa,
meeb mang'una ul aats'e deş[+].
8K'orane ək'elynang'un,
bəç'ərıle ooqan ciga hucoone?
Kar deşing'usse vuceecar vuc
mebınbışde ögil ıkkees əxəxhee,
mang'us mançike hucoona hixharas[+]?
9Vodunçis şadxhay,
deşin t'abal hı'iyle yugda vod.
Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun,
mıtsıqab qihna g'adapxhıniyk akar.

10Vonne gırgınçis, doyud huvu vodun.
İnsanır hucoo ıxhay ögilycad ats'a.
İnsanısse cule Gucnang'uka
xıliyn ha'as əxə deş[+].
11Nimee geer yuşan he'ee,
manimeeyid q'əran cuvab ixhes.
Mançike insanıs hucoona hixharas[+]?

12Şavuk'lene ats'a, əq' xhinne ı'lğəəne, cit'ane, q'ərane ı'mree insannemee yugun hucooniyxan? Şavusse insanık'le eyhes əxəyee, cule qiyğa xəək avud hucoobıniyxan ixhes?

#### 7


I'mren yəqbı

1Yugun do yugne ətriyatıle,
qek'an yiğıd, yedike ıxhayne yiğıle yugda vod[+].
2Ak'nane xaaqa hark'ıniy,
otxhun-ulyodğuynane xaaqa hark'ıniyle yugda vod.
Qik'uy gırgıng'une vuk'lel vodun,
hasre üç'ürung'vee man yik'el aqqecen.
3Aq'va qı'iy, əqəna hı'iyle yugda vod.
Aq'va qı'iy insanne yik'enemee yugda vod[+].
4K'orane ək'elynang'un yik' ak'nane xaa axva.
Beynyavaynme yik' otxhan-ulyoğane xaa.
5K'orane ək'elynang'une cuvabıl k'ırı alixhxhiy,
beynyavayn ğu yug hı'iyle yugda vod[+].
6Beynyavayn əqəna,
k'umk'umuk avud gyotxhanne zazane sesık akar.
Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun.

7K'orane ək'elynang'vee insanaaşike gucuka kar alyaat'axhee,
manar beynyavalqa siyk'al.
Rüşvatınır insan yəqqı'le qığayhe[+].

8Sa karan ç'əvxhay, mançine gidğılıyle yugda vod.
Sabırıkana insan vuceecar-vuc hagvang'ule yugna vor[+].
9Zaraba qəl hımaa'a,
qəl beynyavabışde yik'eexhe vooxhena.

10«Nya'a ılğeeç'uyn yiğbı inçile yugda ıxhava?» qimiyghan.
K'orana ək'el vuxhayke məxdın kar qiyghan deş.

11K'orane ək'elynane insanıqa
kar geednang'a sık'ıldad yugda eyxhe.
Mançin q'öyüd sana ıxhay
verığ g'oocene gırgıng'uneme yugda vod.
12K'orane ək'elinır,
pılın xhinne insan havacena.
Ats'aalike insanıs in hiyxhar:
k'orane ək'elin çine iyesiyna ı'mı'r havaace.

13Allahne işiqa ilyakke:

Mang'vee k'yoç'an hı'iyn
şavusse qotku qa'as əxəyee[+]?
14Yugne yiğbışee şadra ixhe,
pisde yiğbışilid in ats'axhxhe:
inıd, şenıd Allahee itxhın,
insanık'le cule qiyğa ixhesınbı mats'axhxhecenva.
15Yizde q'ərane ı'mree zak'le geed kar g'acu:
qorkuna insan,
cune qorkuvaliqa ilydyakkı, qek'ana,
pisde insannab,
cune pisvaliqa ilydyakkı, ı'mı'r xıliy qooxhe[+].
16Geerır qorkura mexhe,
ğucar ğu geerır k'orane ək'elika hımagva.
Nişil-allane ğucad vakın ha'as?
17Geerır pisra mexhe,
bəç'ərra mexhe.
Nişil-allane ğu gah qidyabıcar qik'as[+]?
18İna mısləhət yik'el avqee yugba vob,
manasab yik'el hivxan hımaa'a.
Allahıle qəyq'ənang'vee q'önçulysana k'ırı iliyxhen.

19K'orane ək'elin, ək'elynane insanıs,
şaharee vooxhene yits'ne xərıng'ule geeb gucxhe hoolena[+].

20Məxrına qorkuna insan deşda,
mang'vee saccu yugvallacab hee'ecen,
bınah hımaa'acen[+].

21İnsanaaşe eyhene gırgınçilqa fıkır hımoole.
Manke vak'le yiğne nukaree vaqa hokanıd g'ayxhes deş[+].
22Vak'le yugda ats'a vod,
ğunad menne insanaaşiqa geed hoku.

23Man gırgın zı k'orane ək'elika siliys ı'xı'.

«Zı k'orane ək'elikana ixhesva» uvhu.
K'orana ək'elyme zake əq'əna vuxha.
24Ixha atk'ıniyn karbı şake əq'əna,
geed k'orada vod.
Manbı şavuk'le iveekeyiy?
25Zas k'orana ək'eliy ats'al
t'abal ha'as, xət qıxhes, ats'axhxhes ıkkan.
Zas pisde insanaaşina beynyavallayiy
ək'el deşinbışda bəç'əriyvalla vaats'a vuxhes vukkan[+].

26Zak'le ats'axhxhayn,
merıng'us gugu hav'una zəiyfa
qik'uyle q'ap'ıra vor.
Məng'ı'n yik' torak,
xıleppıd zincirık akar.
Allahne ulesqa yugra qarına insan
məng'ı'le hexvana.
Bınahnaname insan
məng'ı'sqa gixhasda[+].

27Mə'əllimee eyhen: zı gırgınçiqa sassadna ilyakkımee, manke ats'axhxha.

28Zı t'abal he'eeyid, aveykı deş:
aazır adamiyne yı'q'nee
sa qorkuna aveykı,
manimeene zəiyfayne yı'q'neeme –
sa qorkuna aveykı deş.
29Zalqa saccu sa kar hitxhır:
Allahee insanar qopkuba ipxhın,
manbımee alytipk'ılıynbı[+].

#### 8

1Şavusse k'orane ək'elynane insanıka sa ixhes əxəyee?
Eyxhene karbışda mə'na şavuk'lene vaats'a?
K'orane ək'elin insanne aq'vays nur hele,
kışşin aq'va g'üvəna qa'a.


Paççahee eyhen he'e

2Zı vak'le eyhen: ğu Allahıs k'ın g'assırva, paççahee eyhen he'e. 3Paççahısse cus ıkkanan gırgın ha'as əxən. Mançil-allar zaara mang'une uleke agvle. Mane dağamne cigee ımaxva[+]. 4Paççahne cuvabee guc vob. Şavusse mang'uk'le «Ğu ha'an hucooneva» eyhes əxəyee?

5Mang'vee uvhiyn hı'iyng'ulqa
ver ables deş.
K'orane ək'elynane insanık'le
qopkuna gahıb, nəxüd hı'iyid ats'an.
6Gırgıne karaqa çina gah,
çina qopkuna yəq vob.
İnsannemee vuk'lelqa
geed verbı adayle.

7İnsanık'le vuk'lelqa
hucoome qales ats'a deş,
şavusse mang'uk'le eyhes əxəyee,
hucooyiy ixhesva?
8Nəxbiy mıts insanısse avqas dəəxə,
həməxüdıd qik'asın yiğ əq'əna qa'as əxə deş.
Esker dəv'eençe xaaqa g'ıdekkan xhinne,
pisvalisser pisda insan g'attixhana'as əxə deş.


Yugnayiy pisda insan

9Man gırgın zak'le g'acuyn, xəək avud g'ecene gırgıne işbışiqa yugra ilyakkına: sa insanee manesa insanaaşis xəbvalla haa'amee, mane insanaaşilqa ver abayle[+]. 10Qiyğa zak'le hapt'ıyn pisın insanar k'eebaxhe g'avcu. Man insanar muq'addasne cigeeqa abı-avayk'an vuxha. Mane şaharee manbışik'le yugunbıva eyhe ıxha. Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun.

11Pisvalla hav'uyng'us cazaa cigeecab g'its'dyaak'vanang'a, insanaaşis sık'ılbab geeb pisvalla haa'as vukkiykan. 12Pisde insanee vəşne yəqqee pisın hı'ı, xıliyna ı'mı'r haa'a. Zak'leme ats'an, Allahıle qəvəyq'ənanbışik'le yugvalla g'avcesva. 13Pisde insanık'le yugvalla g'avces deş. Mana Allahıle qı'dəyq'ənva, mang'una əqqı'k akarana ı'mı'rıb xıliy qaa'as deş[+].

14İnəxdınıd ç'iyene aq'val q'əran vuççud deşin kar vodun: qopkune insanaaşis gexhan karbı pisde insanaaşis eyxhe, pisde insanaaşis gexhan karbıd qopkune insanaaşis eyxhe. Zı uvhiyn: «Manıd q'əran vuççud deşin kar vodun!»[+] 15Məxüb zı xoşbaxtıyvalla gırgınçile ooqa avqu. Xəək avud insannemee otxhun-ulyodğuyleyiy xoşbaxtiyvalile yugun kar deşin. Allahee xəək avub insanıs ı'mı'r huvu. Mane ı'mree qorxuyiy xoşbaxtıyvalla alivkasda[+].

16Zıcar zı g'aysırna k'orana ək'eliy insanaaşe ha'an işbı xət qeetxhes. Xəm-yiğ yizde ulyaqa nyak' idyatk'ın, zı mane işbışiqa ilyakkı. 17Manke zak'le Allahın gırgın işbı g'acuynbı. Zak'le ats'axhxhayn, şavulqacad xəək avud g'ecen işbı hixharas deş. Nimeecar mana qorxveeyir, mang'ulqa meed hixharas deş. K'orane ək'elynane insanee man cuk'le ats'anva uvheeyid, meed man mang'ulqa hiyxhar deş[+].

#### 9


Gırgın Allahne xıle vod

1Mane gırgınçina zı hav'u, ine fıkrelqa qarı: qopkuynbı, k'oran ək'elynanbıyiy manbışe ha'an gırgın işbı Allahne xıle vod. İnsanık'le vuc ıkkiykanasdame, g'ımeceme ixhes ats'a deş. 2Gırgıng'une vuk'lelqa sa kar qales:

qopkuynbışde, pisınbışde,
yugunbışde,
məttınbışde, gicərxı'y deşinbışde,
q'urban ablyaa'anbışde, q'urban g'idyook'anbışde.
Yugne insanık eyxhen, bınahnang'ukud eyxhen.
K'ın g'iysarang'uk eyxhen, k'ın g'aysaras qəyq'əng'ukud eyxhen[+].

3Xəək avub vooxhene gırgıng'une vuk'lelqa in pisın divan qadayle. Hək'edad, insanaaşin yik'bı pisvalika gyatsts'ı vod. Nimeena ı'mı'riy haa'a, manimeeyib manbışe bəç'əriyvalla haa'a. Qiyğaleb hapt'ı avayk'ananbı. 4İnsanee nimeena ı'mı'r hav'ee, mang'unemee umud vobna. Üç'übna xvaa qik'uyne şirıle yugba dişde vob?

5Üç'übınbışik'le hapt'asva ats'an,
hapt'ıynbışik'leme vuççud ats'a deş.
Manbışis helen-qelenıd ixhes deş,
manbı yik'el hipxınva.
6Hapt'ıynbışin vukkiykın vuxhayib,
g'umooce vuxhayib,
manbışiqa naps ıxhayid deşxhayn xhinne atk'ınin.
Xəək avud g'ecene işbışee,
manbışda xıl mısacab vuxhes deş.

7Gıney xoşbaxtda oxhne, çaxırıd şadne yik'eka ulyoğe. Man Allahne yik'eençe vod[+]. 8Hasre yiğne tanalin gırgıne gahbışil cagvarada ixhecen, vuk'lelin ətriyyatıd k'ıl qimexhecen. 9Xəək avud Allahee vas huvuyn gırgın yiğbı yikkanne xhunaşşeyka yugda alğehe. Yiğna ı'mı'r sık'ınne gahıs ıxha-ayk'anne booğak akar. I'mreke, xəək avur qorxuyke vas axvasın man vod. 10Vasse əxən gırgın he'e. Ğu əəsde ahalee işniy, fıkırniy, ats'alyniy, k'orana ək'elyniy vuxhes deş.

11Xəək avud zak'le sa medın karıd g'acuyn:

G'adapxhınee hammaşe yugra g'adayxhvanna deş ğamexhe.
Dəv'eeyib hammaşe igidyar deş ğameebaxhe.
Gıney hammaşe k'orane ək'elynanbışiqa geed deş eyxhe,
karıd ək'elynanbışiqa hammaşe geed eyxhen deş.
Hı'rmatıb aalimaaşis deş haa'a.
Gırgın vaxtıkeyiy xıleqa gipxhıyne imkanıke eyxhe.

12İnsanık'le cuna gah mısa qavaales vuxhay ats'a deş.

Baluğar g'ıttidiyxhanasde toreeqa,
şit'yarıd gugeeqa gyadak'van xhinne,
insanılqab ver abıyn yiğxhe eyxhe,
sayangada vuk'lelqa qadaylen[+].


K'orane ək'elyneyiy bəç'əriyvaline hək'ee

13Zak'le xəək avud medınıd k'orane ək'elika hı'iyn xədın kar g'acuyn. 14İnsanar k'ılyba vooxhena şahariy. Sa gucnana paççah mane şaharılqa arı, mana hiqiy-allançe avqaaqqana. Mana avqas vuxhecenva mane şaharne hiqiy-alla xılece işbıd g'ecenbı. 15Maa'ar kar deşda, k'orane ək'elikana insan eyxhe ıxha. Mang'vee cune k'orane ək'elika şahar g'attivxhan haa'a. Mançile qiyğa mana şavuscar yik'el qarayle deş. 16Mane gahıl zı uvhiyn: «K'orana ək'el gucule yugba vob». K'orane ək'eliqane kar deşde insanıqa ooğançe avqa ilyaaka, mang'vee eyhen cuvab neng'veecad qizar ha'a deş[+].

17G'idiyxhe eyhen k'orane ək'elikang'un cuvab,
bəç'əraaşine xərıng'une ts'irıle yugda g'iyxhe.
18K'orana ək'el silahıle yugba vob,
sa bınahınmee geed yugun agval ha'a.

#### 10


K'orane ək'elikan uvhiybı

1Sa qivk'uyne xı'nit'iyn
yugne ətirıkın ha'an.
Həməxdıd k'ınne bəç'əriyvalin
k'orane ək'elikıniy hı'rmatıkın ha'an.
2K'orane ək'elynane insanne yik'en qorkune suralqa ts'ıts'a'a,
bəç'ər insanneme yik'en quç'orkune.
3Mang'una bəç'əriyvalla
yəq' əlyhəəng'əb vaats'a vooxhena.
Gırgıng'uk'le mana nimee bəç'ər ıxhay g'ecen.
4Xərıng'una valqa qəl avqee, himexva.
Cusse vuc aqqas əxəng'une
geebne bınahbışike ılyheebaç'enbı[+].

5Xəək avub zak'le sa mebna verıb g'avcuna: qotkuda hidi'iyn kar cuke paççahıke vodun.

6Ək'el deşinbı ç'ak'ıne işbışilqa giviyxhe,
karnanbışeme avudun cigabı aqqaqqa.
7Zak'le nukarar balkanıl oo,
ç'ak'ınbıb nukarar xhinne iviykar əlyhəə g'avcu[+].

8Xandak' ilyviyk'arna
xandak'eeqa k'eyxhas əxə.
Cabır qoytalang'ukub
xoçe üvxəs vəəxə[+].
9G'aye gyabaxanar
g'ayeysse qoxa'as əxə.
Os qaxanar
osasse qoxa'as əxə.

10Yak'v ek'da deşxhee,
man ek'a'asıd hidevuxheene,
mançis geeb guc əlyhəəs.
K'orane ək'elisseme
man kar qa'as əxə.

11Xoçe avqas vəəxəna ayresse xoçe üvxee,
mana nişiscarne qoyt'al.

12K'orane ək'elynane insanne ghalençe
yugun cuvabxhe qığeç'en.
Ək'el deşing'une mizenmee
mang'ukun ha'anxhe[+].
13Mang'un yuşan hı'iyid
ək'el deşvalika giyğal.
Yuşan hı'iyid
xənne bəç'əriyvalika ç'əvexhe.
14Ək'el deşda insan
geerxhe yuşan ha'ana.
Şavuk'lecadıd vuk'lelqa qalesın ats'a deş.
Şavusse cule qiyğa
hucoo ixhesınçina eyhes əxəyee[+]?

15Ək'el deşinbışe ts'ıts'av'uyne əq'übayn,
cocab oozar haa'a.
Manbışik'le şaharılqa əlyhəəna yəqı'b
vaats'a deş.

16Yiğna paççah nukaraaşine nasılınaxheene,
ç'ak'ınbıb miç'eeb çakba, otxhan-ulyoğa giviyğalxhee,
ölka, vay vak ixhesın!
17Yiğna paççah qıvaats'ıyne nasılınaxheene,
ç'ak'ınbışed çine gahıl,
ulyoğasva deş, guc saa'asva otxhanxhee,
ölka, vaqa yugun yiğbı ixhes![+]

18İnsan tambalraxhee,
mang'una daxaxhe giviy'arna.
Nenacab iş g'idevceene,
xaane daxayle xhyan k'yak'anas.

19Otxhun-ulyodğuy yik'es ıkkanva ha'a,
çaxıren ı'mı'res rang hele.
Pılınmee vas ıkkanan gırgın ha'an[+].

20Paççahıqa yik'eeyid humoka,
karnane insanne hək'ee
ğu g'ılexhane cigeeyid pisın immeyhe.
Xəə ileedaxvane şit'yaaşe xabar vukkees,
mançisse ğu uvhiyn cuvab hixhar ha'as əxə.

#### 11


İnsanaaşik'le vuk'lelqa qalesın ats'a deş

1Yiğın gıney xhinel ooqa g'aykke,
xılece gah ılğevç'uyle qiyğa,
vak'le man meed aveykesın.
2Yighneyee, molyneyee
insanıs vaqa vodunçike pay hevle.
Vak'le ölkayne vuk'lelqa ablesda
verıb vaats'a deş.

3Buludbı xhineka gyatsts'ı ixhee,
mançin ç'iyene aq'valqa gyoğiy gikkas.
Yiv canubulqayee, şimalılqayee hı'ğəpkıree,
mane qukk'yopk'ulne cigeeyib aaxvasda.
4Mıtsıqa ilyakkang'vee toxum üvxüyxəna deş.
Buludbışiqa ilyakkang'ussed ezuyn qiyşalas əxəs deş.

5Vak'le mıtsın yəqbı ats'a deş,
vuxhnene zəiyfayne vuxhne
nəxüdiy bark'vbıd ç'ak'ı qeetxhay
şavuk'lecad ats'a deş.
Məxı'dıd vas gırgın itxhınne Allahne işbışike xabar deş.

6Toxum miç'eeb üvxe,
exhalilqameeyid xıleppı iş dena g'ılyma'a.
Vak'le ats'a deş inme, şenme
şagav yugda ixhes,
deşxheene, q'öyudsaname yugda ixhes.


Ğu İrxhınna yik'el hixan hıma'a

7Hək'edad işix micagda vod,
verığ g'avciy uleppışisqa yugba qöö.
8İnsanee xıliyna ı'mı'r haa'axhee,
hasre şadba hee'ecen.
Pisın yiğbı ıxhayid yik'el hixan hıma'acen,
pisın yiğbı geedbı ixhes.
Vuk'lelqa qalesın gırgın kar
q'əran vuççud deşin kar vod.

9Şadxhe mek'vna, nimeeletteyiy mek'vra.
Mek'vranang'a yiğın yik' şade'e.
Yik'es ıkkanne, uleppışik'le g'ecene
cigeeqa hoora.
Vak'le manıd ats'axhxhe,
mane gırgınçil-alla Allahee
ğu məhkameeqa ts'ıts'a'as[+].
10Mançil-allad aq'va qıma'a,
ık'arbı vake əq'əna hee'e.
Mek'vallab, mek'valeena gucub
ıxha-ayk'anne booğak akar.

#### 12

1Mek'vranang'a ğu İrxhınna yik'el qale'e.
Qiyğa pisın yiğbı qadımee, ğu eyhesın:
«Həşde yizın kef nişikecad ooqa qexhe deş»[+].
2Manke verığın, vazın,
xənebışin işix yiğnemee k'ətqəsın,
gyoğiyle qiyğa, meed buludbı sak'alas.[*]
3Man yiğ qadımee,
xaaqa ilyaakanbışik zeze avkkas,
gucnanbı k'yooç'anasınbı,
giviyxəranbışisse co k'ılybava
suk giviyxəras vəəxəs deş,
g'uleppışile ilyaakanbışik'le
miç'axda g'aces.[*]
4G'aqa aaqan akkabı it'umeedxhesınbı,
yöxxəbışin sesbı k'ıl qeetxhes.
Ğu şit'yaaşine sesbışikar çikana muğur qıxhes,
mə'niybı qədəqqəne içeeşin k'ılda g'ayxhes.[*]
5Ğu manke axtıne cigabışile qəq'ənasda,
yəq əlyhəəsır qəq'ənasda.
Badamne yiven t'et' g'ayhe,
ts'irtyar yı'q' qeetxhes[*],
naps k'ıl qixhes.
Məxür insan cune gırgıne gahbışilyne xaaqa əlyhəə,
ak' avquynbı şahrabışeeqa k'yoohar.

6Nuk'rayn baağar qudyodu,
k'ınəəğəyna kasa hidyapq'ır,
xhyan ı'lqəəne cigaysneedın
parç xüvə-xüvəna qıdexha,
kahrızılin çarx hidyatq'ur[*]
ğu İrxhınna yik'el qale'e.
7Manke nyuq'vneke hıiyn tan
nyuq'vnelqa sak'alas,
ı'mren nafasıd
yic huvuyne Allahısqa sak'alas[+].

8Mə'əllimee eyhen:

– Q'əran vuççud deşin kar!
Gırgın ıxha-ayk'anne booğak akar vod![+]


Nekke qiyğiyn cuvab

9Mə'əllim k'orana ək'elynana insan ıxha, mang'vee milletıs ats'aalid hele ıxha. Mang'vee geeb fıkır opxhun, geed ək'elikan kar qiyghın, geed misaalabı sı'ı, otk'un[+]. 10Mə'əllimıs micagın uvhiybı t'abal ha'as ıkkiykın. Mang'vee otk'uninbı qotkuda hək'eda vod.

11K'orane ək'elynanbışe eyhenbı çobanna çümq xhinne, manbışe sı'iyn cuvabbıd it'umda ı'xiyn g'adaxbı xhinne vod. Man eyhen cuvabbı sa çobanee uvhiynbı vod[+]. 12Mançile ğayrı, dix, ğu inçilqa fıkır hevle: nimeen ıxhay kitabbı ok'anas eyxhe, geed qətqiynır insan ozarxhe ha'ana[+].

13Həşde ğu nekke qiyğiyne cuvabıl k'ırı alixhxhe:
Allahıle qəq'ne, Mang'vee eyhen he'e.
İnsanee ts'etta ha'asın man vod[+].
14Allahee gırgın işbı,
dyugulenın gırgın kar
– yugun ixheeyid, pisın ixheeyid –
məhkameençe alğahas[+].

### Yunus

#### Yunus

Yunus


Ts’ettiyn cuvab

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Ts’ettiyn cuvab


Yunus peyğambarın kitab

İne kitabee otk'uninbı yişde eerayle ögil VIII-esde asiree ıxha. Allahee Yunus peyğambarık'le İzraileençe Nineva eyhene şahareeqa, Assiriye imperiyeyne paytaxteeqa, hak'neva eyhe. Allahee mana Ninevalqa maane insanaaşik'le cokun cone bınahbışil-alla ha'asınva eyhes g'ıxele. Assiriye imperiyeyn hiqiy-allane milletbışilqa yiğbı exa ıxha, manbı geeb eb deşin karbı vuxha. Mançil-allar Yunus peyğambarıs cune milletne duşmanaaşisqa ı'qqəs ıkkan ıxha deş. Mang'us Allahne cuvabıke qığeç'u, hixvas ıkkiykan. Qiyğa ıxhaynbı şok'le ats'axhxhes ıkkanxhee, şosse ine kitabee qətqəs əxə.

#### 1


Yunusun Allahıke hixvuy

1Rəbbee Amitayne dixek'le Yunusuk'le inəxdun cuvab eyhe:

2– Oza qıxha Nineva eyhene xənne şahareeqa hark'ın maabınbışilqa hixhar he'e: co ha'an nyaayid deşin karbı Zak'le ats'a vodunbı.

3Yunususmee oza qıxha, Rəbbile hixu menne suralqa, Tarşişeeqa əlyhəəs ıkkiykan. Mana ghal-k'ena Yafeeqa qarayle. Ma'ad mang'vee Tarşişeeqa əlyhəən gamı t'abal ha'a. Yəqqı'na hək'ib quvu, Rəbbile hixvasva mana manbışika gameeqa giy'ar.

4Rəbbeeme mane gahıl deryahılqa məxübna it'umna mıts g'uxoole, gamı haq'varasınçil qexhe. 5Gameebınbı qəpq'ı'n cone allahbışilqa ona'a giviyğal. Gamı sibık qa'asva manbışe gırgın kar deryaheeqa dağa'a.

Yunusmee mane gahılqasse gamıyne avudne cigeeqa giç'u it'umra g'alirxhu eyxhe[+]. 6Gamıyna xərna mang'usqa qarı eyhen:

– Ğu nya'a g'alirxhu? Oza qıxha yiğne Allahılqa one'e. Sayid Mang'vee şas kumag ha'a, hapt'ıyke g'attivxhan haa'a[+].

7Gameebınbışe sana-sang'uk'le eyhen:

– Qudoora çöp k'eççu ilyaakas şavul-allayiy şalqa in yiğbı ı'qqə.

Çöp k'eççumee, man Yunusulqa g'e'exha[+].

8Manbışe mang'uke qiyghanan:

– Həşde ğu şak'le eyhelan, in şak qitxhuyn divan şavul-allane vod? Ğu hucoonexhe ha'an? Nençene qöö? Vatan nyaa'ane vob? Nene milletnane vor?

9Mang'vee eyhen:

– Zı cühüt' vorna. Zı ç'iyeyiy deryah itxhıning'us, xəybışde Allahıs, Rəbbis, ı'bəədat ha'a.

10Mang'vee manbışik'le eyhen, vuc Rəbbile hexvava. Manbı it'umba qəpq'ı'n qiyghanan:

– Ğu in hı'iyn hucoone?

11Deryaheena mıts it'um qooxhe g'avcu, manbışe mang'uke qiyghanan:

– Mana mıts huvoracenva şi vak hucoone ha'as?

12Yunusee manbışik'le eyhen:

– Zı alyart'u deryaheeqa huvoxhre. Manke mıts ulyoozarasda. Zak'le ats'an, məxübne it'umne mıtseeqa şu zal-alla gyapk'ı.

13Gameebınbışis avarbı it'umda alik'arı'ı xhyan g'ıttiyxhane cigeeqana əlyhəəs vukkiykıneeyib, geeb g'ooxhene mıtsın əlyhəəs havaasar deş. 14Manke manbı giviyğalanbı Rəbbilqa ona'a:

– Hucoone ixhes, Rəbb, mane insanın şi tan ileşşeva şi gimabat'a. Bınah deşung'un hı'sab şake qımeqqa. Ğu, Rəbb, Vas ıkkanəxüd hı'ı.

15Manbışe Yunus aqqı deryaheeqa g'uvorxhulymee, mıtsıb ulyoozarna. 16Gameebınbı it'umba qəpq'ı'n, Rəbbis cuvab huvu q'urban ablyaa'a.

#### 2


Yunusna düə

1Rəbbee geed xədın baluğ qali'ı Yunus k'öğəs ilekka. Yunus baluğne vuxhnee xhebılle yiğnayiy xheyible xəmna axva[+]. 2Yunusee baluğne vuxhnenang'a cune Rəbbis Allahıs inəxübna düə haa'a:

3Rəbb, zı dağamiyvalenang'a Valqa onu'u,
Ğunad alidghıniy quvuyn.
Zı ahaleençe ts'ir hav'u,
Vak'le yizda ts'ir g'avxhuna.
4Ğu zı deryahne k'oralybışeeqa g'uvorxhul,
Zı xhyanbışde yı'q'nee axu,
Yiğın gırgın xhyanbıyiy dalğabı
Zal ooğançe ılğeeç'u.
5Manke zı uvhiyn: «Ğu zı Vake əq'əna qı'ı,
Meed zak'le Yiğın muq'addasın xav İyerusalimee g'acesıncad».
6Nafas əlyhəəsme xhyanbı zalqa qadı,
K'oralybışeeqa qıkkı,
Vuk'lelqad xavsiy alitk'ır.
7Suvabışde avqamee zı giç'una,
İttehesu Ğu dyunyeyn akkabı zal oğa it'umetxha.
Ğumee yizda Rəbb Allah
Yizın tan k'oralybışeençe g'attixhan hı'iyn.
8Yizda ı'mı'r k'yabat'amee,
Zı Rəbb yik'el qali'ı,
Yizda düə Valqa,
Yiğne muq'addas xaalqa hipxhırna.
9Şavaayiy nişiscad karaı'dəəne byutbışis ı'bəədat ha'a,
Manbışe Ğu yik'el hixan ha'a,
Colqana rəhı'm avaak'an haa'a.
10Zımee şukur haa'ane mə'niybışika
Vas q'urbanbı allya'as.
Zı huvuyn cuvab cigeeqa qalya'asın.
G'attivxhan haa'ana sa Rəbb Vuc vorna!

11Rəbbee baluğuk'le uvhiyng'a, mançin Yunus ghalençe xhyan deşde cigeeqa qığayhe.

#### 3


Yunus Nineveeqa arayle

1Rəbbee Yunusuk'le q'ö'es inəxdun cuvab eyhe:

2– Oza qıxha Nineva eyhene xənne şahareeqa hark'ın, Zı uvhiynbı maabınbışilqa hixhare'e[+].

3Rəbbee uvhiynçil k'ırı gyaqqı, Yunus Ninevalqa ayk'an. Nineva geeb xəbna şahar vuxha, mançe ılğeç'esdemee xhebılle yiğniyxhe ıkkiykanan. 4Yunus giyğalna şaharvolle iykar. Ts'ettiyne yiğıl ı'qqəs əxənemene cigabışeeqa hark'ın, mang'vee eyhen:

– Yoq'ts'alyne (40) yiğıle Nineva kunfa-yakun haa'asda!

5Ninevağançenbışe Allahılqa inyam hı'ı, siv aqqeva ses qığayhe. Manbışe xərıng'ule otçu k'ıning'ulqamee palanbı alya'a.

6Mana xabar Ninevayne paççahılqa hipxhırmee, mana cune taxtıle giç'u, paççahaaşin tanalinbı g'ayşu, palan ali'ı, yı'qqı'l giy'ar. 7Paççahee əmr haa'a cuneyiy ağsaqqalaaşine doyule Nineval inəxüd eyhecenva:

«İnsanaaşe, həyvanaaşe, çavra-vəq'əyn vuççud umoyxhancen, xhyanbı ulymoğacen, uxhiyxhanasıd hımayk'ancen. 8İnsanaaşilqa, həyvanaaşilqa palanbı ale'ecen. Gırgıng'vee Allahıs geeb düə he'e. Havaasre manbışe karaı'dəəne işbışikeyiy insanaaşis haa'ane pisvalike xıl ts'ıts'ee'ecen. 9Şavuk'lene ats'a, Allahee sayıb şalqana qəl rəhı'mılqa savaak'alav'u, şi hapt'ıyke g'attivxhan haa'a»[+].

10Allahık'le manbı karaı'dəəne işbışile sapk'ıl g'avcumee, manbışilqa rəhı'm haa'a. Manbışilqa ablyaa'asva uvhuna ver, ablyaa'a deş[+].

#### 4


Yunusee qəl haa'a

1Yunusus man diykın, qəlın qoxa eyxhe. 2Mang'vee Rəbbis inəxübna düə haa'a:

– Ya Rəbb, zı hamanva nya'a xaanang'acar dişdiy uvhu? Mançil-allar zı Tarşişeeqaniy hixu. Zak'le ats'anniy Yiğna yugvalla avayk'an deş, Ğu rəhı'mnana, xədın sabırnana, ablyaa'asva uvhuna ver, ablyaa'as devkanna Allah vor. 3Rəbb, hucoone ixhes, həşdiyle yizın can alişşe, zas ı'mı'r haa'as vukkan deş, qik'as ıkkan.

4Rəbbee mang'uk'le eyhen:

– Deşxhee, vas mançike geebne qəl vuxha?

5Yunus qığeç'u şaharne şargne sural giy'ar. Ma'ad mang'vee cusun verığ qıdyoot'asın xhinnen cigad ali'ı, şaharık hucooyiy ixhesva ilyakka giy'arna. 6Rəbb Allahee, Yunusus yugda ixhecenva, maa'ad əq gyaahasın sa ala aleylya'a. Yunus man ala g'acu geer şadexhena. 7Qinne yiğıl miç'eeqana mane alalqa Allahee mı'q g'ıxoolee. Mane mı'qən ala adğançe otxhunmee, ala qeqqvan. 8Verığ ılqevç'umee, Allahee maqa kar qeqqva'ana g'ümana mıts g'ıxoole. Verığın mang'una vuk'ul gyooxhanav'u, mana sa curay qa'a girğılymee, mang'vee cus qik'uy heqqa:

– Zas ı'mı'r haa'as vukkan deş, qik'as ıkkan!

9Allaheeme Yunusuk'le eyhen:

– Deşxhee, vas alayl-alla geebne qəl vuxha?

Yunusee eyhen:

– Ho'o! Zas qik'asda xhinnena qəl vuxha!

10Rəbbee mang'uk'le eyhen:

– Ğu idezuyn, ğu ilydyakkıyn sa xəmne əəre alyadı-qeqquyn ala vas qiykkan! 11Nəxübne Zas qidivkvanas manimee xəbna Nineva eyhena şahar, maadın vəşşe g'alle aazır (120 000) sağıy sol dyats'an milletiy manimeen çavra-vəq'ə?

### Habaquq

#### Habaquq

Habaquq


[1]

[2]

[3]


Habaquq peyğambarın kitab

#### 1

1Allahee Cus ıkkanan Habaquq peyğambarıs gyagva'a.


Habaquqna ts'eppiyna şikayat

2Mısılqameene Rəbb zı Ğu kumagıs qot'alas,
Vak'leme man g'iyxhe deş?
«Hopç'un-g'opç'uniy vodva» zı Valqa ts'ir haa'a,
Ğume şi g'attivxhan haa'a deş.
3Nya'a Ğu zak'le verbı hagva?
Nəxürne Ğu pisde karas öörəxə?
Nyaqa ilyakkee, hopç'un-g'opç'uniy, hı'ğəkkar hı'iy vod,
saç'uvkiyiy uğoodiy ç'əvexhecad deş.
4Mançil-allab Q'aanunuqa guc avxu deş,
qopkuvallab apk'ınna.
Pisınbışe qopkuynbı xuda avqu,
mançil-allad qotkuyn məhkamabı eyxhe deş.


Rəbbin alidghıniy

5Menne milletbışiqa ilyaake,
g'acuynçike ghalybı aaqı aaxve.
Vuşde gahıl Zı məxdın işbı g'aces,
man şos yuşan he'eeyid, şu hayeepxhes deş[+].
6Haane, Zı Baabil eyhene ölkeençe
Xaldeyarva eyhen millet g'elil qaa'a.
Man dyunyeyn aq'vavolle hoyharan,
menne milletbışin cigabı aqqaqqan,
g'ayeyn yik'nan, gissara'as dexhen millet vod.
7Gırgınbıcab manbışile qəvəyq'ənanbı,
qopkuvallayiy q'aanun co eyhena vob.
8Manbışin balkanar bahalın umulybıyiy
gepardbı xhinne zarada g'adayxhvan,
Manbışin balkanaaşil aleepxıynbı əq'ənançe qöö,
q'aacir çis aqqas ıkkanne karalqa zaraba qöön xhinne, qöö vob.
9Manbı g'ayşes, q'əra qaa'asva qöö.
Manbı sahreençe aa'ana it'umna mıts xhinne inyaqa qöö vobunbı.
Əsirna avquynbı manbışe g'um xhinne saa'a.
10Paççahaaşile manbışe əqənabı ha'a,
ç'ak'ınbı manbışe demalqa giviyxhe.
G'alabınan şaharbı matsxar ha'a,
mançine hiqiy-alla nyaq'v k'yav'u, manbı aqqaqqanbı.
11Manbı mıts xhinne qabı-ılğeepç'ı avayk'an.
Manbışe cone gucuk'le allahva eyhe.
Mançil-alla mane milletıl bınah aaxvas.


Habaquqna q'öb'esda şikayat

12Rəbb, yizda Allah, gırgıne gahbışil vorna Ğu dişde vor?
Yizda Muq'addasna, Ğu gırgıne gahbışilycar ixhesda.
Rəbb, şas cazaa hevlesva, Ğu manbı g'əvxü.
Yişin Ganz, Ğu manbı şalqa g'uxoole.
13Yiğın uleppı geed məttıda vod, Vak'le pisın g'ımece vod.
Pisde karas Vasse öörxəs əxə deş.
Xayaanat ha'anbışiqa Ğu nəxürna ilyakka?
Pisınbışe cole yugunbışda vuk'ul opxhanmee,
nya'a Ğu nıq' qığdyayhe?
14Ğu insanar deryahbışeene baluğaaşik akar qav'u.
Ç'ak'ınbı deşde hadağvane karbışik akar hav'u.

15Duşmanaaşe manbışin gırgınbı baluğar xhinee g'armaxıka ts'ıts'aa'a,
toreeqa sav'u, alqaa'a.
Manbı mançile şadeebaxhenbı.
16Mançil-allab manbışe cone torbışis q'urban ablyaa'a,
ətirbı gyoxhxhan ha'a.
Mane torbışil-alla manbışiqa geed otxhuniy eyxhe,
coyub gyavts'u-gyuvxhu vooxhe.
17Manbışe tor mısılqameene haç'a'as,
milletbı rəhı'm dena gılıncıke alğaa'as?

#### 2

1G'aravulyçiy xhinne ulyozarasda,
g'aleeqa ılqeç'u, ulyozarasda.
İlyakkas, Rəbbee zak'le hucooyiy eyhes,
ilyakkas, yizde şikayatbışis nen alidghıniyiy qeles?


Rəbbin q'öd'esın alidghıniy

2Rəbbee zas inəxdın alidghıniy quvu:

«Vas dyaguyn ok'ne, yugda g'ayebışil ok'ne.
Hasre gırgıng'usse man vaxxariyda qətqəs əxecen.
3İn vas dyaguyn sabara gahıle ixhes.
Mançin gırgın kar nəxüdiy ç'əvxhesva eyhe,
mançin hor deş ha'a.
Man sabara gahna dexheeyid, gozet he'e,
man qıdyadı axvas deş,
man çine gahıl qalesın.

4İne ooğançe-avqa ilyaakanbışiqa ilyaake:
manbışin rı'h qotkuyn deş vod,
qorkung'veeme cune imanıl-alla ı'mı'r haa'as.

5Mane ooğançe-avqa ilyaakanbışis çaxıren horbı ha'a,
man insanar vuççud hidi'ı ulyoozaras deş.
Manbışde mıssıne ules ıkkanan ahal xhinne xət qexhe,
hapt'ıy xhinne ayts'e deş.
Manbışe gırgın milletbı col k'ırı alixhxhes ilekka,
gırgın milletbı əsirna alyaat'a[+].

6Əsirna alyapt'ıynbışe manbı demalqa gyuvxhes,
manbışde hək'ee yik'ek qetan anekdotbı eyhes:
„Con deşin, cone xılelqa alğayhenbışik,
şib alyaat'u, karanbı vooxhenbışik vay ixhesınbı!“
Man mısılqameene ixhes?
7Şos şib helenbı sa yiğıl g'elil qeepxhes dişde?
Muğur qeepxha, şu qəvəəq'ən haa'as dişde?
Mane gahıl şu manbışde k'onalqa savaak'alas.
8Şu geed milletbı q'əra qı'ı,
şu insanaaşina eb k'yav'u,
ölkabışilqayiy şaharbışilqa, maa'ab vooxhenbışilqa geed yiğbı alli'ı.
Mançil-allab milletbışike üç'übba avxuynbışeb şu q'əra qaa'as.

9Xaybı haramne karaka gyatsts'ı'iynbışik,
ver ımmalecenva, akvaa axtıne cigabışee ali'iynbışik vay ixhesınbı!
10Şu geed milletbı gyatxıyka vuşun xav k'ap'ik'ıle avqa qı'ı.
Şu mançina bınah ı'mreka qevles.
11Çabırbışeene g'ayebışe mançil-alla ts'ir haa'as,
alaxaraaşe mançis alidghıniy qeles!

12Şahar ebal alyav'uynbışik,
mana pisvalika it'um qav'uynbışik vay ixhesınbı!
13İnsanaaşe q'ərane cigee cocab-co oozar haa'as.
Milletbışe hı'iyn gırgın ts'ayee gyoxhxhanas.
Man gırgın Xəəne G'oşunbışde Xərıng'vee, Rəbbee ixhesva uvhu!

14Deryahbışee xhyan geednan xhinne,
insanaaşik'led gırgınəəng'ə Rəbbine xəbvaline hək'ee geed ats'axhxhes.

15Mebınbışin ts'elen tanbı g'acesva,
manbışis qəlın çaxır ulyoğu'ı,
p'iyan haa'anbışik vay ixhesınbı.
16Hı'rmatne cigee, şu k'ap'ik'ıle avqa qeepxhes,
həşde şunad ulyoğe, ts'elen cigabı hagve.
Rəbbine sağne xılen qəlın gyatsts'ıyn k'ola, şolqad hixharasın.
Vuşun aq'va-xhane gyotxhuniy, qıvaats'ıyvaliled geed qıxhes.
17Şu Livanee zulum huvu, həyvanar gyat'u,
insanaaşinab eb k'yav'u, ölkabışilqayiy şaharbışilqa,
maa'ab vooxhene gırgıng'ulqa ver ablyav'u.
Man vuşded vuk'lelqa qalesın, şu mançile qəvəəq'ənasınbı.

18Ustadee hoots'une, k'yav'uyne byutuke, hucoo xayirne?
Mançin horcad xət qa'a.
Byut hav'une ustadee çilqa umud haa'a,
yicme miz deşin kar vod.
19Q'uvayk'le „Muğur qixhe!“
miz deşde g'ayeyk'le „Oza!“
eyhene insanık vay ixhesın!
Byutusse yəq haagvas vəəxəye?
Haane mançil oğa k'ınəəğəyiy nuk'ra ixheeyid,
çine adme ı'mren nafasıd deşin.

20Rəbbme Cune muq'addasne Xaa vor,
hasre dyunyeyncad Mang'une ögil nıq'bı aqqecen!»

#### 3


Habaquqna düə


1Peyğambar Habaquqna düə, «Şig'yonot» xhinne mə'niy qəpqəsdemee.

2Rəbb, zak'le Yiğne xəbvaline hək'ee g'ayxhı,
Ğu hı'iyne işbışil-alla qərq'ı'n.
Yişde gahılid məxdın işbı g'ace,
hucoon ixhes, yişde gahılid manbı hagve!
Yiğna şalqa qəl avqeeyib, şas rəhı'm hee'e!

3Muq'addasna Allah canubıle,
Teman eyhene cigeençe,
Paran eyhene suvayle qöö.
(Sela[*])
Mang'une xəbvalin xəybı aqqı,
ç'iyeyne aq'val gırgınəəng'ə Mang'un do axtı qa'a.
4Mang'un hits'arghıliy verığık akar,
xılençe nur k'əə,
Mang'vee gucub xıle dyugulenba avqu.
5Hapt'asın ık'arbı Mang'une ögil əə,
vəbaayib Mang'une qihna qöö.
6Mana suğotsu, ç'iye ı'ğiykar hı'ı,
Mana ilyakkımee, milletbışin yik'bı qodasse axu.
Avaalıyn suvabı Mang'une ögil qukkyotk'ulıynbı,
şenkiyle axuyn tepabıd hı'ğətkıriynbı.
Allahın yəqbıme gırgıne gahbışisınbı vod[+].
7Zak'le g'acuyn Kuşanbışin çadırbı əq'übee vod,
Midyanbışdeb xaybışilqa verıb vüqqə.

8Rəbb, Yiğna qəl şavulqane avqu?
Damabışilqane? Aragbışilqane?
Deryahilqane? Şavulqane?
Ğu Yiğne balkanaaşilqa alixı,
Yiğın dəv'əyn daşk'abı sı'ı-qı'ı.
Ğu Yiğne duşmanaaşile ğamxhesva ı'qqə.
9Ğu Yiğın vuk qığavhu,
çin q'ak vukbışika gyatsts'ı'ı.
(Sela)
Ç'iyeyn aq'va Ğu damabışika qaxı.
10Ğu g'acu, suvabı sattitxhın,
xəybışeençe xhyanbı k'yatk'ın,
k'orane deryahın ts'ir hav'u,
çin mırtar xəybışeeqa alyavhu.

11Yiğne hits'ayghar ileedaxvane vukbışike,
işix gyayhene nizebı xhinnene ts'ayilpanbışike,
verığıy vaz cigee ulyozzur.
12K'yabı Ğu ç'iyene aq'valqa g'el gixhxhı,
milletbı qəlıka k'öq'ü.
13Ğu, Yiğın millet g'attixhan ha'asdemee,
Ğu g'əyxı'na paççah g'attixhan ha'asdemee, qığeç'u.
Pisde nasılena xərna gik'u,
mana q'omançe k'anyaqqamee ts'ele qı'ı.
(Sela)
14Mang'une cehilyaaşis şi q'əra qaa'as vukkiykın.
Manbı dyuguleepxhayn mağmuler q'əra qa'an xhinneyiy şadeebaxhe.
Manbı mıts xhinne şi oot'al-ooxas qöömee,
Ğu mang'une vuk'lek nizeyka q'əç'ür hav'u.
15Ğu Yiğne balkanaaşil deryaheençe ılğeç'u,
mançin ç'ak'ın xhyanbı k'öq'ü, mırtar hı'ı.

16Zak'le man g'ayxhı, yik' it'umda ı'xiyxə gidğıl,
Yiğne seseke pışnebı zeze atk'u.
Tan həlale g'a'aytxhu,
g'elybışeedın rı'h atk'ın.
İn gırgın yişde vuk'lelqa qadeeyid,
zı meer şalqa k'yothurne milletılqa
ver ablesın yiğ qalesmee sabırıka öörxəsda.

17İnciliyne yiven t'et' g'ıdyavheeyid,
t'ımılen şagav hideveeyid,
zeytunne yivel zeytun dexheeyid,
çolbışee vuççud ilydyadeeyid,
çavra-vəq'ə ağılbışee,
yatsbıd yits'abışee idyaxveeyid,
18zı meer Rəbbis şadxhesda,
zı g'attixhan ha'asde Allahıka şadxhesda.

19Xudaavanda Rəbb yizda guc vobna,
Mang'vee yizın g'elybı maralınbı xhinne ek'ınbı ha'a,
axtıne cigabışee zı iykar ha'a.


Maq'amne xərıng'us. Simnane instrumentıkana mə'niy[+].

### Malakiya

#### Malakiya

Malakiya


Ts’ettiyn cuvab

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Ts’ettiyn cuvab


Malakiya peyğambarın kitab

Malakiyayn do «Zı g'axuvuna, Yizda malaaik» eyhen vodun. Mang'vee man kitab yişde eerayle ögil xhod'esde asiree otk'unva vod eyhe. Man peyğambaraaşine kitabbışin nekke qiyğa otk'unin vodun.

İzrailyne milletıken sabarabı mane gahılqasse Baabilğançe g'attipxhın sapk'ıl qabı vooxhe. Manbışe İyerusalimeedın Allahın Xav meed q'omançe alya'an. Manbışe Allahın Xav meed ale'eeyid, Allahne yəqqı'n əlyhəə vuxha deş. Manbışe Allahıs ı'bəədat yik'eençe deş ha'a ıxha. Manbı Allahne Q'aanunuka gyuv'ur-oza qeebaxhe vuxha deş. Manbışe cos nenniy ıkkan manıd ha'a ıxha.

Malakiya peyğambarıs Allahne xənne mühübne hək'ee insanaaşis yik'el qalya'as ıkkiykın. Mang'us ıkkan ıxha, insanaaşe Allahıka hav'uyne mugaavileys sik'ı ı'mı'r he'ecen. Malakiya peyğambaree eyhe ıxha, Allahee g'axuvuna qalesda. Mang'vee Rəbbis yəq qaa'as. İncilyne kitabee, məxüd I'sa Masihıle ögil qarıyne xhineeqa k'yooq'ane Yəhyeyne hək'ee otk'un.

#### 1

1Rəbbee Cun cuvab İzraililqa, Malakiya peyğambarıle ğana hixhar ha'a.


Rəbbee Yaaq'ub g'əyxı', Esavmee Cuke əq'əna qı'ı

2Rəbbee «Zas şu vukkiykıninbıva» eyhe.

Şossemee «Şi nəxübne vukkiykınva?» qiyghanas əxə.

Rəbbeeyid inva eyhe:
– Nya'a, Esav Yaaq'ubna çoc dişdiy vor?
Zımee, Yaaq'ub ıkkanaalin şu, cuke g'abıynbı, g'əvxü,
3Esaviy mang'uke g'abıynbımee, Zı əq'əna qav'u.
Zı manbı vooxhen suvabı q'əra qa'as hassır,
manbışde doyulin cigabı çaq'alaaşis huvu.

4Edom vooxhene, Esavıke g'abıynbışisse eyhes əxə:
– Şakın ıxheeyid,
şi meed man hatq'ur-hiyxürin cigabı qa'asınbıcad.
Saccu Xəəne G'oşunbışde Rəbbee inva vod eyhe:
– Hasre, manbışe ale'ecencad,
Zımee meed hı'ğəkkar ha'asın.
Gırgıne gahbışil
manbışde ölkayk'le g'ulyopt'ulna ölkava eyhes,
coyub Rəbbina qəl avquyn millet xhinne qıvaats'as.
5Şok'le man vuşdecad uleppışika g'acumee,
şucad eyhes: «İzrailiked şaqana, Rəbbin do axtıda vod!»


Rəbbis dekkanan q'urbanbı

6Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhen:
– Ay Yizın do qizar hidya'an kaahinar!
Dixee dekkıs,
g'uleeyib cune iyesiys hı'rmat giviyxhe.
Zı Dekxheene, nyavxha şu Zas giviyxhena hı'rmat?
Zı İyesiyxhee meeb nyavxha şu Zas giviyxhena hı'rmat?

Şosse «Nəxüdne şi Yiğın do qizar hidi'ıva?» qiyghanas əxə[+].

7– Şu Yizde q'urbanbı allya'ane cigalqa
kara idyalesın Zasın otxhuniy adı giyxhe.
Mançikad, «Şi Vas dekkanan nəxüdne ha'ava?» qiyghan.
Şu Rəbbin q'urbanbı allya'an ciga qizar hidi'ı,
məxüd Mang'us dekkanan ha'a.
8Şu bı'rq'ı'n həyvanar q'urbanna alli'iy
yugunne vod?
K'aana, vuk'arna həyvan q'urbanna ablyav'uy
nya'a yugunne vod?
Məxbına sa həyvan yiğne ölkayne xərıng'us hevle,
ilekke mang'us ğu ikkiykanaseeva,
mang'vee yiğna haa'asee?
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

9Həşde Allahıs düə hee'e,
Mang'vee şos rəhı'm hee'ecen.
Şu məxdın q'urbanbı allya'amee,
Mana şoqa yugra eyxheye?
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

10Vuşde sang'vee, Yizde q'urbanbı allya'ane cigee,
q'ərane cigeeqa ts'a gyoxhxhan ha'asse,
Yizde xaan akkabıcad qı'iynxhiy yugda eyxheyiy!
Yizın yik' şoka gyotxhan deş,
şu allya'an q'urbanbıd alyaat'as deş!
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

11Verığ ılqəəne cigeençe, k'yooçene cigeeqamee,
Yizın do milletbışde yı'q'nee axtıda vod!
Gırgınəəng'ə Yizde doyule ətirbı gyoxhxhan ha'a,
məttın paybı adayle!
Man Yizın do milletbışde yı'q'nee,
axtıda ıxhayke ha'a!
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

12Şumee, «Rəbbine q'urbanbı allya'ane cigaylin otxhuniy muq'addasın deş vod,
man qizar hide'eeyid eyxheva» uvhu,
mançina muq'addasiyvalla avaak'an haa'a.
13Ooğançe «İnimeena əq'übavad!» uvhu,
şu mançilqa yı'q' sak'al ha'a!
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Xərıng'vee, Rəbbee eyhe!

Şu Zas q'urbanna ablyaa'asva
qööq'üna, k'aana, vuk'arna həyvan abeene,
Zı mana şoke alyabat'aye?
Məxüd Rəbbee eyhe!

14Syuruneençe g'apsırne yugne g'argıne cigee,
Xudaavandays q'ı'bı'lyna həyvan abıyne horalays bed-düə vuxhena!
Zı inekke xərna Paççahva,
gırgıne milletbışe Yizın do axtı qa'a!
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

#### 2


Kaahinaaşis bed-düə haa'a

1-2Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe vod:
– Kaahinar, ina əmr həşde vuşdemee vob:
Yizde cuvabıl k'ırı ilydiyxheene,
Yizın do yik'eençe axtı qıde'eene,
şolqa bed-düə gyooğav'u,
vuşun xayir-düəbı bed-düəlqa sak'al ha'as.
Şu Yizın do yik'eençe axtı qıdi'ıva,
şu Yizda bed-düə alyapt'ınacab[+][+].

3Zı şol-alla şoke g'abıynbışikınıd ha'asın.
Bayrambışil şu q'urbanna alli'iyne həyvanaaşin xhidbı
Zı vuşde aq'vabışile k'ena ı'xəs,
mançika sacigee şu dağaa'as.
4Manke şok'le ats'axhxhes,
Zı mana əmr şoka, Leviyne nasılıka, hav'una mugaavile
aaxvecenva g'axuvu.
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

5Zı Leviyne nasılıka barakatnana ı'mı'r
hoolena mugaavileniy hav'u.
Zas hı'rmat gyuvxhuva,
Zı manbışis man gırgın huvuyn.
Manbıb Zale qəpq'ı'niynbı,
Yizde doyusub hı'rmat gyuvxhuna.
6Manbışde mizel qopkuna Q'aanun vuxha,
ghaleençed horbı qığeeç'enbı deşdiy.
Manbışe Yizde ögil yugnayiy qopkuna ı'mı'r hav'u.
Geebınbı manbışe yəqqı'lqa sav'u.

7Kaahinaaşine ghalen ats'al havaces ıkkan,
insanaaşisse manbışde mizele
Q'aanun t'abal haa'as vəəxecenva.
Kaahinar Xəəne G'oşunbışde Rəbbee g'axuvuynbı vob[+].
8Şumee, kaahinar, yəqqı'le qığeepç'ıynbı,
şu helene ats'aalybışika
mansanbıb şoqab qihna habğı.
Zı Leviyne nasılıka hav'una mugaavile
şu havakkal hav'una.
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

9Şu Yizde yəqqı'n apk'ın deş,
Q'aanunuka g'acesde işbışee,
şu gırgıng'uqa sa uleka ilyaakı deş.
Mançil-allab Zı şu milletnecab g'eliqqa hevles,
k'ap'ik'ıle avqa qaa'as.


Yahudayne milletın Allahıkana mugaavile havaakal haa'a

10Yişda gırgıng'una Dek sa dişde vor?
Şi sa Allahee dişde ipxhın?
Nya'a manke şi dekkaaşika hav'una mugaavileyna
muq'addasiyvalla avaakan haa'a,
sana-sang'us horbı ha'a?
11Yahudayne milletın Allahıs xayaanat hı'ı.
İzraileeyiy İyerusalimee həlyvəəq'ənasın işbı hı'ı:
Yahudabışee menne allahbışis
ı'bəədat ha'an yedar hav'u,
Rəbbis ıkkananne, muq'addasne cigayna
muq'addasiyvalla avaakan hav'u.
12Man hı'ına insan vuşu ıxhay ixhecen,
Xəəne G'oşunbışde Rəbbis q'urban ablyaa'ana çikana ixheeyir,
Rəbbee mana Yaaq'ubne çadırbışisse g'e'eşşecen.

13Şu in karıd ha'an:
gyaaşu-gyaaxu, Rəbbin q'urbanbı allya'an cigad
ulene nağıka gyatsts'a'an.
Məxüd, şu adıyne q'urbanıqa Rəbb sak'ı ilydyakkava,
manbı şoke ilydyaat'ava ha'a.
14Şosse «Nişil allavane?» qidghın ha'as əxə.
Ğu mek'vranang'a hey'iyne zəiyfayneyiy yiğne yı'q'nee
Şahad Rəbb vorna.
Ğu, mana yiğna nikahıkana xhunaşşe yixhayka ilydyakkı,
məng'ı's xayaanat hı'ı.
15Allahee şu sa tan, sa rı'h xhinne dişde ipxhın?
Nya'asdiyxan Mang'us şu sa vuxha vukkan?
Mang'us Cunemee nasılniy vukkan.
Mançil-allab şucab şu havaace.
Hasre şavaacad mek'vranang'a hey'iyne xhunaşşeys
xayaanat hıma'acen.

16İzrailyne Allahee, Rəbbee eyhen:
– Xhunaşşeyka yugra dexhena,
mana qıxeelena Zak'le g'ımece vor.
Mançil-allad şucab şu havaace,
xayaanat hıma'a!
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe![+]


Rəbb məhkama alğahas ayres

17Vuşde yuşan hav'uyn Rəbb ozar ha'a.
«Nəxürne şi Mana ozar ha'ava?»
şosse qiyghanasıd əxə.
Şu eyhen:
– Qəlasın ha'anbı Rəbbine ulesqa yugba qöö,
Rəbbis manbı vukkananbı.
Şucadıd meed eyhen:
– Qopkuvalin məhkama alğayhena Allah nyaane?
Mançikar şu Mana ozar ha'a.

#### 3

1Haane, Zı g'axuvuna ı'qqə vor.
Mana Zale ögee ark'ın yəq qaa'as.
Şu t'abal ha'ana Xudaavand
sayangara Cune İyerusalimeene xaaqa qales.
Şos g'aces ıkkanna, mugaavileyn cuvab
allesda qales.
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe![+]

2Vuşune öörxəs Rəbb qarıne yiğıl?
Vuşune öörxəs Mana qarımee?
Mana xhiməə qa'an ts'a xhinneyiy
mətta'an sap'ın xhinne ixhes.
3Rəbbee Leviyna nasıl mətta'as.
Mang'vee man k'ınəəğəyiy nuk'ra ts'ayika rışşi qı'ı,
mətta'ane insanee xhinne ha'as.
Mançile qiyğa manbışe Rəbbis qotkuyn q'urbanbı allya'as.
4Manke Yahudayne ölkeeyiy İyerusalimee
avaalıyne yiğbışil allya'an,
ögilyne senbışil allya'an q'urbanbı xhinne
Rəbbisqa yugda qales.
5Zı vuşun məhkama alğahasdemee, şosqa ayres.
Cadubı ha'anbı, zina ha'anbı,
horbışika k'ın g'iysaranbı, işçiyn pıl qidelenbı,
adamer hapt'ı avxuyn yedariy
dek dena avxuyn uşaxar t'yats'aaxal haa'anbı,
menne cigeençe qabıynbı g'e'eebaşenbı,
Zale qı'dəəq'ənanbı man şu ha'an karbı
Zı sık'ınne gahıle aq'valqa qığahas!
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

6Zı Rəbb vorna, badaldexhena.
Yaaq'ubıke g'abıynbı, şunab badal meebaxhe![+]
7Yizde əmrbışilqa şu dekkaaşine gahıle gibğıl
yı'q'bı sak'al ha'a.
Zalqana savk'le, Zınar şolqa sak'alasda!
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

Şossemee «Nəhı'bna savk'alasva?»
qidghınıd ha'as əxə.
8İnsaneeyid Allahıke qöqəyee?
Şumee Zake qöqən.
«Vake hucoona qöqəva?» şosse qiyghanas əxə.
Yits'ınçina sa pay[*], sayid Zas ikkekan.
9Milletıncad Zake qöqənçil-alla,
vuşde gırgıng've bed-düə alyapt'ı[+].
10Yits'ınçina sa pay bıkırba able,
Yizde xaa oxhanasın kar ixhecen.
Şu mançika Zı siliys ı'xe!
Nya'a, Zı mançile qiyğa şos xəən g'uleppı aaqas dişde,
hexxaalika barakat hevles dişde?
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe![+]

11Zı ts'irtyaaşisqa vuşun ezuyn
kar oxhanas hassaras deş,
vuşde tayangbışile t'ımılid nyaqacad ixhes deş.
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Xərıng'vee, Rəbbee eyhe!

12Vuşda ölka micagne cigalqa savk'uva,
gırgıne milletbışecad şok'le baxtivarva eyhes.
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!


Qopkuynbışda hək'

13«Şu Zak'le idyvaak'asın cuvabbı uvhuva»

Rəbbee eyhe.
Şossemee «Nya'a, şi Vak'le hucoone uvhuva?»
qiyghanas əxə.
14Şu uvhiyn: «Allahıs ı'bəədat hı'iy,
nişiscad karaı'dəən kar vodun.
Mang'vee eyhenbı hı'ı,
Xəəne G'oşunbışde Rəbbine ögil hapq'ır iviykıriyke nya'a,
şas hucoone ıxha?
15Şi həşde cocab-co axtıba vukkekanbışik'le
baxtivararva eyhe.
Qəlasın ha'anbışin işbıd yugda ayk'an,
Allah siliys ı'xı'yxənbıb cazaake g'ittiviyxhananbı».

16Mane gahıl Rəbbile qəvəyq'ənanbı

sana-sang'uka yuşan haa'a vooxhe.
Manbışe yuşan ha'an Rəbbik'le g'iyxhe ıxha,
Mang'vee mançil yugda k'ırı iliyxhe.
Rəbbile qəpq'ı'n Mang'une doyus hı'rmat giviyxhenbışdemee,
Mang'une ögil manbışin işbı oyk'anan kitab aaqı eyxhe.
17Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhen:
– Mane yiğıl Zı manbışike Zas gıranın insanar haa'as.
Dekkıs vucee eyhen ha'ana dix nəxüriy qiykkan,
Zasıb manbı məxüb qivikkanasınbı.
18Mane gahıl şosse qorkung'uke pisda,
Allahıs g'ullux ha'ang'uke hidya'ana
meer curaa'as əxəsda.

#### 4


Rəbbin yiğ

1Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhen:
– Peşt xhinne gyotxhanan yiğ k'ane qexhe vod.
Gırgın cocab co axtıba vukkekanbıyiy pisvalla haa'anbı,
mane yiğıl balybiy xhinne gyooxhanas.
Mane k'ane qexhene yiğın
manbı gyooxhan haa'asınbı.
Manbışike kokbıd, bıtağbıd axvas deş[+].
2Zale qəvəyq'ənanbışdemeeme,
Qopkuvalina verığ ılqevç'es.
Mançine şü'ülee yug qav'iy ixhes.
Ağıleençe g'aykkiyn q'ıkar xhinne şu huvaagas.
3Pisınbı şu kööq'əsınbı.
Zı man ha'asde yiğıl,
manbı vuşde g'elybışik avub yı'q xhinne vuxhes.
Məxüd Xəəne G'oşunbışde Rəbbee eyhe!

4Yizda nukar Mısa Xorevne suvalynang'a,
Zı mang'us İzrailyne milletnemeecab huvuna Q'aanun,
Yizın g'aydabıyiy əmrbı şu yik'el aqqe.

5İlyaake, Rəbbin xədın, dağamın yiğ qalesse,
Zı şosqa İlyas peyğambar g'axıles[+].
6Zı qarı in cigabı
kunfa-yakun hıma'acenva,
Mang'vee dekkaaşin yik'bı dixbışilqa,
dixbışinbıd dekkaaşilqa sak'al ha'as.

## Ts’ebna Mugavile

### Ts’ebna Mugavile

Ts’ebna Mugavile


Matta

Yəhye

İşbı

Yaaq'ub

Filippı


### Matta

#### Matta

Matta


Ts’ettiyn cuvab

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Ts’ettiyn cuvab


Mattee yuşan hav'una Yugna Xabar

Gellesde insanaaşe, in I'sa Masihne hək'eedın kitab otk'unna Matta vornava eyhe. Mana nalok'bı sa'ana ıxha. I'sa Masihee mana Cukar qihna qort'ul, mang'uke Cune yits'ıq'vəne (12) telebayna sa hı'ı. İncilee ine kitabıle ğayrı, I'sayne ı'mrene hək'ee, Cune telebabışe otk'unin xhebılle kitabıd vodun.

Mattee in kitab oyk'anang'a, I'sayna yəq avquyn cühüt'yar yik'el avqu otk'un. Mang'vee cune kitabee ts'etta I'sayne nasılene hək'ee oyk'an. Məxüd mang'vee, Mana İbrıhım peyğambarna, Davud peyğambarna nasılena ıxhay hagva. Mattee, I'sa Allahee g'əyxı'na, g'attivxhan haa'asva g'axuvuna Paççah vorva oyk'an. Mang'vee, I'sayne qarıyne hək'ee gellesde peyğambaraaşed uvhiynvaniy eyhe.

I'see neniy uvhu, hucoovayiy uvhu, nen əlaamatbıyiy hagu Mattee mançine hək'eeyid geed otk'un. Mane kitabee geed 26 misaalabı vod I'see nəxübiy Allahna Q'aanun xəb qaa'avad, Allahne Paççahiyvaline hək'eeyid nəxüdiy yuşan ha'avad.

#### 1


I'sayna nasıl

1İbrıhımaaşina, Davudaaşina eyxhena I'sa Masihna[*] nasıl:[+]

2İbrıhımıke I'saq' g'arı.
I'saq'ıke Yaaq'ub g'arı.
Yaaq'ubıkeb Yahudiy mang'un çocar g'abı[+].
3Yahudukeb Tamaree vuxuyn Peresiy Zerax g'avayle.
Peresıker Xetsron g'arayle.
Xetsronuker Ram g'arayle[+].
4Ramıker Amminadav g'arayle.
Amminadavıker Naxşon g'arayle.
Naxşonıker Salmon g'arayle[+].
5Salmonıker Raxavee uxuna Boaz g'arayle.
Boazıker Rutee uxuna Oved g'arayle.
Ovedıker Yessey g'arayle.
6Yesseyker paççah Davud g'arayle.
Davuduker Uriyeyne xhunaşşee uxuna Sıleyman g'arayle[+].
7Sıleymanıke Rexavam g'arayle.
Rexavamıke Aviya g'arayle.
Aviyadıker Asaf g'arayle.
8Asafıker Yehoşafat g'arayle.
Yehoşafatıke Yehoram g'arayle.
Yehoramıker Uzziya g'arayle.
9Uzziyeker Yotam g'arayle.
Yotamıker Axaz g'arayle.
Axazıker Xizqiya g'arayle.
10Xizqiyeker Menaşşe g'arayle.
Menaşşeyker Amos g'arayle.
Amosuker Yoşiya g'arayle.
11İzrailin millet Baabil eyhene ölkeeqa g'e'eşşemee, Yoşiyayke Yekonyayiy mang'un çocar g'avayle.
12Baabileençe qabıyle qiyğa, Yekonyayke Şealtiel g'arayle.
Şealtieliker Zorubbabil g'arayle.
13Zorubbabiliker Avihud g'arayle.
Avihuduker Elyaqim g'arayle.
Elyaqimıker Azor g'arayle.
14Azoruker Tsadok g'arayle.
Tsadokuker Axim g'arayle.
Aximiker Elihud g'arayle.
15Elihuduker Eleazar g'arayle.
Eleazarıker Mattan g'arayle.
Mattanıker Yaaq'ub g'arayle.
16Yaaq'ubıke Mayramna adamiy Yusuf g'arayle.
Mayrameeyir I'sa, insanaaşe Masihva eyhena uxoxa.

17Gırgıda İbrıhımılee Davudulqameen nasılbı qədəqqəxhee yits'ıyoq'ab (14) vooxhe, Davudulee Baabilqa g'e'epşesmeen nasılbıd qədəqqəxhee yits'ıyoq'ab vooxhe, Baabilqa g'eepşiyled Masihılqameen nasılbı qədəqqəxheeyid yits'ıyoq'abcab nasıl vooxhe.


I'sa yedike ıxha

18I'sa Masihın yedike ıxhay inəxüd ıxha: mang'una yed Mayram Yusufne doyulyniy qey'ı. Manbışe davatbı ha'assecad, məng'ı'n vuxhne yixhay aq'valqa qığeç'e. Məng'ee uxasın Uşax Muq'addasne Rı'hı'ke eyxhe. 19Yusuf qorkuna insan eyxhe, Mayram insanaaşine k'ane tesser hidee'esva, mang'us mana dyugulenra g'alerçes yikkiykan.

20Mang'vee man kar ək'leeqa k'eççumee, mang'us nik'ek Rəbbin malaaik gyagu eyhen:

– Davudaaşda dix Yusuf! Mayram hee'es qı'məyq'ən, məng'ı'ne vuxhnedın Uşax Muq'addasne Rı'hı'ken vodun. 21Mayramee Dix uxas, ğu Mang'un do I'sa (Rəbbee g'attixhan ha'a) gixhxhe, Mang'vee Cun millet manbışde bınahbışike g'attixhan ha'as[+].

22İn gırgın kar, Rəbbine mizele yuşan ha'ane peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe:[+]

23«Haane, içiy vuxhne ayxu sa Dix uxas,
Doyud İmmanuel gixhxhes»[*].

(İmmanuel «Allah şaka vornava» eyhen vodun.)

24Yusuf muğur qıxhamee, mang'vee Rəbbine malaaikee uvhiyn xhinne ha'a: Mayramıke cus xhunaşşe hee'e. 25Mayramee Dix uxasmee, Yusuf məng'ı'ka g'ılexha deş. Məng'ee uxuyne Uşaxın doyud, Yusufee I'sa giyxhe.

#### 2


Geed ats'alynan insanar I'says k'yoozaras abayle

1I'sa Hirodee paççahiyvalla haa'ane gahıl, Yahudeyayne Bet-Lexem eyhene şaharee yedike ıxha. I'sa yedike ıxhamee, şargılee İyerusalimqa geed ats'alynan insanar abı,[+] 2maane insanaaşike qiyghanan:

– Nyaaxha Yahudeeşda həşde yedike ıxhana paççah? Şak'le şargıle Mang'una xəne g'avcu, Mang'us k'yoozaras abı.

3Man g'ayxhımee, paççah Hirodiy İyerusalimeedın millet nyaqame ixhesın axva. 4Hirodee cusqa gırgın kaahinaaşin ç'ak'ınbıyiy Q'aanunun mə'əllimar[*] sav'u qiyghanan:

– Nyaane Masih yedike ixhes?

5Manbışe eyhen:

– Yahudeyayne Bet-Lexemne şaharee. Məxüd peyğambaree otk'un:

6«Yahudeyayne cigabışeena Bet-Lexem,
Ğu Yahudeyayne ç'ak'ıne şaharbışda nekke k'ınna deş vob.
Yiğne arğançe Yizde milletıs İzrailis Çoban,
Xərna qığeç'es»[*][+].

7Manke Hirodee geed ats'an insanar cusqa dyugulenba qopt'ul, manbışike xəne qığevç'una qopkuna gah qiviyghan.

8Mang'vee manbı Bet-Lexemqa g'uxoolemee, eyhen:

– Hapk'ın mane Uşaxne hək'ee yugda ats'axhxhe. Aveykımeeyir, zas xabar g'axuvle, zınar arı Mang'us k'yozaras.

9Manbışe paççahee uvhiynçil k'ırı gyaqqı yəqqı'lqa gyabak'a. Mane gahıl şargıle g'avcuyne xəneynıb manbışik'le yəq haagva vuxha. Mana xəne apk'ın, Uşaxnane cigayne oo ulyoozar. 10Geed ats'ane insanaaşik'le xəne g'avcu, geeb şadebaxhenbı. 11Manbı xaaqa ik'eepç'ı, Uşaxiy mang'una yed Mayram g'avcu, Uşaxne ögil gugaybışil gyuv'ur ç'iyelqamee k'yoozaranbı. Qiyğad co adıyn xazinanan balagbı aaqı, Mang'us k'ınəəğə, yugun evanan gıranın gətraniy gıranın ətirbı hele[+]. 12Manbışik'le nik'ek Hirodusqa nyaggah sivmiyk'alva g'acuva, manbı menne yəqqı'ncab cone ölkeeqa siviyk'al[+].


Misirqa heebaxa

13Geed ats'an insanar apk'ınmee, Yusuf nik'enang'a mang'usqa Rəbbin malaaik adı eyhen:

– Oza qıxhe, Uşaxiy cuna yedir alyart'u zaara Misirqa hixvee. Hirodıs Uşax t'abal hı'ı gik'asıd ıkkan, mançil-allar zı vak'le eyhesmee maa'ar axve.

14Mane xəmdecar Yusufee Uşaxiy cuna yed alyapt'ı Misirqa ayk'an. 15Goone Hirod qik'asmee, manbı ma'ab aaxva. Məxüd Rəbbine mizele yuşan ha'ane peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe: «Zı Yizda Dix[*] Misirğançe qort'ul»[*][+].


Hirodee uşaxar gyabat'a

16Hiroduk'le geed ats'ane insanaaşe cus horbı hı'ıva ats'axhxhamee, mang'us k'yabaylena. Mang'vee Bet-Lexemneyiy mançine hıqiy-allane cigabışeebın q'öne senılqameen gırgın gadebı gyapt'eva eyhe. Uşax yedike ıxhana gah mang'uk'le geed ats'alynane insanaaşine cuvabıke, ögilycab vats'a vooxhe. 17Məxüd Yeremiya peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe:[+]

18«Raamee ses qadayle,
Mana Raahileyna uşaxaaşiqa geeşena,
Uts'urna ts'ir vooxhe.
Manbı devxhal-alla,
Ces yik'bı huvuyid ıkkiykan deş»[*].


Misirğançe siviyk'al

19Hirod qik'uyle qiyğa, Yusuf Misirnang'acar mang'usqa nik'ek Rəbbin malaaik adı 20eyhen:

– Oza qixhe, Uşaxiy cuna yed alyapt'ı İzrailyqa sak'le. Şen Uşax gik'as ıkkananbı hapt'ıynbı.

21Yusuf oza qıxha Uşaxiy cuna yedir alyapt'ı, İzrailyqa siyk'al. 22Yusufuk'le, Hirodne cigee mang'une dixee Arxelayee Yahudeya eyhene cigee paççahiyvalla haa'a g'avxhumee, mana qəyq'ənna maqa sak'alas. Mang'uk'le sa medın nyak' g'acuyle qiyğa, mana Galileya eyhene cigeeqa ayk'an. 23Maqa qarı, mana Nazaret eyhene şaharee axva. Məxüd peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe: «Mang'uk'le Nazaretğançenava eyhes»[+].

#### 3


Yəhyee bınahbışike xıl ts'ıts'ee'eva eyhe

1[•]Mane yiğbışil Yahudeyayne sahree, xhineeqa k'yooq'ana[*] Yəhye giyğalna Allahın cuvab insanaaşilqa hixhar ha'a[+]. 2Mang'vee eyhe ıxha:

– İnsanar, bınahbışike xıl ts'ıts'ee'e, Allahne yəqqı'lqa savk'le! Xəybışda Paççahiyvalla[*] k'ane quvxha!

3İnva Yeşaya peyğambareecadniy Yəhyeyne hək'ee otk'un:

«Sahree ses g'avaygha:
Rəbbis yəq hee'e,
Mana ılğeç'esın cigabı qotku qe'e!»[*]

4Yəhyee devayne xhayıken tanalinbı[*] alya'a ıxha, yı'q'eeqab g'ekvayna ts'ira iviyt'al vuxha. Mang'un otxhuniyid ts'irtyariy ç'alagın itv ıxha[+]. 5Mang'usqa geeb insanar İyerusalimğançe, Yahudeyne cigabışeençe, İordanne damayne hiqiy-allançe vüqqə vuxha. 6Manbışe bınahbı gardanaqa alyat'umee, mang'veeyib manbı İordanne dameeqa k'yooq'u gicərxı'ybı alyaat'a'a ıxha[+].

7Geeb fariseyariy sadukeyar[*] mang'usqa, co dameeqa k'yooq'u gicərxı'ybı aleet'e'eceva vüqqə vuxha. Yəhyeeyid manbışik'le eyhe ıxha:

– Xoçebışda nasıl! Şavaane vuşde ək'leeqa k'eççu, Allahıke qöönçile şosse heepxas vəxəsınbıva[+]? 8Qotkuyn işbı he'e, şu bınahıke xıl ts'ıts'av'uy hagve. 9Vuşde ək'leeqa qımaylecen «Nya'a, İbrıhım yişda dek dişdeva?» eyhes! Zı şok'le eyhen, Allahısse ine g'ayebışikeb İbrıhımıs uşaxar haa'as vəəxəsınbı[+]. 10Haane, yak'vud yivaaşik avudcad vod. Yugna meyva hudyoolena yiv, gyapxı ts'ayeeqa g'uvoxharas[+]. 11Zı, şu bınahıke xıl ts'ıts'av'uva, xhineeqa k'yooq'u gicəpxı'ybı alyaat'a'a. Zale qiyğa Qarıname zale geer gucuka ixhes. Zı Mang'un g'elilinbı haqqasır kara idyayle. Mang'vee şu, ts'ayeeqayiy Muq'addasne Rı'heeqa k'yooq'u, gicəpxı'ybı alyaat'a'as[+]. 12Attayl sukuke həpır-çüpır cura'asva mang'un kurak xıle vod. Cuna suk anbareeqa sa'as, çike qığeç'uyn həpır-çüpırıd k'idəbəqqəne ts'ayıqqa heles[+].


Yəhyee I'sa dameeqa kyoq'u, Mang'usqa gicərxı'y alyaat'a'a

13Mane gahıl Galileyençe İordanne damaysqa Yəhyeysqa, Cus gicərxı'y ale't'e'ecenva I'sa arayle. 14Yəhyeys man hassaras diykın eyhen:

– Ğu zasqa gicərxı'y alyaat'a'asde cigee, zıne Vasqa gicərxı'y alyaat'as?

15I'see mang'us inəxdun alidghıniy qele:

– Hasre həşdiys məxüd ixhecen. Şi Allahıs ıkkanan ha'as ıkkan.

Mançis Yəhyee «Ho'ova» eyhe. 16I'sa gicərxı'y alyaat'u xhineençe qığeç'umee, xəybı q'öna qeedaxhe. Mang'uk'le Allahın Rı'h qı'nerke xhinne qadı Culqa gexa g'ece[+]. 17Sayid xəybışeençe ses qadayle:

– İna Zas geer ıkkanna Dix[*] vorna, Mang'vee Yizde yik'es şadvalla hoole![+]

#### 4


İblisın I'sa siliys ı'xiyxə

1Qiyğa I'sa iblisın siliys ı'xecenva Allahne Rı'hı'n mana sahreeqa ıkekka. 2I'sa sahreenang'a, Mang'vee yoq'ts'al yiğnayiy yoq'ts'al xəmna kar udyotxhan ıxhayke, Mana it'umra mıs qexhe[+].

3Manke siliys ı'xı'yxəna Mang'usqa qarı eyhen:

– Ğu Allahna Dixxhee, mane g'ayebışik'le eyhe gınelqa sak'lecen.

4I'see mang'us inəxdun alidghıniy qele:

– «İnsanee saccu gıneykacab deş, Allahne ghalençe qı'ğəəne cuvabıkab çikana ı'mı'r haa'ava»[*] otk'un.

5Qiyğa iblisın Mana muq'addasne İyerusalimne şahareeqa arı, Allahne Xaane nekke axtıne cigeeqa giyxhxhı, 6eyhen:

– Ğu Allahna Dixxhee, Ğucar-Ğu inçe avqa ehe. Nya'a, otk'un dişde:

Allahee «Yiğnemee malaaikaşilqa əmr haa'as,
Ğu xılibışil qıkkecen,
Yiğın g'elybı g'ayebışile k'ena qimiyxharcenva»[*][+].

7I'see mang'uk'le eyhen:

– «Yiğna Rəbb Allah siliys ı'xmiyxəvad»[*] otk'un vod.

8Manke iblisın I'sa sa geed axtıne suvalqa alqavhu, Mang'uk'le dyunyeyn gırgın paççaharnan cigabı hits'ayghar hagu eyhen:

9– Ğu kyorzul zas ı'bəədat he'eene, in gırgın Vak'le g'ecen zı Vas heles.

10Manke I'see mang'uk'le eyhen:

– Şeyt'an, Zake əq'əna qixhe! Nya'a otk'un dişde:

«Rəbbis Allahıs k'yozre, saccu Mang'us ı'bəədat he'e»[*][+].

11Mançile qiyğa iblisın Mana Culer-alqa g'alyaraççe. Mang'usqa malaaikar g'ullux haa'as adayle.


I'see milletılqa Rəbbin cuvab hixhar ha'a

12I'sayk'le Yəhye aqqı aqa arçuva g'ayxhımee, Mana Galileyeeqa siyk'al[+]. 13Mana Nazaretğançe qığeç'u, Zevuluniy Naftaliyne nasılbışde cigabışeeqa, golyune mıglekne Kefernahum eyhene şahareeqa qarı, maa axva[+]. 14İnəxüd Yeşaya peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe:[+]

15«Zevulunneyiy Naftaliyne cigabışee,
Deryahısqane yəqqı'l, İordanne damayne şene aq'val,
Allah dyats'ane milletbı eyxhene Galileyee,
16Miç'axiyvalee eyxhene milletık'le,
Xədın işix g'ece.
Hapt'asde əqı'n avquynbışilqa
Nur gyoğa»[*].

17Mane gahıle I'sa giyğalna Allahın cuvab hixhar ha'a. Mang'vee eyhe ıxha:

– Bınahbışike xıl ts'ıts'ee'e, Allahne yəqqı'lqa savk'le! Xəybışda Paççahiyvalla[*] k'ane quvxha.


Ts'eppiyn telebabı

18Yiğbışde sa yiğıl I'sa Galileyayne golyusse ı'lğəəmee, Mang'uk'le q'öyre çoc g'ooce: Pyoturva eyhena Şimoniy mang'una çoc Andrey. Manbı baluğar aqqaqqanbı vuxha. Manbışe xhineeqa tor ayhe ıxha[+]. 19I'see manbışik'le eyhen:

– Zaqab qihna qudoora, Zı şoke Xəybışeene Paççahiyvaleeqa insanar avqaaqqanbı haa'as[+].

20Çocaaşe mankecad torbı g'ali'ı, I'sayqab qihna qavayle[+].

21I'sa sık'ırra ögilqa ark'ınmee, Mang'usqa sa mebın çocar, Zavdayna dix Yaaq'ubiy mang'una çoc Yəhye qızaaxa. Manbışe cone dekkıka, Zavdayika, sacigee lotk'ee torbı qa'a eyxhe. I'see manbı Cusqa qoot'al. 22Mang'vee qopt'uluykum, manbışe dekkır, lotk'ad g'aletçu, Mang'uqab qihna qavayle.


I'see insanar yug, sayıb xəp qaa'a

23I'sa Galileyavolle iykır maane, manbışde sinagogbışee[*] xət qa'a ıxha. Mang'vee Xəybışde Paççahiyvalina Yugna Xabar insanaaşilqa hivxhar haa'a vuxha, insanar gırgıne ık'arbışike, ç'irvalybışike yug qaa'a vuxha. 24Mang'une hək'ee Suuriyeevolled ats'axhxhen. Mançile qiyğa Mang'usqa gırgın it'umun ık'arbınanbı, cinaaşe avquynbı, cole əəmbı, paralic ı'xhı'ynbı abayle vuxha. Mang'veeyib manbı yug qaa'a vuxha. 25Galileyeençe, Dekapolis eyhene cigeençe, İyerusalimeençe, Yahudeyayeençe, İordanne damayne şene aq'vayle Mang'uqab qihna insanaaşin t'arat'cad qöö ıxha.

#### 5


I'see suval xət qa'a

1İnsanaaşin t'arat' g'acu, I'sa suvalqa ılqeç'u giy'arna. Mang'usqa Cun telebabı qavayle, 2Mana manbışis ine cuvabıka xət qa'a giyğal:

3– Nimee baxtivarariy, «Allahdena co nişiscab karaı'dəənbıva» eyhenbı!
Xəybışda Paççahiyvalla[*] manbışda vuxhes.
4Nimee baxtivarariy, gyaaşenbı!
Allahee manbışis yik'bı helesınbı[+].
5Nimee baxtivarariy, cocab co ögeeqa hudyoolenbı!
Allahee manbışis cuvab huviyn ciga heles[+].
6Nimee baxtivarariy, Allahna qopkuna yəq otxhuniyleyiy ulyodğuyle geeb vukkananbı!
Allahee manbışis cos ıkkanan helesın[+].
7Nimee baxtivarariy, rəhı'm haa'anbı!
Allaheeyib manbışis rəhı'm haa'as[+].
8Nimee baxtivarariy, yik' məttınbı!
Manbışik'le Allah g'aces.

9Nimee baxtivarariy, uğooduyiy duşmaniyvalla ç'əv haa'anbı!

Allahee manbışik'le Cun uşaxarva eyhes[+].
10Nimee baxtivarariy, qotkuda ha'ava vuk'lelqa yiğbı ı'qqənbı!
Xəybışda Paççahiyvalla manbışda vuxhes.

11Şu nimee baxtivarariy Zal-alla cuvab alyaat'anbı, Zal-alla dağamiyvaleeqa gyapk'ıynbı, Zal-alla horbışika gardanaqa kar giyxhenbı[+]. 12Şadeepxhe, şoqa xəybışee xəbna hək' vuxhes. Həməxüdıd şole ögee vuxhayne peyğambaraaşine vuk'lelqa yiğbı alli'ı[+].


Ç'iyena q'eviy dyunyeyn nur

13Şu ç'iyena q'ev vobna. Q'evan çina q'ızmalla avaak'an hav'eene, nişisse mançina q'ızmalla savaak'al ha'as vəəxəye? Mana mançile qiyğa saccu insanaaşine g'elybışeeqa g'aqa dağaa'asın xhinne qooxhe, menne nişiscab kara avayle deş.

14Şu ine dyunyeyn nur vod. Suvane q'oma alyav'una şahar dyugul ha'as vooxhen kar deş vodun. 15Neng'vecab qavhuna bazir g'abık avqa giviyxhe deş, mana axtıne cigeeqa gırgıng'ulqa xaa'ad işix gixhecenva giviyxhe. 16Hasre həməxüdıd vuşun nur insanaaşilqa gixhecen, manbışik'led vuşun yugun işbı g'acu, Xəybışeena vuşda Dek axtı qe'ecen.


I'see Q'aanunne hək'ee xət qa'a

17Vuşde ək'leeqa qımaylecen, Zı peyğambaraaşe uvhuniy Q'aanunee[*] ot'kunin ak'an ha'aasniyxan qarıva. Zı manbı ak'an ha'as deş, cigeeqa qalya'as, nişisiy manbı ıkkanva hagvas qarı. 18Zı şok'le hək'en eyhe, xəybıyiy ç'iye hığəkkarasse Q'aanunee otk'unin gırgın kar ixhesın, Mançee otk'unin gırgın kar dexha, Mançençe sa k'ınna hərfıb, sa k'ınin xat'ıd hakkalas deş. 19Şavaayiy Q'aanunee opk'unna sa k'ınna əmr xheeyib hidyav'u, vucee hı'iynıd mebınbışis xət qı'ı, mana Xəybışde Paççahiyvallee nekke avqana ixhes. Q'aanunee otk'unin ha'ana, man mebınbışis xət qa'ana Xəybışde Paççahiyvallee axtına ciga avqas[+]. 20Zı şok'le eyhen, vuşda qopkuvalla fariseyaaşineyiy Q'aanunne mə'əllimaaşine[*] qopkuvalile hexxaba devxheene şu Xəybışde Paççahiyvaleeqa eepç'es deş[+].


Qəlıne hək'ee

21Yişde dekkaaşik'le şenkecad uvhu «İnsan gimek'a»[*], şavaayiy gik'u mang'uqad məhkama ilyakkas. 22Zımee şok'le eyhen, şavaayiy çoculqa qəl hav'u, hasre mang'uqad məhkama ilekkecen. Şavaayiy çocuk'le «Bəç'ərva» uvhu, hasre mang'uqad nekke xədın məhkama ilekkecen. Çocuk'le «Nişiscar karaı'dəən karva» uvhunar cehinyamne ts'ayee gyoxhxhanas.

23Mançil-allad, q'urbanbı allya'ane cigeeqa Allahıs pay abıyne gahıl vas yik'el qadeene, çoc vale ts'imisra vor, 24pay ma'ab g'alepçı, hark'ın ts'erra çoc mizel aqqe. Mançile qiyğa sark'ıl yiğna pay hevle.

25Vake borc qeqqang'uka yəqqəcab miz t'abal hee'e, deşxhee, mang'vee ğu haakimısqa hixhara'as, haakimeeyir g'aravulyçiysqa qeles, g'aravulyçeeyir zindaneeqa arçes[+]. 26Zı vak'le hək'en eyhe, ğu mançe borc bıkırda qıdeqqı g'aykkas deş.


Zinayne hək'ee

27Şok'le «Zina hıma'ava»[*] uvhiyn g'ayxhiyn. 28Zımee şok'le eyhen, vuşuyiy menne zəiyfayqa ghalençe xhyan k'əə ilyakkı, yik'ee zina hı'ınacar xhinne eyxhe[+]. 29Yiğne sağne ulen ğu yəqqı'le qığayhexhee, mana ul alqavhu dağepçe. Yiğnemee tanan sa sura atk'ıniy, tan bıkırdacad cehinyameeqa dağeççuyle yugda ixhes. 30Yiğne sağne xılen ğu yəqqı'le qığayhexhee, man xıl gyatxı dağeççe. Yiğnemee tanan sa sura atk'ıniy, tan bıkırdacad cehinyameeqa atk'ıniyle yugda ixhes[+].


Qaxuviyne hək'ee

31[•]«Şavaayiy xhunaşşe qıxeele, məng'ı's qaxiyvunava xılyaqa kağız heleva»[*] uvhu. 32Zımee şok'le eyhen, şavaayiy zinal deş, menne karal-alla xhunaşşe qıxeele, məhrıng'vee xhunaşşe zina ha'as haly'eehena xhinne eyxhe. Merıng'uke qığeyç'una xhunaşşe hey'ınar zina hı'ına xhinne eyxhe.


K'ınine hək'ee

33Şok'le, yişde dekkaaşik'le şenkecad uvhiyn g'ayxhiyn: «Horbışika k'ın g'ımiysar, nişinemeeyiy Rəbbilqa k'ın g'assır, manıd he'e»[*]. 34Zımee şok'le eyhen, nişilqacad k'ın g'ımiysar. Xəəlqan k'ın g'ımiysar, mana Allahna taxt vobna,[+] 35ç'iyelqan k'ın g'ımiysar man Allahın g'elik avudun ciga vodun, İyerusalimılqanıd k'ın g'ımiysar mana xənne Paççahna şahar vobna. 36Yiğne vuk'lelinıd k'ın g'ımiysar, vasse mançilyna ç'ərıb cagvarayiy k'aarı qaa'as vəəxə deş. 37Vuşun «ho'o» ho'o ixhecen, «de'eşıd» de'eş ixhecen. Mançile hexxan şeyt'anıken vodun[+].


Duşmanar vukkiykne

38Şok'le «Ulene cigee ul, siliyne cigee sili qeqqeva»[*] uvhiyn g'ayxhiyn. 39Zımee şok'le eyhen, şos pisın ha'axhee hasre he'ecen. Şavaayiy yiğne aq'vayn sağın sura g'oxhxhu'u, mang'ulqa aq'vayn mansa surad sak'al he'e. 40Ğu məhkameeqa huvu yiğın tanaalin gurt g'ayşes ıkkanxhee, məhrıng'us mançil ooğançe ali'iynıd hele. 41Vasqa, şavamecad cun kar sa kilometırna[*] haqqas ilekkaxhee, məhrıng'un kar q'ölle kilometır haqqe. 42Vake kar heqqang'us hele, vake borc hekkang'uked aq'va sak'al hıma'a[+].

43Şok'le «Vas k'anena ıkkiykne[*], duşmanır g'ımece ixheva» uvhiyn g'ayxhiyn. 44Zımee şok'le eyhen, vuşun duşmanar vukkiykne, şoqa qihna gyapk'ıynbışdemeeyib düə hee'e[+]. 45Manke şu, vuşde Xəybışeene dekkın hək'en uşaxar vuxhes. Mang'una verığ yugunbışilqab, pisınbışilqab akaraba gyooxha, Mang'un gyoğiyid qopk'uynbışilqab g'ahapk'iynbışilqad akaradacad gyoğa[+]. 46Şu vukkananbıcab şos vukkanva, mançike şos nəxdun mukaafatne ixhes? Nya'a, məxüd şene karaı'dəəne nalok'bı sa'anbışed[*] ha'a dişde? 47Şu saccu vuşde çocaaşiscab salam hoolexhee, nya'a man curayn karee? Nya'a, Allah qıvdyaats'anbışe həməxüd ha'a dişee? 48Hasre vuşdab yugvalla Xəybışeene Dekkına yugvalla xhinne ç'əvcab dyooxhena vuxhecen[+].

#### 6


Sadaq'ayne hək'ee

1İlyaake, şu yugvalla haa'ang'a, mana insanaaşine ulene ögil manbışik'le haagvasva hımaa'a. Deşxheene, şu vuşde Xəybışeene Dekkıke nəxbınacab mukaafat alyapt'as deş. 2Kasibıs sadaq'a helemee, man dyak'v haa'a himele. Məxüd aq'vasın ha'anbışe, cone hək'ee yugda yuşan he'ecenva, sinagogbışeeyiy[*] şahrabışee ha'a. Zı şok'le hək'en eyhe, manbışe con mukaafat alyaat'uyn. 3Ğumee sadaq'a helemee, solne xılek'le sağınçın hucoome ha'acad mats'axhxhecen. 4Hasre ğu huvuyn sadaq'a dyugulenda axvacen. Dyugulenıd g'ecene yiğne Dekkee vas mukaafat helesın.


Düə nəxbiy haa'as vukkan

5Düə haa'ameeyib, aq'vasın ha'anbışe haa'ana xhinne hımaa'a. Məxbınbışis sinagogbışee, şahrayne vutbışik insanaaşik'le g'ecene cigabışee ulyobzur düəbı ha'asxhe ıkkiykananbı. Zı şok'le hək'en eyhe, manbışe con mukaafat alyaat'uyn. 6Ğumee düə haa'ang'a, yiğne gozeeqa ikkeç'u, aqqad qı'ı dyugulenba yiğne Dekkıs düə hee'e. Manke dyugulenıd g'ecene yiğne Dekkee vas mukaafat helesın. 7Düə haa'amee, menne dinıne milletbışe xhinne sa kar hakkee himeqqa. Manbışisqa həməxüd qöö, co sa kar geed eyheng'aniyxan, Allahık'le g'ayxhes[+]. 8Şu manbışik akaraba mooxhe! Vuşde Dekkık'le şos hucooyiy ıkkan, şu Cuke heqqassecad ats'a.

9Mançil-alla şu inəxüb düə hee'e:

«Xəybışeena Dek yişda!
Hasre gırgıng've mizel Yiğın do axtıda aqqecen!
10Havaasre Yiğna Paççahiyvalla quvooracen,
xəybışee nəxübiy
hasre ç'iyelid Vas ıkkanəxüd ixhecen![+]
11Hucoone ixhes, g'iyniysın şas oxhanasın gıney hele[+].
12Şi qotkuda hidi'iynçile, Ğu ılyheç'e,
nəxüdiy şi şak qotkuda hidi'iyn yik'el hixan ha'a.
13Həməxüd he'e, şi bınahın hımoot'alcen,
şeyt'anıke şi g'attivxhan hee'e»[+].

14Şu insanaaşe şok hı'iynbı yik'el hixan he'eene, vuşda Xəybışeena Dekkır vuşde bınahbışile ılyheç'es. 15Şu insanaaşe şok hı'iynbı yik'el hixan hide'eene, vuşda Dekkır vuşde bınahbışile ılyheç'es deş[+].


Siv aqqıyne hək'ee

16Siv aqqımee aq'vasın ha'anbışe xhinne, aq'va havaxan hı'ı ivmiykar. Manbışe siv aqqiy hagvasdemee məxdıne aq'vabışika iviykar. Zı şok'le hək'en eyhe, manbışe con mukaafat alyaat'uyn. 17Ğumee siv aqqımee, ç'ərılqa əğəə hadğve, aq'va hoğle. 18İnsanaaşik'le ğu siv aqqıvacad mats'axhxhecen. Məxür ğu insanaaşik'le deş, dyugulen g'ecene Dekkik'le g'aces, mançil-alla Mang'veeyid vas mukaafat heles.


Var-devletne hək'ee

19İne dyunyel kar sıma'a. Maa'ad kar guvayn otxhan, pasın aqqaqqa, sixnareeşe xaybı q'əra qa'a[+]. 20Mançine cigee şu şosun kar xəybışee se'e. Maa'ad man guvaynıd otxhan deş, pasınıd aqqaqqa deş, sixnareeşeb ikkepç'ı qöqə deş[+]. 21Yiğın kar nyaadiy, yiğın yik'ıd maa'ad ixhes.

22Ulen tanıs işix hele. Yiğna ul yugba vuxheene, yiğın tanıd nurun gyatsts'ı ixhes. 23Yiğne mıssıne ulek'le yugda g'idecexheene, yiğın tancad miç'axiyvalee ixhes. Yiğın «nur» miç'axvallaxhee, mana miç'axiyvalla nimeenaniyxan vob!

24Şavussecab q'öne xərıng'us g'ullux haa'as vəəxəs deş. Mang'us manbışda sa ıkkiykanasda, manasame g'ımece ıxhes. Manbışde sang'un, mang'vee sura aqqasın, mansang'uqa sark'ılir ilyakkas deş. Şosse sayangaba Allahısıb var-devletısıb g'ullux haa'as dəəxə.


G'iyqiyna hımaa'a

25Mançil-alla Zı şok'le eyhen, hucoone oxhanas, hucoone ulyoğas, hucooniyxan alya'asva mançina hımaa'a. Nya'a, ı'mı'r otxhuniyle, tanıd tanalinçile gıranda dişde vod[+]? 26Xəəne şit'yaaşiqa ilyaake: mançin ezad deş, gyoxad deş, anbarbışeeqa sa'ad deş. Vuşde Xəybışeene Dekkemee manbı mıssıda g'alya'a deş. Nya'a şu şit'yaaşile nimeexheyib ooqa dişde vob[+]? 27Vuşde şavussene nişinamecab haa'a, sa sə'ət ı'mrena hexxa'as vəəxə?

28Nişisne şu tanalqançina haa'a? Çolune t'et'ybışiqa ilyaake nəxüdiy ələə: mançin işib ha'a deş, uxarad ha'a deş. 29Şenmeen karnane Sıleymaneeyid mançine sançilin xhinne uftanın tanalinbı ali'ı deş. 30İnyam k'ıldananbı, çoleene g'iyna vobne, g'iyqab peşteeqa apçesde ok'alqa Allahee məxdın tanalinbı alya'axheene, nya'a şolqa alya'as dişde[+]? 31Mançil-allad «Hucooniyxan oxhanasva?», «Hucooniyxan ulyoğasva?», «Hucooniyxan alya'asva?» mançina hımaa'a. 32Mane karbışde gırgınçina Allah qıdvyaats'anbışe haa'a. Şoqamee Xəybışee Dek vorna, şos man karbı ıkkananbıva Mang'uk'le ats'an. 33Şumee ts'eppe Allahna Paççahiyvallayiy Mang'una qopkuvalla t'abal hee'e. Mançile qiyğa man gırgın kar şoqa ixhesın. 34Mançil-allab g'iyqiyna hımaa'a, mançin çincab-çina haa'asda. Yiğısiysta-yiğısiysta əq'üba vuxhesdacab.

#### 7


Merıng'ulena hımaa'a

1Merıng'ulena hımaa'a, şolenab hıma'acenva[+]. 2Şu nəxübiy merıng'ulena haa'a, şolenab həməxüb haa'as. Şu nəxüdiy ulyoodakke, şosud həməxüd ulyootkes. 3Nya'a, vak'le çocune uledın çöp g'ece, yiğne ulena ç'il g'udyooce? 4Yiğne ulee ç'ilynang'a, nəxüdne ğu yiğne çocuk'le eyhes: «Hasre zı yiğne uledın çöp qığahasva!» 5Aq'vasın ha'ana, ts'eppa yiğne ulena ç'il qığeehe! Mançile qiyğa vak'lecad g'acesın, nəxüdiy çocune uledın çöp qığahas eyxheva.

6Muq'addasın xvaabışis himele, deşxhee mançin satk'ılıd şu qoodas. Vuşun mirvaribı vokbışde ögilqa k'ima'a, deşxhee mançin manbı k'öq'əsınbı[+].


Allahıke heqqe

7Heqqee – şos helesın, t'abal he'ee – aveykesın, akka k'etvee – şos aaqasın. 8Hekkang'us helenxhe, t'abal ha'ang'uk'le iveekenxhe, akka k'etvang'usud aaqanxhe[+].

9Vuşde yı'q'nee məxrına vornane, dixee gıney heqqamee, g'aye hevlecen? 10Şavaane, dixee baluğ heqqamee, xoçe hevles? 11Vuşun yik'bı nimee pisınbı ixheeyid, şosse vuşde uşaxaaşis yugun paybı heles əxənbı, nya'a, vuşde Xəybışeene Dekkee şu Cuke heqqeene yugun karbı hidevune g'alyaa'as[+]?

12Gırgıne karee şos insanar şoka nəxübiy vuxha vukkan, şunab insanaaşika həməxüb vuxhe. Q'aanununud, peyğambaraaşed uvhiyn man yic vodun[+].


Xəybışeene Paççahivaleeqan muğun akka

13Muğne akkayle ikeepç'e. İnsanar gyabat'ana yəqı'b, mançin akkabıd əq'ı'nbı vod. Gellesınbı mane yəqqı'n avayk'an. 14I'mrena yəqqı'b, çin akkabıd muğunbı vod. Manbı iveykenbı geeb k'ılybabı vob.


Horalay peyğambaraaşine hək'ee

15Horalay peyğambaraaşike şucab şu havaace. Manbı şosqa gevane g'ekvee abayle, abğançemee mıssına umul xhinne vooxhe[+]. 16Manbı şok'le cone işbışike vaats'a vuxhes. Nya'a, şok'le g'ara tikanıl t'ımıl, zazaaleb inciliy saa'a g'avcunane[+]? 17Yugne yiven yugnab meyvaxhe hoolena, qööçene yivenıb qööçena meyvaxhe hoolena[+]. 18Yugne yivel qööçena meyva aleylena deşxhe, qööçene yivelib yugna meyvaxhe ilydyaalena. 19Yugna meyva hudyoolena yivıb gyapxı ts'ayeeqaxhe huvooxharna[+]. 20İşbışike şok'le horalay peyğambarar vaats'a vuxhes.

21Zak'le «Yişda Xərna, yişda Xərnava» eyhen gırgınbı Xəybışeene Paççahiyvaleeqa ikeepç'es deş. Saccu Xəybışeene Yizde Dekkıs ıkkanan hı'ına maqa ikkeç'es. 22Q'iyaamatne yiğıl gellenbışe Zak'le eyhesın: «Yişda Xərna, yişda Xərna, şi Yiğne doyuka dişdiy peyğambariyvalla haa'a? Yiğne doyuka dişdiy cinar qığa'a? Nya'a, Yiğne doyuka dişdiy gellesın əlaamatbı hagva?»[+] 23Manke Zı manbışik'le eyhesın: «Pisvalla ha'anbı, Zak'le şu vaats'a deş, Zake əq'əna qeepxhe!»[+]


Q'öne xaane hək'eena misaala

24İn Zı eyhenbı g'ayxhı, mançil k'ırı alixhxhına, it'umne cigee xav ali'iyne ək'elikane insanık akar. 25Nimeen gyoğuybı gyoğeeyid, nimee damabı qakkyatk'ıneeyid, nimee mıtsbı e'eeyid man xav cigee ulyozzuriyn. Man suval alyı'il-alla hı'ğətkır deş. 26İn Zı eyhenbı g'ayxhı mançil k'ırı ilydiyxhına insan, g'umul xav ali'ıyne beynyavayk akar. 27Gyoğiybı gyoğas, damabı qakkyak'anas, mıtsbı a'as mane gırgınçin xaakın ha'asın. Xavıd qukkyok'alasın, mançike vuççud axvas deş[+].

28I'sa yuşan hı'ı ç'əvxhamee, millet Mang'vee yuşan hı'iynçile matxha axva. 29Mang'vee Q'aanunne mə'əllimaaşe[*] xhinne deş xət qı'ı. Mang'vee gırgın kar Cune xıle vod xhinne xət qı'ı.

#### 8


I'see ı'xnabışe gyatsts'ına insan yug qa'a

1I'sa suvayle giç'umee, Mang'uqab qihna geeb insanar qavayle. 2Maa'ar Mang'usqa maşnane ı'xnabışe gyatsts'ına sa insan qıxha: «Yizda Xərna, Vas zı məttı qa'as ıkkiykınee, əxəsdava» uvhu Mang'us k'yoyzarna. 3I'see xıl hotku mang'uk set'u eyhen:

– Ho'o, Zas ıkkanan, məttı qıxhe!

Mana insan mankecar məttı qexhena. 4I'see mang'uk'le eyhen:

– Nyaggah neng'uk'lecad vuççud immeyhe. Ğunar kaahinısqa hak'ne mang'uk'le ğucar-ğu hagve. Qiyğab Mısee uvhuyn xhinne q'urban ablee'e. Məxüd yiğın yug qıxhay insanaaşik'le g'acesın[+].


I'see vəşing'une k'omandirna nukar yug qa'a

5I'sa Kefernahumqa arımee, Mang'usqa vəşing'una k'omandir qıxha, miz k'yaa'a:

6– Yizda Xərna, yizde nukarıs paralic ı'xı' xaa g'alirxhu vor, mang'vee xəppa əq'üba opxhan.

7I'see mang'uk'le eyhen:

– Zı arı mana yug qa'asda.

8Vəşıng'une k'omandiree Mang'une cuvabıs eyhen:

– Yizda Xərna, zı Vak avaak'ına deş vor, Ğu yizde akkalqa ayres. Ğu sa cuvabcad uvhee, yizda nukar qixhesda. 9Zaqa ç'ak'ınbıb vobunbı, yizdeb xılek avub eskerar vob. Zı manbışde sang'uk'le «Hoorava!» uvhee, mana əlyhəəsda, mansang'uk'led «Qorava!» uvhee, manar qalesda, nukarık'le «İn he'eva!» uvhee mang'veeyid ha'asın.

10Mang'une cuvabıle I'sa mattexhena. Mang'vee Cuqad qihna qööne milletık'le eyhen:

– Zı şok'le hək'eda eyhe, Zak'le İzrailee məxdın xədın inyam neng'uqacad g'acu deş[+]. 11Zı şok'le eyhen, Xəybışeene Paççahiyvalleeqa şargıleyiy garbıle menne milletbışinbı geebbı ables. Manbı İbrıhımıka, I'saq'ıka, Yaaq'ubıka sa sufranıl savaales. 12Co ine Paççahiyvalinbıva eyhenbımee ine Paççahiayvaleençe miç'axne cigeeqa dağaa'as. Mançe geşşuybıyiy ık'arıke silibı sana-sançil qadaxan ses qöö ixhes[+].

13Qiyğa I'see vəşing'une k'omandirık'le eyhen:

– Hoora! Yiğne inyamıs sik'ı vas heles.

Mang'una nukar mankecar yug qexhena[+].


I'see geeb insanar yug qaa'a

14I'sa Pyoturne xaaqa arımee, mang'una abay g'ızdırmayn gyorxhan tyulee g'eece. 15I'sa məng'ı'ne xılek set'umee, g'ızdırma avayk'anna. Mana siğeetsu, Mang'us sufra qa'a[+].

16Exha qıxhameeyid, I'saysqa cinaaşe avquyn geeb insanar abayle. Mang'vee cuvabıka cinarıd qığa'anbı, vuk'aranbıb yug qaa'anbı. 17Məxüd Yeşaya peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe:

«Mang'vee yişin ık'arbı ts'ıts'ı'ı,
Yişin ç'irvallabı Culqa alyaat'u»[*].


I'sayna yəq avquynbı

18I'sayk'le Cune hiqiy-alla geed millet sadı g'acumee, Mang'vee Cune telebabışik'le golyune şene suralqa ılğeepç'eva eyhe. 19Maa'ar Mang'usqa Q'aanunne mə'əllimaaşina[*] sa qıxha eyhen:

– Mə'əllim, Ğu nyaqa ark'ınee, zı Vaqar qihna qales.

20I'see mang'uk'le eyhen:

– Süvəbışiqad, xəə'əd ileedaxvane şit'yaaşiqad akvaa vodun. İnsanne Dixeqamee[*] vuk'ul apçesınıd ciga deşin.

21I'sayne sa menne telebee I'sayk'le eyhen:

– Yizda Xərna, hasre zı ts'erra hark'ın dek k'eyxhas.

22I'see mang'uk'le eyhen:

– Zaqa qihna qora. Havaasre hapt'ıynbışecab con hapt'ıynbı k'evxhecen.


I'see goleena t'ufan ulyoozar haa'a

23I'sa lotk'eeqa gyu'urmee, Mang'un telebabı Cuqab qihna qavayle. 24Sayangaba golee xəbna t'ufan g'ooxa, mançin hı'iyne mırtbışin lotk'a gyayts'en. Mane gahıl I'sa g'alirxhu eyxhe. 25Telebabı Mang'usqa qeepxha Mana muğur qı'ı eyhen:

– Yişda Xərna, şakın eyxhe vod, şi g'attivxhan hee'e!

26I'see manbışik'le eyhen:

– İnyam k'ıldananbı, nya'a şu qəvəyq'ən?

Mana oza qıxha t'ufanık'leyiy mırtbışik'le «İleezreva!» eyhe. Manbıd ileezaranbı[+]. 27Mançile telebabı matteepxha eyhen:

– Mana nəxrına İnsanne? T'ufanınıd, mırtbışinıd Mang'vee uvhiyn ha'a?


I'see q'öyre cinaaşe aqqına yug qa'a

28I'sa golyune şene aq'valqa ılğeç'u, Gadarbışde cigabışeeqa qarımee, maane mağarabışeene nyaq'vbışeençe, q'öyre cinaaşe aqqına insan Mang'une ögilqa qarayle. Manbışiqa məxbına qəl vuxha, insanar qəpq'ı'niyvalin mane yəqqı'le ı'lğəə vuxha deş. 29Manbışe ts'ir üvxü eyhen:

– Allahna Dix, Vas şake hucoona ıkkan? Ğu şas əq'üba hevlesne, gah hidipxhırcar qarı?

30Manbışike sık'ılda şaqana vokbışin turuğ uxhiyxhan eyxhe. 31Cinaaşe I'says miz k'yaa'a vuxha:

– Ğu şi qığa'asxhee, vokbışde turuğeeqa g'e'eepşe.

32I'see mançik'le «Hiderava!» eyhe. Manbıd insanaaşine adğançe qığeeç'u, vokbışde turuğeeqa ayk'an. Vokbışin turuğcad ganzıle goleeqa ayhe, mançina sacab üç'übba aaxva deş. 33Vokbı uxhiyxhan ha'anbı hepxı şahareeqa qabı, cinaaşe avq'uyne insanaaşine vuk'lelqa qadıyn gırgın yuşan ha'an. 34Mançile qiyğa şaharın cəmə'ətcad I'sayne ögilqa qığeç'u, Mang'uk'le eyhen:

– Hucoone ixhes, yişde cigabışeençe qığeç'e[+].

#### 9


I'see paralic ı'xı'na yug qa'a

1I'sa lotk'eeqa gyu'ur, golyune şene aq'valyne Cune şahareeqa qarayle[+]. 2Mang'usqa paralic ı'xı'na tyuleena sa insan ıkkekka. I'sayk'le manbışin inyam g'acumee, paralic ı'xı'yng'uk'le eyhen:

– Dix, qı'məyq'ən, yiğne bınahbışike ılyheepç'iynbı[+].

3Manke maa'ane sabara Q'aanunne mə'əllimaaşe[*] coled-alqa uvhiyn:

– Mang'vee kufurud ha'a![+]

4Manbışde fıkıreençe ı'lğəən g'acu I'see eyhen:

– Nya'a vuşde yik'eençe pisın karbı ı'lğəə? 5İnçin neniy eyhes vaxxariyda: «Yiğne bınahbışike ılyheepç'iynbıvane», deşxhee, «Oza qıxha iykrevane»? 6Şok'le inıd ats'axhxhe, ç'iyeyne aq'val İnsanne Dixısse[*] bınahbışile ılyheç'es əxəna.

Qiyğa Mana paralic ı'xı'yng'uk'le eyhen:

– Oza qıxhe, g'alirxhuyn karıd alyaat'u yiğne xaaqa hoora.

7Manar oza qıxha cune xaaqa ayk'an. 8Milletık'le man g'acu qətq'ı'n, insanaaşis məxbına guc hoolena Allah axtı qa'a.


I'see Matta qoyt'al

9I'sa mançe ı'lğəəmee, nalok'bı sa'ane cigee gyu'urna Matta donana sa insan g'acu, mang'uk'le eyhen:

– Zaqar qihna qora.

Manar suğotsu I'sayqar qihna qarayle. 10I'sa sufranılqa qarımee, nalok'bı sa'anbıyiy [*]bınahnanbı abı, Mang'ukayiy Mang'une telebabışika sacigee kar otxhan ıxha. 11Fariseyaaşik'le[*] man g'acumee, Mang'une telebabışik'le eyhen:

– Nya'a vuşde Mə'əllimee nalok'bı sa'anbışikayiy bınahnanbışika sacigee kar oyxhan[+]?

12I'sayk'le man g'ayxhı eyhen:

– Vuk'dyak'aranbışisqa deş, vuk'aranbışisqa doxtur ıkkiykanna. 13Şu ts'eppa hudoora havak'ne «Zas q'urban deş, rəhı'm vukkan»[*] eyhene cuvabına mə'na vaats'a vuxhe. Zı qopkuynbı deş, bınahnanbı qoot'alas arı.


Aqqaqqane sivıne hək'ee qiyghan

14Mane gahıl Yəhyeyn telebabı I'saysqa abı, qiyghanan:

– Nya'a şiyiy fariseyaaşe geed sivar aqqaqqa, Yiğne telebabışe ıqdyaqqa[+]?

15I'see manbışik'le eyhen:

– Tsuma k'anenang'a, davatbışeeqa abıyne mihmanaaşe nya'a aq'vabı qa'as eyxheyee? Tsuma manbışisse alyart'asın yiğbı qadımee, manke manbışed sivar aqqasınbı[+]. 16Neng'veecab yisseyne tanalinçilqa ts'enne parçeykena yamax üvxiyxə deş. Ts'ebna parçe yisseynçik avqas deş, curuvxhesda, q'əç'ür sık'ılbab xəp quvxhes. 17Ts'edın çaxırıd yisseyne tuluğbışeeqa k'ya'an deşxhe. Deşxheene, tuluğbı qodu, çaxırıd ehekkasın, tuluğbışikınıd ixhesın. Ts'edın çaxır, ts'enne tuluğbışeeqaxhe k'ya'an. Məxüd he'eene tuluğbıd, çaxırıd axvasın.


I'see zəiyfayiy içiy yug qaa'a

18I'sa yuşan ha'amee, Mang'usqa sinagogna[*] xərna qarayle. Mana I'says k'yorzul eyhen:

– Yizda yiş həşde xhinne qiyk'u, Ğu həşde arı məng'ı'lqa xıl gixhxheene, mana eexvasda.

19I'sa suğotsu, telebabışika sacigee mang'uqar qihna ayk'an.

20Mane gahıl yits'ıq'vəlle (12) senna eb k'əən ık'arnana sa zəiyfa, I'saysqa yı'q'əle qiyxha Mang'une tanalinçine baağık seet'a. 21Məng'ee celed-alqa eyheva: «Mang'une tanalinçikcar seet'unaxhiy, yug qeexheyiy».

22I'sa sak'ımee mana g'aycu eyhen:

– Yiş, qimeeq'ən, yiğne inyamın ğu yug qey'ı.

Zəiyfa hamankecar yug qeexhena. 23I'sa sinagogne xərıng'une xaaqa arımee, maadın alikkı-gikkiyiy ak'ına mə'niy dyutyak'ee hook'anbı g'avcu, 24eyhen:

– G'eepç'e ögile, içiy qiyk'u-karey'ı deşur, mana g'alirxhu vor.

Manbışe I'sayne cuvabıs əqənabı ha'a[+]. 25Cəmə'ət g'aqa qığavhu, I'sa aqa ikkeç'u, içiyne xıleke aqqımee içiy sığeets'ana[+]. 26Mana xabar, mane cigabışde gırgıne surabışilqa hiviyxharna.


I'see q'öyre bı'rq'ı'na yug qa'a

27I'sa mançe qığeç'umee, Mang'uqab qihna q'öyre bı'rq'ı'na «Davudna Dix[*], şalqa rəhı'm hee'eva!» ts'ir haa'a qöö vuxha[+]. 28Mana xaaqa ikkeç'umee, bı'rq'ı'nbı Mang'usqa qavayle. I'see manbışik'le eyhen:

– Zasse man ha'as əxəva şu inyam ha'anne?

Bı'rq'ı'nbışe Mang'uk'le eyhen:

– Ho'o, yişda Xərna!

29I'sa manbışde uleppışik qet'u eyhen:

– Vuşde inyamıs sik'ı helen[+].

30Manbışin uleppı mankecad qeedaxhenbı. I'see manbışik'le «Nyaggah şavuk'lecad immeyheva» eyhe[+]. 31Manbışemee mana xabar, mançe qığeepç'ı mane cıgayne gırgıne surabışilqa hivxhar haa'ana.


I'see sa yuşan ha'as dəxəna yug qa'a

32Manbı mançe qı'ğəəne gahıl, I'saysqa cinaaşe aqqına, yuşan ha'as dəxəna insan arayle. 33I'see cin qığavhumee, mana insan yuşan ha'a giyğal. Cəmə'ət mane işile mattıxha eyhen:

– İzrailil inəxdun kar mısacad ıxhayn deşdiy!

34Fariseyaaşemee eyhe ıxha:

– Mang'vee cinar, cinaaşine xərıng'une kumagıka qığa'a[+].


I'see milletna haa'a

35I'sa gırgıne xivaaşeeyiy şaharbışee alycaxva maane sinagogbışee xət qa'a ıxha. Mang'vee Xəybışeene Paççahiyvalina Yugna Xabar yuşan haa'a, gırgıne ık'arbışikeb yug qaa'a vuxha. 36Cuqa qihna qöön cəmə'ət g'acu, I'sayna manbışilqa rəhı'm qavayle: manbı çoban dena axuyn vəq'əbı xhinne obzur-opt'ul, hucoome ha'asınbı avxu vuxha. 37Mang'vee Cune telebabışik'le eyhen:

– Şagav geedıd, işçermee k'ılyba. 38Mançil-allab şagavne İyesilqa miz k'ee'e, Cun şagav sa'asın işçer g'axuvlecenva[+].

#### 10


I'see yits'ıq'vəyre teleba g'uxoole

1I'see yits'ıq'vəyre (12) teleba Cusqa sav'u, manbışis cinaaşis əmr haa'as vəəxəsda guc hoole. Manbı qığa'as, ık'arbışike, vuk'arbışike yug qaa'asda xhinnena guc. 2Mane yits'ıq'vəne g'axuvuyng'un dobı inbı vod: ts'erriyna Pyoturva eyhena Şimoniy mang'una çoc Andrey, Zavdayna dix Yaaq'ubiy mang'una çoc Yəhye, 3Filipiy Bartalamay, Tomasiy nalok'bı sa'ana Matta, Halfayna dix Yaaq'ubiy Tadday, 4Kanançiy[*] Şimoniy I'sa merıng'une xılyaqa quvuna Kariotğançena Yahuda.

5I'see, mana yits'ıq'vəyre teleba in xət qı'ı g'uxoole:

– Menne milletbışisqa ımaak'an, Samariyebışde nenecab şahareeqa ikkimeebaç'e. 6Ts'eppa aguyne vəq'əbışisqa xhinne İzrailyne milletısqa havak'ne[+]. 7Hapk'ınne cigabışee «Xəybışda Paççahiyvalla[*] k'ane quvxhava» eyhe[+]. 8Vuk'aranbı yug qee'e, hapt'ıynbı üç'üb qee'e, ı'xnabışe gyavts'uynbı məttee'e, cinarıd qığe'e. Şos man q'ərad huvu, şunad q'ərad hele[+]. 9Şu şoka yı'q'eeqa qı'ı k'ınəəğayn, nuk'rayn, medın nencad pıl ılymaat'a. 10Yəq'ısva torbaniy, badal ha'asın gurtniy, çarıxbıniy, əsaaniy ılymaat'a. İşçiys otxhanan kar gexha. 11Nene xiveeqa, şahareeqa ikkepç'ee, maa'ar şos sik'ına insan t'abal he'e, mançe əlyhəəsmeeyib manbışəəng'ə aaxve. 12Xaaqa ikkepç'ımeeyib gırgıng'us salam hevle. 13Xav şos sik'ınxhee, vuşda xayir-düə mançil vuxhes, şos sik'ın deşxhee, vuşda xayir-düəyib mançil aaxvas deş. 14Şavusmecab şu abı devkanxhee, şol k'ırı ilydiyxhexhe məxdıne xaançe, şahareençe əlyhəmee, vuşde g'elybışilin tooz gikke[+]. 15Zı şok'le hək'en eyhe, Q'iyaamatne yiğıl mane şaharıs Sodomuliy Homorayle[*] dağamda ixhes[+].


I'see telebabışik'le dağamda ixhesva eyhe

16Haane, Zı şu vəq'əbı xhinne umulybışisqa g'ıxoole. Mançil-allab xoçebı xhinne ək'elika, qı'nerkebı xhineyib ziyan hudyoolenbı vuxhe[+]. 17İnsanaaşike şucab şu havaace, manbışe şu məhkamabışeeqa ts'ıts'aa'as, cone sinagogbışee çümqbışika gyootas. 18Şu Zal-alla ç'ak'ınbışisqayiy paççahaaşisqa vukkees. Şunad manbışisiy menne milletbışis Yizde hək'ee yuşan haa'as[+]. 19Şu mebınbışde xılyaqa qoolemee, nəxüdne eyhes, hucoone eyhesva, mançina hımaa'a. Hucooyiy eyhes ıkkanva mane gahıl şok'le hagvasın. 20Mankeb şu deş yuşan haa'as, vuşde adın Xəybışeene Dekkın Rı'h yuşan ha'as[+].

21Çocee çoc, dekkee dix merıng'une xılyaqa gyapt'ecenva qevles. Uşaxarıb dekkılqayiy yedilqa g'elil qeepxha, manbı merıng'une xılyaqa gyapt'ecenva qevles[+]. 22Şu gırgınbışik'le Zal-alla g'umooce qeepxhes. Vuşuyiy k'anyaqqamee örxü g'attixhanasda[+]. 23Şu sa şaharee dağamiyvaleeqa gyapk'ımee, manisa şahareeqa heepxe. Zı şok'le hək'en eyhe, şu İzrailyne şaharbışee alycaaxu ç'əveepxhesse, İnsanna Dix[*] qalesda[+]. 24Teleba mə'əllimıle, nukarır cune xərıng'ule xərra eyxhena deşxhe[+]. 25Teleba cuna mə'əllim xhinne, nukarır cuna xərna xhinne ixhee ç'əv. Xaane xərıng'uk'le Ba'al-Zevulva[*] eyhexheene, mang'une xaabınbışik'le man cuvab nimeexheeyid geed eyhes![+]

26Mançil-allab manbışile qı'məəq'ən. Məxdın ooqa kar aletçuyn, kar eyxhen deş, man mats'axhxhecen. Məxdınıd dyugulenın deşin, aq'valqa qığmeç'ecen. 27Zı şok'le miç'axiyvalee uvhiyn, şu yiğniyığın eyhe, vuşde k'ıreeqa uvhiynud şu daxabışile eyhe. 28Can gik'as əxənbışile, rı'h gik'as dəxənbışile qı'məəq'ən. Canıkınıd, rı'hı'kınıd cehinyamee ha'as Əxəsıng'ule qəvəəq'ne[+]. 29Q'öble maççariy, nya'a sa yezane pılıs massa hoole dişde? Mançina sacab vuşde Xəybışeene Dekkee ittevhu ç'iyelqa g'a'avxhas deş. 30Mang'uk'le vuşde vuk'lel xhuleble ç'ər vuxhayid ats'a vod. 31Mançil-allab qı'məəq'ən, şu qətqəs-ələtqəs dexhesde maççareeşileb nimeexheyib gıranba vob![+] 32Şavaayiy insanaaşine ulene ögil Yizın sura aqqı, Zınad Yizde Xəybışeene Dekkıne ögil, mang'un sura aqqas. 33Şavaayiy insanaaşine ulene ögil Yizın sura ıqdyaqqı, Zınad Yizde Xəybışeene Dekkıne ögil, məxrıng'un sura aqqas deş[+].

34Vuşde fıkreeqa qımaylecen, Zı ç'iyene aq'valqa sülyh allesvaniyxan arı. Zı sülyh deş, gılınc allesva arı[+].

35Zı dix dekkıke,
Yiş yedike,
Sosur abayke curaa'asva arı.
36İnsanın xaabınbı, mang'un duşmanar vuxhes.

37Dekkiy yed Zale geer ıkkanna, Zas sik'ına deş vor. Dixiy yiş Zale geer ıkkannar, Zas sik'ına deş vor. 38Cun çarmıx alyaat'u Zaqar qihna qıdyarınar, Zas sik'ına deş vor[+]. 39Şavusiy cuna ı'mı'r havaaces vukkan, mang'vee cuna ı'mı'r avaak'an haa'asda. Şavaayiy cuna ı'mı'r Zal-alla huvu, mang'vee cuna ı'mı'r meeb alyapt'asda[+]. 40Şos akka aaqang'vee, Zasıd aaqasın. Zas akka aaqang'vee, Zı G'axuvuyng'usud aaqasın[+]. 41Peyğambarıs, peyğambarva akka aaqang'vee peyğambarıs sik'ınab mukaafat alyapt'as. Qorkune insanıs, qorkunava akka aaqang'vee, qorkung'us sik'ınab mukaafat alyapt'as. 42Zı şok'le hək'eda eyhe, şavaayiy Yizde qıvdyaats'ıyne telebays sa k'oleedın mık'an xhyan huvu, mana mukaafat dena axvas deş.

#### 11

1I'see, Cune yıtsıq'vəne telebayk'le hucooyiy ha'as ıkkanva uvhu, mançe İzrailybışde şaharbışee xət qa'asvayiy maabınbışilqa Allahın cuvab hixhara'as ayk'an.


Yəhyee qidghın hı'iynçis I'see alidghıniy qele

2-3Yəhye zindaneenang'a Masihee[*] ha'ane işbışde hək'ee g'ayxhı, mang'vee cun telebabı Mang'usqa qiyghanas g'uxoole:

– Qalesda Ğuniy vor, deşxhee, mernane gozet ha'as[+]?

4I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Hudoora, g'acu-g'ayxhiyn Yəhyeys yuşan he'e: 5bı'rq'ı'nbışik'le g'ecen, k'aanbı iviykaranbı, maşikan ı'xnabınanbı mətteebaxhenbı, g'idiyxhenbışik'le g'iyxhen, hapt'ıynbı üç'üb qeebaxhe, kar deşinbışilqa Yugna Xabar hivxhar haa'a[*]. 6Zalqa şak hidi'ına nimee baxtivariy![+]


I'see Yəhyeyne hək'ee eyhe

7Yəhyeyn telebabı apk'ınmee, I'sa cəmə'ətıs Yəhyeyne hək'ee yuşan ha'a giyğal:

– Sahreeqa nişiqa ilyaakasniy hapk'ın? Q'amışiqane, mıtsın ı'ğiykar ha'ane[+]? 8Nişiqaniy şu ilyaakas hapk'ın? İnsanıqane, micagın tanalinbı ali'ıyne? Micagın tanalinbı ali'ıynbı paççahaaşde saraybışee vooxhe. 9Manke nişiqa ilyaakasniy hapk'ın? Peyğambarıqane? Ho'o, Zı şok'le eyhen, mana peyğambarıler ooqana vor[+]. 10Mana şena insan vor, cune hək'ee otk'unna:

«Haane, Vale ögil xabar ana Yizda insan g'ıxele,
mang'vee Vas yəq haa'as»[*][+].

11Zı şok'le hək'eda eyhe, yadaaşe vuxuynbışde yı'q'nee məxrına xhineeqa k'yoq'ana Yəhye xhinne xərna ıxha deş. Xəybışeene Paççahiyvaleenamee nekke qıvdyaats'ına, mang'ule xərna ixhes. 12Yəhyeyne yiğbışile g'iyniyne yiğılqamee, Xəybışeene Paççahiyvalilqa pisın insanar k'yoohar, manbışis mana gucuka avqas vukkan. 13Q'aanununud[*], gırgıne peyğambaraaşed Yəhyelqasse uvhu. 14Şu q'abıl ha'axhee, Yəhye sak'alasda. Mana İlyas peyğambar vorna[*][+]. 15K'ırıbınang'vee k'ırı alixhxhecen!

16Şavukne Zı ine gahılin insanar akar haa'as? Manbı maydama gyuv'urne menne uşaxaaşilqa cuvab ayhene uşaxaaşik akar:

17«Şi şos dyutyak' hook'u,
şumee mık'ar hı'ı deş!
Şi şos ak'ına mə'niy qəpq'ı',
şumee gyaaşu deş!»

18Yəhye qarıyng'a, mang'vee kar udyotxhanva, çaxırıd ulydyoğava, «Mana cinın aqqıva» eyhe ıxha[+]. 19İnsanna Dixmee[*] qarıyng'a Mang'vee otxhan-ulyoğava, «İne vuxhnat'ay, ulyoğane insanıqa ilyaakende, nalok'bı sa'anbışikayiy bınahnanbışika hambaz ıxha!» K'orana ək'elymee ha'ane işbışike vaats'a vooxhe[+].


Bınahbışike xıl ts'ıts'di'ıyn şaharbı

20Qiyğa I'see Vucee əlaamatbı haguyne şaharbışee, bınahbışike xıl ts'ıts'di'iynbışis, Allahne yəqqı'lqa sidipk'ılıynbışis yik'ek qetasın cuvab eyhe:

21– Şolqa ver ooxas, Xoraziniy Bet-Tsayda! Şok'le haguyn əlaamatbı, Allah qıvdyaats'anbışik'le Suriy Sidonul haguynbıxhiy, maabınbışe noots'acabniy bınahbışike xıl ts'ıts'aa'as, Allahne yəqqı'lqa savk'alas, p'erk'iybıd ali'ı yı'qqı'l gyuv'aras. 22Zı şok'le hək'eda eyhe, Q'iyaamatne yiğıl şos Suruleyiy Sidonıle dağamda ixhes[+]. 23Kefernahum, vak'le yiğna ciga xəybışee vuxhesvane ats'a? De'eş, yiğna ciga cehinnyamee vuxhes. Vak'le haguynmeen əlaamatbı Sodomıl haguynbıxhiy, mana şahar g'iyniyne yiğılqamee aaxvasdaniy. 24Zı şok'le sayid eyhen, Q'iyaamatne yiğıl vas Sodomule dağamda ixhes.


I'see rəhətiyvalla hoole

25Manke I'see eyhen:

– Dek, Ğu in karbı, k'orana ək'elynanbışikeyiy aalimaaşike dyugul hı'ı uşaxaaşik'le haguva, Zı Ğu, xəybışdayiy-ç'iyebışda Rəbb, axtı qa'a! 26Ho'o, Dek, Ğu man Vas məxüd ıkkiykın hı'ı. 27Yizde Dekkee gırgıncad Yizde xılyaqa quvu. Dekkıle ğayrı, Dix[*] şavuk'lecar ats'a deş. Dekkır Dixele ğayrı şavuk'lecar ats'a deş. Dixesır Dek şavusiy hagvas ıkkan, manbışik'ler haagvana[+].

28Obzuriynbıyiy xev yı'q'dananbı, Zasqa able, Zı şu sibık qaa'as[+]. 29Zıcar Zı axtıra ıkdekkana vor, Yizın yik'ıd güvənada vod. Zı hoolena xamut alept'e, Zaked şos xət qixhe. Manke şok'leb rəhətiyvalla aveekesda. 30Zı hoolena xamut yı'q'ba deş vob, xevıd sibıkın vod.

#### 12


I'see Şabbatne yiğıne hək'ee eyhe

1Mane gahıl, I'sa Şabbatne yiğıl suk qevhuyne çolbışile k'ena ı'lğəə eyxhe. Mang'un telebabı mıssıba vuxhal-alla, manbışe gıt'y (sunbul) qoodu abna suk opxhan giviyğal. 2Fariseyaaşik'le[*] man g'acu, Mang'uk'le eyhen:

– İlekkende, Yiğne telebabışe Şabbatne yiğıl[*] hidya'asın işbı vod ha'a!

3I'see manbışik'le inəxüd eyhe:

– Nya'a şu qətqı' dişde, Davudıy cukanbı mıs qeepxhayng'a, mang'vee hucooyiy hı'ıva[+]? 4Mana Allahne Xaaqa ikkeç'u, muq'addasın gıney alyaat'u, cukanbışika sacigee oyxhanan. Man gıney kaahinaaşile ğayrı şavuscad oxhanas ıkkan deşdiy. 5Şu Q'aanune qətqı' dişde, kaahinaaşe Şabbatne yiğıl Allahne Xaa iş hav'eeyib, manbışil taxsir axva deş? 6Zı şok'le eyhen, Allahne Xaaler Doyukana inyaa vor[+]. 7Şok'le «Zas q'urban deş, rəhı'm vukkan»[*] cuvab hucoo eyhen ıxhay atsts'axhanxhiy, şu taxsir deşinbışilqa bınah qaa'as deşdiy. 8Zı insanna Dix[*] Şabbatne yiğınar Xərna vor.


I'see Şabbatne yiğıl yug qa'a

9I'sa mançe sinagogeeqa[*] qarayle. 10Maa'arır xıl qeqquna sa insan eyxhe. Fariseyaaşis I'salqa bınah qaa'as vukkan vuxhayke, manbışe Mang'uke qiyghanan:

– Nya'a, Q'aanunun Şabbatne yiğıl yug qaa'as havaysaranbıne?

11I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Vuşde neng'ukamecab sa vəq'ə vuxheene, vucub Şabbatne yiğıl g'uyeeqa g'a'aybxheene, nya'a, şu mana mançe alqaahas dişde? 12İnsan vəq'əyle nimeexheyir gıranra vor! Mançil-allab Şabbatne yiğıl yugvalla haa'as havaysarna[+].

13Mançile qiyğa Mang'vee ık'arang'uk'le eyhen:

– Xıl hotke!

Mang'veeyid xıl hotkumee, xıl yug qexhe, mansa xıl xhinne qexhe. 14Fariseyar sinagogeençe qığeepç'ı, I'saykın nəxüdne ha'asva gaf haa'a.


I'sa Allahee g'əyxı'na G'ul vor

15I'sayk'le man ats'axhxha mançe ayk'anna. Mang'uqab qihna geeb insanar avayk'an, Mang'vee manbışin gırgınbı yug qaa'anbı. 16I'see Cune hək'ee neng'uk'lecad eyhes ixhes deşva uvhu[+]. 17Məxüd Rəbbine mizele yuşan ha'ane Yeşaya peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe:

18«Haane Zı g'əyxı'na G'ul!
Zas Mana geer ıkkan,
Yizde yik'es ıkkanəxrına Mana vor.
Zı Yizın Rı'h Mang'us heles.
Mang'vee milletbışis qotkuyne məhkamayne hək'ee yuşan haa'as.
19Mang'vee ts'irıb haa'as deş, hı'ccatıd ha'as deş,
Mang'un sesıd şahrabışee g'ayxhes deş.
20Mang'un qotkuyn məhkama ğamdexha,
Mang'vee hoççunin q'amışid haq'var ha'as deş,
K'ətqəs qexhen pelyted k'ətqə'əs deş.
21Milletbışda umud Mang'une doyulqa vuxhes»[*].


I'see Allahne gucuka cinar qığa'a

22Mançile qiyğa I'sayne k'anyaqa cinaaşe aqqına bı'rq'ı'na, miz avquna sa insan arayle. I'see mana yug qa'ana. Mang'uk'le g'ecenıd, yuşanır ha'ana. 23Gırgın insanar mançile matteepxha, sana-sang'uke qiyghanan:

– Deşxhee, inane vor Davudna Dix[*], Masih[+]?

24Fariseyaaşik'le man g'ayxhı eyhen:

– Mang'vee cinar, cinaaşine xərıng'une Ba'al-Zevulne[*] gucuka qığa'a[+].

25Fariseyaaşine ək'leençe ı'lğəən I'sayk'le ats'axhxha, Mang'vee manbışik'le eyhen:

– Sa ölka q'öne cigeeqa quvxhaxhee mana q'əra quvxhes, q'öne cigeeqa quvxhana şaharıb, xavıd geed aaxvas deş. 26Şeyt'anın şeyt'an qığayhexheene, man adğançe q'öna qıxhava eyhen vodun. Məxüdxheene, nəxübne mançina paççahiyvalla aaxvas? 27Zı cinar Ba'al-Zevulne gucuka qığa'axheene, manke vuşde telebabışe şavne gucukane qığa'a? Mançil-allab manbı şos haakimara vuxhes[+]. 28De'eş, Zı cinar Allahne Rı'hı'ka qığa'axheene, Allahna Paççahiyvalla şolqa qabınava eyhen vodun.

29Şavusse gucnane insanne xaaqa ikkeç'u, mang'un g'el-xıl idiyt'ıl sixbı ha'as əxəyee? Məxrıng'un ts'etta g'el-xıl ayt'alas ıkkan, qiyğad sixbı ha'as.

30Yizın sura ıqdyaqqına, Zaka parxaçra vor, Zaka sidya'ang'veeyid dağa'anxhe. 31Mançil-allad Zı şok'le eyhen, insanaaşine gırgıne bınahbışileyiy kufurıle ılyheepç'esınbı, saccu Allahne Rı'hı's hı'iyne kufurıle ılyhıdeepç'es. 32Şavaayiy İnsanne Dixek'le cuvab uvhu mang'une bınahıle ılyheepç'esınbı, Muq'addas Rı'hı'k'le cuvab uvhiyng'unemee bınahıle ine dyunyeylib şene dyunyeylib ılyheepç'es deş.

33Yiveyk'le yugnava eyhexhee, mançine şagavık'led yugnava eyhe. De'eş, yiveyk'le qüvçunava eyhexhee, mançine şagavık'led qüvçunava eyhe. Yiv çine şagavıkexhe vaats'a vooxhena[+]. 34Xoçebışda nasıl, şu pisınbınang'a, vuşde ghalyaqa yugun qayleyee? İnsanne yik'eedın mizelyxhe eyxhen[+]. 35Yugne insanee yugvaline xazineençe yugun karbıxhe qığa'anbı, pisıng'veeyid pisde xazineençe pisınbıxhe qığa'anbı[+]. 36Zı şok'le eyhen, Q'iyaamatne yiğıl nişil-alla qadiy uvhiyne cuvabıl-alla, insanaaşe cuvab qeles[+]. 37Ghaleençe qığeç'uyne sa cuvabıl-alla vak'le qorkunavad eyhesın, menne cuvabıl-alla valqa taxsirıd gixhxhesın![+]


Yunus peyğambarın əlaamat

38Manke Q'aanunne mə'əllimaaşeyiy fariseyaaşe I'sayk'le eyhen:

– Mə'əllim, şas Ğu əlaamat hagu ıkkan.

39I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Allahne yəqqı'le qıkk'epç'iyne, ine gahıne pisde insanaaşe əlaamat t'abal ha'a. Manbışis Yunus peyğambarne əlaamatıle ğayrı nencad əlaamat heles deş[+]. 40Nəxüriy Yunus peyğambar xhebılle yiğnayiy xheyible xəmna xənne baluğne vuxhne axu, həməxürur İnsanna Dix, Zı xhebılle yiğnayiy xheyible xəmna ç'iyene k'oralybışee axvas[+]. 41Ninevayne milletın Yunus peyğambarne cuvabıl k'ırı alixhxhıva, bınahbışike xıl ts'ıts'av'uva, Allahne yəqqı'lqa satk'ılva, Q'iyaamatne yiğıl manbı oza qeepxha mane insanaaşilqa taxsir gixhxhes. Həşdemee inyaa Yunusuler Xərna vor[+]. 42Canubne kraliçeeyid dyunyeyne şene q'omançe arı Sıleymanne k'orane ək'elil k'ırı alixhxhıva, məng'eeyid Q'iyaamatne yiğıl oza qiyxha mane insanaaşilqa taxsir gixhxhes. Həşdemee inyaa Sıleymanıler Xərna vor.

43Cin insanne adğançe qığeç'uyle qiyğa xhyanbı deşde cigabışee iliyk'ar axva, çisın manzil haa'asın ciga t'abal ha'a, yicıd iveeke deş. 44Mane gahıl mançin eyhen: «Zı dorala, qığeç'uynecar xaaqa sak'alas». Mane xaaqa sak'ımee, mançik'le xav qatxhu, vuşucar dena, məttıda g'aces. 45Manke man atk'ın çikasana yighılle çiled pisın cinar qott'ul qales. Manbıd maqa adı, maayid axvasınbı. Məxrune insanıs qiyğa ıxhayn, ts'etta ıxhaynçile pisda qales. İne gahıne pisde insanaaşine vuk'lelqad man qales.


I'see nenayiy cune xizanna eyxheva eyhe

46I'sa cəmə'ətıka yuşan ha'amee, Mang'una yediy çocar Mang'uka yuşan haa'asva abı, g'ab ulyoozar[+]. 47Şavaamee Mang'uk'le eyhen:

– Yiğna yediy çocar g'abıb ulyobzur, Vakavub yuşan haa'as vukkan.

48I'see mane insanıs inəxdun alidghıniy qele:

– Yizda yediy çocar vuşbıne?

49Mang'vee xıleka Cun telebabı haagu eyhen:

– Yizda yedir, Yizın çocar inbı vob. 50Şavaayiy Yizde Xəybışeene Dekkıs ıkkanan ha'a, manar Yizda çoc, Yizda yiçu, Yizda yed yeexhe[+].

#### 13


Toxum oozang'una misaala

1I'sa manecar yiğıl xaançe qığeç'u, golyune k'ane giy'ar. 2Mang'une hiqiy-alla manimeen millet sadıva Mana ark'ın lotk'ee giy'ar, milletmee deryahne mıglekcad axva. 3I'see manbışis misaalabı ts'ıts'a-ts'ıts'a'a geed kar yuşan ha'a:

– Sa insan toxum oozasva qığeç'e. 4Mang'vee toxum oozamee, toxumen sabarabı yəqqı'ne mıgleqqa g'a'adak'va. Maqad şit'yar aleetxu qadı, manbı oyxhananbı. 5Mane toxumen sabarabıd g'a'adak'vanbı nyaq'v k'ılybanane g'ayenane cigeeqa. Nyaq'v maa'ab k'ılybava, manbı zaradacad aleylenbı. 6Verığ üvxümeeyib kokbı deşva manbı qeqvanbı. 7Mançike sassabıd ğı'ç'iybışeeqa g'a'adak'va. Ğı'ç'iyid axtı qıxha, manbı çik avud g'alya'a, aleyles haysar deş. 8Yugne nyaq'vnane cigeeqa g'a'atk'uyne toxumbışeme yugun şagav hele. Mançine sassançin vəş (100) nəqqees, sassançin yixhts'al (60), sassançinıd xhebts'al (30) nəqqees ezuynçile geed şagav hele. 9K'ırıbınang'vee k'ırı alixhxhecen![+]

10Telebabı I'saysqa qeepxha qiyghanan:

– Nişil-allane cos misaalabı ts'ıts'a'a?

11Mang'vee manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Şos Xəybışeene Paççahiyvaleene dyugulene karbışin ats'axhxhay huvu, şenbışismee huvu deş[+]. 12Şavuqayiy vod, məxrıng'us sık'ıldad geed heles, məxrıng'uqa gırgın hexxaalika ixhes. Şavuqayiy deş, məxrıng'une xılençe vodunıd g'ayşesın[+]. 13Zı misaalabı ts'ıts'aa'a-ts'ıts'aa'a mançil-alla manbışika yuşan ha'a, manbışik'le ilyaakamee g'ece deş, k'ırı iliyxhemeeyid g'iyxhe deş, manbışilqa hiyxharıd deş. 14Məxüd Allahne mizele yuşan ha'ane Yeşaya peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe:

«G'ayxhiylette g'ayxhesın, şolqame yic hixharas deş,
ilyaakiylette ilyaakasınbı, şok'leme yic g'aces deş.
15İne milletın yik'bı g'ayelqa sak'ı,
k'ırıbışik'led dağamda g'iyxhe,
manbışe uleppı gyatxıynbı,
uleppışik'led g'ımececenva,
k'ırıbışik'led g'imiyxhecenva,
yik'bışik'led mats'amexhecenva,
Zalqab siviyk'al deş,
Zı co yug qee'ecenva»[*][+].

16Şu nimee baxtivarariy, vuşde uleppışik'led, k'ırıbışik'led g'ece-g'iyxheva! 17Zı şok'le hək'en eyhe, peyğambaraaşine gellesınbışik'led, qopkune insanaaşik'led, şok'le g'ecenbı g'acu ıkkaniy, g'acesme manbışik'le əxı' deş, şok'le g'iyxhenıd manbışik'le g'ayxhes ıkkaniy, g'ayxhesıd əxı' deş.

18Həşde şu k'ırı alixhxhe mane ezang'une misaalayka hucooyiy eyhes ıkkiykınva. 19Şavuk'leyiy Xəybışeene Paççahiyvaline hək'ee eyhen g'ayxhı, mang'ulqa man hidiyxhar, mang'une yik'eeqa ezuyn şeyt'anın qöqən. Yəqqı'ne mıgleqqa g'a'aypxhına toxum mana vob. 20G'ayenane cigeeqa g'a'aypxhınamee, eyhen g'ayxhı, şadvalin zarada «Ho'ova» eyhene insanık akar. 21Məxrıng'uqa kok deşva mana sık'ınna gahna axva. Dağamın yiğbı qadımee, Allahne cuvabıl-alla mana hoyç'an-g'oyç'anmee, mana yəqqı'le qığeç'esda. 22Ğı'ç'eeqa g'a'aypxhınamee, eyhen g'iyxhene, yiğısiysın işbı ha'ava, var-devletın hoyt'alva, man g'ayxhiyn cuvab cune adcad gek'ane insanık akar. Mançil-allad toxumen şagav hele deş[+]. 23Yugne nyaq'vnane cigeeqa g'a'aypxhınamee, eyhen g'iyxhene, vuk'leeqa k'yadaççene insanık akar. Məxrıng'vee sassa yəqqees vəş, sassa yəqqees yixhts'al, sassa yəqqeesıd xhebts'al nəqqees ezuynçile geed şagavxhe helen[+].


Sukuneyiy xarvak'ne hək'eena misaala

24I'see manbışis sa mebna misaala ts'ıts'aa'a:

– Xəybışda Paççahiyvalla nişikne akar? Haane, insanee cune çoleeqa yugna toxum üvxü. 25İnsanar g'alyapk'ıyng'a mane insanna duşman arı, sukeeqa xarvak' oozu ayk'anna. 26Suk ələə gibğılmee xarvak' g'ooce giviyğal. 27Nukarar xaane iyesiysqa qabı eyhen: «Yişda xərna, nya'a ğu çoleeqa yugna toxum dişde üvxü? İna xarvak' nençeniyxan vuxha?» 28Mang'vee nukaraaşik'le eyhen: «Man duşmanee hı'ı». Nukaraaşe mang'uke qiyghanan: «Vas ıkkanxhee, şi hapk'ın mana ulyoodas?» 29İyesee eyhen: «De'eş, şu xarvak' ulqodamee, sayıb g'idevcu sukcab ulyooda. 30Hasre qiyşalasmee manbı sacigeecad aleeylecen. Qiyşalne gahıl, zı qiyşalanbışik'le ts'etta xarvak' sav'u, gyoxhxhan haa'asın xhinnen bafabı he'eva eyhes. Qiyğab suk yizde anbareeqa üvxeva eyhes»[+].


Xardalne toxumneyiy acıxamırne hək'een misaalabı

31I'see manbışis sa mebnab misaala ts'ıts'aa'a:

– Xəybışda Paççahiyvalla nişikne akar? Sa insanee cune çoleeqa xardalna toxum üvxiyxə. 32Xardalna toxum gırgıne toxumbışda nekke k'ınna vuxheeyib, mana alyabımee dirigee ələəne alabışde nekke axtınçilqa siviyk'al. Mançike xəə ileedaxvane şit'yaaşe akvaabı ha'asda xhinnena sa yiv vooxhe[+].

33I'see manbışis sa mebnab misaala ts'ıts'aa'a:

– Xəybışda Paççahiyvalla nişikne akar? Sa zəiyfee xamırılqa acıxamır ilekka. Məng'ee, man alyaat'u xhebne vexhxheene urveeqa alikkı'ı, bıkırda aleylesmee g'alyadaççen.

34I'see man gırgın misaalabı ts'ıts'a'a-ts'ıts'a'a eyhe ıxha, Mang'vee milletıs misaala ts'ıts'dyav'u vuççud eyhe ıxha deş. 35Məxüd peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe:

«Zı ghal misaalabı ts'ıts'a'asva aaqas,
Dyunye itxhıniyle inyaqa
Dyugulenda axuyn karbı Zı şos yuşan ha'as»[*].


Sukuneyiy xarvak'ne hək'eena misaala hucoo eyheniy

36I'sa milletıke curxha, xaaqa ikkeç'e. Mang'un telebabı Mang'usqa qabı eyhen:

– Çolee alyabıyne xarvak'na misaala hucoo eyheniyva şas yuşan hee'e.

37I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Yugna toxum oozana İnsanna Dix[*] vorna. 38Çolud dyunye vod. Yugun toxumbıd Paççahiyvalin uşaxar. Xarvak'ıb şeyt'anın uşaxar vob[+]. 39Xarvak' oozuna duşmanır, iblis vorna. Qiviyşalna gahıb dyunyeyn axır vodun, qiviyşalanbıb malaaikar vobınbı. 40Xarvak' ulyoodu gyooxhan haa'an xhinne, məxüd dyunyeyn axır qadıyng'a ixhes. 41İnsanne Dixee Cun malaaikar g'axuvles, mançinıd pisde yəqqı'lqa ts'ıts'aa'an karbıyiy pisvalla ha'an gırgınbı Mang'une Paççahiyvaleençe saa'as[+]. 42Manbı geşşuybıyiy ık'arıke silibı sana-sançil qadaxan ses qööne gyopxhanne peşteeqa dağaa'as[+]. 43Qopkuynbımee mane gahıl cone Dekkıne Paççahiyvalee verığ xhinne hits'aaghar vuxhes. K'ırıbınang'vee k'ırı alixhxhecen![+]


Xəybışde Paççahiyvaline hək'eena xheyible misaala

44– Xəybışda Paççahiyvalla nişikne akar? Sa insanık'le dyugulyav'una xaziyna aveykı, mana meeb dyugul haa'ana. Qiyğa man çol alişşes əxecenva, şadra ayk'anna cuqa vodun gırgıncad kar massa heles.

45Xəybışda Paççahiyvalla nişikne akar? Haane, sa taaciree micagın mirvaribı t'abal ha'a. 46Mang'uk'le geeb gıranna mirvari aveykımee, mana sa mirvari alivşes vəəxecenva, ayk'anna cuqa vodunmeen gırgın kar massa heles.

47Sayib Xəybışda Paççahiyvalla nişikne akar? İnsanaaşe deryaheeqa tor ayhe, maqa curayn-curayn baluğar gyadak'va[+]. 48Tor gyatsts'ımee, man hadğu deryaheençe qığayhen. Qiyğab gyuv'ur yugun baluğar g'əyxı' ç'emç'ebışeeqa sa'a, pisınbıd dağa'anbı[+]. 49Dyunyeyn axır hitxhıring'ad həməxüd ixhes. Malaaikar adı pisınbı qopkuynbışde əreençe g'əvxü,[+] 50manbı geşşuybıyiy ık'arıke silibı sana-sançil qadaxan ses qööne gyopxhanne peşteeqa dağaa'as[+].

51I'see manbışike «İn eyhen gırgın şolqa hitxhırinneva?» qiyghan. Manbışe «Ho'ova» eyhe. 52I'see manbışik'le eyhen:

– Xəybışeene Paççahiyvaline hək'ee uvhiyn hitxhırna Q'aanunna mə'əllim, mançil-allar xaazineençe ts'edıniy yisseyn qığayhene xaane iyeseeşik akar.


I'salqa Cune şaharınbışe iman ha'a deş

53I'see man misaalabıd ts'ıts'ı'ı mançe ayk'anna. 54Mana Cune şahareeqa sark'ıl, maane sinagogee[*] cəmə'ət xət qa'a giyğal. Cəmə'ət mançile mattıxha eyhen:

– Nençeniyxan Mane İnsanıqa manimeena k'orana ək'el vuxha? Nəxüdniyxan Mang'usse man əlaamatbı hagvas əxə[+]? 55İna ustadna Dix dişee? Mang'une yedinıd do Mayram dişde vod? Nya'a Yaaq'ub, Yusuf, Şimon, Yahuda Mang'un çocar dişde vob[+]? 56Nya'a Mang'un gırgın yiçubı inçeğana dişde vooxhe? Nençeniyxan Mane İnsanıs man gırgın ıxha?

57Mançil-allad manbışe I'salqa iman ha'a deş.

I'seeme manbışik'le eyhen:

– Peyğambarıs Cune vatanıleyiy Cune xaale ğayrı gırgınəəng'ə hı'rmat giviyxhena[+].

58Manbışe inam hidya'ava, Mang'veed maa geed əlaamatbı hagva deş.

#### 14


Xhineeqa k'yooq'ana Yəhye gek'ana

1Mane gahıl I'sayne hək'eedın xabarbı Galileyayne xərıng'uk'le Hiroduk'le g'iyxhe. 2Mang'vee cune nukaraaşik'le eyhen:

– Mana xhineeqa k'yooq'ana Yəhye vorna. Mana hapt'ıynbışde əreençe üç'ür qı'ı qarıva, Mang'usse məxdın əlaamatbı hagvas əxə[+].

3Hirodee vucee ögeecar dişdiy, çocune Filipne xhunaşşeyne Hirodiadaynemee, Yəhye aqqı'ı g'elybı-xıleppı ayt'ıl, zindaneeqaniy dağerçu[+]. 4Nya'askanniy Yəhyee Hiroduk'le uvhuva: «Vas Hirodiada hee'es yixhes deş». 5Hirodus Yəhye gik'as ıkkiykıneeyir, mana cəmə'ətıle qəyq'ənnaniy. Cəmə'ətıd Yəhyeyqa peyğambarıqa xhinneniy ilyakkan[+].

6Hirodın yedike ıxhayn yiğnang'a, Hirodiadayna yiş yı'q'neeqa qığeyç'u mang'usva mık' haa'a. Man Hirodne yik'eençe eyxhe. 7Mang'vee k'ın g'iysar, içee cuke heqqıyn helesınva. 8İçeeyid yedee xət qı'iyn eyhe:

– Zas xhineeqa k'yooq'ane Yəhyeyna vuk'ul sinee qavaale.

9Man g'ayxhı paççahın yik' sacurayid qe'eene, mang'vee mihmanaaşine ögee k'ın g'assırva içee heqqıyn «Alleva» eyhe. 10Mang'vee zindaneeqa insan g'axuvu Yəhyeyna vuk'ul gyapxas ulyooka. 11Mang'una vuk'ul gyapxı, sineeab içiys abayle. İçeeyib mana yedis vukkekka. 12Yəhyeyne telebabışe abı mang'un candak alyaat'u, k'eyxhan. Qiyğab mançina xabar ana I'saysqa abayle[+].


I'see xhod aazır adamiy ats'ya'a

13[•]Man g'ayxhı, I'sa lotk'eeqa gyu'ur vuşucar deşde sa cigeeqa ayk'an. Şaharbışeene insanaaşik'le Mana nyaqa ark'ıniy ats'axhxha, Mang'uqab qihna iviykar avayk'an. 14I'sa lotk'eençe giç'uyng'a, Mang'uk'le maqa sadıynmeen millet g'acu, manbışis rəhı'm qavayle. Mang'vee maabın vuk'aranbı yug qaa'anbı.

15Exha qexhemee, I'sayn telebabı Mang'usqa qeepxha eyhen:

– İnyaa hiqiy-alla vuççud deşin. Gecdad vod. Millet g'aykke hapk'ın hiqiy-allane xivaaşeençe cosun oxhanasın kar alişşecen.

16I'seeme manbışik'le eyhen:

– Imaak'ancen manbı. Manbışisın otxhuniy şu hele.

17Telebabışe I'sayk'le eyhen:

– İnyaa şaqa xhone gıneyleyiy q'öne baluğule ğayrı vuççud deşin.

18I'see «Şoqa vodun Zasqa qaleva» eyhe. 19Milletık'led «Şunab ok'ul gyuv'reva» eyhe. I'see Vuce xhoble gıneyiy q'ölle baluğ aqqı, xəəqə ilyakkı, Allahıs şukur haa'a. Qiyğad man gıney hatq'ur telebabışisqa qele, telebabışed man milletıs bit'al ha'a. 20Gırgınbı otxhun avts'uyle qiyğa, yits'ıq'vəbleb (12) xəbna gyavts'una ç'emç'e hexxada axuyne gıneyna saa'a. 21Uşaxariy yedar qı'dəbəqəxhee, man otxhuniy xhone aazırılqa ılqəəne insanee otxhun[+].


I'sa xhinel iykar

22[•]I'see mankecab Cun telebabı ulyookanbı lotk'eeqa gyuv'ur şene aq'valqa ılğeepç'es. Vucur, insanar mançe əlyhəəsmee maa axva. 23I'sa cəmə'ət atk'ıniyle qiyğa, Vuccar axumee, exheeqana düə haa'asva suvalqa ılqeç'e. 24Mane gahılqasse lotk'a mane cigayke əq'əna qıxha eyxhe. Manbışde suralqa mıts aa'ava, lotk'ayle k'enad mırtar qiyxhar ıxha. 25Miç'eed qıxhesse, I'sa goleene xhinel iykar, manbışisqa qarayle. 26Telebabışik'le Mana xhinel oo iykar g'acu, qəvəyq'ənanbı. Manbı qəpq'ı'n ts'irbı ha'a:

– Man rı'hı'd!

27Mankecar I'sa manbışika yuşan ha'a giyğal. Mang'vee manbışik'le: «Qı'məəq'ən, Zı vorva» eyhe. 28Pyoturee Mang'us inəxdun cuvab qele:

– Yizda Xərna, Mana Ğuxheene, zak'le xhinel oo iykar Vasqa «Qorava» eyhe.

29I'see «Qorava» eyhe. Pyoturur lotk'eençe qığeç'u xhinel oo iykar I'saysqana ayk'an. 30Mıts it'umba aa'a g'avcu, mana qərq'ı'niyvalin xhinek avqa əə giyğal. Manke «Yizda Xərna, zı g'attixhan he'eva!» mang'vee ts'ir haa'a. 31I'see mankecad xıl hotku mana aqqaqqana. I'see mang'uk'le eyhen:

– K'ılda inyamnana, nya'a ğu ək'leeqa əxəsee-dəxəseeva qali'ı[+]?

32Manbı lotk'eeqa ılqeepç'ımee mıts k'ıl qooxhe. 33Lotk'eebınbışe «Ğu hək'erar Allahna Dixırva[*]» uvhu Mang'us k'yoozaranbı.


I'see Genisaretee vuk'aranbı yug qaa'a

34I'sayiy Cun telebabı golyune şene aq'valqa, Genisaretne suralqa ılğeebaç'e. 35Maa vooxhene insanaaşik'le I'sa qıvaats'ı, hiqiy-alla Mana arıva ses adaççe. İnsanaaşeb gırgın vuk'aranbı Mang'usqa abayle. 36Vuk'aranbışe I'salqa miz k'yaa'a:

– Hucoone ixhes, Yiğne tanalinçine baağık xheeyib şi soot'as havaasre.

Mang'une tanalinçine baağık soot'uyn gırgınbı yug qeebaxhe vuxha.

#### 15


I'see yik'ene məttıvaline hək'ee eyhe

1Mane gahıl I'saysqa İyerusalimğançe fariseyariy Q'aanunun mə'əllimar[*] abı, eyhen:

2– Nya'a Yiğne telebabışe yişde baba-dideeşe uvhiyn hidya'a? Nya'a manbışe gıney otxhanang'a, xıleppı hudyoyğal?

3I'see manbışik'le eyhen:

– Nya'a şu manke baba-dideeşin ədatbı ha'ava, Allahee uvhiyn hidya'a? 4Nya'a Allahee dişde uvhu: «Dekkısiy yedis hı'rmat gyuvxhe», «Şavaayiy dekkıqayiy yediqa hoku, məxrına gik'e»[*]? 5Şume eyhen: sa insanee «Dekkiy yed, zı şos helesın Allahıs huvuva» uvhee, 6məxrıng'vee dekkısiy yedis hı'rmat givdiyxheeyib vooxhe. Şu məxüd hı'iyka Allahne cuvabıle heepxı, baba-dideeşin ədatbı ha'a. 7Ay q'öbvalla haa'anbı! Nimee yugda dişee Rəbbine mizele yuşan ha'ane Yeşaya peyğambaree şuna xhinnenbışde hək'ee otk'un:[+]

8«İne milletın Zas ghalikacab hı'rmat giviyxhe,
manbışin yik'bımee Zake əq'əna vod.
9Manbışin Zas ha'an ı'bəədat q'əran kar vodun,
co xət qa'anıd, insanaaşe cokecad qığavhuyn karbı vod»[*].

10I'see millet Cusqa sı'ı eyhen:

– Yugda k'ırı alixhxhe, vuk'leeqa k'eççe. 11İnsan ghalyaqa ıkkekançin deş mı'q'ı' qa'a, mang'une ghaleençe qı'ğəənçin mı'q'ı' qa'a[+].

12Mane gahıl Mang'usqa telebabı qeepxha eyhen:

– Vak'le ats'anne, Ğu eyhenbı fariseyaaşik set'uynbı.

13I'see manbışik'le eyhen:

– Yizde Xəybışeene Dekkee idezuyn kar kokeençe g'ı'ttitğəsın. 14Manbı coleb-alqa g'alee'e, manbışe cok akaran bı'rq'ı'nbıcab hoot'al. Bı'rq'ı'ng'vee bı'rq'ı'na hoytalxhee, manke q'öyursana xandak'eeqa g'a'apk'as[+].

15Pyoturee Mang'uk'le «Mana misaala şas yugba yuşan he'eva» eyhe.

16I'see eyhen:

– Vuşded vuk'leeqa k'iç'u dişde? 17Nya'a vuşde vuk'leeqa k'idəə, ghalyaqa ıkkiyn gırgın vuxhneqa ayk'anva, mançile qiyğa qığeç'e ıxhay? 18Ghaleençe qı'ğəən cuvab, yik'eençexhe qaylen, mançinıb insanar mı'q'ı' qaa'a[+]. 19Pisın fıkırbı, gyapt'iy, zina, sixbı, horbışika aq'val aqqiy, qəlasın uvhiy gırgın man kar insanne yik'ee eyxhe. 20İnsan mı'q'ı' qa'an karbı manbı vod. Hidyodğılne xıleppışika insanee kar otxhunva mana mı'q'ı' qexhen kar deş vod.


Kana'anğançene zəiyfayn iman

21I'sa mançer Suriy Sidon eyhene cigabışeeqa ayk'an. 22Maa'ar Mang'usqa mane cigabışee yeexhena, Kana'anbışda sa xhunaşşe ts'ir haa'a qeexhe. Məng'ee Mang'uk'le eyhe ıxha:

– Yizda Xərna, Davudna Dix[*], zalqa rəhı'm hee'e! Yizda yiş cinaaşe ayqı, məng'ee geeb əq'üba ts'ıts'aa'a![+]

23I'see məng'ı's cuvabcad qele deş. Manke Mang'usqa telebabı qeepxha «Hucoone ixhes, g'aykke mana, deşxhee mana şaqar qihna ts'ir haa'a qööva» eyhe.

24I'see zəiyfayk'le eyhen:

– Zı saccu İzrailyne aguyn vəq'əbı xhinnene insanaaşisqa g'axuvu[+].

25Zəiyfa Mang'usqana qiyxha, kyorzul eyhen:

– Yizda Xərna, zas kumag he'e!

26I'see məng'ı'k'le eyhen:

– Uşaxaaşine xılençe gıney g'ayşu, xvaabışis dağetçuy qotkuda dexhe[+].

27Zəiyfee eyhen:

– Ho'o, yizda Xərna, Ğu qotkuda eyhe! Xvaabışemee, iyeseeşine sufranıle g'a'atk'uyn xüvəbıxhe oyxhan.

28Məng'ı'ne mane cuvabıs I'see eyhen:

– Ay zəiyfa! Vaqa xədın imanıd, hasre vas ıkkanəxüd ixhecen.

Məng'ı'na yişir mankecar yug qeexhena.


I'see yoq'ud aazır insan ats'ya'a

29I'sa mançe qığeç'u, Galileyayne golyune mıglekğançe ılğeç'u, maane suvabışde sançilqa ılqeç'u giy'arna. 30Mang'usqa maqa geeb insanar sabayle. Maqa sabıynbışiqa k'aanbı, bı'rq'ı'nbı, quç'opkuriynbı, yuşan haa'as dəəxənbı, geed ık'arnanbı vooxhe. Manbı I'sayne g'elybışisqa qaa'a, I'seeyib manbı yug qaa'a vuxha. 31Yuşan haa'as dəəxənbı – yuşan haa'a, quç'opkuriynbı – yug qeepxha, k'aanbı – iviykar, bı'rq'ı'nbışik'le – g'ece, g'acumee, millet mattıxha İzrailyna Allah axtı qa'a.

32I'see Cun telebabı qopt'ul eyhen:

– Zalqa mane cəmə'ətnavub alipxhı, xhebılle yiğna manbı Zaka vuxha, manbışiqa oxhanasın karıd axu deş. Zas manbı kar udyotxhun yəqqı'l taq'atıle g'a'apk'ı vukkan deş[+].

33Telebabışe Mang'uk'le eyhen:

– Şi inimeene hiqiy-alla insanar deşde cigee, inimeen cəmə'ət ats'ya'asın gıney nençene ha'as?

34I'see manbışike qiyghanan:

– Şoqa xhuleble gıneyne vob?

Manbışe eyhen:

– Yighıble gıneyiy sık'ıninbıd baluğar vod.

35I'see cəmə'ətık'le ç'iyel gyuv'reva eyhe. 36Qiyğa Mang'vee yighıble gıneyiy baluğar alyaat'u, mançil-alla Allahıs şukurub hav'u, manbı hatq'ur telebabışisqa qele. Telebabışed milletıs bit'al ha'a. 37Gırgınbı otxhun aats'enbı. Mançile hexxana yighıble gyavts'una ç'emç'eb aaxvana. 38Uşaxaaşileyiy yadaaşile ğayrı, gıney yoq'ne aazır insanee oyxhan[+].

39I'sa insanar mançe əlyhəəsmee maa axva. Qiyğale xhinne, Vucur lotk'eeqa gyu'ur Magdan eyhene cigeeqa ayk'an.

#### 16


Fariseyaaşiniy sadukeyaaşin acıxamır

1Maa'ab Mang'usqa fariseyariy sadukeyar[*] sabayle. I'sa siliys ı'xəsva manbışe Mang'uk'le xəənçen cok'le sa əlaamat hagveva eyhe[+]. 2I'seeme manbışik'le eyhen:

– Exha qexhemee, xəv ç'əraxəda g'acu şu eyhen: «Hava yugba vuxhes». 3Miç'eedmee xəybı sadı g'acveene «G'iyna t'ufan vuxhesva» şu eyhe. Şok'le xəə eyxhen karbı nen eyheniyva, eyhes əxeeyid, ine gahbışin işaaratbımee vuşde vuk'leeqa k'əə deş. 4Allahne yəqqı'le qıkk'epç'iyne, ine gahıne pisde insanaaşe əlaamatbı t'abal he'eeyid, manbışis Yunus peyğambarne əlaamatıle ğayrı medın əlaamat hagvas deş[*].

I'see manbı g'alyav'u ayk'anna[+].

5Telebabışe golyune şene aq'valqa ı'lğəəmee, oxhanasın gıney alyaat'as yik'el hixan hı'ı. 6I'see manbışik'le eyhen:

– Fariseyaaşineyiy sadukeyaaşine acıxamırıke əq'əna qeepxhe.

7Telebabışe sana-sang'uk'le eyhe ıxha:

– Mang'vee manva, şi gıney ılydyaat'uva eyhe.

8I'sayk'le manbışe yuşan ha'an ats'axhxha eyhen:

– Ay inyam k'ıldananbı, nya'a şu şoscad, şoqa gıney deşva yuşan haa'a[+]? 9Man vuşde vuk'leeqa k'iç'u dişde? Xhod aazırıng'us xhoble gıney g'aypxhırna gah, nya'a şosse yik'elyne hipxın? Şu manke xhuleble ç'emç'eniy hexxaba avxuyne gıneyna sav'u[+]? 10Yoq'ud aazır, yighne gıneyka ats'ı'iyle qiyğa, xhuleble ç'emç'e gıneyna hexxaba avxuy şos yik'el dişee[+]? 11Nya'a vuşde vuk'leeqa k'idəə, fariseyaaşineyiy sadukeyaaşine acıxamırıke əq'əna qeepxheva eyheng'a, Zı gıney deş eyhe.

12Manke telebabışde vuk'leeqa k'əə, əq'əna qeepxheva, I'see gıney ha'ane acıxamırıke deş, fariseyaaşeyiy sadukeyaaşe xət qa'ane karbışike ooxhud eyhe ıxhay.


Pyoturuk'le I'sa Masih xhinne qıvaats'a

13I'sa Filipna Kaysariya eyhene şaharne cigabışeeqa qarımee, Mang'vee Cune telebabışike qiyghanan:

– İnsanaaşine uvhiyn, İnsanna Dix[*] vuşuyiy?

14Telebabışe eyhen:

– Sanbışe xhineeqa k'yooq'ana Yəhyeva, mansanbışe İlyas peyğambarva, şensanbışe Yeremiya peyğambarva, sa mebınbışe peyğambaraaşina nenameeva eyhe[+].

15I'see manbışike qiyghanan:

– Şosqa nəxüdiy qöö Zı vuşune vor?

16Şimon-Pyoturee eyhen:

– Ğu Vorne Allahna Dix[*], Masih vorna.

17I'see mang'uk'le eyhen:

– Yuhanna dix Şimon, ğu nimee baxtivariy, man vak'le insanaaşe deş, Yizde Xəybışeene Dekkee haguva! 18Zı vak'le eyhen, ğu Pyotur (ganz) vorva, Zınab Yizda ummat mane ganzıl ooab alyaa'as. Mane ganzıl alyav'uyne Yizde ummatıle, cehinnyamın gucbıd ğameedxhes deş[+]. 19Xəybışeene Paççahiyvalin mık'eybı Zı vasqa qeles. Ğu ç'iyel ha'as eyxheva uvhiyn kar, Xəybışeene Dekkeeyid ha'as hassarasın. Ğu ç'iyel ha'as dexhesva uvhiyn karıd, Xəybışeene Dekkee ha'as hassaras deş.

20Qiyğa I'see əmr haa'a, Vuc Masih ıxhay neng'uk'lecad immeyheva[+].


I'see Vuc qik'u, üç'ür qa'asva ögeecad eyhe

21Mançile qiyğa I'sa giyğalna telebabışis yuşan ha'a, Vuc İyerusalimqa əlyhəəs ıkkanva, maane ağsaqqalaaşine, kaahinaaşine ç'ak'ınbışde, Q'aanunne mə'əllimaaşine xılençe Vucee geeb əq'üba ooxhanasva, Vuc gik'asdava, xhebıd'esde yiğılir Vuc üç'ür qa'asdava[+].

22Pyoturee I'sa sık'ırra şaqana qıkkı eyhen:

– Yizda Xərna, Vascar Ğu qiykne! Hasre man Yiğne vuk'lelqa qımaylecen!

23I'seeme Pyoturuk'le eyhen:

– Ögiyle g'eç'e, şeyt'an! Ğu Yizda yəq avqaaqqa! Ğu Allahne işbışda deş, insanne işbışda haa'a![+]

24Qiyğa I'sa Cune telebabışilqa sak'ı eyhen:

– Şavusiy Yizda teleba ixhes ıkkan, vucee cuna hımaa'acen. Məxrıng'vee culqa gexhan çarmıxıd alyaat'u, Zaqar qihna qoracen[+]. 25Şavaayiy cuna ı'mı'r havaaces vukkan, mang'vee mana avaak'an haa'as. Yizdemee cuna ı'mı'r avaak'an hav'uyng'veeme, cuna ı'mı'r havaacesda[+]. 26İnsanee gırgın dyunye xılel qı'ı, ı'mı'r havaaq'ar hav'eene, mançike hucoo xayirne? I'mı'r yı'q'əlqa savaak'al haa'asdemee, insanısse hucoo heles əxəyee? 27İnsanna Dix, Zı, Dekkıne nuree malaaikaaşika qarımee, Mang'vee gırgıng'us co hı'inçil-alla gexhan qeles[+]. 28Zı şok'le qotkuyn eyhe, inyaa ulyobzurne sabaranbışik'le, İnsanna Dix Paççahiyvaliqa qariy g'ıdecu hapt'as deş[+].

#### 17


I'sa Masih Mısa peyğambarıkayiy İlyas peyğambarıka yuşan ha'a

1Ooğançe yixhılle yiğ ılğeç'uyle qiyğa, I'see Pyoturiy Yaaq'ubiy mang'una çoc Yəhyer qort'ul, sa axtıne insanar deşde suvalqa ılqeebaç'e. 2Manbışde ulene ögil Mana sayangara badalexhena. Mang'un aq'va verığ xhinne hits'ayghar giyğal, tanalqa ali'ıyn karbıd işix xhinne capmee-cagvara qeedaxhe. 3Mane gahıl manbışik'le Mısayiy İlyas I'sayka gaf haa'a g'ooce[+]. 4Pyoturee eyhen:

– Yizda Xərna, yişin inyaa vuxhay nimeecad yugda ıxhayn! Vas ıkkanxhee, zı inyaa xhebılle paga alya'as, sa Vas, sa Mısays, sayid İlyasıs.

5Pyotur yuşan ha'ane gahıl, manbışilqa sa hits'aagharna bulud qabı, əq haa'a. Qiyğa mançeençe ses qadayle:

– İna Zas geer ıkkanna Dix vorna, Mang'vee Yizde yik'es şadvalla hoole! Mang'ul k'ırı alixhxhe![+]

6Telebabışik'le man g'ayxhı it'umba qəpq'ı'n, aq'vakkena ç'iyelqa dizyabatçe. 7I'sa manbışisqana qarı, manbışik xıl set'u «Oza qeepxhe, qı'məəq'ənva» eyhe. 8Manbışe vuk'ulybı ooqa qı'ımee, I'sayle ğayrı vuşucar g'ece deş. 9Suvayle gəəmee I'see telebabışik'le eyhen:

– İnsanna Dix[*] qik'u üç'ür qa'asmee, şok'le həşde g'acuyn şavuscad yuşan hıma'a[+].

10Telebabışe Mang'uke qiyghanan:

– Nya'a manke Q'aanunne mə'əllimaaşe, ts'erra İlyas peyğambar qales ıkkanva[*] eyhe?

11I'see manbışis inəxdın alidghıniy qele:

– Hək'erar İlyas peyğambar qarı gırgın kar qa'as ıkkan[+]. 12Zıme şok'le eyhen, İlyas qarına, saccu manbışik'le mana qıvats'ı deş, manbışe mang'une vuk'lelqa yiğbı exı. İnsanne Dixeeyib manbışde xılençe geeb əq'üba ts'ıts'aa'as.

13Manke telebabışde vuk'leeqa k'eç'e, Mang'vee xhineeqa k'yooq'ane Yəhyeyne hək'ee ooxhud eyheva[+].


I'see cinaaşe aqqına gade yug qa'a

14Manbı insanar sabıyne cigeeqa qabımee, I'saysqa sa adamiy qarı Mang'une ögil q'aratsabışil gyu'ur 15eyhen:

– Yizda Xərna, yizde dixelqa rəhı'm hee'e, mang'vee sudurğayke geeb əq'üba opxhan. Mang'vee vuceecar-vuc ts'ayeeqa, xhineeqa huvoyxhar. 16Zı mana Yiğne telebabışisqaniy arı, manbışisse mana yug qa'as əxı' deş.

17I'see eyhen:

– Yəqqı'le qıkkeepç'iyn, iman deşin ine gahılin insanar, Zı mısılqameene şokanacar ixhes? Zı mısılqameene şos öörxəs? Uşax inyaqa, Yizde k'anyaqa qale.

18I'see cinık'le gadeyne adğançe qığeç'eva əmr haa'a. Manıd qığeç'en. Gader mankecar yug qexhena[+]. 19Telebabı I'sayka cocab avxumee, manbışe qiyghanan:

– Nya'a şasse man qığahas dəxı'?

20-21I'see manbışik'le eyhen:

– Şoqa inyam k'ılda ıxhal-alla. Zı şok'le hək'edacad eyhe, şoqa sa k'ınna xardalna toxumeen inyam ıxha, şu mane suvayk'le «ciga badal hee'eva» uvheene, mançin ciga badal haa'asda. Şossed ha'as dəxən kar axvas deş[+].


I'see, Vuc qik'u üç'ür qa'asva meeb xabar hoole

22Manbı Galileyeenang'a I'see telebabışik'le eyhen:

– İnsanna Dix insanaaşine xılyaqa qelesda gah k'ane qooxhe. 23Manbışer Mana gik'asda. Xhebıd'esde yiğısmee Mana üç'ür qa'as.

Man g'ayxhı telebabışe aq'vabı qa'a[+].


Allahne Xaas qelen nalok'

24Manbı sapk'ıl Kefernahumqa qabımee, Allahne Xaan nalok'bı sa'anbı Pyoturusqa qeepxha qiyghanan:

– Vuşde Mə'əllimee nalok'bı qelenbı dişde[+]?

25Pyoturee «Qelenva» eyhe. Pyotur xaaqa ikkeç'uykum, I'see mang'uke qiyghanan:

– Şimon, vasqa nəxüdiy qöö, ine dyunyeyne paççahaaşe nalok'bı şavukene sa'a? Cune dixbışikene, deşxhee, menne cigaynbışikene?

26Pyoturee «Menne cigaynbışikeva» uvhumee, I'see mang'uk'le eyhen:

– Yiğne uvhiyn məxdud qı'ğəə, manbışde dixbışe nalok'bı qele deşud. 27İnyaabın insanar tsimis qimebaxhecenva, golyusqa hark'ın tilov eehe, ts'etta gitxhuyn baluğ aleet'e. Ğu mançin ghal aaqımee, nuk'rayn pıl g'aces. Man alyaat'u, Zalid, valid-alla qele.

#### 18


«Xəybışeene Paççahiyvalee nekke xərna vuşune vor?»

1Mane gahıl telebabı I'saysqa qeepxha qiyghanan:

– Xəybışeene Paççahiyvalee nekke xərna vuşune vor?

2I'see Cusqa sa k'ınin uşax qott'ul, telebabışde yı'q'nee ulyozar ha'a. 3I'see manbışik'le eyhen:

– Zı şok'le qotkuyn eyhe, şu badaleepxha in k'ınin uşaxar xhinne qideepxheene, şosse Xəybışeene Paççahiyvaleeqa mısacab ikkepç'es vəəxəs deş[+]. 4Şavaayiy vuc ine uşaxın xhinne xərra ıkdekka, Xəybışeene Paççahiyvalee nekke xərna mana ixhes. 5Şavaayiy Yizdemee məxrıne uşaxıs akka aaqa, məxrıng'vee akka Zasıd aaqasın[+]. 6Zalqa iman ha'ane k'ıninbışda saxheeyir şavaamecar yəqqı'le qığavhee, məxrıng'une gardanaqa xəbna yöxxəyna g'aye qav'u, deryaheeqa dağerçve yugda eyxhe.


Pisde yəqqı'lqa hoot'alne karbışde hək'ee

7İne dyunyel pisde yəqqı'lqa hoot'alne karbışil-alla, insanaaşilqa ver ooxas! Məxdıne karbışin ögü ı'xəs eyxhen deş, man karbı ha'as kumag hı'iyng'ulqame ver ooxas[+]. 8Yiğne xılen, g'elin ğu pisde yəqqı'lqa hoyt'alxhee, man gyatxı dağetçe. Qik'uyle qiyğa, Allahne k'ane, xıl, g'el dena ıxhay, q'öne xılekayiy q'öne g'elika gırgıne gahbışis ts'ayeeqa huvorxhuliyle nimeexheeyid yugda eyxhe[+]. 9Ğu, yiğne ulen pisde yəqqı'lqa hoyt'alxhee, mana alqavhu dağepçe. Qik'uyle qiyğa, Allahne k'ane, sa uleka ıxhay, q'öne uleka cehinyamne ts'ayeeqa gırgıne gahbışis huvorxhuliyle nimeexheeyid yugda eyxhe[+]. 10-11İne k'ıninbışiqa nenacar ooğançe avqa ilymakka. Zı şok'le eyhen, manbışde malaaikaaşik'le xəybışee Yizde Dekkın aq'va gırgıne gahbışil g'ecen.


Avguyne vəq'əyna misaala

12Şosqa nəxüdiy qöö? Şavuqame vəş vəq'ə vobxhee, mançina sa nyaqamecab apk'ınee, nya'a mang'vee mana yüç'əle yüç'üb (99) suval g'alepçı, mana apk'ınna t'abal haa'as ı'qqəs dişde? 13Zı şok'le hək'eda eyhe, mana mang'uk'le aveykeene, aveykınçil-alla, mana şene idyapk'ıniyne yüç'əle yüç'ünçile geer şadxhes. 14Məxdıd vuşde Xəybışeene Dekkıs, mane k'ıninbışda sacar agu ıkkan deş[+].


Bınah haa'ana çoc

15Yiğne çocee vas qəlasın he'ee, hark'ın mang'uk'le, mang'vee hav'una bınah eyhe. Hasre man gırgın karıd, vuşde q'öng'ünecad əree axvecen. Mang'vee val k'ırı alixhxheene, ğu çoc agval ha'a deş[+]. 16De'eş, mang'vee val k'ırı ilydiyxheene, vakasana sayee, q'öyreyee insan ıkkee. Qiyğa ğu uvhiyn gırgın kar, q'öng'vee, xhebıng'vee tastiq' he'ecen. 17Mang'vee mane insanaaşilid k'ırı ilydiyxheene, Yizde ummatık'le eyhe. De'eş, mang'vee ummatılid k'ırı ilydiyxheene, hasre mana yiğnemee nalok'bı sa'anayiy[*] Allah qıvdyaats'anbışda sa xhinne ixhecen[+]. 18Zı şok'le hək'eda eyhe, şu ç'iyel ha'as eyxheva uvhiyn kar, Xəybışeene Dekkeeyid ha'as hassarasın. De'eş, şu ç'iyel ha'as dexheva eyhen karıd Xəybışeene Dekkee ha'as hassaras deş. 19Meed Zı şok'le eyhen, ine dyunyel hucoomeecad sa kar heqqasva, vuşda q'öyre sa fıkrelqa qabee, Yizde Xəybışeene Dekkee manbışis ıkkanan kar hidevu g'alepçes deş[+]. 20Q'öyre xhebiyre insan Yizde doyule nyaabiy sabı, Zınar maa manbışde yı'q'nee ixhesda.


Borc yik'el hixan hidya'ane nukarne hək'eena misaala

21Mane gahıl Pyotur I'saysqa qıxha eyhen:

– Yizda Xərna, çocee zas qəlasın hı'ıxhee, zı xhulene nəqqeesne mang'une bınahıle ılğeç'es ıkkan? Yighne nəqqeesmeene?

22I'see mang'uk'le eyhen:

– Zı vak'le eyhen, yighne yəqqee deş, yighne nəqqees yights'alyna (7x70). 23Mançil-allab, Xəybışda Paççahiyvalla nişikiy akar? Haane, paççahee cune nukaraaşike hı'sab qeqqa. 24Paççahee hı'sab qeqqa girğılymee, mang'usqa ts'erra, cus yits'ıd aazır talant[*] borcnana arayle. 25Mang'uqa qelesın kar dexhal-alla, paççahee əmr haa'a vucur, xhunaşşer, uşaxarıb, cuqa vodun gırgın karıd massa huvu borc qelecen. 26Man g'ayxhı nukar ç'iyelqa gizerçu eyhen: «Zas sık'ınna gah hevle, zı gırgın sak'al ha'asın». 27Paççahna nukarılqa rəhı'm qabı, vucur g'ekkana, borcud qımeleva eyhe.

28Mana nukar g'aqa qığeç'umee, mang'usqa cus vəş (100) dinar[*] borcnana sa merna nukar qızaxxa. Mang'vee mana gardanıke aqqı «Zaara ixhe, həşde xhinne borc qeleva» eyhe. 29Borcnana mang'une g'elybışeeqa qukkyork'ul miz k'ya'a: «Zas sık'ınna gah hevle, gırgın zı sak'al ha'asın». 30Mang'us məxüd ha'as ıkkiykan deş. Mançil-allar mang'vee «Borc qelesmee, mana insan zindaneeqa arçeva» eyhe[+]. 31Menne nukaraaşik'le mang'vee ha'anbı g'acu aq'vabı qa'a. Qiyğab apk'ın cok'le g'acuynbı paççahıs yuşan ha'a.

32Paççahee mana nukar cusqa qort'ul eyhen: «Karaı'dəəna nukar, nya'a ğu zas miz k'yav'u, zı yiğın borc hakkal hı'ı dişde? 33Nya'a vasse, zı vas rəhı'm hav'una xhinne, ğunab yiğne hambazıs rəhı'm haa'as vəəxəs dişdiy?» 34Mançike paççahıs qəl vuxha, gırgın borc quvu ç'əvxhesmee, mana nukar əq'üba hoolenbışde xılyaqa qele.

35Vuşde girging've vuşde çocaaşe hı'iynbı yik'eençe yik'el hixan hide'eene, Yizde Xəybışeene Dekkeyid şok man ha'as[+].

#### 19


I'sayke xhunaşşe qaxiyles yeexheyeva qiyghan

1I'sa yuşan hı'ı ç'əvxhamee, Galileyeençe qığeç'u İordan damayne şargılyne Yahudeyayeeqa ayk'an. 2Mang'uqab qihna geeb insanar qavayle. I'see manbı maa'ab yug qaa'anbı.

3I'saysqa fariseyar[*] qeepxha Mana siliys ı'xəsva qiyghanan:

– Nişil-alla qariy adamiys cuna xhunaşşe qaxiyles yeexheye?

4I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Nya'a, şu qətqı' dişde, İpxhıning'vee ts'eppiykecab «adamiyiy zəiyfa ipxhın»[*][+]. 5«Mançil-alla adamee dekkiy yed g'alyabaççe, xhunaşşeyka eyxhe. Adamiyiy xhunaşşe sa vuxhes»[*][+]. 6Manbı q'öyre deş, sa vooxhe. Mançil-allad hasre Allahee at'iq'an hı'iyn insanaaşe curma'acen[+].

7Fariseyaaşe I'sayk'le eyhen:

– Nya'a manke Mısee insanaaşik'le uvhu: «Xhunaşşeyne xılyaqa qaxiyvunava kağız huvu, qaxiyles yeexhe»?

8I'see manbışik'le eyhen:

– Vuşun yik'bı g'ayebı xhinneva Mısee şosqa xhunaşşer qaxuvles hapsır. Ts'etta məxüd deşdiy vod. 9Zımee şok'le eyhen, şavaayiy zinayle ğayrı menne karal-alla cuna xhunaşşe qaxiyvu, merna xhunaşşe hey'ı, mana zina hı'ına xhinnecar eyxhe[+].

10Telebabışe I'sayk'le eyhen:

– Adamiynemee xhunaşşe hiveeciy manimee dağamın karxhee, xhunaşşe hidey'iycad mançile yugda eyxhe.

11I'see manbışik'le eyhen:

– Zı man uvhiyn gırgıng'usse ha'as əxəs deş. Şavusiy man Allahee huvu, mang'usse ha'as əxəs. 12Məxbınbı vobınbı, yedike vuxhayng'acab xadimba vuxha, məxbınbıb vobınbı, insanaaşe məxüb qav'u, sassanbışed Xəybışeene Paççahiyvalinemee xhunaşşe hee'ecar deş. Hasre şavusseyiy əxə, mang'veeyid he'ecen.


I'see uşaxaaşis xayir-düə hoole

13Mane gahıl insanaaşe I'saysqa uşaxar abayle, Mang'vee manbışilqa xıl gixhxhı, düə hee'ecenva. Telebabışe manbışik'le cuvabbı eyhe ıxha. 14I'seeme manbışik'le eyhen:

– Uşaxar Zasqa qeepxhes havaasre! Manbışda yəq uvqumaaqqa! Xəybışeena Paççahiyvalla məxbınbışda vob[+].

15I'see manbışilqa xıl gixhxhı, düə hav'u, mançe ayk'anna.


I'sayna karnane insanıkana gaf

16Sa insan I'saysqa arı qiyghanan:

– Mə'əllim, zı nəxbına yugvalane haa'as vukkan, zaqa gırgıne gahbışisda ı'mı'r vuxhecen?

17I'see mang'uk'le eyhen:

– Nya'a ğu Zake yugvaline hək'ee qidghın ha'a? Yugna Sa Allah vorna. Vas məxbına ı'mı'r vukkanxhee, Mang'une əmrbışil k'ırı alixhxhı, Mang'vee eyhen he'e.

18Mane insanee I'sayke «Nene əmrbışilyneva?» qidghın ha'a.

I'see mang'uk'le eyhen:

– Gimek'a, zina hıma'a, sixbı hıma'a, hidi'iyn karaı'dəən kar insanne gardanaqa gimiyxhe, 19dekkısiy yedis hı'rmat gyuvxhe, yiğne k'anena ıkkiykne, nəxüriy vas ğu ıkkan.

20«Zı man gırgın ha'anva, medın zas hucooyiy g'idiyxharva?» mane mek'vne insanee I'sayke qiyghan[+].

21I'see eyhen:

– Vas yiğın gırgın işbı yugunbı ıxha ıkkanxhee, hark'ın yiğın gırgın kar massa hele. Qiyğad çike ıxhayn pıl kar deşinbışis bit'al he'e. Manke vaqa xəybışee xaziyna vuxhes. Mançile qiyğa Zasqa sak'le, Zaqar qihna qora[+].

22Mane mek'vne insanıqa geed kar ıxhal-alla, I'see uvhiyn g'ayxhımee, mang'vee aq'va qı'ı mançe ayk'anna.

23Mançile qiyğa I'see telebabışik'le eyhen:

– Zı şok'le qotkuyn eyhe, karnane insanın Xəybışeene Paççahiyvaleeqa ikkeç'uy dağamda vod. 24Zı meed şok'le eyhen, devayn veebayne q'əç'eençe ılğevç'uy, karnane insanın Allahne Paççahiyvaleeqa ikkeç'uyle vaxxariyda vod.

25Man I'see eyhen g'ayxhı, telebabı mançile matteebaxhenbıcab. Manbışe qiyghanan:

– Şavussene manke g'attixhanas əxəs?

26I'sa manbışiqa ilyakkı eyhen:

– Man insanısse ha'as əxəs deş, Allahısseme ha'as dəxən kar deşin[+].

27Pyoturee I'sayk'le eyhen:

– Haane, şi gırgın g'aletçu, Vaqab qihna qöö, mançil-alla şas hucoone ixhes[+]?

28I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Zı şok'le qotkuyn eyhe, dyunye ts'ed qıxhamee, İnsanna Dix[*] Cune nurune taxtıl gyu'urmee, şu, Zaqab qihna qabıynbı İzrailyna yits'ıq'öble (12) nasıl vuk'lek vukkeesva yits'ıq'öne taxtıl gyuv'aras[+]. 29Şavaayiy Yizdemee xaybı, çocar, yiçubı, dek, yed, uşaxar, con cigabı g'ali'ı məxrıng'us vəş nəqqees mançile geed heles, gırgıne gahbışisda ı'mı'rıb mang'una vuxhes[+].


T'ımıllığne işçeeşine hək'eena misaala

30Tseppiynbışin gellesınbı, nekke qiyğiynbı vuxhes, nekke qiyğiynbıb tseppiynbı vuxhes[+].

#### 20

1Xəybışda Paççahiyvalla nişikiy akar? Haane, iyesiy miç'eeqana cune t'ımıllığeeqa işçer t'abal ha'as ı'qqəna. 2Mana işçeeşika yiğısiys sa nuk'rayn pıl hevlesva yuşanxha, manbı cune t'ımıllığeeqa g'uxoole. 3Sə'ət yüç'ülle eexheng'a mana meer maydamaqa qığeç'e. Mang'uk'le maa'ab iş dena avxuyn insanar g'ooce. 4Mang'vee manbışik'le eyhen: «Şunab yizde t'ımılyne bağeeqa işlemişeepxhes havak'ne. Şolqa gyooxhana hək'ib zı qopkuba qevlesda». 5Manbıb avayk'ananbı. Sə'ət yits'ıq'vəble vooxheng'ayiy sə'ət xheyible vooxheng'a, mana meer qığeç'u man kar ha'an. 6Sə'ət xhoble vooxheng'a mana meer qığeç'ena. Mang'uk'le maa'ab meeb ulyobzuriyn insanar g'ooce. Mang'vee manbışike qiyghanan: «Nya'a şu yiğ iş dena ulyobzur exha qa'a?» 7Manbışe «Şavacab şas iş hidevunava» eyhe. Mang'vee manbışik'led «Şunab yizde t'ımılyne bağeeqa işlemişeepxhes havak'neva» eyhe.

8Exha qexhemee, bağıne iyesee cun işçeer vuk'lek vukkekang'uk'le eyhen: «Gırgın işçer qopt'ul, manbışda hək' qevle. Ts'erra nekke qiyğa abıynbışile giğle. Nekke qiyğab miç'eeb abıynbışda qevle». 9Sə'ət xhonçul abıyne işçeeşis sa nuk'rayn pıl hele. 10Ts'eppa abıynbışisqa həməxüd qadayle cos geedme heles. Manbışisıd sa nuk'rayke pıl qele. 11Manbışe colqa gyooxhana hək' alyapt'ımee, iyesiylena haa'a giviyğal. Manbışe eyhe ıxha: 12«Nekke qiyğa abıynbışe sa sə'ətna iş hav'u, ğu verığık avub nekke dağamne gahıl işlemişeepxhayn şinayiy manbı sa avqu». 13İyesee manbışde sang'us inəxdun alidghıniy qele: «Hambaz, zı vas horbı hı'ı deş. Ğu zaka sa nuk'rayne pılıke dişdiy yuşanxha? 14Vas quvuna hək'ib alyapt'ı hoora. Zasmee nekke qiyğa arıyng'usub vas xhinnenacab hək' qevles vukkan. 15Nya'a zasse yizde pılıke, yik'es ıkkanan ha'as dəxəyee? Deşxhee, yiğne mıssıne ules, yizda yugvallane qiviykkan?» 16Həməxübıb nekke qiyğiynbı tseppiynbı vuxhes, tseppiynbıb nekke qiyğiynbı vuxhes[+].


I'see xheyib'es qik'u-üç'ür qixhesva xabar hoole

17I'see İyerusalimqa əlyhəəmee, yits'ıq'vəyre teleba sa suralqa qopt'ul eyhen:

18– Həşde şi İyerusalimqa ılqəə, maa'ar İnsanna Dix[*], Zı, kaahinaaşine ç'ak'ınbışdeyiy Q'aanunne mə'əllimaaşine xılyaqa qeles. Manbışe Mang'us məhkama hı'ı, Mana gik'as ıkkanva yuşaneepxhes. 19Manbışe Mana menne milletbışde xılyaqa demalqa gixhxhesiy çümqbı ı'xı' çarmıxılqa ts'ıts'e'ecenva qeles. Xhebıd'esdemee yiğıys Mana üç'ür qa'as[+].


Xəbvalla deş, k'ılyvalla hee'e

20Mane gahıl Zavdayne dixbışda yed, cene dixbışika sacigee I'saysqa qeexhe. Mana Mang'us k'yorzul, Mang'uke hucoomecad heqqan[+]. 21I'see zəiyfayke «Vas hucoone ıkkanva» qiyghan? Zəiyfee Mang'uk'le eyhen:

– Hasre ina yizda q'öyre dix Yiğne Paççahiyvalee sa Yiğne sağne sural, manasar solne gyuv'recen[+].

22I'see eyhen:

– Şos hucoome ıkkan, şok'le ats'a deş. Zı ulyoğasde k'oleençe, şosse əxəyee?

Manbışe «Şasse əxəsınva» eyhe[+]. 23I'see manbışik'le eyhen:

– Zı ulyoğasde k'oleençe, şunad ulyoğasın. Saccu vuşume sağıl, vuşume solul gyu'arasva Zı deş eyhe. Yizde Dekkee man cigabı şavunbıvayiy uvhu, manbıb gyuv'arasınbı.

24Man g'ayxhiyne yits'ne telebayna, mane q'öne çoculqa qəl avqaaqqa. 25I'see telebabı Cusqa qopt'ul eyhen:

– Şok'le ats'an, milletbışde ç'ak'ınbışe con milletbı vuk'lek ıkkekka, xəbvallab milletbışis conecab qıvaats'ıynbışe haa'a. 26Şu məxüd hidya'as ıkkan. Vuşde yı'q'nee xərna ixhes ıkkanang'vee, hasre şos k'ılyvalla he'ecen[+]. 27Vuşde yı'q'nee ts'erriyna ixhes ıkkannar vuşdacar həmbal ixhecen. 28İnsanna Dixır Cus k'ılyvalla hee'ecenva deş, Vucee mebınbışis k'ılyvalla haa'asva, Vuc qik'u, geebınbı g'attivxhan ha'asva qarı[+].


I'see q'öne bı'rq'ı'ng'us işix qalya'a

29I'sayiy telebabı Yerixo eyhene şahareençe əlyhəəmee, manbışiqab qihna geeb insanar qavayle. 30Yəqqı'ne mıglek q'öyre bı'rq'ı'na insan gyu'ur eyxhe. Manbışik'le mançe I'sa ı'lğəəva g'ayxhımee «Yişda Xərna, Davudna Dix[*]! Şalqa rəhı'm hee'eva!» ts'irbı ha'a[+]. 31Cəmə'ətın manbışik'le nimee nıq'bı aqqeva uvheeyid, manbışe «Yişda Xərna, Davudna Dix! Şalqa rəhı'm hee'eva!» sık'ıldad ç'ak'ın ts'irbı ha'a. 32I'sa ulyorzul, manbıb Cusqa qopt'ul qiyghanan:

– Hucoone Zı vuşdemee he'e, hucoone şos ıkkan?

33Manbışe eyhen:

– Yizda Xərna, şas ıkkanan yişde uleppışik'le g'acecen.

34I'sayna manbışilqa rəhı'm qabı, manbışde uleppışik xıl set'a. Mankecad bı'rq'ı'nbışde uleppişeeqa işix qayle. Manbıb I'sayqa qihna avayk'an.

#### 21


I'sa İyerusalimeeqa qarı

1[•]Manbı İyerusalimısqa hiviyxharne cigee, Zeytunne suvaysneene Bet-Fage eyhene xiveeqa qavayle. Mançe I'see q'öyre teleba g'axuvu,[+] 2eyhen:

– Ögilyne xiveeqa havak'ne. Şok'le maqa ikkepç'ımeecab, avt'ulna əməleyiy çina q'udux g'avces. Manbı Zasqa alle. 3Şoke şavaamecad «Hucoone ha'ava?» qiyghıneene, «Manbı Xərıng'usqa ıkkanva» eyhe. Mane insanee mankecad şosqa ıkkees hassarasınbı.

4Man karbı peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe:[+]

5«İyerusalimeene milletık'le eyhe:
Şosqa vuşda Paççah qöö vor.
Mang'vee Vucecar Vuc axtıra ıkkeka deş,
Mana xev ıxı'yxəne əməlel,
Əməleyne q'uduxul gyu'ur qarayle».[*]

6Telebabı hapk'ın gırgın I'see uvhiyn xhinne ha'a. 7Əməleyiy çina q'udux qabı, çilqa con tanalinbı adaççe. Mançil ooğançer I'sa giy'ar. 8Maqa sabıyne gellesınbışe tanalinbı g'ayşu, yəqqı'lqa gyadaççe, avxuynbışed yivaaşin bıtağbı gyatxı, yəqqı'lqa gyoka. 9I'sayle ögil, yı'q'əl əlyhəənbışe ts'irbı ha'a inəxüd eyhe ıxha:

– Hosanna[*] Davudne Dixes![*]
Rəbbine doyuka Qarıyng'us şukur vuxhenava!
Nekke axtıne xəybışee hosanna![*][+]

10I'sa İyerusalimqa ikkeç'umee «İna Vuşuneva?» gırgına şaharcab g'elil qooxhe. 11Cəmə'ətınıd eyhe ıxha:

– İna Galileyayne Nazaret şahareençena I'sa Peyğambar vor.


I'see kar massa helenbı Allahne Xaane məhleençe g'e'eebaşşe

12[•]I'sa Allahne Xaane məhleeqa ikkeç'u, maa kar alişşu-massa helen gırgınbı g'e'eebaşenbı. Mang'vee pılbı badal ha'anbışin istolbı, qı'nerker massa helenbışin iskambı alytik'al hı'ı, 13eyhen:

– «Yizde Xaan do düəyn xav ixhesva»[*] otk'un, şume man g'ulduraaşine akvaalqa sak'al hı'ı.

14Mang'vee Allahne Xaane məhlee Cusqa qeepxhayn k'aanbıyiy bı'rq'ı'nbı yug qaa'anbı. 15Uşaxaaşe Allahne Xaane məhlee «Davudne Dixes hosannava!» ts'irbı ha'a. Kaahinaaşine ç'ak'ınbışik'leyiy Q'aanunne mə'əllimaaşik'le Mang'vee hı'iyn əlaamatbıyiy uşaxaaşe ha'an man ts'irbı g'ayxhımee, manbışda I'salqa qəl avqaaqqa[+]. 16Manbışe I'sayk'le eyhen:

– Manbışe eyhen Vak'le g'iyxheye?

I'seeyid manbışik'le eyhen:

– Ho'o. Nya'a şu qətqı' dişde: «Uşaxaaşeyiy yedik gyooqanbışe Ğu axtı qa'as»[*]?

17Mang'vee manbı g'alyav'u, şahareençe qığeç'u Bet-Anya eyhene cigeeqa ayk'an. Xəmder maa axva[+].


İnciler ı'lydəəna inciliyna yiv

18Qinne yiğıl miç'eer, I'sa şahareeqa siyk'almee, mısniy qıxha vor[+]. 19Yəqqı'ne mıglek Mang'uk'le inciliyna yiv g'avcu, çisqa qexhe. Mang'uk'le yivel t'eleyle ğayrı vuççud ivdeeke g'acumee, I'see yiveyk'le eyhen:

– Hasre val sayib meyva ılymaalecen!

İnciliyna yiv mankecab qooqqana[+]. 20Telebabışik'le man ıxhayn g'acu, matteepxha eyhen:

– Nimee zaarabane inciliyna yiv qooqqu?

21I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Zı şok'le hək'edacad eyhe, şu şakkee idyavxu yik'eençe inyam he'eene, şene inciliyne yivene vuk'lelqa qadıynçiled hexxanbı şosse ha'as əxəs. Şu ine suvayk'lecad «Oza quvxha, deryaheeqa g'ook'le!» uvhee, həməxüdıd ixhesın[+]. 22Vuşde yik'ee inyam vodxhee, düə haa'amee hucooyiy heqqı man gırgın ixhesın[+].


Şavaayiy man işbı I'saysqa ha'as hassır

23I'sa Allahne Xaane məhleeqa arı, maa insanaaşis xət qa'amee, Mang'usqa kaahinaaşin ç'ak'ınbıyiy ağsaqqalar qeepxha eyhen:

– Şavaane Vasqa man işbı ha'as hassır? Şavaane Ğu Xərna hı'ı[+]?

24I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Zınad şoke sa kar qiyghanas, şu Zas alidghıniy quveene, Zınad Şavaayiy Zasqa man işbı ha'as hassırva şok'le eyhesın. 25Yəhyeysqa insanaaşis gicəpxı'ybı alyaat'a'as Şavaaniy hassır, Allaheenyiy insanaaşeniy?

Manbışe sana-sang'uk'le eyhe ıxha:

– Şi «Allaheeva» uvhee, «Nya'a şu mang'ulqa inyam hidi'ıva?» eyhes[+]. 26«İnsanaaşeva» uvheeyid, cəmə'ətıle qəvəyq'ən. Gırgıng'vee Yəhye peyğambarvaniy eyhe[+].

27Manbışe I'sayk'le «Şak'le ats'a deşva» eyhe. I'seeyid manbışik'le eyhen:

– Zınad Şavaayiy Zasqa man işbı ha'as hassırva şok'le eyhes deş.


Q'öne dixene hək'eena misaala

28I'see meed eyhen:

– Şu inçik'le hucoova eyheyiy: Sa adamiyqa q'öyre dixniy vor. Mana dixbışde sang'usqa qıxha, «Dix, g'iyna hark'ın t'ımılene bağee iş he'eva» eyhe. 29Ts'etta dixee «Zas ıkkan deşva» eyhe. Qiyğalemee fıkır badal hav'u, hayk'annacar. 30Mana insan q'ör'esde dixesqa qıxha, manva eyhe. Q'ör'esde dixeeme «Xərna, ı'qqənava» uvhu hayk'an deş. 31Mane q'öng'üne neng'veene dekkıs ıkkanan ha'a?

Manbışe «Ts'erriyng'veeva» eyhe. I'see manbışik'le eyhen:

– Zı şok'le hək'edacad eyhe, nalok'bı sa'anbıyiy[*] gocebı şole ögil Allahne Paççahiyvaleeqa əlyhəə vob. 32Yəhye şosqa qopkuna yəq haagvasniy qarı. Şumee mang'ulqa inyam hı'ı deş, nalok'bı sa'anbışeyiy gocebışemee mang'ulqa inyam hı'iyn. Şok'le man gırgın g'acuyled qiyğa, fıkır badal hav'u mang'ulqa inyam hı'ı deş.


Arendeeqa t'ımıllığ alyaat'uyne bağbanaaşine hək'eena misaala

33– Sa menne misaalal k'ırı alixhxhe: Sa xaane iyesee t'ımıllığ ezu, çine hiqiy-allad cabır alya'a. Qiyğad mane cabırıke ad t'ımıl hoyç'anan ciga hı'ı, k'aneb hiqiy-allan ciga g'acecenva talvar alyaa'a. Qiyğad man t'ımıllığ arendays menne bağbanaaşisqa quvu, vucur menne ölkeeqa ayk'an. 34Şagav sa'ana gah hipxhırmee, mang'vee cun nukarar culqa gyooxhana pay alyapt'asva mane bağbanaaşisqa g'ıxoole. 35Mane bağbanaaşeme maqa abıyne mang'une nukaraaşine vuk'lelqa yiğbı exa. Manbışin sassabı gyootanbı, sassabı gyabat'anbı, sassabıb g'ayeqqa hoole[+]. 36Manesa nəqqee xaane iyesee sık'ılbab geeb nukarar g'ıxoole. Bağbanaaşeme manbışikıd, cole ögil abıyne nukaraaşik hı'iyn ha'a. 37Nekke qiyğa mang'vee manbışisqa dix g'ıxele: «Dixelexheeyid manbışis naş qexheva» uvhu[+]. 38Bağbanaaşik'le dix g'acumee, manbışe sana-sang'uk'le eyhen: «Dekkın gırgın kar ing'us axvas. Qudoora, manar gik'as, şascad axvecen». 39Manbışe mana aqqı, t'ımıllığeençe qığavhu, gek'ana. 40Bağına iyesiy arıyng'a, mang'vee mane bağbaaşik hucooniyxan ha'as?

41Manbışe I'sayk'le eyhen:

– Mang'vee manbı əq'üba hoole-hoole gyapt'as. Qiyğad cun t'ımılen bağ mebınbışisqa arendays qeles, şagavbı hiyxharne gahıl culqa gyooxhana pay manbışe qevlecenva[+].

42I'see manbışik'le eyhen:

– Nya'a şu Muq'addasne Otk'uniybışee in qətqı' dişde:

«Ustadaaşe dağepçina g'aye
nekke kara əəne vutteeqa gyuvxhuyne g'ayelqa sapk'ıl.
Mana Rəbbina iş vuxha,
şi mançile ghalybı aaqı avxu.»[*][+]

43Zı mançil-alla şok'le eyhe, Allahna Paççahiyvalla şosse g'avşu, Cun şagav hixhara'asde menne milletısqa qevles. 44Mane g'ayelqa qutyork'ulyung'uke xüvəbı ixhes, şavulqayiy mana g'a'aypxhıb hoç'anasda.

45Kaahinaaşine ç'ak'ınbışik'leyiy fariseyaaşik'le[*] Mang'vee ts'ıts'an misaalabı g'ayxhımee, manbışilqa hiyxharan, Mang'vee cone hək'ee vod eyheva. 46Mançil-alla manbışis Mana aqqas ıkkiykıneeyir, milletıle qəvəyq'ən aaxvanbı. Milletık'ler I'sa peyğambar xhinneniy ats'a.

#### 22


Davatbışde hək'eena misaala

1I'see manbışik'le meed misaalabı ts'ıts'a'a-ts'ıts'a'a eyhe ıxha:[+]

2– Xəybışda Paççahiyvalla nişikne akar? Haane, paççahee dixes davatbı ha'a[+]. 3Mang'vee davatbışeeqa insanar qoot'alasva cun nukarar g'ıxoole. Qopt'uluynbışismee ables vukkiykan deş. 4Manke paççahee cun mebın nukarar g'axuvu eyhen: «Qopt'uluynbışik'le eyhe, sufranılqa otxhun-ulyodğuy gixhxhı vod, congariy medın koki'iyn həyvanarıd gyat'uynbı, gırgın hı'iyn, davatbışeeqa able». 5Qopt'uluynbı mançil bacit deepxha avayk'ananbı cone işbışqab qihna. Manbışin sassabı avayk'ananbı cone çolbışeeqa, mansanbı avayk'ananbı kar alişşu massa heles. 6Avxuynbışemee qəlas xhinne mang'un nukarar k'ap'ik'ıle avqa qav'u, gyabat'anbı[+]. 7Paççahıs mançike qəl vuxha cuna g'oşun g'axuvu, cun nukarar gyapt'ıynbı gyapt'as, manbışda şaharıb gyooxhan ha'as ulyookka[+].

8Mançile qiyğa paççahee cune nukaraaşik'le eyhen: «Sufranılqa otxhun-ulyodğuy gixhxhı vod, zı maqa qopt'uluynbımee mançis avak'ıynbı devxhaynbı[+]. 9Həşde şu yəqbı ilekkane cigabışeeqa havak'ne, maa şosqa vuşuyiy qızaxxı davatbışeeqa qoot'le». 10Nukararıb havayk'ananbı. Manbışisqa yəq'ı'l-q'ı't'ıl vuşuyiy qızaxxı, yugna-pisda gırgına qoyt'alna. Məxüd davatbı ılğeeç'esın ciga mihmanaaşe gyayts'en. 11Paççah mihmanaaşiqa ilyakkamee, mang'uk'le davatbışis sik'ıyn tanalinbı ılydyı'ına sa insan g'ece. 12Paççahee mang'uk'le eyhen: «Hambaz, ğu nəxürne inyaqa davatbışin karbı ılydyı'ı iç'u?» Mana insan hucoome eyhesva axvana. 13Paççahee cune nukaraaşik'le eyhen: «Mang'un g'elybıyiy xıleppı ayt'ıl, yizde xaançe miç'axne cigeeqa dağerçe. Mançe geşşuybıyiy ık'arıke silibı sana-sançil qadaxan ses qöö ixhes»[+].

14Mançil-allab qopt'uluynbı geebbı vuxhes, g'əvxüynbımee k'ılybabı.


«Allahın Allahısqa qele»

15Mançile qiyğa fariseyar[*] avayk'ananbı mısləhətbı ha'as, nəxürne I'sa cuvabıl aqqasva. 16Manbışe Hirodne[*] suralyne insanaaşika sacigee I'saysqa con telebabı g'axuvu, eyhen:

– Mə'əllim, şak'le ats'an, Ğu qorkuna, Allahna yəq qopkuba haagvana, şavuncad sura ıqdyaqqana, Ğu gırgıng'uqacar akarara eyxhe. 17Həşde Ğu şak'le eyhelan, Vasqa nəxüdiy qöö, şi imperatorus nalok' qeles ıkkanee, deşxhee dişee[+]?

18I'sayk'le manbışiqa karaı'dəən fıkırbı ıxhay ats'axhxha eyhen:

– Q'öbvalla haa'anbı, nya'a şu Zı siliys ı'xiyxə? 19Zak'le hagvelan, şu nene k'apik'ıkayiy nalok' qele.

Manbışed Mang'usqa sa nuk'rayn pıl adayle. 20I'see manbışike qiyghanan:

– Vuşuyiy çil ts'ıts'ı'ı, şavuniy mançil do otk'un?

21Manbışe «İmperatorunva» eyhe. Manke I'see manbışik'le eyhen:

– İmperatorun imperatorusqa, Allahınıd Allahısqa qele.

22I'see uvhiynçile manbı ghal aaqı aaxva, Vucur g'alerçu avayk'ananbı.


Hapt'ı üç'üb qeepxhayne hək'ee qiyghan

23Manecab yiğıl I'saysqa sadukeyar[*] abayle. Manbışe insan qik'umee üç'ür qeexhe deşvaniy eyhe. Sadukeyaaşe I'sayke qiyghanan:[+]

24– Mə'əllim, Mısee inəxüdniy uvhu: «Vuşumecar uşax dexha qik'veene, qik'uyng'une çocee mang'una xhunaşşe hey'ı, çocus nasıl haa'as vukkan».[*][+] 25Yighıyre çocniy vob. Ts'erriyng'vee xhunaşşe hey'ı uşax ixhessecar qik'una. Mang'una xhunaşşe çocee hey'ı. 26Man kar mang'une q'öd'esded, xhebıd'esded gırgınecad çocaaşine vuk'lelqa qaylen. 27Gırgıng'ule qiyğa mana zəiyfar qeek'ana. 28Hapt'ıynbı üç'üb qeebaxhemee, mana yighne çocuna neng'unane xhunaşşe yixhes? Man gırgın çocar məng'ı'n adamer vuxha.

29I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Şok'le Muq'addasın Otk'uniybıyiy Allahna guc dyaats'ançil-alla şu qopkuba yuşan haa'a deş. 30İnsanar üç'üb qeepxhayng'a xhunaşşer haa'asıb, adamiysıb vüqqəs vuxhes deş. Gırgınbı xəybışeen malaaikar xhinne vuxhes. 31Allahee hapt'ıynbı üç'üb qeepxhesva uvhiynçine hək'ee şu qətqı' dişde: 32«Zı İbrıhımna, I'saq'na, Yaaq'ubna Allah vorna?»[*] Mana hapt'ıynbışda deş, üç'übınbışda Allah vorna.

33Mang'vee xət qa'ançile cəmə'ət mattexhen.


Allahna nekke xəbna əmr

34Fariseyaaşik'le I'see sadukeyar ghalybı sa'as alivkuva g'ayxhımee, Mang'une hiqiy-alla savayle. 35Mane Q'aanunne mə'əllimaaşine sang'vee I'sa siliys ı'xəsva Mang'uke inəxdun kar qiyghan:

36– Mə'əllim, Q'aanuneena nekke xəbna əmr nenane?

37I'see mang'uk'le eyhen:

– «Yiğna Rəbb Allah yik'eençe, rı'hı'kacar, gırgıne ək'elika ıkkiykne».[*] 38Mana nekke xəbna ts'eppiyna əmr vob. 39Mançik akarna q'öb'esda ina vob: «Vas k'anena, vas ğu nəxüriy ıkkan, həməxür ıkkiykne».[*][+] 40Gırgına Q'aanuniy[*] peyğambaraaşin uvhiybı mane q'öne əmrıke giyğal[+].


Masih Şavna Dixne?

41Fariseyar sacigeeqa sabıyng'a I'see manbışike qiyghanan:

42– Şosqa nəxüdiy qöö Masih[*] vuşune vor? Mana Şavna Dixne?

Manbışe «Mana Davudna Dixva[*]» eyhe[+]. 43I'see manbışik'le eyhen:

– Nya'a, manke Allahne Rı'hı'n hoyt'alne Davudee Masihık'le «Yizda Xərnava» eyhe:

44«Rəbbee yizde Xərıng'uk'le eyhen:
„Zı duşmanar Yiğne g'elik avqa qaa'asmee,
Yizde sağıl gyu're“»[+]?

45Davudee Mang'uk'le «Yizda Xərnava» eyhexhee, Mana nəxürna Davudna Dix eyxhe?

46Mançin alidghıniy I'says şavussecad qeles əxə deş. Mane yiğıled neng'veecad yik' hı'ı, Mang'uke sa kar qiyghan deş.

#### 23


I'see fariseyaaşineyiy Q'aanunne mə'əllimaaşine hək'ee xabar hoole

1I'see cəmə'ətık'leyiy Cune telebabışik'le eyhen:

2– Q'aanunne mə'əllimaaşeyiy fariseyaaşe[*] Mısayne doyule xət qa'a ıxha. 3Şu mançil-allad manbışe eyhençil k'ırı alixhxhı, şok'le uvhiyn gırgın he'e. Saccu manbışe ha'an şu hıma'a, manbışe uvhiyn ha'a deş. 4Manbışe yı'q'ı'n, haqqas dağamda eyxhen karbı insanaaşine yı'q'əlqa iliyxhe. Come man xev cigeençe ı'ğiykar ha'asvaxheyib, t'ub ı'ğviykar haa'a deş.

5Gırgıncad manbışe insanaaşik'le g'acecenva ha'a. Mançınemeeyid manbışe colyna q'ut əq', tanalinçilin bağar xıliy qa'a[*]. 6Manbışis otxhan-ulyoğane cigabışeeyiy sinagogbışee[*] nekke qoma gyuv'aras, 7maydambışee salam alyapt'as, insanaaşe cok'le «Mə'əllimva» uvhiy geedxhe ıkkiykan.

8Vuşun gırgınbıb çocar vob. Şoqar sa Mə'əllim vor. Mançil-allad hasre şolqa şavaacad «Mə'əllimva» on hıma'acen[+]. 9Şoqa sa Dek vor, Vucur Xəybışee vor. Mançil-allad ç'iyene aq'val şavuk'lecad «Dekva» immeyhe[+]. 10Şoqa sa Rəhbər vor, Manar Masih vor. Şok'le hasre şavaacad «rəhbərva» immeyhecen. 11Vuşde yı'q'neene nekke xərıng'vee hasre şos k'ılyvalla he'ecen[+]. 12Vucecar vuc axtı qa'ana Allahee avqa qa'as, vucecar vuc avqa qa'anar Allahee axtı qaa'as.

13-14Şolqa ver ooxas, q'öbvalla haa'an Q'aanunun mə'əllimariy fariseyar! Şu Xəybışeene Paççahiyvalin akkabı insanaaşine aq'vabışeeqa qa'a. Maqa şunab ikkəə deş, ikkeepç'es vukkananbıb havaysar deş[+].

15Şolqa ver ooxas, q'öbvalla haa'an Q'aanunun mə'əllimariy fariseyar! Şu ç'iyebı-deryahbı gits'idaxhva dinılqa sa xheyir insan sak'ala'asva. Dinılqa sak'al hı'ımeeyir, şu məxrına insan şole q'önəqqees geer cehinyamıs avak'ı ha'a.

16Şolqa ver ooxas, bı'rq'ı'n rəhbərar! Şu eyhen: «Şavaayiy Allahne Xal k'ın g'iysar, man k'ın eyxhe deş. De'eş, Allahne Xaane k'ınəəğəl g'assıreene, man eyxhen»[+]. 17Ay ək'el deşin bı'rq'ı'nbı! Allahne Xaadın k'ınəəğəne yugda, deşxhee Allahın Xavne, man k'ınəəğə muq'addasın ha'an? 18Şucad meed eyhe: «Şavaamecad q'urbanbı allya'ane cigaylen k'ın g'assıreene, man k'ın eyxhe deş. De'eş, ablya'ane q'urbanılqan k'ın g'assıreene, man eyxhen». 19Ay bı'rq'ı'nbı, q'urbanne yugba, deşxhee, q'urbanbı allya'an cigane, mana q'urban muq'addasna ha'an? 20Q'urban ablyaa'ane cigayle k'ın g'iysarang'vee, mançilqayiy mançilyne gırgıne karalqacad k'ın g'iysar xhinne eyxhe. 21Allahne Xaalqa k'ın g'iysarang'veeyid, mançilqad, mançine Arıng'ulqad çikana k'ın g'iysaran xhinne eyxhe. 22Xəybışilen k'ın g'iysarang'veeyid Allahne taxtılqaniy mançil Gyu'uring'ulqad k'ın g'iysaran xhinne eyxhe.

23Şolqa ver ooxas, q'öbvalla haa'an Q'aanunun mə'əllimariy fariseyar! Şu naaneyna, şyuyutna, zirayna yits'ınçina sa pay Allahıs quveeyib, Q'aanunee otk'unin nekke ç'ak'ın işbı ha'a deş: şu qopkuvalla, rəhı'm, inyam yik'elycad hixan ha'a. Şu şençika sacigee inıd ha'askanniy. 24Ay bı'rq'ı'n rəhbərar! Şu ulyoğasın kar miçak curaa'asva vexhxheençe alğayhe, devamee bıkırbacab k'ööğə.

25Şolqa ver ooxas, q'öbvalla haa'an Q'aanunun mə'əllimariy fariseyar! Şu k'olayiy g'ab g'adğançe hoyğal, adğançemee manbı vuşde q'ı'rq'ı't'iyvalika, mıssıne uleka sı'iyne karaka gyatsts'ı vod. 26Bı'rq'ı'na farisey, ğu ts'etta k'olayiy g'ab adğançe hoğle, manke manbı g'adğançed məttı qeetxhesınbı.

27Şolqa ver ooxas, q'öbvalla haa'an Q'aanunun mə'əllimariy fariseyar! Şu g'abğançe cagvara qav'uyne micagba g'oocene mağareene nyuq'nek akar. Mana micagba g'abğançe vuxheeyib, abğançe hapt'ıynbışde bark'vbışikayiy nəxdıne ıxheeyid mı'q'ı'ne karbışika gyavts'u vooxhe[+]. 28Şunab həməxüb insanaaşik'le g'abğançe qopkuba g'avceeyib, yik'ee şu q'öbvalla haa'a, pisın işbı g'ece.

29Şolqa ver ooxas, q'öbvalla haa'an Q'aanunun mə'əllimariy fariseyar! Şu peyğambaraaşine nyaq'vbışil mavzoleybı alya'a, qopkuynbışinbıd gutsybı uftan qa'a. 30Qiyğad şu eyhen: «Şi baba-dideeşine gahıl vuxhaynbıxhiy, manbışika sacigee peyğambaraaşina eb k'yaa'as deşdiy»[+]. 31Məxüd şu peyğambarar gyapt'ıynbışin uşaxar vuxhay gardanaqa alyaat'a. 32Məxüdxheene, baba-dideeşe gibğılna iş şu g'attivxhan hee'e! 33Şu xoçebışike g'adıyn xoçebı vod! Nəxübne şu cehinyamıke g'attivxhvanas[+]? 34Mançil-allab Zı şos peyğambarar, k'orana ək'elynan insanar, mə'əllimar g'uxoole. Şunab, manbışin sabarabı gyapt'asınbı, çarmıxılqa ts'ıts'aa'as. Mansanbıb vuşde sinagogbışee çümqüqqa huvu, şahareençe şahareeqa g'e'eepşes[+]. 35Mançil-allab ç'iyeyne aq'val gyapt'ıyne gırgıne qopkuyne insanaaşine ebal-alla şu cuvab qeles. Şu Haabilile gibğıl Berekiyeyna dix Zakariyelqameen qopkuyn insanar gyabat'a vuxha. Mana Zakariyır şu Allahne Xaaneyiy q'urbanbı allya'ane cigayne yı'q'nee gik'u[+]. 36Zı şok'le hək'edacad eyhe, mane gırgıne karbışil-allana cazaa mane gahıne insanaaşilqa gyuvxhas.


I'sa İyerusalimık qixhasde divanık geşşe

37Ay İyerusalim, İyerusalim, peyğambarar gyabat'ana, vasqa g'axuvuynbı g'ayeqqa hoolena şahar! Xhulene yəqqeesne şit'en çin şit'yaler, xılibışik avqa saa'anbı xhinne Zas yiğın insanar sa'as vukkiykın! Şosmee man ıkkiykın deş![+] 38Həşde ilyaake, vuşun xav g'ulyottul axvas. 39Zımee şokl'e eyhen: «Rəbbine doyuka Qarıyng'us şukur vuxhenava!» şu eyhesmee, şok'le Zı g'aces deş[+].

#### 24


I'see Q'iyaamatılqasse hucoo ixhesvayiy eyhe

1I'sa Allahne Xaane məhleençe qığeç'umee, Mang'usqa telebabı qeebaxhe. Manbışis Allahne Xaana binaa Mang'us bıkırba haagvas vukkiykan. 2I'see manbışik'le eyhen:

– Şok'le in gırgın g'ecenne? Zı şok'le hək'edacad eyhe, mançina g'aye-g'ayel aaxvas deş, mançin gırgınbı ç'iyeyka sa ha'as.

3I'sa Zeytunne suval gyu'uriyng'a, Mang'usqa telebabı qabı, qiyghanan:

– Ğu şak'le eyhelan, man Ğu eyhen karbı mısane ixhes? Sayır Ğu qalesnang'a hucoone ixhes, dyunyeyn exır hiyxharang'a?

4I'see manbışis inəxdun alidghıniy qele:

– Yugba ilyaake, şu neng'veecab yəqqı'le qığmaa'acen. 5«Zı Masihva» geeb insanaaşe qabı eyhes. Manbışe məxüb geebbı yəqqı'le qığaa'as. 6Şok'le muhaariba əəva, muhaariba vuxhesva g'ayxhes. Şu mançile qı'məəq'ən. Man gırgın ixhes ıkkan. Man gırgın eyxhenbı dyunyeyn exır qadıva eyhen deş vod. 7Millet milletılqa, paççahiyvalla paççahiyvalilqa g'elil quvxhes. Curayne-curayne cigabışee mısvalybı ixhes, ç'iyebı ı'ğı'ykaras[+]. 8Man gırgın «k'oybı giyğalanbıva»[*] eyhen vodun.

9Mane gahıl şos əq'übabı heles, gyapt'asınbı. Zal-alla şu gırgıne milletbışik'le g'umooce vuxhes[+]. 10Manke gellesın insanar Allahne yəqqı'le savk'alasınbı, manbışik'le sana-sanbı g'umooce qeepxhes, manbışe sana-sanbı duşmanaaşine xılyaqa qevles[+]. 11Horalay geeb peyğambarar qavaales, manbışe geebbı yəqqı'le qığaa'as[+]. 12Pisvalla geeb quvxhaylette gellesınbışin sana-sanbı vukkiykıniy k'ıl qıxhes. 13Vuşuyiy k'anyaqqamee örxür g'attixhanasda[+]. 14Mana Xəybışde Paççahiyvaline[*] hək'eena Yugna Xabar dyunyevollete yuşan haa'asda. Gırgıne milletbışilqa mana xabar hipxhırmee, dyunyeyn exır ixhes[+].

15Şok'le Daniyal peyğambaree uvhuna xhinnena, muq'addasne cigeena «həlyvəəq'ənasda xhinnena q'əralla»[*] g'avces. Man hasre qədəqqəng'ulqa hixhrecen. 16Manke Yahudeyayee vooxhenbı suvabışilqa heepxecen. 17Hasre mane gahıl, daxalyna xaadın karbı alyaat'asva avqa gimeç'ecen. 18Çoleenar tanalinçilqava xaaqa simiyk'alcen. 19Vuxhne avxuynbışeyiy uşax gyoqa'anbışe mane yiğbışil əq'üba ts'ıts'a'as. 20Düə hee'e, vuşun heepxiy q'ı'dmilqayiy Şabbatne yiğılqa[*] gimexhacen. 21Mane yiğbışil məxdın divan qixhas, dyunye itxhıniyle həşdilqameeyid həşdiyle şaqad mısacad ixhes deş. 22Man yiğbı k'ıl qidi'iynbıxhiy, sang'ussecar g'attixhanas əxəs deşdiy. Allahee g'əvxüynbışdemee man yiğbı k'ıl qa'as.


I'see Cune sark'ıliyne hək'ee eyhe

23Mane gahıl şok'le şavaamecad, «İlyaakende, Masih inyaa vor, şaa vor» uvheene, mançil inyam hıma'a. 24Manke horalay peyğambarariy horalay masihar qavaales. Manbışe ç'ak'ın əlaamatbıyiy gorsatmabı hagvas. Manbışis g'əvxüynbıb yəqqı'le qığaa'as vukkiykanas. 25İlyaake, Zı şok'le vuşde vuk'lelqa qalesınbı uvhu[+]. 26Mançil-allad şavaamecad şok'le uvhee «Mana şaa'ar sahree vor», «Mana anne gozee vor» mançilqa haymeebaxhe, maqa hımaak'an. 27Nəxüdiy ts'ayılpan şargıl ı'xı'mee garbıl g'ece, həməxüdıd İnsanna Dix[*], Zı, siyk'almee ixhes. 28Leşnane cigeeqa mayit otxhanan şityarxhe sadaylenbı.

29Mane yiğbışil qitxhuyne divanıle qiyğa,

«verığ k'yooçes,
vuzanıd işix heles deş,
xənebı xəənçe k'yoharas,
xəybışeedın gucbı ı'ğiykaras».[*][+]

30Manke İnsanne Dixen əlaamat xəybışee g'aces. Ç'iyeyne aq'valin gırgın milletbı ts'irbı ha'a geşşes. Manbışik'le İnsanna Dix xəybışeene buludbışil[*] xənne gucukayiy nuruka qöö g'aces[+]. 31Mang'vee Cun malaaikar g'axuvles, malaaikaaşed gaçeençe qı'ğəəne it'umne syuttyuka Mang'un g'əvxüynbı dyunyeyne yoq'ne surale, q'omançe k'anyaqqamee saa'asınbı[+].

32İnciliyne yivene hək'eene misaalal k'ırı alixhxhe: mançin t'ur g'avhu t'ele aleylya'ang'a, g'ı'l k'ane qexheva şok'le ats'axhxhen. 33Şok'led man gırgın kar g'acumee, ats'axhxhe, İnsanna Dix k'ane vor, Mana akkayne ghalee vor. 34Zı şok'le hək'en eyhe, ine gahılin insanar əlyhəəssecab, man gırgın kar ixhes[+]. 35Xəybıyiy ç'iye ılğeeç'u əlyhəəsınbı, Zı cuvabme mısacad əlyhəəs deş.

36Man yiğ mısayiy ixhesva, sə'ət xhulençiliy ixhesva xəəne malaaikaşik'led, Allahne Dixek'led ats'a deş. Man yiğ mısayiy ixhesva Dekkıle ğayrı şavuk'lecad ats'a deş. 37Nüh peyğambarne gahıl nəxüdiy ıxha, həməxüdıd İnsanna Dix siyk'almeeyid ixhes[+]. 38Q'ıfrımıle ögil, Nüh gameeqa ikkeç'esde yiğılqamee, insanaaşe otxhan-ulyoğa, adameeşe xhunaşşer haa'a, yedarıb adameeşis əlyhəə vuxha. 39Q'ıfrım qabı manbışin gırgınbı vukkeesmee, manbışik'le vuççud ats'a deşdiy. Həməxüdıd İnsanna Dix sak'alasnang'a ixhes[+]. 40Mane gahıl çolee iş haa'anbışda sa alyart'u, sa g'alerçesda. 41Yöxxee suk g'iviyxərne q'öne zəiyfayna sa alyart'u, sa g'alerçesda.

42Mançil-allab muğurba vuxhe, şok'le vuşda Xərna mısa ayres ıxhay ats'a deş[+]. 43Şok'le innıd ats'axhxhe, xaane iyesiyk'le sixnariy mısa ayresva ats'axhxhanxhiy, mana g'ilydirxhu, sixnariy xaaqa ikkeç'escar hassaras deşdiy. 44Mançil-allab yugba ilyaake, şok'le İnsanna Dix mısa ayres ıxhay ats'a deş.

45Nukaraaşis cine gahıl otxhuniy helecenva, manbışil ooqa iyesee gixhxhına qorkuna, ək'elynana nukar vuşune? 46İyesiy xaaqa sak'ımee, vucee uvhuna iş haa'a g'oocena nukar nimee baxtivariy![+] 47Zı şok'le hək'edacad eyhe, iyesee mang'uke cune gırgıneecar karana xərnaniy ha'as. 48Hucooniyxan ixhes manacar nukar pisda ıxhanaxhiy? Mang'vee «Yizda xərna həşdebışee qales deşva» uvhu,[+] 49giğalasdaniy vuc xhinnen nukarar gyoota, p'iyanınbşika otxhun-ulyoğa. 50Mang'una xərna, mang'une ək'eleeqacar qidyalesde yiğıl, sə'ətıl qarı, 51mang'us yı'q'na cazaa huvu q'öbvalla haa'anbışika sacigeeniy havaces. Mançe geşşuybıyiy ık'arıke silibı sana-sançil qadaxan ses qöö ixhes[+].

#### 25


Yits'ne içiyne hək'eena misaala

1Mane gahıl Xəybışda Paççahiyvalla[*] nişikiy akaraba vuxhes? Haane, yits'ıyre içiy bazirbı alyaat'u tsumayne ögilqa qığeepç'ı[+]. 2Mane içeeşina xhoyre ək'elikana, xhoyrer bəç'ər kar yeexhe. 3Bəç'ərne içeeşe bazirbı alyaat'anbı, yicbı gyoxhxhan ha'asın q'ışmee alyaat'a deş. 4Ək'elikanbışemee bazirbışika sacigee, q'ışıd alyaat'an. 5Tsuma qarı hidiyxharva, manbışin gırgınbı nik'en avqu g'alyabak'anbı[+].

6Xəmne yı'q'nee «Tsumay qöövur, mang'une ögilqa qığeepç'eva» ts'ir qavayle. 7Mane gahıl, mane içerşin gırgınbı oza qeepxha con bazirbı qa'a giviyğal. 8Bəç'ərne içeeşe ək'elynanbışik'le eyhen: «Vuşde q'ışıke şasıd hele, yişin bazirbı k'ədəqqə vod». 9Ək'elynane içeeşe eyhen: «Deş hele, şi yişde q'ışıke şosud huvee, şasıd şosud g'ayxharas deş. Mançin nekke yugun, şu şosun hapk'ın massa helenbışike alişşe». 10Manbı q'ış alişşes hapk'ınne gahıl tsumay qaraylena. Manasa xhoyre içiymee, mang'uka sacigee davatbı ixhesde cigeeqa ikkeepç'ı, akkabı qa'anbı[+]. 11Qiyğa bəç'ər içer qabı «Yişda xərna! Yişda xərna! Şasıd akka eeqeva!» eyhe[+]. 12Tsumee manbışik'le eyhen: «Zı şok'le hək'en eyhe, zak'le şu vaats'a deş»[+].

13Mançil-allab muğurba vuxhe. Şok'le Mana qalesın yiğıd, sə'ətıd ats'a deş[+].


Amaanatne pılıne hək'ee misaala

14Mane gahıl eyxhenbı yəqqı'lqa qı'ğəəne insanık akarda ixhes. Mang'vee yəqqı'lqa qığeç'esse cusqa cun nukarar sav'u, cuqa vodunmeen gırgın kar manbışilqa amaanatna g'alyadaççe. 15Mang'vee manbışis sik'ı, sang'us xholle, sang'us q'ölle, mansag'usud sa talant[*] pılın huvu ayk'an. 16Xholle talant pılın ıxhayng'vee, zara ark'ın man pıl sa menne işeeqa gixhxhı, mançilqa xhobled hexxa'an. 17Q'ölle talant pılın ıxhayng'veeyid həməxüd hı'ı, mançilqa q'ölled hexxa'an. 18Sa talant pılın ıxhayng'veeme xandak' alitk'ur, xərıng'vee cusqa amaanat xhinne huvuyn pıl maqa dyugul ha'a.

19Xılece gah ılğevç'uyle qiyğa, mane nukaraaşina iyesiy sak'ı, vucee manbışisqa amaanat xhinne huvuyne pılıne hək'ee qiyghan. 20Xholle talant pılın amaanatna alyaat'ıyng'vee, xholled hexxada adı eyhen: «Yizda xərna, ğu zalqa xholle talant pılınniy g'aletçu. Haane, zı mançilqa xholled hexxı'iyn». 21İyesee eyhen: «A ğu geer qa'ana! Ğu yugna, qorkuna nukarır! Ğu k'ınna iş haa'ang'ab zaqa qorkura ıxhava, zı ğu xənne işbışilqa gixhxhes. Mançil-allar ikkeç'e zaka, yiğne xərıng'uka sacigee, şadxhe!»

22Q'ölle talant pılına alyaat'unar arı eyhen: «Yizda xərna, ğu zalqa q'ölle talant pılınniy amaanatna g'aletçu. Haane, zı mançilqa q'ölle talantıd hexxı'iyn». 23Xərıng'vee mang'uk'le eyhen: «A ğu geer qa'ana! Ğu yugna, qorkuna nukarır! Mançil-allar ikkeç'e zaka, yiğne xərıng'uka sacigee, şadxhe!»

24Sa talant pılına alyaat'unar arı eyhen: «Yizda xərna, zak'le ğu it'umna insan ıxhay ats'anniy, ğu üvxüdivxı'yne cigeençe qiviyşalna, udyoozuyne cigeençeb saa'anaxhe. 25Zı mançile qərq'ı'n, mançil-allar hark'ın ğu huvuyn sa talant pılın ç'iyek avqa dyugul hı'ı. Ğu huvuyn haane, həşde yı'q'əlqa aleet'e». 26Xərıng'vee mang'uk'le eyhen: «Ğu iş haa'as devkanna, pisda nukarır! Ho'ne vak'le ats'anniy, zı üvxdüvxı'yne cigeençe qiviyşalna, udyoozuyne cigeençeb saa'anava[+]? 27Manke ğu, zı huvuyn pıl faizısxheeyid huvu, zı qalesse yizdemee hexxa'askanniy! 28Həşde mang'usse mana talant alyapt'ı yits'ıble talantnang'usqa qevle! 29Şavuqayiy vod, məxrıng'us sık'ıldad geed heles, məxrıng'uqa gırgın hexxaalika ixhes. Şavuqayiy deş, məxrıng'une xılençe vodunıd g'ayşesın[+]. 30Mana nişiscar karaı'dəəna nukar, xaançe qığavhu, sa miç'axne cigeeqa dağerçe. Mançe geşşuybıyiy ık'arıke silibı sana-sançil qadaxan ses qöö ixhes»[+].


Nekke qiyğiyn məhkama

31İnsanna Dix[*] Cune gırgıne malaaikaaşika, Cune nuree qarımee, Mana Cune nurune taxtıl gyuaras[+]. 32Gırgın milletbı Mang'une ögilqa sales. Mang'veeyib vəq'əbı ts'e'bışike cura'ane çobanee xhinne, manbı sana-sang'uke curaa'asınbı[+]. 33Mang'vee Cune sağılqa vəq'əbı, solulqad ts'e'bı sa'as.

34Mane gahıl Paççahee Cune sağne suralinbışik'le eyhesın: «Yizde Dekkee xayir-düə huvuynbı! Zasqa qudoora, dyunye itxhıniyng'acad şosva hav'una Paççahiyvalla gırgıne gahbışiscab şos alept'e. 35Zı mıssıranang'a, şu Zas oxhanasın kar huvu, Yizın ghal-miz xhyanıka gyotxhanang'a şu Zas xhyan huvu, Zı menne cigeençenaniy vor, Şu Zake vuşda hı'ı[+]. 36Zı ts'elerniy vor, şu Yizde tanalqan kar huvu, Zı ık'armee, şu Zaqa ilyaakıynbı, Zı zindaneenang'a, şu Zal alycaaxvas abı». 37Manke qopkuynbışe Mang'uke qiyghanasın: «Yişda Xərna, Ğu mısane mıssıra axu, şi mısane Vasın oxhanasın kar huvu? Mısane Yiğın ghal-miz xhyanıka gyotxhanang'a, şi Vas xhyan huvu? 38Mısane şak'le Ğu menne cigeençena xhinne g'acu yişda hı'ı? Mısane şak'le Ğu ts'eler g'acu tanalqan kar huvu? 39Mısane şak'le Ğu ık'ar, zindanee g'acu Vasqa abı?» 40Paççaheemee manbışik'le eyhesın: «Zı şok'le hək'edacad eyhe, şu Yizde nekke k'ınne çocaaşine sang'us hı'iyn, Zas hı'iyn xhinne eyxhe»[+].

41Manke Mang'vee Cune solne suralinbışik'led eyhesın: «Bed-düə alyapt'ıynbı, Yizde ögile ts'ıts'eepxhe! İblisısiy çine malaaikaaşis qı'iyn ts'a vod, şunab maqa hudoora[+]. 42Manıd Zı mıssırang'a, şu Zas oxhanasın kar hidevuva, Yizın ghal-miz xhyanıka gyotxhanang'a, ulyoğasın xhyan hidevuva, 43Zı menne cigeençena xhinne g'acu, vuşda hıdyı'ıva, Zı ts'elernang'a tanalqan kar hidevuva, Zı ık'arang'a, zindaneenang'a Zasqa ityabıva». 44Manbışed qidghın ha'asın: «Yişda Xərna, mısane şak'le Ğu mıssıra, ghal-miz xhyanıka gyotxhan, menne cigeençena xhinne, ts'eler, ık'ar, zindanee g'acu, Vas ıkkanan hidi'ı?» 45Mane gahıl Mang'vee manbışis inəxdun alidghıniy qeles: «Zı şok'le hək'edacad eyhe, şu Yizde nekke k'ınne çocaaşine sang'us man hıdyı'ıva, Zak hı'iyn xhinnecad eyxhe».

46Manbışis gırgıne gahbışisda cazaa hevles, qopkuynbışismee gırgıne gahbışisda ı'mı'r hevles.

#### 26


I'sa gik'as ıkkan

1[•]I'sa yuşan hı'ı ç'əvxhamee, telebabışik'le eyhen:

2– Şok'le q'öne yiğıle Peesax[*] ixhesva ats'an. İnsanna Dixır[*] çarmıxılqa ts'ıts'e'ecenva mebınbışde xılyaqa qeles.

3Mane gahıl kaahinaaşin ç'ak'ınbıyiy milletın ağsaqqalar Kayafa donane xərne kaahinne məhleeqa savayle. 4Manbışe fı'ı'l hav'u I'sa aqqı, gik'asva yuşaneepxha. 5Manbışe eyhe ıxha:

– Man saccu bayramnang'a hidya'as, sayid millet g'elil qexhe.


Sa zəiyfee I'sayne vuk'lelqa gıranın ətir qadağva

6[•]I'sa Bet-Anyee maşnan ı'xnabınane Şimonne xaanang'a,[+] 7Mang'usqa sa zəiyfa ayreele. Mane zəiyfayne xılya'ad geed gıranın ətirnan marmarın g'ab eyxhe. I'see kar otxhanang'a, zəiyfee man ətir I'sayne vuk'lelqa qadağva. 8Telebabışis mançike qəl vuxha eyhen:

– Hexxan kar nişisne ha'a? 9Nya'a, man ətir gıranda massa huvu, çike ıxhayn pılıd kar deşinbışis heles ixhesınniy.

10I'sayk'le manbışe eyhen ats'a-ats'a, manbışik'le eyhen:

– Nya'a şu zəiyfa t'yats'eexal hee'e? Məng'ee Yizdemee yugna iş hav'u. 11Kar deşinbı gırgıne gahbışil vuşde k'ane vooxhe, Zımee gırgıne gahbışil vuşde k'ane deş ixhes[+]. 12Məng'ee Zalqa man ətir qadğu, k'eyxhas ixhesın xhinne qı'ı[+]. 13Zı şok'le hək'en eyhe, dyunyeyne ıkkanne cigee ina Yugna Xabar mısa yuşan hav'ee, ina zəiyfar yik'el qiyeele'esda, yicee hı'iynıd[+].


Yahudee I'sa massa hele

14Mane gahıl yits'ıq'vəne (12) telebayke, Kariotğançene Yahuda donane sang'vee, kaahinaaşine ç'ak'ınbışisqa arı, eyhen:[+]

15– Zı Mana vuşde xılyaqa quvee, şu zas hucoona heles?

Manbışed mang'us xhebts'al (30) nuk'rayn pıl hele. 16Mane yiğıle Yahudee I'sa manbışde xılyaqa qelesda gah t'abal ha'a giyğal.


I'see telebabışika nekke qiyğiyn otxhuniy oyxhan

17[•]İlydyadıyne gıneybışde bayramne ts'ettiyne yiğıl, telebabışe I'sayke qiyghanan:

– Vasın exhaliysın Peesaxın otxhuniy nyaane he'e?

18I'see manbışik'le eyhen:

– Şahareeqa hapk'ın inəxrıng'usqa ikkeepç'ı, mang'uk'le eyhe: «Mə'əllimeevud eyhe, Cuna gah hipxhırna, Vucee Cune telebabışika sacigee Peesax yiğne xaa alğahas».

19Telebabışe I'see uvhiyn gırgın hı'iyle qiyğa, Peesaxısın oxhanasın kar ha'a. 20Exha qexhemee, I'sa Cune yits'ıq'vəne telebayka sufranılqa savayle. 21Manbışe kar otxhanmee, I'see eyhen:

– Zı şok'le hək'en eyhe, vuşde sang'vee Zı merıng'une xılyaqa qeles[+].

22Telebabışe aq'vabı qı'ı, Mang'uke sana-sang'uqad qihna qiyghanan:

– Yizda Xərna, zı deş ho'oçee?

23I'see eyhen:

– Zaka sacigee g'abeeqa xıl k'yoq'uyng'vee, Zı merıng'une xılyaqa qeles. 24İnsanna Dix Cune hək'ee Muq'addasne Otk'uniybışee otk'unin xhinne qik'as. Mana merıng'une xılyaqa quvuyng'ulqa ver ooxas! Mang'unemee yedike dexhaycadniy yugda ixhes[+].

25Manke I'sa merıng'une xılyaqa qeles ıkkanne Yahudeeyid qiyghanan:

– Mə'əllim, zı deş ho'oçee?

I'see mang'uk'le eyhen:

– Manva ğucad uvhu!

26Manbışe karbı otxhanang'a, I'seeyid gıney alyaat'u, Allahıs şukur hav'u, gıney hatq'ur telebabışis huvu, eyhen:

– Alyaat'u oxhne, in Yizın can vod[+].

27Qiyğa Mang'vee k'ola alyaat'a, mançil-allab Allahıs şukur hav'u, telebabışisqa quvu eyhen:

– Mançeençe gırgıng'vee ulyoğe! 28İna Yizda eb vob, insanaaşine geebne bınahbışile ılyhepç'esdemee k'yaa'ana. Mana eb mugaavile yugba vuxhecenva k'yavaak'anas. 29Zı şok'le eyhen, Dekkıne Paççahiyvalee şoka sacigee ts'edın ulyoğasde yiğılqamee, Zı sayid t'ımılene ine meyvayke hı'iynçike ulyoğas deş.

30Manbışe Zabureençen mə'niybı qətqı', Zeytunne suvalqa avayk'an.

31[•]Qiyğa I'see manbışik'le eyhen:

– G'iyna xəmde vuşde gırgıng'vee Zı g'alerçesdava otk'un:

«Zı Çobanıs ı'xəs,
syuruneedın vəq'əbıd ott'ul-oxalasınbı».[*][+]

32Zı üç'ür qıxhayle qiyğa, Galileyeeqa əlyhəəs, şu maa'ab gozet haa'as[+].

33Pyoturee Mang'us inəxdın alidghıniy qele:

– Gırgıng'veecar Ğu g'alerçveene, zı Ğu mısacar g'alerçes deş!

34I'see mang'uk'le eyhen:

– Zı vak'le hək'en eyhe, g'iyna xəmde dadal hook'asse, vak'le Zı dyats'ava ğu xhebne yəqqees eyhes.

35Pyoturee Mang'uk'le eyhen:

– Zı Vaka qik'as girxhveeyir, zı man ha'as deş!

Telebabışde gırgıng'veecad manva eyhe[+].


I'sayna Gat-Şemanne bağeena düə

36I'sa manbışika Gat-Şeman eyhene cigeeqa qarı, telebabışik'le eyhen:

– Zı hark'ın düə haa'as, şu inyaa gyuv're.

37Mang'vee Cukasana Pyoturiy Zavdayna q'öyre dix ıkkekka. Mang'un yik' sacuraycad qa'a giyğal.

38Manke I'see manbışik'le eyhen:

– Yizın yik' qik'asde xhineene uts'urun gyatsts'ı. İnyaa aaxve, Zakasana muğurba gyuv're[+].

39Mana sık'ırra şaqana ark'ın, aq'vakkena ç'iyelqa g'alirxhu, düə haa'a:

– Dek Yizda! Hasre eyxhexhee, Zı mane əq'übayne k'oleençe ulydyoğas! Zas ıkkan xhinne deş, hasre, saccu Vas ıkkanan xhinne ixhecen![+]

40I'sa telebabışisqa sak'ımee, g'ecen manbı g'alyapk'ı vob. Mang'vee Pyoturulqa onu'u, eyhen:

– Nya'a şosse Zakasana sa sə'ətna xheeyib muğurba gyuv'aras dəəxə? 41Qopkune yəqqı'le sivmiyk'alcenva muğurba avxu düəbı he'e. Rı'h it'umda, canme guc deşin vodun[+].

42I'sa q'ör'es ark'ın meeb düə haa'a:

– Dek Yizda! Zas mane əq'übayne k'oleençe ulydyoğas dexhexheene, hasre Vas ıkkanan xhinne ixhecen[+].

43I'sa sark'ıling'a, manbı meeb g'alyapk'ı g'ooce. Manbı geeb obzur vuxhayke uleppı aaqas əxə ıxha deş. 44Mang'vee manbı g'alyav'u xhebır'es manacab düə ha'as ayk'an. 45Qiyğa I'sa telebabışisqa sak'ı eyhen:

– Şu g'alyapk'ı manzilybıne ha'a? Haane, gah k'ane quvxha, İnsanna Dix bınahnanbışde xılyaqa qele[+]. 46Oza əlyhəəs. Haane, Zı merıng'une xılyaqa qelesda qöö vor.


I'sa aqqaqqana

47[•]Yits'ıq'vəne telebayna sa eyhena Yahuda qööng'ə, I'sa yuşan ha'acarniy vor. Mang'uka sacigee geeb gılıncnanayiy dalnan insanar vooxhe. Manbı kaahinaaşine ç'ak'ınbışeyiy milletne ağsaqqalaaşe g'axuvuynbı vuxha[+]. 48I'sa manbışde xılyaqa qelesde Yahudee işaara huvu, uvhiynniy:

– Zı Şavus ubba he'eene, I'sa Mana vor, Mana aqqe.

49Mane gahıl mana I'saysqa qıxha, «Salam, yizda Mə'əllimva!» uvhu, Mang'us ubba ha'a. 50I'see mang'uk'le eyhen:

– Hambaz, ğu nişisiy arı, man he'e.

Mankecab I'saysqa insanar qeepxha, Mana aqqaqqana. 51Manke I'saykane sang'vee gılınc hı'tditxı', xərne kaahinne nukarne k'ırıyle k'ena ı'xı', mang'un k'ırı g'a'adaççen. 52I'see mang'uk'le eyhen:

– Gılınc cigeeqa gixhxhe. Gılınc xılyaqa alyaat'uyn gırgınbı gılıncikecab hapt'as. 53Deşxhee, vasqa həməxüdee qöö Zasse Dekkıke kumag heqqas əxəs dişdiyxan? Zı uvhiynxhiy, Mang'vee Zas mankecad yits'ıq'vəne (12) legionıle geed malaaikarniy g'axıles. 54İn karbı ixheskaniy deşxhee, nəxüdniy Muq'addasne Otk'uniybışee otk'uniynbı ixhes?

55Mane gahıl I'see cəmə'ətık'le eyhen:

– Nya'a g'uldurulqa vüqqənbı xhinne gılıncbışikayiy dalbışika Zı aqqas abı? Zı yiğıs Allahne Xaane məhlee gyu'ur xət qa'amee, şu Zı aqqı deş[+]. 56İn gırgın karbı peyğambaraaşine otk'uniybışee, otk'uniynbı ixhecenva eyxhe.

Manke gırgıne telebabışe I'sa g'alerçu, heepxı avayk'ananbı[+].


I'sa xərne kaahinısqa Kayafısqa ıkkekka

57[•]I'sa aqqıynbışe Mana xərne kaahinne Kayafayne k'anyaqa qarayle. Q'aanun mə'əllimariy ağsaqqalarıb maqa savayle. 58Pyotur əq'ənançecar xərne kaahinne məhlaysqamee I'sayqa qihna qarayle. Hucooyiy eyxheva g'acesva, Pyotur məhleeqa ikkeç'u, xərne kaahinne g'aravulyçeeşika giy'ar. 59Kaahinaaşin ç'ak'ınbıyiy Aali Şuureene[*] gırgıng'vee I'sa gik'asdemee horbışika Mang'une aq'val ulyoozarasınbı t'abal haa'a vuxha. 60Horbışika aq'val ulyoozarasınbı geebbı abeeyib, manbışis ıkkanəxrına iveeke deş. Nekke qiyğa q'öyre insan qığeç'u, 61eyhen:

– Mang'vee «Zasse Allahın Xav qukkyok'al hı'ı, xhebne yiğee alya'as əxəva» uvhu[+].

62Xərna kaahin suğotsu, I'sayk'le eyhen:

– Manbışe Yiğne hək'ee eyhençis nya'a Ğu cuvabcad qidele[+]?

63I'see mang'une cuvabısıd vuççud eyhe deş. Xərne kaahinee meed Mang'uke qiyghanan:

– Zı Vake, Vorne Allahne doyule qiyghan: Allahna Dix, Masih Ğune?

64I'see mang'uk'le eyhen:

– Ğu qotkuda uvhu. Zımee şok'le mançiled hexxada eyhes, inçile qiyğa şok'le İnsanna Dix, Gırgın Əxəng'une sağne sural gyu'uriy buludbışil qööcar g'aces[*][+].

65Manke xərne kaahinee culyun tanalinbı qıt'axxı'ı eyhen:

– Mang'vee kufur hı'ı! İnçile qiyğa şas aq'val ulyoozarasınbı nişisınbıne? Mang'vee hı'iyn kufur şok'led g'ayxhiyn![+] 66Şu mançik'le hucoovane eyhe?

Manbışed «Mana taxsirkarır, gik'as eyxheva» eyhe. 67Mankecabıb giviyğalanbı I'sayne aq'vays xudariy tyubı ı'xiyxə. Sassanbışe Mang'une aq'veeqa çapalaxbı ı'xiyxə, 68eyhe ıxha:

– Ay Masih, şas peyğambar xhinne yuşan hı'ı eyhelan, şavaayiy Vas ı'xiyxə?


Pyoturee I'sa cuk'le ats'a deşva eyhe

69[•]Mane gahıl məhlee gyu'urne Pyoturusqa g'ulluxçiy zəiyfa qiyxha eyhen:

– Ğunar Galileyeençene I'sayka sacigeeniy vor.

70Gırgıng'une ögil man Pyoturee gardanaqa ilydyaat'u eyhen:

– Ğu hucoome eyhe, zak'le ats'a deş!

71Qiyğa mana akkabışisqa qarımee, sa menne g'ulluxçiy zəiyfayk'le g'acu, eyhen:

– İna insanır Nazaretğançene I'sayka sacigeeniy vor.

72Pyoturee meed gardanaqa ilydyaat'u, k'ın g'assır eyhen:

– Zak'le mana İnsan ats'acar deş!

73Sahavule, şaqana ulyobzuriyn insanar mang'usqa qabı eyhen:

– Hək'erar ğu şenbışda vor. Manva yiğne yuşan hı'iyncadıd eyhe.

74Pyoturee cuqacad g'arğışbıd hı'ı, k'ınid g'assır, eyhen:

– Zak'le mana İnsan ats'a deş!

Mane gahılib dadal hook'a. 75Pyoturuk'le I'see «Dadal hook'asse vak'le Zı dyats'ava ğu xhebne yəqqees eyhesva» uvhiy yik'el qayle. Mana mançe qığeç'u, hülöörəxə geşşe giyğal[+].

#### 27


I'sa Pilatısqa ıkkekka

1[•]Miç'eed qıxhamee, gırgıne kaahinaaşine ç'ak'ınbışeyiy milletne ağsaqqalaaşe I'sa gik'u ak'an ha'as ıkkanva eyhe. 2Manbışe I'sayn xıl ayt'ıl, Roomeençe xərna xhinne g'axuvuyne Pilatne[*] xılyaqa qele[+].


Yahudee vucecar-vuc gek'a

3[•]I'sa merıng'une xılyaqa quvuyne Yahudayk'le Mana gik'as ıkkan g'acumee, mang'us vucee hı'iynçile naş qexhe. Vucee alyaat'uyn xhebts'al nuk'ra kaahinaaşine ç'ak'ınbışisqayiy ağsaqqalaaşisqa qadı, 4«Zı bınah hav'u, taxsir deşda İnsan gik'asva vuşde xılyaqa quvuva» eyhe. Manbışeme mang'uk'le «Mançike şas hucoone? Vak'le ats'ava» eyhe.

5Yahudee vucee mane işil-alla alyaat'uyn pıl Allahne Xaa dağı'ı, mançe ark'ın vuceecar-vuc givayxanna[+]. 6Kaahinaaşine ç'ak'ınbışe mang'vee dağı'iyn pıl sı'ı eyhen:

– İna ebake quvuna q'iymat vuxhayke, Allahne Xaane q'utyeeqa gyuvxhes vuxhes deş[+].

7Manbışe conecab əree gaf hav'u, mane pılıke menne cigeençe qabıynbı k'eepxhesın, nyuq'vneke k'olabı ha'ang'un çol ileşşe. 8Mançil-allad, mane cigayk'le g'iyniyne yiğılqamee[*] «eban çolva» eyhe. 9İnəxüd Yeremiya peyğambaree otk'unin xhinne eyxhe: «İzrailybışe Mang'us gyuvxhuna q'iymat, xhebts'al nuk'ra, manbışe alyapt'ı[+] 10mançike k'olabı ha'ang'un çol ileşşe. Manva zak'le Rəbbeeniy uvhu».


I'sa Pilatısqa məhkameeqa arayle

11[•]I'sa Pilatısqa, mane cigayne xərıng'usqa arımee, mang'vee I'sayke qiyghanan:

– Yahudeeşina Paççah Ğune?

I'seeyid mang'uk'le «Ğucad məxüd eyheva» eyhe[+]. 12Kaahinaaşine ç'ak'ınbışeyiy ağsaqqalaaşe Mang'une gardanaqa taxsir giyxhemee, I'see nıq'cad qığayhe deş. 13Manke Pilatee Mang'uke qiyghanan:

– Yiğne gardanaqa giyxhenmeen karbı Vak'le g'iyxhe dişee[+]?

14I'see mang'une nenecad cuvabıs alidghıniy qele deş. Mançile Pilat geer mattexhena.


Pilatee I'sa çarmıxılqa qıkkeeva eyhe

15[•]Gırgıne Peesaxne bayrambışil, mane cigayne xərıng'vee, Pilatee sa aqqına insan g'ekkan ədatniy vod. Məxrına insan cəmə'ətıniy g'əxəna. 16Mane yiğbışil sa qıvaats'ına, I'sa Barabba eyhena insan aqqı eyxhe. 17Mançil-allad millet sacigeeqa sadımee, Pilatee qiyghanan:

– Şos zı vuşu g'aykkıne ıkkan? I'sa Barabbane deşxhee, Masihva eyhena I'sane?

18Mang'uk'le ats'anniy, manbışe I'sa paxılıyvalin cune xılyaqa quvuva[+]. 19Pilat cune taxtıl gyu'urmee, mang'une xhunaşşee mang'usqa ina xabar ana insan g'ıxele:

– Mane qorkune İnsanıkana vaqa iş mooxhecen, g'iyna zı nik'ek, Mang'unemee geeb əq'üba opxhun.

20Kaahinaaşine ç'ak'ınbışeyiy ağsaqqalaaşe millet mizel aqqı, manbışe Barabba g'aykkeva, I'sar gik'eva eyhecenva[+]. 21Pilatee manbışike qiyghanan:

– Zı vuşdemee q'öng'una nenane g'aykke?

Manbışed eyhen:

– Barabba!

22Pilatee manbışike qiyghan:

– Masihva eyhene I'sayk hucoo he'evane?

Manbışde gırgıng'vee eyhe

– Çarmıxılqa ts'ıts'e'e!

23Pilatee qiyghan:

– Nişil-allane? Hucoone Mang'vee qəlasın hı'ı?

Milletınmee sık'ılbab xəbna ts'ir haa'a:

– Çarmıxılqa ts'ıts'e'e!

24Pilatık'le cune xılençe vuççud qüdöö, millet sık'ıldad g'elil qexhe g'acumee, mang'vee xhyan alyaat'u milletne ögil xıleppı hodğul eyhen:

– Şok'lecad g'ecen, Mang'uke k'yapk'ıyne ebal-alla zalqa taxsir deşin.

25Milletıncad mang'us inəxdın alidghıniy qele:

– Mang'uke k'yapk'ınne ebal-alla şinayiy yişde uşaxaaşe cuvab qeles!

26Manke Pilatee manbışdemee Barabba g'aykka'ana. I'sar çümqbı ı'xı', çarmıxılqa ts'ıts'a'as qeleva eyhe[+].


Eskeraaşe I'sa demalqa giyxhe

27[•]Eskeraaşer I'sa Pilatne sarayeeqa qıkkekka. Maa'ad Mang'une vuk'lelqa legioncad sadayle. 28Manbışe Mang'ule tanalinbı qakki'ı, Mang'ulqa ç'əran p'laş alya'a. 29Zazalxumbışike tac hootxur, vuk'lelqa gyavhu, sağne xılyaqad q'amış hele. Qiyğab q'aratsabışil gyuv'ur «Yahudeeşine paççahıs salam vuxhenava!» uvhu, Mana demalqa giyxhe. 30Mang'us tyubı ı'xiyxə, q'amış alyapt'ı, vuk'lele k'ena üvxiyxə[+]. 31Mana demalqa gixhxhıyle qiyğa, Mang'ulyun p'laş g'avşu tanalqa Cuncad karbıd ali'ı çarmıxılqa ts'ıts'a'asva g'aqa qığayhe.


I'sa çarmıxılqa ts'ıts'a'a

32[•]Manbı g'aqa qı'ğəəng'ə, manbışisqa Şimon donana Kireneençena sa insan qızaxxa. Eskeraaşe mang'usqa I'sa givaxanasın çarmıx haqqas ilekka. 33Golgota donane cigeeqa qavayle. Golgota «vuk'lena bark'v» eyhen vodun. 34Mang'us ödüka alikkı'iyn çaxır hele. I'see man ghalik set'umee, ulyoğas ıkkiykan deş.

35Eskeraaşe Mana çarmıxılqa ts'ıts'ı'iyle qiyğa, çöp k'eççu, Mang'un tanalinbı cone əree qa'a. 36Qiyğab maa gyuv'ur Mang'uqa ilyaaka. 37Vuk'lel ooqad «Yahudeeşina Paççah I'sa haaneva», mana nişil-allayiy çarmıxılqa ts'ıts'ı'ıva otk'un gixhxhı ıxha. 38Mane gahıl I'sayka sacigee, Mang'une sağıliy solul q'öyre g'uldur çarmıxılqa ts'ıts'aa'a.

39K'anençe ı'lğəəmbışe vuk'ulybı g'uvoyxhar, Mang'uk'le cuvabbı eyhe ıxha. 40«Allahın Xav qottul, xhebne yiğee alya'ana! Ğu Allahna Dixxhee, çarmıxıle giç'e, Ğucar Ğu g'attixhan he'eva!» eyhe ıxha[+].

41Kaahinaaşine ç'ak'ınbışer, Q'aanunne mə'əllimaaşer, ağsaqqalaaşer I'sa demalqa gixhxhı eyhe ıxha:

42– Mebınbıniy g'attivxhan haa'a, Vucme g'attixhan ha'as əxə deş! İzrailyna Paççah vorna, hasre həşde çarmıxıle giç'ecen, şinad Cus inyam ha'as[+]. 43Mang'vee yı'q' Allahılqaniy qizzır, Allahısır Mana ıkkanxhee, hasre g'attixhan he'ecen. Nya'a Mang'vee «Vuc Allahna Dixvaniy» eyhen!

44I'sayka sacigee çarmıxılqa ts'ıts'av'uyne g'ulduraaşed I'sayk'le həməxdun cuvabbı uvhu.


I'sayn qik'uy

45[•]Yı'q'ı'hı'le sə'ət xhebınçilqamee ç'iyeyn aq'va miç'ax qexhe. 46Sə'ət xheyible vooxhemee, I'see ts'irıka eyhen:

– Eli, Eli, lema sabaxtani? (İn «Yizda Allah, Yizda Allah, nya'a Ğu Zı g'alerçuva?»[*] eyhen vodun.)[+]

47Maa k'ane ulyobzurne sabaranbışik'le man g'ayxhı, eyhen:

– İng'vee İlyas peyğambarır qoyt'al.

48Manbışda sa mankecar g'adarxhun, gupk'a alyaat'u ç'ürç'üməne çaxıreeqa k'yoq'u, q'amışilqa qı'ı, Mang'une ghalesqa qaa'a, ulyoğecenva. 49Mansanbışemee eyhe ıxha:

– Mana Culer-alqa g'alerçe. İlyaakas, İlyasee arı, Mana g'attixhan ha'asee?

50I'see meeb xəbna ts'ir hav'umee, nafas qığeç'en. 51Mane gahıl Allahne Xaa'ab gyuvapxınna örtyug ooğançe avqamee qıt'aaxı, q'öne cigeeqa qooxhe[*]. Ç'iyebı ı'ğiykar, ganzbı q'öne cigeeqa qeedaxhe. 52Nyaq'vbı çiled-alqa aaqı, maabın gellesın qopkuyn insanar suğoots'anbı[+]. 53Manbı I'sa üç'ür qıxhayle qiyğa, nyaq'vbışeençe qığeepç'ı muq'addasne şahareeqa, İyerusalimeeqa ikkeebaç'e. Maa'ab manbı xılece insanaaşik'le g'ooce.

54I'sayne vuk'lel oğa ulyorzulyne k'omandirık'leyiy eskeraaşik'le ç'iyebı ı'ğiykar, maa eyxhen karbı g'acumee, manbı mançile it'umba qəpq'ı'n, «Hək'erar, Mana Allahna Dix ooxhurva!» eyhe.

55Maa'ab əq'ənançe ilyaakan xılece yedarıb vuxhaynbı. Manbı Galileyeençecab I'sayqab qihna, Mang'us g'ullux haa'as qöönbı vuxha. 56Maa'ar manbışde yiq'ne Magdaleençena Mayram, Yaaq'ubnayiy Yusufna yed Mayram, Zavdayne dixbışda yedir vuxhaynbı[+].


I'sa k'eyxha

57[•]Exha qexhemee, sa karnana insan arayle. Mana I'sayne telebabışda sa, Arimateeğançena Yusuf eyxhe. 58Mana Pilatne k'anyaqa hark'ın, I'sayn mayit qeqqa. Pilateeyib I'sayn mayit mang'usqa qeleva əmr haa'a. 59Yusufee I'sayn mayit alyaat'u, məttıne kafaneeqa hiyk'ar. 60Qiyğar Mana ganzıne ab hipk'ırne cune ts'ebne nyuq'vneeqa gixhxhı, mançeeqa ikkəəne cigeeqab xəbna g'aye qavaak'an haa'a. 61Magdaleençena Mayramiy manasa Mayram nyuq'vnene ögee gyuv'ur vooxhe.


I'sayne nyuq'vnesne g'aravulyçer ulyoozar haa'a

62Qinne yiğıl, man Şabbatın yiğ eyxhe, kaahinaaşin ç'ak'ınbıyiy fariseyar[*] Pilatne k'anyaqa sabı 63eyhen:

– Xərna, şene horalee üç'ürnang'a uvhiynniy «Vuc xhebne yiğıle üç'ür qixhes»[+]. 64Mançil-allab əmr hee'e xhebıd'esde yiğılqamee nyuq'vneka ilyaakecen. Deşxhee telebabı abı Mana qöqü milletık'le «Mana hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qıxhava» eyhes. Man qiyğiyn hor, ts'ettiynçile pisın ixhes.

65Pilatee manbışik'le eyhen:

– G'aravulyçerıb alyapt'ı havak'ne, şos nəxüdiy ıkkan, he'e.

66Manbıb hapk'ın nyuq'vneeqa ikkəəne cigeene g'ayelqa peçat gı'xı', maa g'aravulyçer ulyoozar haa'a.

#### 28


I'sa üç'ür qexhe

1[•]Şabbatın yiğ ılğeç'uyle qiyğa, ülycümne ts'ettiyne yiğıl çakba miç'eeb Magdaleençena Mayramiy manasa Mayram abaylenbı nyaq'v g'avces[+]. 2Sayid sayangada, it'umda ç'iyebı ı'ğiykır, manıd Rəbbin malaaik xəənçe giç'u nyuq'vneeqa ikkəəne cigeena g'aye qavaak'an hav'u, çil gyu'urva ıxha[+]. 3Malaaik yic ts'ayılpanık, çin tanalin karbıd cagvarada yiz xhinne ıxha[+]. 4Maa ulyobzuruyne g'aravulyçeeşik qəpq'ı'niyvalin zeze ooxha, manbı hı'ğəpkır hapt'ıynbı xhinne aaxva. 5Malaaikee zəiyfeeşik'le eyhen:

– Qı'məəq'ən, zak'le ats'an şu çarmıxılqa ts'ıts'ı'ına I'sa t'abal ha'a ıxhay. 6Mana inyaa deşda, Vuce eyhəxür, Mana üç'ür qa'a. Qudoora, şok'led Mana g'alirxhuyn ciga g'ace. 7Zaraba apk'ın Mang'une telebabışik'le eyhe: «I'sa hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qı'ı, şole ögee Galileyeeqa ark'ın. Şok'le Mana maa g'acesda». Haane, zı şok'le eyhen[+].

8Yadar qəvəyq'ənanbı. Manbı I'sayne telebabışis xabar hevles, nyuq'vnesse şadeepxha g'adaaxhvananbı. 9Sayır manbışde ögeeqa I'sa Vuccar qığeç'u, «Şos salamva» eyhe. Yadarıb Mang'usqa qeepxha Mang'un g'elybı xhılibışeeqa sı'ı, Mang'us k'yoozaranbı[+]. 10I'see manbışik'le eyhen:

– Qı'məəq'ən! Hapk'ın Yizde çocaaşik'le eyhe, Galileyeeqa qudooracen. Manbışik'le ma'ar Zı g'acesda[+].


G'aravulyçeeşe abına xabar

11Yadar telebabışisqa vüqqəmee, g'aravulyçeeşin sabarabı şahareeqa abı cok'le g'acuyn karbı kaahinaaşine ç'ak'ınbışis yuşan ha'a. 12Kaahinaaşine ç'ak'ınbışe ağsaqqalaaşika gaf hav'uyle qiyğa, g'aravulyçeeşis geed pılbı huvu 13eyhen:

– Eyhe «şi xəmde g'alyapk'ımee Mang'une telebabışe abı Mana qöqüna». 14Mana gaf Pilatne k'ıriysqa hipxhıreene, şi mang'uqa gaf hav'u, gyapk'ıyne dağamiyvalike şu g'attyuvxhan haa'asınbı.

15G'aravulyçeeşed pılbı alyaat'u, gırgın cok'le uvhiyn xhinne ha'a. G'iyniyne yiğılqameeyib yahudeeşe mana gaf məxüb haa'a.


I'sayna nekke qiyğiyna mısləhət

16[•]Yits'ıssar (11) teleba Galileyeeqa, I'see manbışik'le uvhiyne suvalqa avayk'an. 17Manbışik'le maa'ar I'sa g'acu Mang'us k'yoozaranbı. Sabarabıb şakkalycab aaxva[+]. 18Manke I'sa manbışisqa qıxha eyhen:

– Xəybışeenayiy ç'iyeyne aq'valyna gırgına xəbvalla Yizde xılyaqa quvu[+]. 19Mançil-allab hapk'ın gırgıne milletbışike Yizın telebabı hee'e, manbı Dekkıne, Dixene, sayıb Muq'addasne Rı'hı'ne doyuka xhineeqa k'yooq'u gicəpxı'ybı aleet'e'e[+]. 20Manbışis Zı şos əmr hav'uyn xhinne, gırgın ha'as xət qe'e. Zınar dyunyeyn axır qalesmee, gırgıne gahbışil şoka ixhes[+].

### Yəhye

#### Yəhye

Yəhye


Ts’ettiyn cuvab

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Ts’ettiyn cuvab


Yəhyee yuşan hav'una Yugna Xabar

Uvhuybışis sik'ı in kitab Yəhyee otk'un. Mana I'says geer ıkkanna yits'ıq'vəne telebayna sa ıxhava otk'un. Aalimaaşine uvhiyn in kitab Yəhyee Efes eyhene şaharee 90-niyiy 95-esde senbışee otk'un ixhesva eyhe. Geeb insanaaşisse qətqəs əxecenva, mang'vee in kitab yunanne mizel otk'un.

Yəhyee man kitab otk'unin I'sa Masih vorva hagvas. Mang'us insanaaşe mançil inyam hı'ı ıkkiykın. İne kitabee Allahne hək'eedın dağamın geed fıkırbı vod. Yəhyee I'sayne vuk'lelqa qadıyn gırgın otk'un deş. Mang'vee mane kitabee I'see haguyn yighılle əlaamat otk'un. Mane əlaamatbışed I'sa Masih ıxhay hagva.

Yəhyee mane kitabee inekke geed I'see yuşan hı'iynbı otk'un. Yəhyee otk'unne karbışin geedınbı I'see k'anene telebabışis yuşan hı'iynbı vod.

#### 1


I'sa dyunyelqa Allahın Cuvab xhinne qarı

1Ts'etta Cuvab ıxha.
Cuvab Allahıka sacigee ıxha.
Cuvabcad Allah ıxha[+].
2Man Cuvab ts'ettacad Allahıka ıxha.
3Gırgın kar
Mançile ğana itxhın,
itxhınne karbışin
nencad Man dena itxhın deş.
4I'mı'r Mançeeniy vob,
mane ı'mı'rınıb insanaaşis Nurniy hele[+].
5Nurun miç'axiyvalee işixniy gyayhe,
man miç'axiyvalisse höğəs əxə deş.

6Allahee Yəhye donana insan g'ıxele[+]. 7Mana şahad xhinne qarı, Nurune hək'ee yuşan ha'asva, gırgıng'veeyib mang'ule ğana inyam he'ecenva[+]. 8Mana vuc Nur deş ıxha, Nurune hək'ee yuşan ha'as qarı.

9Hək'en Nur dyunyelqa qadı.
Mane Nuren gırgıne insanaaşilqa işixniy gyayhe.
10Nurun in dyunye itxhın.
Man Nur ine dyunyelqa qadeeyid,
ine dyunyeyk'le Man qıvaats'a deş.
11Mana Cunbışisqar qareene,
manbışe Mana k'ane qı'ı deş[+].
12Mana k'ane qı'iyne gırgınbışis,
Mang'une doyulqa inyam hı'iynbışis,
Manbışis Mang'vee Allahın uşaxar vuxhes vəvxüy huvu[+].
13Manbı insanıke,
insanne xuruşuke
vuxhaynbı deş vob.
Manbı Allahıke vuxhaynbı vob[+].
14Cuvabıke İnsan qıxha,
Mang'un xav yişde yı'q'nee ıxha.
Şak'le Mang'un Nur g'acuyn,
Mane vorne-deşde Dixes Dekkee man Nur huvu.
Mana Dix hək'ene yugvalin gyatsts'ı ıxha.

15Yəhyee Mang'une hək'ee axtıda yuşan ha'a ıxha:

– Zı Mang'une hək'ee eyhe ıxha: «Zale qiyğa Qalesda, zaler ögee ıxha. Mançil-allar Mana zaler xərna vor»[+].

16Yişde gırgıng'vee, Mang'une g'ıdyabat'ane yugvalil-alla
çiçiqad qihna xayir-düəbı alyaat'u.
17Q'aanun Mısayle ğana huvu,
hək'ena yugvallab I'sa Masihıle[*] ğana qabı[+].
18Allah neng'uk'lecar, mısacar g'acu deş.
Mana saccu şak'le vorne-deşde Cune Dixee hagu.
Mana Dix Dekkıne yik'eesnee vor[+].


Xhineeqa k'yooq'ane Yəhyeyna I'sayne hək'eena şahaadat

19[•]İna Yəhyeyna I'sayne hək'eena şahaadat vobna. Yahudeeşine ç'ak'ınbışe Yəhyeyke «Ğu vuşuneva?» qidghın ha'asdemee İyerusalimğançe kaahinariy Leviyke g'abıynbı[*] mang'une k'anyaqa g'uxoole. 20Mane gahıl Yəhyee manbışike dyugul hidi'ı, qotkuyn uvhiyn:

– Zı Masih deş vorna[+].

21Manbışe Yəhyeyke qiyghıniyn:

– Manke ğu vuşune vor? Deşxhee İlyas peyğambarne?

Yəhyee, «De'eş, zı mana deş vornava» eyhe.

– Manke ğu Mısee eyhena peyğambarne?

Yəhyee «De'eşva» eyhe[+].

22– Manke ğu vuşune? Şi g'axuvuynbışik'le şi hucoovana eyhe? Ğu yiğne hək'ee şas hucoona yuşan ha'as?

23Yəhyee manbışis alidghıniy qele:

– Yeşaya peyğambaree in yizde hək'ee uvhu:

«„Rəbbis yəq qopku qee'e“
Zı sahree ts'ir haa'ang'un ses vod».

24G'axuvuynbı fariseyaaşinbı[*] vuxha. 25Manbışe Yəhyeyke qiyghanan:

– Ğu Masihır deşxhee, İlyasır deşxhee, qalesda peyğambarır deşxhee, nya'a ğu xhineeqa k'yooq'u, gicərxı'ybı alyaat'a'a?

26Yəhyee manbışis inəxdın alidghıniy qele:

– Zı xhinekacad gicərxı'y alyaat'a'a. Vuşdeme yı'q'nee Sa vor, şok'le dyats'ana, 27Mana zale qiyğa qalesda vor. Zı Mang'une çarıxbışin baağarıd aaqas kara idyayle.

28İn yuşan ha'an gırgın kar, İordanne damayne şene aq'val, Bet-Anyee ıxha. Maab Yəhyee xhineeqa k'yooq'u, gicəpxı'ybı alyaat'a'a ıxha.


Allahna Urg

29Qinne yiğıl Yəhyeyk'le I'sa cune suralqana qöö g'acu, eyhen:

– Dyunyeyna bınah Culqa alyapt'asda Allahna Urg[*] haane! 30Zı Mang'une hək'eeniy eyhe: «Zale qiyğa qööna zaler xərna vor, Mana zaler ögee ıxhal-alla». 31Zak'ler Mana ıxhay ats'a deşdiy. Mana İzrailyne milletık'le qıvaats'ecenva, zı insanar xhineeqa k'yooq'u gicəpxı'ybıniy alyaat'a'as qarı.

32Yəhyee I'sayne hək'ee şahaadatiyvalla hav'u, eyhen:

– Zak'le, Allahın Rı'h xəənçe qı'nerke xhinne qadı, Mang'ulqa gixu, axva g'acuyn[+]. 33Zak'ler Mana ıxhay ats'a deşdiy. Zı xhineeqa k'yooq'u gicəpxı'ıybı alyaat'as G'axuvuyng'vee Vucee zak'le uvhu: «Rı'h şavulqayiy gexa, Mang'ulyud axu vak'le g'acveene, ats'axhxhe, Muq'addasne Rı'hı'ka gicəpxı'ybı alyaat'a'ana Mana vor»[+]. 34Zak'led man g'acu «Allahna Dix Mana vorva» şahaadat hav'u.


I'sayn ts'eppiyn telebabı

35Qinne yiğıl Yəhye meer cune q'öne telebayka ulyorzuliy[+]. 36I'sa yəqqı'le ı'lğəəmee, Yəhye Mang'uqa ilyakkı, eyhen:

– Allahna Urg haane![+]

37Mane q'öne telebayk'le, man eyhen g'ayxhı, I'sayqa qihna avayk'an. 38I'sayk'le manbı Cuqab qihna qöö g'avcu, qiyghanan:

– Şos hucoona ıkkan?

Manbışe I'sayke qiyghanan:

– Ravvi, Ğu nyaane axva?

(Ravvi mə'əllim eyhen vodun.)[+] 39I'see manbışik'le eyhen:

– Zaqab qihna qudoora, şok'lecad g'acesın.

Manbıb hapk'ın Mana nyaayiy axvava ilyaakanbı. Manke sə'ət yoq'uble vuxha. Mane yiğıl manbı exhalqamee Mang'usne giviy'ar.

40Yəhyee eyhenbı g'ayxhı, I'sayne qihna apk'ınne q'öng'una sa Andrey ıxha. Mana Şimon-Pyoturna çoc eyxhe ıxha[+]. 41Qiyğa mang'vee cuna çoc Şimon t'abal hı'ı, «Şak'le Masih avaykınava» eyhe. (Masih g'əyxı'nava, q'ış qadğunava eyhen vodun.)[+]

42Andreyee Şimon I'sayne k'anyaqa ıkkekka. I'sa Şimonuqa ilyakkı, eyhen:

– Ğu Yuhanna dix Şimonur, yic vak'le g'iyniyke şaqa Kefa eyhes.

(Kefa ganz eyhen vodun. Ganzıd yunanne mizel Pyotur eyhen vodun.)[+]

43Qinne yiğıl I'says Galileyeeqa ı'qqəs ıkkiykan. Mang'vee Filip t'abal hı'ı, «Zaqar qihna qorava» eyhe. 44Filipır Andreyiy Pyotur xhinne Bet-Tsayda eyhene şahareençe eyxhe[+]. 45Filipeeyir Natanael t'abal hı'ı, mang'uk'le uvhiyn:

– Şak'le Mısayne Q'aanune ork'unna, peyğambaraaşer uvhuna İnsan, Yusufna dix Nazaretğançena I'sa aveykı[+].

46Natanaelee eyhen:

– Nazaretğançe yugun kar qığeç'eye?

Filipeeme mang'uk'le eyhen:

– Arı ğucar ilekke.

47I'sayk'le Natanael Cune suralqana qöö g'acu, eyhen:

– İna hək'erar yik'ee bicvalla deşda İzrailyğançenavur.

48Natanaelee Mang'uk'le eyhen:

– Vak'le zı nençena ats'a?

I'see mang'us inəxdın alidghıniy qele:

– Filipee ğu qot'alassecar, Zak'le ğu inciliyne yivek avurniy g'acu.

49Natanaelee Mang'uk'le eyhen:

– Mə'əllim, Ğu hək'erar Allahna Dixır[*], İzrailynar Paççahır![+]

50I'see eyhen:

– Zak'le ğu inciliyne yivek avur g'acuva, uvhuvane ğu Zas inyam hı'ı? Vak'le mançiled ç'ak'ın karbı g'aces. 51Zı şok'le hək'edacad eyhe, xəybı q'öna qeedaxhe, Allahın malaaikar İnsanne Dixesqa[*] gəə-ı'lqəə şok'le g'aces[+].

#### 2


I'see xhyan çaxırelqa sak'al ha'a

1Mançine xhebıd'esde yiğıl Galileyayne Kana eyhene şaharee davatbı eyxhe. I'sayna yedir maa yeexhe[+]. 2I'sayka sacigee Cun telebabıb davatbışeeqa qopt'ul vooxhe. 3Məxüd eyxhe otxhan-ulyoğane gahıl çaxır g'aat'an. I'sayne yedee Mang'uk'le eyhen:

– Manbışiqa çaxır axu deş.

4I'see eyhen:

– Yed, mançike şas hucoone? Yizda gah qabı deş[+].

5I'sayne yedee nukaraaşik'le eyhen:

– Mang'vee şok'le hucooyiy uvhu, şu man he'e.

6K'anya'ad Yahudeeşe gicəpxı'ybı alyaat'an g'ayeyke hı'iyn yixhılle xədın g'ab eyxhe. Mane g'abbışde sançeeqa molyts'al-vəşşe g'alle (80-120) litra xhyanın əə eyxhe[+]. 7I'see nukaraaşik'le eyhen:

– Man g'abbı xhinen gyatsts'e'e.

Manbışe g'abbı ghalelqamee gyatsts'a'anbı. 8Mang'vee nukaraaşik'le meed eyhen:

– Həşdiyle sık'ınin alyaat'u, tamadaysqa ıkkee.

Manbışed ıkkekkan. 9Tamadar çaxırelqa sak'al hı'iyne xhinene dadıqa ilyakkana. Mang'uk'le man nençe adıvacad ats'a deşdiy. Man saccu xhyan alyaat'uyne nukaraaşik'leniy ats'a. Tamadee tsuma qort'ul eyhen:

10– Gırgıng'vee ts'etta yugun çaxırxhe helen. Qiyğa mihmanar yugba qeepxhamee, pisınxhe çaxır qadayle. Ğumee yugun çaxır həşdilqamee havacıyn.

11I'see Galileyayne Kana şaharee man ts'ettiyn əlaamat hagu, Cuna axtıvalla haagva. Telebabışed Mang'ulqa inyam ha'a. 12Mançile qiyğa Mana yedikayiy çocaaşika, telebabışika sacigee Kefernahumqa ark'ın, sa-q'ölle yiğna maa axva[+].


I'see kar massa helenbı Allahne Xaane hiqiy-allançe g'ee'ebaşenbı

13[•]Yahudeeşin Peesax[*] bayram k'ane qexhemee, I'sa İyerusalimqa ayk'an[+]. 14Mang'uk'le Allahne Xaane hiqiy-alla boğabı, vəq'əbı, qı'nerker massa helenbıyiy pılbı badal haa'anbı g'ooce. 15Mang'vee bağaaşike çümq hav'u, maabın gırgınbı cone vəq'əbışikayiy boğabışika sacigee Allahne Xaane hiqiy-allançe g'e'eebaşenbı. Pılbı badal ha'anbışinıd iskambı alytik'al hı'ı, pılbı ç'iyelqa ot'al ha'a. 16Qı'nerker massa helenbışik'led eyhen:

– Manbı inençe aleet'e, Yizde Dekkın Xav bazarılqa sak'al hıma'a.

17Mang'une telebabışde yik'el Muq'addasne kitabee otk'unin qadayle: «Zas Yiğın Xav geed ıkkan. Mane ıkkiykıniyn Zı gyoxhxhan ha'a». 18Manke Yahudeeşine ç'ak'ınbışe Mang'uke qiyghanan:

– Vasse in karbı ha'as əxəva, Vasse nene əlaamatıka hagvas əxəyee[+]?

19I'see manbışis inəxdın alidghıniy qele:

– Şu in Allahın Xav hı'ğəkkar he'e, Zımee man xhebne yiğee q'omançe alya'asın[+].

20Yahudeeşine ç'ak'ınbışe Mang'une cuvabıs eyhen:

– İn Allahın Xav yoq'ts'ale yixhne (46) senee ali'ı, Ğu man xhebne yiğee alya'asvane eyhe?

21I'see, Allahın Xav eyheng'a, Cun tanva eyhe ıxha. 22Qiyğa, I'sa hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qıxhane gahıl, telebabışis Mang'un man cuvab yik'el qayle. Manbışe manke Muq'addasne Otk'uniysiy I'see uvhiyne cuvabıs inyam ha'a[+].


I'sayna Nikodimıkana gaf

23I'sa Peesaxın bayramnang'a, İyerusalim haguyn əlaamatbı g'acuyne gellesde insanaaşe Mang'ulqa inyam ha'a[+]. 24I'sayk'le gırgıncab insanar yugba vaats'ava, Mang'vee manbışilqa yı'q' qiyzaran deşdiy. 25Mang'us, nenemecad insanne hək'ee ats'a ixhes ıkkanmee, Mang'vee şavuk'lemecad mane insanne hək'ee yuşan he'eva eyhen deşdiy. Mang'uk'le Cuk'lecad insanaaşine yik'eençe ı'lğəəmbı ats'a ıxha.

#### 3

1Fariseyaaşine[*] yı'q'nee sa Nikodim donana insan eyxhe. Mana Yahudeeşine ç'ak'ınbışda sa eyxhe[+]. 2Mana xəmde I'saysqa arı, eyhen:

– Mə'əllim, şak'le ats'an Ğu Allahne k'anençe qarına sa mə'əllim vor. Şavussecad Vasse hagvas əxən əlaamatbı hagvas əxə deş. Allah Vaka dexhanaxhiy, Vasse məxdın əlaamatbı hagvas əxəs deşdiy.

3I'see mang'us inəxdın alidghıniy qele:

– Zı vak'le hək'en eyhe, sa insan dyunyeelqa meer qidyareene, Allahna Paççahiyvalla g'avces vəəxəs deş.

4Nikodimee Mang'uke qiyghanan:

– Q'əs qıxhane insanısse nəxı'r meer yedike ixhes əxəyiy? Mang'usse yedine vuxhneeqa k'iç'u, meer yedike ixhes əxəyee?

5I'see inəxdın alidghıniy qele:

– Zı vak'le hək'en eyhe, xhinekeyiy Allahne Rı'hı'ke dexhayng'usse Allahne Paççahiyvaleeqa ikkeç'es əxəs deş[+]. 6Tanıke ıxhana tan eyxhe, Rı'hı'ke ıxhanar rı'h. 7Ğu mançile matmexhe: şu meeb dyunyeelqa qavales vukkan. 8Mıts[*] çis vukkanne cigee aa'a. Vak'le mançin ses g'ayxheeyid, nençe qabı nyaqa apk'ıniy ats'a deş. Həməxürur Rı'hı'ke ıxhane insanıqa eyxhe.

9Nikodimee qiyghan:

– Man karbı nəxüdne ixhes?

10I'see mang'us inəxdın cuvab qele:

– Ğu İzrailyna mə'əllim vor. Man karbı vak'le ats'a dişde? 11Zı vak'le hək'en eyhe, şi şak'le ats'an eyhe, g'acuynçusub şahaadat haa'a, şume yişda şahaadat şos k'ane qaa'a deş. 12Zı şos ç'iyelyne karbışike yuşan ha'amee, şu mançilqa inyam ha'a deş, xəybışeene karbışike yuşan ha'axhee, şu inyam ha'ayee?

13İnsanne Dixele ğayrı vuşucar xəybışeeqa ılqeç'u deş. Xəənçer giç'una Mana vor[+]. 14Mısee sahree yezake hav'una xoçe ooqa qav'uyn xhinne[*], İnsanna Dixır[*] məxür ooqa qa'as ıkkan[+]. 15Man ixhesın, Mang'ulqa inyam ha'ane gırgınbışis gırgıne gahbışisda ı'mı'r vuxhecenva. 16Allahıs dyunye manimee ıkkiykan, Mang'vee vorna-deşda Cuna sa Dix huvu. Manıd mançil-alla ha'a, Mang'ulqa inyam ha'an nenbıcab hımabat'acenva, manbışiqa gırgıne gahbışisda ı'mı'r vuxhecenva. 17Allahee dyunye muhaakima ha'asva deş Dix g'axuvu, Mang'vee Dix dyunye g'attixhan ha'asva g'axuvu[+]. 18Mang'ulqa inyam hı'ına muhaakima ha'as deş. İnyam hidyı'ınar muhaakima hı'ınacar, Allahne vorne-deşde Dixelqa inyam hidi'inçil-alla. 19Dyunyelqa Nur qadı ixheeyid, insanaaşe pisın ha'ava, manbışis miç'axiyvalla Nurule geeb vukkiykan. Mançil-allab manbı muhaakima haa'as[+]. 20Pisın ha'ane gırgıng'uk'le Nur g'ımece eyxhe. Vuce hı'inbı aq'valqa qığmeç'ecenva, Nurnane suralqa qarayle deş. 21Qotkuyn ha'aname Nurnane suralqa qarayle, vuce hı'inbı aq'valqa qığeeç'ecenva Allahnemee hı'ıva.


Yəhyee I'sayne hək'ee eyhe

22Mançile qiyğa I'sayiy Cun telebabı Yahudayne cigabışeeqa qabayle. I'sa manbışika maa'ar sabara gahna axu, maabınbışis xhineeqa k'yooq'u gicəpxı'ybı alyaat'a'a ıxha[+]. 23Yəhyeeyib Salim eyhene şaharne k'anene Aynon eyhene cigee geed xhyanva, gicəpxı'ybı maa'ad alyaat'a'a ıxha. 24Yəhye manke zindaneeqa arçu deşdiy[+]. 25Mane gahıl Yəhyeyne telebabışdeyiy sa Yahudiyne əree, gicəpxı'yne hək'eena gaf gyooxha[+]. 26Telebabı Yəhyeysqa qabı, eyhen:

– Mə'əllim, İordan damayne şene aq'vayl vaka sacigeene, ğu Cune hək'ee şahaadat hav'une İnsanee, həşde Vucee gicəpxı'ybı alyaat'a'a. Gırgınbıb Mang'usqavub abayle![+]

27Yəhyee manbışde cuvabıs eyhen:

– İnsanısqa Xəənçe hucooyiy ha'as hassır, mang'usse saccu man ha'as əxə. 28Şu zı uvhiyne cuvabın şahadar vobınbı: «Zı Masih deş vorna. Zı Mang'ule ögil g'axuvu»[+].

29İstağ tsumayna vor. Tsumayna hambazme mang'une k'ane ulyorzul, mang'un şadexhen ses g'ayxhı vucur şadexhena. Məxürur zı şadexhe[+]. 30Həşdiyle Mana axtı qixhes ıkkan, zıme k'ıl.

31Ooğançe Qarına gırgıng'ule xərna vor. Ç'iyene aq'valyna ç'iyena vorna, mana ç'iyene karbışde hək'ee yuşan ha'a. Xəənçe Qarıname gırgıng'ule xərna vor. 32Mang'vee Cuk'le hucooyiy g'acu-g'ayxhı, mançis şahaadat haa'a, şavaacabıb Mang'una şahaadat k'anyaqacab qaa'a deş. 33Mang'una şahaadat k'anyaqa qaa'ane insanee, Allah qorkunavad peçat giyxən[+]. 34Allahee G'axuvung'vee, Allahın cuvabxhe hixhar ha'an. Allahee Məxrıng'us Cun Rı'h qidiykkın hele. 35Dekkıs Dix ıkkanva, gırgın kar Mang'une xılyaqa quvu[+]. 36Dixelqa inyam hı'ına gırgıne gahbışisde ı'mrena ixhes. Dixel k'ırı ilydiyxhing'uk'leme ı'mı'r g'avces deş. Allahna qəlıb mang'ul ooğacab vuxhes[+].

#### 4


I'sayiy Samariyeençena zəiyfa

1Fariseyaaşik'le[*] I'see, Cus Yəhyeyle geeb telebabı sav'u, gicərxı'iybı alyat'a'ava g'ayxhiyn. 2Yic gicərxı'iybı I'see deş, Cune telebabışe alyat'a'a ıxha[+]. 3I'sayk'le, Cune hək'ee yuşan haa'ava g'ayxhımee, Yahudeyayeençe qığeç'u Galileyeeqa meer ayk'an[+]. 4Mang'una yəq Samariyeençe ı'lğəə vuxha. 5Mana, Yaaq'ubee cune dixes Yusufus huvuyne cigabışis k'anene Samariyeyne Sixar eyhene şahareeqa qarayle[+]. 6Yaaq'ubna kahrızıb mane cigabışe vob. Yəqqı'n I'sa ozar hı'ıva, Mana mane kahrızısne giy'ar. Mana yı'q'ı'hiyna gah vuxha.

7Kahrızısqa xhyan alqahasva sa Samariyeençena xhunaşşe ayreele. I'see məng'ı'k'le, «Hucoona ixhes, Zas ulyoğasın xhyan heleva» eyhe.

8Mane gahıl, Mang'un telebabı oxhanasın kar alişşesva şahareeqa apk'ın vooxhe. 9Samariyeeğançena xhunaşşee Mang'uke qiyghanan:

– Ğu Yahudiy vorna, zımee Samariyeençena zəiyfa. Nəxüd Ğu zake xhyan heqqayiy?

(Yahudeeşeyiy Samariyebışe sana-sang'uka işbı g'ece ıxha deş.[*])

10I'see məng'ı's inəxdın alidghıniy qele:

– Vak'le Allahna payiy «Zas ulyoğas xhyan heleva» Uvhuna vuşu ıxhay ats'a deş. Vak'le Zı vuşu ıxhay ats'axhaynxhiy, ğucadniy Zake xhyan heqqas. Zınad vas ı'mı'r hoolen xhyanniy heles.

11Zəiyfee Mang'uk'le eyhen:

– Xərna, Vaqa xhyan alqahasın g'abıd deşin, kahrızıb k'oraba vob. Vas nençene ı'mı'r hoolen xhyan ixhes? 12Nya'a Ğu, ina kahrız şas g'alepçiyne yişde dekkaaşina eyxhene Yaaq'ubıler ooqanane vor? Mang'veeyid cune dixbışed, cune çavra-vəq'əynıd inençe xhyan ulyodğu.

13I'see məng'ı's inəxdın alidghıniy qele:

– İne xhineke ulyodğuyng'us meed xhyan ıkkiykanan. 14Zıme helesde xhineke şavaa ulyodğveene, mang'us sayid xhyan mısacad ıkkiykanas deş. Zı huvuyn xhyan mang'une ad gırgıne gahbışis ı'mı'r hoolene xhyan ı'lqəəne cigalqa sak'alas[+].

15Zəiyfee Mang'uk'le eyhen:

– Xərna, zas məxdın xhyan hele, zas sayid xhyan ıkmiykancen, zınar xhyan alqahasva inyaqa ayres gimeexhacen.

16I'see zəiyfayk'le eyhen:

– Yeera, adamiyır qort'ul, inyaqa qeera.

17Zəiyfee Mang'uk'le eyhen:

– Zaqa adamiy deşda.

I'see məng'ı'k'le eyhen:

– «Adamiy deşdava» ğu qotkuda eyhe. 18Vaqa xhoyre adamiy ıxha, həşder vaka sa xaa eyxhenar, yiğna adamiy eyxhe deş, ğu man qotkuda eyhe.

19Zəiyfee Mang'uk'le eyhen:

– Xərna, zak'le g'ecen Ğu peyğambarır[+]. 20Yişde dekkaaşe ine suval ı'bəədatniy ha'an. Şumee, Yahudeebışe, eyhen, ı'bəədat ha'asın ciga İyerusalim vodun[+].

21I'see məng'ı'k'le eyhen:

– Zəiyfa, Zal k'ırı alixhxhe, məxbına gah qavaales, Yizde Dekkıs ı'bəədat ine suvaylid İyerusalimıd ha'as deş. 22Şu, Samariyebışe nişismecad ı'bəədat ha'ava şok'le ats'a deş. Şak'leme şi nişisiy ı'bəədat ha'ava, ats'an. Yic, g'attipxhıniyid şaken, Yahudeeşiken vod[+]. 23Gah qavaalesda, mana qabınab, yik'eençe ı'bəədat ha'anbışe, Dekkıs hək'eda Mang'une Rı'hı's sik'ı ı'bəədat ha'as. Dekkeeyib Cus məxüd ı'bəədat ha'anbı t'abal haa'a. 24Allah Rı'h vorna. Mang'us ı'bəədat ha'anbışe hək'eda Rı'hı's sik'ı ı'bəədat ha'as ıkkan.

25Zəiyfee Mang'uk'le eyhen:

– Zak'le ats'an, Masihva eyhena qales. («Masih» q'ış Qadğuna eyhen vod.) Mana qarımee, Mang'vee şas gırgın yuşan ha'asın[+].

26I'see məng'ı'k'le eyhen:

– Zı Mana vor, vaka yuşan ha'ana[+].

27Mane gahıl I'sayn telebabı siviyk'al. Manbışik'le Mana zəiyfayka yuşan ha'a g'acu, mançile mateepxheeyıb, Mang'uke neng'vecad «Hucoona Vas məngı'ke ıkkan?» «Nya'a mane zəiyfayka yuşan ha'ava?» qiyghan deş. 28Manke zəiyfee xıledın parç ç'iyelqa gixhxhı, şahareeqa qarı, insanaaşik'le eyhen:

29– Qudoora, zı hı'iyn gırgın zas yuşan hı'ına, İnsan g'ace. Deşxhee, Masih Mananiyxan vor?

30İnsanar şahareençe qığeepç'ı I'saysqa qavayle. 31Mane gahıl Mang'une telebabışe «Hucoona ixhes, Mə'əllim, sık'ınin kar oxhneva» eyhe.

32I'seeme manbışik'le eyhen:

– Zaqa məxdın otxhuniy vod, şok'le man ats'a deş.

33Manke telebabışe sana-sang'uke «Şavamecad Mang'us otxhanan adıyniyxanva?» qiyghan.

34I'see manbışik'le eyhen:

– Yizın otxhuniy, Zı G'axuvuyng'vee uvhiyn hı'iyiy Mang'una iş bə'əttam hav'uy vodun[+]. 35Şu «Yoq'ne vuzale qiyşalasınbıva» eyhe. Zıme şok'le eyhen, vuk'ulybı ooqa qı'ı, çolbışiqa ilyaake, manbı hitxhırıd, qiyşalasınbı xhinnevud qeetxha![+] 36Qiviyşalang'vee cuna hək' alyabat'a, mang'vee şagav sa'a. Man şagav gırgıne gahbışisda ı'mı'r alyapt'ıyn insanar vob. Oozunar, qiviyşalnar sacigee şadepxhesınbı. 37Manke mane işis sik'ı uvhiyn cuvab «Sang'vee oozanaxhe, mansang'veeyib qiviyşalnaxheva» qotkuyn vodun. 38Zı şu, şu əq'üba idyopxhuniyn, şagav qiyşalas g'axuvu. Mebınbışe əq'üba opxhun, şume manbışe əq'übayka ezuynçin şagav alyaat'u.


Samariyebışe I'salqa inyam ha'a

39Mane zəiyfee «Mang'vee, zı hı'iyn gırgın işbı zak'le uvhiynbıva» Samariyebışik'le uvhu. Manke mane şaharee vooxhene geebne insanaaşe I'salqa inyam ha'a.

40Qiyğa Samariyebı I'sayne k'anyaqa abı, Mang'us miz k'yaa'a, sık'ırra cone k'ane axveceva. Manar maa'ar q'ölle yiğna axvana. 41I'see eyhenbı g'ayxhı, Mang'ulqa inyam ha'anbı sık'ılbab geeb qeepxha. 42Samariyebışe zəiyfayk'le eyhe ıxha:

– Şi saccu ğu uvhiyne cuvabıl-allacad deş Mang'ulqa inyam ha'a. Həşde şak'led g'ayxhiyn, ats'axhxhaynıd hək'erar İna dyunye g'attixhan ha'asda vor[+].


I'see paççahıs k'anene insanna dix yug qa'a

43Q'öne yiğıle, I'sa mançe Galileyayne suralqa ayk'an. 44Mang'vee Vucecadniy uvhu, peyğambarıqa vuc yedike ıxhayne cigabışee hı'rmat voxhena deşva[+]. 45I'sa Galileyeeqa qarımee, Galileyğançenbışe Mana q'abıl ha'ana. Manbışik'le İyerusalim bayramnang'a Mang'vee hı'iyn gırgın kar g'acuyn[+].

46I'sa xhyan çaxırelqa sak'al hı'iyne Galileyayne Kana eyhene xiveeqa sayır araylena. Kefernahumeene paççahne insanıqa sa dix eyxhe, vucur ık'ar eyxhe[+]. 47Mang'uk'le, I'sa Yahudeyayeençe Galileyeeqa arıva g'ayxhımee, mana I'saysqa arı, Mang'us miz k'yaa'a, cong'əə arı, cuna qek'ana dix yug qe'eva.

48I'see mang'uk'le eyhen:

– Şok'le əlaamatbıyiy gorsatmabı g'acesmee, şu inyam ha'as deş[+].

49Paççahne insanee Mang'uk'le eyhen:

– Xərna, yizda dix qik'asse ayre!

50I'see mang'uk'le eyhen:

– Hoora, yiğna dix axvasda.

Mane insaneeyid I'sayne cuvabılqa inyam hı'ı ayk'anna. 51G'ulluxçer mang'une ögilqa abı, yiğna dix üç'ür vorva eyheng'a, Mana yəqqəniy vor. 52Mang'vee manbışike «Yizda dix mısane yug qexhe girğılyva» qiyghan. Manbışe eyhen:

– Sanıxha sə'ət sançil mang'un gyorxhuniy k'ıl qıxha.

53Dekkılqa hiyxharan, I'see mane gahılyniy «Hoora, yiğna dix axvasdava» uvhu.

Manke vuceeyid, cune xaane gırgınbışeb I'salqa inyam ha'a[+]. 54Man I'see Yahudeyayeençe Galileyeeqa arıyle qiyğa haguyn q'öd'esın əlaamatniy vod[+].

#### 5


I'see hovuzne k'anena yug qa'a

1Sabara gah ılğevç'uyle qiyğa, I'sa Yahudeeşine bayramısva İyerusalimqa hayk'an. 2İyerusalimeene Vəq'əbışin akkava eyhene cigee, cühüt'yaaşine mizel Bet-Zata donana hovuzniy vobna. Mançine hiqiy-alla xholle daxanan ciganiy vod. 3Mane cigabışee vuk'aranbı, bı'rq'ı'nbı, k'aanbıyiy paralic ı'xı'yn geeb insanar g'alyapk'ı vuxha. Manbışe xhinen ı'ğiykıriy gozet ha'a ıxha. 4[Rəbbin malaaik gahıle-gahılqa avqa giç'u, xhyan ı'ğiykar ha'a ıxha. Mane gahıl xhineeqa ts'erra ikkeç'uyng'un gırgın ık'arbı yug qeedaxhe ıxha.][*] 5Maa'ar manbışde k'ane xhebts'ale molyulle (38) senna ık'arna insan ıxha. 6I'sayk'le mana g'alirxhu g'acu ats'axhxhen, mana ık'arna geeb gahıbva. I'see mang'uke qiyghanan:

– Yug qixhes ıkkannane?

7Ik'arang'vee Mang'us inəxdın alidghıniy qele:

– Xərna, yizde k'ane, xhyan ı'ğı'ykırmee, zı xhineeqa k'erçesda insan deşda. Zı xhinesqa hixharasse, merna zale ögee qıxha k'eç'e.

8I'see mang'uk'le eyhen:

– Oza qıxhe, ğu g'alirxhuyn karıd alyaat'u, hoora![+]

9Mana insan mankecar yug qexhena. Vuc g'alirxhuyn karıd alyaat'u, ayk'anna.

Man Şabbatın yiğ[*] eyxhe. 10Mançil-allad Yahudeeşine ç'ak'ınbışe yug qıxhayne insanık'le eyhen:

– G'iyna Şabbatın yiğ vod, ğu g'alirxhuyn kar g'iyna haqqas ıkkan deş.

11Mane insanee eyhen:

– Zı yug qı'iyne İnsanee, zak'le «Ğu g'alirxhuyn karıd alyaat'u hoorava» uvhu.

12Manbışe qiyghanan:

– Vak'le «Alyapt'ı hoorava» eyhena İnsan vuşuyiy?

13Mang'uk'le Mana vuşu ıxhaycad ats'a deşdiy. I'see mana yug qı'iyle qiyğa, maane insanaaşil alikkı ayk'anna. 14Sahavule I'see mana insan Allahne Xaasne t'abal hı'ı, eyhen:

– Həşde ğu yug qıxhana. Ğu sayıb bınah hımaa'a, vuk'lelqa mançiled pisın kar qımaylecenva.

15Manke mana insan ark'ın, Yahudeeşine ç'ak'ınbışik'le, vuc yug qı'ına İnsan I'sava eyhe.


I'sa Yahudeeşine ç'ak'ınbışika cuvabılqa arı

16I'see man Şabbatne yiğıl hı'ıva, Yahudeeşine ç'ak'ınbışe Mang'une vuk'lelqa yiğbı alya'a[+]. 17I'seeme manbışik'le eyhen:

– Yizde Dekkee həşde iş g'ooceva, Zınab haa'ana.

18Mançile qiyğa Yahudeeşine ç'ak'ınbışis Mana sık'ırar geer gik'as ıkkiykan. Mang'vee Şabbatne yiğıl iş hav'uy k'ıldanan xhinne, Allahık'le Cuna Dekva uvhu, Mang'uka Vuc sa aqqı[+].

19I'seeme manbışik'le eyhen:

– Zı şok'le hək'en eyhe, Dixek'le Dekkee hucooyiy ha'ava g'ıdecveene, Cuked ğana vuççud ha'as deş. Dekkee hucooyiy ha'a, Dixeeyid man ha'a. 20Dekkıs Dix ıkkanva, Vucee ha'an gırgın kar Mang'uk'le hagvan. Şu ghalybı aaqı aaxvecenva Dekkee Mang'uk'le mançiled ç'ak'ın işbı hagvas[+]. 21Dekkee hapt'ıynbı üç'üb qav'u, manbışis ı'mı'r hoolen xhinne, Dixeeyib Cus vukkananbışis ı'mı'r hoole. 22Dekkee vuşucar muhaakima ha'a deş. Mang'vee məhkama Dixelqa g'aleççu,[+] 23Dekkıs hı'rmat giviyxhena xhinne, Dixesıb hı'rmat gyuvxhecenva. Dixes hı'rmat givdiyxheng'vee, Mana g'axuvuyne Dekkısıb hı'rmat giviyxhe deş[+].

24Zı şok'le hək'en eyhe, Yizde cuvabıl k'ırı alixhxhı, Zı G'axuvuyng'ulqa inyam hı'iyne insanıqa gırgıne gahbışisda ı'mı'r vob. Məxrıng'uqa məhkamad ilyakkas deş. Mana qik'uyke g'attirxhın, üç'ür qıxha[+]. 25Zı şok'le hək'en eyhe, Allahne Dixen ses hapt'ıynbışik'le g'iyxhena gah qavaalesda, qabıcab vob. Man g'ayxhiynbı üç'üb qeepxhes[+]. 26Dekkıne ab ı'mı'r vobnan xhinne, Dixesıb Cune ab ı'mı'r Mang'vee hoole[+]. 27Mana İnsanna Dixva, məhkama hı'iyid Mang'unecad xılyaqa quvu.

28Mançile ghalybı aaqı ımaaxva, məxbına gah qöö vob, nyuq'vnee g'alyapk'ıynbışde gırgıng'uk'le Mang'un ses g'ayxhes[+]. 29Nyuq'vneençe qığeepç'esınbı, yugvalla hav'uynbı ı'mrenbı vuxhesva üç'üb qeepxhes. Pisvalla hav'uynbımee Allahee məhkamee eyhenbı g'ayxhes üç'üb qeepxhes. 30Zasse Zaled-alqa vuççud ha'as əxə deş. Zı Zak'le Dekkee uvhiyn xhinne muhaakima haa'a, Zı alğavhuyn məhkamad qotkuyn vod. Zı Zas ıkkanan deş ha'a, Zı G'axuvuyng'vee uvhiyn ha'a[+].


I'see Vucee eyhene karbışda qopkuvalla haagva

31– Zı Yizdecab hək'ee şahaadat haa'anaxhiy, Yizda şahaadat qopkuna vuxhes deşdiy[+]. 32Yizde hək'ee şahaadat haa'ana Merna vor. Yizde hək'ee haa'ana mana şahaadat qopkuna vuxhay Zak'le ats'an. 33Şu Yəhyeyne k'anyaqa insanar g'axuvu, mang'veeyib qopkuna şahaadat hav'u[+]. 34Zas insanna şahaadat vukkanıb deş, şu g'attivxhnecenva Zı man şok'le eyhe. 35Yəhye gyopxhannayiy işix helena çirax vuxha. Şos sabara gahna mançine işixee şadepxhes vukkiykın[+].

36Yizde hək'ee sayib şahaadat vob. Mana şahaadat Yəhyeyne şahaadatıleb ooqana vob. Zı Dekkee Zak'le uvhiyn işbı ha'a. Mane işbışed Yizde hək'ee şahaadat haa'a Dekkee Zı g'axuvuva[+]. 37Zı g'axuvuyne Dekkeyib Yizde hək'ee şahaadat haa'a. Şok'le mısacad Mang'un sesıd g'ayxhı deş, Mang'un aq'vad g'acu deş. 38Mang'un cuvabıd vuşde yik'bışee axva deş, Mang'vee G'axuvuyng'ulqa şu inyam hidya'ava. 39Şos Muq'addasın Otk'uniybı xət qeedaxhe. Şosqa həməxüd qöö, mançile ğana şu gırgıne gahbışisde ı'mrenbıme vuxhes. Yic, Mançinıb Yizde hək'ee şahaadat haa'a. 40Şosmee gırgıne gahbışisde ı'mrenbı vuxhesdemee Zasqa qavaales vukkan deş.

41İnsanaaşine axtı qı'ilqa, Zı axucar deş. 42Zak'le şu vaats'anbı, vuşde yik'ee Allah ıkkiykıniy deşin. 43Zı Yizde Dekkıne doyule qareeyir, şu Zı k'ane qa'a deş. Sa merna cune doyule qareene, şos mana ıkkiykanasda[+]. 44Şos sana-sang'vee şu axtı qav'u vukkan. Vorne sa Allahee şu axtı qav'iy şu t'abalcab ha'a deş. Məxüd, şosse nəxüd inyam ha'as əxəyee[+]? 45Şosqa həməxüd qımaylecen, Zı Dekkıne ögil şolqa taxsirniyxan gixhxhes. Şolqa taxsir gixhxhesda, şu umud haa'ana Mısa vorna. 46Şu Mısal inyam hı'iynxhiy, Zalid ha'asınniy. Mang'veeyid Yizde hək'ee otk'uninniy. 47Şu Mısee otk'uninçilqad inyam hidya'axhee, Zı eyhençilqa nəxüd inyam ha'aye?

#### 6


I'see xəppa insanar ats'yaa'a

1[•]Mançile qiyğa I'sa Galileyne (Tiberiyayne) eyhene golyune şene aq'valqa ılğeç'e. 2Mang'vee vuk'aranbışik'le haguyn əlaamatbı g'acu, Mang'uqab qihna geeb insanar qöö vuxha. 3I'sa suvalqa ılqeç'u, Cune telebabışika giy'ar. 4Yahudeeşin Peesax[*] bayram k'ane qexhe ıxha[+].

5I'see vuk'ul ooqa qav'umee, Cusqa geeb insanar qöö g'avcu, Filipık'le eyhen:

– İne insanaaşe oxhanasın gıney, nençene şi alişşes[+]?

6I'see manva Filip siliys ı'xəsdemeevacad uvhu, deşxheene Mang'uk'le Vucee ha'asın ögilycad ats'a ıxha. 7Filipee alidghıniy qele:

– Manbışde gırgıng'vee sa ghaledın gıney oxhnecenva, q'öd vəş (200) dinarısın[*] gıneyid alişvee, g'idiyxhar!

8Telebabışde sang'vee Şimon-Pyoturne çocee Andreyee I'sayk'le eyhen:[+]

9– İnyaa'ar xhoble xhıt'ayna gıneynanayiy q'ölle baluğnana sa gade vor. Nya'a, inimeene insanıs man giyxharee?

10I'see eyhen:

– Millet gyu'ar he'e.

Maa'ab geeb ok' vuxhayke, insanar çilycab giviy'ar. Maa'ar xhod aazırılqa (5 000) ələəna adamiycar eyxhe. 11I'see maadın gıneybı alyaat'u, Allahıs şukur haa'a. Sahavuled maane insanaaşis man gıney bit'al ha'a. Gırgıng'vee cus nimeeniy ıkkan manimeenıd alyaat'a ıxha. I'see baluğaaşikıd mancad ha'a[+]. 12Gırgınbı otxhun avts'uyle qiyğa, I'see Cune telebabışik'le eyhen:

– Hexxada axuyn gırgın se'e, vuççud xarab mexhecen.

13Manbışe, insanaaşine ögile xhone xhıt'ayne gıneyke otxhun hexxada axuyn sı'ımee, yits'ıq'vəble (12) ghalilqamee gyavts'una ç'emç'e vooxhe. 14Mane gahıl I'see haguyn əlaamat g'acuyne insanaaşe eyhen:

– Hək'erar dyunyelqa qalesda peyğambar İna vor[+].

15I'sayk'le insanar abı, Cuke gucuncar paççah ha'asva ats'axhxhen. Mançil-allar Mana Vuccar suvalqa ayk'an.


I'sa xhinel iykar

16[•]Exha qıxhamee, I'sayn telebabı golyusqa geepç'ı, 17lotk'eeqa giviy'ar. Manbı golene şene aq'valyne Kefernahumqa vüqqə vuxha. Miç'axıd qıxha eyxhe, I'sa qarı eyxhe deş. 18İt'umna mıts aa vuxhayke, goleedın xhyan ı'ğiykar eyxhe. 19Manbı lotk'ee yoq'ulle-xholle kilometırmee apk'ıniyle qiyğa, g'ecen I'sa xhinel iykar-iykar cone lotk'aysqana vor qöö. Mançile telebabı qəvəyq'ənanbı.

20I'see manbışik'le eyhen:

– Qı'məəq'ən, Zı vorna.

21Manbışis Mana lotk'eeqa alyart'as ıkkiykan. Ul aaqı gyapxasse, manbı xhinene mıgleqqa, cos ıkkanne cigeeqa qabı hipxhıriynbı.


I'mı'r hoolen gıney

22Qinne yiğıl golyune şene surak axuyne milletıs, maa saccu sa lotk'a ıxhay yik'el qayle. Manbışik'le I'sa mane lotk'eeqa Cune telebabışika gyudyu'urvar, telebabı cocab apk'ınvab ats'anniy. 23Yişde Xərıng'vee I'see şukur hav'uyle qiyğa gıney otxhunne cigayne k'anyaqa Tiberiya şahareençe medın lotk'abı qadayle. 24İnsanaaşik'le I'sayiy Cun telebabıb maa'ab g'idevcumee, lotk'abışeeqa gyuv'ur I'sa t'abal haa'asva Kefernahumqa avayk'an. 25Golyune şene aq'val manbışik'le I'sa aveykımee, qiyghanan:

– Mə'əllim, Ğu inyaqa mısane qarı?

26I'see manbışis inəxdın alidghıniy qele:

– Zı şok'le hək'en eyhe, şu Zı əlaamatbı haguva deş, avts'esınmeen gıney otxhunva t'abal ha'a. 27Sık'ınne gahıle qı'çı əlyhəəsde otxhuniyna hımaa'a. Gırgıne gahbışis ı'mı'r hevlesde otxhuniyna hee'e. Man şos İnsanne Dixee[*] heles. Mang'ul Dekkın Allahın peçat vod.

28Manbışe I'sayke qiyghanan:

– Allahıs ıkkanan işbı g'acesdemee, şi hucoona ha'as?

29I'see eyhen:

– Allahıs vukkanna iş ina vob: Mang'vee G'axuvuyng'ulqa inyam he'e.

30Manbışe I'sayk'le eyhen:

– Vasse nəxdın əlaamat hagvas əxəyee, şi mançiqa ilyaakı Valqa inyam ha'as? Vasse hucoo ha'as əxəyee[+]? 31Yişde dekkaaşe sahree manna[*] opxhun, mançine hək'ee Muq'addasne Otk'unee inəxüd otk'un vod: «Manbışis oxhanas xəybışeençe gıney huvu»[*].

32I'see manbışik'le eyhen:

– Zı şok'le hək'en eyhe, şos xəənçe gıney huvuna Mısa deşdiy vor. Xəənçe şos hək'en gıney həşde helena Yizda Dek vor. 33Xəənçe qadıyn Allahın gıney dyunyeys ı'mı'r hoolen vod.

34Manbışe Mang'uk'le eyhen:

– Xərna, Ğu şas hammaşe man gıney hele[+].

35I'see manbışik'le eyhen:

– I'mren gıney Zı vorna. Zasqa arına mısacar mıs qıxhes deş, Zalqa inyam hı'iyng'unud mısacad ghal qeqvas deş[+]. 36Zı şok'le ögee uvhiyn xhinne, şok'le Zı həşde g'acveeyir, şu inyam ha'a deş. 37Dekkee Zas huvuyn gırgın insanar Zasqa ables. Zasqa abıynbıb, Zı mısacab g'ee'epşes deş[+]. 38Zı, Zas ıkkanan ha'as deş, Zı G'axuvuyng'us ıkkanan ha'as xəənçe qarı[+]. 39Zı G'axuvuyng'us ıkkanan, Zasqa quvuyne insanaaşina, Zı nenacar agval hıma'acen, nekke qiyğiyne yiğılib Zı manbı üç'üb qee'ecen[+]. 40Yizde Dekkıs ıkkanan, Dix g'acu inyam hı'iyne gırgıng'uqa gırgıne gahbışisda ı'mı'r vuxhecen. Zınab manbı nekke qiyğiyne yiğıl üç'üb qee'ecen[+].

41Maane Yahudeeşine ç'ak'ınbışe I'sayne cuvabıke «Zı xəənçe qadıyn gıney vodva» əəq'ənbı. 42Manbışe eyhen:

– Nya'a, Mana Yusufna dix I'sa dişee? Şak'le Mang'una dekkır yedir vaats'anbı! Nəxüd mançile qiyğa Mang'usse eyhes əxəyee «Zı xəənçe qarına vorva»[+]?

43I'see manbışis inəxdın alidghıniy qele:

– I'məəq'ə. 44Zı g'axuvuyne Dekkee, insan Zasqa ts'ıts'de'eene, mane insanısse Zasqa ayres əxəs deş. Zasqa arınamee, Zı nekke qiyğiyne yiğıl üç'ür qa'as[+]. 45Peyğambaraaşine kitabbışee otk'un vod: «Manbışde gırgıng'us Allahee xət qa'as»[*]. Dekkıke g'ayxhı, xət qepxhaynbı gırgınbı Zasqa abayle. 46Allahısse Qarıyng'ule ğayrı, menne şavuk'lecar Dek g'acu deş. Dek saccu Mang'uk'le g'acu[+]. 47Zı şok'le hək'en eyhe, inyam hı'iyne insanıqa gırgıne gahbışisda ı'mı'r vuxhes. 48I'mren gıney Zı vorna. 49Vuşde dekkaaşe sahree manna opxhuneeyib, hapt'ıynbı. 50İnmee xəənçe qadıyn məxdın gıney vod, mançike otxhunna insan mısacar qik'as deş. 51Xəənçe qadıyn ı'mı'r hoolen gıney Zı vorna. Şavaamecad ine gıneyke otxhunee, gırgıne gahbışisde ı'mrena ixhes. Dyunyeyne ı'mrenemee helesın gıney Yizın tan vodun[+].

52Manke Yahudeeşin ç'ak'ınbı cuvabılqa abayle:

– Şi oxhnecenva, Mang'usse nəxüd Cun tan şas heles əxəyee?

53I'see manbışik'le eyhen:

– Zı şok'le hək'en eyhe, şu İnsanne Dixene tanıke idyotxhun, ebıke ulydyodğvee, vuşde ab ı'mı'r vuxhes deş. 54Yizde çurunuke otxhun, ebake ulyodğuyng'uqa gırgıne gahbışisda ı'mı'r vuxhes. ZI məxrına nekke qiyğiyne yiğıl üç'ür qa'as, 55Yizın tan hək'en otxhuniyva, Yizda ebıb hək'en ulyodğuyva. 56Yizde tanıke otxhun, ebake ulyodğuna Yizde ar axva, Zınar mang'une ar axva[+]. 57Üç'ürne Dekkee Zı g'axuvu. Dekkeeyib Zas ı'mı'r huvu. Məxbıb Zı, Zı orxhuniyng'us ı'mı'r hevles. 58İn gıney xəənçe qadıyn vod. Man otxhuning'uqame gırgıne gahbışisda ı'mı'r vuxhes. İn gıney vuşde dekkaaşe otxhuniyn xhinnen deş vod. Manbışe man otxhuneeyid, hapt'ıynbı.

59Manva I'see, Kefernahumne sinagogee[*] xət qa'amee uvhu.


Telebabışde sabaranbışe I'sa g'alerçu, avayk'ananbı

60Man eyhen g'ayxhımee telebabışde sabaranbışe eyhen:

– İn nimee dağamın cuvabıy. Şavusse mançil k'ırı alixhxhes əxəyee?

61I'sayk'le telebabı əəqə g'avcu, eyhen:

– Mane cuvabılyne şu qaçapxır? 62Şok'le İnsanna Dix şenke Vuc eyxhene cigeeqa ı'lqəə g'acveene, manke hucoone eyhes[+]? 63I'mı'r hoolena Allahın Rı'h vod, insanısse man ha'as əxə deş. Zı şok'le eyhen cuvab Rı'hiy ı'mı'r vob. 64Şoqa inyam hidya'anbıb vobunbı.

I'sayk'le inyam hidya'asınbıb, Vuc merıng'une xılyaqa qelesdar ögeecarniy ats'a[+].

65Mang'vee eyhen:

– Zı mançil-allaniy şok'le eyhe, Dekkee vuşumecar hidyaysarxhee, mang'usse Zasqa qıxhes əxəs deş.

66Mançile qiyğa geeb telebabı I'sayke cureepxha, Mang'uka iviykar deş. 67Manke I'see yits'ıq'vəne (12) telebayk'le eyhen:

– Deşxhee şosubne Zake cureepxhes vukkan?

68Şimon-Pyoturee Mang'us cuvab qele:

– Xərna, şi şavne k'anyaqane əlyhəəs? Yiğne cuvabın gırgıne gahbışisda ı'mı'r hoole. 69Şi inyamıd hı'iyn, şak'le ats'anıd, Allahna Muq'addas Ğu vorna.

70I'see manbışik'le eyhen:

– Zı şu, yits'ıq'vəyre (12) teleba, g'əvxü. Vuşda same iblis vorna[+].

71Mang'vee manva Kariotğançene Şimonne dixıne, Yahudayne hək'ee uvhu. Mana yits'ıq'vəne telebayna sa ixheeyir, mang'us I'sa merıng'une xılyaqa qeles ıkkiykan[+].

#### 7


I'sayne çocaaşe Mang'ulqa inyam ha'a deş

1Mançile qiyğa I'sa Galileyee ı'ğiykar. Yahudeeşine ç'ak'ınbışis I'sa gik'as ıkkanva, Mana Yahudeyayeeqa hayk'an deş[+]. 2Yahudeeşin K'odiybışin bayram[*] k'ane qıxha ıxha. 3Çocaaşe I'sayk'le eyhen:

– İnyaa ımaxva, Yahudeyayeeqa hoora. Ğu ha'an karbı Yiğne telebabışik'led g'acecen[+]. 4Vuc qıvaats'as ıkkanne insanee karbı dyugulenda ha'anbı deşxhe. Ğu in karbı ha'axhee, Ğucar Ğu dyunyeys qıvaats'e'e.

5Mang'une çocaaşed Mang'ulqa inyam ha'a ıxha deş. 6Manke I'see manbışik'le eyhen:

– Yizda gah qabı deş, şosme mısa qadiy ha'as eyxhen[+]. 7Dyunyeys şu g'umooce qeepxhes deş. Zıme g'ımece qıxha, Zı mançin işbı pisınbı ıxhay aq'val aqqaqqava[+]. 8Şu bayrameeqa havak'ne, Zıme, Yizda gah qidyabıynçil-alla, maqa ı'qqəs deş.

9I'see manıd uvhu, Galileyee axva.


I'sa İyerusalimeeqa hayk'an

10Mang'un çocar bayrameeqa hapk'ıniyle qiyğa, Manar şavuk'lecar g'ıdecesın xhinne, dyugulenra bayrameeqa hayk'an. 11Yahudeeşine ç'ak'ınbışe I'sa t'abal ha'a-ha'a, «Mana nyaane vorva?» qidghın ha'a ıxha.

12I'sa milletne ghalecar ıxha. Sassanbışe «Yugna insan vorva», mansanbışed «De'eş, milletıs horbı ha'ava» eyhe ıxha. 13Yahudeeşine ç'ak'ınbışile qəvəyq'ənva, Mang'une hək'eena gaf, gırgıng'uk'le g'avxhesın xhinne, neng'ussecab haa'as vəəxə vuxha deş[+].


I'see Allahne Xaasne xət qa'a

14Bayramın sura ıxhayle qiyğa, I'sa Allahne Xaasqa arı, xət qa'a giyğal. 15Yahudeeşin ç'ak'ınbı mançile ghalybı aaqı avxu, eyhen:

– Mang'vee nyaacad qətqı' deş! Nençene Mang'uk'le manimeen kar ats'a?

16I'see manbışis alidghıniy qele:

– Zı helen ats'al Zaken deş vod, Zı G'axuvuyng'uken vod[+]. 17Şavusiy Allahee eyhen ha'as ıkkan, Zı helen ats'al Mang'uken, Zaken deş ıxhay ats'axhxhesın. 18Cukedğana eyheng'us, vuc axtı qa'as ıkkan. Vuc G'axuvuname axtı qa'as ıkkanna qorkuna vor, Mang'uqa horud eyxhen deş[+]. 19Mısee şos Q'aanun huvu. Vuşde neng'veecad Q'aanunun eyhen ha'a deş. Nya'a şos Zı gik'as ıkkan[+]?

20Milletın alidghıniy qele:

– Yiğne ad cinıd. Şavusiy Ğu gik'as ıkkan[+]?

21I'see manbışik'le eyhen:

– Zı sa iş hav'u, vuşun gırgınbı ghalybı aaqı avxu. 22Mısee şok'le sunnat ha'as vukkanva uvhu. Yic man ha'a, Mısayle ögilyne dideeşecad gibğıl. Şu Şabbatne yiğılib sunnat haa'a. 23Mısayne Q'aanunun eyhen ixhecenva, şu insan Şabbatıl sunnat ha'a. Nişil-allane Zı Şabbatıl insan bıkırra yug qı'ıva, şu Zalqa qəl haa'a[+]? 24Şu aq'vale g'ecen xhinne muhaakima haa'a. Qopkuvalika ilyaakı, muhaakima hee'e[+].


I'sa Masihne?

25Manke İyerusalimne milletın eyhen:

– Gik'as ıkkanna mana dişde vor? 26Haane, Mang'vee gırgıng'uk'le g'iyxhe-g'iyxhe gırgın yuşan he'eeyid, Mang'uk'le vuççud eyhe deş. Mıts'an, ç'ak'ınbışik'le Mana hək'erar Masih[*] ıxhay ats'axhxha ixhes. 27Yic mana İnsan nençe ıxhay şak'le ats'an. Masih qöömeeme, Mana nençe ıxhay şavuk'lecad ats'a ixhes deş[*][+].

28Allahne Xaasne xət qa'amee, I'see axtıda eyhen:

– Şok'le hək'erar Zı ats'anane, nençe qariyid ats'anne? Zı Zakecar deş arı, Zı G'axuvuna qorkuna vor. Şok'le Mana ats'a deş, 29Zı Mang'usse qariyl-alla, Zak'le Mana ats'a. Mang'vee Zı g'axuvu[+].

30Manbışis I'sa aqqas ıkkiykan. Mang'una gah qidyabıva, şavaacadıd Mang'ulqa xıl g'oyt'al deş[+]. 31Milletıkene geebınbışe Mang'ulqa inyam hı'ı, eyhen:

– Masih qarımee, əlaamatbı İng'uled geed deş hagvas[+].


Yahudeeşine ç'ak'ınbışis I'sa aqqas ıkkiykan

32Fariseyaaşik'le[*] milletın I'sayne hək'ee eyhen g'iyxhen. Kaahinaaşin ç'ak'ınbışeyiy fariseyaaşe Mana aqqasva g'aravulyçer g'uxoole.

33I'see eyhen:

– Zı şoka geer ixhes deş. Mançile qiyğa Zı G'axuvuyng'une k'anyaqa əlyhəəs[+]. 34Şu Zı t'abala'asda, aveekes deş. Zı ark'ınne cigeeqar şosse ables vəəxəs deş[+].

35Maane Yahudeeşine ç'ak'ınbışe sana-sang'uke qidghın ha'a:

– Şak'le ivdeekesde cigeeqa nyaqaniyxan Mana ı'qqəs? Yunanaaşine yı'q'nee vooxhene cühüt'yaaşine k'anyaqa hark'ın, Yunanaaşisniyxan xət qa'as? 36«Şu Zı t'abala'asda, aveekes deş. Zı ark'ınne cigeeqar şosse ables vəəxəs deş» mane cuvabıka hucooniyxan eyhes ıkkan?


I'mı'r hoolene xhinen damabı

37Bayramne nekke qiyğiyne yiğıl I'sa oza qıxha, axtıda eyhen:

– Şavuniy ghal qeqqu, Zasqa qarı ulyoğecen[+]. 38Muq'addasne Otk'unee otk'unin xhinne, Zalqa inyam hı'iyng'une yik'eençe, ı'mı'r hoolene xhinen damabı gyotstses.

39Mang'vee manva, Cul inyam ha'anbışe alyaat'asde Allahne Rı'hı'ne hək'ee eyhe ıxha. Allahee I'sayna xəbvalla mankilqame hidyag'uynçil-alla, inyam ha'anbışis man Rı'h huvu ıxha deş[+].


İnsanar I'sayl-alla cuvabılqa abayle

40Milletıkene sabaranbışik'le man eyhenbı g'ayxhımee, «İna hək'erar qalesda peyğambar ooxhurva» eyhe[+]. 41Sabaranbışemee «İna Masihır» eyhe, samebınbışemee eyhen:

– Masih Galileyeençe'e qales deş. 42Nya'a Muq'addasne Otk'unee otk'un dişde, Masih Davudne nasıleençena, Davud eyxhene Bet-Lexemne xiveençe qales[*][+]?

43İnsanar I'sayl-alla cuvabılqa abayle[+]. 44Sabaranbışis Mana aqqas ıkkiykıneeyir, nenacar Mang'uk set'a deş.


Yahudeeşine ç'ak'ınbışe I'salqa inyam haa'a deş

45G'aravulyçer kaahinaaşine ç'ak'ınbışisqayiy fariseyaaşine k'anyaqa sapk'ılmee, manbışe g'aravulyçeeşike qiyghanan:

– Nya'a şu Mana qidyarı?

46G'aravulyçeeşe eyhen:

– Həşdilqamee sacar insan məxür yuşan hı'ı deş.

47Fariseyaaşe manbışik'le eyhen:

– Deşxhee Mang'vee şunabne yəqqı'le qığavhu? 48Sa xərıng'veexheyid sa fariseyexheyid Mang'ulqa inyam hı'ıye? 49İne milletık'le Q'aanunne hək'ee hucoona ats'a? Manbı gulyoptulıynbı!

50Ögilycar I'sayne k'anyaqa arıyne Nikodim donane fariseyee manbışik'le eyhen:[+]

51– Yişde Q'aanunus sik'ı, insanıl k'ırı ilydiyxhı, mang'vee hucooyiy ha'ava dyats'axhxha, mana muhaakima hı'iy qotkuda deş.

52Manbışe Nikodimık'le eyhen:

– Deşxhee, ğunar Galileyeençene vor? Otk'uneeqa ilekke, vak'lecad g'acesın, sacar peyğambar Galileyeençe qöö deş.


[I'sayiy zina hı'ına zəiyfa

53Mançile qiyğa gırgınbı cone xaaqa avayk'an.

#### 8

1I'same Zeytunne suvalqa ayk'an. 2Miç'eer Mana çakra meer Allahne Xaasqa arayle. Gırgın millet Mang'une k'anyaqa sadayle, Manar gyu'ur milletıs xət qa'a giyğal. 3Q'aanunne mə'əllimaaşeyiy fariseyaaşe[*] zina ha'ang'a ayqına zəiyfa maqa ayreele. Mana yı'q'neeqa qığeyhı, 4I'sayk'le eyhen:

– Mə'əllim, ina zəiyfa zina ha'ane cigee ayqı. 5Q'aanunee Mısee şalqa əmr hav'u, məxbınbı g'ayeqqa hevleva. Ğu mançik'le hucoona eyhe?

6Man I'sa siliys ı'xəsdemee eyhe ıxha, Mang'une gardanaqa taxsir gixhesdemee ha'a ıxha. I'same k'yorzul t'ubeka ç'iyel oyk'an giyğal. 7Mang'uke meed qidghın ha'amee, I'sa qorku qıxha, manbışik'le eyhen:

– Vuşde neng'uqayiy bınah deş, hasre mang'vee ts'eppa zəiyfalqa g'aye eehecen.

8Qiyğa meer k'yorzul, ç'iyel oyk'an.

9Man eyhen g'ayxhımee, ç'ak'ınbışile otçu k'ıninbışilqamee sassabna mançe qığeepç'ı avayk'ananbı. Nekke qiyğa I'sayiy zəiyfacab aaxva. 10I'sa qorku qıxha, eyhen:

– Zəiyfa, şenbı nyaqane apk'ın? Nya'a şavaacab yiğne gardanaqa bınah gyuvxhu dişde?

11Zəiyfee eyhen:

– Şavaacab, Xərna.

Manke I'see eyhen:

– Zınab yiğne gardanaqa bınah giviyxhe deş. Yeera, sayıb bınah hımaa'a.][*][+]


I'sa dyunyeyn Nur

12Qiyğa I'see milletık'le eyhen:

– Dyunyeyn Nur Zı vorna. Zaqar qihna qööna mısacar miç'axiyvalee iykaras deş, mang'uqa ı'mı'r hoolen Nur ixhes[+].

13Fariseyaaşe Mang'uk'le eyhen:

– Yiğne hək'ee Ğucab şahaadat haa'a, mançil-allab Yiğna şahaadat qopkuba deş vob[+].

14I'see manbışis alidghıniy qele:

– Zı Yizde hək'ee şahaadat hav'eeyib, Yizda şahaadat qopkuba vob, Zak'le Zı nençe qarı nyaqayiy əlyhəəsva ats'ançil-alla. Şok'leme Zı nençe qarı, nyaqame əlyhəəs ats'a deş[+]. 15Şu aq'vale g'ecen xhinne muhaakima haa'a. Zıme vuşucar muhaakima ha'a deş[+]. 16Zı muhaakima haa'axhee, Zı Zaler-alqa deş vor, Zı g'axuvuna Dek Zaka vor. Mançil-allad Yizın məhkama qotkuyn vod[+]. 17Vuşde Q'aanuneeyid otk'un vod, q'öng'una şahaadat qopkuba vob. 18Zı Yizde hək'ee şahaadat haa'a, Zı g'axuvuyne Dekkeeyib Yizde hək'ee şahaadat haa'a[+].

19Manke I'sayke qiyghanan:

– Yiğna Dek nyaane vor?

I'see alidghıniy qele:

– Şok'le Zınar, Yizda Dekkır ats'a deş. Şok'le Zı ats'a ıxhanaxhiy, Yizda Dekkır ats'axhxhesdaniy[+].

20I'see manva nezirna q'utyenane cigee Allahne Xaasne xət qa'amee eyhe. Mang'una gah qabı hidipxhırva, şavaacarır Mana aqaqqa deş[+].


I'sa ooğançe qarı

21Qiyğa meed I'see manbışik'le eyhen:

– Zı əlyhəəna, şu Zı t'abal ha'asda. Şu vuşdecab bınahee hapt'as. Şosse Zı əlyhəəsde cigeeqa qavaales vəəxəs deş[+].

22Manke Yahudeeşine ç'ak'ınbışe eyhen:

– Nya'a Vuc əlyhəəsde cigeeqa şasse qavaales vəəxəs deşva eyhe? Mang'us Vucecar Vucne gik'as ıkkan?

23I'see manbışik'le eyhen:

– Şu avğançe vob, Zı ooğançe, şu ine dyunyeençe vob, Zı ine dyunyeençe deş vor[+]. 24Zı mançil-allad şok'le «Şu vuşde bınahbışee hapt'asınbıva» uvhu. Şu, Zı Yizde hək'ee eyhençilqa inyam hide'eene, şu vuşde bınahbışee hapt'as.

25Manbışe I'sayke «Ğu vuşuneva?» qiyghan.

I'see manbışik'le eyhen:

– Zı şok'le q'omançecad uvhiyn Zı Vuşuyiyva. 26Vuşde hək'ee eyhesınıd, şu muhaakima haa'asınıd geed kar ixheeyid, Zı man ha'as deş. Zı G'axuvuna qorkuna vor. Zınad Mang'uke g'ayxhiyn dyunyeyk'le eyhe[+].

27I'see manbışik'le Mang'une Dekkıne hək'ee eyhen manbışilqa hiyxhar deş. 28Manke I'see manbışik'le eyhen:

– İnsanna Dix[*] şu ooqa qa'amee, şok'le Zı vuşuy ıxhay ats'axhxhes. Zı Zaled-alqad vuççud ha'a deş. Dekke Zas nəxüdiy xət qı'ı, Zı man eyhe[+]. 29Zı G'axuvuna Zaka vor. Zı gırgıne gahbışil Mang'us ıkkanan ha'ava, Mang'vee Zı Zaler-alqa g'alerçu deş[+].

30I'see man cuvab uvhuyle qiyğa, geebbışe Mang'ulqa inyam ha'a[+].


Hək'ençin insanar g'attivxhanaa'as

31Mane gahıl I'see Culqa inyam hı'iyne Yahudeeşik'le eyhen:

– Şu Yizde cuvabıka gyuv'ur oza qeepxheene, şu hək'ebab Yizın telebabı vob. 32Manke şok'le hək'enbı ats'a ixhes, mane hək'ençinıb şu g'attivxhanaa'as[+].

33Yahudeeşe I'says alidghıniy qele:

– Şi İbrıhımne nasıleençe vob, mısacabıb neng'uscab nukariyvalla hav'u deş. Ğu nya'a «Şu g'attivxhanaa'asva» eyhe[+]?

34I'see manbışik'le eyhen:

– Zı şok'le hək'en eyhe, neng'veeyiy bınah hav'u, bınahnar nukar vorna. 35Nukar xizanee gırgıne gahbışil deş axva, dixme gırgıne gahbışil axva[+]. 36Mançil-allab Dixee şu g'attivxhan hav'ee, şu hək'ebab g'attivxhanasınbı. 37Zak'le şu İbrıhımne nasıleençeva ats'a. Şu Yizın cuvab k'ane qidya'ava, şos Zı gik'as ıkkan[+]. 38Zı Dekkıne k'ane g'acuyn şok'le eyhe, şumee vuşde dekkıke g'ayxhiyn ha'a.

39Manbışe I'sayne cuvabıs «Yişda dek İbrıhımva» eyhe. I'see manbışik'le eyhen:

– İbrıhımin uşaxar vuxhaynbıxhiy, İbrıhımee ha'anniy ha'as. 40Şosme həşde Zı, Allahıke g'ayxhiyn hək'enbı yuşan ha'ana İnsan, gik'as ıkkan. İbrıhımee məxüd hı'ı deşdiy. 41Şumee, vuşde dekkee ha'an ha'a.

Manbışe Mang'uk'le eyhen:

– Şi zinayke vuxhaynbı deş vob, şaqa sa dek vor. Manar Allah vor.

42I'see manbışik'le eyhen:

– Allah vuşda dek ıxhaynxiy, şos Zı ıkkiykanasdaniy, Zı Allahısse qarına vorva. Zı Zaler-alqa deş qarı, Mang'vee g'axuvu, Zı qarı. 43Şos Zı eyhençil k'ırı alixhxhes dəxəva, Zı eyhen şolqa hidiyxhar. 44Şu vuşde dekkıkenbı – iblisıkenbı vob, şos vuşde dekkee eyhen ha'as ıkkan. Mang'uqa hək'en kar deşva, mana q'omançecar insan gek'ana ıxha, hək'ençilir mana ulyorzul deş. Mang'vee horbı ha'amee, cuk avaak'an ha'a. Mana horalay vor, gırgın horbıd mang'ukenbı vod[+]. 45Zı şok'le hək'enbı eyhençil-alla, şu Zal inyam ha'a deş. 46Vuşde neng'usse aq'val aqqas əxəyee, Zı bınah hav'uva? Zı hək'enbı eyhexhee, nya'a şu Zal inyam hidya'a? 47Allahne insanee, Allahee eyhençil k'ırıxhe iliyxhen. Allahın insanar devxhal-alla, şume Zal k'ırı iliyxhe deş.


I'sayiy İbrıhım

48Yahudeeşe I'says inəxdın alidghıniy qele:

– Ğu Samariyeğançena[*] vor, Yiğne adıd cinıd. Nya'a şi qotkuyn dişee eyhe[+]?

49I'see alidghıniy qele:

– Yizde ad cin deşin, Zı Yizde Dekkıs hı'rmat haa'a, şume Zı k'ap'ik'ıle avqa qa'a[+]. 50Zıcar Zı axtı qa'a deş, Zı axtı qa'ana Sa vor. Mang'veeyib muhaakima haa'a[+]. 51Zı şok'le hək'en eyhe, şavaayiy Zı uvhiyn hı'ı, mısacar qik'as deş[+].

52Yahudeeşe Mang'uk'le eyhen:

– Şak'le həşde ats'axhxhayn, Yiğne ad cinıd. İbrıhımır qik'una, mansa peyğambararıb. Ğumee «Şavaayiy Zı uvhiyn ha'a, mısacar qik'as deşva» eyhe. 53Deşxhee, Ğu yişda dek eyxhena İbrıhımıler xərnane vor? Manar qik'una, mansa peyğambararıb. Ğucar Vasqa vuşu xhinneyiy qöö?

54I'see alidghıniy qele:

– Zıcar Zı axtı qa'anxhiy, Yizda axtıvalla vuççud deşin karniy ixhes. Zı axtı qa'ana Dek vor. Şu Mang'une hək'ee «yişda Allahvad» uvheene,[+] 55şok'le Mana ats'a deş. Zak'leme Mana ats'ana. Zak'le Mana dyats'ava uvhiynxhiy, şunaxhineena Zınar horalayniy ixhes. Zak'le Mana ats'anar, Zı Mang'vee eyhenıd ha'an[+]. 56Vuşda dek eyxhene İbrıhımık'le Yizın yiğ g'acesva uvhumee, mana şadxhana. Mang'uk'le man yiğıd g'acuyn, şadxhanar[+].

57Mançil-allad Yahudeeşe Mang'uk'le eyhen:

– Vaqa xhots'al (50) sen deşin, nəxürne vak'le İbrıhım g'acu?

58I'see manbışik'le eyhen:

– Zı şok'le hək'en eyhe, İbrıhım yedike ixhessecar ögil, «Zı Vorna»[*].

59Mane gahıl I'sa g'ayeqqa helesva manbışe ç'iyele g'ayebı alyaat'a. I'samee dyugulenra Allahne Xaasse ayk'anna[+].

#### 9


I'see bı'rq'ı'na yug qa'a

1I'sa yəqqı'le k'ena əlyhəəmee, bı'rq'ı'ra yedike ıxhana insan qızaxxa. 2Telebabışe Mang'uke qiyghanan:

– Mə'əllim, şavaane bınah hav'u, insan bı'rq'ı'ra yedike ıxha, vuceene, deşxhee dekkeeyiy yedeene?

3I'see alidghıniy qele:

– Man, mang'uneyiy mang'une dekkıneyiy yedine bınahıl-alla deş məxüd ıxha. Allahın işbı mang'une ı'mree g'acecenva məxüd ıxha. 4Yiğne yiğın şi, Zı G'axuvuyng'un işbı ha'as ıkkan. Xəm qooxhe, manke şavussecad vuççud ha'as əxə deş[+]. 5Zı dyunyel ıxhaylette, Zı dyunyeyn Nur vodun[+].

6Manva uvhuyle qiyğa, I'see ç'iyelqa tyu g'a'adaççe, tyuyuke battağ hı'ı, bı'rq'ı'ne insanne ulelqa qadağva. 7Qiyğa mang'uk'le eyhen:

– Hark'ın, Şiloah eyhene hovuzee əyxre.

(Şiloah «g'axuvuna» eyhen vodun.) Bı'rq'ı'nar hark'ın əyxərna. Ules işix qadı, mana yı'q'əlqa siyk'al. 8Delesınbışeyiy, mana kar sa'ana xhinne ats'anbışe eyhen:

– Mana şenke gyu'ur kar sa'ana dişee?

9Sabaranbışe «Mana vor», mansanbışe «De'eş, mang'uk akarırva» eyhe. Vuceeme «Zı vornava» eyhe.

10Manbışee qiyghan:

– Nəxüdne yiğne ules işix qadı?

11Mang'vee eyhen:

– I'sava eyhene sang'vee battağ hı'ı, yizde ulelqa qadğu, qiyğar zak'le «Şiloah eyhene hovuzeeqa hak'ne, əyxreva» uvhu. Zınar hark'ın əyxı'rna, ulesıd işix qadı.

12Manke manbışe «I'sa nyaane vorva?» qiyghan. Mang'veeme «Ats'a deşva» eyhe.


Fariseyaaşe yug qıxhayg'us qidghınbı ha'a

13İnsanaaşe uleppı yug qıxhana fariseyaaşine[*] k'anyaqa arayle. 14I'see battağ hı'ı ulelqa qadğuyn yiğ Şabbatın yiğ[*] ıxha[+]. 15Fariseyaaşe mane insanıke nəxüdiy ules işix qadıva meed qiyghan. Mane insaneeyid manbışik'le eyhen:

– Mang'vee yizde ulelqa battağ qadğu, qiyğa zı əyxı'r ules işix qadı.

16Manke fariseyaaşine sabarabışe eyhen:

– İna Allahıke deşur qarı, Şabbatne yiğıl hidya'asınbı vod ha'a.

Mebınbışe eyhen:

– Bınahnang'usse məxdın əlaamatbı nəxüd hagvas əxəyee?

Manbı məxüb cuvabılqa abayle[+].

17Manke manbışe meed yug qıxhayng'uke qiyghanan:

– Vasse Mang'une hək'ee hucoo eyhes əxəyee? Mang'vee dişde yiğın uleppı qı'ı.

Mang'vee alidghıniy qele:

– Mana peyğambar vor[+].

18Yahudeeşin ç'ak'ınbı mana bı'rq'ı'ra ıxha qiyğa uleppı qeetxhalqa hayeebaxhe deş. Mançil-alla manbışe mang'un dekkiy-yed qoot'al. 19Mang'une dekkıkeyiy-yedike qiyghanan:

– Şos bı'rq'ı'ra ıxhana dix inane vor? Nəxüdne mang'uk'le həşde g'ece?

20Dekkeeyiy-yedee eyhen:

– Şak'le ats'an mana yişda dix vor, vucur bı'rq'ı'ra yedike ıxha. 21Həşde nəxüdme mang'uk'le g'ece, şavaame mang'un uleppı qı'ı, şak'le ats'a deş, cuke qiyghne. Mana həşde xər qıxha, cul-allan cuvab cusse qeles əxəsın.

22Mang'une dekkeeyiy yedee Yahudeeşine ç'ak'ınbışile qəvəyq'ənva məxüd uvhu. Yahudeeşine ç'ak'ınbışe I'sa Masihva[*] gardanaqa alyaat'uyn gırgınbı sinagogeençe[*] g'e'epşesınbıva q'arar huvu vuxha[+]. 23Mançil-allad mane insanne dekkeeyiy yedee «Mana xər qıxha, cuke qiyghneva» eyhe.

24Fariseyaaşe uleppı qıxhana insan q'ör'es qort'ul, eyhen:

– Qotkuyn eyhesva Allahılqa k'ın g'aysre. Şak'le Mang'uqa bınah vuxhay ats'an.

25Mang'vee alidghıniy qele:

– Zak'le Mang'uqa bınah vuxhay-devxhay ats'a deş. Zak'le sa kar ats'a: zı şenke bı'rq'ı'raniy vor, həşdeme zak'le g'ecen.

26Fariseyaaşe meed mang'uke qiyghanan:

– Mang'vee vak hucoona hı'ı? Uleppı nəxüdne qı'ı?

27Mang'vee alidghıniy qele:

– Həşde xhinne dişde şok'le uvhu, şume k'ırı alixhxhı deş. Nya'a şos mançil q'öd'es k'ırı alixhxhes ıkkan? Şosubne deşxhene Mang'un telebabı vuxhes vukkan?

28Mang'uqa hokiybı hı'ı, eyhen:

– Mang'una teleba ğu vorna, şi Mısayn telebabı vobınbı. 29Şak'le Allah Mısayka yuşan hı'ı ıxhay ats'an, İname nençe qariy ats'a deş[+].

30Mane insanee manbışik'le eyhen:

– Ghalybı aaqı ilyaakasın karıd, şok'le Mana nençe ıxhay ats'a deş, Mang'veeme yizın uleppı qı'iynbı. 31Şak'le ats'an Allahee bınahnanbışil k'ırı iliyxhe deş. Mang'vee Cus ı'bəədat ha'ang'uliy Cus ıkkanan ha'ang'ul k'ırı iliyxhe[+]. 32Yedike bı'rq'ı'ra ıxhayng'un şavaame uleppı qı'ıva, şak'le mısacad g'ayxhiyn deş. 33Mana Allahıke qarı dexhaynxhiy, Mang'usse vuççud ha'as əxəs deşdiy.

34Manbışe mane insanıs alidghıniy qele:

– Q'omançe-k'anyaqqamee bınahbışin gyatsts'ı ğu yedike ıxha. Həşde ğune şas xət qa'a?

Manıd uvhu, mana mançe g'e'eşşena.


Fariseyaaşina bı'rq'ı'valla

35Mana insan g'aqa g'e'eşşuynçina ats'axhxha, I'see mana t'abal hı'ı eyhen:

– Ğu İnsanne Dixelqa inyam ha'anne?

36Mang'vee qiyghanan:

– Xərna, Mana vuşune vor, Mang'ulqa inyam ha'as?

37I'see mang'uk'le eyhen:

– Həşde vak'le g'ecena, vaka yuşan ha'ana Mana vor[+].

38Mang'veeyid «Yizda Xərna, inyam ha'anva» uvhu, I'sayne ögil k'yoyzarna.

39I'see eyhen:

– Muhaakima ha'asva Zı ine dyunyelqa qarı, hasre g'ıdecenbışik'le g'acecen, g'ecenbıb bı'rq' qeepxhecen.

40Mang'une k'ane ulyobzurne fariseyaaşik'le Mang'vee eyhenbı g'ayxhı, Mang'uke qiyghanan:

– Deşxheene, şinabne bı'rq'ı'ba?

41I'see manbışik'le eyhen:

– Bı'rq'ı'ba vuxhaynxhiy, şoqa bınahıb vuxhes deşdiy. Şu «G'eceva» eyheva, vuşda bınah şolycab aaxva[+].

#### 10


Yugna Çoban

1I'see meed eyhen:

– Zı şok'le hək'en eyhe, vəq'əbışde ağleeqa akkayle deş, menne cigeençe ikkeç'una sixnariyiy g'uldur vorna. 2Akkayle ikkeç'uname vəq'əbışda çoban vor. 3G'aravulyçee mang'us akka aaqa, vəq'əbışik'le mang'un ses g'iyxhe. Mang'vee cun vəq'əbı dobışka qott'ul g'aqa qığa'a. 4Mang'vee cun vəq'əbı gırgınbı g'aqa qığı'iyle qiyğa, mançine ögil ayk'an. Vəq'əbıd mang'un ses ats'ava mang'uqad qihna qayle. 5Manbı mısacad qıdyvats'ane insanın ses dyats'ançil-alla, mang'uqa qihna əlyhəəs deş, mang'uke heedxvasınbı.

6I'see manbışis mana misaala qavalyaa'a, Mang'vee hucoovayiy eyhe manbışilqa hiyxhar deş.

7I'see meed manbışik'le eyhen:

– Zı şok'le hək'en eyhe, vəq'əbışin akka Zı vorna. 8Zale ögil qabıynbışin gırgınbı sixnareriy g'uldurar vuxha, vəq'əbışe manbışil k'ırı alixhxhı deş. 9Akka Zı vorna, Zale k'ena ikkeç'una g'attixhanasda. Mang'usse ikkeç'esır, qığeç'esır əxəsda, cusun uxhiyxhanasın cigad aveykesın. 10Sixnariy saccu qöqəsiy gyapt'asva, haq'var-hiyxvər ha'as arayle. Zıme qarına ı'mı'r hevles, gyavts'u güvxhuna ı'mı'r.

11Yugna çoban Zı vorna. Yugne çobanee vəq'əbışil-alla cun can q'urbanna hele[+]. 12Pılıke aqqıyne çobanınbı deş eyxhe vəq'əbı. Mang'uk'le vəq'əbışilqa umul abı g'avcumee, mana vəq'əbı g'ali'ı hexvana. Manke umulyun manbı aqqı ot'al-oxal ha'a[+]. 13Pılıke aqqına çoban hexvana, pılıke aqqı ıxhayke, mang'vee vəq'əbışda haa'a deş.

14-15Yugna çoban Zı vorna. Nəxüriy Dekkık'le Zı ats'a, Zak'ler Dek ats'a, Zak'le həməxübıb yizınbı vaats'a, yizınbışik'ler Zı ats'a. Zı vəq'əbışil-alla Yizın can q'urbanna hele[+]. 16Zaqa menne ağıleençenıd vəq'əbı vodınbı. Zas manbıd qales ıkkan. Mançik'led Yizın ses g'ayxhes. Manke sa syuriyiy sa Çoban ixhes[+]. 17Zı Yizın can q'urbanna hele, qiyğa yı'q'əlqa alyaat'asva. Mançil-allar Dekkıs Zı ıkkanna[+]. 18Şavaacad Yizın can ileşşe deş, man Zıcad hele. Man helesıd, yı'q'əlqa alyat'asıd Zasse əxən. Zak'le məxüd he'eva Yizde Dekkee uvhu[+].

19Yahuder mane gafıl-alla cuvabılqa abayle[+]. 20Manbışde gellesıng'vee eyhen:

– Mang'une ad cinıd, Mana bəç'ərır. Nya'a Mang'ul k'ırı iliyxhe[+]?

21Mebınbışeme eyhen:

– Cinaaşe aqqıyne insanee məxüd eyhes deşdiy. Nya'a cinısse bı'rq'ı'ne insanın uleppı qa'as əxəyee?


Yahudeeşine ç'ak'ınbışin I'sayka uğoodiy

22Q'ı'dı'm ıxha. Mane gahıl İyerusalimee Allahın Xav Ts'ed Qı'ı bayram[*] alğayhe ıxha. 23I'sa Allahne Xaane məhlee, paççah Sıleymanne doyulyne daxayk avur iykar ıxha[+]. 24Yahudeeşin ç'ak'ınbı I'sayne hiqiy-alla sabı, Mang'uk'le eyhen:

– Mısılqameene Ğu yişin sabır siliys ı'xəs? Ğu Masihee, şak'le dyugul hidi'ı, eyhe[+].

25I'see manbışis alidghıniy qele:

– Zı şok'le uvhiyn, şume mançilqa hayeebaxhe deş. Zı, Dekkıne doyule ha'anecad işbışe Zı vuşu ıxhay eyhen[+]. 26Şume mançilqa hayeebaxhe deş, Yizde vəq'əbışinbı devxhal-alla. 27Yizde vəq'əbışik'le Yizın ses g'iyxhen, Zak'led manbı ats'anbı, manbıd Zaqad qihna qöö. 28Zı mançis gırgıne gahbışisda ı'mı'r hoole. Manbı mısacad hat'as deş, şavaacadıd manbı Yizde xılençe g'ayşes deş[+]. 29Manbı Zas huvuna Dek gırgıng'ule xərna vor. Manbı şavussecad Dekkıne xılençe g'ayşes əxəs deş. 30Zınayiy Dek sa vobınbı[+].

31Yahudeeşine ç'ak'ınbışe meed I'sa g'ayeqqa helesva ç'iyele g'ayebı alyaat'a[+]. 32I'see manbışik'le eyhen:

– Dekkıke qadıyn geed yugun işbı Zı şok'le hagu. Şos mançine nençil-allane Zı g'ayeqqa heles ıkkan?

33Yahudeeşine ç'ak'ınbışe Mang'us alidghıniy qele:

– Ğu yugne işil-alla deş şas g'ayeqqa heles ıkkan. Ğu insan ixheeyir, Ğucar Vake Allah ha'a, məxüd Ğu kufur ha'a. Mançil-allar şas Ğu g'ayeqqa heles ıkkan[+].

34I'see manbışik'le eyhen:

– Nya'a vuşde Q'aanune otk'un dişde, «Zı uvhiyn: „Şu allaharıb“»[*]? 35Allahee Cun cuvab g'axuvuyne insanaaşik'le «allaharıbva» eyhe. Muq'addasne Otk'unee otk'unin hakkalas deş. 36Şu nişil-allane «Zı Allahna Dixva» uvhuva Zak'le «kufur ha'ava» eyhe? Yizde Dekkee Zı g'əyxı', dyunyelqa G'axuvu[+]. 37Zı, Yizde Dekkee ha'an hidya'axheene, Zalqa haymeebaxhe. 38Zı, Yizde Dekkee ha'an ha'axheene, Zı eyhençil haydebaxheene, Zı ha'ançil hayeepxhe. Manke şok'lecad yugda ats'axhxhesınniy Dek Yizde, Zınar Dekkıne ar ıxhay[+].

39Manbışis meer I'sa aqqas ıkkiykan, I'same manbışde xılençe iygvalyna[+]. 40Qiyğa I'sa İordanne şene suralqa, Yəhyee ögil gicəpxı'ybı alyaat'a'ane cigeeqa ark'ın, maa'ar axva[+]. 41Mang'une k'anyaqa geeb insanar abı eyhen:

– Yəhyee sacad əlaamat hidyagveened, mang'vee İng'une hək'ee uvhiyn gırgın qotkuda qığeç'u[+].

42Geeb insanaaşe maa'ad I'salqa inyam ha'a[+].

#### 11


I'see qik'una Lazar üç'ür qa'a

1Lazar donana sa insan ık'iyk'arna. Mana, Mayramiy cena yiçu Marta yeexhene Bet-Anya eyhene xiveençe ıxha. 2Yişde Xərıng'ulqa yugun evanan q'ış qadğu, Mang'un g'elybı ç'ərbışika qeqqu'una, mana Mayram yic yixha. Məng'ı'na çoc Lazar ık'ar ıxha[+]. 3Mançil-alla q'öne yiçvee «Xərna, Vas ıkkanna insan ık'ar vorva» I'salqa xabar g'uxoole.

4I'sayk'le man g'ayxhı, eyhen:

– Mane ık'arın hapt'ıy deş heles. Allahna axtıvallayiy Allahne Dixena axtıvalla mane ık'aarıle ğana geeb qaa'as.

5I'says Martar, cena yiçur Mayramır, Lazarır geeb vukkan vuxha. 6Lazar ık'arva g'ayxhımee, Mana maqa hayk'an deş. I'sa Vuc arıyne cigee q'ölle yiğnar axvana. 7Qiyğa Mang'vee Cune telebabışik'le eyhen:

– Meeb yı'q'əlqa Yahudeyayeeqa əlyhəəs.

8Telebabışe Mang'uk'le eyhen:

– Mə'əllim, şaane Yahudeeşin ç'ak'ınbışis Ğu sık'ırra ögil g'ayeqqa helesiy ıkkan. Vas maqa sak'alasne ıkkan[+]?

9I'see alidghıniy qele:

– Yiğ yits'ıq'vəble (12) sə'ətna dişde eyxhe? Yiğniyiğın iykarna qaçayxar deş, mang'uk'le ine dyunyeyn işix g'ece[+]. 10Xəmde iykarname, miç'axdava qaçayxarna.

11Man uvhu ç'əvxhayle qiyğa, I'see manbışik'le eyhen:

– Yişda hambaz Lazar nik'ee vor ark'ın. Zı mana oza qa'as ı'qqə[+].

12Manke telebabışe Mang'uk'le eyhen:

– Xərna, mana nik'eexheene, yug qixhesda.

13I'see mana qik'u ıxhay uvheeyid, manbışisqa həməxüd qayle, mana nik'eeqa ark'ınvaniyxan uvhu. 14I'see manbışike vuççud dyugul hidi'ı eyhen:

– Lazar qik'una. 15Vuşdemeeyiy, şu inyam hı'iynemee, Zı şadra vor, maa dexhava. Qudora, mang'usqa vüqqəs.

16Q'ömkale donane Tomasee mansa telebabışik'le eyhen:

– Vüqqəs, şinab yişde Mə'əlimıka hapt'as[+].

17Maqa arımee, I'sayk'le Lazar nyuq'vneerın yoq'ulle yiğva ats'axhxhe. 18(Bet-Anya İyerusalimıs k'ane vuxha. Mane şaharbışde yı'q'nee xhebne kilometırılqa ələəna yəq vuxha.) 19Geeb Yahuder Martaysiy Mayramıs çoc qik'uva baş-sağlığıyvalla hevles abayle. 20Martayk'le I'sa arıva g'ayxhımee, Mang'une ögilqa qığeeç'e. Mayramme xaa eexva.

21Martee I'sayk'le eyhen:

– Xərna, Ğu inyaa ıxhanaxhiy, yizda çoc qik'as deşdiy. 22Zak'le həşded ats'an, Ğu Allahıke hucoo heqqiy, Mang'vee Vas helesın.

23I'see məng'ı'k'le eyhen:

– Yiğna çoc üç'ür qixhesda.

24Martee Mang'uk'le eyhen:

– Zak'le ats'an, üç'üb qeebaxhene gahıl, nekke qiyğiyne yiğıl manar üç'ür qixhesda[+].

25I'see məng'ı'k'le eyhen:

– Üç'üb qeepxhayiy I'mı'r Zı vorna. Zalqa inyam hı'ına qik'veeyir, üç'ür qixhesda[+]. 26Gırgın üç'übınbı, Zalqa inyam ha'anbı mısacab hapt'as deş. Ğu mançilqa inyam ha'anne[+]?

27Martee Mang'us alidghıniy qele:

– Ho'o, Xərna, zı inyam ha'an, dyunyelqa qalesda Allahna Dix, Masih[*] Ğu vorna[+].

28Martee manva uvhuyle qiyğa, ark'ın dyugulenra yiçu Mayram qort'ul, eyhen:

– Mə'əllim inyaa vor, ğu vor qeet'al.

29Mayramık'le man g'ayxhımee, zaara oza qiyxha, I'sayne k'anyaqa qiyeele. 30I'sa xiveeqa ikkideç'u, Marta Cune ögilqa arıyne cigee axva. 31Mayramıka sacıgeene xaane məng'ı's baş-sağlığıyvalla hoolene Yahudeeşik'le mana zaara g'aqa qı'ğəə g'aycumee, manbışik'le məxüd ats'axhxhe mana geeşesva nyuq'vnesqa yı'qqə yixhes. Mançil-allab manbı məng'ı'qab qihna avayk'an.

32Mayram I'sanane cigeeqa qarı, Mana g'acu, g'elybışeeqa qık'york'ul, eyhen:

– Xərna, Ğu inyaa ıxhanaxhiy, yizda çoc qik'as deşdiy.

33I'sayk'le manayiy məng'ı'ka abıyn Yahuder gyaaşe g'avcumee, Mang'vee it'umda aq'va qa'a. 34I'see manbışike qiyghanan:

– Qik'una nyaqane gixhxhı?

Manbışe eyhen:

– Xərna, qora ilekke.

35I'sa geşşena. 36Manke Yahudeeşe eyhen:

– İlyaakende, Mang'us mana nimeeyiy ıkkan ıxha!

37Manbışde sassang'vee eyhen:

– Mang'vee bı'rq'ı'ng'un uleppı qı'ı. Nya'a, Mang'usse mana insan qidek'asın kar ha'as dəxəyee[+]?

38Mane gahıl I'see meed aq'va qı'ı, nyuq'vnene k'anyaqa ayk'an. Lazarna nyaq'v mağaree vuxha. Mançine ghaleeqab g'aye gyuvxhu vuxha[+]. 39I'see eyhen:

– G'aye g'avşe.

Qik'uyng'une yiçvee Martee Mang'uk'le eyhen:

– Xərna, eva ıxha ixhes, mana qik'uyn yoq'ulle yiğ vod.

40I'see eyhen:

– Nya'a Zı vak'le uvhu dişde, inyam he'ee, Allahna axtıvalla g'avcesda?

41Məxüb g'aye g'ooşena. I'sa xəəqə ilyaakı, eyhen:

– Dek, Zı uvhiyn Vak'le g'ayxhıva, Zı Vas şukur haa'a[+]. 42Zak'le ats'an, Vak'le gırgıne gahbışilycad Zı uvhiyn g'iyxhen. Zı man uvhiyn, Yizde hiqiy-allane milletın Ğu Zı g'axuvuva inyam he'ecenva[+].

43Manıd uvhu, I'see axtıda eyhen:

– Lazar, g'aqa qığeç'e![+]

44Qik'unar g'aqa qığeç'ena. Mang'une g'elybışil xıleppışil kafan alipk'ır, aq'vad desmalee hitk'ır eyxhe.

I'see manbışik'le eyhen:

– Mang'un g'elybı-xıleppı eeqe, hooracen[+].


Yahudeeşde ç'ak'ınbışis I'sa gik'as ıkkiykan

45[•]Mayramne k'anyaqa abıyne, I'see ha'an g'acuyne Yahudeeşine geebınbışe Mang'ulqa inyam ha'a[+]. 46Manbışin sabarabı fariseyaaşisqa[*] hapk'ın, I'see hı'iyn manbışis yuşan ha'a.

47Manke kaahinaaşin ç'ak'ınbışeyiy fariseyaaşe Aali Şuura[*] sav'u, eyhen:

– Hucoona ha'as? İng'vee geed əlaamat hagva. 48Şi Mang'usqa man ha'as hassıree, gırgıng'vee Mang'ulqa inyam ha'as. Roomeençen g'oşunbı adı, Allahne Xaakıniy yişde milletıkın ha'asın.

49Maane sang'vee, mane seniyne xərne kaahinee Kayafee manbışik'le eyhen:

– Şok'le vuççud ats'a deş. 50Şolqa hiyxhar dişde? Gırgıne ine milletıkın ixhesse, sa İnsanın ine milletnemee qik'uy, vuşdemee nimeexheeyid yugda eyxhe[+].

51Mang'vee man cuvab culed-alqa deş uvhu. Mane seniyna xərna kaahin ıxhayke peyğambariyvalla hav'u eyhen, I'sa ine milletnemee qik'as. 52Mana saccu ine milletnemeecar deş, Allahın gırgınəəng'ə ehevkuyn uşaxar sacigeeqa saa'asdemee qik'as[+].

53Mane yiğıle manbışe fıkır ooxhan giviyğal I'sa nəxüriy gik'asva[+]. 54Mançil-allar I'sa Yahudeeşine yı'q'nee şenbışik'le g'acesın xhinne iykar ıxha deş. Mançer sahrays k'anene cigeeqa, Efrayim eyhene şahareeqa ark'ın, telebabışika maa'ar axva.

55Yahudeeşin Peesax[*] bayram k'ane qıxha eyxhe. Gellesın insanar məttepxhesva Peesaxıle ögil xivaaşençe İyerusalimeeqa avayk'an[+]. 56Manbışe I'sa t'abal ha'a, Allahne Xaasne ulyobzur sana-sang'uk'le eyhen:

– Şosqa nəxüdiy qöö? Mana bayrameeqa ayrescar dişdiyxan?

57Kaahinaaşin ç'ak'ınbışeyiy fariseyaaşe Mana aqqasva «Nyaa ıxhay şavuk'leyiy ats'a, hagvecenva» əmr huvu vuxha[+].

#### 12


Mayramee I'sayne g'elybışilqa gıranın q'ış qadağva

1[•]Peesaxıle yixhılle yiğna ögil I'sa Bet-Anyeeqa, Vuce hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qı'ına Lazar eyxhene cigeeqa qarayle[+]. 2Maa'ad I'saynemee otxhuniy hele ıxha. Marteeyid sufranılqa otxhanan haqqa ıxha. Lazarır I'sayka sacigee sufrayne hiqiy-allanbışde yı'q'nee eyxhe. 3Mayramee mane gahıl sura litralqa ələən, geed gıranın, yugun evanan q'ış alyaat'u, I'sayne g'elybışilqa k'ya'a. Qiyğa məng'ee cene ç'ərbışika Mang'un g'elybı mətta'a. Xavcad q'ışşıne evayn alyaat'a[+]. 4I'sayne telebabışde sang'vee, Mana merıng'une xılyaqa qelesde Kariotğançena Yahudee eyhen:

5– Nya'a man q'ış xhebıd vəş (300) dinarıs[*] massa huvu, kar deşinbışis bit'al hidi'ı?

6Mang'vee man cuvab kar deşinbışda haa'ava deş eyhe, sixnariy ıxhayke eyhe. Mang'usqa pılnana q'utye quvu vooxhe, mang'veeyid cus ıkkanne karas mançe pıl alyaat'a ıxha[+].

7I'see eyhen:

– Mana ı'ğiykar himee'e! Məng'ee man q'ış g'iyniyne yiğıs havacı ıxha. Məxür məng'ee Zı k'eyxhas ixhesın xhinne qı'ı. 8Kar deşinbı gırgıne gahbışilycab şoka vuxhes, Zımee gırgıne gahbışil şoka ixhes deş.

9Gellesde Yahudeeşik'le I'sa maa'ar ıxhay ats'axhxhe. Manbı maqa I'sa g'acesvacar deş, Vucee hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qı'ına Lazar g'aces abı[+]. 10-11Lazarır-alla gellesde Yahudeeşe hapk'ın, I'says inyam hı'ı. Mançil-alla kaahinaaşin ç'ak'ınbışis Lazar gik'as ıkkiykan.


I'sa İyerusalimeeqa paççah xhinne ikkeç'e

12[•]Qinne yiğıl bayrameeqa abıyne gellesde insanaaşik'le I'sa İyerusalimeeqa ayresva g'ayxhı. 13Manbışe xurmayn bıtağbı alyaat'u ts'irbı ha'a, Mang'une ögilqa qığeebaç'e. Manbışe eyhen:

– Hosanna![*]
Rəbbine doyuka Qarıyng'us şukur vuxhena!
İzrailyne Paççahıs şukur vuxhena!

14I'see q'udux t'abal hav'u, çil ilexa. Mane karbışde hək'ee Muq'addasne Otk'unee inəxüd otk'un:

15«Sionna yiş,[*] qimeeqən!
İleeke, yiğna Paççah
sa q'uduxul alixı vor qöö!»[*][+]

16Ts'etta telebabışilqa vuççud hiyxhar deş. Allahee I'sa axtı qı'iyle qiyğa, Mang'une vuk'lelqa qadıynbı, telebabışe yik'el qalya'a. Mançine hək'ee ögilycadniy Muq'addasne Otk'uniybışee otk'un[+]. 17I'see Lazar nyuq'vneençe qort'ul hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qı'iyne gahıl, Mang'une hiqiy-alla sadıyne milletın mançina gaf haa'a. 18Milletık'le I'see man əlaamat haguva g'ayxhı ıxha, mançil-allad millet Mang'une ögilqa adayle. 19Mançil-alla Fariseyaaşe[*] sana-sang'uk'le eyhen:

– Vuççud yişde xılençe qöö deş. Gırgınbı Mang'uqab qihna əlyhəə![+]


I'see Vuc qik'asva eyhe

20Bayramıs İyerusalimqa ı'bəədatısva abıynbışde yı'q'nee Yunanarıb vuxhaynbı. 21Manbı Galileyayne Bet-Tsayda şahareençe eyxhene Filipne k'anyaqa hapk'ın, miz k'yaa'a:

– Xərna, şak'le I'sa g'aces ıkkan[+].

22Filip arı, Andreyk'le eyhen. Andreyir Filipır hapk'ın, mana gaf I'says haa'a. 23I'see alidghıniy qele:

– İnsanne Dixena axtı qexhena gah qabı[+]. 24Zı şok'le hək'en eyhe, sa suk ç'iyelqa g'a'aypxhı qidevk'eene, vuccab aaxva. Mana qivk'veeme, geed şagav hele. 25Cuna ı'mı'r vukkanang'vee, mana avaak'an haa'as. İne dyunyel cune ı'mrena hidyaa'ang'veeme, mana gırgıne gahbışis havaces[+]. 26Şavusiy Zas g'ullux haa'as vukkan, Zaqar qihna qoracen. Zı nyaa ixhee, Yizda nukarır maa'ar ixhes. Şavaayiy Zas g'ullux hav'u, Yizde Dekkeeyib mang'us hı'rmat haa'as.

27Həşde Yizın yik' ulyoyk'al vod. Hucoo Zasse eyhes əxəyee? Deşxheene, «Dek, Zı ine gahıke g'attixhan he'evane!» eyhes? Zı ine gahınemeecar qarı[+]. 28Dek, Yiğın do axtı qe'e!

Manke xəənçe ses qayle:

– Yizın do axtı qı'iyn, meedıd axtı qa'asın!

29Maa'ab ulyobzurne sabaranbışe eyhen:

– Xəybı g'əhətqı'.

Mansanbışed eyhen:

– Mang'uka malaaik yuşan hı'ı[+].

30I'see manbışis alidghıniy qele:

– Man ses Yizdemee deş, vuşdemee qadı[+]. 31İne dyunyeys məhkama alğahasda gah hipxhırna, in dyunye vuk'lek ıkkekkan iblis g'eheşşesda[+]. 32Zı ooqa qa'amee, Zı gırgınbı Zalqa ts'ıts'a'as[+].

33I'see mane cuvabıka Vuc nəxüriy qik'asva eyhe[+]. 34Milletın Mang'us alidghıniy qele:

– Şak'le Q'aanune g'ayxhiyn, Masih[*] gırgıne gahbışis axvas. Nya'a Ğu manke «İnsanna Dix ooqa qa'asva» eyhe? İna İnsanna Dix vuşune?

35Manke I'see manbışik'le eyhen:

– Sık'ınna gahnad Nur şol oğa ixhes. Nur vodnang'a iviykre, miç'axiyvalin şu uvqumaaqacen. Miç'axiyvalee iykarang'uk'le vuc nyaqa ark'ıniy ats'a eyxhen deş[+]. 36Nur vodnang'a Nurus inyam he'e, şu Nurun dixbı vuxhecenva.

I'see manva uvhuyle qiyğa, mançe ark'ın dyugulexhena.


Geebınbışe I'salqa inyam ha'a deş

37I'see manbışde ögil manimeen əlaamatbı hagveeyid, manbışe Mang'ulqa inyam ha'a deş. 38Man karbı, Yeşaya peyğambaree uvhiynbı xhinne, eyxhe:

«Rəbb, şi uvhiynçilqa şavaane inyam hı'ı?
Şavusne Rəbbina guc gyaagu?»[*]

39Manbışisse inyam ha'as əxə deşdiy, Yeşaya peyğambaree menne cigee inəxüd uvhuva:

40«Allahee manbışin uleppı bı'rq' qı'ı,
yik'bıd g'ayelqa sak'al hı'ı,
uleppışika g'ımececenva,
yik'bışisıd haymeexhecenva,
Mang'ulqab sivmiyk'alcen manbı yug qee'eva».[*][+]

41Yeşayayk'le I'sayna axtıvalla g'avcuynçil-alla, man cuvab uvhu Mang'une hək'ee yuşan hı'ı.

42Ç'ak'ınbışde geebınbışe I'salqa inyam he'eeyid, man manbışe ats'axhya'a deş. Fariseyaaşe co sinagogeençe[*] g'e'eebaşeva, manbı qəvəyq'ən vooxhe[+]. 43Manbışis Allahee deş, insanaaşe cos q'iymat huvu vukkiykan[+].


I'sa insanar g'attivxhan haa'as qarı

44I'see axtıda eyhen:

– Zalqa inyam ha'ang'vee Zalqa deş, Zı G'axuvuyng'ulqa inyam ha'a[+]. 45Zı g'eceng'uk'le Zı G'axuvuna g'ece[+]. 46Zalqa inyam ha'ana vuşucar miç'axiyvalee ımaxvacenva, Zı dyunyelqa Nur xhinne qarı[+].

47Şavuk'leyiy Zı uvhiyn g'ayxhı man hidi'ı, Zı mana muhaakima ha'as deş. Zı dyunye muhaakima ha'asva deş, man g'attixhana'asva qarı[+]. 48Zı əq'əna qı'ına, Yizın cuvab k'ane qıdya'ana sa karan muhaakima ha'as. Manıd Zı uvhiyn cuvab vod. Nekke qiyğiyne yiğıl mana mançin muhaakima ha'as. 49Zı Zaled-alqa deş uvhu, Zı g'axuvuyne Dekkee hucooyiy eyhesva, nəxüdiy eyhesva Zalqa əmr hav'u. 50Zak'le ats'an, Mang'una əmr gırgıne gahbışisda ı'mı'r vobna. Mançil-allad Dekkee Zak'le nəxüdiy uvhu, Zı həməxüdıd eyhen.

#### 13


I'see telebabışin g'elybı hoyğal

1Peesaxın bayram k'ane qıxha ıxha. I'sayk'le ats'a ıxha, Cuna ine dyunyeyle Dekkısqa əlyhəəsda gah hipxhır vuxhay. Mang'us ine dyunyeylin Cun telebabı vukkiykıninbı. Mang'us manbı qik'asmee vukkiykananbı[+].

2Exhalin otxhuniy oxhanasde gahıl, iblisın, I'sa mebınbışde xılyaqa qeleva Kariotğançene Şimonne dixene Yahudayne vuk'leeqa k'eççu ıxha[+]. 3I'sayk'le, Dekkee gırgın Cune xılyaqa quvu ıxhay ats'anniy, Allahısse qarı Allahne k'anyaqa əlyhəəs ıxhayid ats'anniy[+]. 4Mana sufranıle oza qıxha, tanalin kar g'eşşe. Qiyğab desmal alyapt'ı, yı'q'eeqa iviyt'al. 5Qiyğa Mang'vee lyagameeqa xhyan k'yı'ı, Cune telebabışin g'elybı hodğul, yı'q'eeqa avt'ulne desmalıqa manbışin g'elybı mətta'a[+]. 6I'sa, Şimon-Pyoturusqana qıxhamee, mang'vee I'sayk'le eyhen:

– Xərna, Ğune yizın g'elybı hoğalas?

7I'see mang'uk'le eyhen:

– Zı həşde ha'an valqa hiyxhar deş, qiyğa man valqa hixharas.

8Pyoturee Mang'uk'le eyhen:

– Ğu yizın g'elybı mısacad hoğalas deş!

I'see mang'us alidghıniy qele:

– Zı ğu hudyorğuleene, vasse Yizde k'ane ixhes əxəs deş.

9Şimon-Pyoturee Mang'us alidghıniy qele:

– Xərna, saccu yizın g'elybıcad deş, xıleppıd, vuk'ulyub hooğle.

10I'see mang'us alidghıniy qele:

– Əyxı'rne insanın g'elybı hodğulee ç'əv, mana ooğançe-avqamee məttıra vor. Şunab məttıba vob, saccu gırgınbı deş[+].

11I'sayk'le Vuc şavaa merıng'une xılyaqa qelesva ats'ava, mançil-allad «Vuşun gırgınbı məttıba deş vobunbıva» eyhe[+].

12Manbışin g'elybı hodğuliyle qiyğa, I'see tanalqan kar ali'ı, Cune cigee sufranne k'ane g'alirxhu, eyhen:

– Zı şok hı'iyn, şok'le ats'anne? 13Şu Zalqa Mə'əllim, Xərnava ona'a. Şu man qotkuda ha'a, Zı Mana Vuc vorna[+]. 14Zı Mə'əllimiy Xərnanang'a vuşun g'elybı hoyğalxhee, manke şunad sana-sang'un g'elybı hoğalas ıkkan. 15Zı şok'le şu ha'as ıkkanan haguyn. Zı şok ha'an, şunad he'e. 16Zı şok'le hək'en eyhe, nukar cune iyesiyle, arınar vuc g'axuvuyng'ule xərna deş vor[+]. 17Həşde şok'le man karbı ats'anbı. Şu manbı ha'axhee, şu baxtivararıb[+].

18[•]Zı man vuşde gırgıng'une hək'ee deş eyhe. Zak'le Zı g'əvxüynbı vaats'anbı. Hasre həşde Muq'addasne Otk'unee otk'uniyn ixhecen:

«Yizın gıney otxhuning'vee
Zalqa g'el g'ott'ul».[*][+]

19Man karbı gırgınbı ögilycad ixhesse, Zı man şok'le eyhe. Qiyğa man ıxhamee, şok'le Zı Mana vorva ats'axhxhes[+]. 20Zı şok'le hək'en eyhe, Zı g'axuvuyn insanar k'ane qa'ang'vee Zınar k'ane qa'asda, Zı k'ane qa'ang'eyir Zı G'axuvunar k'ane qa'asda[+].


I'see Vuc şavaayiy merıng'une xılyaqa qelesva eyhe

21Manıd uvhuyle qiyğa, I'see aq'va qı'ı meed eyhen:

– Zı şok'le hək'en eyhe, vuşde sang'vee Zı merıng'une xılyaqa qeles[+].

22Telebabışik'le I'see şavne hək'eeyiy eyheva dyats'axhxha, sana-sang'uqa ilyaaka. 23I'says telebabışike sa geer ıkkanna teleba Mang'une k'ane g'ılexha[+]. 24Şimon-Pyoturee mane telebayk'le avğançe-alla hagvan, qiyghnecenva şavne hək'eeyiy I'see eyhe. 25Mana teleba I'says inekke k'ane g'alirxhu ıxha. Mang'vee I'sayke qiyghanan:

– Yizda Xərna, mana vuşune?

26I'see alidghıniy qele:

– İn gıneyn tika k'yooq'u şavusqa quviy, mana vor.

Manke I'see gıney qotxu k'yooq'u, Şimon Kariotğançene dixesqa Yahudaysqa qele. 27Yahudee gıneyn tika alyaat'umee, iblis mang'une aqa ikkeç'e. I'see mang'uk'le eyhen:

– Hucooyiy ha'a, zarada he'e!

28I'see man nya'asiy uvhuva sufranılne şavulqacad hiyxhar deş. 29Pılnana q'utye Yahudaysne vuxhal-alla, sassang'usqa məxüd qayle: I'see mang'uk'le «Bayramısın şasın karbı alişşeva» eyhe ixhes. Sayib manbışiqa inəxübna fıkır vuxha: Mang'vee «Kar deşinbış pıl bit'al he'eva» eyhe[+]. 30Gıneyna xüvə alyapt'ı, Yahuda zarara g'aqa qığeç'e. Manke xəmniy vob.


«Sana-sang'us vukkiykne»

31Mana qığeç'uyle qiyğa, I'see eyhen:

– Həşde İnsanna Dix[*] axtı qıxha, Mang'une arna Allahır axtı qıxha. 32Mang'une arna Allah axtı qıxheene, Allaheeyir Cune arna Mana axtı qa'as. Xıliy qidi'ı axtı qa'as[+]. 33Yizın kulyfatbı, Zı sık'ırra gahnar şoka ixhes. Şu Zı t'abal ha'as. Yahudeeşin ç'ak'ınbışik'le «Zı ark'ınne cigeeqa, şosse qavaales vəəxəs deş» uvhiyn xhinne, həşded şok'le manva eyhe[+].

34Zı şolqa ts'ebna əmr haa'a: sana-sang'us vukkiykne, Zas şu vukkanan xhinne, şunab sana-sang'us vukkiykne[+]. 35Şu sana-sang'us vukkiykınee, gırgıng'uk'le şu Yizın telebabı vuxhay ats'axhxhesın.


I'see Pyoturee ha'asın eyhe

36[•]Şimon-Pyoturee I'sayke qiyghanan:

– Xərna, nyaqane ı'qqə?

I'see alidghıniy qele:

– Zı həşde əlyhəəsde cigeeqa vasse Zaqar qihna qales əxəs deş, qiyğame ğu maqa qales.

37Pyoturee Mang'uk'le eyhen:

– Xərna, nya'a zasse həşde Vaqar qihna qales dəxə? Yiğnemee, zı yizde canıle ılyheç'e[+].

38I'see mang'uk'le eyhen:

– Yizdemee, ğu canıle ılyheç'eye? Zı vak'le hək'en eyhe, g'iyna dadal hook'asse, ğu xhebne yəqqees Zı ats'a deşva eyhes[+].

#### 14


I'sa Dekkısqa vukkekana yəq vob

1– Hasre vuşun yik'bı g'ı'madak'vacen. Allahılqad, Zalqad inyam he'e[+]. 2Yizde Dekkıne xaa geeb ciga vob. Ciga devxhanaxhiy, Zı şok'le eyhesınniy, Zı vuşdemee ciga qaa'as ı'qqə. 3Hark'ın şos ciga qav'uyle qiyğa, meer arı, şu Yizde k'anyaqa vukkee'es. Manke şu Yizde k'ane vuxhes[+]. 4Zı əlyhəəsde cigeeqana yəq şok'le vaats'ana.

5Tomasee I'sayk'le eyhen:

– Xərna, Ğu nyaqa ark'ıniycar şak'le dyats'a, nençe maqana yəq vaats'a vooxheyiy[+]?

6I'see mang'uk'le eyhen:

– Hək'ena yəq, ı'mı'r Zı vorna. Şavussecar Dekkısqa, Zale ğayre menne yəqqı'n əlyhəəs əxəs deş[+]. 7Şok'le Zı ats'ava, Dekkır ats'a ixhesda. Həşdiyle şok'le Mana ats'ana, Mana g'acuna.

8Filipee Mang'uk'le eyhen:

– Xərna, Ğu Dek şak'le hagve, man yişdemee ç'əv[+].

9I'see mang'uk'le eyhen:

– Filip, hək'erar vak'le Zı ats'a dişde? Nya'a, nimeena gahne vob Zı şoka eyxhena! Zı g'acuyng'uk'le Dekkır g'acuna. Vasse nəxüd eyhes əxəyee: «Şak'le Dek hagveva»[+]? 10Zı Dekkıne ar, Dekkır Yizde ar vorva ğu inyam ha'a dişde? Zı şok'le eyhenbı Zı Zaled-alqa deş eyhe, Yizde arne Dekkee Cun işbı g'ece[+]. 11Zı Dekkıne, Dekkır Yizde arva eyhençilqa şu inyam he'e. Yizde işbışil-allaxheeyid inyam he'e[+]. 12Zı şok'le hək'en eyhe, Zalqa inyam hı'iyng'vee, Zı ha'an işbı vuceeyid ha'asınbı. Zı Dekkıne k'anyaqa əlyhəəva, mang'usse mançil-allad sık'ıldad geed işbı g'aces əxəs[+]. 13Dek Dixele ğana axtı qe'ecenva, şu Yizde doyule hucoo heqqee, Zı man gırgın ha'asın. 14Şu Yizde doyule Zake hucoomecad heqqee, Zı man ha'asın[+].


I'see Muq'addasın Rı'h g'axılesva eyhe

15– Şos Zı ıkkanxhee, Yizın əmrbı he'e[+]. 16Zınad Dekkıke heqqasın, vuşun sura Aqqasda Mang'vee şos merna g'axılece. Mana gırgıne gahbışil şoka ixhes[+]. 17Mana hək'en karbı xət qa'an Rı'h vodun. Dyunyeyk'le Man g'acu deş, ats'a deş. Mançil-allad Man q'abıl ha'as əxə deş. Man şoka eyxheva, vuşde ad eyxheva şok'le Man ats'an[+]. 18Zı şu dek-yed dena g'alyaa'as deş, şosqa qalesda. 19Sa sık'ınne gahıle dyunyeyk'le Zı g'aces deş, şok'leme Zı g'acesda. Zaqa ı'mı'r vodva, şoqab vuxhesda[+]. 20Mane yiğıl şok'le ats'axhxhesın Zı Dekkıne, şu Yizde, Zınar vuşde ar vor. 21Şavaayiy Yizın əmrbı yik'el aqqı, manbı ha'a, Zı ıkkanna mana vor. Zı ıkkanna, Dekkısır ikkiykanasda. Zasır mana ıkkiykanasda, Zınar mang'uk'le Zı hagvasda[+].

22Kariotğançene deş, manisa Yahudee I'sayk'le eyhen:

– Xərna, nya'a Vas Ğucar Ğu dyunyeys deş, şak'lecar hagvas ıkkan[+]?

23I'see mang'us alidghıniy qele:

– Şavusiy Zı ıkkan, mang'vee Zı eyhen ha'asın. Dekkısır mana ıkkiykanasda. Şi mang'usqa abı, mang'usnee aaxvas. 24Zı dekkanang'veeme Zı eyhen ha'a deş. Şok'le g'iyxhenbı Zı eyhenbı deş vod, Zı g'axuvuyne Dekkee eyhenbı vod.

25Zı vuşde k'anenang'acadniy manva uvhu. 26Dekkee Yizde doyule g'axılesıng'vee vuşun sura Aqqasıng'vee, Muq'addasne Rı'hı'n şos gırgın xət qa'asın. Man Zı uvhiyn gırgın kar şos yik'el qalya'asın[+]. 27Zı vuşde yik'bışeençe şu abğançe opxhanan fıkırbı alyaat'a. Mançine cigeeyid Zı şos Yizın qəpq'ı'niy deşin fıkırbı hele, dyunyeyn helenbı xhinne deş hele. Hasre vuşun yik'bı g'ı'madak'vacen. Qı'məəq'ən![+] 28Zı şok'le «Həşde əlyhəəna, qiyğa meer vuşde k'anyaqa sak'alasdava» eyhen g'ayxhiyn. Şos Zı ıkkan ıxhaynxhiy, Zı Dekkıne k'anyaqa əlyhəəva şu şadeepxhesınbıniy, Dek Zaler xərnava[+]. 29Zı şok'le man gırgın həşdecad eyhe, qiyğa man gırgın ıxhamee, şu inyam he'ecenva[+]. 30Zasse şoka geer yuşan ha'as əxəs deş, ine dyunyeyna xərna, iblis, qöö. Mang'vee Zas xəbvalla haa'as deş[+]. 31Dyunyeyk'le in ats'axhxhes ıkkan: Zas Dek ıkkanna, Mang'vee Zak'le uvhiyn gırgın Zı ha'an. Həşde inçe əlyhəəs, oza qeepxhe.

#### 15


I'sa hək'ena tayang vor

1– Zı hək'ena tayang vor, Yizda Dekkır bağban. 2Zal alyadıyn şagav hidelen gırgın bıtağbı Dekkee gyadaxanbı. Şagav helen bıtağbıme sık'ıldad geed şagav helecenva Mang'vee mətta'anbı[+]. 3Zı uvhiyne cuvabıncab şu məttav'uynbı[+]. 4Yizde ab aaxve, Zınar vuşde ar axvas. Bıtağ tayangıl idyaxveene, mançisse çiled-alqa şagav heles əxə deş. Şunab Yizde ab idyavxvee, şossed şagav heles əxəs deş.

5Tayang Zı vorna, şumee bıtağbı vobunbı. Vuşuyiy Yizde ar, Zınar mang'une ar axu, məxrıng'vee geed şagav heles. Şosse Zı dena vuççud ha'as əxəs deş[+]. 6Vuşuyiy Yizde ar idyaxu, qotxu dağeççuyn bıtağ xhinne qeqqvasda. Məxdın bıtağbı sı'ı, ts'ayeeqa dağa'a, manbıd yı'qqı'lqa siyk'al[+]. 7Şu Yizde ab axveene, Zı eyhenbıd vuşde ad axveene, şos ıkkanan heqqe, man şos helesın[+]. 8Şu geed şagav huveene, Yizın telebabı vuxheene, məxür Yizda Dekkır axtı qa'as.

9Dekkıs Zı nəxüriy ıkkan, Zasıb şu həməxüb vukkan. Yizde mühübee aaxve[+]. 10Nəxüdiy Zı Dekkın əmrbı ha'a, Mang'une mühübee axva, şunad Yizın əmrbı he'eene, Yizde mühübee aaxvas. 11Yizda şadvalla şoqab vuxhecenva in Zı şok'le uvhu. Məxüb şunab şadvalin gyavts'ecen[+]. 12Yizda əmr ina vob: Zas şu vukkanan xhinne, şosıb sana-sanbı vukkiykne[+]. 13Cuna ı'mı'r hambazaaşinemee huvuyng'ule geeb, şavussecab vukkiykanas vəəxəs deş[+]. 14Şu Yizın əmrbı he'eene, manke şu Yizın hambazar vob. 15Zı şok'le həmbalarva eyhe deş. Həmbalık'le cune iyesee hucoo ha'a ıxhaycad ats'a deş. Zı şok'le hambazarva eyhe, Dekkıke g'ayxhiyn gırgın Zı şok'le uvhiyn[+]. 16Şu Zı g'əyxı' deş, Zı şu g'əvxü gyuvxhu, şu yugun şagav helecenva, vuşun şagav geed axvecenva. Manke şu Yizde doyule Dekkıke hucoo heqqee, Mang'vee şos helesın[+]. 17Zı şos ina əmr hoole: sana-sang'us vukkiykne.


«Dyunyeys şu g'ımeebace qeepxhes»

18– Dyunyeys şu g'ımeebace qeepxhee, şu manke yik'el qale'e, mançile ögilir Zıniy g'ımece qıxhava[+]. 19Şu ine dyunyeynbı vuxhaynbıxhiy, dyunyeys şu çinbıva vukkiykanasınbıniy. Şume ine dyunyeynbı deş vob. Zı şu dyunyeyke g'əvxü. Mançil-allab dyunyeys şu g'ımeebace qeepxha[+]. 20Zı şok'le uvhiyn cuvab həşde yik'el qale'e: «Həmbal iyesiyle xərna deş vor». Zalqa yiğbı alli'ıxhee, şolqad allya'asınbı. Zı uvhiyn hı'iynxhiy, şu uvhiynıd ha'asınniy[+]. 21Manbışik'le Zı G'axuvuna dyats'ava, man gırgın şok Zal-alla ha'as. 22Zı arı manbışik'le ittevhuynxhiy, manbışil bınah vuxhes deşdiy. Həşdeme manbışiqa bınahbışike heepxasın ghal deşin[+]. 23Şavuk'leyiy Zı g'ımece, mang'uk'le Yizda Dekkır g'ımece vor[+]. 24Zı, mankilqamee manbışde yı'q'nee hı'iyn əlaamatbı hidi'iynxhiy, manbışiqa bınah vuxhes deşdiy. Həşdemee manbışik'le Zı hı'iyn g'acu, Zınar, Yizda Dekkır manbışik'le g'ımeebace qeepxha[+]. 25Məxüd cone Q'aanune otk'un: «Manbışis Zı nişilycar-alla g'ımece qıxha»[*]. Məxüdıd ıxhayn.

26Şosqa vuşun sura Aqqasda qales. Zı Mana Dekkısse g'axıles. Man Dekkıke qöön, hək'en xət qa'an Rı'h vod. Mançin Yizde hək'ee şahaadat haa'as[+]. 27Şu q'omançecab Zaka vuxhal-alla, şunab şahaadat ha'as[+].

#### 16

1– Yəqqı'le qığmeebaç'ecenva in Zı şok'le eyhe. 2Şu sinagogbışeençe[*] g'eepşesınbı. Man k'ıldanan xhinne, məxbına gah qöö, şu gyapt'ıynbışisqa məxüd qales, co Allahıs g'ulluxniy haa'a[+]. 3Zınar, Dekkır manbışik'le qıvdyaats'ıva, manbışe man ha'asın[+]. 4Zı man şok'le ögiykecad eyhe, qiyğa mana gah qabımee, şosse yik'el himiyxacenva. Zı şoka ıxhaynçil-alla, man Zı şok'le ögil eyhe deşdiy[+].


Muq'addasne Rı'hı'na iş

5– Həşdeme Zı, Zı G'axuvuyng'une k'anyaqa əlyhəəng'ə, vuşde neng'veecad Zake «Nyaqane əlyhəəva?» qiyghan deş[+]. 6Zı şok'le manva uvhuva, şu aq'vabı qı'ı. 7Zı şok'le hək'en eyhe, Zı vuşde yugvalinemeecar əlyhəə. Zı idyark'ınee, vuşun sura Aqqaqqana şosqa ayres deş. Zı ark'ınee, Man, hək'en xət qa'an Rı'h, Zı şosqa g'axılesın[+]. 8Man qadımee, insanaaşina bınah aq'valqa qığaahas. Mançin sayid qopkuvallayiy məhkama hagvas. 9Manbışda bınah Zalqa inyam hidi'iy vob[+]. 10Mançin Yizda qopkuvalla haagvas – Zı Dekkısqa əlyhəə, şok'le Zı sayir g'aces deş. 11Mançin məhkamayne hək'ee yuşan ha'as – in dyunye vuk'lek ıkkekkane iblisın məhkama ıxhay[+].

12Zaqa şok'le eyhesın geed kar vod, həşde man şolqa hixharas deş. 13Hək'en xət qa'an Rı'h qadımee, Mançis şos bıkırna hək'ena yəq haagvas. Mançin Çiled-alqan kar eyhes deş. Hucooyiy g'iyxhe, man eyhes, şok'le vuk'lelqa qalesınbı eyhes[+]. 14Mançin Zı axtı qa'as, Yizınçike alyaat'u, şos yuşan ha'asva. 15Dekkıqa vodun, gırgın Yizın vod. Mançil-allad ine Rı'hı'n Yizınçike alyaat'u, şos yuşan ha'asva Zı uvhu[+].


Telebabışin aq'vabı qı'iy şadvalilqa sak'alas

16– Sık'ınne gahıle şok'le Zı g'aces deş, sık'ınne gahıleme şok'le meer Zı g'acesda[+].

17Mane gahıl I'sayne sabara telebabışe sana-sang'uk'le eyhen:

– «Sık'ınne gahıle şok'le Zı g'aces deş, sık'ınne gahıleme şok'le meer Zı g'acesda», «Zı Dekkıne k'anyaqa əlyhəə» man hucoova eyhenniyxan?

18Manbışe sana-sang'uke qiyghanan:

– Mang'vee eyhen «sık'ınna gah» hucoo eyhenne? Mang'vee eyhen şalqa hiyxhar deş.

19I'sayk'le manbışe qiyghanas ıkkanan ats'axhxha, manbışik'le eyhen:

– «Sık'ınne gahıle Zı g'aces deş, sık'ınne gahıleme meer g'acesda» manniy sana-sang'uke qiyghan? 20Zı şok'le hək'en eyhe, şu gyaaşesınbı, nağbı k'ya'as, dyunyeme şadxhesın. Şu aq'vabı qa'as, man vuşun aq'vabı qı'iyme şadvalilqa sak'alas[+]. 21Zəiyfee uşax ixhesda gah qabımee, aq'va qa'a. Uşax ıxhameeme ts'ıts'ı'iyn ık'ar məng'ı'sse yik'eliyxanan. Dyunyelqa insan qarıva, mana şadeexhena. 22Həməxüdıd şu həşde aq'vabı qa'a. Zak'le şu meeb g'avcesınbıcab, manke vuşun yik'bı şadxhesınbı. Şavaacabıb vuşda şadvalla g'avşes deş. 23Mane yiğıl şu Zake vuççud qiyghanas deş. Zı şok'le hək'en eyhe, Yizde doyule şu Dekkıke hucoo heqqee, Mang'vee şos helesın[+]. 24Həşdilqamee şu Yizde doyule vuççud heqqı deş. Şu heqqee, Dekkee helesın, vuşun yik'bıd şadvalin gyatsts'esınbı[+].


I'sa dyunyeyle ğamxhana

25– Ögilycad Zı misaalabı ts'ıts'a'a-ts'ıts'a'a şos karbı xət qı'ı. Həşde məxbına gah qöö, Zı şoka misaalabı ts'ıts'a'a-ts'ıts'a'a yuşan ha'as deş. Zı Dekkıne hək'ee şoka vuççud dyugul hidi'ı yuşan ha'as. 26Mane gahıl şu Yizde doyule heqqas. Zı şok'le Dekkıke vuşdemee hucoomecad heqqasva deş eyhe. 27Dekkıs Cus şu vukkan, şos Zı ıkkiykınva, Zı Allahısse qarıva şu inyam hı'ıva[+]. 28Zı Dekkıne k'anençe ine dyunyelqa qarı, ine dyunyeyler meer Dekkıne k'anyaqa əlyhəəs[+].

29Telebabışe eyhen:

– Haane, həşde Ğu vuççud dyugul hidi'ı yuşan hı'ı, misaalabı ts'ıts'ı'ı deş. 30Həşde şalqa hitxhır, Vak'le gırgıncad ats'avud. Vake qiyghanassecad, Vaqa qelesın alidghıniy eyxhevud. Şi mançil-allad inyam ha'an Ğu Allahısse qarına vorva[+].

31I'see manbışike qiyghanan:

– Həşde inyam ha'anne? 32Vuşun gırgınbı vuşde xaybışeeqa ehevkasda, Zı Zaler-alqa g'alerçesda gah qööna, hipxhırna. Zı Zıcar deş vor, Yizda Dekkır Zaka vor[+]. 33İn gırgın Zı şok'le eyhen, şu Yizde abnang'a, şoqa şu abğançe opxhanan fıkırbı mexhecenva. İne dyunyee dağamiyvallabı ixhes. Yik'eka vuxhe! Zı dyunyeyle ğamxhana[+].

#### 17


I'sayna düə

1I'see man uvhuyle qiyğa, xəəqə ilyakkı, eyhen:

– Dek, gah qabına. Yiğna Dix axtı qe'e, Dixeeyir Ğu axtı qe'ecen[+]. 2Ğu gırgıng'ul oona Mang'us xəbvalla huvu, Mang'veeyib Ğu Cus huvuynbışis gırgıne gahbışisda ı'mı'r hevlecenva[+]. 3Gırgıne gahbışisda ı'mı'r mana vob: hasre ats'axhxhecen saccu Ğu hək'ena Allah ıxhay, sayır Ğu g'axuvuna I'sa Masih[*] qıvaats'ecen. 4Zı Ğu Zas huvuna iş hav'u, Zı Ğu ç'iyene aq'val axtı qı'ı. 5Dek, dyunye ixhanassecad, Zı Yiğne k'ane eyxheng'ana axtıvalla Zas həşde Yiğne k'ane hevle[+].

6Dyunyel Ğu Zas huvuyne insanaaşis Zı Ğu vuşu ıxhay xət qı'ı. Manbı Yiğınbı vuxha, Ğu manbı Zas huvu, manbışed Ğu eyhenbı hı'ı. 7Manbışik'le həşde ats'an, Zas huvuyn gırgın kar Vaken vodun. 8Ğu Zas xət qı'iyn Zı manbışisıd xət qı'ı, manbışed yik'eeqa ıkkiyn. Zı hək'erar Yiğne k'anençe qarı ıxhay, manbışik'le ats'an, Ğu Zı g'axuvuvad manbışe inyam ha'an[+]. 9Zı dyunyeynemee deş, manbışil-alla düə haa'a. Manbı Yiğınbı vob, Ğume Zas manbı huvu. 10Yizın gırgın kar Yiğın vod, Yiğınıd Yizın vod. Zı manbışile ğana axtı qıxha[+]. 11Zı həşde dyunyel deş vor, manbıme dyunyel vob. Zınar Vasqa qöö. Muq'addasna Dek, manbı Ğu Yiğne doyuka havaace. Man do Ğu Zas huvu. Hasre manbıb, Zınayiy Ğu xhinne, sa vuxhecen[+]. 12Zı manbışikanang'a, Zas huvuynbı Yiğne doyukaniy Zı havaace. Zı manbışda nenacar agval hı'ı deş. Manbışda saccu sa Zı havacı deş, manar aguna. Muq'addasne Otk'unee məxüdıd otk'un[+].

13Həşdeme Zı Vasqa qöö. Dyunyelynang'a Zı in eyhe, Yizda şadvalla bıkırba manbışika vuxhecenva[+]. 14Ğu Zak'le uvhiyn, Zı manbışis xət qı'ı. Zı ine dyunyeyna deşda xhinne, manbıb ine dyunyeynbı deş vobunbı, dyunyeys manbı g'umooce qeepxha[+]. 15Zı Vas düə manbı ine dyunyeyle alept'ecenva deş haa'a, Ğu manbı pisınçike havaacecenva haa'a[+]. 16Zı ine dyunyeyna deşda xhinne, manbıb ine dyunyeynbı deş vobınbı. 17Yiğın cuvab hək'en vodun. Manbı mane hək'ene cuvabıka Yiğneme curee'e. 18Ğu Zı dyunyelqa g'axuvuyn xhinne, Zınab manbı dyunyelqa g'axuvu[+]. 19Manbı Yiğne hək'ene cuvabıka Yiğneme curepxhecenva, manbışdemee, Zıcar Zı Yiğne xılyaqa qele.

20Saccu manbışdemee deş, manbışde cuvabıka Zalqa inyam ha'anbışdemeeyib düə haa'a. 21Nəxüriy Ğu, Dek, Yizde, Zınar Yiğne ar, hasre manbıb, məxüb Yişde ab vuxhecen. Manke dyunyeyn inyam ha'asın, Ğu Zı g'axuvuva. 22Ğu Zas huvuna axtıvalla, Zınab manbışis huvu, Şi sanab xhinne, manbıb sa vuxhecenva. 23Zı manbışde ar, Ğunar Yizde ar vor. Havaasre manbı bıkırba sa vuxhecen. Dyunyeyk'led ats'axhxhecen, Ğu Zı g'axuvu, manbıb Vas Zı xhinne vukkan.

24Dek, Zas ıkkanan, Zas huvuynbı Zınane cigee Zaka sacigee vuxha, Ğu Zı axtı qı'iy g'acecen. Vas dyunye ixhessecad Zı ıkkanva, mana axtıvalla Ğu Zas huvu[+]. 25Qorkuna Dek, dyunyeyk'le Ğu qıvaats'ı deş, Zak'leme Ğu ats'ana. Manbışik'led Ğu Zı g'axuvu ıxhay ats'axhxhayn[+]. 26Ğu vuşu ıxhay Zı manbışik'le haguyn, meedıd hagvasın. Hasre Yiğın Zı ıkkiykıniy manbışiqad ixhecen, Zınar manbışde ar axvacen[+].

#### 18


I'sa aqqaqqa

1[•]I'see manva uvhuyle qiyğa telebabışika sacigee Qidronne q'adaaline manisa suralqa ılğeç'e. Maa sa bağ eyxhe. I'sayiy telebabı maqa ikkeebaç'e[+]. 2I'sa hımva eyhesse telebabışika maqa arayle ıxha. I'sa merıng'une xılyaqa qelesde Yahudayk'led mançil-alla man ciga ats'anniy. 3Məxür Yahuda maqa sa deste eskeraaşika, sayib kaahinaaşine ç'ak'ınbışeyiy fariseyaaşe[*] g'axuvuyne g'aravulyçeeşika arayle. Manbışde xıle bazirbı, ts'abı, silahbı eyxhe[+]. 4I'sayk'le vuk'lelqa qalesın ats'ava, Mana ögilqa qığeç'u, manbışike qiyghan:

– Vuşune t'abala'a[+]?

5Mang'us alidghıniy qele:

– Nazaretğançena I'sa.

I'see manbışik'le eyhen:

– Zı vorna.

Mana merıng'une xılyaqa qelena Yahuder manbışika ıxha. 6I'see manbışik'le «Zı vornava» uvhumee, manbı yı'q'əlqa qeepxha, ç'iyelqa gizyabaççe.[*]

7I'see meed manbışike qiyghanan:

– Vuşune t'abal ha'a?

Manbışe eyhen:

– Nazaretğançena I'sa.

8I'see alidghıniy qele:

– Zı şok'le uvhiyn, Zı vornava. Zı t'abal ha'axhee, Zakanbı g'avkke, hudooracen.

9I'see ögil uvhiyn cuvab ixhecenva, man eyxhe. Mang'vee ögilycadniy uvhu: «Zas huvuynbışda nenacar agvales harsıl deş»[+].

10Şimon-Pyoturuqa gılınc ıxha. Man qığayşu xənne kaahinne nukarıle k'ena ı'xı', mang'un sağın k'ırı g'a'adaççen. Mane nukarın do Malx ıxha. 11Manke I'see Pyoturık'le eyhen:

– Gılınc cigeeqa gixhxhe! Dekkee Zas huvuyn əq'übayn k'ola ulymoğane?

12[•]Məxür eskeraaşeyiy desteyne xərıng'vee Yahudeeşine g'aravulyçeeşika sacigee I'sa aqqı, g'el-xıl iyt'alan. 13Mana ts'erre Hannanne k'anyaqa qıkkekka. Hannan Kayafayna abattey ıxha. Mane sen Kayafa xərna kaahiniy vor[+]. 14«Milletnemee sa İnsanın qik'uy yugdava» Yahudeeşine ç'ak'ınbışik'le uvhuna Kayafa ina vuc vor[+].


Pyoturee ts'etta I'sa dyats'ava eyhe

15Şimon-Pyoturiy sa merna teleba I'sayne qihna əlyhəə vuxha. Xərne kaahinık'le mana teleba ats'ava, mana I'sayka sacigee xərne kaahinne məhleeqa ikkeç'e. 16[•]Pyoturmee g'ar akkayne k'ane ulyorzul ıxha. Mane gahıl xərne kaahinık'le ats'ana mana teleba g'aqa qığeç'u akkee ileezarne içiyka yuşan hı'ı, Pyotur aqa akkyayhe. 17Akkee ileezarne içee Pyoturuke qiyghanan:

– Deşxhee, ğunar mane İnsanne telebabışkenane vor?

Pyoturee «De'eşva» eyhe. 18Mık'adava nukaraaşeyiy g'aravulyçeeşe maa'ab ts'a halyaqqı, hiqiy-alla ulyobzur g'ümə abak'a vuxha. Pyoturur manbışde k'ane ulyorzul g'ümə arak'va ıxha.


Hannanee I'sayke qidghınbı ha'a

19[•]Mane gahıl Hannanee, kaahinaaşine ç'ak'ınbışde sang'vee, I'sayke telebabışdeyiy Vucee xət qa'ançine hək'ee qiyghan. 20I'see mang'us alidghıniy qele:

– Zı dyunyeyk'le dyugul hidi'ı uvhu, Yahudeeşin gırgınbı sabıyne sinagogbışeeyiy[*] Allahne Xaasne xət qı'ı. Vuççud Zı dyugulenda uvhu deş[+]. 21Nya'a Zake qiyghan? Zı uvhiyn g'ayxhiyne insanaaşike qiyghne. Manbışik'le Zı uvhiyn karbı ats'anbı.

22I'sa cuvab uvhu ç'əvxhayle qiyğa, maa ulyobzurne g'aravulyçeeşine sang'vee Mang'une aq'vays ı'xiyxə. G'aravulyçee qiyghanan:

– Xərne kaahinıs məxüdne cuvab qelen[+]?

23I'see mang'us alidghıniy qele:

– Zı qorkura yuşan hidi'ıxhee, eyhe, neniy qotkuda ittevhu? Qotkuda uvhuxheeyid, nya'a Zas ı'xiyxə?

24Qiyğa Hannanee I'sa g'el-xıl ayt'ılcar, xənne kaahinne Kayafayne k'anyaqa g'ıxele.


Pyoturee q'od'esiy xhebıd'es I'sa dyats'ava eyhe

25Şimon-Pyotur g'ar ts'ayısnee ulyorzul g'ümə arak'va ıxha. Mang'uke qiyghanan:

– Deşxheene, ğunar Mang'une telebabışdane vor?

Mang'vee «De'eşva» alidghıniy qele.

26Xərne kaahinne nukaraaşina sa, Pyoturee ı'xı' k'ırı g'a'aççuyne insanna xını, maa'ar ıxha. Mane nukaree Pyoturuke qiyghan:

– Mang'uka sacigee zak'le ğu dişdiy bağee g'acu[+]?

27Pyoturee meed gardanaqa alyaat'a deş. Mane gahıl dadal hook'a[+].


I'sa Pilatısne

28[•]Qiyğa Yahudeeşine ç'ak'ınbışe I'sa Kayafayne k'anençe Pilatne[*] sarayeeqa qıkkekka. Miç'eed qexhe. Allahne ögil mı'q'ı' qimeebaxhecenva, Peesaxıne otxhuniyked oxhanas əxecenva, manbı co sarayeeqa ikkeebaç'e deş[+]. 29Mançil-allar Pilat g'aqa manbışde k'anyaqa qığeç'u, eyhen:

– Nena bınahne İng'ulqa g'iviyxhe[+]?

30Manbışe Pilatıs alidghıniy qele:

– Mang'ul bınah devxhaynxhiy, Mana vasqa qeles deşdiy.

31Pilatee manbışik'le eyhen:

– Mana şosqa alyart'u, vuşde q'aanunbışis sik'ı Mang'us cazaa g'ats'aak'vne.

Yahudeeşine ç'ak'ınbışe Pilatık'le eyhen:

– Şaqa vuşumecar gik'asda icaaza deşda.

32Məxüd I'see Vuc nəxüriy q'ik'asva uvhiyn ixhecenva eyxhe[*][+]. 33Pilat meer cune sarayeeqa ikkeç'u, I'sa qort'ul eyhen:

– Yahudeeşina Paççah Ğune[+]?

34I'see alidghıniy qele:

– Ğu man valed-alqanane eyhe, deşxhee mebınbışene vak'le Yizde hək'ee uvhu?

35Pilatee eyhen:

– Zı Yahudeençe deş vor. Ğu yizde xılyaqa yiğne milletıniy kaahinaaşine ç'ak'ınbışe quvu. Eyhe, Ğu hucooyiy hı'ı?

36I'see mang'us alidghıniy qele:

– Yizda Paççahiyvalla ine dyunyeykena deş vob. Yizda Paççahiyvalla ine dyunyeykena vuxhanaxhiy, Yizde yəqqı'linbı Yahudeeşine ç'ak'ınbışde xılyaqa qımelecenva saç'ivkasınbıniy. Yizda Paççahiyvallame inçena deş vob[+].

37Pilatee Mang'uk'le eyhen:

– Ğu manke Paççahne?

I'see alidghıniy qele:

– Ğu qotkuda eyhe. Zı hək'ene karbışda şahaadat haa'asva uxu, ine dyunyelqa qarı. Vuşuyiy hək'ene sural Zal k'ırı alixhxhesın[+].

38Pilatee Mang'uke qiyghan:

– Hək'en sura vodunne?

Man qiyghıniyle qiyğa, mana meer Yahudeeşisqa qığeç'u, manbışik'le eyhen:

– Zak'le Mang'ul nəxbınacab bınah g'ooce deş. 39Şoqa ədat vod, Peesaxnang'a zı vuşdemee sa insan g'ekkan. Həşder şos ıkkanxhee, vuşdemee «Yahudeeşina Paççah» g'aykkas?

40Manbışe alidghıniy qeleng'a, ts'irbı hı'ı eyhen:

– Mana deş, Barabba g'aykke!

Barabbamee g'uldur ıxha.

#### 19


Pilatee I'sa çarmıxılqa qıkkeeva eyhe

1[•]Manke Pilatee I'sa qıkkı, çümqüqqa heles ilekka. 2Eskeraaşed zazaake tac hı'ı, Mang'une vuk'lelqa giyxhe, paççahılqa xhineeyid, tanalqa ç'əran tanalinbı alya'a. 3Manbı I'saysqana qabı «Yahudeeşina Paççah, geer qa'ana!» uvhu Mang'une aq'vays ı'xiyxə ıxha.

4Pilat meer g'aqa qığeç'u, Yahudeeşik'le eyhen:

– Haane, zak'le Mang'ul taxsir idveykıva sayid şok'le g'acecenva, Mana zı şosqa g'aqa qığayhe.

5Mane gahıl I'sa vuk'lel zazaakene tacıka, tanalyne ç'ərane tanalinçika g'aqa qığeç'e. Pilatee manbışik'le eyhen:

– Mana İnsan haane!

6Kaahinaaşine ç'ak'ınbışik'le, g'aravulyçeeşik'le Mana g'acumee, «Çarmıxıqqa ts'ıts'e'e, çarmıxıqqa ts'ıts'e'eva!» ts'irbı ha'a.

Pilatee manbışik'le eyhen:

– Mana şucar çarmıxıqqa ts'ıts'e'e, zak'le Mang'ul taxsir g'ece deş.

7Yahudeeşine ç'ak'ınbışe mang'us alidghıniy qele:

– Şaqa sa q'aanun vob, mane q'aanunus sik'ı Mana qik'as ıkkan, Mang'vee Cuk'le Allahna Dix eyheva[+].

8Pilatık'le man g'ayxhımee, mana sık'ırar qəyq'ən giyğal. 9Meer mana cune sarayeeqa ikkeç'u, I'sayke qiyghanan:

– Ğu nençene vor?

I'see mançis alidghıniy qele deş[+]. 10Pilatee Mang'uk'le eyhen:

– Zasne alidghıniy qidele? Vak'le ats'a dişde, Ğu g'aykkasır, çarmıxılqa ts'ıts'a'asır zasse əxə?

11I'see mang'us alidghıniy qele:

– Vas xəənçe huvu dexhaynxhiy, Zak vuççud vasse ha'as əxəs deşdiy. Mançil-allad Zı yiğne xılyaqa quvuyng'ulqa valeb geeb bınah gyooxha[+].

12Mançile qiyğar Pilatıs Mana g'aykkas ıkkiykan, Yahudeeşeme ts'irıka eyhen:

– Ğu Mana g'aykkee, ğu imperatorna hambaz deşurne. Şavaayiy cuk'le paççahva eyhe, imperatorılqa g'elil qıxhay eyxhe[+].

13Pilatık'le manva g'ayxhımee, I'sa g'aqa qıkkı, g'ayeyke hav'uyne yəqqə haakimne cigee giy'ar. (Mane yəqqı'k'le cühüt'yaaşine mizel Gabbatava eyhe ıxha.) 14Peesaxayle ögilin man yiğ ülycümən yiğ ıxha. Yı'q'ı'hiyna gah vuxha. Pilatee Yahudeeşik'le «Vuşda Paççah haaneva!» eyhe. 15Manbışe ts'irbı ha'a, eyhen:

– De'eş, ak'an he'e, ak'an he'e! Mana çarmıxılqa ts'ıts'e'e!

Pilatee manbışike qiyghanan:

– Vuşda Paççahne çarmıxılqa ts'ıts'e'e?

Kaahinaaşine ç'ak'ınbışe alidghıniy qele:

– İmperatorule ğayrı şaqa paççah deşda!

16Manke Pilatee I'sa çarmıxılqa ts'ıts'e'eva manbışisqa qele.

Eskeraaşe I'sa aqqı, qıkkekkana. 17[•]I'see çarmıx Vuceecad alyaat'u, Vuk'lena Bark'va eyhene cigeeqa ılqeç'e. (Cühüt'yaaşine mizel mane cigayk'le Golgotava eyhe.)


I'sa çarmıxılqa ts'ıts'a'a

18Maa'ar I'sayle ğayrı q'öyre insanır çarmıxılqa ts'ıts'a'ana. Manbışda sa I'sayne sağıl, manasar solul ıxha. I'sa Vuc manbışde yı'q'nee ıxha. 19Pilatee q'uval ooad «Yahudeeşina Paççah Nazaretğançena I'sava» ok'an hı'ı, çarmıxıl ooqa givaxana'a. 20I'sa çarmıxılqa ts'ıts'ı'iyn ciga şaharıs k'ane ıxhayke, Yahudeeşine geebınbışe man otk'uniynbı qətq'ı'ynbı. Q'uval ooyud cühüt'yaaşine, latınne, yunanne mizyaaşil otk'un ıxha. 21Man g'acu, kaahinaaşine ç'ak'ınbışe Pilatık'le eyhen:

– «Yahudeeşina Paççah» deş, «Cuk'lecad Vucee Yahudeeşina paççahva, eyhenava» ok'ne.

22Pilatee alidghıniy qele:

– Zı ok'anasın otk'uniyn.

23I'sa çarmıxılqa ts'ıts'ıyne gahıl, Mang'un tanalinbı alyaat'u, yoq'ne eskerıs cone yı'q'nee qa'a. Sayid q'omançe k'anyaqqame iyxhuyn ciga deşin, sa bıkırne parçeykecad hı'iyn gurt ıxha. 24Manbışe sana-sang'uk'le eyhen:

– İn qit'dyaxxas, çöp k'eççes, şavus gitxhuy gexha.

Məxüd Muq'addasne Otk'unee otk'uniyn eyxhe:

«Yizın tanalinbı cos bit'al ha'as,
yizde tanalinçinemee çöp k'eççes».[*]

25I'sayne çarmıxne k'ane yed, yedina yiçu, Klopasna xhunaşşe Mayram, sayır Magdaleençena Mayram ulyobzur vuxha. 26I'sayk'le Cune yedine k'ane, Cus geer ıkkanna teleba g'acu, Mang'vee yedik'le eyhen:

– Yed, ina yiğna dix vor![+]

27Qiyğa telebayk'led eyhen:

– İna yiğna yed vor!

Mançile qiyğa telebee mana cune xaaqa qiykekka.


I'sayn qik'uy

28[•]Qiyğa I'sayk'le, gırgın bıkırxha g'acu, eyhen:

– Xhyan ıkkan!

Məxüd Muq'addasne Otk'unee otk'uniyn eyxhe.

29Maa'ad ç'ürç'ümən çaxırnan g'ab ıxha. Eskeraaşine sang'vee ç'ürç'üməne çaxıreeqa gupk'a k'yooq'a. Qiyğa züfa eyhene alayne q'ı'şilqa gupk'a qı'xı', I'sayne ghalesqa qa'a. 30I'see ç'ürç'ümən çaxır ghalyaqa ıkkekkan. Qiyğa «Bıkırxhaynva» uvhu, vuk'ul g'a'abaççena, rı'hı'd qığeç'en.

31Ülcümən yiğ ıxha. Ögiyle Şabbat qööva Yahudeeşine ç'ak'ınbışe Pilatıke «Çarmıxılqa ts'ıts'av'uynbışin g'elin barkv'bı haq'var hı'ı[*], qüvxüynbı çarmıxıle gyaaqqeva» eyhe. Manbışis qüvxüynbı Şabbatne yiğıl çarmıxıl avxu vukkan deşdiy. Mane ögile qööne Şabbatne yiğıl xədın bayram ıxha. 32Manke eskerar abı, I'sayka çarmıxılqa ts'ıts'av'uyne insanaaşin ts'etta sang'un, qiyğad mansang'un g'elybı haq'var ha'a. 33I'sayne k'anyaqa qeepxhayng'a, Mana qik'u g'acu. Mang'un g'elybı haq'var ha'a deş. 34Eskeraaşine sang'vee Mang'une ak'vaayk nizeyka q'əç' haa'a, mançe xhyaniy eb gyobatstse.

35Man g'acuyng'vee vucee şahaadat haa'a, şunad mançilqa inyam he'ecenva. Mang'una şahaadat hək'ena vob, mang'uk'le cuk'led vucee hək'en eyheva ats'an[+]. 36Man gırgın Muq'addasne Otk'unee otk'uniyn xhinne, eyxhe: «Mang'una sacab bark'v havaaq'aras deş»[*][+]. 37Sa menne Otk'unee otk'un vod: «Manbışe mang'une tanak ciga ha'as, mang'uqa ilyaakas»[*].


I'sayn k'eyxhiy

38[•]Mançile qiyğa Arimateeğançena Yusuf Pilatısqa arı, I'sayn mayit qeqqa. Yusuf I'sayna teleba ıxha. Mana Yahudeeşine ç'ak'ınbışile qəyq'ənva, man şavuk'lecad eyhe ıxha deş. Pilatee I'sayn mayit alyaat'as Yusufusqa haysaran. Mang'veeyid I'sayn mayit arı, alyaat'an[+]. 39Yusufukasana Nikodimır ıxhana, manar mısamecar I'saysqa xəmde arınaniy. Nikodimee xhebts'al (30) kilolqa ələən alikkıyn yugun evanan gətraniy aloye adayle[+]. 40I'sayn mayit çarmıxıle gyaqqı, Yahudeeşine ədatbışis sik'ı, ətirbışika katanıke hı'iyne kafaneeqa hiyk'ar[+]. 41I'sa çarmıxılqa ts'ıts'ıiyne cigee bağ ıxha. Mane bağeeyib mankilqamee vuşucar k'ideyxhına sa mağara vuxha. 42Ögiyle cühüt'yaaşin Şabbatın yiğ qööva, I'sayn mayit mane k'anene mağareeqa giyxhe.

#### 20


I'sa üç'ür qexhe

1[•]Ülycümne ts'ettiyne yiğıl, vacarıl, çakra miç'eer, Magdaleençena Mayram mağareene nyuq'vnesqa ayreele. Məng'ı'k'le g'aye mağarayne ghalençe g'avşu g'ooce. 2Mana zaara g'adarxhun, Şimon-Pyoturneyiy I'says geer ıkkanne şene telebayne k'anyaqa qarı, manbışik'le eyhen:

– Yişda Xərna mağareençe qıkkıvur, nyaqa qıkkiyid şak'le ats'a deş[+].

3Pyoturiy manasa teleba g'aqa qığeepç'ı, mağaraysqana avayk'an. 4Mana q'öyursana sacigee g'adaaxhvan vooxhe. Şena teleba Pyoturıle sık'ırra zaara ı'ğiykır, mağaraysqa ögil hiyxhar. 5Mana k'yorzul aqa ilyakkımee katanıke hav'una kafan ab g'ooce, vucme aqa ikkeç'e deş. 6Mang'uqar qihna Şimon-Pyotur qarı, mağareeqa ikkeç'e. Mang'uk'le avxuna kafaniy 7I'sayne vuk'lelqa gyuvxhuna desmal g'ooce. Desmal sav'u kafanıke curayba gyuvxhu vuxha. 8Manke mağaraysqa ögil qarına şena telebar aqa ikkeç'e. Mang'uk'le man g'acu, inyam ha'a. 9Manbışe I'sa hapt'ıynbışde yı'q'neençe oza qixhesva, Muq'addasne Otk'unee otk'unin ciga yugda vuk'leeqa k'eççu ıxha deş. 10Qiyğa telebabı xaybışeeqa siviyk'al.


I'sa Magdaleençene Mayramısqa arayle

11Mayram mağareene nyuq'vnesne geeşe ulyorzul yixha. Mana geeşe-geeşe kyorzul mağarayne aqa ileeka. 12Maa'ar cagvaran karbı ali'ına q'öyre malaaik g'ece. Manbışda sa I'sayn mayit gixhxhiyne cigayne vuk'ulynane cigee, manasar g'elybınane cigee gyu'ur ıxha[+].

13Manbışe qiyghan:

– Zəiyfa, nya'a geeşe?

Mayrameeyid manbışik'le eyhen:

– Yizda Xərna nyuq'vneençe qıkkıvur, nyaqa gixhxhıyid ats'a deş.

14Man uvhu yı'q'əlqa ileekıyle qiyğa, I'sa maa ulyorzul g'ece. Yic mana I'sa ıxhay cek'le ats'axhxhe deş[+].

15I'see məng'ı'ke qiyghanan:

– Zəiyfa, nya'a geeşe? Vuşune t'abal ha'a?

Mayramık'le Mana bağban ıxhay ats'axhxha, eyhen:

– Xərna, ğu Mana qıkkıxheene, nyaqayiy gixhxhı zak'le eyhe, zınar hark'ın Mana alyart'as[+].

16I'see məng'ı'k'le eyhen:

– Mayram!

Manar sayk'ı, I'sayk'le cühüt'yaaşine mizel eyhen:

– Ravvuni!

(Mə'əllimva eyhen vodun.)

17I'see məng'ı'k'le eyhen:

– Zı ıqmaqqa, Zas Dekkısqa ılqeç'es ıkkan. Yizde çocaaşisqa hark'ın, manbışik'le eyhe: «Yizde Dekkıne – vuşde Dekkıne, Yizde Allahne – vuşde Allahne k'anyaqa ılqəə»[+].

18Magdaleençena Mayram telebabışde k'anyaqa qarı, manbışik'le eyhen:

– Zak'le yişda Xərna g'acu!

Mang'vee cek'le hucoovayiy uvhu, man yuşan ha'an.


I'sa telebabışisqa arayle

19[•]Ülycümne ts'ettiyne yiğıne, vacarne exhal, Yahudeeşine ç'ak'ınbışile qəvəyq'ənva, telebabınane cigayn akka qı'ı eyxhe. Sayır sayangara maqa I'sa arayle. Mana yı'q'nee ulyorzul eyhen:

– Şos salam vuxhena!

20Manıd uvhu, telebabışik'le Cun xıleppıyiy ak'vaa hagva. Telebabışik'ler yişda Xərna g'acu, şadeebaxhenbı. 21I'see manbışik'le meed eyhen:

– Şos salam vuxhena! Dekkee Zı g'axuvuyn xhinne, Zınab şu g'uxoole[+].

22Manıd uvhuyle qiyğa, I'see manbışilqa uf av'u, eyhen:

– Muq'addasın Rı'h aleet'e![+] 23Şavneyiy şu bınahıle ılğeepç'ı, manbışda bınah havaakalasda, şavneyiy bınahıle şu ılyhıdeepç'ı, manbışda bınah havaakalas deş[+].


I'sa Tomasısqa arayle

24Yits'ıq'vəne (12) telebayna sa eyxhena Q'ömkale donana Tomas, I'sa arımee, manbışde k'ane ıxha deş[+]. 25Manesa telebabışe Tomasık'le «Yişda Xərna g'acuva» uvhumee, mang'vee eyhen:

– G'adaxbışe Mang'une xılepbışik hı'iyn cigabı g'ıdecu, mançik zı t'ub sidyoot'eene, ak'vaaykıd xıl qidet'veene, şu eyhençilqa zı hayexhe deş.

26Molyne yiğıle I'sayn telebabı meeb xaa sacigeeqa sabımee, Tomasır manbışika eyxhe. Akkabı qı'ı ıxheeyid, I'sa aqa ikkeç'ena. Mana yı'q'nee ulyorzul eyhen:

– Şos salam vuxhena!

27Mançile qiyğa Tomasık'le eyhen:

– T'ub inyaqa hopke, Yizde xıleppışiqa ilekke. Xılid hotku, Yizde ak'vaalqa gixhxhe. İnyam deşda mexhe, inyamnana ixhe!

28Tomasee Mang'us alidghıniy qele:

– Ğu yizda Rəbb, yizda Allah vor![+]

29I'see mang'uk'le eyhen:

– Vak'le Zı g'acuynçil-allane inyam hı'ı? G'ıdecu inyam ha'anbı nimee baxtivarariy!

30I'see telebabışde ulene ögil medın geed əlaamatbı hagu, manbı ine kitabee otk'un deş[+]. 31İnyaa otk'uninbı, mançil-alla otk'un, I'sa Masih[*] ıxhalqa, Allahna Dix ıxhalqa şu inyam he'ecen. Mang'une doyulqa inyam he'ee, şoqa gırgıne gahbışisda ı'mı'r vuxhes[+].

#### 21


I'sa telebabışisqa golyune k'aneqa arayle

1Sabara gahıle I'sa Tiberiyayne (Galileyne) golyune k'aneqa meer telebabışisqa arayle. Man inəxüd ıxha:[+] 2Şimon-Pyotur, Q'ömkale donana Tomas, Galileyayne Kana xiveençena Natanael, Zavdayn dixbıyiy I'sayna q'öyre merna teleba sacigeeqa savayle[+]. 3Şimon-Pyoturee manbışik'le eyhen:

– Zı baluğ aqqas ı'qqə.

Mansanbışed mang'uk'le eyhen:

– Şinab vaka vüqqə.

Manbıb apk'ın, sanab lotk'eeqa giviy'ar. Mane xəmde manbışisse vuççud aqqas əxə deş.

4Çakra miç'eer I'sa golyune mıglek ulyorzul eyxhe, telebabışik'leme Mana I'sa ıxhay ats'axhxhe deş[+].

5I'see manbışik'le eyhen:

– Uşaxar, oxhanasın hucoomecad aqqıyne?

Mang'us alidghıniy qele:

– De'eş.

6I'see meed eyhen:

– Tor lotk'ayne sağne surale k'eçvee, aqqasın.

Manbışed tor k'yadaççen. Toreeqa manimeen baluğ qadayle, manbışisse yı'q'valike tor qığaççes dəxə aaxva. 7Manke I'says geer ıkkanne telebee Pyoturuk'le eyhen:

– İna yişda Xərna vor.

Şimon-Pyoturuk'le mana yişda Xərna ıxhay g'ayxhımee, mang'vee nootsacad tanale g'ayşuyn tanalinbı culqa alitk'ır, xhineeqa ayhe[+]. 8Mansa telebabımee, mang'uqab qihna lotk'eecab baluğnan torud hadağva qabayle. Manbı geeb əq'əna apk'ın vuxha deş, q'öd vəş (200) xılekkumnacab xhineeqa ikkeepç'ı vuxha. 9Manbı lotk'eençe qığeepç'ımee, maa'ad gyotxhanan ts'a, çilqa gixhxhiyn baluğiy çine k'anedın gıney g'ece. 10I'see manbışik'le eyhen:

– Həşde şu aqqıyne baluğaaşike qale.

11Şimon-Pyotur lotk'eeqa ılqeç'u, vəşşe xhots'ale xhebılle (153) xədın baluğnan tor ts'ıts'ı'ı, golyune mıgleqqa qadayle. Baluğar geed ıxheeyid, tor qıt'axxa deş. 12I'see manbışik'le eyhen:

– Qudoora, miç'eediyn otxhuniy oxhne.

Telebabışde neng'veecad «Ğu vuşuneva?» qiyghanas yik' ha'a deşdiy. Manbışik'le Mana yişda Xərna ıxhay ats'anniy. 13I'sa k'anyaqa qarı, manbışis gıneyiy baluğ hele. 14I'sa üç'ür qıxhayle qiyğa, xhebır'es telebabışisqa arayle[+].


I'sayna Pyoturukana gaf

15Miç'eediyne otxhuniyle qiyğa, I'see Şimon-Pyoturuk'le eyhen:

– Yuhanna dix Şimon, vas Zı, manbışis Zı ıkkanançile, geerne ıkkan?

Pyoturee Mang'uk'le eyhen:

– Ho'o, yizda Xərna, Vak'lecad zas Ğu ıkkiykıniy ats'an.

I'see mang'uk'le eyhen:

– Hark'ın, Yizın urgbı uxhiyxhne.

16Q'öd'es meed Pyoturuk'le eyhen:

– Yuhanna dix Şimon, vas Zı ıkkannane?

Mang'veeyid I'sayk'le eyhen:

– Ho'o, yizda Xərna, Vak'le zas Ğu ıkkiykıniy ats'an.

I'see mang'uk'le eyhen:

– Yizde vəq'əbışda hee'e[+].

17Xhebıd'es Pyoturuk'le eyhen:

– Yuhanna dix Şimon, vas Zı ıkkannane?

Pyoturee xhebıd'es I'see cuke «Zı ıkkannaneva?» qiyghıniys aq'va qı'ı, Mang'uk'le eyhen:

– Yizda Xərna, Vak'le gırgın ats'an, zas Ğu ıkkiykıniyid ats'an.

I'see mang'uk'le eyhen:

– Hark'ın, Yizın vəq'əbı uxhiyxhne. 18Zı vak'le hək'en eyhe, ğu mek'vranang'a ğucad valqa tanalinbı ali'ı, vas ıkkanne cigeeqa hayk'annaniy. Q'əs qıxhameeme, ğu xıleppı hotk'es, merıng'veeyid valqa tanalinbı alya'as, vas dekkanecar cigeeqa ıkkees.

19Məxüd Mang'vee Pyotur nəxüriy qik'asva, cune qik'uykar mang'vee nəxüriy Allah axtı qa'asva eyhe ıxha. Manıd uvhuyle qiyğa, Mang'vee Pyoturuk'le eyhen:

– Zaqar qihna qora[+].

20Pyotur yı'q'əlqa ilyakkımee, I'says geer ıkkanna teleba coqar qihna qöö g'ece. Exhaliyn kar otxhanang'a I'says inekke k'ane g'alirxhu «Yizda Xərna, Ğu merıng'une xılyaqa qelesda insan vuşuneva?» qiyghınna teleba mana ıxha[+]. 21Pyoturuk'le mana teleba g'acu, I'sayk'le eyhen:

– Yizda Xərna, mang'uk hucoona ixhes?

22I'see mang'uk'le eyhen:

– Zı qalesmee mang'un üç'ürra axuy Zas ıkkiykıninxhiy, mançike vas hucoona? Ğu Zaqar qihna qora[+].

23Mana gaf vuxhayle qiyğa, telebabışde yı'q'nee mana teleba qik'as deşva gaf gyooxha. I'see mana qik'as deşva uvhu deşdiy. Mang'vee saccu «Zı qalesmee mang'un üç'ürra axuy Zas ıkkiykıninxhiy, mançike vas hucoonevaniy?» uvhu.

24Manbı otk'unna mana teleba vor. İn karbı ıxhavad şahaadat mang'vee hav'u. Şak'led ats'an mang'una şahaadat hək'ena vob[+].

25I'see hı'iyn geed medın karbıd vodunbı. Yizde uvhiyn, Mang'vee hı'iynmeen gırgın karbı sassadna otk'uniynxhiy, otk'uniynmeen kitabbı ine dyunyeeqa oharas deşdiy[+].

### İşbı

#### İşbı

İşbı


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


I'sa Masihee g'axuvuyne telebabışe g'acuyn işbı

#### 1


I'sa xəəqə ts'ıts'a'a

1-2Teofil, yizın ts'ettiyn otk'uniybı[*] I'sa xəəqə ts'ıts'a'asde yiğılqamee, gidğılıyne işbışdeyiy Mang'vee xət qa'ane karbışde hək'ee vod. Xəəqə ts'ıts'a'assecar, I'see Vucee g'əvxü, g'axuvuyne telebabışis Muq'addasne Rı'hı'le ğana əmrbı hele. 3Qik'uyn uts'ur ts'ıts'ıiyle qiyğa, Mang'vee Vuceecar Vuc telebabışik'le xhulexheeyir hagvana, manbı Vuc üç'ürra vorva hayepxhecenva. Mana yoq'ts'al (40) yiğna manbışis gyagu, Allahne paççahiyvaline hək'ee yuşan ha'a[+]. 4I'see sayəqqees manbışika kar otxhan gyu'urmee, eyhen:

– İyerusalimıke g'aqa qığmeebaç'e. Zı şok'le uvhuna, Dekkee cuvab huvuna pay qavaalesmee, ulyoozre. 5Nəxüdiy Yəhyee xhineka gicəpxı'ybı alyaat'a'a, məxüdıd şu sabara gahıle Muq'addasne Rı'hı'ka gicəpxı'ybı alyaat'as.

6Telebabı sacigeeqa sabımee, I'sayke qiyghanan:

– Xərna, Ğu İzrailee paççahiyvalla q'omançe alyaa'asda gah qabı dişde?

7I'see alidghıniy qele:

– Dekkee Cune hökumıka gixhxhiyn yiğbıyiy gahbı ats'axhxhay şolqa deş gexha. 8Şolqa Muq'addasın Rı'h giç'umee, şos guc qavaales, İyerusalimee, Yahudeyavolle, Samariyel, dyunye ç'əvexhene cigeeqame şu Yizın şahadar vuxhes[+].

9I'see manva uvhuyle qiyğa, telebabışde ulene ögil Mana xəəqə ts'ıts'a'a. Sa buludun Mana alyart'u, manbışile dyugul ha'ana.

10I'sa xəəqa ts'ıts'a'amee, manbı xəəqa ilyaaka vooxhe. Mane gahıl, manbışisqa sayangaba cagvaran tanalinbı ali'ına q'öyre insan gyoğu,[+] 11qiyghanan:

– Galileyabı, nya'a xəəqa ilyaaka-ilyaaka avxu? Vuşde yı'q'neençe alyart'u xəəqa ts'ıts'ı'ına I'sa, şok'le g'avcune mane yəqqı'nır, yı'q'əlqa sak'alasda[+].


Kariotğançene Yahudayne cigee Mattiya g'əyxı'

12Mançile qiyğa telebabı Zeytunna tepava eyhene cigeençe İyerusalimqa geebaç'e. Mana tepa İyerusalimne k'ane vob, maqana yəq Şabbatne yiğıl iviykaras havaysarna yəqmee[*] vob[+]. 13Manbı şahareeqa qabı, co aaxvane xaane oone gozeeqa ılqeebaç'e. Maabınbı inbı vuxha: Pyotur, Yəhye, Yaaq'ub, Andrey, Filip, Tomas, Bartalamay, Matta, Halfayna dix Yaaq'ub, «vatan vukkana»[*] Şimon, Yaaq'ubna dix Yahuda[+]. 14Manbışde gırgınbışe sa yik'eka düəbı ha'a ıxha. Manbışika sacigee I'sayna yed Mayram, Mang'un çocar, mebın zəiyfabıb vuxhaynbı[+].

15Yiğbışde sa yiğıl maqa vəşşe g'ayre (120) inyam ha'ana insan sarıyng'a, Pyotur yı'q'nee ulyorzul eyhen:

16– Çocar, Yahudee I'sa aqqı'iynbışik'le yəq haagu. Yahudayne hək'ee Muq'addasne Rı'hı'n, Davudule ğana uvhiyn Muq'addasne Otk'uneedın ixhesniy ıkkan. 17Yahuda şaka sarçuna, mang'veeyid şakasana I'see uvhiyn işbı ha'anbıniy[+].

18Yahudee vucee hav'uyne pisde işike ıxhayne pılıs sa çol alişşu. Qiyğar mana maa'ar q'ombı-alla qıxha, vuxhun qıt'aaxı, iç'alatbı uğottul. 19Gırgıne İyerusalimee eyxhene milletık'le man g'ayxhı, mane cigayk'le cone mizel Haqel-Dema do giyxhe. Man «Eban çolva» eyhen vodun[+].

20Pyoturee qiyğa meed eyhen:

– Zaburne kitabee otk'un vod:

«Mang'un xav q'ərad axvecen,
Vuşucar dena axvecen»[*],

sayid

«Mang'una cigab merıng'vee avqecen»[*].

21Mançil-allar şas merna insan g'əxəs ıkkan. Mana yişda xərna I'sa şaka eyxhene gahbışil, şaka iykarne insanaaşina sa ixhes ıkkan. 22Mana I'see Yəhyeyke gicərxı'y alyaat'uyne gahılee, I'sa xəəqa ts'ıts'a'asde gahılqamee şaka iykırna insan ixhes ıkkan. Mang'uk'ler, şak'le xhinne, I'sa üç'ür qıxha g'acuniy ıkkan.

23Məxrına q'öyre g'əyxı': Qorkunava eyhena Yusuf Barsabba, sayir Mattiya[+]. 24Qiyğa telebabışe düə haa'a:

– Rəbb, Vak'le gırgıng'une yik'eedın ats'an. Mane q'öng'üna Ğu g'əyxı'na hagve[+]. 25Hasre mang'vee Ğu g'axuvuyne telebee xhinne g'ullux hee'ecen. Yahudee mana g'ullux g'alepçı, cus gexhane cune cigeeqa ayk'an.

26Qiyğa çöp k'yadaççe. Çöpün Mattiya hagva. Mana yits'ıq'vər'esda I'sa Masihee g'axuvuna teleba eyxhe[+].

#### 2


Muq'addasın Rı'h geç'e

1Xhots'al'esde Yiğıne bayramne[*] gahıl gırgın telebabı sacigeeqa sabı vooxhe[+]. 2Xəənçe sayid it'umne mıtsın xhinnen ses qadı, manbı gyuv'uriyn xav aqqaqqan. 3Telebabışik'le ts'ayıne mizyaaşik akaran kar g'ece, man bit'alxha curayda-curayda telebabışilqa gexa[+]. 4Manbışin gırgınbı Muq'addasne Rı'hı'ka gyaats'e, qiyğab curayne-curayne mizyaaşil yuşan haa'a giviyğal. Man ha'as əxiy Rı'hı'n manbışis hele[+].

5Mane gahıl İyerusalimee dyunyeyne curayne-curayne ölkabışeençe abıyn mu'mun Yahuder vuxha. 6Mane seselqa geed millet sadayle. Abıyne insanaaşik'le cone mizyaaşil yuşan haa'a g'ayxhı ghalybı aaqı avxu. 7Ghalybı aaqı, mançile mattuvxha eyhen:

– İne yuşan haa'anbışin gırgınbı Galileyeençe dişeene? 8Man nəxüdne eyxhe, yişde gırgıng'uk'le yişdacab yedina miz g'iviyxhe? 9Şi Parfiyabı, Midiyabı, Elambı, Mesopotambı vobunbı. Yişin sabaranbı Yahudeençe, Kappadokiyeençe, Ponteençe, Asiyeençe, 10Frigiyeençe, Pamfiliyeençe, Misireençe, Kirina eyhene şaharıs k'anene Liviyeençe, Roomeençe vobunbı. 11Şaka sacigee Kritbı, Ərabar, Yahuderiy Yahudeeşin din alyaat'uyn menne milletbışinbıb vobunbı. Yişde gırgıng'uk'le Allahne ç'ak'ıne işbışde hək'ee yişde mizyaaşil manbı yuşan haa'a g'ayxhı[+].

12Gırgınbı ghalybı aaqı aaxva, hucoome eyhesınçina avxu, sana-sang'uke qiyghanan:

– İn hucoona?

13Sassanbışeme demalqa giviyxhen xhinne eyhe ıxha:

– İnbı ittune çaxırıke p'iyanıb qeepxha.


Pyoturna gaf

14Pyotur yits'ıssar telebayka ögilqa qığeç'u, milletık'le axtıda eyhen:

– Yahuderiy İyerusalimee vooxhen gırgınbı, zı şolqa g'ayxha'a, zı eyhençil k'ırı alixhxhe. 15Man insanar, şu eyhen xhineeyib, p'iyanba deş vob. Həşde sə'ət yüç'ülle vod, miç'eebiyna gah vob. 16İn şok'le g'ecenbı Yoel peyğambarıle ğana ögeecad uvhiyn karbı vod:

17«Allahee uvhiyn: Q'iyaamatıs k'ane
Zı Yizın Rı'h dyunyelyne gırgıne insanaaşilqacad k'yohar ha'as.
Vuşde dixbışeyiy yişbışe peyğambariyvalla haa'as.
Mek'vunbışik'le gyagva giğalas,
ağsaqqalaaşik'led curayn nyak'bı g'aces.
18Mane yiğbışil Zas g'ullux haa'ane adameeşilqad, yadaaşilqad
Yizde Rı'hı'ke k'yohar ha'as,
manbışeb peyğambariyvalla haa'as.
19Zı xəybışee əlaamatbı hagvas,
avud ç'iyel gorsatmabı g'aca'as:
eb, yalav, kuma g'aces[+].
20Rəbbin xədın, qəvəəq'ənasın yiğ qalesse
verığ miç'ax quvxhes,
vazıb ebalqa savk'alas.
21Rəbbilqa doyuka onu'una insan g'attixhanasda».[*]

22İzrailybı, zı şok'le Nazaretğançene I'sayne hək'ee eyhençil k'ırı alixhxhe! Allahee I'sayle ğana haguyne əlaamatbışee, ç'ak'ıne işbışee, gorsatmabışee şok'le Mana Allahısse şosva qarına vorva haguyn. Şok'lecad mançine hək'ee ats'an[+]. 23Allahık'le ögiykecad hucooyiy ixhesva ats'a ıxha. Mang'une p'lanıs sik'ı şu Vucee G'axuvuna İnsan, Q'aanun deşinbışde xılyaqa quvu. Məxür şu Mana çarmıxıs ı'xı', gik'una. 24Allaheeme qik'uyn əq'übabı g'ats'atk'un, Mana üç'ür qı'ı. Qik'uysse Mana aqqas əxəs deşdiy.

25Davudee məxüd Masihee eyhen hixhar ha'a:

«Zak'le gırgıne gahbışilycar
Rəbb yizde ögeeniy g'ecena,
Mana yizde sağne suralyva
zı nişilecar qəyq'ən deşdiy.
26Mançinemee yizın yik' şadexhe,
mizenıb mə'niy qəbəqqə,
canıd umuduka eyxhe.
27Ğu zı ahalee g'alerçes deş,
Yiğna Muq'addas Ğu nyuq'vnee qı'çes hassaras deş.
28Ğu zak'le ı'mı'r hoolena yəq haagu,
Yiğne ögee zı ats'esınmee şada'a».[*][+]

29Yizın çocar, zı, yik' hı'ı, şok'le eyhen, yişde dekkaaşina sa eyxhena Davud qik'ur, k'eyxhına. Mang'una nyaq'v g'iyniyne yiğılqameeyib inyaa vobna[+]. 30Davud peyğambar ıxha. Cune nasıleençe Sa, cune cigee taxtıl gyu'arasva Allahee k'ın g'aysır Davudus cuvab huvuy ats'a ıxha[+]. 31Mançil-allad Davuduk'le Masihın üç'ür qıxhay ögiykecad ats'axhxha uvhiynniy: «Allahee Mana ahalee g'alerçes deş, tanıd qı'çes hassaras deş». 32Haane Allahee I'sa üç'ür qı'ı, şinab gırgınbı şahadar vuxha. 33Allahee Mana xər qı'ı, Cune sağne sural gyu'ar hı'ı. Mang'vee, cuvab huvuyn Muq'addasın Rı'h Dekkıke alyaat'u, şalqacad k'yohar hı'ı. Man gırgın şok'le g'acu-g'ayxhiyn[+]. 34-35Davud vuc xəəqə ts'ıts' dexheeyir, mang'vee inəxüd uvhu:

«Rəbbee yizde Xərıng'uk'le inəxüd uvhu:
Zı Yiğın duşmanar Yiğne g'eliqqa hevlesmee,
Yizde sağne sural gyu're».

36Mançil-allad hasre İzrailyne milletık'le yugda ats'a ixhecen, Allahee şu çarmıxılqa ts'ıts'ı'ına I'sa, Xərnayiy Masih xhinne gixhxhı.

37Mane cuvabıl k'ırı iliyxhenbışde yik'bışeeqa man eyhenbı oxbı xhinne hiyzar. Manbışe Pyoturukeyiy manisa ç'ak'ıne telebabışike qiyghanan:

– Çocar, şi hucoona ha'as[+]?

38Pyoturee manbışis alidghıniy qele:

– Bınahbışike xıl ts'ıts'ee'e, gırgınbışe I'sa Masihne doyule gicəpxı'ybı aleet'e. Manke vuşde bınahbışile ılyheepç'es, pay xhinneyid şu Muq'addasın Rı'h alyaat'as[+]. 39Man huvuyn cuvab, şosiy vuşde uşaxaaşis, əq'əna vooxhene gırgınbışis vod. Yişde Allahee Rəbbee manbı gırgınbı qopt'ul.

40Pyotur geer yuşan hı'ı, manbışis miz k'yav'u:

– Mane yəqqı'le qıtteepç'iyne insanaaşis Allahee hevlesde cazaake g'attivxhne.

41Mang'un cuvab yik'eençe ıxhayng'vee gicərxı'y alyaat'u. Mane yiğıl xhebıd aazırılqa ələəna insan imannanbışika saraççe.


İyerusalimeene iman ha'anbışda ı'mı'r

42Manbı I'sa Masihne ç'ak'ıne telebabışe xət qa'ançik it'umba ilyt'iviyq'an. Manbı sana-sang'unemee sa xizanınbı xhinne vuxha, sacigee gıney oyxhan ıxha, düəbı ha'a ıxha. 43Gırgın insanar qəvəyq'ən giviyğal. Masihne ç'ak'ıne telebabışile ğana geed əlaamatbı, gorsatmabı hagva.

44Gırgın iman ha'anbı sacigee vuxha, coqa vodınçiked sacigee alyaat'a ıxha[+]. 45Manbışe con kar, con cigabı massa huvu, neng'us, nimeeniy gexha, bit'al ha'a. 46Manbı yiğıs Allahne Xaasqa sa fıkrel savayle, xaybışee gıney hatq'ur, şadda yik'eençe otxhan ıxha. 47Allah axtı qa'a, manbı milletne ulesqab yugba qavayle vuxha. Rəbbeeme yiğıs insanar g'attivxhan hav'u, imannanbışilqa alivkaa'a vuxha.

#### 3


Pyoturee k'aana yug qa'a

1Sa yiğıl Pyoturiy Yəhye yiğniyığın sə'ət xheyiblenang'a, düəyne gahıl Allahne Xaasqa abayle. 2Mane gahıl maqa yedikecar k'aara ıxhana sa adamiy arayle. Mana yiğıscar Uftanınbıva eyhene akkabışisqa arı, g'alyaraççe ıxha. Mang'vee vüqqə-qöönbışike k'ap'ik'ar sa'a ıxha[+]. 3Allahne Xaasqana qöön Pyoturiy Yəhye g'avcu, mang'vee manbışike k'ap'ik' heqqa. 4Pyoturiy Yəhye mang'uqa t'ot'ar xhinne ilyaaka. Pyoturee mang'uk'le eyhen:

– Şaka ilekke.

5Mana insan manbışika manbışe kar helesın xhinne ilyakka. 6Pyoturee mang'uk'le eyhen:

– Zaqa k'ınəəğəyiy nuk'ra deşin vas helesın. Zaqa hucooyiy vod vasıd man hele. Nazaretğançene I'sa Masihne doyuka oza, iykre.

7Qiyğar sağne xıleke aqqı, oza qa'ana. Mane insanın mı'q'lebıyiy g'elin xhanebı it'umeedaxhenbı[+]. 8Mana g'ork'ul g'elil qıxha, iykar giyğal. Mana iykar-iykar, g'oyk'al-g'oyk'al Allahıs şukur haa'a, manbışika sacigee Allahne Xaasqa qarayle[+]. 9Gırgıne milletık'le g'ecen, mana insan iykarır, Allahısıb şukurub haa'a. 10Mana Allahne Xaane Uftanne akkabışisne gyu'ur k'ap'ik'ar sa'ana ıxhay, qıvaats'ıynbı ghalybı aaqı aaxva.


Pyoturee Allahne Xaasne yuşan hı'iynbı

11Mana insan Pyoturukeyiy Yəhyeyke əq'əna qexhe deş. Ghalybı aaqı avxuyn insanar manbışde suralqana, paççah Sıleymanne doyulyne daxayk avqa g'adaaxhvan[+]. 12Man g'acu, Pyoturee milletık'le eyhen:

– İzrailybı inyaa curayn hucooyiy? Nya'a t'ot'ar xhinne şaqa ilyaaka? İttehesu şi yişde gucukayee, yişde mu'muniyvalikayee mana g'elil qı'ı. 13İbrıhımne, I'saq'ne, Yaaq'ubne Allahee, yişde dekkaaşine Allahee Mang'una nukar I'sa qıvaats'a'ana. Şu Mana Pilatne xılyaqa quvu, mang'veeyir Mana gik'ecenva. Pilatıs Mana g'aykkas ıkkiykıneeyır, şu mançis «ho'ova» eyhe deş[+]. 14Şume Muq'addasnayiy Qorkuna şoke əq'əna qı'ı, insan gik'unamee g'aykkeva uvhu. 15Şu ı'mı'r İpxhınna gik'u, Allaheeme Mana hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qı'ı. Şi mançin şahadar vob. 16Şok'le g'ecena, ats'ana ina insan I'sayle ğana, Mang'une doyulqane imanıka gırgıng'une ulene ögil yug qıxha.

17Çocar, zak'le ats'an, şunad, vuşde ç'ak'ınbışed man dyats'a hı'ı[+]. 18Allahee gırgıne Cune peyğambaraaşine ghalika, Cune Masihee əzaab ts'ıts'aa'asva ögeecad uvhiyn, ıxhayn.

19Bınahbı haklecenva bınahbışike xıl ts'ıts'ee'e, Allahılqa savk'le. 20Havaasre Rəbbike vaxxariyvalla quvooracen, Mang'veeyir vuşdemee ögilycar Masih ixhesva g'əyxı'na I'sa g'axılecen.

21Allahee gırgın qa'asda gah qavaalyaa'asmee, Allahee ögilycad Cune muq'addasne peyğambaraaşine ghalika uvhuna gah qavaalesmee, I'sa xəə axvas ıkkan. 22Mısee inəxüdniy uvhu:

«Vuşde Allahee Rəbbee vuşdecar insanaaşike
zına xhineena peyğambar g'axıles.
Şunad Mang'vee hucooyiy uvhu k'ırı alixhxhe[+].
23Mane Peyğambarıl k'ırı ilydiyxhına insan
cune milletne yı'q'neençe g'e'eşşu mang'ukun ha'asın».[*]

24Şamuel peyğambarıle otçu, gırgıne peyğambaraaşe mane yiğbışde hək'ee uvhu[+]. 25Şunab peyğambaraaşike g'abıynbı vob, Allahee vuşde dideeşika g'ats'apk'ınne mugaavileyn varisbı vob. Allahee İbrıhımık'le uvhiynniy:

«Ç'iyene aq'valyne gırgıne milletbışe
vake G'arıyng'uke xayir-düə alyapt'as».[*][+]

26Allahee vuşun gırgınbı pisde işbışike savk'al hav'u, xayir-düə hevlesva, Cuna nukar I'sa üç'ür qı'ı, ts'erra vuşde k'anyaqa g'axuvu.

#### 4


Pyoturiy Yəhye Yahudeeşine ç'ak'ınbışde ögil yuşan haa'a

1Pyoturiy Yəhye milletıka yuşan haa'amee, manbışisqa kaahinar, Allahne Xaane g'aravulyçeeşina xərna, sayib sadukeyar[*] abayle[+]. 2Telebabışe hapt'ıynbı I'sayle ğana üç'üb qeepxhesvaniy milletıs xət qa'a. Abıynbışik'le mana gaf g'avxhu, əəq'ənbı. 3Manbışe Pyoturiy Yəhye avqu, exhaliyna gah vuxhayke qinne yiğılqamee zindaneeqa akkyaa'a. 4Manbışe yuşan ha'an g'ayxhiyne gellenbışe iman ha'a. Məxüb iman ha'an adamer xhod aazırılqa hiviyxhar.

5Qinne yiğıl Yahudeeşin ç'ak'ınbı, ağsaqqalar, Q'aanunun mə'əllimar İyerusalimqa savayle. 6Xərna kaahin Hannan, Kayafa, Yəhye, İskandariy xənne kaahinne nasılen sabaranbı maa'ab vuxha[+]. 7Pyoturiy Yəhye manbışde ögilqa qığav'u, qiyghanan:

– Şu man nene gucukane, şavne doyukane ha'a?

8Manke Pyotur Muq'addasne Rı'hı'ka gyatsts'ı, eyhen:

– Milletın ç'ak'ınbıyiy ağsaqqalar![+] 9G'iyna şi sa ık'arne insanıs hav'une yugvalil-alla alidghıniy qeqqa. Mana nəxüriy yug qıxhava qiyghan[+]. 10Şok'leyiy gırgıne İzrailyne milletık'le ats'axhxhecen! İna insan şu çarmıxılqa ts'ıts'ı'ıne, Allaheeme hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qı'ıne Nazaretğançene I'sa Masihne doyuka vuşde ögil yug qıxha ulyorzul. 11I'sa şena

«G'aye vob. Şu, ustadaaşe, Mana əq'əna qav'una.
Manamee gırgın aqqaqqane g'ayelqa sark'ıl».[*]

12Mang'ule ğayrı şavukecad g'attipxhıniy deşin. Xəək avud insanaaşis huvuyn medın do deşin, mançile ğana g'attivxhnecenva[+].

13Manbışik'le Pyoturiy Yəhye qı'dəəq'ən g'avcumee, manbı məxbıncab, qı'dətqiyn insanar vuxhay ats'axhxhamee, maabın gırgınbı ghal aaqı aaxva. Qiyğa manbı qıvaats'anbı, I'sayka ı'ğviykaran insanar vuxhay. 14Yug qıxhana insan Pyoturukayiy Yəhyeyka sacigee manbışde ulene ögil ulyorzul ıxha. Mançil-allad maabınbışisse manbışik'le vuççud eyhes əxə deş[+]. 15Manbışe telebabışilqa Aali Şuureençe[*] qığeepç'eva əmr hav'uyle qiyğa, cone əree mısləhətbı hı'ı, eyhen:

16– İne insanaaşik hucoona ha'as? Gırgıne İyerusalimne milletık'le manbışe xədın əlaamat haguva ats'an, şasse man gardanaqa ilydyaat'as dəxə. 17Mana gaf milletne yı'q'nee qığmooç'ecenva, qudoora, şi manbı qəvəəq'ən haa'as. G'iyniyke şaqa man Do ağmiş hı'ı, şavuk'lecad vuççud immeyhecen.

18Qiyğa manbışe Pyoturiy Yəhye aqa qopt'ul, manbışilqa əmr haa'a: I'sayn do ağmiş hı'ı, I'sayne doyule xət qı'iy q'adağanda vod.

19Pyotureeyiy Yəhyee manbışis alidghıniy quvu eyhen:

– Şucad şak'le eyhe, Allahıl deş, şol k'ırı alixhxhiy nimee qotkudayiy[+]? 20Şasse g'acu-g'ayxhiynbı itteyhes dəxə.

21Aali Şuurayne insanaaşisse manbışis cazaa hevles dəəxəva, manbı qəvəəq'ən hav'u, g'ookkanbı. Gırgıne milletıncar ıxhayne karbışil-alla Allah axtı qa'a ıxha[+]. 22Mane əlaamatıka yug qıxhayne insanıqa yoq'ts'alile (40) geed sen ıxha.


İmannanbışe Allahıke yik'bı heqqa

23Pyoturiy Yəhye g'avkkumee, manbı conbışisqa qabı, ç'ak'ıne kaahinaaşeyiy ağsaqqalaaşe uvhiynbı manbışis yuşan ha'a. 24Hambazaaşik'le man eyhenbı g'ayxhımee, gırgınbışe sayangada Allahılqa ona'a:

– Perverdigar, xəv, ç'iye, deryah, dyunyeyne adın gırgın itxhınna Ğu vor.

25Muq'addasne Rı'hı'le ğana Yiğne nukarık'le yişde dekkıne Davudne mizeka Ğu inəxüd uvhu:

«Nişil-allane milletbı g'elil qeedaxhe?
Nişil-allane manbışe cosse dəxəsde karbışda haa'a?
26Dyunyeyn paççahar savayle, vuk'lek vukkekkanbı
Rəbbilqayiy Mang'vee g'əyxı'ng'ulqa, paççahılqa, g'elil qeebaxhe».[*]

27Hək'erar, ine şaharee Hirodiy Ponti Pilat, medın milletbı, İzrailyne milletıka sacigee, Ğu g'əyxı'yne, Yiğne muq'addasne Nukarılqa I'salqa g'elil qeepxha[+]. 28Ğu ögilycad Yiğne gucuka q'arar huvuyn xhinne, manbışe hı'iyn. 29Həşde Rəbb, Ğu manbışde qəvəəq'ən hav'iyka ilekke! Şas, Yiğne nukaraaşis, guc hevle, Yiğın cuvab yik'eka insanaaşilqa hixhar ha'as. 30Yiğne gucuka meeb vuk'aranbı yug qee'e, muq'addasne Yiğne Nukarne I'sayne doyuka əlaamatbı, gorsatmabı hagve.

31Manbışe düəbı hı'ı ç'əveepxhamee, manbı sabıyn ciga ı'ğiykar. Maabınbışin gırgınbı Muq'addasne Rı'hı'ka gyavts'u, Allahın cuvab insanaaşilqa yik'eka hixhar ha'a giviyğal[+].


Imannanbışe gırgın con kar cone yı'q'nee bit'al ha'a

32Gırgıne imannanbışin yik'bıyiy fıkırbı sa ıxha. Şavaacad cune karak'le «in yizın vodva» eyhe deş, coqa vodun gırgıng'unemee ıxha[+]. 33Ç'ak'ıne telebabışe Allahee, Yişda Xərna I'sa üç'ür qıxhava xənne gucuka şahaadat haa'a vuxha. Allaheeyib Cuna xayir-düə manbışis gırgıng'us geeb-geeb hoole vuxha. 34Manbışiqa kar deşda ıxha deş. Xaybınanbışe, cigabınanbışe manbı massa huvu, çike ıxhayn pıl adı 35Masihne ç'ak'ıne telebabışisqa qele ıxha. Mane pılıke neng'uqayiy kar g'idiyxhar, məxrıng'us hele ıxha. 36Leviyne nasılena, Kiprıl yedike ıxhana, Yusuf donana sa adamiy ıxha. Masihne ç'ak'ıne telebabışe mang'us Barnabava do hele. Mane doyuna mə'na «yik'bı helena» vod[+]. 37Mang'vee cun ciga massa huvu, pıl qadı ç'ak'ıne telebabışisqa qele.

#### 5


Xananyayiy Sapfira

1Xananya donane sa adamee, cune xhunaşşeyka Sapfirayka con ciga massa hele. 2Mang'vee pılın sabaran cus g'alyadaççe, axuynıd ç'ak'ıne telebabışisqa qele. Mang'une xhunaşşeyk'le man ats'a ıxha. 3Pyoturee mang'uk'le eyhen:

– Xananya, nya'a yik'eeqa iblis g'aykkı Muq'addasne Rı'hı's horbı hı'ı, cigayke ıxhayne pılın sabara ğu vas alyaat'u? 4Man ciga massa helesse ögil, yiğın dişdiy vod? Çike ıxhayn pılıd vasqaniy quvu. Nya'a ğu məxdın kar hı'ı? Ğu insanaaşis deş, Allahıs horbı hı'ı[+].

5Man g'ayxhımee, Xananya ç'iyelqa hı'ğərkır, can hele. G'ayxhiyn gırgınbı geeb qəvəyq'ənanbı. 6Mek'vunbı abı, Xananyeyn mayit kafaneeqa hitk'ır, ıkkı k'eyxhan.

7Mançile xheyible sə'ət ılğevç'uyle qiyğa Xananyeyna xhunaşşe aqa ikkeeç'e. Məng'ı's ıxhaynçike xabar vuxha deş. 8Pyoturee məng'ı'ke qiyghanan:

– Ciga inemeençisne massa huvu?

Zəiyfee alidghıniy qele:

– Ho'o, manimeençis.

9Pyoturee məng'ı'k'le eyhen:

– Nya'a şu sapçı, Rəbbin Rı'h siliys ı'xiyxə? Vak'le akkaysneedın g'elybışin sesbı g'iyxheyee? Manbı yiğna adamiy k'eyxhı qöönbı vob. Manbışe ğunar qiykeesda.

10Zəiyfa mankecar Pyoturne g'elybışeeqa hı'ğərkıl, can hele. Aqa ikkepç'iyne mek'vunbışik'le manar qiyk'u g'eece. Manbışer manar qiykı adamiyne k'ane k'eyxha. 11I'sa Masihne ummatınbışik'le man ıxhaynbı g'ayxhımee, qəpq'ı'niyvalin caneeqa zeze ooxha.


I'sayne telebabışe geeb insanar yug qaa'a

12Masihne ç'ak'ıne telebabışile ğana milletne yı'q'nee geed əlaamatbıyiy gorsatmabı hagva. Gırgın iman ha'anbı Sıleymanne doyulyne daxayk avqa sa insan xhinne savayle[+]. 13Milletın manbışis geeb hı'rmat gyuvxheeyib, menne insanaaşisse manbışika sapçes vəəxə vuxha deş. 14Rəbbilqa iman ha'anbı adamerıb, zəiyfabıb yiğ-yiğıle geeb qeebaxhe vuxha. 15Pyotur ı'lğəəme, mang'una əqxheeyib cone vuk'aranbışilqa gyuvxhecenva, milletın con vuk'aranbı g'alyapk'ıyne karakacab şahrabışeeqa qığaa'a vuxha[+]. 16İyerusalimne hiqiy-allane şaharbışee vooxhenbıb veçe-veçena abayle vuxha. Manbışe con vuk'aranbı, cinaaşe avquynbı abayle vuxha. Manbışin gırgınbıb yug qeebaxhe vuxha.


Masihne telebabışiqa qihna gyabak'a

17Xərna kaahin, mang'us k'anebın sadukeyar gırgınbı gısganciyvalin qopxu əə vuxha[+]. 18Mançil-allab manbışe ç'ak'ıne telebabı avqu, şaharne zindaneeqa aa'a[+]. 19Rəbbin malaaik xəmde adı, zindanın akka aaqı, manbı g'aqa g'avkku eyhen:[+]

20– Havak'ne Allahne Xaasne ulyobzur mane ts'ebne ı'mrene hək'ee yuşan hee'e.

21Manbışe k'ırı alixhxhı, miç'eeb çakba Allahne Xaasqa abı, xəp qaa'a giviyğal. Xərne kaahineeyiy mang'us k'anenbışe Aali Şuurayiy İzrailin gırgın ağsaqqalar sav'u, Masihne telebabışiqab qihna zindaneeqa g'ıxoole. 22G'aravulyçer telebabı av'uyne zindaneeqa qabımee, manbışik'le telebabı ivdeykı, yı'q'əlqa sapk'ıl, 23eyhen:

– Şak'le manbı av'uyne zindanın akkabı it'umda, akkaysneeyib g'aravulyçer ulyobzur g'avcu. Şi akkabı aaqı, aqa ikkeepç'ımee, şak'le maa'ar vuşucar aveykı deş.

24Manbışil k'ırı alixhxhı, Allahne Xaane g'aravulyçeeşina xərnayiy ç'ak'ın kaahinar alivku aaxva. Manbışilqa hiyxhar deş, man nəxüd eyxhen karneva. 25Mane gahıl manbışisqa insan qıxha, eyhen:

– Şu zindaneeqa av'uyn insanar, Allahne Xaasne ulyobzur milletıd xət qa'a.

26G'aravulyçeeşina xərnayiy g'aravulyçera hapk'ın, Masihın telebabı ana qavayle. Manbı, milletın g'ayeqqa hooleva qəvəyq'ənva, manbışik xıl set'a deş[+].

27Manbışe telebabı Aali Şuurayne ögilqa qavayle. Xərne kaahinee manbışike qiyghanan:[+]

28– Mane doyuka xət qa'as şi şos q'adağa dişde gyuvxhu? Şumee İyerusalimeene gırgıne insanaaşis mançine hək'ee xət qa'a, şene İnsanna ebıb yişde gardanaqa gyuvxhes vukkan[+].

29Pyotureeyiy menne telebabışe inəxdın alidghıniy qele:

– Şi geeb Allahee eyhençika gyuv'ur-oza qeepxhes vukkan, insanaaşe eyhençika deş[+]. 30Yişde dekkaaşine Allahee, şu çarmıxılqa ts'ıts'ı gik'una I'sa üç'ür qı'ı. 31Allahee Mang'uke Xərnayiy G'attivxhan haa'ana hı'ı, Cune sağne sural gya'a. Həşde İzrailne milletısse bınahbışike xıl ts'ıts'aa'as vəəxə, Allahır manbışde bınahbışile ılyheç'e. 32Mane karbışis şi şahadar vob. Allahee Cune cuvabıka gyuv'ur-oza qeebaxhenbışis huvuyn Muq'addasın Rı'hı'd şahad vod[+].

33Manbışik'le man eyhenbı g'ayxhımee geeb qəl vooxhe, telebabı gyapt'as vukkiykan[+]. 34Manke Gamliel donana sa farisey, Q'aanunna mə'əllim, Aali Şuuree oza qexhe. Gırgıne milletıncab mang'us hı'rmat giviyxhe vuxha. Mang'veeyib sabara gahıs Masihın telebabı g'aqa qığee'eva əmr haa'a[+]. 35Gamlielee Aali Şuureebınbışik'le inva eyhe:

– İzrailybı, yugba fıkır ooxhne şu ine insanaaşik hucooyiy ha'as. 36Sabara gahna ögil, Tevda'ee eyhena vuceecar-vuc qıvaats'ına insan xhinne ıkkekkana sa yı'q'neeqa qığeç'u. Mang'uqar qihna yoq'ud vəşşilqa (400) ələəna insan ark'ın. Mana gik'umeeme, gırgın cun insanar heebaxanbı. Gırgınıd vuççud dexhayn xhinne ç'əvexhen. 37Qiyğa siyaheeqa alyabat'amee, Galileyeençena Yahuda yı'q'neeqa qığeç'u, cuqad qihna millet hoyt'al. Manar gik'umee, mang'uqab qihna apk'ıniynbıb heebaxanbı. 38Mançil-allad zı şok'le eyhen: man insanar coleb-alqa g'alee'e. Manbışe ha'an insanıkexheene, man deşxha əlyhəəsın. 39De'eş, man Allahıkexheene, şosse manbı ulyoozar haa'as vəəxəs deş. Şucab Allahne duşmanaaşilqa savk'alas.

Manbı Gamlielee eyhençilqa qavaylenbı. 40Telebabı aqa qopt'ul, çümqüqqa hevles ulyookka. Qiyğab əmr haa'a I'sayne doyule vuççud yuşan hıma'acenva. Mançile qiyğab g'ookkanbı. 41Telebabı I'sa Masihne doyunemee co k'ap'ik'ıle avqa qav'uva, Aali Şuureençe şadba qığeebaç'e[+]. 42Manbışe yiğıs Allahne Xaasneeyiy xaybışee xət qı'iyke, I'sa Masih vorva Yugna Xabar hav'uyke xıl ts'ıts'aa'a deş.

#### 6


Yighıyre g'ullux haa'ana

1Mane yiğbışil telebabı geeb qeebaxhene gahıl, yunanne mizel yuşan haa'ane iman ha'anbışe cühüt'ne mizel yuşan haa'ane iman ha'anbışile şikayat haa'a giviyğal. Cone sip'ıreeşis otxhanan kar k'ılda heleva, manbışe şikayat haa'a giviyğal[+]. 2Mançil-allad Yits'ıq'vəne xərne telebee gırgın telebabı sacigeeqa sav'u, eyhen:

– Şasse Allahın cuvab g'aleççu, otxhanne karana haa'as dəəxə. 3Çocar, vuşde yı'q'nee hı'rmatnana, Rı'hı'kayiy k'orane ək'elika gyatsts'ına yighıyre insan g'əyxe, manbı mane işilqa gyuvxhe. 4Şimee gırgıne gahbışil düəbı ha'a-ha'a, Allahın cuvab insanaaşilqa hixhar ha'as.

5Man eyhenbı gırgıne sabıynbışde yik'eençe eyxhe. Stefan (mana imanıka Muq'addasne Rı'hı'ka gyatsts'ına insan ıxha), Filip, Proxor, Nikanor, Timon, Parmen, Antakya'eençena Nikola g'əəxə. Nikolaee ögeecad Yahudeeşin dinniy alyaat'u, qiyğar mana I'sayne telebabışda sa ıxha[+]. 6Manbı Masihne ç'ak'ıne telebabışde ögilqa qığaa'a. Telebabışeb düə hav'u, manbı mane işilqa giviyxheva, manbışil ooqa xıl giyxhe.

7Allahın cuvabıd geedne insanaaşilqa hiyxhar, İyerusalimeeyib telebabı geeb qeebaxhe, gellesın kaahinarıb mane imanılqa siviyk'al[+].


Stefan aqqaqqana

8Allahne yugvalika, gucuka gyatsts'ıne Stefanee milletne yı'q'nee ç'ak'ın əlaamatbı, gorsatmabı hagva. 9Stefanıka «g'attivxhan hav'uyne nukaraaşina» (mançik'le manvaniy eyhen) sinagogeençene cühüt'yaaşe xıliyn ha'a giviyğal. İn insanar Kirenayeençe, İskandariyeençe, Kilikiyeençe, Asiyeençe vuxha. 10Stefanıs Muq'addas Rı'hı'n huvuyne k'orane ək'elyne ögil manbışisse ulyoozaras vəəxə deş[+]. 11Manke manbışe sa-q'öyre insan inəxüd eyhecenva mizel avqaaqqa: «Şak'le Stefanee Mısayneyiy Allahne hək'ee karaı'dəən karbı eyhe g'ayxhı»[+].

12Manbışe məxüb milletıd, ağsaqqalarıb, Q'aanun mə'əllimarıb Stefanılqa g'elil qaa'a. Manbı k'yophur, Stefan aqqı, Aali Şuureenbışde ögeeqa qarayle. 13Abıyn horalay şahadar mang'une aq'val ulyobzur, eyhen:

– İne insanee ghal sidi'ı, ine muq'addasne Allahne Xaanayiy Q'aanunulena haa'a[+]. 14Şak'le, mang'vee eyhe, g'ayxhiyn: «Nazaretğançene I'see, in muq'addasın Allahın Xav hı'ğəkkar hı'ı, Mısayle axuyn ədatbı badala'asınbıva»[+].

15Aali Şuuree gyuv'uriynbı Stefanne aq'vayqa yugba ilyaakımee, mang'un aq'va malaaikne aq'vayk akar g'ece.

#### 7


Stefanna gaf

1Xərne kaahinee Stefanıke qiyghanan:

– Manbışe eyhenbı hək'enbıne?

2Stefanee inəxüd alidghıniy qele:

– Çocariy dekkar, zal k'ırı alixhxhe! Yişda dek eyxhena İbrıhım Mesopotamiyelynang'acar, Xaranee axvasse ögil, Allah mang'us Cune nuree gyagu[+]. 3Mang'uk'le inəxüd uvhu: «Ğu axvan cigabı g'ale'e, yiğne xınıbışisse hoora, Zı vak'le hagvasde cigeeqa hoora»[+]. 4Mançil-allar İbrıhım Xaldeyaaşine ölkeençe qığeç'u, Xaran eyhene şahareeqa ayk'an. Mang'una dek qik'uyle qiyğa, Allahee mana mançer qığavhu, şu həşde vooxhene ölkeeqa qarı[+]. 5Mang'vee İbrıhımıs maa'ad vuççud hele deş, g'el hotkesın cigacadıd hele deş. İbrıhımıqa mane gahıl uşax dexheeyid, Allahee man cigabı gırgıne gahbışis mang'une nasıles helesva cuvabniy huvu[+]. 6Allahee mang'uk'le inəxüd eyhe: «Yiğna nasıl menne ölkee mebınbı xhinne vuxhes, maane milletıs həmbalıyvalla haa'as, yoq'ud vəş (400) senna manbışilqa yiğbı exas[+]. 7Manbışe həmbalıyvalla haa'asde milletılqa Zı yiğbı exas. Mançile qiyğa manbı mançe qığeepç'esınbı, ine cigee Zas ı'bəədat ha'as»[+]. 8Qiyğa Allahee mang'uk'le ğu sunnatxhes ıkkanva uvhu. Man mugaavileyn işaarat ıxha. Məxür İbrıhım I'saq'na dek eyxhe. I'saq'ın molyulle yiğ ıxhayng'a, mana sunnat ha'a. Mançile qiyğa I'saq'ıke Yaaq'ub, Yaaq'ubıker yits'ıq'vəyre (12) yişda baba-didey g'arayle[+].

9Yişde dideeşine paxılıyvalike manbışe cona çoc Yusuf nukar xhinne Misirqa massa hele. Allahmee Yusufuka ıxha[+]. 10Mana dağamiyvalybışike g'attixhan hı'ı, mang'us k'orana ək'el huvu, Misirne paççahısqa, fironusqa, yugra qalya'a. Fironee mana Misirnayiy cune sareene gırgıng'una xərna giyxhe[+]. 11Qiyğa Misirvolleyiy Kana'anne cigabışee mısvalybıyiy dağamiyvallabı giyğal. Yişde baba-dideeşik'le otxhuniy iveeke ıxha deş. 12Yaaq'ubık'le Misiree suk vobva g'ayxhımee, mang'vee ts'eppa maqa yişin baba-dider g'uxoole[+]. 13Manbı q'ö'es maqa abıyng'a, Yusufee vuc çocaaşis qıvaats'a'a. Məxüb fironuk'leb Yusufna xizan vaats'a vooxhe[+]. 14Yusufee cune dekkıqa Yaaq'ubıqa qihna g'uxoole, mang'uka gırgına cuna xizan, yights'ale xhoyre (75) insan, qoyt'al[+]. 15Məxür Yaaq'ub Misirqa arayle. Maa'ar ts'erra Yaaq'ub qek'a, qiyğab yişin baba-dider[+]. 16Manbışin tanbı qiyğa Şekemeeqa qadı. Şekem İbrıhımın Xamorne dixbışike nuk'rabışis alişşuyne cigeene nyuq'vneeqa k'eebaxhe[+].

17Allahee İbrıhımıs cuvab huvuna gah qabı hiviyxharmee, Misireedın yişin millet xılece geed qıxha ıxha. 18Misirıl Yusuf dyats'anacar sa paççah taxtıl giy'ar. 19Mane insanee yişde milletınbışis fı'ı'l haa'a, yişin baba-dider yedike vuxhayn uşaxar üç'übba ımaaxvacenva g'aqa dağa'as ulyooka.

20Mane gahıl Allahne ögil micagna Mısa yedike eyxhe. Xheyible vazna mang'us kar cune dekkıne xaa oxhan ha'a ıxha. 21Qiyğa manar g'aqa dağaraççe. Mana fironne yişşek'le iveeke. Məng'ee mana xər qa'a, mang'uke cesda dix ha'a. 22Mısays Misirbışin gırgın ats'aalybı xət qa'anbı, mana cuvabeeyir, işeeyir gucuka ıxha. 23Mang'uqa yoq'ts'al (40) sennang'a, mang'us cune milletınbı İzrailybı g'avces vukkiykan. 24Mang'uk'le sa Misirğançeng'vee cune milletna hoyç'an-g'oyç'an g'acumee, mang'vee cune milletıng'un sura aqqaqqa. Mısee misirğançena gik'u, mang'uke qəl qığaahana. 25Mısaysqa həməxüd qayle, cule ğana Allahee co g'attivxhan haa'a vuxhay, çocaaşis hayxhesınniyxan. Manbışilqamee man hiyxhar deş. 26Qinne yiğıl Mısayk'le q'öyre İzrailybışda uğooda g'ooce. Mang'us manbışin uğoodiy ç'əvə'əs ıkkiykan. «Şu çocar vobınbı, nya'a şu sana-sang'us ı'xiyxə?» 27Manke cuna milletna getang'vee Mısa haly'erçu, eyhen: «Şavaane ğu şalqa xərnayiy haakim xhinne gixhxhı? 28Deşxheene, vas sanıxhiyna misirğançena gik'uyn xhinne, zınarne gik'as ıkkan?» 29Man eyhenbı g'ayxhı, Mısa mane cigabışeençe hexvana. Mana Midyanne cigabışee menne cigayna xhinne axva. Maa'ab mang'us q'öyre dix vooxhe.

30Ooğançe yoq'ts'al sen ılğeç'uyle qiyğa, Mısa Sinay eyhene suvayne k'anene sahreenang'a, malaaik mang'usqa ğı'ç'iyne ts'ayıne ar gyagva. 31Mısa g'acuynçile ghal aaqı axva. İlyakkasva maqana qıxhamee, Rəbbin ses g'iyxhe: 32«Zı yiğne dekkaaşe, İbrıhımee, I'saq'ee, Yaaq'ubee ı'bəədat hı'ına Allah vor». Mısa qərq'ı'niyvalin ul ooqa qa'ascab yik' ha'a deş. 33Rəbbee mang'uk'le eyhen: «G'elile g'elilinbı qakke'e, ğu ulyorzuliyn ciga muq'addasın ciga vod. 34Zak'le Yizde milletın Misir opxhanna əq'üba vaats'ana. Zı manbı g'attivxhan haa'asva giç'u. Həşdeme hoora, Zı ğu Misirqa g'ıxele».

35Mana manbışe g'e'eşşuna Mısa vor. Manbışe mang'uk'le uvhiynniy: «Şavaane ğu xərnayiy haakim xhinne gixhxhı?» Allaheemee mana ğı'ç'ee g'acuyne malaaikne xıleka, xərna xhinneyiy g'attivxhan haa'ana xhinne g'axuvu. 36Mana millet Misirğançe qığavhuna vorna, maayiy Ç'ərane deryahısnee, mançile qiyğa yoq'ts'al senna sahree gorsatmabıyiy əlaamatbı haguna insan vorna. 37Mane Mısee İzrailybışik'le uvhiynniy: «Allahee vuşde çocaaşikecar şos zına xhineena Peyğambar heles»[+]. 38İna, şena Mısa vor Sinay eyhene suval mang'uka yuşan hı'iyne malaaikıkayiy yişde baba-dideeşika sacigee sahreene milletıka ıxhana. Mang'vee gırgıne gahbışil aaxvasda Q'aanun alyapt'ı vuxha, şalqa hixhar haa'asdemee.

39Yişde baba-dideeşisme Mısayne cuvabıl k'ırı alixhxhes ıkkiykan deş, mana coke əq'əna qa'a, Misirqa savk'alas vukkiykan. 40Manbışe Harunuk'le eyhen: «Yişdemee allahar hee'e, şale ögil hudoorabacen. Şi Misirğançe qığav'uyne Mısayne vuk'lelqa qadıyn şak'le ats'a deş!» 41Mane yiğbışil yatsık akarna byut hav'u, mançis q'urban ablyaa'a. Cone xıleka hav'une mane byutus şadeebaxhenbı. 42Mançil-allad Allahee yişde baba-dideeşile aq'va sak'al hı'ı, manbı g'alyaa'anbı xənebışis ı'bəədat he'ecenva. Peyğambaraaşine kitabee mançine hək'ee inəxüd otk'un:

«İzrailin millet, yoq'ts'al senna şu sahreenang'a,
Zas gyaat'an q'urbanbı alli'iynbıne?
43Şu ı'bəədat ha'asva güvxüna Molek eyhene byutyuna çadır iviykar hav'u.
Vuşde byutyune Refanne xəneys şu ı'bəədat hı'ı.
Şu şucad hı'iyne byutbışis ı'bəədatniy ha'a.
Mançil-allab Zı şu Baabilyne şene aq'valqa g'e'eepşes».[*]

44Sahree yişde baba-dideeşika Şahaadatna Çadırniy vob. Mısee mana cuka yuşan ha'ane Allahee uvhiyn xhinne, haaguyn xhinne giviyxə. 45Yişde baba-dideeşe Şahaadatna Çadır ögilyne nasılıke alyapt'ı. Manbışe Yeşuayne xəbvalika menne milletbışin cigabı cone xılyaqa alğavhumee, Çadırıb cokasana maqa qavaylenaniy. Allahee Vucee yişde baba-dideeşine ögile medın milletbı g'e'eşşu. Şahaadatna Çadır Davudulqamee avxuna. 46Allahne ulen aqqıyne Davudee, Mang'us miz k'yaa'a, cune baba-dideyne Yaaq'ubne Allahnemee İzrailyne milletne yı'q'nee sa xav alya'a hasrecen[+]. 47Allahısme Xav ali'ına Sıleyman ıxha. 48Haq'-Ta'aala insanaaşe ali'ıyne xaybışee axvana deş. Peyğambaree inəxüd uvhu:[+]

49«Rəbbee inəxüd eyhe:
„Xəybı Yizda taxt vob,
ç'iyeme Yizde g'elybışik avudun ciga vod.
Yizdemee nəxdın xavne alya'as?
Zı manzil haa'asın ciga nençene aveykes?
50İn gırgın Yizde xılen dişde itxhın?“»[*]

51Hı't'iy millet, vuşde yik'bışik'leyiy k'ırıbışik'le Zı uvhiyn g'iyxhe deş, vuşun baba-dider xhinne şunab gırgınəəng'ə Muq'addasne Rı'hı'ne aq'veeqane ulyoozar[+]. 52Vuşde baba-dideeşe horç'un-g'udyorç'unna peyğambar vornane? Manbışe Qorkuna qalesva ögilycad eyhenbı gyapt'ıynbı. Şumee mana Qorkuna merıng'une xılyaqa quvu, qiyğar gik'una[+]. 53Malaaikaaşile ğana huvuna Q'aanun şu alyapt'ına, mançin uvhiynme hı'ı deş.


Stefan gek'ana

54Aali Şuureene ç'ak'ınbışik'le man eyhenbı g'ayxhımee, manbı əəq'ənbı, Stefanılqa silibı ek'a'a[+]. 55Muq'addasne Rı'hı'ka gyatsts'ıyne Stefanee uleppı ooqa qa'a, xəə mang'uk'le Allahın nuriy Mang'une sağne sural ulyorzulyna I'sa g'ece. 56Mang'vee eyhen:

– İlyaake, zak'le xəybı q'öna qeedaxhe, İnsanna Dixır Allahne sağne sural ulyorzul g'ece[+].

57Manbışde gırgınbışe k'ırıbı aqqı, ts'irıka Stefanılqa sa insan xhinne k'yoohar. 58Mana şaharıke g'aqa qığavhu, g'ayeqqa hele. Stefanne aq'val horbışika ulyobzuriynbışe colyun p'laşbı qakki'ı, Şaul donane sa mek'vung'usqa aqqasva qele[+]. 59Stefanee culqa gyoğane g'ayebışik avub inəxüb düə haa'a:

– Yizda Xərna I'sa, yizın rı'h aleet'e.

60Qiyğar q'aratsabışil gyu'ur, ts'irıka eyhen:

– Rəbb, in manbışilqa bınah xhinne umoyk'an.

Manıd uvhu, mang'vee uleppı gyatxı, qek'ana.

#### 8


Şaul iman ha'anbışiqa qihna gexha

1Stefanın qik'uy Şaulne yik'eençe eyxhe.

Mane yiğıle İyerusalimeen Masihın ummat geed hooç'an-g'ooç'an giviyğal. Masihne ç'ak'ıne telebabışile ğayrı gırgın iman ha'anbı Yahudeyayneyiy Samariyeyne gırgıne surabışilqa ohooka[+]. 2Sabara mu'mun insanaaşe Stefan k'eyxhı, mang'us xəbna yas hoole. 3Şauleeme Masihne ummatıkana alyabat'a. Mana xav-xavna iykır, iman ha'an adameriy yadar avqu, manbı aqa akkyaa'a vuxha[+].


Filip Samariyelqa qarayle

4Opt'ul-opxuyne iman ha'anbışe gırgınəəng'ə I'sa Masihna Yugna Xabar hivxhar haa'a vuxha[+]. 5Filipır Samariyeyne şahareeqa qarı, Masihna gaf haa'a vuxha[+]. 6Filipee eyhenbı g'ayxhı, mang'vee ha'an əlaamatbı g'acuyne gellesde insanaaşe mang'vee eyhençil yugda k'ırı iliyxhe. 7Cinın avquyne geebne insanaaşine adğançe it'umne ts'irbışika man cinbı qığeedaç'e. Paralic ı'xı'ynbıyiy k'aanbı yug qeebaxhe. 8Mançil-allab mane şaharee geeb şadvalla vooxhe.

9Mane şaharee mançile ögil cadubı ha'ana, Samariyeyn millet ghal aaqı g'alyadaççena Şimon donana sa adamiy ıxha. Mang'vee vuceecar-vuc xərna insan xhinne ıkkekka ıxha. 10Xərıng'veeyiy k'ıning'vee mang'ul k'ırı iliyxhe, inəxüd eyhe ıxha:

– Mana Allahna guc vob. Mana xəbna eyhena guc vob.

11Geed senbına mang'une cadubışe insanar ghalybı aaqı g'alyav'u. Mançil-allad mang'ul k'ırı yugda iliyxhe ıxha. 12Filipee Allahne Paççahiyvalinayiy I'sa Masihne doyuna Yugna Xabar hoole. Adameeşeyiy zəiyfabışe mançilqa iman hı'ı, gicəpxı'ybı alyaat'a. 13Şimonee vuceeyid iman ha'a. Gicəpxı'ybı alyaat'uyle qiyğa mana Filipıke curexhe deş. Haguyne ç'ak'ıne əlaamatbışileyiy mö'cuzabışile Şimon ghal aaqı axva[+].

14İyerusalim vooxhene Masihne ç'ak'ıne telebabışik'le Samariyebışe Allahın cuvabıl iman hı'ıva g'ayxhımee, manbışe maqa Pyoturiy Yəhye g'uxoole[+]. 15Samariyeyne iman ha'anbışe Muq'addasın Rı'h aleet'ecenva, Pyoturiy Yəhye maqa hipxhıriyng'a, düə haa'a[+]. 16Rı'h manbışde neng'ulqacad giç'u ıxha deş, manbı Xərne I'sayne doyule saccu gicəpxı' vuxha[+]. 17Qiyğa Pyotureeyiy Yəhyee xıleppı manbışilqa gixhxhımee, manbışe Muq'addasın Rı'h alyaat'a[+]. 18Masihne ç'ak'ıne telebabışe xıl gixhxhımee, Rı'h ı'lğəə g'acuyne, Şimonee manbışis pıl helesva uvhu, 19eyhen:

– Zasıb məxbına guc hevle, zı şavulqayiy xıl gixhxhı Muq'addasın Rı'h aleet'ecen.

20Pyoturee mang'uk'le eyhen:

– Allahee huvuna pay vas pılıka alivşes vukkan vuxhayke, ğunar, yiğın pılıd deşxhecen! 21Mane karee vaqa hək'ib, payıb deşda. Allahne ögil yiğın yik' məttıda deş vod. 22Mane pisvalike xıl ts'ıts'ee'e, Rəbbis miz k'ee'e. Sayır Allah yiğne yik'eedınçine bınahıle ılyheç'e. 23Zak'le g'ecen, yiğne zəhərın vas yiğ hele deşud, yicır, ğu horbışde zincirbışe aqqıvur.

24Şimonee mang'us alidghıniy qele:

– Yizdemee şu Rəbbis miz k'ee'e, şu eyhençin nencad yizde vuk'lelqa qımaylecen!

25Ç'ak'ıne telebabışe şahaadat hav'u, maa'ad Rəbbin cuvab hixhar ha'a ıxha. Qiyğa mançe yı'q'əlqa İyerusalimeeqa avayk'an. Manbışe yəqvolle Rəbbina Yugna Xabar geeb Samariyebı vooxhene xivaaşeeqa hivxhar haa'a[+].


Filipiy Habeşğançena

26Mane gahıl Rəbbine malaaikın Filipık'le inəxüd eyhe:

– Canubne suralqa hoora. İyerusalimeençe Gazzalqa əlyhəəne yəqqı'le, sahrayne yəqqı'lqa qığeç'e[+].

27Filip oza qıxha, mançe ayk'anna. Yəqqı'l mang'us Habeşğançena kraliçayne vaziraaşina sa qızaxxa. Mana xazinaynar xərna ıxha. İyerusalimqa ı'bəədatıs arı ıxha. 28Cune daşk'ee gyu'ur yı'q'əlqa siyk'almee, mang'vee Yeşaya peyğambarın kitab qədəqqə ıxha. 29Allahne Rı'hı'n Filipık'le eyhen:

– Hoora, mane daşk'ayka avarq'ıl, çine k'ane axve[+].

30Filip g'adayxhvan daşk'aysqa qarımee, mang'uk'le Yeşaya peyğambarın kitab qədəqqə g'iyxhe. Mang'uke qiyghanan:

– Ğu qədəqqən valqa hiyxharee?

31Mane insanee mang'us alidghıniy qele:

– Zak'le yəq haagvana deşxhee, man nəxüd zalqa hiyxhariy?

Qiyğar Filip cuka gyu'aras daşk'eeqa qoyt'al. 32Mang'vee Muq'addasne Otk'uniybışin in ciga qədəqqə ıxha:

«Mana givk'as vukkekana vəq'ə xhinne ıxha.
Mang'vee, qoyşaranbışde ögilyne miz deşde urgun xhinne, ghal aaqa deş.
33Mana g'eliqqa huvu, qotkuyn məhkamad alğayhe deş.
Mang'una ı'mı'r ç'iyene aq'vale alyapt'ına.
Mang'uke g'abıynbışde hək'eeyid eyhesın kar deşin».[*]

34Habeşğançeng'vee Filipıke qiyghanan:

– Hucoona ixhes, eyhelan, ine cigee peyğambaree şavne hək'eeyiy eyhe, cuneyee, deşxhee merıng'uneyee?

35Mançile qiyğa Filip giyğalna yuşan ha'a. Muq'addasne Otk'uneene mane cigeençe girğıl, I'sayne hək'eena Yugna Xabar yuşan haa'ana. 36Manbı yəqqı'n əlyhə-əlyhə sa xhyannane cigeeqa qabı hiviyxhar. Vaziree eyhen:

– İnyaa xhyanıd. İnyaa zasqa gicərxı'y alyaat'as hidyaysaran kar vodee?

37[Filipee eyhen:

– Ğu yik'eençe iman ha'axhee, eyxhe.

Vaziree eyhen:

– I'sa Masih Allahna dixva iman ha'an.][*]

38Qiyğa mang'vee əmr haa'a daşk'a ulyozar he'ecenva. Filip mang'uka sacigee xhineeqa k'eç'e. Məxüd Filipee vazirıs gicərxı'y alyaat'a'a. 39Xhineençe qığeepç'ımee, Rəbbine Rı'hı'n Filip alyart'u, mançe əq'ənaqa qıkkekka. Mang'uke g'abıynbışde hək'ee eyhesın kar deşin. Vazirık'le Filip sayır g'ece deş, mana şadra cune yəqqı'n ayk'anna. 40Filipık'le g'ecen sayır vuc Aşdod eyhene şahareeqa qarı hiyxhar. Mana Kaysariyelqa qarı hixharasmee, gırgıne şaharbışee iykır, I'sa Masihna Yugna Xabar hivxhar haa'a.

#### 9


I'sa Masih Şauluka qızaxxa

1Şaulee Rəbbin telebabı gyapt'asınbıva qəvəəq'ən haa'acab vuxha. Xərne kaahinne k'anyaqa arı,[+] 2mang'uk'le eyhen: «Damask'ne sinagogbışeeqa maktubbı ok'ne. Damask'ee I'sayna yəq avquyn adamer, xhunaşşer vuşu aveykiy, g'el-xıl ayt'ıl, İyerusalimqa qavaales havaasre».

3Mana Damask'ıs k'ane qıxhamee, sayid sayangada xəənçen işix mang'une hiqiy-alla gexha[+]. 4Şaul ç'iyelqa qukkyork'ul, mang'uk'le ses g'iyxhe, mang'uk'le eyhe ıxha:

– Şaul, Şaul, nya'a ğu Zalqa yiğbı allya'a?

5Şaulee Mang'uk'le eyhen:

– Yizda Xərna, Ğu vuşune?

Mang'vee alidghıniy qele:

– Ğu Zalqa yiğbı allya'ana I'sa vor. 6Suğots'e, şahareeqa hoora, vak'le hucooyiy ha'as ıkkanva eyhesın.

7Şaulukasana yəqqı'lqa qığeepç'iyn insanar ulyobzurne cigeecab qopsun aaxva. Ses g'ayxheeyid, manbışik'le vuşucar g'ece deş. 8Şaul ç'iyele oza qexhe, mang'vee uleppı aaqımee mang'une uleppışik'le vuççud g'ece deş. Qiyğa mana xıleke aqqı, Damask'eeqa qıkkekka. 9Xhebne yiğna Şauluk'le vuççud g'ece deş, mang'vee otxhanıd, ulyoğad deş.

10Damask', Xananya donana I'sayne telebabışda sa axva ıxha. Rəbb mang'us gyagu, mang'ulqa ona'a:

– Xananya!

Mang'vee alidghıniy qele:

– Hooy, Rəbb![+]

11Rəbbee mang'uk'le eyhen:

– Oza, Qopkuna donane şahreeqa Yahudayne xaasqa hak'ne. Maa'ar vak'le Şaul donana Tarsusğançena aveykes. Həşde mang'vee düə haa'a vob[+]. 12Mang'us gyagu vod, Xananya donana sa insan cusqa arı, cune uleppışik'le g'acecenva culqa xıleppı giyxhe.

13Xananyee alidghıniy qele:

– Rəbb, zak'le ine adamiyne hək'ee geebınbışike g'ayxhı, mang'vee İyerusalimee Valqa iman ha'anbışilqa nimeen yiğbıyiy alli'ı. 14İnyaaneb çikana Vas ı'bəədat ha'ane insanaaşin g'el-xıl ayt'alas mang'usqa ç'ak'ıne kaahinaaşe haysaran.

15Rəbbeeme mang'uk'le eyhen:

– Hoora! Menne milletbışis, paççahaaşis, İzrailyne milletıs Yizın do ats'axhya'asdemee, Zı mana g'əyxı'. 16Zı mang'uk'le hagvasın, Yizde doyunemee mang'ulqa nimeena veriy ables[+].

17Mançile qiyğa Xananya qarı, mane xaaqa ikkeç'u, xıleppı Şaululqa gixhxhı, eyhen:

– Yizda çoc Şaul, Rəbbee, yəqqə vas gyaguyne I'see, zı inyaqa g'axuvu, yiğne uleppışik'le g'acecenva, ğu Muq'addasne Rı'hı'ka gyatsts'ecenva[+].

18Mane gahıl itteyhesğu baluğne oodun karbı Şaulne uleppışeençe k'yatk'ın, mang'uk'le meed g'ece giyğal. Mana oza qıxha, gicərxı'y alyaat'a. 19Qiyğa mang'vee otxhuniy oyxhan, culqa qarayle. Mana sabara yiğbına telebabışika Damask'ee axva.


Şaulee Damask'ee xət qa'a

20Mankecar Şaul sinagogbışeeqa arı, I'sa Allahna Dix ıxhay g'ayxha'a. 21Mang'vee eyhenbı g'ayxhiyn gırgınbı ghalybı aaqı avxu, eyhen:

– İyerusalimee I'salqa ı'bəədat haa'anbı oot'al-ooxal ha'ana insan mana dişeene? İnyaqa məxbınbışin g'elybı-xıleppı ayt'ıl, ç'ak'ıne kaahinaaşisqa vukkeesva dişde mana həşde arı?

22Şaulee eyhençilqa insanaaşe yiğ-yiğıle sık'ıldad geed iman ha'a ıxha. Mang'vee I'sa Allahna Masih ıxhay hagu, Damask' vooxhene Yahudeeşis qəl hoole[+].

23Yı'q'neençe xılece yiğbı ılğeeç'e. Yahuder Şaul gik'asva yuşaneebaxhe[+]. 24Şauluk'le man ats'axhxhen. Yahuder mana gik'asva miç'eeb-exhal şaharne akkabışisne ulyoozar vuxha. 25Şaulne telebabışe xəmde mana alyart'u, sa ç'emç'eyne aqa gixhxhı, şaharne cabırbışile gyaqqına[+].


Şaul İyerusalimeeqa siyk'al

26Şaul İyerusalimqa hirxhılymee, I'sayne telebabışika sarçes ıkkiykan. Telebabımee mang'ule qəvəyq'ən vuxha, mana I'sayna teleba vorva inyam ha'a ıxha deş. 27Barnabeeme Şaul ç'ak'ıne telebabışisqa qarayle. Mang'vee manbışilqa Şaul yəqqı'n əlyhəəme nəxüriy mang'us Rəbb gyaguva, Rəbb mang'uka nəxüriy yuşan hı'ıva, Damask' mang'vee nəxüdiy yik'eka I'sayne hək'ee yuşan hı'ıva g'ayxha'a[+]. 28Məxür Şaul sabara gahna manbışika axu, manbı İyerusalim gırgınəəng'ə sanab havayk'an. Mang'vee, maayid Xərne I'sayne hək'ee yik'eka yuşan ha'a ıxha. 29Mana yunanne mizel yuşan haa'ane cühüt'yaaşikar cuvabılqa arayle ıxha. Manbışisme Şaul gik'as ıkkiykan[+]. 30İmannane çocaaşik'le man ats'axhxhamee, Şaul Kaysariyeeqa ıkkı, mançer Tarsuseeqa g'ıxele ıxha[+].

31Məxüd Yahudeyavolle, G'alileyeeyiy Samariyeene iman ha'anbışde ummatılqa ı'qqən yiğbı ç'əveedaxhenbı. İman ha'anbı Rəbbile qəvəyq'ən it'umeebaxhe, Muq'addasne Rı'hen helene yik'eka geeb qeebaxhe vuxha.


Pyoturee Eney yug qıxha

32Mane gahıl geebne cigabışee iman ha'anbışisne ıxhana Pyotur, Lodda eyhene şaharee vooxhene iman ha'anbışisqar çikana arayle. 33Mana maa'ar Eney donane sang'usqa hayk'an. Eneyis paralic ı'xı' eyxhe, mana tyulee arxhuyn molyulle sen ıxha. 34Pyoturee mang'uk'le eyhen:

– Eney, I'sa Masihee ğu yug qa'a. Oza, tyulyu se'e.

Eney mankecar tyuleençe oza qexhena[+]. 35Loddeeyiy Şaronee vooxhene gırgınbışe Xərne I'salqa iman ha'a.


Pyoturee Tabita üç'ür qey'ı

36Yafo eyhene şaharee I'salqa iman ha'ana sa Tabita doyukana zəiyfa yixha. Mane doyuna mə'na «ceyran» eyhen vodun. Mane zəiyfee gırgıne gahbışil yugun işbı g'ece ıxha, kar deşinbışis xıl avqaaqqa vuxha[+]. 37Mane gahıl mana yik'iyk'ır qeek'ana. Məng'ı'n mayit əyxər hı'ı, oone gozeeqa alqayhe. 38Lodda Yafoyeys k'anene cigee ıxha. Pyotur Loddeeva g'ayxhiyne telebabışe q'öyre adamiy mang'une k'anyaqa g'axuvu, mang'us miz k'yaa'a:

– Vaxt avaak'an hidyav'u, şasqa qora.

39Pyotur oza qıxha, manbışika maqa ayk'an. Yafoyeeqa hipxhırmee, manbışe Pyotur oone gozeeqa alqayhe. Gırgın sip'ıriy yadar gyaaşe-gyaaşe Pyoturusqa sabı, Tabitee manbışisva üç'ürnang'a iyxhuyn gurtar, tanalinbı hagva. 40Pyoturee manbışin gırgınbı g'aqa qığav'u, q'aratsabışil gyu'ur düə haa'a. Mançile qiyğa mayitılqa sak'ı, eyhen:

– Tabita, oza!

Zəiyfee uleppı aaqımee, Pyotur g'acu, giy'arna[+]. 41Pyoturee xıl hotku, mana oza qey'ı, iman ha'anbıyiy sip'ıriy yadar qopt'ul, manbışde ögilqa üç'ürna Tabita qığeehe[+]. 42Man Yafovolle ats'axhxhen, geebınbışe Xərne I'says iman ha'a.

43Pyotur xılece yiğbına Yafoyee, Şimon donane sa g'ekvabı ha'ane insanne xaa axva.

#### 10


Pyoturiy Korneli

1Kaysariya eyhene şaharee Korneli donana sa insan axva ıxha. Mana İtaliy donane desteyna k'omandirbışda sa ıxha. 2Mana vucur cuna xizanıb Allahıle qəvəyq'ənan, qopkuyn insanar vuxha. Mang'vee Allahne yəqqə geed sadaq'a hele ıxha, gırgıne gahbışilib Allahıs düə haa'a vuxha[+]. 3Yiğbışde sa yiğıl sə'ət xheyible vooxheng'a, mang'usqa Allahın malaaik adı, culqa ona'a gyagva:

– Korneli![+]

4Korneli qəyq'ən-qəyq'ən mang'uqa ilyakkı, eyhen:

– Hucoona, yizda xərna?

Malaaikın mang'uk'le eyhen:

– Ğu Allahne yəqqə huvuyn sadaq'ayiy yiğın düəbı Allahılqa hitxhıriynbı[+]. 5Həşde Yafoyeeqa insanar g'axuvle, Pyoturva eyhena Şimon qot'le. 6Mana g'ekvabı haa'ane Şimonne deryahne mıglekne xaa mihmanna axva[+].

7Mang'uka yuşan ha'an malaaik atk'ıniyle qiyğa Korneliyee, cune nukaraaşina q'öyreyiy g'aravulyçeeşina sa mu'mun esker qoyt'al. 8Manbışis gırgın yuşan hı'iyle qiyğa, manbı Yafoyeeqa g'uxoole.

9Qinne yiğıl yı'q'ı'hı'l g'axuvuynbı şaharısqa hiviyxharang'a, Pyotur düə haa'asva daxalqa ılqeç'e[+]. 10Mana mıssıra ıxha, mang'us otxhuniy ıkkan ıxha. Mebınbışe otxhuniy ha'amee, Pyotur fıkreeqa ark'ın, mang'us sa kar gyagva. 11Mang'uk'le xəybı q'öna qeedaxhe g'ece. Mançed yoq'ne surale aqqıyn xənne sufrayk akaran kariy gəə. 12Mane sufral oo yoq'ne g'elilin həyvanar, hadağvanbıyiy şit'yar ıxha. 13Qiyğa sa ses g'iyxhe:

– Oza, Pyotur, gyat'e, oxhne!

14Pyoturee eyhen:

– Mısacad, Rəbb! Zı mısacad haramın, mı'q'ı'n çuru otxhuniyn deş.

15Q'öd'es qadıyne sesın Pyoturuk'le eyhen:

– Allahee halalınva uvhiyne karbışik'le ğu haramınbıva immeyhe.

16Məxüd xhebne yəqqees ıxhayle qiyğa, sufra xəəqə ts'ıts'exhe.

17Pyoturee man g'acuyn nen eyheniyva fıkır opxhanmee, Korneliyne insanaaşe Şimonun xav qiyghan. Akkayne ghalee ulyobzur 18it'umda qiyghanan:

– Pyoturva eyhena Şimon inyaane axva?

19Mane gahıl g'acuynçina fıkır opxhanne Pyoturuk'le Muq'addasne Rı'hen inəxüd eyhe:

– Ğu xhebıng'veevur t'abal ha'a[+]. 20Manbı Zı g'axuvu. Oza, xıliyn hidi'ı manbışika hak'ne.

21Pyotur avqa giç'u, mane insanaaşik'le eyhen:

– Şu t'abal ha'ana insan zı vorna. Nişisne şu abı?

22Manbışe mang'uk'le eyhen:

– Korneli donana sa k'omandir vor. Mana qorkuna, Allahıle qəyq'ənna, İzrailyne milletınıb hı'rmat giviyxhena insan vorna. Mang'ulqa muq'addasne malaaikın əmr hav'u, ğu cune xaaqa qot'lecenva, yiğne cuvabılid k'ırı alixhxhecenva.

23Mançile qiyğa Pyoturee manbı xaaqa qopt'ul, mihman haa'a.

Qinne yiğıl Pyotur manbışikasana yəqqı'l gexha. Yafoyeençen sabara imannan çocarıb manbışika havayk'ananbı. 24G'iyqiys manbı Kaysariyeeqa hiviyxhar. Korneliyee cune ebanbı, k'anebın hambazar sa cigeeqa sav'u, manbı gozet haa'a vuxha. 25Pyotur aqa ikkeç'umee, Korneli mang'une ögil ç'iyelqamee k'yoyzarna[+]. 26Pyoturee mana oza qı'ı, eyhen:

– Oza, zınar ğuna xhinnena insan vor.

27Pyotur Korneliyka yuşan ha'a-ha'a, aqa ikkeç'umee, mang'uk'le maqa xılece insanar sabı g'ooce. 28Pyoturee manbışik'le inəxüd eyhe:

– Şok'le ats'an, Yahudeeşis menne cigayne insanıka hambaziyvalla ha'as, manbışəəng'ə mihmanna ı'qqəs eyxhe deş. Allaheeme zak'le haguyn, zı nenecad insanık'le haramnava, mı'q'ı'nava eyhes ıkkan deşva[+]. 29Mançil-allar qort'uling'a, zı xıliyn hidi'ı arı. Zasse qiyghanas əxəyee, şu zı nişisiy qort'ul?

30Korneliyee alidghıniy qele:

– Çiyyiğna, sə'ət xhebınçil, zı yizde xaa düəniy haa'a vob. Sayır sayangara hits'aygharan tanalinbı ali'ına sa insan yizde ögil ulyorzul 31uvhiyn: «Korneli, yiğın düəbı g'ayxhiynbı, ğu Allahne yəqqə huvuyn sadaq'a Allahık'le ats'an. 32Həşde Yafoyeeqa insanar g'axuvle, Pyoturva eyhena Şimon qot'le. Mana g'ekvabı ha'ane Şimonne deryahne mıglekne xaa mihmanna axva». 33Mançil-allab vasqa mankecab insanar g'axuvu, ğunab yugvalla hav'u arına. Həşde yişin gırgınbı Allahne ögil vob, Rəbbee valqa əmr hav'u uvhiynçil həşde şas k'ırı alixhxhes ıkkan.

34Pyotur gafıs girğıl, eyhen:

– Həşde zalqa hitxhıriyn, Allahee sa insan mansang'ule ooqa aqqaqqa deş. 35Nene milletna ıxhayqa ilydyakkı, vuşuyiy Cule qəyq'ən, şavaayiy qotkuyn ha'a məxrına Mang'une yik'eençe eyxhe. 36Mang'vee İzrailyne milletıs Yugna Xabar g'axuvu: şi gırgıng'una xərna eyxhene I'sa Masihıl-alla Allahın duşmanar deş vob. 37Şok'le ats'an, Yəhyee gicəpxı'ybı alyaat'asva qopt'uluyle qiyğa, Galileyle gibğıl Yahudeyavolle hucoobıyiy ıxha. 38Allahee Nazaretğançena I'sa g'əyxı', Mang'us Muq'addasın Rı'hiy guc hoole. Allah I'sayka ıxha, Mana gırgınəəng'ə iykır, yugvalla haa'a-haa'a, iblisıne xıle avxuynbı yug qav'u[+]. 39Yahudeeşine ölkeeyiy İyerusalimee I'see g'acuyne işbışin şi şahadar vuxha. Mana çarmıxılqa ts'ıts'ı'ı, gik'una. 40-41Allaheeme Mana xhebıd'esde yiğıs üç'ür qı'ı. Mana üç'ür qıxhayle qiyğa, gırgıne milletısqa deş, Allahee ögilycab g'əvxüyne şahadaaşisqa, şasqa, arı. Şi Mang'uka otxhun-ulyodğuyn. 42Mang'vee şas əmr hav'u, uvhu: «Milletılqa hixhar he'e, şahaadat hee'e, Allahee gixhxhına hapt'ıynbışdayiy üç'übınbışda Haakim Zı vor»[+]. 43Mang'une hək'ee gırgıne peyğambaraaşe şahaadat hav'u, Mang'us iman hı'iynbışde gırgıng'une bınahbışile Mang'une doyuka ılyheepç'esınbıva.

44Pyoturee man eyheng'a, Muq'addasın Rı'h gafıl k'ırı iliyxhene gırgıng'ul ooqa gexa. 45Pyoturuka sacigee abıyne sunnat hav'uyne imannanbışik'le Muq'addasın Rı'h pay xhinne menne milletınbışilqad k'yoyhar g'acumee, ghalybı aaqı avxu. 46Manbışe menne mizyaaşil Allah axtı qı'iyid g'iyxhen. Kornelik'leyiy mang'usqa sabıynbışik'le man mizyar ögil ats'a deşdiy.

Manke Pyoturee eyhen:

47– Mane insanaaşed, şi xhinne, Muq'addasın Rı'hı'd alyaat'u. Manbı xhineka gicəpxəs şavusse hidyaasaras vəəxəyiy[+]?

48Məxüd, mang'vee manbışik'le I'sa Masihne doyuka gicəpxeva eyhe. Qiyğa xaane iyeseeşe Pyoturuk'le sa-q'ölle yiğna cong'əə axveva eyhe[+].

#### 11


Pyotur İyerusalimqa siyk'al

1I'sayne ç'ak'ıne telebabışik'leyiy Yahudeyavolle imannane çocaaşik'le g'iyxhen, menne milletbışed Allahne cuvabıl k'ırı iliyxhe vod. 2Pyotur İyerusalimqa qarımee, sunnat hav'uyne imannanbışe mang'uk'le cuvabbı uvhu,[+] 3eyhen:

– Ğu sunnat hidyav'uynbışde xaaqa hark'ın, manbışika kar otxhun.

4Pyotur gafıs girğıl, manbışis gırgın sassadna yuşan ha'an:

5– Zı Yafo eyhene şaharee düəniy haa'a. Sayır zı sayangara fıkreeqa ark'ın, zas sa kar gyagva. Zak'le xəənçe yoq'ne surale aqqıyn sufra zasqa gəə g'acu[+]. 6Zı mane sufrayqa yugra ilyakkımee, zak'le mançil oğa yoq'ne g'elilin həyvanar, hadağvanbıyiy şit'yar g'acu. 7Qiyğad zak'le ses g'ayxhı, mançin zak'le uvhiyn: «Oza, Pyotur, gyat'e, oxhne!» 8Zıme uvhiyn: «Mısacad, Rəbb! Mısacad yizde ghalik haramın, mı'q'ı'n çuru kar set'uyn deş». 9Meed xəənçe ses qadı: «Allahee halalınva uvhiyne karbışik'le ğu haramınbıva immeyhe»[+]. 10Man xhebne yəqqees ıxhayle qiyğa, man sufra xəəqə ts'ıts'axhxha. 11Mane gahıl Kaysariyeençe g'axuvuyn xhebiyre adamiy yizde akkaysqa qabı, hipxhır. 12Muq'addasne Rı'hı'n zak'le uvhiyn, xıliyn hidi'ı, manbışika sacigee hoora. Məxüb şi, ine yixhne çocuka, zı qort'uliyng'une xaaqa qabı[+]. 13Mane insanee şas cune xaa malaaik g'acuva yuşan hı'ı. Malaaikın mang'uk'le inva uvhu: «Yafoyeeqa insanar g'axuvle, Pyoturva donana Şimon qot'le[+]. 14Mang'vee vak'le eyhesde cuvabın ğunar, yiğne xaabın gırgınbı g'attivxhanasınbı». 15Zı gafıs girğılymee, Muq'addasın Rı'h ts'etta şalqa geç'en xhinne manbışilqad geç'en[+]. 16Manke Xərne I'see uvhiyn cuvab yizde yik'el qadı: «Yəhyee xhineka gicəpxı'y alyaat'u'ı, şume Muq'addasne Rı'hı'ka gicəpxı'ybı alyaat'as»[+]. 17Allahee Xərıng'us I'sa Masihıs iman hı'iynbışis, şas xhinne Muq'addasın Rı'h huvuxheene, zı vuşune eyxhe, Allahılqa g'elil qixhes[+]?

18Man eyhenbı g'ayxhı, manbışe nıq'bı g'ats'atk'un, Allah axtı qı'ı, eyhen:

– Allahee menne milletınbışisıb bınahıke xıl ts'ıts'av'u, gırgıne gahbışisda ı'mı'r aveykecenva yəq hoole.


Antakyel I'sa Masihılqa iman ha'a giviyğal

19Stefan gik'uyle qiyğa iman ha'anbı hooç'an-g'ooç'an giviyğal, manbıb heebaxanbı. Manbı Finikiyelqa, Kiprılqa Antakyalqa qabı hiviyxhar. Manbışe I'sayna Yugna Xabar saccu Yahudeeşis hivxhar ha'a vuxha[+]. 20Manbışike sabaran Kipreençenbıyiy Kireneençenbı Antakyeeqa hapk'ın, yunanne mizel yuşan ha'anbışis Xərne I'sayna Yugna Xabar hivxhar haa'a. 21Rəbbin xıl manbışil oğa ıxha, geebınbışe iman hı'ı, Rəbbine yəqqı'lqa siviyk'al.

22Mançina gaf İyerusalimeene iman ha'anbışde ummatılqa hiviyxhar. Mançe Barnaba Antakyeeqa g'ıxele[+]. 23Mana maqa hirxhılymee, Allahna yugvalla g'avcu, geer şadexhe. Mang'vee gırgıng'us yik'bı hele, yik'eençe Rəbbika vuxhecenva.

24Mana vuc, Muq'addasne Rı'hı'kayiy imanıka gyatsts'ına yugna insan ıxha. Mançil-allad geebınbışe Rəbbis iman ha'a[+]. 25Qiyğa Barnaba Tarsuseeqa hark'ın, Şaul t'abal ha'a[+]. 26Mana aveykımee, Antakyeeqa qarayle. Sa senna manbı maane iman ha'anbışde ummatınbışika vuxha. Manbışe maane geebınbışis xət qa'a. Antakya ts'ettiyn ciga ıxha, telebabışik'le Masihın insanarva eyhen.

27Mane yiğbışil İyerusalimeençe Antakyelqa sabara peyğambarar abayle[+]. 28Manbışike Muq'addasne Rı'hı'n gyatsts'ına Hagab donana sa oza qıxha, bıkırne dyunyel xəbna mısvalla vuxhesva eyhe. (Mana mısvalla Klavdi donane imperatorne gahılqa gyooxha.)[+] 29Telebabışe Yahudee vooxhene imannane çocaaşisiy yiçubışis cosse əxən g'axılesva eyhe. 30Manbışe məxüdıd ha'an, Barnabaykayiy Şauluka iman ha'anbışde ağsaqqalaaşisqa pılbı g'ıxele.

#### 12


Pyotur aqqıyne cigeençe qığeç'e

1Mane gahıl paççah Hirodee iman ha'anbışde sabaranbışilqa yiğbı exa giyğal. 2Yəhyeyna çoc Yaaq'ub gılıncıqqa huvu, gik'as ilekka. 3Man Yahudeeşine yik'eençe ıxha g'acu, ooğançe Pyoturur aqqa'ana. Man ilydyadıyne gıneybışde bayramne gahıl ha'a. 4Mang'vee Pyotur aqqı'ı, zindaneeqa akkyayhe, yoq'uyrena yoq'uble smen g'aravulyçeeşina gyuvxhyaa'a. Mang'une fıkree, Peesaxne bayramıle qiyğa, mana milletne ögilqa qığavhu, maa'ad mang'un məhkama alğavhuy ıxha. 5Pyotur mançil-alla zindanee aqqı ıxha. İman ha'anbışde ummatınmee yik'eençe mang'unemee Allahıs düə haa'a vuxha.

6Pyoturus Hirodee məhkama ha'asde yiğıne ögilyne xəmde, Pyotur q'öne zincırıka ayt'ıl ıxha. Mana vucur q'öne eskerne yı'q'nee g'alirxhu eyxhe. G'aravulyçerıb zindanne akkaysnee ulyobzur vooxhe. 7Sayid sayangada Pyoturuk'le Rəbbin malaaik g'ece. Zindanne mane cigee işix ulyooga. Malaaik Pyoturne mıglek set'u, mana muğur qı'ı, eyhen:

– Zaara, oza qixhe.

Mankecad Pyoturne xılelin zincirbı g'a'adak'vanbı[+]. 8Malaaikın mang'uk'le eyhen:

– Ts'ira avt'le, g'ellin ale'e.

Pyoturee məxüdıd ha'an. Malaaikın meed eyhen:

– P'laş ali'ı, zaqar qihna qora.

9Pyotur mang'uqa qihna ark'ın, g'aqa qığeç'e. Man malaaikın hək'edad ha'ava Pyoturulqa hiyxhar deşdiy. Mang'usqa həməxüd qöö ıxha, man cus gyagvanme. 10Manbı ts'ettiyneyiy q'öd'esde postbışisse ılğeepç'ı, şahareeqa qı'ğəəne yivayne akkabışisqa hiviyxhar. Akkabı manbışde ögil yicbıcad aaqa, manbıb şahareeqa qığeebaç'e. Sa şahrayle ılğeepç'iyle qiyğa, malaaik sayid ayk'anan[+]. 11Pyotur culqa qarımee, eyhen:

– Həşde zalqa hək'edad hitxhıriyn, Rəbbee Cun malaaik g'axuvu, zı Hirodne xılençeyiy Yahudeeşine milletın zas ha'asde qəlasınçike g'attixhan hı'ı.

12Pyoturulqa man hitxhıriyng'a, mana Mark donane Yəhyeyne yedine Mayramne xaaqa hayk'an. Maqa xılece insanar sabı, düə haa'a vuxha[+]. 13Pyoturee məhlayn akka k'eta giyğal, Roda donane nukar zəiyfayk'le ses g'ayxhı, akkaysqa qığeeç'e. 14Rodayk'le Pyotur seseke qıvaats'ı, şadvalin akkacad idyaaqı xaaqa g'adeexhvan. Xaabınbışik'le Pyotur akkaysne ulyorzulyva eyhe. 15Xaabınbışeme eyhen:

– Bəç'ərne qiyxha?

Nukar içiyme cene cuvabıl ileezarna. Manke manbışe eyhen:

– Mana havacena malaaik ixhes[+].

16Pyoturme akka k'etacar ıxha. Akka aaqı, mana g'acumee, ghalybı aaqı aaxva. 17Pyoturee t'ubeka nıq'bı qığmayxheva hagu, manbışis Rəbbee vuc zindaneençe nəxüriy qığavhuva gaf haa'a. Qiyğa «ina gaf Yaaq'ubısiy manisa imannane çocaaşis hee'eva» uvhu, menne cigeeqa ayk'an[+]. 18Miç'eediy qıxhamee, eskeraaşine yı'q'nee geed it'umun alikkı-gikkiy gexha. Manbışe sana-sang'uke qiyghanan:

– Pyoturuk hucoona ıxha?

19Hirodee mana t'abal ha'a. Aveykes dəxəmeeyir, g'aravulyçeeşis q'utxaybı hı'ı, manbı gyapt'eva əmr haa'a.


Paççah Hirod qek'a

Mançile qiyğa Hirod Yahudeençe Kaysariyeeqa ark'ın, maa'ar axva. 20Hirodna Surneyiy Sidonne şaharbışee eyxhene milletılqa qəl avqaaqqa. Manbı yuşaneepxha, sacigee Hirodusqa abayle. Manbışde ölkeeqa otxhanan kar Hirodne ölkeençe qöö ıxha. Mançil-allar manbışe sarayne işbışiqa ilyakkanbışda xərna Blast cone suralqa ts'ıts'ı'ı, cos aldatxhuniy ıkkan deşva eyhe. 21Uvhiyne yiğıl paççahaaşin tanalinbı ali'ına Hirod, taxtıl gyu'ur, manbışika yuşan ha'a giyğal. 22Milletın ts'ir haa'a:

– İn insanın ses deşud, allahın sesıd.

23Hirodee Allahıs şukur hidyav'uva, mankecad Rəbbine malaaikın mang'us ı'xı'yxən. Mana arğançe mı'qəəşe orxhun qek'a[+].

24İman ha'anbışe gah apk'ıniylette Allahın cuvab geebne insanaaşilqa hixhar ha'a[+]. 25Barnabeeyiy Şaulee İyerusalimeen cone gardanaqa gixhxhiyn işbı g'acuyle qiyğa, Mark donana Yəhyer alyart'u, yı'q'əlqa siviyk'al[+].

#### 13


Barnabayiy Şaul Yugna Xabar hivxhar haa'as g'uxoole

1Antakya eyhene şaharne Masihne ummatınbışiqa peyğambarariy mə'əllimar vuxha: Barnaba, Niger donana Şimon, Kireneençena Lukius, paççah Hiroduka xər qıxhana Menaxemiy Şaul[+]. 2Mane insanaaşe Rəbbis ı'bəədat ha'amee, sivar aqqaqqamee, Muq'addasne Rı'hı'n manbışik'le eyhen:

– Zı manbışis huvuna iş hee'ecenva Barnabayiy Şaul curee'e.

3Siv aqqı, düəbı hı'iyle qiyğa, manbışe Barnabalqayiy Şaulne ooqa xıleppı gixhxhı, manbı yəqqı'l abaççe.


Barnabeeyiy Şaulee Kiprıl Yugna Xabar haa'a

4Muq'addasne Rı'hı'ne əmrıka yəqqı'lqa qığeepç'iyn Barnabayiy Şaul Selevkiyelqa avayk'an, mançeb gameeqa gyuv'ur, Kipr eyhene adalqa avayk'an. 5Kiprılyne Salamis eyhene şahareeqa hipxhırmee, Yahudeeşine sinagogbışee Allahın cuvab hixhar ha'a giviyğal. Mark donane Yəhyee manbışis kumag ha'a ıxha[+]. 6Mane adayne ine q'omançe şene q'omaqa hipxhırmee, Pafos eyhene şaharee vooxhe. Maa'ar manbışisqa cühüt' Bar-Yeşu donana cadubı ha'ana horalay peyğambar qızaxxa[+]. 7Bar-Yeşu, adayne xərıng'us, Sergi Paulus k'anena insan ıxha. Mana xərna ək'elikana insan ıxha. Mang'vee Barnabayiy Şaul qopt'ul, Allahne cuvabıl k'ırı alixhxhes ıkkiykan. 8Elima donane (man «cadubı ha'ana» eyhen vodun) Bar-Yeşuys man ıkdiykın, adayna xərna imanıke sak'al ha'as ıkkiykan. 9Muq'addasne Rı'hı'ka gyatsts'ıyne Şaulee (mang'uk'le Paulvad eyheniy) uleppı Elimalqa sak'al hı'ı,[+] 10eyhen:

– İblisna dix, yiğın yik' horakayiy pisvalika gyatsts'ı vod. Ğu gırgıne yugunçunacar duşman vor! Rəbbina qopkuna yəq quç'ookarav'iyke mısacab xıl ts'ıts'aa'as dişde? 11Həşdeme Rəbbin xıl valqa qöö vod. Ğu bı'rq' qixhes, sabara gahna vak'le verığna ul g'avces deş.

Mankecab mane insanılqa çamra, miç'axiyvalla gyooç'e. İnyaqa-şaqa iykır, insan t'abal ha'a ıxha, vuc xıleke aqqı, qıkkeecenva. 12Ixhaynbı xərıng'uk'le g'acumee, mang'vee iman ha'a. Rəbbine hək'ee ats'axhxhamee, mana ghal aaqıcar axva.


Barnabeeyiy Paulee Pisidiyeene Antakyee Yugna Xabar haa'a

13Paulıy cune k'anenbı Pafoseençe gamıyka Pamfiliyeene Perge eyhene şahareeqa qabı hiviyxhar. Mark donana Yəhyemee manbışike curxha, İyerusalimeeqa siyk'al[+]. 14Manbı cone yəqqı'n apk'ın, Pergeençe Pisidiyeene Antakyelqa hiviyxhar. Şabbatne yiğıl manbı sinagogeeqa ikkeepç'ı, giviy'aranbı. 15Q'aanuniy Peyğambaraaşin otk'uniybı qətqı'yle qiyğa, sinagogne ç'ak'ınbışe manbı qopt'ul eyhen:

– Çocar, şoqa milletıs yik'bı helesın kar vodxhee, eyhe[+].

16Paul oza qıxha, insanaaşe cul k'ırı alixhxhecenva xıleka hagu, eyhen:

– İzrailybıyiy Allahıle qəvəyq'ənanbı, k'ırı alixhxhe: 17İzrailyne Allahee yişin dekkar g'əvxü. Mang'vee yişin millet Misir geed qı'ı, gucnane xıleka mançeb qığav'uynbı. 18Mana yoq'ts'al (40) senna sahree manbışis öörxüna. 19Kana'anne cigabışee eyxhene yighne milletıkın hı'iyle qiyğa, mane milletbışin cigabı yişde dekkaaşis hele[+].

20Məxüd yoq'ud vəşşe xhots'al (450) sen ayk'an. Qiyğa Allahee manbışis haakimar huvu. Haakimar Şamuel peyğambarne gahılqamee vooxhe. 21Milletın paççah heqqımee, Allahee Benyaminne nasılena Gişna dix Şaul manbışis paççahna gixhxhı. Mang'vee yoq'ts'al (40) senna paççahiyvalla haa'a[+]. 22Qiyğa, mana ak'an hı'ı, Allahee Davud paççah ha'a. Allahee mang'une hək'ee inəxüd eyhe: «Yizde yik'es ıkkanna insan, Yesseyna dix Davud Zak'le aveykı. Mang'veeyid Zas ıkkanan gırgın ha'asın»[*][+]. 23Allahee Vucee cuvab huvuyn kar hı'ı, Davudne nasıleençena g'attivxhan haa'ana I'sa İzrailyne milletıs g'ıxele. 24I'sa qalesse Yəhyee, gırgıne İzrailyne milletık'le bınahıke xıl ts'ıts'av'u, gicəpxı'ybı aleet'eva uvhu. 25Yəhyee iş ç'əvəə'əmee, uvhiyn: «Şu zak'le vuşuvane eyhe? Masih zı deş vor. Zale qiyğa Mana qöö. Zı Mang'une g'ellinçin baağar aaqasır kara'ə deş»[+].

26Çocar, İbrıhımıke g'abıynbı, Allahıle qəvəyq'ənanbı! İn g'attivxhan haa'an cuvab şas g'axuvu. 27İyerusalimne milletık'le, manbışde ç'ak'ınbışik'le Masih qıvaats'a deş. Manbışilqa Şabbatne yiğbışil qədəqqən peyğambaraaşe otk'uninbıd hiyxhar deş. Manbışe I'sa Masih muhaakima hı'ı. Məxüd peyğambaraaşe uvhiynbı eyxhe[+]. 28Manbışik'le Mana gik'asda bınah Mang'ul ivdekeeyib, Pilatık'le Mana gik'eva eyhe. 29Mang'une hək'ee otk'uniyn gırgın kar hı'iyle qiyğa, Mana çarmıxıle gyaqqı, mağareene nyuq'vneeqa k'eyxha. 30Allaheeme Mana hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qa'a. 31I'sayka Galileyeençe İyerusalimeeqa abıynbışik'le Mana xılece yiğbınar g'ecena. Manbı həşde milletne ögil Mang'un şahadar vob[+].

32Həşde şi şolqa mana Yugna Xabar hivxhar haa'ana. İna Yugna Xabar Allahee yişde dideeşis huvuyne cuvabne hək'ee vobna. 33Allahee, I'sa üç'ür qı'ı, man cuvab huvuyn kar yişdemee, manbışike g'abıynbışdemee, hı'ı. Zaburne kitabeena q'öb'esda mə'niy inəxüb vob:

«Ğu Yizda dix vor,
Zake g'iyna Vas dek ıxha»[*].

34Allahee Mana hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qı'ı, Mang'un tan mısacad qı'çes hassaras deş. Mançil-allaniy uvhu:

«Davudus cuvab huvuyn qotkuyn karbı, Zı vuşdemee ha'as»[*].

35Mançil-allad menne cigee Davudee inəxüd eyhe:

«Yiğna mu'mun Ğu nyuq'vnee qı'çes hassaras deş»[*][+].

36Davudee Allahıs g'ullux hav'u, qik'una. Mana dideeşika k'eyxhı, mang'un tanıd qı'çiyn[+]. 37Allahee üç'ür qı'iyne I'sayn tanmee qı'çı' deş.

38Çocar, şok'le ats'axhxhe, ine İnsanıle ğana vuşde bınahbışile ılyheepç'esınbıva g'ayxha'a. Mısayne Q'aanunusseb şoke Allahne ögil qopkuynbı haa'as vəəxə deşdiy[+]. 39I'saysme iman hı'iyn gırgınbı Mang'ule ğana qopkuynbı vuxhes. 40Şucab şu havaace, peyğambaraaşe uvhiynbı mexhecenva:[+]

41«Rəbbee eyhen: „İlyaake, axtıba ilyaakanbı,
ghalybı aaqı aaxve, aagvle.
Zı vuşde gahıl məxdın işbı g'aces,
şos yuşan hı'iynxhiy şu hayeepxhes deşdiy“»[*].

42Paulıy Barnaba sinagogeençe qı'ğəəmee, milletın manbışis miz k'yaa'a, qööne Şabbatılib mançine hək'eecab yuşan hee'eva. 43Sinagogeedın millet atk'ıniyle qiyğa, xılece Yahuderiy Yahudeeşin din alyaat'uyn mu'munar Paulneyiy Barnabayne qihna avayk'an. Manbışed mane insanaaşika gafbı ha'a, Allahne yugvalis yı'q'bı sak'al hıma'acenva manbışis yik'bı hele[+].

44Sayidne Şabbatıs Rəbbine cuvabıl k'ırı alixhxhesva, eyhes eyxheyiy gırgıne şaharın millet sadıyiyva. 45Yahudeeşik'le maqa adıynmeen millet g'acumee, manbışda paxılıyvalla avqaaqqa. Paulee eyhençis manbışe qəlasın cuvab sak'al ha'a ıxha[+]. 46Pauleeyiy Barnabee qı'dəpq'ı'n eyhen:

– Allahın cuvab ts'etta şolqaniy hixhar ha'as ıkkan. Şu man k'ane qı'ı deş, şucab şu karaı'dəənbı xhinne haagu. Mançil-alla şu gırgıne gahbışisde ı'mrenbı vuxhes deş. Şi həşde menne milletbışisqa əlyhəəs[+]. 47Rəbbina şalqa əmr inəxüb vuxha:

«Zı Vake milletbışis nur hı'ı,
g'attipxhıniy dyunyeyne nekke əq'ənane cigabışeeqa hixhar he'ecenva»[+].

48Menne milletınbışik'le man g'ayxhımee, şadeebaxhenbı. Manbışe Rəbbee Cun cuvab manbışis g'axuva Mana axtı qa'a. Gırgıne gahbışisde ı'mres g'əvxüynbışde gırgınbışe iman ha'a.

49Məxüd Rəbbin cuvab mane cigayne gırgınəəng'ə hiyxharan.

50Yahudeeşemee, qıvaats'ıyne xizanbışin mu'mun yadar, şaharın ç'ak'ınbı manbışilqa g'elil qaa'a. Manbıb Paulıqayiy Barnabayqa qihna gyapk'ı, manbı mane cigabışeençe g'e'eebaşenbı. 51Manke Pauleeyiy Barnabee g'elybışilin tooz işaarat xhinne gyottul[*], Konyeeqa avayk'an[+]. 52Telebabıb şadvaliniy Muq'addasne Rı'hı'n gyaats'enbı[+].

#### 14


Paulıy Barnaba Konyel

1Konyel Paulıy Barnaba Yahudeeşine sinagogeeqa sanab ikkeepç'ı, yuşan haa'a. Manbışe geeb Yahuderiy menne milletbışin insanar imanılqa qavalyaa'a[+]. 2İman hidi'iyne Yahudeeşeme, menne milletınbı iman hı'iynbışilqa g'elil qaa'a. 3Paulıy Barnaba maa'ab xılece gahna aaxvanbı. Manbı maa'ab Xərıng'une I'sayne hək'ee yik'eka yuşan haa'a. I'sa Masiheeme manbışis əlaamatbıyiy gorsatmabı hagvasda guc huvuyka Cune yugvaline hək'eedın cuvab hagvan[+]. 4Şaharın millet q'öne cigeeqa qexhe. Sabaranbışe Yahudeeşin, sabaranbışed I'see g'axuvuyne telebabışin sura aqqaqqa[+]. 5Yahudeeşisiy cone ç'ak'ınbışis, menne milletınbışis, telebabışilqa yiğbı alli'ı, manbı g'ayeqqa hevles vukkiykan. 6Telebabışik'le cok ha'as ıkkanan ats'axhxha, manbı mançe Likaoniyeyne Listrayiy Derbe eyhene şaharbışeeqa, mane şaharbışde hiqiy-allane cigabışeeqa heebaxa[+]. 7Maayib Yugna Xabar yuşan haa'a.


Paulıy Barnaba Listreeyiy Derbee

8Listree g'elybışike iykaras dəxəna sa adamiy ıxha. Mana yedike ıxhayng'acar ık'ar ıxha, mana mısacar iykır deş[+]. 9Mang'vee Paulee eyhençil k'ırı iliyxhe ıxha. Paulmee mang'uqa ilyakkımee, mang'uqa yug qıxhesın iman g'ece[+]. 10Mançil-allad axtıda eyhen:

– Oza, g'elil oğa ulyozre!

Mana insan cigeençe g'ork'ul, iykar giyğal[+]. 11Milletık'le Paulee hı'iyn g'acumee, ts'irbı ha'a, Likaoniyeyne mizel eyhen:

– Allahar insanaaşik akar şasqa abı![+]

12Barnabayk'le Zevsva, Paulık'led manacar yuşan ha'ava Hermesva eyhe.[*] 13Şaharne ögilyne Zevsne məəbədne kaahinee şaharne akkabışisqa congabıyiy çələngbı adayle. Mang'us milletıka sacigee q'urbanbı gyat'as ıkkiykan. 14I'sayn telebabışik'le Barnabayk'leyiy Paulık'le man g'ayxhımee, manbışe colyun tanalinbı qıt'axxı'ı, milletne yı'q'neeqa akk'yapk'ı, ts'irbı ha'a:

15– İnsanar, nya'a şu məxüd ha'a? Şinab şu xhinnen insanar vob. Şi şos Yugna Xabar abı. Mane q'ərane byutbışike xıl ts'ıts'ee'e. Xəybı, ç'iyebı, deryahbı, mançeedın gırgın itxhınne vorne Allahılqa savk'le. 16Mang'vee şenke gırgıne milletbışis cone yəqqı'n əlyhəəs hapsıreeyib, 17Cuna şahadiyvalla avaak'an hav'u deş. Şos xəənçe gyoğiy gyoğa'a, yugne şagavıkan gahbı hele, şu aats'yaa'anbı, yik'bı şada'a[+].

18Manbışisse cos q'urban ablima'acenva, dağamda ixheeyid, millet mizel aqqas əxən.

19Antakyeençeyiy Konyeençe sabara Yahuder abı, millet colqa ts'ıts'a'a. Mane Yahudeeşe Paul g'ayeqqa hele. Manbışik'le Paul qik'uyn xhinne ats'axhxha, mana şahareençe qığayhena. 20Telebabı hiqiy-alla sabıyng'a, Paul oza qıxha şahareeqa siyk'al. Qinne yiğılir Barnabayka Derbeyeeqa ayk'an.


Paulıy Barnaba Şuriyelyne Antakyelqa siviyk'al

21Manbışe mane şahareeyib Yugna Xabar yuşan hav'u, geeb telebabı saa'a. Qiyğa Paulıy Barnaba Listralqa, Konyelqa, Antakyalqa siviyk'al. 22İman it'umda aqqecenva, maa'ad manbışe telebabışis yik'bı hele. Manbışe eyhe ıxha:

– Allahne Paççahiyvaleeqa geeb əq'üba ts'ıts'av'uyle qiyğa ikkeepç'es[+].

23Gırgıne şaharbışeene iman ha'anbışis ağsaqqalar g'əvxü, düəykayiy sivaaşika manbı co iman ha'ane Xərne I'salqa amaanat haa'a[+]. 24Pisidiyeençe ılğeepç'ı, Pamfiliyeeqa qabayle. 25Maa'ab Allahın cuvab Perge eyhene şahareeqa hixhar hı'iyle qiyğa, manbı Antalyeeqa abayle. 26Mançe gamıyka Şuriyelyne Antakyelqa siviyk'al. Manbışis Allahne işinemee ögilycab xayir-düə huvuyniy yəqqı'l hav'uyn ciga manniy vod[+]. 27Manbı yı'q'əlqa sapk'ılmee, gırgın iman ha'anbı sacigeeqa saa'a. Qiyğa Allahee cole ğana g'acuyn işbı, Mang'vee menne milletbışis imanın akka nəxüd aaqiy yuşan ha'a. 28Manbı maa'ab telebabışika xılece gahna aaxvanbı.

#### 15


İyerusalimeene Masihne telebabışda iclas

1Yahudeyayeençe abıyne sabara insanaaşe Antakyeene iman ha'ane çocaaşis xət qa'a:

– Şu Mısee gixhxhiyne ədatıs sik'ı sunnat hidyav'eene, g'attivxhanas vəəxəs deş.

2Pauleeyiy Barnabee mane insanaaşika geed xıliyn ha'a. Manke Paulık'leyiy Barnabayk'le sabara imannanbışika sacigee İyerusalimqa hapk'ın, I'sayne ç'ak'ıne telebabışikeyiy ağsaqqalaaşike mane karane hək'ee qiyghnecenva eyhe. 3Məxüb imannanbışe g'axuvuynbı Finikiyeençeyiy Samariyeençe ılğeebaç'e. Medın milletbı I'sa Masihılqa satk'ılıyna gaf haa'a-haa'a, maabın gırgın imannanbı manbışe şadaa'anbı.

4İyerusalimqa hipxhırmee, maabın iman ha'anbı, I'sayn ç'ak'ın telebabı, ağsaqqalar manbışika yugba vooxhe. Pauleeyiy Barnabee Allahee cole ğana hı'iyn gırgın kar yuşan ha'an. 5I'salqa iman hı'iyne sabara fariseyaaşe eyhe ıxha:

– Menne milletbışikenbı sunnat haa'as vukkan. Manbı Mısayne Q'aanunun eyhen ha'as alivkas vukkan.

6I'sayn ç'ak'ın telebabıyiy ağsaqqalar mane karane hək'ee gaf haa'as savayle. 7Xıliyn gafbı ıxhayle qiyğa Pyotur g'elil qıxha, eyhen:

– Çocar, şok'le ats'an xhinne, Allahee vuşde yı'q'neençe zı ögilycar g'əyxı', menne milletbışik'le Yugna Xabar yizde mizele g'avxhu, iman he'ecenva[+]. 8İnsanın yik'eedınbı ats'ane Allahee, Muq'addasın Rı'h şas helen xhinne, manbışisıd huvuyn. Mançika Mang'vee hagvan, manbıb q'abıl hav'uynbıva[+]. 9Manbı şake curav'u deş, manbışe iman hı'ımee, Allahee manbışin yik'bı məttı'iynbı[+]. 10Yişde dideeşisseyiy şasse iviykaraa'as dəəxəna xamut ine telebabışde gardanançe givapxın, nya'a şu Allah siliys ı'xiyxə? 11De'eş! Şak'le ats'an, Xərne I'see şinab, manbıb saccu Cune yugvalika g'attivxhanaa'asınbı.

12Manke maabınbışe nıq'bı aqqı Barnabaliy Paulıl k'ırı iliyxhe giviyğal. Barnabeeyiy Paulee Allahee cole ğana menne milletınbışisva haguyn gorsatmabıyiy əlaamatbı yuşan ha'anbı. 13Manbı yuşan hı'ı ç'əveepxhayle qiyğa, Yaaq'ubee eyhen:

– Çocar, zal k'ırı alixhxhe![+] 14Şimonee, Allahee ts'etta menne milletbışike Cune doyunemee sa millet ha'a girğılyva eyhe. 15Man peyğambaraaşe uvhiyn xhinne eyxhe. Maa'ad inəxüd otk'un vod:

16«İnçile qiyğa Zı sak'alasda,
hı'ğəpkırna Davudna paççahiyvalla oza qaa'as.
Mang'un hı'ğətkıriyn cigabı q'omançe alya'asınbı,
şenkiyn xhinne qa'as.
17-18Manke avxuyne insanaaşe,
Yizde doyulyne gırgıne milletbışe Rəbb t'abal ha'as.
Mançine hək'ee Rəbbee avaalacad uvhu».[*]

19Mançil-allad zı eyhen, qudoora, menne milletbışikene Allahne suralqa siviyk'alanbışde g'elil-xılel qıçdyaaxaras. 20-21Şak'leme ats'an, şenkiyle otçu gırgıne şaharbışee Şabbatne yiğıl sinagogbışee Mısayna Q'aanun qəbəqqənbı vob. Mançil-allad şas I'sa Masihılqa iman ha'ane menne milletınbışilqa kağız ok'anas ıkkan: hasre manbışe byutbışisva gyat'uyne q'urbanbışin çuru umoyxhancen, zina hıma'acen, eb g'idivkiyne həyvanaaşin çuru umoyxhancen, eb ulymooğacen.


Menne milletıkene iman ha'anbışilqa otk'unin kağız

22Mançil-alla I'sayne ç'ak'ıne telebabışisqa, ağsaqqalaaşisqa, gırgıne imannanbışisqa cone yı'q'neençe insanar g'əvxü, Paulıkayiy Barnabayka sacigee Antakyelqa g'axuviy yugda qayle. İmannanbışe hı'rmat haa'ana Barsabbava eyhena Yahudayiy Silan g'uxoole. 23Manbışde xılyaqa in kağız huvu, g'ıxoole:

«Çocar vooxhene şi, I'sayne ç'ak'ıne telebabışeyiy ağsaqqalaaşe Antakyel, Suriyel, Kilikiyel vooxhene menne milletbışikene imannanbışis salam g'uxoole!

24Şak'le g'ayxhiyn, şasse sabara insanar şosqa abı, cone gafbışika vuşun vuk'ulybı alikkı'ı. Man he'eva manbışik'le şi deşdiy uvhu. 25Mançil-allad şas gırgıng'us, sa insanıs xhinne ıkkiykın, yişde yı'q'neençe sabara insanar g'əvxü, şas geeb vukkanne Barnabaykayiy Paulıka sacigee vuşde k'anyaqa g'axuvu. 26Manbışde q'öng'ussana con canbı yişde Xərıng'une I'sa Masihnemee qiykkın deş. 27Şi sayib vuşde k'anyaqa Yahudayiy Silanıb g'uxoolenbı. Şi otk'uniynbı manbışe cone mizekad şolqa hixhar he'ecenva. 28Muq'addasne Rı'hı'n yişde fıkreeqa aççuyn, vuşde gardanaqa inçile ğayrı vuççud gidiyxhesva:[+] 29byutbışisva gyat'uyne həyvanaaşin çuru, eb g'idivkiyne həyvanaaşin çuru umoyxhan, eb ulymooğa, zina hıma'a. Mançike şucab-şu havaaceene, şu qotkuda ha'as.

Yugba g'avcenbı!»

30G'axuvuynbı yəqqı'lqa qığeepç'ı Antakyelqa havayk'an. Maa'ad imannanbı sacigeeqa sav'u, kağız manbışisqa qele. 31İmannanbı axtıda qədəqqəne yik'bı helene kağızıle şadeebaxhenbı. 32Yahudar, Silanır peyğambarar vuxha. Mançil-allad manbışe imannanbışis geed gafbı hı'ı, manbışis yik'bı hele[+]. 33Sabara gahna maa'ab avxuyle qiyğa, co g'axuvuynbışisqa yı'q'əlqa savk'alasva imannanbışe, xayir-düə huvu, manbı yəqqı'l haa'a. 34[Saccu Yahuda İyerusalimeeqa siyk'al, Silanısmee maa'ar axvas ıkkiykan.][*] 35Paulıy Barnaba Antakyel avxu, geebne menne imannanbışika sacigee Rəbbin cuvab xət qa'a, Yugna Xabar hivxhar haa'a[+].


Paulneyiy Barnabayne yı'q'neena ooxha

36Ooğançe sabara gah ılğevç'uyle qiyğa, Paulee Barnabayk'le eyhen:

– Qudoora, şi Rəbbin cuvab hixhar hı'iynemeene şaharbışeeqa sapk'ıl, yişde imannane çocaaşil alycaaxvas, manbı nəxbiyva ats'axhxhes.

37Barnabays ıkkiykanan Mark donana Yəhyer coka ıkkees[+]. 38Paulısmee Pamfiliyee co dağav'u ark'ınna, coka sacigee iş bə'əttam hidyav'una insan meer coka sacigee ıkkees ıkkiykan deş[+].

39Mançil-alla manbışde yı'q'ne manimee yı'q'na gaf gyooxha, manbı sana-sang'uke cureebaxhenbı. Barnabee Markır alyart'u, lotk'eeqa gyu'ur, Kiprıne suralqa ayk'an. 40Pauleeme Silan g'əyxə. İmannanbışe Rəbbike manbışis xayir-düə hooqqa[+]. 41Paul Suriyeliy Kilikiyel iykır, imannanbışis yik'bı hele.

#### 16


Timotey Paulıka saraççe

1Paul Derbeeqayiy Listreeqa hayk'an. Maa'ar Timotey donana I'sayna teleba axva ıxha. Mang'una yed I'sa Masihılqa iman ha'ana Yahudiy, dekme Yunan ıxha[+]. 2Listreeneyiy Konyeene imannanbışe mang'une hək'ee yugun karbı eyhe. 3Paulıs Timotey cukasana ıkkees ıkkiykan. Mang'una dek Yunanva gırgıng'uk'le ats'a ıxha. Mane cigabışee vooxhene Yahudeeşinemee mang'vee Timotey sunnat ha'a. 4Manbı şaharbışee ı'ğviykır, İyerusalimeene I'sayne ç'ak'ıne telebabışe, ağsaqqalaaşe huvuyn q'ararbı maane imannanbışilqa hixhar ha'a[+]. 5Məxüd imannanbışinıd iman it'umexhen, imannanbıb yiğ-yiğıle geeb qeebaxhe[+].


Paulıs Makedoniyeençena insan gyagva

6Muq'addasne Rı'hı'n Asiyelqa cuvab hixhar ha'as manbışisqa haysar deş. Mançil-allab manbı Frigiyeençeyiy Galatiyeençe ılğeepç'ı avayk'ananbı[+]. 7Misiyeeqa qabı hipxhırmee, manbışis Bitiniyeeqa vüqqəs vukkiykan. I'sayne Rı'hı'nme manbışisqa man ha'as haysar deş[+]. 8Mançil-allab Misiyeençe ılğeepç'ı, Troas eyhene şahareeqa avayk'an[+]. 9Mane xəmde Paulıs Makedoniyeençena sa insan gyagva. Mane insanee mang'une ögee ulyorzul mang'us miz k'yaa'a vuxha:

– Makedoniyeeqa ayre, şas kumag he'e!

10Paulıs man kar gyaguyle qiyğa, şi gaf hav'u, ine fıkrelqa qabı: Allahee Yugna Xabar hivxhar hee'ecenva şi maqa qoot'al. Şi mankecab Makedoniyeeqa vüqqəsda yəq t'abal haa'a gibğıl.


Lidiya imanılqa qiyeele

11Troaseençe şi gamee qabıynbı, Samotrakeyne adeeqa, mançeb qinne yiğıl Neapoliseeqa apk'ın. 12Mançeb Filippı eyhene şahareeqa ılğeepç'ı. Mana Makedoniyeyna inekke xəbna şahar vobna, maadın gellesın millet Roomabı vobunbı. Şi maa'ab sa-q'ölle yiğna avxu[+]. 13Şabbatne yiğıl şi şaharne akkeençe qığeepç'ı, damayne mıgleqqa hapk'ın. Şak'le cühüt'yar maqa düə haa'as sabaylençinaniy ats'a. Şi gyuv'ur, maqa sabıyne yadaaşika gafbı ha'a gibğıl. 14Şal k'ırı iliyxhenbışde yı'q'nee, gıranna ç'ərana parçe massa hoolena Lidiya donana sa zəiyfaniy vor. Mana menne milletna, Tiatira eyhene şahareençena mu'mun zəiyfa yixha. Rəbbee məng'ı'n yik'niy aaqı, Paulee eyhenbı məng'ı'lqa yugda hixhrecenva. 15Lidiyee xaabınbışika sacigee gicərxı'yle qiyğa, şi cene xaaqa qopt'ul, eyhen:

– Şosqa zı Rəbbine ögil imannana insan xhinne qööxhee, qudoora yizde xaa aaxve.

Məng'ee şi yicee eyhençilqa qavaalyav'uynbı[+].


Paulıy Silan avqaaqqanbı

16Sa yiğıl şi düə haa'ane cigeeqa vüqqəmee, cinın ayqına sa həmbal zəiyfa şasqa qızeexı. Məng'ee vuk'lelqa qalesın eyhe ıxha. Məxüd məng'ee cene iyeseeşis geed pıl hı'ı. 17Mana Paulıqayiy şaqa qihna girxhu, ts'ir haa'a-haa'a eyheyiy:

– İn insanar Allah-Ta'aalayn g'ularıb. Şos nəxübiy g'attivxhanas vukkanva yəq haagva.

18Məng'ee xılece yiğbına məxüd ha'a. Mançin Paul ozar ha'ana. Mana sark'ıl, cinık'le eyhen:

– I'sa Masihne doyuka valqa əmr haa'a, ine içiyne arğançe qığeç'e!

Cin mankecad içiyne adğançe qığeç'en. 19İçiyne iyeseeşilqa hiyxharan, məng'ı'sse cos pıl ha'as əxə deşud. Manbışe Paulıy Silan avqu, şaharne maydameeqa quvku, haakimaaşine ögilqa qığav'u. 20Manbışe haakimaaşik'le eyhen:

– İn insanar Yahuder vob. Yişde şaharee manbışe alikkı-gikkiy atçu. 21Şi Roomabışe ilydyaat'asın, hidya'asın ədatbı xət qa'a.

22Milletıd Paulılqayiy Silanılqa g'elil qexhe. Haakimaaşe əmr haa'a, manbışde tanalin karbı qakki'ı, t'at'aaka yugba gyootecen. 23Manbı yugba gyootu, aqa akkyaa'a. Zindanne xərıng'ulqab əmr haa'a, manbışil oğa it'umba vuxhecen. 24Mana əmr g'avxhumee, zindanne xərıng'vee manbı menne anne gozeeqa akkyav'u, g'elybışis osan g'andalbı ı'xı'yxə.

25Xəm sura vooxhemee, Pauleeyiy Silanee Allahıs mə'niybıyiy düəbı qədəqqə. Menne avquynbışed manbışil k'ırı iliyxhe ıxha. 26Sayid sayangada it'umda ç'iyebı ı'ğiykar, manbı avquyne cigayn xhebbıd çikana cigeençe ı'ğiykar. Maadın gırgın akkabı aaqanbı, gırgıng'ulin zincirbıd k'yoyharanbı[+]. 27Zindanna xərna muğur qıxha, zindanın akkabı aaqı g'acumee, gılınc hı'tditxı', cuscar-vuc gik'as ıkkiykan. Cuk'le məxüd ats'axhxhe, avquynbı heepxıynbıniyxan[+]. 28Pauleeme ts'irıka eyhen:

– Ğucar-ğu gimek'a, yişin gırgınbı inyaa vob!

29Zindanne xərıng'vee, işix alli'ı, aqa g'adayxhvan. Zeze aytxhu, mana Paulneyiy Silanne ögil ç'iyelqa qukkyoyk'al[+]. 30Zindanne xərıng'vee manbı g'aqa qığav'u, manbışike qiyghanan:

– Ç'ak'ınbı, zı g'attixhanasdemee hucoona ha'as ıkkan[+]?

31Manbışe eyhen:

– Xərne I'salqa iman he'ee, ğu g'attixhanasda. Yiğne xaabınbışed hasre məxüd he'ecen.

32Qiyğa manbışe Rəbbin cuvab mang'ulqad mang'une xaabınbışilqad hixhara'an. 33Xəmdiyne mane gahıl zindanne xərıng'vee manbı cune xaaqa quvku, manbışin ı'xnabı hoyğalanbı. Qiyğa vucur cune xaabınbıb mankecab I'sa Masihne doyule gicəbəxənbı[+]. 34Qiyğa mang'vee Paulısiy Silanıs sufra qa'a. Allahılqa iman hı'ıva vucur, cune xaabınbıb şadeebaxhenbı[+].

35Miç'eed qıxhamee, haakimaaşe con eskerar g'axuvu, eyhen:

– İn insanar g'avkke.

36Zindanne xərıng'vee man uvhiynbı Paulılqa hixhar ha'a:

– Haakimaaşe xabar g'axuvu, şu g'avkkeva. Həşde qığeepç'ı, nişilecab qı'dəpq'ı'n, hudoora.

37Pauleeme eyhen:

– Şi Roomayn vatandaşar vuxhayqa ilydyaakı, manbışe şi məhkama dena gyootu, zindaneeqa av'u. Həşdeb şavuk'lecad dyats'a-dyats'a, şi g'avkasne vukkan? Məxdın kar ixhes deş! Co abı, şi qığee'ecen![+]

38Eskeraaşe man uvhiynbı haakimaaşilqa hixhar ha'a. Haakimaaşik'le Paulıy Silan Roomayn vatandaşar vuxhay ats'axhxhamee, qəvəyq'ənanbı. 39Manbı abı, co qotkuda hidi'ıva eyhe. Qiyğab manbı zindaneençe qığav'u, ittunçil avqaaqqa, şahareençe qığeepç'ecenva[+]. 40Paulıy Silan zindaneençe qığeepç'iyle qiyğa Lidiyeyne xaaqa havayk'an. Maa'ab manbışisqa iman ha'anbı qızaaxa. Manbışis yik'bı huvu, manbı mançe avayk'ananbı[+].

#### 17


Paulıy Silan Salonik eyhene şahareeqa abı

1Manbı Amfipoliseençeyiy Apolloniyeençe ılğeepç'ı Salonikeeqa qavayle. Maa'ab sa Yahudeeşina sinagogniy vob[+]. 2Paul xhebılle ülycümna maa'ar axva. Cune ədatıs sik'ı, Şabbatne yiğbışil maane sinagogeeqa hayk'an. Mang'vee Muq'addasne Otk'uniybışeençe Yahudeeşik'le[+] 3Masihee uts'ur ts'ıts'ı'ı, hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qıxhes ıkkanvaniy hagva vod. Paulee eyhe ıxha:

– Zı eyhena I'sa Masih vorna.

4Yahudeeşikene sabaranbışe, menne milletbışikene gellesde mu'munaaşe, gellesde qıvaats'ıyne yadaaşe iman hı'ı, Paulıqayiy Silanıqab qihna avayk'an. 5Menne Yahudeeşine man yik'eençe eyxhe deş. Maydamaqa sadıyne milletıke, karaı'dəən insanar sav'u, şaharee alikkı-gikkiy adaççe. Paulıy Silan milletne ögilqa qığaa'asva, manbı Yasonne xaalqa k'yoottal. 6Manbı ivdeekımee, Yasoniy sabara iman ha'an çocar habağa-habağa şaharne ç'ak'ınbışisqa quvkekka. Milletın ts'irıka eyhe ıxha:

– Dyunyee alikkı-gikkiy atçuyn in insanar qabı inyaqab hipxhıriynbı. 7Yasonee manbı cong'əə havaysar. İnbışde gırgınbışe imperatorun q'aanunbı g'eliqqa huvu, I'sa donana sa merna paççah vorva eyhe.

8Man eyhenbışe milletiy şaharın ç'ak'ınbı g'elil qaa'a. 9Şaharne ç'ak'ınbışe Yasonıkeyiy mansanbışike zalog alyaat'u, manbı g'ookkanbı.


Paulıy Silan Beriya eyhene şahareeqa abı

10İman ha'anbışe xəm quvxhamee, Paulıy Silan zaraba Beriyeeqa yəqqı'l haa'a. Manbı maa'ab Yahudeeşine sinagogeeqa havayk'an. 11Beriyel vooxhene Yahudeeşe Salonikee vooxhenbışile Paulee eyhençil yugda k'ırı iliyxhe ıxha. Manbışe yiğıs Muq'addasın Otk'uniy nəxüdiy mang'us hayexheva qiyghan ıxha. Məxüd manbışis mang'vee eyhenbı qotkunbıyeva, ats'axhxhes ıkkan ıxha. 12Məxüd, maane gellesde insanaaşe, geebne qıvaats'ıyne Yunan zəiyfabışeyiy adameeşe iman ha'a.

13Salonikee vooxhene Yahudeeşik'le Paulee Beriyel Allahın cuvab hixhar ha'ava g'ayxhımee, maqa abı millet alikkı'ı, g'elil qa'a. 14Mançile qiyğa imannanbışe Paul zarara deryahısqa yəqqı'l ha'a. Silaniy Timoteymee Beriyelycab aaxva. 15Paul yəqqı'l araççenbışe mana Afinalqa hixhar ha'ana. Qiyğa Paulee manbışilqa eyhen, yı'q'əlqa sapk'ıl, Silanık'leyiy Timoteyk'le eyhe: «Zaraba zasqa qudoora».


Paulee Afinal Allahın cuvab hixhar ha'a

16Silaniy Timotey Afinal gozet haa'ane, Paulık'le şahar byutbışika gyavts'u g'ooce. Man g'acu, mang'un yik' sacuray qa'a. 17Paulee sinagogbışee Yahudeeşika, menne milletbışikene mu'munaaşika mang'vee gafbı ha'a. Sayır mana maydamaqa qabı-avayk'ananbışika yiğıs geer yuşan ha'a. 18Epikurnayiy[*] Stoistaaşina fəlsəfə haa'anbışde sabaranbışe mang'uka xıliynbı ha'a. Manbışde sassanbışe eyhe ıxha:

– Mang'vee yuşan ha'an kar hucooyiy, hucooyiy mang'vee gekka?

Mansanbışeme eyhe ıxha:

– Mang'vee mebın allahar dişdiyxan qıvaats'aa'a.

Paulee, I'sayneyiy üç'üb qıxhayne hək'eena Yugna Xabar haa'a. Manbışisqad dişe, mançil-alla məxüd qadayle. 19Manbışe Paul alyart'u, Aali Şuurayna iclas alğaahane, Areopag eyhene cigeeqa abayle. Mang'uke qiyghanan:

– Ğu in xət qa'an ts'edın kar hucoo ıxhay ats'axhxhes eyxheye? 20Ğu xət qa'an karbı şasqa curayda qöö. Şas ats'axhxhes ıkkan, man hucoo eyhen kariyva.

21Afinal vooxhenbışdeyiy maqa abıynbışdemee inekke yugna gah, ts'edın karbı eyhenayiy ts'enne karbışil k'ırı iliyxhena gah vuxha.

22Paul Areopagee, Aali Şuurayne ögilqa qığeç'u, inəxüd eyhe:

– Şu ha'ane gırgıne kareecad şu dindarar vuxhay g'ecen. 23Zı hiqiy-alla iykır vuşde muq'addasne cigabışiqa ilyakkına. Q'urbanbı allya'ane sançil otk'uniy: «Dyats'ane allahıs». Şu dyats'a ı'bəədat ha'ana Allah zas şos qıvaats'a'as ıkkan. 24Dyunyeyiy caadın gırgın itxhınna Allah xəənayiy ç'iyeeyna Xərna vorna. Mana insanaaşe ali'iyne məəbədbışee axva deş[+]. 25İnsanne xıleka hı'iyne karalqa Mana axu deş, gırgıng'us ı'mı'r, nafas, gırgıncad helena Mana vor![+] 26Gırgın ç'iyeyn aq'va aqqecenva Mang'vee sa insanıke g'avaalyav'u gırgın insanar. Ç'iyene aq'val manbışis gah, ciga huvu,[+] 27bı'rq'ı'ng'vee xıleppı hadağva-hadağva yəq' t'abal haa'an xhinne, Vuc t'abal hı'ı aveykecenva. Hək'erar, Allah şale manimeeyir əq'əna deş vor. 28Məxüd vuşde şaairee uvhu: «Mang'ul-alla şasse ı'ğviykaras, ı'mı'r haa'as, aaxvas vəəxə»[*]. Sa merıng'veeyid: «Şinab Mang'uke g'abıynbı vobva»[*] uvhu. 29Şi Mang'uke g'abıynbı vobva, Allah, insanne fıkırıs, sik'ı k'ınəəğəyke, nuk'rayke, g'ayeyke ha'as eyxhen sa kar vodva, vuk'leeqa k'eççes ixhes deş. 30Allahee ats'al deşde gahbışil mane karbışis ul k'əpq'ı'. Həşdemee, gırgınəəng'ə gırgıng'vee bınahbışike xıl ts'ıts'ee'eva əmr hav'u. 31Allahee Vucee g'əyxı'yne İnsanee dyunyeys qotkuyn məhkama alğahasın yiğ gixhxhı. Mana hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qı'iyka, Mana İnsan Vucee g'əyxı'na vorva hagva[+].

32Hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qexheva g'ayxhımee, maane sabaranbışe əqəna ha'a, mansanbışeme eyhen:

– Mançine hək'ee şi val sayıdne yəqqee k'ırı alixhxhes.

33Məxüd ıxha Paul Areopageençe qığeç'u, ayk'anna. 34Sabara insanar mang'uqab qihna avayk'an, qiyğad iman ha'a. Manbışde yı'q'nee Aali Şureençena Dionis ıxha, Damar donana zəiyfar yixhana.

#### 18


Paul Korinf eyhene şahareeqa arayle

1Mançile qiyğa Paul Afineençe qığeç'u, Korinfqa ayk'an. 2Maa'ar Pont eyhene cigee yedike ıxhana Akila donana sa Yahudiy qızaxxa. Mane gahılqasse İmperator Klavdiyee əmr hav'u vuxha Roomeebın gırgın Yahuder mançe qığeepç'ecenva. Mançil-allar mana cune xhunaşşeyka, Priskilayka, İtaliyeençe maqa qarı ıxha. Paul manbışde k'anyaqa ayk'an[+]. 3Manbışin sənə'ət Paulıka saniy vod: manbışe çadırbıniy ha'a. Mançil-allar Paul manbışika iş haa'a axva. 4Şabbatne yiğbışil Paulee sinagogbışee, Yahudeeşikayiy Yunanbışika gafbı ha'a ıxha, manbı Masihne imanılqa savaak'al haa'asva[+].

5Silaniy Timotey Makedoniyeençe qabıyle qiyğa, Paulee vuceecar-vuc Allahne cuvabıs g'iysar, Yahudeeşis I'sa Masihva şahaadat haa'a. 6Yahuder mang'ulqa g'elil qeepxha, cuvab ayhe gibğılmee, Paulee p'laşilin tooz gikkı, eyhen:

– Vuşde hapt'ıyna bınah şol vobna! Zı məttıra vorna, həşdiyle zı menne milletbışisqa ı'qqə[+].

7Paul mançe qığeç'u, sa menne milletıkene Tit Yust donane mu'munne xaaqa qarayle. Mang'un xav sinagogus at'itq'ın vod.

8Krispee, sinagogne xərıng'vee xaane gırgıng'uka sacigee I'sa Xərıng'ulqa iman ha'a. Korinfbışde gellesınbışe Paulıl k'ırı alixhxhı iman hı'ı, I'sa Masihne doyule gicəbəxənbı[+].

9Sa xəmde Rəbb Paulıs gyagu, eyhen:

– Qı'məyq'ən, Yizde hək'ee yuşan he'e, nıq' ıqmaqqa. 10Zı vaka vor, vuşucar vak set'as deş, ine şaharee Zalqa iman ha'asın millet geed vod.

11Paul maa'ar seniy surana axva, mang'vee Allahın cuvab milletıs xət qa'a.

12Axayayna vaali eyxhene Gallionne gahıl[*], Yahuder sabı, Paulılqa k'yophur, mana məhkameeqa ts'ıts'a'asva abayle. 13Manbışe inəxüd eyhe:

– İne insanee Allahıs ı'bəədat ha'as yişde Q'aanun hagvan xhinne deşud xət qa'a.

14Paul cuvabcad eyhes həsilyxha deşdiy, Gallionee Yahudeeşik'le eyhen:

– Yahuder, şu mang'ulqa qa'an kar, hək' deşvalla, yı'q'ı'n cinayat ıxhaynxhiy, zı şol sabırıka k'ırıniy alixhxhes. 15İnyaa'ab gaf əə vob xət qı'iyne, dobışde, vuşde Q'aanunne hək'ee, mançil-allab mana iş şucab hee'e. Zas məxdıne karbışis haakimiyvalla haa'as vukkan deş[+].

16Məxüb mang'vee manbı məhkameençe g'e'eebaşenbı. 17Manke gırgıng'vee sinagogna xərna Sosten aqqı, sinagogne ögee yugra getana. Gallion mane işiqa sak'ır ilyakka deş.


Paul Antakyelqa siyk'al

18Paul Korinfıl xılece yiğbınar axvana. Mançile qiyğa mana imannanbışika xüvə arxhu, Kenxreya eyhene şahareeqa ayk'an. Maa'ad mang'vee Allahıs huvuyn cuvab aqqıyle qiyğa, ç'ərbı gyadaxhva[*]. Mançile qiyğa Paul gameeqa gyu'ur, Priskilaykayiy Akilayka sacigee Suriyeyne suralqa avayk'an[+]. 19Manbı Efesqa hipxhırmee, Priskilaykeyiy Akilayke Paul curxha, sinagogeeqa ikkeç'u, Yahudeeşika gaf haa'a[+]. 20Manbışe mang'uk'le sık'ırra gahnar inyaa'ar axveva uvheeyid, mana maa'ar axva deş. 21Manbışika xüvə arxhu, əlyhəəmee, Paulee eyhen:

– Allahee harsılee, zı meer şosqa ayresda.

Mana mançer gamıyka ayk'anna[+]. 22Kaysariyeeqa hirxhıl, mana mançer ayk'anna İyerusalimeeqa. İyerusalimee, mana hayk'anna I'sayne ummatınbışisqa, mançer Antakyelqa ılğeç'e. 23Sabara gahna maa'ar axuyle qiyğa, mana mançer ayk'anna. Galatiyayneyiy Frigiyayne cigabışee ı'ğiykır maane I'sayne telebabışis yik'bı hele[+].


Apollee Efeseeyiy Korinfee xət qa'a

24Mane gahıl İskandariye donane şaharee yedike ıxhana Apollo donana sa Yahudiy Efeseeqa arayle. Mana micagra yuşan ha'ana, yugda Muq'addasın Otk'uniybı ats'ana insan ıxha[+]. 25Mang'vee Xərne I'sayne yəqqə ats'al alyaat'u ıxha. Mana rı'hı'ka qirxhu-gyorxhan yuşan ha'a. Mang'us saccu Yəhyeyne gicəpxiybışike xabar vuxheeyib, I'sayne hək'ee qotkuda kar xət qa'a ıxha[+]. 26Mana sinagogee yik'eka yuşan ha'a giyğal. Mang'ul k'ırı iliyxhene Priskilayeeyiy Akilayee mana cosqa qort'ul, Allahne yəqqı'ne hək'ee mang'us sık'ıldad qotkuda xət qa'a[+]. 27Apolloys Axayeeqa ı'qqəs ıkkanmee, imannanbışe mang'us yik'bı huvu, şaane telebabışilqa kağız oyk'an mang'uka yugba vuxheva. Apollo maqa hirxhılymee, şavaayiy Allahne yugvalika iman hı'ı, mang'vee manbışis geed kumag hı'ı. 28Muq'addasne Otk'uniybışika, I'sa Masih ıxhay mang'vee hagva ıxha. Yahudeeşika Mang'une hək'ee xıliynbı ha'amee, Apollee gırgıng'uk'le g'ece-g'ece manbı qopkuba devxhay hagva[+].

#### 19


Paul Efesee

1Apollo Korinfnang'a, Paul suvabınane cigabışeençe ılğeç'u, Efesqa qarayle. Maa'ab mang'usqa sabara telebabı qızaaxa[+]. 2Mang'vee manbışike qiyghıniyn:

– İman hı'iyng'a Muq'addasın Rı'h alyaat'unniy?

Manbışe alidghıniy qele:

– Muq'addasın Rı'h ıxhaykecad şas xabar deşda.

3Paulee manbışike meed qiyghanan:

– Manke şu nəxüdne gicəpxı'ybı alyaat'u?

Manbışed eyhen:

– Yəhyeyne gicəpxı'ys sik'ı[+].

4Paulee eyhen:

– Yəhyee alyaat'uiyne gicətxı'yn insanaaşe bınahıke xıl ts'ıts'av'uva hagva ıxha. Mang'vee, millet cule qiyğa Qarıyng'us, I'says iman ha'as qott'ul[+].

5Manbışik'le man g'ayxhımee, Xərne I'sayne doyuka manbı gicəbəxənbı[+]. 6Paulee xıleppı manbışilqa gixhxhımee, Muq'addasın Rı'h manbışilqa gexa. Manbıb menne mizyaaşil yuşan haa'ayiy peyğambariyvalla haa'a giviyğal[+]. 7Maa'ar yits'ıq'vənçilqa (12) ələəna adamiy ıxha.

8Sinagogeeqa ikkeç'umee, Paul yik'eka yuşan ha'a giyğal. Xheyible vazna mang'vee maabınbışika gafbı ha'a, Allahne Paççahiyvaline hək'ee manbı imanılqa qavaalyaa'a[+]. 9Maane sabaranbışis gaf xıliy qav'u, iman ha'as diykkın, milletne ögil I'sa Masihna yəq pis haa'a giviyğal. Mançil-allar Paul manbışike curxha, telebabıb alyapt'ı, ayk'anna. Mang'vee Tiranne doyulyne maktabee yiğıs gafbı ha'a ıxha. 10Məxüd q'ölle senna eyxhe, gırgıne Asiyel vooxhene Yahudeeşik'led menne milletınbışik'led Rəbbin cuvab g'iyxhe.

11Allahee Paulıle ğana mankilqamee g'ıdecuyn əlaamatbı hagva. 12Paulne tanık qet'uynmeen k'at'arbı, ileylıxbı vuk'aranbışisqa xıl set'as hele ıxha. Vuk'aranbı yug qeebaxhe, pisın rı'hbıd manbışde adğançe qığeç'e ıxha[+].

13Sabara iviykarne Yahudeeşine cindaraaşed pisde rı'hen avquynbışde k'ane Xərne I'sayn do ağmiş ha'a, eyhe ıxha: «Paulee eyhene I'sayne doyuka şolqa əmr haa'a!»[+] 14Yahudeeşine Skeva eyhene xərne kaahinne yighne dixee mana iş haa'a vuxha. 15Sayəqqees pisde rı'hen manbışis alidghıniy qele:

– I'sar zak'le ats'ana, Paulne hək'eeyid zak'le g'ayxhiyn. Şu vuşbıne[+]?

16Pisde rı'hen aqqına insan manbışilqa ayhe. Gırgınbı g'elik avqa qav'u, ğamexhena. Manbı mane xaançe ts'eleb-q'eleb hivşu-qivşu heebaxa.

17Mana gaf Efesee vooxhene gırgıne Yahudeeşilqayiy menne milletınbışilqab hiviyxharna. Mançile qiyğa insanaaşe qəpq'ı'n, Xərne I'sayne doyus sık'ılbab xəbna hı'rmat giviyxhe. 18İman hı'iynbışde gellesınbışe abı, co hı'iynmeen bınahbı, gırgıng'uk'le g'ece-g'ece, gardanaqa alyaat'anbı[+]. 19Cadubı ha'ane gellesınbışed con kitabbı sı'ı, gyoxhxhan ha'anbı. Kitabbışda q'iymat qəpqı'mee, mançina q'iymat xhots'al aazır (50 000) nuk'rayn pıl ıxhay vaats'a vooxhe. 20Məxüd Rəbbin cuvab gırgınəəng'ə hiyxhar, guc saa'a[+].

21Man karbı ıxhayle qiyğa, Paulıs Makedoniyeençeyiy Axayeençe ılğeç'u, İyerusalimeeqa ı'qqəs ıkkiykan. Mang'vee eyhen:

– Zı İyerusalimeeqa hark'ıniyle qiyğa, zas Roomab g'avces vukkan.

22Cune kumagçeeşina q'öyre, Timoteyiy Erast Makedoniyelqa g'uxoole, vucme sabara gahnar Asiyel axva[+].


Efeseedın alikkı-gikkiy

23Mane gahıl I'sa Masihne yəqqı'l-alla xədın alikkı-gikkiy gexha. 24Dimitriy donane sa zərgəree, nuk'rayke Artemidays ı'bəədat ha'ane xaak[*] akaran karbı ha'a ıxha. Məxüd mang'vee, sənə'ətçeeşis xədın g'azanc hele. 25Mang'vee, sənə'ətçeeriy mana iş haa'an gırgınbı sacigeeqa sav'u, eyhen:

– Hambazar, mane işin şas geed g'azanc hele. 26İne Pauleeme eyhen, xıleka hav'uyn allahar hək'en allahar deş vob. Saccu Efesıl deş, eyhes eyxhe gırgıne Asiyelycab nimeen insanariy yəqqı'le qığav'u. Man şok'le g'iyxhenıd, g'ecenıd. 27Manke şalqa xəbna dağamiyvalla ables: yişin sənə'ətıd əlyhəəsın, yişde xərne ilaahə Artemidays ı'bəədat ha'an xayid uleke g'a'ayxhasın. Məxüd gırgıne Asiyeyniy dyunyeyncad ı'bəədat ha'ana Artemidayna xəbvalla vuççud deşin kar ixhes.

28Maabınbışik'le man g'ayxhımee, qəlıka ts'ir haa'a-haa'a, eyhen:

– Efesbışda Artemida xərna vor!

29Şaharee, alikkı-gikkiy gexha. Milletın Paulıka yəq əlyhəən hambazar Makedoniyeençena Gayiy Aristarx avqu, habağa-habağa teatreeqa sabayle[+]. 30Paulıs milletne yı'q'neeqa ikkeç'es ıkkiykan, telebabışeme mana haysar deş. 31Paulın hambazar vooxhene, Asiyeençene vaalibışde sabaranbışeb mang'ulqa xabar g'axuvu, miz k'yaa'a, teatreeqa g'el gimiyxheva.

32Teatreeqa sabıynbı alivku vooxhe, sanbışe sa kar, mansanbışed medın karva ts'ir haa'a vuxha. Maqa sabıyne gellesınbışik'le co maqa nişismecab abı vuxhay ats'a deşdiy. 33Yahudeeşe İskandar donana sa adamiy yuşan he'ecenva ögeeqa qığayhe. Mang'veeyid milletın ts'irbı hıma'acenva, xıl ooqa qı'ı. 34Milletık'le mana Yahudiy ıxhay ats'axhxhamee, gırgıng'vee, sa insanee xhinne, q'öble sə'ətname ts'ir haa'a:

– Efesbışda Artemida xərna vor!

35Manke milletısqa şaharne ç'ak'ınbışda sa qığeç'e. Mang'vee milletısqa nıq' aqqı'ı, eyhen:

– Efesbı, nya'a dyunyeyk'lecad ats'a dişde, Efesee şi xənne Artemidays ı'bəədat ha'an xaviy xəənçe qabına məng'ı'na g'aye havaacenbı vobva? 36Mançik'le şavuk'lecad de'eşva eyhes dəxə. Mançil-allad şu nıq'bı aqqas ıkkan, hexxanbı hidi'iynemee. 37Şu inyaqa abıyne insanaaşe yişin ı'bəədat ha'an cigabı q'əra qı'ı deş, yişde Artemidayqad hoku deş. 38Dimitriysiy menne sənə'ətçeeşis şavuk'leme cuvab eyhes ıkkanxhee, şaqa məhkamabıd, ç'ak'ınbıb vobınbı. Hasre sana-sang'ulqa bınahbı maa'ad qe'ecen. 39Şoqa medın qidghın ha'asın karbı vodxhee, manbı q'aanunne iclasee eyhe. 40G'iyna şu şoled-alqa hı'iyne işbışil-alla, şi g'elil qeepxhava Roomayne ç'ak'ınbışisse yişde gardanaqa bınah gyuvxhes vəəxə. Şasse şal bınah deşdava eyhes əxəs deş.

Manıd uvhu, mang'vee gırgın sabıyn insanar g'ookkanbı.

#### 20


Paul Makedoniyeyliy Yunanınstanıl

1Alikkı-gikkiy g'ats'atk'uniyle qiyğa Paulee telebabı qopt'ul, yik'bı hele. Qiyğar manbışika xüvə arxhu, Makedoniyelqa ı'qqəsva yəqqı'l gexha[+]. 2Mane surabışil iykır, imannanbışika geed gafbı hı'ı, manbışis yik'bı huvu mançer Yunanıstanqa arayle. 3Maa'ar mana xheyible vazna axva. Mang'us Suriyelqa deryahne yəqqı'n ı'qqəs ıkkanmee, Yahudeeşis mana gik'as ıkkiykan. Man ats'axhxha, mana Makedoniyeyle k'ena sak'alas ıkkiykan[+]. 4Pirna dix Beriyeençena Sopater, Salonikbışda eyxhena Aristarxiy Sekund, Derbeğançena Gay, Timotey, Asiyebışda Tixikiy Trofim mang'uka havayk'an[+]. 5Manbı şale ögee hapk'ın, şi Troasee gozet haa'a[+]. 6Şinab ilydyadıyne gıneybışde bayramıle qiyğa, Filippı eyhene şahareençe deryahne yəqqı'n xhone yiğee Troasaqa abı, manbışisqa qabı. Maa'ab yighılle yiğna aaxva[+].


Paulee mek'vna üç'ür qa'a

7Ülycümne ts'ettiyne yiğıl gıney oxhanasva sacigeeqa sabıyne gahıl, Paulee cəmə'ətıka gaf haa'a. Qinne yiğıl mang'us əlyhəəs ıkkan ıxhayke, manbışda gaf xəm suraqqamee ts'ıts'ooxhe. 8Şi sabıyne oone gozee geed bazirbıyiy gyotxhan. 9Eftix donana sa mek'vna g'uleeyiy gyu'ur. Paulna gaf xıliyba ts'ıts'avxhamee, Eftix k'orane nik'eeqa ayk'an. Nik'eeqa ark'ınmee, xhebıd'esde martabeençe mana avqa g'e'exhxha. Mana ç'iyele oza qı'ımee, mana qik'u eyxhe. 10Paul avqa giç'u, mek'vung'ulqa k'yorzul, mana xhılibışeeqa sı'ı, eyhen:

– Qı'məəq'ən, mana üç'ürra vor.

11Paul meer ooqa ılqeç'u, gıney oyxhan. Verığ ılqevç'esmee, manbışika xıliyn gafbı hı'ı, yəqqı'l gexha. 12Mana mek'vna gader xaaqa üç'ürra qıkkı, gırgınbıb geeb şadeebaxhenbı.


Paul Troaseençe Milet eyhene şahareeqa qarayle

13Şi ögilqa apk'ın, gameeqa gyuv'ur, Assos eyhene şaharne suralqa avayk'an. Şas Paul mançeniy alyart'u, gameeqa gya'as ıkkan. Cus iykar Assoseeqa əlyhəəs ıkkanva, vuceeniy şak'le məxüd he'eva uvhu. 14Mana Assosee yişde ögilqa arımee, şi mana gameeqa gi'ı, Mitilena eyhene şahareeqa qabı. 15Mançeb gamıykacab qinne yiğıys Xiosne adeeqa qabı hipxhır. Qinne yiğıysıb şi qabı hipxhıriynbı Samosne adeeqa. Sa yiğıleb şi Milet eyhene şahareeqa qabı, hipxhır. 16Paulıs Asiyel vaxt avaak'anaa'as devkanva, Efesqa ikkideç'ucar ayk'an. Mang'us zaara Xhots'al'esde Yiğıne bayramıs[*] İyerusalimqa hixharasniy ıkkan[+].


Paul Efesne imannanbışde ağsaqqalaaşika yuşan ha'a

17Paulee Miletğançe Efeseeqa xabar g'axuvu, I'sayne ummatın ağsaqqalar cusqa qopt'ul. 18K'anyaqa abımee manbışik'le inəxüd eyhe:

– Asiyelqa zı g'el gixhxhiyne yiğıle, zıcar zı nəxüriy şoqa ıkkıva şok'lecad ats'an[+]. 19Yahudeeşis zalqa ver ablyaa'as vukkiykıneeyib, dağamiyvalybışiqa ilydyakkı, zı Rəbbis vuk'ul avqa k'epçı, uleppı nağın gyatsts'ı, g'ullux hav'u. 20Yugun gırgın kar zı şoke dyugul hidi'ı, xət qı'ı, şolqa man hixhar hı'ı. Man zı gırgıng'uk'le g'iyxhe-g'iyxhe, xaybışeeqar hark'ın, uvhu. 21Yahudeeşik'leyiy menne milletınbışik'le bınahbışike xıl ts'ıts'av'u, Allahılqa savk'leva, Xərne I'salqa iman he'eva uvhu. 22Həşder zı Muq'addasne Rı'hen hort'ul İyerusalimeeqa ı'qqə, yizde vuk'lelqa qalesınıd zak'le ats'a deş. 23Muq'addasne Rı'hen gırgıne şaharbışee zas xabar hoole, zı ayt'ıl, zas əq'übabı helesva[+]. 24Zasme yizda ı'mı'r qiviykkan deş, zı mançis q'iymatıb hoole deş. Saccu zas yizda yəq yugba ç'əvəə'əs vukkan: zas Xərne I'see huvuna g'ullux, Allahna yugvalla haagvana Yugna Xabarna şahaadat hivxhar haa'as vukkan.

25Həşde zak'le ats'an, vuşde gırgıng'uka şavukayiy zı yuşan hı'ı, şavuk'leyiy zı Allahne Paççahiyvaline hək'ee uvhu, zı mısacar g'aces deş. 26Mançil-allad zı şolqa g'iyna g'ayxha'an: vuşde neng'veemecad Xərne I'sayle aq'va sak'al hı'ı, g'ıttidirxhınee, zal bınah aaxvas deş. 27Zı vuççud dyugul hidi'ı, Allahıs ıkkanan gırgın şolqa hixhar hı'iyn. 28Şoqa yugba ilyaake, Muq'addasne Rı'hı'n şu ç'ak'ınbı xhinne gyuvxhiyne syurunuqa yugba ilyaake. Man syuru, Cune Dixena eb k'yav'u, Allahee xılel qı'iyn ummat vodun[+]. 29Zak'le ats'an, zı ark'ıniyle qiyğa syuruneeqa rəhı'm deşin umulybı atk'vas[+]. 30Vuşde yı'q'neecab qotkuyn badal hı'ı eyhen, telebabı coqab qihna hopt'ul quvkees vukkanan insanar vuxhes. 31Mançil-allab muğurba vuxhe. Xhebılle senna, manzil dena, yiğbına, xəmbına nağ g'aa'a, zı şos xət qı'iynbı eyhenbı yik'el qale'e. 32Həşdiyle zı şu Allahısiy Mang'une yugvaline cuvabıs g'alyaa'a. Mane cuvabıka vuşun rı'h gucuka ixhes. Manke Allahee Cune muq'addasne milletıs hevlesva uvhuna şosseb alyapt'as vəəxə[+]. 33Yizda ul şavnecab k'ınəəğəyl, nuk'rayl, tanalinçil avxu deş[+]. 34Şok'lecad ats'an, zı yizde xıleka zasınıd zakanbışisınıd g'ık hı'ı[+]. 35Zı ha'ane gırgıne karee, zı şos misal haagu: iş haa'a şi guc deşinbışis kumag ha'as ıkkan. Şi Xərne I'sayn in cuvab yik'el hixan hidya'as ıkkan: «Kar helena insan, alyaat'ang'ule baxtivarra vor»[+].

36Paulee man uvhuyle qiyğa, gırgıng'uka sacigee q'aratsabışil gyu'ur, düə haa'a[+]. 37Qiyğa gırgınbı gyaaşe-gyaaşe Paul xhılibışeeqa sı'ı, mang'us ubbabı ha'a. 38Manbışe nekke geed «zı şok'le mısacar g'aces deşva» cuvabıle aq'va qa'a. Qiyğar mana gamıysqamee yəqqı'l araççe.

#### 21


İyerusalimeeqana safariy

1Manbışike cureepxha, şi gamıyka qopkuba Kos eyhene adeeqa hapk'ın, qinne yiğıys Rodos eyhene adeeqa qabı. Mançeb Patara eyhene şahareeqa ılğeepç'ı. 2Finikiya eyhene vilayateeqa əlyhəən gamı t'abal hı'ı, mançeeqa gyuv'ur, şi Finikiyelqa apk'ın. 3Kipr eyhen ada g'acu, şi mançine canubıle ılğeepç'ı. Suriyeyne suralqa apk'ın, gameedın kar maa'ad haç'a'asva, Sur eyhene şaharee geepç'ı. 4Maa'ab I'sayn telebabı t'abal hav'u, sa ülycümna manbışəəng'ə avxu. Muq'addasne Rı'hen vuk'leeqa k'eççuyn, telebabışe Paulık'le eyhe:

– İyerusalimeeqa hımayk'an[+].

5Yişda maa'ab aaxvana gah ç'əvuvxhamee, şi mane şahareençe qığeepç'ı, yişde yəqqı'n apk'ın. İman ha'anbışin gırgınbı cone xhunaşşeeşika, uşaxaaşika sacigee, şi şahareençe qı'ğəəne cigeeqamee yəqqı'l hav'u, deryahne mıglek q'aratsabışil gyuv'ur düəbı hı'ı[+]. 6Sana-sang'uka xüvə apk'iyle qiyğa, şi gameeqa gyuv'ur, manbıb cone xaybışeeqa sapk'ıl.

7Sureençe gamıyka şi Ptolemais eyhene şahareeqa qabı. Maayib imannanbışil alycaaxu, manbışisnee sa yiğna avxu. 8Qinne yiğıl şi manbışike cureepxha, Kaysariyeeqa qabı. Yighne g'ullux haa'ang'una sa eyxhena[*], Yugna Xabar hivxhar haa'ane Filipne xaaqa hapk'ın, şi maa'ab avxu[+]. 9Filipıqa peyğambariyvalla haa'ana yoq'uyre adamiys hidyark'ınna yiş yixha[+].

10Maqa xılece yiğbışile Yahudeyayeençe Hagab donana sa peyğambar arayle[+]. 11Mana şasqana qıxha, Paulna ts'ira alyapt'ı, cun g'elybıyiy xıleppı ayt'ıl, eyhen:

– Muq'addasne Rı'hen inva vod eyhe: «Yahudeeşe ine ts'irayna iyesiy İyerusalim inəxür ayt'ıl, menne milletınbışde xılyaqa qeles».

12Man g'ayxhı, şinad, maabınbışed Paulıs İyerusalimeeqa ımayk'ancenva miz k'yav'u[+]. 13Mançis Paulee inəxüd alidghıniy qele:

– Nya'a şu gyaaşe? Nya'a yizın yik' gyoxhxhan ha'a? Zı Xərne I'sayne doyunemee saccu g'el-xıl ayt'alascar deş, qik'asır İyerusalim həzirra vor[+].

14Paul ittunçil aqqas dəxəmee, şi nıq'bı aqqı, eyhen:

– Hasre Rəbbis ıkkanan ixhecen!

15Sabara gah ılğevç'uyle qiyğa, şi sabı-qabı İyerusalimeeqa yəqqı'l gyabak'a. 16Kaysariyee vooxhene I'sayne telebabışin sabaranbıb şaka sacigee havayk'an. Manbışe şi ts'erriyne telebabışda sa eyxhene Kiprğançene Mnasonne xaa aaxvasva, maqa quvkekka.


Yaaq'ubna Paulıs mısləhət

17İyerusalimqa hipxhırmee, imannanbı şadba yişde ögilqa qığeepç'ı. 18Qinne yiğıl Paul şaka sacigee Yaaq'ub g'aces hark'ın. I'sayne ummatın gırgın ağsaqqalar maqa sabı vooxhe[+]. 19Paulee manbışis salam huvuyle qiyğa, Allahee cule ğana menne milletbışde yı'q'nee hı'iyne işbışike yuşan ha'a. 20Manbışik'le man g'ayxhı, Allah axtı qa'a. Qiyğa manbışe Paulık'le eyhen:

– Çoc, vak'le g'ecenne, Yahudeeşine yı'q'nee aazırbışika I'salqa iman ha'anbı vob, manbışde gırgıng'vee Q'aanunun eyhen yik'eençe haa'a. 21Manbışik'le yiğne hək'ee g'ayxhiyn: ğu Mısa peyğambarne Q'aanunule savk'leva uvhu. Manbışisqa həməxüd qöö: menne milletbışde yı'q'nee vooxhene Yahudeeşis dixbı sunnat hidyav'iy, yişde ədatbışis sik'ı ı'mı'r hidyav'iy, ğu xət qa'a. 22Həşde hucoona ha'as? Ğu inyaqa arıva manbışik'le g'idiyxhı axvas deş. 23Mançil-allad şi eyhen he'e. Yişde yı'q'ne Allahıs k'ın g'aysır, cuvab huvuna yoq'uyre insan vor. 24Q'aanunus sik'ı manbışisse vuk'ulybı gyatxhvas[*] əxecenva, inbıb vaka alyapt'ı, manbışika sacigeeyir mətxhes hak'ne. Manbışde cigee mətteepxhesın pılıd qele. Manke gırgıng'uk'le ats'axhxhesın, yiğne hək'ee eyhenbıd qotkunbı deşud, ğunad Q'aanunul k'ırı iliyxhevud[+]. 25Menne milletbışde imannanbışilqa şi kağız otk'un g'axuvu: byutbışisva gyat'uyne q'urbanbışin çuru, eb g'idivkiyne həyvanaaşin çuru umoyxhancen, eb ulymooğacen, zina hıma'acen[+].

26Mançile qiyğa Paulee mana yoq'uyre insan alyapt'ı, qinne yiğıl manbışika sacigee məttexhena. Qiyğa Allahne Xaane məhleeqa ikkeç'u, mətteebaxhena gah mısayiy ç'əvooxheva eyhe. Sayid mang'vee manbışde doyule curayba-curayba vucee q'urban ablyaa'asva cuvab huvu.


Paul aqqaqqa

27Mətteebaxhen yighılle yiğ ç'əvexhemee, Asiyeençene Yahudeeşik'le Paul Allahne Xaane məhlee g'acu, maabın insanar g'elil qav'u, mana aqqı, 28ts'irbı ha'a:

– İzrailybı, kumag he'e! Gırgınəəng'ə gırgıng'us, yişde milletneyiy Q'aanunne, Allahne Xaane hək'ee qotkuda xət qidya'ana haane. Mang'vee Allahne Xaane məhleeqa menne milletınbışinbı abı, muq'addasın ciga mı'q'ı' qa'a[+].

29Mane Yahudeeşik'le Efesğançena Trofim şenke şaharee Paulne k'ane g'acuynçil-alla, manbışisqa məxüd qayle, Paulee mana Allahne Xaane məhleeqa arı[+].

30Şaharcab g'elil qooxhe. Millet gırgıne surabışile g'adatxhun qadı, Paul aqqı, Allahne Xaane məhleençe harağva-harağva g'aqa qığayhe. Allahne Xaane məhlayn akkabıd hamankecad qa'anbı. 31Manbışis Paul gik'asniy ıkkan. İyerusalim g'elil quvxhava gaf, Roomayne g'oşunbışde k'omandirılqa qabı hiviyxhar. 32Mang'vee, zaraba sabara vəşınbışin ç'ak'ınbıyiy eskerar sav'u, millet g'elil qıxhayne cigeeqa g'adayxhvan. K'omandiriy cukan eskerar g'avcumee, milletın Paul getuy ulyozara'an.

33Manke k'omandir k'anyaqa qarı, Paul aqqı, əmr haa'a mana q'öne zincirıka ayt'leva. Qiyğa milletıke qiyghanan:

– İna insan vuşune? Mang'vee hucoona hı'ı[+]?

34Gırgıng'une ghalençe curayn-curayn kar qığeç'e, manıd ts'irılqa siyk'al ıxha. Ts'irbışike mang'ulqa vuççud hiyxhar deş. Mançil-allar Paul g'aleeqa qıkkeeva əmr haa'a[+]. 35Paul q'ı't'yaaşilynang'a, millet manbışilqa məxüd k'yoytal, eskeraaşiqa mebna yəq idyavxu, mana xıle qıkkekka. 36Millet mang'uqad qihna gitxhu, ts'irbı ha'a:

– Mana gik'e!


Paul milletıka yuşan ha'a

37Paul qarı g'aleeqa akkyahasde gahıl, mang'vee k'omandirıke qiyghanan:

– Vake sa kar qiyghanas eyxheyee?

K'omandiree eyhen:

– Vak'le yunanna mizibne vaats'a? 38Sık'ınna gahna ögil millet g'elil qı'ına, yoq'ud aazır (4 000) g'uldur vaqad qihna sahreeqa qıkkına misirğançena manke ğu deşur.

39Paulee eyhen:

– Zı Kilikiyeyne Tarsus donane qıvaats'ıyne şahareençena cühüt' vor. Hucoona ixhes, hasre zı ine milletıka sık'ırra yuşan ha'as[+].

40K'omandiree hassıriyle qiyğa, Paul q'ı't'yaaşil ooqa ılqeç'u, milletın nıq' qığmayhecenva xıl ooqa qa'a. Gırgıng'vee nıq'bı aqqiyle qiyğa, Paul cühüt'yaaşine mizel yuşan ha'a giyğal:

#### 22

1– Çocariy dekkar, həşde şu, yizde gardanaqa giyxhene karbışde hək'ee, zı hucooyiy eyhesva k'ırı alixhxhe!

2Paul manbışika cühüt'yaaşine mizel yuşan ha'a g'ayxhımee, manbışde gırgıng'vee nıq'bı aqqaqqanbı.

Paulee eyhen:

3– Zı Kilikiyeyne Tarsus şaharee yedike ıxhana cühüt' vorna. İyerusalimeeme zı xər qıxha, Gamliel donane mə'əllimısneeyib yişde dekkaaşina Q'aanun yugba xəp quvxha. Vuşde gırgıng'vee g'iyna ha'an xhinne, zınab Allahıs g'ullux yik'eençe haa'a[+]. 4Zı I'sa Masihna yəq' avquynbışiqa qihna girxhu, manbı gyabat'anbıniy. Manbı adamere, zəiyfabıye ilyakkana deşdiy. Manbışin g'elybı-xıleppı ayt'ıl, zindaneeqaniy akk'yaa'anbı[+]. 5Zı uvhiynçine hək'ee xənne kaahinisseb, ağsaqqalaaşisseb şahaadat haa'as vəəxə. Zı manbışe Damask'ne cühüt'yaaşine ç'ak'ınbışilqa otk'uniyn kağızıd alyaat'u, maane I'sayne yəq' avquynbışin g'el-xıl ayt'ıl, cazaa hevlesva İyerusalimqa manbı ablesvaniy hayk'anna[+].

6Yı'q'ı'hna gah vooxheyiy zı yəqqı'lyniy vorna, Damask'ıs k'ane qıxhamee, sayid sayangada xəənçen xədın işix yizde hiqiy-alla gexha[+]. 7Zı ç'iyelqa qukkyork'ulymee, sa sesın zak'le uvhiyn: «Şaul, Şaul nya'a ğu Zalqa yiğbı allya'a?»

8Zı qiyghıniyn: «Xərna, Ğu vuşune?»

Sesın zak'le uvhiyn: «Ğu Zalqa yiğbı allya'ana Nazaretğançena I'sa vor». 9Zakanbışik'le işix g'acveeyid, zaka yuşan Ha'ang'vee eyhen ats'axhxha deş.

10Zı uvhiyn: «Xərna, zı hucoona he'e?»

Mang'vee zak'le uvhiyn: «Oza, Damask'eeqa hoora, ha'as ıkkanan gırgın vak'le maa'ad eyhesın». 11Mane işixıke yizın uleppı bı'rq' qıxha. Yizde k'anebınbışe zı xıleke aqqı, Damask'eeqa ıkkı.

12Maa'ar Xananya donana sa mu'mun adamiyniy vor. Mang'vee Allahne Q'aanunun eyhen ha'anniy, maane Yahudeeşine yı'q'neeyib mang'uqa yugna hı'rmatıb vobnaniy[+]. 13Mana zasqa qıxha, uvhiyn: «Şaul çociy, hasre yiğın uleppı qeetxhecen». Mankecad yizın uleppı qeetxhaynbı, zak'ler mana g'acuna.

14Mang'vee zak'le uvhiyn: «Yişde baba-dideeşine Allahee ğu g'əyxı', vak'le Cus ıkkanan ats'axhxhecenva. Mançil-allar vak'ler Damask'ne yəqqə Qorkuna I'sa Masih g'acuna, Mang'une ghaleençen cuvab g'ayxhiyn. 15Ğu vak'le g'acu-g'ayxhiyn gırgıne insanaaşilqa hixhar ha'as, Mang'unemee şahaadat haa'as[+]. 16Nya'a gyu'ur? Oza, gicərxı'y alyaat'u, Mang'ulqa ona'a-ona'a, bınahbı hoğle»[+].

17Zı İyerusalimeeqa sak'ı, Allahne Xaasne düəniy haa'a vob, manke zas gyaguyn[+]. 18Zas mane gahıl Xərna I'sa gyagu, Mang'vee zak'le uvhiyn: «Zaara ixhe, İyerusalimeençe qığeç'e, ğu Yizde hək'ee hav'una gaf manbışis vukkiykanas deş».

19Zı uvhiyn: «Xərna, manbışik'le ats'an, zı sinagogbışee ı'ğiykır Vas iman ha'anbı zindaneeqa av'u, gyootanbıniy. 20Yiğne hək'ee yuşan ha'ane Stefanna eb k'yaa'ameeyib, zı maaniy vorna. Zı mançis yəq' huvuna, mana gek'anbışin p'laşbı zı aqqı»[+].

21Xərıng'vee zak'le uvhiyn: «Hoora, Zı ğu əq'ənaqa, menne milletbışde k'anyaqa g'axıles».


Paul Roomayna vatandaş ıxhay ats'axhxhe

22Mankilqamee Paulıl k'ırı iliyxhenbışe ts'ir ha'a gibğıl, eyhen:

– İnəxrına ç'iyene aq'vaylecar hakkal hı'ı, ak'an ha'as ıkkan! Məxrıng'uqa ine dyunyel ciga deşda!

23Manbışe p'laşbı g'ayşu, ts'irbışika yicbı g'uvoxhara'a, tooz xəybışeeqa dağa'a. 24K'omandiree əmr haa'a, Paul g'aleeqa ıkkeeva. Nya'asiy manbışe ts'irbı ha'ava ats'axhxhesdemee, mang'us çümqbı ı'xiyxə, qidghınbı ha'as ıkkiykan. 25Mang'us çümqbı ı'xəsva iyt'almee, Paulee maa'ar ulyorzulyne vəşing'une xərıng'uk'le eyhen:

– Məhkama ilydyakkiyne Roomayne vatandaşis şoqa çümqbı ı'xəsda icaaza vobnane[+]?

26Vəşing'une xərıng'uk'le man g'ayxhımee, mana zaara k'omandirısqa qarı, eyhen:

– Ğu ha'an hucoona? İna Roomayna vatandaş vor.

27K'omandir Paulısqa qarı, qiyghanan:

– Eyhelan, ğu Roomayna vatandaşne?

Paulee eyhen:

– Ho'o.

28K'omandiree eyhen:

– İne vatandaşiyvalinemee zı k'ılda pıl deş huvu.

Pauleeme eyhen:

– Zı yedike ıxhayng'acar Roomayna vatandaş ıxha.

29Mang'us çümqbı ı'xəs vukkananbı zaraba mang'usse avayk'ananbı. K'omandirık'le vucee ayt'leva uvhuna insan Roomayna vatandaşva ats'axhxhamee, mana qəyq'ənna.


Paul Aali Şuurayne ögil ulyoyzar

30Qinne yiğıl k'omandirıs Yahudeeşe nena bınahiy Paulne gardanaqa gyuvxhes vukkanva, yugda ats'axhxhes ıkkiykan. Mançil-allad k'omandiree Paulın g'elybı-xıleppı eeqeva eyhe. Qiyğab mang'vee əmr haa'a, gırgın ç'ak'ın kaahinariy Aali Şuura savaalecen. Paul qali'ı, manbışde ögilqa qığayhe.

#### 23

1Maqa sabıyne Aali Şuuraynbışiqa ilyakkı, Paulee eyhen:

– Çocar, zı g'iyniyne yiğılqamee, Allahne ögil məttına ı'mı'r hav'u.

2Xənne kaahinee Xananyee Paulne k'ane ulyobzuriynbışilqa əmr haa'a, mang'une ghales ı'xeva[+]. 3Mançile qiyğa Paulee mang'uk'le eyhen:

– Ğu q'öbvalla haa'a, Allaheecad vas ı'xəs! Zı Q'aanunus sik'ı muhaakima ha'asva, ğu inyaa gyu'ur. Sayid Q'aanunun uvhiyn hidi'ı, zı geteva əmr hoole.

4K'ane ulyobzuriynbışe mang'uk'le eyhen:

– Ğu Allahne xənne kaahinıkane hoka[+]?

5Paulee eyhen:

– Çocar, zak'le mana xərna kaahin ıxhaycad ats'a deşdiy. Muq'addasne Otk'unee «milletne xərıng'une hək'ee pisın cuvab immeyheva»[*] otk'un vod.

6Manbışin sabarabı sadukeyar, mansanbıb fariseyar[*] vuxhay ats'a-ats'a, Paulee ts'irıka Aali Şuurayk'le eyhen:

– Çocar, zı fariseyna dix farisey vor! Hapt'ıynbı üç'üb qeepxhesva umud haa'ava, zı g'iyna muhaakima ha'a![+]

7Paulee manva uvhuyle qiyğa fariseyariy sadukeyar qooda giviyğal. Maqa sabıynbı q'öne cigeeqa bit'al vooxhe. 8(Sadukeyaaşe eyhe ıxha, üç'üb qeepxhayniy, malaaikarniy, rı'hbıniy, məxdın karbı deşinbı. Fariseyaaşemee mançine gırgınçilqa inyam ha'a ıxha.)[+]

9Manke maa'ad ts'irbı geed qeedaxhe. Sabara fariseyaaşiken Q'aanunun mə'əllimar mansanbışika maa'ab qoodu, eyhen:

– İng'ul nəxbınacab bınah g'ooce deş. Sayid mang'uka rı'hme, malaaikme yuşan hı'ı[+]?

10Manbışin qoodiy manimee geed qexhe, manbışe Paul qoda'ava k'omandir qəyq'ənna. Mang'vee eskeraaşilqa əmr haa'a, ikkeepç'ı, Paul manbışde xılençe g'ayşu, g'aleeqa qıkkeeva.

11Mane xəmde Xərna I'sa Paulıs gyagu, eyhen:

– Yik'eka ixhe! Zı həməxüd ha'as, ğu İyerusalim Yizde hək'ee hav'una xhineena şahaadat, Roomeeyib haa'asda[+].


Paul gik'as ıkkiykan

12Qinne yiğıl Yahuder sabı, Paul gik'asmee vuççud otxhun-ulydyoğasva k'ınbı g'iysar. 13Mana gik'as vukkananbı yoq'ts'alile (40) geeb vooxhe. 14Man insanar sabı, kaahinaaşine ç'ak'ınbışisqayiy ağsaqqalaaşisqa abı, eyhen:

– Şi k'ınbı g'aysır vod, Paul gik'asmee, vuççud otxhun-ulydyoğasva. 15Həşde şu Aali Şuurayka sacigee Paulne işiqa yugba ilyaakasva k'omandirık'le mana şosqa ayreva eyhe. Paul inyaqa hixharasse, şi mana gik'asda.

16Paulne yiçeyne dixek'le man ats'axhxha, g'aleeqa arı, man Paulılqa hixhar ha'a.

17Manke Paulee vəşing'una xərna qort'ul, eyhen:

– İna mek'vna k'omandirısqa ıkkee, mang'uqa eyhesın cuvabıd.

18Vəşing'une xərıng'vee mek'vna k'omandirısqa ıkkı, eyhen:

– Aqqıyne Paulee zı qort'ul uvhiyn, ina mek'vna vasqa ıkkee. Mang'uqa vak'le eyhesın cuvabıd.

19K'omandiree mek'vna xıleke aqqı, sa suralqa qıkkı, qiyghanan:

– Zak'le hucoona eyhes ıkkan?

20Mek'vung'vee eyhen:

– Yahudeeşiqa inəxübna fıkır vob, Paulne işiqa yugba ilyaakasva, manbışe vak'le mana g'iyqa Aali Şuureeqa ayreva eyhes. 21Ğume manbışde cuvabıl k'ırı ilymiyxhe, yoq'ts'alile hexxana insan mana gik'asva dyuguleepxha vob. Manbışe k'ın g'aysır vod, mana gidek'u vuççud otxhun-ulydyoğasva. Manbışis saccu ğu man hı'ı ıkkan.

22K'omandiree mang'uk'le inəxüd eyhe:

– Ğu man zak'le uvhuva, şavuk'lecad immeyhe.

Qiyğar gade yəqqı'l ha'a.


Paul Kaysariyeeqa g'ıxele

23K'omandiree q'öyre vəşing'una xərna qopt'ul, eyhen:

– Exheeqana sə'ət yüç'ünçus Kaysariyeeqa vüqqəsva q'öd vəş (200) esker, yights'al (70) balkannana esker, q'öd vəşir nizeykana esker see'e. 24Paulısdab balkan able, mang'uk vuççud dexha mane cigayne xərıng'usqa, Feliksıqa, mana hixhar he'e[+].

25Qiyğad inəxüd kağızee oyk'an:

26«Geer ıkkanna mane cigayna xərna Feliks, vas Klavdi Lisiyke salam vuxhena!

27Mana insan Yahudeeşis aqqı, gik'as ıkkan. Zak'le mana Roomayna vatandaşva ats'axhxhamee, zı zaara g'oşunuka hirxhılyna, mana g'attixhan hı'ına[+]. 28Mang'une gardanaqa nena bınahiy gyuvxhes vukkanva vaats'a vuxhesdemee, zı mana Yahudeeşine Aali Şuurayne ögilqa qığavhu[+]. 29Zak'le ats'axhxhayn, manbışe mang'une gardanaqa cone Q'aanunus sik'ıyn karbı vod gixhxhes ıkkan. Mang'veeme vuc zindanee aqqasıniy gik'asın vuççud hı'ı deşud[+]. 30Mana gik'as ıkkanva zalqa hixhar hı'ımee, zı mana zaara vasqa g'axuvu. Yahudeeşik'led mang'une gardanaqa gixhxhes ıkkanan kar vas yuşan he'ecenva uvhu»[+].

31Eskeraaşe cok'le uvhiyn hı'ı, xəmde Paul alyart'u, Antipatris eyhene şahareeqa qıkkekka. 32Qinne yiğıl manbışe mana balkanaaşil aleepxıynbışika yəqqı'l hı'ı, co İyerusalimeene g'aleeqa siviyk'al. 33Balkanılin eskerar Kaysariyeeqa hipxhırmee, kağızıd Paulır mane cigayne xərıng'usqa qele. 34Mane cigayne xərıng'vee, kağız qətqı'yle qiyğa, Paulıke nençenava qiyghan. Mana Kilikiyeençena vorva ats'axhxhamee,[+] 35eyhen:

– Yiğne gardanaqa kar gixhxhes ıkkananbı abımee, zı yiğne işiqa ilyakkasda.

Mançile qiyğab əmr haa'a, Paul Hirodne g'alee aqqecenva.

#### 24


Yahudeeşe Paulne gardanaqa kar gixhxhı

1Mançile xholle yiğna qiyğa xərna kaahin Xananya, sabara ağsaqqalar, Tertul donana yugra yuşan ha'as əxəna sa insan Kaysariyeeqa abı, Paulne gardanaqa gixhxhes ıkkanan karbı mane cigayne xərıng'us yuşan ha'a[+]. 2-3Paul qarımee, Tertulee mang'une gardanaqa bınahbı giyxhe giyğal:

– Geer ıkkanna Feliks, yiğne yugvalike şi gyavts'u-gyuvxhuna ı'mı'r hav'u. Ğu geeb yişde milletna haa'a. Şi mançil-alla vak'le geer qa'anava eyhe. 4Zas ğu geer ozar ha'as ıkkan deş. Hucoona ixhes, yiğne yugvalika şal sık'ılda k'ırı alixhxhe.

5Şak'le ats'axhxhayn, ine insanee dyunyeyne gırgıne cigabışee vooxhene Yahudeeşine yı'q'nee alikkı-gikkiy atçu, manbı g'elilib qaa'a. Mana Nazaretbı eyhene hor xət qa'ane grupna[*] xərna vor. 6-7Mane insanıs Allahne Xayınab muq'addasiyvalla avaak'an haa'asniy vukkan[+]. 8Ğu mang'uke qidghın he'eene, vak'lecad g'acesın, şi nena bınahiy mang'une gardanaqa giviyxhe.

9Tertulıka abıyne Yahudeeşed mang'vee eyhenbı qotkunbı vodva eyhe.


Paulee cul bınah deşdava eyhe

10Mane cigayne xərıng'vee Paulısqa yuşan ha'as harsılymee, mana yuşan ha'a giyğal:

– Zak'le ats'a vod, ğu xhulelle senbına ina milletna haakim ıxhay. Mançil-allar yiğne ögil zal bınah deşdava eyhes zı şadra vorna. 11Vassecad ats'axhxhes əxə, zı ı'bəədat ha'asdemee İyerusalimeeqa arıyn, yits'ıq'vəlle (12) yiğ kara eyxhe. 12İne insanaaşine neng'uk'lecad zı Allahne Xaasne, sinagogbışee, şaharne menne-menne cigabışee şavukame xıliyn ha'a, insanar g'elil qaa'a g'acu deş. 13Mançil-alla co yizde gardanaqa gixhxhiyn karbı yiğne ögil qotkuynbıva eyhes əxə deş. 14Zı manbışe «horva» eyhene I'sayne yəqqı'n əlyhəəva gardanaqa alyaat'an. Zı məxüd yişde dekkaaşine Allahıs ı'bəədat ha'a, Allahne Q'aanunee, peyğambaraaşine kitabbışee otk'unne gırgınçis zı iman ha'an. 15Zınad mane insanaaşe xhinne qopkuynbıb, qopkuyne yəqqı'l deşilinbıb üç'üb qeepxhesva Allahılqa umud haa'a. 16Mançil-allar zas Allahner, insanaaşiner ögil gırgıne gahbışil məttıra ixhes ıkkan[+].

17Geedne senbışile qiyğa zı q'urbanbı gyat'asiy yizde milletıs sadaq'a helesva İyerusalimeeqa qarı. 18Manbışik'le zı məttıxhayle qiyğa Allahne Xaasne g'acu. Manke yizde hiqiy-alla alikkı-gikkiybıniy ts'irbıniy ıxha deş[+]. 19Mane gahıl Asiyeençe maqa sabara Yahuder abayle. Manbı inyaqa yizde gardanaqa gixhxhes ıkkanne karbışika ableskanniy. Manbı inyaqa vasqa abı, zalqa qa'as ıkkanan karbıd vasnee eyheskanniy. 20Manke inyaa ulyobzuriynbışe cocad eyhecen, Aali Şuurayne ögilqa qığavhumee, manbışik'le zal nena bınahne g'avcu? 21Zı maa'ab inəxübna ts'ir hav'u, uvhiyn: «G'iyna şu zı hapt'ıynbı üç'üb qeepxhesva uvhuvane məhkameeqa ts'ıts'a'a!» Höö-qöö, manbışe zalqa ine cuvabıl-allane bınah gyuvxhu[+]?

22I'sa Masihne yəqqı'ne hək'ee yugda ats'ane Feliksee, man məhkama ulyozar hı'ı, eyhen:

– Vuşde işika k'omandir Lisi qariyle qiyğa ilyakkas.

23Maane vəşing'une xərıng'us əmr hoole:

– Paulıqa ilyakke, mang'ul ooar it'umra mexhe, mang'usqa kumag ha'asva abı-əlyhəəne hambazaaşik simet'a.

24Ooğançe sabara yiğbı ılğeeç'uyle qiyğa, Feliks cune cühüt' xhunaşşeyka Drusilayka sacigee arı, Paul qot'alas alikkı. Mang'vee cune I'sa Masihılqane imanne hək'ee yuşan ha'ançil k'ırı iliyxhe. 25Paulee qopkuvaline, vucecar-vuc aqqıyne, Q'iyaamatne yiğıne hək'ee gaf haa'amee, Feliks qərq'ı'n eyhen:

– G'iyniys ç'əv, hoora! Gah vuxhamee, zı ğu meer qot'alasda[+].

26Mang'uqa umud vuxha, Paulee cus pılniyxan helesva. Mançil-allar Paul xhule ixheeyir mang'vee cusqa qort'ul, mang'uka gaf hav'u.

27Q'ölle sen ılğeç'uyle qiyğa Feliksee cuna iş Porki Festısqa qoole. Feliksee Yahudeeşin ç'ak'ınbı cune sural vuxhecenva, Paul zindanee g'alyaraççe.

#### 25


Festıne ögil ıxhayn məhkama

1Fest Kaysariyeeqa qarı, hirxhılyne xhebne yiğıle mançe İyerusalimeeqa qarı. 2Ç'ak'ıne kaahinaaşeyiy Yahudeeşine qıvaats'ıyne insanaaşe Paulne gardanaqa mang'une ögil bınahbı qa'a. 3Manbışis sa yugvalla hee'ecenva Festıs miz k'yav'u, Paul İyerusalimeeqa qalya'as ıkkiykan. Cosmee mana yəqqə gik'as ıkkiykan[+]. 4Festee alidghıniy qele:

– Paul Kaysariyee aqqı vor, sabara gahıler zı maqa ı'qqəs. 5Havaasre vuşun ç'ak'ınbıb zaka havak'necen, mang'vee hucoomecad qotkuyn hidi'ıxhee, maa'ad mang'une aq'val eyhecen.

6Fest manbışde k'ane molyne-yits'ne yiğıle geer axva deş, mana Kaysariyeeqa siyk'al. Qinne yiğıl haakimne cigee gyu'ur, Paul qaleva əmr haa'a. 7Paul qarımee, İyerusalimeençe abıyn Yahuder mang'une hiqiy-alla sabayle. Manbışis mang'une gardanaqa yı'q'ı'n bınahbı gixhxhes ıkkiykıneeyid, əxə deş.

8Pauleeme cun sura aqqı, eyhen:

– Yahudeeşine Q'aanunne, Allahne Xaane, imperatorne ögee zaqa bınah deşda.

9Yahuder ittu qaa'asdemee, Festee Paulık'le eyhen:

– Vas məhkama İyerusalim yizde ögil hı'ı ıkkananne?

10Paulee eyhen:

– Zı Roomayne məhkamee ulyorzul vor. Yizın məhkama inyaa ılğeç'es ıkkan. Vak'lecad ats'an, zı Yahudeeşis pisın vuççud hı'ı deş. 11Zal bınah vobxhee, zı qik'asın hucoomecad hı'ıxhee, zı qik'uyle hexva deş. De'eş, manbışe zalqa qa'an karbı yizde aq'val aqqas dəxəxheene, zı manbışde xılyaqa qelesın aq'va şavuqacad deşin. Zas imperatorne məhkamalqacad ghal aaqas ıkkan.

12Fest cune insanaaşika yuşan hı'iyle qiyğa, cuvab qele:

– Vas imperatorne məhkamays ghal aaqas ıkkanva, ğu imperatorne k'anyaqa əlyhəəs[+].


Paççah Agrippa Festısqa arayle

13Sabara yiğbışile qiyğa paççah Agrippayiy Bernika[*] Fest g'acesva Kaysariyeeqa abayle. 14Manbı maa'ab geeb avxuyle qiyğa, Festee Paulna gaf paççahıs yuşan haa'a:

– İnyaa zale ögeecar Feliksee aqqı ar g'alerçuna insan vor. 15Zı İyerusalimnane gahıl Yahudeeşine kaahinaaşine ç'ak'ınbışeeyiy ağsaqqalaaşe mang'ulena hav'u. Mang'us cazaa hevleva uvhu.

16Zı manbışik'le uvhiyn, Roomabışiqa məhkama dena insan mebınbışde xılyaqa qelen ədat deşin. Paulısse cun cuvab eyhes əxecenva, havaasre mang'ulqa bınah gyuvxhes vukkanan insanar ts'eppa mang'usqa inyaqa ablecen. 17Manbı inyaqa zasqa sabıyng'a, zı manbışik'le qinne yiğılycad haakimne cigee gyu'ur, mana insan qot'leva uvhu. 18Man insanar oza qeepxha yuşan haa'amee, yizde fıkreençe ı'lğəəne bınahbışda nenacab mang'ulqa qav'u deş. 19Mang'uka manbışe saccu cone dinıne hək'eedın gafbı hı'ı. Sayid manbışe I'sa donane sang'une hək'eedın gafbıyiy ha'a. Mana qik'u ixheeyir, Pauleeme Mana üç'ürra vorvaniy eyhe[+]. 20Zak'le mane işiqa nəxürme ilyakkasva dyats'ançil-alla, zı Paulıke məhkama cune işiqa İyerusalim ilyakke eyxheyeeva qiyghın. 21Paulısme imperatorne məhkamays ghal aaqas, mankilqameeyir inyaa'ar axvas ıkkiykın. Zınar mana imperatorne k'anyaqa hixharasmee, inyaa'ar axveceva əmr hav'u.

22Agrippee Festık'le uvhiyn:

– Mane insanıl zasıd k'ırı alixhxhes ıkkan.

Festeeme eyhen:

– G'iyqa k'ırı iliyxhe.


Paul paççah Agrippayne ögil

23Qinne yiğıl Agrippayiy Bernika geeb micagba abı, g'oşunne k'omandiraaşikayiy şaharne qıvaats'ıyne insanaaşika məhkama ixhesde gozeeqa ikkeebaç'e. Festıne əmrıs sik'ı Paul aqa akkyayhe. 24Festee eyhen:

– Paççah Agrippayiy inyaabın şakan insanar! İyerusalimeeyib, inyaa'adıd gırgıne Yahudeeşecab şikayat haa'ana ina insan şok'le g'ecenane? Manbışe ts'irbı ha'a: «İna insan gik'as ıkkanva!»[+] 25Zak'leme mang'ul mana gik'asda bınah g'ooce deş. Mang'vee zake imperatorne məhkamays ghal aaqas qiyghınva, zı mana Roomeeqa g'axılesda q'arar huvu[+]. 26Mang'une hək'ee hucoome yizde xərıng'ulqa ok'anas zak'le yugda ats'a deş. Mançil-allar zı mana vuşdeyiy yiğne, paççah Agrippa, ögilqa arı. Mane məhkamayle qiyğa zaqad ok'anasın cuvab ixhecen. 27Zasqa məxdıd qöö, aqqına insan imperatorusqa g'ıxelemee, mang'vee hı'iyn kar ittevheene, man qotkuda ixhes deş.

#### 26


Məhkamee Paulee uvhiynbı

1Agrippee Paulık'le eyhen:

– Həşde vasse val bınah devxhay eyhes əxə.

Paulee xıl hotku, eyhen:[+]

2– Paççah Agrippa, zı şadra vor, g'iyna yiğne ögil zal bınah deşdava eyhes. Yahudeeşe nişilycab-alla zalqa bınah qaa'a. 3Vak'le gırgın Yahudeeşin ədatbı, aldatxhuniybı yugda ats'anbı. Mançil-allad, hucoona ixhes, zal yugda k'ırı alixhxhe.

4Gırgıne Yahudeeşik'le, zı yizde milletne yı'q'neeyiy İyerusalimee k'ılyvalile otçu g'iyniyne yiğılqamee, hav'una ı'mı'r yugba vaats'a. 5Zı şenkecarniy manbışik'le ats'a. Manbışis ıkkiykıneeyid zı fariseyaaşe xhineena ı'mı'r hav'uva şahaadat haa'as vəəxə. Fariseyar yişde dinıl nekke it'umba ulyobzuriynbıniy vob[+]. 6G'iyname zı məhkamayne ögil ulyorzulyna Allahee yişde dekkaaşis huvuyne cuvabılqane umudnemee. 7Yişde milletne yits'ıq'vəne (12) nasılenıd xəmıqa-yiğıqa ilydyaakı, Allahıs yik'eençe g'ullux ha'a-ha'a, mane cuvabılqa umud haa'a. Paççah, Yahudeeşe zı mane yizde umudul-alla muhaakima ha'a[+]. 8Nya'a şu, Allahee hapt'ıynbı üç'üb qaa'asva uvhuyka, dexhesde karaqa xhinne ilyaaka?

9Hək'en uvheene, zasqad şenke həməxüdniy qaylen, Nazaretğançene I'sayn do k'ane qıdi'iynemee, xılençe qöön ha'as ıkkan[+]. 10İyerusalimeeyid zı manniyxhe ha'an. Ç'ak'ıne kaahinaaşine cuvabıka zı nimeen I'salqa iman haa'anbıne aqa akkyav'u, manbı gyapt'eva sesıd helenniy[+]. 11Manbışe con iman g'aleççecenva, zı manbışis cazaabı sinagogbışee geedniy helenbı. Zı manimeeniy bəç'ər qıxha, manbışiqa qihna menne ölkabışde şaharbışeeyir gexhananiy[+].

12Yiğbışde sa yiğıl ç'ak'ıne kaahinaaşe zas yəq huvu, zı mane işis Damask'eeqa hark'ın[+]. 13Paççah, yı'q'ı'hna gah vooxheyiy, şi yəqniy əlyhəə vob. Mane gahıl xəənçe zalqayiy zakanbışilqa gırgıne surabışile işix gitxhu, man işix verığıled xəttayiy. 14Yişin gırgınbı ç'iyelqa qukk'yopk'ul. Zak'le ses g'ayxhı, mançin zak'le cühüt'yaaşine mizel eyheyiy: «Şaul, Şaul, nya'a ğu Zalqa yiğbı allya'a? Bizıne sives mık' üvxüyke vas yugda ixhes deş». 15Zı uvhiyn: «Xərna, Ğu vuşune?» Xərıng'vee alidghıniy quvu: «Zı I'sa vorna, ğu Zalqa yiğbı allya'a. 16Həşde oza, g'elil qixhe. Zı vas gyaguna, vake Zas nukar ha'as. Ğu, Zı vak'le haguneyiy hagvasde karbışda şahad ixhes. 17Zı ğu yiğne milletneyiy menne milletbışde xılençe g'attixhan ha'asda. Zı ğu mane milletbışisqa g'ıxelena, 18manbışin uleppı aaqı, manbı miç'axiyvaleençe nurulqa, iblisıkeb Allahılqa savaak'al hee'ecenva. Manke Zalqa iman hı'iyka manbışde bınahbışile ılyheepç'esınbıniy, manbıb muq'addasne milletınbıniy vuxhes».

19Paççah Agrippa, zasse mane xəənçe gyaguynçine cuvabıke qığeç'es əxı' deş. 20Zı ts'eppa Damask' vooxhenbışik'le, qiyğad İyerusalimneyiy Yahudayne cigabışee vooxhenbışik'le, nekke qiyğad menne milletınbışik'le eyhe ıxha: «Bınahbışike xıl ts'ıts'av'u, Allahılqa savk'le. Qotkuyn işbı he'e, şu bınahıke xıl ts'ıts'av'uy hagve»[+]. 21Yahudeeşis mançil-allar zı Allahne Xaasne aqqı, gik'as ıkkiykın[+]. 22Allaheeme zas g'iyniyne yiğılqamee kumag ha'an. Mançil-allar g'iyna zasse inyaa'ar ulyorzul, k'ıning'ule otçu xərıng'ulqamee şahaadat haa'as əxən. Zı eyhenbı, Mıseeyiy menne peyğambaraaşe ögilycad ixhesva uvhiyne karbışile ğayrı medın kar deş vod. 23Manbışe uvhiyn: «Masihee əq'üba ts'ıts'aa'as, hapt'ı üç'üb qeebaxhenbışda ts'erriyna ixhes, Cune milletık'led, menne milletbışik'led nur qadıva eyhes»[+].

24Paulee məxüd cun sura aqqaqqamee, Festee axtıda eyhen:

– Paul, ğu bəç'əraaşin karbı vod eyhe! Geed qətqiyke yiğna ək'elib apk'ın!

25Paulee eyhen:

– Geer ıkkanna Fest, zı bəç'əraaşin karbı deş eyhe, qotkuyn, hək'en cuvab yuşan ha'a. 26Paççah Agrippayk'le man gırgın ats'an, mançil-allar zı mang'uka yik'eka yuşan ha'a. Zak'le ats'an, mançin nencad paççahıke hixu deş. Man işbı xhoşşebışee g'ecen işbı deş ıxha. 27Paççah, ğu peyğambaraaşe uvhiynçilqa inyam ha'anne? Zak'le ats'an, ğu inyam ha'an.

28Agrippee Paulık'le eyhen:

– İne sık'ınne gahee, vas zakerne Masihne yəqqı'lyna ha'as ıkkan?

29Paulee eyhen:

– Sık'ınna gah vuxheeyib, geeb gah vuxheeyib, zı Allahıke heqqan, saccu ğu deş, g'iyna zal k'ırı iliyxhen gırgın insanar, ine zincirbışile ğayrı, zak akaraba vuxhecen![+]

30Paççah Agrippa, Fest, Bernika oza qeebaxhe, manbışika sacigeeyib coka gyuv'uriynbı oza qeebaxhe. 31Manbı g'aqa qığeepç'ı, sana-sang'uk'le eyhen:

– İne insanee vuc aqqasın, gik'asın vuççud ha'a deşud[+].

32Agrippee Festık'le eyhen:

– İne insanıs imperatorne məhkamays ghal aaqas diykıninxhiy, mana g'aykkas eyxheyiy[+].

#### 27


Paul Roomayne suralqa yəqqı'l gexha

1Şak'le İtaliyeeqa vüqqəsva uvhumee, Paulıy mebın avquynbı «İmperatorne alayeençe» Yuli donane vəşing'une xərıng'usqa qoole[+]. 2Şi Edremit eyhene şahareençe qadıyne gameeqa gyuv'ur. Man gamı Asiyeyne cigabışeeqa əlyhəə ıxha. Şakasana Makedoniyeyne Salonik eyhene şaharee eyxhena Aristarxır vornaniy[+].

3Qinne yiğıl Sidon eyhene şahareeqa hipxhır. Paulıqa yugra eyxhene Yuli'ee, mang'usqa cune hambazaaşisqa hark'ın, ıkkanan kar alyaat'as haysaran. 4Mançeb şi gamıykacab apk'ın. Mıts aq'veeqa qiviyxharva, şi Kipr eyhene adayne mıts qüdööne surale ılğeepç'ı, maqa apk'ın. 5Deryahıncab şi Kilikiyayiy Pamfiliya ılğevç'u, Likiyeyne Mira şahareeqa qabı. 6Vəşing'une xərıng'vee mançe İtaliyeeqa əlyhəən İskandariyeençe gamı t'abal hı'ı, şi maqa gyav'u[+]. 7Xılece yiğbına dağamiyvalika, k'ılyba-k'ılyba şi ögeeqa apk'ın, Knid eyhene şaharısqa k'ane qeepxha. Mıtsın şas vukkanne suralqa əlyhəəs hidyaasar vuxhayke, şi Krit eyhene adaysse Salmonne surale apk'ın. 8Kritne mıgleke dağamiyvalika ılğeepç'ı, şi qabı hipxhıriynbı Kritılyne Laseya eyhene şaharne k'anene Micagın Limanbı eyhene cigeeqa.

9Şi məxüb geeb gah avaak'an hav'u, tsuvuliyn siv aqqaqqan yiğıd[*] ılğeç'u ıxha. Seniyne mane gahıl deryahın apk'ıniy yı'q' qıxha. Paulee manbışis xabar huvu, 10eyhen:

– Hambazar, zak'le g'ece vod, həşde şi yəqqı'lqa qığeepç'ee, yukukiy gamıykcad deş, yişde canbışilqab xəbna ver ables.

11Vəşing'une xərıng'veeme Paulne cuvabıl k'ırı alixhxhesde cigee, gamı he'ekkang'uneyiy gamıyne iyesiyne cuvabıl k'ırı iliyxhe. 12Man liman q'ı'dı'm alğahasın xhinne deşiy. Mançil-allab gameebınbışde gellesınbışe eyhen:

– Vəvxeene, inçe sık'ılbab şaqana apk'ın, Finikseeqa hipxhır, q'ı'dı'm maa'ad alğahas.

Finiks Kritilin, canubılqa-garbılqa, şimal-garbılqa ilyakkan liman ıxha.


Deryaheedın q'ıfrım

13Canubıle sık'ınna mıts aa'a gibğılmee, cos vukkanna gah qabınava, gamıçeeşe yakor xhineençe alqayhen. Kritne mıgleke-alla gamıyka ılğeebaç'e. 14Ooğançe geeb gah ılğooç'e deş, adayle şimal-şargna q'ıfrım haa'ana mıts g'ooxa. 15Q'ıfrımeeqa gitxhuyne gamıysse mıts qööne suralqa əlyhəəs əxə deş. Manke şicab-şi mırtbışde xılyaqa quvu, mıtsınıb şi inyaqa-şaqa g'uvooxhar hav'uynbı. 16Şi Qavda eyhene adayne mıts deşde suralqa gamıyka qabı. Şi gameedın lotk'a maa'ad geed dağamda g'attixhan hı'ı. 17Man lotk'a alqavhumee, gamıçeeşe gamıyn bortbı kanatbışika iyt'alanbı. Manbı qəvəyq'ən vuxha, gamı xhyan k'ıldanane Liviyeys delesne cigee g'umbışik qaçatxır, haq'varasın. Mançil-alla manbışe parusbı avqa g'ekka, gamıd mıtsın nyaqayiy qa'a, maqa ayk'an. 18Q'ıfrımın şi inyaqa-şaqa yugba g'uvopxhuriynbı. Mançil-alla qinne yiğıl gameedın yuk dağa'a giviyğal[+]. 19Xhebıd'esde yiğıys cone xıleka manbışe gamıyn karbı dağa'a. 20Xılece yiğbına verığıb, xənebıd g'acu deş. Q'ıfrım manimee geeb avxu, mançike g'attivxhanasda şaqa umud vuxha deş.

21İnsanaaşe geed gahna otxhuniy oyxhan deş. Manke Paul insanaaşine yı'q'nee ulyorzul eyhen:

– Hambazar, şu zal k'ırı alixhxhı, Kriteençe qığdeepç'inxhiy, şos inimeen ziyanıd, şolqa inimeena verıb ables deşdiy. 22Həşde yik'eka vuxhe, vuşda nenacar qik'as deş, saccu gamıykın ixhes. 23İne xəmde zas, zı ı'bəədat ha'ane Allahın malaaik gyagu[+]. 24Mang'vee zak'le uvhiyn: «Paul, qı'məyq'ən, ğu imperatorne ögilqa qığeç'es ıkkan. Vaka sacigeebın gameebın gırgınbı Allahee yiğnemee g'attivxhan haa'asınbı»[+]. 25Hambazar, mançil-allab yik'eka vuxhe! Zı Allahıl inyam ha'an, gırgın zak'le uvhiyn xhinne ixhes. 26Gamı adabışde sançeeqa g'uvdyotxhur axvas deş[+].


Gamı hayq'varan

27Yits'ıyoq'ab'esda (14) xəmniy vob. Şi Adriatna eyhene deryahee nyaqa qabiy əlyhəən. Xəm sura vooxhemee, gamıçeeşik'le xhyanıne mıgleqqa hiviyxharva ats'axhxhen. 28Xhinena k'oraalla ulyoopkumee, yoqts'al (40) metrılqa ələə ıxhay g'ece. Sık'ılba apk'ın, meed ulyoodakken, manked xhebts'al (30) metrılqa ələə ıxhay g'ece. 29G'anzbışile k'ena qipxhıriyle qəpq'ı'n, gamıçeeşe yoq'ulle yakor xhineeqa gyaqqı, miç'eediy qixhecenva düəbı ha'a. 30Gamıçeeşis gameençe heepxas vukkiykan, manbışe ögiyle yakor g'ekkava horbı hı'ı, lotk'a xhineeqa gyaqqas ıkkiykan. 31Pauleeme vəşing'une xərıng'uk'leyiy eskeraaşik'le eyhen:

– Man insanar gamee idyavxee, şosse g'attivxhanas vəəxəs deş.

32Mançile qiyğa eskeraaşe lotk'a ayt'ılıyn kanatbı gyatxı, man xhineeqa g'a'adaççe.

33Miç'eed qıxhesse, Paulee insanar otxhuniy oxhneva mizel avqaaqqa:

– Yits'ıyoq'vad (14) yiğ eyxhe, şu gozet ha'an, kar udyotxhanan. 34Mançil-allab zı şu mizel avqaaqqa, sa ghaledın kar oxhneva. Man vuşde g'attipxhıniynemee ıkkan. Vuşde neng'unecab vuk'lele sa ç'ər g'a'avxhas deş[+].

35Paulee man uvhuyle qiyğa, xılyaqa gıney alyaat'u, gırgıng'une ögil Allahıs şukur hav'u, hatq'ur oyxhanan[+]. 36Mançike gırgıng'un yik'bı cigeeqa qadı, karbı oyxhan giviyğal. 37Gameeab şi gırgıba q'öd vəşşe yights'ale yixhıyre (276) insanniy vob. 38Gırgınbı avts'uyle qiyğa, suk deryaheeqa haç'aa'a, gamı sibık qixhecenva.

39Verığna ul üvxümee, gamıçeeşik'le xhyan deşin dyats'an ciga g'ece. Manbışik'le g'acuyn ciga g'umnan deryahın mıgıl eyxhe. Manbışde fıkreençe, əxeene, gamı maqa qığavhiy ılğeç'e. 40Yakorbı g'ats'atk'un, manbı deryahee g'alya'a. Qiyğa manbışe gamı he'ekkane karbışik avt'ılıyn tü'ı'bı g'ayşu, ögiylin parus ooqa qı'ı, gamı deryahne mıgleqqana qa'as ıkkiykın. 41Gamı aq'valyne cigee g'umul oğa ulyoyzar. Gamıyn quş g'umeeqa ikkeç'u, ı'ğı'ykar deş. Gamıyne yı'q'əlyne cigaysmee mırtar qitxhır, man haq'var ha'a giyğal. 42Avquynbı deryahne mıgleqqa hipxhır, himeebaxacenva, eskeraaşis manbı gyapt'as vukkiykan. 43Paul g'attixhana'as ıkkanne vəşing'une xərıng'vee, eskeraaşisqa man ha'as haysar deş. Mang'vee əmr haa'a, ts'eppa xhyanee üzü ha'as vəəxənbı xhineeqa g'opk'ul, xhineençe qığeepç'ecenva[+]. 44Avxuynbıb gamı hatq'ur axuyne q'uvabışiliy menne karbışil ooniy xhineençe qığeepç'es vukkan. Məxüb gırgınbı deryaheençe gattipxhıniynbı.

#### 28


Paul Malyteeqa hiyxhar

1G'attipxhıniyle qiyğa şak'le mane adayn do Malytava ats'axhxha. 2Mane cigayn insanar şaka geeb yugba vuxha. Gyoğiy gyoğava mık'adava manbışe ts'a qavhu, şi çisqa qopt'ul. 3Paulee sa xhıleedın çirpiy alyaat'u, ts'ayeeqa dağadaççe. Manke ts'ayıne yissyaxaalike mançe zəhərnana xoçe qığevç'u, mang'une xılek git'viyq'an. 4Mane cigayne insanaaşik'le mang'une xılek xoçe git'ipq'ın g'avcumee, sana-sang'uk'le eyhen:

– Hək'erar, mang'vee insanır gik'u. Deryaheençe g'attirxhıneeyir, qəl qığaahane ilaahee mang'us cazaa hoolenacab, ı'mı'r haa'as havaysar deş.

5Pauleeme xıl g'uvooxhar hı'ı, xoçe ts'ayeeqa g'a'abaççe, mançin Paulık vuççud ha'a deş. 6İnsanaaşe gozet ha'a ıxhayn, Paulık hucooyiy ixhes: mang'un tan əlt'əxəsee, deşxhee, mana sayangara qukkyork'ul qik'as? Manbışe geed gozet ha'a, mang'uk vuççud dexhe g'acumee, manbışe fıkırbı badal hav'u, eyhen: «Mana sa allahır»[+].

7Mane cigayne k'anençe ğana Publiyn ciga ıxha, mane adayne xərıng'un. Mana cune xaa şaka yugra ıxha, şi xhebılle yiğna mang'une xaa avxu. 8Publiyna dek mane gahıl ık'ar tyulee ıxha, mana arğançe gyorxhan vuxhun əlyhəə g'alirxhu ıxha. Paul ık'arang'usqana qıxha, düə haa'a, xıleppı mang'ulqa gixhxhı, mana yug qa'ana[+]. 9Maane milletık'le man g'acumee, maabın gırgın vuk'aranbı mang'usqa abı, yug qeebaxhe vuxha. 10Manbışe şas geeb hı'rmat hav'u. Şi gamıyka əlyhəəme, manbışe şas yəqqı's ıkkanan karbı adı.


Paul Roomeeqa hiyxhar

11Xhebne vuzale şi İskandariyeençene «Dioskurar»[*] donane gamıyka yəqqı'lqa qığeepç'ı. Man gamıd q'ı'dmına Malyta eyhene adee axu ıxha[+]. 12Sirakuza eyhene şahareeqa hipxhır, xhebılle yiğna maa'ab avxu. 13Şi mançeb gamıyka deryahne mıglen Regium eyhene şahareeqa qabı. Qinne yiğıl canubıle aa'a gibğılyne mıtsıne kumagıka Puteol eyhene şahareeqa hipxhır. 14Maa'ab şasqa qızaaxiyne imannanbışe, coka sa ülycümna aaxveva uvhu. Mançile qiyğa qabı Roomayne suralqa apk'ın. 15Şi ablesva ats'ane Roomeen imannanbı yişde ögilqava Appi Bazarva eyhene cigeeqayiy Xhebılle Gostinitsava eyhene cigeeqa abı. Paulık'le manbı g'avcumee, Allahılqa şukur haa'a, mang'un yik'ıd cigeeqa qayle. 16Şi Roomeeqa qabı hipxhırmee, Paulısqa curayra axvas haysarna. Mang'uqa saccu sa esker mang'uka ilyakkasda axva.


Paulee Roomee Yugna Xabar yuşan haa'a

17Xhebne yiğıle Paulee Yahudeeşin maa'ab vooxhen ç'ak'ınbı cusqa qoot'al. Manbı sacigeeqa sabıyle qiyğa, Paulee manbışik'le eyhen:

– Çocar, yişde milletıs, dekkaaşine ədatbışis idyvaak'an vuççud hide'eeyid İyerusalim zı aqqı, Roomabışde xılyaqa quvu. 18Zı gik'asın vuççud hidi'inçil-alla, manbışe zake qidghınbı hı'iyle qiyğa, g'aykkasniy ıkkan[+]. 19Yahudeeşis man ıkkiykın deş, manke zı nyaqame ixhesda axu, imperatorne məhkamalqa ghal aaqı. Zı man gırgın yizde milletne gardanaqa bınah gyuvxhesva deş hı'ı. 20Zı şu g'iyna qopt'uluynbı, şu g'avcu, gafbı ha'asva. İzrailyne milletın umud Haa'ang'unemee, Masihnemee, zas in zincirbı ı'xı'.

21Manbışe Paulık'le eyhen:

– Yahudeyayeençe şalqa nəxdıncad kağız qadı deş, mançe qabıyne çocaaşed yiğne hək'ee şak'le pisın kar uvhu deş. 22Şak'le yiğın fıkırbı vake g'ayxhes ıkkan. Şak'le ats'an gırgınəəng'ə insanaaşe mane tariq'atne hək'ee yugdacad yuşan ha'a deş.

23Sa yiğıl, yuşaneepxhayn xhinne, mançileb geeb insanar Paulne xaaqa abayle. Paulee mane yiğıl miç'eediyle exhalilqamee, Allahne Paççahiyvaline hək'eena şahaadat hav'u. Mısayne Q'aanunuked, Peyğambaraaşine otk'uninçiker yuşan hı'ı, manbı I'says iman ha'as qopt'ul. 24Manbışde sabaranbışe mang'vee uvhiynçil inyam ha'an, sabaranbışed inyam ha'a deş. 25Sana-sang'vee eyhençilqa qidyabı, cureebaxhemee, Paulee manbışik'le eyhen:

– Muq'addasne Rı'hı'n Yeşaya peyğambarıle ğana vuşde dekkaaşik'le qotkuda[+] 26uvhiynniy:

«Hoora, ine milletılqa in hixhar he'e:
„G'ayxhiylette g'ayxhesın, şolqame man hixharas deş,
ilyaakiylette ilyaakasınbı, şok'leme man g'aces deş“.
27İne milletın yik'bı g'ayelqa satk'ıl,
k'ırıbışik'le dağamda g'iyxhe, uleppı gyatxıynbı,
uleppışika g'ımececenva, k'ırıbışika g'imiyxhecenva,
yik'bışikad mats'amexhecenva,
Zalqab siviyk'al deş, Zı co yug qee'ecenva»[*][+].

28-29Həşde şok'le ats'axhxhe, Allahın in g'attivxhan hav'iy menne milletbışis g'axuvu, manbışed mançil k'ırı alixhxhesın.

30Paul Roomee q'ölle senna axva, vucee kiranıs aqqıyne cigee, mang'vee cusqa abıyn gırgınbı cusqa saa'a vuxha. 31Mana nişilecar qı'dərq'ı'n Allahne Paccahiyvalineyiy Xərne I'sa Masihne hək'ee xət qa'a ıxha. Man hıma'ava mang'uk'le şavaacad eyhe ıxha deş[+].

### Yaaq'ub

#### Yaaq'ub

Yaaq'ub


Ts’ettiyn cuvab

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Ts’ettiyn cuvab


Yaaq'ubee otk'unin kağız

İn kağız Yaaq'ubee, I'sa Masihne xınee otk'unva eyhe. Mana I'sa Masihne İyerusalimeene ummatna xərna ıxha.

Yaaq'ubee man I'sayne cühüt' telebabışisva otk'un. Mançil-allad mang'vee ek'da-ek'da cühüt'yaaşine Muq'addasne Otk'uniybışeençen misaalabı qalya'a ıxha. Mang'vee imanıs sik'ı nəxübiy ı'mı'r haa'as vukkanva otk'un. Sayid mang'vee karnanbışdeyiy kar deşinbışde, düəyne, sabırne, mizene hək'ee oyk'an. Yaaq'ubne q'omane, ts'eppiyne fıkırbışda sa – iman çis sik'ıyn işbı dena qek'an.

#### 1


Yaaq'ubee salam hoole

1Zı Yaaq'ub Allahnayiy yişda Xərna eyxhene I'sa Masihna nukar vor. Zı şos, milletbışde yı'q'nee opt'ul-opxulne yits'ıq'vəne (12) İzrailyne nasılıs salam hoole![+]


K'orana ək'eliy iman

2Yizın çocar, şu geedne dağamne karbışika siliys üvxiyxəmee, mançis geeb şadeepxhe[+]. 3Şok'le ats'an vuşun iman siliys ı'xı'yxəmee, şos sabır xət qexhe. 4Sabır vuşde ad manimee xət qixhes ıkkan, şu gırgıne karee kaamilyba, mu'munba vuxhecenva. Məxüb şu vuşde yik'eene gırgıne yugne karbışilqa hivxharasınbı[+]. 5Vuşde şavukamecab k'orana ək'el hivdiyxharxhee, mana Allahıke hevqe. Mang'vee mana qivdiykkın, hexxan ittevhu gırgıng'us hoole[+]. 6Şavaayiy hooqqa, vooxheye-dyooxheyeva immeyhecen, hasre mançilqa inyam he'ecen. Vooxheye-dyoxheyeva eyhenar, mıtsın ı'ğviykar hav'u dağabaççene deryahne mırtık akar[+]. 7Hasre məxrıne insanne ək'leeqa qımaylecen, mang'us hucoomecad Rəbbee helesınniyxhanva[+]. 8Məxrına sa karal it'umra ulyoyzar deş, nenacab yəq avqaqqa deş.


Karnanayiy kar deşda

9İmannane kar deşde insanık'le cuna axtına ciga vaats'a vuxhes vukkan. 10Karnang'uk'lemee cuna avqana ciga vaats'a vuxhes vukkan. Mana çolun t'et' xhinne hı'ç'ı'ğənasda. 11Verığ qığevç'umee, mançine yissyaxaalin ok' qooqqaa'a, ok'alin t'et' k'yatk'ınmee, mançina micagiyvalla avayk'anna. Həməxrır karnana insan cune işbışee k'eçe.


Siliys üvxiyne hək'ee

12Siliys ı'xı'yxəmee, sabır hı'ına insan nimee baxtivariy! K'anyaqqamee öörxı'yng'us Allahee yugna pay, gırgıne gahbışisda ı'mı'r hevles. Allahee mana pay Vuc ıkkananbışde gırgıng'us hevlesva cuvabniy huvu[+]. 13Siliys ı'xı'yxəmee, hasre neng'veecad «Allahee zı siliysır ı'xı'yxəva» immeyhecen. Allah Vuc pisde karbışika siliys ı'xəs eyxhe deş, Vuceeyir vuşucar pisde karaka siliys ı'xı'yxənə deş. 14Gırgın insanar cos ıkkanne karbışincab siliys üvxı'yxə, mane karbışin manbı hoot'alanbı, çilqa saa'a. 15Qiyğa man ıkkanan kar yik'ek at'itq'ınxhee, siyk'alan bınahılqa, hav'una bınahıb geeb quvxha insan gek'ana.

16Zas vukkanan çocar, horan humoot'alcen! 17Yugna barakat, nekke yugun gırgın karbı xəənçenbı vodunbı. Man gırgın Dekkee huvuyn vodun. Mang'vee verığ, vaz, xənebı itxhın. Mana badal dyooxhene yugvalile sayır uvhiynçile sidiyk'alna vor[+]. 18Mang'vee şi qopkune cuvabıka ipxhın. Mang'us Cus vukkiykın, şi g'əvxü, Vuce itxhınne karbışin ts'eppiynbı hav'u[+].


Allahee eyhen g'ayxhı, man hı'iy

19Zas vukkanan yizın çocar, hasre gırgıne insanaaşe k'ırı alixhxhesnang'a k'ırıbı ç'ak'ıda aaqecen, cuvab eyhesnang'amee, ghal k'ılda eeqecen, qəlasın eyhesnang'ab sabırıka vuxhecen[+]. 20İnsan qəlıkanang'a, mang'vee Allahıs ıkkanan qotkuyn karbı ha'a deş. 21Mançil-allab pisvaalab, qəlıb g'alepçe. Allahee şok'le eyhençil yugda k'ırı alixhxhe, Mang'une cuvabıqa ooğançe avqa ilymaaka. Mang'un cuvab vuşde ad xət qixhecen. Mançisse şu g'attivxhan ha'as vəəxə.

22Allahee eyhençil saccu k'ırıcad deş alixhxhes ıkkan, mançin eyhenıd ha'as ıkkan. Deşxheene, şucad şos horbı ha'anbı xhinne eyxhe[+]. 23Uvhiyn g'ayxhı man hidya'ana, naxvareeqa ilyakkane insanık akar: 24Mana cuqacar ilyakkı, şaqana ark'ınmeeyir, mankecar vuc nəxrına ıxhay yik'el hiyxan. 25Şavaayiy Allahna qopkuna, g'attivxhan haa'ana Q'aanun vuk'leeqa k'yabaççe, Q'aanunun hucooyiy eyhe ha'a, g'ayxhiyn yik'el hixan hidya'a, məxrına insan cune işee baxtivar ixhes[+].

26Vuşde neng'unemecad ək'eleeqa vucee Allahna yəq' avquva qööxhee, məxrıng'usse mizib saa'as dəəxəxhee, mang'vee cuscad horbı ha'a. Mang'vee avquna Allahna yəq'ı'b nişiscab kara abayle deş[+]. 27Allahne, yişde Dekkıne ögil məttına, bınah deşda, Allahna yəq' avquna ina eyxhe: dekkiy yed dena avxuynbışis, adamer dena avxuynbışis dağamiyvaleeqa gyapk'ımee, manbışda haa'ana, dyunyeyne mı'q'ı'ne işbışilqa ilydekkana[+].

#### 2


Gırgınbı akaraba avqe

1Yizın çocar, nureene I'sa Masihılqa, yişde Xərıng'ulqa şu iman ha'axhee, şu, sa insan mansang'ule ooqa aqqas ıkkan deş[+].

2Şu sabıyne cigeeqa, hiib-qiib q'öyre insan ikeepç'eene, manbışde sang'ul gıranın tanalinbıyiy t'ubelib k'ınəəğəyna t'ucva vuxheene, q'ör'es ikkeç'unar kar deşda, yisseyne tanalinçee ixheene. 3Şu gıranın tanalinbı ali'ıyng'uqa ilyaakı: «Qora, ina yugna ciga vob, inyaa gyu'reva», kardeşing'uk'led «Ğu maa'acar ulyozreva», «De'eş, ğu qarı, yizde g'elybışeecar gyu'reva» uvheene, 4şu məxür sa mansang'ule ooqa aqqaqqa, karaı'dəən fıkırnan haakimar xhinne qeebaxhe.

5Zas vukkanan çocar, həşde şu zal yugda k'ırı alixhxhe. Allahee ine dyunyel kar deşinbı g'əvxü, manbışis geed iman huvu. Mang'vee cuvabniy huvu, Cuna Paççahiyvalla Vuc ıkkanne gırgıng'us hevlesva. Məxüd Mang'vee kar deşinbışis ha'as. 6Şumee kar deşda uleke alişşu. Nya'a, şu karnanbışe dişde hooç'an-g'ooç'an, məhkamabışeeqa ts'ıts'aa'a? 7Nya'a, manbışe dişde, vuşde Xərıng'un I'sa Masihın do g'eliqqa hele?

8Allahne Paççahiyvaline Q'aanunee otk'un vod: «Vas k'anena, vas ğu nəxüriy ıkkan həməxür ıkkiykne». Şu man eyhen ha'axhee, yugda vod ha'a. 9Şu sa insan mansang'ule ooqa aqqaqqaxhee, şu Q'aanunun eyhen ha'a deş, bınah haa'a. 10Şavaayiy Q'aanunee eyhe-eyhen ha'a, mançeedın sa karxheeyid hidya'a, gırgına mansançina bınah mang'us vob[+]. 11«Zina hıma'ava» Uvhiyng'vee «Gimek'avad» uvhiynniy. Ğu zina hidyı'ı, insan gik'veene, meer Q'aanunun eyhen hidya'ana xhinnecar eyxhe.

12Allahee insanar g'attivxhan haa'ane Q'aanunus sik'ı şu məhkameeqa ts'ıts'a'as. Mançil-allad ghalençe qı'ğəənçilqab, şu ha'ançilqab yugba fıkır hevle[+]. 13Rəhı'm hidyaa'ang'uka rəhmıka vuxhes deş. Ğu rəhmıkaxhee, Rəbbeeyid vas rəhmıkan məhkama alğahas[+].


İmaniy işbı

14Yizın çocar, şavaameecad «Zaqa iman vodva» eyhemee, çis sik'ınıd işbı hidya'amee, nya'a, mançike hucoone ixhes? Məxdıne imanısse mana g'attixhan ha'as əxəyee? 15İlyaake, vuşde çocuqayee, yiçuyqayee tanalqa alya'aniy otxhanan kar deşxhee, 16şunad manbışis ıkkanne karbışin nencad hidevu, manbışik'le «Nişinacab hımaa'a, g'ümə apk've, kar oxhneva» uvhuva, nya'a, mançike manbışis hucoona hiyxhar[+]? 17İmanıd həməxüdıd vod, şoqa mançis sik'ıyn işbı deşxhee, man qik'uyn xhinne eyxhe.

18Vuşde şavussemecad eyhes əxə: «Vaqa iman vod, zaqad mançis sik'ıyn işbı». Vasse yiğın iman mançis sik'ıyn işbı dena hagvas əxəsınne? Yizın imanıd yizde işbıdcad hagvas[+]. 19Ğu Allah sa vornava inyam ha'axhee, manıd yugda vod. Vak'le ats'an, mançilqa cinaaşed inyam ha'an, Mang'ule qətq'ı'n, mançisıb zeze ooxhana[+].

20Ək'el deşda insan, vak'le mançis sik'ıyn işbı denan iman nişiscad karaı'dəəva ats'anne? 21Yişda dek eyxheene İbrıhımee, cuna dix I'saq' q'urbanbı allya'ane cigalqa gixhxhımee dişdiy, Allahee mana qorkunava uvhu[+]? 22Vak'le g'ecen, mang'un işbıyiy iman sana-sançike cureedaxhxhe deş. Mang'une işbışe, mang'un iman hək'en ıxhay hagu. 23Məxüd Muq'addasne Otk'unee otk'unin eyxhe: «İbrıhımee Allahee uvhiynçilqa inyam ha'a, mançil-alla Rəbbeeyir mana qorkuna insan xhinne hı'sab ha'a». İbrıhımık'led Allahna hambazva eyhe[+]. 24Şok'lecad g'ecen, insan saccu imanıkacar deş, hı'iyne işbışikar çikana qorkuna eyxhe.

25Yəqqı'le qığeyç'una Raxav yik'el qiyelee'e. Məng'ee İzrailybışe g'axuvuynbışis aaxvasda ciga huvu, manbı mennecab yəqqı'n yı'q'əlqa savaak'al hav'u[*]. Nya'a mana, mane yice hav'uyne işil-alla dişdiy qorkuna hı'sab hey'ı?

26Nəxdiy can nafas dena qek'a, həməxüdıd iman çis sik'ıyn işbı dena qek'a.

#### 3


Mizene hək'ee

1Yizın çocar, şoqa geeb mə'əllimar mooxhecen. Şok'le ats'an, şi, mə'əllimaaşe geed yı'q'ı'n hı'sab qeles[+]. 2Yişde gırgıng'vee gellesde işbışee bınah haa'a. Şavaayiy cuvab eyheng'a bınah hidyaa'a, mana mu'mun, cussecar vuc xıle aqqas əxəna insan vor[+].

3Balkanaaşe şi eyhen he'ecenva, şi mançine ghalyaqa g'antarağa qa'a. Mançile qiyğab şi mana şas vukkanne suralqa alivk'ar haa'a[+]. 4İlyaake, nimee xədın gamı ixheeyid, nimee ç'ak'ın mıtsbı e'eeyid, man ar ulyorzulyung'vee k'ınne ruluka, cus ıkkanne suralqa he'ekka. 5Mizenıd həməxüd ha'a, tanan sa k'ınin sura ixheeyid, çincab vuc geeb xəbna xhinne haagva. İlyaakende, sa k'ınne ts'ünqün bıkırın ç'alagcad gyoxhxhan ha'a. 6Mizib ts'acab vobna. Miz canane əzaabışde əree nekke qopkuvalla deşin əzaa vod. Mançin insan bıkırra əqə'əna. Mana cehinnyamıke g'ooxha, qiyğab mançin ı'mı'rcab gyooxhan ha'a[+].

7Gırgıncad həyvanar, şit'yar, hadağvan həyvanar, deryaheedın həyvanar, manbı insanaaşisse saq'vana'as əxənbı. 8Miz saq'vana'asmee insanaaşine neng'ussecab vəəxə deş. Miz avqas dyooxhena balyaa vob, mana gyabat'ane zəhərıka gyavts'u vob.

9Şi mane mizeka yişda Rəbb, Dekkır axtı qa'ana, insanaaşisıb bed-düə haa'ana. Nya'a, gırgın insanar Allahee Cuk akaraba dişde ipxhın[+]? 10Sa ghalençecab şukurub, bed-düəəyib qı'ğəəna. Yizın çocar, məxüd ixhes ıkkan deş. 11Sa xhyan ı'lqəəne cigeençe, sayangada yuguniy q'ap'ın xhyan ılqeç'ennexhe? 12Yizın çocar, inciliyne yivesse zeytun, tayangısseb inciliy aleylyaa'as vəəxəye? Həməxdıd, sa xhyan ı'lqəəne cigeençe sayangada, yuguniy q'ap'ın xhyan ı'lqəən deşxhe.


Xəənçena k'orana ək'el

13Vuşde yı'q'nee, k'orana ək'elynanayiy k'oran ats'alynana vornane? Vuceecar vuc axtı qidy'ı, hasre mang'vee, vucee haa'ane yugne ı'mreeka, vucee hı'iyn yugun işbı k'orane ək'elika hı'ıva hagvecen[+]. 14De'eş, şu vuşdacab haa'axhee, vuşde yik'eeyib paxılıyvalla vobxhee, şucab şu axtıba vukmekka, şu məxüd hor ha'a. 15Məxbına k'orana ək'el xəənçe qabına deş vob, mana ine dyunyeyne, insanna, şeyt'anıkena vob. 16Nyaabiy insanaaşe conacab haa'a, paxılıyvallab vob, maa'ad alikkı-gikkiy, geed pisvalybı eyxhe.

17Xəənçena k'orana ək'el alyapt'ına insan yik' məttına, siç'dekvana, g'üvənana, mizelqa qaraylena, yik' gyotxhanna, yugun işbı ha'ana, neng'uncad sura ıqdyaqqana, aq'vasın hidya'ana vorna. 18İnsanaaşin uğoodıybıyiy duşmaniyvallabı ç'əv haa'anbı yugna toxum oozıynbışik akar. Məxbınbışe qiyğad qopkuvalin şagav sa'a[+].

#### 4


Dyunyeykana hambaziyvalla, Allahıkana duşmaniyvalla vob

1Nençene şos cuvabılqa abıy eyxhe, nya'a şoqa aldapxhın-g'adapxhıniybı eyxhe? Nya'a, man şu abğançe oodane xuruşbışike dişde vod? 2Şos hucoomecad ıkkanang'a, şosse man xılel qa'as dəxəmee, şu insan gek'a. Şu paxılıyvalla haa'a şos hucoomecad ıkkanmee, man kar xılel qa'as dəxəmeeyid, uğoodanbı. Şu Allahıke hideqqava, şoqa man kar deş. 3Şu man heqqanıd, şos heled deş. Şu man vuşde kefıke, pisde işbışis heqqava hidele[+].

4Allahne yəqqı'le qıkkepç'ıynbı! Şok'le ats'a dişde, ine dyunyeykana hambaziyvalla, Allahıkana duşmaniyvalla vobna? İne dyunyeyka hambaziyvalla haa'as vukkanang'vee, cuke Allahıs duşman ha'a[+]. 5Sayid şosqa həməxüdmede qöö, Muq'addasne Otk'unee həməxüdcadme otk'un: «Nya'a Allahee dişde, şas rı'h huvu? Mang'us şi vukkan vuxhal-alla, Mana öörəxə deş şi Cule ğayrı merıng'us ı'bəədat ha'amee». 6Mang'vee şas mançile hexxanab yugvalla haa'ana. Mançil-allad Muq'addasne Otk'unee inəxüd eyhe:

«Allahee cocab co axtıba
vukkekkanbışda yəq q'ats'aak'van,
Cocab co axtıba vukdekkanbışismee
Cuna yugvalla haagva»[+].

7Mançil-allab Allahee eyhençiqa gyuv'ur-oza qeepxhe, iblisis ıkkanan hıma'a, manke iblisıd şoke hixvasın. 8Allahıs k'ane qeepxhe, manke Manar şos k'ane qixhes. Bınahnanbı, xıleppı hoğle, Allahne yəqqı'l it'umba ulydobzuriynbı vuşun yik'bı mətte'e[+]. 9Aq'vabı qe'e, ak' avqe, gyaaşe! Hasre vuşun əqəna gyaaşuylqa, şadvallab derdılqa savk'lecen. 10Rəbbine ögil haaq'vre, Mang'veeyib şu axtı qaa'as.

11Çocar, sana-sang'une hək'ee pisın immeyhe. Şavaayiy çocune hək'ee pisın eyhe, şavaayiy çoculena haa'a, məxrıng'vee Q'aanunub pis haa'a. İnsanee Q'aanunulena haa'axhe, mana Q'aanunun eyhen ha'ana deş, mançina haakim eyxhe. 12Q'aanun Huvunar, Haakimır sa Allah vorna, gyapt'asıb g'attivxhan haa'asıb vəəxəna saccu Mana vor. Ğu vuşuna eyxhe, yiğne k'anerıng'us ğucar vake haakim haa'a[+]?


Umud valqa deş, Allahılqa hee'e

13Həşde məxüd eyhenbışe k'ırı alixhxhecen: «G'iynayee, g'iyqayee şi sa neneme şahareeqa hapk'ın, maa sa senna avxu, kar alişşu massa huvu, pıl ha'as». 14Mançilqa axvee, şok'le g'iyqa vuk'lelqa hucoome qales ats'ad deş. Yişda ı'mı'r hucoo eyxhen karne? Sık'ınna gahna g'ecene, qiyğad ayk'anne booğak akar[+]. 15Mançilesa şu eyhe: «Rəbbis ıkkiykınee, hidyapt'ı avxvee, manayee, mebnayee iş haa'a»[+]. 16Həşdemee şu, gırgın vuşde xıledın xhinne, gırgın şosse əxən xhinne yuşan haa'a. Məxüb yuşan hav'uy qotkuda deş vod. 17Şavuk'leyiy vucee yugun ha'as ıkkanva ats'a, yicıd hidya'a, məxrıng'vee bınah haa'a[+].

#### 5


Karnanbışilqa hixhar he'e

1Həşde, kar geednanbı şu zal k'ırı alixhxhe. Vuşde vuk'lelqa qalesde yiğbışil-alla hülööbəxə gyaaşe. 2Vuşun kar qı'çiyn, tanalqa alya'anbıd guvayn otxhun[+]. 3Vuşun k'ınəəğəyiy nuk'ra pasın aqqı. Mançilin pas vuşde aq'veeqa ulyozaras, mançin şu ts'ayın xhinne gyooxhan haa'as. Q'iyaamatın yiğ qadı hiyxhar vod, şumee kar sı'iyke aats'e deş. 4Şu vuşun cigabı qiyşalanbışis hək' quvu deş. Həşde mançin vuşde aq'veeqa ts'ir haa'a. Xəybışde Xərıng'uk'le Rəbbik'le qiviyşalanbı hülööbəxə gyaaşuy g'ayxhiyn. 5Şu ç'iyeyne aq'val gyavts'u-gyuvxhu, şos ıkkananbı ha'a iviykır. Şu gyat'asde həyvanaaşe xhinne otxhuniy otxhun. 6Şu şok sidet'uyne qorkung'une, hıdi'iyncad kar gardanaqa gixhxhı, mana gik'u.


Sabırıka vuxhe

7Yizın çocar, yişda Xudaavanda qalesmee sabırbı he'e. İlyaakende, sa kar ezuna, mang'unemee manimee gıranın şagav aleylesmee nimee sabırıkayiy eyxhe. Mana tsuvuliynıd yuxhxhaniynıd gyoğiybı ixhesmee, sabırıle g'e'exhxha deş. 8Şunab sabırıka, yik'eka vuxhe, yişde Xudaavandayn qariy k'ane qıxha vod. 9Yizın çocar, şolqa cuvab qidyadıynemee, sana-sang'ulena hımaa'a. Yişda Haakim qalesın yiğıd k'ane qıxha vod[+].

10Yizın çocar, Rəbbine doyule yuşan haa'ane peyğambaraaşike misaal aleet'e, əq'übabışis ööpxü, sabır hı'iy xət qixhe[+]. 11Şi baxtivararva ööpxürıynbışik'le eyhe. Şok'le Əyı'b peyğambarne sabırene hək'ee g'ayxhiyn. Şok'le ats'an Rəbbee nekke qiyğa mang'us xayir-düə hoole. Xudaavanda geer rəhı'mıkana, yik' gyotxhanna ıxhayl-alla məxüd ha'a[+].


K'ın g'ımiysar

12Yizın çocar, mısacad xəəlqan, ç'iyelqan nişilycad-alla k'ın g'ımiysar. Hasre vuşun «ho'o» ho'o ixhecen, «de'eşıd» de'eş ixhecen. Deşxheene, şu mançil-alla Allahıke cuvab alyaat'as[+].


Düəyna guc

13Vuşde neng'veemecab əq'üba opxhanxhee, düə hee'e. Şadnar vorxhee, ilaahi qəpqe. 14Şoqa ık'arna vorxhee, iman ha'anbışde ummatın ağsaqqalar qoot'le. Hasre manbışed Rəbbine doyule düə qəbəqqə-qəbəqqə, mang'ulqa zeytunun q'ış qadğvecen. 15İmanıka hav'uyne düəyn mana yug qa'asda, Rəbbee mana g'elil qa'asda. Ik'arang'vee bınah hav'uxhee, Xudaavanda mang'une bınahıler ılyheç'esda. 16Sana-sang'uk'le şu hı'iyn bınahbı eyhe, sana-sang'ul-allad düəbı he'e yug qeepxhecenva. Qorkung'une düəysse geed kar ha'as əxə[+]. 17İlyas peyğambarır şina xhineena insan ıxha. Mang'vee yik'eençe gyoğiy mexhecenva düə haa'a. Mançile qiyğa xhebılle sennayiy yixhıble vazna gyoğiy eyxhe deş. 18Qiyğa meeb mang'veecab düə hav'umee, xəybışe gyoğiy gyoğa'a, ç'iyeynıd kar aleylya'a.

19Yizın çocar, vuşda nenamecar Allahne yəqqı'le sark'ılee, şunar mana qorkune yəqqı'lqa sak'al he'ee, 20manke şok'le ats'axhxhe, şu mana qik'uyke g'attixhan hı'ı, geedne bınahbışike havacı[+].

### Filippı

#### Filippı

Filippı


[1]

[2]

[3]

[4]


Paulee Filippı eyhene şaharee Masihılqa iman hı'iynbışilqa otk'unin kağız

#### 1

1Paulıkeyiy Timoteyke I'sa Masihne g'ulaaşike,

Filippı eyhene şaharee vooxhene Allahne insanaaşilqa, manbışde ç'ak'ınbışilqayiy manbışis kumag ha'anbışilqa – gırgıne I'sa Masihıka sananbışilqa, salam![+]

2Allahıke, Yişde Dekkıkeyiy Xərne I'sa Masihıke şos yugvallayiy barakat vuxhena.


Paulna düə

3Zı şu mısa yik'el qavaalyav'ee, zı yizde Allahılqa şukur haa'a. 4Zı gırgıne gahbışil düə haa'a Allahıke kar heqqamee, vuşde gırgıng'unemee şadda heqqa. 5Ts'ettiyne yiğıle g'iyniyne yiğılqamee, Yugna Xabar insanaaşilqa hivxhar haa'asdemee şu zaka vuxha[+]. 6Zak'le yugda ats'a, Şavaayiy şole ğana mana yugna iş givğalav'u, Mang'veeyib mana iş I'sa Masih qalesde yiğılqamee haa'asda.

7Vuşde gırgıng'une hək'ee məxbına fıkır hav'uy zak avaak'ı vod. Şu gırgınbı yizde yik'ee vobunbı. Zı aqqı ixheeyir, məhkamee zı Yugna Xabar qopkunava eyhe ixheeyir, şu zaka sacigee Allahıke yugun alyaat'a[+]. 8Allah yizda Şahad vorna, zas nəxüriy şoka axvas ıkkan. Zas şu I'sa Masihıs xhinne vukkan.

9Zı düə haa'ana, şos sana-sanbı sık'ılbab geeb vukkiykınecen, Allahın işbı şok'le ats'axhxhecen, man gırgın işbı şolqa yugda hixhrecen. 10Manke şok'le inekke yugun ats'axhxhesın, şu Masih qalesde yiğıl məttıba vuxhes, vuşde gardanaqa şavussecadıd vuççud givaxanas əxəs deş. 11Şu, I'sa Masihıle ğana Allahıs şukur hav'u, qopkuvalin şagav alles. Məxür şu Allah axtı qa'as.


Paulın zindaneedın dağamiyvallabı

12Çocar, in zas şok'le ats'axhxha ıkkan, yizde vuk'lelqa qadıynçin Yugna Xabar hivxhar hav'uy sık'ılbab ögilqa vukku. 13Həşde gırgıne imperatorne g'aravulyçeeşik'led çikana, gırgıng'uk'lecad ats'axhxhayn, zı Masihıl-alla aqqı[+]. 14Zı aqqıva çocaaşin gellesınbışin Rəbbilqan iman it'umxhayn, həşde manbı qı'dəpq'ı'n, yik'eka Allahın cuvab hixhar ha'a[+].

15Hək'en uvhee, sabaranbışe paxılıyvalin, zas qəlas, sabaranbışer Masih yik'eençe qıvaats'a'a. 16Sabaranbışe man zı ıkkanva ha'a, manbışik'le ats'an, məhkamee zı Yugne Xabarın sura aqqasva ixhes. 17Sabaranbışe Masih yik'eençe deş qıvaats'a'a. Manbışe zas qəlas, co haagvasva ha'a. Manbışis zı aqqıyne cigee zas sık'ılbab geeb əq'üba hevles vukkan. 18Mançike hucoona? Manbışiqa qotkuynbı, horbışikan, nəxdınbı ıxhay fıkırbı hasre ixhecen. Hasre saccu manbışe Masih qıvaats'e'ecen. Zınar mançile şadra vor, qiyğar şadxhesda. 19Zak'le ats'an, yizde vuk'lelqa qalesın gırgın yugda ç'əvxhes. Vuşde düəbışikayiy I'sa Masihne Rı'hı'ne kumaagıka zı g'attixhanasda[+].

20Zas geed ıkkan, umudub haa'ana, zas nişikecad naş qixhes deş, gırgıne gahbışilib g'iyniyn xhinne, zı it'umra, yik'eka ixhes. Zale ğana Masih, yizde canee can ixheeyid, zı qik'veeyir hı'rmatıka ixhecen. 21Yizdemee, ı'mı'r Masih vobna, qik'uyme karana ıxhay vodun. 22İne tanee zı ı'mı'r haa'asxhee, zasse yugun işbı g'aces əxəsınbı. Mançil-allad zı hucoome g'əxəs, zak'le ats'a deş. 23Zı q'önesana suralqa ts'ıts'a'ana. Yizde yik'eençe inçe ark'ın Masihıka ıxhay vodun. Man gırgınçile yugda vod. 24Vuşdemeeme, yizın üç'ürra axuy yugda vod. 25Zak'le man yugda ats'a: vuşda şadvallayiy iman geed qixhecenva, zı üç'ürra axu, şosqa qales. 26Manke, sayır zı şosqa qarımee, şosse zal-alla I'sa Masihıs şukur haa'as vəəxə.


«Yugne Xabarıs sik'ı ı'mı'r hee'e»

27Hucoo ıxhay ixhecen, şu vuşda ı'mı'r Masihne Yugne Xabarıs sik'ı hee'e. Zı arı, şu g'avceeyib, zı ittyarı, vuşde hək'ee g'ayxheeyid, hasre zak'le ats'axhxhecen vuşun yik'bı sa vodunbı. Zas ıkkanan, şu sacigee, mıga-mıgays huvu, Yugne Xabarılqa iman hı'ı, eskerar xhinne it'umba ulyoozrecen. 28Şolqa g'elil qeepxhaynbışileb qı'məəq'ən. Man manbışdemee, manbışikın ixhesva işaarat ixhes, vuşdemeeme, şu g'attivxhanasınbıva işaarat ixhes. Man gırgın Allahıke vodun. 29Şos saccu Masihıs iman hı'iycad deş huvu, Mang'ul-alla əq'üba ts'ıts'av'iyid huvuyn[+]. 30Şok'le ats'an, zı həşder dağamiyvalee vor. Şolqad zalqa xhinne dağamiyvallabı qadı.

#### 2


I'sa Masihıke xət qıxhe

1Masihıkane ı'mı'ren şos yik'bı hele, Mang'une vukkiykıniyn vuşun yik'bı cigeeqa qalya'a. Allahın Rı'h şoka yuşan ha'a, vuşun yik'bı g'üvənada, şunab rəhı'm haa'a. 2Mançil-allab şu sa fıkrel vuxhe, sana-sang'us akaran vukkiykıniy hagve. Şu sanab vuxhayka yizın yik' sık'ıldad geed şade'e[+]. 3Şu, paxılıyvalla haa'ava, şucab-şu axtıba vukkekkava, vuççud hımaa'a. Şu vuk'ul avqa g'a'apçe, mansanbı şole ooqa avqe. 4Şu vuşdacab hımaa'a, merıng'unab hee'e.

5I'sa Masihee nəxbına fıkıriy hav'u, şunab həməxübna fıkır hee'e.

6Vuc hək'ena Allah ixheeyir,
Mana Cune allahiyvalik it'umra at'irq'ın deş[+].
7Mang'vee Cuna xəbvalla g'alepçına,
Vuc g'uluk akar qı'ı,
məxür insanaaşik akar qıxha.
İnsanık akar qıxha,[+]
8Vuc avqana hı'ı.
Allahıl k'ırı alixhxhı, qik'as ark'ın,
çarmıxıl qik'as ark'ın.
9Mançil-allar Allahee Mana geer ooqana hı'ı,
Mang'us gırgıne dobışile ooqan do huvu[+].
10Məxüb xəə, ç'iyel, ç'iyek avud manbışin gırgınbı
I'sayne doyune ögil q'aratsabışil gyuv'recen,
11gırgıne mizyaaşe Dek Allahne xəbvalinemee
I'sa Masih Rəbb ıxhay eyhecen.


«Xənebı xhinne insanaaşine yı'q'nee hits'aaghar vuxhe»

12Zas geeb vukkananbı, şu gırgıne gahbışil k'ırı iliyxhen xhinne, saccu zı k'anenang'acad deş, zı k'ane deşdang'ad çikana k'ırı alixhxhe. Allahıle qəpq'ı'n, Mang'us hı'rmat gyuvxhe. Udyoozar vuşde işbışika Mang'vee şu g'attivxhan hav'iy hagve. 13Allahee Vuşde ab iş haa'a. Mançil-alla şos Mang'ul k'ırı alixhes ıkkanan, Cus ıkkananıd şu ha'an. Mang'vee yişin işbı Cune yik'eençe ixhecenva məxüd ha'a.

14Gırgın kar şikayat hidyav'u, siç'devku he'e. 15Qopkuynbı, məttınbı vuxha ine quç'opkurne, yəqqı'le qığeepç'iyne insanaaşine yı'q'nee, Allahın məttın uşaxar vuxhe. Miç'axne xəədın xənebı xhinne insanaaşine yı'q'nee hits'aaghar vuxhe[+]. 16Gırgıne gahbışisde ı'mrene hək'eedın cuvab it'umda aqqe. Manke Masih qalesde yiğıl zı xıliyna masaafa g'adapxhınne idmançee xhinneeyiy yugba iş hav'une işçee xhinne mukaafat alyaat'as. 17Vuşun iman q'urbaniy ı'bəədat xhinne vod. Yizda eb k'yapk'ınee, vuşde q'urbanna pay xhinne vuxhes. Mançil-allar zı vuşde gırgıng'uka şadexhena[+]. 18Şunab zaka sacigee şadeepxhe.


Timoteyneyiy Epafroditne hək'ee

19Zas ıkkanan, şu nəxübiyva ats'axhxha, yizınıd yik' vaxxariy qixhecen. Zı umud haa'ana, Xərne I'see həşdebışee Timotey vuşde k'anyaqa g'axılesda yəq' haagvasda[+]. 20Timotey xhinnena, vuşda yik'eençe haa'ana, zaqa merna deşda. 21Avxuyne gırgınbışe I'sa Masihıs ıkkanan deş, cos ıkkanan ha'a. 22Şok'lecad ats'an, Timoteyee vuc işika hagu. Mang'vee Yugna Xabar zakasana hivxhar hav'u, dixee dekkıs g'ullux haa'an xhinne. 23Mançil-allab zı umud haa'ana, yizde vuk'lelqa qalesın ats'axhxhamee, zı mana şosqa g'axıles. 24Zak'le yugda ats'a, Rəbbee zasıb həşdebışee vuşde k'anyaqa ayresda yəq' hevles vuxhay.

25Həşdemee, Epafrodit şosqa yı'q'əlqa sak'al hı'iy zasqa qotkuda qöö. Mana yizda çoc, zaka sa iş g'oocena, zına xhineena Masihna esker vorna. Şu mana zas kumag ha'as g'axuvu. Epafroditee zas kumag adıyka muq'addasna iş hav'u[+]. 26Mang'us sayib şu g'avces geeb vukkan, şok'le vuc ık'arva g'ayxhıva mang'vee aq'va qı'ı. 27Mana hək'erar həməxür ık'iyk'ır, qik'asse axu. Allahna saccu mang'ulqa deş, zalqab abına derd sık'ılbab hexxımooxhecenva, zalqab çikana rəhı'm qabı. 28Şok'le Epafrodit g'acu, şadeepxhecenva, yizdab derd k'ıl quvxhecenva, zı mana zaara vuşde k'anyaqa g'ıxele. 29Mana sak'ı qarımee, yik'eençe şadeepxhe. Məxüd Rəbbis iman ha'anbışe ha'as ıkkan. Məxrına axtıra aqqe. 30Şu yizde k'ane deşdang'a, mang'vee cuna ı'mı'r qivdiykkın zas kumag hı'ı. Məxür mana Masihne muq'addasne işinemee qik'asse axu.

#### 3


Horanayiy hək'ena qopkuvalla

1Sayid zas şok'le inniy eyhes ıkkan: çocar, Rəbbinemee şadeepxhe! Şolqa akaran karbı otk'uniyn zı ozar ha'a deş, mançin şu havaace[+]. 2Şucab-şu xvaabı xhineene insanaaşike havaace. Manbışe pisın işbı g'ece-g'ece, şosqa hexxadacad sunnatbı haa'as ulyooka. 3Şi insanaaşe ha'ane sunnatılqa umud haa'a deş. Şi Allahne Rı'hı'le ğana ı'bəədat ha'anbı, I'sa Masih axtı qa'anbı vob. Mançil-allab şi hək'ebab sunnat hav'uynbı vob. 4Zasse insanaaşe ha'ane sunnatılqa umud haa'as vəəxəyiy. Merıng'une fıkreeqa mançilqa umud hav'uy qööxheene, zasse sık'ılbab geeb mançilqa umud haa'as vəəxəyiy. 5Zı, zaqa molyulle yiğnang'a Q'aanunus sik'ı sunnat hı'ı. İzrailyne milletna, Benyaminne nasılena, cühüt'yaaşike g'arına zı sa cühüt' vorna. Zı ı'mı'r Q'aanunus sik'ı, yəqqı'le qığdeç'u, fariseyaaşe[*] xhinne hav'u[+]. 6Zas Allah geer ıkkanva, zı I'sa Masihılqa imannanbışiqa öc alyapt'ı. Q'aanunne ögil zı qorkura ıxha, şavussecadıd mançine hək'ee zak'le hexxan eyhes dəxə[+].

7Şenke zı axtı qa'an hucooyiy vod, həşde man zasqa Masihnemee vuççud deşin kar xhinne qöö. 8Sa mancad deş, zak'le Xərna I'sa Masih yugra ats'axhxhesva, yizdemee axuyn mansa gırgın kar ulele g'a'aytxhuyn. Masih aveykiynemee, zı zaqa vodun-deşin həş xhinne dağetçu. 9Zas Q'aanunus sik'ıyne yizde qopkuvalil-alla deş, Masihılqa hı'iyne imanıl-alla Mang'uka sa ixhes ıkkan. Məxdın iman Allahee qopkuvalla xhinne hı'sab ha'a. 10Zas Masihiy Mana üç'ür qexhena Allahna guc vaats'a vuxhes vukkan. Zas Mang'vee ts'ıts'av'una əq'üba zalqab bit'al haa'as vukkan. Zasır, Masihıs xhinne qek'ang'ar, Allahne cuvabıle qığdeç'es ıkkan. 11Məxüb zaqab hapt'ıynbışde yı'q'neençe üç'ür qixhesda umud vuxhesda.


«Zına xhinnena ı'mı'r hee'e»

12Zı eyhe deş, mane gırgınçilqa hirxhılyna. Zas aqqas ıkkanançinemee qihna zı g'adayxhvancar vor. I'sa Masiheeyir zı həməxürniy aqqı. 13Çocar, man gırgın zaqa vodnançina zasqa qöö deş. Zı saccu sa kar ha'a: yı'q'əlin yı'q'əl g'aletçu, ögiylinbışilqa can ayhe. 14Zı finişilqa g'adayxhvanna gırgıne gahbışisda ı'mrena mukaafat xəybışee alyapt'as. Allahee I'sa Masihıle ğana mana mukaafat alyapt'as qort'ul.

15Yişda vuşuyiy imanee mane gırgınçilqa hirxhıl, manbışe məxbına fıkır ha'as vukkan. De'eş, şu mebne fıkıreexhe, Allahee man şok'le hagvas. 16Qudoora, şi nyaqayiy hipxhır, məxbına ı'mı'r haa'as.

17Çocar, zına xhinnena ı'mı'r hee'e. Zı şok'le haaguyne misaalays sik'ı ı'mı'r vukkekkanbışiqa ilyaakı, yugda xət qıxhe. 18Zı şok'le geed nəqqees uvhiyn xhinne, həşded geşşe-geşşe meed eyhen: gellesınbışe Masihın çarmıxıl qik'uy k'ap'ik'ıle avqa qaa'a. 19Manbışda allah cona vuxhun vobna. Manbışe cocab-co ç'ak'ıba haagvane karbışe manbışis naş qa'a. Manbışe ine dyunyeynacab haa'a. Manbışikın ixhesın. 20Yişdame vatan xəybışee vobna. Mançer şi g'attivxhan haa'ana Xərna I'sa Masih gozit ha'a[+]. 21Allahee Masihıs gırgın Cune xılee aqqasda guc hevles. Mane gucukab Masihee yişin g'iyniyn k'ap'ik'ıle avqa qıxhayn tanbı badal hı'ı, Cune nuruka gyatsts'ıyne tanık akar qa'as.

#### 4


Nəxübiy ı'mı'r haa'as vukkan

1Zas geeb vukkanan, g'avces vukkanan çocar, şu yizda şadvalla, yizde vuk'len tac vobınbı. Rəbbine yəqqə it'umba ulyoozre!

2Evodiya, Sintixiya, zı şolqa miz k'yaa'a, hucoone ixhes, Rəbbinemee sa fıkrelqa qudoora[+]. 3Yizda hək'ena kumagçiy, hucoona ixhes, ine zəiyfabışis cuvabılqa qavaales kumag he'e. Manbışe Klementıkayiy menne yizde kumagçeeşika sacigee, mıga-mıgays huvu, Yugna Xabar insanaaşilqa hivxhar haa'as zas kumag hı'ı. Manbışde gırgınbışin dobı I'mrene kitabee otk'un vod.

4Rəbbinemee gırgıne gahbışil şadeepxhe! Sayid eyhen, şadeepxhe![+] 5Hasre vuşun g'üvənan yik'bı gırgıne insanaaşik'le ats'a ixhecen. Xərna Masih sık'ınne gahıle sak'alasda[+]. 6Nişinacab hımaa'a, gırgıne gahbışil düəbı ha'a, şukur haa'a, Allahıke heqqe[+]. 7Manke Allahee şu abğançe opxhanan fıkırbı, şu I'sa Masihılqa iman ha'ava, ak'an ha'asınbı. Man insanne vuk'leeqa kideç'esın kar vod[+].

8Nekke qiyğab, çocar, şu qopkuvalina, salehiyvalina, məttıvalina, Allahıs ıkkanançina, yugunçine, kaamilyvalina hee'e. 9Zake xət qıxhayn, alyaat'uyn, g'ayxhiyn, zake g'acuyn hucooyiy vod, şu man he'e. Manke abğançe opxhanan fıkırbı ak'an ha'ana Allah şoka ixhes.


Paulee Filippğançenbışik'le «geeb qaa'anbıva» eyhe

10Şu yizda meeb haa'a gibğılva, Rəbbee zas yik'eençena şadvalla huvu. Şu yizda ögilycab haa'a vuxheeyib, şosse man hagvas əxı' deş. 11Zaqa kara deşva deş, inbı eyhe. Zı nəxbına vuxhay ı'mı'r hav'eeyib, mançile şadxhes zas xət qıxhayn. 12Zak'le kar deşiyvallab, gırgın gyatsts'ı-gixhxhı ıxhayid ats'an. Ats'ı ixheeyir, mıssıra ixheeyir, gyatsts'ı-gixhxhı ixheeyir, kar deşiyvalee ixheeyir, nəxür ixheeyir, zı şadra ıxhayne sirrılqa hirxhılyna. 13Zas guc hoolene Masihne kumaagıka zasse gırgınçis öörxəs əxə.

14Şu yugda hı'ı, zalqa abına ver q'öna qav'u[+]. 15Filippğançenbı, şok'lecad ats'an, zı Yugna Xabar hivxhar haa'a girğılymee, Makedoniyeençe qığeç'uyng'a, şole ğayrı, Masihılqa iman ha'anbışde neng'veecad zas pılıka kumag hı'ı deş. 16Zaqa Salonikee kar deşdang'ad, şu zas q'önəqqees kumag g'axuvu[+]. 17Zı manva şoke hucoomecad alyaat'as ıkkanva deş eyhe. Zas saccu ıkkanan, şu vuşde yugne işbışil-alla geeb barakat alept'ecen. 18Şu Epafroditika g'axuvuyn karbı zı alyaat'uynbı. Man yugda eva qöön ətir xhinneyiy Allahıs vukkanna, yik'eençena q'urban xhinne vob. Zaqa həşde gırgın hexxaalika vodun[+]. 19Şos g'idiyxharan gırgın kar, yizde Allahee Cune g'ıdyaat'ane karake I'sa Masihıle ğana helecen!

20Hasre yişde Dekkıs, Allahıs, gırgıne gahbışil şukur vuxhena! Aamin!


Paulee salam g'uxoole

21I'sa Masihılqa iman ha'ane gırgınbışis salam vuxhena. Zakane çocaaşeb şos salam g'uxoole. 22Gırgıne Allahne insanaaşe, inekke geebıb imperatorne xaa iş g'oocenbışe şos salam g'ıxoole.

23Xərne I'sa Masihna yugvalla vuşde yik'ee vuxhecen.

+ 1:1 Yəh. 1:1

+ 1:27 Mat. 19:4,

* 2:6 Xhyanıd: cühüt'yaaşine mizel cuvabna qopkuvalla şavuk'lecab vats'a deş. Man «xhyanıd» eyxhe, «booğud» eyxhe.

+ 2:9 Ts'ett. 3:22,

+ 2:11 1 Sam. 15:7

+ 2:14 Ts'ett. 10:11-12

+ 2:21 Ts'ett. 15:12, 1 Sam. 26:12

* 2:23 Xhunaşşe: cühüt'yaaşine mizel «adamiy» cuvabık akar.

+ 2:24 Mat. 19:5,

+ 3:1 Mat. 10:16

+ 3:3 Ts'ett. 2:17

+ 3:19 Mə'əll. 3:10, Mə'əll. 3:20

+ 3:22 Ts'ett. 2:9,

+ 4:7 Ts'ett. 3:16

* 4:16 Nod: cühüt'yaaşine mizel «ciga deşda» eyhen vodun.

+ 5:2 Ts'ett. 1:27

+ 5:29 Ts'ett. 3:17

+ 6:5 Sıl. 6:18, Mat. 12:34

+ 6:6 1 Sam. 15:10-11

* 6:15 mançina xıliyvalla xhebıd vəş (300) xılekkum, əq'valla xhots'al (50) xılekkum, axtıvallab xhebts'al (30) xılekkum vuxhecen: mançina xıliyvalla 150 m, əq'valla 25 m, axtıvallab 15 m vuxha.

* 7:20 yits'ıxhvalle (15) xılekkum: 7,5 m

* 8:8 Qı'nerke: Azarbaycanne mizel mançik'le «alabaxta» eyhe.

+ 8:17 Ts'ett. 1:22

+ 8:21 Ts'ett. 6:5

+ 9:1 Ts'ett. 1:22

+ 9:3 Ts'ett. 1:29

+ 9:4 İşbı 15:20, İşbı 15:29

+ 9:6 Ts'ett. 1:26-27

* 9:12-13 Xənevur: cühüt'yaaşine mizel in cuvab «vuk» eyhen vodun.

+ 9:21 Sıl. 20:1

+ 9:22 Sıl. 30:17

* 10:1 Avub Nühüke g'abıynbı opk'un vod. Manbışin dobı cole qiyğa g'abıyne milletbışilqayiy ölkabışilqa giyxhe.

+ 10:4 Yun. 1:3

+ 10:7 Ts'ett. 2:11

+ 10:11 Ts'ett. 2:14

+ 10:29 Ts'ett. 2:11

+ 11:2 Ts'ett. 10:10,

+ 12:1 İşbı 7:4

+ 12:3 Ts'ett. 18:18, Ts'ett. 22:18, Ts'ett. 26:4, Ts'ett. 28:14,

+ 12:10 Ts'ett. 41:54

+ 12:13 Ts'ett. 20:2, Ts'ett. 20:12

+ 13:10 Ts'ett. 2:10, Ts'ett. 19:24

+ 13:13 Ts'ett. 18:20

+ 14:17 2 Sam. 18:18

* 14:18 Salim: cühüt'yaaşine mə'əllimaaşe ina şahar İyerusalim vobva eyhe.

+ 14:20 Ts'ett. 28:22,

+ 15:1 2 Sam. 22:3,

+ 15:5 Ts'ett. 22:17,

+ 15:6 Yaaq'. 2:23

+ 15:12 Ts'ett. 2:21, 1 Sam. 26:12,

+ 15:13 İşbı 7:6

+ 15:14 İşbı 7:7

+ 16:5 Ts'ett. 18:25, Ts'ett. 31:53, 1 Sam. 24:13, 1 Sam. 24:16,

* 16:14 Beer-Laxay-Roi: man cuvab cühüt'yaaşine mizele sak'al ha'ume man «xhyan ı'lqən ciga Üç'ürung'un vod, zı G'eecene».

* 18:6 Xhebne xənne vexhxheedın: cühüt'yaaşine mizel «xhebılle sea» otk'un, manıd 20 kg hiyxharan, avayq'aran eyhen vodun.

+ 18:14 Mat. 19:26,

+ 18:18 Ts'ett. 12:3

+ 18:20 Ts'ett. 13:13

+ 18:25 Ts'ett. 16:5,

+ 20:2 Ts'ett. 12:10-20

+ 20:7 Yaaq'. 5:16

* 20:16 aazır (1000) nuk'rayn şekel: 11,5 kilolqa ələən nuk'ra eyxhe.

+ 20:17 Yaaq'. 5:16

+ 21:3 Ts'ett. 17:19

+ 21:4 Ts'ett. 17:12-13

+ 21:10 Yəh. 8:35,

* 21:31 Beer-Şeva: mançina q'öb'esda mə'na «yighınçina kahrız» vobna.

+ 21:31 Ts'ett. 26:33

+ 22:1 İşbı 9:10

+ 22:17 Ts'ett. 15:5,

+ 22:18 Ts'ett. 12:3, Ts'ett. 26:4, İşbı 3:25

+ 22:23 Ts'ett. 24:24

* 23:15 yoq'ud vəş (400) nuk'rayn şekel: 4,5 kilolqa ələən nuk'ra eyxhe.

* 24:22 sa beqa: 6 gramm vob.

* 24:22 yits'ılle şekel: 115 gramm vob.

+ 25:10 Ts'ett. 23:16-20

+ 25:18 1 Sam. 15:7

+ 25:23 2 Sam. 8:14,

+ 26:1 Ts'ett. 12:10, Ts'ett. 20:2

+ 26:3 Ts'ett. 22:16-18,

+ 26:4 Ts'ett. 12:3, Ts'ett. 22:18, İşbı 3:25

+ 26:7 Ts'ett. 12:13, Ts'ett. 20:1-2

+ 26:15 Ts'ett. 21:30

+ 26:29 Sıl. 16:7

* 26:33 g'iyniyne yiğılqamee: in kitab otk'uning'vee kitab ok'anassencad gahbı eyhe ıxha.

+ 26:34 Ts'ett. 36:2-3

+ 27:3 Ts'ett. 25:27-28

* 27:36 Yaaq'ub: İn do cühüt'yaaşine mizel «mı'q'leyk at'irq'ın» sayid «horalay» eyhen vodun.

+ 27:36 Ts'ett. 25:33

+ 27:40 2 Sam. 8:14,

+ 27:46 Ts'ett. 26:35

+ 28:2 Ts'ett. 22:23, Ts'ett. 24:29-30

+ 28:9 Ts'ett. 25:13, Ts'ett. 36:3

+ 28:14 Ts'ett. 12:3, Ts'ett. 13:16, Ts'ett. 22:18, Ts'ett. 26:4

+ 28:18 Ts'ett. 35:14, 1 Sam. 7:12

+ 28:19 Ts'ett. 35:6, Ts'ett. 35:15, Ts'ett. 48:3

+ 28:20 1 Sam. 1:11, 2 Sam. 15:8

+ 28:22 Ts'ett. 14:20,

+ 29:31 1 Sam. 1:19-20

* 30:14 Mandragor: Avalıyne insanaaşik'le mane alayn vuxne aaxvasiy uşax uxas kumag ha'ançinaniy ats'a.

+ 31:13 Ts'ett. 28:20-22

+ 31:45 Ts'ett. 28:18, Ts'ett. 35:14,

* 31:47 Yegar-Sahaduta ... Gal-Ed: Yegar-Sahaduta arameeşine mizel, Gal-Ed cühüt'yaaşine mizel «şahaadatna anbarva» eyhen vodun.

+ 31:53 Ts'ett. 16:5

+ 32:9 Ts'ett. 31:3

+ 32:12 Ts'ett. 28:14-15

+ 32:28 Ts'ett. 35:10

+ 32:30 Yəh. 1:18

+ 33:18 Ts'ett. 12:6

+ 34:7 2 Sam. 13:12

+ 34:12 1 Sam. 18:25

+ 35:1 Ts'ett. 28:10-22

* 35:4 k'ırıbışilin tenebı: mane tenebışil byutbışin işaaratbı ıxha.

+ 35:7 Ts'ett. 28:19

+ 35:8 Ts'ett. 24:59

* 35:10 İzrail: İne doyune hək'ee vasse ine kitabee 32:24-28 qətqəs əxə.

+ 35:10 Ts'ett. 32:28

+ 35:11 Ts'ett. 17:6

+ 35:14 Ts'ett. 28:18, Ts'ett. 31:45

+ 35:15 Ts'ett. 28:19

+ 35:17 1 Sam. 4:20

+ 35:19 Rut 1:2,

+ 35:22 Ts'ett. 49:4,

+ 35:27 Ts'ett. 13:18, Ts'ett. 23:2

+ 35:29 Ts'ett. 25:8

+ 36:1 Ts'ett. 25:30

+ 36:3 Ts'ett. 26:34, Ts'ett. 28:9

+ 36:20 Ts'ett. 14:6,

+ 36:34 Ts'ett. 36:15,

+ 37:13 Ts'ett. 33:18

+ 37:14 1 Sam. 17:18

+ 37:27 Ts'ett. 25:12-16

+ 39:1 Ts'ett. 37:36

+ 41:45 Ts'ett. 46:20,

+ 41:54 Ts'ett. 12:10

+ 42:6 Sıl. 11:26

+ 42:9 Ts'ett. 37:5-11

+ 42:22 Ts'ett. 37:21-22

+ 43:32 Ts'ett. 46:34

+ 44:20 Ts'ett. 37:3

+ 46:1 Ts'ett. 26:33

+ 46:4 Ts'ett. 50:13

+ 46:12 Ts'ett. 38,

+ 46:20 Ts'ett. 41:45,

* 46:27 Mana yights'al insan Yaaq'ubiy Yusufıb qəbəqqəxhee vooxhe.

+ 46:34 Ts'ett. 43:32,

+ 47:30 Ts'ett. 50:13

+ 48:4 Ts'ett. 28:12-15, Ts'ett. 35:9-12

+ 48:7 Ts'ett. 35:19, Rut 1:2

+ 49:4 Ts'ett. 35:22,

+ 49:5 Ts'ett. 34:25-29

+ 49:16 Ts'ett. 30:6

+ 49:26 Hab. 3:6,

+ 49:31 Ts'ett. 23:16-19, Ts'ett. 35:29

+ 50:13 Ts'ett. 23:16

+ 1:17 2 Sam. 15:21, 1 Sam. 3:17, 1 Sam. 25:22, 2 Sam. 19:13,

+ 1:22 2 Sam. 21:9

+ 2:10 1 Sam. 25:23

+ 2:12 1 Sam. 24:20

+ 2:13 1 Sam. 1:18

+ 3:11 Sıl. 31:10

+ 4:1 2 Sam. 15:2, 2 Sam. 18:4, 2 Sam. 19:8

* 4:11 Raahiliy Lea Yaaq'ubın xhunaşşer vuxha. Rəbbee mang'us İzrailyva do giyxhe. Mane xhunaşşeeşe Yaaq'ubıs dixbı vuxu. Manbışiked İzrailin millet g'adı. Yaaq'ubıs Leayee Yahuda uxu. Yahudusur Tamaree Peres uxu. Peresıke g'abıynbı Bet-Lexemne hiqiy-alla aaxva vuxha. Elimelexiy Boaz Peresne nasılınbı vuxha.

+ 4:11 Ts'ett. 29:31, Rut 1:2

+ 4:12 Ts'ett. 38:27-29,

+ 4:13 Ts'ett. 29:31

+ 4:15 1 Sam. 1:8

• 4:18 Mat. 1:3-6

+ 4:18 Ts'ett. 38:29

* 1:1 Rama: cühüt'yaaşine mizelyne ine otk'unee mane şaharık'le Ramatayim eyhe.

+ 1:8 Rut 4:15

+ 1:9 1 Sam. 12:7, 1 Sam. 15:20

+ 1:11 Ts'ett. 28:20

+ 1:18 Rut 2:13

+ 2:8 Sıl. 8:29,

+ 2:9 Sıl. 2:8, Sıl. 4:19,

+ 2:10 1 Sam. 7:10,

* 2:18 İleylığ: man kaahinaaşe tanalqa alya'ane karbışin sa ıxha. Mane ileylığne kumaagıka Allahna fıkır vaats'a vooxhe vuxha.

* 2:22 Allahna muq'addasna çadır: İzrailybı, Misirğançe qığeepç'iyle qiyğa, Allahee manbışik'le muq'addasna çadır hee'eva eyhe. Manbı sahree vuxhaylette manbışe mana çadır coka ı'ğviykar ha'a vuxha. Mana çadır işaarat vuxha, Allah cone yı'q'nee axvava. Mane muq'addasne çadırne ögil İzrailybışe Allahıs q'urbanbı gyaat'a, ı'bəədatbıniy ha'a.

* 2:28 İnyaa Yaaq'ubne dixene, Leviyne hək'ee eyhen. Mısa peyğambarne gahıl mang'una nasıl kaahinar vuxhecenvaniy g'əvxü.

+ 2:30 Sıl. 4:8,

+ 2:34 1 Sam. 4:11

+ 3:1 Sıl. 29:18,

* 3:3 Allahna q'utye: Allahee ina q'utye he'eva Mısa peyğambarık'le uvhu. Man Allah cune milletne yı'q'nee vor eyhen işaaratniy vod. Mane q'utyee g'ayebışde ooad otk'unin Allahın əmrbıniy havacenbı.

* 3:3 Allahna bazir: Mana yighılle g'yotxhanan ciganana bazir vuxha. Mana Mısa peyğambarne gahıl Allahee uvhuniy hav'u. Vucub Allahne çadıreeqaniy gyuvxhu. Mana exhaliylle miç'eebilqamee gyopxhan vuxha.

+ 3:17 Rut 1:17

+ 3:18 2 Sam. 10:12, 2 Sam. 15:26

+ 3:19 1 Sam. 9:6

* 3:20 Danile Beer-Şevalqamee: Dan eyhena şahar mane gahıl İzrailyna nekke şimalılna şaharniy vob. Beer-Şeva eyhena şaharmee cühüt'yaaşine sahree, İzrailyna nekke canubulyna vuxha. «Danile Beer-Şevalqamee» İzrailyne k'anençe-qomaqqameeva eyhen ıxha.

* 4:4 Keruvar: xılibınan malaaikar vob. Rəbbine q'utyel oo q'ölle k'ınəəğəyken keruv ıxha.

+ 4:11 1 Sam. 2:34

+ 4:20 Ts'ett. 35:17

* 5:5 g'iyniyne yiğılqamee: in kitab otk'uning'vee kitab ok'anassencad gahbı eyhe ıxha.

* 6:15 Leviyne nasıleençene insanar: Levi Yaaq'ubna xhebır'esda dix ıxha. Allahee İzrailybışde yı'q'neençe mang'uke g'abıynbı kaahinaaşin kumagçer vuxhecenva g'əvxü.

* 6:18 giyniyne yiğılqamee: in kitab otk'uning'vee kitab ok'anassencad gahbı eyhe ıxha.

+ 7:1 2 Sam. 6:3,

* 7:3 Aştoret: man şagavın byut ıxha. Kana'anaaşe, yiv hoots'u, man byut zəiyfayk akara qa'a. Sabara gafbışee Aştoret Ba'alna xhunaşşe yixhavad eyhen.

* 7:4 Ba'al: Kana'anaaşin nekke xədın byut. Manbışde uvhiyn, mang'vee xəybı g'əhətqa'a, gyoğiybı gyoğa'a ıxha.

+ 7:6 2 Sam. 14:14, 2 Sam. 23:16,

+ 7:10 1 Sam. 2:10,

+ 7:12 Ts'ett. 28:18, Ts'ett. 35:14,

+ 8:11 1 Sam. 14:52

+ 8:18 Sıl. 1:28,

+ 9:1 1 Sam. 14:51,

+ 9:6 1 Sam. 3:19

+ 10:1 1 Sam. 9:16, 1 Sam. 16:13, 2 Sam. 2:4,

+ 10:2 Ts'ett. 35:19

+ 10:12 1 Sam. 19:24

+ 10:24 2 Sam. 16:16,

+ 11:1 1 Sam. 31:11-13

+ 11:6 1 Sam. 10:10

+ 11:8 1 Sam. 15:4, 2 Sam. 24:9

+ 11:14 1 Sam. 10:8

+ 12:1 1 Sam. 8:5, 1 Sam. 10:24

+ 12:8 Ts'ett. 46:6-7,

* 12:10 Ba'aliy Aştoret: Kana'anaaşin nekke xədın byutbı. Manbışde uvhiyn, Ba'alee xəybı g'əhətqa'a, gyoğiybı gyoğa'a ıxha. Aştoret eyhen byut, Kana'anaaşe, yiv hoots'u, zəiyfayk akara qaa'a vuxha. Sabara gafbışee Aştoret Ba'alna xhunaşşe yixhavad eyhen.

+ 12:11 1 Sam. 7:10

+ 12:12 1 Sam. 11:1, 1 Sam. 8:19

* 13:1 Xhebts'al (30) sen: originalee in raq'ambı deşinbı. Alimaaşee man raq'ambı ədatbışis sik'ı oyk'an.

+ 13:8 1 Sam. 10:8

* 13:13 Yiğne Allahne, Rəbbine, əmrılqa əməl hı'ı deş: Şaulee q'urban gyuvk'u, bınah hav'u. Q'urban saccu kaahinaaşeniy ablyaana.

+ 13:13 2 Sam. 24:10,

+ 13:14 İşbı 13:22

* 13:21 Pim: sa pimee 8 gramm ıxha.

* 14:3 Kaahinaaşin ileylığ: mane ileylığne kumaagıka Allahna fıkır vaats'a vooxhe vuxha.

+ 14:3 1 Sam. 2:18, 1 Sam. 22:1, 1 Sam. 1:3

+ 14:11 1 Sam. 13:6

* 14:18 Allahna q'utye: Allahee ina q'utye he'eva Mısa peyğambarık'le uvhu. Man Allah cune milletne yı'q'nee vor eyhen işaaratniy vod. Mane q'utyee g'ayebışde ooad otk'unin Allahın əmrbıniy havacenbı.

* 14:31 Mikmasıle Ayaloneeqamee: mane şaharbışde yı'q'nee 25 kilometrılqa ələəna yəqniy vob.

+ 14:33 Ts'ett. 9:4,

+ 14:37 1 Sam. 28:6

+ 14:42 Yun. 1:7

+ 14:45 2 Sam. 14:11, İşbı 27:34

+ 14:47 2 Sam. 8:3, 2 Sam. 10:6

+ 14:48 1 Sam. 15:3, 1 Sam. 15:7

+ 14:49 1 Sam. 31:2, 1 Sam. 18:17-28, 1 Sam. 19:11-17, 2 Sam. 3:13-16, 2 Sam. 6:16-23

+ 14:50 2 Sam. 2:8

+ 14:51 1 Sam. 9:1,

+ 14:52 1 Sam. 8:11

+ 15:1 1 Sam. 9:16, 1 Sam. 10:1

+ 15:4 1 Sam. 11:8

+ 15:7 Ts'ett. 2:11, Ts'ett. 25:18

+ 15:10 Ts'ett. 6:6

+ 15:22 Mə'əll. 4:17, Sıl. 21:3,

+ 15:23 1 Sam. 13:14

+ 15:28 1 Sam. 13:14, 1 Sam. 28:17

+ 15:35 1 Sam. 19:24

+ 16:1 1 Sam. 9:16, 1 Sam. 10:1

+ 16:6 1 Sam. 17:13,

+ 16:7 Sıl. 21:2,

+ 16:9 2 Sam. 13:3, 2 Sam. 21:21,

+ 16:13 1 Sam. 10:1,

* 17:4 Yixhılle xılekkumıy sa ç'um: xhebılle metrameen vodun.

* 17:5 Xhod aazır şekel: xhots'ale xholle (55) kilomeen vodun.

* 17:7 Yixhıd vəş şekel: yighille kilomeen vodun.

+ 17:7 2 Sam. 21:19,

+ 17:8 1 Sam. 8:17

+ 17:13 1 Sam. 16:6-10,

+ 17:18 Ts'ett. 37:14

+ 17:25 1 Sam. 18:17-19

+ 17:50 2 Sam. 23:21

+ 17:54 2 Sam. 5:6

+ 17:55 1 Sam. 14:51, 2 Sam. 2:8

+ 18:1 1 Sam. 20:17, 2 Sam. 1:26

+ 18:7 1 Sam. 21:11, 1 Sam. 29:5

+ 18:10 1 Sam. 16:14

+ 18:14 2 Sam. 7:9

+ 18:17 1 Sam. 14:49, 1 Sam. 17:25, 1 Sam. 25:28

+ 18:18 1 Sam. 9:21, 2 Sam. 7:18

+ 18:19 2 Sam. 21:8

+ 18:25 Ts'ett. 34:12, 2 Sam. 3:14

+ 19:5 1 Sam. 17:48-49

+ 19:9 1 Sam. 16:14, 1 Sam. 18:10

+ 19:11 1 Sam. 14:49, 1 Sam. 18:20-28, 2 Sam. 6:16-23

+ 19:12 İşbı 9:25

+ 19:18 1 Sam. 7:17

* 19:20 Manbışeb peyğambariyvalla haa'a giviyğal: man manbışisse cos ıkkanan ha'as dəxəva eyhen vodun sayid manbışe mansabışilqa hidixharasın karbı eyhe ıxha.

+ 19:24 1 Sam. 10:11-12

+ 20:1 1 Sam. 7:17

+ 20:8 2 Sam. 14:32

+ 20:15 2 Sam. 9:1, 2 Sam. 21:7

+ 20:17 1 Sam. 18:1, 2 Sam. 1:26

+ 20:25 1 Sam. 14:50-51

+ 21:6 Mat. 12:3,

+ 21:7 1 Sam. 22:9,

+ 21:9 1 Sam. 2:18, 1 Sam. 17:51

+ 21:10 1 Sam. 27:2,

+ 21:11 1 Sam. 18:7, 1 Sam. 29:5

+ 22:1 2 Sam. 23:13,

+ 22:5 2 Sam. 24:11,

* 22:7 Şaulee məxı'd vuc Benyaminaaşine nasıleençe vorva eyxhe ıxha. Davudmee Yahudayne nasılençe vorva eyxhe ıxha. Şaulus eyhes ıkkananniy, Davud paççah ıxhamee, mang'vee cune nasılınbı ç'ak'ınbı xhinne gyuvxhes.

+ 22:8 1 Sam. 18:3

+ 22:9 1 Sam. 21:7,

+ 22:10 1 Sam. 21:6, 1 Sam. 21:9

* 22:18 ileylığ: man kaahinaaşe tanalqa alya'ane karbışin sa ıxha.

+ 22:18 1 Sam. 2:18

+ 22:20 1 Sam. 23:6

* 23:6 Kaahinaaşin ileylığ adayle: məxüd otk'uning'vee Davudee Allahıke nəxüdiy qiyghınva eyhe. Mane ileylığne q'ak'bışee çöp k'eççesın karbı ıxha.

+ 23:6 1 Sam. 22:20, 1 Sam. 2:18

+ 23:9 1 Sam. 30:7

+ 23:13 1 Sam. 22:2, 1 Sam. 25:13, 1 Sam. 27:2

+ 23:17 1 Sam. 24:21

+ 23:18 1 Sam. 18:3, 1 Sam. 20:8

+ 23:19 1 Sam. 26:1,

• 24:1 1 Sam. 26

+ 24:6 2 Sam. 24:10

+ 24:7 1 Sam. 26:9, 2 Sam. 1:14

+ 24:13 Ts'ett. 16:5

+ 24:20 Rut 2:12

+ 24:21 1 Sam. 23:17

+ 25:1 1 Sam. 7:17, Ts'ett. 21:21,

+ 25:22 1 Sam. 3:17

+ 25:23 Rut 2:10

+ 25:24 2 Sam. 14:9

+ 25:26 2 Sam. 18:32,

+ 25:28 1 Sam. 18:17

+ 25:43 1 Sam. 27:3, 1 Sam. 30:5, 2 Sam. 2:2, 2 Sam. 3:2,

+ 25:44 2 Sam. 3:14-15

• 26:1 1 Sam. 24:1-22

+ 26:1 1 Sam. 23:19,

+ 26:5 1 Sam. 14:50, 1 Sam. 17:55

* 26:6 Tseruya donana zəiyfa: mana Davudna xını yeexhe.

+ 26:6 2 Sam. 2:18

+ 26:9 1 Sam. 24:7,

+ 26:10 1 Sam. 31:6

+ 26:12 Ts'ett. 2:21, Ts'ett. 15:12

+ 26:21 1 Sam. 15:24

+ 26:23 2 Sam. 22:21,

+ 27:2 1 Sam. 23:13, 1 Sam. 21:10,

+ 27:3 1 Sam. 25:43

* 27:6 G'iyniyne yiğılqameeyib: in kitab otk'uning'vee kitab ok'anassencad gahbı eyhe ıxha.

+ 27:8 1 Sam. 15:7

+ 27:10 1 Sam. 30:29

+ 28:3 1 Sam. 25:1,

+ 28:4 1 Sam. 31:1

+ 28:6 1 Sam. 14:37, 2 Sam. 22:42,

+ 28:14 1 Sam. 2:19, 1 Sam. 15:27

+ 28:15 1 Sam. 18:12

+ 28:17 1 Sam. 15:28

+ 28:18 1 Sam. 15:29

+ 28:19 1 Sam. 31:2, 1 Sam. 31:4

+ 29:5 1 Sam. 18:7, 1 Sam. 21:11

+ 29:9 2 Sam. 14:17, 2 Sam. 14:20, 2 Sam. 19:27,

+ 30:1 1 Sam. 27:6-7

+ 30:5 1 Sam. 25:43

* 30:7 kaahinaaşin ileylığ: man kaahinaaşe tanalqa alya'ane karbışin sa ıxha. Mane ileylığne kumaagıka Allahna fıkır vaats'a vooxhe vuxha.

+ 30:7 1 Sam. 22:20, 1 Sam. 23:6, 1 Sam. 2:18, 1 Sam. 23:9

+ 30:9 1 Sam. 23:13

+ 30:14 2 Sam. 8:18, 2 Sam. 15:18, 2 Sam. 20:7, 2 Sam. 20:23, 1 Sam. 27:10,

* 30:25 g'iyniyne yiğılqameeyib: in kitab otk'uning'vee kitab ok'anassencad gahbı eyhe ıxha.

+ 30:29 1 Sam. 27:10

+ 31:1 1 Sam. 28:4

+ 31:2 1 Sam. 14:49,

+ 31:4 2 Sam. 1:10

+ 31:9 2 Sam. 1:20

* 31:10 Aştoret: man dəv'əyniy şagavın byut ıxha. Kana'anaaşe, yiv hoots'u, man byut zəiyfayk akara qa'a ıxha.

+ 31:11 1 Sam. 11:1-11, 2 Sam. 21:10

+ 31:12 2 Sam. 21:12,

+ 1:1 1 Sam. 31:4, 1 Sam. 30:17-20

+ 1:6 1 Sam. 31:1-4,

+ 1:11 2 Sam. 13:31

+ 1:14 1 Sam. 24:7

+ 1:20 1 Sam. 31:9

* 1:21 Q'ış qıdyadğu: Duşmanın gılınc hitighnecenva, avaala g'alxanbı dəv'əysınbı xhinne qa'ang'a, mançilqa q'ış qadağva ıxha.

+ 1:21 1 Sam. 31:1

+ 1:26 1 Sam. 18:1, 1 Sam. 20:17

+ 2:2 1 Sam. 25:43

+ 2:3 1 Sam. 27:2-3

+ 2:4 1 Sam. 16:13, 1 Sam. 31:11-13

+ 2:8 1 Sam. 14:50-51,

+ 2:11 2 Sam. 5:5,

* 2:13 Tseruya donana zəiyfa: mana Davudna xını yeexhe.

+ 2:18 1 Sam. 26:6, 2 Sam. 3:30, 2 Sam. 3:39, 2 Sam. 16:9-10, 2 Sam. 19:22, 2 Sam. 23:18,

* 2:23 Cık'rı: man cık'rı yı'q'əled ek'ı'ı ıxha.

+ 3:2 1 Sam. 25:43

+ 3:3 2 Sam. 13:37

+ 3:7 2 Sam. 21:8, 2 Sam. 21:10

+ 3:9 1 Sam. 15:28, 1 Sam. 16:13, 1 Sam. 28:17

* 3:10 Danile Beer-Şevalqamee: Dan eyhena şahar mane gahıl İzrailyna nekke şimalılna şaharniy vob. Beer-Şeva eyhena şaharmee cühüt'yaaşine sahree, İzrailyna nekke canubulyna vuxha. «Danile Beer-Şevalqamee» İzrailyne k'anençe-qomaqqameeva eyhen ıxha.

+ 3:13 1 Sam. 14:49

+ 3:14 1 Sam. 18:25

+ 3:15 1 Sam. 25:44

+ 3:27 2 Sam. 20:10, 2 Sam. 2:23

+ 3:30 1 Sam. 26:6, 2 Sam. 2:18, 2 Sam. 2:23

+ 3:39 2 Sam. 2:18, 2 Sam. 16:9-10, 2 Sam. 19:22

* 4:3 g'iyniyne yiğılqameeyib: in kitab otk'uning'vee kitab ok'anassencad gahbı eyhe ıxha.

+ 4:4 2 Sam. 9:3, 2 Sam. 9:6

+ 4:10 2 Sam. 1:1-16

+ 5:2 1 Sam. 18:13,

+ 5:5 2 Sam. 2:11

+ 5:18 2 Sam. 23:13

* 6:2 Allahna q'utye: Allahee ina q'utye he'eva Mısa peyğambarık'le uvhu. Man Allah cune milletne yı'q'nee vor eyhen işaaratniy vod. Mane q'utyee g'ayebışde ooad otk'unin Allahın əmrbıniy havacenbı.

* 6:2 Keruvar: xılibınan malaaikar vob. Rəbbine q'utyel oo q'ölle k'ınəəğəyken keruv ıxha.

+ 6:3 1 Sam. 7:1

* 6:8 g'iyniyne yiğılid: in kitab otk'uning'vee kitab ok'anassencad gahbı eyhe ıxha.

* 6:14 Katanıken ileylığ: kaahinaşe tanalqa alya'an kar ıxha.

+ 6:16 1 Sam. 14:49, 1 Sam. 18:20-28, 1 Sam. 19:11-17

+ 6:21 1 Sam. 15:28

* 7:2 çadır: inyaa Allahne muq'addasne çadırene hək'ee eyhe. İzrailybı, Misirğançe qığeepç'iyle qiyğa, Allahee manbışik'le muq'addasna çadır hee'eva eyhe. Manbı sahree vuxhaylette manbışe mana çadır coka ı'ğviykar ha'a vuxha. Mana çadır işaarat vuxha, Allah cone yı'q'nee axvava. Mane muq'addasne çadırne ögil İzrailybışe Allahıs q'urbanbı gyaat'a, ı'bəədatbıniy ha'a. Qiyğab Davud peyğambarne gahılib mana İyerusalimeeniy vob.

+ 7:2 2 Sam. 12:1,

+ 7:8 1 Sam. 16:11-13,

+ 7:9 1 Sam. 18:14

+ 7:10 1 Sam. 12:11

+ 7:16 Yəh. 7:42

+ 8:3 1 Sam. 14:47,

+ 8:14 Ts'ett. 25:23, Ts'ett. 27:40,

• 8:15 2 Sam. 20:23-26,

+ 8:16 2 Sam. 2:13,

+ 8:17 2 Sam. 15:24, 2 Sam. 20:25,

* 8:18 Keretbıyiy Peletbı: ine milletne insanaaşe paççahıs g'aravuliyvalla haa'a vuxha.

+ 8:18 2 Sam. 23:20,

+ 9:1 1 Sam. 18:3, 1 Sam. 20:15

+ 9:2 2 Sam. 16:1-4, 2 Sam. 19:17

+ 9:3 2 Sam. 4:4

+ 9:4 2 Sam. 17:27

+ 9:6 2 Sam. 16:4, 2 Sam. 19:24,

+ 9:10 2 Sam. 19:17

+ 10:1 1 Sam. 11:1

+ 10:6 2 Sam. 8:3,

+ 10:12 1 Sam. 3:18

+ 11:3 2 Sam. 23:34, 2 Sam. 23:39,

* 11:11 Allahıka mugavilenana q'utye: Allahee ina q'utye he'eva Mısa peyğambarık'le uvhu. Man Allah cune milletne yı'q'nee vor eyhen işaaratniy vod. Mane q'utyee g'ayebışde ooad otk'unin Allahın əmrbıniy havacenbı.

+ 12:1 2 Sam. 7:2,

+ 12:7 1 Sam. 16:13

+ 12:11 2 Sam. 16:21-22

+ 12:13 2 Sam. 24:10,

+ 12:16 2 Sam. 13:31

+ 12:22 Yun. 3:9

* 12:30 Sa talant: 34 kilelqa ələən ıxha.

* 13:1 İne kitabee ilyaake 3:1-3.

+ 13:3 1 Sam. 16:9, 2 Sam. 13:3

+ 13:12 Ts'ett. 34:7,

+ 13:31 2 Sam. 1:11, 2 Sam. 12:16

+ 13:32 2 Sam. 13:3

+ 13:37 2 Sam. 3:3,

+ 14:9 1 Sam. 25:24

+ 14:11 1 Sam. 14:45, İşbı 27:34

+ 14:14 1 Sam. 7:6, 2 Sam. 23:16

+ 14:17 1 Sam. 29:9, 2 Sam. 19:27

+ 14:20 1 Sam. 29:9, 2 Sam. 19:27

+ 14:23 2 Sam. 13:38

* 14:26 Q'öd vəş şekel: 2 kileyle geed ıxha.

+ 14:27 2 Sam. 13:1

+ 14:32 1 Sam. 20:8

+ 15:2 Rut 4:1, 2 Sam. 18:4, 2 Sam. 19:8

+ 15:8 Ts'ett. 28:20

* 15:12 Axitofel: şavuk'lene ats'a, mana insan Bat-Şevayna q'əsda dekmee ıxha. Bat-Şevayna adamiy, Uriy, Davudee gik'u'ı ıxha.

+ 15:13 2 Sam. 12:11

+ 15:16 2 Sam. 16:21-22, 2 Sam. 20:3

* 15:18 Keretbı, Peletbı: ine milletne insanaaşe paççahıs g'aravuliyvalla haa'a vuxha.

+ 15:18 1 Sam. 30:14, 2 Sam. 8:18

+ 15:21 Rut 1:17

* 15:24 Leviyke g'abıynbı: Levi Yaaq'ubna xhebır'esda dix ıxha. Allahee İzrailybışde yı'q'neençe mang'uke g'abıynbı kaahinaaşin kumagçer vuxhecenva g'əvxü.

+ 15:24 2 Sam. 8:17, 1 Sam. 22:20, 2 Sam. 8:17, 2 Sam. 20:25

* 15:25 Cuna çadır: Mana Allahna muq'addasna çadır vob. inyaa Allahne muq'addasne çadırene hək'ee eyhe. İzrailybı, Misirğançe qığeepç'iyle qiyğa, Allahee manbışik'le muq'addasna çadır hee'eva eyhe. Manbı sahree vuxhaylette manbışe mana çadır coka ı'ğviykar ha'a vuxha. Mana çadır işaarat vuxha, Allah cone yı'q'nee axvava. Mane muq'addasne çadırne ögil İzrailybışe Allahıs q'urbanbı gyaat'a, ı'bəədatbıniy ha'a.

+ 15:26 1 Sam. 3:18

+ 15:30 İşbı 1:12,

+ 15:31 2 Sam. 16:23, 2 Sam. 17:14

+ 15:33 2 Sam. 19:35

+ 15:34 2 Sam. 17:5-14

+ 15:36 2 Sam. 17:17

+ 16:1 2 Sam. 9:2-13

+ 16:2 2 Sam. 17:29

+ 16:3 2 Sam. 9, 2 Sam. 19:27

+ 16:9 2 Sam. 2:18

+ 16:10 2 Sam. 3:39, 2 Sam. 19:22

+ 16:16 2 Sam. 15:34, 1 Sam. 10:24

+ 16:21 2 Sam. 15:16, 2 Sam. 20:3

+ 16:22 2 Sam. 12:11-12

+ 17:5 2 Sam. 15:32

+ 17:8 Sıl. 17:12,

* 17:11 Danile Beer-Şevalqamee: Dan eyhena şahar mane gahıl İzrailyna nekke şimalılna şaharniy vob. Beer-Şeva eyhena şaharmee cühüt'yaaşine sahree, İzrailyna nekke canubulyna vuxha. «Danile Beer-Şevalqamee» İzrailyne k'anençe-qomaqqameeva eyhen ıxha.

+ 17:14 2 Sam. 15:31, 2 Sam. 15:34

+ 17:17 2 Sam. 15:36,

+ 17:23 2 Sam. 15:12, Mat. 27:5

+ 17:25 2 Sam. 19:13, 2 Sam. 20:9-10,

+ 17:27 2 Sam. 12:26, 2 Sam. 12:29, 2 Sam. 9:4, 2 Sam. 19:31-32,

+ 17:29 2 Sam. 16:2

+ 18:2 2 Sam. 15:19-22

* 18:11 yits'ılle şekel: 115 gramılqa ələən nuk'ra ıxha.

* 18:12 aazır şekel: 11 kilolqa ələən nuk'ra ıxha.

* 18:18 G'iyniyne yiğılid: in kitab otk'uning'vee kitab ok'anassencad gahbı eyhe ıxha.

+ 18:18 Ts'ett. 14:17, 2 Sam. 14:27

+ 18:32 1 Sam. 25:26,

+ 19:8 Rut 4:1, 2 Sam. 15:2, 2 Sam. 18:4

+ 19:9 2 Sam. 5:20

+ 19:11 2 Sam. 15:29

* 19:13 Sa ebanbı: Amasa Davudna xıdıl ıxha.

+ 19:13 2 Sam. 17:25, 2 Sam. 8:16, Rut 1:17

+ 19:16 2 Sam. 16:5

+ 19:17 2 Sam. 9:2-13, 2 Sam. 16:1-4

+ 19:19 2 Sam. 16:5-13

+ 19:21 2 Sam. 16:9

+ 19:22 2 Sam. 3:39, 2 Sam. 16:10

+ 19:24 2 Sam. 9

+ 19:27 2 Sam. 16:3, 1 Sam. 29:9, 2 Sam. 14:17, 2 Sam. 14:20

+ 19:28 2 Sam. 9:7

+ 19:32 2 Sam. 17:27-29

+ 19:35 2 Sam. 15:33

+ 20:3 2 Sam. 15:16, 2 Sam. 16:21-22

+ 20:4 2 Sam. 17:25, 2 Sam. 19:13

+ 20:7 1 Sam. 30:14, 2 Sam. 8:18

+ 20:10 2 Sam. 3:27

• 20:23 2 Sam. 8:15-18,

+ 20:23 1 Sam. 30:14

+ 20:25 2 Sam. 15:24, 2 Sam. 19:11

+ 21:6 1 Sam. 10:26

+ 21:7 1 Sam. 20:15

+ 21:8 2 Sam. 3:7, 1 Sam. 18:19

+ 21:9 Rut 1:22

+ 21:12 1 Sam. 31

* 21:16 Xhebıd vəş (300) şekel: mançee 3,5 kilo ıxha.

+ 21:19 1 Sam. 17:7

+ 21:21 1 Sam. 16:9, 2 Sam. 13:3,

+ 22:3 Ts'ett. 15:1

+ 22:5 Yun. 2:4

* 22:7 Cune xaa: Davudee inyaa Allahne çadırıne hək'ee eyhe. İzrailybı, Misirğançe qığeepç'iyle qiyğa, Allahee manbışik'le muq'addasna çadır hee'eva eyhe. Manbı sahree vuxhaylette manbışe mana çadır coka ı'ğviykar ha'a vuxha. Mana çadır işaarat vuxha, Allah cone yı'q'nee axvava. Mane muq'addasne çadırne ögil İzrailybışe Allahıs q'urbanbı gyaat'a, ı'bəədatbıniy ha'a. Qiyğab Davud peyğambarne gahılib mana İyerusalimeeniy vob.

+ 22:7 Yun. 2:8

* 22:11 Keruv: xılibınana malaaik vor.

+ 22:14 1 Sam. 2:10,

+ 22:15 Hab. 3:11, 1 Sam. 7:10

+ 22:21 1 Sam. 26:23,

+ 22:24 Ts'ett. 6:9,

+ 22:31 Mat. 5:48, Sıl. 30:5, Ts'ett. 15:1

+ 22:34 Hab. 3:19

+ 22:42 1 Sam. 28:6, Sıl. 15:29

+ 22:51 2 Sam. 7:16

+ 23:2 İşbı 2:30,

+ 23:3 2 Sam. 22:3, Sıl. 16:12

+ 23:5 2 Sam. 7:15-16,

+ 23:13 1 Sam. 22:1, 2 Sam. 5:18

+ 23:16 1 Sam. 7:6

+ 23:18 2 Sam. 2:18

+ 23:20 2 Sam. 8:18

+ 23:21 1 Sam. 17:50

+ 23:24 2 Sam. 2:18-23

+ 23:34 2 Sam. 15:12, 2 Sam. 11:3

+ 23:39 2 Sam. 11:3-17

* 24:2 Danile Beer-Şevalqamee: Dan eyhena şahar mane gahıl İzrailyna nekke şimalılna şaharniy vob. Beer-Şeva eyhena şaharmee cühüt'yaaşine sahree, İzrailyna nekke canubulyna vuxha. «Danile Beer-Şevalqamee» İzrailyne k'anençe-qomaqqameeva eyhen ıxha.

+ 24:9 1 Sam. 11:8

+ 24:10 1 Sam. 24:6, 2 Sam. 12:13, 1 Sam. 13:13

+ 24:11 1 Sam. 22:5

+ 24:16 İşbı 12:23, Yun. 3:10

* 24:22 Mıgrabı: man xhaneyk g'ayebı at'itq'ınne q'uvabışike ha'a ıxha. Mançika məxüb suk gıtike curaa'a vuxha.

+ 1:1 Sıl. 10:1, Sıl. 25:1, Mə'əll. 12:9

+ 1:3 Sıl. 2:9

+ 1:4 Sıl. 8:5

+ 1:7 Sıl. 8:13, Sıl. 9:10, Sıl. 16:6

+ 1:8 Sıl. 6:20

+ 1:9 Sıl. 4:9

+ 1:10 Sıl. 16:29

+ 1:15 Sıl. 4:14, Sıl. 24:1

+ 1:16 Sıl. 6:18,

+ 1:19 Sıl. 15:27

+ 1:20 Sıl. 8:1, Sıl. 9:3

+ 1:22 Sıl. 8:5, Sıl. 21:24

+ 1:28 1 Sam. 8:18,

+ 2:1 Sıl. 1:8

+ 2:4 Sıl. 3:14

+ 2:5 Sıl. 1:7

+ 2:6 Yaaq'. 1:5

+ 2:7 Sıl. 30:5

+ 2:8 1 Sam. 2:9,

+ 2:9 Sıl. 1:3

+ 2:14 Sıl. 10:23, Sıl. 15:21,

+ 2:15 Sıl. 14:2

+ 2:16 Sıl. 6:24, Sıl. 7:5, Sıl. 23:27

+ 2:18 Sıl. 5:5, Sıl. 7:27

+ 2:21 Mat. 5:5

+ 2:22 Sıl. 10:30

+ 3:1 Sıl. 1:8

+ 3:2 Sıl. 3:16, Sıl. 4:10, Sıl. 9:11, Sıl. 10:27

+ 3:3 Sıl. 6:21, Sıl. 7:3

+ 3:6 Sıl. 11:5

+ 3:7 Sıl. 12:15,

+ 3:10 Mal. 3:10

+ 3:14 Sıl. 8:19, Sıl. 16:16

+ 3:15 Sıl. 8:11

+ 3:16 Sıl. 3:2, Sıl. 4:10, Sıl. 9:11, Sıl. 10:27, Sıl. 8:18, Sıl. 22:4

* 3:18 ı'mrena yiv: k'orana ək'el Allahee Edenne bağee oozuyne yivek akar. Mançine hək'ee «Ts'etta ıxhaynbı» donane kitabee ilyaakas vəəxə (2:9). Ts'eppiyne insanaaşe mançina meyva opxhunmee, habat'a vuxha deş. Mançine hək'ee ine kitabne menne cigabışeeyid qətqəs əxə (11:30, 13:12, 15:4)

+ 3:18 Ts'ett. 2:9, Ts'ett. 3:22, Sıl. 11:30, Sıl. 13:12, Sıl. 15:4

+ 3:19 Sıl. 8:27,

+ 3:20 Ts'ett. 7:11,

+ 3:23 Sıl. 10:9, Sıl. 4:12

+ 3:31 Sıl. 23:17, Sıl. 24:1, Sıl. 24:19

+ 3:33 Mal. 2:2, Sıl. 14:11

+ 3:34 Yaaq'. 4:6,

+ 4:1 Sıl. 1:8

+ 4:8 1 Sam. 2:30

+ 4:9 Sıl. 1:9

+ 4:10 Sıl. 3:2, Sıl. 3:16, Sıl. 9:11, Sıl. 10:27

+ 4:12 Sıl. 3:23

+ 4:13 Sıl. 3:18

+ 4:14 Sıl. 1:15

+ 4:18 Mat. 13:43

+ 4:19 1 Sam. 2:9, Yəh. 12:35

+ 4:22 Sıl. 14:30

+ 4:24 Sıl. 6:12

+ 5:1 Sıl. 4:20

+ 5:2 Mal. 2:7

+ 5:3 Sıl. 2:16,

+ 5:4 Mə'əll. 7:26

+ 5:5 Sıl. 2:18, Sıl. 7:27

+ 6:6 Sıl. 10:26, Sıl. 18:9

+ 6:8 Sıl. 30:25

+ 6:9 Sıl. 19:15

+ 6:11 Sıl. 13:4, Sıl. 24:33-34, Mə'əll. 4:5

+ 6:12 Sıl. 16:27

+ 6:13 Sıl. 10:19

+ 6:16 Sıl. 30:18

+ 6:17 Sıl. 16:5, Sıl. 21:4, Sıl. 12:22, Sıl. 17:7,

+ 6:18 Ts'ett. 6:5, Sıl. 15:26, Sıl. 1:16,

+ 6:20 Sıl. 1:8

+ 6:21 Sıl. 3:3

+ 6:23 Sıl. 10:17

+ 6:24 Sıl. 2:16

+ 6:25 Mat. 5:28

+ 6:34 Sıl. 27:4,

+ 7:1 Sıl. 2:1

+ 7:2 Sıl. 4:4

+ 7:3 Sıl. 3:3

+ 7:5 Sıl. 2:16

+ 7:7 Sıl. 1:4

+ 7:10 Ts'ett. 38:14-15

+ 7:12 Sıl. 23:28

+ 7:21 Sıl. 5:3, Sıl. 6:24

+ 7:22 Mə'əll. 9:12

+ 7:27 Sıl. 2:18, Sıl. 5:5

+ 8:1 Sıl. 1:20-21, Sıl. 9:3

+ 8:5 Sıl. 1:4, Sıl. 1:22

+ 8:10 Sıl. 3:14

+ 8:11 Sıl. 3:15

+ 8:13 Sıl. 1:7, Sıl. 9:10, Sıl. 16:6, Sıl. 4:24, Sıl. 6:17

+ 8:14 Mə'əll. 7:19

+ 8:17 Yəh. 14:21, Mat. 7:8

+ 8:18 Sıl. 3:16, Sıl. 22:4

+ 8:19 Sıl. 3:14, Sıl. 16:16

+ 8:27 Sıl. 3:19

+ 8:28 Ts'ett. 1:6

+ 8:29 Ts'ett. 1:9, Ts'ett. 1:10, 1 Sam. 2:8,

+ 8:35 Sıl. 3:18, Sıl. 4:22, Sıl. 18:22

+ 9:3 Sıl. 1:20, Sıl. 8:1

+ 9:5 Yəh. 7:37

+ 9:9 Mat. 13:12,

+ 9:10 Sıl. 1:7

+ 9:11 Sıl. 3:2, Sıl. 3:16, Sıl. 4:10, Sıl. 10:27

+ 9:13 Sıl. 7:11

+ 9:17 Sıl. 5:15, Sıl. 20:17

+ 10:1 Sıl. 1:1, Sıl. 25:1, Sıl. 15:20, Sıl. 29:3, Sıl. 17:21, Sıl. 17:25

+ 10:2 Sıl. 11:4, Sıl. 11:6

+ 10:3 Sıl. 13:25

+ 10:4 Sıl. 21:5

+ 10:9 Sıl. 3:23, Sıl. 28:18

+ 10:10 Sıl. 6:13

+ 10:11 Sıl. 13:14, Sıl. 14:27, Sıl. 16:22

+ 10:12 Yaaq'. 5:20,

+ 10:13 Sıl. 19:29, Sıl. 26:3

+ 10:14 Sıl. 18:7

+ 10:15 Sıl. 18:11

+ 10:16 Sıl. 11:19

+ 10:17 Sıl. 6:23

+ 10:19 Mat. 12:36, Sıl. 17:27, Mə'əll. 5:2

+ 10:23 Sıl. 2:14,

+ 10:25 Mat. 7:27, Sıl. 12:3

+ 10:26 Sıl. 6:6

+ 10:27 Sıl. 3:2, Sıl. 3:16, Sıl. 4:10, Sıl. 9:11,

+ 10:28 Sıl. 11:7

+ 10:30 Sıl. 2:21-22

+ 10:31 Sıl. 15:28

+ 11:1 Sıl. 16:11, Sıl. 20:10, Sıl. 20:23,

+ 11:2 Sıl. 16:18, Sıl. 18:12, Sıl. 29:23

+ 11:3 Sıl. 13:6

+ 11:4 Sıl. 10:2

+ 11:5 Sıl. 3:6,

+ 11:6 Sıl. 13:6

+ 11:7 Sıl. 10:28

+ 11:8 Sıl. 21:18

+ 11:10 Sıl. 29:2

+ 11:11 Sıl. 29:8

+ 11:13 Sıl. 20:19

+ 11:14 Sıl. 15:22, Sıl. 20:18, Sıl. 24:6

+ 11:19 Sıl. 10:16

+ 11:21 Sıl. 16:5,

+ 11:24 Sıl. 13:7,

+ 11:26 Ts'ett. 42:6

+ 11:27 Sıl. 26:27,

* 11:30 ı'mrena yiv: k'orana ək'el Allahee Edenne bağee oozuyne yivek akar. Mançine hək'ee «Ts'etta ıxhaynbı» donane kitabee ilyaakas vəəxə (2:9). Ts'eppiyne insanaaşe mançina meyva opxhunmee, habat'a vuxha deş.

+ 11:30 Ts'ett. 2:9, Ts'ett. 3:22, Sıl. 3:18, Sıl. 13:12, Sıl. 15:4

+ 12:1 Sıl. 15:10

+ 12:3 Sıl. 10:25

+ 12:4 Rut 3:11, Sıl. 18:22, Sıl. 31:10, Sıl. 14:30

+ 12:5 Mat. 12:35

+ 12:6 Sıl. 14:3

+ 12:11 Sıl. 28:19

+ 12:13 Sıl. 18:7, Sıl. 21:23

+ 12:14 Sıl. 13:2, Sıl. 18:20,

+ 12:15 Sıl. 3:7

+ 12:16 Sıl. 29:11

+ 12:17 Sıl. 14:5

+ 12:18 Sıl. 4:22

+ 12:19 Sıl. 19:9

+ 12:22 Sıl. 6:17

+ 12:23 Sıl. 13:16

+ 13:1 Sıl. 1:22,

+ 13:2 Sıl. 12:14, Sıl. 18:20

+ 13:3 Sıl. 12:13, Sıl. 21:23

+ 13:4 Sıl. 6:9-11, Sıl. 21:25

+ 13:6 Sıl. 11:6, Sıl. 11:3, Sıl. 19:3

+ 13:7 Sıl. 11:24

+ 13:10 Sıl. 28:25

* 13:12 ı'mrena yiv: mançine hək'ee ine kitabee q'oma qətqe (3:18, 11:30).

+ 13:12 Ts'ett. 2:9, Ts'ett. 3:22, Sıl. 3:18, Sıl. 11:30, Sıl. 15:4

+ 13:14 Sıl. 10:11

+ 13:16 Mə'əll. 10:3

+ 13:17 Sıl. 25:13

+ 13:18 Sıl. 15:31-32, Mə'əll. 7:5

+ 13:22 Sıl. 28:8

+ 13:24 Sıl. 19:18, Sıl. 22:15, Sıl. 23:13, Sıl. 29:17

+ 13:25 Sıl. 10:3

+ 14:2 Sıl. 2:15

+ 14:3 Sıl. 12:6

+ 14:5 Sıl. 12:17

+ 14:6 Sıl. 15:14

+ 14:11 Sıl. 3:33

+ 14:12 Sıl. 16:25

+ 14:13 Mə'əll. 2:2,

+ 14:19 Ts'ett. 42:6, 1 Sam. 2:36

+ 14:20 Sıl. 19:7, Sıl. 19:4

+ 14:21 Sıl. 29:7

+ 14:23 Sıl. 21:5

+ 14:27 Sıl. 10:11, Sıl. 13:14

+ 14:29 Sıl. 15:18, Sıl. 16:32, Sıl. 19:11, Mə'əll. 7:8-9

+ 14:30 Sıl. 4:22, Sıl. 12:4

+ 14:31 Sıl. 17:5

+ 15:2 Mə'əll. 10:13-14

* 15:4 ı'mrena yiv: mançine hək'ee ine kitabee q'oma qətqe (3:18, 11:30).

+ 15:4 Ts'ett. 2:9, Ts'ett. 3:22, Sıl. 3:18, Sıl. 11:30, Sıl. 13:12

+ 15:8 Sıl. 21:27, Sıl. 28:9, Mə'əll. 4:17

+ 15:10 Sıl. 12:1

+ 15:11 Sıl. 27:20, İşbı 1:24

+ 15:13 Sıl. 17:22, Sıl. 18:14

+ 15:14 Sıl. 14:6

+ 15:16 Sıl. 16:8, Mə'əll. 4:6

+ 15:17 Sıl. 17:1

+ 15:18 Sıl. 28:25, Sıl. 29:22, Sıl. 14:29

+ 15:19 Sıl. 19:24, Sıl. 22:5, Sıl. 22:13

+ 15:20 Sıl. 10:1, Sıl. 29:3

+ 15:21 Sıl. 2:14, Sıl. 10:23,

+ 15:22 Sıl. 11:14, Sıl. 20:18, Sıl. 24:6

+ 15:23 Sıl. 25:11

+ 15:26 Sıl. 6:18, Sıl. 16:24

+ 15:27 Sıl. 1:19, Sıl. 23:4, Sıl. 17:23

+ 15:28 Sıl. 10:31

+ 15:30 Sıl. 25:25

+ 15:32 Sıl. 13:18, Mə'əll. 7:5

+ 15:33 Sıl. 18:12, Sıl. 29:23

+ 16:1 Sıl. 16:9, Sıl. 19:21, Mat. 10:19,

+ 16:2 Sıl. 21:2, Sıl. 24:12

+ 16:5 Sıl. 6:17, Sıl. 11:21, Sıl. 28:20

+ 16:7 Ts'ett. 26:28

+ 16:8 Sıl. 15:16

+ 16:9 Sıl. 16:1, Sıl. 19:21, Sıl. 20:24

+ 16:11 Sıl. 11:1, Sıl. 20:10, Sıl. 20:23,

+ 16:12 2 Sam. 23:3, Sıl. 25:5, Sıl. 29:14

+ 16:13 Sıl. 22:11

+ 16:14 Sıl. 19:12, Sıl. 20:2

+ 16:16 Sıl. 3:14, Sıl. 8:19

+ 16:18 Sıl. 11:2, Sıl. 18:12, Sıl. 29:23

+ 16:20 Sıl. 19:8,

+ 16:22 Sıl. 10:11, Sıl. 13:14, Sıl. 14:27

+ 16:24 Sıl. 15:26

+ 16:25 Sıl. 14:12

+ 16:26 Mə'əll. 6:7

+ 16:27 Sıl. 6:12, Yaaq'. 3:6

+ 16:28 Sıl. 26:20

+ 16:29 Sıl. 1:10

+ 16:31 Sıl. 20:29

+ 16:32 Sıl. 14:29

+ 16:33 İşbı 1:26

+ 17:1 Sıl. 15:17

+ 17:2 Sıl. 19:26

+ 17:3 Sıl. 27:21,

+ 17:5 Sıl. 14:31, Sıl. 24:18

+ 17:7 Sıl. 6:17

+ 17:8 Sıl. 18:16, Sıl. 21:14

* 17:11 mang'ulqa it'umna cazaa g'axuvles: mane cühüt'yaaşine mizelyne cuvabıka inəxübnab mə'na vobna: «mang'ulqa rəhı'm deşda malaaik g'axıles».

+ 17:12 2 Sam. 17:8,

+ 17:14 Sıl. 20:3, Sıl. 25:8,

+ 17:15 Sıl. 24:24,

+ 17:17 Sıl. 18:24, Sıl. 27:10

+ 17:19 Sıl. 29:23

+ 17:21 Sıl. 10:1, Sıl. 19:13

+ 17:22 Sıl. 15:13

+ 17:23 Sıl. 15:27,

+ 17:25 Sıl. 10:1

+ 17:27 Sıl. 10:19, Mə'əll. 5:2

+ 18:4 Sıl. 20:5

+ 18:5 Sıl. 24:24,

+ 18:6 Sıl. 10:13, Sıl. 19:29, Sıl. 26:3

+ 18:7 Sıl. 10:14, Sıl. 12:13, Mə'əll. 10:12

+ 18:8 Sıl. 26:22

+ 18:11 Sıl. 10:15

+ 18:12 Sıl. 11:2, Sıl. 16:18, Sıl. 15:33, Sıl. 29:23

+ 18:14 Sıl. 15:13

+ 18:16 Sıl. 17:8

+ 18:20 Sıl. 12:14, Sıl. 13:2

+ 18:22 Sıl. 12:4, Sıl. 19:14, Sıl. 8:35

+ 18:24 Sıl. 17:17

+ 19:1 Sıl. 28:6

+ 19:2 Sıl. 21:5, Sıl. 28:20

+ 19:3 Sıl. 13:6

+ 19:4 Sıl. 14:20

+ 19:5 Sıl. 21:28, Sıl. 24:28, Sıl. 25:18

+ 19:6 Sıl. 29:26

+ 19:7 Sıl. 14:20

+ 19:8 Sıl. 16:20

+ 19:10 Sıl. 26:1, Mə'əll. 10:7

+ 19:11 Sıl. 14:29

+ 19:12 Sıl. 16:14, Sıl. 20:2, Sıl. 28:15

+ 19:13 Sıl. 17:21, Sıl. 21:9, Sıl. 27:15

+ 19:14 Sıl. 12:4, Sıl. 18:22

+ 19:15 Sıl. 6:9, Sıl. 20:4, Sıl. 20:13

+ 19:16 Sıl. 13:13

+ 19:17 Sıl. 22:9, Sıl. 28:27, Mə'əll. 11:1, Mat. 5:7

+ 19:18 Sıl. 13:24

+ 19:21 Sıl. 16:1, Sıl. 16:9,

+ 19:23 Sıl. 10:16, Sıl. 11:19

+ 19:24 Sıl. 15:19, Sıl. 22:13, Sıl. 26:15

+ 19:25 Sıl. 21:11

+ 19:29 Sıl. 10:13, Sıl. 18:6, Sıl. 26:3

+ 20:1 Ts'ett. 9:21, Sıl. 23:29-32, Sıl. 31:4,

+ 20:2 Sıl. 16:14, Sıl. 19:12

+ 20:4 Sıl. 19:15

+ 20:5 Sıl. 18:4

+ 20:9 Mə'əll. 7:20, Yaaq'. 1:21,

+ 20:10 Sıl. 11:1, Sıl. 16:11, Sıl. 20:23,

+ 20:13 Sıl. 19:15

+ 20:16 Sıl. 22:26-27, Sıl. 27:13

+ 20:17 Sıl. 9:17

+ 20:18 Sıl. 11:14, Sıl. 15:22, Sıl. 24:6

+ 20:19 Sıl. 11:13

+ 20:20 Sıl. 30:11, Sıl. 30:17

+ 20:21 Sıl. 13:11

+ 20:22 Sıl. 24:29,

+ 20:23 Sıl. 11:1, Sıl. 16:11, Sıl. 20:10,

+ 20:24 Sıl. 16:1, Sıl. 16:9, Sıl. 19:21

+ 20:25 Mə'əll. 5:4

+ 20:29 Sıl. 16:31

+ 21:2 Sıl. 16:2, Sıl. 24:12,

+ 21:3 1 Sam. 15:22,

+ 21:4 Sıl. 6:17

+ 21:5 Sıl. 14:23, Sıl. 10:4

+ 21:6 Sıl. 20:21

+ 21:9 Sıl. 19:13, Sıl. 21:9, Sıl. 25:24, Sıl. 27:15

+ 21:11 Sıl. 19:25

+ 21:14 Sıl. 17:8

+ 21:18 Sıl. 11:8

+ 21:19 Sıl. 19:13, Sıl. 25:24, Sıl. 27:15

+ 21:22 Mə'əll. 7:19, Mə'əll. 9:16, Mə'əll. 9:18

+ 21:23 Sıl. 12:13, Sıl. 13:3

+ 21:24 Sıl. 1:22

+ 21:25 Sıl. 13:4

+ 21:26 Mat. 5:42

+ 21:27 Sıl. 15:8,

+ 21:28 Sıl. 19:5

+ 22:1 Mə'əll. 7:1

+ 22:2 Sıl. 29:13

+ 22:3 Sıl. 27:12

+ 22:4 Sıl. 3:16, Sıl. 8:18

+ 22:5 Sıl. 15:19

+ 22:9 Sıl. 19:17

+ 22:10 Sıl. 26:20

+ 22:11 Sıl. 16:13

+ 22:13 Sıl. 15:19, Sıl. 19:24, Sıl. 26:13

+ 22:14 Sıl. 2:16, Sıl. 23:27, Mə'əll. 7:26

+ 22:15 Sıl. 13:24

+ 22:16 Sıl. 28:22

+ 22:17 Sıl. 5:1, Sıl. 24:23

+ 22:23 Sıl. 23:11

+ 22:27 Sıl. 20:16

+ 22:28 Sıl. 23:10

+ 23:4 Sıl. 28:20, Mat. 6:19,

+ 23:5 Sıl. 27:24,

+ 23:10 Sıl. 22:28

+ 23:11 Sıl. 19:25, Sıl. 22:23

+ 23:13 Sıl. 13:24, Sıl. 19:18, Sıl. 22:15

+ 23:17 Sıl. 3:31, Sıl. 24:1

+ 23:18 Sıl. 24:14

+ 23:20 Sıl. 20:1,

+ 23:22 Sıl. 1:8

+ 23:27 Sıl. 22:14, Sıl. 2:16, Mə'əll. 7:26

+ 23:28 Sıl. 7:12

+ 23:31 Sıl. 20:1

+ 24:1 Sıl. 1:15, Sıl. 3:31, Sıl. 4:14, Sıl. 23:17, Sıl. 24:19

+ 24:5 Sıl. 21:22

+ 24:6 Sıl. 11:14, Sıl. 15:22, Sıl. 20:18

+ 24:9 Sıl. 3:34, Sıl. 21:24

+ 24:12 Sıl. 16:2, Sıl. 21:2,

+ 24:14 Sıl. 23:18

+ 24:18 Sıl. 17:5

+ 24:19 Sıl. 23:17, Sıl. 24:1

+ 24:20 Sıl. 13:9

+ 24:23 Sıl. 18:5, Sıl. 28:21

+ 24:24 Sıl. 17:15,

+ 24:28 Sıl. 19:5, Sıl. 25:18

+ 24:29 Sıl. 20:22

+ 24:34 Sıl. 6:10-11, Mə'əll. 4:5

+ 25:1 Sıl. 1:1, Sıl. 10:1,

+ 25:5 Sıl. 16:12

+ 25:11 Sıl. 15:23

+ 25:13 Sıl. 13:17

+ 25:16 Sıl. 27:7

+ 25:18 Sıl. 12:18, Sıl. 19:5, Sıl. 24:28

+ 25:21 Mat. 5:44

* 25:22 ğu mang'us naş qa'as: cühüt'yaaşine mizel ine cigee «ğu mang'une vuk'lelqa gyopxhanna ghadır gyuvxhesva» otk'un vod.

+ 25:24 Sıl. 19:13, Sıl. 21:9, Sıl. 21:19

+ 25:25 Sıl. 15:30

+ 26:1 Sıl. 17:7, Sıl. 19:10, Sıl. 26:8

+ 26:3 Sıl. 10:13, Sıl. 19:29

+ 26:5 Mat. 21:24-27

+ 26:8 Sıl. 26:1

+ 26:12 Sıl. 28:11, Sıl. 29:20

+ 26:13 Sıl. 22:13

+ 26:15 Sıl. 15:19, Sıl. 19:24

+ 26:20 Sıl. 16:28, Sıl. 22:10

+ 26:22 Sıl. 18:8

+ 26:23 Mat. 23:27

+ 26:27 Mə'əll. 10:8,

+ 27:1 Yaaq'. 4:13-14

+ 27:4 Sıl. 6:34

+ 27:5 Sıl. 28:23

+ 27:7 Sıl. 25:16

+ 27:10 Sıl. 17:17

+ 27:12 Sıl. 22:3

+ 27:13 Sıl. 20:16

+ 27:15 Sıl. 19:13, Sıl. 21:9, Sıl. 25:24

+ 27:20 Sıl. 15:11, Hab. 2:5, Mə'əll. 1:8, Mə'əll. 4:8

+ 27:21 Sıl. 17:3

+ 27:24 Sıl. 23:5,

+ 28:1 1 Sam. 17:32

+ 28:3 Mat. 18:30

+ 28:6 Sıl. 19:1

+ 28:8 Sıl. 13:22

+ 28:9 Sıl. 15:8

+ 28:10 Sıl. 26:27

+ 28:11 Sıl. 26:12

+ 28:12 Sıl. 11:10, Sıl. 28:28, Sıl. 29:2

+ 28:15 Sıl. 19:12

+ 28:17 Ts'ett. 4:12, Ts'ett. 9:6

+ 28:18 Sıl. 10:9

+ 28:19 Sıl. 12:11

+ 28:20 Sıl. 19:2, Sıl. 21:5, Sıl. 23:4

+ 28:21 Sıl. 18:5, Sıl. 24:23,

+ 28:22 Sıl. 22:16

+ 28:23 Sıl. 29:5, Sıl. 27:5

+ 28:25 Sıl. 13:10, Sıl. 15:18

+ 28:27 Sıl. 19:17

+ 28:28 Sıl. 28:12

+ 29:1 Sıl. 1:25, Sıl. 6:15

+ 29:2 Sıl. 11:10, Sıl. 28:12, Sıl. 28:28

+ 29:3 Sıl. 10:1, Sıl. 15:20,

+ 29:5 Sıl. 28:23

+ 29:8 Sıl. 11:11

+ 29:10 Ts'ett. 4:5, Ts'ett. 4:8

+ 29:11 Sıl. 12:16

+ 29:13 Sıl. 22:2

+ 29:14 Sıl. 16:12

+ 29:15 Sıl. 10:1, Sıl. 17:25

+ 29:17 Sıl. 13:24

+ 29:18 1 Sam. 3:1,

+ 29:20 Sıl. 26:12

+ 29:22 Sıl. 15:18

+ 29:23 Sıl. 11:2, Sıl. 16:18, Sıl. 18:12, Sıl. 15:33, Sıl. 18:12

+ 29:26 Sıl. 19:6

+ 30:4 Yəh. 3:13,

+ 30:5 Sıl. 2:7

+ 30:8 Mat. 6:11,

+ 30:10 Mə'əll. 7:21

+ 30:11 Sıl. 20:20

+ 30:12 Sıl. 16:2

+ 30:17 Ts'ett. 9:22, Sıl. 20:20

+ 30:18 Sıl. 6:16

+ 30:22 Sıl. 19:10

+ 30:25 Sıl. 6:6-8

* 30:26 damanbı: manbı İzrail eyxhen ok' ooxhanan həyvanar vodunbı. Manbı pırsıq'aaşik akar.

+ 31:3 Sıl. 7:26

+ 31:4 Sıl. 20:1, Mə'əll. 10:17,

* 31:10-31 İn ayatbı akrostix xhinne otk'un: manbı cühüt'yaaşine alifbaane çiçiqad qihna qööne hərfbışika giyğal.

+ 31:10 Rut 3:11, Sıl. 12:4, Sıl. 3:15

+ 31:15 Sıl. 20:13

* 31:19 Cühüt'yaaşine mizel inəxüdud otk'un vod: «Məng'ee cehra alivk'ar haa'a-haa'a, t'ıbıç' aqqı, uxara haa'a».

+ 31:20 Sıl. 22:9

+ 31:31 Sıl. 11:16

+ 1:1 Mə'əll. 1:12, Mə'əll. 7:27, Mə'əll. 12:8-10

+ 1:2 Mə'əll. 8:8,

+ 1:3 Mə'əll. 2:11, Mə'əll. 3:9, Mə'əll. 5:15

+ 1:8 Sıl. 27:20

+ 1:9 Mə'əll. 3:15

+ 1:11 Mə'əll. 2:16

+ 1:13 Mə'əll. 2:26, Mə'əll. 3:10

* 1:14 mıtsıqa qihna g'adarxhuniy: inçina sa mebna mə'na «rı'hı'n ts'ıts'aa'ana əq'üba» vob.

+ 1:15 Mə'əll. 7:13

+ 1:16 Mə'əll. 2:9

+ 1:18 Mə'əll. 12:12

+ 2:2 Sıl. 14:13

+ 2:9 Mə'əll. 1:16

* 2:11 mıtsıqa qihna g'adarxhuniy: inçina sa mebna mə'na «rı'hı'n ts'ıts'aa'ana əq'üba» vob.

+ 2:11 Mə'əll. 1:3, Mə'əll. 3:9, Mə'əll. 5:15

+ 2:14 Mə'əll. 3:19, Mə'əll. 9:2

+ 2:16 Mə'əll. 1:11

+ 2:24 Mə'əll. 3:12-13, Mə'əll. 5:18, Mə'əll. 8:15, Mə'əll. 5:18

+ 2:26 Mə'əll. 1:13

+ 3:7 Ts'ett. 37:29,

+ 3:9 Mə'əll. 1:3, Mə'əll. 2:11, Mə'əll. 5:15

+ 3:10 Ts'ett. 3:19, Mə'əll. 1:13, Mə'əll. 2:26

+ 3:11 Mə'əll. 8:17

+ 3:12 Mə'əll. 2:24

+ 3:13 Mə'əll. 2:24, Mə'əll. 5:19

+ 3:15 Mə'əll. 1:9

+ 3:17 Mat. 16:27,

+ 3:19 Mə'əll. 2:14, Mə'əll. 9:2

+ 3:20 Ts'ett. 3:19, Mə'əll. 12:7

+ 3:22 Mə'əll. 2:24

+ 4:1 Mə'əll. 9:11, Mə'əll. 5:7

+ 4:2 Mə'əll. 7:1

+ 4:3 Mə'əll. 6:3

+ 4:5 Sıl. 6:10-11, Sıl. 24:33-34

+ 4:6 Sıl. 15:16

+ 4:8 Mə'əll. 1:8

+ 4:14 Ts'ett. 41:14, Ts'ett. 41:41-43

+ 4:17 1 Sam. 15:22, Sıl. 15:8

+ 5:1 Mat. 6:7

+ 5:2 Sıl. 10:19

+ 5:4 Sıl. 20:25

+ 5:5 İşbı 5:4

+ 5:6 Mə'əll. 12:13

+ 5:7 Mə'əll. 3:16, Mə'əll. 4:1

+ 5:12 Mə'əll. 6:1

+ 5:15 Mə'əll. 1:3, Mə'əll. 2:11, Mə'əll. 3:9

+ 5:18 Mə'əll. 2:24

+ 6:1 Mə'əll. 5:12

+ 6:3 Mə'əll. 4:3

+ 6:7 Sıl. 16:26

+ 6:8 Mə'əll. 2:15

+ 6:10 Mə'əll. 1:10, Mə'əll. 3:15,

+ 6:11 Mə'əll. 5:2

+ 7:1 Sıl. 22:1, Mə'əll. 4:2

+ 7:3 Mat. 5:4,

+ 7:5 Sıl. 15:31-32

+ 7:7 Sıl. 17:8

+ 7:8 Sıl. 14:29

+ 7:13 Mə'əll. 1:15

+ 7:15 Mə'əll. 8:14

+ 7:17 Sıl. 10:27

+ 7:19 Sıl. 21:22, Mə'əll. 9:16, Mə'əll. 9:18

+ 7:20 Sıl. 20:9, Yaaq'. 3:2,

+ 7:21 Sıl. 30:10

+ 7:25 Mə'əll. 1:17

+ 7:26 Sıl. 5:4, Sıl. 22:14, Sıl. 23:27

+ 7:29 Ts'ett. 1:27, Ts'ett. 3:6-7

+ 8:3 Mə'əll. 10:4

+ 8:9 Mə'əll. 3:16, Mə'əll. 4:1

+ 8:13 Mə'əll. 6:12

+ 8:14 Mə'əll. 7:15

+ 8:15 Mə'əll. 2:24

+ 8:17 Mə'əll. 3:11

+ 9:2 Mə'əll. 2:14, Mə'əll. 3:19,

+ 9:7 Mə'əll. 2:24

+ 9:12 Sıl. 7:23

+ 9:16 Mə'əll. 7:19

+ 10:4 Mə'əll. 8:3

+ 10:7 Sıl. 19:10

+ 10:8 Sıl. 26:27

+ 10:12 Sıl. 18:7

+ 10:14 Sıl. 15:2

+ 10:17 Sıl. 31:4

+ 10:19 Mə'əll. 7:12

+ 11:9 Mə'əll. 2:10, Mə'əll. 9:7, Mə'əll. 12:14,

+ 12:1 2 Sam. 19:35

* 12:2 İne cigee (12:2-6) curayne-curayne misaalabışika insanne vuk'lelqa q'əsvalee qalesın hagva.

* 12:3 İnyaa «xaaqa ilyaakanbıyiy gucnanbıva» xıleppışik'leyiy g'elybışik'le eyhe, «giviyxəranbıva» silibışik'le, «g'uleppışile ilyaakanbıvad» uleppışik'le eyhe.

* 12:4 İnyaa «g'aqa aaqan akkabıva» k'ırıbışik'le eyhe. İnyaa sayid q'əsınbışik'le pisda g'iyxhe, manbı pisba g'alyabak'ava eyhe.

* 12:5 İnyaa «badamne yiven t'et' g'ayheva» vuk'lelyne cagvarane ç'ərbışik'le eyhe, «ts'irtyar yı'q' qetxhesvad» q'əs qıxha, ek'ra ı'ğviykaras dəvxüyle eyhe.

* 12:6 İnyaa qik'uyne hək'ee eyhe.

+ 12:7 Ts'ett. 2:7, Ts'ett. 3:19, Mə'əll. 3:20,

+ 12:8 Mə'əll. 1:2

+ 12:9 Sıl. 1:1

+ 12:11 Yəh. 10:11

+ 12:12 Mə'əll. 1:18

+ 12:13 Mə'əll. 5:6

+ 12:14 Mə'əll. 11:9,

+ 1:5 İşbı 27:18

+ 1:6 Yun. 3:9

+ 1:7 1 Sam. 14:41-42

+ 2:1 Mat. 12:40, Mat. 16:4

+ 3:2 Yun. 1:1-2

+ 3:9 2 Sam. 12:22, Yun. 1:6

+ 3:10 2 Sam. 24:16,

+ 1:5 İşbı 13:41

+ 2:5 Sıl. 27:20,

* 3:3 Sela: ine cühüt'yaaşine mizelyne cuvabna mə'na şak'le vaats'a deş. Man muzık'ayn termin vod.

+ 3:6 Ts'ett. 49:26,

+ 3:19 2 Sam. 22:34,

+ 1:6 Mal. 2:1

+ 2:1 Mal. 1:6

+ 2:2 Sıl. 3:33,

+ 2:7 Sıl. 5:2,

+ 2:16 Mat. 19:6,

+ 3:1 Mat. 11:10,

+ 3:6 Yaaq'. 1:17, İşbı 7:51,

* 3:8 Yits'ınçina sa pay: Allahee İzrailybışis huvuyne Q'aanune otk'unin: şagavnayiy həyvanaaşina yits'ınçina pay Allahne yəqqə hevles vukkan. Mane Allahne yəqqə huvuyne karaka Allahın Xav havace ıxha. Mane karake sayid maane kaahinaaşe otxhan ıxha.

+ 3:9 Mal. 2:2

+ 3:10 Sıl. 3:9-10

+ 4:1 Mat. 3:12,

+ 4:5 Mal. 3:1, Mat. 11:14, Mat. 17:10, Yəh. 1:21

* 1:1 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

+ 1:1 Ts'ett. 22:18, 2 Sam. 7:12-13

+ 1:2 Ts'ett. 21:3, Ts'ett. 25:6, Ts'ett. 29:35

+ 1:3 Ts'ett. 38,

+ 1:4 Rut 4:18-22

+ 1:6 1 Sam. 17:12, 2 Sam. 11:3, 2 Sam. 12:24

+ 1:21 İşbı 4:12, İşbı 13:38

+ 1:22 Mat. 2:14, Mat. 4:14, Mat. 21:4, Mat. 26:56, Yəh. 19:36,

* 1:23 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (7:14).

+ 2:1 Yəh. 7:42

* 2:4 Q'aanunun mə'əllimar: Mane insanaaşik'le Allahee Mısayleğana g'axuvuna Q'aanun (Tavrat) yugba vaats'a vuxha.

* 2:6 İnəxüd Mika peyğambarne kitabee otk'un (5:2).

+ 2:6 2 Sam. 5:2,

+ 2:11 Yəh. 19:39

+ 2:12 Ts'ett. 20:6

* 2:15 Dix: inyaa Allahee İzrailyne milletık'le dixva eyhe. Man Allahıs ıkkanan, g'əyxı'yn milletva eyhen vodun. Mattays eyhes ıkkanan Allahee I'sa Masihır g'əyxı'nava, Mana Allahıs inekke k'anena vorva.

* 2:15 İnəxüd Hoşea peyğambarne kitabee otk'un (11:1).

+ 2:15 Mat. 1:22

+ 2:17 Mat. 27:9

* 2:18 İnəxüd Yeremiya peyğambarne kitabee otk'un (31:15). Raama İyerusalimne k'anene şaharbışda sa vuxha. Raahile İzrailyne milletne yedyaaşina sa yixha.

+ 2:23 Yəh. 1:45

• 3:1 Yəh. 1:19-28

* 3:1 Xhineeqa k'yoq'uy: Yəhyee, man insanaaşe bınahbı gardanaqa alyaat'amee, ha'a ıxha. Xhineeqa k'yooq'uyle qiyğa, mebna ts'ebna ı'mı'r giviyğalva eyhen ıxha.

+ 3:1 Yəh. 1:6

* 3:2 Xəybışda Paççahiyvalla: Xəybışda Paççahiyvalla cennetva eyhen deş vod. Ma'ab Allahna dyunyeyne oğana xəbvalla eyhe. Allahne Paççahiyvalee insanaaşe Mang'ul cone Paççahıl xhinne k'ırı iliyxhe.

* 3:3 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (40:3).

* 3:4 Xhayıken tanalinbı: Cune tanalinçika Yəhyee, İlyas peyğambarık akar ıxha.

+ 3:4 1 Sam. 14:26

+ 3:6 İşbı 19:18

* 3:7 Fariseyariy sadukeyar: ina q'öble xəbna dinına grup, İzrailee geeb qıvaats'ına vuxha. Manbışik'le Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

+ 3:7 Mat. 12:34, Mat. 23:33,

+ 3:9 Yəh. 8:33

+ 3:10 Mat. 7:19

+ 3:11 Yəh. 1:15, İşbı 2:3

+ 3:12 Mal. 4:1, Mat. 13:30,

+ 3:16 İşbı 7:56, Yəh. 1:32-33

* 3:17 Dix: Avaala Allahna dixva, İzrailyne paççahaaşik'le eyhe ıxha (Davud, Sıleyman). Sayid manva insanar g'attivxhan haa'asva qalesde paççah Masihık'le eyhe ıxha. Məxüd Allahee I'sa hək'erar Masih, Paççah vornava eyhe.

+ 3:17 Yəh. 12:28, Mat. 17:5,

+ 4:2 Mat. 21:18

* 4:4 İnəxüd Mısa peyğambarne xhod'esde kitabee otk'un (Q'. q'. 8:3 ).

* 4:6 İnəxüd Zaburee otk'un (90:11-12).

+ 4:6 Yəh. 7:4

* 4:7 İnəxüd Mısa peyğambarne xhod'esde kitabee otk'un (Q'. q'. 6:16 ).

* 4:10 İnəxüd Mısa peyğambarne xhod'esde kitabee otk'un (Q'. q'. 6:13 ).

+ 4:10 Mat. 16:23,

+ 4:12 Mat. 14:3

+ 4:13 Mat. 2:23,

+ 4:14 Mat. 1:23

* 4:16 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (9:1).

* 4:17 Xəybışda Paççahiyvalla: Xəybışda Paççahiyvalla cennetva eyhen deş vod. Ma'ab Allahna dyunyeyne oğana xəbvalla eyhe. Allahne Paççahiyvalee insanaaşe Mang'ul cone Paççahıl xhinne k'ırı iliyxhe.

+ 4:18 Yəh. 1:40-42

+ 4:19 Mat. 13:47

+ 4:20 Mat. 19:27

* 4:23 Sinagoga: Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

* 5:3 Xəybışda Paççahiyvalla: Xəybışda Paççahiyvalla cennetva eyhen deş vod. Ma'ab Allahna dyunyeyne oğana xəbvalla eyhe. Allahne Paççahiyvalee insanaaşe Mang'ul cone Paççahıl xhinne k'ırı iliyxhe.

+ 5:4 Mə'əll. 7:3,

+ 5:5 Sıl. 2:21

+ 5:6 Yəh. 7:37

+ 5:7 Sıl. 19:17,

+ 5:9 Yaaq'. 3:18, Yəh. 1:12,

+ 5:11 Yaaq'. 1:2,

+ 5:12 İşbı 5:41, Yaaq'. 1:2,

* 5:17 Q'aanun: Allahee Mısa peyğambarıle ğana huvu (Tavrat).

+ 5:19 Mat. 11:11, Mat. 18:4

* 5:20 fariseyariy Q'aanunun mə'əllimar: manbı dindarar vuxha. Manbışik'le Allahee Mısa peyğambarıle ğana huvuna Q'aanun yugba vaats'a vuxha. Manbışe mana Q'aanun mebınbışisıb xəp qaa'a vuxha.

+ 5:20 Yəh. 3:5

* 5:21 İnəxüd Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (Qığ. 20:13 ).

+ 5:25 Sıl. 25:8,

* 5:27 İnəxüd Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (Qığ. 20:14 ).

+ 5:28 Sıl. 6:25

+ 5:30 Mat. 18:8-9,

• 5:31 Mat. 19:9,

* 5:31 İnəxüd Mısa peyğambarne xhod'esde kitabee otk'un (Q'. q'. 24:1 ).

* 5:33 İnəxüd Mısa peyğambarne xhebıd'esde kitabee otk'un (Lev. 19:12 ).

+ 5:34 İşbı 7:49

+ 5:37 Yaaq'. 5:12

* 5:38 İnəxüd Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (Qığ. 21:24 ).

* 5:41 Sa kilometır: İzrailee şene gahbışil Rooma İmperiyeyne eskeraaşisse cos ıkanan kar, cos ıkkanne insanısqa haqqa'as əxə ıxha.

+ 5:42 Sıl. 21:26

* 5:43 İnəxüd Mısa peyğambarne xhebıd'esde kitabee otk'un (Lev. 19:18 ).

+ 5:44 İşbı 7:60,

+ 5:45 İşbı 14:17

* 5:46 Nalok'bı sa'an: Mane gahıl nalok'bı sa'anbı şavuscab vukkiykananbı deşdiy. İzrail mane gahıl Rooma imperiyeyn uvhiynçikaniy gyuv'ur oza qooxhena. Man nalok'bı sa'anbı cühüt'yar vuxheeyib, manbışe nalok'bı Rooma imperiyeysniy sa'anbı. Mançil-allab nalok'bı sa'anbışqa duşmanaaşiqa xhinneniy ilyaaka.

+ 5:48 Mat. 19:21, Yaaq'. 1:4,

* 6:2 sinagoga: Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

+ 6:7 Mə'əll. 5:1

+ 6:10 Mat. 26:42

+ 6:11 Sıl. 30:8

+ 6:13 Mat. 26:41, Yəh. 17:15,

+ 6:15 Mat. 18:35, Yaaq'. 2:13

+ 6:19 Sıl. 23:4, Yaaq'. 5:2-3

+ 6:20 Mat. 19:21,

+ 6:25 Php 4:6,

+ 6:26 Mat. 10:31, Mat. 12:12

+ 6:30 Mat. 8:26, Mat. 14:31, Mat. 16:8

+ 7:1 Yaaq'. 4:12

+ 7:6 Mat. 15:26

+ 7:8 Sıl. 8:17, Mat. 18:19, Mat. 21:22, Yəh. 14:13-14,

+ 7:11 Ts'ett. 6:5, Mat. 12:34

+ 7:12 Mat. 22:40,

+ 7:15 Mat. 24:11, İşbı 13:6, İşbı 20:29

+ 7:16 Yaaq'. 2:18

+ 7:17 Mat. 12:33-35

+ 7:19 Mat. 3:10

+ 7:22 Mat. 25:11, Yəh. 13:13,

+ 7:23 Mat. 25:41

+ 7:27 Sıl. 10:25

* 7:29 Q'aanunun mə'əllimar: Mane insanaaşik'le Allahee Mısayleğana g'axuvuna Q'aanun (Tavrat) yugba vaats'a vuxha. Manbışe Q'aanunee otk'uniynbı insanaaşilqa hixhar ha'a ıxha.

+ 8:4 Mat. 9:30, Mat. 17:9,

+ 8:10 İşbı 10:2

+ 8:12 Mat. 13:42, Mat. 22:13, Mat. 22:30, Mat. 24:51, Mat. 25:13,

+ 8:13 Mat. 9:29, Yəh. 4:53

+ 8:15 İşbı 3:7, İşbı 9:41

* 8:17 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (53:4).

* 8:19 Q'aanunun mə'əllimar manbışik'le Allahee Mısayle ğana g'axuvuna Q'aanun (Tavrat) yugba vaats'a vuxha.

* 8:20 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 8:26 Mat. 6:30,

+ 8:34 İşbı 16:39

+ 9:1 Mat. 4:13

+ 9:2 Mat. 8:10,

* 9:3 Q'aanunun mə'əllimar: manbışik'le Allahee Mısayleğana g'axuvuna Q'aanun (Tavrat) yugba vaats'a vuxha.

+ 9:3 Mat. 26:65, Yəh. 10:33

* 9:6 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

* 9:10 nalok'bı sa'anbı: Mane gahıl nalok'bı sa'anbı şavuscab vukkiykananbı deşdiy. İzrail mane gahıl Rooma imperiyeyn uvhiynçikaniy gyuv'ur oza qooxhena. Man nalok'bı sa'anbı cühüt'yar vuxheeyib, manbışe nalok'bı Rooma imperiyeysniy sa'anbı. Mançil-allab nalok'bı sa'anbışqa duşmanaaşiqa xhinneniy ilyaaka.

* 9:11 Fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Fariseyar din k'orada hidya'anbışiqa ooğançe avqa ilyaaka vuxha.

+ 9:11 Mat. 11:19,

* 9:13 İnəxüd Hoşea peyğambarne kitabee otk'un (6:6).

+ 9:14 Mat. 11:2, Mat. 14:12, Yəh. 1:35,

+ 9:15 Mat. 25:1-13, Yəh. 3:29, Yəh. 16:20

* 9:18 sinagoga: Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

+ 9:24 Yəh. 11:11

+ 9:25 İşbı 9:40, İşbı 3:7, İşbı 9:41

* 9:27 Davudna Dix: Masih Davudaanbışda ixhes, məxüd peyğambaraaşe oyk'an ıxha. Mançil-allad Mang'uk'le Davudna Dixva eyhe ıxha.

+ 9:27 2 Sam. 7:12-16, Mat. 22:42, Mat. 20:29-34

+ 9:29 Mat. 8:13

+ 9:30 Mat. 8:4, Mat. 12:16, Mat. 17:9,

+ 9:34 Mat. 10:25, Mat. 12:24

+ 9:38 Yəh. 4:35

* 10:4 Kanançiy: İn do arameeşine mizel «yik' gyotxhananva» eyhen ıxha. Mane insanaaşis Rooma imperiyeyka muq'addasna dəv'iy vukkees vukkan vuxha.

+ 10:6 Mat. 15:24,

* 10:7 Xəybışda Paççahiyvalla: Xəybışda Paççahiyvalla cennetva eyhen deş vod. Ma'ab Allahna dyunyeyne oğana xəbvalla eyhe. Allahne Paççahiyvalee insanaaşe Mang'ul cone Paççahıl xhinne k'ırı iliyxhe.

+ 10:7 Mat. 3:2, Mat. 4:17

+ 10:8 Mat. 8:2, İşbı 20:35

+ 10:14 İşbı 13:51

* 10:15 Sodomiy Homora: İbrıhım peyğambarne gahıl, mana q'öble şahar Allahee ts'a gyoğu'u havaakal ha'a.

+ 10:15 Ts'ett. 18:20, Ts'ett. 19:24,

+ 10:16 Ts'ett. 3:1

+ 10:18 İşbı 17:6, İşbı 18:12, İşbı 24:1, İşbı 25:6,

+ 10:20 Sıl. 16:1

+ 10:21 Mat. 24:10

+ 10:22 Mat. 24:9, Yəh. 15:18, Yaaq'. 5:11,

* 10:23 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 10:23 İşbı 8:1, İşbı 14:6

+ 10:24 Yəh. 13:16

* 10:25 Ba'al-Zevul: şeyt'anva eyhen vodun. Fariseyaaşe ögil məxüd I'sayk'le eyhe ıxha (9:34).

+ 10:25 Mat. 9:34, Mat. 12:24

+ 10:28 Sıl. 29:25,

+ 10:31 Mat. 6:26, Mat. 12:12

+ 10:33 Mat. 25:12,

+ 10:34 İşbı 14:4

+ 10:38 Mat. 16:24-25,

+ 10:39 Yəh. 12:25

+ 10:40 Mat. 25:40, Yəh. 12:44, Yəh. 13:20,

* 11:2-3 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

+ 11:2 Mat. 14:3, Yəh. 3:24, Yəh. 4:25, Yəh. 6:14, Yəh. 11:27

* 11:5 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (35:5-6, 61:1)

+ 11:6 Yəh. 6:61, Yəh. 16:1

+ 11:7 Mat. 3:1

+ 11:9 Mat. 14:5, Mat. 21:26

* 11:10 İnəxüd Allahne mizele yuşan ha'ane Malakiya peyğambarne kitabee otk'unin xhinne eyxhe (3:1).

+ 11:10 Mal. 3:1,

* 11:13 Q'aanununud Allahee Mısa peyğambarıle ğana huvu (Tavrat).

* 11:14 Mançine hək'ee Malakiya peyğambarne kitabee otk'un (4:5).

+ 11:14 Mal. 4:5, Mat. 17:12-13,

+ 11:18 Mat. 3:4,

* 11:19 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 11:19 Yəh. 2:1, Yəh. 12:2, Mat. 9:10-11

+ 11:22 Mat. 15:21

* 11:27 Dix: Avaala Allahna dixva, İzrailyne paççahaaşik'le eyhe ıxha (Davud, Sıleyman). Sayid manva insanar g'attivxhan haa'asva qalesde paççah Masihık'le eyhe ıxha. I'see Vuc Allahna Dixva eyheng'a, Vuc Allahee g'əyxı'nava, Allahıs nekke k'anena vorva hagvasdemee eyhe.

+ 11:27 Yəh. 13:3, Yəh. 17:2, Yəh. 6:46, Yəh. 7:29, Yəh. 8:19, Yəh. 10:15

+ 11:28 Yəh. 7:37

* 12:2 Fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Manbışe Mısee abına Q'aanuncab deş haa'a vuxha, baba-dideeşin ədatbıd ha'a ıxha. Fariseyar din k'orada hidya'anbışiqa ooğançe avqa ilyaaka vuxha.

* 12:2 Şabbatın yiğ: Cühüt'yaaşine ülycümün yighıd'esın yiğ eyxhe. Q'aanunee man Muq'addasın yiğ Allahıs cura'as ıkkanvaniy otk'un. Mane yiğıl nenacab iş haa'as vukkan deşvaniy otk'un. I'sayne gahılyne fariseyaaşe mane yiğıl ha'as dexhesde işbışin siyahiy aqqı. Manbı ilyaaka vuxha, gırgınbışe co eyhenbı he'ecenva. Fariseyaaşe eyheniy Şabbatne yiğıl suk məttav'uyib bınah vobna.

+ 12:3 1 Sam. 21:1-6

+ 12:6 Mat. 12:41

* 12:7 Manva Hoşea peyğambarne kitabee otk'un (6:6).

* 12:8 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

* 12:9 sinagoga: Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

+ 12:12 Mat. 6:26, Mat. 10:31

+ 12:16 Mat. 8:4, Mat. 9:30

* 12:21 Manva Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (42:1-4).

* 12:23 Davudna Dix: Masih Davudaanbışda ixhes, məxüd peyğambaraaşe oyk'an ıxha. Mançil-allad Mang'uk'le Davudna Dixva eyhe ıxha.

+ 12:23 2 Sam. 7:12-16, Mat. 9:27

* 12:24 Ba'al-Zevul: şeyt'anva eyhen vodun.

+ 12:24 Mat. 9:34, Mat. 10:25

+ 12:27 İşbı 19:13

+ 12:33 Mat. 7:17-20,

+ 12:34 Mat. 3:7, Mat. 23:33, Ts'ett. 6:5, Mat. 7:11, Mat. 15:18, Yaaq'. 3:6

+ 12:35 Sıl. 12:5

+ 12:36 Sıl. 10:19,

+ 12:37 Mat. 5:22, Yaaq'. 3:2-12

+ 12:39 Mat. 16:4

+ 12:40 Yun. 2:1

+ 12:41 Yun. 3:5, Mat. 12:6

+ 12:46 Mat. 13:55, Yəh. 2:12, Yəh. 7:3, İşbı 1:14,

+ 12:50 Yəh. 15:14,

+ 13:9 Mat. 11:15

+ 13:11 Mat. 19:11

+ 13:12 Sıl. 9:9, Mat. 25:29

* 13:15 Manva Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (6:9-10).

+ 13:15 Yəh. 12:40, İşbı 28:26-27

+ 13:22 Mat. 6:25,

+ 13:23 Yəh. 15:5

+ 13:30 Mat. 3:12

+ 13:32 Mat. 17:20,

* 13:35 Manva Zaburee otk'un (77:2).

* 13:37 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 13:38 Yəh. 8:44

+ 13:41 Mat. 24:31

+ 13:42 Yəh. 15:6, Mat. 8:12

+ 13:43 Sıl. 4:18, Mat. 11:15

+ 13:47 Mat. 4:19

+ 13:48 Yəh. 21:11

+ 13:49 Mat. 25:32

+ 13:50 Mat. 8:12

* 13:54 sinagoga Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

+ 13:54 Mat. 2:23,

+ 13:55 Yəh. 6:42, Mat. 12:46

+ 13:57 Mat. 11:6, Yəh. 4:44

+ 14:2 Mat. 16:14

+ 14:3 Mat. 4:12, Mat. 11:2, Yəh. 3:24

+ 14:5 Mat. 11:9, Mat. 21:26

+ 14:12 Mat. 9:14

• 14:13 Yəh. 6:1-14

+ 14:21 Mat. 15:38

• 14:22 Yəh. 6:15-21

+ 14:31 Mat. 6:30

* 14:33 Allahna Dix: Avaala Allahna dixva, İzrailyne paççahaaşik'le eyhe ıxha (Davud, Sıleyman). Sayid manva insanar g'attivxhan haa'asva qalesde paççah Masihık'le eyhe ıxha. Telebabışe I'sa Allahna Dixva eyheng'a, Mana Allahee g'əyxı'na, Allahıs nekke k'anena vorva hagvasdemee eyhe.

* 15:1 fariseyariy Q'aanunun mə'əllimar manbı dindarar vuxha. Manbışik'le Allahee Mısa peyğambarıle ğana huvuna Q'aanun yugba vaats'a vuxha. Manbışe mana Q'aanun mebınbışisıb xəp qaa'a vuxha.

* 15:4 İnəxüd Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (Qığ. 20:12, 21:17 ).

+ 15:7 Mat. 23:13, İşbı 28:25

* 15:9 Manva Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (29:13).

+ 15:11 İşbı 10:15

+ 15:14 Mat. 23:16,

+ 15:18 Mat. 12:34, Yaaq'. 3:6

* 15:22 Davudna Dix: Masih Davudaanbışda ixhes, məxüd peyğambaraaşe oyk'an ıxha. Mançil-allad Mang'uk'le Davudna Dixva eyhe ıxha.

+ 15:22 2 Sam. 7:12-16, Mat. 9:27,

+ 15:24 Mat. 10:6,

+ 15:26 Mat. 7:6

+ 15:32 Mat. 9:36

+ 15:38 Mat. 14:21

* 16:1 fariseyariy sadukeyar: İna q'öble xəbna dinına grup, İzrailee geeb qıvaats'ına vuxha. Manbışik'le Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

+ 16:1 Mat. 3:7,

* 16:4 Mançine hək'ee I'see ögeecadniy uvhu: «Nəxüriy Yunus peyğambar xhebılle yiğnayiy xheyible xəmna xənne baluğne vuxhne axu, həməxürur İnsanna Dix xhebılle yiğnayiy xheyible xəmna ç'iyene k'oralybışee axvas» (12:40).

+ 16:4 Yun. 2:1, Mat. 12:39

+ 16:8 Mat. 6:30

+ 16:9 Mat. 14:13-21

+ 16:10 Mat. 15:36-37

* 16:13 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 16:14 Mat. 14:2, Mal. 4:5,

* 16:16 Allahna Dix: Avaala Allahna dixva, İzrailyne paççahaaşik'le eyhe ıxha (Davud, Sıleyman). Sayid manva insanar g'attivxhan haa'asva qalesde paççah Masihık'le eyhe ıxha. İncilee I'sa Allahna Dixva oyk'anang'a, Mana Allahee g'əyxı'na, Allahıs nekke k'anena vorva hagvasdemee oyk'an.

+ 16:18 Yəh. 1:42,

+ 16:20 Mat. 9:30

+ 16:21 Yəh. 2:19

+ 16:23 Mat. 4:10, Php 3:19

+ 16:24 Mat. 10:38-39

+ 16:25 Mat. 19:29

+ 16:27 Mat. 24:30, Mat. 25:31, Mə'əll. 3:17,

+ 16:28 Mat. 24:34, Yəh. 21:22

+ 17:3 Mal. 4:5

+ 17:5 Mat. 3:17,

* 17:9 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 17:9 Mat. 8:4, Mat. 9:30,

* 17:10 Mançine hək'ee Malakiya peyğambarne kitabee otk'un (4:5).

+ 17:11 Mal. 4:5

+ 17:13 Mat. 11:14,

+ 17:18 İşbı 8:7

+ 17:20 Mat. 13:31,

+ 17:23 Mat. 16:21, Mat. 20:19

+ 17:24 Mat. 22:17

+ 18:3 Mat. 19:16

+ 18:5 Mat. 10:40, Yəh. 13:20

+ 18:7 Mat. 26:24

+ 18:8 Mat. 5:30, Mat. 25:41,

+ 18:9 Mat. 5:29

+ 18:14 Yəh. 6:39

+ 18:15 Yaaq'. 5:19,

* 18:17 nalok'bı sa'ana: Mane gahıl nalok'bı sa'anbı şavuscab vukkiykananbı deşdiy. İzrail mane gahıl Rooma imperiyeyn uvhiynçikaniy gyuv'ur oza qooxhena. Man nalok'bı sa'anbı cühüt'yar vuxheeyib, manbışe nalok'bı Rooma imperiyeysniy sa'anbı. Mançil-allab nalok'bı sa'anbışqa duşmanaaşiqa xhinneniy ilyaaka.

+ 18:17 Mat. 5:46-47,

+ 18:19 Mat. 7:7-8

* 18:24 Talant: sa talantee 34,5 kg nuk'rayn vod. Sa talant pılın yits'ıxhvalle (15) senna yugba iş hav'uyng'usseniy ha'as əxən.

* 18:28 dinar: nuk'rayke hı'iyn pıl. Sa dinar sa yiğısde işis hoole vuxha.

+ 18:30 Sıl. 28:3

+ 18:35 Mat. 6:15, Yaaq'. 2:13

* 19:3 fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha.

* 19:4 İnəxüd Mısa peyğambarne ts'ettiyne kitabee otk'un (Ts'ett. 1:27).

+ 19:4 Ts'ett. 1:27

* 19:5 İnəxüd Mısa peyğambarne ts'ettiyne kitabee otk'un (Ts'ett. 2:24).

+ 19:5 Ts'ett. 2:24,

+ 19:6 Mal. 2:16,

+ 19:9 Mat. 5:32,

+ 19:14 Mat. 18:3

+ 19:20 Php 3:6

+ 19:21 Mat. 5:48, Mat. 6:20,

+ 19:26 Ts'ett. 18:14,

+ 19:27 Mat. 4:20-22

* 19:28 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 19:28 Mat. 16:27, Mat. 25:31,

+ 19:29 Mat. 16:25

+ 19:30 Mat. 20:16,

+ 20:16 Mat. 19:30,

* 20:18 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 20:19 Mat. 16:21, Mat. 17:23

+ 20:20 Mat. 10:2,

+ 20:21 Mat. 19:28

+ 20:22 Mat. 26:39, Yəh. 18:11

+ 20:26 Mat. 23:11,

+ 20:28 Yəh. 13:4-5, Yəh. 11:51,

* 20:30 Davudna Dix: Masih Davudaanbışda ixhes, məxüd peyğambaraaşe oyk'an ıxha. Mançil-allad Mang'uk'le Davudna Dixva eyhe ıxha.

+ 20:30 2 Sam. 7:12-16, Mat. 9:27-31

• 21:1 Yəh. 12:12-19

+ 21:1 2 Sam. 15:30, İşbı 1:12

+ 21:4 Yəh. 12:15, Mat. 1:23, Mat. 26:56, Yəh. 19:36

* 21:5 İnəxüd Zakariye peyğambarne kitabee otk'un (9:9).

* 21:9 Hosanna: Cühüt'yaaşine mizel «Şi g'attivxhan hee'eva» eyhen vodun. Məxür Allah axtı qa'a ıxha.

* 21:9 Davudna Dix: Masih Davudaanbışda ixhes, məxüd peyğambaraaşe oyk'an ıxha. Mançil-allad Mang'uk'le Davudna Dixva eyhe ıxha.

* 21:9 Manva Zaburee otk'un (117:25-26).

+ 21:9 2 Sam. 7:12-16, Mat. 9:27, Mat. 23:39

• 21:12 Yəh. 2:13-22

* 21:13 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (56:7).

+ 21:15 2 Sam. 7:12-16, Mat. 9:27

* 21:16 Manva Zaburee otk'un (8:3).

+ 21:17 Yəh. 11:18

+ 21:18 Mat. 4:2

+ 21:19 Mat. 24:32,

+ 21:21 Mat. 17:20, Yaaq'. 1:6,

+ 21:22 Mat. 7:8, Mat. 17:20,

+ 21:23 İşbı 4:7

+ 21:25 Mat. 3:6,

+ 21:26 Mat. 11:9, Mat. 14:5

* 21:31 nalok'bı sa'anbı: Mane gahıl nalok'bı sa'anbı şavuscab vukkiykananbı deşdiy. İzrail mane gahıl Rooma imperiyeyn uvhiynçikaniy gyuv'ur oza qooxhena. Man nalok'bı sa'anbı cühüt'yar vuxheeyib, manbışe nalok'bı Rooma imperiyeysniy sa'anbı. Mançil-allab nalok'bı sa'anbışqa duşmanaaşiqa xhinneniy ilyaaka.

+ 21:35 Mat. 22:6, Mat. 23:34,

+ 21:37 Mat. 3:17,

+ 21:41 İşbı 13:46

* 21:42 Manva Zaburee otk'un (117:22-23).

+ 21:42 İşbı 4:11,

* 21:45 fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Fariseyar din k'orada hidya'anbışiqa ooğançe avqa ilyaaka vuxha.

+ 22:1 Mat. 13:34

+ 22:2 Mat. 25:10,

+ 22:6 Mat. 21:35, Mat. 23:34,

+ 22:7 Mat. 21:41

+ 22:8 Mat. 10:11, İşbı 13:46,

+ 22:13 Mat. 8:12

* 22:15 fariseyar Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha.

* 22:16 Hirod: Mana Hirod Antipa ıxha. Mang'vee İzraileene Galileyayeeyiy Pereyayee 4-39 senbışil xəbvalla hav'u.

+ 22:17 Mat. 17:24-25

* 22:23 sadukeyar: I'sayne gahılin dindarar vuxha. Manbı baba-dideeşine ədatbışiqa gyuv'ur-oza qeebaxhe vuxha deş. Manbışe con işbı Mısee abıyne Q'aanunuqa g'ece ıxha. Sadukeyaaşe malaaikariy cinar vodva inyam ha'a ıxha deş. Manbışe Q'iyaamatne yiğıl gırgın hapt'ıynbı üç'üb qeepxhesva inyam ha'a ıxha deş.

+ 22:23 İşbı 4:1, İşbı 23:8

* 22:24 İnəxüd Mısa peyğambarne xhod'esde kitabee otk'un (Q'. q'. 25:5-6 ).

+ 22:24 Ts'ett. 38:8,

* 22:32 İnəxüd Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (Qığ. 3:6 )

* 22:37 İnəxüd Mısa peyğambarne xhod'esde kitabee otk'un (Q'. q'. 6:5 )

* 22:39 İnəxüd Mısa peyğambarne xhebıd'esde kitabee otk'un (Lev. 19:18 ).

+ 22:39 Mat. 19:19

* 22:40 Q'aanun: Allahee Mısa peyğambarıle ğana huvu (Tavrat).

+ 22:40 Mat. 7:12,

* 22:42 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

* 22:42 Davudna Dix: Masih Davudaanbışda ixhes, məxüd peyğambaraaşe oyk'an ıxha. Mançil-allad Mang'uk'le Davudna Dixva eyhe ıxha.

+ 22:42 2 Sam. 7:12-16, Mat. 9:27

+ 22:44 İşbı 2:34-35

* 23:2 Q'aanunun mə'əllimariy fariseyar: manbı dindarar vuxha. Manbışik'le Allahee Mısa peyğambarıle ğana huvuna Q'aanun yugba vaats'a vuxha. Manbışe mana Q'aanun mebınbışisıb xəp qaa'a vuxha.

* 23:5 Cühüt'yaaşe düə ha'amee Q'aanun otk'unne sabara karbışike q'utyeeqa sı'ı ligeeqayiy xılelqa iyt'al ıxha. Manbışe sayid Q'aanune otk'un ıxhayke cone tanalinçine sivek bağar giyts'an ıxha.

* 23:6 sinagoga: Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

+ 23:8 Yaaq'. 3:1,

+ 23:9 Mal. 1:6

+ 23:11 Mat. 20:26,

+ 23:13 Mat. 15:7

+ 23:16 Mat. 15:14

+ 23:27 İşbı 23:1, Sıl. 26:23

+ 23:30 İşbı 7:52

+ 23:33 Mat. 3:7, Mat. 12:34

+ 23:34 Mat. 21:35, Mat. 22:6, Mat. 10:17,

+ 23:35 Ts'ett. 4:8,

+ 23:37 İşbı 7:52, Rut 2:12,

+ 23:39 Mat. 21:9

+ 24:7 İşbı 11:28,

* 24:8 K'oybı giyğalanbı: Məxüd I'see medın dyunye giğalasva eyhen.

+ 24:9 Mat. 10:22, Yəh. 15:18

+ 24:10 Mat. 10:21

+ 24:11 Mat. 7:15

+ 24:13 Yaaq'. 5:11,

* 24:14 Xəybışda Paççahiyvalla: Xəybışda Paççahiyvalla cennetva eyhen deş vod. Ma'ab Allahna dyunyeyne oğana xəbvalla eyhe. Allahne Paççahiyvalee insanaaşe Mang'ul cone Paççahıl xhinne k'ırı iliyxhe.

+ 24:14 Mat. 28:19,

* 24:15 İnəxüd Daniyal peyğambarne kitabee otk'un (9:27).

* 24:20 Şabbatın yiğ: Cühüt'yaaşine ülycümün yighıd'esın yiğ eyxhe. Q'aanunee man Muq'addasın yiğ Allahıs cura'as ıkkanvaniy otk'un. Mane yiğıl nenacab iş haa'as vukkan deşvaniy otk'un.

+ 24:25 Yəh. 13:19, Yəh. 14:29

* 24:27 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

* 24:29 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (13:9-10, 34:4).

+ 24:29 İşbı 2:20,

* 24:30 İnəxüd Daniyal peyğambarne kitabee otk'un (7:23).

+ 24:30 Mat. 16:27,

+ 24:31 Mat. 13:41,

+ 24:34 Mat. 16:28

+ 24:37 Ts'ett. 6:5

+ 24:39 Ts'ett. 7:21

+ 24:42 Mat. 25:13

+ 24:46 Mat. 25:21, Yəh. 13:17

+ 24:48 Mat. 25:5

+ 24:51 Mat. 8:12

* 25:1 Xəybışda Paççahiyvalla: Xəybışda Paççahiyvalla cennetva eyhen deş vod. Ma'ab Allahna dyunyeyne oğana xəbvalla eyhe. Allahne Paççahiyvalee insanaaşe Mang'ul cone Paççahıl xhinne k'ırı iliyxhe.

+ 25:1 Mat. 9:15, Yəh. 3:29,

+ 25:5 Mat. 24:48

+ 25:10 Mat. 22:2

+ 25:11 Mat. 7:22,

+ 25:12 Mat. 10:33

+ 25:13 Mat. 24:36, Mat. 24:42

* 25:15 Talant: 34,5 kg nuk'ra. Sa talant pılın, yits'ıxhvolle (15) senna yugba iş hav'uyng'usseniy haa'as vəxəna.

+ 25:26 Sıl. 20:4

+ 25:29 Mat. 13:12

+ 25:30 Mat. 8:12

* 25:31 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 25:31 Mat. 16:27, Mat. 19:28

+ 25:32 Mat. 13:49

+ 25:35 Yaaq'. 2:15-16

+ 25:40 Mat. 10:40

+ 25:41 Mat. 7:23,

• 26:1 Yəh. 11:45-53

* 26:2 Peesax: Allah qıdet'u ılğeç'uva alğayhen bayram. Man bayramnang'a, cühüt'yaaşe co Allahee nəxübiy Mısa peyğambarıleğana Misirğançe g'attivxhan hav'iy yik'el qalya'a. Man bayram nişil-allayiy alğayheva, nəxüdiy alğahas ıkkanva, Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (11-12).

* 26:2 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

• 26:6 Yəh. 12:1-8

+ 26:6 Mat. 21:17, Yəh. 11:1, Yəh. 11:18,

+ 26:11 Mat. 9:15, Yəh. 7:33

+ 26:12 Yəh. 19:40

+ 26:13 Mat. 24:14

+ 26:14 Yəh. 13:2, İşbı 1:16

• 26:17 Yəh. 13:21-30

+ 26:21 Yəh. 13:18

+ 26:24 Mat. 18:7

+ 26:26 Yəh. 6:51,

• 26:31 Yəh. 13:36-38

* 26:31 İnəxüd Zakariye peyğambarne kitabee otk'un (13:7).

+ 26:31 Yəh. 16:32

+ 26:32 Mat. 28:7

+ 26:35 Yəh. 11:16, Yəh. 21:19

+ 26:38 Yəh. 12:27

+ 26:39 Yəh. 18:11, Yəh. 5:30, Yəh. 6:38,

+ 26:41 Mat. 6:13,

+ 26:42 Mat. 6:10

+ 26:45 Yəh. 2:4, Mat. 16:21, Mat. 17:22, Mat. 20:18

• 26:47 Yəh. 18:3-12

+ 26:47 İşbı 1:16

+ 26:55 Mat. 21:23,

+ 26:56 Mat. 1:22-23, Mat. 21:4, Yəh. 19:36, Mat. 26:31, Yəh. 16:32

• 26:57 Yəh. 18:13-14, Yəh. 18:19-24

* 26:59 Aali Şuura: mane gahıl cühüt'yaaşine Aali Şuuree yights'al (70) insan ıxha. Manbı kaahinar, Q'aanunun mə'əllimar, fariseyar, qıvaats'ıyn insanar vuxha.

+ 26:61 Yəh. 2:19

+ 26:62 Mat. 27:13

* 26:64 Mançine hək'ee Daniyal peyğambarne kitabee otk'un (7:23).

+ 26:64 Mat. 16:27, Mat. 24:30,

+ 26:65 İşbı 14:14, Mat. 9:3, Yəh. 10:36

• 26:69 Yəh. 18:15-18, Yəh. 18:25-27

+ 26:75 Mat. 26:34

• 27:1 Yəh. 18:28-32

* 27:2 Pilat: Pontiy Pilat Rooma imperiyeyn gixhxhına Yahudeyayna xərna ıxha. Mang'vee Yahudeyays 26-36 senbışil xəbvalla hav'u.

+ 27:2 İşbı 3:13,

• 27:3 İşbı 1:18-19

+ 27:5 2 Sam. 17:23

+ 27:6 Yəh. 8:20

* 27:8 g'iyniyne yiğılqamee: in kitab otk'uning'vee kitab ok'anassencad gahbı eyhe ıxha.

+ 27:9 Mat. 2:17

• 27:11 Yəh. 18:33-38

+ 27:11 Mat. 2:2

+ 27:13 Mat. 26:62

• 27:15 Yəh. 18:39

+ 27:18 Yəh. 12:19

+ 27:20 İşbı 3:14

+ 27:26 Mat. 20:19

• 27:27 Yəh. 19:2-3

+ 27:30 Mat. 20:19

• 27:32 Yəh. 19:17-27

+ 27:40 Yəh. 2:19, Mat. 4:3-6

+ 27:42 Yəh. 10:18, Yəh. 1:49, Yəh. 12:13, Yəh. 20:29

• 27:45 Yəh. 19:28-30

* 27:46 Manva Zaburee otk'un (21:2).

+ 27:46 İşbı 3:1,

* 27:51 Mane örtyugun Allahne Xaadın inekke muq'addasın ciga cura'a ıxha. Allahıka mugaavilenana q'utye, mane örtyuguka curı'iyne cigee vooxhe vuxha. Maqa senee sa yəqqees, xərne kaahinıle ğayrı şavussecar ikkeç'es əxə ıxha deş. Mançine hək'ee, Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee qətqəs eyxhe (Qığeepç'iy 26:31-35 ).

+ 27:52 Yəh. 5:21, Yəh. 5:25

+ 27:56 Mat. 20:20

• 27:57 Yəh. 19:38-42

* 27:62 fariseyar Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha.

+ 27:63 Mat. 16:21, Mat. 17:23, Mat. 20:19

• 28:1 Yəh. 20:1-10

+ 28:1 Mat. 27:61

+ 28:2 Mat. 27:60

+ 28:3 İşbı 1:10

+ 28:7 Mat. 26:32

+ 28:9 Yəh. 20:19, Yəh. 20:21, Mat. 28:17,

+ 28:10 Mat. 12:50, Yəh. 20:17,

• 28:16 Yəh. 20:19-23

+ 28:17 Yəh. 20:25

+ 28:18 Mat. 11:27, Yəh. 17:2

+ 28:19 Yəh. 4:1-2, İşbı 8:13,

+ 28:20 Yəh. 14:15, Mat. 13:39

+ 1:1 Ts'ett. 1:1, Yəh. 20:28, Php 2:6

+ 1:4 Yəh. 5:26, Yəh. 11:25, Yəh. 8:12, Yəh. 9:5, Yəh. 12:46

+ 1:6 Mat. 3:1,

+ 1:7 Yəh. 3:26, Yəh. 5:33, Yəh. 10:41, Yəh. 20:31, İşbı 19:4

+ 1:11 Yəh. 5:43

+ 1:12 Mat. 5:9,

+ 1:13 Yəh. 3:3, Yaaq'. 1:18

+ 1:15 Mat. 3:11

* 1:17 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

+ 1:17 Yəh. 7:19, Yəh. 14:6

+ 1:18 Yəh. 6:46,

• 1:19 Mat. 3:1-12,

* 1:19 Leviyke g'abıynbı: İzrailyne yits'ıq'vəne (12) nasılen sabı vooxhe. Allahee manbı Cune Xaa kaahinaaşis kumag he'ecenva g'əvxü.

+ 1:20 İşbı 13:25

+ 1:21 Mal. 4:5, Mat. 17:12-13,

* 1:24 Fariseyar: manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Manbışik'le Allahna Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla, manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

* 1:29 Allahna Urg: Peesax bayram ixhesnang'a, cühüt'yaaşe sa seniyn urgbıniy q'urbanna allya'anbı. Mane q'urbanbışe Allahee g'attivxhan hav'u vuxhay yik'el qalya'a ıxha.

+ 1:32 Mat. 3:16,

+ 1:33 İşbı 1:5

+ 1:35 Mat. 11:2,

+ 1:36 Yəh. 1:29

+ 1:38 Yəh. 18:4, Yəh. 18:7

+ 1:40 Mat. 4:18-20,

+ 1:41 Yəh. 4:25

+ 1:42 Mat. 16:18,

+ 1:44 Yəh. 12:21

+ 1:45 Yəh. 21:2, Mat. 2:23,

* 1:49 Allahna Dix: Avaala Allahna dixva, İzrailyne paççahaaşik'le eyhe ıxha (Davud, Sıleyman). Sayid manva insanar g'attivxhan haa'asva qalesde paççah Masihık'le eyhe ıxha. Natanaelee I'sa Allahna Dixva eyheng'a, Mana Allahee g'əyxı'na, Allahıs nekke k'anena vorva hagvasdemee eyhe.

+ 1:49 Mat. 27:11, Mat. 27:42, Yəh. 11:27

* 1:51 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Yəhye peyğambarık'le malaaikar gəə-ı'lqəən nyak' ögilycadniy g'acu. Mane cigayk'le mang'vee Allahın Xavva uvhu. I'says Vuc Allahın Xav xhinee vorva eyhes ıkkan.

+ 1:51 Ts'ett. 28:12,

+ 2:1 Yəh. 4:46, Yəh. 21:2

+ 2:4 Yəh. 7:6, Yəh. 7:30, Yəh. 8:20, Yəh. 13:1

+ 2:6 Yəh. 3:25

+ 2:12 Yəh. 7:3, İşbı 1:14,

• 2:13 Mat. 21:12-13,

* 2:13 Peesax: Allah qıdet'u ılğeç'uva alğayhen bayram. Man bayramnang'a, cühüt'yaaşe co Allahee nəxübiy Mısa peyğambarıleğana Misirğançe g'attivxhan hav'iy yik'el qalya'a. Man bayram nişil-allayiy alğayheva, nəxüdiy alğahas ıkkanva, Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (Qığ. 11-12 ).

+ 2:13 Yəh. 6:4, Yəh. 11:55

+ 2:18 Yəh. 4:48, Yəh. 6:30,

+ 2:19 Yəh. 10:18

+ 2:22 Yəh. 12:16

+ 2:23 Yəh. 11:45

* 3:1 Fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Manbışik'le Allahna Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla, manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

+ 3:1 Yəh. 7:50, Yəh. 19:39

+ 3:5 İşbı 2:38, Mat. 5:20,

* 3:8 Mıts: ine cuvabıqa yunanne mizel (in kitab otk'unne mizel) q'öble mə'na vob: «mıts» sayid «rı'h».

+ 3:13 Sıl. 30:4, Yəh. 6:38,

* 3:14 Mısee sahree yezake hav'una xoçe ooqa qav'uyn xhinne: I'see Allahee İzrailybı Misirğançe qığav'una gah yik'el qavalyaa'a. Manbı sahreenang'a giviyğalanbı Allahılena haa'a. Mançil-alla Allahee manbışilqa xoçebı salat'a'a. Maa'ab geeb İzrailybı habat'a. Manke Mısee Allahılqa düə haa'a. Allahee mang'uk'le yezake xoçe hav'u, t'at'alqa qüvxhu, ooqa qee'eva eyhe. Mane xoçeyqa ılyakkına üç'ürra axva ıxha.

* 3:14 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 3:14 Yəh. 8:28, Yəh. 12:32

+ 3:17 Yəh. 8:15, Yəh. 12:47

+ 3:19 Yəh. 1:4, Yəh. 8:12, Yəh. 7:7

+ 3:22 Yəh. 4:1-2

+ 3:24 Mat. 11:2,

+ 3:25 Yəh. 2:6

+ 3:26 Yəh. 1:7, Yəh. 5:33

+ 3:28 Mal. 3:1, Yəh. 1:20

+ 3:29 Mat. 9:15, Mat. 25:1-13, Mat. 9:15,

+ 3:33 Yəh. 8:26

+ 3:35 Mat. 3:17, Mat. 17:5, Yəh. 5:20

+ 3:36 Yəh. 5:24, Yəh. 6:40,

* 4:1 Fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Manbışik'le Allahna Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla, manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

+ 4:2 Yəh. 3:22

+ 4:3 Yəh. 2:11-12

+ 4:5 Ts'ett. 33:19, Ts'ett. 48:22

* 4:9 Yahudeeşeyiy Samariyeebışe sana-sang'uka işbı g'ece ıxha deş: Samariyebıyiy cühüt'yar sana-sang'us k'anen, sa eban millet ıxha. Sa eban milletbıd ixheene, manbışik'le sana-sanbı g'umooceniy vooxhe. Cühüt'yaaşe eyhenniy, samariyabışe din badal hı'ı, mançil-allab manbı sana-sang'uka yugba vooxhenbı deşdiy.

+ 4:14 Yəh. 7:38

+ 4:19 Yəh. 9:20

+ 4:20 Ts'ett. 12:6-7, Ts'ett. 33:18,

+ 4:22 İşbı 13:23,

+ 4:25 Yəh. 1:41, Mat. 11:2,

+ 4:26 Yəh. 9:37

+ 4:34 Yəh. 5:30, Yəh. 6:38, Yəh. 9:4, Yəh. 14:31

+ 4:35 Mat. 9:38,

+ 4:42 Yəh. 1:29,

+ 4:44 Mat. 13:57,

+ 4:45 Yəh. 2:23

+ 4:46 Yəh. 2:1, Yəh. 21:2, Yəh. 2:12

+ 4:48 Yəh. 2:18, Yəh. 6:30,

+ 4:53 Mat. 8:13, İşbı 16:34, İşbı 18:8

+ 4:54 Yəh. 2:11

* 5:4 İn ciga qiyğiyne aalimaaşe hexxı'ı. Manbışis nya'asiy vuk'aranbı hovuzne k'ane galyapk'ıva eyhes ıkkiykın.

+ 5:8 Mat. 9:6-7,

* 5:9 Şabbatın yiğ: Cühüt'yaaşine ülycümün yighıd'esın yiğ eyxhe. Q'aanunee man Muq'addasın yiğ Allahıs cura'as ıkkanva otk'un. Mane yiğıl nenacab iş haa'as vukkan deşva otk'un. I'sayne gahılyne dindaraaşe mane yiğıl ha'as dexhesde işbışin ispisok'niy aqqı. Manbı ilyaaka vuxha, gırgınbışe co eyhenbı he'ecenva.

+ 5:16 Yəh. 15:20

+ 5:18 Yəh. 7:1, Php 2:6

+ 5:20 Mat. 3:17, Mat. 17:5, Yəh. 3:35, Yəh. 10:17, Yəh. 15:9, Yəh. 17:26

+ 5:22 Yəh. 17:2, İşbı 10:42

+ 5:23 Mat. 10:40, Yəh. 13:20, Yəh. 15:23

+ 5:24 Yəh. 3:36, Yəh. 6:40, Yəh. 20:31,

+ 5:25 Mat. 27:52-53,

+ 5:26 Yəh. 1:4, Yəh. 11:25,

+ 5:28 Yəh. 11:25, Yəh. 11:43

+ 5:30 Yəh. 6:38, Yəh. 8:16

+ 5:31 Yəh. 8:13

+ 5:33 Yəh. 1:7, Yəh. 3:26, Yəh. 10:41

+ 5:35 Mat. 5:16,

+ 5:36 Yəh. 8:18, Yəh. 10:25,

+ 5:43 Yəh. 10:25, Yəh. 12:12, Yəh. 1:11, Yəh. 3:11-12

+ 5:44 Yəh. 12:43

• 6:1 Mat. 14:13-21,

* 6:4 Peesax: Allah qıdet'u ılğeç'uva alğayhen bayram. Man bayramnang'a, cühüt'yaaşe co Allahee nəxübiy Mısa peyğambarıleğana Misirğançe g'attivxhan hav'iy yik'el qalya'a. Man bayram nişil-allayiy alğayheva, nəxüdiy alğahas ıkkanva, Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (Qığ. 11-12 ).

+ 6:4 Yəh. 2:13, Yəh. 11:55

+ 6:5 Yəh. 1:44,

* 6:7 Dinar: nuk'rayke hı'iyn pıl. Sa dinar sa yiğısde işis hoole vuxha.

+ 6:8 Yəh. 1:40, Yəh. 1:44

+ 6:11 Mat. 15:36

+ 6:14 Mat. 11:2-3, Yəh. 4:25, Yəh. 11:27

• 6:16 Mat. 14:22-27,

* 6:27 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 6:30 Mat. 12:38, Yəh. 2:18, Yəh. 4:48,

* 6:31 manna: Mısa peyğambarne gahıl, Allahee man otxhuniy İzrailybışis sahree gıney xhinne huvu.

* 6:31 İnəxüd Zaburee otk'un (77:24, 104:40).

+ 6:34 Yəh. 4:15

+ 6:35 Yəh. 4:14, Yəh. 7:37

+ 6:37 Yəh. 17:6

+ 6:38 Yəh. 3:13, Yəh. 5:30

+ 6:39 Mat. 18:14, Yəh. 10:28-29

+ 6:40 Yəh. 3:35, Yəh. 5:24,

+ 6:42 Mat. 13:55

+ 6:44 Yəh. 12:32

* 6:45 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (54:13).

+ 6:46 Mat. 11:27, Yəh. 1:18

+ 6:51 Yəh. 3:13, Mat. 26:26-28

+ 6:56 Yəh. 15:4-5,

* 6:59 sinagoga: Cühüt'yar maa Muq'addasın Otk'uniybı qətqəsiy ı'bəədatbı ha'as savayle vuxha. Cühüt'yar vooxhene gırgıne şaharbışee sinagogbı ıxhaynbı.

+ 6:62 İşbı 1:9

+ 6:64 Yəh. 13:11

+ 6:70 Yəh. 13:2, Yəh. 13:27

+ 6:71 Yəh. 18:2-3

+ 7:1 Yəh. 5:18, Yəh. 8:37, Yəh. 11:53

* 7:2 Yahudeeşin K'odiybışin bayram: man Allahee İzrailybışis huvuyn bayram vodun. Man ts'uvuliqa şagavbı sa'ane gahıl eyxhe. Man bayramnang'a cühüt'yar k'odiybışee, çadırbışee aaxva vuxha. Məxüd manbışe co Allahee Misirğançe nəxübiy g'attivxhan hav'uva yik'el qalya'a. Cühüt'yar Misirğançe qığeepç'iyle qiyğa, sabara gahna sahree çadırbışee avxu. Allahee maa'ad manbışis gırgın hele ıxha.

+ 7:3 Yəh. 2:12, İşbı 1:14,

+ 7:6 Yəh. 2:4, Yəh. 8:20, Yəh. 13:1

+ 7:7 Yəh. 15:18, Yəh. 3:19

+ 7:13 Yəh. 19:38

+ 7:16 Yəh. 8:28, Yəh. 12:49, Yəh. 14:10

+ 7:18 Yəh. 5:41, Yəh. 8:50

+ 7:19 Yəh. 1:17

+ 7:20 Yəh. 8:48, Yəh. 10:20

+ 7:23 Mat. 12:2, Yəh. 5:16

+ 7:24 Yəh. 8:15

* 7:26 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

* 7:27 Mana nençe ıxhay şavuk'lecad ats'a ixhes deş: Mane gahıl sassanbışe eyhe ıxha: «Masih, peyğambaraaşine kitabbışee otk'uniyn xhinne, Bet-Lexemeençe qales». Mansanbışemee, Masih qalesın ciga şavuk'lecad ats'a ixhes deşva, eyhe ıxha. İnsanaaşe, I'sa Galileyeençe vorva ats'axhxha, Mana Masih deşva eyhe ıxha.

+ 7:27 Yəh. 8:14, Yəh. 9:29, Yəh. 19:9

+ 7:29 Mat. 11:27, Yəh. 8:55

+ 7:30 Yəh. 10:39, Yəh. 2:4, Yəh. 7:6, Yəh. 8:20, Yəh. 13:1

+ 7:31 Yəh. 8:30

* 7:32 Fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Manbışik'le Allahna Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla, manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

+ 7:33 Yəh. 14:19, Yəh. 16:5

+ 7:34 Yəh. 8:21-22, Yəh. 13:33

+ 7:37 Mat. 11:28, Mat. 5:6, Yəh. 4:14, Yəh. 6:35

+ 7:39 İşbı 2:4

+ 7:40 Yəh. 1:21

* 7:42 Mançine hək'ee Mika peyğambarne kitabee otk'un (5:2).

+ 7:42 2 Sam. 7:12, 2 Sam. 7:16, 1 Sam. 16:1, Mat. 2:1,

+ 7:43 Yəh. 9:16, Yəh. 10:19

+ 7:50 Yəh. 3:1, Yəh. 19:39

* 8:3 Q'aanunun mə'əllimariy fariseyar: manbı dindarar vuxha. Manbışik'le Allahee Mısa peyğambarıle ğana huvuna Q'aanun yugba vaats'a vuxha. Manbışe mana Q'aanun mebınbışisıb xəp qaa'a vuxha.

* 8:11 İna zina hı'ına zəiyfayne hək'eena xabar qiyğiyne aalimaaşe hexxav'u.

+ 8:11 Yəh. 5:14

+ 8:12 Yəh. 1:4, Yəh. 1:9, Yəh. 12:35

+ 8:13 Yəh. 5:31

+ 8:14 Yəh. 13:3, Yəh. 16:28, Yəh. 7:27

+ 8:15 Yəh. 3:17, Yəh. 7:24, Yəh. 12:47

+ 8:16 Yəh. 5:30, Yəh. 16:32

+ 8:18 Yəh. 5:36,

+ 8:19 Mat. 11:27, Yəh. 16:3

+ 8:20 Yəh. 2:4, Yəh. 7:6, Yəh. 13:1

+ 8:21 Yəh. 7:34-35, Yəh. 13:33

+ 8:23 Yəh. 17:14

+ 8:26 Yəh. 15:15, Yəh. 3:33

* 8:28 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 8:28 Yəh. 3:14, Yəh. 12:32, Yəh. 5:30, Yəh. 7:16

+ 8:29 Yəh. 4:34, Yəh. 6:38

+ 8:30 Yəh. 7:31

+ 8:32 Yaaq'. 2:12,

+ 8:33 Mat. 3:9

+ 8:35 Ts'ett. 21:10,

+ 8:37 Yəh. 5:18, Yəh. 7:1, Yəh. 11:53

+ 8:44 Ts'ett. 3:4,

* 8:48 Samariyeğançena: cühüt'yuk'le mane gahıl Samariyeğançenava uvhiy, hokiyk akaran karniy vod.

+ 8:48 Yəh. 7:20

+ 8:49 Yəh. 5:23

+ 8:50 Yəh. 5:41, Yəh. 7:18

+ 8:51 Yəh. 5:24, Yəh. 11:26

+ 8:54 Yəh. 17:1, İşbı 3:13,

+ 8:55 Yəh. 7:28-29

+ 8:56 Mat. 13:17,

* 8:58 «Zı Vorna»: I'see inyaa Cune hək'ee muq'addasne Allahne doyuka eyhe. Man muq'addasın do Allahee Mısa peyğambarıs gyotxhanne ğı'ç'iyne k'ane ağmiş hı'ı. İnsanaaşisqa məxüd qayle Mang'vee kufurniyxhan hı'ı. Mançil-allar manbışis Mana gik'as ıkkiykan.

+ 8:59 Yəh. 10:31

+ 9:4 Yəh. 4:34, Yəh. 11:9, Yəh. 12:35

+ 9:5 Yəh. 1:4, Yəh. 8:12, Yəh. 12:46

* 9:13 fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Manbışik'le Allahna Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla, manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

* 9:14 Şabbatın yiğ: Cühüt'yaaşine ülycümün yighıd'esın yiğ eyxhe. Q'aanunee man Muq'addasın yiğ Allahıs cura'as ıkkanvaniy otk'un. Mane yiğıl nenacab iş haa'as vukkan deşvaniy otk'un. I'sayne gahılyne fariseyaaşe mane yiğıl ha'as dexhesde işbışin ispisok'niy aqqı. Manbı ilyaaka vuxha, gırgınbışe co eyhenbı he'ecenva.

+ 9:14 Yəh. 5:9

+ 9:16 Yəh. 7:43, Yəh. 10:19

+ 9:17 Yəh. 4:19, Yəh. 6:14

* 9:22 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

* 9:22 sinagoga: Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

+ 9:22 Yəh. 7:13, Yəh. 12:42, Yəh. 16:2

+ 9:29 Yəh. 7:27, Yəh. 8:14

+ 9:31 Sıl. 15:8, Sıl. 28:9,

+ 9:37 Yəh. 4:26

+ 9:41 Yəh. 15:22, Yaaq'. 4:17

+ 10:11 Mə'əll. 12:12, Yəh. 15:13,

+ 10:12 Mat. 7:15, İşbı 20:29

+ 10:15 Mat. 11:27

+ 10:16 Yəh. 11:52,

+ 10:17 Mat. 3:17, Yəh. 5:20

+ 10:18 Yəh. 2:19

+ 10:19 Yəh. 7:43, Yəh. 9:16

+ 10:20 Yəh. 7:20, Yəh. 8:48,

* 10:22 Allahın Xav Ts'ed Qı'ı bayram: man bayram alğayhe gibğılıynbı 165-de senıle yişde eerayle ögil. Mane sen Allahın Xav mətta'a, ts'ed qa'a. Mançile ögil Allahın Xav duşmanaaşine g'oşunen aqqaqqa. Mane Allahne Xaa byutbışis ı'bəədat ha'a ıxha.

+ 10:23 İşbı 3:11, İşbı 5:12

+ 10:24 Mat. 26:63, Yəh. 1:24-25, Yəh. 1:41

+ 10:25 Yəh. 5:36

+ 10:28 Yəh. 3:16, Yəh. 17:12

+ 10:30 Yəh. 17:11

+ 10:31 Yəh. 8:59

+ 10:33 Mat. 9:3

* 10:34 Man Zaburee otk'un vod (81:6).

+ 10:36 Yəh. 3:17,

+ 10:38 Yəh. 14:10

+ 10:39 Yəh. 7:30

+ 10:40 Yəh. 1:28

+ 10:41 Yəh. 1:7, Yəh. 3:26, Yəh. 5:33

+ 10:42 Yəh. 7:31

+ 11:2 Yəh. 12:3

+ 11:8 Yəh. 8:59, Yəh. 10:31

+ 11:9 Yəh. 9:4, Yəh. 12:35

+ 11:11 Mat. 9:24,

+ 11:16 Mat. 10:3, Yəh. 14:5, Yəh. 20:24, Yəh. 21:2, İşbı 1:13, Yəh. 13:37

+ 11:24 Yəh. 5:29, Yəh. 6:39

+ 11:25 Yəh. 1:4, Yəh. 5:26,

+ 11:26 Yəh. 5:24, Yəh. 8:51

* 11:27 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

+ 11:27 Mat. 11:2, Yəh. 1:49, Mat. 16:16,

+ 11:37 Yəh. 9:6-7

+ 11:38 Mat. 27:60

+ 11:41 Yəh. 17:1

+ 11:42 Yəh. 3:17

+ 11:43 Yəh. 5:28

+ 11:44 Yəh. 5:28

• 11:45 Mat. 26:1-5,

+ 11:45 Yəh. 2:23

* 11:46 fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Manbışik'le Allahna Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla, manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

* 11:47 Aali Şuura: mane gahıl cühüt'yaaşine Ali Şuuree yights'al (70) insan ıxha. Manbı kaahinar, Q'aanunun mə'əllimar, fariseyar, qıvaats'ıyn insanar vuxha.

+ 11:50 Yəh. 18:14

+ 11:52 Yəh. 10:16,

+ 11:53 Yəh. 5:18, Yəh. 7:1, Yəh. 8:37

* 11:55 Peesax: Allah qıdet'u ılğeç'uva alğayhen bayram. Man bayramnang'a, cühüt'yaaşe co Allahee nəxübiy Mısa peyğambarıleğana Misirğançe g'attivxhan hav'iy yik'el qalya'a. Man bayram nişil-allayiy alğayheva, nəxüdiy alğahas ıkkanva, Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (Qığ. 11-12 ).

+ 11:55 Yəh. 2:13, Yəh. 6:4,

+ 11:57 Yəh. 7:11

• 12:1 Mat. 26:6-13,

+ 12:1 Yəh. 11:55, Mat. 21:17, Yəh. 11:1, Yəh. 11:18

+ 12:3 Yəh. 11:2

* 12:5 Dinar: nuk'rayke hı'iyn pıl. Sa dinar sa yiğısde işis hoole vuxha.

+ 12:6 Yəh. 13:29

+ 12:9 Yəh. 11:44

• 12:12 Mat. 21:4-9,

* 12:13 Hosanna: cühüt'yaaşine mizel «Şi g'attivxhan hee'eva» eyhen vodun. Məxür Allah axtı qa'a ıxha.

* 12:15 Sionna yiş: man İyerusalimva eyhen vodun. Sion İyerusalim alyaav'una tepa vobna.

* 12:15 İnəxüd Zakariy peyğambarne kitabee otk'un (9:9).

+ 12:15 Mat. 21:4-5

+ 12:16 Yəh. 2:22

* 12:19 Fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha. Manbışik'le Allahna Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla, manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

+ 12:19 Yəh. 11:47-48

+ 12:21 Yəh. 1:44

+ 12:23 Yəh. 2:4, Yəh. 17:1

+ 12:25 Mat. 10:39,

+ 12:27 Yəh. 13:21

+ 12:29 İşbı 23:9

+ 12:30 Yəh. 11:42

+ 12:31 Yəh. 16:11,

+ 12:32 Yəh. 3:14, Yəh. 8:28, Yəh. 6:44

+ 12:33 Yəh. 18:32

* 12:34 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

+ 12:35 Yəh. 1:4, Yəh. 8:12, Sıl. 4:19, Yəh. 9:4, Yəh. 11:9,

* 12:38 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (53:1).

* 12:40 İnəxüd Yeşaya peyğambarne kitabee otk'un (6:10).

+ 12:40 Mat. 13:15, İşbı 28:27

* 12:42 sinagoga: Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

+ 12:42 Yəh. 3:1, Yəh. 9:22, Yəh. 16:2

+ 12:43 Yəh. 5:44

+ 12:44 Mat. 10:40, Yəh. 13:20, Yəh. 14:1

+ 12:45 Yəh. 14:9

+ 12:46 Yəh. 1:4, Yəh. 8:12, Yəh. 9:5

+ 12:47 Yəh. 3:17, Yəh. 4:42, Yəh. 8:15

+ 13:1 Yəh. 12:1, Yəh. 2:4, Yəh. 7:6, Yəh. 8:20

+ 13:2 Yəh. 6:70

+ 13:3 Mat. 11:27, Yəh. 17:2, Yəh. 8:14, Yəh. 16:28

+ 13:5 Mat. 20:28,

+ 13:10 Yəh. 15:3

+ 13:11 Yəh. 6:64, Yəh. 18:2

+ 13:13 Mat. 7:22, Mat. 23:8, Php 2:11

+ 13:16 Yəh. 15:20

+ 13:17 Mat. 24:46, Yaaq'. 1:22,

• 13:18 Mat. 26:21-25,

* 13:18 İnəxüd Zaburee otk'un (40:10).

+ 13:18 Yəh. 6:70,

+ 13:19 Yəh. 14:29, Yəh. 16:4

+ 13:20 Mat. 10:40, Yəh. 12:44

+ 13:21 Yəh. 12:27

+ 13:23 Yəh. 19:26, Yəh. 20:2, Yəh. 21:7, Yəh. 21:20

+ 13:29 Yəh. 12:6

* 13:31 İnsanna Dix: I'see geedne nəqqee Cuk'le İnsanna Dixva uvhu. Məxür Daniyal peyğambaree qalesde Paççah Masihık'le eyhe. Mana Paççah gırgıne milletbışda xərna ixhes.

+ 13:32 Yəh. 17:1, Yəh. 17:5

+ 13:33 Yəh. 7:34, Yəh. 8:21

+ 13:34 Yəh. 15:12

• 13:36 Mat. 26:31-35,

+ 13:37 Yəh. 11:16, Yəh. 21:19

+ 13:38 Yəh. 18:27

+ 14:1 Yəh. 12:44

+ 14:3 Yəh. 14:1,

+ 14:5 Yəh. 11:16

+ 14:6 Yəh. 1:17, Yəh. 11:25,

+ 14:8 Yəh. 1:43, Yəh. 12:21

+ 14:9 Yəh. 12:45

+ 14:10 Yəh. 10:38

+ 14:11 Yəh. 5:36

+ 14:12 Yəh. 8:14, Yəh. 13:3, Yəh. 16:28

+ 14:14 Mat. 7:7-8, Yəh. 15:16, Yəh. 16:23,

+ 14:15 Mat. 28:20,

+ 14:16 Yəh. 15:26, Yəh. 16:13

+ 14:17 İşbı 2:4

+ 14:19 Yəh. 7:33

+ 14:21 Sıl. 8:17, Yəh. 16:27

+ 14:22 İşbı 1:13

+ 14:26 Yəh. 15:26, Yəh. 16:13,

+ 14:27 Php 4:7,

+ 14:28 Yəh. 14:1-2,

+ 14:29 Yəh. 13:19

+ 14:30 Yəh. 12:31,

+ 15:2 Mat. 3:10, Mat. 7:19

+ 15:3 Yəh. 13:10

+ 15:5 Yəh. 6:56,

+ 15:6 Mat. 13:42

+ 15:7 Yəh. 14:14

+ 15:9 Mat. 3:17, Yəh. 5:20

+ 15:11 Yəh. 3:29, Yəh. 16:24, Yəh. 17:13,

+ 15:12 Yəh. 13:34

+ 15:13 Yəh. 10:11,

+ 15:15 Yəh. 3:32, Yəh. 8:26

+ 15:16 Mat. 7:7-8, Yəh. 14:14, Yəh. 16:23

+ 15:18 Yəh. 7:7,

+ 15:19 Yəh. 8:23, Yəh. 17:14

+ 15:20 Mat. 10:24, Yəh. 13:16, Yəh. 5:16,

+ 15:22 Yəh. 9:41

+ 15:23 Yəh. 5:23

+ 15:24 Yəh. 7:31, Yəh. 10:37

* 15:25 İnəxüd Zaburee otk'un (34:19).

+ 15:26 Yəh. 14:17, Yəh. 16:13, İşbı 5:32,

+ 15:27 Yəh. 19:35, İşbı 1:8

* 16:2 sinagoga: Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

+ 16:2 Yəh. 9:22, Yəh. 12:42, İşbı 8:1, İşbı 9:1, İşbı 26:9

+ 16:3 Yəh. 18:19

+ 16:4 Yəh. 13:19, Yəh. 14:29

+ 16:5 Yəh. 7:33, Yəh. 14:12

+ 16:7 Yəh. 15:26

+ 16:9 Yəh. 8:24

+ 16:11 Yəh. 12:31,

+ 16:13 Yəh. 14:17, Yəh. 15:26,

+ 16:15 Yəh. 17:10

+ 16:16 Yəh. 7:33

+ 16:20 Mat. 9:15

+ 16:23 Mat. 7:7-8, Yəh. 14:14, Yəh. 15:16

+ 16:24 Yəh. 3:29, Yəh. 15:11, Yəh. 17:13,

+ 16:27 Yəh. 14:21

+ 16:28 Yəh. 8:14, Yəh. 13:3

+ 16:30 Yəh. 2:24-25

+ 16:32 Mat. 26:31, Yəh. 8:16

+ 16:33 Yəh. 14:27,

+ 17:1 Yəh. 11:41, Yəh. 2:4, Yəh. 12:23, Yəh. 8:54, Yəh. 13:32

+ 17:2 Mat. 28:18, Yəh. 5:22, Yəh. 13:3

* 17:3 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

+ 17:5 Yəh. 1:1-2

+ 17:8 Yəh. 6:69

+ 17:10 Yəh. 16:15,

+ 17:11 Yəh. 10:30

+ 17:12 Yəh. 13:2, Yəh. 10:28

+ 17:13 Yəh. 3:29, Yəh. 15:11, Yəh. 16:24,

+ 17:14 Yəh. 8:23, Yəh. 15:19

+ 17:15 Mat. 6:13

+ 17:18 Yəh. 20:21

+ 17:24 Yəh. 14:3

+ 17:25 Yəh. 8:55, Yəh. 10:15

+ 17:26 Mat. 3:17, Yəh. 5:20

• 18:1 Mat. 26:47-56,

+ 18:1 Mat. 26:36

* 18:3 fariseyar: Manbı I'sayne gahılin dindarar vuxha.

+ 18:3 İşbı 1:16

+ 18:4 Yəh. 13:1, Yəh. 1:38, Yəh. 20:15

* 18:6 I'see «Zı vorva» uvhu, Mang'vee muq'addasın Allahın do alyaat'u. Man muq'addasın do Allahee Mısa peyğambarıs gyotxhanne ğı'ç'iyne k'ane ağmiş hı'ı.

+ 18:9 Yəh. 17:12

• 18:12 Mat. 26:57-58,

+ 18:13 İşbı 4:6

+ 18:14 Yəh. 11:50

• 18:16 Mat. 26:69-70,

• 18:19 Mat. 26:59-66,

* 18:20 sinagoga: Cühüt'yaaşe ı'bəədat ha'an ciga.

+ 18:20 Yəh. 7:26

+ 18:22 İşbı 23:2, İşbı 23:4

+ 18:26 Yəh. 18:10

+ 18:27 Mat. 26:64, Yəh. 13:38

• 18:28 Mat. 27:1-2, Mat. 27:11-14,

* 18:28 Pilat: Pontiy Pilat Rooma imperiyeyn gixhxhına Yahudeyayna xərna ıxha. Mang'vee Yahudeyays 26-36 senbışil xəbvalla hav'u.

+ 18:28 İşbı 10:28,

+ 18:29 İşbı 3:13, İşbı 4:27,

* 18:32 I'see ögilycad Vuc çarmıxıl qik'asva eyhe (ilyaake 3:14; 8:28; 12:32). Rooma imperiyee çarmıxıl givapxınniyxhe gyabat'anbı. Mana nekke yı'q'na cazaa vuxha. Məxüd g'elil qeepxhayne, cuvabıl k'ırı ilydiyxhene nukaraaşik ha'a ıxha. Rooma imperiyeyn hassırınxhiy, Yahudeeşe I'sa g'ayeqqa huvuniy gik'as.

+ 18:32 Yəh. 12:33

+ 18:33 Mat. 2:2

+ 18:36 Yəh. 8:23, Yəh. 17:14

+ 18:37 Yəh. 3:11,

• 19:1 Mat. 27:15-31,

+ 19:7 Yəh. 10:36,

+ 19:9 İşbı 8:32-33

+ 19:11 Yəh. 18:2, Yəh. 18:14

+ 19:12 İşbı 3:13

• 19:17 Mat. 27:32-44,

* 19:24 İnəxüd Zaburee otk'un (21:19).

+ 19:26 Yəh. 13:23

• 19:28 Mat. 27:45-56,

* 19:31 G'elin barkv'bı haq'var hı'ı: Mısayne Q'aanune givapxın gyapt'ıynbı verığ ky'ooçesse yivele g'avşes vukkanva otk'un. Çarmıxılqa ts'ıts'av'uynbımee mankecab habat'a vuxha deş. Manbışde sabaranbışin hapt'ıy xılece yiğbına ts'ıts'exhe ıxha. Manbı çarmıxıl xıleppışike givapxın vuxhayke, manbışisse avts'esınmeen nafas alişşes əxə ıxha deş. Mançil-allab manbı sık'ılbaxheeyib g'elilqa suğootsasniy vukkan. Givapxınne cigee g'elybı haq'var hı'iynbımee, g'elybışe uvqıdyaaqava, nafas haxıles dəxı' zaraba habat'a vuxha.

+ 19:35 Yəh. 15:27, İşbı 1:8,

* 19:36 İnəxüd Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un (Qığ. 12:46 ). Maad Peesaxne bayramıs gyuvk'iyne urgne hək'ee otk'un.

+ 19:36 Mat. 1:23, Mat. 21:4, Mat. 26:56

* 19:37 İnəxüd Zakariye peyğambarne kitabee (12:10).

• 19:38 Mat. 27:57-61,

+ 19:38 Yəh. 7:13

+ 19:39 Yəh. 3:1, Yəh. 7:50, Mat. 2:11

+ 19:40 Yəh. 11:44

• 20:1 Mat. 28:1-10,

+ 20:2 Yəh. 13:23

+ 20:12 İşbı 1:10

+ 20:14 Yəh. 21:4

+ 20:15 Yəh. 1:38, Yəh. 18:4

+ 20:17 Mat. 28:10,

• 20:19 Mat. 28:16-20,

+ 20:21 Yəh. 17:18

+ 20:22 Ts'ett. 2:7

+ 20:23 Mat. 16:19, Mat. 18:18

+ 20:24 Yəh. 11:16

+ 20:28 Yəh. 1:1, Php 2:6

+ 20:30 Yəh. 21:25

* 20:31 Masih: man cuvab «q'ış qadğuna» eyhen vodun. Avaala İzrailil məxdın ədat ıxha, kaahinaaşine, paççahaaşineyiy peyğambaraaşine vuk'lelqa q'ış qadağva ıxha. Man q'öd'esın I'sayn do Allahee Mana g'əyxı'nava eyhen vod. İzrailybışik'le peyğambaraaşe uvhiynbı ats'a ıxhal-alla, manbışe Masih qarı cun millet duşmanaaşike g'attixhan hı'ı, dyunyeys xəbvalla hav'uy gozet ha'a ıxha.

+ 20:31 Mat. 14:33, Yəh. 1:7, İşbı 19:4, Yəh. 3:14-15,

+ 21:1 Yəh. 6:1

+ 21:2 Yəh. 11:16, Yəh. 14:5, Yəh. 20:24, Yəh. 1:45, Yəh. 2:1, Mat. 4:21,

+ 21:4 Yəh. 20:14

+ 21:7 Yəh. 13:23

+ 21:14 Yəh. 20:19, Yəh. 20:26

+ 21:16 İşbı 20:28,

+ 21:19 Yəh. 13:37,

+ 21:20 Yəh. 13:23, Yəh. 13:25

+ 21:22 Mat. 16:27,

+ 21:24 Yəh. 15:27,

+ 21:25 Yəh. 20:30

* 1:1-2 ts'ettiyn otk'uniybı: inyaa Lukee opk'unne İncilyne hək'ee eyhe.

+ 1:3 Mat. 28:17, Yəh. 20:19-29,

+ 1:8 İşbı 8:1, İşbı 8:14,

+ 1:10 Yəh. 20:12

+ 1:11 Mat. 16:27

* 1:12 Şabbatne yiğıl iviykaras havaysarna yəq: mane gahbışil Mısayne Q'aanunus sik'ı cühüt'yaaşisqa həməxüd qöö ıxha, Şabbatne yiğıl sa kilometırılqa ələəna yəq hooharas vukkan. Geeb iviykaras vukkan deşdiy.

+ 1:12 2 Sam. 15:30,

* 1:13 «vatan vukkana»: man sa grup insanaaşis huvuyn do ıxha. Mane insanaaşis Rooma imperiyeyka muq'addasna dəv'iy vukkees vukkan vuxha.

+ 1:13 Mat. 10:2-4,

+ 1:14 Yəh. 2:12, Yəh. 7:3,

+ 1:17 Yəh. 6:71, Yəh. 13:21

+ 1:19 Mat. 27:8

* 1:20 İnəxüd Zaburee otk'un (68:26).

* 1:20 İnəxüd Zaburee otk'un (108:8).

+ 1:23 İşbı 18:7,

+ 1:24 İşbı 15:8

+ 1:26 Sıl. 16:33

* 2:1 Xhots'al'esde Yiğın bayram: İzrailybışe man bayram Peesaxıle qiyğa xhots'al'esde yiğıl alğayhe ıxha. Mane gahıl suk qiviyşal giviyğal.

+ 2:1 İşbı 20:16

+ 2:3 Mat. 3:11

+ 2:4 İşbı 4:31, İşbı 13:52, İşbı 1:4-5

+ 2:11 İşbı 6:5, İşbı 13:43

+ 2:19 Mat. 24:30,

* 2:21 Man Yoel peyğambarne kitabee (2:28-32) otk'un.

+ 2:22 Yəh. 3:2

* 2:28 Man Davud peyğambarne Zabur kitabee (15:8-11) otk'uniyn vod.

+ 2:28 Mat. 7:14, İşbı 13:35

+ 2:29 İşbı 13:36

+ 2:30 2 Sam. 23:2, 2 Sam. 7:12-16,

+ 2:33 İşbı 7:55-56,

+ 2:37 İşbı 16:30

+ 2:38 İşbı 10:48, İşbı 8:15

+ 2:44 İşbı 4:32-37

+ 3:2 İşbı 14:8

+ 3:7 İşbı 9:41

+ 3:8 İşbı 14:10

+ 3:11 Yəh. 10:23, İşbı 5:12

+ 3:13 Yəh. 8:54, Yəh. 17:1, Yəh. 19:12

+ 3:17 İşbı 13:27,

+ 3:22 Mat. 17:5, İşbı 7:37

* 3:23 İn Mısa peyğambarne xhod'esde kitabee otk'un vod (Q'. q'. 18:15, 18-19 ).

+ 3:24 1 Sam. 3:19-20

* 3:25 İn Mısa peyğambarne ts'ettiyne kitabee otk'un vod (Ts'ett. 12:3).

+ 3:25 Ts'ett. 22:18, Ts'ett. 26:4

* 4:1 sadukeyar: Sadukeyar I'sayne gahılin dindarar vuxha. Sadukeyaaşe malaaikariy cinar vodva inyam ha'a ıxha deş. Manbışe hapt'ıynbı üç'üb qeepxhesva inyam ha'a ıxha deş. Aali Şuuree manbışiqa cigabı ıxha.

+ 4:1 Mat. 22:23, İşbı 23:8

+ 4:6 Mat. 26:3, Yəh. 18:13

+ 4:8 İşbı 6:10, İşbı 13:9

+ 4:9 İşbı 3:6-8

* 4:11 İnva Zabur kitabee (117:22) otk'un vod.

+ 4:12 Mat. 1:21

+ 4:14 İşbı 3:11

* 4:15 Aali Şuura: cühüt'yaaşine Aali Şuuree yights'al (70) insan ıxha. Manbı kaahinar, Q'aanunun mə'əllimar, qıvaats'ıyn insanar vuxha.

+ 4:19 İşbı 5:29

+ 4:21 İşbı 5:26

* 4:26 İnva Zabur kitabee (2:1-2) otk'un vod.

+ 4:27 İşbı 3:13

+ 4:31 İşbı 2:4, İşbı 13:52

+ 4:32 İşbı 2:44

+ 4:36 İşbı 9:27, İşbı 13:2, İşbı 15:36,

+ 5:4 Mə'əll. 5:4-5

+ 5:12 Yəh. 10:23, İşbı 3:11

+ 5:15 İşbı 19:11-12

+ 5:17 İşbı 4:1, İşbı 23:8, İşbı 13:45

+ 5:18 İşbı 4:3

+ 5:19 İşbı 12:7-10, İşbı 16:26

+ 5:26 İşbı 4:21

+ 5:27 Mat. 10:17, Mat. 26:59

+ 5:28 İşbı 4:17-18, Mat. 27:25

+ 5:29 İşbı 4:19

+ 5:32 Yəh. 15:26

+ 5:33 İşbı 7:54

+ 5:34 İşbı 22:3,

+ 5:41 Mat. 5:12,

+ 6:1 İşbı 9:29

+ 6:5 İşbı 8:5, İşbı 21:8, İşbı 2:11, İşbı 13:43

+ 6:7 İşbı 12:24, İşbı 19:20

+ 6:10 İşbı 4:8,

+ 6:11 Mat. 26:59

+ 6:13 İşbı 21:28

+ 6:14 Mat. 26:61, Yəh. 2:19-22, Mat. 5:17

+ 7:2 Ts'ett. 11:31, Ts'ett. 12:4

+ 7:3 Ts'ett. 12:1

+ 7:4 Ts'ett. 11:32

+ 7:5 Ts'ett. 15:3, Ts'ett. 18:10, Ts'ett. 12:7, Ts'ett. 13:15, Ts'ett. 15:18

+ 7:6 Ts'ett. 15:13,

+ 7:7 Ts'ett. 15:14,

+ 7:8 Ts'ett. 17:9-14, Ts'ett. 21:2-4, Ts'ett. 25:26, Ts'ett. 29:31-35, Ts'ett. 30:5-24

+ 7:9 Ts'ett. 37:11, Ts'ett. 37:28, Ts'ett. 39:2

+ 7:10 Ts'ett. 41:37-43

+ 7:12 Ts'ett. 42:1-5

+ 7:13 Ts'ett. 43:1-15, Ts'ett. 45:1-4

+ 7:14 Ts'ett. 45:9-10, Ts'ett. 46:27

+ 7:15 Ts'ett. 46:5, Ts'ett. 46:28, Ts'ett. 49:33,

+ 7:16 Ts'ett. 50:25,

+ 7:37 İşbı 3:22

* 7:43 İnva Amos peyğambarne kitabee (5:25-27) otk'un vod.

+ 7:46 2 Sam. 7:1-2,

+ 7:48 İşbı 17:24

* 7:50 İnva Yeşaya peyğambarne kitabee (66:1-2) otk'un vod.

+ 7:51 Mal. 3:6

+ 7:52 Mat. 23:37

+ 7:54 İşbı 5:33

+ 7:56 İşbı 7:56,

+ 7:58 İşbı 8:1, İşbı 22:20

+ 8:1 İşbı 22:20, Yəh. 16:2, Mat. 10:23

+ 8:3 Php 3:6

+ 8:4 İşbı 11:19

+ 8:5 İşbı 6:5, İşbı 21:8

+ 8:13 Mat. 28:19, İşbı 16:33, İşbı 18:8

+ 8:14 İşbı 1:8

+ 8:15 İşbı 2:38

+ 8:16 Mat. 28:19, İşbı 19:5, İşbı 10:44, İşbı 11:15

+ 8:17 İşbı 9:17, İşbı 19:6

+ 8:25 Yəh. 4:39

+ 8:26 İşbı 5:19, İşbı 10:4, İşbı 11:13, İşbı 12:7, İşbı 27:23

+ 8:29 İşbı 10:19

* 8:33 İnva Yeşaya peyğambarne kitabee (53:7-8) otk'un vod.

* 8:37 İn ciga qiyğiyne aalimaaşe hexxı'ı.

+ 9:1 İşbı 8:3, Yəh. 16:2

+ 9:3 İşbı 22:6-11, İşbı 26:12-18

+ 9:10 İşbı 22:12, Ts'ett. 22:1

+ 9:11 İşbı 21:39, İşbı 22:3

+ 9:16 İşbı 20:23,

+ 9:17 İşbı 8:17, İşbı 19:6

+ 9:22 İşbı 18:28

+ 9:23 İşbı 20:3, İşbı 23:30

+ 9:25 1 Sam. 19:12,

+ 9:27 İşbı 4:36, İşbı 13:2, İşbı 15:36,

+ 9:29 İşbı 6:1

+ 9:30 İşbı 11:25

+ 9:34 İşbı 3:6

+ 9:36 Yəh. 13:14,

+ 9:40 Mat. 9:25, İşbı 28:8, Yaaq'. 5:16

+ 9:41 İşbı 3:7

+ 10:2 Mat. 8:10,

+ 10:3 İşbı 3:1

+ 10:4 İşbı 8:26,

+ 10:6 İşbı 9:43

+ 10:9 İşbı 11:5-14

+ 10:19 İşbı 8:29

+ 10:25 İşbı 16:29

+ 10:28 Yəh. 4:9, Yəh. 18:28

+ 10:38 Mat. 3:16, Yəh. 1:32-33, Mat. 4:24,

+ 10:42 Yəh. 5:22, İşbı 17:31,

+ 10:47 İşbı 2:4

+ 10:48 İşbı 2:38

+ 11:2 İşbı 15:1,

+ 11:5 İşbı 10:9-32

+ 11:9 İşbı 10:15

+ 11:12 İşbı 15:9

+ 11:13 İşbı 8:26

+ 11:15 İşbı 10:44

+ 11:16 İşbı 1:5

+ 11:17 İşbı 2:38

+ 11:19 İşbı 8:1

+ 11:22 İşbı 4:36, İşbı 9:27, İşbı 13:1

+ 11:24 İşbı 6:5

+ 11:25 İşbı 9:30

+ 11:27 İşbı 13:1, İşbı 15:32

+ 11:28 İşbı 21:10, Mat. 24:7, İşbı 18:2

+ 12:7 İşbı 8:26, İşbı 16:26

+ 12:10 İşbı 5:19, İşbı 16:26

+ 12:12 İşbı 13:5, İşbı 15:37,

+ 12:15 Mat. 18:10-11,

+ 12:17 İşbı 15:13, İşbı 21:18, Yaaq'. 1:1,

+ 12:23 2 Sam. 24:16,

+ 12:24 İşbı 6:7, İşbı 19:20

+ 12:25 İşbı 11:29-30, İşbı 12:12

+ 13:1 İşbı 11:27, İşbı 4:36, İşbı 11:22,

+ 13:5 İşbı 12:12, İşbı 15:37,

+ 13:6 Mat. 7:15

+ 13:9 İşbı 4:8, İşbı 6:10

+ 13:13 İşbı 15:38

+ 13:15 İşbı 18:8

+ 13:19 1 Sam. 12:11

+ 13:21 1 Sam. 8:5, 1 Sam. 9:1, 1 Sam. 10:1, 1 Sam. 13:1

* 13:22 İnva Şamuelyne ts'ettiyne kitabee (1 Sam. 13:14) otk'un vod.

+ 13:22 1 Sam. 15:23, 1 Sam. 13:14,

+ 13:25 Yəh. 1:20, Yəh. 1:27

+ 13:27 İşbı 3:17,

+ 13:31 İşbı 1:3,

* 13:33 Man Davud peyğambarne Zabur kitabee (Zab. 2:7 ) otk'un vod.

* 13:34 Man Yeşaya peyğambarne kitabee (Yeş. 55:3 ) otk'un.

* 13:35 Man Davud peyğambarne Zabur kitabee (Zab. 15:10 ) otk'un vod.

+ 13:35 İşbı 2:27

+ 13:36 İşbı 2:29

+ 13:38 Mat. 1:21,

+ 13:40 Hab. 1:5

* 13:41 Man Habaquq peyğambarne kitabee (Hab. 1:5) otk'un.

+ 13:43 İşbı 2:11, İşbı 6:5

+ 13:45 İşbı 5:17

+ 13:46 İşbı 4:30, Mat. 10:11, Mat. 22:8, İşbı 18:6

+ 13:47 İşbı 26:23

* 13:51 g'elybışilin tooz işaarat xhinne gyottul: mane işaaratın eyhe ıxhayn «həşde şi şol-alla Allahne ögil cuvab qeles deş, şu yişinbı deş vob».

+ 13:51 Mat. 10:14,

+ 13:52 İşbı 2:4, İşbı 4:31

+ 14:1 İşbı 13:5

+ 14:3 İşbı 4:30,

+ 14:4 Mat. 10:34,

+ 14:6 Mat. 10:23

+ 14:8 İşbı 3:2

+ 14:9 Mat. 9:2

+ 14:10 İşbı 3:8

+ 14:11 İşbı 28:6

* 14:12 Zevs yunanaaşinemee nekke xərna allah ıxha. Hermesmee allahaaşike gaf abaylena allah ıxha.

+ 14:17 Mat. 5:45,

+ 14:22 Yəh. 15:20,

+ 14:23 İşbı 13:2, İşbı 20:32

+ 14:26 İşbı 13:3

+ 15:7 İşbı 10:20

+ 15:8 İşbı 1:24, İşbı 10:44, İşbı 10:47

+ 15:9 İşbı 11:12,

+ 15:13 İşbı 12:17, Yaaq'. 1:1,

* 15:17-18 Man Amos peyğambarne kitabee (9:11-12) otk'un.

+ 15:28 İşbı 15:20

+ 15:32 İşbı 11:27

* 15:34 İn ciga qiyğiyne aalimaaşe hexxı'ı.

+ 15:35 İşbı 13:1

+ 15:37 İşbı 12:12, İşbı 13:5,

+ 15:38 İşbı 13:13

+ 15:40 İşbı 15:32

+ 16:1 Php 2:19,

+ 16:4 İşbı 15:28-29

+ 16:5 İşbı 6:7

+ 16:6 İşbı 18:23

+ 16:7 Php 1:19

+ 16:8 İşbı 20:5,

+ 16:12 Php 1:1

+ 16:15 İşbı 11:14, İşbı 16:33-34

+ 16:26 İşbı 4:31, İşbı 5:19, İşbı 12:7, İşbı 12:10

+ 16:27 İşbı 12:19

+ 16:29 İşbı 10:25

+ 16:30 İşbı 2:37

+ 16:33 İşbı 11:14, İşbı 16:15

+ 16:34 Yəh. 4:53, İşbı 18:8

+ 16:37 İşbı 22:25

+ 16:39 Mat. 8:34

+ 16:40 İşbı 16:14

+ 17:1 Php 4:16

+ 17:2 İşbı 13:5, İşbı 14:1

* 17:18 Epikurnayiy Stoistaaşina fəlsəfə haa'anbı: Epikur yunanaaşina fəlsəfəçiy ıxha. Mana 341–270 senbışee yişde eerayle ögil Afinal eyxhe ıxha. Stoistaaşin fəlsəfəçer Zenonun telebabı vuxha. Zenonee ine 340–265 senbışee yişde eerayle ögil Afinal xət qı'ı.

+ 17:24 Mat. 11:25, İşbı 7:48

+ 17:25 Ts'ett. 2:7,

+ 17:26 Ts'ett. 3:20,

* 17:28 Man Yunanaaşine şaairee Kritğançene Epimenidee otk'un. Mang'vee VI – V əsirbışee yişde eerayle ögil ı'mı'r hav'u.

* 17:28 Man Yunanaaşine şaairee Kilikiyağançene Aratee otk'un. Mang'vee IV– III əsirbışee yişde eerayle ögil ı'mı'r hav'u.

+ 17:31 Mat. 12:36, Yəh. 5:22, İşbı 10:42,

+ 18:2 İşbı 11:28

+ 18:4 İşbı 13:5

+ 18:6 İşbı 13:46

+ 18:8 İşbı 13:15, Yəh. 4:53, İşbı 16:34

* 18:12 Axayayna vaali eyxhene Gallionne gahıl: Mark Anney Gallion 51-53 senbışil Axayayna vaali ıxha. Axayayne tarkibee Korinfiy Yunanıstanın gellesın cigabı ıxha.

+ 18:15 İşbı 23:29

* 18:18 ç'ərbı gyadaxhva: Mane ədatne hək'ee Mısa peyğambarne yoq'ud'esde kitabee qətqəs eyxhe (6:1-21).

+ 18:18 İşbı 18:2,

+ 18:19 İşbı 19:1, İşbı 20:16

+ 18:21 Yaaq'. 4:15

+ 18:23 İşbı 16:6

+ 18:24 İşbı 19:1,

+ 18:25 İşbı 19:3

+ 18:26 İşbı 4:30,

+ 18:28 İşbı 9:22

+ 19:1 İşbı 18:21

+ 19:3 İşbı 18:25

+ 19:4 Yəh. 1:7

+ 19:5 Mat. 28:19, İşbı 8:16

+ 19:6 İşbı 8:17, İşbı 9:17, İşbı 10:46

+ 19:8 İşbı 4:30,

+ 19:12 İşbı 5:15

+ 19:13 Mat. 12:27,

+ 19:15 Yaaq'. 2:19

+ 19:18 Yaaq'. 5:16

+ 19:20 İşbı 6:7, İşbı 12:24

+ 19:22 İşbı 16:1

* 19:24 Artemidays ı'bəədat ha'an xav: Artemida ilaahi yixha. İnsanaaşe inyam ha'a ıxhayn, məng'ee yadaaşis uşax eyxhemee kumag ha'a. Məng'ı's Efesee ı'bəədat ha'an xav geed qıvaats'ıyn ıxha.

+ 19:29 İşbı 19:29,

+ 20:1 İşbı 19:21

+ 20:3 İşbı 9:23, İşbı 23:30

+ 20:4 İşbı 19:29,

+ 20:5 İşbı 16:8

+ 20:6 İşbı 12:3

* 20:16 Xhots'al'esde Yiğıne bayram İzrailybışe man bayram Peesaxıle qiyğa xhots'al'esde yiğıl alğayhe ıxha. Mane gahıl suk qiviyşal giviyğal.

+ 20:16 İşbı 2:1

+ 20:18 İşbı 18:19,

+ 20:23 İşbı 9:16, İşbı 21:33

+ 20:28 Yəh. 21:16-17,

+ 20:29 Mat. 7:15, Yəh. 10:12

+ 20:32 İşbı 14:23,

+ 20:33 1 Sam. 12:3,

+ 20:34 İşbı 18:3

+ 20:35 Mat. 10:8

+ 20:36 İşbı 21:5

+ 21:4 İşbı 20:23

+ 21:5 İşbı 20:36

* 21:8 Yighne g'ullux haa'ang'una sa eyxhena: manbışde hək'ee ine kitabne yixhıd'esde hissee qətqəs eyxhe (6:1-5).

+ 21:8 İşbı 6:5, İşbı 8:5

+ 21:9 İşbı 2:17-18

+ 21:10 İşbı 11:28

+ 21:12 Mat. 16:21-23

+ 21:13 İşbı 20:24, Php 2:17

+ 21:18 İşbı 12:17, Yaaq'. 1:1

* 21:24 vuk'ulybı gyatxhvas: Paulee məxüd şenked hı'inniy (18:18). Mane ədatne hək'ee Mısa peyğambarne yoq'ud'esde kitabee qətqəs eyxhe (6:1-21).

+ 21:24 İşbı 18:18

+ 21:25 İşbı 15:29

+ 21:28 İşbı 6:13,

+ 21:29 İşbı 20:4

+ 21:33 İşbı 20:23, İşbı 21:11

+ 21:34 İşbı 19:32

+ 21:39 İşbı 9:11, İşbı 22:3

+ 22:3 İşbı 9:11, İşbı 21:39, İşbı 5:34, Php 3:6

+ 22:4 İşbı 8:3

+ 22:5 İşbı 9:1-2

+ 22:6 İşbı 9:3-6, İşbı 26:12-18

+ 22:12 İşbı 9:17

+ 22:15 İşbı 9:15

+ 22:16 İşbı 9:18

+ 22:17 İşbı 9:26

+ 22:20 İşbı 7:58

+ 22:25 İşbı 16:37

+ 23:2 İşbı 24:1,

+ 23:4 Yəh. 18:22

* 23:5 İn Mısa peyğambarne q'öd'esde kitabee otk'un vod (Qığeepç'iy 22:28 ).

* 23:6 sabarabı sadukeyar, mansanbıb fariseyar: İna q'öble xəbna dinına grup, İzrailee geeb qıvaats'ına vuxha. Manbışik'le Q'aanun yugba vaats'a vuxhal-alla, manbı milletın ç'ak'ınbı vuxha.

+ 23:6 İşbı 4:1, Php 3:5,

+ 23:8 Mat. 22:23,

+ 23:9 Yəh. 12:29

+ 23:11 İşbı 27:23

+ 23:24 İşbı 24:3, İşbı 25:14

+ 23:27 İşbı 21:32-33, İşbı 22:27

+ 23:28 İşbı 22:30

+ 23:29 İşbı 18:15

+ 23:30 İşbı 9:23, İşbı 20:3

+ 23:34 İşbı 21:39

+ 24:1 İşbı 23:2

* 24:5 Nazaretbı eyhene grup: Məxüd I'sa Masihne telebabışik'le eyhe ıxha. I'sa Vuc Nazaretğançenava məxüd eyhe ıxha.

+ 24:6 İşbı 21:27-29

+ 24:16 İşbı 23:1,

+ 24:18 İşbı 21:26

+ 24:21 İşbı 23:6

+ 24:25 İşbı 17:32

+ 25:3 İşbı 23:12

+ 25:12 İşbı 23:11

* 25:13 paççah Agrippayiy Bernika: Agrippa Hirodna dix ıxha (ilekke 12:1). Bernikar mang'una yiçu yixha.

+ 25:19 İşbı 18:15, İşbı 23:29

+ 25:24 İşbı 22:22

+ 25:25 İşbı 23:29

+ 26:1 Mat. 10:18, İşbı 9:15

+ 26:5 İşbı 23:6, Php 3:5

+ 26:7 Mat. 19:28, Yaaq'. 1:1

+ 26:9 Yəh. 16:2,

+ 26:10 İşbı 8:3

+ 26:11 İşbı 9:1

+ 26:12 İşbı 9:3-6, İşbı 22:6-11

+ 26:20 İşbı 9:20

+ 26:21 İşbı 21:27, İşbı 21:30

+ 26:23 İşbı 13:47

+ 26:29 İşbı 21:33

+ 26:31 İşbı 23:29

+ 26:32 İşbı 25:12

+ 27:1 İşbı 25:12

+ 27:2 İşbı 19:29

+ 27:6 İşbı 28:11

* 27:9 tsuvuliyn siv aqqaqqan yiğ: man siv cühüt'yaaşe sentyabr g'ıttiviyxhanang'a, oktyabr giviyğalang'a aqqaqqa ıxha. Mane gahıl deryahee it'umun mıtsbı ıxha.

+ 27:18 Yun. 1:5

+ 27:23 İşbı 8:26

+ 27:24 İşbı 23:11

+ 27:26 İşbı 28:1

+ 27:34 1 Sam. 14:45, 2 Sam. 14:11,

+ 27:35 Mat. 15:36

+ 27:43 İşbı 27:3

+ 28:6 İşbı 14:11

+ 28:8 İşbı 9:40, Yaaq'. 5:16

* 28:11 «Dioskurar»: manbı Yunanaaşin allahar, Kastoriy Polluks. Manbışe gamıçeeşis kumag ha'ava, insanaaşe inyam ha'a ıxha.

+ 28:11 İşbı 27:6

+ 28:18 İşbı 23:29, İşbı 26:31-32

+ 28:25 Mat. 15:7

* 28:27 İnva Yeşaya peyğambarne kitabee (6:9-10) otk'un vod.

+ 28:27 Mat. 13:15, Yəh. 12:40

+ 28:31 İşbı 4:29,

+ 1:1 Mat. 13:55, İşbı 12:17, İşbı 15:13, İşbı 21:18, Yəh. 7:35, İşbı 26:7,

+ 1:2 Mat. 5:11-12,

+ 1:4 Mat. 5:48

+ 1:5 Sıl. 2:3-6

+ 1:6 Mat. 21:21,

+ 1:7 Yaaq'. 4:8

+ 1:12 Mat. 10:22, Yaaq'. 5:11,

+ 1:17 Ts'ett. 1:16, Mal. 3:6,

+ 1:18 Yəh. 1:13

+ 1:19 Sıl. 10:19, Sıl. 14:29, Mə'əll. 7:9

+ 1:22 Yəh. 13:17,

+ 1:25 Yaaq'. 2:12,

+ 1:26 Yaaq'. 3:2-3

+ 1:27 Mat. 25:36,

+ 2:1 Mat. 22:16,

+ 2:10 Mat. 5:19,

+ 2:12 Yaaq'. 1:25

+ 2:13 Mat. 6:15, Mat. 18:35,

+ 2:16 Sıl. 21:13, Mat. 25:35,

+ 2:18 Mat. 7:16,

+ 2:19 Mat. 8:29, İşbı 16:17, İşbı 19:15

+ 2:21 Ts'ett. 22

+ 2:23 Ts'ett. 15:6,

* 2:25 Allahee cos helesva uvhiyn cigabı İzrailybışe aqqımee, manbı qabı hiviyxharanbı Yerixo eyhene şaharısqa. Manbışe şahareeqa q'öyre caasus g'ıxele. Raxav eyhene zəiyfee manbı şaharne ç'ak'ınbışile dyugul haa'a. Mana şahar İzrailybışe avqumee, mane zəiyfaykiy məng'ı'ne k'anenbışik soot'a deş. Manbı qiyğa İzrailyne milletıl ulyookka.

+ 3:1 Mat. 23:8

+ 3:2 Sıl. 20:9, Mə'əll. 7:20, Yaaq'. 1:26

+ 3:3 Sıl. 26:3

+ 3:6 Mat. 12:34, Mat. 15:18, Sıl. 16:27

+ 3:9 Ts'ett. 1:26

+ 3:13 Yaaq'. 2:18

+ 3:18 Mat. 5:9,

+ 4:3 Sıl. 10:3

+ 4:4 Yəh. 15:19,

+ 4:6 Sıl. 3:34,

+ 4:8 Yaaq'. 1:7-8,

+ 4:12 Yaaq'. 5:9, Mat. 7:1

+ 4:14 Sıl. 27:1,

+ 4:15 İşbı 18:21

+ 4:17 Yəh. 9:41

+ 5:2 Mat. 6:19-20

+ 5:9 Mat. 7:1, Yaaq'. 4:12

+ 5:10 Mat. 5:12, Mat. 23:34, İşbı 7:52,

+ 5:11 Mat. 10:22, Yaaq'. 1:12,

+ 5:12 Mat. 5:34-37

+ 5:16 İşbı 19:18, Ts'ett. 20:17, İşbı 9:40, İşbı 28:8

+ 5:20 Sıl. 10:12,

+ 1:1 İşbı 16:1

+ 1:5 İşbı 16:12-40

+ 1:7 Php 4:14

+ 1:13 İşbı 28:30

+ 1:14 İşbı 4:31

+ 1:19 İşbı 16:7

+ 1:29 Mat. 5:11-12

+ 2:2 Php 4:2,

+ 2:6 Yəh. 1:1, Yəh. 5:18, Yəh. 10:33

+ 2:7 Mat. 20:28,

+ 2:9 Mat. 28:18,

+ 2:15 Mat. 5:14,

+ 2:17 İşbı 21:13,

+ 2:19 İşbı 16:1,

+ 2:25 Php 4:18

+ 3:1 Php 4:4

* 3:5 fariseyar: manbı dindarar vuxha. Manbışik'le Allahna Q'aanun yugba vaats'a vuxha, Mançin eyhen gırgınıd manbışis ha'as ıkkiykan.

+ 3:5 Ts'ett. 17:12, İşbı 23:6, İşbı 26:5

+ 3:6 İşbı 8:3, İşbı 22:3, İşbı 26:5

+ 3:20 İşbı 1:11,

+ 4:2 Php 2:2

+ 4:4 Php 3:1,

+ 4:5 Yaaq'. 5:8

+ 4:6 Mat. 6:25,

+ 4:7 Yəh. 14:27, Php 4:7,

+ 4:14 Php 1:7

+ 4:16 İşbı 17:1

+ 4:18 Php 2:25, Ts'ett. 8:21,