# Саха тыла

Институт перевода Библии

## Руфь кинигэтэ • Эсфирь кинигэтэ


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


РУФЬ КИНИГЭТЭ


ЭСФИРЬ КИНИГЭТЭ


Биибилийэ тылбааһын Института


Москуба, 2021

Дьокуускай уонна Ленскэй

архиепискоба

РОМАН

алгыһынан


РУФЬ КИНИГЭТЭ


ЭСФИРЬ КИНИГЭТЭ

Бу тылбаас былыргы дьэбириэйдии тиэкиһин кытта кичэллээхтик тэҥнээн көрүлүннэ

Тылбаасчыттар Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон (Руфь кинигэтэ)

Р.С. Сибирякова-Аайа (Эсфирь кинигэтэ)

Богословскай эрэдээктэр С.А. Леонтьева

Консультант А.Б. Сомов

Филологическай эрэдээктэрдэр Н.Н. Ефремов, Р.С. Сибирякова

Худуоһунньук М.П. Адамова

Кинигэ тиэкиһин электроннай уонна аудио версияларын Биибилийэ тылбааһын Институтун сайтыттан ылыахха сөп:

https: ibt.org.ru/yakutskiy

ISBN 978-5-93943-289-4

© Институт перевода Библии, 2021

## Аан тыл


Күндү ааҕааччылар!

Биибилийэ Эргэ Кэс Тылын өссө икки кэрэ-бэлиэ кинигэтэ сахалыы аан маҥнай тылбаастанан бииргэ тахсыбытынан эһигини ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин!

Үс тыһыынча кэриҥэ сыл анараа өттүгэр олорон ааспыт хоһуун бэйэлээх Руфь уонна Эсфирь сырдык мөссүөннэрэ, үтүөкэн быһыылара-майгылара мантан ыла саха норуотугар эмиэ бастыҥ холобур буолуохтара. Амарах санаалаах Руфь, элбэх таҥаралаах Моав дойдутун олохтооҕо, Израильга ийэ хотунун батыһан кэлэн дьиҥнээх Таҥараны итэҕэйэр. Кини аата-суола Айыы Тойон Иисус Христос төрүччүтүгэр киирбит. Оттон Персия ыраахтааҕытыгар эргэ тахсыбыт тулаайах дьэбириэй кыыһа Эсфирь, өлөрүн да кэрэйбэккэ, төрөөбүт норуотун букатыннаахтык имири эстэр дьылҕаттан быыһыыр. Биһиги билиҥҥи уустук кэммитигэр Руфьтаах Эсфирь мөссүөннэрэ өссө ордук чаҕылыйа сырдаан, бүтүн аан дойду дьахталларын эрдэригэр, дьиэ кэргэттэригэр бэриниилээх буоларга, кинилэри дириҥник таптыырга, бар дьоҥҥо ис сүрэхтэн туһалыырга ыҥыраллар.

Көнө-көрсүө майгылаах Руфь уобараһын биһирээн, ону төрөөбүт норуотугар арыйаары, кини туһунан кинигэни 2004 с. саха норуодунай суруйааччыта Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон тылбаастаабыта. Онон Руфь туһунан кэпсээн сахалыы тылбааһын Дмитрий Кононович норуотугар хаалларбыт тиһэх алгыһа диэн этиэххэ сөп.

Бу ытык кинигэ күн сирин көрөрүн туһугар бары күүстэрин ууран туран үлэлээбит тылбаасчыттарга, эрэдээктэрдэргэ, Биибилийэ тылбааһын Москубатааҕы Институтугар барҕа махтал буоллун!

Эһиэхэ бука барыгытыгар Таҥара алгыһа тосхойуохтун.

Дьокуускай уонна Ленскэй архиепискоба Роман


ААН ТЫЛ

Күндү ааҕааччы!

Эн Эргэ Кэс Тылга киирсэр «Руфь кинигэтин» уонна «Эсфирь кинигэтин» тутан олороҕун. Эргэ Кэс Тыл Саҥа Кэс Тылы кытта бииргэ Биибилийэ диэн ааттанар. Улуу Биибилийэ үйэлэр тухары аан дойду дьонун саамай ааҕар кинигэтэ буолар. Эргэ Кэс Тылга сир-халлаан, киһи аймах айыллыыта, Таҥара ураты соругу сүктэрбит дьэбириэй норуотун уонна кинилэрдиин алтыспыт атын норуоттар олохторо-дьаһахтара, духуобунай суоллара-иистэрэ кэпсэнэр.

Биибилийэ бу икки дьоҕус гынан баран уһулуччулаах кинигэтигэр дьахталлар сүрүн оруоллаахтар. Моав омук сириттэн төрүттээх Руфь Израилы судьуйалар салайалларын саҕана, дойду биир саамай уустук, кыһалҕалаах кэрдиис кэмигэр, олорон ааспыт. Израиллыын ыаллаһа сытар Моав дьоно Израиль кыр өстөөхтөрө этилэр, онон кинилэр удьуордара Израиль норуотугар киирсэр бырааптара суоҕа. Ол үрдүнэн Руфь Израиль киһитигэр эргэ тахсар уонна, эрэ өлбүтүн кэннэ, кини тулаайахсыйбыт ийэтин көрөр-истэр. Руфь ийэ хотунун чороҥ соҕотохтуу хаалларан кэбиспэт, өссө хаалларыахтааҕар кини дойдутугар кэлсэн, Израиль дьоно итэҕэйэр Таҥаратын ис сүрэҕиттэн ылынар.

Кинигэ сүрүн тиэмэтэ – дьадаҥы урууну-аймаҕы толуйан ылыы. Таҥара муударай дьайыытынан, Вооз диэн биллэр-көстөр, дьон-сэргэ ытыктыыр киһитэ, Ноеминь уонна Руфь аймахтара, кинилэр тустарыгар кыһаллар-мүһэллэр. Кини урууларын сирин-уотун атыылаһан баран, Ноеминь огдообо кийиитин ойох ылар, быстыбыт уустарын удьуорун салгыыр. Онон Моав кыыһа Руфь, Воозка эргэ тахсан, Израиль биир бастыҥ ыалын дьоллоох ийэтэ буолар. Кинигэ бүтэһик баһыгар баар төрүччүттэн көстөрүнэн, Руфь – Израиль улуу ыраахтааҕытын Давид хос эбэтэ. Ол аата кини – Иисус Христос төрүт өбүгэлэриттэн биирдэстэрэ (Мф 1:5 көр). Онон Таҥараны ис сүрэҕиттэн итэҕэйэр, Айыы Тойон ытык тылын толорор киһи туох омуктан төрүттээҕэ оруола суох. (Манна даҕатан эттэххэ, Руфь кинигэтигэр Таҥара «Яхве», ол аата «Кини баар» эбэтэр «Кини олоҕу биэрэр» диэн суолталаах ытык аата улахан буукубаларынан «АЙЫЫ ТОЙОН» диэн бэриллэр. Онтон атын суолтатыгар «Айыы Тойон» диэн көрүҥэ туттуллар.)

Эсфирь кинигэтигэр Персия-Мидия импиэрийэтигэр олорбут дьэбириэй норуота имири эстэр дьылҕаттан хайдах быыһаммытын туһунан кэпсэнэр. Ол саҕана, биһиги эрабыт иннинээҕи V-с ү., Персия-Мидия импиэрийэтэ Индияттан Эфиопияҕа диэри тайаан сытар сири барытын бас билэрэ. Персия дьоно Вавилон импиэрийэтин сэриилээн ылан баран (б.э.и. 539 с.), билиэн ылбыт дьэбириэйдэрэ төрөөбүт сирдэригэр-уоттарыгар төннөллөрүн көҥүллээбиттэр. Ол эрээри билиэн кэлбит үгүс дьон төннүбэккэ, туора дойдуга олоро хаалбыттар. Кинилэртэн сорохторо импэрээтэр дыбарыаһыгар улахан сабыдыаллаах дьон буолбуттар.

Дьэбириэйдэр итэҕэллэрэ да, үйэлээх үгэстэрэ да атын омуктар үгэстэриттэн чыҥха атына. Омос көрдөххө, ити кэмҥэ өлөрөргө ууруллубут дьэбириэй норуота хайдах да быыһанар кыаҕа суоҕа: кинилэри олоччу имири эһэн кэбиһэр ыйааҕы саарыстыба иккис тутаах киһитэ, саамай үрдүк сололоох Аман таһаарбыт. Ол гынан баран булугас өйдөөх хорсун сарыысса Эсфирь хаан-уруу норуотун итинник аан алдьархайтан быыһаан ылар. Кини уодаһыннаах өстөөххө аһаҕастык утарыласпакка, маҥнай эрин Артаксеркс ыраахтааҕыны мындырдык бэйэтигэр тардар. Ити быһаарыылаах кэмҥэ Эсфирьгэ кинини оҕотун курдук ииппит муударай өйдөөх убайа Мардохей көмөлөһөр.

Дьиктитэ баар, бу былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут кинигэҕэ Таҥара биирдэ да ахтыллыбат. Онон ааҕааччы Персия ыраахтааҕытын дыбарыаһын олоҕуттан суруллубут умсугутуулаах сэһэни ааҕа олорор курдук сананыан сөп. Ол гынан баран манна кэпсэнэр быһыы-майгы дьаалатынан биитэр киһи баҕатынан салаллан үтүө түмүктэнэр буолбатах. Биһиги Таҥараны ахтыбатахпыт да иһин, Кини киһи аймах олоҕор биллибэтинэн дириҥник дьайа, сабыдыаллыы турар.

Дьэбириэй дьоно-сэргэтэ Эсфирьдээх Мардохей ситиспит хаһан да умнуллубат кэрэ-бэлиэ кыайыыларын күн бүгүҥҥэ диэри бэлиэтиир, Пурим бырааһынньыгын хас сыл аайы үөрүүлээхтик ылар. Бу дьоро кэмҥэ бука бары бииргэ түмсэн Эсфирь кинигэтин ааҕаллар, Таҥараны айхаллыыллар.

Ааҕааччы Эргэ Кэс Тыл бу кыракый кинигэлэрин кытта билсэн баран, салгыы Биибилийэни бүтүннүүтүн ааҕарга дьулуһуо диэн биһиги эрэнэ саныыбыт.

Биибилийэ тылбааһын Москубатааҕы Института тылбаас бөлөҕөр уонна бу кинигэ тахсарыгар көмөлөспүт дьоҥҥо барыларыгар истиҥ махталын этэр.

Кинигэ электроннай барыйаанын Биибилийэ тылбааһын Институтун саайтыттан булуохха сөп (ibt.org.ru).

Биибилийэ тылбааһын Москубатааҕы Института

## Руфь

### Руфь

Руфь


Иһинээҕитэ

[1]

[2]

[3]

[4]


Руфь кинигэтэ

### Иһинээҕитэ

Елимелех дьиэ кэргэнэ Моавка көһөр (1:1-5)
Ноеминь уонна кини икки омук кийииттэрэ (1:6-22)
Руфьтаах Вооз (2:1-23)
Куумунаҕа көрсүһүү (3:1-18)
Руфь Воозка эргэ тахсар (4:1-12)
Давид ыраахтааҕы төрүччүтэ (4:13-22)

### 1


Елимелех дьиэ кэргэнэ Моавка көһөр

1Өрдөөҥҥүтэ, Израилы судьуйалар салайалларын саҕана, дойдуга улахан сут туран, биир киһи ойоҕун уонна икки уолун кытта Иудея Вифлеем куоратыттан Моав сиригэр көһөн барбыта. 2Ол киһи аата Елимелех, ойоҕун аата Ноеминь, оттон уолаттарын ааттара Махлон, Хилеон диэннэрэ. Кинилэр Иудея Вифлеем куоратыгар баар Ефрафа аҕатын ууһуттан төрүттээхтэрэ.

Дьэ, онон Елимелех дьиэ кэргэнэ Моав сиригэр тиийэн олохсуйбута. 3Онно олордохторуна Елимелех өлөн, Ноеминь икки уолун кытта аҥаардас хаалбыта. 4Уолаттар Моав кыргыттарын ойох ылбыттара. Биир кийиит аата Орфа, оттон иккис Руфь диэн этэ. Ол сиргэ уонча сыл олорбуттарын кэннэ, 5аны Махлоннаах Хилеон өлбүттэрэ. Ити курдук Ноеминь уолаттарыттан да, эриттэн да ытыс соттубута.


Ноеминь уонна кини икки омук кийииттэрэ

6АЙЫЫ ТОЙОН норуотугар көмөлөһөн бурдук биэрбит сураҕын истэн, Ноеминь икки кийиитин кытта дойдутугар төннөр буолбута. 7Ноеминь айаҥҥа туруммута, кийииттэрэ эмиэ барсыбыттара. Иудеялыыр суолунан иһэн, 8Ноеминь кинилэргэ эппитэ: «Кэбис, эһиги дьиэҕитигэр, хаан-уруу дьоҥҥутугар төннүҥ. Өлбүт эргитигэр уонна миэхэ урут хайдах амарахтык сыһыаннаспыккытый да, АЙЫЫ ТОЙОН эһиэхэ эмиэ ол курдук сыһыаннастын. 9АЙЫЫ ТОЙОН эһиэхэ, саҥа эрдэнэн, дьиэлээх-уоттаах, дьоллоох-соргулаах буоларгытыгар көмөлөстүн». Итиэннэ быраһаайдаһан, иккиэннэрин уураан ылбыта.

Кийииттэрэ марылаччы ытаһа-ытаһа: 10«Суох, биһиги эйигинниин эн дьоҥҥор барсабыт!» – дэспиттэрэ.

11«Кыргыттарыам, төннүҥ, – диэбитэ Ноеминь. – Миигин кытта тоҕо барсаҕытый? Ол мин аны кэлэн эһигини ойох ылар уолаттары төрөтүөм үһү дуо?[*] 12Төннүҥ, кыргыттарыам, мин кырыйдым, аны эргэ тахсар кыаҕым суох. Арай миэхэ эрэл кыыма өссө да баар диэн, бу киэһэ эргэ тахсан уолаттары төрөтөр буолуум. 13Ама эһиги ол уолаттар улааталларын кэтэһиэххит этэ дуо? Эбэтэр тиэтэйбэккэ, кинилэри кэтэһэн эргэ тахсыбакка хаалыа этигит дуу? Кэбис, кыргыттарыам, АЙЫЫ ТОЙОН уордайан миигин утары турда, онон мин эһигини олус аһынабын».

14Кийииттэрэ итини истэн, эмиэ ытаспытынан барбыттара. Онтон Орфа ийэ хотунун кытта бырастыылаһан, кинини уураан ылбыта, Руфь буоллаҕына дьонугар төттөрү барартан кыккыраччы аккаастанан кэбиспитэ.

15Ноеминь кийиитигэр: «Көр, бэргэниҥ дьонугар-сэргэтигэр, таҥараларыгар төннөр буолла, эн эмиэ кинини кытта барыс», – диэбитэ.

16Руфь ийэ хотунугар эппитэ: «Миигин эйигин быраҕан барарга, дойдубар төннөргө күһэйимэ. Эн ханна бараҕын да, мин эмиэ онно барыам. Эн ханна хаалаҕын да, мин эмиэ онно хаалыам. Онон эн норуотуҥ мин норуотум буолуо, эн Таҥараҥ мин Таҥарам буолуо. 17Эн ханна өлөҕүн да, мин эмиэ онно өлүөм, аттыгар көмүллүөм. АЙЫЫ ТОЙОН миигин хайдах да дьарыйдын, биһигини өлөр өлүү эрэ араарыаҕа». 18Руфь барсарга бигэтик санаммытын көрөн, Ноеминь салгыы ааттыы сатаабатаҕа.

19Онон иккиэн бииргэ айаннаан Вифлеемҥэ тиийэн кэлбиттэрэ. Кинилэр кэлиилэрэ куоракка улахан аймалҕаны таһаарбыта. Дьахталлар: «Айыбыын, ама ити Ноеминь буолуо дуо?» – дэһэллэрэ.

20Ноеминь дьахталларга этэрэ: «Сүдү Күүстээх[*] миэхэ ыар аһыыны амсатта. Аны эһиги миигин Ноеминь диэмэҥ, Мара[*] диэҥ. 21Урут мантан барарбар миэхэ туох барыта баара, оттон билигин АЙЫЫ ТОЙОН миигин кураанах төнүннэрдэ. АЙЫЫ ТОЙОН эрэйи эҥээрбинэн тэллэрдэ, Сүдү Күүстээх ыар кыһалҕаны миэхэ биллэрдэ. Хайаан аны миигин Ноеминь диэн ааттыаххытый?»

22Ити курдук Ноеминь Моав сириттэн дойдутугар Моав кыыһа кийиитинээн Руфьтуун бииргэ кэлбиттэрэ. Кинилэр Вифлеемҥэ кэлэллэригэр нэчимиэн быһыыта саҥа саҕаланан эрэрэ.

### 2


Руфьтаах Вооз

1Ноеминь эрин аймаҕа, дьоҥҥо-сэргэҕэ олус ытыктанар, эмиэ Елимелех аҕатын ууһуттан төрүттээх Вооз диэн киһи баара.

2Биирдэ Моав кыыһа Руфь ийэ хотунуттан: «Мин бааһынаҕа баран, көҥүллүүр буоллахтарына, тохтубут куолаһы итигэстиэхпин сөп дуо?» – диэн ыйыппыта.

«Чэ бара сырыт, тоойуом», – диэбитэ Ноеминь. 3Руфь бурдук быһааччылары батыһа сылдьан, кинилэр түһэрбит куоластарын хомуйбута. Бааһына Елимелех аҕатын ууһуттан төрүттээх Вооз киэнэ буолан биэрбитэ. 4Өссө ити күн Вифлеемтэн Вооз бэйэтинэн тиийэн кэлбитэ.

«АЙЫЫ ТОЙОН эһигинниин бииргэ буоллун!» – диэбитэ кини бурдук быһааччыларыгар.

«АЙЫЫ ТОЙОН эйигин алҕаатын!» – дэспиттэрэ анарааҥҥы дьон[+].

5Вооз бурдук быһааччылары салайар үлэһититтэн: «Ити хайаларын эдэр кыыһа сылдьарый?» – диэн ыйыппыта.

6«Моав сириттэн Ноемины кытта кэлсибит кыыс, – диэбитэ үлэһиттэр тойонноро. – 7Быһааччылар хаалларбыт куоластарын итигэстиэхпин сөп дуо диэн көрдөспүтэ. Хара сарсыардаттан баччааҥҥа диэри олох сынньаммакка сылдьар».

8Вооз Руфька эппитэ: «Тоойуом, иһит. Эн атын бааһынаҕа хомуйа барыма, мантан халбарыйыма. Мин чаҕар кыргыттарбын кытта бииргэ сырыт. 9Быһааччылар ханна үлэлииллэрин көрө сылдьан кыргыттары батыһан ис. Мин дьоммор эттим, эйигин атаҕастыахтара суоҕа. Утаттаххына, ол чаҕардарым толору уу куппут купсууннарыттан иһээр».

10Маны истээт Руфь сөһүргэстии түспүтэ уонна сиргэ диэри сүгүрүйэн баран: «Эн тоҕо мин туспар кыһаллаҕын, маннык үтүөтүк сыһыаннаһаҕын? Мин туора омукпун эбээт», – диэбитэ.

11Вооз киниэхэ эппитэ: «Эриҥ өлбүтүн кэннэ ийэ хотуҥҥар хайдах амарахтык сыһыаннаспыккын миэхэ кэпсээбиттэрэ. Аҕалаах ийэҕин, төрөөбүт дойдугун хаалларан, урут төрүт билбэт дьоҥҥор кэлсибиккин. 12Ити үтүөҕүн эйиэхэ АЙЫЫ ТОЙОН төлүөхтүн, Израиль Таҥарата, АЙЫЫ ТОЙОН, эйиэхэ, Кини кынатын анныгар дурда-хахха көрдөһөн кэлбитиҥ иһин, толору манньа биэриэхтин»[+].

13«Тойонуом, эн үтүө сыһыаҥҥын сүтэрбэтэрбин! – диэбитэ Руфь. – Олус да санаабын көтөхтүҥ, кулуккун, миигин, уоскуттуҥ! Мин, дьиҥэр, эн биир да чаҕар дьахтаргар тэҥнэспэппин».

14Күнүскү омурҕан саҕаламмыта. Вооз: «Руфь, манна кэлэн аһаа, бу уксууска килиэпкин умньаа», – диэбитэ. Руфь бурдук быһааччылар аттыларыгар олорбута. Вооз киниэхэ ыһаарыламмыт туораах бурдук биэрбитэ. Руфь тото-хана аһаабыта, биэрбит астарыттан өссө ордоруммута. 15Онтон эмиэ куолас хомуйа барбыта. Кини барбытын кэннэ, Вооз үлэһиттэригэр эппитэ: «Түүтэхтэр быыстарыттан да итигэстээтэҕинэ, туох да диэмээриҥ. 16Бурдук быһаргытыгар соруйан куоласкытын түһэрэ сылдьыҥ. Ыллын, эһиги кинини саҥарымаҥ».

17Руфь бааһынаҕа тохтубут куолаһы киэһээҥҥэ диэри хомуйан баран, онтун кэлиигэ сынньыбыта – эфа[*] кэриҥэ нэчимиэн буолбута. 18Руфь куоракка төннүбүтэ. Төһөнү хомуйбутун ийэ хотунугар көрдөрбүтэ уонна күнүскү омурҕаныттан ордоруммут аһын биэрбитэ.

19«Хайа бүгүн ханна итигэстээтиҥ? Ханна үлэлээтиҥ? – диэн ыйыппыта ийэ хотуна. – Эйиэхэ үтүөнү оҥорбут киһиэхэ алгыс буоллун!»

Руфь хайаларын сиригэр сылдьыбытын кэпсээн баран: «Ол бааһыналаах киһим Вооз диэн», – диэбитэ.

20«АЙЫЫ ТОЙОН кинини алгыахтын! – Ноеминь саҥа аллайбыта. – АЙЫЫ ТОЙОН тыыннаахха да, өлбүккэ да үтүө сыһыанын уларыппат эбит. Ол киһи биһиэхэ көмөлөһөр кыахтаах чугас уруубут ээ».

21Руфь эппитэ: «Өссө саамай үчүгэйэ баар, кини бурдук быһыыта бүтүөр диэри үлэһиттэрбин кытта бииргэ сырыт диир».

22Ноеминь кийиитигэр: «Тоойуом, эн кини чаҕар кыргыттарын кытта бииргэ сылдьарыҥ ордук эбит, – диэбитэ, – Атын бааһынаҕа бардаххына атаҕастаныаҥ».

23Руфь нэчимиэн уонна сэлиэһинэй быһыыта бүтүөр диэри Вооз чаҕар кыргыттарын кытта бииргэ сылдьан, бааһынаҕа хаалбыт бурдук куолаһын итигэстээбитэ. Ити кэмҥэ Руфь ийэ хотунунуун бииргэ олороро.

### 3


Куумунаҕа көрсүһүү

1Биирдэ Ноеминь кийиитигэр Руфька эппитэ: «Тоойуом, мин эйиэхэ дурда-хахха буолар үчүгэй эрэбил киһини булуохпун баҕарабын. 2Бу киэһэ куумунаҕа биһиги уруубут Вооз (эн кини чаҕар кыргыттарыныын бииргэ сылдьыбытыҥ) нэчимиэнин көтүтэр. 3Суунан-тараанан, үчүгэй таҥаскын таҥнан куумунаҕа тиий. Ол гынан баран, аһаан бүтүөр диэри, киниэхэ көстүмэ. 4Утуйа барбытын кэннэ, ханна сыппытын билэн баран чугаһаар уонна бүрүнэ сытар таҥаһын сэгэтэн, аттыгар сытаар. Салгыы тугу гыныахтааххын бэйэтэ этиэҕэ».

5Руфь ийэ хотунугар: «Сөп, эн эппиккин барытын толоруом», – диэбитэ. 6Итиэннэ куумунаҕа баран, хотуна тугу эппитин толорбута.

7Вооз дуоһуйа аһаан-сиэн, бинэгирээт арыгытын иһэн баран, өрөһөлөммүт туораах бурдук кытыытыгар сытан утуйан хаалбыта. Ити кэмҥэ Руфь тыаһа-ууһа суох тиийэн, Вооз бүрүммүт таҥаһын сэгэтэн, аттыгар сыппыта. 8Түүн үөһүн саҕана киһи эмискэ уһуктан кэлэн эргиллэн көрбүтэ – арай аттыгар дьахтар сытара.

9«Кимҥиний?» – диэн ыйыппыта Вооз.

«Кулутуҥ Руфь, – диэбитэ дьахтар. – Бука диэн, кулуккун, миигин, кынатыҥ анныгар киллэр. Эн миэхэ көмөлөһүөхтээх уруум эбиккин».

10«АЙЫЫ ТОЙОН эйигин алгыахтын, тоойуом! – диэбитэ Вооз. – Эн уруккугунааҕар өссө үчүгэйи оҥордуҥ – эдэр киһини, дьадаҥыны да, баайы да, көрдүү барбатыҥ. 11Онон, тоойуом, куттаныма, эн тугу көрдөспүккүн барытын толоруом. Эн үтүө санаалааххын куорат дьоно бары билэллэр[+]. 12Кырдьык, мин эһиэхэ көмөлөһүөхтээх уруугут буолабын, ол гынан баран эһиги миигиннээҕэр өссө ордук чугас атын биир уруулааххыт. 13Чэ бу түүн манна утуй. Онтон сарсын ол киһи быраабын туһанарга сөбүлэнэр буоллаҕына, туһаннын, оттон көмөлөһүөн баҕарбатаҕына, АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр этэбин, эйиэхэ мин көмөлөһүөм. Утуй, сарсыарда буолуо ыраах».

14Руфь сарсыардааҥҥа диэри кинилиин атахтаһан утуйан баран, бэрт эрдэ, ким да кинилэри көрө илигинэ, тура охсубута. Вооз: «Куумунаҕа дьахтар кэлэ сылдьыбытын ким да билбэтэ ордук», – дии санаабыта.

15«Накыайкаҕын манна аҕалан тоһуй эрэ», – диэбитэ кини. Руфь накыайкатын тоһуйан биэрбитигэр Вооз алта мээрэй[*] нэчимиэни куппута. Итиэннэ ону Руфька санныгар сүктэрэн баран, бэйэтэ куоракка барбыта.

16Руфь ийэ хотунугар тиийэн кэлбитэ. Хотуна: «Хайа, тоойуом, төһө бэркэ сырыттыҥ?» – дии түспүтэ.

Вооз хайдах сыһыаннаспытын кэпсээн баран, Руфь: 17«Бу кини, ийэ хотуҥҥар кураанах төннүмэ диэн, миэхэ алта мээрэй нэчимиэни биэрэн ыытта», – диэбитэ.

18Ноеминь эппитэ: «Билигин, тоойуом, кэтэс. Ити барыта хайдах түмүктэнэрэ сотору биллиэ. Ол киһи саҕалаабытын бүтэрэ илигинэ уоскуйуо суоҕа».

### 4


Руфь Воозка эргэ тахсар

1Вооз дьон-сэргэ тоҕуоруһар сиригэр куорат олбуорун ааныгар тиийэн олорбута. Арай көрбүтэ, били кини Руфька кэпсээбит уруулара киһи ааһан эрэрэ. Вооз кинини: «Кэлэн, манна аттыбар олор», – диэн ыҥырбыта. Киһи кэлэн кини аттыгар олорбута.

2Вооз аны куорат аҕа баһылыктарыттан уон киһини ыҥыран ылан: «Кэлэн манна олоруҥ», – диэбитэ. Аҕа баһылыктар кэлэн аттыгар олорбуттара. 3Дьэ онуоха Вооз уруутугар эппитэ: «Ноеминь Моав сириттэн кэлэн баран, убайбыт Елимелех сирин атыылыыр буолбут. 4Итини мин эйиэхэ этиэхтээхпин дии саныыбын. Эн ити сири билигин, бу олорооччулар уонна куорат аҕа баһылыктара көрөн олордохторуна, киниттэн атыылаһан ылыаххын сөп. Баҕарар буоллаххына атыылас, баҕарбат буоллаххына миэхэ эт. Мин ону билиэх тустаахпын. Ити сири бастакынан атыылаһар бырааптаах эн буолаҕын, мин эн кэннигиттэн иккиспин».

«Мин атыылаһабын», – диэн хардарбыта киһи.

5Вооз киниэхэ эппитэ: «Эн ити сири Ноеминьтан атыылаһар буоллаххына, Руфь диэн ааттаах Моав кыыһын, өлбүт киһи огдооботун, ойох ылыахтааххын. Оччоҕо бокуонньук сирэ-уота дьонугар хаалар».[*]

6«Суох, мин хайдах да атыылаһар кыаҕым суох эбит, – диэбитэ уруулара киһи. – Ыллым да, бэйэм эстииһибин. Атыылаһар быраабы эн туһан, мин ылар кыаҕым суох».

7Израиль былыргы үгэһинэн, атыылаһар быраабын атын киһиэхэ биэрэр киһи, илии охсуспутун бигэргэтэн, атаҕын таҥаһын устан ылан, ол илии охсуһар киһитигэр биэрэрэ. Израиль дьоно ылсар-бэрсэр кэпсэтиилэрин итинник бигэргэтэллэрэ.

8Уруулара киһи: «Эн атыылас», – диэн баран атаҕын таҥаһын устан, Воозка биэрбитэ.

9Вооз, аттыгар олорор аҕа баһылыктарга уонна онно баар дьоҥҥо барыларыгар туһаайан, эппитэ: «Билигин эһиги туоһу буолаҕыт: мин Ноеминьтан Елимелех, Хилеон уонна Махлон бас билиилэрин барытын атыылаһан ылабын. 10Ону кытта Махлон Моавтан төрүттээх Руфь диэн огдооботун, бокуонньук удьуордара нэһилиэстибэҕэ тиксэллэрин уонна биһиги куоракка кини ууһа быстыбатын туһугар, ойох ылабын. Маныаха эһиги туоһу буолаҕыт».

11Куорат аанынааҕы болуоссакка баар дьон уонна аҕа баһылыктар: «Биһиги туоһу буолабыт! – диэн хардарбыттара. – АЙЫЫ ТОЙОН эн дьиэҕэр киллэрэр ойоххун Израиль дьиэтин-уотун тэрийсибит Рахиллаах Лияҕа холоонноох оҥордун! Ефрафа аҕатын ууһугар байан-тайан олор, Вифлеем үрдүнэн албан аатыр, суон сураҕыр![+] 12АЙЫЫ ТОЙОН эйиэхэ ити эдэр дьахтартан оҕо биэрэн, эн дьиэҥ-уотуҥ Фамарь Иудаҕа төрөппүт Фареһын дьиэтигэр-уотугар холоонноох буолуохтун!»[*][+]


Давид ыраахтааҕы төрүччүтэ

13Вооз Руфьтуун холбоһон, кинини дьиэтигэр киллэрбитэ. АЙЫЫ ТОЙОН оҕо биэрэн, Руфь уол оҕону төрөппүтэ[+]. 14Дьахталлар Ноемиҥҥа этэллэрэ: «Эйигин оҕолоох-уруулаах оҥорбут АЙЫЫ ТОЙОҤҤО айхал буоллун! Сиэниҥ Израильга албан аатырдын! 15Уолчаан күүскэр күүс эбиэ, кырдьар сааскар көрүө-истиэ. Эйигин таптыыр, сэттэ да уоллааҕар ордук көмөлөһөр кийиитиҥ кинини төрөттө эбээт!»

16Ноеминь оҕону көрөрө-истэрэ, өрүү көтөҕө сылдьара. 17Ол иһин ыаллара дьахталлар: «Дьэ Ноеминь уолламмыт!» – дэһэллэрэ. Дьахталлар оҕону Овид диэн ааттаабыттара. Бу оҕоттон кэлин Давид ыраахтааҕы аҕата Иессей төрөөбүтэ.

18[•]Онон Давид Фарестан саҕаланар төрүччүтэ маннык:

Фарестан Есром төрөөбүтэ,[+]

19Есромтан Арам, Арамтан Аминадав,

20Аминадавтан Наассон, Наассонтан Салмон,

21Салмонтан[*] Вооз, Воозтан Овид,

22Овидтан Иессей, оттон Иессейтэн Давид төрөөбүттэрэ.

## Эсфирь

### Эсфирь

Эсфирь


Иһинээҕитэ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Эсфирь кинигэтэ

### Иһинээҕитэ

Ыраахтааҕы улуу малааһына (1:1-9)
Астинь сарыысса үүрүллэр (1:10-22)
Эсфирь сарыысса буолуута (2:1-18)
Мардохей ыраахтааҕыны быыһыыр (2:19-23)
Аман Мардохейга уордайар (3:1-7)
Иудейдары кыргар туһунан ыйаах (3:8-15)
Мардохей Эсфирьтэн көмө көрдөһөр (4:1-17)
Эсфирь ыраахтааҕыттан көрдөһөр (5:1-8)
Аман Мардохейы өлөрөргө сананар (5:9-14)
Мардохейы чиэстээһин (6:1-14)
Аманы ыйаан өлөрөллөр (7:1-10)
Эсфирь иудейдары быыһыыр (8:1-17)
Өстөөхтөрү өһөрүү (9:1-19)
Пурим бырааһынньыга (9:20-32)
Мардохей кыайыыта (10:1-3)

### 1


Ыраахтааҕы улуу малааһына

1Бу түбэлтэ Ахашверош[*] ыраахтааҕы – били Индияттан Эфиопияҕа [*] тиийэ сүүс сүүрбэ сэттэ уобалаһы салайбыт Ахашверош – кэмигэр буолбута[+]. 2Ол саҕана саарыстыбатын бүрүстүөлүгэр Сузы бөҕөргөтүнүүлээх куоратыгар олорор Ахашверош ыраахтааҕы 3салайбытын үһүс сылыгар бары үрдүк сололоохторугар, чугас үлэһиттэригэр анаан малааһын тэрийбитэ. Персия, Мидия сэриитин тойотторо, дьон-сэргэ үрдүкү араҥата уонна уобалас салайааччылара тиийэн кэлбиттэригэр 4ыраахтааҕы кинилэргэ килбиэннээх саарыстыбатын баайын-дуолун, сүдү бэйэтин килэйбит-халайбыт мааны-далбар олоҕун сүүс аҕыс уон күнү быһа көрдөрбүтэ. 5Онтон ити күннэр ааспыттарын кэннэ, ыраахтааҕы аны Сузы бөҕөргөтүнүүлээх куоратыгар баар норуокка бүттүүнүгэр, баайга-дьадаҥыга барытыгар, дыбарыаһын саадыгар сэттэ күннээх малааһыны тэрийбитэ. 6Онно үрүҥ көмүс туорайдаах мыраамар остуолбаларга тардыллыбыт көҕөрүмтүйэн көстөр хараҥа кыһыл быаҕа күндү лүөн таҥаһы, халлаан күөҕэ чараас түү быыстары ыйаабыттара; өттүгэстээн сытан аһыыр намыһах кэтит олбохторо кыһыл уонна үрүҥ көмүс этилэр, оттон муосталара хараҥа кыһыл өҥнөөх хайа тааһа,[*] мыраамар, чөмчүүк уонна да атын араас өҥнөөх күндү таас этэ. 7Иһэр утахтарын эҥин-эгэлгэ бэйэлээх кыһыл көмүс иһиттэргэ кутан биэрэллэрэ; ыраахтааҕы дэлэйдик күндүлүүр буолан, иһэрдэр арыгыта үрүйэлии устубута. 8Арыгыны ыалдьыттарга ханнык да хааччаҕа суох иһэрдэр туһунан дьаһал бэриллибитэ; ыраахтааҕы дыбарыас олоҕун-дьаһаҕын салайтарар үлэһиттэригэр барыларыгар итинник соруйбут буолан, кэлбит дьон арыгыны төһө баҕарар иһиэхтэрин сөбө.

9Астинь[*] сарыысса эмиэ Ахашверош ыраахтааҕы дыбарыаһыгар дьахталларга анаан туспа малааһын тэрийбитэ.


Астинь сарыысса үүрүллэр

10Малааһын сэттис күнүгэр арыгыттан санаата көнньүөрбүт ыраахтааҕы киниэхэ үлэлиир Мегуман, Бизфа, Харбона, Бигфа, Авагфа, Зефар уонна Каркас диэн ааттаах сэттэ аттакыны ыҥыран ылан,[+] 11хоруоналаах Астинь сарыыссаны киниэхэ аҕалалларыгар соруйбута. Сарыысса олус кыраһыабай этэ, ол иһин ыраахтааҕы баар дьоҥҥо уонна үрдүк сололоохторугар кини кэрэ дьүһүнүн көрдөрүөн баҕарбыта. 12Ол эрээри Астинь сарыысса, аттакылар ыраахтааҕы дьаһалын тиэрдибиттэригэр, онно барартан кыккыраччы аккаастанан кэбиспитэ. Ыраахтааҕы онтон улаханнык кыыһыран, уора-кылына оргуйан, 13туһааннаах кэмҥэ сөптөөх быһаарыыны сатаан ылынар кыахтаах мындыр өйдөөх дьонун ыҥыран ылбыта (кини сокуону уонна быраабы билэр дьоннуун өрүү сүбэлэһэр үгэстээҕэ. 14Ити кэмҥэ киниэхэ Персия, Мидия үрдүк сололоох сэттэ киһитэ – Каршена, Шефар, Адмафа, Фарсис, Мерес, Марсена уонна Мемухан – ордук чугастара, онон кинилэр ыраахтааҕыга киирэр бырааптаах, кини аттыгар олорор кыахтаах, саарыстыба тумус туттар тутаах дьоно этилэр).

15Ыраахтааҕы кинилэртэн: «Ахашверош ыраахтааҕы аттакыларынан илдьиттээбитин ылымматах Астинь сарыыссаны сокуон хараҕынан хайдах дьүүллүөххэ сөбүй?» – диэн ыйыппыта.

16Онуоха Мемухан ыраахтааҕыга уонна үрдүк сололоохторго эппитэ: «Астинь сарыысса ыраахтааҕы иннигэр эрэ буолбакка, Ахашверош ыраахтааҕы бас билэр бары уобаластарын үрдүк сололоохторун, туох баар норуоттарын барыларын иннилэригэр эмиэ буруйдаах. 17Дьахталлар бука бары, сарыысса ити быһыытын билэн, эрдэрин ытыктаабат буолуохтара, „Астинь сарыысса бэл Ахашверош ыраахтааҕы ыҥыртарбытыгар барбатаҕа“ дэһиэхтэрэ. 18Персия, Мидия биллэр-көстөр дьахталлара сарыысса ити быһыытын истибиттэр, онон ити туһунан күн бүгүн ыраахтааҕы үрдүк сололоохторугар кэпсээн биэриэхтэрэ турдаҕа, дьэ оччоҕо саат-суут, иирээн тимэҕэ төлө тардыллыаҕа. 19Ыраахтааҕы маны сөп диир буоллаҕына, кини көтүллүбэт ыйааҕа тахсан, Персия, Мидия сокуоннарыгар суруллуох тустаах: Астинь аны Ахашверош ыраахтааҕы хараҕар көстүө суохтаах. Онон ыраахтааҕы кинитээҕэр ордук, атын дьахтары сарыысса оҥордун[+]. 20Ыраахтааҕы таһаарбыт ыйааҕын бүтүн киэҥ саарыстыба устун иһитиннэрдэхтэринэ, дьахталлар дьадаҥытыттан баайыгар тиийэ бука бары эрдэрин ытыктыыр буолуохтара»[+].

21Бу этиини ыраахтааҕы да, кини үрдүк сололоохторо да биһирии истибиттэрэ. Онон ыраахтааҕы, Мемухан сүбэтин ылынан, 22илдьитин бас билэр сиригэр барытыгар, хас биирдии уобалас олохтоохторун суругунан-бичигинэн, хас биирдии норуот төрөөбүт тылынан суруйтаран ыыппыта. Онон бары омук тылынан барытынан: «Эр киһи дьиэтигэр-уотугар тойон буолуохтаах», – диэн иһитиннэрбиттэрэ.

### 2


Эсфирь сарыысса буолуута

1Ахашверош ыраахтааҕы кэлин, уора-кылына уҕарыйан да баран, Астинь хайдах быһыыламмытын, онуоха туох быһаарыыны ылыммыттарын эргитэ саныы сылдьыбыта[+]. 2Биирдэ чугас үлэһиттэрэ киниэхэ эппиттэрэ: «Ыраахтааҕыга кэрэ дьүһүннээх эдэр кыргыттары көрдөөтүннэр. 3Ыраахтааҕы, саарыстыбатын хас уобалаһын аайы эрэллээх дьонун анаан, кэрэ дьүһүннээх кыргыттары барыларын Сузы бөҕөргөтүнүүлээх куоратыгар, дыбарыаска дьахталлар олорор аҥаардарыгар, мустардын. Кыргыттары ыраахтааҕы аттакытыгар, дьахталлары харабыллыыр Гегай көрүүтүгэр туттаран баран, кинилэргэ эттэрин соттоллоругар дыргыл сыттаах эҥин-эгэлгэ арыыны биэрдиннэр. 4Дьэ онно ыраахтааҕы сөбүлүү көрбүт кыыһа Астинь оннугар сарыысса буоллун». Ыраахтааҕы, бу сүбэни биһирии истэн, барытын, ити эппиттэрин курдук, оҥорбута.

5Ол саҕана Сузы бөҕөргөтүнүүлээх куоратыгар Вениамин ууһуттан төрүттээх Кис уолун Семей сиэнэ, Иаир уола Мардохей диэн иудей олороро. 6Урут Вавилон ыраахтааҕыта Навуходоносор, Иудея ыраахтааҕытын Иехонияны уонна да атын дьону Иерусалимтан үүрэн барарыгар, Мардохейы эмиэ кинилэри кытта бииргэ илдьэ барбыта. 7Мардохей төгүрүк тулаайах Гадассаны,[*] атын аатынан Эсфири, абаҕатын кыыһын, иитэрэ. Кыыс дьулугурас көнө уҥуохтааҕа, олус кэрэ дьүһүннээҕэ. Кинини, аҕалаах ийэтэ өлбүттэрин кэннэ, Мардохей бэйэтигэр ылан төрөппүт оҕотун курдук көрөн-харайан ииппитэ. 8Дьэ онон, ыйаах тахсан ыраахтааҕы дьаһала биллэриллибитигэр Сузы бөҕөргөтүнүүлээх куоратыгар элбэх кыыһы хомуйан аҕалан, Гегай көрүүтүгэр-истиитигэр туттарбыттара. Эсфирь эмиэ дыбарыаска ылыллан, дьахталлар харабылларын Гегай көрүүтүгэр киирбитэ. 9Аттакы кыыһы кэрэхсии көрөн, киниэхэ сылаастык сыһыаннаспыта, дыргыл сыттаах эгэлгэ арыынан, бэриллэр аһынан-үөлүнэн харыыта суох хааччыйбыта. Итиэннэ дыбарыас талыы чаҕардарыттан сэттэ кыыһы киниэхэ биэрэн баран, Эсфири ол чаҕар кыргыттарыныын дьахталлар дьиэлэрин бастыҥ аҥаарыгар көһөрбүтэ. 10Эсфирь буоллаҕына, Мардохей эрдэттэн сэрэппит буолан, ханнык омуктан төрүттээҕин, туох дьоннооҕун-уруулааҕын кимиэхэ да кэпсээбэт этэ. 11Оттон Мардохей, Эсфирь төһө бэркэ сылдьарын, киниэхэ хайдах сыһыаннаһалларын билээри, дьахталлар олорор дьиэлэрин тиэргэнигэр күннэтэ кэлэ турара.

12Хас биирдии кыыс, Ахашверош ыраахтааҕыга киирэр уочарата кэлиэр диэри, дьахталларга олохтоммут үгэһинэн, уон икки ый тухары бэлэмнэнэрэ: этин-сиинин маҥнайгы алта ый мирра арыытынан, онтон өссө эмиэ алта ый дьахталлар эттэрин соттор дыргыл сыттаах арыыларынан, эҥин-эгэлгэ маастарынан сотторо. 13Ити кэнниттэн кини ыраахтааҕыга киирэрэ. Кыыс дьахталлар дьиэлэриттэн ыраахтааҕы дыбарыаһыгар барарыгар киниэхэ, тугу көрдөөбүтүн барытын, биэрэн ыыталлара. 14Киэһэ кини дыбарыаска киирэрэ, оттон сарсыарда дьахталлар атын дьиэлэригэр, ыраахтааҕы аттакыта Шаазгаз одьулууннары көрөр-истэр сиригэр, тахсара. Ити кэннэ аны ыраахтааҕыга кэлбэт этэ, арай ыраахтааҕы бэйэтэ кинини көрүөн баҕаран аатын ааттаан ыҥыртардаҕына эрэ, кэлиэн сөбө.

15Дьэ онтон аны Мардохей оҕотун курдук ииппит балта, Мардохей абаҕатын Абихаил кыыһа Эсфирь, ыраахтааҕыга киирэр кэмэ тиийэн кэлбитэ. Кыыс дыбарыаска барарыгар, ыраахтааҕы аттакыта, дьахталлар харабыллара Гегай сүбэлээбититтэн атыны тугу да көрдөөбөтөҕө. Эсфири киһи барыта сөбүлүү көрөрө[+].

16Ахашверош ыраахтааҕы салайбыта сэттис сылын онус ыйыгар, тебеф ыйга, Эсфири ыраахтааҕы дыбарыаһыгар ылбыттара. 17Ыраахтааҕы кинини атын ханнык да ойоҕунааҕар күүскэ таптаабыта, кыргыттартан барыларыттан ордорон санаатын киниэхэ уурбута. Онон Эсфири, хоруона кэтэрдэн, Астинь оннугар сарыысса гыммыта. 18Ити кэннэ ыраахтааҕы туох баар үрдүк сололоохторун, чугас үлэһиттэрин барыларын ыҥыран, Эсфирьгэ анаан малааһын тэрийбитэ, бары уобалаһыгар барытыгар араас чэпчэтиини оҥорбута, ыраахтааҕылыы сиэдэрэй бэлэхтэри түҥэппитэ.


Мардохей ыраахтааҕыны быыһыыр

19Кыргыттары иккистээн хомуйалларын саҕана, Мардохей күннэтэ үлэлиир сиригэр, ыраахтааҕы дыбарыаһын олбуорун аанын аттыгар олороро. 20(Эсфирь буоллаҕына Мардохей бопсор буолан, туох дьоннооҕун-уруулааҕын кимиэхэ да кэпсии илигэ.) Убайын тылын Эсфирь билигин даҕаны, киниэхэ иитиллэ сылдьан истэрин курдук, истэрэ.

21Ити күннэргэ Мардохей ыраахтааҕы дыбарыаһын олбуорун аанын аттыгар олордоҕуна ыраахтааҕы икки аттакыта, утуйар хоһун харабыллара Бигтаналаах Тереш Ахашверош ыраахтааҕыга өһүрэннэр, кинини өлөрөрдүү куомуннаспыттара. 22Мардохей ону билэн Эсфирь сарыыссаҕа кэпсээн биэрбитэ, оттон Эсфирь барытын Мардохей аатыттан ыраахтааҕыга тиэрдибитэ. 23Дьыаланы чинчийэн, чахчытын быһааран баран, куомуннаахтары мас остуолбаҕа ыйаан кэбиспиттэрэ. Уонна ыраахтааҕы көрөн олордоҕуна ити туһунан дойду бэлиэ түгэннэрин үйэтитэр кинигэҕэ суруйбуттара[+].

### 3


Аман Мардохейга уордайар

1Ити кэнниттэн төһө эрэ кэм буолан баран Ахашверош ыраахтааҕы Агаг[*] удьуора Амадаф уолун Аманы, өрө тутан, атын бары тойотторуттан чорботон, бэйэтин аттыгар саамай үрдүк олбоххо олордубута. 2Дыбарыас олбуорун аанын аттыгар үлэлээх дьон бука бары Аман иннигэр сөһүргэстээн туран сиргэ тиийэ сүгүрүйэллэрэ – ыраахтааҕы дьаһала оннуга. Арай Мардохей эрэ Аман иннигэр сөһүргэстээбэт, кини атаҕар үҥпэт этэ.

3Дыбарыас олбуорун аанын аттыгар баар үлэһиттэр Мардохейы: «Ыраахтааҕы дьаһалын эн тоҕо кэһэҕиний?» – диэн сэмэлииллэрэ. 4Итинник күн аайы этэллэрэ да, Мардохей истибэт этэ. Дьэ ол иһин кинилэр, тылын төһө бигэтик тутуһарын билээри (ол дьоҥҥо иудейбын диэн этэн турара), барытын Амаҥҥа кэпсээн биэрбиттэрэ.

5Аман, Мардохей кини иннигэр сөһүргэстээбэтин, сиргэ умса түһэн сүгүрүйбэтин иһин, улаханнык өһүрэ санаабыта. 6Ол эрээри Мардохейы эрэ өлөрөрү тутах дии санаан, кини ханнык омуктан төрүттээҕин истибит буолан, Мардохей норуотун бүттүүнүн, Ахашверош саарыстыбатыгар баар иудейдары, имири эһэргэ санаммыта.

7Ахашверош ыраахтааҕы салайбыта уон иккис сылын бастакы нисан ыйыгар, ити норуоту суох оҥорорго ханнык күн табыгастааҕын билээри, Аман көрөн турдаҕына, хас биирдии күнү, ыйы, уон иккис адар ыйга диэри ыйытан «пур» – түөрэх, кэбиспиттэрэ[+].


Иудейдары кыргар туһунан ыйаах

8Дьэ ити кэнниттэн Аман Ахашверош ыраахтааҕыга эппитэ: «Эн саарыстыбаҥ бары уобаластарынан тарҕанан олорор эрээри, атын омуктартан туора туттар адьынаттаах норуот баар. Ол дьон сокуона бары норуоттар сокуоннарыттан чыҥха атын, өссө аһара баран кинилэр ыраахтааҕы сокуоннарын толорботтор. Ыраахтааҕы ону кытта эйэлэһэрэ табыллыбат[+]. 9Онон кини сөптөөх диир буоллаҕына, ол омугу кырган кэбиһэр туһунан ыйааҕы таһаардын, оччоҕо ыраахтааҕы хааһынатын үлэһиттэрэ миигиттэн уон тыһыынча талант[*] үрүҥ көмүһү ылыахтара».

10Ыраахтааҕы бэчээттээх биһилэҕин тарбаҕыттан устан ылан Агаг удьуора Амадаф уолугар, иудейдар өстөөхтөрүгэр Амаҥҥа биэрбитэ[+]. 11Кини Амаҥҥа: «Көмүскүн бэйэҕэр хааллар, оттон ол омугу хайдах гынарыҥ көҥүлүҥ», – диэбитэ.

12Дьэ, онтон маҥнайгы ый уон үһүс күнүгэр ыраахтааҕы суруксуттарын ыҥыран ылан ыйаах таһаарбыта. Чопчу Аман дьаһайбытын курдук, туох баар баһылыктарга, бары уобаластар салайааччыларыгар, бары норуоттар тойотторугар, уобалас ахсын кинилэр суруктарынан-бичиктэринэн, хас биирдии норуокка ол норуот тылынан илдьит суруйан ыыппыттара. Ыйаах Ахашверош ыраахтааҕы аатыттан суруллан баран кини бэчээтинэн бигэргэтиллибитэ[+]. 13Быһый атахтаах илдьиттэр эдэриттэн-эмэниттэн, оҕотуттан-дьахтарыттан тутулуга суох иудейдары бука барыларын биир күн, уон иккис ый, ол аата адар ый, уон үһүс күнүгэр имири эһэр, олох кырган кэбиһэр, төрдүттэн суох оҥорор, баайдарын-дуолларын талаан ылар туһунан дьаһал суругу ыраахтааҕы бас билэр сиригэр барытыгар тарҕаппыттара[+]. 14Ол күнү көрсөргө ким барыта бэлэм буоларын туһугар, сокуон күүһүн ылбыт суругу устан ылан бары уобаласка, бары норуокка иһитиннэриэх тустаахтара. 15Онон кинилэр ыраахтааҕы дьаһалынан суһал айаҥҥа туруммуттара. Ыйааҕы бөҕөргөтүнүүлээх Сузы куоракка доргуччу иһитиннэрбиттэрэ. Дьэ ол дьоро күнү бэлиэтээн, ыраахтааҕы Аманныын иккиэн арыгы испиттэрэ. Оттон Сузы куорат айманан-сайманан барбыта[+].

### 4


Мардохей Эсфирьтэн көмө көрдөһөр

1Мардохей итини билэн, кэтэ сылдьар таҥаһын хайа тардыммыта. Кини кутурҕан бэлиэтигэр куһаҕан дороххой таҥаһы таҥнан,[*] төбөтүгэр күлү куттан баран, аһыйан-кутуйан, марылаччы ытыы-ытыы куорат устун барбыта. 2Куһаҕан таҥастаах киһи дыбарыас тиэргэнигэр киирэрэ көҥүллэммэт буолан, Мардохей ыраахтааҕы дыбарыаһын олбуорун ааныгар эрэ тиийбитэ. 3Ыраахтааҕы дьаһалын ыйааҕа тиийбит уобалаһыгар барытыгар иудейдар дириҥ кутурҕаҥҥа ылларан, астан-үөлтэн аккаастанан туран үҥэллэрэ, ис-истэриттэн энэлийэн ытаан-соҥоон бараллара; үгүстэр куһаҕан таҥаһы кэтэн баран күлгэ сыталлара.

4Эсфирьгэ чаҕар кыргыттара уонна аттакылара кэлэн, Мардохей туһунан кэпсээбиттэрэ. Сарыысса улаханнык дьиксинэн, кутурҕан таҥаһын оннугар кэттин диэн, Мардохейга атын таҥаһы ыыппыта да, ону анарааҥҥыта ылбатаҕа. 5Онуоха Эсфирь Гафаҕы, ыраахтааҕы киниэхэ чаҕарынан анаабыт аттакыларыттан биирдэстэрин, ыҥыран ылан, Мардохей туохтан, тоҕо итинник аймаммытын биллэрэ ыыппыта.

6Гафах тахсан ыраахтааҕы дыбарыаһын олбуорун аанын утары турар куорат болуоссатыгар Мардохейга тиийбитэ. 7Дьэ онно Мардохей туох быһыыга-майгыга түбэспитин, Аман иудейдары кыргалларын туһугар ыраахтааҕы хааһынатыгар төһө үрүҥ көмүһү ыйаан биэриэх буолбутун барытын киниэхэ кэпсээн биэрбитэ[+]. 8Итиэннэ аттакыга дьаһал суругу, иудейдары кыргар туһунан Сузыга тахсыбыт ыйааҕы, туттаран баран, итини Эсфирьгэ көрдөрөн туран барытын кэпсииригэр соруйбута. Ону таһынан ыраахтааҕыга баран норуотуҥ туһугар көрдөс-ааттас диэн Эсфирьгэ илдьиттээбитэ[+].

9Гафах хотунугар төннөн кэлэн, Мардохей тугу эппитин тиэрдибитэ. 10Онуоха Эсфирь Гафаҕынан Мардохейга маннык илдьиттээбитэ: 11«Ыраахтааҕы чугас үлэһиттэрэ да, кини бас билэр сирин норуоттара да бары билэллэр: ким да буоллун, эр киһи да, дьахтар да, ыраахтааҕы ис тиэргэнигэр ыҥырыыта суох киирдэҕинэ, уурааҕа биир – өлөрүүгэ ууруллар. Арай ыраахтааҕы ол киһи диэки кыһыл көмүс торуоскатын ууннаҕына эрэ, кини тыыннаах хаалар. Оттон мин ыраахтааҕыга ыҥырыллыбатаҕым хайыы үйэ отут күн буолла».

12Эсфирь эппитин Мардохейга тиэрдибиттэрэ. 13Онно Мардохей Эсфирьгэ маннык хардарбыта: «Иудейдартан барыларыттан мин эрэ ыраахтааҕы дыбарыаһыгар тыыннаах ордуом дии санаама. 14Итинник быһаарыылаах күҥҥэ саҥата-иҥэтэ суох хааллаххына, көмө да, өрүһүлтэ да иудейдарга атын суолунан син биир кэлиэҕэ, оттон эн туох баар уруулуун-аймахтыын бары өлүөххүт. Ким билэр, эн, баҕар, итинник өлөр-тиллэр күҥҥэ туһалаары, сарыысса буолбутуҥ буолаарай?»

15Онуоха Эсфирь Мардохейга маннык илдьиттээбитэ: 16«Баран, Сузыга баар иудейдары барыларын мус, уонна бары мин туспар астан туттунан үс түүннээх күн тугу да аһаамаҥ да, иһимэҥ да. Мин эмиэ чаҕар кыргыттарбыныын тугу да аһыахпыт да, иһиэхпит да суоҕа, онтон төһө да сокуону утары буоллар, ыраахтааҕыга барыам. Өлөр буоллахпына – өлүөм».

17Мардохей баран, Эсфирь тугу эппитин барытын толорбута.

### 5


Эсфирь ыраахтааҕыттан көрдөһөр

1Үһүс күнүгэр Эсфирь, сарыыссалыы таҥнан, дыбарыас ис олбуоругар ыраахтааҕы дьиэтин иннигэр киирэн турбута. Ити кэмҥэ ыраахтааҕы дыбарыас аанын утары бүрүстүөлүгэр олороро[+].

2Кини тиэргэҥҥэ кэлэн турар Эсфирь сарыыссаны ис-иһиттэн манньыйа көрөн, тутан олорор кыһыл көмүс торуоскатын киниэхэ утары ууммута. Эсфирь чугаһаан кэлэн, торуоска уһугун илиитинэн таарыйбыта[+].

3«Хайа, Эсфирь сарыысса, эн туох кыһалҕалаах кэллиҥ? – диэн ыйыппыта ыраахтааҕы. – Туох көрдөһүүлээххиний? Саарыстыбам аҥаарын да көрдөөтөххүнэ, эйиэхэ барыта бэриллиэҕэ»[+].

4Эсфирь эппитэ: «Күн ыраахтааҕы, сөбүлэһэр буоллаҕына, бүгүн мин ыраахтааҕыга анаан тэрийэр малааһыммар Аманы кытта бииргэ кэлэ сырыттын».

5«Аманы түргэнник ыҥыра охсуҥ! – диэбитэ ыраахтааҕы. – Эсфирь эппитинэн буоллун!»

Онон ыраахтааҕы Эсфирь бэлэмнээбит малааһыныгар Аманы кытта тиийэн кэлбитэ. 6Арыгы иһэ олордохторуна, кини Эсфирьтэн: «Эн туохха баҕара саныыгыный? – диэн ыйыппыта. – Ол барыта эйиэхэ бэриллиэ. Онон туох көрдөһүүлээххиний? Баҕар, саарыстыбам аҥаарын да ыйыт – баҕарбытыҥ барыта туолуо».

7«Мин көрдөһөбүн-ааттаһабын, – диэн хоруйдаабыта киниэхэ Эсфирь, – 8өскөтүн ыраахтааҕы миэхэ үтүөтүк сыһыаннаһан мин көрдөһөрбүн оҥоруон, мин ааттаһарбын толоруон баҕарар буоллаҕына, сарсын Аманы кытта бииргэ кэлэн, мин кинилэргэ тэрийэр малааһыммар сырыттын. Дьэ онно мин ыраахтааҕыга этиэҕим»[+].


Аман Мардохейы өлөрөргө сананар

9Ити күн Аман малааһынтан үөрэн-көтөн, санаата улаханнык көнньүөрэн тахсыбыта. Ол иһэн ыраахтааҕы дыбарыаһын олбуорун аанын аттыгар үлэлии олорор Мардохей кини иннигэр турбатаҕыттан, туруохтааҕар дьөрү ымыттан да көрбөтөҕүттэн улаханнык кыыһырбыта эрээри,[+] 10уордайбыт санаатын кыана туттубута.

Дьиэтигэр тиийэн доҕотторун уонна ойоҕун Зереһы ыҥыртаран ылан,[+] 11кини Аман, хайдах курдук аатыран-сураҕыран, байан-тайан сылдьарын, элбэх уолаттардааҕын, ыраахтааҕы кинини улуутутан, атын үрдүк сололоохторуттан, чугас үлэһиттэриттэн өрө тутарын – кэпсээн барбыта[+]. 12«Аны итини таһынан, – диэбитэ Аман, – бэл Эсфирь сарыысса малааһын тэрийэн баран, онно ыраахтааҕыны кытта атын кими да буолбатах, миигин ыҥырда эбээт! Сарсын эмиэ ыраахтааҕыны кытта киниэхэ барар ыҥырыылаахпын. 13Дьэ ол эрээри ыраахтааҕы олбуорун аттыгар ити Мардохей иудей олорорун көрөрүм тухары мин бу үөрүүм кэрэгэй».

14Онуоха ойоҕо Зерешь уонна доҕотторо бука бары сүбэлээн, киниэхэ эппиттэрэ: «Эн биэс уон тоҕонох[*] үрдүктээх остуолба маһы бэлэмнэт, итиэннэ сарсыарда ыраахтааҕыга тиийэн ол маска Мардохейы ыйаан кэбиһэригэр көрдөс. Дьэ ол кэнниттэн ыраахтааҕыны кытта малааһыҥҥа үөрэ-көтө барыс». Аман ити эппиттэрин сөбүлээн, остуолба маһы туруоралларыгар дьаһайбыта[+].

### 6


Мардохейы чиэстээһин

1Ити түүн ыраахтааҕы көрбүт хараҕын симмэтэҕэ. Уута кэлбэккэ, Өйдөбүнньүк кинигэтин, атыннык эттэххэ, дойдутун бэлиэ түгэннэрин үйэтитэр кинигэтин, аҕалтаран, киниэхэ ону улаханнык доргуччу ааҕалларыгар дьаһайбыта[+]. 2Онно кини икки аттакыта, утуйар хоһун манабыллара Бигтана уонна Тереш, ыраахтааҕы тыыныгар турунарга санаммыттарын Мардохей тыллаан биэрбитин туһунан эмиэ суруллан сылдьара[+]. 3Ыраахтааҕы: «Мардохей ити өҥөтүн иһин туох эмэ чиэскэ-бочуокка тиксибитэ этэ дуо?» – диэн ыйыппыта.

«Суох, туохха да тиксибэтэҕэ», – диэбиттэрэ кини чугас үлэһиттэрэ.

4«Билигин тиэргэҥҥэ ити ким баарый?» – диэн ыйыппыта ыраахтааҕы. Сити кэмҥэ ыраахтааҕы дьиэтин тас тиэргэнигэр Аман кэлэн турара. Кини ыраахтааҕыттан Мардохейы мин бэлэмнэппит остуолбабар ыйат диэн көрдөһөр санаалааҕа[+].

5Чугас үлэһиттэрэ ыраахтааҕыга: «Аман кэлэн турар, тиэргэҥҥэ баар», – диэбиттэрэ.

«Киирдин!» – диэн дьаһайбыта ыраахтааҕы. 6Итиэннэ Аман киирбитигэр киниттэн: «Ыраахтааҕы чиэстиэн баҕарар киһитигэр туох үчүгэйи оҥоруохха сөбүй?» – диэн ыйыппыта.

Аман иһигэр: «Ыраахтааҕы миигиттэн ураты ама кими өрө тутуон баҕарбыт үһүө», – дии санаабыта, 7онон эппитэ: «Ыраахтааҕы кими эрэ чиэстиэн-бочуоттуон баҕарар буоллаҕына, 8ыраахтааҕы таҥнар таҥаһын уонна кини миинэр миҥэтин, баһыгар мэнньиэс кэтэрдэн, аҕаллыннар. 9Ол таҥаһы уонна аты ыраахтааҕы биир саамай биллэр-көстөр үрдүк сололоох киһитигэр туттардыннар, оччоҕо үрдүк сололоох киһи, ыраахтааҕы чиэстиэн баҕарар киһитигэр ол таҥаһы таҥыннаран баран, кинини акка олортун уонна куорат болуоссатын устун аты көнтөһүттэн сиэтэ сылдьан: „Ыраахтааҕы чиэстиэн-бочуоттуон баҕарар киһитэ маннык мааныланар куолута!“ – диэн бар дьон ортотугар дорҕоонноохтук иһитиннэрдин».

10Онуоха ыраахтааҕы Амаҥҥа: «Сибилигин ити эппит таҥаскын-сапкын, аккын ылан, дыбарыас олбуорун аанын аттыгар олорор иудей Мардохейга итини барытын оҥор. Барытын бэйэҥ эппитиҥ курдук гын, тугу да уларытыма!» – диэбитэ. 11Аман ыраахтааҕы таҥаһын уонна аты ылан баран, Мардохейы таҥыннаран акка олордубута уонна: «Ыраахтааҕы чиэстиэн-бочуоттуон баҕарар киһитэ маннык мааныланар куолута!» – диэн доргуччу саҥара-саҥара куорат болуоссатын устун аты көнтөһүттэн сиэтэ сылдьыбыта.

12Мардохей ити кэнниттэн үлэтигэр ыраахтааҕы дыбарыаһын олбуорун ааныгар төннүбүтэ, оттон Аман, көҕүс түһэн, харыс хаалан, саатыттан төбөтүн таҥаһынан бүрүнэн баран, бэрт тиэтэлинэн дьиэтигэр баран хаалбыта. 13Дьиэтигэр тиийэн туох буолбутун барытын ойоҕор Зерешка уонна доҕотторугар бука барыларыгар кэпсээн биэрбитэ. Онуоха сүбэһиттэрэ уонна ойоҕо Зерешь: «Ити эн охторгор быа-туһах буолбут Мардохей төрдө-ууһа иудей буоллаҕына, эн кинини кыайбаккын, онон кини хараҕар самнарыҥ эрэ хаалбыт», – диэн хардарбыттара[+].

14Итини этэн бүтэ да иликтэринэ, ыраахтааҕы аттакылара бэрт тиэтэлинэн тиийэн кэлэн, Аманы Эсфирь тэрийбит малааһыныгар илдьэ барбыттара.

### 7


Аманы ыйаан өлөрөллөр

1Ыраахтааҕы Аманы кытта Эсфирь сарыысса малааһыныгар тиийэн кэлбиттэрэ[+]. 2Эмиэ урукку курдук арыгы иһэ олорон, ыраахтааҕы Эсфирьтэн: «Эсфирь сарыысса, эн баҕарар баҕаҥ тугуй? – диэн ыйыппыта. – Эн тугу баҕарбыккын барытын ылыаҕыҥ. Онон туох көрдөһүүлээххиний? Мин эйиэхэ саарыстыбам аҥаарын да биэрэбин!»

3«Оо, күн ыраахтааҕы, өскөтүн эн миэхэ үтүө сыһыаннаах буоллаххына, – диэбитэ Эсфирь, – өскөтүн күн ыраахтааҕы сөптөөх диир буоллаҕына, миигин тыыннаах хааллардыннар – мин баҕарар баҕам оннук! Норуоппун эспэтиннэр – мин көрдөһөр көрдөһүүм итинник![+] 4Миигин норуоппун кытта атыылаан имири эстэрэ, суох оҥорторо, өлөртөрө-өһөртөрө биэрдилэр. Өскөтүн биһигини кулут эр дьон, кулут дьахтар оҥостоору эрэ атыылыырга санаммыттара эбитэ буоллар, мин өссө тугу да саҥара барыам суоҕа этэ. Оннук да үлүгэр туһуттан ыраахтааҕыны сүпсүгүрдэр табыллыа суоҕа этэ»[+].

5Ахашверош ыраахтааҕы Эсфирь сарыыссаттан: «Ол хайаларай, ханна баар киһиний? Ким итинник быһыыланарга сананна?» – диэн ыйыппыта.

6«Ол – биһигини абааһы көрөр хаан өстөөх! – диэбитэ Эсфирь. – Бу олорор хара дьайдаах Аман!» Итини истэн, Аман ыраахтааҕыттан уонна сарыыссаттан куттанан, бүтүн бэйэтэ тип-титирэс буола түспүтэ[+].

7Уордайбыт ыраахтааҕы иһэ олорбут арыгытын киэр анньаат ойон туран, дыбарыаһын саадыгар тахсан барбыта. Аман буоллаҕына, ыраахтааҕы кини дьылҕатын хайыы үйэ быһаарбытын көрөн, Эсфирь сарыыссаттан өлөртөрүмэ диэн көрдөһөөрү, дьиэҕэ хаалбыта.

8Ыраахтааҕы дыбарыас саадыттан малааһын саалатыгар төннөн киирэн көрбүтэ, арай Аман Эсфирь олбоҕор сыста түһэн сөһүргэстээн турара. Ону көрөн ыраахтааҕы: «Көр эрэ, өссө мин баарбар кытта бэйэлээх бэйэм дьиэм иһигэр сарыыссаны атаҕастаары гыммыт буола-буола!» – диэн баргыйбыта.

Ыраахтааҕы итини этиэ кэрэх – Аман сирэйин таҥаһынан саба бүрүйбүттэрэ. 9Онуоха ыраахтааҕыга үлэлиир аттакылартан биирдэстэрэ Харбона эппитэ: «Аман били ыраахтааҕыны үтүө тылынан быыһаабыт Мардохейы ыйатаары мас остуолбаны туруортарбыта. Ол биэс уон тоҕонох үрдүктээх остуолба хайыы үйэ Аман дьиэтин иннигэр турар».

«Онно бэйэтин ыйааҥ!» – диэн дьаһайбыта ыраахтааҕы[+]. 10Аманы таһааран били Мардохейга бэлэмнээбит остуолбатыгар ыйаан кэбиспиттэрэ. Ыраахтааҕы уора-кылына онуоха эрэ уҕарыйбыта[+].

### 8


Эсфирь иудейдары быыһыыр

1Ол күн Ахашверош ыраахтааҕы иудейдар өстөөхтөрүн Аман баайын-дуолун барытын Эсфирь сарыыссаҕа биэрбитэ. Онтон Мардохей, Эсфирь кини туһунан убайым диэн кэпсээбит буолан, ыраахтааҕы иннигэр кэлэн турбута. 2Ыраахтааҕы Амантан төттөрү ылбыт бэчээттээх биһилэҕин устан Мардохейга биэрбитэ. Эсфирь буоллаҕына Мардохейы Аман бас билэр сирин-уотун салайааччытынан анаабыта[+].

3Сотору Эсфирь ыраахтааҕыга хат кэлэн, ытыы-ытыы кини атаҕар умса нөрүйбүтэ уонна Агаг удьуора Аман хара санаата, иудейдары утары туруоруммут соруга туоларын туорайдас диэн көрдөспүтэ-ааттаспыта[+]. 4Ыраахтааҕы Эсфирьгэ кыһыл көмүс торуоскатын ууммутугар Эсфирь туран, кини иннигэр кэлэн,[+] 5эппитэ: «Өскөтүн ыраахтааҕы сөптөөх диэтэҕинэ, итиэннэ миэхэ үтүөтүк сыһыаннаһан, бу дьыаланы көрүү сиэрдээх суол диир, миигин ылынар буоллаҕына, Агаг удьуорун Амадаф уола Аман ыраахтааҕы бас билэр сиригэр барытыгар иудейдары эһээри тобулан таһаарбыт ыйааҕын көтүртэрэр дьаһал сурук сурулуннун. 6Норуоппар итинник аан алдьархай ааҥнаан эрэрин мин хайдах холкутук көрөн олоруомуй? Аҕа ууһум эстэрин хайдах тулуйан көрөр кыахтаныамый?»

7Ахашверош ыраахтааҕы Эсфирь сарыыссаҕа уонна Мардохей иудейга эппитэ: «Мин Аман баайын-дуолун барытын Эсфирьгэ биэрбитим, оттон Аманы бэйэтин, иудейдары эһиэн баҕарбытын иһин, мас остуолбаҕа ыйаабыттара. 8Билигин эһиги иудейдар тустарынан биир тыын суолталаах диэбит ыйааххытын мин ааппыттан суруйан баран, онно мин бэчээппин туруоруҥ. Ыраахтааҕы аатыттан суруллан кини бэчээтинэн бигэргэтиллибит ыйаах көтүллүбэт»[+].

9Онон үһүс ый, ол эбэтэр сиван ый, сүүрбэ үһүс күнүгэр ыраахтааҕы суруксуттара ыҥырыллан, Мардохей чопчу ыйбытынан, Индияттан Эфиопияҕа диэри тайаан сытар сүүс сүүрбэ сэттэ уобалас бары иудейдарыгар, баһылыктарыгар, тойотторугар уонна салайааччыларыгар анаан саҥа ыйааҕы суруйбуттара. Ол дьаһал хас биирдии уобалас олохтоохторун суругунан-бичигинэн, хас биирдии норуот тылынан, оттон иудейдарга кинилэр бэйэлэрин суруктарынан, тылларынан-өстөрүнэн суруллубута[+]. 10Ахашверош аатыттан суруллан кини бэчээттээх биһилэҕинэн бигэргэтиллибит ыйааҕы ыраахтааҕы көньүүһүнэтин бастыҥ сүүрүк аттарын мииммит илдьиттэр тарҕаппыттара[+].

11Ыраахтааҕы ыйааҕынан куорат-куорат аайы иудейдар мустан тыыннарын көмүскэнэллэрэ – хас норуот, хас уобалас ахсын иудейдарга саба түһэр сэбилэниилээх күүстэри, кинилэр ойохторун, оҕолорун имири эһэллэрэ, өлөрөллөрө-өһөрөллөрө, суох оҥороллоро уонна өстөөхтөрүн баайдарын-дуолларын былдьаан ылаллара көҥүллэммитэ. 12Иудейдар Ахашверош ыраахтааҕы бас билэр сиригэр барытыгар итинник көмүскэнэр болдьохтоох күннэрэ – уон иккис ый, ол аата адар ый, уон үһүс күнэ этэ. 13Иудейдар ити күн өстөөхтөрүттэн иэстэһэргэ бэлэм буолалларын туһугар, сокуон күүһүн ылбыт суругу устан ылан хас уобалас ахсын бары норуоттарга иһитиннэриэх тустаахтара.

14Илдьиттэр ыраахтааҕы көньүүһүнэтигэр турбут сүүрүк аттары миинэн, сонно тута ыраахтааҕы сорудаҕын толоро ыстаннарбыттара; ыйаах Сузы бөҕөргөтүнүүлээх куоратыгар доргуччу иһитиннэриллибитэ[+].

15Мардохей дыбарыастан ыраахтааҕы көҕөрүмтүйэн көстөр хараҥа кыһыл уонна маҥан өҥнөөх мааны таҥаһын-сабын таҥнан, төбөтүгэр улахан кыһыл көмүс мэнньиэһи кэтэн, күндү маҥан лүөн уонна кыһыл түү сабынан өрүллүбүт сонноох тахсыбыта. Онон Сузы куоракка үөрүү-көтүү, өрөгөй бөҕө өрө оргуйа түспүтэ[+]. 16Иудейдарга сырдык чаҕылыччы тыган, дьол-үөрүү тосхойон, көрдөөх-нардаах дьоро кэм үүммүтэ[+]. 17Ыраахтааҕы дьаһала, кини ыйааҕа тиийбит хас уобалаһын, хас куоратын ахсын, иудейдар үөрэн-көтөн, өрөйөн-чөрөйөн, малааһын тэрийэллэрэ, бырааһынньык оҥороллоро. Бу дойду норуоттарын үгүс дьоно эмиэ, кинилэртэн куттанан, бэйэлэрин аны иудейдарбыт дэнэр буолбуттара.

### 9


Өстөөхтөрү өһөрүү

1Уон иккис ый, атыннык эттэххэ, адар ый уон үһүс күнүгэр ыраахтааҕы ыйааҕа туолар болдьохтоох кэмэ тирээн кэлбитэ. Өстөөхтөр ити күн иудейдары хотон өрөгөйдүөхпүт диэн эрэммиттэрэ эрээри, барыта түҥнэри эргийбитэ: иудейдар бэйэлэрэ өстөөхтөрүн хоппуттара[+]. 2Кинилэргэ уодаһыннаах суолу оҥоруохтарын баҕарбыт хара санаалаахтары самнараары, иудейдар Ахашверош ыраахтааҕы бас билэр хас биирдии уобалаһын ахсын түмсүбүттэрэ. Норуоттар бука бары улаханнык саллыбыт буоланнар, иудейдары ким да утарылаһа барбатаҕа. 3Уобалас салайааччылара, баһылыктар, тойоттор уонна ыраахтааҕы үлэһиттэрэ бука бары Мардохейтан куттанан, иудейдары өйүүллэрэ. 4Мардохей дыбарыаска улахан ыйааһыннаах киһи буолбута, кини суон сураҕа бары уобалаһы барытын тилийэ көппүтэ. Күнтэн күн Мардохей сабыдыала күүһүрэн иһэрэ.

5Онон иудейдар өстөөхтөрүн барыларын суох оҥорон, кылыһынан кырган, өлөрөн-өһөрөн имири эспиттэрэ – кинилэри абааһы көрөөччүлэри бука барыларын талбыттарынан дьаһайбыттара. 6Аҥаардас Сузыга, бөҕөргөтүнүүлээх куоракка, иудейдар биэс сүүс киһини өлөрбүттэрэ. 7Олор истэригэр Паршандафа, Далфон, Асфафа, 8Порафа, Адалья, Аридафа, 9Пармашфа, Арисай, Аридай уонна Вайезафа – 10иудейдар өстөөхтөрө Амадаф уолун Аман уон уолаттара бааллара. Ол эрээри иудейдар кими да халыы-талыы барбатахтара.

11Сузы бөҕөргөтүнүүлээх куоратыгар төһө киһини өлөрбүттэрин ыраахтааҕыга сол күн тиэрдибиттэрэ. 12Ыраахтааҕы Эсфирь сарыыссаҕа эппитэ: «Сузыга иудейдар биэс сүүс киһини, ол иһигэр Аман уон уолун кырган өлөрбүттэр. Оттон саарыстыба атын уобаластарыгар тугу оҥорбуттара эбитэ буолла? Эн миигиттэн өссө туох көрдөһүүлээххиний? Мин эйиэхэ барытын биэриэм. Онон өссө тугу көрдөһөҕүн? Ол барыта туолуо»[+].

13«Ыраахтааҕы сөптөөх диир буоллаҕына, – диэбитэ киниэхэ Эсфирь, – Сузы иудейдара сарсын эмиэ бу бүгүҥҥү ыйааҕы толороллоро көҥүллэннин. Оттон Аман уон уолун өлүгүн мас остуолбаҕа ыйаатыннар».

14Онон ыраахтааҕы дьаһалынан кини ыйааҕын Сузы куоракка иһитиннэрэн баран, Аман уон уолун өлүгүн остуолбаҕа ыйаан кэбиспиттэрэ. 15Сузыга олорор иудейдар хат түмсэн, адар ый уон төрдүс күнүгэр куоракка өссө үс сүүс киһини өлөрбүттэрэ, ол гынан баран кими да халыы-талыы барбатахтара.

16Ыраахтааҕы бас билэр сиригэр барытыгар атын иудейдар бэйэлэрин көмүскэнэн, өстөөхтөрүттэн өрүһүнээри, эмиэ бииргэ түмсэн, сэттэ уон биэс тыһыынча өстөөҕү өлөрбүттэрэ, ол гынан баран эмиэ кими да халыы-талыы барбатахтара. 17Ити адар ый уон үһүс күнүгэр буолбута, оттон ый уон төрдүс күнүгэр кинилэр бука бары сынньаммыттара – иудейдарга малааһын, үөрүү-көтүү дьоро күнэ үүммүтэ.

18Сузы иудейдара ый уон үһүс, уон төрдүс күннэригэр бары бииргэ түмсүбүттэрэ, оттон уон бэһис күнүгэр сынньаммыттара – кинилэргэ эмиэ малааһын, үөрүү-көтүү дьоро күнэ үүммүтэ. 19Оттон дэриэбинэ олохтоохторугар, тыа сирин иудейдарыгар, үөрүү-көтүү, малааһын, бырааһынньык адар ый уон төрдүс күнүгэр түбэспитэ. Дьон-сэргэ бу бырааһынньыгы бэлиэтээн, бэйэ-бэйэлэригэр кэһии ыытыһар буолбуттара.


Пурим бырааһынньыга

20Мардохей ити туһунан барытын суруйан баран, ол суруктарын Ахашверош ыраахтааҕы саарыстыбатын бары муннугар, ыраах уобаластарга да, чугас эргин да олорор иудейдарга бука барыларыгар ыыталаан, 21кинилэр адар ый уон төрдүс, уон бэһис күннэрин сыллата бэлиэтииллэригэр дьаһайбыта. 22Ити күннэргэ иудейдар өстөөхтөрүттэн быыһанан, кутурҕаннара үөрүүгэ, оттон ытабыллара бырааһынньыкка кубулуйбута. Онон Мардохей бу икки күн малааһын, үөрүү-көтүү дьоро кэмэ буоллун, дьон хардарыта күндүлэһэн бэйэ-бэйэлэригэр кэһии ыытыстыннар, дьадаҥыларга бэлэх биэрдиннэр диэн суруйбута. 23Инньэ гынан Мардохей иудейдарга суруйбутун курдук, бу бырааһынньык норуот үйэлээх үгэһигэр кубулуйбута.

24Агаг удьуорун Амадаф уола Аман, бары иудейдар кыр өстөөхтөрө, иудейдары имири соторго сорунан, кинилэри самнаран төрдүттэн эһээри, «пур» (түөрэх) бырахпыта[+]. 25Ол гынан баран Эсфирь ыраахтааҕыга тиийбитигэр анарааҥҥыта ыйаах таһааран, Аман иудейдары утарар хара дьайдаах соругун бэйэтин утары эргиппитэ: кинини уолаттарын кытта остуолбаҕа ыйаан кэбиспиттэрэ. 26Ол иһин ити күннэри «пур» диэн тылтан таһааран, Пурим диэн ааттаабыттара.

Иудейдар илдьит сурукка уонна илэ харахтарынан көрбүт, эттэринэн-хааннарынан билбит быһыыларыгар-майгыларыгар олоҕуран, 27бэйэлэригэр да, кэнэҕэски удьуордарыгар уонна кинилэргэ холбоспут атын да дьоҥҥо бука барыларыгар анаан икки күнү, хайдах ыйыллыбытын-бигэргэммитин курдук, сылтан сыл көтүппэккэ бэлиэтиир үгэһи ылынан олоххо киллэрбиттэрэ. 28Онон ити күннэри уобалас-уобалас, куорат-куорат аайы хас биирдии көлүөнэ, хас биирдии дьиэ кэргэн умнубакка бэлиэтиир буолбута. Иудейдар Пурим күннэрин хаһан да умнубатыннар, кинилэр удьуордара эмиэ ити туһунан өрүү өйдүү-саныы сырыттыннар!

29Абихаил кыыһа Эсфирь сарыысса былааһын толору туһанан, Мардохей иудейы кытта бииргэ Пурим бырааһынньыгын туһунан инники суруллубут илдьит суругу бигэргэппитэ[+]. 30Онон ити илдьити, эйэ уонна куттал суох буолуутун туһунан баҕа санааларын онно эбии киллэрэн баран, Ахашверош саарыстыбатын сүүс сүүрбэ сэттэ уобалаһын иудейдарыгар бука барыларыгар ыыппыттара[+]. 31Дьэ ити курдук Мардохей иудей Эсфирь сарыыссалыын уурбут уураахтарынан итиэннэ иудейдар бэйэлэригэр уонна кэнэҕэски ыччаттарыгар анаан быһаарбыттарынан, астан туттунар ытабыл кэмэ олохтоммутун курдук, аны Пурим күннэрин бырааһынньыга олохтоммута[+]. 32Эсфирь дьаһал биэрэн Пурим бырааһынньыгын бигэргэппитэ. Ол туһунан барыта кинигэҕэ[*] суруллан турар.

### 10


Мардохей кыайыыта

1Оттон Ахашверош ыраахтааҕы дойдутун иһинээҕи да, муора кытылынааҕы да уобаластарыгар саҥа түһээни киллэрбитэ. 2Кини бары килбиэннээх, албан ааттаах дьайыылара уонна ыраахтааҕы Мардохейы хайдах курдук муҥутуурдук үрдэппитин туһунан кэпсээн Мидия, Персия ыраахтааҕыларын кэрдиис кэмнэрин үйэтитэр кинигэҕэ толору суруллубута[+].

3Иудей Мардохей Ахашверош ыраахтааҕы кэнниттэн судаарыстыба иккис тутаах тойоно буолбута. Иудейдар улуу киһилэрэ, аата-ахса биллибэт биир уустаахтарын тапталын ылбыт Мардохей, норуотугар үтүөнү оҥорорго дьулуһара, хаан-уруу омугун дьонун бука барыларын көмүскүүрэ[+].

## Карталар (Руфь, Эсфирь)

### Карталар (Руфь, Эсфирь)

Карталар (Руфь, Эсфирь)


Руфь кинигэтэ • Эсфирь кинигэтэ


Руфь кинигэтигэр ахтыллар сирдер, муоралар ааттара

Персия импиэрийэтэ


### Руфь кинигэтигэр ахтыллар сирдер, муоралар ааттара

Руфь кинигэтигэр ахтыллар сирдер, муоралар ааттара

Руфь кинигэтигэр ахтыллар сирдер, муоралар ааттара

### Персия импиэрийэтэ

Персия импиэрийэтэ

Персия импиэрийэтэ

## Библия кинигэлэрин кылгатыллыбыт ааттара


БИБЛИЯ КИНИГЭЛЭРИН КЫЛГАТЫЛЛЫБЫТ ААТТАРА


Ветхий Завет [1]

Быт – Бытие

Исх – Исход

Лев – Левит

Числ – Числа

Втор – Второзаконие

Нав – Книга Иисуса Навина

Суд – Книга Судей Израилевых

Руфь – Книга Руфь

1 Цар – Первая книга Царств

2 Цар – Вторая книга Царств

3 Цар – Третья книга Царств

4 Цар – Четвертая книга Царств

1 Пар – Первая книга Паралипоменон

2 Пар – Вторая книга Паралипоменон

Езд – Книга Ездры

Неем – Книга Неемии

Есф – Книга Есфирь

Иов – Книга Иова

Пс – Псалтирь

Притч – Притчи Соломона

Еккл – Книга Екклесиаста, или Проповедника

Песн – Песнь песней Соломона

Ис – Книга пророка Исайи

Иер – Книга пророка Иеремии

Плач – Плач Иеремии

Иез – Книга пророка Иезекииля

Дан – Книга пророка Даниила

Ос – Книга пророка Осии

Иоиль – Книга пророка Иоиля

Ам – Книга пророка Амоса

Авд – Книга пророка Авдия

Иона – Книга пророка Ионы

Мих – Книга пророка Михея

Наум – Книга пророка Наума

Авв – Книга пророка Аввакума

Соф – Книга пророка Софонии

Агг – Книга пророка Аггея

Зах – Книга пророка Захарии

Мал – Книга пророка Малахии


Саҥа Кэс Тыл

Мф – Матфейтан Сибэтиэй Евангелие

Мк – Марктан Сибэтиэй Евангелие

Лк – Лукаттан Сибэтиэй Евангелие

Ин – Иоантан Сибэтиэй Евангелие

Апос – Сибэтиэй Апостоллар Дьайыылара

Иак – Иаков Апостол илдьит суруга

1 Пет – Петр Апостол бастакы илдьит суруга

2 Пет – Петр Апостол иккис илдьит суруга

1 Ин – Иоанн Апостол бастакы илдьит суруга

2 Ин – Иоанн Апостол иккис илдьит суруга

3 Ин – Иоанн Апостол үһүс илдьит суруга

Иуд – Иуда Апостол илдьит суруга

Рим – Рим христианнарыгар илдьит сурук

1 Кор – Коринф христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Кор – Коринф христианнарыгар иккис илдьит сурук

Гал – Галатия христианнарыгар илдьит сурук

Эф – Эфес христианнарыгар илдьит сурук

Флп – Филиппы христианнарыгар илдьит сурук

Кол – Колосс христианнарыгар илдьит сурук

1 Фес – Фессалоника христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Фес – Фессалоника христианнарыгар иккис илдьит сурук

1 Тим – Тимофейга бастакы илдьит сурук

2 Тим – Тимофейга иккис илдьит сурук

Тит – Титкэ илдьит сурук

Флм – Филимоҥҥа илдьит сурук

Евр – Еврейдэргэ илдьит сурук

Арыл – Сибэтиэй Иоаҥҥа Арыллыы

* 1:11 Ол мин аны кэлэн эһигини ойох ылар уолаттары төрөтүөм үһү дуо? – Былыр Израильга ини-биилэртэн биирдэстэрэ уол оҕону хаалларбакка өлбүт буоллаҕына, кини бииргэ төрөөбүт убайа эбэтэр инитэ ол киһи огдооботун ойох ылыахтааҕа. Оччоҕо кинилэр бастакы уол оҕолоро өлбүт киһи оҕотунан ааҕыллара, онон бокуонньук аата Израильга сүппэтэ.

* 1:20 Сүдү Күүстээх – дьэбириэйдии «Шаддай». Таҥара ааттарыттан биирдэстэрэ.

* 1:20 Ноеминь... Мара – дьэбириэй тылыгар Ноеминь диэн аат «ис киирбэх», оттон Мара диэн аат «аһыы-кутуу» диэн суолталаахтар.

+ 2:4 Саал 128:8

+ 2:12 Саал 16:8,

* 2:17 Эфа – быһа холоон 11 киилэ.

+ 3:11 Аман өһө 31:10

* 3:15 Алта мээрэй – 22 киилэ кэриҥэ.

* 4:5 Оччоҕо бокуонньук сирэ-уота дьонугар хаалар. – Өлбүт киһи сирин атыылаһар саамай чугас уруута кини огдооботун ойох ылыахтааҕа. Бокуонньук оҕотунан ааҕыллар бастакы уол улаатан баран, өлбүт аҕатын сирин төттөрү атыылаһан ылар бырааптанара. Оттон үбүлүөйдээх сыл үүннэҕинэ кини ити сири босхо ылыан сөбө (Лев 25:24-28 ).

+ 4:11 Төрүт. 29:31, Руфь 1:2

* 4:12 Төрүттэнии (Бытие) кинигэтин 29, 38 түһүмэхтэрин көр.

+ 4:12 Төрүт. 38:27-29,

+ 4:13 Төрүт. 29:31

• 4:18 Мф 1:3-6

+ 4:18 Төрүт. 38:29

* 4:21Салмон – «Салма» диэн аат атын көрүҥэ.

* 1:1 Ахашверош – былыргы дьэбириэйдии тиэкискэ маннык. Былыргы гректии, славянныы уонна нууччалыы Синодальнай тылбаастарга «Артаксеркс».

* 1:1 Эфиопия – былыргы дьэбириэйдии тиэкискэ «Куш».

+ 1:1 Эсфирь 8:9, Эсфирь 9:30

* 1:6 Хараҥа кыһыл өҥнөөх хайа тааһа – порфир, булкаан эстиититтэн үөскээбит хараҥа кыһыл өҥнөөх таас.

* 1:9 Астинь – былыргы дьэбириэйдии тиэкискэ «Вашти».

+ 1:10 Эсфирь 7:9

+ 1:19 Эсфирь 8:8,

+ 1:20 Эф 5:33

+ 2:1 Эсфирь 1:19-20

* 2:7 Гадасса – «мирт» эбэтэр «сүктэр кыыс» диэн суолталаах дьэбириэйдии аат. Оттон Эсфирь (Эстер) диэн ааты былыргы перс омук «штара» (сулус) диэн тылыттан эбэтэр Вавилон дьахтар таҥаратын Иштар аатыттан үөскээбит буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар.

+ 2:15 Эсфирь 9:29

+ 2:23 Эсфирь 6:2, Эсфирь 10:2

* 3:1 Агаг – амалик ыраахтааҕыта, дьэбириэй норуотун кыр өстөөҕө.

+ 3:7 Эсфирь 9:24, Эсфирь 9:26,

+ 3:8 Апос 16:20

* 3:9 Талант – былыргы дьэбириэйдэргэ 30 киилэҕэ тэҥнээх ыйааһын мээрэйэ.

+ 3:10 Төрүт. 41:42, Эсфирь 8:2

+ 3:12 Эсфирь 8:9

+ 3:13 Эсфирь 8:10,

+ 3:15 Эсфирь 8:14

* 4:1 ...кутурҕан бэлиэтигэр куһаҕан дороххой таҥаһы таҥнан... – былыр дьэбириэй дьоно, аньыыларын кэмсинэн, сыгынньах эттэригэр тэбиэн түүтүттэн өрүллүбүт хатыылаах, мара-сара таҥаһы кэтэн баран, астан аккаастанан туран Таҥараҕа үҥэллэрэ.

+ 4:7 Эсфирь 3:9

+ 4:8 Эсфирь 3:14

+ 5:1 Эсфирь 4:16

+ 5:2 Эсфирь 4:11

+ 5:3 Эсфирь 7:2, Мк 6:23

+ 5:8 Эсфирь 7:3

+ 5:9 Эсфирь 3:1

+ 5:10 Эсфирь 6:13

+ 5:11 Эсфирь 9:7-10, Эсфирь 3:1

* 5:14 Биэс уон тоҕонох – 23 миэтэрэ.

+ 5:14 Эсфирь 6:4, Эсфирь 7:9-10

+ 6:1 Эсфирь 2:23, Эсфирь 10:2

+ 6:2 Эсфирь 2:21-22

+ 6:4 Эсфирь 5:14, Эсфирь 7:9-10

+ 6:13 Эсфирь 5:10

+ 7:1 Эсфирь 5:3, Мк 6:23

+ 7:3 Эсфирь 5:8

+ 7:4 Эсфирь 3:9

+ 7:6 Эсфирь 3:10

+ 7:9 Эсфирь 1:10, Эсфирь 5:14, Эсфирь 6:4, Саал 7:16, Аман өһө 11:5,

+ 7:10 Төрүт. 40:22

+ 8:2 Төрүт. 41:42, Эсфирь 3:10

+ 8:3 Эсфирь 3:1

+ 8:4 Эсфирь 5:2

+ 8:8 Эсфирь 3:12

+ 8:9 Эсфирь 1:1, Эсфирь 3:12, Эсфирь 1:22

+ 8:10 Төрүт. 41:42, Эсфирь 3:10, Эсфирь 3:13

+ 8:14 Эсфирь 3:15

+ 8:15 Аман өһө 11:10

+ 8:16 Саал 96:11

+ 9:1 Эсфирь 3:13

+ 9:12 Эсфирь 5:6, Эсфирь 7:2

+ 9:24 Эсфирь 3:7

+ 9:29 Эсфирь 2:15

+ 9:30 Эсфирь 1:1, Эсфирь 8:9

+ 9:31 Эсфирь 4:3

* 9:32 ...кинигэҕэ... – манна Эсфирь кинигэтиттэн атын – Пурим бырааһынньыга хайдах олохтоммутун кэпсиир – кинигэ туһунан этиллэр.

+ 10:2 Эсфирь 2:23, Эсфирь 6:1-2

+ 10:3 Төрүт. 41:40,

[1] Ветхий Завет – Эргэ Кэс Тыл кинигэлэрэ сахалыы толору тылбаастана иликтэрин быһыытынан ааттарын нууччалыы биэрдибит.