# Изге Язма

Институт перевода Библии

## Изге Язма: Маттай

## Кереш сүз


Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

## Маттай

### Маттай

Маттай


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


### 1


Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр


Гайсәнең нәсел шәҗәрәсе

1[•]Ибраһим һәм Давыт токымыннан булган Гайсә Мәсихнең[†] нәсел шәҗәрәсе[+].

2Ибраһим – Исхакның, Исхак – Ягъкубның, Ягъкуб – Яһүдәнең[†] һәм аның агай-энеләренең әтисе,[+] 3Яһүдә – Тамардан туган Перес һәм Зерахның әтисе, Перес – Хесронның, Хесрон – Рамның,[+] 4Рам – Амминадабның, Амминадаб – Нахшонның, Нахшон – Салмонның,[+] 5Салмон – Рәхәбтән туган Богазның, Богаз – Руттан туган Обиднең, Обид – Ишайның,[+] 6Ишай Давыт патшаның әтисе иде.

Давыт – Уриянең хатыныннан туган Сөләйманның,[+] 7Сөләйман – Рехабгамның, Рехабгам – Абиянең, Абия – Асаның,[+] 8Аса – Еһошафатның, Еһошафат – Йорамның, Йорам – Уззиянең,[+] 9Уззия – Иотамның, Иотам – Әхәзнең, Әхәз – Хизәкыйянең, 10Хизәкыйя – Менашшеның, Менашше – Амонның, Амон Йошиянең әтисе иде. 11Исраил[†] халкы көчләп Бабилгә[†] күчерелү дәверендә Йошиянең углы Якөнья һәм аның агай-энеләре туды[+].

12Бабилгә көчләп күчерелгәннән соң, Якөньянең углы Шеһалтиел туды. Шеһалтиел – Зеруббабелның,[+] 13Зеруббабел – Абиһудның, Абиһуд – Эльякыймның, Эльякыйм – Аззурның, 14Аззур – Садыйкның, Садыйк – Ахимнең, Ахим – Элиудның, 15Элиуд – Элгазарның, Элгазар – Маттанның, Маттан – Ягъкубның, 16Ягъкуб Мәрьямнең ире Йосыфның әтисе иде. Мәрьямнән Мәсих дип аталган Гайсә туды[+].

17Ибраһимнан Давытка кадәр барлыгы ундүрт буын, Давыттан алып Бабилгә көчләп күчерелгән вакытка кадәр ундүрт буын һәм Бабилгә күчерелеп, Мәсих туганга кадәр ундүрт буын булды.


Гайсәнең тууы

18[•]Гайсә Мәсихнең тууы менә болай булган: анасы Мәрьям Йосыф белән ярәшелгән булган, әмма алар никахлашканчы, Мәрьямнең Изге Рухтан[†] балага узганы ачыкланган[+]. 19Ире Йосыф исә тәкъва кеше буларак, Мәрьямне оятка калдырмас өчен, ярәшүне яшертен генә өзәргә ниятләгән[+]. 20Әмма ул бу турыда уйлап йөргәндә, төшендә аның янына Раббы[†] фәрештәсе[†] килеп:

– Давыт нәселеннән булган Йосыф! Мәрьямне хатын итеп алырга курыкма. Карынында йөрткән баласы Изге Рухтан[†]. 21Ул ир бала тудырачак. Син Аңа Гайсә[*] дип исем кушарсың, чөнки Ул Үз халкын гөнаһлардан[†] коткарачак! – диде[+].

22Болар барысы да Раббының пәйгамбәр аша:[+]

23«Менә, гыйффәтле кыз, авырга калып, угыл табачак.
Аңа Иммануил дип исем кушарлар»[*], –

дигән сүзләре гамәлгә ашсын өчен булды. Иммануил – «Аллаһы[†] безнең белән» дигәнне аңлата.

24Йосыф йокысыннан уянгач, Раббының фәрештәсе нәрсә кушкан булса, шуны эшләде: ул Мәрьямгә өйләнде. 25Әмма Мәрьям Углын тудырганчы, Йосыф аңа якынаймады. Балага ул Гайсә дип исем кушты.

### 2


Йолдызчыларның килүе

1Гайсә, Һируд[†] патша идарә иткәндә, Яһүдия җирендәге Бәйт-Лехем шәһәрендә туды. Көнчыгыштан йолдызчылар Иерусалимгә килделәр[+].

2– Яһүдиләрнең яңа туган Патшасы кайда? – дип сорадылар алар. – Без көнчыгышта Аның йолдызын күрдек һәм Аңа табыну өчен сәҗдә кылырга дип килдек[+].

3Һируд патша, бу хакта ишеткәч, хафага төште, аның белән бергә бөтен Иерусалим дә хафаланды. 4Халыкның барлык баш руханиларын[†] һәм канун[†] белгечләрен җыеп, ул алардан Мәсихнең кайда туарга тиешлеген сорады.

5– Яһүдия җирендәге Бәйт-Лехем шәһәрендә, – диделәр алар, – чөнки пәйгамбәр аркылы Аллаһы болай дип әйткән:

6«Син, Яһүдә җирендәге Бәйт-Лехем!
Син Яһүдәнең бөек шәһәрләреннән
һич ким түгелсең,
чөнки синнән Юлбашчы чыгачак.
Ул халкым Исраилнең Көтүчесе булачак»[*][+].

7Шуннан соң Һируд, йолдызчыларны яшертен рәвештә чакыртып алып, алардан йолдызның төгәл калыккан вакытын белеште 8һәм, аларны Бәйт-Лехемгә җибәреп:

– Барыгыз, Бала хакында барын да җентекләп белешегез. Аны тапкач, миңа хәбәр итегез. Мин дә Аңа сәҗдә кылырга барыр идем, – диде.

9Патшаны тыңлаганнан соң, йолдызчылар юлга чыктылар, һәм көнчыгышта күргән йолдыз алларыннан барды. Бала булган урынга килеп җиткәч туктады. 10Йолдызны күреп, алар шундый шатландылар, шундый сөенделәр! 11Йолдызчылар, өйгә кергәч, Баланы һәм анасы Мәрьямне күрделәр. Бала каршында сәҗдә кылдылар, аннары, хәзинә сандыкларын ачып, Аңа алтын, ладан[†] һәм мирра[†] дигән хуш исле майлар бүләк иттеләр[+]. 12Төшләрендә Һируд янына кире килмәскә дип кисәтү алгач, башка юл белән үз илләренә кайтып киттеләр[+].


Мисырга качу

13Алар китү белән, Раббы фәрештәсе Йосыфның төшендә күренеп:

– Баланы анасы белән алып, Мисырга кач. Мин сиңа әйткәнгә кадәр, шунда кал, чөнки Һируд Баланы табып үтерергә ниятли, – диде.

14Ул, торып, анасы белән Баланы алды да төнлә Мисырга китте. 15Һируд үлгәнче, ул анда калды. Бу исә Раббының пәйгамбәр аша «Мисырдан чакырып алдым Мин Үземнең Углымны»[*] дигәннәре гамәлгә ашсын өчен булды[+].


Сабыйларны үтерү

16Үзенең йолдызчылар тарафыннан алданганын күреп, Һируд бик ярсыды. Ул Бәйт-Лехемдәге һәм аның тирәсендәге ике яшьлек һәм шуннан кечерәк ир балаларны үтерергә боерды. Баланың туу вакытын йолдызчылар әйткән сүзләрдән ачыклады. 17Иремия пәйгамбәр аша әйтелгәннәр шулай гамәлгә ашты:[+]

18«Рамаһ шәһәрендә бер тавыш –
ачыргаланып, иңрәп елаган тавыш ишетелә.
Балаларын кызганып Рахилә елый анда,
һичкемнең юатуын теләми,
чөнки инде балалары юк»[*][+].


Мисырдан әйләнеп кайту

19Һируд үлгәннән соң, Мисырда Йосыфның төшендә Раббының фәрештәсе күренеп:

20– Тор, Баланы анасы белән алып, Исраил җиренә әйләнеп кайт. Баланы үтерергә теләүчеләр инде үлделәр, – диде.

21Йосыф торды да, анасы белән Баланы алып, Исраил җиренә китте. 22Әмма Яһүдиядә атасы Һируд урынына Архелай патша идарә итүен ишетеп, Йосыф анда барырга курыкты. Төшендә кисәтү алгач, ул Гәлиләя[†] өлкәсенә китте һәм 23Насара шәһәренә барып урнашты. Пәйгамбәрләр[†] аркылы «Аны „Насаралы“ дип атарлар» дигән сүзләр шулай гамәлгә ашты[+].

### 3


Чумдыручы Яхъяның вәгазьләве

1[•]Ул көннәрдә Яһүдия чүленә Чумдыручы Яхъя[*] килде[+]. 2Ул:

– Тәүбә итегез[†], Күкләр Патшалыгы[†] инде бик якын! – дип игълан итте[+].

3Ишагыйя пәйгамбәр:

«Чүлдә әнә бер аваз яңгырый:
„Раббыга юл әзерләгез,
Аның барыр сукмакларын турайтыгыз“»[*], –

дип, Яхъя турында әйткән иде[+].

4Яхъяның өстендә дөя йоныннан хәстәрләнгән кием, ә билендә күн каеш иде. Ашаган ризыгы саранча һәм кыр балы булды[+]. 5Аның янына Иерусалим халкы һәм бөтен Яһүдия белән Үрдүн буе төбәгендә яшәүчеләр килә иде. 6Килүчеләр үзләренең гөнаһларын таныдылар, һәм Яхъя аларны Үрдүн елгасында чумдырды[*][+].

7Суга чумдырылырга дип, күп фарисейларның[†] һәм саддукейларның[†] килүен күреп, ул аларга:

– И-и сез елан токымы! Башыгызга төшәсе Аллаһы ачу-ярсуыннан качып котыла алырбыз дигән фикерне кем әйтте сезгә[+]? 8Тәүбәгә килүегезнең ихлас күңелдән икәнен эшегез белән раслагыз. 9«Атабыз Ибраһим бит, котылырбыз!», – дип кенә уйламагыз. Сезгә әйтәм: Аллаһы әнә шул ташлардан Ибраһимга балалар бар кыла ала[+]. 10Агач тамыры янында балта әзер ята: яхшы җимеш бирми торган һәр агачны кисеп утка ташлыйлар[+]. 11Мин, тәүбә итүегезнең билгесе итеп, сезне суга чумдырам. Әмма артымнан Килүче миннән кодрәтлерәк. Мин Аның аяк киемнәрен күтәреп йөрергә дә лаек түгелмен. Ул башкарган чумдыру Изге Рух һәм ут белән булыр[+]. 12Аның кулында җилгәргеч. Ул, ашлыкны ындырда җилгәреп, бодаен, аерып, келәтенә салыр, ә кибәген сүнмәс утта яндырыр, – дип әйтте[+].


Гайсәнең суга чумдырылуы

13[•]Шул вакытта, Үрдүн елгасында Яхъя тарафыннан суга чумдырылу өчен, Гәлиләядән Гайсә килде. 14Яхъя исә, Аны туктатырга тырышып:

– Син мине чумдырырга тиеш, ә Син миңа килгәнсең! – диде.

15– Хәзер шулай булсын. Без Аллаһының гадел ихтыярын шулай итеп үтәргә тиеш, – диде аңа Гайсә.

Шуннан соң Яхъя риза булды. 16Гайсә, чумдырылып, судан чыккач ук, күк капусы ачылып китте, һәм Ул Үзенә Аллаһы Рухының күгәрчен рәвешендә иңүен күрде[+]. 17Күктән:

– Бу – Минем сөекле Углым, Ул – Минем куанычым, – дигән тавыш килде[+].

### 4


Гайсәнең иблис тарафыннан вәсвәсәгә салынуы

1[•]Шуннан соң, Рух Гайсәне, иблис[†] тарафыннан вәсвәсәгә салу өчен, чүлгә ияртеп алып китте. 2Ризык капмыйча, кырык көн һәм кырык төн уздырып, Гайсә бик нык ачыкты[+]. 3Аздыручы иблис, Аның янына килеп:

– Әгәр Син Аллаһы Углы булсаң, бу ташларга боер, икмәккә әйләнсеннәр! – диде[+].

4Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– «Кеше икмәк белән генә түгел, Аллаһы әйткән һәр сүз белән яши»[*], – дип язылган Изге язмада[†]![+]

5Шуннан соң, иблис Аны Иерусалимгә – изге шәһәргә алып килеп, Аллаһы йортының[†] иң биек урынына китереп бастырды[+] 6һәм:

– Әгәр Син Аллаһы Углы булсаң, түбәнгә ташлан! – диде. – Изге язмада әйтелгән бит:

«Аллаһы Синең турыда фәрештәләренә әмер бирер.
Алар Сине кулларына күтәреп алырлар,
аякларың ташка абынмас»[*][+].

7– Анда: «Раббы Аллаңны сынама»[*], – дип тә язылган, – дип җавап бирде Гайсә[+].

8Аннары иблис, Аны бик биек тауга алып менеп, дөньяның барлык патшалыкларын һәм аларның бөтен зиннәтен күрсәтте 9һәм:

– Әгәр йөзтүбән капланып, миңа табынсаң, боларның һәммәсен Сиңа бирермен! – диде.

10– Кит, иблис! – дип җавап бирде Гайсә. – Изге Язмада язылган: «Раббы Аллаңа табын, Аңа гына хезмәт ит»[*][+].

11Шуннан соң иблис Аны калдырып китте, һәм янына фәрештәләр килеп, Гайсәгә хезмәт күрсәтте[+].


Гайсәнең хезмәт итә башлавы

12[•]Яхъяның зинданга утыртылуы хакында белгәннән соң, Гайсә Гәлиләягә китте[+]. 13Насараны калдырып китеп, Ул Гәлиләя күле[*] янындагы Зәбулун һәм Нәптали җирендәге Кәпәрнаум шәһәренә барып урнашты[+]. 14Бу исә Ишагыйя пәйгамбәр аша әйтелгәннәр гамәлгә ашсын өчен булды:[+]

15«Зәбулун җире, Нәптали җире!
Диңгезгә алып баручы юл,
Үрдүн аръягындагы Гәлиләя – мәҗүсиләр[†] иле!
16Караңгылыкта яшәүче халык көчле яктылыкны күрде.
Үлем караңгылыгында яшәүчеләр өчен нур балкыды»[*][+].

17Шул вакыттан алып Гайсә:

– Тәүбәгә килегез! Күкләр Патшалыгы инде бик якын! – дип игълан итеп йөрде.


Гайсәнең беренче шәкертләре

18[•]Гәлиләя күле яныннан үтеп барганда, Гайсә бертуган кардәшләрнең – Петер дип аталган Шимун һәм Әндринең – күлгә ятьмә салуларын күрде. Алар балыкчылар иде[+].

19– Миңа иярегез! Мин сезне кеше аулаучы[*] итәрмен! – диде аларга Гайсә[+].

20Алар шунда ук, ятьмәләрен калдырып, Аңа иярделәр[+]. 21Аннан киткәч, Гайсә башка бертуган кардәшләрне – Зебедәй углы Ягъкубны һәм Яхъяны күреп алды. Алар аталары Зебедәй белән бергә көймәдә ятьмәләрен сиплиләр иде. Ул Үзенә иярергә өндәде. 22Алар шунда ук, көймәне һәм аталарын калдырып, Гайсәгә иярделәр.


Гайсәнең гыйлем бирүе, савыктыруы

23[•]Гайсә бөтен Гәлиләя җирендә гыйбадәтханәләрдә[†] гыйлем биреп, Патшалык хакында Яхшы хәбәрне[†] сөйләп, халыкны төрле авырулардан һәм чирләрдән савыктырып йөрде[+]. 24Бөтен Сүрия буйлап Аның хакында хәбәр таралды. Янына төрле авырулардан һәм интектергеч чирләрдән җәфаланганнарны, җенлеләрне, өянәк белән авырганнарны һәм паралич сукканнарны алып килделәр. Гайсә аларны савыктырды[+]. 25Аның артыннан Гәлиләядән, Ун каладан, Иерусалимнән, Яһүдиядән һәм Үрдүн аръягыннан килгән халык төркемнәре йөрде[+].

### 5


Таудагы вәгазь

1Халык төркемнәрен күреп, Гайсә тауга менде. Ул утыргач, янына шәкертләре килделәр.


Чын бәхет

2Гайсә аларга гыйлем биреп сөйли башлады:

3[•]«Рухи яктан фәкыйрьләр бәхетле,
чөнки Күкләр Патшалыгы аларныкы[+].
4Хәсрәт кичерүчеләр бәхетле,
чөнки аларны юатырлар[+].
5Юашлар бәхетле,
чөнки алар җирне мирас итеп алырлар[+].
6Тәкъвалыкка[†] ачыккан һәм сусаган кешеләр бәхетле,
чөнки аларның ул теләге үтәлер[+].
7Шәфкатьлеләр бәхетле,
чөнки аларга шәфкать күрсәтелер[+].
8Саф күңеллеләр бәхетле,
чөнки алар Аллаһыны күрерләр[+].
9Татулык урнаштыручылар бәхетле,
чөнки аларны Аллаһы балалары дип атарлар[+].
10Тәкъва булганнары өчен эзәрлекләнгәннәр бәхетле,
чөнки Күкләр Патшалыгы аларныкы.

11Кешеләр сезне Минем аркада хурлаганда, эзәрлекләгәндә һәм сезгә каршы төрле явызлык эшләгәндә, сез бәхетле[+]. 12Шатланыгыз һәм куаныгыз, чөнки күкләрдә сезгә әҗере зур булачак. Сезгә кадәр яшәгән пәйгамбәрләрне дә шулай эзәрлекләгәннәр[+].


Тоз һәм яктылык

13[•]Сез – җир тозы. Әгәр тоз үз тәмен җуйса, аның тәмен ничек кайтарырсың? Ул, чыгарып ташланып, кешеләрнең таптавыннан башка һичнәрсәгә ярамас.

14Сез – дөнья яктысы. Тау башындагы шәһәр күренми кала алмас[+]. 15Шулай ук шәмне яндыргач, аны чүлмәк астына куймыйлар, киресенчә, шәмдәлгә утырталар, һәм ул өйдәгеләрнең барысын яктырта[+]. 16Яхшы эшләрегезне күреп, Күктәге Атагызны[†] данласыннар өчен, сезнең яктылык та кешеләр алдында шулай балкысын[+].


Канун һәм пәйгамбәрләр

17Минем хакта, Муса канунын яки пәйгамбәрләр язганнарны юкка чыгарырга килгән, дип уйламагыз. Мин юкка чыгарырга дип түгел, башкарырга дип килдем![+] 18Сезгә хак сүз әйтәм: җир һәм күк юкка чыкканчы, Канунның бер генә сызыгы да юкка чыкмаячак – барысы да тормышка ашырылачак![+] 19Шулай итеп, кем дә кем бу иң кечкенә әмерләрнең дә берәрсен бозып, кешеләрне шуңа өйрәтсә, ул кеше Күкләр Патшалыгында иң түбән кеше дип аталыр. Ә кем аларны үтәп, башкаларны да үтәргә өйрәтсә, ул кешене Күкләр Патшалыгында бөек дип атарлар[+]. 20Сезгә әйтәм: тәкъвалыгыгыз фарисейларныкыннан һәм канун белгечләренекеннән өстен булмаса, Күкләр Патшалыгына кермәячәксез[+].


Үтерү һәм ачу тоту турында

21Ата-бабаларыгызга: „Үтермә! Кеше үтерүче хөкем ителүгә лаек“[*], – диелгәнне сез ишеттегез[+]. 22Ә Мин сезгә әйтәм: туганына ачу тотучы хөкем ителүгә лаек, туганына: „Яраксыз“, – дип әйтүче исә Югары киңәшмә[†] алдында җавапка тартылуга, ә инде „Ахмак“, – дип әйтүче җәһәннәм утына лаек[+]. 23Шуңа күрә әгәр Аллаһыга бүләк алып барганда, туганыңның сиңа каршы берәр нәрсәсе булуы мәзбәх[†] алдында исеңә төшсә, 24бүләгеңне шунда калдырып торып, башта туганың белән татулаш, аннан соң гына кире килеп, бүләгеңне бир. 25Берәү синең белән дәгъвалашып, сине хөкемчегә алып барса, әле юлда чакта, дәгъвалы эшне җайга сал. Югыйсә, гаепләүчең сине хөкемчегә китерер, хөкемче зиндан хезмәтчесенә тапшырыр, һәм сине зинданга ябарлар[+]. 26Сиңа хак сүз әйтәм: бурычыңның актык тиененә[*] кадәр биреп бетермичә, аннан чыга алмассың.


Зина кылу һәм аерылышу турында

27„Зина кылма“[*], – дип әйтелгәнне сез ишеттегез[+]. 28Ә Мин сезгә әйтәм: хатын-кызга җенси теләк белән караучы күңеленнән инде зина кылган була[+]. 29Әгәр сине уң күзең вәсвәсәгә салса, аны умырып алып, читкә ташла! Бөтен тәнең җәһәннәмгә ташлануга караганда, бер әгъзаңны югалтуың синең өчен яхшырак булыр. 30Әгәр сине уң кулың гөнаһка төшерсә, аны чабып, читкә ташла! Бөтен тәнең җәһәннәмгә ташлануга караганда, бер әгъзаңны югалтуың синең өчен яхшырак булыр[+].

31[•]Тагын: „Берәрсе хатынын аерып җибәрә икән, аңа талак хаты бирсен“[*], – дип әйтелгән иде[+]. 32Ә Мин сезгә әйтәм: әгәр ир кеше, зина кылудан башка сәбәп аркасында хатыны белән аерылышса, ул хатынын зина кылуга этәрә. Аерылган хатынга өйләнгән кеше дә зина кыла[+].


Ант итү турында

33Ата-бабаларга: „Ялган ант итмә! Раббы каршында биргән антыңны үтә“[*], – дип әйтелгәнне дә сез ишеттегез[+]. 34Ә Мин әйтәм: бөтенләй дә ант итмә! Күк белән дә ант итмә, чөнки ул – Аллаһының тәхете[+]. 35Җир белән дә ант итмә, чөнки ул – Аллаһының аяк басу урыны. Иерусалим белән дә ант итмә, чөнки ул – бөек Патшаның шәһәре[+]. 36Башың белән дә ант итмә, чөнки чәчеңнең бер бөртеген генә дә ак яки кара итә алмыйсың. 37Сезнең „Әйе“ дигән сүзегез – „Әйе“, „Юк“ – „Юк“ булсын. Шуннан артык һәммәсе иблистән була[+].


Үч алу турында

38[•]Сез „Күзгә – күз“ һәм „тешкә – теш“[*] диелгәнне ишеттегез[+]. 39Ә Мин сезгә әйтәм: үзеңә явызлык кылучыга каршы килмә. Уң яңагыңа суккан кешегә сул яңагыңны да куй[+]. 40Берәрсе сине хөкемгә тартып, күлмәгеңне алырга теләсә, аңа өске киемеңне дә бир. 41Берәрсе сине бер ара җир үтәргә мәҗбүр итсә, аның белән бергә ике ара үт. 42Синнән сораучыга бир һәм бурычка алырга теләүчене буш итмә[+].


Дошманнарыгызны яратыгыз

43„Якыныңны ярат[*], дошманыңа нәфрәтлән!“ – дип әйтелгәнне ишеттегез[+]. 44Ә Мин сезгә әйтәм: дошманнарыгызны яратыгыз һәм сезне эзәрлекләүчеләр өчен дога кылыгыз[+]. 45Шулай эшләп, Күктәге Атагызның балалары булуыгызны күрсәтерсез, чөнки Аллаһы кояшны явызлар өчен дә, рәхимлеләр өчен дә чыгара һәм яңгырны тәкъваларга да, тәкъва булмаганнарга да яудыра[+]. 46Әгәр сез үзегезне яратучыларны гына яратсагыз, ул чакта Аллаһы сезгә ни өчен әҗер бирер? Салым җыючылар да шулай итәләр түгелме соң?! 47Сез дусларыгыз белән генә сәламләшсәгез, моның искитәрлек нәрсәсе бар? Мәҗүсиләр дә шулай эшләмиме соң?! 48Шулай булгач, Күктәге Атагыз камил булган кебек, сез дә шулай камил булыгыз[+].

### 6


Хәер-сәдака бирү турында

1Тәкъва эшләрегезне кешеләргә күрсәтүдән сакланыгыз. Югыйсә Күктәге Атагыздан әҗер алмассыз[+].

2Шуңа күрә, сәдака биргәндә, ул хакта кычкырып йөрмә. Кешеләр аларга мактау яудырсын дип, гыйбадәтханәләрдә һәм урамнарда икейөзлеләр шулай эшлиләр. Сезгә хак сүз әйтәм: алар тулысынча әҗерләрен алдылар[+]. 3-4Ләкин син фәкыйрьгә сәдака биргәндә, ярдәмең яшерен эшләнсен өчен, сул кулың уң кулыңның ни эшләгәнен белмәсен. Яшерен кылынган һәммә эшне күрүче Атаң сиңа әҗереңне бирер.


Гайсәнең дога кылырга өйрәтүе

5[•]Дога кылганда, икейөзлеләр кебек булмагыз. Алар, барысы да күрсен дип, гыйбадәтханәләрдә һәм юл чатында басып дога кылырга яраталар. Сезгә хак сүз әйтәм: алар тулысынча әҗерләрен алдылар[+]. 6Ә син, дога кылганда, бүлмәңә кереп, артыңнан ишегеңне яп һәм күзгә күренмәгән Атаңа дога кыл. Яшерен кылынган һәммә эшне күрүче Атаң сиңа әҗереңне бирер[+].

7Дога кылганда, мәҗүсиләр кебек, буш сүзләр әйтмәгез. Догаларыбызда күп сүзләр әйтсәк, илаһларыбыз безне ишетер, дип уйлыйлар алар[+]. 8Аларга охшамагыз. Атагыздан сораганчы ук, нәрсәгә мохтаҗ булуыгызны Ул белә бит. 9Ә сез болай дога кылыгыз:

Күктәге Атабыз!
Исемең изге дип икърар ителсен,
10Синең Патшалыгың килсен.
Күктәге кебек җирдә дә
Синең ихтыярың гамәлгә ашсын[+].
11Көндәлек икмәгебезне безгә бүген бир[+].
12Без дә үзебезгә явызлык кылучыларны кичергәндәй,
безнең явыз эшләрне Син кичер.
13Безне сынауга дучар итмә,
ә явыздан сакла[+].

14Кешеләрнең гаеп эшләрен кичерсәгез, Күктәге Атагыз сезнекен дә кичерер[+]. 15Ләкин сез үзегез башкаларны кичермәсәгез, сезнең гаеп эшләрне Күктәге Атагыз кичермәс[+].


Ураза тоту турында

16Ураза тотканда[†], икейөзлеләр кебек караңгы чырайлы булмагыз. Үзләренең ураза тотуларын кешеләр күрсен дип, алар шулай моңсу булып йөриләр. Сезгә хак сүз әйтәм: алар әҗерләрен тулысынча алдылар[+]. 17Ә син исә, ураза тотканда, чәчләреңне майла һәм битеңне ю: 18шунда синең ураза тотуыңны кешеләр түгел, күзгә күренмәгән Атаң гына күрер. Яшерен эшләнгән барча эшләрне күрүче Атаң сиңа әҗереңне бирер.


Чын хәзинә

19[•]Җирдә үзегезгә байлык җыймагыз. Анда аны көя тапый, ул тутыга, караклар урлап чыга[+]. 20Әмма сез хәзинәне күктә җыегыз: анда аны көя дә тапамый, ул тутыкмый да, караклар да кереп урлап чыкмый[+]. 21Хәзинәң кайда булса, күңелең дә шунда булыр.

22Күзләр кешене яктырта торган чырагтыр. Күзләрең якты икән, үзең дә яктылык белән тулырсың. 23Ләкин күзләрең тонык булса, бөтен тәнең караңгы булыр. Әгәр эчеңдәге яктылык караңгылык икән, ул вакытта караңгылык турында нәрсә әйтергә?!


Борчылмагыз

24Берәү дә ике хуҗага хезмәт итә алмас: берсен яратмас, ә икенчесен яратыр; берсенә тугры булыр, ә икенчесен санга сукмас. Аллаһыга да, байлыкка да берьюлы хезмәт итә алмассыз[+].

25Шуңа күрә, Мин сезгә әйтәм: җан асрар өчен, нәрсә белән тукланыйм һәм нәрсә эчим, тәнемне каплар өчен, нәрсә киим дип борчылмагыз. Җан – ризыктан, тән киемнән мөһимрәк түгелме соң[+]? 26Кошларга карагыз: алар чәчмиләр дә, урмыйлар да, ашлыкны амбарларга да салмыйлар, шулай да аларны Күктәге Атагыз туендыра. Ә сез кошлардан кадерлерәк түгелме соң[+]? 27Кайсыгыз, кайгырганга карап, үз гомерен бер сәгатькә булса да озайта ала? 28Кием өчен ник борчыласыз? Кыр чәчәкләренә карагыз, алар ничек үсәләр: эшләмиләр дә, эрләмиләр дә. 29Әмма сезгә әйтәм: хәтта Сөләйман патша да, никадәр мәһабәт булмасын, аларның берсе кадәр дә киенә алмаган[+]. 30Бүген кырда үсеп утырган, ә иртәгә учакка ташланасы үләнне Аллаһы шулай киендерә икән, сезне ничек киендермәсен ди инде, сай иманлылар[+]? 31Шулай итеп: „Ни ашарбыз, ни эчәрбез, ни киярбез?“ – дип борчылмагыз. 32Мәҗүсиләрнең төп кайгылары шулдыр. Ә боларның һәммәсенә мохтаҗ булуыгызны Күктәге Атагыз белә. 33Барыннан да бигрәк Аллаһының Патшалыгын һәм гадел ихтыярын эзләгез, һәм боларның барысы да сезгә насыйп ителер[+]. 34Иртәгә булачак көн өчен борчылмагыз. Ул үзе хакында үзе кайгыртыр. Һәр көннең үз мәшәкатьләре җитәрлек.

### 7


Берәүне дә хөкем итмәгез

1[•]Берәүне дә хөкем итмәгез, сезне дә Аллаһы хөкем итмәс[+]. 2Нинди хөкем белән хөкем итсәгез, сез дә шундый хөкем белән хөкем ителерсез. Нинди үлчәм белән үлчәсәгез, сезгә дә шундый үлчәм белән үлчәп бирелер[+]. 3Ничек син туганың күзендәге чүп бөртеген күрәсең, ә үз күзеңдәге бүрәнәне сизмисең? 4Үз күзеңдә бүрәнә булганда, син ничек туганыңа: „Күзеңдәге чүпне алыйм әле“, – дип әйтә аласың? 5Икейөзле! Элек үз күзеңдәге бүрәнәне чыгар, аннары инде күзләрең яхшырак күрер һәм туганыңның күзендәге чүпне ала алырсың.

6Изге нәрсәне этләргә бирмәгез: алар, сезгә борылып, үзегезне ботарлар. Энҗегезне дуңгызлар алдына сипмәгез: алар энҗегезне аяклары белән таптарлар[+].


Сорагыз, эзләгез, шакыгыз

7[•]Сорагыз – сезгә бирерләр, эзләгез – табарсыз, шакыгыз – сезгә ачарлар. 8Чөнки һәр сораучы ала, эзләүче таба һәм шакучыга ачалар[+]. 9Арагыздан кайсыгыз икмәк сораучы углына таш тоттырыр? 10Ул балык сораганда, кайсыгыз елан бирер? 11Әгәр сез, явыз кешеләр булып та, балаларыгызга яхшы бүләкләр бирә беләсез икән, Күктәге Атагызның Үзеннән сораганнарга яхшы нәрсәләрне бирүе шөбһәсездер[+].

12Кешеләрнең сезгә нәрсә эшләүләрен теләсәгез, үзегез дә аларга шуны эшләгез. Муса канунының һәм пәйгамбәрләр язганнарның мәгънәсе шундадыр[+].


Тар капка

13[•]Тар капкадан керегез, чөнки һәлакәткә илтүче юл җиңел, капкасы да киң, һәм күпләр шул капкадан керәләр. 14Ә тормышка керә торган капка кысан, юлы тар, һәм аны азлар гына таба[+].


Ялган пәйгамбәрләр

15[•]Яныгызга сарык тиресе ябынып килүче ялган пәйгамбәрләрдән сакланыгыз: эчендә ерткыч бүреләр алар[+]. 16Сез аларны җимешләренә карап танырсыз. Күгән куагыннан – йөзем, тигәнәктән инҗир җыялармыни[+]? 17Менә шулай, яхшы агач – яхшы җимеш, ә начар агач начар җимеш бирә[+]. 18Яхшы агач – начар җимеш, начар агач та яхшы җимеш бирә алмый. 19Яхшы җимеш бирми торган һәр агачны, кисеп, утка ташлыйлар[+]. 20Шулай итеп, ялган пәйгамбәрләрне җимешләренә карап танырсыз.

21Күк Патшалыгына Миңа: „Хакимем[†]! Хакимем!“ – дип әйтүче һәркем түгел, ә Күктәге Атам ихтыярын үтәүче генә керәчәк[+]. 22Кыямәт көнендә Миңа күпләр: „Хакимем, Хакимем! Без Синең исемеңнән пәйгамбәрлек итмәдекмени?! Синең исемең белән җеннәрне куып чыгармадыкмыни?! Синең исемең белән башка күп кодрәтле эшләр эшләмәдекмени?!“ – дип әйтерләр[+]. 23Менә шул вакытта Мин аларга: „Сезне, явызлык кылучыларны, Мин һичкайчан белмәдем, китегез янымнан!“ – дип җавап кайтарырмын[+].


Ике төзүче

24[•]Шулай итеп, сүзләремне ишетеп, аларны үтәүче һәркем үзенең йортын таш өстенә салган акыллы кешегә охшаган. 25Яңгыр явып, елгалар ташып, көчле җилләр исеп, шул йортка ябырылган, әмма ул җимерелмәгән, чөнки таш нигез өстенә салынган булган ул. 26Ә инде ишетеп тә, сүзләремне үтәмәүче кеше үзенең йортын ком өстенә төзегән акылсыз кешегә охшаган. 27Яңгыр явып, елгалар ташып, көчле җилләр исеп, шул йортка ябырылган. Ул йорт җимерелгән, һәм аның җимерелүе коточкыч булган»[+].

28Гайсә сүзләрен тәмамлагач, Аның өйрәтүләреннән халык хәйран калды, 29чөнки Ул канун белгече сыман түгел, ә бәлки хакимлеккә ия булган кеше кебек өйрәтте[+].

### 8


Гайсәнең махаулыны савыктыруы

1[•]Гайсә таудан төшкәч, артыннан күп халык иярде. 2Менә янына бер махау чире[*] белән авыручы кеше килеп тез чүкте һәм:

– Әфәндем! Әгәр теләсәң, мине тазарта алыр идең! – диде[+].

3Гайсә, кулын сузып, аңа орынды һәм:

– Әйе, телим. Тазарын! – диде. Шунда ук махаулы кеше тазарды. 4Шуннан соң Гайсә аңа:

– Кара аны, берәүгә дә сөйлисе булма, ләкин руханига барып күрен һәм терелүеңнең билгесе итеп Муса канунында таләп ителгән бүләкне китер, – диде[+].


Йөзбашының хезмәтчесен савыктыруы

5[•]Гайсә Кәпәрнаумга килгәч, Аңардан ярдәм сорап, бер йөзбашы килде:

6– Әфәндем! Минем хезмәтчем өйдә параличтан бик нык газапланып ята.

7– Мин барып, аны савыктырырмын, – диде Гайсә.

8– Әфәндем! Сине үз йортымда кабул итәргә мин лаек түгелмен, – дип җавап бирде Аңа йөзбашы. – Син әйт кенә, һәм минем хезмәтчем савыгачак[+]. 9Мин үзем дә буйсынудагы кешемен, үземнең дә кул астымда гаскәриләр бар. Аларның берәрсенә: «Кит», – дисәм, китә, икенчесенә: «Кил», – дисәм, килә, хезмәтчемә: «Моны эшлә», – дисәм, эшли.

10Моны ишетеп, Гайсә хәйран калды һәм артыннан ияреп баручыларга болай диде:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Исраилдә мондый ышануны һичкемдә күрмәгән идем[+]. 11Мин сезгә әйтәм: көнчыгыштан һәм көнбатыштан күпләр килеп, Күк Патшалыгында Ибраһим, Исхак һәм Ягъкуб белән бергә мәҗлестә утырырлар[+]. 12Ә Патшалыкка ия булырга тиешле кешеләр читкә, караңгылыкка куып чыгарылырлар: анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+].

13Шуннан соң Гайсә йөзбашына:

– Өеңә кайт, сиңа иманыңча булсын, – диде.

Хезмәтчесе шул сәгатьтә үк савыкты[+].


Гайсәнең күпләрне савыктыруы

14[•]Гайсә Петернең өенә килде һәм кайнанасының кызышып, авырып ятуын күрде[+]. 15Гайсә ул хатынның кулына кагылгач, кызышуы шунда ук бетте. Ул, торып, Гайсә хөрмәтенә табын әзерли башлады[+]. 16Ә инде кич җиткәч, Гайсә янына җен кагылган күп кешеләрне алып килделәр. Ул Үзенең сүзе белән явыз рухларны[†] куып чыгарды һәм бөтен авыруларны савыктырды. 17Шуның белән:

«Ул сырхауларыбызны Үз өстенә алды,
авыруларыбызны күтәреп алып китте»[*], –

дип, Ишагыйя пәйгамбәр әйткәннәр тормышка ашты[+].


Гайсәгә иярергә теләүчеләрнең кайберләре

18[•]Тирә-ягындагы халык төркемнәрен күреп, Гайсә шәкертләренә күл аръягына чыгарга кушты[+]. 19Шунда Аның янына канун белгечләреннән берәү килеп:

– Остаз, Син кая гына барсаң да, мин артыңнан барырмын, – диде.

20– Төлкеләрнең – өннәре, кошларның оялары бар, ә Адәм Углының[†] баш төртер урыны юк, – дип җавап бирде Гайсә.

21Икенче берсе – шәкертләренең кайсыдыр – Аңа болай диде:

– Әфәндем! Өемә кайтып, әүвәл атамны күмеп килергә рөхсәт ит.

22Ләкин Гайсә аңа:

– Миңа ияр! Үлеләрне үле булганнар үзләре күмсен, – диде.


Гайсәнең давылны тынычландыруы

23[•]Гайсә көймәгә кереп утырды. Аның артыннан шәкертләре дә иярде. 24Кинәт күл өстендә көчле давыл күтәрелде. Дулкыннар көймәгә бик каты итеп бәрделәр, һәм аңа су керде. Ә Гайсә йоклап ята иде. 25Шәкертләре килеп, Аны уяттылар һәм:

– Хакимебез, коткар! Батабыз! – дип кычкырдылар.

26– Ни өчен сез шундый куркак, сай иманлылар? – диде Ул аларга.

Гайсә, торып, җилне һәм күлне тыйды. Һәм үле тынлык урнашты[+].

27– Кем соң Ул? Җил дә, күл дә буйсына Аңа! – дип, кешеләр таң калды.


Гайсәнең җен кагылган ике кешене савыктыруы

28[•]Гайсә аргы як ярдагы Гәдара җиренә килгәч, кабер-мәгарәләрдән[*] Аңа каршы җен кагылган ике кеше килеп чыкты. Алар шундый усал булган ки, хәтта ул юлдан һичкем үтә алмаган.

29– Аллаһы Углы, Сиңа бездән ни кирәк? Син монда безне вакытыннан элек газапларга килдеңме? – дип кычкырдылар алар[+].

30Ә ерак түгел зур дуңгыз көтүе утлап йөри иде. 31Җеннәр:

– Әгәр безне куып чыгарсаң, дуңгыз көтүенә җибәрче! – дип үтенделәр Аңардан.

32– Барыгыз, – дип җавап бирде Гайсә.

Җеннәр кешеләрдән чыгып, дуңгызлар эченә керделәр. Шундук бөтен көтү текә ярдан күлгә ташланды да батып үлде. 33Ә көтүчеләр исә качып киттеләр. Алар шәһәргә йөгереп кайтып, барысы хакында сөйләделәр. Җенле кешеләр белән дә ни булганын хәбәр иттеләр. 34Менә бөтен шәһәр халкы Гайсә каршына килде. Аны күреп, алар Аңардан үзләренең җиреннән китүен үтенделәр[+].

### 9


Гайсәнең паралич суккан кешене савыктыруы

1[•]Гайсә, көймәгә кереп, күлне кичте һәм Үзе яшәгән шәһәргә килде[+]. 2Менә берничә кеше паралич суккан авыруны ятагы белән күтәреп, Аңа китерделәр. Гайсә, аларның ышануларын күреп, авыруга:

– Кыю бул, углым! Синең гөнаһларың кичерелде! – дип әйтте[+].

3Шул вакытта канун белгечләре эчләреннән генә: «Бу Кеше көфер сөйли!» – диделәр[+]. 4Гайсә, аларның ни уйлауларын белеп:

– Ни өчен күңелегездә шундый начар уйлар? – дип сорады. – 5Нәрсә җиңелрәк: «гөнаһларың кичерелде» дип әйтүме, әллә «тор да йөреп кит!» дип әйтүме? 6Ләкин сез хәзер Адәм Углының җирдә гөнаһларны кичерергә кодрәте барлыгын белерсез!

Шулчак Гайсә, паралич суккан кешегә мөрәҗәгать итеп:

– Тор да, ятагыңны алып, өеңә кайт! – диде.

7Тегесе, торып, өенә кайтып китте. 8Моны күреп торган халык куркышып калды һәм кешеләргә шундый кодрәт биргән Аллаһыны данлады.


Гайсәнең Маттайны чакыруы

9[•]Шул урыннан китеп барганда, Гайсә салым җыя торган урында утыручы Маттай исемле кешене күрде һәм:

– Миңа ияр! – диде.

Маттай, торып, артыннан китте.

10Гайсә аның өенә ашка килде. Анда күп кенә салым җыючылар һәм башка гөнаһлылар җыелып, Гайсә һәм Аның шәкертләре белән бергә ашап утырдылар. 11Фарисейлар, моны күреп, шәкертләргә әйттеләр:

– Ни өчен Остазыгыз салым җыючылар һәм гөнаһлылар белән бергә ашап утыра[+]?

12Гайсә, моны ишетеп:

– Табиб сәламәт кешеләргә түгел, ә авыруларга кирәк. 13Барыгыз һәм «Мин корбаннар түгел, рәхим-шәфкать телим»[*] дигән сүзләрнең мәгънәсен өйрәнегез. Мин бит тәкъва кешеләрне түгел, гөнаһлыларны чакырырга килдем, – дип җавап бирде[+].


Ураза тоту хакында сорау

14[•]Шуннан соң янына Чумдыручы Яхъяның шәкертләре килеп:

– Без һәм фарисейларның шәкертләре еш ураза тотабыз. Ни өчен Синекеләр ураза тотмыйлар? – дип сорадылар[+].

15Гайсә аларга:

– Кияү әле яннарында чакта, туйдагы кунаклар кайгыра аламы?! Әмма килер бер көн, кияүне алар яныннан алып китәрләр, әнә шул чакта алар ураза тотарлар[+]. 16Иске киемгә яңа тукымадан ямаулык салмыйлар, чөнки яңа ямаулык, утырып, иске тукыманы тарттырыр, һәм тишек тагын да зураер. 17Яңа шәрабны иске турсыкка[*] салмыйлар, югыйсә иске турсык тишелер дә шәраб та агып бетәр, турсык та әрәм булыр. Киресенчә, яңа шәрабны яңа турсыкка салалар. Шул вакытта шәраб та, турсык та сакланып калыр, – дип җавап бирде.


Гайсәнең үлгән кызны һәм авыру хатынны терелтүе

18[•]Гайсә шулай сөйләп торганда, янына яһүдиләр башлыгының берсе килеп тез чүкте һәм:

– Әле генә кызым үлде. Ә Син янына килеп, өстенә кулларыңны куйчы[†], һәм ул терелеп китәр! – дип әйтте.

19Гайсә, урыныннан торып, шәкертләре белән шул кеше артыннан китте. 20Шул вакыт унике ел дәвамында кан килүдән интеккән бер хатын, Гайсәнең артыннан килеп, өс киеменең чабуына орынды[+]. 21Ул: «Киеменә генә кагылсам да савыгыр идем», – дип уйлаган иде[+]. 22Гайсә борылып карады да, аны күреп:

– Кыю бул, кызым! Сине ышануың савыктырды, – диде.

Шул вакытта ук хатын савыктырылды[+].

23Башлыкның өенә кергәч, Гайсә анда матәм көйләрен уйнаучыларны һәм елаучылар төркемен күреп:

24– Китегез моннан! Кыз бала үлмәгән, ул йоклый! – диде.

Аңардан көлә башладылар[+]. 25Ләкин халык өйдән чыгарылгач, Гайсә, бүлмәгә кереп, кызның кулыннан тотты, һәм кыз торып басты[+]. 26Бу хактагы хәбәр бөтен тирә-якка таралды.


Гайсәнең ике сукырны һәм телсез кешене савыктыруы

27Гайсә аннан киткәндә, артыннан ике сукыр иярде.

– Давыт Углы, безне кызганчы! – дип кычкырдылар алар[+].

28Ул өйгә кергәч, бу сукырлар янына килделәр. Гайсә алардан:

– Ярдәм итә алуыма сез ышанасызмы? – дип сорады.

– Әйе, Әфәндем, – дип җавап бирделәр алар.

29Гайсә аларның күзләренә кагылды һәм:

– Ышануыгызча булсын сезгә, – диде[+].

30Аларның күзләре ачылып китте. Гайсә аларга:

– Карагыз аны, бу хакта беркем дә белмәсен, – дип каты кисәтеп әйтте[+].

31Әмма алар, киткәч, Аның хакында бөтен тирә-якта сөйләп йөрделәр[+].

32Алар китәм дигәндә, Гайсә янына җен кагылган телсез кешене китерделәр. 33Гайсә җенне куып чыгаргач, телсез кеше сөйләшә башлады. Моңа халык хәйран калып:

– Исраилдә беркайчан да мондый хәлнең булганы юк, – дип әйтте.

34Ләкин фарисейлар:

– Ул җеннәр башлыгы ярдәме белән җеннәрне куып чыгара, – дип каршы сөйләделәр[+].

35Гайсә гыйбадәтханәләрдә гыйлем биреп, бөтен шәһәрләр һәм авыллар буйлап Патшалык хакындагы Яхшы хәбәрне игълан итеп, халыкны төрле авырулардан һәм чирләрдән савыктырып йөрде. 36Ул халык төркемнәрен күреп кызганды: алар, көтүчеләре булмаган сарыклардай борчылган һәм таралган иделәр[+]. 37Шул чакта Гайсә шәкертләренә әйтте:

– Урасы ашлык күп, ә уракчылар аз. 38Шуңа күрә Үз ашлыгын урып алу өчен, эшчеләр җибәрсен дип, ашлык Хуҗасына ялварыгыз[+].

### 10


Унике шәкертне сайлау

1[•]Гайсә Үзенең янына унике шәкертен чакырып алып, аларга явыз рухларны куып чыгару һәм төрле авырулардан, төрле чирләрдән савыктыру кодрәтен бирде. 2Менә ул унике рәсүлнең[†] исеме: беренчесе – Петер дип аталган Шимун һәм аның бертуган кардәше Әндри, Зебедәй углы Ягъкуб һәм аның бертуган кардәше Яхъя, 3Филип һәм Бартулумай, Томас һәм салым җыючы Маттай, Һалфай углы Ягъкуб, Таддай, 4Көрәшче Шимун[*] һәм Гайсәгә хыянәт итәчәк Яһүдә Искариот.


Гайсәнең унике шәкертен җибәрүе

5Нәсыйхәт биреп, Гайсә менә шушы уникене юлга озатты:

– Башка халыкларга бармагыз һәм Самареянең[†] бер шәһәренә дә кермәгез. 6Бигрәк тә Исраил халкының югалган сарыклары янына барыгыз[+]. 7Барганда исә: «Күкләр Патшалыгы инде якын!» – дип хәбәр итегез[+]. 8Авыруларны савыктырыгыз, үлгәннәрне терелтегез, махаулыларны тазартыгыз, җеннәрне куып чыгарыгыз. Бушлай алдыгыз – бушлай бирегез[+]. 9Билбау янчыгыгызга салу өчен, үзегез белән алтын да, көмеш тә, бакыр акча да алмагыз. 10Биштәр дә, алмаш күлмәк тә, аяк киеме дә, юл таягы да алмагыз – эшләгән кеше үзенә ризык бирелүгә лаек[+].

11Берәр шәһәр яки авылга килгәч, лаеклы кешене табып, киткәнче аның өендә калыгыз. 12Өйгә кергәндә, иминлек теләген әйтегез. 13Әгәр өйдәгеләр лаеклы булса, сез теләгән иминлек анда булсын, ә лаексыз булса, иминлегегез үзегезгә кире кайтсын. 14Ә берәр йорт яки шәһәрдә сезне кабул итмичә, сүзләрегезне тыңлап та тормасалар, бу йорттан яки бу шәһәрдән киткәндә, аякларыгыздан тузанны кагып төшерегез[+]. 15Сезгә хак сүз әйтәм: кыямәт көнендә Сәдүм белән Гамура шәһәрләренең хәле ул шәһәрнекенә караганда җиңелрәк булыр[+].


Буласы эзәрлекләүләр

16[•]Мин сезне сарыклар сыман бүреләр арасына җибәрәм, шуңа күрә еланнардай акыллы һәм күгәрченнәрдәй эчкерсез булыгыз[+]. 17Кешеләрдән сакланыгыз. Алар сезне мәхкәмәләргә тапшырып хөкем итәрләр, гыйбадәтханәләрендә камчыларлар. 18Сезне идарәчеләр, патшалар каршына Минем аркада алып барырлар. Сез аларга һәм халыкларга шаһитлык бирерсез[+]. 19Үзегезне мәхкәмәгә алып барганда, нәрсә һәм ничек сөйләрбез, дип хафаланмагыз: сезгә ул сәгатьтә нәрсә сөйләргә кирәклеге белдерелер. 20Әйткән сүзләрегез сезнеке булмас, сезнең аша Атагызның Рухы сөйләр[+].

21Кардәш – кардәшен, ата баласын үлемгә тапшырыр, ә балалар ата-аналарына каршы чыгып, аларны үтертер[+]. 22Минем аркада барысы да сезгә нәфрәт белән карар, әмма ахырга кадәр чыдаган кеше котылыр[+]. 23Бер шәһәрдә эзәрлекли башласалар, башкасына качыгыз. Хак сүз әйтәм: сез Исраилнең барлык шәһәрләрен әйләнеп чыгарга өлгергәнче, Адәм Углы киләчәк[+].

24Шәкерт үзенең остазыннан өстен булмый, хезмәтче дә үзенең хуҗасыннан өстен булмый[+]. 25Шәкерт исә – остазы кебек, ә хезмәтче хуҗасы кебек булса, шул җитә. Йорт хуҗасын Белзебул[*] дип атыйлар икән, өйдәгеләрен инде бигрәк тә шулай дип атарлар[+].


Кемнән куркырга кирәк?

26Шуңа күрә ул кешеләрдән курыкмагыз! Ачылмый калмас яшерен нәрсә һәм беленмәс һичбер сер юк[+]. 27Мин сезгә караңгыда сөйләгәннәрне көн яктысында сөйләгез, пышылдап әйткәннәрне өй түбәләреннән игълан итегез. 28Бәдәнне үтереп тә, җанны үтерә алмаучылардан курыкмагыз. Күбрәк җанны да, бәдәнне дә җәһәннәмдә һәлак итүче Аллаһыдан куркыгыз![+]

29Ике чыпчык бер бакыр тәңкәгә[*] сатыла түгелме? Әмма алай да аларның берсе дә Атагызның рөхсәтеннән башка җиргә төшмәс. 30Ә сезнең хәтта башыгыздагы һәр чәч бөртеге дә санаулы. 31Шулай итеп, курыкмагыз: сез өер-өер чыпчыклардан күпкә кадерлерәк[+].


Мәсих артыннан бару

32Кешеләр алдында Мине икърар итүчене Мин дә Күктәге Атам алдында икърар итәрмен[+]. 33Ә инде берәрсе кешеләр алдында Миннән ваз кичсә, Мин дә Күктәге Атам хозурында аннан ваз кичәрмен[+].

34[•]Мине җиргә тынычлык китерер өчен килде дип уйламагыз. Мин тынычлык китерергә дип килмәдем, әмма кылыч алып килдем[+]. 35Мин угыл белән атаны, кыз белән ананы, килен белән кайнананы аерырга дип килдем. 36Кеше өчен үз өендәгеләр дошман булыр[+].

37Атасын яки анасын Миннән артык яратучы Миңа лаек түгел. Углын яки кызын Миннән артык яратучы Миңа лаек түгел. 38Үз хачын[†] алып, Миңа иярмәгән кеше Миңа лаек түгел[+]. 39Җанын үзе өчен сакларга тырышучы кеше аны югалтыр. Ә Минем хакка җанын югалткан кеше аны табар[+].

40Сезне кабул итүче Мине кабул итә. Ә Мине кабул итүче Мине Җибәрүчене кабул итә[+]. 41Пәйгамбәрне пәйгамбәр булганы өчен кабул итүче пәйгамбәрнең әҗерен алыр. Тәкъваны тәкъва булганы өчен кабул итүче тәкъваның әҗерен алыр[+]. 42Шушы иң түбәннәрнең берсенә, шәкертем булганы өчен, бер чынаяк салкын су эчерсә, хак сүз әйтәм: ул кеше әҗерсез калмас[+].

### 11


Гайсәнең Чумдыручы Яхъяга җавабы

1[•]Гайсә, Үзенең унике шәкертенә нәсыйхәт биреп бетергәч, башка шәһәрләрдә гыйлем биреп һәм вәгазьләп йөрергә дип, аннан китеп барды.

2-3Чумдыручы Яхъя исә, зинданда чакта Мәсихнең кылган гамәлләре хакында ишеткәч, Аңардан: «Килергә тиеш булган Зат Синме, әллә бүтән берәүне көтикме?» – дип сорарга шәкертләрен җибәрде[+]. 4Гайсә, аларга җавап биреп:

– Барыгыз, күргәннәрегезне һәм ишеткәннәрегезне Яхъяга кайтып сөйләгез: 5сукырлар янә күрә, аксаклар йөри, махаулылар тазарына, чукраклар ишетә, үлгәннәр терелә һәм фәкыйрьләргә Яхшы хәбәр игълан ителә[+]. 6Минем хакта кем шикләнми, шул бәхетле, – диде[+].

7Яхъя шәкертләре киткәндә, Гайсә халыкка Яхъя хакында сөйли башлады:

– Сез чүлгә нәрсә карарга бардыгыз? Җилдә тирбәлә торган камышны карарга дипме[+]? 8Нәрсә карарга бардыгыз инде сез? Купшы кием кигән кешенеме? Ә бит купшы кием кигәннәр сарайларда яшиләр. 9Ул чакта нәрсә карарга бардыгыз? Пәйгамбәрнеме? Әйе! Мин сезгә әйтәм, ул пәйгамбәрдән дә бөегрәк![+] 10Изге язмада:

«Менә, Мин алдыңнан
хәбәрчемне җибәрәм,
Синең алдыңнан ул юл әзерләр»[*], –

дип язылган сүзләр аның турында[+].

11Сезгә хак сүз әйтәм: хатын-кыздан туган кешеләр арасында Чумдыручы Яхъядан бөегрәк һичкем булмады. Шуңа карамастан Күкләр Патшалыгында иң кечесе дип хисапланучы да аңардан бөегрәк[+]. 12Чумдыручы Яхъя көннәреннән алып бүгенгә хәтле Күкләр Патшалыгы өчен көрәш бара һәм көч куючылар аны кулга төшерәләр[+]. 13Барлык пәйгамбәрләр һәм бөтен Канун Яхъяга кадәр пәйгамбәрлек иттеләр, 14әгәр кабул итәргә телисез икән, белегез: ул – килергә тиешле Ильяс[+]. 15Колагы булганнар – ишетсен![+]

16-17Бүгенге буынны кемгә тиңләп була? Алар:

«Без сезгә күңелле көйләр уйнадык,
ә сез биемәдегез.
Без кайгылы җырлар җырладык,
ә сез кайгырып еламадыгыз», –

дип, базар мәйданында бер-берсенә кычкырып утыручы балаларга охшый. 18Яхъя килде, ашамый да, шәраб та эчми, һәм кешеләр: «Аңа җен кагылган», – диләр[+]. 19Адәм Углы килде. Ул ашый да, эчә дә, ә алар: «Күрегезче, менә бирән, эчкече, салым җыючыларның һәм гөнаһлыларның дусты!» – диләр. Ә Аллаһының зирәклеге үзенең эшләре белән хак дип исбат ителә[+].


Тәүбәгә килмәгән шәһәрләр

20[•]Аннан соң Гайсә могҗизаларының күбесе эшләнгән шәһәрләрне тәүбәгә килмәгәннәре өчен шелтәли башлады:

21– Кайгы сиңа, Хоразин! Кайгы сиңа, Бәйт-Сайда! Әгәр сездә кылынган могҗизалар Сур һәм Сидун шәһәрләрендә күрсәтелгән булса, алар күптән инде тупас киемнәргә төренеп һәм көлгә утырып тәүбә итәрләр иде[+]. 22Ләкин сезгә әйтәм, кыямәт көнендә Сур белән Сидунның хәле сезнекенә караганда җиңелрәк булыр[+]. 23Әй, Кәпәрнаум, әллә сине күкләргә күтәрерләр дип уйлыйсыңмы? Юк, үлеләр дөньясына[†] төшерелерсең. Әгәр синдә кылынган могҗизалар Сәдүмдә эшләнсә, ул хәзерге көнгә кадәр сакланып калган булыр иде[+]. 24Ләкин сезгә әйтәм: кыямәт көнендә Сәдүм җиренә сиңа караганда җиңелрәк булыр[+].


Миңа килегез

25[•]Шунда Гайсә:

– Әй Атам, күк вә җирнең Хуҗасы! – дип әйтте. – Зирәкләрдән һәм акыл ияләреннән яшереп, аларны балаларга ачып бирүең өчен, Сиңа шөкрана кылам![+] 26Әйе, Атам, Синең изге теләгең шундый булды! 27Атам һәммә нәрсәне Миңа тапшырды. Углын Атасыннан башка һичкем белмидер. Атасы да Угылдан һәм Углы белдерергә теләгән кешедән гайре һичкемгә мәгълүм түгелдер[+].

28Хәлдән тайганнар, авыр йөктән интегүчеләр, һәммәгез дә Миңа килегез. Мин сезгә тынычлык бирермен[+]. 29Камытымны үзегезгә киегез һәм Миннән өйрәнегез, чөнки Мин юаш, басынкы күңелле, һәм сез җаннарыгызга тынычлык табарсыз[+]. 30Камытым уңайлы һәм йөгем җиңел![+]

### 12


Шимбә хакында сорау

1[•]Бер шимбә көнне[†] Гайсә иген кырлары аша үтеп бара иде. Ачыккан шәкертләре башаклар өзеп ашый башладылар[+]. 2Фарисейлар, моны күреп, Гайсәгә:

– Кара, шәкертләрең шимбә көнне эшләргә ярамаганны эшлиләр! – дип әйттеләр[+].

3-4– Давыт һәм юлдашлары ачыккач, аның нәрсә эшләгәне хакында укыганыгыз булмадымыни: ул, Изге йортка кереп, Аллаһыга багышланган икмәкләрне ашаган, ә аларны исә һичкемгә – ни аның үзенә, ни кешеләренә, руханилардан башка һичкемгә дә ашарга рөхсәт ителмәгән[*], – дип җавап кайтарды Гайсә. –[+][+] 5Аллаһы йортында руханиларның шимбә көн канунын бозуларын, әмма моның аларга гаепкә саналмавын Канун китабыннан укымадыгызмы әллә[+]? 6Сезгә әйтәм: монда Аллаһы йортына караганда бөегрәге бар[+]. 7Әгәр сез Аллаһының: «Мин корбаннар түгел, рәхим-шәфкать телим»[*] дигән сүзләренең мәгънәсен аңласагыз, гаепсезләрне хөкем итмәс идегез[+]. 8Адәм Углы – шимбә көннең Хуҗасы.


Гайсәнең кулы корышкан кешене савыктыруы

9[•]Аннан китеп, Гайсә гыйбадәтханәгә килде. 10Анда кулы корышкан бер кеше бар иде.

– Шимбә көнне савыктыру рөхсәт ителәме? – дип сорадылар кайберләре Гайсәдән. Чынлыкта исә алар Гайсәне гаепләргә сәбәп эзлиләр иде[+].

11– Арагыздагы берәүнең бердәнбер сарыгы булып, ул сарык шимбә көнне чокырга егылып төшсә, аны чыгармас иде микән? – диде Гайсә. – 12Кеше исә сарыктан күпкә кадерлерәк бит. Шулай булгач, шимбә көнне яхшылык эшләү рөхсәт ителә[+].

13Шуннан соң Ул теге кешегә:

– Кулыңны суз! – диде.

Ул кулын сузды, һәм кулы савыкты. Икенчесе кебек үк исән булды[+]. 14Фарисейлар исә, гыйбадәтханәдән китеп, Гайсәне ничек һәлак итү хакында бергәләшеп киңәш кордылар.


Аллаһының сайланган Хезмәтчесе

15Гайсә, бу хакта белеп, аннан китте. Артыннан күп халык иярде. Ул авыруларның барысын да савыктырды. 16Әмма Үзенең кем булуы хакында беркемгә дә сөйләмәскә кушты[+]. 17Бу вакыйгалар Ишагыйя пәйгамбәр аша әйтелгән сүзләр гамәлгә ашсын өчен булды:[+]

18«Менә Үзем сайлап алган Хезмәтче,
Минем сөеклем, җанымның шатлыгы.
Мин Аны Рухым белән сугарырмын,
һәм Ул халыкларга гадел хөкемне игълан итәр.
19Ул бәхәсләшмәс, кычкырмас,
урамнарда тавышын һичкем ишетмәс.
20Гаделлекне җиңүгә ирештергәнче,
чатнаган камышны сындырып төшермәс,
пыскып яткан филтәне сүндермәс.
21Халыклар Аның исеменә өмет багларлар[*]».


Гайсә һәм Белзебул

22[•]Аннары Гайсә янына җен кагылган кешене китерделәр. Ул сукыр һәм телсез иде. Гайсә аны савыктырды, һәм ул сөйләшә, күрә башлады. 23Кешеләр шаккаттылар һәм:

– Давыт Углы була аламы Ул? – дип сорадылар бер-берсеннән[+].

24Моны фарисейлар ишетеп:

– Җеннәр башлыгы Белзебул ярдәме белән генә Ул җеннәрне куып чыгара, – диделәр[+].

25Гайсә, аларның уйларын белеп:

– Үз эчендә бүлгәләнгән һәр патшалык җимерелер. Шулай ук үз эчендә бүлгәләнгән шәһәр яки гаилә дә таркалыр. 26Әгәр шайтан[†] шайтанны куып чыгара икән, димәк, үз-үзенә каршы көрәшә. Аның патшалыгы ничек сакланып калыр икән? 27Ә инде Мин Белзебул ярдәме белән җеннәрне куып чыгарам икән, иярченнәрегез кем ярдәмендә куып чыгара соң?! Шул сәбәпле алар сезнең хөкемчегез булыр[+]. 28Ә инде Мин Аллаһы Рухы белән җеннәрне куып чыгарам икән, димәк, сезгә Аллаһы Патшалыгы инде килеп җитте дигән сүз, – диде.

29– Кем көчле кешенең өенә кереп, аның малын талар икән?! Башта ул аны бәйләп куярга тиеш. Бәйләсә генә, ул аның өен талап чыга алыр[+].

30Минем яклы булмаган – Миңа каршы дигән сүз. Кем Минем белән җыймый, ул тарката[+]. 31Шуңа күрә Мин сезгә әйтәм: кешеләрнең бөтен гөнаһлары һәм көферлеге кичерелер, әмма Аллаһы Рухына каршы көферләнү кичерелмәс[+]. 32Адәм Углына каршы берәр нәрсә әйтүче кичерелер, әмма Изге Рухка каршы берәр нәрсә әйтүче хәзерге заманда да, киләчәктә дә кичерелмәс.


Җимешенә карап, агачы беленә

33Яхшы җимеш китерер өчен, агачның яхшы булуы кирәк. Әгәр агач начар икән, җимешләре дә начар булыр. Җимешенә карап, агачы беленә[+]. 34Елан токымы! Явыз була торып, сез ничек яхшы сөйләшә аласыз? Кеше күңеленнән нәрсә ташыса, телендә дә шул була[+]. 35Яхшы кеше үзенең яхшылык хәзинәсеннән яхшылык чыгара, ә явыз кешенең явызлык хәзинәсеннән явызлык саркый[+]. 36Сезгә әйтәм: әйтелгән һәр буш сүз өчен кешеләр кыямәт көнендә хисап тотачак[+]. 37Әйткән сүзләреңә карап, сине акларлар, әйткән сүзләреңә карап хөкем итәрләр[+].

38[•]Шуннан соң канун белгечләре һәм фарисейлар арасыннан берничәсе Аңа:

– Остаз, без Синең берәр илаһи билге күрсәтүеңне телибез, – дип әйттеләр[+].

39Ләкин Гайсә аларга:

– Явыз һәм Аллаһыга иман итмәүче буын билге таләп итә, әмма аларга Юныс пәйгамбәр галәмәтеннән башка билге бирелмәс, – дип җавап бирде. –[+] 40Юныс пәйгамбәр диңгез җанварының карынында өч көн һәм өч төн үткәргән кебек[*], Адәм Углы да җир куенында өч көн һәм өч төн үткәрер[+]. 41Ниневәлеләр кыямәт көнендә бу буын кешеләре белән бергә торып, аларны гаепләрләр, чөнки алар Юныс пәйгамбәрнең вәгазен ишетеп тәүбәгә килгәннәр иде. Ә Мондагы – Юныстан бөегрәк[+]. 42Көньяк патшабикәсе кыямәт көнендә, бу буын кешеләре белән бергә торып, аларны гаепләр, чөнки ул, Сөләйман патшаның зирәк сүзләрен тыңлау өчен, җир читеннән килгән булган[*]. Ә Мондагы Сөләйманнан бөегрәк[+].

43[•]Явыз рух, кешедән чыкканнан соң, сусыз урыннарда үзенә сыеныр урын эзләп йөри, әмма таба алмый. 44Ул: «Элекке йортыма әйләнеп кайтыйм әле», – ди. Кире кайткач, ул аны кешесез, себерелгән һәм җыештырылган хәлдә күрә. 45Аннары ул үзеннән дә явызрак җиде рухны ияртеп кайтып, алар шунда яши башлыйлар. Шуннан әлеге кешенең хәле элеккегә караганда да начарлана. Бу явыз буын белән дә шулай булыр[+].


Гайсәнең анасы һәм туганнары

46[•]Гайсә халыкка сөйләгәндә, анасы һәм энеләре тышта тордылар: алар Гайсә белән сөйләшергә теләделәр[+]. 47Ниндидер бер кеше Гайсәгә:

– Анаң белән энеләрең тышта көтеп торалар. Алар Синең белән сөйләшергә телиләр, – дип әйтте.

48Гайсә исә бу кешегә:

– Кем Минем анам һәм туганнарым кем? – җавап бирде. 49Кулы белән шәкертләренә күрсәтеп:

– Менә Минем анам һәм туганнарым! – дип дәвам итте. – 50Күктәге Атамның ихтыярын үтәүче кеше Миңа ир туганым да, кыз туганым да, анам да була[+].

### 13


Чәчүче хакында гыйбрәтле хикәя

1[•]Шул көнне Гайсә, өйдән чыгып, күл ярына барып утырды. 2Аның тирәсенә күп халык җыелды. Шунлыктан Аңа көймәгә утырырга туры килде, ә бөтен халык яр буенда басып торды. 3Гайсә гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә аларга күп нәрсә хакында сөйләде:

– Менә бер кеше чәчүгә чыккан, ди. 4Чәчкәндә, орлыкларның бер өлеше юл буена төшкән. Кошлар, очып килеп, аларны чүпләп бетергән. 5Икенче бер өлеше аз туфраклы ташлы урынга төшкән. Орлык өстә генә ятканга күрә, бик тиз шытып чыккан. 6Ә инде кояш чыгып кыздыргач, тамырланып өлгермәгәнгә, үсентеләр шиңеп төшкәннәр. 7Орлыкларның башкалары күгәнлеккә төшкән. Күгән куаклары, үсеп, аларны басып киткән[+]. 8Ә башка орлыклар уңдырышлы җиргә төшкән һәм йөзләтә, алтмышлата, утызлата уңыш биргән. 9Колагы булганнар – ишетсен![+]

10[•]Шәкертләре, Аның янына килеп:

– Син ни өчен халык белән кинаяле хикәяләр ярдәмендә сөйләшәсең? – дип сорадылар.

11– Сезгә Күкләр Патшалыгының серләрен белү бирелгән, ә аларга бирелмәгән, – диде Ул. –[+] 12Кемдә бар булса, шуңа бирелер һәм аңарда артыгы белән булыр. Ә кемдә юк икән, аңардан булганы да тартып алыныр[+]. 13Менә шуңа күрә Мин аларга кинаяле хикәяләр кулланып сөйлим: алар бит карыйлар, ләкин күрмиләр, тыңлыйлар, ләкин ишетмиләр һәм төшенмиләр[+]. 14Шулай Ишагыйянең пәйгамбәрлек сүзләре аларда тормышка ашты:

«Ничек кенә тыңласагыз да – аңламассыз,
ничек кенә карасагыз да – күрмәссез,
15чөнки бу халыкның йөрәген май баскан.
Көчкә генә ишетә колаклар,
күзләрен дә алар йомганнар.
Әгәр шулай булмаса,
күзләре белән күрерләр,
колаклары белән ишетерләр иде.
Йөрәкләре белән аңларлар,
Миңа таба борылырлар
һәм Мин аларны савыктырыр идем»[*][+].

16Ләкин күзләрегез бәхетле, чөнки алар күрәләр, колакларыгыз бәхетле, чөнки алар ишетәләр[+]. 17Сезгә хак сүз әйтәм: сез күреп торган нәрсәләрне күп пәйгамбәрләр һәм тәкъвалар күрергә теләделәр, әмма күрмәделәр; сез ишетеп торган нәрсәләрне ишетергә теләделәр, әмма ишетмәделәр[+].

18[•]Шулай итеп, чәчүче хакындагы гыйбрәтле хикәянең нәрсә аңлатканын тыңлагыз. 19Патшалык хакындагы сүзне ишетүче һәм аңламаучы һәркемнең йөрәгенә чәчелгәнне явыз иблис килеп алып китә. Бу – юл буена чәчелгән орлык. 20Ташлы урынга чәчелгән орлык исә – сүзне ишетү белән шатланып кабул итүче кеше ул. 21Әмма аның тамыры булмаганлыктан, түземлеге күпкә җитми. Сүз аркасында авырлыклар яки эзәрлекләүләр башланса, ул бик тиз чигенә[+]. 22Күгәнлеккә чәчелгәне исә – сүзне ишетүче кеше, әмма тормыш мәшәкатьләре һәм байлык артыннан куу сүзне басып китә һәм ул уңыш бирми[+]. 23Ә уңдырышлы җиргә чәчелгәне – сүзне ишетеп, аны аңлаучы кеше, ул җимеш бирә һәм уңышы йөзләтә, алтмышлата һәм утызлата була[+].


Тиле бодай хакында гыйбрәтле хикәя

24Гайсә аларга тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: кеше үзенең басуына яхшы орлыгын чәчкән. 25Әмма төнлә, һәммәсе йоклаганда, дошманы килеп, иген арасына тиле бодай чәчеп киткән. 26Үсентеләр күтәрелеп, башаклары күренгән вакытта, тиле бодай да күренә башлаган. 27Йорт хуҗасының хезмәтчеләре аңа килеп: «Хуҗам, син бит үзеңнең басуыңа орлыкның иң яхшыларын чәчтең. Тиле бодай каян килеп чыккан соң?» – дип сораганнар. 28«Бу – дошман эше», – дип җавап биргән хуҗалары. «Теләсәң, без барып утыйк аларны!» – дигәннәр алар. 29Ләкин ул: «Кирәкми, югыйсә утаганда, тиле бодай белән бергә игенне дә йолкуыгыз бар. 30Анысы да, монысы да урганга кадәр үссеннәр. Ә инде урак өстендә уручыларга әйтермен: „Яндыру өчен, иң элек тиле бодайны җыегыз һәм аларны көлтәләргә бәйләгез, ә игенне келәткә илтеп салыгыз“», – дип әйткән[+].


Горчица орлыгы һәм ачыткы хакында гыйбрәтле хикәяләр

31[•]Гайсә аларга тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: бер кеше үз басуына горчица орлыгын чәчкән, ди. 32Ул бөтен орлыклардан да кечкенәрәк, ә инде үсеп җиткәч, бакчадагы һәммә үсемлекләрдән дә биегрәк, агач кебек була. Кошлар, очып килеп, ботаклары арасында оя коралар[+].

33Гайсә аларга тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: менә бер хатын, ачыткы салып, бер капчык[*] оннан камыр басып куйган һәм берникадәр вакыттан камыры бик нык кабарган, ди[+].

34Боларның барысын Гайсә халыкка кинаяле хикәя итеп сөйләде. Аларга кинаяле хикәясез бернәрсә дә сөйләмәде Ул. 35Бу – пәйгамбәр әйткәннәр гамәлгә ашсын өчен булды:

«Авызымны ачып, кинаяле хикәяләр кулланып сөйләрмен,
дөнья яратылган көннәрдән бирле
сер булганнарны игълан итәрмен»[*][+].


Тиле бодай хакындагы гыйбрәтле хикәянең мәгънәсе

36Аннары, халыкны җибәреп, Гайсә өйгә керде. Шәкертләре янына килеп:

– Басудагы тиле бодай хакындагы гыйбрәтле хикәянең мәгънәсен безгә аңлатып бирче! – диделәр.

37– Яхшы орлык чәчүче – Адәм Углы, – диде Гайсә. – 38Басу – дөнья ул, яхшы орлыклар – Патшалык кешеләре, тиле бодай – явыз иблис кешеләре,[+] 39һәм аны чәчүче дошман – иблис. Урак өсте – дөнья бетү ул, ә уручылар – фәрештәләр[+]. 40Тиле бодайны җыеп, утта ничек яндырсалар, дөнья беткәндә дә, шулай булачак. 41Адәм Углы фәрештәләрен җибәрер, алар Аның Патшалыгыннан гөнаһка тартучыларның һәм явызлык эшләүчеләрнең һәммәсен, җыеп,[+] 42янып торган утлы мичкә ташларлар. Анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+]. 43Ә тәкъва кешеләр Аталарының Патшалыгында кояштай балкып торырлар. Колагы булганнар – ишетсен![+]


Яшерелгән хәзинә һәм энҗе хакында гыйбрәтле хикәя

44Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: берәү кырда күмеп куелган хәзинә тапкан, ди. Ул аны яңадан күмеп куйган һәм, шатланып, бөтен булган нәрсәсен сатып, шул кырны сатып алган.

45Күкләр Патшалыгы тагын нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: сәүдәгәр яхшы энҗеләр эзли, ди. 46Менә ул искиткеч матур энҗе тапкан. Кайтып, бар булган нәрсәсен саткан һәм аны сатып алган.


Ятьмәгә эләккән балыклар хакында гыйбрәтле хикәя

47Күкләр Патшалыгы тагын нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: балыкчылар күлдә ятьмә салганнар һәм аңа төрле балыклар эләккән, ди[+]. 48Ятьмә балык белән тулгач, алар ятьмәне ярга тартып чыгарганнар да, утырып, балыкларны сайлый башлаганнар. Яхшыларын кәрзингә салганнар, яраксызларын исә читкә ташлаганнар[+]. 49Дөнья беткәндә дә, шулай булачак: фәрештәләр килеп, тәкъвалардан яман кешеләрне аерырлар[+]. 50Аларны янып торган утлы мичкә ташларлар. Анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+].

51Сез боларның барысын да аңладыгызмы?

– Әйе, – дип җавап бирделәр шәкертләре.

52– Менә шуңа күрә, – диде аларга Гайсә, – Күкләр Патшалыгының шәкерте булып киткән һәр канун белгече үзенең келәтеннән иске әйберләрен дә, яңаларын да чыгаручы йорт хуҗасы белән охшаш.


Гайсәнең Насарада инкяр ителүе

53[•]Шушы гыйбрәтле хикәяләрне сөйләп бетергәч, Гайсә аннан китте. 54Үз шәһәренә кайткач, Ул кешеләргә гыйбадәтханәдә гыйлем бирде. Тыңлаучыларның һәммәсе таң калды.

– Шундый тирән акыл һәм кодрәтле эшләр Аңарда кайдан икән? – диделәр алар. –[+] 55Ул балта остасының углы түгелме соң?! Аның анасы – Мәрьям, энеләре – Ягъкуб, Йосыф, Шимун һәм Яһүдә түгелме?![+] 56Аның бөтен сеңелләре монда яшәмимени?! Шулай булгач, моның барысы Аңа кайдан килгән?

57Һәм Аны кире кактылар.

– Пәйгамбәр һәр җирдә ихтирам ителә, фәкать үз илендә һәм гаиләсендә генә хөрмәт күрми, – диде аларга Гайсә[+].

58Алар ышанмаганга күрә, Ул анда кодрәтле эшләрне күп эшләмәде.

### 14


Чумдыручы Яхъяның үлеме

1[•]Шушы вакытта идарәче Һируд[*] Гайсә хакында ишетте. 2Үзенең кешеләренә: «Ул – үледән терелеп торган Чумдыручы Яхъя. Шуңа күрә Аның кодрәтле эшләр күрсәтергә куәте бар», – диде ул[+].

3Һируд, бертуган кардәше Филипнең Һирудия хатыны аркасында, Яхъяны кулга алып, богаулап, зинданга япкан иде,[+] 4чөнки Яхъя: «Сиңа аның белән яшәргә ярамый», – дигән булган[+]. 5Һируд аны үтерер дә иде, әмма Яхъяны пәйгамбәр дип исәпләгән халыктан курыкты[+].

6Һирудның туган көнендә Һирудиянең кызы кунаклар алдында биеде һәм Һирудка шулкадәр ошады ки, 7ул ни генә сораса да, барын да бирергә ант итте[+]. 8Кыз исә анасы өйрәткәнчә:

– Хәзер үк Чумдыручы Яхъяның башын тәлинкәгә салып китер, – дип әйтте.

9Патша кайгыга төште, әмма кунаклар алдында әйтелгән ант хакына кызның теләген үтәргә 10һәм, зинданда Яхъяның башын кистерергә, дип әмер бирде. 11Башны тәлинкәгә салып китерделәр һәм кызга бирделәр, ә ул анасына илтеп бирде.

12Яхъяның шәкертләре килеп, аның гәүдәсен алып кабергә салдылар, аннары китеп, бу хакта Гайсәгә хәбәр иттеләр[+].


Биш меңне ашату

13[•]Гайсә исә бу хакта ишеткәч, ялгызы гына көймәгә утырып, аулак урынга китте. Әмма бу турыда билгеле булгач, кешеләр шәһәрләреннән чыгып, артыннан җәяүләп киттеләр. 14Ярга чыккач, Гайсә зур халык төркемен күреп алды. Ул аларны кызганып, авыру булганнарын савыктырды. 15Кич җиткәндә, Аның янына шәкертләре килеп:

– Биредә бик аулак, ә вакыт соң инде. Халыкны җибәр, авылларга барып, үзләренә ризык сатып алсыннар, – диделәр.

16– Аларга китәргә кирәкми. Аларны үзегез ашатыгыз, – диде Гайсә[+].

17– Безнең монда бары тик биш икмәк һәм ике балык кына бар, – дип әйттеләр тегеләр.

18– Аларны Миңа алып килегез, – диде Гайсә.

19Ул кешеләргә чирәмгә утырырга кушты. Биш икмәкне һәм ике балыкны алды да күккә карап шөкрана кылды һәм икмәкләрне сындыргалап, шәкертләренә бирде, ә алар исә халыкка өләштеләр. 20Барысы да туйганчы ашады. Калган сыныкларны җыеп, унике кәрзингә тутырдылар. 21Ашаучыларның саны исә, хатыннарны һәм балаларны исәпкә алмаганда, биш меңгә якын иде[+].


Гайсәнең су өстеннән атлап килүе

22[•]Шул ук вакытта Гайсә шәкертләренә, көймәгә утырып, Үзеннән алданрак аргы якка чыгарга кушты. Ә Үзе, халыкны кайтарып җибәргәнче, шунда калды. 23Халыкны җибәргәч, аулакта дога кылырга дип, Гайсә тауга күтәрелде. Кич җиткәндә дә, Ул анда ялгызы булды[+]. 24Ә көймә исә ярдан еракта[*], һәм, җил каршы булганлыктан, аңа көчле дулкыннар бәрә иде. 25Иртәнге өч белән алты арасында[*] Гайсә, су өстеннән атлап, алар янына китте. 26Шәкертләре Гайсәнең су өстеннән килүен күреп куркыштылар:

– Бу – өрәк! – диделәр һәм куркуларыннан кычкырып җибәрделәр[+].

27– Тынычланыгыз, Мин бу! Курыкмагыз! – диде шунда ук аларга Гайсә.

28Шуннан соң Петер Аңа:

– Хакимем! Әгәр Син булсаң, яныңа су өстеннән атлап килергә әмер бирче миңа, – дип эндәште.

29– Кил, – диде аңа Гайсә.

Петер, көймәдән чыгып, су өстеннән Гайсәгә таба атлады. 30Әмма җилнең көчле булуын тоеп куркып китте һәм бата башлады.

– Коткар мине, Хакимем! – дип кычкырып җибәрде ул.

31Гайсә шунда ук, кулын сузып, аны эләктереп алды һәм:

– Сай иманлы син, нигә икеләндең? – дип сорады[+].

32Алар көймәгә кергәч, җил тынды. 33Көймәдәге шәкертләре Гайсә каршында йөзтүбән капландылар.

– Син – чыннан да Аллаһы Углы! – диделәр алар[+].

34Алар, күлне кичеп, Геннисарет ярына чыктылар[+]. 35Җирле халык, Гайсәне танып, бу хакта шундагы бөтен әйләнә-тирәгә хәбәр таратты. Аның янына барлык авыруларны алып килделәр. 36Алар киеменең чабуына гына булса да кагылырга рөхсәт бирүен үтенделәр. Кагылган һәр кеше савыкты.

### 15


Аллаһы әмере һәм ата-бабалардан килгән йолалар

1[•]Шуннан соң Гайсә янына Иерусалимнән фарисейлар һәм канун белгечләре килделәр.

2– Ни өчен Синең шәкертләрең ата-бабалардан килгән йолаларны бозалар: ашар алдыннан кулларын юмыйлар? – дип сорадылар[+].

3– Ә сез ни өчен үзегезнең йолаларыгыз хакына Аллаһы әмерен бозасыз? – дип каршы төште Гайсә. –[+] 4Аллаһы: «Үз атаңны һәм анаңны хөрмәт ит»[*] һәм «Атасын яки анасын хурлаган кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш»[*], – дип әйткән[+]. 5Ә сез: «Берәрсе атасына яки анасына: „Сиңа бирәсе бүләкне мин Аллаһыга бирергә вәгъдә иттем“, – дип әйтә икән, 6аңа инде ата-анасын хөрмәтләмәсә дә ярый», – дип өйрәтәсез. Моның белән сез үзегезнең йолагыз хакына Аллаһы сүзен юкка чыгарасыз. 7Икейөзлеләр! Сезнең хакта Ишагыйя пәйгамбәр, алдан күреп, дөрес әйткән:[+]

8«Бу халык Мине телдә генә хөрмәт итә,
ә йөрәге Миннән ерак.
9Миңа табынулары бушка:
алар кеше уйлап чыгарган кагыйдәләргә өйрәтәләр»[*][+].

10Гайсә, халыкны Үзе янына чакырып:

– Тыңлагыз һәм аңларга тырышыгыз. 11Аллаһы алдында кешене авызына кергән нәрсә нәҗесли алмый, киресенчә, авызыннан чыккан нәрсә нәҗесли, – дип әйтте[+].

12Шуннан соң, шәкертләре янына килеп:

– Сүзләреңне ишетеп, фарисейларның рәнҗүләрен беләсеңме? – диделәр.

13– Күктәге Атам тарафыннан утыртылмаган һәр үсенте тамыры белән йолкыначак, – диде Ул. –[+] 14Калдырыгыз аларны! Сукырларны җитәкләп йөрүче сукырлар алар. Сукыр сукырны җитәкләп бара икән, чокырга икесе дә егылып төшәчәк[+].

15– Безгә бу сүзләрне аңлатып бирче, – дип мөрәҗәгать итте Аңа Петер.

16– Әллә сез дә һаман аңламыйсызмы?! – диде Гайсә. – 17Авызга кергән нәрсәнең карынга керүе, ә аннан тышка чыгарылып ташланылуы сезгә аңлашылмыймыни? 18Кешенең авызыннан чыкканы йөрәгеннән чыга. Аны шул нәҗеслидер[+]. 19Явыз ниятләр, кеше үтерү, зиначылык, фәхешлек, урлашу, ялган шаһитлык итү, хурлау кешенең йөрәгеннән чыга бит[+]. 20Кешене менә шулар, юылмаган куллар белән ашау кешене нәҗесләми.


Кәнган хатынының иманы

21[•]Гайсә ул урыннан Сур һәм Сидун җирләренә китте[+]. 22Янына шул җирләрдә яшәүче Кәнган[†] хатыны килеп:

– Әфәндем, Давыт Углы! Кызган мине: кызыма җен кагылган һәм ул бик нык газаплана! – дип кычкырды[+].

23Әмма Гайсә аңа бер сүз белән дә җавап кайтармады. Шәкертләре, янына килеп, Аңардан үтенә башладылар:

– Җибәр аны. Югыйсә ул кычкырып безнең арттан килә.

24Гайсә исә:

– Мин Исраил халкының югалган сарыкларына гына җибәрелгән идем, – дип җавап бирде[+].

25Әмма хатын якын килде һәм, Аның каршында йөзтүбән капланып:

– Әфәндем, миңа ярдәм итче! – диде.

26– Икмәкне, балалардан тартып алып, көчекләргә ташлау яхшы түгел, – диде Гайсә[+].

27– Әйе, Әфәндем, – дип җавап кайтарды хатын. – Ләкин көчекләр дә хуҗаларының өстәленнән коелган валчыкларны ашый бит.

28Гайсә аңа:

– Әй, ханым! Синең иманың нык! Сиңа теләгәнеңчә булсын, – диде.

Шул вакытта ук аның кызы савыкты.


Дүрт меңне ашату

29[•]Аннан киткәч, Гайсә Гәлиләя күле буеннан атлады. Ул тауга менеп утырды. 30Янына халык төркемнәре килеп, үзләре белән аксакларны, сукырларны, гарипләрне, телсезләрне һәм башка күп төрле авыру кешеләрне китерделәр. Авыруларны Аның аяклары янына салдылар, һәм Гайсә аларны савыктырды[+]. 31Телсезләрнең сөйләшүен, гарипләрнең савыгуын, аксакларның йөрүен һәм сукырларның күзләре ачылганын күреп, халык таң калды. Алар Исраил Алласын данладылар.

32Гайсә шәкертләрен чакырып, аларга:

– Кешеләр кызганыч. Алар янымда инде өч көн, ә ашарларына һичнәрсәләре юк. Аларны ач килеш җибәрәсем килми: юлда хәлсезләнерләр, – дип әйтте[+].

33– Шундый төркемне туендырырлык икмәкне монда, чүлдә, кайдан алыйк? – диделәр Аңа шәкертләре[+].

34– Сездә ничә икмәк бар? – дип сорады Гайсә.

– Җиде икмәк һәм берничә кечкенә балык, – дип җавап бирделәр алар.

35Гайсә халыкка утырырга кушты һәм, 36җиде икмәкне һәм балыкларны алып, шөкрана кылгач, аларны сындыргалады һәм шәкертләренә бирде, ә шәкертләре халыкка өләште. 37Барысы да туйганчы ашадылар. Калган сыныкларны җиде кәрзин тутырып җыйдылар. 38Ә ашаучылар исә, хатыннарны һәм балаларны исәпкә алмаганда, дүрт мең кеше иде[+].

39Халыкны кайтарып җибәргәч, Гайсә көймәгә утырды һәм Мәгедән җирләренә юл тотты.

### 16


Гайсәдән илаһи билге күрсәтүен таләп итүләре

1[•]Аннан соң Гайсә янына фарисейлар һәм саддукейлар килделәр. Сынарга теләп, Аңардан күктән берәр илаһи билге күрсәтүен үтенделәр[+]. 2Әмма Ул:

– Кич белән сез: «Күк йөзе кызыл, шуңа күрә һава торышы яхшы булыр», – дисез. 3Ә иртән иртүк: «Бүген давыл булачак, чөнки күк йөзе кып-кызыл һәм хәвефле», – дисез. Күккә карап, сез һава торышын әйтә аласыз, ә вакытларның билгеләрен аера белмисез. 4Аллаһыга иман итмәүче явыз буын кешеләре! Илаһи билгеләр таләп итәсез, әмма сезгә Юныс пәйгамбәр галәмәтеннән башка билге бирелмәс, – дип җавап бирде.

Һәм Гайсә аларны калдырып китте[+].


Фарисейлар һәм саддукейлар ачыткысы

5[•]Башка ярга килеп җиттеләр. Шәкертләре үзләре белән икмәк алырга онытканнар иде. 6Шунда Гайсә аларга:

– Карагыз, фарисейлар һәм саддукейлар ачыткысыннан сакланыгыз![+]

7Алар исә үзара: «Икмәгебез булмаганга, шулай әйтәдер», – диештеләр. 8Гайсә, моны белеп:

– Сай иманлылар! Сез ни өчен икмәгегез юклыгы турында сөйләшәсез[+]? 9Сез берни дә аңламыйсызмыни?! Биш мең кешегә өләшкән биш икмәкне оныттыгызмы?! Сез ул вакытта ничә кәрзин җыеп алдыгыз[+]? 10Ә җиде икмәкне дүрт меңгә өләшү хакында? Сез ул вакытта ничә кәрзин җыеп алдыгыз[+]? 11Икмәк хакында әйтмәвем сезгә аңлашылмыймы?! Фарисейлар һәм саддукейлар ачыткысыннан сакланыгыз! – диде.

12Шунда алар Гайсәнең икмәк ачыткысыннан түгел, ә фарисейлар һәм саддукейлар тәгълиматыннан сакланырга кушуын аңладылар.


Кем ул Гайсә?

13[•]Филип Кайсариясе шәһәре янындагы җиргә килгәч, Гайсә шәкертләреннән:

– Кешеләр Адәм Углын кем дип белә? – дип сорады.

14– Берәүләр Аны – Чумдыручы Яхъя, ди, икенчеләре – Ильяс, ә кайберләре исә Иремия яки башка пәйгамбәрләрнең берсе дип исәплиләр, – дип җавап бирделәр алар[+].

15– Ә сез, сез Мине кем дип беләсез? – дип сорады Гайсә.

16– Син – Мәсих, тере Аллаһының Углы, – дип җавап бирде Шимун Петер[+].

17– Яхъя углы Шимун, син бәхетле, чөнки моны сиңа кеше түгел, ә Минем Күктәге Атам ачып бирде, – диде Гайсә[+]. 18– Шуңа күрә Мин сиңа әйтәм: син – Петер[*], һәм бу кыяда Мин Үземә иман итүчеләр бердәмлеген[†] [*] төзеячәкмен. Аны үлеләр дөньясы[*] җиңә алмас[+]. 19Мин сиңа Күкләр Патшалыгының ачкычларын бирермен. Син җирдә тыйганны Аллаһы күкләрдә тыячак, ә җирдә рөхсәт иткәнне Аллаһы күкләрдә рөхсәт итәчәк[+].

20Аннан соң шәкертләренә Үзенең Мәсих булуын һичкемгә дә әйтмәскә кушты[+].


Гайсәнең Үз үлеме хакында әйтүе

21[•]Шул вакыттан алып, Гайсә шәкертләренә Үзенең Иерусалимгә барырга һәм анда өлкәннәр[†], баш руханилар һәм канун белгечләре тарафыннан күп газапларга дучар ителергә, анда үтерелергә, әмма өченче көнне терелтеп торгызылырга тиешлеге хакында ачык итеп сөйли башлады[+].

22Петер исә, Аны читкәрәк алып китеп, каршы әйтә башлады:

– Сине Аллаһы сакласын, Хакимем! Синең белән мондый хәл була күрмәсен!

23Әмма Гайсә, борылып, Петергә:

– Кит янымнан, иблис! Син Мине юлдан яздырырга тырышасың. Уйларың Аллаһыдан түгел, синдә адәми уйлар, – диде[+].

24Аннары Гайсә шәкертләренә болай диде:

– Минем арттан барырга теләгән кеше үз-үзеннән баш тартып, хачын күтәрсен дә Миңа иярсен[+]. 25Чөнки үз җанын саклап калырга теләгән кеше аны югалтыр. Ә үз җанын Минем хакка югалткан кеше аны табар[+]. 26Бөтен дөньяны яулап, җанын харап итсә, кешегә моннан ни файда? Кеше, нәрсә биреп, үз җанын кайтарып ала алыр икән[+]? 27Адәм Углы Атасының балкып торган шөһрәте һәм Үз фәрештәләре белән килер дә һәркемгә гамәленчә бирер[+]. 28Сезгә хак сүз әйтәм: шушында басып торучыларның кайберләре Адәм Углының Патша булып килүен күргәнче дөнья куймаячаклар[+].

### 17


Гайсәнең кыяфәте үзгәрүе

1[•]Алты көн узганнан соң, Гайсә Петерне, Ягъкубны һәм аның бертуган кардәше Яхъяны Үзе белән алып, биек тауга күтәрелде. Алар анда үзләре генә иде[+]. 2Шунда аларның күз алдында Гайсәнең кыяфәте үзгәреп китте: йөзе кояштай балкыды, ә киемнәре яктылык кебек ап-ак булды[+]. 3Менә алар каршында Муса белән Ильяс пәйгамбәрләр пәйда булып, Гайсә белән сөйләштеләр[+]. 4Шунда Петер Гайсәгә:

– Хакимебез! Безнең монда булуыбыз ничек яхшы! Телисеңме, өч чатыр корам: берсен Сиңа, берсен Мусага, берсен Ильяска? – дип әйтте.

5Петер сөйләгән вакытта, балкып торган болыт төшеп, аларны каплады. Болыт эченнән: «Бу Минем сөекле Углымдыр, Ул – Минем куанычым. Аны тыңлагыз!» дигән өн килеп иреште[+].

6Бу тавышны ишетеп, шәкертләр йөзтүбән капландылар һәм нык куркыштылар. 7Гайсә, яннарына килеп, аларга кагылды һәм:

– Торыгыз, курыкмагыз! – диде.

8Шәкертләр, күтәрелеп карагач, Гайсәдән башка беркемне дә күрмәделәр.

9Таудан төшкәндә, Гайсә аларга боерып:

– Адәм Углы үледән терелтеп торгызылганга кадәр, күргәнегез хакында беркемгә дә сөйләмәгез, – дип әйтте[+].

10– Ә канун белгечләре ни өчен, башта Ильяс килергә тиеш, дип әйтәләр соң? – дип сорадылар шәкертләре.

11– Дөрестән дә, башта Ильяс килеп, бар нәрсәне әзерләп куяр[*], – дип җавап бирде Гайсә. –[+] 12Сезгә әйтәм: Ильяс килде инде, ләкин кешеләр аны танымадылар һәм аның белән ни теләсәләр, шуны эшләделәр. Шулай ук Адәм Углы да алар аркасында күп газаплар кичерәчәк[+].

13Шунда шәкертләре Гайсәнең Чумдыручы Яхъя хакында сөйләгәнен аңладылар[+].


Гайсәнең җен орган малайны савыктыруы

14[•]Алар халык төркеме янына әйләнеп кайткач, бер кеше килде дә Гайсә алдында тез чүгеп:

15– Әфәндем, углымны кызганчы! Аңарда өянәк авыруы, ул бик газаплана. Еш кына әле утка, әле суга ташлана. 16Мин аны шәкертләреңә китергән идем, әмма алар аны савыктыра алмадылар, – диде.

17– Әй, имансыз һәм бозык буын! Миңа сезнең белән күпме булырга? Күпме сезгә түзеп торырга? Малайны яныма китерегез! – диде Гайсә.

18Гайсә җенгә чыгарга әмер бирде. Җен чыгып китте, малай шул мизгелдә үк савыкты[+].

19Шәкертләре Гайсә белән ялгыз гына калгач, янына килделәр һәм:

– Ни өчен без аны куып чыгара алмадык? – дип сорадылар.

20– Чөнки иманыгыз аз, – дип җавап бирде Гайсә. – Сезгә хак сүз әйтәм: горчица орлыгы кадәр генә иманыгыз булса һәм менә бу тауга: «Моннан тегендә күчеп кит», – дип әйтә калсагыз, ул урыныннан күчәр иде. Сезнең өчен мөмкин булмаган һичнәрсә булмас иде. [[+] 21][*]

22[•]Алар Гәлиләядә бергә җыелгач, Гайсә аларга:

– Адәм Углы кешеләр кулына тотып бирелергә 23һәм үтерелергә тиеш, әмма өченче көнне Ул терелтеп торгызылачак, – дип әйтте.

Шәкертләр бик хафаландылар[+].


Аллаһы йортына бирелә торган сәдака

24Алар Кәпәрнаумга килеп җиткәч, Петер янына Аллаһы йорты өчен салым[*] җыючылар килде.

– Остазыгыз салым түләмиме? – дип сорадылар алар[+].

25– Түли, – дип җавап бирде Петер.

Петер өйгә кергәч, беренче булып сүзне Гайсә башлады:

– Шимун, син ничек уйлыйсың: җирдәге патшалар салымны һәм ясакны кемнән түләтәләр? Үз угылларыннанмы, әллә чит кешеләрдәнме?

26Петер:

– Чит кешеләрдән, – дип җавап бирде.

– Алай булгач, үз угыллары түләүдән азат, – диде Гайсә. – 27Әмма аларны рәнҗетмик. Күлгә барып кармак сал. Беренче эләккән балыкны алып, авызын ач һәм анда көмеш тәңкә[*] табарсың. Аны алып, Минем өчен дә, үзең өчен дә салым җыючыларга бир[+].

### 18


Кем иң бөеге?

1[•]Шул вакытта Гайсә янына шәкертләре килеп:

– Күкләр Патшалыгында кем иң бөеге? – дип сорадылар.

2Гайсә бер баланы чакырып алып, алар уртасына бастырды 3һәм:

– Сезгә хак сүз әйтәм: әгәр сез үзгәреп, балалар кебек булмасагыз, Күкләр Патшалыгына кермәячәксез, – диде[+]. 4– Кем шушы бала кебек үзен кече итеп тота, шул Күкләр Патшалыгында иң бөеге булыр. 5Минем хакка шушындый бер баланы күңеле белән кабул иткән кеше Мине кабул итә[+]. 6Әмма Миңа иман итүче[†] әлеге кечкенәләрнең берәрсен юлдан яздыручыны, муенына тегермән ташы асып, тирән диңгез суында батырсалар, аның өчен яхшырак булыр иде.

7Дөньяга кайгы, чөнки юлдан яздырырдай нәрсәләр күп! Вәсвәсәләрнең килүе котылгысыз, әмма алар кем аркылы килә, шуңа кайгы![+] 8Әгәр сине кулың яки аягың вәсвәсәгә салса, аны чабып, читкә ташла! Ике кулың һәм ике аягың белән сау килеш мәңгелек утка ташлануга караганда, тормышка бер куллы булып яки аксак килеш керүең синең өчен яхшырак[+]. 9Әгәр күзең сине вәсвәсәгә салса, аны суырып алып, читкә ташла! Ике күзең сау килеш җәһәннәм утына ташлануга караганда, тормышка бер күзле булып керүең яхшырак[+].


Югалган сарык хакында гыйбрәтле хикәя

10[•]Карагыз, әлеге кечкенәләрнең берсен дә түбәнсетмәгез. Сезгә әйтәм: аларның фәрештәләре Күктәге Атамның йөзен һәрвакыт күреп торалар. [ 11][*]

12Сез ничек уйлыйсыз? Әгәр берәүнең йөз сарыгы булып, аның берсе югалса, ул кеше, туксан тугыз сарыгын тауларда калдырып, югалганын эзләп китмәсме икән соң? 13Әгәр тапса, сезгә хак сүз әйтәм: югалмаган туксан тугызга караганда, табылганына күбрәк куаныр. 14Күктәге Атагыз да шулай: әлеге кечкенәләрнең берсенең дә һәлак булуын теләми[+].


Имандашың гөнаһ кылса

15[•]Имандашың сиңа каршы гөнаһ кылса, барып, гаебен үзенә генә фаш ит. Ул тыңласа, сез бер-берегезне тагын имандашлар дип атый алырсыз[+]. 16Ләкин тыңламаса, «һәр очрак ике яки өч шаһит белән раслансын өчен»[*], үзең белән бер яки ике кешене ал[+]. 17Әгәр аларны да тыңламаса, иман итүчеләр бердәмлегендә[*] сөйлә, ә инде бердәмлек әгъзаларын да тыңламаса, ул синең өчен мәҗүси яки салым җыючы кебек булсын[+].

18Сезгә хак сүз әйтәм: җирдә нәрсәне тыйсагыз, шуны күктә Аллаһы тыяр һәм нәрсәне рөхсәт итсәгез, күктә Аллаһы да рөхсәт итәр.

19Тагын сезгә әйтәм: арагыздагы икегез үзара килешеп, җирдә нәрсә генә сорасагыз да, Күктәге Атам аны эшләячәк[+]. 20Чөнки икәү яки өчәү Минем хакка җыелса, Мин дә алар белән булачакмын.


Мәрхәмәтсез хезмәтче хакында гыйбрәтле хикәя

21Шуннан соң Аның янына Петер килеп:

– Хакимем, туганым миңа каршы гөнаһ кылса, ничә тапкыр кичерергә тиешмен? Җиде тапкырмы?![+]

22– Юк, җиде түгел, ә җитмеш тапкыр җиде мәртәбә! – дип җавап бирде аңа Гайсә. – 23Күкләр Патшалыгы менә нәрсәгә охшаш. Күз алдына китерегез: бер патша хезмәтчеләреннән хисап таләп иткән. 24Акча хисабы башлангач, аңа ун мең талант[*] бурычы булган бер кешене китергәннәр. 25Аның бурычын кайтарырга акчасы булмагач, бурычын түләтер өчен, патша аның үзен дә, хатынын да, балаларын да, бар милкен дә сатырга әмер биргән[+]. 26Хезмәтче патша каршында йөзтүбән капланып: «Бурычымны көтче! Мин сиңа барын да кайтарып бирәчәкмен!» – дип әйткән. 27Хуҗасы, аны кызганып, бурычын бәхилләгән һәм хезмәтчесен җибәргән.

28Хезмәтчесе исә чыгып киткән һәм үзенә йөз динар[*] тиешле хезмәттәшләренең берсен очраткан. Ул аны, бугазына ябышып, буа башлаган. «Миңа бурычыңны түлә!» – дип таләп иткән. 29Тегесе, тезләренә егылып, аңа: «Бурычымны көтче, мин кайтарып бирәчәкмен!» – дигән. 30Әмма хезмәтче, риза булмыйча, бурычын түләгәнгә кадәр, аны зинданга утырткан[+]. 31Патшаның башка хезмәтчеләре, моны күреп, бик кайгырганнар һәм бар булган хәлне хуҗаларына килеп сөйләп биргәннәр. 32Шуннан соң хуҗасы әлеге хезмәтчене чакырып: «Яраксыз хезмәтче! Үтенгәч, мин бөтен бурычыңны бәхилләдем. 33Мин рәхимлек күрсәткән кебек, хезмәттәшеңә син дә рәхимлек күрсәтергә тиеш түгел идеңмени?!» – дип әйткән. 34Ачуы чыккан патша, хезмәтчесе бөтен бурычын түләп бетергәнче, аны газаплаучылар кулына тапшырган.

35Әгәр туганыгызны ихлас күңелдән кичермәсәгез, Күктәге Атам да сезнең белән шулай эшләячәк[+].

### 19


Гайсәнең аерылышу хакында өйрәтүе

1[•]Гайсә сүзен тәмамлагач, Гәлиләядән китеп, Үрдүн аръягындагы Яһүдия җиренә юнәлде. 2Артыннан халык төркемнәре иярде. Гайсә алар арасындагы авыруларны савыктырды. 3Гайсә янына фарисейлар килгәч, Аны сынарга теләп:

– Ир кешегә хатынын һәртөрле сәбәптән аерып җибәрергә канун рөхсәт итәме? – дип сорадылар.

4– Кешеләрне бар иткәндә, Яратучы баштан ук «аларны ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты»[*] дигәнне сез укымадыгызмыни?! – дип сорады Гайсә. –[+] 5Аллаһы әйткән: «Шуңа күрә ир кеше, атасын һәм анасын калдырып, хатынына кушылыр һәм алар икесе бер тән булыр»[*][+]. 6Димәк, алар инде ике кеше түгел, ә бербөтен. Аллаһы кушканны кеше аермасын[+].

7– Алай булса, нигә соң Муса ирләргә үз хатынына талак хаты биреп, аерып җибәрергә рөхсәт иткән?[*] – диделәр алар[+].

8– Ул сезгә, күңелләрегез каты булганга күрә, хатыныгыз белән аерылышырга рөхсәт биргән. Башта алай түгел иде, – диде Гайсә. – 9Сезгә әйтәм: ир кеше, зина кылудан башка сәбәп аркасында хатыны белән аерылышып, башкага өйләнә икән, ул зина кыла[+].

10Шәкертләре Аңа:

– Ирнең хатынга карата мөнәсәбәте шундый була икән, ул чакта өйләнмәве яхшырак, – диделәр.

11– Бу сүзләрне барысы да кабул итә алмыйлар, ә бары тик кемгә бирелгән булса, шул кабул итәр, – дип җавап бирде Гайсә. –[+] 12Кешеләр төрле сәбәпләр аркасында өйләнми: берәүләр ана карыныннан шундый булып туалар, икенчеләрен кешеләр шундый итәләр, һәм өченчеләре исә Күкләр Патшалыгы хакына үзләре өйләнмиләр. Моны кем кабул итә ала, шул кабул итсен!


Гайсәнең балаларга фатиха бирүе

13[•]Шуннан соң, кулларын куеп дога кылсын дип, кешеләр Гайсә янына балаларын алып килделәр. Шәкертләре исә аларны шелтәләделәр. 14Әмма Гайсә:

– Балаларга ирек бирегез, аларга яныма килергә комачауламагыз, чөнки Күкләр Патшалыгы менә шундыйларныкы, – диде[+].

15Гайсә аларга кулы белән орынып, Үзенең фатихасын күндерде һәм аннан китеп барды.


Гайсә һәм бер бай

16[•]Бервакыт Гайсә янына бер кеше килеп:

– Остаз, мәңгелек тормышка ия булыр өчен, мин нинди игелекле эш эшләргә тиеш? – дип сорады[+].

17– Син игелек хакында ник Миннән сорыйсың? Берәү генә игелекле. Мәңгелек тормышка керәсең килә икән, Аның әмерләрен үтә, – диде Гайсә[+].

18– Ниндиләрен? – дип сорады тегесе.

– Кеше үтермә, зина кылма, урлашма, ялган шаһитлык бирмә, 19атаң белән анаңны хөрмәт ит[*] һәм якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат[*], – дип җавап бирде Гайсә[+].

20– Мин боларны үтәп киләм. Миңа тагын нәрсә җитми? – дип сорады егет[+].

21– Камил булырга теләсәң, бар да, булган милкеңне сатып, фәкыйрьләргә өләш. Шулай эшләсәң, күктәге хәзинәгә ия булырсың. Аннары яныма кил дә Миңа ияр, – диде Гайсә[+].

22Егет исә, бу сүзләрне ишеткәч, борчуга төште һәм китеп барды, чөнки ул бик бай иде.

23Ә Гайсә шәкертләренә:

– Сезгә хак сүз әйтәм: бай кешегә Күкләр Патшалыгына керүе кыен шул[+]. 24Тагын сезгә әйтәм: бай кешегә Аллаһы Патшалыгына керүгә караганда, дөягә энә күзе аша үтү җиңелрәк, – диде.

25Шәкертләре, моны ишетеп, бик гаҗәпләнделәр.

– Алай булгач, кем генә котыла алыр соң?! – дип сорадылар алар.

26Гайсә аларга карап:

– Кешеләр өчен мөмкин булмастай эш бу, әмма Аллаһы һәммәсен дә булдыра ала, – диде[+].

27Шунда Петер Гайсәгә мөрәҗәгать итте:

– Менә без, бөтен нәрсәбезне калдырып, Сиңа иярдек. Моның өчен безгә нәрсә була[+]?

28– Сезгә хак сүз әйтәм: бөтен дөнья яңаргач, Адәм Углы шөһрәтле тәхетенә утырганнан соң, сез дә, Миңа иярүчеләр, Исраилнең унике ыругы белән идарә итәр өчен, унике тәхеткә утырачаксыз[+]. 29Йортларын яки агай-энеләрен, апа-сеңелләрен яки ата-анасын, балаларын яки басуларын Минем хакка калдырган һәркем йөз тапкыр күбрәк алачак һәм мәңгелек тормышка ия булачак[+]. 30Әмма беренчеләрнең күбесе соңгылар булыр, соңгылар исә беренчегә чыгар[+].

### 20


Йөзем бакчасында эшләүчеләр хакында гыйбрәтле хикәя

1Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаш? Күз алдыгызга китерегез: иртән иртүк хуҗа үзенең йөзем бакчасына эшчеләр ялларга барган. 2Ялчылар белән көненә бер динардан килешкәч, ул аларны йөзем бакчасына җибәргән. 3Иртәнге сәгать тугызда[*] өеннән чыгып, базар мәйданына килгәч, ул анда эшсез торган башка кешеләрне күреп: 4«Сез дә минем йөзем бакчасына барыгыз. Мин сезгә тиешенчә түләрмен», – дигән. Алар киткәннәр. 5Ә хуҗа сәгать уникедә дә, көндезге сәгать өчтә дә шулай ук эшләгән. 6Сәгать бишләр тирәсендә хуҗа тагын чыгып, басып торган кешеләрне күргән. «Сез нигә монда көне буе эшсез торасыз?» – дип сораган ул алардан. 7«Безне беркем дә ялламады», – дип җавап кайтарганнар алар. Ул аларга: «Сез дә йөзем бакчасына барыгыз», – дип әйткән.

8Кич җиткәч, хуҗа идарәчесенә: «Эшчеләрне чакырып, аларга түлә. Соңгы ялланганнарыннан башлап, беренчеләре белән тәмамла», – дигән[+]. 9Кичке биштә ялланганнар килеп, һәрберсе бер динар акча алган. 10Шуңа карап, беренчеләре: «Күбрәк алырбыз», – дип уйлаганнар. Әмма алар да берәр динар акча алганнар. 11Ә алгач, хуҗага зарлана башлаганнар: 12«Бу соң килгәннәре бары тик бер сәгать эшләделәр, ә син аларны безнең белән тиңләдең. Без бит көннең авырлыгын һәм эсселеген кичердек».

13Әмма ул аларның берсенә: «Дустым, мин сиңа карата гаделсезлек эшләмәдем. Син минем белән бер динарга килештең түгелме соң?! 14Үзеңә тиешлесен ал да кит. Ә мин бу соңгысына да сиңа биргән кадәр бирергә телим. 15Акчам белән үзем теләгәнчә эшләргә хокукым юкмыни?! Әллә син минем юмартлыгымнан көнләшәсеңме?» – дип җавап биргән.

16Шулай, соңгылар беренче булырлар, ә беренчеләр исә соңгы булырлар, – диде Гайсә[+].


Гайсәнең янә Үзенең үлеме хакында әйтүе

17[•]Иерусалимгә таба барганда, Гайсә, унике шәкертен читкә чакырып, аларның үзләренә генә болай диде:

18– Без Иерусалимгә барабыз. Адәм Углын анда баш руханилар һәм канун белгечләре кулына тотып бирерләр. Алар Аны үлемгә хөкем итәрләр, 19мыскыллау, камчы белән суктыру һәм хачка кадаклату өчен, мәҗүсиләр кулына тапшырырлар. Әмма өченче көнгә Ул үледән терелтеп торгызылачак[+].


Гайсә һәм Зебедәй угыллары

20[•]Шуннан соң Зебедәйнең хатыны, угыллары белән Гайсә янына килеп, алдында тезләнде. Ул Аңардан нәрсәдер сорарга теләде[+].

21– Син нәрсә телисең? – дип сорады Гайсә.

– Ике углым Патшалыгыңда берсе уң ягыңа, икенчесе сул ягыңа утырачак, дип вәгъдә итсәң иде, – диде хатын[+].

22– Сез нәрсә сораганыгызны аңламыйсыз, – диде Гайсә. – Мин эчәсе касәдән эчә алырсызмы?

– Алырбыз, – диделәр алар[+].

23– Сез Минем касәмнән эчәрсез, ә менә уң яки сул ягымда утырырга рөхсәт бирү-бирмәү Минем ихтыярымда түгел. Атам ул урыннарны кемнәргә тәгаенләсә, шуларныкы булыр.

24Бу хакта ишеткәч, калган ун шәкертнең бу икәүгә каршы ачулары чыкты. 25Ә Гайсә аларны чакырып алып:

– Сез беләсез: халык җитәкчеләре халыклар белән хакимлек кыла һәм түрәләр дә алар белән идарә итә. 26Ләкин сездә алай булмасын! Арагызда бөек булырга теләүче башкаларга – хезмәтче,[+] 27арагызда беренче булырга теләүче сезнең өчен кол булсын. 28Адәм Углы да бит Үзенә хезмәт итсеннәр өчен түгел, ә бәлки Үзе хезмәт итәр һәм күпләрне йолып алыр[†] өчен, тормышын бирергә дип килде, – диде[+].


Гайсәнең ике сукырны савыктыруы

29[•]Гайсә шәкертләре белән Әрихә шәһәрен калдырып киткәндә, артыннан күп санлы халык иярде[+]. 30Юл читендә ике сукыр утыра иде. Алар Гайсәнең үтеп баруын ишеткәч:

– Әфәндем, Давыт Углы! Безне кызган! – дип кычкырып җибәрделәр[+].

31Халык, ачуланып, аларны тыймакчы булды, әмма алар тагын да көчлерәк итеп:

– Әфәндем, Давыт Углы! Безне кызган! – дип кычкырдылар.

32Гайсә, туктап, аларны чакырды һәм:

– Сезнең өчен нәрсә эшләвемне телисез? – дип сорады.

33– Әфәндем! Күзләребез ачылсын иде! – диделәр алар.

34Гайсә, аларны кызганып, күзләренә кагылды: алар шунда ук күрә башладылар һәм Аңа ияреп киттеләр[+].

### 21


Гайсәнең Иерусалимгә тантана белән керүе

1[•]Алар Иерусалимгә якынлашып, Зәйтүн-тау янындагы Бәйт-Фәги авылына килгәч, Гайсә ике шәкертен җибәрде[+] 2һәм:

– Каршыгыздагы авылга барыгыз. Шунда ук бәйләп куелган ана ишәк белән яшь ишәкне күрерсез. Аларны бәйдән ычкындырып, Миңа китерегез. 3Кем дә булса берәр нәрсә әйтсә, аңа: «Алар безнең Хуҗага кирәк», – дип җавап бирегез. Ул ишәкләрне шунда ук җибәрер, – диде.

4Бу – пәйгамбәр аша әйтелгән сүзләр гамәлгә ашсын өчен булды:[+]

5«Сион-кызга әйтегез:
„Менә Патшаң сиңа килә.
Ул тыйнак-күндәм, ишәккә һәм тайга,
камыт кигезелгән ишәк баласына атланган“»[*].

6Шәкертләре барып, барын да Гайсә кушканча эшләделәр. 7Ишәк белән баласын алып килеп, өс киемнәрен ишәкләр сыртына салдылар һәм Гайсә аларга менеп атланды. 8Зур халык төркеме өс киемнәрен юл өстенә җәйделәр, башкалары исә агач ботакларын сындырып юлга салдылар[+]. 9Гайсәнең алдыннан һәм артыннан килүче зур халык төркемнәре:

«Давыт Углына һошанна![*]
Раббы исеменнән Килүче мөбарәктер![*]
Югарыда, күкләрдә һошанна!» –

дип кычкырдылар[+].

10Гайсә Иерусалимгә килеп кергәч, бөтен шәһәр кузгалды.

– Кем бу? – дип сораштылар кешеләр.

11– Бу – Гайсә, Гәлиләядәге Насарадан пәйгамбәр, – дип җавап бирде халык[+].


Аллаһы йортын чистарту

12[•]Гайсә, Аллаһы йортына кереп, барлык сатучыларны һәм сатып алучыларны куып чыгарды, акча алмаштыручыларның өстәлләрен һәм күгәрчен сатучыларның утыргычларын аударып ташлады[+]. 13Гайсә аларга:

– Изге язмада: «Минем Йортым дога кылу йорты дип аталыр»[*], – дип язылган, ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндерәсез![*] – диде[+].

14Аллаһы йортында Гайсә янына сукырлар, аксаклар килде һәм Ул аларны савыктырды. 15Ләкин баш руханиларның һәм канун белгечләренең, Ул эшләгән искиткеч эшләрне һәм балаларның Аллаһы йортында: «Давыт Углына һошанна!» – дип кычкыруларын күреп, ачулары чыкты[+]. 16Алар Аңардан:

– Аларның нәрсә әйтүләрен ишетәсеңме? – дип сорадылар.

– Әйе, – дип җавап бирде Гайсә. – Сез: «Сабый һәм имчәк балалар теленнән Син Үзеңә мактау яудырттың»[*], – дип язылганны һичкайчан укымадыгызмы әллә[+]?

17Гайсә, аларны калдырып, шәһәрдән Бәйт-Әниягә китте һәм төнне анда үткәрде[+].


Гайсәнең инҗир агачын каргавы

18[•]Иртә белән шәһәргә таба юл тотканда, Гайсә ачыгып киткән кебек булды[+]. 19Юл буендагы инҗир агачын күреп, Ул янына килде, әмма яфрактан башка берни тапмагач, аңа:

– Моннан ары җимешең беркайчан булмасын! – диде.

Һәм шунда ук инҗир агачы корып төште[+].

20Моны күреп, шәкертләренең исләре китте.

– Ничек алай кинәт кенә инҗир агачы корып төште соң? – дип сорадылар алар.

21– Сезгә хак сүз әйтәм: ышансагыз һәм шикләнмәсәгез, Мин инҗир агачы белән эшләгәнне генә эшләп калмассыз, әмма бу тауга: «Күтәрел дә диңгезгә ташлан!» – дип әйтсәгез дә шулай булачак[+]. 22Догагызда ни генә сорасагыз да, әгәр ышансагыз, алырсыз, – диде Гайсә[+].


Гайсәнең вәкаләте турында сорау

23[•]Гайсә Аллаһы йортына кереп гыйлем биргәндә, янына баш руханилар белән халык өлкәннәре килде.

– Син боларны нинди вәкаләт белән эшлисең? Андый хокукны Сиңа кем бирде? – дип сорадылар алар[+].

24– Мин дә сезгә бер сорау бирәм, – диде аларга Гайсә. – Әгәр сез җавап бирсәгез, Мин дә бу гамәлләрне нинди вәкаләт белән эшләвемне әйтермен. 25Суга чумдыру хокукы Яхъяга кайдан бирелгән: күктәнме әллә кешеләрдәнме?

Алар үзара:

– Әгәр: «Күктән», – дип әйтсәк, Ул: «Ә ни өчен сез аңа ышанмадыгыз?» – дип сораячак[+]. 26Ә инде: «Кешеләрдән», – дип әйтсәк, халык безне нишләтер? Алар бит барысы да Яхъяны пәйгамбәр дип исәпли, – диештеләр[+].

27Шуңа күрә алар Гайсәгә:

– Белмибез, – дип җавап кайтардылар.

– Алай булгач, Мин дә сезгә бу эшләрне нинди вәкаләт белән башкаруымны әйтмим.


Ике угыл хакында гыйбрәтле хикәя

28Ә менә бу хакта сез ни диярсез? Бер кешенең ике углы булган. Беренчесе янына килеп, ул болай дигән: «Углым, бүген йөзем бакчасына барып эшлә әле». 29Тегесе: «Теләмим», – дип әйткән, әмма бераздан кире уйлап киткән. 30Атасы икенче углы янына килеп, шуны ук әйткән. Анысы исә: «Барам, әфәндем», – дип җавап биргән, әмма бармаган. 31Аталарының ихтыярын кайсысы үтәгән?

– Беренчесе, – дип җавап бирделәр тегеләр.

– Сезгә хак сүз әйтәм: Аллаһы Патшалыгына салым җыючылар һәм фахишәләр сездән алда керәчәкләр. 32Яхъя сезгә тәкъвалык юлын күрсәтергә дип килгән иде, әмма сез аңа ышанмадыгыз. Ә салым җыючылар һәм фахишәләр аңа ышандылар. Сез, моны күреп тә, барыбер тәүбә итмәдегез һәм аңа ышанмадыгыз[+].


Йөзем үстерүче явызлар хакында гыйбрәтле хикәя

33[•]Хәзер икенче гыйбрәтле хикәяне тыңлагыз. Җир биләүче бер кеше булган. Ул йөзем бакчасы утырткан, аны койма белән әйләндереп алган, йөзем изү өчен, махсус чокыр әзерләгән, бакчаны саклар өчен манара төзегән һәм бакчаны йөзем үстерүчеләргә куллану өчен биреп, үзе чит якларга китеп барган[+]. 34Уңыш җыяр вакыт җиткәч, үз өлешен алырга дип, хезмәтчеләрен җибәргән. 35Әмма йөзем үстерүчеләр, хезмәтчеләрен тотып, берсен кыйнаганнар, башкасын үтергәннәр, өченчесенә үлгәнче ташлар атканнар[+]. 36Хуҗа тагын да күбрәк хезмәтчеләрен җибәргән, әмма алар белән дә шулай ук эшләгәннәр. 37Ниһаять, «Углыма хөрмәт күрсәтерләр», – дип уйлап, углын җибәргән[+]. 38Әмма йөзем үстерүчеләр хуҗаның углын күреп, бер-беренә: «Бу бит – варис. Әйдәгез, аны үтерик һәм мирасын үзебезгә алыйк», – диешкәннәр[+]. 39Алар аны тотып, йөзем бакчасыннан чыгарып ташлаганнар һәм үтергәннәр[+].

40Шулай итеп, йөзем бакчасының хуҗасы әйләнеп кайткач, бу йөзем үстерүчеләр белән нәрсә эшләр?

41– Явыз кешеләрне ул рәхимсез рәвештә үтерер һәм йөзем бакчасын башка йөзем үстерүчеләргә кулланырга биреп торыр. Болар хуҗага тиешле өлешне вакытында бирерләр, – дип җавап бирделәр алар[+].

42Гайсә болай диде:

– Ә сез Изге язмада:

«Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде.
Раббы тарафыннан кылынды бу,
һәм безнең күзләр өчен могҗизадыр»[*], –

дигәнне укымадыгызмыни[+]? 43Шуңа күрә, Мин сезгә әйтәм: Аллаһы Патшалыгы сездән алынып, аның җимешен китерүче халыкка биреләчәк. 44Бу ташка абынган һәркем чәлпәрәмә киләчәк, таш кемнең дә булса өстенә төшсә, сытачак[+].

45Баш руханилар һәм фарисейлар, Гайсәнең гыйбрәтле хикәяләрен ишетеп, Аның үзләре хакында сөйләвен аңладылар. 46Алар Гайсәне кулга алырга теләделәр, ләкин Аны пәйгамбәр дип исәпләгән халыктан курыктылар[+].

### 22


Туй мәҗлесе хакында гыйбрәтле хикәя

1[•]Гайсә, алар белән сөйләшкәндә, тагын гыйбрәтле хикәяләр сөйләде:[+]

2– Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: патша углы өчен туй мәҗлесе үткәргән[+]. 3Ул, чакырылган кунакларны мәҗлескә җыярга ниятләп, хезмәтчеләрен җибәргән, ләкин кунаклар килергә теләмәгәннәр. 4«Мәҗлесем инде әзер: үгезләрем һәм симертелгән мал суелган, бөтен нәрсә әзер, кунакка килегез», – дип, тагын хезмәтчеләрен чакырылган кешеләргә әйтергә җибәргән. 5Әмма, чакыруны санга сукмыйча, аларның һәрберсе үз эшләре белән таралышканнар: берсе – басуына, икенчесе үзенең сәүдә эшенә киткән, 6ә калганнары исә хезмәтчеләрне тотып кыйнаганнар һәм үтергәннәр[+]. 7Патша, ярсып, ул үтерүчеләрне юк итәргә, ә шәһәрләрен яндырырга әмер биреп, гаскәрен җибәргән[+]. 8Аннан соң патша хезмәтчеләренә болай дип әйткән: «Мәҗлес әзер, ә чакырылган кунаклар лаеклы булмадылар[+]. 9Юл чатларына барыгыз, кемне генә күрсәгез дә, мәҗлескә чакырыгыз». 10Хезмәтчеләр, юлларга чыгып, очраган бар кешене – яманын да, яхшысын да алып килгәннәр. Бөтен мәҗлес бүлмәсе кунаклар белән тулган.

11Ләкин патша, кунакларны карарга чыккач, анда бәйрәм киеменә киенмәгән бер кешене күреп алган. 12Патша аңа: «Дус, син ничек монда бәйрәм киеме кимичә килдең?» – дигән. Тегесе эндәшмәгән. 13Шуннан соң патша хезмәтчеләренә: «Аяк-кулларын бәйләп, караңгылыкка чыгарып ташлагыз. Анда елау һәм теш шыкырдату булыр», – дигән[+]. 14Чакырылганнар күп, ләкин сайланганнар аз.


Кайсарга салым түләү хакында сорау

15[•]Шуннан соң фарисейлар, китеп, Гайсәне ничек сүздә эләктерергә икән дип киңәшләштеләр[+]. 16Алар үзләренең шәкертләрен Һируд тарафдарлары белән бергә Гайсә янына җибәрделәр.

– Остаз, – диделәр алар, – Синең туры сүзле булуыңны һәм Аллаһы юлына хакыйкать кушканча өйрәтүеңне без беләбез. Син берәүгә дә ярарга тырышмыйсың, чөнки кемнең кем булуы Сиңа мөһим түгел[+]. 17Шуңа күрә әйтче безгә, Син ничек уйлыйсың: кайсарга[†] салым түләү рөхсәт ителәме, әллә юкмы[+]?

18Әмма Гайсә аларның явыз ниятләрен белеп:

– Нәрсәгә дип сыныйсыз сез Мине, икейөзлеләр? – дип җавап бирде. –[+] 19Салым түли торган акчаны миңа күрсәтегез!

Алар Аңа динар бирделәр.

20– Монда кемнең сурәте төшерелгән, кемнең исеме сугылган? – дип сорады алардан Гайсә.

21– Кайсарныкы, – дип җавап бирделәр тегеләр.

– Димәк, кайсарныкын – кайсарга, ә Аллаһыныкын Аллаһыга бирегез, – диде шуннан соң аларга Гайсә[+].

22Бу сүзләрне ишетеп, алар хәйран калдылар һәм Аны калдырып киттеләр.


Үледән терелү турында сорау

23[•]Шул ук көнне Гайсә янына саддукейлар килделәр. Алар исә үлеләрнең терелүен инкяр итәләр иде. Алар Гайсәгә мондый сорау бирделәр:[+]

24– Остаз, Муса Канунда әйткән: «Әгәр берәү, ата булу бәхетенә ирешмичә, үлеп китсә, аның тол хатынына бертуганы өйләнсен һәм үлгән бертуган кардәшенең нәселен дәвам иттерсен»[*][+]. 25Менә арабызда бертуган җиде ир кардәш бар иде. Беренчесе өйләнгән, бала күрмичә, хатынын туганына хатынлыкка калдырып, үлеп киткән. 26Икенчесе, өченчесе дә һәм барлык җидесе белән дә шулай булган. 27Ә ахырда хатын үлеп киткән. 28Шулай булгач, үлеләр терелгән вакытта, ул аларның кайсысының хатыны булачак? Җидесе дә аның ире булган бит!

29– Сез ялгышасыз, чөнки Изге язманы да, Аллаһы кодрәтен дә белмисез, – дип җавап бирде Гайсә. 30– Үлеләр терелгәндә, алар өйләнмәсләр дә, кияүгә дә чыкмаслар. Алар күктәге фәрештәләрдәй булачаклар. 31Ә үлеләрнең терелү мәсьәләсенә килгәндә, Аллаһының әйткәннәрен сез укымадыгызмыни? 32Ул: «Мин – Ибраһим Алласы, Исхак Алласы һәм Ягъкуб Алласы»[*], – дип әйткән. Аллаһы – үлеләр Алласы түгел, Ул тереләрнеке[+].

33Гайсәне тыңлаган халык Аның өйрәтүләренә таң калды.


Иң мөһим әмер хакында сорау

34[•]Гайсәнең саддукейларны эндәшмәслек итүен ишеткәч, фарисейлар бергә җыелдылар. 35Аларның берсе – канун белгече, Аны сынарга теләп:

36– Остаз, Канунда кайсы әмер иң мөһиме? – дип сорады.

37– «Раббы Аллаңны бөтен йөрәгең, бөтен җаның һәм бөтен акылың белән ярат»[*], – диде Гайсә. –[+] 38Бу – беренче һәм иң мөһим әмер. 39Икенчесе дә шундый ук: «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*][+]. 40Бөтен Муса кануны һәм пәйгамбәрләр шушы ике әмергә нигезләнгәннәр[+].


Мәсих – Давыт Углымы?

41[•]Фарисейлар бергә җыелгач, Гайсә алардан болай дип сорады:

42– Сез Мәсих хакында нәрсә уйлыйсыз? Чыгышы буенча, Ул – кем Углы?

– Давыт Углы, – дип җавап бирделәр алар[+].

43– Ә ни өчен Давыт, Изге Рух белән илһамланып, Мәсихне Хакимем дип атаган? Ул бит болай дигән:

44«Раббы минем Хакимемә:
„Дошманнарыңны Синең аяк астына түндергәнче,
Минем уң ягымда утыр“, – ди»[*][+].

45Шулай итеп, Давыт Аны «Хакимем» дип атый икән, ничек инде Ул аның Углы була ала?

46Беркем дә Аңа җавап кайтара алмады. Шушы көннән алып, бер кеше дә Гайсәдән нәрсә дә булса сорарга батырчылык итмәде[+].

### 23


Гайсәнең канун белгечләреннән сакланырга кушуы

1[•]Шуннан соң Гайсә халыкка һәм Үзенең шәкертләренә мөрәҗәгать итте:

2– Муса урынын фарисейлар һәм канун белгечләре алдылар. 3Шуңа күрә, аларның сезгә кушканнарын тыңлагыз һәм үтәгез, әмма алар кебек эшләмәгез, чөнки алар үзләре өйрәткәннәре буенча гамәл кылмыйлар[+]. 4Алар кешеләр җилкәсенә авыр йөкләрне бергә бәйләп салалар, ә үзләре бармаклары белән дә кыймылдатырга теләмиләр. 5Нәрсә генә эшләсәләр дә, аны кешеләр күрсен дип эшлиләр. Алар догалар салган тартмачыкларын[*] зурайталар, кием чукларын озынайталар[+]. 6Мәҗлесләрдә алар иң түрдә, гыйбадәтханәләрдә дәрәҗәле урыннарда утырырга яраталар,[+] 7мәйданнарда үзләрен ихтирам белән сәламләүне һәм кешеләрнең аларны «остаз» дип атауларын яраталар. 8Ә сезне «остаз» дип атамасыннар, чөнки сезнең тик бер Остазыгыз бар һәм сез – бер-берегезгә туганнар[+]. 9Җирдә «ата» дип беркемне дә атамагыз – сезнең бер генә – Күктәге Атагыз гына бар[+]. 10Сезне «нәсыйхәтче» дип тә атамасыннар, чөнки бердәнбер Нәсыйхәтчегез – Мәсих. 11Ә арагыздагы иң бөеге сезнең өчен хезмәтче булсын[+]. 12Үзен-үзе күтәрүчене Аллаһы түбәнсетер, ә үзен түбәнсеткәнне Аллаһы күтәрер[+].

13Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез кешеләрдән Күкләр Патшалыгын бикләп куясыз, үзегез дә кермисез, керергә теләүчеләрне дә керттермисез. [[+] 14][*]

15Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Тик берәүне генә булса да үзегез тоткан иманга китерер өчен, сез диңгезләр һәм коры җирләр аша үтәсез. Ә инде берәрсен китерсәгез, аны, үзегезгә караганда да, җәһәннәмгә икеләтә лаеклы итәсез.

16Кайгы сезгә, сукыр юлбашчылар! Сез: «Аллаһы йорты белән ант иткәннең анты бернигә дә тормый, ә Аллаһы йортының алтыны белән ант итсә, ул антын үтәргә тиеш», – дип өйрәтәсез[+]. 17Сукыр ахмаклар! Кайсысы мөһимрәк: алтынмы әллә алтынны изге итүче Аллаһы йортымы[+]? 18Тагын әйтәсез: «Мәзбәх белән ант иткәннең анты бернигә дә тормый, ә мәзбәхтәге бүләк белән ант итсә, ул антын үтәргә тиеш». 19Сукырлар! Кайсысы мөһимрәк: бүләкме, әллә бүләкне изге итүче мәзбәхме[+]? 20Шуңа күрә, мәзбәх белән ант итүче кеше аның белән дә, аның өстендәге бөтен нәрсә белән дә ант иткән була. 21Аллаһы йорты белән ант итүче кеше исә аның белән дә, аның эчендә Яшәүче белән дә ант иткән була[+]. 22Күк белән ант иткән кеше Аллаһы тәхете һәм анда Утыручы белән ант иткән була[+].

23Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез бөтнекне, укропны, ак әнисне гошер сәдакасы итеп бирәсез, ә Канундагы иң мөһим нәрсәне: гаделлек, шәфкатьлек һәм тугрылыкны читтә калдыргансыз. Менә боларны үтәргә һәм Канунның башка өлешләрен дә онытмаска кирәк иде[+]. 24Сукыр юлбашчылар! Сез черкине сөзеп аласыз, ә дөяне йотасыз!

25Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Касәләрнең һәм савытларның тышкы ягын чистартасыздыр, ә эче исә комсызлык һәм тотнаксызлык белән тулы. 26Сукыр фарисей! Элек касәләрнең эчен чистарт, шул вакытта гына аның тышы да чиста булыр[†]!

27Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез агартылган төрбәләр кебек: тыштан алар матур булып күренәләр, ә эчләре исә мәет сөякләре һәм төрле шакшылык белән тулы![+] 28Сез дә шулай ук: тыштан кешеләргә тәкъва булып күренәсез, ә эчегез тулы икейөзлелек һәм канунсызлык.

29Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез пәйгамбәрләр өчен төрбәләр төзисез һәм тәкъваларның кабер һәйкәлләрен бизисез. 30Сез: «Ата-бабаларыбыз чорында яшәгән булсак, алар белән бергә пәйгамбәрләрнең канын түгүдә катнашмаган булыр идек», – дисез[+]. 31Шулай итеп, үзегезгә каршы үзегез шаһитлык итәсез: сез – пәйгамбәрләрне үтерүче ата-бабаларыгызның угыллары. 32Шулай ата-бабаларыгыз башлаганны тулыландырыгыз. 33Сез – еланнар һәм елан токымы! Сез җәһәннәм хөкеменнән ничек качарга уйлыйсыз[+]? 34Шуңа күрә Мин сезгә пәйгамбәрләрне, акыл ияләрен һәм канун белгечләрен җибәрәм. Берәүләрен сез үтерерсез, хачка кадакларсыз, башкаларын гыйбадәтханәләрдә камчылатып, шәһәрдән шәһәргә куарсыз[+]. 35Шулай итеп, бөтен тәкъваларның җирдә түгелгән каны башыгызга төшәчәк: тәкъва Һабил каныннан алып, мәзбәх белән Изге йорт арасында сез үтергән Бәрәхия углы Зәкәрия канына кадәр[*][+]. 36Сезгә хак сүз әйтәм: боларның һәммәсе шушы буын кешеләренә төшәчәк!

37[•]Иерусалим! Пәйгамбәрләрне үтерүче һәм хозурыңа җибәрелгәннәрне ташлар атып кыйнаучы Иерусалим! Кош үзенең балаларын канат астына җыйган кебек, Мин дә халкыңны ничә тапкыр шулай бергә җыярга теләдем, әмма сез, Иерусалим кешеләре, каршы килдегез![+] 38Инде менә Изге йортыгыз ташландык хәлдә калыр. 39Сезгә әйтәм: «Раббы исеменнән Килүче мөбарәктер!»[*] – дип әйтми торып, Мине күрмәссез![+]

### 24


Аллаһы йортының җимерелүе

1[•]Гайсә Аллаһы йортыннан чыгып киткәндә, Аның игътибарын Аллаһы йортының биналарына юнәлтер өчен, янына шәкертләре килделәр. 2Ә Гайсә:

– Боларның һәммәсен да күрәсезме? – диде. – Сезгә хак сүз әйтәм: монда таш өстендә таш калмаячак, бар нәрсә җимереләчәк![+]


Ахыр заман билгеләре

3Гайсә Үзе генә Зәйтүн тавында утырганда, янына шәкертләре килде.

– Әйт әле безгә: бу хәлләр кайчан булыр икән? Без Синең килүеңне һәм бу дөньяның бетәчәген нинди билге аша беләчәкбез? – дип сорадылар алар.

4Гайсә җавап бирде:

– Карагыз аны, алдамасыннар үзегезне,[+] 5чөнки күпләр, үзләрен Минем исем белән атап килеп, «Мин – Мәсих» диярләр һәм күпләрне алдарлар[+]. 6Сез якындагы сугышлар авазын һәм ерактагы сугышлар хакында хәбәрләр ишетерсез – карагыз, курыкмагыз! Шулай булырга тиеш. Әмма моның белән генә бетмәс әле:[+] 7халык халыкка һәм патшалык патшалыкка каршы чыгар, төрле урыннарда ачлык һәм җир тетрәүләр булыр,[+] 8әмма боларның барысы – тулгак тоту газапларының башы гына.

9Шушы вакытта сезне газаплауга дучар итәрләр һәм үлемгә тартырлар, бөтен халыклар да Минем өчен сезгә нәфрәтләнер[+]. 10Шул вакытта күпләр иманнан ваз кичәр, бер-беренә хыянәт итәр һәм нәфрәтләнер[+]. 11Ялган пәйгамбәрләр күбәеп, күпләрне алдар[+]. 12Явызлык артканлыктан, күпләрнең мәхәббәте суыныр. 13Әмма ахырга тикле чыдаган кеше котылыр[+]. 14Барча халыкларга дәлил итеп, Патшалык хакындагы бу Яхшы хәбәрне бөтен җиһанда таратырлар. Менә шуннан соң ахыры килер[+].

15[•]Шуңа күрә, сез Даниил пәйгамбәр язган «ташландык хәлгә китерә торган нәҗес нәрсәнең» изге урында торуын[*] күргәч (бу сүзләрне укыган кеше аңласын),[+] 16Яһүдия җирендәгеләр тауларга качсыннар, 17өй түбәсендәгеләр, әйберләрен алырга дип, өйгә төшеп тормасын,[+] 18кырдагылар исә өс киемен алырга өенә кайтмасын. 19Ул көннәрдә авырлы һәм бала имезгән хатыннарга – кайгы![+] 20Качуыгыз кышка һәм шимбә көненә туры килмәсен дип, дога кылыгыз, 21чөнки ул вакытта дөнья яратылганнан бирле бүгенге көнгә кадәр булмаган һәм киләчәктә дә булмаячак зур афәт килер[+]. 22Әгәр ул көннәр кыскартылмаса, һичкем исән калмас иде. Әмма сайланганнар хакына ул көннәр кыскартылачак[+].

23Әгәр сезгә шул вакытта: «Кара, Мәсих менә монда!» яки «Ул тегендә!» – дип әйтсәләр, ышанмагыз,[+] 24чөнки ялган мәсихләр вә ялган пәйгамбәрләр килер, әгәр килеп чыкса, хәтта Аллаһы тарафыннан сайланганнарны алдамакчы булып, искиткеч галәмәтләр һәм могҗизалар күрсәтер[+]. 25Менә Мин сезгә барысы хакында алдан әйтеп куйдым[+].

26Шулай итеп, әгәр: «Кара, Ул чүлдә», – дисәләр, анда бармагыз яки: «Менә Ул эчке бүлмәләрдә», – дисәләр, ышанмагыз. 27Чөнки Адәм Углының килүе күкне көнчыгыштан көнбатышка кадәр яшен ярып үткән кебек булыр[+]. 28Мәет кайда булса, үләксә кошлары шунда җыелыр[+].

29[•]Шунда ук, ул көннәрдәге афәттән соң,

«кояш каралыр, ай яктыртмас,
күкләрдән йолдызлар коелыр һәм
күк җисемнәре тетрәнер»[*][+].

30Шулвакыт Адәм Углының билгесе күренер, Аның күк болытлары өстендә кодрәт вә дан белән килүен[*] күреп, җирнең бөтен халыклары кычкырып, бик нык кайгырырлар[+]. 31Адәм Углы фәрештәләрен көчле быргы тавышы белән җибәрер. Алар дөньяның дүрт тарафыннан, җирнең бер читеннән башлап икенче читенә кадәр Аның сайланганнарын җыярлар[+].

32[•]Менә инҗир агачына күз салыйк: бөреләре бүртеп, яфрак яра башласа, сез тиздән җәй җитәсен беләсез. 33Монда да нәкъ шулай: бу хәлләрнең гамәлгә ашуын күргәндә белеп торыгыз: ул вакыт якын, инде ишек төбендә! 34Хак сүз әйтәм сезгә: болар һәммәсе гамәлгә ашканчы, бүгенге буын әле юкка чыкмас[+]. 35Күк һәм җир юкка чыгар, әмма Минем сүзләрем һичкайчан юкка чыкмас[+].


Көне һәм сәгате билгесез

36[•]Ул көннең һәм сәгатьнең кайчан җитәсен һичкем белми: күктәге фәрештәләр дә, Угыл да. Бу турыда бары тик Ата гына белә[+]. 37Нух көннәрендә ничек булса[*], Адәм Углы килгән вакытта да шулай булачак[+]. 38Туфан алдыннан кешеләр ашаганнар, эчкәннәр, өйләнгәннәр һәм кияүгә чыкканнар. Нух көймәгә кергән көнгә кадәр шулай дәвам иткән. 39Туфан килеп, барын да агызып киткәнгә кадәр, алар нәрсә буласын аңламаганнар. Адәм Углы килгән вакытта да нәкъ шулай булачак[+]. 40Ул вакытта кырда ике кеше булыр: берсе алыныр, икенчесен калдырырлар[+]. 41Бер кул тегермәнендә тартучы ике хатынның берсе алыныр, икенчесен калдырырлар.

42Шуңа күрә, уяу булыгыз! Хакимегез кайсы көндә киләчәген сез белмисез бит[+]. 43Шуны аңлагыз: йорт хуҗасы каракның төнлә белән кайсы сәгатьтә киләсен белсә, йокламыйча, аңа үз йортына керергә ирек бирмәс иде[+]. 44Шуңа күрә, сез дә әзер булып торыгыз: Адәм Углы сез уйламаган сәгатьтә киләчәк[+].

45[•]Шулай итеп, хезмәтчеләргә ризыкны үз вакытында өләшү өчен, хуҗа тарафыннан башлык итеп куелган ышанычлы һәм акыллы хезмәтче нинди була соң? 46Хуҗасы әйләнеп кайтып, аның шулай эшләвен күрсә, менә шул хезмәтче сәгадәтле[+]. 47Сезгә хак сүз әйтәм: хуҗасы аны бөтен милкенә башлык итеп куяр. 48Ләкин ул хезмәтче начар булса һәм: «Хуҗам тиз кайтмас әле», – дип уйлап,[+] 49башка хезмәтчеләрне кыйный, үзе эчкечеләр белән ашап-эчә башласа, 50хуҗасы ул көтмәгән көндә һәм уйламаган сәгатьтә кайтып керер дә 51аны җәзага тартыр һәм икейөзлеләр белән бер язмышка дучар итәр: анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+].

### 25


Ун кыз хакында гыйбрәтле хикәя

1Күкләр Патшалыгы ул вакытта менә нәрсәгә охшар. Күз алдыгызга китерегез: ун кыз, кулларына яктырткычлар тотып, кияү каршыларга чыккан[+]. 2Бишесе – ахмак, калган бишесе исә акыллы булган. 3Ахмаклары яктырткычларын алганнар, ә май алмаганнар. 4Акыллылары исә яктырткычлар белән бергә чүлмәкләрдә май да алганнар. 5Кияү тоткарланганлыктан, кызлар йокымсырый башлаган һәм йоклап та киткәннәр[+].

6Төн уртасында: «Кияү килә, аны каршыларга чыгыгыз!» – дип кычкырган тавыш ишетелгән. 7Шул вакытта бөтен кызлар уянып китеп, яктырткычлары яхшырак янсын өчен, аларны рәтләгәннәр. 8Ахмаклары акыллыларга: «Безнең яктырткычларыбыз сүнә, безгә бераз май бирегезче», – дип әйткәннәр. 9Ә акыллылары: «Юк, безнең май бөтенебезгә дә җитмәс. Иң яхшысы, сатучыларга барып, май сатып алыгыз», – дигәннәр.

10Әмма алар сатып алырга дип киткән арада, кияү килеп җиткән. Кияүне каршылау өчен, барын да әзерләп куйган кызлар аның белән бергә туй мәҗлесенә киткәннәр, һәм алар артыннан ишек ябылган[+].

11Аннан соң калган кызлар да килгәннәр. «Әфәнде, безгә ач әле!» – дип әйткәннәр алар[+]. 12Ләкин ул: «Хак сүз сезгә әйтәм: мин сезне белмим», – дип җавап кайтарган[+].

13Шуңа күрә уяу булыгыз: сез бит көнен дә, сәгатен дә белмисез, – диде Гайсә[+].


Хезмәтчеләргә бирелгән акчалар турында гыйбрәтле хикәя

14[•]Ул вакытта болай булыр: бер кеше, чит илләргә киткәнче, хезмәтчеләрен чакырып алып, аларга үзенең милкен ышанып тапшырган. 15Һәркайсына сәләтенә карап: берсенә ул – биш талант, икенчесенә – ике талант һәм өченчесенә бер талант күләмендә акча калдырган, ә үзе китеп барган. 16Биш талант алганы, шунда ук эшкә керешеп, тагын биш талант казанган. 17Ике талант алганы да шулай ук тагын ике талант казанган. 18Ә бер талант алганы исә, китеп, хуҗасының акчаларын яшереп, җиргә күмеп куйган.

19Күп вакыт үткәннән соң, хезмәтчеләрнең хуҗалары әйләнеп кайткан һәм алардан хисаплашуларын таләп иткән[+]. 20Биш талант алганы тагын бишне китергән. «Хуҗам, – дигән ул, – син миңа биш талант бирдең. Кара, мин тагын бишне эшләп таптым». 21Хуҗасы аңа болай дигән: «Яхшы эшләгәнсең, син – яхшы һәм ышанычлы хезмәтче. Кечкенә эштә син ышанычлы булдың, мин сиңа зурысын йөкләрмен. Килеп, хуҗаңның шатлыгын уртаклаш»[+].

22Ике талант алганы да килеп: «Хуҗам, син миңа ике талант бирдең. Менә мин тагын ике талант эшләп таптым», – дип әйткән. 23Хуҗасы аңа болай дигән: «Яхшы эшләгәнсең, син – яхшы һәм ышанычлы хезмәтче. Кечкенә эштә син ышанычлы булдың, мин сиңа зурысын йөкләрмен. Килеп, хуҗаңның шатлыгын уртаклаш».

24Инде бер талант алганы килеп әйткән: «Хуҗам, мин синең каты бәгырьле кеше икәнеңне белдем: үзең чәчмәгән җирдә урасың, утыртмаган җирдә җыясың. 25Мин синнән курыктым һәм акчаңны җиргә күмдем. Менә алар, ал үзеңнең акчаңны».

26Ә хуҗасы болай дип җавап кайтарган: «Яраксыз һәм ялкау хезмәтче! Үзем чәчмәгән җирдә уруымны, утыртмаган җирдә җыюымны белдең![+] 27Сиңа акчаларымны әйләнешкә кертергә кирәк иде. Мин әйләнеп кайткач, үземнекен табышы белән алган булыр идем».

28Шуннан хуҗа, сүзен дәвам итеп: «Аңардан бер талантны алыгыз да ун таланты булганга бирегез. 29Чөнки кемдә бар булса, аңа тагын бирелер, һәм аның артыгы белән булыр, ә кемдә юк икән, аның булган нәрсәсе дә тартып алыныр[+]. 30Ә бу булдыксыз хезмәтчене тышкы караңгылыкка чыгарып ташлагыз: анда елау һәм теш шыкырдату булыр», – диде[+].


Булачак хөкем

31Адәм Углы Үз даны һәм барлык фәрештәләре белән килеп, шөһрәтле тәхетенә утырачак[+]. 32Барча халыклар Аның хозурына китерелер. Ул, көтүче сарыкларны кәҗәләрдән аергандай, кешеләрне икегә аерачак[+]. 33Сарыкларны – уң ягына, кәҗәләрне исә сул ягына бастырыр.

34Шунда уң ягында торучыларга Патша: «Килегез, Атамнан фатиха алганнар! Дөнья яратылган көннән бирле сезнең өчен әзерләп куелган патшалыкны мирас итеп алыгыз[+]. 35Ач идем – ашаттыгыз, сусаган идем – эчерттегез, мосафир идем – сыеныр урын бирдегез,[+] 36ялангач идем – киендердегез, авыру идем – кайгырттыгыз, зинданда идем – яныма килдегез», – дип әйтер[+].

37Шунда тәкъвалар: «Хакимебез! Синең ач булуыңны күреп, без кайчан ашаттык, сусаганыңны күреп, кайчан эчерттек? 38Синең мосафир булуыңны күреп, кайчан сыеныр урын бирдек, ялангач булуыңны күреп, кайчан киендердек? 39Авырганыңны һәм зинданда утырганыңны күреп, кайчан яныңа бардык?» – дип сорарлар. 40Патша аларга җавабында: «Сезгә хак сүз әйтәм: кечкенә туганнарымның берсенә нәрсә генә эшләгән булсагыз да, Миңа эшләгән буласыз», – дип әйтер[+].

41Аннан соң Ул сул ягында торучыларга әйтер: «Китегез янымнан, ләгънәт төшкәннәр! Иблискә һәм фәрештәләренә билгеләп куелган мәңгелек утка барыгыз![+] 42Чөнки ач идем – ашатмадыгыз, сусаган идем – эчертмәдегез, 43мосафир идем – сыеныр урын бирмәдегез, ялангач идем – киендермәдегез, авырганда һәм зинданда утырганда, яныма килмәдегез».

44Шунда тегеләре дә: «Хакимебез! Без кайчан ач булуыңны, сусавыңны, мосафир, ялангач, авыру булуыңны, зинданда утыруыңны күреп, Сиңа ярдәм итмәдек?» – дип сорарлар. 45Шул чакта Ул: «Сезгә хак сүз әйтәм: бу кечкенә туганнарымның берсенә эшләмәгән нәрсәне Миңа да эшләмәдегез»[+].

46Алар – мәңгелек җәзага, ә тәкъвалар мәңгелек тормышка юнәләчәк[+].

### 26


Гайсәне үтерү нияте

1[•]Гайсә бу сүзләрен тәмамлагач, шәкертләренә:

2– Ике көннән Котылу бәйрәме[†] буласын сез беләсез. Ул көннәрдә Адәм Углын хачка кадакларга тапшырачаклар, – дип әйтте[+].

3Шул вакытта баш руханилар һәм халык өлкәннәре Кәяфәс исемле олуг рухани сараенда җыелдылар да 4Гайсәне хәйлә белән кулга алып үтерергә сүз куештылар.

5– Ләкин, халык арасында чуалыш килеп чыкмасын өчен, бәйрәм вакытында ярамас, – диделәр алар.


Гайсәне Бәйт-Әниядә майлау

6[•]Гайсә Бәйт-Әниядә махаулы Шимунның өендә иде[+]. 7Ул анда ашап утырганда, янына бик кыйммәтле хуш исле май салынган алебастр[*] савыт тотып, бер хатын килде һәм майны Гайсәнең башына койды. 8Ә моны күргән шәкертләре, ачуланып:

– Майны нигә алай әрәм итәргә? – диделәр. – 9Ул майны зур бәягә сатып, акчасын фәкыйрьләргә өләшергә була иде бит!

10Әмма шәкертләренең канәгатьсезлеген белгән Гайсә:

– Бу хатынны ник битәрлисез? Минем өчен ул изге эш эшләде. 11Фәкыйрьләр һәрвакыт сезнең белән бит, Мин исә сезнең белән һәрвакыт булмам[+]. 12Ул хатын, тәнемә май коеп, Мине күмәргә әзерләде[+]. 13Сезгә хак сүз әйтәм: җир йөзенең бу Яхшы хәбәр килеп ирешкән һәр почмагында, әлеге хатынны искә алып, аның нәрсә эшләве хакында сөйләячәкләр, – диде[+].


Яһүдәнең Гайсәгә хыянәт итүе

14[•]Шуннан соң, унике шәкертнең берсе Яһүдә Искариот баш руханилар янына барып:[+]

15– Әгәр сезгә Гайсәне тапшырсам, миңа нәрсә бирерсез? – диде.

Алар аңа утыз көмеш тәңкә санап бирделәр[+]. 16Шушы вакыттан алып, ул, Гайсәне аларның кулларына тапшырыр өчен җай чыкканны көтеп йөри башлады.


Гайсәнең Котылу бәйрәме ризыгын соңгы тапкыр ашавы

17[•]Төче күмәч бәйрәменең[†] беренче көнендә шәкертләре Гайсә янына килеп:

– Котылу бәйрәме хөрмәтенә табынны Синең өчен кайда әзерләвебезне телисең? – дип сорадылар.

18Гайсә аларга:

– Шәһәрдәге шул-шул кешегә барып, болай әйтегез: «„Билгеләгән сәгатем якынлашып килә. Шәкертләрем белән Котылу бәйрәме ашын синдә ашармын“, – дип әйтте Остазыбыз», – диде.

19Шәкертләре Гайсә кушканны үтәделәр һәм Котылу бәйрәме табынын әзерләделәр.

20Кич җиткәч, Гайсә унике шәкерте белән бергә табын янына утырды. 21Алар ашап утырган чакта Гайсә:

– Мин сезгә хак сүз әйтәм: арагыздан берәү Миңа хыянәт итәчәк, – диде[+].

22Алар, хафага төшеп, берсе артыннан берсе:

– Хакимем, мин түгелдер бит? – дип сорый башладылар.

23Ә Ул аларга болай дип җавап бирде:

– Минем белән бер савыттан ашаучы кеше Миңа хыянәт итәчәк. 24Изге язмада язылганча, Адәм Углы китә. Әмма Адәм Углына хыянәт иткән кешегә – ни кайгы! Ул кеше бөтенләй дә тумаса, аның өчен яхшырак булыр иде![+]

25Шуннан соң, хыянәт итәчәк Яһүдә Аңардан:

– Остаз, мин түгелдер бит? – дип сорады.

– Моны син үзең әйттең! – дип җавап бирде Гайсә.

26[•]Ашап утырганда, Гайсә икмәк алып шөкрана кылды һәм аны, сындырып, шәкертләренә бирде.

– Алып ашагыз, бу Минем тәнемдер, – диде Ул[+].

27Аннары касәне алды һәм, шөкрана кылып, аларга сузды һәм:

– Шуңардан эчегез. Барыгыз да эчегез. 28Бу, гөнаһлар кичерелсен дип, күпләр өчен түгелә торган канымдыр. Бу кан Аллаһы килешүен[†] раслый[+]. 29Сезгә әйтәм: бүгеннән алып, Атам Патшалыгында сезнең белән бергә яңа шәраб эчәр көн җитми торып, Мин инде йөзем шәрабы эчмәячәкмен, – диде.

30Мәдхия җырлаганнан соң, алар Зәйтүн тавына киттеләр[+].


Петернең ваз кичәчәген Гайсәнең алдан әйтүе

31[•]Шунда Гайсә аларга:

– Изге язмада:

«Көтүчене сугып егармын
һәм сарыклар таралышыр»[*], –

дип язылганча, сез барыгыз да бу төндә Миннән баш тартырсыз[+]. 32Әмма, Мин терелеп торганнан соң, сездән алда Гәлиләягә бара торырмын, – дип әйтте[+].

33Петер исә:

– Синнән һәммәсе баш тартканда да, мин һичкайчан баш тартмам! – дип каршы төште.

34Ләкин Гайсә аңа:

– Сиңа хак сүз әйтәм: бу төнне, әтәч кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең, – дип әйтте.

35– Синең белән бергә үләргә туры килсә дә, мин Синнән һичкайчан ваз кичмәячәкмен! – диде Петер. Башка шәкертләре дә шулай диештеләр[+].


Гайсәнең Гетсимәни бакчасында дога кылуы

36[•]Шуннан соң Гайсә шәкертләре белән Гетсимәни дип аталган урынга килде. Шунда Ул аларга:

– Мин тегендә барып дога кылыйм. Сез шушында утырып торыгыз, – дип әйтте.

37Ул Үзе белән Петерне һәм Зебедәйнең ике углын ияртеп алып китте. Аның күңелен сагыш һәм шом биләп алды[+]. 38Ул аларга:

– Йөрәгемне үлем сагышы басты, шушында көтеп торыгыз һәм Минем белән бергә уяу булыгыз! – диде[+].

39Ул читкәрәк китте дә җиргә йөзтүбән капланып дога кылды:

– Атам! Әгәр мөмкин булса, бу газаплар касәсе Мине читләтеп үтсә иде! Хәер, Мин теләгәнчә түгел, Син теләгәнчә булсын[+].

40Гайсә шәкертләре янына әйләнеп килгәндә, аларның йоклап ятуын күрде.

– Ничек сез Минем белән бергә бер сәгать тә уяу утыра алмадыгыз? – диде Ул Петергә. – 41Уяу булыгыз, вәсвәсәгә дучар булмас өчен, дога кылыгыз. Рух көчле, ә тән зәгыйфьтер![+]

42Гайсә тагын, икенче тапкыр читкә китеп, дога кылды:

– Атам, Миңа бу касәне эчмичә үткәрергә мөмкин булмаса, Синең ихтыярың буенча булсын![+]

43Әйләнеп килгәч, аларның тагын йоклауларын күрде: күзләрен йокы баскан иде. 44Аларны калдырып, Гайсә тагын читкәрәк китте һәм өченче тапкыр шул ук сүзләрне әйтеп дога кылды. 45Шуннан соң, шәкертләре янына әйләнеп килеп, аларга:

– Сез һаман йоклыйсызмы, ял итәсезме? Менә Адәм Углы гөнаһлылар кулына тапшырылачак вакыт җитте[+]. 46Торыгыз, киттек! Күрегез, Миңа хыянәт итүче килә, – дип әйтте.


Гайсәне кулга алу

47[•]Гайсә әле әйтеп тә бетермәде, унике шәкертнең берсе – Яһүдә килеп чыкты. Аның белән бергә баш руханилар, өлкәннәр җибәргән күп санлы халык төркеме кылычлар һәм чукмарлар күтәреп килделәр[+]. 48Хыянәтче: «Мин кемне үпсәм, шул Гайсә булыр. Аны кулга алыгыз», – дип, алар белән алдан сүз беркеткән иде.

49Яһүдә туп-туры Гайсә янына килде.

– Исәнме, Остаз! – дип, Гайсәне үбеп алды.

50Әмма Гайсә аңа:

– Син нәрсә өчен килгән булсаң, шуны эшлә, дустым! – диде.

Шуннан соң Яһүдә белән булган кешеләр алга чыктылар һәм, Гайсәне кулга алып, сак астына куйдылар. 51Гайсә белән булганнарның берсе, кулын сузып, кылычын чыгарды һәм, олуг рухани хезмәтчесенә селтәнеп, аның колагын чабып өзде[+]. 52Шунда Гайсә аңа:

– Кылычыңны кынына тыгып куй! Кылыч алучы һәркем кылычтан һәлак булыр![+] 53Әллә Мин Атама мөрәҗәгать итә алмыйм, дип уйлыйсыңмы?! Ул шунда ук Миңа унике гаскәрдән[*] дә артыграк фәрештәләрен җибәргән булыр иде! 54Әмма ул вакытта Изге язмаларда болар булырга тиеш дип язылганнар ничек гамәлгә ашсын? – дип әйтте.

55Шуннан соң Гайсә халык төркеменә болай диде:

– Юлбасар тотарга чыккандай, Минем янга кылыч һәм чукмарлар күтәреп килгәнсез! Һәр көнне Аллаһы йортында утырып гыйлем бирдем, һәм сез Мине кулга алмадыгыз[+]. 56Әмма болар һәммәсе пәйгамбәрләрнең язганнары гамәлгә ашсын өчен булды.

Шулвакыт барлык шәкертләре Аны калдырып качып киттеләр[+].


Гайсә Югары киңәшмә каршында

57[•]Гайсәне кулга алган кешеләр Аны олуг рухани Кәяфәс янына китерделәр. Анда канун белгечләре һәм өлкәннәр җыелган иде инде. 58Ә Петер исә, арттарак калып, олуг руханиның ишегалдына кадәр Гайсә артыннан барды һәм, эчкә кереп, боларның һәммәсенең нәрсә белән бетүен күрергә теләп, хезмәтчеләр белән бергә утырды.

59Ә баш руханилар һәм бөтен Югары киңәшмә, Гайсәне үтертү өчен, Аңа каршы ялган шаһитлык эзләде. 60Әмма күп ялган шаһитлар килеп ялганласалар да, бернинди гаеп таба алмадылар. Ниһаять, шаһитлык күрсәтеп, ике кеше чыкты[+]. 61Алар:

– Бу кеше: «Мин Аллаһы йортын җимереп, өч көн эчендә яңадан төзи алам», – дип әйтте, – диделәр[+].

62Шуннан олуг рухани торып, Гайсәгә:

– Аларның Сиңа каршы әйткән сүзләренә берничек тә җавап бирмисеңме? – дип сорады[+].

63Әмма Гайсә эндәшмәде. Шуннан соң олуг рухани Аңа:

– Мәңге тере Аллаһы исеме белән әйтергә өндимен, әйт безгә: Син – Мәсих, Аллаһы Углымы? – диде[+].

64Гайсә аңа:

– Моны син үзең әйттең. Әмма Мин сезгә әйтәм:

«Кодрәт Иясенең уң ягында
Адәм Углының утыруын
һәм күктәге болытлар өстеннән килүен күрерсез»[*], –

дип әйтте[+].

65Шунда олуг рухани, өстендәге киемен ертып җибәреп:

– Көферләнү бу! Тагын нинди шаһитлар кирәк безгә? Көфер сүз сөйләвен хәзер үзегез ишеттегез![+] 66Бу хакта сез нәрсә уйлыйсыз? – диде.

– Ул гаепле һәм үләргә тиеш, – дип җавап бирделәр калганнар[+].

67Шуннан соң алар Гайсәнең битенә төкерделәр һәм кыйнадылар; башкалар суктылар һәм:[+]

68– Әй, Мәсих, пәйгамбәрлек итеп әйт безгә: Сиңа кем сукты? – диделәр.


Петернең Гайсәдән ваз кичүе

69[•]Петер исә тышта, ишегалдында утыра иде. Янына хезмәтче кыз килеп:

– Син дә бит гәлиләяле Гайсә белән идең, – диде.

70Әмма Петер, аларның барысы алдында ваз кичеп:

– Мин синең нәрсә хакында сөйләвеңне белмим, – диде.

71Капка янына килгәч, аны икенче хезмәтче кыз күреп, анда торучыларга:

– Менә бу кеше насаралы Гайсә белән булган, – дип әйтте.

72Петер тагын, ант итеп, ваз кичте:

– Мин ул Кешене белмим!

73Бераздан шунда басып торган кешеләр янына килеп:

– Син чыннан да аларның берсе бит. Ничек сөйләшүеңнән беленеп тора, – диделәр алар.

74Шунда Петер Аллаһы белән ант итә башлады һәм:

– Мин ул Кешене белмим! – дип әйтте.

Нәкъ шул вакытта әтәч кычкырды. 75Гайсәнең: «Әтәч кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең», – дип әйткән сүзләрен Петер исенә төшерде дә, урам якка чыгып, ачы күз яшьләре түкте[+].

### 27


Гайсәнең Пилатка тапшырылуы

1[•]Иртән иртүк барлык баш руханилар һәм халык өлкәннәре, киңәшләшеп, Гайсәне үтерү турында сүз куештылар. 2Аны бәйләп, идарәче Пилатка алып барып тапшырдылар[+].


Яһүдәнең үлеме

3[•]Гайсәгә хыянәт иткән Яһүдә, Аның үлемгә хөкем ителүен белгәч, эшләгән эшенә үкенеп, баш руханиларга һәм өлкәннәргә утыз көмеш тәңкәне кайтарып биреп:

4– Гөнаһ кылдым мин, гаепсез Кешегә хыянәт иттем, – диде.

– Безгә ни, ул – синең эшең, – дип җавап бирделәр тегеләр.

5Ул тәңкәләрне Аллаһы йортында атып бәреп чыгып китте дә асылынды[+].

6Баш руханилар тәңкәләрне алып:

– Боларны Аллаһы йортындагы хәзинәгә салу канунга сыймый: бу – канлы тәңкәләр, – диделәр[+].

7Алар, киңәшләшеп, бу тәңкәләргә, үлгән чит ил кешеләрен күмәр өчен, чүлмәкче кырын сатып алырга, дигән карар чыгардылар. 8Шуңа күрә бу кыр Кан кыры дип атала башлады һәм хәзерге көнгә кадәр шулай атала. 9Шулай Иремия пәйгамбәр аша әйтелгән сүзләр гамәлгә ашты: «Алар Исраил халкы тарафыннан Аның өчен билгеләнгән бәяне – утыз көмеш тәңкәне алдылар,[+] 10һәм, Раббы миңа кушканча, ул акча белән чүлмәкче кырын сатып алдылар»[*][+].


Гайсә Пилат алдында

11[•]Гайсә идарәче каршына бастырылды.

– Син – яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады Аңардан Пилат.

– Бу – синең сүзләрең, – дип җавап бирде Гайсә[+].

12Баш руханилар һәм өлкәннәр Аны гаепли башлагач, Ул аларга җавап бирмәде.

13Шуннан соң Пилат:

– Үзеңә каршы шулкадәр күп гаепләүләрне ишетмисеңме әллә Син? – дип сорады[+].

14Әмма Гайсә җавап итеп бер сүз дә әйтмәде, моның белән Ул идарәчене бик нык гаҗәпләндерде.

15[•]Гадәттәгечә, идарәче бәйрәм уңаеннан халык сораган бер тоткынны азат итә торган иде. 16Ул вакытта даны киң таралган Бараб исемле бер тоткын бар иде. 17Шуңа күрә, халык җыелгач, Пилат алардан:

– Сезгә кемне азат итүемне телисез: Барабнымы, әллә Мәсих дип аталган Гайсәнеме? – дип сорады

18Яһүдиләрнең башлыклары Гайсәдән көнләшкәнгә, Аны тотып бирүләрен Пилат белә иде[+]. 19Ул хөкем итү урынында утырган чакта, хатыны аңа: «Бу тәкъва Кешегә каршы бернәрсә дә эшләмә! Бүген төшемдә Аның аркасында бик нык газапландым», – дип хәбәр иттерде.

20Баш руханилар һәм өлкәннәр исә Барабны азат итүен, ә Гайсәне үлем җәзасына тартуын таләп итәргә дип халыкны котырттылар[+]. 21Идарәче халык төркеменнән:

– Сез кемне телисез? Сезгә икенең кайсысын азат итим? – дип сорады.

– Барабны, – дип җавап бирделәр алар.

22– Ә Мәсих дип аталган Гайсә белән нәрсә эшлим? – дип сорады Пилат.

– Аны хачка кадакларга! – дип җавап бирде аларның барысы да.

23– Ул нинди явызлык эшләгән соң? – дип сорады ул.

– Аны хачка кадакларга! – дип, тагын да катырак итеп кычкырды җыелган халык[+].

24Пилат бернәрсә дә эшли алмавын, хәтта чуалыш чыгу мөмкинлеген күреп, су китерергә кушты һәм халык алдында кулларын юды.

– Бу Кешенең үлемендә гаебем юк, үзегезгә карагыз! – диде ул[+].

25– Аның каны өчен без һәм балаларыбыз җаваплы булсын! – дип җавап бирде бөтен халык[+].

26Шунда Пилат аларга Барабны азат итте. Ә Гайсәне камчы белән суктыргач, хачка кадаклатырга тапшырды[+].


Гаскәриләрнең Гайсәне мәсхәрәләве

27[•]Шуннан соң гаскәриләр Гайсәне идарәченең сараена алып киттеләр. Аларның бар гаскәре Гайсә тирәли җыелды. 28Алар Гайсәнең киемнәрен салдырып, җете кызыл төстәге япанча кидерделәр, 29чәнечкеле ботаклардан таҗ үреп, башына кидерделәр, уң кулына таяк тоттырдылар һәм каршында тез чүгеп: «Яшәсен яһүдиләр Патшасы!» – дип мыскылладылар. 30Аннары Гайсәгә төкерделәр, таяк алып, башына сугып кыйнадылар[+]. 31Мәсхәрәләүләрен тәмамлагач, алар Гайсәдән япанчаны салдырып, Аңа Үз киемнәрен кидерделәр һәм хачка кадакларга алып киттеләр.


Гайсәне хачка кадаклау

32[•]Алар, чыгып барганда, Күринидән килгән Шимун исемле бер кешене очратып, аны Гайсәнең хачын күтәреп барырга мәҗбүр иттеләр. 33Гөлгетә, ягъни «Баш сөяге» дип аталган урынга килеп җиткәч, 34алар Гайсәгә үт катыш шәраб бирделәр. Ул татып карады, әмма эчәргә теләмәде[+]. 35Гайсәне хачка кадаклагач, алар, жирәбә салып, Аның киемнәрен бүлештеләр[+] 36һәм Аны анда саклап утырдылар. 37Гайсәнең баш өстенә гаебен күрсәтүче «Бу – Гайсә, яһүдиләр Патшасы» дигән язу беркетеп куйдылар. 38Аның белән бергә ике юлбасарны да кадакладылар: берсен уң ягына, берсен сул ягына. 39Үтеп баручылар, башларын чайкый-чайкый, Аны хурладылар[+].

40– Син, Аллаһы йортын җимереп, аны өч көндә төзүче, Үзеңне коткар! Аллаһы Углы булсаң, төш хачтан! – диделәр алар[+].

41Баш руханилар да канун белгечләре һәм өлкәннәр белән бергә Аны мыскылладылар:

42– Башкаларны коткарды, ә Үзен коткара алмый! Ә Үзе – Исраил Патшасы! Төшсен хачтан, шунда без Аңа ышанырбыз![+] 43Ул Аллаһыга таяна. Әгәр Ул Аллаһыга яраклы булса, ул чакта Аны Аллаһы коткарсын! Ул Үзен Аллаһы Углы дип атый бит.

44Аның белән бергә кадакланган юлбасарлар да Аны шундый ук сүзләр белән мәсхәрәләделәр.


Гайсәнең үлеме

45[•]Көн уртасында бөтен җир йөзен караңгылык каплап алды, һәм көндезге сәгать өчкә кадәр шулай дәвам итте. 46Ә сәгать өчләр тирәсендә Гайсә:

– Эли, Эли, лема сабахтани?[*] – дип каты итеп кычкырып җибәрде. (Бу «Әй Аллам, Аллам! Нигә ташладың Син Мине?» дигәнне аңлата.)[+]

47Анда торучыларның кайберләре, сүзләрен ишетеп:

– Ильясны чакыра, – диделәр.

48Шунда аларның берсе йөгереп килеп, губка кисәген әче шәрабка манчып, аны таякка элде һәм Гайсәгә эчәргә бирде[+]. 49Калган кешеләр аңа:

– Тукта! Әйдә карыйк: Ильяс Аны коткарырга килерме икән? – диделәр.

50Ә Гайсә тагын бер тапкыр каты итеп кычкырып җан бирде.

51Менә Аллаһы йортындагы пәрдә өстән аска кадәр урталай ертылып төште. Җир тетрәде, таш кыялар ярылдылар,[+] 52каберләр ачылып китеп, үлгән изгеләр арасыннан күбесе терелтеп торгызылдылар[+]. 53Алар каберләрдән чыктылар, ә Гайсә терелгәч, алар изге Иерусалим шәһәренә керделәр, һәм күпләр аларны күрде[+].

54Йөзбашы һәм аның белән Гайсәне саклаучы гаскәриләр, җир тетрәүне һәм башка хәлләрне күреп, бик нык курыктылар.

– Ул, чыннан да, Аллаһы Углы булган икән, – диделәр.

55Анда читтән карап торучы күп хатыннар да бар иде (алар Гайсәгә Гәлиләядән ияреп килгән һәм Аңа хезмәт иткән иделәр). 56Алар арасында магдалалы Мәрьям, Ягъкуб белән Йосыфның анасы Мәрьям һәм Зебедәй угылларының анасы бар иде[+].


Гайсәне кабергә салу

57[•]Кич белән Ариматайдан Йосыф исемле бай кеше килде. Ул да Гайсәнең шәкерте иде. 58Пилат янына килеп, ул Гайсәнең җәсәден алып китәргә сорады. Шунда Пилат Аның җәсәден Йосыфка бирергә кушты. 59Гәүдәне алып, Йосыф аны чиста җитен тукымага төрде 60һәм күптән түгел кыяда уелган кабер-мәгарәгә салды. Зур таш тәгәрәтеп алып килеп, кабер авызын томалады да китеп барды[+]. 61Магдалалы Мәрьям белән икенче Мәрьям исә кабер каршында утыра иделәр.


Кабер сакчылары

62Икенче көнне (ул шимбә көн иде) Пилат янына баш руханилар һәм фарисейлар килеп:

63– Әфәндебез, бу ялганчының исән чагында: «Мин өч көннән соң терелтелеп торгызылачакмын», – дип әйткәнен хәтерлибез, – диделәр алар. –[+] 64Өченче көнгә кадәр каберне сакларга әмер бир, югыйсә шәкертләре килеп, гәүдәсен урлап китүләре мөмкин. Халыкка: «Ул үледән терелтеп торгызылды», – дип әйтерләр. Һәм бу соңгы ялган беренчесеннән дә яманрак булыр.

65– Сакчыларны алып барып, белгәнегезчә каберне саклагыз, – диде Пилат.

66Алар, барып, кабер авызын томалаган ташка мөһер сугып, каберне сакларга гаскәриләрен куйдылар[+].

### 28


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

1[•]Шимбә көн үтеп, атнаның беренче көне таңында магдалалы Мәрьям белән икенче Мәрьям кабер-мәгарәне карарга бардылар[+]. 2Кинәт бик каты җир тетрәде, чөнки Раббы фәрештәсе күктән төште. Кабер янына килеп, ташын аударып ташлады һәм шул таш өстенә утырды[+]. 3Аның килүе яшендәй, ә киемнәре кар кебек ак иде[+]. 4Сакчылар куркуларыннан калтырап, үледәй катып калдылар[+]. 5Фәрештә исә хатыннарга болай диде:

– Курыкмагыз! Мин хачка кадакланган Гайсәне эзләвегезне беләм. 6Ул монда юк. Үзе әйткәндәй, үледән терелтеп торгызылды. Килегез монда, Ул монда яткан иде, карагыз. 7Тизрәк барып, шәкертләренә: «Гайсә үледән терелтеп торгызылды! Ул сездән алда Гәлиләягә бара торыр. Сез Аны шунда күрерсез», – дип әйтегез. Мин сезгә шуны әйтер өчен килдем[+].

8Хатыннар ашыга-ашыга кабер яныннан киттеләр. Куркып һәм бик нык шатланып, шәкертләренә сөйләргә йөгерделәр. 9Кинәт алар алдына Гайсә Үзе килеп чыкты.

– Иминлек сезгә! – диде Ул.

Алар Гайсә янына килеп, аякларын кочаклап, алдында тезләнделәр[+]. 10Шунда Гайсә:

– Курыкмагыз! – диде. – Барыгыз, шәкертләремә Гәлиләягә барырга кушыгыз. Алар Мине шунда күрерләр[+].


Кабер сакчыларын җавапка тарту

11Хатыннар киткәч, кайбер сакчылар, шәһәргә барып, баш руханиларга булган бөтен хәлне сөйләп бирделәр. 12Баш руханилар өлкәннәр белән җыелышып киңәшләшкәч, гаскәриләргә күп итеп акча бирделәр 13һәм аларга:

– «Без йоклаганда, шәкертләре төнлә килеп, гәүдәсен урлап киткәннәр», – дип әйтегез. 14Бу хәбәр идарәчегә барып җитсә, борчылмагыз, сезнең гаебегез юк, дип без аны күндерә алырбыз, – диделәр.

15Сакчылар акчаларны алып, ничек кушылган булса, шулай эшләделәр. Бу хәбәр яһүдиләр арасында хәзерге көнгә кадәр киң тарала.


Гайсә шәкертләре нәрсә эшләргә тиешләр

16[•]Унбер шәкерт исә Гәлиләягә, Гайсә барырга кушкан тауга китте. 17Аны күреп, алар каршында тез чүктеләр, әмма кайберләре шикләнделәр[+]. 18Гайсә, алар янына килеп, болай диде:

– Күктә дә, җирдә дә бөтен хакимлек Миңа бирелде[+]. 19Шуңа күрә барыгыз һәм бөтен халыкларны Минем шәкертләрем итегез. Аларны Ата, Угыл һәм Изге Рух исеме белән суга чумдырыгыз[+] 20һәм Мин сезгә кушканнарның барын да үтәргә өйрәтегез. Шуны белегез: Мин, дөнья беткәнгә тикле, һәрвакыт сезнең белән булам[+].

## Сүзлек

### Сүзлек

Сүзлек


А

Ә

Б

В

Г

Д

Җ

З

И

Й

К

Л

М

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ү

Ф

Х

Һ

Ч

Ш

Э

Ю

Я


Сүзлек

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз

гр. – грек телендә

рус. – рус телендә

яһ. – яһүд телендә

б. э. к. – безнең эрага кадәр

б. э. – безнең эраның

### Адәм Углы

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

### Аклау

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

### Аллаһы

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

### Аллаһы Бәрәне

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

### Аллаһы сандыгы

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

### Аллаһыга таба борылу

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

### Аллаһы йорты

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

### Аллаһы Патшалыгы

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

### Аллаһының изге кешесе

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

### Арам

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

### Арамей теле

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

### Ата

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

### Аширә

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

### Ашторет

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

### Ашшур

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

### Әгрип

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

### Бабил

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

### Багал

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

### Бердәмлек

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

### Боерыклар сандыгы

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

### Вакыт хисабы

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

### Гаеп йолу корбаны

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

### Гәлиләя

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

### Гөнаһ

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

### Гөнаһ йолу корбаны

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

### Гөнаһ йолу көне

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

### Грек теле

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

### Гыйбадәтханә

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

### Дан

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

### Җинаять

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

### Зәбур

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

### Иблис

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

### Изге

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

### Изге Рух

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

### Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

### Изге чатыр

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

### Изге Язма

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

### Икмәк бүләге

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

### Илленче көн бәйрәме

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

### Иман итүче

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

### Иман итүчеләр бердәмлеге

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

### Инҗил

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

### Иске Гаһед

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

### Исраил

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

### Йолып алу

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

### Йөзем изгеч

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

### Кайгы киеме

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

### Кайсар

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

### Калкулык / Калку җир

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

### Кальга

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

### Камышлы диңгез

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

### Канун

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

### Канунчы / Канун белгече

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

### Кәнган

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

### Кәтип

Кәтип

К. Канунчы.

### Керубимнәр

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

### Килданиләр

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

### Килешү

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

### Килешү сандыгы

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

### Кирмән

Кирмән

К. Кальга.

### Корбан

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

### Коткаручы

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

### Котылу бәйрәме

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

### Кулларны кую

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13,[15]);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

### Кулъязма төргәге

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

### Күкләр Патшалыгы

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

### Ладан

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

### Май сөртү

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

### Мәаб

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

### Мәзбәх

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

### Мәрхәмәт

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

### Мәсих

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

### Мәсихчеләр

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

### Мәҗүсиләр

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

### Мирра

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

### Очрашу чатыры

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

### Өлкәннәр

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

### Пакь, чиста булу (булмау)

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

### Пәйгамбәрләр

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

### Пелешет

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

### Пелештиләр

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

### Раббы

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

### Раббы йорты

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

### Раббының көне / Раббы көне

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

### Рәсүл

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

### Рим

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

### Рухани

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

### Саддукейлар

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

### Самарея

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

### Сикомор

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

### Синай тавы

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

### Сөннәткә утырту

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

### Сөннәтсезләр

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

### Стан

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

### Суга чумдыру йоласы

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

### Сугыш арбасы

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

### Су җыю чокыры

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

### Татулык корбаны

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

### Тәкъвалык

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

### Тәүбә итү

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

### Тәүрат

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

### Төргәк / Төргәкле китап

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

### Төче күмәч бәйрәме

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

### Тулаем яндыру корбаны

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

### Туммим һәм Урим

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

### Тупас тукыма

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

### Ураза тоту

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

### Урим һәм туммим / Урим

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

### Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

### Фарисейлар

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

### Фарсы

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

### Фатихалау

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

### Фәрештә

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

### Фиргавен

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

### Фойникә

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

### Хаким

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

### Хаклык / Хак булу

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

### Хач

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

### Хөкемдарлык таягы

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

### Хуҗа-Хаким

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

### Һируд

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

### Һүссөп

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

### Чатырлар бәйрәме

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

### Шайтан

Шайтан

К. Иблис.

### Шакшы рух

Шакшы рух

К. Явыз рух.

### Шаһитлык чатыры

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

### Шәһәр капкасы

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

### Шәраб бүләге

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

### Шефела

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

### Шимбә көн

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

### Шөһрәт

Шөһрәт

К. Дан.

### Эдом

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

### Эфод

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

### Югары киңәшмә

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

### Явыз рух

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

### Яхшы хәбәр

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

### Яһүд теле

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

### Яһүдә

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

### Яңа ай бәйрәме

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

### Яңа Гаһед

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

## Исраилнен Унике Тармагы

Исраилнен Унике Тармагы

## Изге Язманың татар телендә нәшер ителгән өлешләре

Изге Язманың татар телендә нәшер ителгән өлешләре

## Географик Карталар

### Географик Карталар

Географик Карталар


Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек


Географик Карталар

### Борынгы Шерык

Борынгы Шерык

### Мисырдан Кәнганга

Мисырдан Кәнганга

### Исраил ыругларының биләмәләре

Исраил ыругларының биләмәләре

### Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

### Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

### Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

### Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

### Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

### Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

### Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

### Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

### Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Адәм Углы - Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы йорты - Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Гәлиләя - Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ - Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге Рух - Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Язма - Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Иман итүче - Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге - К. Бердәмлек.

Исраил - 1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу - Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Кайсар - Рим императорларын шулай атаганнар.

Канун - Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Кәнган - 1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Килешү «Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую - Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13,[15]);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Күкләр Патшалыгы - К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан - Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Мәзбәх - Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәҗүсиләр - Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра - Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Өлкәннәр - Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау) - Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр - Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Раббы - Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рухани - Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар - Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея - Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Тәкъвалык - Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү - Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Төче күмәч бәйрәме - Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Ураза тоту - Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы - Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар - Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фәрештә - Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хач - Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Һируд - 1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Шайтан - К. Иблис.

Шимбә көн - Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Югары киңәшмә - Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух - Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүдә - 1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

• 1:1 Лүк 3:23-28

+ 1:1 Яратылыш 22:18, II Патшалар 7:12-13

+ 1:2 Яратылыш 21:3, Яратылыш 25:6, Яратылыш 29:35

+ 1:3 Яратылыш 38, Саннар 26:21, I Елъязма 2:9

+ 1:4 Рут 4:18-22

+ 1:5 Ешуа 2:1, Ешуа 6:24

+ 1:6 I Патшалар 17:12, Ишагыйя 11:1, II Патшалар 11:3, II Патшалар 12:24

+ 1:7 I Елъязма 3:10-14

+ 1:8 II Елъязма 26:1

+ 1:11 I Елъязма 3:16, II Елъязма 36:1, IV Патшалар 24:14-15

+ 1:12 I Елъязма 3:17-19, Эзра 3:2, Хәггәй 1:1

+ 1:16 Лүк 1:27

• 1:18 Лүк 2:1-7

+ 1:18 Лүк 1:27, Лүк 1:35

+ 1:19 Канун 22:23-24, Канун 24:1

* 1:21 Гайсә – яһүдчә «Ешуа»; бу исемнең мәгънәсе: Раббы коткара.

+ 1:21 Ишагыйя 49:1, Лүк 1:31, Рәсүлләр 4:12, Рәсүлләр 13:38

+ 1:22 Ишагыйя 7:14, Маттай 2:14, Маттай 4:14, Маттай 21:4, Маттай 26:56, Марк 14:49, Яхъя 19:36, Ишагыйя 8:8, Ишагыйя 8:10

* 1:23 Карагыз: «Ишагыйя», 7:14.

+ 2:1 Лүк 1:5, Лүк 2:4-7, Яхъя 7:42

+ 2:2 Иремия 23:5, Саннар 24:17

* 2:6 Карагыз: «Михә», 5:2.

+ 2:6 II Патшалар 5:2, Михә 5:2

+ 2:11 Чыгыш 30:23, Җырлар җыры 3:6, Ишагыйя 60:6, Яхъя 19:39

+ 2:12 Яратылыш 20:6

* 2:15 Карагыз: «Һошея», 11:1.

+ 2:15 Һошея 11:1, Маттай 1:22

+ 2:17 Маттай 27:9

* 2:18 Карагыз: «Иремия», 31:15.

+ 2:18 Иремия 31:15

+ 2:23 Лүк 1:26, Лүк 2:39, Яхъя 1:45

• 3:1 Марк 1:1-8, Лүк 3:1-9, Лүк 3:15-17, Яхъя 1:19-28

* 3:1 …Чумдыручы Яхъя… – Яхъяны «Чумдыручы» дип атыйлар, чөнки ул кешеләрне суга чумдыру йоласын башкара иде. Суга чумдыру – тәүбә итү һәм үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлау йоласы.

+ 3:1 Лүк 1:80, Яхъя 1:6

+ 3:2 Марк 1:15

* 3:3 Карагыз: «Ишагыйя», 40:3.

+ 3:3 Ишагыйя 40:3

+ 3:4 IV Патшалар 1:8, Левиләр 11:22, I Патшалар 14:26

* 3:6 Сүзлектәге «Суга чумдыру йоласы» сүзен карагыз.

+ 3:6 Рәсүлләр 19:18

+ 3:7 Маттай 12:34, Маттай 23:33, Римлыларга хат 5:9, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 3:9 Яхъя 8:33

+ 3:10 Маттай 7:19

+ 3:11 Яхъя 1:15, Йоил 2:28, Рәсүлләр 2:3

+ 3:12 Ишагыйя 30:24, Малахи 4:1, Маттай 13:30, Гыйбриләргә хат 6:8

• 3:13 Марк 1:9-11, Лүк 3:21-22

+ 3:16 Рәсүлләр 7:56, Ишагыйя 11:2, Яхъя 1:32-33

+ 3:17 Марк 9:7, Яхъя 12:28, Ишагыйя 42:1, Маттай 17:5, II Петердән хат 1:17

• 4:1 Марк 1:12-13, Лүк 4:1-13

+ 4:2 Канун 9:9, III Патшалар 19:8, Маттай 21:18

+ 4:3 I Елъязма 21:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:5

* 4:4 Карагыз: «Канун», 8:3.

+ 4:4 Канун 8:3

+ 4:5 Нәхәмия 11:2, Ишагыйя 48:2, Ишагыйя 52:1

* 4:6 Карагыз: «Зәбур», 90:11-12.

+ 4:6 Зәбур 90:11-12, Яхъя 7:4

* 4:7 Карагыз: «Канун», 6:16.

+ 4:7 Канун 6:16

* 4:10 Карагыз: «Канун», 6:13.

+ 4:10 Маттай 16:23, Канун 6:13

+ 4:11 Лүк 22:43

• 4:12 Марк 1:14-15, Лүк 4:14-15

+ 4:12 Маттай 14:3

* 4:13 Гәлиләя күле – аны Геннисарет күле дип тә атыйлар.

+ 4:13 Маттай 2:23, Ешуа 19:32-34, Марк 1:21

+ 4:14 Маттай 1:23

* 4:15-16 Карагыз: «Ишагыйя», 9:1-2.

+ 4:16 Ишагыйя 9:1-2

• 4:18 Марк 1:16-20, Лүк 5:1-11

+ 4:18 Яхъя 1:40-42

* 4:19 …кеше аулаучы… – Гайсә биредә кешеләрне Аллаһы юлына алып килүне балык тоту белән чагыштыра.

+ 4:19 Маттай 13:47

+ 4:20 Маттай 19:27

• 4:23 Лүк 6:17-19

+ 4:23 Марк 1:39

+ 4:24 Лүк 2:2

+ 4:25 Марк 5:20, Марк 7:31

• 5:3 Лүк 6:20-23

+ 5:3 Сефания 3:12

+ 5:4 Вәгазьче 7:3, Ишагыйя 61:2-3, II Көринтлеләргә хат 7:10, Ачылыш 21:4

+ 5:5 Зәбур 36:11, Гыйбрәтле сүзләр 2:21

+ 5:6 Зәбур 41:2, Ишагыйя 55:1, Яхъя 7:37

+ 5:7 Гыйбрәтле сүзләр 19:17, Лүк 6:36

+ 5:8 Зәбур 23:4, Зәбур 50:12, I Яхъядан хат 3:2, Гыйбриләргә хат 12:14, Ачылыш 22:4

+ 5:9 Ягъкубтан хат 3:18, II Тимутәйгә хат 2:22, Яхъя 1:12, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 5:1, Римлыларга хат 8:14

+ 5:11 Ягъкубтан хат 1:2, I Петердән хат 4:14

+ 5:12 Рәсүлләр 5:41, Ягъкубтан хат 1:2, Римлыларга хат 5:3, II Көринтлеләргә хат 12:10, Гыйбриләргә хат 10:34

• 5:13 Марк 9:50, Лүк 14:34-35

+ 5:14 Эфеслеләргә хат 5:8

+ 5:15 Марк 4:21, Лүк 8:16, Лүк 11:33

+ 5:16 I Петердән хат 2:12, II Көринтлеләргә хат 9:13

+ 5:17 Римлыларга хат 3:31, Римлыларга хат 10:4

+ 5:18 Лүк 16:17

+ 5:19 Маттай 11:11, Маттай 18:4

+ 5:20 Яхъя 3:5

* 5:21 Карагыз: «Чыгыш», 20:13; «Канун», 5:17; «Яратылыш», 9:6.

+ 5:21 Чыгыш 20:13

+ 5:22 I Яхъядан хат 3:15

+ 5:25 Гыйбрәтле сүзләр 25:8, Лүк 12:58-59

* 5:26 Тиен – грекча «кодрант». Кодрант – римлыларның акча берәмлеге. 64 кодрант бер динарга (эшченең бер көнлек хезмәт хакына) тигез.

* 5:27 Карагыз: «Чыгыш», 20:14; «Канун», 5:18.

+ 5:27 Чыгыш 20:14

+ 5:28 Әюб 31:1, Гыйбрәтле сүзләр 6:25

+ 5:30 Маттай 18:8-9, Марк 9:43-44

• 5:31 Маттай 19:9, Марк 10:11-12, Лүк 16:18

* 5:31 Карагыз: «Канун», 24:1.

+ 5:31 Канун 24:1-3

+ 5:32 Римлыларга хат 7:3, I Көринтлеләргә хат 7:10-11

* 5:33 Карагыз: «Левиләр», 19:12; «Саннар», 30:3.

+ 5:33 Саннар 30:3, Канун 23:21

+ 5:34 Ишагыйя 66:1, Рәсүлләр 7:49

+ 5:35 Зәбур 98:5, Зәбур 47:3

+ 5:37 Ягъкубтан хат 5:12

• 5:38 Лүк 6:27-36

* 5:38 Карагыз: «Чыгыш», 21:24; «Канун», 19:21.

+ 5:38 Чыгыш 21:23-25, Левиләр 24:19-20, Канун 19:21

+ 5:39 Кайгы җыры 3:30, I Петердән хат 2:23, Римлыларга хат 12:17, I Көринтлеләргә хат 6:7

+ 5:42 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 21:26

* 5:43 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 5:43 Левиләр 19:18

+ 5:44 Римлыларга хат 12:20, Лүк 23:34, Рәсүлләр 7:60, I Петердән хат 3:9, Римлыларга хат 12:14

+ 5:45 Әюб 25:3, Рәсүлләр 14:17

+ 5:48 Левиләр 19:2, Канун 18:13, Канун 32:4, Зәбур 17:31, Маттай 19:21, Ягъкубтан хат 1:4, Эфеслеләргә хат 5:1, Көлессәйлеләргә хат 1:28

+ 6:1 I Яхъядан хат 2:29

+ 6:2 Лүк 6:24

• 6:5 Лүк 11:2-4

+ 6:5 Лүк 18:11

+ 6:6 IV Патшалар 4:33

+ 6:7 III Патшалар 18:26, Вәгазьче 5:1

+ 6:10 Маттай 26:42

+ 6:11 Гыйбрәтле сүзләр 30:8

+ 6:13 Маттай 26:41, Яхъя 17:15, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 6:14 Марк 11:25-26, Эфеслеләргә хат 4:32, Көлессәйлеләргә хат 3:13

+ 6:15 Маттай 18:35, Ягъкубтан хат 2:13

+ 6:16 Ишагыйя 58:5

• 6:19 Лүк 11:34-36, Лүк 12:22-34

+ 6:19 Гыйбрәтле сүзләр 23:4, I Тимутәйгә хат 3:3, I Тимутәйгә хат 6:9, Гыйбриләргә хат 13:5, Ягъкубтан хат 5:2-3

+ 6:20 Маттай 19:21, I Петердән хат 1:4

+ 6:24 Лүк 16:13

+ 6:25 Филиппуйлыларга хат 4:6, I Петердән хат 5:7

+ 6:26 Маттай 10:31, Маттай 12:12

+ 6:29 III Патшалар 10:4-7

+ 6:30 Маттай 8:26, Маттай 14:31, Маттай 16:8

+ 6:33 Зәбур 36:4

• 7:1 Лүк 6:37-38, Лүк 6:41-42

+ 7:1 Римлыларга хат 14:10, I Көринтлеләргә хат 4:5, Ягъкубтан хат 4:12

+ 7:2 Марк 4:24, Римлыларга хат 2:1

+ 7:6 Маттай 15:26

• 7:7 Лүк 11:9-13

+ 7:8 Гыйбрәтле сүзләр 8:17, Маттай 18:19, Маттай 21:22, Марк 11:24, Яхъя 14:13-14, I Яхъядан хат 3:22, I Яхъядан хат 5:14

+ 7:11 Яратылыш 6:5, Маттай 12:34

+ 7:12 Лүк 6:31, Маттай 22:40, Гәләтиялеләргә хат 5:14

• 7:13 Лүк 13:24

+ 7:14 Зәбур 15:11

• 7:15 Лүк 6:43-44, Лүк 13:25-27

+ 7:15 Канун 13:1-3, Иремия 14:14, Иремия 23:16, Маттай 24:11, Марк 13:22, Рәсүлләр 13:6, II Петердән хат 2:1, I Яхъядан хат 4:1, Рәсүлләр 20:29

+ 7:16 Ягъкубтан хат 2:18

+ 7:17 Маттай 12:33-35

+ 7:19 Маттай 3:10

+ 7:21 Һошея 8:2

+ 7:22 Маттай 25:11, Лүк 6:46, Яхъя 13:13, Марк 9:38, Лүк 9:49

+ 7:23 Зәбур 6:9, Маттай 25:41

• 7:24 Лүк 6:47-49

+ 7:27 Гыйбрәтле сүзләр 10:25

+ 7:29 Марк 1:22, Лүк 4:32

• 8:1 Марк 1:40-45, Лүк 5:12-16

* 8:2 Махау чире – йогышлы тире авыруы.

+ 8:2 Левиләр 13:3, Саннар 12:10, IV Патшалар 5:1, II Елъязма 26:20, Марк 9:22

+ 8:4 Маттай 9:30, Маттай 17:9, Марк 1:34, Левиләр 14:1-32, Лүк 17:14

• 8:5 Лүк 7:1-10

+ 8:8 Зәбур 106:20

+ 8:10 Рәсүлләр 10:2

+ 8:11 Лүк 13:29, Лүк 16:23, Эфеслеләргә хат 3:6

+ 8:12 Маттай 13:42, Маттай 22:13, Маттай 22:30, Маттай 24:51, Маттай 25:13, Лүк 13:28

+ 8:13 Маттай 9:29, Яхъя 4:53

• 8:14 Марк 1:29-34, Лүк 4:38-41

+ 8:14 I Көринтлеләргә хат 9:5

+ 8:15 Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

* 8:17 Карагыз: «Ишагыйя», 53:4.

+ 8:17 Ишагыйя 53:4

• 8:18 Лүк 9:57-62

+ 8:18 Марк 4:35, Лүк 8:22

• 8:23 Марк 4:35-41, Лүк 8:22-25

+ 8:26 Маттай 6:30, Зәбур 64:8, Зәбур 88:10, Зәбур 103:7

• 8:28 Марк 5:1-20, Лүк 8:26-39

* 8:28 …кабер-мәгарәләрдән… – Яһүдиләр мәетләрне тауны тишеп ясалган кабер-мәгарәләргә куйганнар.

+ 8:29 Марк 1:23-24, Лүк 4:34

+ 8:34 Лүк 5:8, Рәсүлләр 16:39

• 9:1 Марк 2:1-12, Лүк 5:17-26

+ 9:1 Маттай 4:13

+ 9:2 Марк 6:55, Маттай 8:10, Марк 10:52, Лүк 7:48

+ 9:3 Левиләр 24:16, Маттай 26:65, Яхъя 10:33

• 9:9 Марк 2:13-17, Лүк 5:27-32

+ 9:11 Маттай 11:19, Лүк 15:2

* 9:13 Карагыз: «Һошея», 6:6.

+ 9:13 Һошея 6:6, Лүк 15:7, I Тимутәйгә хат 1:15

• 9:14 Марк 2:18-22, Лүк 5:33-39

+ 9:14 Маттай 11:2, Маттай 14:12, Лүк 11:1, Яхъя 1:35, Лүк 18:12

+ 9:15 Маттай 25:1-13, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2, Марк 14:7, Лүк 17:22, Яхъя 16:20

* 9:17 Турсык – сыеклык өчен капчык сыман зур күн савыт.

• 9:18 Марк 5:21-43, Лүк 8:40-56

+ 9:20 Левиләр 15:25

+ 9:21 Марк 3:10

+ 9:22 Марк 10:52, Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 9:24 Яхъя 11:11

+ 9:25 Рәсүлләр 9:40, Марк 1:31, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

+ 9:27 II Патшалар 7:12-16, Маттай 22:42, Лүк 1:32, Маттай 20:29-34

+ 9:29 Маттай 8:13

+ 9:30 Маттай 8:4, Маттай 12:16, Маттай 17:9, Марк 1:44

+ 9:31 Марк 1:45, Марк 7:36

+ 9:34 Маттай 10:25, Маттай 12:24

+ 9:36 Марк 8:2, Саннар 27:17, III Патшалар 22:17, Яхәзкыл 34:5, Зәкәрия 10:2, Марк 6:34

+ 9:38 Лүк 10:2, Яхъя 4:35

• 10:1 Марк 3:13-19, Марк 6:7-13, Лүк 6:12-16, Лүк 9:1-6, Лүк 10:1-12

* 10:4 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч белән бәреп төшерүне яклап көрәшүче яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

+ 10:6 Зәбур 118:176, Ишагыйя 53:6, Иремия 50:6, Зәкәрия 10:2, Маттай 15:24, I Петердән хат 2:25

+ 10:7 Маттай 3:2, Маттай 4:17

+ 10:8 Левиләр 13:3, Маттай 8:2, Рәсүлләр 20:35

+ 10:10 I Тимутәйгә хат 5:18

+ 10:14 Рәсүлләр 13:51

+ 10:15 Яратылыш 18:20, Яратылыш 19:24, Иремия 23:14, Яхәзкыл 16:48

• 10:16 Марк 13:9-13, Лүк 12:2-12, Лүк 21:12-17

+ 10:16 Лүк 10:3, Яратылыш 3:1

+ 10:18 Рәсүлләр 17:6, Рәсүлләр 18:12, Рәсүлләр 24:1, Рәсүлләр 25:6, Зәбур 118:46

+ 10:20 Гыйбрәтле сүзләр 16:1

+ 10:21 Маттай 24:10

+ 10:22 Маттай 24:9, Яхъя 15:18, Ягъкубтан хат 5:11, Гәләтиялеләргә хат 6:9, Ачылыш 2:10

+ 10:23 Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 14:6

+ 10:24 Лүк 6:40, Яхъя 13:16

* 10:25 Белзебул – иблис исемнәренең берсе. Белзебул кәнганиләрнең илаһы булган. Аны явыз рухлар башлыгы дип санаганнар. (Карагыз: «IV Патшалар», 1:2.)

+ 10:25 IV Патшалар 1:2, Маттай 9:34, Маттай 12:24

+ 10:26 Марк 4:21, Лүк 8:17, Лүк 12:2

+ 10:28 Зәбур 55:5, Зәбур 117:6, Гыйбрәтле сүзләр 29:25, Ишагыйя 51:7, Ишагыйя 51:12

* 10:29 Бер бакыр тәңкә – грек телендәге төп нөсхәдә «бер ассарион». Бер ассарион 1/16 динарга тигез. (Бер динар – эшченең бер көнлек хезмәт хакы.)

+ 10:31 Маттай 6:26, Маттай 12:12

+ 10:32 Римлыларга хат 10:9, Ачылыш 3:5

+ 10:33 Маттай 25:12, I Яхъядан хат 2:23, II Тимутәйгә хат 2:12

• 10:34 Лүк 12:51-53, Лүк 14:26-27

+ 10:34 Рәсүлләр 14:4

+ 10:36 Михә 7:6

+ 10:38 Маттай 16:24-25, Марк 8:34-35, Лүк 9:23

+ 10:39 Яхъя 12:25

+ 10:40 Маттай 25:40, Лүк 10:16, Яхъя 12:44, Яхъя 13:20, Гәләтиялеләргә хат 4:14

+ 10:41 III Патшалар 17:10-15, IV Патшалар 4:8

+ 10:42 Марк 9:41, Гыйбриләргә хат 6:10

• 11:1 Лүк 7:18-35

+ 11:2 Маттай 14:3, Лүк 3:19-20, Яхъя 3:24, Яхъя 4:25, Яхъя 6:14, Яхъя 11:27

+ 11:5 Ишагыйя 35:5, Ишагыйя 61:1

+ 11:6 Яхъя 6:61, Яхъя 16:1

+ 11:7 Маттай 3:1

+ 11:9 Маттай 14:5, Маттай 21:26

* 11:10 Карагыз: «Малахи», 3:1.

+ 11:10 Чыгыш 23:20, Малахи 3:1, Марк 1:2

+ 11:11 Лүк 1:15

+ 11:12 Лүк 16:16

+ 11:14 Малахи 4:5, Маттай 17:12-13, Лүк 1:17

+ 11:15 Ачылыш 2:7

+ 11:18 Маттай 3:4, Лүк 1:15

+ 11:19 Яхъя 2:1, Яхъя 12:2, Маттай 9:10-11

• 11:20 Лүк 10:13-15

+ 11:21 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 11:22 Ишагыйя 23:1, Иремия 47:4, Яхәзкыл 26:2, Йоил 3:4, Амос 1:9, Зәкәрия 9:2, Маттай 15:21

+ 11:23 Ишагыйя 14:13, Ишагыйя 14:15

+ 11:24 Яхәзкыл 16:48

• 11:25 Лүк 10:21-22

+ 11:25 Әюб 37:24, Ишагыйя 29:14

+ 11:27 Яхъя 13:3, Яхъя 17:2, Яхъя 6:46, Яхъя 7:29, Яхъя 8:19, Яхъя 10:15

+ 11:28 Зәбур 54:23, Зәбур 67:20, Яхъя 7:37

+ 11:29 Иремия 28:10-14, Һошея 10:11, Зәкәрия 9:9, Иремия 6:16

+ 11:30 I Яхъядан хат 5:3

• 12:1 Марк 2:23-28, Лүк 6:1-5

+ 12:1 Канун 23:25

+ 12:2 Чыгыш 20:8-10, Саннар 15:32-36

* 12:3-4 Карагыз: «I Патшалар», 21:1-6; «Чыгыш», 25:30.

+ 12:3 I Патшалар 21:1-6

+ 12:4 Чыгыш 25:30, Левиләр 24:5-9

+ 12:5 Саннар 28:9

+ 12:6 Маттай 12:41

* 12:7 Карагыз: «Һошея», 6:6.

+ 12:7 Һошея 6:6

• 12:9 Марк 3:1-6, Лүк 6:6-11

+ 12:10 Лүк 11:54, Лүк 20:20

+ 12:12 Маттай 6:26, Маттай 10:31

+ 12:13 III Патшалар 13:6

+ 12:16 Маттай 8:4, Маттай 9:30

+ 12:17 Ишагыйя 42:1-4

* 12:18-21 Карагыз: «Ишагыйя», 42:1-4.

• 12:22 Марк 3:20-30, Лүк 11:14-23

+ 12:23 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27

+ 12:24 IV Патшалар 1:2, Маттай 9:34, Маттай 10:25

+ 12:27 Марк 9:38, Рәсүлләр 19:13

+ 12:29 Ишагыйя 49:24-25

+ 12:30 Марк 9:40

+ 12:31 Марк 3:29, Лүк 12:10

+ 12:33 Маттай 7:17-20, Лүк 6:43-45

+ 12:34 Маттай 3:7, Маттай 23:33, Яратылыш 6:5, Маттай 7:11, Маттай 15:18, Ягъкубтан хат 3:6

+ 12:35 Гыйбрәтле сүзләр 12:5

+ 12:36 Гыйбрәтле сүзләр 10:19, Римлыларга хат 14:12

+ 12:37 Маттай 5:22, Ягъкубтан хат 3:2-12

• 12:38 Марк 8:11-12, Лүк 11:29-32

+ 12:38 I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 12:39 Маттай 16:4

* 12:40 Карагыз: «Юныс», 2:1.

+ 12:40 Юныс 2:1

+ 12:41 Римлыларга хат 2:27, Юныс 3:5, Маттай 12:6

* 12:42 Карагыз: «III Патшалар», 10:1-10.

+ 12:42 III Патшалар 10:1-13

• 12:43 Лүк 11:24-26

+ 12:45 II Петердән хат 2:20

• 12:46 Марк 3:31-35, Лүк 8:19-21

+ 12:46 Маттай 13:55, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 12:50 Яхъя 15:14, Гыйбриләргә хат 2:11

• 13:1 Марк 4:1-9, Лүк 8:4-8

+ 13:7 Иремия 4:3

+ 13:9 Маттай 11:15

• 13:10 Марк 4:10-12, Лүк 8:9-10

+ 13:11 Маттай 19:11

+ 13:12 Гыйбрәтле сүзләр 9:9, Маттай 25:29

+ 13:13 Ишагыйя 42:20, Иремия 5:21

* 13:14-15 Карагыз: «Ишагыйя», 6:9-10.

+ 13:15 Ишагыйя 6:9-10, Яхъя 12:40, Рәсүлләр 28:26-27

+ 13:16 Лүк 10:23-24

+ 13:17 Гыйбриләргә хат 11:13, I Петердән хат 1:10-12

• 13:18 Марк 4:13-20, Лүк 8:11-15

+ 13:21 Гәләтиялеләргә хат 1:6, Гыйбриләргә хат 6:4

+ 13:22 Маттай 6:25, Марк 10:23, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 13:23 Яхъя 15:5

+ 13:30 Маттай 3:12

• 13:31 Марк 4:30-34, Лүк 13:18-21

+ 13:32 Маттай 17:20, Лүк 17:6, Яхәзкыл 17:23, Яхәзкыл 31:6, Даниил 4:9

* 13:33 …бер капчык… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: өч сатон; сатон – сыеклык үлчәү берәмлеге, 7,3 л. Яһүд телендәге төп нөсхәдә «сеа» дип бирелә.

+ 13:33 I Көринтлеләргә хат 5:6, Гәләтиялеләргә хат 5:9

* 13:35 Карагыз: «Зәбур», 77:2.

+ 13:35 Зәбур 77:2

+ 13:38 Яхъя 8:44

+ 13:39 Йоил 3:13, Ачылыш 14:15-16

+ 13:41 Маттай 24:31

+ 13:42 Даниил 3:6, Яхъя 15:6, Ачылыш 20:15, Маттай 8:12

+ 13:43 Гыйбрәтле сүзләр 4:18, Даниил 12:3, Маттай 11:15

+ 13:47 Маттай 4:19

+ 13:48 Яхъя 21:11

+ 13:49 Маттай 25:32

+ 13:50 Даниил 3:6, Маттай 8:12

• 13:53 Марк 6:1-6, Лүк 4:16-30

+ 13:54 Маттай 2:23, Лүк 2:39, Лүк 4:23, Марк 1:21

+ 13:55 Яхъя 6:42, Маттай 12:46

+ 13:57 Маттай 11:6, Яхъя 4:44

• 14:1 Марк 6:14-29, Лүк 9:7-9

* 14:1 Һируд – Һируд Антипас, Бөек Һирудның углы.

+ 14:2 Маттай 16:14

+ 14:3 Маттай 4:12, Маттай 11:2, Лүк 3:19-20, Яхъя 3:24

+ 14:4 Левиләр 18:16, Левиләр 20:21

+ 14:5 Маттай 11:9, Маттай 21:26

+ 14:7 Эстер 5:3, Эстер 7:2

+ 14:12 Маттай 9:14

• 14:13 Марк 6:30-44, Лүк 9:10-17, Яхъя 6:1-14

+ 14:16 IV Патшалар 4:42-44

+ 14:21 Маттай 15:38

• 14:22 Марк 6:45-56, Яхъя 6:15-21

+ 14:23 Марк 1:35, Лүк 4:42, Лүк 5:16

* 14:24 …ярдан еракта… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: берничә стадиядә; стадия – озынлык үлчәү берәмлеге, 192 м.

* 14:25 Иртәнге өч белән алты арасында… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: төннең дүртенче сак вакытында. Рим системасы буенча, төн өчәр сәгатьтән торган дүрт сак вакытына бүленгән булган.

+ 14:26 Лүк 24:37

+ 14:31 Маттай 6:30

+ 14:33 Зәбур 2:7, Лүк 1:35

+ 14:34 Саннар 34:11, Марк 6:53, Лүк 5:1

• 15:1 Марк 7:1-23

+ 15:2 Лүк 11:38

+ 15:3 Гәләтиялеләргә хат 1:14

* 15:4 Карагыз: «Чыгыш», 20:12; «Канун», 5:16.

* 15:4 Карагыз: «Чыгыш», 21:17; «Левиләр», 20:9.

+ 15:4 Чыгыш 20:12, Чыгыш 21:17

+ 15:7 Маттай 23:13, Рәсүлләр 28:25

* 15:8-9 Карагыз: «Ишагыйя», 29:13.

+ 15:9 Ишагыйя 29:13, Көлессәйлеләргә хат 2:22

+ 15:11 Рәсүлләр 10:15

+ 15:13 Ишагыйя 60:21, Ишагыйя 61:3, Яһүдәдән хат 1:12

+ 15:14 Маттай 23:16, Лүк 6:39

+ 15:18 Маттай 12:34, Ягъкубтан хат 3:6

+ 15:19 Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, I Көринтлеләргә хат 6:9-10

• 15:21 Марк 7:24-30

+ 15:21 Ешуа 19:28-29, Ишагыйя 23

+ 15:22 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27, Лүк 1:32

+ 15:24 Зәбур 118:176, Ишагыйя 53:6, Иремия 50:6, Зәкәрия 10:2, Маттай 10:6, I Петердән хат 2:25

+ 15:26 Маттай 7:6

• 15:29 Марк 7:31

+ 15:30 Ишагыйя 35:5-6

+ 15:32 Маттай 9:36

+ 15:33 IV Патшалар 4:42-44

+ 15:38 Маттай 14:21

• 16:1 Марк 8:11-13, Лүк 12:54-56

+ 16:1 Маттай 3:7, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 16:4 Юныс 2:1, Маттай 12:39

• 16:5 Марк 8:14-21

+ 16:6 Лүк 12:1, I Көринтлеләргә хат 5:7-8

+ 16:8 Маттай 6:30

+ 16:9 Маттай 14:13-21

+ 16:10 Маттай 15:36-37

• 16:13 Марк 8:27-30, Лүк 9:18-21

+ 16:14 Маттай 14:2, III Патшалар 17:1, Малахи 4:5, Иремия 1:1

+ 16:16 Зәбур 2:7

+ 16:17 I Көринтлеләргә хат 2:13

* 16:18 Петер – грек телендә «кыя» дигән мәгънәне аңлата.

* 16:18 …Үземә иман итүчеләр бердәмлеген… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Минем җыеным.

* 16:18 …үлеләр дөньясы… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: үлеләр дөньясы капкалары.

+ 16:18 Марк 3:16, Яхъя 1:42, Эфеслеләргә хат 2:20

+ 16:19 Ишагыйя 22:22

+ 16:20 Маттай 9:30

• 16:21 Марк 8:31, Лүк 9:22-27

+ 16:21 Лүк 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Яхъя 2:19

+ 16:23 Маттай 4:10, Филиппуйлыларга хат 3:19

+ 16:24 Маттай 10:38-39

+ 16:25 Маттай 19:29

+ 16:26 Зәбур 48:8

+ 16:27 Канун 33:2, Даниил 7:13, Зәкәрия 14:5, Маттай 24:30, Маттай 25:31, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Вәгазьче 3:17, Ачылыш 2:23

+ 16:28 Маттай 24:34, Яхъя 21:22

• 17:1 Марк 9:2-13, Лүк 9:28-36

+ 17:1 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 17:2 Даниил 7:9, Ачылыш 1:16

+ 17:3 Малахи 4:5

+ 17:5 Ишагыйя 42:1, Маттай 3:17, Канун 18:15, II Петердән хат 1:17

+ 17:9 Маттай 8:4, Маттай 9:30, Марк 1:44

* 17:11 Карагыз: «Малахи», 4:5-6.

+ 17:11 Малахи 4:5

+ 17:12 Ишагыйя 53:7

+ 17:13 Маттай 11:14, Лүк 1:17

• 17:14 Марк 9:14-29, Лүк 9:37-43

+ 17:18 Марк 1:26, Рәсүлләр 8:7

+ 17:20 Маттай 13:31, Лүк 17:6, Марк 11:23

* 17:21 Кайбер кулъязмаларда 21 нче аять тә бар: «Мондый җеннәр төре исә фәкать дога кылу һәм ураза тоту белән куып чыгарыла».

• 17:22 Марк 9:30-32, Лүк 9:43-45

+ 17:23 Маттай 16:21, Маттай 20:19

* 17:24 …Аллаһы йорты өчен салым… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ике драхма. Яһүдиләрдән һәр ир-ат елга бер тапкыр Аллаһы йортына ике динарга тигез булган ике драхма күләмендә салым түләргә тиеш булган.

+ 17:24 Марк 9:33, Чыгыш 30:13, Чыгыш 38:26, Маттай 22:17

* 17:27 Көмеш тәңкә – грекча «статер». Статер дүрт драхмага, ягъни дүрт динарга тигез.

+ 17:27 Римлыларга хат 13:7

• 18:1 Марк 9:33-37, Марк 9:42-48, Лүк 9:46-48, Лүк 17:1-2

+ 18:3 I Көринтлеләргә хат 14:20, Маттай 19:16

+ 18:5 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20

+ 18:7 Маттай 26:24

+ 18:8 Маттай 5:30, Маттай 25:41, Ачылыш 20:10

+ 18:9 Ишагыйя 66:24, Маттай 5:29

• 18:10 Лүк 15:3-7

* 18:11 Кайбер кулъязмаларда 11 нче аять тә бар: «Адәм Углы югалганны коткарырга килде».

+ 18:14 Яхъя 6:39

• 18:15 Лүк 17:3

+ 18:15 Левиләр 19:17, Ягъкубтан хат 5:19, Гәләтиялеләргә хат 6:1

* 18:16 Карагыз: «Канун», 19:15.

+ 18:16 Канун 19:15, II Көринтлеләргә хат 13:1

* 18:17 Иман итүчеләр бердәмлеге – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: иманлыларның җыены.

+ 18:17 Маттай 5:46-47, Титуска хат 3:10

+ 18:19 Маттай 7:7-8

+ 18:21 Лүк 17:4

* 18:24 Талант – римлыларның иң зур акча берәмлеге. Ул 6000 динарга тигез, ә бер динар – бер көнлек хезмәт хакы.

+ 18:25 Левиләр 25:39-41, IV Патшалар 4:1, Нәхәмия 5:5

* 18:28 Йөз динар – ягъни йөз көнлек хезмәт хакы.

+ 18:30 Гыйбрәтле сүзләр 28:3

+ 18:35 Маттай 6:15, Ягъкубтан хат 2:13

• 19:1 Марк 10:1-12

* 19:4 Карагыз: «Яратылыш», 1:27; 5:2.

+ 19:4 Яратылыш 1:27

* 19:5 Карагыз: «Яратылыш», 2:24.

+ 19:5 Яратылыш 2:24, Эфеслеләргә хат 5:31

+ 19:6 I Көринтлеләргә хат 6:16, Малахи 2:16, I Көринтлеләргә хат 7:10

* 19:7 Карагыз: «Канун», 24:1, 3.

+ 19:7 Канун 24:1

+ 19:9 Маттай 5:32, I Көринтлеләргә хат 7:10

+ 19:11 Марк 4:11, I Көринтлеләргә хат 7:7, I Тимутәйгә хат 5:14

• 19:13 Марк 10:13-16, Лүк 18:15-17

+ 19:14 Маттай 18:3

• 19:16 Марк 10:17-31, Лүк 18:18-30

+ 19:16 Лүк 10:25

+ 19:17 Зәбур 105:1, Зәбур 118:68, Левиләр 18:5, Нәхәмия 9:29, Яхәзкыл 20:11, Римлыларга хат 10:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12

* 19:18-19 Карагыз: «Чыгыш», 20:12-16; «Канун», 5:16-20.

* 19:19 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 19:19 Чыгыш 20:12-16, Левиләр 19:18

+ 19:20 Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 19:21 Маттай 5:48, Лүк 12:33, Маттай 6:20, I Петердән хат 1:4

+ 19:23 Зәбур 48:7-8

+ 19:26 Яратылыш 18:14, Әюб 42:2, Иремия 32:17, Марк 14:36

+ 19:27 Маттай 4:20-22

+ 19:28 Маттай 16:27, Маттай 25:31, Даниил 7:9, Лүк 22:30, I Көринтлеләргә хат 6:2, Ачылыш 3:21

+ 19:29 Маттай 16:25

+ 19:30 Маттай 20:16, Лүк 13:30

* 20:3 Иртәнге сәгать тугызда – сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

+ 20:8 Левиләр 19:13, Канун 24:15

+ 20:16 Маттай 19:30, Лүк 13:30

• 20:17 Марк 10:32-34, Лүк 18:31-34

+ 20:19 Маттай 16:21, Маттай 17:23

• 20:20 Марк 10:35-45

+ 20:20 Маттай 10:2, Марк 1:19

+ 20:21 Маттай 19:28

+ 20:22 Маттай 26:39, Яхъя 18:11

+ 20:26 I Петердән хат 5:3, Маттай 23:11, Марк 9:35

+ 20:28 Яхъя 13:4-5, Ишагыйя 53:10-11, Яхъя 11:51, I Петердән хат 1:18-19, Римлыларга хат 4:25, Гәләтиялеләргә хат 1:4, I Тимутәйгә хат 2:6, Титуска хат 2:14

• 20:29 Марк 10:46-52, Лүк 18:35-43

+ 20:29 Ешуа 6:1, III Патшалар 16:34

+ 20:30 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27-31

+ 20:34 Лүк 7:13

• 21:1 Марк 11:1-11, Лүк 19:28-38, Яхъя 12:12-19

+ 21:1 II Патшалар 15:30, Зәкәрия 14:4, Рәсүлләр 1:12

+ 21:4 Ишагыйя 62:11, Зәкәрия 9:9, Яхъя 12:15, Маттай 1:23, Маттай 26:56, Яхъя 19:36

* 21:5 Карагыз: «Ишагыйя», 62:11; «Зәкәрия», 9:9.

+ 21:8 IV Патшалар 9:13

* 21:9 Һошанна! – яһүдчә «Коткар безне!». Гайсә заманында әлеге сүз Аллаһыны мактау өчен кулланылган.

* 21:9 Карагыз: «Зәбур», 117:25, 26.

+ 21:9 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27, Зәбур 117:25-26, Зәбур 148:1, Маттай 23:39

+ 21:11 Лүк 7:16

• 21:12 Марк 11:15-19, Лүк 19:45-48, Яхъя 2:13-22

+ 21:12 Левиләр 1:14, Левиләр 5:7, Левиләр 12:8, Лүк 2:24

* 21:13 Карагыз: «Ишагыйя», 56:7.

* 21:13 Карагыз: «Иремия», 7:11.

+ 21:13 Ишагыйя 56:7, Иремия 7:11

+ 21:15 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27

* 21:16 Карагыз: «Зәбур», 8:3.

+ 21:16 Лүк 19:39, Зәбур 8:2-3

+ 21:17 Лүк 19:29, Лүк 24:50, Яхъя 11:18

• 21:18 Марк 11:12-14, Марк 11:20-24

+ 21:18 Маттай 4:2

+ 21:19 Иремия 24:8, Иремия 29:16-17, Һошея 9:10, Михә 7:1, Маттай 24:32, Лүк 13:6

+ 21:21 Маттай 17:20, Ягъкубтан хат 1:6, I Көринтлеләргә хат 13:2

+ 21:22 Маттай 7:8, Маттай 17:20, I Көринтлеләргә хат 13:2

• 21:23 Марк 11:27-33, Лүк 20:1-8

+ 21:23 Рәсүлләр 4:7

+ 21:25 Маттай 3:6, Лүк 7:30

+ 21:26 Маттай 11:9, Маттай 14:5

+ 21:32 Лүк 7:29

• 21:33 Марк 12:1-12, Лүк 20:9-19

+ 21:33 Зәбур 79:9, Ишагыйя 5:1, Җырлар җыры 8:11, Марк 13:34

+ 21:35 Маттай 22:6, Маттай 23:34, Гыйбриләргә хат 11:36-37

+ 21:37 Маттай 3:17, Гыйбриләргә хат 1:1

+ 21:38 Гыйбриләргә хат 1:2

+ 21:39 Гыйбриләргә хат 13:12

+ 21:41 Рәсүлләр 13:46

* 21:42 Карагыз: «Зәбур», 117:22-23.

+ 21:42 Зәбур 117:22-23, Рәсүлләр 4:11, I Петердән хат 2:7

+ 21:44 Ишагыйя 8:14-15, Ишагыйя 28:16

+ 21:46 Марк 11:18, Марк 11:32

• 22:1 Лүк 14:15-24

+ 22:1 Маттай 13:34

+ 22:2 Маттай 25:10, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 22:6 Маттай 21:35, Маттай 23:34, Гыйбриләргә хат 11:36-37

+ 22:7 Маттай 21:41

+ 22:8 Маттай 10:11, Рәсүлләр 13:46, Ачылыш 3:4

+ 22:13 Маттай 8:12

• 22:15 Марк 12:13-17, Лүк 20:20-26

+ 22:15 Лүк 11:54

+ 22:16 Канун 10:17, Көлессәйлеләргә хат 3:25

+ 22:17 Маттай 17:24-25

+ 22:18 Марк 7:6, Лүк 12:1

+ 22:21 Римлыларга хат 13:7

• 22:23 Марк 12:18-27, Лүк 20:27-40

+ 22:23 Рәсүлләр 4:1, Рәсүлләр 23:8

* 22:24 Карагыз: «Канун», 25:5-6.

+ 22:24 Яратылыш 38:8, Канун 25:5

* 22:32 Карагыз: «Чыгыш», 3:6.

+ 22:32 Чыгыш 3:2, Чыгыш 3:6

• 22:34 Марк 12:28-34, Лүк 10:25-28

* 22:37 Карагыз: «Канун», 6:5.

+ 22:37 Канун 6:5, Канун 11:13, Ешуа 22:5

* 22:39 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 22:39 Левиләр 19:18, Маттай 19:19

+ 22:40 Маттай 7:12, Гәләтиялеләргә хат 5:14

• 22:41 Марк 12:35-37, Лүк 20:41-44

+ 22:42 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27

* 22:44 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

+ 22:44 Зәбур 109:1, Рәсүлләр 2:34-35

+ 22:46 Лүк 20:40

• 23:1 Марк 12:38-40, Лүк 11:37-52, Лүк 20:45-47

+ 23:3 Римлыларга хат 2:17-23

* 23:5 Тартмачыклар – яһүдиләр дога кылган вакытта маңгайларына һәм сул кулларына күн тартмачыклар бәйләгәннәр. Аларга Тәүрат текстларын салганнар. Карагыз: «Канун», 6:8; 11:18.

+ 23:5 Чыгыш 13:9, Канун 6:8, Канун 11:18, Саннар 15:38

+ 23:6 Лүк 14:7-8

+ 23:8 Ягъкубтан хат 3:1, Лүк 22:32, Филимунга хат 1:16

+ 23:9 Чыгыш 4:22, Иремия 31:9, Һошея 11:1, Малахи 1:6

+ 23:11 Маттай 20:26, Марк 9:35, Марк 10:43

+ 23:12 Лүк 14:11, Лүк 18:14

+ 23:13 Маттай 15:7

* 23:14 Кайбер кулъязмаларда 14 нче аять тә бар: «Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Тол хатыннарның йортларын үзегезгә аласыз һәм, кешеләр күрсен дип, озак итеп дога кыласыз. Болар өчен тагын да катырак хөкемгә тартылачаксыз».

+ 23:16 Маттай 15:14

+ 23:17 Чыгыш 30:29

+ 23:19 Чыгыш 29:37

+ 23:21 Зәбур 25:8, Зәбур 131:14

+ 23:22 Ишагыйя 66:1

+ 23:23 Канун 14:22, Зәбур 32:5, Михә 6:8, Зәкәрия 7:9

+ 23:27 Рәсүлләр 23:1, Гыйбрәтле сүзләр 26:23

+ 23:30 Рәсүлләр 7:52

+ 23:33 Маттай 3:7, Маттай 12:34

+ 23:34 Маттай 21:35, Маттай 22:6, Гыйбриләргә хат 11:36-37, Маттай 10:17, Марк 13:9, Лүк 21:12

* 23:35 Карагыз: «II Елъязма», 24:20-22.

+ 23:35 Яратылыш 4:8, I Яхъядан хат 3:12, Гыйбриләргә хат 11:4, II Елъязма 24:21, Зәкәрия 1:1, Нәхәмия 9:26, Ачылыш 18:24

• 23:37 Лүк 13:34-35

+ 23:37 II Елъязма 24:21, Нәхәмия 9:26, Рәсүлләр 7:52, Канун 32:11-12, Рут 2:12, Зәбур 146:2

* 23:39 Карагыз: «Зәбур», 117:26.

+ 23:39 Зәбур 117:26, Маттай 21:9

• 24:1 Марк 13:1-13, Лүк 21:5-19

+ 24:2 Лүк 19:44

+ 24:4 I Яхъядан хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 24:5 Иремия 14:14

+ 24:6 Иремия 51:46

+ 24:7 II Елъязма 15:6, Ачылыш 6:4, Рәсүлләр 11:28, Ачылыш 6:8, Ачылыш 6:12

+ 24:9 Маттай 10:22, Яхъя 15:18

+ 24:10 Маттай 10:21

+ 24:11 Маттай 7:15

+ 24:13 Ягъкубтан хат 5:11, Ачылыш 2:10

+ 24:14 Маттай 28:19, Римлыларга хат 10:18, Көлессәйлеләргә хат 1:6, Көлессәйлеләргә хат 1:23

• 24:15 Марк 13:14-23, Лүк 21:20-24

* 24:15 Карагыз: «Даниил», 9:27; 11:31; 12:11.

+ 24:15 Даниил 9:27, Даниил 11:31, Даниил 12:11

+ 24:17 Лүк 17:31

+ 24:19 Лүк 23:29

+ 24:21 Иремия 30:7, Даниил 12:1, Ачылыш 16:18

+ 24:22 Ишагыйя 65:8, Лүк 18:7

+ 24:23 Лүк 17:23

+ 24:24 Канун 13:1, II Тессалуникәлеләргә хат 2:9, Ачылыш 13:13, Ачылыш 16:14

+ 24:25 Яхъя 13:19, Яхъя 14:29

+ 24:27 Лүк 17:24

+ 24:28 Лүк 17:37

• 24:29 Марк 13:24-27, Лүк 21:25-28

* 24:29 Карагыз: «Ишагыйя», 13:10; «Йоил», 2:10, 31.

+ 24:29 Амос 8:9, Ишагыйя 13:10, Ишагыйя 13:13, Ишагыйя 34:4, Йоил 2:31, Хәггәй 2:6, Рәсүлләр 2:20, Ачылыш 6:13

* 24:30 Карагыз: «Даниил», 7:13.

+ 24:30 Даниил 7:13, Маттай 16:27, Зәкәрия 12:10-12

+ 24:31 Ишагыйя 27:13, I Көринтлеләргә хат 15:52, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 11:15, Маттай 13:41, II Тессалуникәлеләргә хат 2:1

• 24:32 Марк 13:28-31, Лүк 21:29-33

+ 24:34 Маттай 16:28

+ 24:35 Зәбур 101:26-27, Ишагыйя 51:6, II Петердән хат 3:10

• 24:36 Марк 13:32-37, Лүк 12:38-40, Лүк 17:26-30, Лүк 17:34-36

+ 24:36 Зәкәрия 14:7

* 24:37 Карагыз: «Яратылыш», 6:5-7:1.

+ 24:37 Яратылыш 6:5

+ 24:39 Яратылыш 7:21

+ 24:40 Зәкәрия 14:2

+ 24:42 Маттай 25:13

+ 24:43 II Петердән хат 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2

+ 24:44 Ачылыш 3:3, Ачылыш 16:15

• 24:45 Лүк 12:42-48

+ 24:46 Маттай 25:21, Яхъя 13:17

+ 24:48 Маттай 25:5

+ 24:51 Маттай 8:12

+ 25:1 Маттай 9:15, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 25:5 Маттай 24:48

+ 25:10 Маттай 22:2

+ 25:11 Маттай 7:22, Лүк 6:46, Лүк 13:25

+ 25:12 Маттай 10:33

+ 25:13 I Көринтлеләргә хат 16:13, Маттай 24:36, Маттай 24:42

• 25:14 Лүк 19:12-27

+ 25:19 Римлыларга хат 14:12

+ 25:21 Лүк 16:10, Гыйбриләргә хат 12:2

+ 25:26 Гыйбрәтле сүзләр 20:4

+ 25:29 Маттай 13:12

+ 25:30 Маттай 8:12

+ 25:31 Даниил 7:13, Маттай 16:27, Маттай 19:28

+ 25:32 Йоил 3:12, II Көринтлеләргә хат 5:10, Яхәзкыл 34:17, Маттай 13:49

+ 25:34 Даниил 7:18, Ачылыш 21:7

+ 25:35 Ишагыйя 58:7, Лүк 3:11, Ягъкубтан хат 2:15-16

+ 25:36 II Тимутәйгә хат 1:16-18

+ 25:40 Маттай 10:40

+ 25:41 Зәбур 6:9, Маттай 7:23, Марк 9:43-44, Яһүдәдән хат 1:7, Ачылыш 20:10

+ 25:45 Лүк 10:16

+ 25:46 Даниил 12:2

• 26:1 Марк 14:1-2, Лүк 22:1-2, Яхъя 11:45-53

+ 26:2 Чыгыш 12:1-30

• 26:6 Марк 14:3-9, Лүк 7:36-50, Яхъя 12:1-8

+ 26:6 Маттай 21:17, Яхъя 11:1, Яхъя 11:18, Левиләр 13:3

* 26:7 Алебастр – савыт ясау өчен кулланыла торган йомшак таш.

+ 26:11 Канун 15:11, Маттай 9:15, Яхъя 7:33

+ 26:12 Яхъя 19:40

+ 26:13 Маттай 24:14

• 26:14 Марк 14:10-11, Лүк 22:3-6

+ 26:14 Яхъя 13:2, Рәсүлләр 1:16

+ 26:15 Чыгыш 21:32, Зәкәрия 11:12

• 26:17 Марк 14:12-21, Лүк 22:7-14, Лүк 22:21-23, Яхъя 13:21-30

+ 26:21 Зәбур 40:10, Яхъя 13:18

+ 26:24 Ишагыйя 53, Маттай 18:7

• 26:26 Марк 14:22-26, Лүк 22:15-20, I Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 26:26 Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 10:16, Гыйбриләргә хат 10:10

+ 26:28 Чыгыш 24:8

+ 26:30 Лүк 22:39

• 26:31 Марк 14:27-31, Лүк 22:31-34, Яхъя 13:36-38

* 26:31 Карагыз: «Зәкәрия», 13:7.

+ 26:31 Зәкәрия 13:7, Яхъя 16:32

+ 26:32 Маттай 28:7

+ 26:35 Яхъя 11:16, Яхъя 21:19

• 26:36 Марк 14:32-42, Лүк 22:39-46

+ 26:37 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 26:38 Яхъя 12:27

+ 26:39 Гыйбриләргә хат 5:7, Марк 10:38, Яхъя 18:11, Яхъя 5:30, Яхъя 6:38, Гәләтиялеләргә хат 1:4

+ 26:41 Маттай 6:13, I Петердән хат 4:7

+ 26:42 Маттай 6:10

+ 26:45 Яхъя 2:4, Маттай 16:21, Маттай 17:22, Маттай 20:18

• 26:47 Марк 14:43-50, Лүк 22:47-53, Яхъя 18:3-12

+ 26:47 Рәсүлләр 1:16

+ 26:51 Лүк 22:38

+ 26:52 Ачылыш 13:10

* 26:53 Гаскәр – грекча «легион», римлыларның 6000 сугышчыдан торган иң зур хәрби төркеме.

+ 26:55 Маттай 21:23, Лүк 21:37

+ 26:56 Маттай 1:22-23, Маттай 21:4, Яхъя 19:36, Маттай 26:31, Яхъя 16:32

• 26:57 Марк 14:53-65, Лүк 22:54-55, Лүк 22:63-71, Яхъя 18:13-14, Яхъя 18:19-24

+ 26:60 Зәбур 26:12, Зәбур 34:11

+ 26:61 Марк 15:29, Яхъя 2:19

+ 26:62 Маттай 27:13

+ 26:63 Зәбур 2:7

* 26:64 Карагыз: «Даниил», 7:13.

+ 26:64 Зәбур 109:1, Даниил 7:13, Маттай 16:27, Маттай 24:30, Гыйбриләргә хат 1:13

+ 26:65 Саннар 14:6, Рәсүлләр 14:14, Маттай 9:3, Яхъя 10:36

+ 26:66 Левиләр 24:16

+ 26:67 Ишагыйя 50:6

• 26:69 Марк 14:66-72, Лүк 22:56-62, Яхъя 18:15-18, Яхъя 18:25-27

+ 26:75 Маттай 26:34

• 27:1 Марк 15:1, Лүк 23:1-2, Яхъя 18:28-32

+ 27:2 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, I Тимутәйгә хат 6:13

• 27:3 Рәсүлләр 1:18-19

+ 27:5 II Патшалар 17:23

+ 27:6 IV Патшалар 12:9, Марк 12:41, Яхъя 8:20

+ 27:9 Маттай 2:17

* 27:9-10 Карагыз: «Иремия», 32:6-9; «Зәкәрия», 11:12-13.

+ 27:10 Иремия 18:3, Иремия 32:7-9, Зәкәрия 11:12-13

• 27:11 Марк 15:2-5, Лүк 23:3-5, Яхъя 18:33-38

+ 27:11 Маттай 2:2

+ 27:13 Маттай 26:62

• 27:15 Марк 15:6-15, Лүк 23:13-25, Яхъя 18:39

+ 27:18 Яхъя 12:19

+ 27:20 Рәсүлләр 3:14

+ 27:23 Лүк 23:41, Гыйбриләргә хат 4:15

+ 27:24 Канун 21:6, Зәбур 25:6, Зәбур 72:13

+ 27:25 I Тессалуникәлеләргә хат 2:16

+ 27:26 Маттай 20:19

• 27:27 Марк 15:16-20, Яхъя 19:2-3

+ 27:30 Ишагыйя 50:6, Маттай 20:19

• 27:32 Марк 15:21-32, Лүк 23:26-43, Яхъя 19:17-27

+ 27:34 Зәбур 68:22

+ 27:35 Зәбур 21:19

+ 27:39 Зәбур 21:7, Зәбур 108:25

+ 27:40 Марк 14:58, Яхъя 2:19, Маттай 4:3-6

+ 27:42 Яхъя 10:18, Яхъя 1:49, Яхъя 12:13, Яхъя 20:29

• 27:45 Марк 15:33-41, Лүк 23:44-49, Яхъя 19:28-30

* 27:46 Карагыз: «Зәбур», 21:2.

+ 27:46 Рәсүлләр 3:1, Зәбур 21:2

+ 27:48 Зәбур 68:22

+ 27:51 Чыгыш 26:33, Левиләр 16:2

+ 27:52 Ишагыйя 26:19, Яхәзкыл 37:12, Даниил 12:2, Яхъя 5:21, Яхъя 5:25

+ 27:53 Нәхәмия 11:2, Ишагыйя 48:2, Ишагыйя 52:1

+ 27:56 Лүк 8:2, Маттай 20:20

• 27:57 Марк 15:42-47, Лүк 23:50-56, Яхъя 19:38-42

+ 27:60 Ишагыйя 53:9

+ 27:63 Маттай 16:21, Маттай 17:23, Маттай 20:19

+ 27:66 Даниил 6:17, Ачылыш 20:3

• 28:1 Марк 16:1-8, Лүк 24:1-12, Яхъя 20:1-10

+ 28:1 Лүк 8:2, Маттай 27:61

+ 28:2 Маттай 27:60

+ 28:3 Яхәзкыл 1:14, Даниил 7:9, Даниил 10:6, Марк 9:3, Рәсүлләр 1:10

+ 28:4 Ачылыш 1:17

+ 28:7 Маттай 26:32

+ 28:9 Яхъя 20:19, Яхъя 20:21, IV Патшалар 4:27, Маттай 28:17, Лүк 24:52

+ 28:10 Маттай 12:50, Яхъя 20:17, Римлыларга хат 8:29, Гыйбриләргә хат 2:11

• 28:16 Марк 16:14-18, Лүк 24:36-49, Яхъя 20:19-23

+ 28:17 Яхъя 20:25

+ 28:18 Ишагыйя 9:6, Даниил 7:13-14, Маттай 11:27, Яхъя 17:2

+ 28:19 II Көринтлеләргә хат 13:13, Яхъя 4:1-2, Рәсүлләр 8:13, Көлессәйлеләргә хат 1:23

+ 28:20 Яхъя 14:15, Маттай 13:39