# Инҗил

Институт перевода Библии

## Инҗил


ИНҖИЛ


Изге Китапны тәрҗемә итү институты


Мәскәү


2025

УДК 22.05

ББК 86.37


Инҗил

Әлеге китапның текстын һәм аудио язмасын Изге Китапны тәрҗемә итү институтының сайтыннан (https: ibt.org.ru/tatarskiy) табарга мөмкин

ISBN 978-5-93943-367-9

© Институт перевода Библии, 2025

## Кереш сүз


Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язма (Библия) тупланмасының икенче өлешен – Инҗил (Новый Завет) китабын тәкъдим итәбез. Хәзерге татар теленә тәрҗемә ителгән Инҗил китабының тулы җыентыгы беренче тапкыр 2001 елда дөнья күрә. Әлеге басма исә 2015 елда нәшер ителгән Изге Язма китабының тәрҗемәсенә нигезләнеп эшкәртелгән.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (Ветхий Завет), ә икенчесе Яңа Гаһед (Новый Завет) дип атала (гаһед – килешү).

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһеднең беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылуы, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылуы һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алуы, аларның шундагы көнкүреше, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, хикмәтле-тапкыр сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы исә 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә җиде йөзләп телгә тәрҗемә ителгән, ә аның кайбер өлешләренең төрле телләрдәге тәрҗемәләре ике меңнән артып китә. Изге Язманы, шул исәптән Инҗил китабын, татар теленә тәрҗемә итүдә, Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан (ИПБ) тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басма – грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла.

Татар телендәге Изге Язма китабы ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Китап ахырында сүзлек һәм шул заманга нисбәтле географик карталар тәкъдим ителә.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Инҗилнең татар телендәге тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты


Инҗилдәге китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубның хаты | Ягъкубның хаты
Петернең беренче хаты | I Петернең хаты
Петернең икенче хаты | II Петернең хаты
Яхъяның беренче хаты | I Яхъяның хаты
Яхъяның икенче хаты | II Яхъяның хаты
Яхъяның өченче хаты | III Яхъяның хаты
Яһүдәнең хаты | Яһүдәнең хаты
Паулның Римдагы имандашларга язган хаты | Римлыларга хат
Паулның Көринттәге имандашларга язган беренче хаты | I Көринтлеләргә хат
Паулның Көринттәге имандашларга язган икенче хаты | II Көринтлеләргә хат
Паулның Гәләтиядәге имандашларга язган хаты | Гәләтиялеләргә хат
Паулның Эфестәге имандашларга язган хаты | Эфеслеләргә хат
Паулның Филиппуйдагы имандашларга язган хаты | Филиппуйлыларга хат
Паулның Көлессәйдәге имандашларга язган хаты | Көлессәйлеләргә хат
Паулның Тессалуникәдәге имандашларга язган беренче хаты | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулның Тессалуникәдәге имандашларга язган икенче хаты | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулның Тимутәйгә язган беренче хаты | I Тимутәйгә хат
Паулның Тимутәйгә язган икенче хаты | II Тимутәйгә хат
Паулның Титуска язган хаты | Титуска хат
Паулның Филимунга язган хаты | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Маттай

### Маттай

Маттай


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


### 1


Маттай бәян иткән


Яхшы хәбәр


Гайсәнең нәсел шәҗәрәсе


(Лүк 3:23-28)

1[•]Ибраһим һәм Давыт нәселеннән булган Гайсә Мәсихнең[†] шәҗәрәсе менә мондый:

2Ибраһим – Исхакның, Исхак – Ягъкубның, Ягъкуб – Яһүдәнең[†] һәм аның агай-энеләренең, 3Яһүдә – Тамардан туган[†] Перес һәм Зерахның, Перес – Хесронның, Хесрон – Рамның, 4Рам – Амминадабның, Амминадаб – Нахшонның, Нахшон – Салмонның, 5Салмон – Рәхәбтән туган Богазның, Богаз – Руттан туган Обиднең, Обид – Ишайның, 6Ишай исә Давыт патшаның әтисе иде.

Давыт – Уриянең хатыныннан туган Сөләйманның, 7Сөләйман – Рехабгамның, Рехабгам – Абиянең, Абия – Асаның, 8Аса – Еһошафатның, Еһошафат – Йорамның, Йорам – Уззиянең, 9Уззия – Иотамның, Иотам – Әхәзнең, Әхәз – Хизәкыйянең, 10Хизәкыйя – Менашшеның, Менашше – Амонның, Амон исә Йошиянең әтисе иде. 11Исраил[†] халкы Бабилгә[†] сөрелгән дәвердә Йошиянең углы Якөнья һәм аның агай-энеләре туды.

12Бабилгә сөрелгәннән соң Якөньянең углы Шеһалтиел туды. Шеһалтиел – Зеруббабелның, 13Зеруббабел – Абиһудның, Абиһуд – Эльякыймның, Эльякыйм – Аззурның, 14Аззур – Садыйкның, Садыйк – Ахимнең, Ахим – Элиудның, 15Элиуд – Элгазарның, Элгазар – Маттанның, Маттан – Ягъкубның, 16Ягъкуб исә Мәрьям ире Йосыфның әтисе иде. Мәрьямнән Мәсих дип аталган Гайсә туды[+].

17Шулай итеп, Ибраһимнан – Давытка кадәр, Давыттан – Бабилгә сөрелгән вакытка кадәр һәм Бабилгә сөрелгән вакыттан башлап Мәсих туганга кадәр ундүртәр буын булды.


Гайсәнең тууы


(Лүк 2:1-7)

18[•]Гайсә Мәсихнең тууы менә болайдыр: Аның анасы Мәрьям Йосыфка ярәшелгән иде, әмма алар өйләнешкәнче Мәрьямнең Изге Рухтан[†] балага узганы ачыкланды[+]. 19Аның кияве Йосыф, тәкъва кеше буларак, Мәрьямне оятка калдырмас өчен ярәшүне яшертен генә өзәргә ниятләде. 20Әмма шул турыда уйланып йөргәндә, төшендә аның янына Раббы[†] фәрештәсе[†] килеп:

– Давытның нәсел варисы Йосыф! Мәрьямне хатынлыкка алырга курыкма. Карынында йөрткән баласы аның Изге Рухтан. 21Мәрьям Угыл тудырачак, һәм син Аңа Гайсә[*] дип исем кушарсың, чөнки Ул Үз халкын гөнаһлардан[†] коткарачак! – диде[+].

22-23Болар барысы да Раббының пәйгамбәр аша:

«Менә, гыйффәтле кыз, авырга калып, угыл табачак,
Аңа Иммануил дип исем кушарлар», –

дип әйткән сүзләре гамәлгә ашсын өчен булды (бу исем «Аллаһы[†] безнең белән» дигәнне аңлата)[+].

24Йосыф, йокысыннан уянгач, Раббы фәрештәсе кушканча эшләде – Мәрьямгә өйләнде. 25Әмма Мәрьямнең Углы туганчы, Йосыф аңа якынаймады. Балага ул Гайсә дип исем кушты.

### 2


Йолдызчыларның килүе

1Яһүдия җирендәге Бәйт-Лехем шәһәрендә Гайсә туганнан[†] соң, Иерусалимгә көнчыгыштан йолдызчылар килде. Ул заманда Яһүдиядә Һируд[†] патша идарә итә иде[+].

2– Яһүдиләрнең яңа туган Патшасы кайда? – дип сорашты алар кешеләрдән. – Көнчыгышта Аның йолдызын күреп, Аңа баш ияргә дип килдек без.

3Бу хакта ишеткәч, Һируд патша һәм аның белән бергә бөтен Иерусалим хафага төште. 4Һируд, барлык баш руханиларны[†] һәм Канун[†] белгечләрен җыеп, алардан Мәсихнең[†] кайда туарга тиешлеген сорады.

5– Яһүдия җирендәге Бәйт-Лехем шәһәрендә, – диде алар, – чөнки пәйгамбәр аша Аллаһы[†] болай дип әйткән:

6«Ә син, Яһүдия җирендәге Бәйт-Лехем,
Яһүдәнең[†] бөек шәһәрләреннән
һич тә ким түгелсең,
чөнки синдә Юлбашчы туачак
һәм Ул халкым Исраилнең[†] Көтүчесе булачак».

7Шуннан Һируд, йолдызчыларны яшертен генә чакыртып алып, алардан йолдызның төгәл калыккан вакытын белеште 8һәм аларны Бәйт-Лехемгә җибәреп:

– Барыгыз, Бала хакында барын да җентекләп белешегез. Аны тапкач, миңа хәбәр итегез. Мин дә барып Аңа баш иярмен, – диде.

9Патшаны тыңлап бетергәннән соң, йолдызчылар юлга чыктылар, ә көнчыгышта алар күргән йолдыз алларыннан барды һәм, Бала яткан урынга барып җиткәч, туктап калды. 10Йолдызны күрүләренә алар бик шат иде. 11Өйгә кергәч, алар Бала белән анасы Мәрьямне күрделәр һәм Бала каршында тезләнеп баш иделәр, аннары, хәзинәләрен чыгарып, Аңа алтын, ладан[†] һәм мирра[†] бүләк иттеләр[+]. 12Төшләрендә Һируд янына кире кайтмаска дип Аллаһыдан кисәтү алгач, алар башка юл белән үз илләренә кайтып киттеләр.


Мисырга качу

13Алар китү белән, Раббы[†] фәрештәсе[†] Йосыфның төшенә кереп:

– Бала белән анасын ал да Мисырга кач. Мин сиңа әйткәнгә кадәр шунда кал, чөнки Һируд Баланы табып үтерергә ниятли, – диде.

14Йосыф төнлә торды да, анасы белән Баланы алып, Мисырга китеп барды. 15Һируд үлгәнче, ул шунда яшәде. Раббының пәйгамбәр аша «Үземнең Углымны Мин Мисырдан чакырып алдым» дигән сүзе әнә шулай гамәлгә ашты[+].


Сабыйларны үтерү

16Йолдызчылар тарафыннан алданганын күреп, Һируд бик ярсыды. Шуннан ул, йолдызчылар сүзе буенча Баланың яшен чамалап, Бәйт-Лехемдәге һәм аның тирәсендәге ике яшькә җитмәгән барлык ир балаларны үтерергә боерды. 17-18Аллаһының Ишагыйя пәйгамбәр аша:

«Рамаһ шәһәрендә бер тавыш –
ачыргаланып, иңрәп елаган тавыш ишетелә.
Балаларын кызганып Рахилә елый анда;
һичкемнең юатуын теләми ул,
чөнки балалары юк инде», –

дип әйткән сүзләре әнә шулай гамәлгә ашты[+].


Мисырдан әйләнеп кайту

19Һирудның вафатыннан соң, Мисырда Йосыфның төшенә Раббы фәрештәсе кереп:

20– Тор, Бала белән Аның анасын алып, Исраил җиренә әйләнеп кайт. Баланы юк итәргә теләүчеләр инде үлде, – диде.

21Йосыф торды да, Бала белән Аның анасын алып, Исраил җиренә юнәлде. 22Әмма Яһүдиядә атасы Һируд урынына Архелай патша идарә итүен ишетеп, Йосыф анда барырга курыкты; төшендә кисәтү алгач, Гәлиләя[†] өлкәсенә китте 23һәм Насара шәһәренә барып урнашты. Шул рәвешле пәйгамбәрләрнең[†] «Аны „Насаралы“ дип атарлар» дигән сүзләре гамәлгә ашты[+].

### 3


Чумдыручы Яхъяның вәгазе


(Марк 1:1-8; Лүк 3:1-9, 15-17; Яхъя 1:19-28)

1[•]Шул көннәрдә Яһүдия чүленә Чумдыручы кушаматы йөрткән Яхъя[*] исемле кеше килде[+].

2– Тәүбә итегез, – дип әйтә иде ул үзенең вәгазьләрендә, – чөнки Күкләр Патшалыгы[†] инде бик якын![+]

3Яхъя турында Ишагыйя пәйгамбәр болай дип әйткән иде:

«Чүлдә әнә бер аваз яңгырый:
„Раббыга[†] юл әзерләгез,
Ул үтәсе сукмакларны турайтыгыз!“»

4Яхъяның киеме дөя йоныннан булып, билен ул күн каеш белән буып йөрде, ә ашаган ризыгы аның саранча һәм кыр балы иде. 5Иерусалимдә, бөтен Яһүдиядә, шулай ук Үрдүн елгасы буенда яшәүче бар халык аның янына килеп 6кылган гөнаһларыннан[†] тәүбә итә, һәм шуның билгесе итеп Яхъя аларны Үрдүндә чумдырып чыгара иде[+].

7Суга чумдырылыр өчен күп кенә фарисейларның[†] һәм саддукейларның[†] килүен күреп, ул аларга болай диде:

– И сез, елан токымы! Башыгызга төшәсе Аллаһы[†] ярсуыннан котыла алырбыз дигән фикерне кем әйтте сезгә[+]? 8Тәүбәгә килүегезнең ихлас күңелдән икәнен эшегез белән раслагыз. 9«Безнең атабыз Ибраһим бит – котылырбыз!» дип уйламагыз. Шуны әйтәм сезгә: Аллаһы әнә шул ташлардан да Ибраһимга балалар булдыра ала[+]. 10Балта инде агач тамыры янында ята: яхшы җимеш бирми торган һәр агачны кисеп утка ташлыйлар[+]. 11Тәүбә итүегезнең[†] билгесе итеп мин сезне суга чумдырам, ләкин миннән кодрәтлерәк Берәү килә; мин Аның аяк киемен күтәреп йөрергә дә лаек түгелмен. Ул башкарган чумдыру Изге Рух[†] һәм ут белән булыр[+]. 12Ындырдагы ашлыкны җилгәрер өчен кулына Ул көрәк тоткан; бодаен, аерып, келәтенә салыр, ә кибәген сүнмәс утта яндырыр[+].


Гайсәнең суга чумдырылуы


(Марк 1:9-11; Лүк 3:21-22)

13[•]Шулай бервакыт Яхъя тарафыннан суга чумдырылыр өчен Үрдүн буена Гәлиләядән[†] Гайсә килде. 14Яхъя Аны туктатырга тырышып:

– Син миңа килгәнсең, ә бит Син мине чумдырырга тиеш! – диде.

Әмма аңа җавап итеп Гайсә:

15– Хәзергә шулай булсын, чөнки Аллаһы ихтыярын без шул рәвешле үтәргә тиеш, – диде, һәм Яхъя Аның белән килеште.

16Йоланы үтәгәннән соң Гайсә судан чыкты. Ул шунда күк капусы ачылуын һәм Аллаһы Рухының күгәрчен рәвешендә Үзенә иңүен күрде[+]. 17Шулчак күкләр киңлегеннән «бу – Минем сөекле Углым, Ул – Минем куанычым!» дигән өн килеп иреште[+].

### 4


Гайсәнең иблис тарафыннан сыналуы


(Марк 1:12-13; Лүк 4:1-13)

1[•]Шуннан соң Аллаһы[†] Рухы Гайсәне иблис[†] тарафыннан сынар өчен чүлгә алып китте. 2Ризык капмыйча кырык көн һәм кырык төн уздырып, Гайсә бик нык ачыкты[+]. 3Сынаучы иблис, Аның янына килеп:

– Әгәр Син Аллаһы Углы икәнсең, бу ташларга боер – икмәккә әйләнсеннәр! – диде[+].

4Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– Язмада «кеше икмәк белән генә түгел, Аллаһының һәр сүзе белән яшәр» дип әйтелгән.

5Шуннан соң иблис Аны изге[†] шәһәр Иерусалимгә алып килде дә Аллаһы йортының[†] иң биек урынына китереп бастырды 6һәм:

– Әгәр Син Аллаһы Углы булсаң, түбән ташлан! – диде. – Язмада:

«Аллаһы Синең турыда фәрештәләренә[†] әмер бирер.
Алар Сине кулларына күтәреп алырлар,
аякларың ташка абынмас», –

дип әйтелгән бит[+].

7– Анда «Раббы[†] Аллаңны сынама» дигән сүзләр дә бар, – дип җавап бирде Гайсә.

8Аннары иблис Аны биек тау башына алып менеп дөньяның барлык патшалыкларын, аларның бар шөһрәтен[†] күрсәтте 9һәм:

– Әгәр йөзтүбән капланып миңа табынсаң, боларның һәммәсен Сиңа бирәм! – диде.

10– Кит, иблис! – дип җавап кайтарды Гайсә. – Язмада «Раббы Аллаңа табын, Аңа гына хезмәт ит» дип әйтелгән[+].

11Шуннан соң иблис Аны калдырып китеп барды, ә Гайсә янына фәрештәләр килеп хезмәт күрсәтә башлады[+].


Гайсәнең халыкны вәгазьли башлавы


(Марк 1:14-15; Лүк 4:14-15)

12-13[•]Яхъяның кулга алынуын белгәннән соң Гайсә Гәлиләядәге[†] Насарага кайтты; аннары, шәһәрдән китеп, Гәлиләя күле[*] янындагы Зәбулун һәм Нәптали җирендә урнашкан Кәпәрнаум шәһәренә күченде[+][+]. 14-16Аллаһының Ишагыйя пәйгамбәр аша:

«И Зәбулун җире, Нәптали җире,
диңгезгә алып баручы юл
һәм Үрдүн аръягы – мәҗүсиләр[†] иле Гәлиләя!
Караңгылыкта яшәүче халык бөек яктылыкны күрде.
Үлем караңгылыгында яшәүчеләр өчен нур балкыды», –

дип әйткән сүзләре әнә шулай гамәлгә ашты[+].

17Шул вакыттан Гайсә:

– Тәүбәгә килегез! Күкләр Патшалыгы[†] инде бик якын! – дип вәгазьли башлады.


Гайсәнең беренче шәкертләре


(Марк 1:16-20; Лүк 5:1-11)

18[•]Гәлиләя күле буеннан үтеп барганда Гайсә, ятьмә салып йөрүче агалы-энеле ике балыкчыны – Петер дип аталган Шимун белән Әндрине күреп, аларга:[+]

19– Миңа иярегез! Мин сезне кеше аулаучы[*] итәрмен! – диде[+].

20Алар шунда ук, ятьмәләрен калдырып, Аңа иярделәр[+]. 21Арырак киткәч, Гайсә бертуган кардәшләрне – Ягъкуб белән Яхъяны күрде. Алар аталары Зебедәй белән бергә көймәдә ятьмә сипләп утыра иде. Гайсә аларны Үзе белән чакырды. 22Алар шунда ук, көймәне һәм аталарын калдырып, Гайсәгә иярделәр.


Гайсәнең халыкны өйрәтүе һәм авыруларны савыктыруы


(Лүк 6:17-19)

23[•]Гайсә шулай гыйбадәтханәләрдә[†] халыкны өйрәтеп, Аллаһы Патшалыгы[†] турындагы Яхшы хәбәрне[†] таратып, кешеләрне төрле чир-хасталардан савыктырып бар Гәлиләяне әйләнеп чыкты[+]. 24Аның турындагы хәбәр бөтен Сүриягә таралды. Янына төрле сырхаулардан, интектергеч чирләрдән җәфаланган, җен кагылган, өянәге кузгалган, паралич суккан кешеләрне алып килделәр, һәм Гайсә аларны савыктырды[+]. 25Аңа Гәлиләядән, Ун каладан, Иерусалимнән, Яһүдиядән һәм Үрдүн аръягыннан килгән халык төркеме ияреп йөрде[+].

### 5


Таудагы вәгазь: чын бәхет


(Лүк 6:20-23)

1Җыелып торган халык төркемен күреп, Гайсә тау битенә килеп утырды, янына шәкертләре килде. 2Гайсә аларны өйрәтеп сөйли башлады:

3[•]– Аллаһыга[†] мохтаҗ булганнар бәхетле,
чөнки Күкләр Патшалыгы[†] – аларныкы.
4Хәсрәт чигүчеләр бәхетле,
чөнки алар юаныч табарлар[+].
5Юашлар бәхетле,
чөнки алар җирне мирас итеп алырлар.
6Тәкъвалыкка[†] ачыккан-сусаган кешеләр бәхетле,
чөнки Аллаһы аларны тукландырыр[+].
7Шәфкатьлеләр бәхетле,
чөнки аларга да шәфкать күрсәтелер[+].
8Саф күңеллеләр бәхетле,
чөнки алар Аллаһыны күрерләр[+].
9Татулык урнаштыручылар бәхетле,
чөнки алар Аллаһы балалары дип аталыр[+].
10Тәкъва булган өчен эзәрлекләнүчеләр бәхетле,
чөнки Күкләр Патшалыгы – аларныкы.

11Кешеләр сезне Минем аркада хурлаганда, эзәрлекләгәндә һәм сезгә каршы төрле явызлык эшләгәндә – сез бәхетле[+]. 12Шатланыгыз һәм куаныгыз, чөнки күкләрдә әҗерегез зур. Сезгә кадәр яшәгән пәйгамбәрләрне[†] дә шулай эзәрлекләгәннәр[+].


Таудагы вәгазь: тоз һәм яктылык


(Марк 9:50; Лүк 14:34-35)

13[•]Сез – җирнең тозы. Әгәр тоз үзенең тәмен җуйса, аңа ничек тәм кайтарасың? Аяк астына чыгарып ташлаудан башкага ярамас ул.

14Сез – дөнья өчен яктылык. Тау башына салынган шәһәр күренми калмас[+]. 15Шәмгә ут алгач, аны савыт астына куймыйлар, киресенчә, шәмдәлгә утырталар, һәм ул өйдәгеләрнең бөтенесе өчен дә яктырта[+]. 16Яхшы эшләрегезне күреп Күктәге Атагызны данласыннар өчен, сезнең яктылык та кешеләр алдында шулай балкысын[+].


Таудагы вәгазь: Канун һәм пәйгамбәрләр

17Минем хакта, Муса канунын[†] яки пәйгамбәрләр язганны юкка чыгарыр өчен килгән, дип уйламагыз. Мин юкка чыгарыр өчен түгел, бәлки аларны үтәр өчен килдем[+]. 18Хак сүз әйтәм сезгә: җир һәм күк юкка чыкканчы, Канунның бер генә сызыгы да юкка чыкмаячак. Анда язылганның барысы да тормышка ашачак![+] 19Шулай итеп, кем дә булса андагы иң кечкенә әмерләрнең берәрсен бозып кешеләрне дә шуңа өйрәтсә, Күкләр Патшалыгында ул иң түбән кеше дип саналыр. Ә инде кем дә булса әмерләрне үтәп башкаларны да шуңа өйрәтсә, ул кеше Күкләр Патшалыгында бөек дип аталыр[+]. 20Сезгә әйтәм: тәкъвалыгыгыз фарисейларныкыннан[†] һәм Канун белгечләренекеннән өстен булмаса, Күкләр Патшалыгына кермәячәксез[+].


Таудагы вәгазь: үтерү һәм ачу тоту турында

21Ата-бабаларыгызга: «Үтермә! Кеше үтерүче хөкемгә лаек», – дип әйтелгәнне сез ишеттегез. 22Ә Мин исә болай дим: туганына[†] ачу тотучы хөкемгә лаек, туганына «яраксыз» дип әйтүче исә Югары киңәшмә[†] алдында җавапка тартылуга, ә инде «ахмак» дип әйтүче җәһәннәм утына лаек[+]. 23Шуңа күрә Аллаһыга багышлап бүләк алып барган чакта туганыңның сиңа булган рәнҗеше мәзбәх[†] алдында исеңә төшсә, 24бүләгеңне шунда калдырып торып башта туганың белән татулаш, аннан соң гына кире килеп бүләгеңне тапшыр.

25Берәү, дәгъвалашып, сине хөкемчегә алып барса, әле юлда чакта ук дәгъвалы эшне җайга сал. Югыйсә гаепләүчең сине хөкемчегә китерер, хөкемче зиндан хезмәтчесенә тапшырыр, һәм сине зинданга ябарлар[+]. 26Хак сүз әйтәм сиңа: бурычыңны актык тиененә[*] кадәр биреп бетермичә, аннан чыга алмассың.


Таудагы вәгазь: зина кылу һәм аерылышу турында

27Сез: «Зина кылма», – дип әйтелгәнне ишеттегез. 28Ә Мин исә болай дим: хатын-кызга җенси теләк белән караучы күңеленнән инде зина кылган була. 29Әгәр уң күзең вәсвәсәгә салса, аны умырып ал да читкә ташла! Бөтен гәүдәң җәһәннәмгә эләккәнче, бер әгъзаңны югалтуың синең өчен хәерлерәк. 30Әгәр уң кулың гөнаһка[†] төшерсә, аны чап та читкә ташла! Бөтен гәүдәң җәһәннәмгә эләккәнче, бер әгъзаңны югалтуың синең өчен хәерлерәк[+].

31[•]Шулай ук: «Берәрсе хатынын аерып җибәрсә, аңа аерылышу кәгазе бирсен», – дип әйтелгән иде. 32Ә Мин исә болай дим: хатыны тарафыннан зина кылу булмыйча, ире башка сәбәп аркасында аерылышса, ул аны зина кылуга этәрә. Иреннән аерылган хатынга өйләнүче дә зина кыла[+].


Таудагы вәгазь: ант итү турында

33Ата-бабаларыгызга: «Биргән антыңны бозма! Раббы[†] алдында биргән антыңны үтә», – дип әйтелгәнне дә сез ишеттегез. 34Ә Мин исә болай дим: бөтенләй дә ант итмә! Күк белән дә ант итмә, чөнки ул – Аллаһының тәхете;[+] 35җир белән дә ант итмә, чөнки ул – Аллаһының аяк баскан урыны; Иерусалим белән дә ант итмә, чөнки ул – бөек Патшаның шәһәре; 36башың белән дә ант итмә, чөнки чәчеңнең бер генә бөртеген дә ак яки кара итә алмыйсың. 37Сезнең «әйе» дигән сүзегез – «әйе», «юк» дигәнегез – «юк» булсын. Шуннан артыгы – иблистән.[†][+]


Таудагы вәгазь: үч алу турында


(Лүк 6:27-36)

38[•]Сез: «Күз өчен – күз» һәм «теш өчен – теш», – дип әйтелгәнне ишеттегез. 39Ә Мин исә болай дим: явызлыкка каршы явызлык белән кайтарма. Уң яңагыңа суккан кешегә сул яңагыңны да куй[+]. 40Күлмәгеңне алырга теләп берәрсе сине хөкемгә тартса, аңа өске киемеңне дә биреп калдыр. 41Берәрсе сине бер чакрым җир үтәргә мәҗбүр итсә, аның белән бергә ике чакрым үт. 42Синнән сораучыга бир һәм бурычка алырга теләүчене буш итмә.


Таудагы вәгазь: дошманнарыгызны яратыгыз

43Сез: «Якыныңны ярат, дошманыңа нәфрәт белән кара!» – дип әйтелгәнне ишеттегез. 44Ә Мин исә болай дим: дошманнарыгызны яратыгыз һәм сезне эзәрлекләүчеләр өчен догада булыгыз[+]. 45Шулай эшләп, Күктәге Атагызның балалары булуыгызны күрсәтерсез. Аллаһы кояшны явызлар өчен дә, рәхимлеләр өчен дә чыгара һәм яңгырны тәкъваларга да, тәкъва булмаганнарга да яудыра бит[+]. 46Әгәр сезне яраткан кешеләрне генә яратсагыз, Аллаһы сезгә нәрсә өчен әҗер бирер? Салым җыючылар да шулай эшли түгелме соң? 47Дусларыгызны гына сәламләсәгез, искитәрлек нәрсәсе бар моның? Мәҗүсиләр[†] дә шулай эшли түгелме соң? 48Димәк ки, Күктәге Атагыз кебек сез дә камил булыгыз[+].

### 6


Таудагы вәгазь: хәер-сәдака бирү турында

1Карагыз аны, тәкъва эшләрегезне кешеләр күрсен дип башкармагыз. Югыйсә Күктәге Атагыздан әҗер алмассыз[+].

2Шулай итеп, сәдака бирәсең икән, ул хакта сөйләп йөрмә; гыйбадәтханәләрдә,[†] урамнарда макталыр өчен икейөзле кешеләр генә шулай эшли. Хак сүз әйтәм сезгә: алар инде үзләренең әҗерен алды[+]. 3Әгәр хәер бирәсең икән, уң кулың ни кылганны сулы белмәсен, 4ярдәмең яшертен эшләнсен. Яшерен эшләрнең һәммәсен күреп торучы Атаң сиңа әҗереңне бирер.


Таудагы вәгазь: дога кылу турында


(Лүк 11:2-4)

5[•]Дога кылганда да икейөзле кешеләр кебек булмагыз. Алар, барысы да күрсен дип, гыйбадәтханәләрдә яисә урам чатларында тукталып дога кылырга яраталар. Хак сүз әйтәм сезгә: алар үзләренең әҗерен алды инде[+]. 6Ә син, дога кылганда, бүлмәңә кереп артыңнан ишегеңне яп та күзгә күренмәс Атаңа дога кыл. Яшерен эшләрнең һәммәсен күреп торучы Атаң сиңа әҗереңне бирер.

7Күбрәк сөйләсәк, яхшырак ишетелер, дип уйлаучы мәҗүсиләр[†] сыман, дога кылганда буш сүз сөйләмәгез. 8Алар кебек булмагыз. Чөнки Атагыз нәрсәгә мохтаҗ булуыгызны сез сораганчы ук белеп тора. 9Сез менә болай дип дога кылыгыз:

Күктәге Атабыз!
Исемең изге[†] дип танылсын,
10Синең Патшалыгың килсен.
Күктәге кебек, җирдә дә
Синең ихтыярың гамәлгә ашсын[+].
11Кирәкле икмәгебезне безгә бүген бир.
12Безгә явызлык кылучыларны без кичергән кебек,
Син дә безнең явыз эшләребезне кичер.
13Безне сынауларга дучар итмә,
ә явыз заттан[*] сакла[+].

14Кешеләрнең гаеп эшләрен кичерсәгез, Күктәге Атагыз сезнекен дә кичерер[+]. 15Әгәр инде башкаларны кичермәсәгез, Атагыз да гаеп эшләрегезне кичермәс[+].


Таудагы вәгазь: ураза тоту турында

16Ураза тотканда икейөзле адәмнәр сыман караңгы чырайлы булмагыз; ураза тотуларын[†] кешеләр күрсен дип алар шулай боегып йөри. Хак сүз әйтәм сезгә: алар үзләренең әҗерен алды инде. 17Син исә ураза тотканда чәчләреңне майлап, битләреңне юып йөр; 18синең ураза тотуыңны башкалар түгел, ә бәлки күзгә күренмәс Атаң гына белсен. Яшерен эшләрнең һәммәсен күреп торучы Атаң сиңа шул чагында әҗереңне бирер.


Таудагы вәгазь: чын хәзинә


(Лүк 11:34-36; 12:22-34)

19[•]Дөньялыкта мал-мөлкәт җыймагыз: аны көя кисә, тутык баса, караклар урлап чыга[+]. 20Хәзинәне сез күкләрдә туплагыз: анда аны көя дә кисми, тутык та басмый, караклар да кереп урлап чыкмый,[+] 21чөнки хәзинәгез кайда, күңелегез дә шунда булыр.

22Тәннең яктырткычы – күзләрдер. Күзләрең якты булса, синнән яктылык бөркелеп торыр; 23әгәр күзләрең тонык икән, бөтен тәнең караңгылыкка уралган кебек булыр. Әгәр инде эчеңдәге яктылык тоташ караңгылык икән, ул вакытта караңгылык үзе нинди булырга тиеш соң?


Таудагы вәгазь: дөнья мәшәкатьләре турында

24Берәү дә ике хуҗага хезмәт итә алмас, чөнки берсен ул яратмас, ә икенчесе күңеленә якын булыр; берсенә тугрылык саклар, икенчесен санга сукмас. Аллаһыга[†] да, байлыкка да берьюлы хезмәт итә алмассыз[+].

25Шуңа күрә Мин сезгә болай дим: җан асрар өчен нәрсә белән тукланыйм һәм нәрсә эчим, тәнемне каплар өчен нәрсә киим дип борчылмагыз. Җан – ризыктан, тән киемнән мөһимрәк түгелме соң[+]? 26Әнә кошларга карагыз: алар чәчми дә, урмый да, амбарларга ашлык та салмый, шулай да Күктәге Атагыз аларны туендыра. Ә сез кошлардан кадерлерәк түгелме соң[+]? 27Сезнең кайсыгыз, кайгырганга карап, үз гомерен бер сәгатькә булса да озайта ала? 28Кием өчен ник борчыласыз? Кырда үсеп утырган чәчәкләргә карагыз: алар эшләми дә, эрләми дә; 29әмма мин сезгә болай дим: Сөләйман патша никадәр мәһабәт булса да, аларның берсе кадәр дә киенә алмаган. 30Бүген кырда үсеп утырган, ә иртәгә учакка ташланасы үләнне Аллаһы шулай киендерә икән, сезне ничек киендермәсен инде, и сай иманлылар![+] 31Шулай булгач, «ни ашарбыз, ни эчәрбез, ни киярбез?» дип борчылмагыз. 32Мәҗүсиләрнең генә төп кайгылары шулдыр. Ә боларның һәммәсенә мохтаҗ булуыгызны Күктәге Атагыз болай да белеп тора. 33Барыннан да бигрәк Аллаһы Патшалыгын[†] һәм Аның гадел ихтыярын эзләгез, һәм боларның барысы да сезгә насыйп ителер. 34Шулай итеп, иртәгәге көн турында кайгырмагыз, чөнки туачак көн үзе хакында үзе кайгыртыр; һәр көннең үз мәшәкате үзенә җитәрлек.

### 7


Таудагы вәгазь: берәүне дә хөкем итмәгез


(Лүк 6:37-38, 41-42)

1[•]Берәүне дә хөкем итмәгез, шул чагында үзегез дә Аллаһы[†] хөкеменә дучар булмассыз[+]. 2Чөнки башкаларны ничек хөкем итсәгез, Аллаһы сезгә карата да шундый ук хөкем кылыр, нинди үлчәм белән үлчәп бирсәгез, сезгә дә шундый ук үлчәм белән кайтарыр[+]. 3Нигә син туганың[†] күзендәге чүп бөртеген күрәсең, ә үз күзеңдәге бүрәнәне сизмисең? 4Үз күзеңдә бүрәнә була торып, ничек син туганыңа: «Кая, күзеңдәге чүпне алыйм әле», – дип әйтә аласың? 5Икейөзле бәндә! Элек үз күзеңдәге бүрәнәне чыгар, шул чакта туганың күзендәге чүпне ничек алырга икәнен ачыграк күрерсең.

6Изге[†] дип саналган әйберләрне этләргә бирмәгез, юкса алар борылып үзегезне ботарлар. Энҗегезне дуңгызлар алдына сипмәгез, юкса алар аны таптап изәр[+].


Таудагы вәгазь: сорагыз, эзләгез, шакыгыз


(Лүк 11:9-13)

7[•]Сорагыз – һәм Аллаһы сезгә бирер, эзләгез – һәм табарсыз, шакыгыз – һәм Ул сезгә ачар; 8чөнки һәр сораучы – ала, эзләүче – таба, һәм шакучыга ачалар[+]. 9Арагыздан кайсыгыз, углы икмәк сораса, аңа таш тоттырыр; 10балык сораса, елан бирер икән? 11Әгәр сез, начар кеше булып та, балаларыгызга игелекле гамәлләр кыла аласыз икән, Күктәге Атагыз Үзеннән сораганнарга һичшиксез игелек күрсәтер[+].

12Шулай итеп, кешеләрнең сезгә нәрсә эшләвен теләсәгез, үзегез дә аларга һәрчак шуны эшләгез, чөнки Муса канунының[†] һәм пәйгамбәрләр[†] язмаларының асылы шулдыр[+].


Таудагы вәгазь: тар капка


(Лүк 13:24)

13[•]Тар капкадан керегез, чөнки һәлакәткә илтүче юл киң булыр, аның капкасы да иркен, һәм күпләр шул капкадан керә; 14ә тормыш капкасы тар, аның юлы да тар, һәм аны бик азлар гына таба.


Таудагы вәгазь: ялган пәйгамбәрләр


(Лүк 6:43-44; 13:25-27)

15[•]Яныгызга сарык тиресе ябынып килүче ялган пәйгамбәрләрдән сакланыгыз – асылда ерткыч бүре алар[+]. 16Кылган гамәлләренең җимешенә карап танырсыз сез аларны. Күгән[*] куагыннан – йөзем, тигәнәк сабагыннан инҗир җыялармыни[+]? 17Һәрбер яхшы агач – яхшы җимеш, начар агач исә начар җимеш бирә[+]. 18Яхшы агачның җимеше начар була алмаган кебек, начар агачның җимеше дә яхшы була алмый. 19Яхшы җимеш бирми торган һәр агачны кисеп утка ташлыйлар[+]. 20Шулай итеп, ялган пәйгамбәрләрне кылган гамәлләренең җимешенә карап танырсыз.

21Миңа «Хакимем![†] Хакимем!» дип әйтүчеләрнең һәммәсе дә Күк Патшалыгына керә алмас; Күктәге Атамның ихтыярын үтәүче генә анда аяк басар. 22Шул көнне Миңа күпләр: «Хакимем, Хакимем! Без Синең исемеңнән пәйгамбәрлек итмәдекмени? Синең исемне телгә алып җеннәрне куып чыгармадыкмыни? Синең исемне телгә алып байтак могҗизалар башкармадыкмыни?» – дип әйтерләр[+]. 23Шулвакыт Мин аларга: «Мин сезне белмим; китегез янымнан, явызлык кылучылар!» – дип җавап кайтарырмын[+].


Таудагы вәгазь: ике төзүче


(Лүк 6:47-49)

24[•]Шулай итеп, сүзләремә колак салган һәм аларны үтәгән һәркем үзенең йортын таш нигез өстенә төзегән гакыллы кешегә охшаган: 25яңгыр явып, елгалар ташып, җилләр ябырылса да, йорт җимерелмәгән, чөнки аның нигезе таштан булган. 26Ә инде Минем сүзләремне ишетеп тә, аларны үтәмәгән кем дә үзенең йортын ком өстенә төзегән гакылсыз кешегә охшаган: 27яңгыр явып, елгалар ташып, көчле җилләр ябырылуга, йорт җимерелеп төшкән – аңардан хәрабә генә калган.

28Гайсә сөйләүдән туктагач, Аның тәгълиматына халык хәйран калды; 29чөнки Ул аларны Канун белгечләре сыман түгел, ә бәлки Аллаһы тарафыннан зур хакимлек бирелгән кеше кебек өйрәтте[+].

### 8


Гайсәнең махаулы адәмне савыктыруы


(Марк 1:40-45; Лүк 5:12-16)

1[•]Гайсә таудан төшкәч, Аның артыннан бик күп халык иярде. 2Шул арада Аның янына махаулы[*] бер кеше килде һәм тезләнеп:

– Әфәндем! Теләсәң, Син мине савыктыра алыр идең! – диде[+].

3Гайсә, кулын сузып, аңа орынды һәм:

– Әйе, телим. Савык! – диде.

Теге кеше шундук махау зәхмәтеннән котылды. 4Шуннан соң Гайсә аңа:

– Кара аны, берәүгә дә сөйлисе булма, ләкин руханига[†] барып күрен һәм терелүеңнең билгесе итеп, Муса канунында[†] таләп ителгәнчә, корбан[†] бүләгеңне китер, – диде[+].


Йөзбашы хезмәтчесенең савыгуы


(Лүк 7:1-10)

5[•]Гайсә Кәпәрнаумга кире кайткач, Аңардан ярдәм сорап римлыларның бер йөзбашы килде дә:

6– Әфәндем! Хезмәтчем өйдә параличтан газапланып ята, – диде.

7– Килеп терелтермен Мин аны, – дип әйтте Гайсә.

8– Әфәндем! Сине үз йортымда кабул итәргә лаек түгел мин, – дип җавап бирде Аңа йөзбашы. – Син әйт кенә, һәм хезмәтчем савыгачак. 9Мин үзем дә буйсынудагы кешемен, үземнең дә кул астында гаскәриләр бар. Аларның берәрсенә «кит!» дисәм – китә, икенчесенә «бире кил!» дисәм – килә; хезмәтчемә «шуны эшлә!» дисәм – эшли.

10Бу сүзләрне ишетеп Гайсә хәйран калды һәм артыннан ияреп баручыларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: хәтта Исраилдә[†] дә бу кадәр ышанган кешене күрмәгән идем, – диде. –[+] 11Сезгә әйтәм: көнчыгыш һәм көнбатыш тарафлардан күпләр килеп Күк Патшалыгында Ибраһим, Исхак һәм Ягъкуб белән бергә мәҗлестә утырыр[+]. 12Ә Патшалыкка ия булырга тиешле кешеләр тышка, караңгылыкка куып чыгарылыр – анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+].

13Шуннан Гайсә әлеге йөзбашына:

– Бар, өеңә кайт, син ышанганча булсын, – диде.

Хезмәтчесе шул сәгатьтә үк савыкты[+].


Гайсәнең авыруларны савыктыруы


(Марк 1:29-34; Лүк 4:38-41)

14[•]Гайсә бервакыт Петернең өенә килде һәм аның кызышып-авырып яткан кайнанасын күреп[+] 15кулына кагылды – тегенең кызышуы шундук бетте, һәм хатын, урыныннан торып, Гайсә хөрмәтенә табын әзерли башлады[+].

16Кич җиткәч, Гайсә янына җен кагылган байтак кешене алып килделәр. Ул Үзенең сүзе белән явыз рухларны[†] куып чыгарды һәм барча авыруларны савыктырды. 17Ишагыйя пәйгамбәрнең:

«Ул безнең сырхауларны Үзенә алды,
чирләребезне күтәреп китте», –

дигән сүзләре әнә шулай тормышка ашты.


Гайсә артыннан бару турында


(Лүк 9:57-62)

18[•]Әйләнә-тирәсендәге халыкны күреп, шәкертләренә Гайсә күл аръягына чыгарга кушты[+]. 19Шулчак Канун белгечләреннән берәү Аның янына килеп:

– Остаз, кая гына барсаң да, мин Синең артыңнан барырга әзермен, – диде.

Гайсә аңа:

20– Төлкеләрнең – өннәре, кошларның оялары бар, ә Адәм Углының[†] барып баш төртер урыны юк, – дип җавап бирде.

21Икенче берсе – шәкертләренең кайсыдыр – Аңа болай диде:

– Әфәндем! Өемә кайтып, әүвәл атамны күмеп килергә рөхсәт ит.

22Ләкин Гайсә аңа:

– Миңа ияр! Үз үлеләрен үлеләр җирләсен, – диде.


Гайсәнең давылны тынычландыруы


(Марк 4:35-41; Лүк 8:22-25)

23[•]Шуннан Гайсә көймә эченә атлады, аның артыннан шәкертләре дә керде. 24Кинәт күл өстендә көчле давыл күтәрелеп, дулкыннар көймәгә бәрә башлады. Гайсә исә йокыга киткән иде. 25Шәкертләре, янына килеп:

– Хакимебез,[†] коткар! Батабыз! – дип Аны уяттылар.

26– Әй сай иманлылар, нигә шулай курыктыгыз? – диде Гайсә аларга һәм, аягүрә басып, җилне дә, диңгезне дә тыйды. Әйләнә-тирә тып-тын булып калды[+].

27Шәкертләре гаҗәпләнеп:

– Кем соң Ул? Аңа җил дә, диңгез да буйсына! – диештеләр.


Гайсәнең җен кагылган ике кешене савыктыруы


(Марк 5:1-20; Лүк 8:26-39)

28[•]Гайсә аргы ярдагы Гәдара җиренә килеп җиткәч, каршына кабер-мәгарәләрдән[*] җен кагылган ике кеше килеп чыкты. Әлеге котырынган кешеләрдән куркып, бу юлдан һичкем йөрмәгән.

29– Аллаһы[†] Углы, Сиңа бездән ни кирәк? Безне вакытыннан элек газапларга килдеңме? – дип кычкырды алар[+].

30Еракта зур гына дуңгыз көтүе утлап йөри иде. 31Җеннәр:

– Әгәр безне куып чыгарсаң, әнә шул дуңгыз көтүенә җибәр! – дип үтенделәр.

32– Барыгыз, – дип җавап бирде Гайсә.

Җеннәр, теге ике адәмнән чыгып, дуңгызлар эченә керделәр, һәм шул ук мизгелдә бөтен көтү текә ярдан күлгә ташланды да батып үлде. 33Көтүчеләр торып йөгерделәр һәм, шәһәргә кайтып, бөтенесе турында, шул исәптән җен кагылган кешеләр белән ни булганын да сөйләп бирделәр. 34Шуннан шәһәрнең бар халкы Гайсә каршына китте һәм, Аны күреп, җирләреннән китүен үтенде[+].

### 9


Гайсәнең паралич суккан кешене савыктыруы


(Марк 2:1-12; Лүк 5:17-26)

1[•]Гайсә көймәдә күлне кичте дә Үзе яшәгән шәһәргә кайтты[+]. 2Берничә кеше, паралич суккан авыруны ятагы белән күтәреп, Аның янына килде. Аларның ышануларын күреп, авыру адәмгә Гайсә:

– Кыю бул, углым! Синең гөнаһларың[†] кичерелде! – диде[+].

3Шулвакыт Канун[†] белгечләре эчтән генә: «Бу Кеше көфер сөйли!» – дип уйлап куйдылар[+]. 4Аларның уйларын белеп, Гайсә:

– Ни өчен күңелегездә шундый начар уйлар йөртәсез? – дип сорады. – 5Нәрсә дип әйтү җиңелрәк: «гөнаһларың кичерелде» дипме, әллә «тор да йөреп кит» дипме? 6Адәм Углының[†] җир йөзендә гөнаһларны кичерергә кодрәте барлыгын белеп торыгыз, – дип әйтте, аннары паралич суккан кешегә мөрәҗәгать итеп, – тор да ятагыңны алып өеңә кайт! – диде.

7Теге, торып, өенә кайтып китте. 8Бу хәлне күргән халык куркуга калды һәм кешеләргә шундый кодрәт биргән Аллаһыга[†] дан-шөһрәт[†] яудырырга тотынды.


Гайсәнең Маттайны чакыруы


(Марк 2:13-17; Лүк 5:27-32)

9[•]Гайсә, юлын дәвам итеп, салым җыя торган урында утыручы Маттай исемле кешене күрде һәм аңа:

– Миңа ияр! – диде.

Маттай, торып, Аның артыннан китте.

10Гайсә аның өенә ашка килгәч, анда байтак кына салым җыючылар һәм гөнаһлы башка кешеләр җыелган иде; алар Гайсә һәм Аның шәкертләре белән бергә ашарга утырдылар. 11Моны күреп, фарисейлар[†] шәкертләргә:

– Ни өчен Остазыгыз салым җыючылар һәм гөнаһлылар белән бергә ашап-эчеп утыра? – дип сорау бирделәр[+].

12Гайсә аларның сүзләрен ишетеп:

– Табиб сәламәт кешеләргә түгел, бәлки авыруларга кирәк. 13Барыгыз һәм Аллаһының «Мин сездән корбан[†] көтмим, ә бәлки бер-берегезгә мәрхәмәтле[†] булуыгызны телим» дигән сүзләренең асылын аңларга тырышыгыз. Мин тәкъва кешеләрне түгел, гөнаһлыларны чакырырга дип килдем, – диде[+].


Ураза тоту турындагы сорау


(Марк 2:18-22; Лүк 5:33-39)

14[•]Шуннан Аның янына Чумдыручы Яхъяның шәкертләре килеп:

– Ни өчен без һәм фарисейлар еш ураза тотабыз, ә Синең шәкертләрең тотмый? – дип сорады[+].

15Гайсә аларга:

– Яннарында кияү булганда, туйдагы кунаклар күңелсезләнеп утырыр микән? Әмма килер бер көн, кияүне алар яныннан алып китәрләр, әнә шул чакта уразалы булырлар[+]. 16Берәү дә иске киемгә яңа тукымадан ямау салмас, югыйсә ямаулык, утырып, иске тукыманы тарттырыр да, ертык зураеп китәр. 17Берәү дә яңа шәрабны иске турсыкка[*] салмас, югыйсә турсык тишелер һәм шәраб агып бетәр, турсык та әрәм булыр. Яңа шәрабны яңа турсыкка салалар. Шул вакытта шәрабка да, турсыкка да зыян килмәс, – дип җавап бирде.


Гайсәнең үле кызны һәм авыру хатынны терелтүе


(Марк 5:21-43; Лүк 8:40-56)

18[•]Гайсә шулай сөйләп торганда, янына яһүдиләр башлыгының берсе килеп аягына егылды да:

– Әле генә кызым үлде, килеп кулларың белән аңа орынсаң, ул терелер иде! – диде.

19Гайсә, урыныннан торып, шәкертләре белән шул кеше артыннан китте. 20-21Унике ел дәвамында кан китүдән газапланган бер хатын шунда, киеменә кагылсам да савыгыр идем, дип уйлап, сиздермичә генә Гайсәнең чабуына орынды[+]. 22Гайсә борылып карады да аны күреп:

– Кыю бул, кызым! Сине ышануың савыктырды, – диде.

Шул көннән әлеге хатын авыруыннан котылды[+].

23Башлыкның өенә кергәч, Гайсә, матәм көен уйнаучыларны һәм каушап калган кешеләрне күреп:

24– Чыгыгыз биредән! Кыз бала үлмәгән, йоклый гына ул! – диде.

Аңардан көлә башладылар[+]. 25Халык өйдән чыгып бетүгә, Гайсә бүлмәгә кереп кызны кулыннан алды, һәм кыз торып басты[+]. 26Әлеге вакыйга турындагы хәбәр бөтен әйләнә-тирәгә таралды.


Гайсәнең ике сукырны һәм телсез кешене савыктыруы

27Гайсә аннан киткәндә, артыннан ике сукыр иярде.

– Давыт Углы, безне кызгансаң иде! – дип кычкырды алар[+].

28Гайсә өйгә кергәч, бу сукыр адәмнәр Аның янына килделәр, һәм Ул алардан:

– Ярдәм итә алуыма ышанасызмы? – дип сорады.

– Әйе, Әфәндебез, – дип җавап бирде алар.

29Гайсә сукырларның күзләренә орынды һәм:

– Ышануыгызча булсын сезгә, – диде[+].

30Аларның күзләре ачылып китте.

– Карагыз аны, бу хакта беркем белмәсен, – дип кисәтте аларны Гайсә[+].

31Әмма Аның яныннан киткәч, алар Гайсә хакында бөтен тирә-якта сөйләп йөрделәр[+].

32Алар китүгә, Гайсә янына җен кагылган телсез бер кешене китерделәр. 33Гайсә җенне куып чыгаргач, телсез кеше сөйләшә башлады.

Бу хәлгә исе киткән халык:

– Исраил[†] җирендә әле мондый нәрсәнең булганы юк иде, – диде.

34Ләкин фарисейлар:

– Җеннәрне Ул җеннәр башлыгы ярдәмендә куып чыгара, – дип каршы төште[+].

35Гайсә шулай гыйбадәтханәләрдә[†] халыкны өйрәтеп, Аллаһы Патшалыгы[†] турында Яхшы хәбәр[†] таратып, кешеләрне төрле чир-хасталардан савыктырып барча шәһәр һәм авыллар буйлап йөрде. 36Көтүчесез калган сарыклар сыман интегеп беткән, ярдәмгә мохтаҗ халык төркемен күреп Гайсә аларны бик кызганды[+]. 37Шунда Ул шәкертләренә әйтте:

– Урасы ашлык күп, тик уракчылар аз. 38Шуңа күрә ашлык Хуҗасына ялварып әйтегез: Үзенең ашлыгын урып алырга эшчеләр җибәрсен[+].

### 10


Унике шәкерт сайлау


(Марк 3:13-19; 6:7-13; Лүк 6:12-16; 9:1-6; 10:1-12)

1[•]Үзенең унике шәкертен чакырып алып Гайсә аларга явыз рухларны[†] куып чыгару һәм кешеләрне төрле чир-сырхаулардан савыктыру кодрәте бирде. 2Әлеге унике рәсүлнең[†] исемнәре түбәндәгечә: беренчесе – «Петер» кушаматлы Шимун, аның бертуган кардәше Әндри, Зебедәй углы Ягъкуб һәм аның бертуган кардәше Яхъя, 3Филип һәм Бартулумай, Томас һәм салым җыючы Маттай, Һалфай углы Ягъкуб һәм Таддай, 4Көрәшче Шимун[*] һәм соңыннан Гайсәгә хыянәт итәчәк Яһүдә[†] Искариот.


Гайсәнең унике шәкертне хезмәткә озатуы

5Шәкертләрен юлга озатканда Гайсә аларга мондый үгет-нәсыйхәт бирде:

– Мәҗүси халыкларга илтүче юлларны әйләнеп узыгыз, Самарея шәһәрләренә дә аяк басмагыз. 6Иң әүвәл адашкан сарыклар янына – Исраил[†] халкына барыгыз[+] 7һәм юл уңаенда: «Күкләр Патшалыгы[†] инде бик якын!» – дип хәбәр таратыгыз[+]. 8Авыру бәндәләрне савыктырыгыз, үлгәннәргә җан өрегез, махаулыларны терелтегез, җеннәрне куыгыз. Бушка килгәнне бушлай бирегез[+]. 9Билбау янчыгыгызга алтын-көмеш тә, бакыр тәңкә дә төйнәмәгез; 10биштәр дә, алмаш күлмәк тә, аяк киеме дә, юл таягы да алмагыз – эшләгән кешегә ризыгы табылыр[+]. 11Кайсы шәһәргә яки авылга килсәгез дә, сезне кабул итәргә лаек кешене табып, киткәнче шуның өендә калыгыз. 12Йортка аяк басканда, бөтен өй җәмәгатенә иминлек теләгез. 13Әгәр өйдәгеләр моңа лаек икән, сез аларга теләгән иминлек алар белән калыр; инде лаек түгел икән, иминлек үзегезгә кайтыр. 14Әгәр сезне кабул итмәсәләр һәм сүзләрегезне тыңлап та тормасалар, бу йорттан яки бу шәһәрдән киткәндә аягыгыздан тузанны кагып төшерегез[+]. 15Хак сүз әйтәм сезгә: кыямәт көнендә Сәдүм белән Гамура шәһәрләренең хәле ул шәһәрнекенә караганда җиңелрәк булыр.


Эзәрлекләүләр хакында


(Марк 13:9-13; Лүк 12:2-12; 21:12-17)

16[•]Менә, Мин сезне, сарыклар сыман, бүреләр арасына озатам, шуңа күрә еландай сак һәм күгәрчендәй хәйләсез булыгыз[+]. 17Кешеләрдән сакланыгыз: алар сезне хөкемгә тартырлар, үзләренең гыйбадәтханәләрендә[†] кыйнарлар. 18Минем аркада сезне идарәчеләр, патшалар каршына китерерләр, сез аларга һәм мәҗүсиләргә[†] Минем хакта шаһитлык бирерсез[+]. 19Сезне мәхкәмәгә[*] алып килгәч, нәрсә һәм ничек сөйләрбез дип борчылмагыз: шул сәгатьтә сезгә нәрсә хәбәр ителсә, шуны сөйләрсез, 20чөнки үз сүзегезне сөйләмәссез, телегездә Атагызның Рухы сөйләгән сүз булыр.

21Кардәш – кардәшен, ата үзенең баласын үлемгә тапшырыр, ә балалар, ата-аналарына каршы чыгып, аларны үтертер[+]. 22Минем аркада барысы да сезгә нәфрәт белән карар. Әмма ахырга кадәр чыдаган кеше котылыр[+]. 23Бер шәһәрдә эзәрлекли башласалар, икенчесенә качыгыз. Хак сүз әйтәм: сез Исраилнең барлык шәһәрләрен әйләнеп чыгарга өлгергәнче, Адәм Углы[†] килеп җитәр[+].

24Шәкерт үзенең остазыннан өстен була алмаган кебек, хезмәтче дә үзенең хуҗасыннан өстен була алмый[+]. 25Шәкерт – үзенең остазы, хезмәтче – үзенең хуҗасы кебек була алса, шул җитә. Әгәр йорт хуҗасын Белзебул[*] дип йөртәләр икән, аның өй җәмәгатен инде тагын да яманрак сүз белән атарлар[+].


Кешеләрдән түгел, Аллаһыдан куркыгыз

26Шулай да кешеләрдән курыкмагыз! Бер генә яшерен нәрсәнең дә беленмичә һәм бер генә сернең дә ачылмыйча калганы юк[+]. 27Мин сезгә караңгыда сөйләгәнне кешеләргә көн яктысында җиткерегез, пышылдап әйткәнне өй түбәсеннән игълан итегез. 28Бәдәнне үтереп тә, җанны үтерә алмаучылардан курыкмагыз. Җәһәннәмдә җанны да, бәдәнне дә һәлак итәргә кодрәте җиткән Аллаһыдан[†] куркыгыз!

29Ике чыпчык бер бакыр тәңкәгә[*] сатыла түгелме? Тик шулай да аларның берсе-бер Атагыз ихтыярыннан башка җиргә егылып төшми. 30Сезнең исә башыгыздагы чәч бөртеге дә санаулы. 31Шуңа күрә курыкмагыз: сез өер-өер чыпчыклардан күпкә кадерлерәк[+].


Мәсихне кабул итү

32Кешеләр алдында Мине таныган һәркемне Мин дә Күктәге Атам алдында танырмын[+]. 33Ә инде берәрсе кешеләр алдында Миннән ваз кичсә, Мин дә Күктәге Атам хозурында аңардан ваз кичәрмен[+].


Кешегә үз өендәгеләр дошман булыр


(Лүк 12:51-53; 14:26-27)

34[•]Сез Мине җиргә тынычлык китерер өчен килгән дип уйламагыз. Тынычлык түгел, кылыч алып килдем Мин[+]. 35Угыл белән – атаны, кыз белән – ананы, килен белән кайнананы аерырга килдем. 36Кешегә үз өендәгеләр дошман булыр.

37Миңа караганда үзенең атасын яки анасын күбрәк яраткан кеше Минеке дип саналырга лаек түгел. Миңа караганда үзенең углын яки кызын күбрәк яраткан кеше Минеке дип саналырга лаек түгел. 38Үзенең хачын күтәреп Миңа иярмәгән кеше Минеке дип саналырга лаек түгел[+]. 39Җанын саклап калырга теләгән кеше аны югалтыр, ә Минем хакка җанын югалткан кеше аны саклап калыр[+].

40Сезне кабул иткән кеше – Мине кабул итә, ә Мине кабул итүче исә Мине Җибәргән Затны кабул итә дигән сүз[+]. 41Пәйгамбәрне пәйгамбәр булганы өчен кабул иткән кеше пәйгамбәргә бирелгәнчә үк әҗер алыр; тәкъваны тәкъва булганы өчен кабул иткән кеше тәкъвага бирелгәнчә үк әҗер алыр. 42Минем шәкертем булган өчен шәкертләремнең иң кечесенә бер чынаяк салкын су эчергән кеше – хак сүз әйтәм сезгә – әҗерсез калмас[+].

### 11


Гайсәнең Чумдыручы Яхъяга җавабы


(Лүк 7:18-35)

1[•]Үзенең унике шәкертенә үгет-нәсыйхәтен тәмамлаганнан соң Гайсә халыкка гыйлем бирү һәм вәгазь сөйләү өчен башка шәһәрләргә юл алды.

2-3Зинданда утырган Яхъя исә, Мәсих[†] кылган могҗизалы галәмәтләр турында ишетеп, «килергә тиеш булган Зат Синме, әллә бүтән берәүне көтәргәме?» дип сорар өчен Гайсә янына үзенең шәкертләрен җибәрде[+]. 4Гайсә аларга җавап итеп:

– Барыгыз, күргән-ишеткәннәрегезне Яхъяга кайтып сөйләгез: 5сукырлар янә күрә, аксаклар йөри, махаулылар тазарына, чукраклар ишетә, үлгәннәр терелә, фәкыйрьләргә Яхшы хәбәр[†] игълан ителә, – диде һәм, – 6Минем хакта күңелендә шик йөртмәүче – бәхетле, – дип өстәде[+].

7Яхъяның шәкертләре киткәннән соң, Гайсә халыкка Яхъя хакында сөйләргә тотынды:

– Сез чүлгә нәрсә карарга бардыгыз? Җилдә тирбәлгән камышнымы[+]? 8Нәрсә карарга бардыгыз инде сез? Купшы киемле кешенеме? Ә бит купшы кием киючеләр – патша сарайларында. 9Алайса, кемне күрергә дип бардыгыз? Пәйгамбәрнеме? Әйе, шулай. Ә Мин сезгә, ул пәйгамбәрдән дә бөегрәк, дип әйтәм![+] 10Язмада:

«Менә, Синең алдыңнан Мин
хәбәрчемне җибәрәм,
ул Синең барыр юлыңны әзерли торыр», –

дип әйтелгән сүзләр аның турында[+].

11Хак сүз әйтәм сезгә: хатын-кыз тудырган адәм балалары арасында Чумдыручы Яхъядан бөегрәк һичкем юк. Әмма Күкләр Патшалыгында[†] иң кечесе дигәне дә аңардан бөегрәк[+]. 12Чумдыручы Яхъя яшәгән вакытлардан алып бүгенгә хәтле кешеләр бар көчләрен куеп Күкләр Патшалыгына омтылалар, һәм омтылучылар аңа ия булалар[+]. 13Борынгы пәйгамбәрләрнең[†] барысы да, Канун[†] да Яхъяга кадәр буласы вакыйгалар турында әйткән. 14Әгәр белергә теләсәгез, Яхъя – килергә тиешле Ильяс ул[+]. 15Колагы булганнар – ишетсен![+]

16-17Бүгенге буынны кемгә тиңләп була?

«Без сезгә күңелле көйләр уйнадык,
ә сез биемәдегез.
Без моңсу җырлар җырладык,
ә сез еламадыгыз», –

дип базар мәйданында бер-берсенә кычкырып утыручы балаларны хәтерләтә алар. 18Менә Яхъя килде, ул ашамый да, шәраб та эчми. Ә кешеләр: «Аңа җен кагылган», – диләр[+]. 19Адәм Углы[†] килде, Ул әнә ашый да, эчә дә, ә кешеләр моны күреп: «Күрегезче, менә бирән, эчкече, салым җыючыларның һәм гөнаһ[†] ияләренең дусты!» – диләр. Әмма зирәклек үзенең гамәлләрендә күренә[+].


Тәүбәгә килмәгән шәһәрләр


(Лүк 10:13-15)

20[•]Аннары Гайсә, Ул кылган байтак могҗизаларны күреп тә тәүбәгә килмәгән шәһәрләрне әрләп, болай диде:

21– Кайгы сиңа, Хоразин! Кайгы сиңа, Бәйт-Сайда! Әгәр сездә кылынган могҗизалар Сур һәм Сидун шәһәрләрендә эшләнгән булса, алар күптән инде тупас тукымага[†] төренеп һәм башларына көл сибеп тәүбәгә килерләр иде[+]. 22Шуның өчен, сезгә әйтәм, кыямәт көнендә Сур белән Сидунның хәле сезнекенә караганда җиңелрәк булыр[+]. 23И Кәпәрнаум, әллә сине күкләргә күтәрерләр дип уйлыйсыңмы? Юк, үлеләр дөньясына төшәрсең син. Әгәр синдә кылынган могҗизалар Сәдүмдә эшләнсә, ул хәзерге көнгә кадәр сакланып калган булыр иде. 24Шуның өчен, сезгә әйтәм, кыямәт көнендә Сәдүм җиренең хәле синекенә караганда җиңелрәк булыр.


Миңа килегез


(Лүк 10:21-22)

25[•]Сүзен дәвам итеп Гайсә:

– Әй Атам, күк вә җирнең Хуҗасы! Зирәк адәмнәрдән һәм акыл ияләреннән яшерен булганны балаларга ачып биргән өчен Сиңа шөкрана кылам! – диде. – 26Әйе, Атам, Синең изге[†] теләгең шундый булды! 27Атам һәммә нәрсәне Миңа тапшырды. Атасыннан гайре Углын бүтән һичкем белми; Углыннан гайре Атасын да һичкем белми; Атасын да Угылдан һәм Углы белдерергә теләгән кешедән гайре һичкем белми[+].

28Хәлдән тайганнар, авыр йөктән җәфа чигүчеләр, һәммәгез Миңа килегез. Мин сезгә тынычлык бирермен[+]. 29Минем камытымны киегез һәм Миннән өйрәнегез, чөнки Мин юаш, йомшак күңеллемен; һәм сез җаннарыгызга тынычлык табарсыз – 30Минем камытым уңайлы, йөгем дә җиңел![+]

### 12


Шимбә көн турындагы сорау


(Марк 2:23-28; Лүк 6:1-5)

1[•]Шимбә көннәрнең[†] берсендә Гайсә иген кыры буйлап бара иде. Ачыккан шәкертләре башак өзеп ашый башлады. 2Фарисейлар,[†] моны күреп, Гайсәгә:

– Кара, шәкертләрең шимбә көнне эшләргә ярамаганны эшли! – диде.

3-4– Давыт һәм аның юлдашлары ачыккач, Давытның нәрсә эшләве турында укыганыгыз булмадымыни? Ул, Изге[†] йортка кереп, руханилардан[†] башка һичкемгә – ни аның үзенә, ни юлдашларына ашарга рөхсәт ителмәгән изге икмәкләрне ашаган, – дип җавап кайтарды Гайсә. – 5Руханиларның Аллаһы йортында[†] шимбә көнне хезмәт итеп шимбәнең изгелеген бозулары, әмма моның гаепкә саналмавы турында Муса китабыннан укымадыгызмыни? 6Сезгә әйтәм: биредә исә Аллаһы йортыннан да бөегрәк Зат![+] 7Әгәр сез «Мин сездән корбан[†] көтмим, ә бәлки бер-берегезгә мәрхәмәтле[†] булуыгызны телим» дигән Аллаһы[†] сүзләренең асылын аңласагыз, гаепсезләрне хөкем итмәс идегез. 8Адәм Углы[†] – шимбә көннең Хуҗасыдыр.


Кулы корышкан кешенең савыгуы


(Марк 3:1-6; Лүк 6:6-11)

9[•]Аннары Гайсә, ул урыннан китеп, гыйбадәтханәгә[†] килде. 10Анда кулы корышкан бер кеше бар иде. Яһүдиләрнең кайберләре, гаепләргә сәбәп эзләп, Гайсәдән:

– Шимбә көнне кешеләрне дәваларга ярыймы? – дип сорады[+].

11– Бердәнбер сарыгы шимбә көнне чокырга егылып төшсә, сезнең кайсыгыз аны чыгармас иде? – дип җавап кайтарды Гайсә. – 12Ә бит кеше сарыктан күпкә кадерлерәк. Шулай булгач, шимбә көнне яхшылык кылу бик мәгъкуль эш[+].

13Аннары Гайсә авыру адәмгә:

– Кулыңны суз! – диде.

Теге адәм сузды, һәм аның кулы икенчесе кебек үк сәламәт булды. 14Гыйбадәтханәдән чыккач, фарисейлар Гайсәне ничек һәлак итү хакында киңәшергә тотындылар.


Аллаһы сайлаган Хезмәтче

15Бу хакта белгәннән соң Гайсә ул яклардан китеп барды. Аның артыннан бик күп халык иярә китте. Авыруларның һәммәсен Ул савыктырды, 16әмма Үзенең Кем булуы хакында беркемгә белгертмәскә кушты[+]. 17-21Шулай итеп, Аллаһының Ишагыйя пәйгамбәр аша:

«Менә – Үзем сайлаган Хезмәтчем,
Минем сөеклем һәм җанымның шатлыгы.
Мин Аны Үземнең Рухым белән сугарырмын,
һәм Ул бар халыкларга гадел хөкем игълан итәр.
Ул бәхәсләшмәс, кычкырмас,
урамнарда Аның тавышы ишетелмәс.
Гаделлек җиңгәнне күрми торып,
чатнаган камышны сындырмас,
пыскып яткан филтәне сүндермәс.
Халыклар Аның исеменә өмет баглар», –

дип әйткән сүзләре гамәлгә ашты.


Гайсә һәм Белзебул


(Марк 3:20-30; Лүк 11:14-23)

22[•]Аннары Гайсә янына җен кагылган берәүне китерделәр; ул сукыр һәм телсез иде. Гайсә аны савыктырды, һәм әлеге кеше сөйләшә, күрә башлады. 23Бу хәлгә исе киткән халык үзара:

– Давыт Углы түгел микән Ул? – диеште[+].

24Шушы сүзләрне ишетеп фарисейлар:

– Җеннәр башлыгы Белзебул ярдәм итмәсә, җеннәрне куып чыгара алмас иде Ул, – диделәр[+].

25Гайсә аларның уйларын белеп:

– Бүлгәләнгән һәр патшалык җимерелер; бүлгәләнгән шәһәр яки гаилә дә таркалыр, – диде. – 26Әгәр шайтан[†] шайтанны куып чыгара икән, димәк, ул үз-үзе белән низагъка килә. Андый патшалык ничек сакланып калыр икән? 27Мин җеннәрне Белзебул ярдәмендә куып чыгарам икән, сезнең иярченнәрегез кем ярдәме белән куып чыгара соң? Шул сәбәпле сезне алар хөкем итсен![+] 28Инде дә Мин җеннәрне Аллаһы Рухының ярдәме белән куып чыгарам икән, димәк, Аллаһы Патшалыгы[†] сезгә килеп җиткән дигән сүз, – диде.

29– Кем дә булса, көчле кешенең өенә кереп, башта аны бәйләмәсә, малын талый алыр микән? Бәйләгән очракта гына талар. 30Минем яклы булмаган – Миңа каршы дигән сүз; кем Минем белән җыймый – шул тарката[+]. 31Шуңа күрә Мин сезгә болай дим: кешеләрнең барча гөнаһлары[†] һәм көфер сүзләре кичерелер, әмма Аллаһы Рухына карата көфер сүз әйтүчеләр кичерелмәс[+]. 32Адәм Углына каршы сүз әйтүче кичерелер, әмма Изге Рухка[†] каршы сүз әйтүче хәзерге заманда да, киләчәктә дә кичерелмәс.


Җимешенә карап агачы беленә

33Әгәр агач яхшы икән, аның җимеше дә яхшы булыр; әгәр инде агач начар икән, аның җимеше дә начар булыр. Агач бит җимешенә карап беленә[+]. 34И елан токымы! Явыз була торып, сез ничек яхшы сүз әйтә аласыз? Чөнки кеше күңеленнән нәрсә ташыса, аның телендә дә шул була[+]. 35Яхшы кеше яхшылык сандыгыннан – яхшылык, ә явыз кеше явызлык сандыгыннан явызлык чыгара. 36Сезгә әйтәм: әйтелгән һәр буш сүзе өчен адәм балалары кыямәт көнендә хисап тотачак[+]. 37Чөнки әйткән сүзләреңә карап сине акларлар яисә хөкемгә тартырлар[+].


Юныс пәйгамбәрнең билгесе


(Марк 8:11-12; Лүк 11:29-32)

38[•]Шуннан Канун[†] белгечләре һәм фарисейлар арасыннан берничәсе Гайсәгә:

– Остаз, безгә берәр илаһи билге күрсәтсәң иде, – диде[+].

39Ләкин аларга җавап итеп Гайсә:

– Явыз һәм Аллаһыга иман итмәүче буын илаһи билгеләр таләп итә, әмма Юныс пәйгамбәр билгесеннән гайре аларга башкасы бирелмәс, – диде. –[+] 40Юныс пәйгамбәр диңгез җанварының карынында өч көн һәм өч төн үткәргән кебек, Адәм Углы да җир куенында өч көн һәм өч төн үткәрер. 41Ниневә халкы, кыямәт көнендә бүгенге буын кешеләре каршына басып, аларны гаепләр, чөнки алар Юныс пәйгамбәрнең вәгазен ишетеп тәүбәгә килгән иде; ә сезнең яндагы Зат – Юныстан бөегрәк[+]. 42Кыямәт көнендә Көньяк патшабикәсе, бүгенге буын кешеләре каршына басып, аларны гаепләр. Сөләйман патшаның зирәк сүзләрен тыңлар өчен ул җир читеннән килгән, ә сезнең яндагы Зат – Сөләйманнан бөегрәк.


Явыз рухның әйләнеп кайтуы


(Лүк 11:24-26)

43[•]Кешедән чыкканнан соң явыз рух[†] сусыз чүл буйлап үзенә сыеныр урын эзләп йөри дә таба алмагач: 44«Элекке йортыма әйләнеп кайтыйм әле», – ди. Кайткач исә, аны аулак, себерелгән, җыештырылган хәлдә күрә һәм, 45үзеннән дә явызрак җиде рухны ияртеп кайтып, алар шунда яши башлыйлар. Шуннан әлеге кешенең хәле элеккегә караганда да начарлана. Менә бу явыз буын белән дә шулай булыр[+].


Гайсәнең анасы һәм туганнары


(Марк 3:31-35; Лүк 8:19-21)

46[•]Гайсә шулай дип сөйләп торганда, Аның анасы белән энеләре килеп йорт янында көтеп тордылар: аларның Гайсәгә әйтәсе сүзләре бар иде[+]. 47Кемдер берәү килеп Гайсәгә:

– Анаң белән энеләрең тышта көтеп тора. Алар Синең белән сөйләшергә тели, – дип әйтте.

48Әлеге кешегә җавап итеп Гайсә болай диде:

– Минем анам һәм туганнарым[†] кем дисезме? – 49Аннары кулы белән шәкертләренә күрсәтеп, – менә Минем анам һәм туганнарым. 50Чөнки Күктәге Атамның ихтыярын үтәүчеләр – Минем ир туганым да, кыз туганым да, анам да[+].

### 13


Орлык чәчүче турында гыйбрәтле хикәя


(Марк 4:1-9; Лүк 8:4-8)

1[•]Шул ук көнне Гайсә өйдән чыкты да күл буена барып утырды. 2Аның янына бик күп халык җыелды. Шунлыктан Аңа көймәгә кереп утырырга туры килде, халык исә яр буенда басып торды. 3Гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә Гайсә аларга күп нәрсәләр турында сөйләде:

– Менә бер кеше чәчүгә чыккан ди. 4Чәчкән вакытта орлыкның бер өлеше юл буена төшкән, һәм кошлар, очып килеп, аны чүпләп бетергән. 5Икенче бер өлеше аз туфраклы, ташлы урынга төшкән. Тирән ятмаганга күрә орлык бик тиз тишелеп чыккан. 6Ә инде кояш чыгып кыздыра башлагач, тамырланып өлгермәгән үсентеләр шиңеп төшкән. 7Орлыкның кайберсе күгән куагы арасына төшкән. Куак үскән дә орлыкны басып киткән. 8Уңдырышлы җиргә төшкән башка орлыклар исә йөз, алтмыш, утыз тапкыр артыграк уңыш биргән. 9Колагы булганнар – ишетсен![+]


Гайсәнең кинаяләп сөйләве турында аңлатуы


(Марк 4:10-12; Лүк 8:9-10)

10[•]Шәкертләре шунда Аның янына килеп:

– Нигә Син аларга кинаяләп сөйлисең? – диделәр.

11– Күкләр Патшалыгының[†] серләре сезгә ачылган, ә башкаларга ачылмаган, – дип җаваплады Ул, –[+] 12чөнки кемдә бар – шуңа тагын да бирелер, һәм аңарда артыгы белән булыр. Ә кемдә юк икән, булган нәрсәсе дә тартып алыныр[+]. 13Алар әнә карап торалар, ләкин күрмиләр, тыңлыйлар, тик ишетмиләр һәм төшенмиләр; менә шуның өчен Мин аларга кинаяләп сөйлим. 14-15Ишагыйя пәйгамбәрнең:

«Колагыгыз белән тыңларсыз, ләкин аңламассыз,
күзләрегез белән карарсыз, ләкин күрмәссез.
Күзләре белән күрмәс,
колаклары белән ишетмәс,
йөрәкләре белән аңламас һәм
Мин аларны савыктырсын дип
Миңа мөрәҗәгать итмәс өчен
бу халыкның йөрәге каткан,
колаклары томаланган,
күзләре йомылган», –

дип әйткән сүзләре әнә шулай гамәлгә ашты[+].

16Әмма сезнең күзләрегез бәхетле, чөнки алар күрә, колакларыгыз бәхетле, чөнки алар ишетә[+]. 17Хак сүз әйтәм сезгә: байтак пәйгамбәрләр[†] һәм тәкъвалар сез күргәнне күрергә теләде, ләкин күрмәде, сез ишеткәнне ишетергә теләде, ләкин ишетмәде[+].


Чәчүче турындагы хикәянең мәгънәсе


(Марк 4:13-20; Лүк 8:11-15)

18[•]Шулай итеп, чәчүче хакындагы гыйбрәтле хикәянең нәрсә аңлатканын тыңлагыз. 19Күкләр Патшалыгы турындагы сүзне ишетүчеләр, әмма аны аңламаучылар янына иблис[†] килә дә алар күңеленә салынганны урлап китә – юл буена чәчелгән орлык әнә шундый кешеләрне хәтерләтә. 20Ташлы урынга чәчелгән орлыклар – ишеткән сүзне шундук шатланып кабул итүчеләр, 21әмма тамыры булмаганга сүзне алар вакытлыча гына тота. Шул сүз өчен авырлыклар яки эзәрлекләүләр башланса, алар бик тиз кире чигенә[+]. 22Күгән куаклары арасына төшкән орлыклар исә – сүзне ишетүчеләр, әмма тормыш мәшәкатьләре һәм байлыкка хирыслык аркасында аларның ишеткән сүзләре басылып кала һәм уңыш бирми[+]. 23Ә уңдырышлы җиргә чәчелгәне – сүзне ишетеп, аның асылына төшенүчеләр. Андыйлар йөз, алтмыш, утыз тапкыр артыграк уңыш бирә[+].


Тиле бодай турында гыйбрәтле хикәя

24Шуннан соң Гайсә тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Күкләр Патшалыгын нәрсә белән чагыштырып булыр иде? Әйтик, бер кеше үзенең басуына яхшы орлык чәчкән ди. 25Әмма төн җитеп һәммәсе йокыга талгач, дошманы килеп иген арасына тиле бодай орлыгы чәчеп киткән. 26Бодай үсентеләре күтәрелеп башак җибәрә башлауга, тиле бодай да күренгән. 27Хезмәтчеләре, йорт хуҗасына килеп: «Әфәнде, син бит басуыңа орлыкның яхшысын чәчкән идең, тиле бодай каян килеп чыккан соң?» – дип сораганнар. 28«Дошман эше бу», – дип җавап биргән хуҗалары. «Теләсәң, барып утыйк аны!» – дигән аңа хезмәтчеләре. 29Ләкин ул аларга: «Кирәкми, югыйсә утаганда тиле бодай белән бергә игенне дә йолкып атарсыз. 30Иген өлгергәнче тегесе дә, монысы да үссен; уракка төшкәч, уракчыларыма мин: „Башта тиле бодайны җыеп алып көлтәләргә бәйләгез дә яндырыгыз, ә ашлыкны урып келәткә илтеп салыгыз“», – диярмен[+].


Горчица орлыгы һәм ачыткы турында гыйбрәтле хикәяләр


(Марк 4:30-34; Лүк 13:18-21)

31[•]Аннары Гайсә янә бер хикәя сөйләде:

– Күкләр Патшалыгын басуга чәчкән горчица орлыгы белән чагыштырып булыр иде. 32Ул барча орлыклардан ваграк, ә инде үсеп җиткәч, бакчадагы һәммә үсемлектән биегрәк, агач кебек була; кошлар очып килеп аның сабакларында оя кора[+].

33Гайсә аларга тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Күкләр Патшалыгын ачыткы белән чагыштырып булыр иде. Әйтик, бер хатын өч үлчәм[*] онга ачыткы сала да, күпмедер вакыттан ачыткы камырны бик нык кабарта[+].

34Гайсә халыкка һәрвакыт шулай гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә сөйләде; Ул бер нәрсәне дә кинаясез генә аңлатмады. 35Шулай итеп, Аллаһының[†] пәйгамбәр аша:

«Гыйбрәтле хикәяләр сөйләргә авызымны ачармын;
дөнья яратылган көннән яшерен булганны хәбәр итәрмен», –

дип әйткән сүзләре гамәлгә ашты.


Тиле бодай турындагы хикәянең мәгънәсе

36Халыкны озатып җибәргәннән соң Гайсә өйгә керде. Шәкертләре Аның янына килеп:

– Басудагы тиле бодай хакындагы гыйбрәтле хикәянең мәгънәсен аңлатып бирче! – диделәр.

37– Яхшы орлык чәчүче – Адәм Углы[†] ул, – диде аларга Гайсә. – 38Басу – дөнья ул, яхшы орлык дигәнем – Патшалык угыллары, тиле бодай – явыз затның балалары,[+] 39һәм аны чәчүче дошман – иблис үзе. Урак өсте – дөнья бетү ул, ә уракчылар – фәрештәләр.[†][+] 40Тиле бодайны җыеп утка салган кебек, дөнья беткәндә дә шулай булыр: 41Адәм Углы үзенең фәрештәләрен җибәрер, һәм алар, гөнаһка[†] этәрүчеләрнең һәм явызлык кылучыларның һәммәсен Аның Патшалыгыннан җыеп алып,[+] 42дөрләп янган мичкә ташлар – анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+]. 43Ә тәкъва кешеләр Аталары Патшалыгында кояштай балкып торыр. Колагы булганнар – ишетсен![+]


Яшерелгән хәзинә һәм энҗе турында хикәяләр

44Күкләр Патшалыгын нәрсә белән чагыштырып булыр иде? Әйтик, берәү кырда күмеп куелган хәзинә тапкан ди. Ул аны яңадан күмеп куйган һәм шатлыгыннан бар мөлкәтен саткан да шул кырны сатып алган.

45Күкләр Патшалыгын тагын нәрсә белән чагыштырып булыр иде? Әйтик, сәүдәгәр яхшы энҗеләр эзләгән ди. 46Менә ул искиткеч матур энҗе тапкан һәм, кайтып, бар мөлкәтен саткан да шул энҗене сатып алган.


Ятьмәгә эләккән балыклар турында хикәя

47Күкләр Патшалыгын тагын нәрсә белән чагыштырып булыр иде? Әйтик, балыкчылар күлгә ятьмә салган, һәм аңа төрледән-төрле балык эләккән ди[+]. 48Ятьмә балык белән тулгач, алар ятьмәне ярга тартып чыгарганнар да утырып балык сайлый башлаганнар: яхшысын кәрзингә салганнар, яраксызын читкә ташлаганнар[+]. 49Дөнья беткәндә дә әнә шулай булыр: фәрештәләр килеп яман кешеләрне тәкъвалардан аерып алыр да[+] 50дөрләп янган мичкә ташлар – анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+]. 51Сез барысын да аңладыгызмы?

– Әйе, – дип җавап бирде шәкертләре.

52– Менә шуңа күрә, – диде аларга Гайсә, – Күкләр Патшалыгы хакындагы өйрәтүне кабул иткән Язма белгечләренең һәрберсе үзенең бай хәзинәсеннән искесен дә, яңасын да чыгаручы йорт хуҗасына охшаган.


Пәйгамбәргә үз илендә, үз өендә кадер юк


(Марк 6:1-6; Лүк 4:16-30)

53[•]Шушы гыйбрәтле хикәяләрне сөйләгәннән соң Гайсә ул җирдән китте. 54Үз шәһәренә кайтып җиткәч, кешеләрне гыйбадәтханәдә[†] өйрәтеп, тыңлаучыларны таң калдырды.

– Шундый тирән акыл һәм кодрәт Аңа кайдан килгән икән[+]? 55Балта остасының углы түгелме соң ул? Аның анасы – Мәрьям, энеләре – Ягъкуб, Йосыф, Шимун һәм Яһүдә[†] түгелме[+]? 56Сеңелләренең барысы да биредә яши түгелме? Шулай булгач, боларның барысы да Аңа кайдан килгән икән? – дип 57Гайсәдән йөз бордылар.

– Пәйгамбәр кайда да хөрмәттә, тик үз илендә һәм үз өендә генә кадер юк аңа, – диде аларга Гайсә[+].

58Кешеләрнең ышанмауларын күреп Ул биредә могҗизаларны күп кылмады.

### 14


Чумдыручы Яхъяның үлеме


(Марк 6:14-29; Лүк 9:7-9)

1[•]Шул вакытларда Гайсә турындагы хәбәр идарәче Һируд[†][*] колагына килеп иреште. 2«Чумдыручы Яхъя бу, – диде Һируд үзенең кешеләренә. – Үледән терелеп торганга шундый кодрәтле эшләр күрсәтергә куәте бар Аның»[+].

3Кайчандыр әнә шул Һируд үзенең ир туганы[†] Филипнең Һирудия исемле хатыны аркасында Яхъяны кулга алып, богаулап зинданга яба,[+] 4чөнки Яхъя аңа: «Кардәшеңнең хатыны белән яшәргә ярамый сиңа», – дип әйткән була. 5Һируд аны үтергән дә булыр иде, әмма Яхъяны пәйгамбәр дип исәпләгән халыктан курка иде[+].

6Һирудның туган көнендә Һирудиянең кызы кунаклар алдында бии, һәм Һирудның күңеленә бу шулкадәр хуш килә ки, 7кыз сораган бар нәрсәне ул бирергә ант итә. 8Кыз исә, анасы өйрәткәнчә:

– Хәзер үк тәлинкәдә Чумдыручы Яхъяның башын китерсеннәр! – дип әйтә.

9Патша кайгыга төшә, әмма кунаклар алдында биргән анты хакына кызның теләген үтәргә – 10зинданда яткан Яхъяның башын кисәргә боера. 11Башны тәлинкәгә салып кызга китерәләр, ул исә аны анасына илтеп бирә.

12Яхъяның шәкертләре, остазларының гәүдәсен алып китеп, кабергә салалар, аннары бу хакта Гайсәгә хәбәр итәләр[+].


Гайсәнең биш мең кешене ашатуы


(Марк 6:30-44; Лүк 9:10-17; Яхъя 6:1-14)

13[•]Шушы хәбәр килеп ирешкәннән соң, Гайсә көймәгә утырды да ялгызы гына аулак урынга китеп барды. Әмма Аның кайда юнәлүен ишеткән халык, яшәгән шәһәрләреннән чыгып, җәяүләп шунда китте. 14Ярга чыккач, Гайсә шактый зур халык төркемен күрде һәм, аларны кызганып, авыру булганнарын савыктырды. 15Кич җиткәч, Аның янына шәкертләре килеп:

– Бик аулак урын бу, вакыт та соң инде. Халыкны җибәр, авылларга барып үзләренә ризык сатып алсыннар, – диде.

16– Аларга китәргә кирәкми, – дип җавап бирде Гайсә. – Кешеләрне үзегез ашатыгыз.

17– Безнең монда бары тик биш икмәк белән ике балык кына бар, – диде тегеләр.

18– Китерегез әле Миңа шуларны, – диде Гайсә һәм, 19кешеләргә чирәмгә утырырга кушып, биш икмәк белән ике балыкны алды да күккә карап шөкрана кылды, аннары, икмәкне сындыргалап, шәкертләренә бирде, тегеләр исә халыкка өләште. 20Һәммәсе туйганчы ашады. Кешеләр ашап туйганнан соң да, калган сынык-санык белән унике кәрзин тулды. 21Ашаучылар исә, хатын-кыз белән балаларны исәпләмәгәндә, биш меңгә якын ир кеше иде[+].


Гайсәнең су өстеннән атлап килүе


(Марк 6:45-56; Яхъя 6:15-21)

22[•]Шуннан соң Гайсә Үзенең шәкертләренә көймәдә каршы ярга чыга торырга кушты, Үзе исә халыкны озата калды. 23Халыкны кайтарып җибәргәч, аулакта дога кылыр өчен, Гайсә тауга күтәрелде һәм кич җиткәнче ялгызы гына шунда булды[+]. 24Ул арада инде шәкертләр утырган көймә диңгез уртасына җиткән булып, каршы искән җил дулкыннарны көймә читенә кага башлаган иде. 25Иртәнге өч белән алты арасында Гайсә, су өстеннән атлап, аларга таба китте. 26Аның су өстеннән атлап килүен күреп шәкертләре курка калдылар һәм:

– Өрәк! – дип кычкырырга тотындылар[+].

27Әмма Гайсә шундук аларга дәшеп:

– Тынычланыгыз, Мин бу! Курыкмагыз! – диде.

28– Хакимем![†] Әгәр Син икәнсең, – диде шунда Петер, – су өстеннән атлап яныңа килергә әмер бирче миңа!

29– Кил, – диде аңа Гайсә.

Петер, көймәдән чыгып, су өстеннән Гайсәгә таба атлап китте, 30әмма җилнең көчле булуын күргәч, курка калды да бата башлады.

– Коткар мине, Хакимем! – дип кычкырып җибәрде ул.

31Гайсә, шундук кулын сузып, аны эләктереп алды һәм:

– И сай иманлы! – диде. – Нигә икеләнеп калдың[+]?

32Алар көймәгә кереп урнаштылар. Шунда җил тынды. 33Көймәдәге шәкертләре Гайсә каршында баш иеп:

– Син дөрестән дә Аллаһы[†] Углы икәнсең! – диделәр[+].

34Алар, күлне кичеп, Геннисарет ярына чыктылар[+]. 35Җирле халык, Гайсәне танып алып, Аның килүе турындагы хәбәрне бөтен әйләнә-тирәгә таратты, һәм Аның янына барлык авыру адәмнәрне алып килә башладылар. 36Алар Гайсәдән киеменең чабуына булса да кагылырга рөхсәт сорады; кем генә кагылмасын, барысы да савыкты.

### 15


Ата-бабадан килгән йолалар хакында


(Марк 7:1-23)

1[•]Беркөнне Гайсә янына Иерусалимнән фарисейлар[†] һәм Канун[†] белгечләре килеп:

2– Ни өчен Синең шәкертләрең ата-бабадан килгән йоланы бозалар – ашар алдыннан кулларын юмыйлар? – дип сорады[+].

3– Ә ни өчен сез үзегезнең йолалар хакына Аллаһы[†] әмерен бозасыз? – диде аларга каршы Гайсә. –[+] 4Аллаһы: «Ата-анаңны хөрмәт ит», «Атасын яки анасын хурлаган кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш», – дип әйткән. 5Ә сез: «Берәрсе атасына яки анасына „сиңа бирәсе бүләкне мин Аллаһыга вәгъдә иттем“ дип әйтә икән, 6аңа инде ата-анасына хөрмәт күрсәтмәсә дә ярый», – дип өйрәтәсез. Шул рәвешле сез үзегезнең йолагыз хакына Аллаһы сүзен юкка чыгарасыз. 7Икейөзлеләр! Сезнең хакта Ишагыйя пәйгамбәр, алдан күреп, дөрес әйткән:[+]

8«Бу халык Мине телдә генә хөрмәт итә,
ә йөрәкләре исә Миннән ерак.
9Миңа табынулары да бушка:
алар кеше уйлап чыгарган кагыйдәләргә өйрәтәләр»[+].

10Аннары Гайсә Үз янына халыкны чакырып алып:

– Әйткәннәремне тыңлагыз һәм аңларга тырышыгыз. 11Кешене авызына кергән нәрсә нәҗесли алмый, ә бәлки авызыннан чыккан нәрсә нәҗесли, – диде[+].

12Шуннан шәкертләре Гайсә янына килеп:

– Синең сүзләрең фарисейларда ризасызлык тудырганны беләсеңме? – диделәр.

Гайсә аларга:

13– Күктәге Атам утыртмаган һәр үсенте тамыры белән йолкып алыначак, – дип җавап кайтарды. –[+] 14Калдырыгыз аларны! Сукыр адәмнәрне җитәкләп йөрүче сукырлар алар. Сукыр сукырны җитәкләп бара икән, икесе дә чокырга егылып төшәчәк[+].

15– Кинаяңне аңлатып бирче, – дип мөрәҗәгать итте Аңа Петер.

16– Әйткәннәремне сез дә һаман аңламыйсызмы? – диде Гайсә. – 17Авызга кергән һәммә нәрсәнең, карын аша үтеп, тышка чыгарып ташлануы сезгә аңлашылмыймы? 18Ә менә кешенең теленнән төшкән сүз аның йөрәгеннән чыга – кешене әнә шул нәҗесли[+]. 19Чөнки явыз ниятләр, кеше үтерү, зина кылу, фәхешлек, урлашу, ялган шаһитлык бирү, башкаларны яманлау адәм баласының йөрәгеннән чыга[+]. 20Табын янына юмаган кул белән утыру түгел, әнә шундый гамәлләр нәҗесли кешене.


Мәҗүси хатынның савыгуы


(Марк 7:24-30)

21[•]Аннары Гайсә бу яклардан Сур һәм Сидун җирләренә таба юл алды. 22Беркөн Гайсә янына шул төбәктә яшәүче кәнгани бер хатын килеп:

– Әфәндем, Давыт Углы! Кызган мине: кызымны җен орды, шундый нык җәфалана! – дип ялварды[+].

23Әмма Гайсә аңа нәрсә дип тә дәшмәде.

Шәкертләре Гайсә янына килеп:

– Әйт аңа, китсен, югыйсә артыбыздан кычкырып бара бит, – дип үтенде.

24Гайсә исә:

– Мин югалган сарыклар янына – Исраил[†] халкына гына җибәрелгән идем, – дип җавап кайтарды[+].

25Әмма хатын якынрак килде дә Гайсә каршында йөзтүбән капланып:

– Әфәндем, ярдәм итче миңа! – диде.

26– Балалар кулыннан икмәкне тартып алып көчекләргә ташлау яхшы түгел, – дип җавап бирде аңа Гайсә[+].

27– Шулай, Әфәндем, – диде хатын, – ләкин көчекләр дә хуҗаларының өстәленнән коелган валчыкларны ашый бит.

28Гайсә аңа:

– И ханым! Ышануың көчле синең; теләгәнеңчә булсын, – диде, һәм хатынның кызы шундук савыкты.


Гайсәнең дүрт мең кешене ашатуы


(Марк 7:31–8:10)

29[•]Аннан киткәч, Гайсә Гәлиләя[†] күленең яры буйлап юлын дәвам итте; бер урында Ул, тау битләвенә күтәрелеп, шунда утырды. 30Үзләре белән аксак, сукыр, гарип, телсез һәм бик күп башка авыруларны ияртеп, Аның янына байтак халык җыелды. Хаста булганнарны Аның аягы янына китереп салдылар, һәм Гайсә аларны савыктырды. 31Телсезләрнең – сөйләшә, гарипләрнең – савыга, аксакларның – йөри, сукырларның күрә башлавына тәмам исе киткән халык Исраил Алласына дан-шөһрәтләр[†] яудырды.

32Шәкертләрен чакырып Гайсә:

– Кешеләр кызганыч. Алар инде өч көн Минем янда, ашар ризыклары да беткән. Аларны ач килеш кайтарып җибәрәсем килми – юлда хәлсезләнерләр, – дип әйтте[+].

33– Шушы кадәр халыкны туендырырлык икмәкне биредә, чүлдә, кайдан алыйк? – диде шәкертләре.

34– Сезнең ничә икмәгегез бар? – дип сорады алардан Гайсә.

– Җиде икмәк һәм берничә кечкенә балык, – дип җавап бирде тегеләр.

35Шуннан Гайсә халыкка җиргә утырырга кушты, 36җиде икмәк белән балыкны алып Аллаһыга шөкрана кылды да халыкка өләшү өчен сындыргалап шәкертләренә бирде. 37Барысы да туйганчы ашадылар; калган сыныкларны җыйганнан соң да әле җиде кәрзин тулды. 38Ашаучылар исә, хатыннарны һәм балаларны исәпкә алмаганда, дүрт мең ир кеше иде[+].

39Халыкны кайтарып җибәргәч, Гайсә, көймәгә утырып, Мәгедән җирләренә юнәлде.

### 16


Дин әһелләренең Гайсәдән илаһи билге таләп итүе


(Марк 8:11-13; Лүк 12:54-56)

1[•]Анда Гайсәне фарисейлар[†] белән саддукейлар[†] урап алдылар һәм, Аны сынамакчы булып, күктән иңгән берәр илаһи билге күрсәтүен таләп иттеләр[+]. 2Әмма аларга Ул:

– Кич белән сез, күк йөзе кызыл – иртәгә көн яхшы булыр, дисез. 3Ә иртәгесен, бүген давыл булыр – күк йөзе әнә куе кызыл, дисез. Күк йөзенә карап сез һава торышын алдан әйтә аласыз, ә якынлашып килүче заман билгеләрен чамаламыйсыз. 4Явыз һәм имансыз буын илаһи билгеләр таләп итә, әмма Юныс пәйгамбәр билгесеннән гайре аларга башкасы бирелмәс, – дип җавап кайтарды һәм яннарыннан китеп барды[+].


Фарисейлар һәм саддукейлар ачыткысы


(Марк 8:14-21)

5[•]Күлнең аръягына чыгып җиткәч, шәкертләренең икмәк алырга онытканлыгы ачыкланды.

6– Карагыз аны, фарисейлар һәм саддукейлар ачыткысыннан сакланыгыз! – диде аларга Гайсә[+].

7Шәкертләре исә бер-берсенә:

– Үзебез белән икмәк алмаганга шулай әйтәдер, – диештеләр.

8Аларның нәрсә турында сөйләшүен белеп Гайсә:

– Ни өчен сез, икмәк алмадык, дип әйтәсез, сай иманлылар? – диде. –[+] 9Әле һаман берни аңламыйсызмы? Биш мең кешегә өләшкән биш икмәкне һәм сынык-санык белән ничә кәрзин тутырганыгызны оныттыгызмы[+]? 10Дүрт мең кешегә тараткан җиде икмәкне дә хәтерләмисезме? Ул вакытта ничә кәрзин сынык-санык җыеп алдыгыз[+]? 11Фарисейлар һәм саддукейлар ачыткысыннан сакланыгыз, дип әйткәндә икмәкне күздә тотмавым аңлашылмадымыни?

12Шунда гына шәкертләр Гайсәнең икмәк ачыткысыннан түгел, ә бәлки фарисейлар һәм саддукейлар тәгълиматыннан сакланырга кушуын аңладылар.


Кем ул Гайсә?


(Марк 8:27-30; Лүк 9:18-21)

13[•]Филип Кайсариясе[†] җирләренә килгәч, Гайсә үзенең шәкертләреннән:

– Кешеләр Мине – Адәм Углын[†] – кем дип белә? – дип сорады.

14– Берәүләр Сине – Чумдыручы Яхъя, икенчеләр – Ильяс, кайберәүләр исә Иремия яки башка пәйгамбәрләрнең[†] берсе дип исәпли, – дип җаваплады шәкертләре[+].

15– Ә сез Мине кем дип беләсез? – дип сорады Ул алардан.

16– Син – Мәсих,[†] тере Зат булган Аллаһының[†] Углы, – дип җавап бирде Шимун-Петер.

17– Бәхетле кеше син, Яхъя углы Шимун, – диде аңа Гайсә, – чөнки сиңа моны кешеләр түгел, ә Күктәге Атам ачып бирде[+]. 18Шуның өчен Мин сиңа әйтәм: син – Петер[*], һәм бу кыяда Мин Үземә иман итүчеләр Бердәмлеген[†] төзермен; аны үлеләр дөньясы[*] җиңә алмас[+]. 19Мин сиңа Күкләр Патшалыгының[†] ачкычларын тапшырырмын; җирдә син тыйганны күктә Аллаһы да тыяр, ә җирдә син рөхсәт иткәнне күктә Аллаһы да рөхсәт итәр.

20Шуннан шәкертләренә Ул Үзенең Мәсих булуын һичкемгә әйтмәскә кушты[+].


Гайсәнең Үз үлеме хакында алдан әйтеп куюы


(Марк 8:31–9:1; Лүк 9:22-27)

21[•]Шул көннән Гайсә Үзенең Иерусалимгә барырга тиешлеге һәм анда халык өлкәннәре,[†] баш руханилар[†] һәм Канун[†] белгечләре тарафыннан күп газапларга дучар ителәчәге, үләчәге, әмма өченче көндә үледән тереләчәге турында шәкертләренә ачыктан-ачык сөйли башлады[+].

22Петер исә Гайсәне читкәрәк алып китте дә:

– Аллаһы сакласын Сине, Хакимем![†] Андый хәл була күрмәсен! – дип Аның белән ризалашмавын белдерде.

23Ләкин Гайсә, Петергә борылып карап:

– Кит янымнан, иблис![†] Син Мине юлдан яздырырга тырышасың. Уйларың Аллаһыдан түгел, синдә адәми уйлар, – диде[+].

24Соңрак Гайсә Үзенең шәкертләренә:

– Минем арттан барырга теләгән кеше үз мәнфәгатьләреннән ваз кичсен һәм, хачын күтәреп, Миңа иярсен[+]. 25Чөнки җанын саклап калырга теләгән кеше аны югалтыр, ә Минем хакка җанын югалткан кеше аны табар[+]. 26Әгәр кеше бөтен дөньяга ия була, әмма җанын харап итә икән, аңа моннан ни файда? Кеше нәрсә биреп җанын кайтара алыр икән? 27Адәм Углы Атасының балкып торган шөһрәтендә[†] Үз фәрештәләре[†] белән килер дә һәркемгә гамәленчә бирер[+]. 28Хак сүз әйтәм сезгә: биредә басып торучыларның кайберләре Адәм Углының Патша булып килүен күрмичә дөнья куймас[+].

### 17


Гайсәнең кыяфәте үзгәрү


(Марк 9:2-13; Лүк 9:28-36)

1[•]Алты көн узганнан соң, Үзе белән Петерне, Ягъкубны һәм аның бертуган кардәше Яхъяны гына ияртеп, Гайсә биек тауга күтәрелде[+]. 2Шулчак шәкертләренең күз алдында Гайсәнең кыяфәте үзгәреп китте: йөзе кояштай балкып, өстендәге киеме көн яктысыдай ап-ак булды[+]. 3Менә алар каршында Муса һәм Ильяс күренде дә Гайсә белән сөйләшә башлады. 4Петер шунда Гайсәгә:

– Хакимебез![†] Ничек рәхәт биредә! Телисеңме, өч чатыр корам: берсе – Сиңа, берсе – Мусага, берсе Ильяска булыр, – диде.

5Петер шулай дип сөйләп торган арада, аларны яп-якты болыт чорнап алды, һәм болыт арасыннан:

– Бу – Минем сөекле Углым, Ул – Минем куанычым. Аның сүзеннән чыкмагыз! – дигән тавыш килеп иреште[+].

6Әлеге тавышны ишетеп котлары алынган шәкертләр җиргә капландылар. 7Гайсә, яннарына килеп, аларга орынды да:

– Торыгыз, курыкмагыз! – диде.

8Күтәрелеп карагач, шәкертләр Гайсәдән башка һичкемне күрмәделәр.

9Таудан төшкән чакта Гайсә аларны:

– Адәм Углы[†] үледән терелгәнгә кадәр биредә күргәннәрегезне һичкемгә әйтәсе булмагыз, – дип кисәтте[+].

10– Ә ни өчен соң Канун[†] белгечләре, башта Ильяс килергә тиеш, ди? – дип сорады Аңардан шәкертләре.

11– Дөрестән дә, башта Ильяс килергә һәм бар нәрсәне әзерләп куярга тиеш, – дип җавап бирде Гайсә. – 12Ә Мин сезгә, Ильяс килде инде, тик кешеләр аны танымадылар һәм аның белән ни теләсәләр, шуны эшләделәр, дип әйтәм. Шулай ук Адәм Углы да алар кулыннан күп газаплар кичерәчәк.

13Шунда шәкертләре Гайсәнең Чумдыручы Яхъя хакында сөйләвен аңладылар[+].


Гайсәнең җен кагылган малайны савыктыруы


(Марк 9:14-29; Лүк 9:37-43)

14[•]Гайсә халык төркеме янына әйләнеп килгәч, бер кеше Аның каршына килеп тезләнде дә:

15– Әфәндем, углымны кызганчы! Өянәге тотканда шундый газаплана, бик еш әле утка, әле суга ташлана. 16Мин аны Синең шәкертләреңә алып килгән идем, тик алар савыктыра алмады, – диде.

17– Әй имансыз, бозык буын! Сезнең янда Миңа тагын күпме булырга һәм күпме түзәргә икән? Китерегез әле малайны Минем янга! – диде Гайсә.

18Гайсә җенгә малайдан чыгарга әмер бирде, һәм җен чыгып китте – малай исә шундук савыкты[+].

19Соңыннан, Гайсә белән ялгыз калгач, шәкертләре Аңардан:

– Ни өчен без аны куып чыгара алмадык? – дип сорады.

20– Чөнки иманыгыз сай, – дип җавап бирде Гайсә. – Хак сүз әйтәм сезгә: әгәр сезнең горчица орлыгы кадәр генә иманыгыз булып, менә бу тауга «тегендәрәк күч әле» дип әйтә калсагыз, ул үз урыныннан кузгалыр иде; һәм сез булдыра алмаган эш табылмас иде. [[+] 21][*]


Гайсәнең Үз үлеме турында сөйләве


(Марк 9:30-32; Лүк 9:43-45)

22[•]Гәлиләядә[†] чакта шәкертләренә Гайсә:

– Адәм Углын кешеләр кулына тотып бирерләр; 23Аны үтерерләр, әмма өченче көндә Ул үледән терелер, – дип әйтеп, аларны зур хәсрәткә салды[+].


Аллаһы йортына бирелә торган сәдака турында

24Гайсә һәм шәкертләре Кәпәрнаумга әйләнеп кайткач, Аллаһы йорты[†] өчен салым[*] җыючылар, Петер янына килеп:

– Остазыгыз салым түләрме? – дип сорады[+].

25– Әйе, түләр, – дип җавап бирде Петер.

Ул өйгә кереп әле сүзен башлаганчы ук, Гайсә аңардан:

– Шимун, син ничек уйлыйсың: җирдәге патшалар салымны һәм ясакны кемнән түләтәләр? Үз халкыннанмы, әллә чит халыкларданмы? – дип сорады.

26– Чит халыклардан, – дип җавап бирде Петер.

– Димәк, үз халкы салымнан азат, – диде Гайсә. – 27Әмма беркемне дә рәнҗетмик: күл буена барып кармак сал; тартып чыгарган беренче балыкның авызын ачсаң, анда көмеш тәңкә[*] табарсың. Шуны алып, Минем өчен дә, үзең өчен дә салым җыючыларга бирерсең[+].

### 18


Кем бөегрәк?


(Марк 9:33-37, 42-48; Лүк 9:46-48; 17:1-2)

1[•]Шулчак Гайсә янына шәкертләре килеп:

– Күкләр Патшалыгында[†] кем бөегрәк? – дип сорады.

2Гайсә бер баланы чакырып алып аларның уртасына бастырды да:

3– Хак сүз әйтәм сезгә: әгәр, үзгәреп, балалар кебек булмасагыз, Күкләр Патшалыгына керә алмассыз, – диде[+]. 4– Кем шушы бала кебек үзен кече итеп тота, Күкләр Патшалыгында шул иң бөеге булыр. 5Шушындый балаларның берсен Минем хакка күңеле белән кабул иткән кеше Мине кабул итә дигән сүз[+]. 6Ә инде Миңа ышанган шушы садә балаларның берәрсен юлдан яздыручыны муенына тегермән ташы асып диңгез төпкеленә ташласалар, аның өчен яхшырак булыр иде.

7Бу дөньяга – кайгы! Чөнки биредә кешене юлдан яздырырдай нәрсәләр күп! Гөнаһ[†] кылыр өчен сәбәпләр һаман туа торыр, әмма кешеләрне гөнаһка этәрүчегә – кайгы![+] 8Әгәр сине кулың яки аягың гөнаһка этәрсә, чабып ташла аны! Аяк-кулларың сау килеш мәңгелек утка барып кергәнче, тормышка бер куллы яки бер аяклы булып керүең хәерлерәк[+]. 9Әгәр сине күзең гөнаһка этәрсә, йолкып читкә ташла аны! Ике күзең сау килеш җәһәннәм утына барып кергәнче, тормышка сыңар күзле булып керүең хәерлерәк[+].


Югалган сарык турында гыйбрәтле хикәя


(Лүк 15:3-7)

10[•]Карагыз аны, шушы садә сабыйларның берсен дә кимсетмәгез. Сезгә әйтәм: аларның фәрештәләре[†] Күктәге Атам белән һаман янәшә басып торалар. [ 11][*]

12Ничек уйлыйсыз, әгәр берәүнең йөз сарыгы булып, шуның берсе адашса, әлеге кеше, туксан тугызын тауларда калдырып, адашкан сарыгын эзләп китмәсме әллә? 13Ә инде тапкач, хак сүз әйтәм сезгә, югалмаган туксан тугыз сарыгына караганда, табылганына күбрәк куаныр. 14Күктәге Атагыз да шулай: шушы сабыйлардан берсенең дә һәлак булуын теләми[+].


Гөнаһ кылган имандашың турында


(Лүк 17:3)

15[•]Әгәр туганың[†] сиңа каршы гөнаһ кылса, аның белән күзгә-күз очрашып, гаебен үзенә әйт. Сүзеңә колак сала икән, димәк син туганыңны яңадан таптың дигән сүз[+]. 16Инде колак салмаса, «һәр эш ике яки өч шаһит тарафыннан расланырга тиеш» булганлыктан, үзең белән бер-ике кеше ал[+]. 17Әгәр туганың аларны да тыңламаса, бу хакта иман итүчеләр бердәмлегендә[†] сөйләп бир, ә инде бердәмлек[†] әгъзаларын да тыңламаса, синең өчен ул мәҗүси яки салым җыючы кебек булсын[+].

18Хак сүз әйтәм сезгә: җирдә сез тыйганны күктә Аллаһы[†] да тыяр, ә җирдә сез рөхсәт иткәнне күктә Аллаһы да рөхсәт итәр.

19Кабатлап әйтәм сезгә: арадан икегез, үзара килешеп, җирдә нәрсә генә сораса да, Күктәге Атам аны эшләр[+]. 20Чөнки ике яки өч кеше Минем хакка җыелса, Мин дә алар арасында булырмын.


Мәрхәмәтсез хезмәтче турында гыйбрәтле хикәя

21Шулчак Гайсә янына Петер килеп:

– Хакимем,[†] әгәр туганым миңа каршы гөнаһ эш кылса, мин аны ничә тапкыр кичерергә тиешмен? Җиде тапкырмы? – дип сорады[+].

22– Юк, җиде түгел, ә бәлки җитмеш җиде тапкыр[*]! – диде аңа Гайсә. – 23Күкләр Патшалыгын менә нәрсә белән чагыштырып булыр иде: әйтик, бер патша үзенең хезмәтчеләреннән исәп-хисап эшләрен таләп иткән ди. 24Акча хисабын ачыклый башлагач, аның янына ун мең талант[*] бурычы булган бер кешене китергәннәр. 25Әлеге кешенең түләрлек акчасы булмагач, бурычын түләтер өчен патша аның үзен дә, хатынын да, балаларын да, бар милкен дә сатарга әмер биргән. 26Хезмәтче, патша каршында йөзтүбән капланып: «Бераз гына көтче! Барын да кайтарып бирермен!» – дигән. 27Хуҗасы, аны кызганып, бурычын бәхилләгән һәм хезмәтчесен кайтарып җибәргән. 28Патша хозурыннан чыгуга, әлеге хезмәтче үзенә йөз динар бурычы булган иптәшен очраткан да «бурычыңны түлә!» дип аның бугазына килеп ябышкан. 29Тегесе, тезләренә егылып: «Бераз гына көтче! Барын да кайтарып бирермен!» – дип ялварырга тотынган. 30Әмма хезмәтче, риза булмыйча, бурычын түләгәнгә кадәр аны зинданга утырткан. 31Шушы хәлне күреп торган башка хезмәтчеләр бик борчылганнар һәм барысын да патшага сөйләп биргәннәр. 32Шуннан патша әлеге хезмәтчене чакырып: «Явыз бәндә! Үтенеп сорагач, мин синең бөтен бурычыңны бәхилләдем; 33мин сиңа мәрхәмәт[†] кылган кебек, син дә иптәшеңә мәрхәмәтле булырга тиеш идең түгелме?» – дип әйткән. 34Ачуы чыккан патша, хезмәтчесе бөтен бурычын түләп бетергәнче, аны җәза бирүчеләр кулына тапшырган.

35Әгәр туганыгызны ихлас күңелдән кичермәсәгез, Күктәге Атам да сезгә шундый ук мөгамәлә кылачак[+].

### 19


Гайсәнең аерылышу турындагы сүзләре


(Марк 10:1-12)

1[•]Гайсә, сүзен тәмамлап, Гәлиләядән[†] китте, Үрдүн аръягындагы Яһүдия җиренә юнәлде. 2Аның артыннан бик күп халык ияреп барды, һәм Ул алар арасындагы авыру адәмнәрне савыктырды. 3Шунда Гайсә янына фарисейлар[†] килделәр дә Аны сынамакчы булып:

– Ир кеше теләсә нинди сәбәп белән хатынын аерып җибәрә аламы? – дип сорадылар.

Аларга җавап итеп Гайсә:

4– Дөньяны Бар итүче иң әүвәл «аларны ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты» дигәнне сез укымадыгызмыни? – диде. – 5Аллаһы[†] әйткән: «Шуңа күрә ир кеше, ата-анасын калдырып, хатынына кушылыр, һәм алар икесе бер тән булыр»[+]. 6Димәк, алар инде ике кеше түгел, ә бербөтен. Шулай булгач, Аллаһы кушканны кеше аермасын[+].

7– Алайса, ни өчен соң Муса, хатыныңны аерып җибәргәндә аңа аерылышу кәгазе бир, дип боерган? – диде фарисейлар.

8– Күңелегез каты булган өчен Муса сезгә хатыннарыгыздан аерылырга рөхсәт биргән; башта бит алай булмаган, – диде Гайсә. – 9Мин исә болай дим: хатыны тарафыннан зина кылу булмыйча, ире башка сәбәп аркасында хатынын аерып башкага өйләнә икән, димәк, ул зина кыла; аерылган хатынга өйләнүче дә зина кыла[+].

10Шәкертләре Аңа:

– Әгәр ир кешегә шундый шартлар куела икән, ул чакта өйләнмәвең хәерлерәк, – диде.

11– Минем сүзләрне барысы да аңлый алмый, Аллаһы тарафыннан кемгә бирелгән булса, шулар гына аңлый, – дип җавап бирде Гайсә. –[+] 12Кешеләр төрле сәбәпләр аркасында өйләнми: берәүләр тумыштан җенси якынлыкка яраксыз була, икенчеләрен кешеләр шундыйга әйләндерә, өченчеләре исә Күкләр Патшалыгы[†] хакына өйләнми кала. Боларны кем кабул итә ала, шул кабул итсен!


Гайсәнең балаларны фатихалавы


(Марк 10:13-16; Лүк 18:15-17)

13[•]Шуннан Гайсә янына, башларына кулын куеп дога кылсын өчен, кешеләр балаларын алып килделәр, әмма шәкертләре аларны шелтәләргә тотынды. 14Ләкин Гайсә:

– Балаларга Минем янга килергә ирек бирегез, комачауламагыз аларга, чөнки Күкләр Патшалыгы әнә шундый сабыйларныкы, – диде[+].

15Балаларга кулларын куеп фатихасын биргәч, Ул аннан китеп барды.


Гайсә һәм бер бай адәм


(Марк 10:17-31; Лүк 18:18-30)

16[•]Бервакыт Гайсә янына бер кеше килеп:

– Остаз! Мәңгелек тормышка ия булыр өчен мин нинди игелек кылырга тиеш? – дип сорады[+].

17– Игелек хакында ник Миннән сорыйсың? Бары тик Аллаһы гына игелекле. Әгәр инде мәңгелек тормышка ия буласың килә икән, Аның әмерләрен үтә, – диде Гайсә[+].

18– Ниндиләрен? – дип сорады теге кеше.

– Кеше җанын кыйма, зина кылма, урлашма, ялган шаһитлык бирмә, 19атаң белән анаңны хөрмәт ит һәм якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат, – дип җавап бирде Гайсә.

20– Мин боларның барысын яшьтән үк үтәп киләм. Миңа тагын нәрсә җитми икән? – дип сорады егет[+].

21– Әгәр бар яктан камил кеше булырга теләсәң, бөтен милкеңне сат та фәкыйрьләргә өләш. Шулай эшләсәң, күктәге хәзинәгә ия булырсың. Аннары яныма кил дә Миңа ияр, – диде аңа Гайсә[+].

22Әлеге сүзләрне ишеткәч, егет бик борчылып китеп барды, чөнки байлыгы бик зур иде.

23Шәкертләренә исә Гайсә:

– Хак сүз әйтәм сезгә: бай кешегә Күкләр Патшалыгына керү авыр. 24Кабатлап әйтәм: бай кешегә Аллаһы Патшалыгына[†] керүгә караганда, дөягә энә күзе аша үтү җиңелрәк, – диде.

25Шәкертләре бу сүзләргә бик гаҗәпләнеп:

– Алай булгач, кем генә котыла алыр соң? – дип сорады.

26Гайсә аларга карашын төбәп:

– Кешеләр өчен мөмкин булмастай эш бу, әмма Аллаһы барысын да булдыра ала, – диде[+].

27Петер шунда Гайсәгә мөрәҗәгать итеп:

– Менә, без бар нәрсәбезне калдырып Сиңа иярдек. Моның әҗере нинди булыр? – диде[+].

28Аларга җавап итеп Гайсә:

– Хак сүз әйтәм сезгә: дөньялар яңарып, Адәм Углы[†] шөһрәтле[†] тәхетенә утырганнан соң, сез дә, Миңа иярүчеләр, Исраилнең[†] унике ыругы белән идарә итәр өчен унике тәхеткә утырырсыз, – диде. –[+] 29Йортын яки агай-энеләрен, апа-сеңелләрен, ата-анасын, балаларын яисә басуларын Минем хакка калдырган һәркем йөз тапкыр күбрәк алыр һәм мәңгелек тормышка ия булыр[+]. 30Ләкин хәзер беренче булганнарның күбесе – соңгы, соңгылар исә беренче булыр[+].

### 20


Йөзем бакчасында эшләүчеләр турында гыйбрәтле хикәя

1Сүзен дәвам итеп Гайсә:

– Күкләр Патшалыгын[†] нәрсә белән чагыштырып булыр иде? – диде. – Әйтик, хуҗа кеше иртән иртүк үзенең йөзем бакчасында эшләргә кешеләр ялларга барган ди. 2Ялчылар белән көненә бер динардан килешкәч, ул аларны йөзем бакчасына озаткан да, 3иртәнге сәгать тугызда[*] кабат базар мәйданына килеп, эшсез торган башка кешеләрне күргән һәм аларга: 4«Сез дә минем йөзем бакчасына барыгыз, мин сезгә тиешлесен түләрмен», – дигән. Тегеләр киткәннәр. 5Хуҗа кеше сәгать уникедә дә, көндезге сәгать өчтә дә шулай эшләгән. 6Кичке бишләр тирәсендә хуҗа тагын чыккан һәм басып торган кешеләрне күреп: «Сез нигә монда көне буе эшсез торасыз?» – дип сораган. 7«Безне беркем ялламады», – дип җавап биргәннәр аңа. Шуннан ул аларга: «Сез дә йөзем бакчасына барыгыз», – дигән.

8Кич җиткәч, хуҗа үзенең идарәчесенә: «Эшчеләрне чакырып эш хакын түлә – ахырдан ялланган кешеләрдән башлап беренчеләре белән тәмамла», – дигән. 9Кичке биштә ялланучыларның һәрберсе берәр динар акча алган. 10Моны күреп, беренче булып килгәннәре, күбрәк алырбыз, дип уйлаганнар. Әмма аларга да берәр динар түләгәч, 11хуҗага зарланырга тотынганнар: 12«Соңыннан килгәннәр бары бер сәгать эшләде, ә син аларны безнең белән тиңләдең. Без бит бүген көнозын эссе кояш астында эшләдек». 13Әмма аларның берсенә җавап итеп ул: «Дус кеше, мин сиңа карата гаделсезлек кылмадым; без синең белән бер динардан килештек түгелме соң? 14Үзеңә тиешлесен ал да кит. Минем исә ахырдан килүчегә дә сиңа түләгән кадәр бирәсем килә. 15Үз акчамны үзем теләгәнчә сарыф итәргә хакым юкмыни минем? Әллә син минем юмартлыгымнан көнләшәсеңме?» – дигән.

16Менә шулай, соңгылар – беренче, беренчеләр исә соңгы булыр[+].


Гайсәнең янә Үзенең үлеме турында әйтүе


(Марк 10:32-34; Лүк 18:31-34)

17[•]Иерусалимгә юл тотканда Гайсә, Үзенең унике шәкертен читкәрәк алып китеп, болай диде:

18– Без Иерусалимгә барабыз. Адәм Углын[†] анда баш руханилар[†] һәм Канун[†] белгечләре кулына тотып бирерләр һәм үлемгә хөкем итәрләр, 19шуннан мәҗүсиләр[†] кулына тапшырырлар, тегеләр исә Аны мыскыл итәрләр, камчы белән суктырырлар, ахырдан хачка кадакларлар. Әмма өченче көндә Ул үледән терелер[+].


Гайсә һәм Зебедәй угыллары


(Марк 10:35-45)

20[•]Шунда Зебедәйнең хатыны, үзенең угылларын ияртеп, гозер белән Гайсә каршына килеп башын иде[+].

21– Нинди йомышың бар? – дип сорады аңардан Гайсә.

– Минем угылларым Синең Патшалыгыңда уң һәм сул ягыңнан урын алырлар, дип вәгъдә итсәң иде, – диде хатын[+].

22– Сез нәрсә сораганыгызны аңламыйсыз, – диде Гайсә. – Мин эчәсе касәдән эчә алырсызмы соң?

– Алырбыз, – диде тегеләр[+].

23– Минем касәмнән эчәрсез, ә менә уң яки сул ягымда утырырга рөхсәт бирү-бирмәү Минем ихтыярда түгел. Атам ул урыннарны кемнәргә тәгаенләсә, шуларныкы булыр.

24Бу хакта ишеткәч, калган ун шәкертнең бу икәүгә ачуы чыкты. 25Гайсә исә аларның барысын Үз янына чакырып алды да әйтте:

– Сез беләсез: халык җитәкчеләре үз халкы өстеннән хакимлек[†] кыла, түрәләр дә халык белән идарә итә. 26Ләкин сездә алай булмасын: арагызда бөек булырга теләүче – башкаларга хезмәтче,[+] 27беренче булырга теләүче – колыгызга әйләнсен. 28Адәм Углы да бит Үзенә хезмәт итсеннәр өчен дип түгел, ә бәлки Үзе хезмәт итәр һәм күпләрне йолып алыр өчен Үзенең гомерен бирергә дип килде[+].


Гайсәнең ике сукырны савыктыруы


(Марк 10:46-52; Лүк 18:35-43)

29[•]Гайсә һәм Аның шәкертләре Әрихә каласыннан китеп барганда, алар артыннан бик күп халык иярде. 30Юл читендә ике сукыр утыра иде. Гайсәнең үтеп баруын ишетеп алар:

– Әфәндем, Давыт Углы! Безне кызган! – дип кычкыра башлады[+].

31Халык, ачуланып, аларны тыймакчы булды, әмма тегеләр тагын да ныграк кычкырды:

– Әфәндем, Давыт Углы! Кызган безне!

32Гайсә, туктап, аларны чакырып алды да:

– Сез Миннән нәрсә көтәсез? – дип сорады.

33– Әфәндем! Күзләребез ачылса иде! – диде алар.

34Гайсә, бу ике сукырны кызганып, аларның күзләренә орынды, һәм тегеләр шундук күрә башлады, аннары Аңа ияреп китте[+].

### 21


Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе


(Марк 11:1-11; Лүк 19:28-38; Яхъя 12:12-19)

1[•]Иерусалимгә якынлашып Зәйтүн-тау итәгендәге Бәйт-Фәги авылына җиткәндә, Гайсә ике шәкертен чакырып алды да:[+]

2– Каршыгыздагы авылга барыгыз, – диде. – Анда керүгә бәйдәге ана ишәк белән яшь бер ишәкне күрерсез. Аларны бәйдән ычкындырыгыз да Минем янга алып килегез. 3Кем дә булса бер-бер сүз әйтә калса, аңа: «Алар безнең Хуҗага кирәк», – дип әйтегез, һәм ишәкләрне шундук алып китәргә рөхсәт итәрләр.

4-5Аллаһының[†] пәйгамбәр аша:

«Сион-кызга әйтегез:
„Яныңа яшь ишәккә –
йөк ишәгенең баласына атланып
тыйнак-күндәм патшаң килә“», –

дип әйткән сүзләре әнә шулай гамәлгә ашты[+].

6Шәкертләр китеп бардылар һәм барысын да Гайсә кушканча эшләделәр. 7Ишәк белән баласын алып килеп, өс киемнәрен аларның сыртларына салгач, Гайсә ишәккә атланды. 8Халыкның күбесе юлга өс киемен җәйде, башкалар исә агач ботакларын кисеп түшәде. 9Алдан баручы халык та, арттагылар да:

«Давыт Углына һошанна![*]
Раббы[†] исеме белән Килүче мөбарәктер!
Күкләрдә һошанна!» –

дип кычкырды[+].

10Гайсә Иерусалимгә килеп керүгә, бөтен шәһәр хәрәкәткә килде, кешеләр бер-берсеннән:

– Кем соң Ул? – дип сорашты.

11– Гәлиләядәге[†] Насарадан килгән Гайсә пәйгамбәр бу, – дип җавап бирделәр аларга[+].


Аллаһы йорты – дога кылу урыны


(Марк 11:15-19; Лүк 19:45-48; Яхъя 2:13-22)

12[•]Шуннан Гайсә, Аллаһы йортына[†] кереп, барлык сатучыларны һәм сатып алучыларны куып чыгарды, акча алмаштыручыларның өстәлләрен һәм күгәрчен сатучыларның утыргычларын аударып ташлады[+].

13– Язмада «Минем Йортым дога кылу йорты дип аталыр» дип әйтелгән, ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндергәнсез! – диде Ул.

14Аллаһы йортында Гайсә янына сукырлар, аксаклар килде, һәм Ул аларны савыктырды. 15Ләкин Гайсә кылган искиткеч эшләрне һәм Аллаһы йортында «Давыт Углына һошанна!» дип кычкырган балаларны күреп ачулары чыккан баш руханилар[†] һәм Канун[†] белгечләре[+] 16Аңардан:

– Син аларның нәрсә дип кычкыруларын ишетәсеңме? – дип сорадылар.

– Ишетәм, – дип җавап бирде Гайсә. – «Балалар һәм нарасый сабыйлар теленнән Син Үзеңә мактаулар яудыртырсың» дип язылганны һичкайчан укыганыгыз булмадымыни сезнең[+]?

17Шуннан Гайсә, аларны калдырып, шәһәрдән Бәйт-Әниягә китеп барды һәм шунда төн кунарга калды[+].


Гайсәнең инҗир агачын каргавы


(Марк 11:12-14, 20-24)

18[•]Иртә белән шәһәргә таба юл тотканда, Гайсә ачыгып китте һәм,[+] 19юл буенда үсеп утырган инҗир агачын күреп, якынрак килде, әмма анда яфрактан башка берни тапмагач, агачка:

– Моннан ары беркайчан җимешең булмасын! – диде. Һәм инҗир агачы шундук корып төште[+].

20– Ничек алай кинәт кенә инҗир корып төште соң? – диде шәкертләре бу хәлгә исләре китеп.

21– Хак сүз әйтәм сезгә: һич икеләнмичә ихластан ышансагыз, инҗир агачына Мин эшләгәнне генә түгел, хәтта ки менә бу тауга «күтәрелеп диңгезгә ташлан!» дип әйтсәгез дә, нәкъ шулай булыр, – диде Гайсә. –[+] 22Шулай ук догагызда нәрсә генә сорасагыз да, әгәр ихластан ышанасыз икән, теләгәнегезне алырсыз[+].


Гайсәнең хокукы турындагы сорау


(Марк 11:27-33; Лүк 20:1-8)

23[•]Гайсә Аллаһы йортына кереп халыкны өйрәтә башлауга, Аның янына баш руханилар белән халык өлкәннәре[†] килеп:

– Мондый эшләр башкарырга Синең хакың бармы? Андый хокукны Сиңа кем бирде? – дип сорадылар[+].

24– Минем дә сезгә бер соравым бар, – диде аларга Гайсә. – Әгәр шуңа җавап бирә алсагыз, андый хокукны кем биргәнне әйтермен. 25Яхъяның суга чумдыру хокукы кайдан килә: күктәнме, әллә кешеләрдәнме?

Тегеләр үзара киңәшергә тотындылар:

– Әгәр «күктән» дип әйтсәк, Ул бездән «ә ни өчен соң сез аңа ышанмадыгыз?» дип сорар[+]. 26Әгәр инде «кешеләрдән» дип әйтсәк, халыктан куркыныч – алар бит бөтенесе дә Яхъяны пәйгамбәр дип исәпли[+].

27Шуңа күрә алар Гайсәгә:

– Белмибез, – дип җавап кайтардылар.

– Алай булгач, андый хокукны кем биргәнне Мин дә сезгә әйтмим, – диде Гайсә.


Ике угыл турында гыйбрәтле хикәя

28Сүзен дәвам итеп Гайсә:

– Ә менә бу хакта сез ни әйтерсез? – диде. – Бер кешенең ике углы булган. Бервакыт әти кеше, угылларының берсе янына килеп: «Углым, бүген син йөзем бакчасына барып эшлә әле», – дигән. 29«Барасым килми», – дип җавап биргән углы, ләкин бераздан кире уйлап барыбер киткән. 30Атасы, икенче углы янына килеп, шул ук сүзләрне кабатлаган. Анысы исә: «Барам, әфәндем», – дип җавап биргән, әмма бармаган. 31Угылларның кайсысы аталарының ихтыярын үтәгән?

– Беренчесе, – дип җавап бирде тегеләр.

– Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгына[†] салым җыючылар һәм фахишәләр сездән алданрак керәчәк. 32Чөнки Яхъя сезгә тәкъвалык[†] юлын күрсәтергә дип килгән иде, әмма сез аңа ышанмадыгыз. Ә салым җыючылар һәм фахишәләр аңа ышандылар. Сез, моны күреп тә, барыбер тәүбәгә килмәдегез һәм аңа ышанмадыгыз[+].


Йөзем үстерүче явызлар турында гыйбрәтле хикәя


(Марк 12:1-12; Лүк 20:9-19)

33[•]Хәзер тагын бер гыйбрәтле хикәя тыңлагыз: җир биләүче бер кеше, йөзем куаклары утыртып, бакчасын койма белән әйләндереп алган, җимеш изү өчен махсус чокыр әзерләгән, каравыл манарасы төзегән дә, йөзем үстерүчеләргә бакчасын куллануга биреп, чит якларга китеп барган[+]. 34Уңыш җыяр вакыт җиткәч, үз өлешен алырга дип, хезмәтчеләрен җибәргән. 35Әмма йөзем үстерүчеләр хезмәтчеләрнең кайсын тотып кыйнаганнар, кайсын үтергәннәр, кайсын таш атып куганнар[+]. 36Хуҗа кеше тагын хезмәтчеләрен җибәргән, бу юлы инде аларның саны күбрәк булган, тик болары белән дә шул ук хәл кабатланган. 37Ахыр чиктә хуҗа, «углыма хөрмәт күрсәтерләр» дип уйлап, тегеләр янына үзенең углын юллаган[+]. 38Әмма йөзем үстерүчеләр, хуҗаның углын күреп, үзара: «Варис бит бу! Әйдәгез үтерик аны, аңа каласы мираска ия булырбыз», – дип киңәшкәннәр дә[+] 39егетне бакчадан алып чыгып үтергәннәр[+].

40Бакча хуҗасы, әйләнеп кайткач, йөзем үстерүчеләр белән нәрсә эшләр?

41– Бу явызларны ул үлем җәзасына тартыр да бакчаны башкаларга куллануга тапшырыр – болары тиешле өлешне хуҗага вакытында биреп барыр, – диде баш руханилар белән халык өлкәннәре[+].

42– Язмада:

«Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде.
Раббы тарафыннан кылынды бу,
һәм безнең күзләр өчен бу могҗизадыр», –

дип әйтелгән сүзләрне беркайчан укыганыгыз булмадымыни? – диде аларга Гайсә[+]. 43– Әнә шуңа күрә Мин сезгә болай дим: Аллаһы Патшалыгы, сездән алынып, җимеш бирүче халыкка тапшырылачак. 44Бу ташка абынган һәркем чәлпәрәмә киләчәк; таш кемнең дә булса өстенә төшсә – сытачак.

45Гайсәнең гыйбрәтле хикәяләрен тыңлап бетергәннән соң, баш руханилар һәм фарисейлар,[†] әлеге сүзләрнең үзләренә төбәлгәнен аңлап, 46Гайсәне кулга алырга теләгән иделәр, әмма Аны пәйгамбәр дип санаган халыктан куркып туктап калдылар[+].

### 22


Туй мәҗлесе турында гыйбрәтле хикәя


(Лүк 14:15-24)

1[•]Гыйбрәтле хикәяләр сөйләвен дәвам итеп, Гайсә аларга болай диде:[+]

2– Күкләр Патшалыгын[†] нәрсә белән чагыштырып булыр иде? Әйтик, патша үзенең углына туй мәҗлесе үткәрергә җыенган ди[+]. 3Чакырылган кунакларны мәҗлескә дәшәргә ул үзенең хезмәтчеләрен җибәргән, әмма кунаклар килергә теләмәгән. 4«Мәҗлес өчен инде бар да әзер: үгезләрем дә, симертелгән малларым да суелып, сыем табынга куелган – туй мәҗлесенә рәхим итегез», – дип әйтергә башка хезмәтчеләрен юллаган. 5Ләкин, чакыруны санга сукмыйча, аларның кайсы кая таралышкан: берсе – басуына, икенчесе үзенең сәүдә эшләре белән киткән, 6кайсыларыдыр патша хезмәтчеләрен тотып кыйнап үтергән[+]. 7Бу хакта ишеткәч, патшаның бик нык ачуы чыккан, һәм ул, үтерүчеләрнең җанын кыярга, алар яшәгән шәһәргә ут салырга әмер биреп, гаскәрен җибәргән;[+] 8хезмәтчеләренә исә болай дип әйткән: «Туй сые әзер, ә чакырылган кунаклар лаеклы булып чыкмады[+]. 9Юллар чатына чыгыгыз да очраган һәр кешене мәҗлескә чакырыгыз». 10Хезмәтчеләре, юлларга чыгып, очраган һәр кешене – яманын да, яхшысын да алып килгәннәр; мәҗлес бүлмәсе кунаклар белән тулган. 11Кунаклар янына чыккан патша, бәйрәмчә киенмәгән бер кешене күреп, аңардан: 12«Дус кеше, нишләп син бәйрәм киеменнән түгел?» – дип сораган. Теге дәшмәгән. 13Шуннан патша үзенең хезмәтчеләренә: «Аяк-кулларын бәйләп, караңгыга чыгарып ташлагыз аны – анда елау һәм теш шыкырдату булыр», – дигән[+]. 14Чакырылганнар – күп, ләкин сайлап алынганнар – аз.


Кайсарга салым түләү турында


(Марк 12:13-17; Лүк 20:20-26)

15[•]Гайсәнең сүзләреннән ничек гаеп табарга икән дип киңәшкәннән соң,[+] 16фарисейлар[†] үзләренең шәкертләрен һәм Һируд[†] тарафдарларын Гайсә янына юлладылар.

– Остаз! – диде тегеләр. – Синең гадел булуыңны һәм Аллаһы[†] юлына хакыйкать кушканча өйрәтүеңне без беләбез. Син берәүгә дә ярарга тырышмыйсың, чөнки кемнең кем булуы Сиңа мөһим түгел[+]. 17Шуңа күрә әйт әле безгә: Синеңчә, кайсарга[†] салым түләргә рөхсәт ителәме, юкмы[+]?

18Әмма Гайсә аларның хәйләсен аңлап:

– Нәрсәгә дип сыныйсыз Мине, икейөзле бәндәләр[+]? 19Кая, күрсәтегез әле, салымны нинди тәңкәләр белән түлисез? – диде.

Аңа бер динарлык тәңкә бирделәр.

20– Монда кемнең сурәте төшерелгән, кемнең исеме сугылган? – дип сорады алардан Гайсә.

21– Кайсарныкы, – дип җавап бирде тегеләр.

– Шулай булгач, кайсарныкын – кайсарга, ә Аллаһыныкын Аллаһыга бирегез, – диде Гайсә[+].

22Бу сүзләрне ишеткәч, алар хәйран калдылар һәм Гайсә яныннан китеп бардылар.


Үледән терелү турында


(Марк 12:18-27; Лүк 20:27-40)

23[•]Шул ук көнне Гайсә янына үлеләрнең терелүен инкяр итүче саддукейлар[†] килеп болай дип сорадылар:[+]

24– Остаз! Муса безгә: «Әгәр берәү ата булу бәхетенә ирешмичә үлеп китсә, аның тол хатынына бертуган кардәше өйләнсен һәм туганының[†] нәселен дәвам итсен», – дип әйткән. 25Безнең арада бертуган җиде ир кардәш бар иде: аларның берсе өйләнде дә бала күрмичә үлеп китте, аның хатынына мәрхүмнең бертуган кардәше өйләнде. 26Кардәшләрнең икенчесе дә, өченчесе дә һәм һәр җидесе шул рәвешле үлеп китте. 27Барысыннан соң хатын үзе дә дөнья куйды. 28Шулай булгач, үлеләр терелгәндә ул хатын кайсыныкы булачак? Җидесе дә аның ире иде бит!

29– Язманы да, Аллаһы кодрәтен дә белмәгәнгә сез ялгышасыз, – дип җавап бирде аларга Гайсә, 30– чөнки үледән терелгәннәр өйләнмәс тә, кияүгә дә чыкмас; алар күктәге Аллаһы фәрештәләре[†] сыман булыр. 31Үледән терелү турында Аллаһы әйткән сүзләрне сез укымадыгызмыни? 32«Мин – Ибраһим Алласы, Исхак Алласы һәм Ягъкуб Алласы», – дип әйткән Ул. Аллаһы – үлеләр Алласы түгел, ә бәлки тере кешеләрнеке.

33Гайсәне тыңлаган халык Аның өйрәтүләренә таң калды.


Иң мөһим әмер


(Марк 12:28-34; Лүк 10:25-28)

34[•]Гайсәнең ни рәвешле итеп саддукейларның авызын томалаганны ишетеп, фарисейлар бергә җыелдылар; 35шуннан Канун белгече[†] булган берсе, Аның сүзләреннән гаеп табарга теләп:

36– Остаз! Канундагы[†] әмерләрнең иң мөһиме кайсы? – дип сорады.

37– «Раббы[†] Аллаңны бөтен йөрәгең, бөтен җаның һәм бөтен акылың белән ярат», – диде Гайсә. – 38Бу – беренче һәм иң мөһим әмер. 39Икенчесе дә шундый ук: «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[+]. 40Бөтен Канун һәм пәйгамбәрләрнең[†] язмалары шушы ике әмергә нигезләнгән[+].


Мәсих – Давыт Углымы?


(Марк 12:35-37; Лүк 20:41-44)

41[•]Фарисейлар бергә җыелгач, Гайсә алардан:

42– Мәсих[†] турында сез нәрсә уйлыйсыз? Кем нәселеннән Ул? – дип сорады.

– Давыт нәселеннән, – дип җавап бирделәр Аңа[+].

43– Алайса, ни өчен соң Давыт, Аллаһы Рухы белән илһамланып, Мәсихне Хакимем[†] дип атый:

44«Раббы минем Хакимемә әйтте:
„Дошманнарыңны аяк астыңа
баскыч басмасы итеп салганчы,
Минем уң ягымда утыр“»[+].

45Димәк ки, Мәсихне Давыт «Хакимем» дип атый икән, Мәсих ничек итеп Давытның Углы була алсын?

46Аңа җавап итеп беркем бер сүз әйтә алмады; һәм шул көннән башлап берәү дә Гайсәгә сорау бирергә батырчылык итмәде[+].

### 23


Гайсәнең Канун белгечләреннән сакланырга кушуы


(Марк 12:38-40; Лүк 11:37-52; 20:45-47)

1[•]Шуннан Гайсә халыкка һәм Үзенең шәкертләренә мөрәҗәгать итте:

2– Муса урынына хәзер фарисейлар[†] һәм Канун[†] белгечләре утырды. 3Шуңа күрә сез алар әйткәнне тыңлагыз һәм алар кушканны үтәгез, ләкин аларның гамәлләрен кабатламагыз, чөнки алар үзләре өйрәткән буенча гамәл кылмыйлар[+]. 4Алар кеше җилкәсенә чамасыз авыр, уңайсыз йөк салалар, әмма аны кузгатыр өчен бармак та кыймылдатырга теләмиләр. 5Нәрсә генә эшләсәләр дә, кешеләр күрсен дип эшлиләр. Аларның дога кабы[*] һаман зурая, киемнәренең чуклары озыная бара. 6Мәҗлесләрдә алар – түрдә, гыйбадәтханәләрдә[†] дәрәҗәле урыннарда утыруны,[+] 7мәйданнарда үзләрен ихтирам белән сәламләгәнне һәм «остаз» дип атаганны яраталар. 8Ә сезне «остаз» дип атамасыннар, чөнки сезнең Остазыгыз бары бер генә, һәм сез бер-берегезгә – туганнар.[†][+] 9«Атам» дип җир йөзендә беркемне дә атамагыз, чөнки сезнең Атагыз бер генә, һәм Ул – күктә. 10Сезне «нәсыйхәтче» дип тә атамасыннар, чөнки бердәнбер Нәсыйхәтчегез – Мәсих.[†] 11Арагызда иң бөек саналганы исә сезнең өчен хезмәтче булсын,[+] 12чөнки үзен башкалардан өстен куючы түбәнсетелер, ә үзен түбәнсетүче – күтәрелер[+].

13Кайгы сезгә, Канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзле бәндәләр! Сез кешеләргә Күкләр Патшалыгына[†] юлны ябасыз; үзегез дә анда кермисез, керергә теләүчеләрне дә кертмисез. [[+] 14][*]

15Кайгы сезгә, Канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзле бәндәләр! Бер генә кешене булса да үзегез тоткан иманга китерер өчен сез диңгезләр кичәсез, коры җирләр аша үтәсез, ә инде максатыгызга ирешкәч, сез аны җәһәннәмгә үзегезгә караганда икеләтә артыграк дучар итәсез.

16Кайгы сезгә, сукыр юлбашчылар! Сез: «Аллаһы йорты[†] белән ант итүченең анты бернигә тормый, ә менә Аллаһы йортының алтыны белән ант итсәләр, ул ант үтәлергә тиеш», – дип өйрәтәсез[+]. 17Сукыр ахмаклар! Кайсы мөһимрәк: Аллаһы йортының алтынымы, әллә аны изге[†] итүче йорт үземе? 18Сез шулай ук: «Мәзбәх[†] белән ант итүченең анты бернигә тормый, ә менә мәзбәх өстендәге корбан[†] бүләге белән ант итсәләр, ул ант үтәлергә тиеш», – дип әйтәсез. 19Сукырлар! Кайсысы мөһимрәк: бүләкме, әллә бүләкне изге итүче мәзбәхме? 20Шулай булгач, мәзбәх белән ант итүче кеше мәзбәх һәм аның өстендәге бөтен нәрсә белән ант итә, 21Аллаһы йорты белән ант итүче кеше дә Йорт һәм аның эчендә Яшәүче белән ант итә, 22күк белән ант итүче кеше Аллаһы[†] тәхете һәм шул тәхеттә Утыручы белән ант итә дигән сүз.

23Кайгы сезгә, Канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез бөтнек, укроп, ак әниснең уннан бер өлешен бирәсез, ә Канундагы иң мөһим нәрсәләрне – гаделлек, шәфкатьлелек һәм тугрылыкны читкә тибәрәсез. Әнә шуларны үтәргә һәм башка таләпләрне дә калдырмаска кирәк. 24Сукыр юлбашчылар! Сез черкине эчемлектән сөзеп аласыз, ә дөяне йотып җибәрәсез!

25Кайгы сезгә, Канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Касәләрнең һәм савытларның тышкы ягын чистартасыз, ә аларның эче исә комсызлык һәм тотнаксызлык белән тулган. 26Сукыр фарисей! Башта касәнең эчке ягын чистарт, шул чагында тышкы ягы да чиста булыр.

27Кайгы сезгә, Канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез агартып куелган төрбәләр кебек: тыштан алар матур булып күренәләр, эчләре исә мәет сөякләре һәм төрле шакшылык белән тулган![+] 28Шулай ук сез дә: тыштан кешеләргә тәкъва булып күренәсез, эчегез исә икейөзлелек һәм канунсызлык белән тулган.

29Кайгы сезгә, Канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез пәйгамбәрләр[†] өчен төрбәләр төзисез, тәкъваларның кабер һәйкәлләрен бизисез һәм: 30«Ата-бабаларыбыз чорында яшәгән булсак, пәйгамбәрләр канын түгүдә катнашмаган булыр идек», – дисез[+]. 31Моның белән сез үзегезгә каршы шаһитлык итәсез, пәйгамбәрләрне үтергән ата-бабаларыгызның угыллары икәнегезне күрсәтәсез. 32Ата-бабаларыгыз башлаганны дәвам итегез шулай! 33Еланнар, елан токымыннан сез! Җәһәннәмгә хөкем ителүдән ничек качарга уйлыйсыз[+]? 34Менә, Мин сезнең янга пәйгамбәрләрне, акыл ияләрен һәм остазларны җибәрермен, сез исә аларның кайсыларын үтерерсез һәм хачка кадакларсыз, кайсыларын, үзегезнең гыйбадәтханәләрдә камчы белән суктырып, шәһәрдән шәһәргә куып йөртерсез[+]. 35Шул рәвешле, бер гаепсезгә җаны кыелган Һабил каныннан башлап Изге йорт белән мәзбәх арасында сезнең тарафтан үтерелгән Бәрәхия углы Зәкәрия канына кадәр – җир йөзендә түгелгән барча тәкъваларның каны сезнең башка төшәчәк[+]. 36Хак сүз әйтәм сезгә: боларның һәммәсе шушы буын кешеләренә төшәчәк!


Гайсәнең Иерусалим халкын кисәтүе


(Лүк 13:34-35)

37[•]И Иерусалим! Пәйгамбәрләр җанын кыючы, сиңа килүчеләрне ташлар атып кыйнаучы шәһәр! Кош үзенең балаларын канат астына җыйган кебек, Мин дә ничәмә тапкырлар синең халкыңны бергә җыярга омтылдым, әмма сез, Иерусалим кешеләре, каршы килдегез![+] 38Инде менә Изге йортыгыз ташландык хәлдә кала. 39Сезгә әйтәм, «Раббы[†] исеме белән Килүче мөбарәктер!» дип әйтми торып Мине кабат күрмәссез![+]

### 24


Аллаһы йортының җимерелүе турында


(Марк 13:1-13; Лүк 21:5-19)

1[•]Аллаһы йортыннан[†] чыгып барган Гайсә янына шәкертләре килде һәм Аның игътибарын Йортның биналарына юнәлтте. 2Гайсә аларга:

– Күрәсезме боларны? – диде. – Хак сүз әйтәм сезгә: биредә таш өстендә таш калмаячак, бар нәрсә җимереләчәк![+]

3Гайсә ялгызы гына Зәйтүн-тау битендә утырганда, янына шәкертләре килеп:

– Әйт әле безгә: ул хәлләр кайчан булыр икән? Синең кайтуыңны һәм бу дөньяның бетәсен нинди билге-ишарә күрсәтер? – дип сорады.

4– Карагыз аны, алдамасыннар үзегезне, – дип җавап бирде аларга Гайсә, –[+] 5чөнки күпләр, килеп, үзләрен Минем исем белән атарлар һәм, «Мин – Мәсих»[†] дип әйтеп, байтак кешене алдарлар. 6Якындагы сугыш авазын һәм ерактагы сугышлар хакында ишетерсез – карагыз аны, куркып калмагыз. Шулай булырга тиеш ул. Әмма моның белән генә бетмәс әле: 7халык – халыкка, патшалык патшалыкка каршы чыгар, төрле урыннарда ачлык, җир тетрәүләр булыр,[+] 8әмма боларның барысы – тулгак газапларының башы гына әле.

9Әнә шул вакытта сезне газапларга дучар итәрләр, җаныгызны кыярлар; бар халыклар Минем аркада сезгә нәфрәт белән карар;[+] 10күпләр иманнан ваз кичәр, бер-берсенә хыянәт итәр һәм бер-берсен күрәлмас булыр;[+] 11бик күп ялган пәйгамбәрләр[†] барлыкка килеп байтак кешене туры юлдан яздырыр;[+] 12явызлык артканнан-арта барганга, күпләрнең мәхәббәте сүрелер. 13Әмма шушыларның һәммәсенә ахыргача түзә алган кеше – котылыр[+]. 14Барча халыклар ишетсен өчен, Патшалык турындагы әлеге Яхшы хәбәр[†] бөтен җир йөзендә игълан ителер, – әнә шунда инде ахыр заман җитәр[+].


Изге урындагы нәҗес нәрсә


(Марк 13:14-23; Лүк 21:20-24)

15[•]Шуңа күрә, Даниил пәйгамбәр әйткән «ташландык хәлгә китерүче нәҗес нәрсәнең» изге[†] урында торуын күргәч (бу сүзләрне укыган кеше үзе аңласын!), 16Яһүдиядә яшәүчеләр тауларга качсын, 17өй түбәсендә булганнар әйберләрен алырга өйгә төшеп тормасын,[+] 18кырдагылар исә өс киемен алырга өенә кайтып йөрмәсен. 19Ул көннәрдә йөкле булган һәм бала имезгән хатыннарга – кайгы![+] 20Качуыгыз кышкы айларга яисә шимбә көненә[†] туры килмәсен дип дога кылыгыз, 21чөнки шул чакта дөнья яратылганнан алып бүгенгә кадәр күрелмәгән һәм киләчәктә дә булмаячак зур афәт килер[+]. 22Әгәр ул көннәрнең саны кимемәсә, һичбер җан иясе исән калмас иде. Әмма Раббы[†] сайлаган кешеләр хакына ул көннәрнең саны киметелер[+].

23Әгәр сезгә шул вакытта «кара, Мәсих менә монда!» яки «әнә тегендә!» дип әйтсәләр, ышанмагыз,[+] 24чөнки ялган мәсихләр белән ялган пәйгамбәрләр килер һәм, Аллаһы[†] тарафыннан сайлап алынганнарны да юлдан яздырмакчы булып, искиткеч галәмәтләр һәм могҗизалар күрсәтер[+]. 25Менә, Мин сезне алдан кисәтеп куйдым[+].

26Шулай итеп, әгәр сезгә «әнә, чүлдә Ул» дип әйтә калсалар, анда бармагыз, «әнә, эчке бүлмәләрдә Ул» дисәләр, ышанмагыз. 27Адәм Углының[†] кайтуы көнчыгыштан көнбатышка кадәр күкне ярып үткән яшен уты кебек булыр[+]. 28Үләксә кайда ятса, козгыннар шунда җыелыр[+].


Адәм Углының кайтуы


(Марк 13:24-27; Лүк 21:25-28)

29[•]Һәм шул фаҗигале көннәрдән соң кинәт

«кояш тоныкланып, ай яктыртмас булыр,
күктән йолдызлар коелып,
күк җисемнәре тетрәнеп куяр»[+].

30Шулвакыт күктә Адәм Углының кайтуын белгертүче билге пәйда булыр. Аның күктәге болытлар өстендә кодрәт һәм дан[†] белән килүен күреп, җирдәге бөтен кавем-ыруглар кайгырып елашыр[+]. 31Шуннан Ул Үзенең фәрештәләрен[†] җибәрер, һәм алар, быргыларын бик нык кычкыртып, дөньяның дүрт тарафыннан – күкнең бер читеннән алып икенче читенә кадәр – Үзе сайлаган адәмнәрне җыеп алыр[+].

32[•]Менә инҗир агачына карагыз: бөреләре бүртеп, яфрак яра башласа, сез тиздән җәй җитәсен беләсез. 33Монда да нәкъ шулай: бу хәлләрнең гамәлгә ашуын күргәндә, белеп торыгыз – ул вакыт якын, инде ишек төбендә! 34Хак сүз әйтәм сезгә: бүгенге буын юкка чыкканчы, болар һәммәсе гамәлгә ашыр[+]. 35Күк һәм җир юкка чыгар, әмма Минем сүзләрем һичкайчан юкка чыкмас[+].


Көне һәм сәгате билгесез


(Марк 13:32-37; Лүк 12:38-40; 17:26-30, 34-36)

36[•]Ул көннең һәм сәгатьнең кайчан җитәсен һичкем – күктәге фәрештәләр дә, Угыл да белми. Бу турыда бары тик Атабыз гына белә. 37Нух заманында ничек булса, Адәм Углы кайткан вакытта да шулай булыр. 38Туфан сулары калкыр алдыннан, Нух үзенең көймәсенә аяк баскан көнгә кадәр, кешеләр шулай ук ашаганнар, эчкәннәр, өйләнгәннәр һәм кияүгә чыкканнар. 39Туфан сулары күтәрелеп бөтенесен харап иткәнче, алда нәрсәләр буласын һичкем уйлап карамаган. Адәм Углының кайтуы да нәкъ шулай булыр. 40Әйтик, кырда ике кеше эшләп йөрсә, аларның берсе алыныр, ә икенчесе калдырылыр. 41Бер тегермәндә ашлык тарткан ике хатынның берсе алыныр, ә икенчесе калдырылыр.

42Шулай итеп, уяу булыгыз, чөнки Хакимегез[†] кайсы сәгатьтә киләсен сез белмисез[+]. 43Сезгә мәгълүмдер: әгәр хуҗа кеше каракның төнге сәгать ничәдә киләсен белсә, ул йокламас, каракка үз йортына керергә ирек бирмәс иде[+]. 44Шулай ук сез дә әзер булып торыгыз: Адәм Углы сез уйламаган сәгатьтә килер[+].


Ышанчылы һәм ышанычсыз хезмәтчеләр


(Лүк 12:42-48)

45[•]Хезмәтчеләргә тиешле ризыкны үз вакытында өләшү өчен хуҗа тарафыннан башлык итеп куелган ышанычлы һәм акыллы хезмәтче нинди була? 46Хуҗа кеше, өенә кайтып, аның тиешенчә эшләвен күрсә, әнә шул хезмәтче бәхетле[+]. 47Хак сүз әйтәм сезгә: хуҗасы аны бөтен милкенә башлык итеп куяр. 48Әгәр инде әлеге хезмәтче, ачуы чыгып, «хуҗам тиз кайтмас әле» дип[+] 49башка хезмәтчеләрне кыйнаса, эчкечеләр белән ашап-эчеп һәм исереп йөрсә, 50хуҗасы ул көтмәгән көндә, ул уйламаган сәгатьтә кайтып керер дә 51аны җәзага тартыр һәм монафикълар белән бер язмышка дучар итәр – анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+].

### 25


Ун кыз турында гыйбрәтле хикәя

1Күкләр Патшалыгын[†] нәрсә белән чагыштырып булыр иде? Әйтик, ун кыз, кулларына яктырткычлар тотып, кияү каршыларга чыккан ди[+]. 2Аларның бишесе – акылсыз, ә бишесе акыллы булган. 3Акылсыз кызлар яктырткычларын алганнар, ә өстәр өчен май алмаганнар. 4Акыллылары исә яктырткычлар белән бергә савытта май да алып килгәннәр. 5Кияү тоткарланып, кызлар йокымсырый башлаган да йоклап киткән[+]. 6Төн уртасында «кияү килә, каршыларга чыгыгыз!» дигән тавыш ишетелгән, 7һәм кызлар, уянып, яхшырак янсын өчен яктырткычларын рәтләргә тотынган. 8Акылсызлары, «яктырткычларыбыз сүнә бит, бераз май бирегезче» дип, акыллы кызларга ялына башлаган. 9Ә тегеләр «сезнең белән бүлешсәк, май бөтенебезгә дә җитмәс – сатучылардан барып алыгыз» дигәннәр. 10Әмма тегеләр майга дип киткән арада, кияү килеп җиткән. Кияүне каршыларга әзер булып торган кызлар аның белән бергә туй мәҗлесенә кереп киткәннәр, һәм алар артыннан ишек ябылган[+]. 11Бераздан теге кызлар кайтып җитеп: «Әфәнде, ишекне ач әле!» – дигәннәр[+]. 12Ләкин ул: «Хак сүз әйтәм сезгә: мин сезне белмим», – дип җавап кайтарган[+]. 13Димәк ки, уяу булыгыз, чөнки Адәм Углының[†] кайтыр көнен дә, сәгатен дә сез белмисез[+].


Хезмәтчеләргә ышанып тапшырылган акча турында гыйбрәтле хикәя


(Лүк 19:12-27)

14[•]Ул вакыттагы хәлләрне нәрсә белән чагыштырып булыр иде? Әйтик, бер кеше, чит илләргә китәр алдыннан хезмәтчеләрен чакырып алып, аларга үзенең милкен ышанып тапшырган ди. 15Сәләтенә карап, берсенә ул – биш талант, икенчесенә – ике талант һәм өченчесенә бер талант акча калдырган да китеп барган. 16Биш талант алганы, акчаны шундук эшкә җигеп, аны тагын биш талантка арттырган. 17Ике талант алганы да акчасын ике талантка арттырган. 18Бер талант алганы исә хуҗасының көмешен җиргә күмеп куйган. 19Байтак вакытлар үткәннән соң, хуҗалары әйләнеп кайткан һәм хезмәтчеләреннән исәп-хисап таләп иткән[+]. 20Биш талант алганы, өстәп, тагын бишне китергән. «Хуҗам, – дигән ул, – син миңа биш талант калдырган идең, шуңа өстәп, мин тагын бишне эшли алдым». 21Хуҗасы аңа: «Яхшы эшләгәнсең, син – әйбәт, тугры хезмәтче. Кечкенә эштә син ышанычлы булдың – мин сиңа зуррагын йөкләрмен. Хуҗаң белән бергә аның шатлыгын уртаклаш», – дигән[+]. 22Ике талант алганы да килеп: «Хуҗам, син миңа ике талант калдырган идең, шуңа өстәп, мин тагын икене эшли алдым», – дип әйткән. 23Хуҗасы аңа: «Яхшы эшләгәнсең, син – әйбәт, тугры хезмәтче. Кечкенә эштә син ышанычлы булдың – мин сиңа зуррагын йөкләрмен. Хуҗаң белән бергә аның шатлыгын уртаклаш», – дигән. 24Инде бер талант алганы да килгән. «Хуҗам, – дигән ул, – мин синең каты бәгырьле икәнеңне беләм: син үзең чәчмәгән урында урасың, утыртмаган җирдә җыясың. 25Синнән курыкканга мин акчаңны җиргә күмеп куйдым. Мә, ал үзеңнекен». 26Хуҗасы аңа болай дип җавап кайтарган: «Яраксыз, ялкау хезмәтче! Үзем чәчмәгән урында уруымны, утыртмаган җирдә җыюымны белгәч, 27минем акчаны әйләнешкә кертергә иде; кайткач, үземнекен табышы белән алган булыр идем». 28Хуҗа кеше, сүзен дәвам итеп: «Аңардан бер талантны алыгыз да ун таланты булган хезмәтчегә бирегез, – дигән. – 29Кемдә бар – шуңа тагын да бирелер, һәм аңарда артыгы белән булыр. Ә кемдә юк икән, булган нәрсәсе дә тартып алыныр[+]. 30Шушы булдыксыз хезмәтчене исә урамга, караңгыга чыгарып ташлагыз – анда елау һәм теш шыкырдату булыр»[+].


Соңгы хөкем турында

31Адәм Углы данга күмелеп барлык изге[†] фәрештәләр[†] белән бергә килер һәм Үзенең шөһрәтле[†] тәхетенә утырыр[+]. 32Аның каршына бар халыкларны китерерләр, һәм Ул, сарыкларны кәҗәләрдән аерган көтүче сыман, кешеләрне ике төркемгә бүләр:[+] 33сарыкларны Үзеннән уң якка, кәҗәләрне исә сул якка бастырыр. 34Шунда Патша Үзеннән уң якта торучыларга: «Килегез, Атамнан фатиха алганнар! Дөнья яратылган көннән бирле сезнең өчен әзерләп куелган Патшалыкны мирас итеп алыгыз, – дип әйтер, –[+] 35чөнки ач чагымда сез Минем тамагымны туйдырдыгыз, сусаганда – эчәремә су, мосафир булып йөргәндә сыеныр урын бирдегез,[+] 36ялангач идем – киендердегез, сырхаулы көнемдә – кайгырттыгыз, зинданда идем – яныма килдегез»[+]. 37Шулчак тәкъвалар: «Хакимебез![†] Ач булуыңны күреп, без Сине кайчан ашаттык, сусаганыңны күреп, кайчан эчерттек? 38Мосафир булып йөрүеңне күреп, кайчан сыеныр урын бирдек, ялангач булуыңны күреп, кайчан киендердек? 39Сырхаулап ятканыңны һәм зинданда утырганыңны күреп, кайчан яныңа бардык?» – дип сорарлар. 40Патша аларга җавабында: «Хак сүз әйтәм сезгә: кече туганнарымның[†] берсенә генә яхшылык кылгансыз икән, димәк, сез Миңа яхшылык кылган буласыз», – дип әйтер[+]. 41Аннары Ул Үзеннән сул якта торучыларга болай дияр: «Китегез янымнан, ләгънәт төшкәннәр! Иблискә[†] һәм аның фәрештәләренә әзерләнгән мәңгелек утка керегез,[+] 42чөнки ач идем – Мине ашатмадыгыз, сусаган идем – эчертмәдегез, 43мосафир идем – сыеныр урын бирмәдегез, ялангач идем – киендермәдегез, сырхаулы чагымда һәм зинданда утырганда яныма килмәдегез». 44Шунда алар да: «Хакимебез! Без кайчан ач булуыңны, сусаган вакытыңны, мосафирлыкта йөрүеңне, ялангач икәнеңне, сырхаулап ятуыңны, зинданда утыруыңны күреп тә Сиңа ярдәмгә килмәдек?» – дип сорар. 45Шулчак Патша: «Хак сүз әйтәм сезгә: кече туганнарымның берсенә генә әлеге гамәлләрне эшләмәгәч, димәк, сез Миңа эшләмәгән буласыз», – дип әйтер[+]. 46Шуннан алар мәңгелек газапка дучар ителер, тәкъвалар исә мәңгелек тормышка аяк басар.

### 26


Дин әһелләренең Гайсәне үтерергә ниятләве


(Марк 14:1-2; Лүк 22:1-2; Яхъя 11:45-53)

1[•]Сүзен тәмамлагач, шәкертләренә Гайсә:

2– Ике көннән Котылу бәйрәме[†] буласын сез беләсез; шул көнне Адәм Углына[†] хыянәт итәрләр һәм Аны хачка кадакларлар, – диде.

3Нәкъ шул вакытта баш руханилар[†] һәм халык өлкәннәре,[†] Кәяфәс исемле олуг руханиның сараенда җыелып, 4Гайсәне хәйлә белән кулга алырга һәм үтерергә сүз куештылар.

5– Әмма бәйрәм вакытында ярамас, – диде алар, – халык арасында чуалыш чыгарга мөмкин.


Бәйт-Әниядә Гайсәгә хуш исле май сөртү


(Марк 14:3-9; Лүк 7:36-50; Яхъя 12:1-8)

6[•]Гайсәнең Бәйт-Әниягә, махау зәхмәтеннән арынган Шимунның өенә килгән вакыты иде[+]. 7Гайсә анда ашап утырганда, кыйммәтле хуш исле май салынган алебастр[*] савыт тотып, бер хатын килде һәм майны Аның башына койды. 8Бу хәлгә шәкертләренең ачуы чыкты:

– Нигә майны алай әрәм итәргә? – диеште алар. – 9Ул майны зур бәягә сатып, акчасын фәкыйрьләргә өләшергә була иде бит!

10Гайсә аларның канәгатьсезлек белдерүен күреп:

– Ник сез ул хатынны битәрлисез? – диде. – Минем өчен изге[†] эш эшләде ул. 11Фәкыйрьләр бит һаман сезнең янда, ә менә Мин һәрвакыт сезнең белән булмам[+]. 12Тәнемә май коеп, ул Мине күмәргә әзерләде[+]. 13Хак сүз әйтәм сезгә: Яхшы хәбәр[†] дөньяның кайсы почмагына барып ирешсә дә, бу хатынны искә алып, аның нәрсә эшләве турында сөйләячәкләр[+].


Яһүдәнең Гайсәгә хыянәт итүе


(Марк 14:10-11; Лүк 22:3-6)

14[•]Шуннан соң унике шәкертнең берсе, Яһүдә[†] Искариот исемлесе, баш руханилар янына килеп:[+]

15– Әгәр Гайсәне сезнең кулга тапшырсам, миңа нәрсә бирер идегез? – диде.

Алар аңа утыз көмеш тәңкә санап бирделәр. 16Яһүдә шуннан соң Гайсәне руханилар кулына тапшырырга җай чыгуын көтеп йөри башлады.


Котылу бәйрәме табыны


(Марк 14:12-21; Лүк 22:7-14, 21-23; Яхъя 13:21-30)

17[•]Төче күмәч бәйрәменең[†] беренче көнендә шәкертләре Гайсә янына килеп:

– Бәйрәм табынын Сиңа кайда әзерлик? – дип сорады.

18Гайсә аларга болай диде:

– Шәһәрдә фәлән кеше янына барып: «Остазыбыз, билгеләнгән сәгатем якынлашып килә, бәйрәм ризыгын Үземнең шәкертләрем белән синдә ашармын, дип әйтә», – диегез.

19Шәкертләре Гайсә кушканча эшләделәр һәм бәйрәм табыны әзерләделәр.

20Кич җиткәч, Гайсә Үзенең унике шәкерте белән бергә табын яныннан урын алды. 21Алар ашаган чакта Гайсә:

– Хак сүз әйтәм сезгә: сезнең берегез Миңа хыянәт итәчәк, – диде[+].

22Шәкертләре, бик нык борчылып, берсе артыннан берсе:

– Хакимем,[†] мин түгелдер бит? – дип Аңардан сорарга тотынды.

23Ул аларга болай дип җавап бирде:

– Минем белән бер савыттан ашаучы Миңа хыянәт итәчәк. 24Әйе, Язмада әйтелгәнчә, Адәм Углы инде китә, ләкин Адәм Углына хыянәт иткән кешегә – ни кайгы! Бөтенләй тумаса, ул кеше өчен яхшырак булыр иде![+]

25Аңа хыянәт итәчәк Яһүдә шунда:

– Остаз, мин түгелдер бит? – дип сорады.

– Моны син үзең әйттең! – дип җавап бирде Гайсә.

26[•]Ашап утырган вакытта Гайсә икмәк алып шөкрана кылды да сындыргалап шәкертләренә бирде.

– Алыгыз, ашагыз, бу – Минем тәнем, – диде Ул[+].

27Аннары касәне алып шөкрана кылды да аларга сузды.

– Һәммәгез эчегез, – диде. – 28Бу – гөнаһлары[†] кичерелсен дип күпләр өчен түгелә торган каным. Аллаһының[†] кешеләр белән Килешүен[†] раслаучы кан ул. 29Сезгә әйтәм: Атам Патшалыгында сезнең белән бергә яңа шәраб эчәр көн җитми торып, Мин инде йөзем шәрабы эчмәячәкмен, – диде.

30Мәдхия җырлаганнан соң, алар Зәйтүн тавына киттеләр[+].


Петернең ваз кичәсен Гайсәнең алдан әйтүе


(Марк 14:27-31; Лүк 22:31-34; Яхъя 13:36-38)

31[•]Шунда Гайсә аларга:

– Язмада:

«Көтүчене һәлак итәрмен,
һәм сарыклар таралышып бетәр», –

дип әйтелгәнчә, сез барыгыз да бу төндә Миннән баш тартырсыз[+]. 32Әмма үледән терелгәннән соң, Мин сезне Гәлиләядә[†] көтеп торырмын, – диде[+].

33Петер исә Аңа җавап итеп:

– Синнән һәммәсе баш тартканда да, мин һичкайчан баш тартмам! – дип әйтте.

34Гайсә аңа:

– Хак сүз әйтәм сиңа: бүген төнлә, әтәч кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәрсең, – диде.

35– Синең белән бергә үләргә туры килсә дә, Синнән ваз кичәсем юк! – дип әйтте Петер.

Башка шәкертләре дә шулай диделәр[+].


Гайсәнең Гетсимәни бакчасында дога кылуы


(Марк 14:32-42; Лүк 22:39-46)

36[•]Шуннан соң Гайсә Үзенең шәкертләре белән Гетсимәни дип аталган урынга килде һәм аларга:

– Мин читтәрәк дога кылып килгәнче, шушында утырып торыгыз, – дип әйтеп, 37Үзе белән Петерне һәм Зебедәйнең ике углын ияртеп китте.

Аның күңелен әрнү, шом биләп алды[+].

38– Йөрәгемне үлем сагышы басты, шушында көтеп торыгыз һәм Минем белән бергә уяу булыгыз! – диде Ул аларга һәм[+] 39читкәрәк китте дә җиргә йөзтүбән капланып дога кыла башлады: – И Атам! Әгәр мөмкин икән, бу газаплар касәсе Мине читләтеп үтсен! Хәер, Мин теләгәнчә түгел, Син теләгәнчә булсын[+].

40Гайсә әйләнеп килде һәм, шәкертләренең йоклап ятуын күреп, Петергә:

– Менә, бер генә сәгать Минем белән бергә уяу тора алмадыгызмы? – диде. – 41Йокламагыз, вәсвәсәгә бирелмәс өчен дога кылыгыз. Рух гайрәтле, тән зәгыйфьтер![+]

42Гайсә, яңадан читкәрәк китеп, янә дога кылды:

– Атам, Миңа бу касәдән эчми калырга ярамый икән, Синең ихтыярыңча булсын[+].

43Гайсә, әйләнеп килеп, шәкертләренең йоклап ятуын күрде – аларның күзләрен йокы баскан иде. 44Аларны калдырып, Ул тагын читкәрәк китте һәм шул ук сүзләрне әйтеп өченче тапкыр дога кылды. 45Аннары кабат шәкертләре янына килде һәм:

– Һаман йоклыйсызмы, ял итәсезме? – диде. – Менә, сәгате сукты: Адәм Углын гөнаһлылар кулына тапшыралар[+]. 46Торыгыз, киттек! Миңа хыянәт итүче килә инде.


Гайсәне кулга алулары


(Марк 14:43-50; Лүк 22:47-53; Яхъя 18:3-12)

47[•]Гайсә әле әйтеп тә бетермәде, унике шәкертнең берсе – Яһүдә килеп чыкты. Аның белән бергә, кулларына кылыч һәм чукмар тотып, фарисейлар[†] белән баш руханилар җибәргән гаскәриләр күренде[+]. 48«Мин кемне үпсәм, шул Гайсә булыр, Аны кулга алыгыз», – дип хыянәтче алар белән алдан сүз беркеткән була.

49Яһүдә туп-туры Гайсә янына килде дә:

– Исәнме, Остаз! – дип Аны үбеп алды.

50Ә Гайсә аңа:

– Нәрсә өчен килгән булсаң, шуны эшлә, дустым! – диде.

Шуннан соң Яһүдә белән килгән кешеләр алгарак чыктылар һәм Гайсәне кулга алып сак астына куйдылар. 51Гайсә шәкертләренең берсе кылычын тартып чыгарды һәм, олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның колагын чабып өзде[+].

52– Кылычыңны кынына тыгып куй! – диде аңа Гайсә. – Кулына кылыч алган һәркем кылычтан һәлак булачак![+] 53Әллә Мин Атама мөрәҗәгать итә алмаган булыр идем дип уйлыйсыңмы? Ул Миңа шундук унике гаскәр,[*] хәтта аннан да артыграк санда фәрештәләрен[†] җибәрер иде! 54Тик ул очракта Язмада әйтелгәннәр ничек гамәлгә ашыр иде?

55Шуннан Гайсә, җыелып килгән кешеләргә мөрәҗәгать итеп:

– Юлбасар тотарга чыккандай, Минем янга кылыч һәм чукмарлар күтәреп килгәнсез! – диде. – Мин һәр көнне Аллаһы йортында[†] сезнең алда халыкны өйрәттем, һәм сез Мине кулга алмадыгыз[+]. 56Хәер, пәйгамбәрләрнең[†] язмаларында әйтелгәнчә, болар һәммәсе гамәлгә ашсын.

Шунда шәкертләрнең барысы Аны ташлап китте[+].


Гайсә Югары киңәшмә каршында


(Марк 14:53-65; Лүк 22:54-55, 63-71; Яхъя 18:13-14, 19-24)

57[•]Гайсәне кулга алучылар Аны олуг рухани Кәяфәс янына китерделәр; Канун[†] белгечләре һәм халык өлкәннәре инде анда иде. 58Петер исә, бераз арткарак калып, олуг руханиның ишегалдына кадәр Гайсә артыннан барды да эчкәрәк үтте һәм, бу хәлнең ничек тәмамлануын күрергә теләп, хезмәтчеләр арасына кереп утырды.

59Баш руханилар һәм бөтен Югары киңәшмә[†] Гайсәне үлем җәзасына хөкем итәр өчен Аңа каршы ялган дәлилләр табарга тырышты. 60Бик күп ялган шаһитлар килеп сөйләсә дә, Гайсәне гаепләрдәй нәрсә табылмады. Ниһаять, тагын ике шаһит килеп болай диде:

61– Бу кеше: «Мин, Аллаһы йортын җимереп, өч көн эчендә аны яңадан төзи алам», – дип әйтте[+].

62Шуннан олуг рухани торып Гайсәдән:

– Боларның гаепләвенә каршы ник бернинди дә җавап кайтармыйсың? – дип сорады[+].

63Әмма Гайсә эндәшмәде. Шуннан соң олуг рухани Аңардан:

– Мәңге тере Аллаһы алдында ант итеп әйтүеңне таләп итәм: Син Мәсихме,[†] Аллаһы Углымы? – дип сорады.

64– Моны син үзең әйттең, – диде аңа Гайсә. – Ә Мин сезгә болай дим:

«Шушы мәлдән башлап
Кодрәт Иясенең уң ягында Адәм Углының утыруын
һәм күктәге болытлар өстендә килүен күрерсез»[+].

65Шунда олуг рухани, өстендәге киемен ертып җибәреп:

– Көфер сүз бу! Тагын нинди шаһитлар кирәк безгә? Көфер сүз сөйләвен хәзер генә үзегез ишеттегез бит![+] 66Бу хакта сез нәрсә уйлыйсыз? – диде.

– Ул гаепле һәм үләргә тиеш, – дип җавап бирделәр аңа.

67Шуннан алар Гайсәнең йөзенә төкерергә, Аны кыйнарга тотындылар; кайберләре исә, яңагына китереп сугып:

68– Әй, Мәсих, пәйгамбәрлегеңне күрсәт әле – кем сукты Сиңа? – диделәр.


Петернең Гайсәдән ваз кичүе


(Марк 14:66-72; Лүк 22:56-62; Яхъя 18:15-18, 25-27)

69[•]Петер тышкы якта, ишегалдында утыра иде. Янына бер хезмәтче кыз килеп:

– Син дә бит гәлиләяле Гайсә белән идең, – диде.

70Әмма Петер, җыелган халык алдында ваз кичеп:

– Синең нәрсә сөйләгәнеңне мин аңламыйм, – диде.

71Петер капкага якынлашканда, икенче бер хезмәтче кыз, аны танып, янәшәдәгеләргә:

– Менә бу кеше дә насаралы Гайсә белән иде, – дип әйтте.

72Петер, ант итеп, Гайсәдән кабат ваз кичте:

– Мин ул Кешене белмим! – диде.

73Бераздан шул тирәдә басып торган кешеләр килеп аңа:

– Син чыннан да аларның берсе бит, чөнки сөйләшүеңнән күренеп тора, – диделәр.

74Петер, ант итеп, тагын:

– Мин ул Кешене белмим! – дип әйтте.

Нәкъ шул вакытта әтәч кычкырды. 75Шунда Петер Гайсәнең «әтәч кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәрсең» дип әйткән сүзләрен исенә төшерде һәм, урам якка чыгып, ачынып елап җибәрде[+].

### 27


Гайсәне Пилатка тапшыру


(Марк 15:1; Лүк 23:1-2; Яхъя 18:28-32)

1[•]Иртән иртүк барлык баш руханилар[†] һәм халык өлкәннәре[†] җыелып Гайсәне үтерергә хәл кылдылар. 2Аннары Аны бәйләп Рим[†] идарәчесе Пилат янына алып килделәр[+].


Яһүдәнең үлеме


(Рәсүлләр 1:18-19)

3[•]Гайсәгә хыянәт иткән Яһүдә,[†] Аның үлем җәзасына хөкем ителүен белгәч, кылган гамәленә үкенеп утыз көмеш тәңкәне баш руханиларга һәм халык өлкәннәренә кайтарып бирде.

4– Гөнаһ[†] эш кылдым мин, бер гаепсез Кешегә хыянәт иттем, – диде ул аларга.

– Анда безнең катнашыбыз юк, – дип җавап бирде тегеләр. – Анысы синең эш.

5Яһүдә шул көмеш тәңкәләрне гыйбадәтханәдә[†] ташлап калдырды да аннан чыгып китте; шуннан соң барып асылынды.

6Баш руханилар тәңкәләрне алып:

– Боларны Аллаһы йорты[†] казнасына салырга ярамас – канлы тәңкәләр бу, – диделәр[+].

7Алар әлеге акчага, килмешәкләрне җирләр өчен, чүлмәкченең басуын сатып алырга карар кылдылар. 8Шул вакытлардан бу урын Канлы басу дип атала башлый, һәм бүгенге көндә дә аны шулай дип йөртәләр. 9-10Аллаһының[†] Иремия пәйгамбәр аша: «Алар утыз көмеш тәңкәне – Исраил[†] халкы Аңа биргән бәһане алдылар да, Раббы[†] миңа кушканча, чүлмәкченең басуы өчен түләделәр», – дип әйткән сүзләре әнә шулай гамәлгә ашты[+].


Пилатның Гайсәдән сорау алуы


(Марк 15:2-5; Лүк 23:3-5; Яхъя 18:33-38)

11[•]Гайсәне идарәче каршына китереп бастырдылар.

– Син – яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады Аңардан Пилат.

– Бу – синең сүзләрең, – дип җавап бирде Гайсә[+].

12Баш руханилар һәм халык өлкәннәре Аны гаепләп сөйләгәндә, Гайсә нәрсә дип тә җавап кайтармады.

13– Сиңа шулкадәр күп гаеп тагалар, әллә ишетмисеңме? – дип сорады Аңардан Пилат[+].

14Әмма Гайсә җавап итеп бер сүз дәшмәде, һәм моның белән идарәчене бик нык гаҗәпләндерде.


Пилатның Гайсәне үлемгә хөкем итүе


(Марк 15:6-15; Лүк 23:13-25; Яхъя 18:39–19:16)

15[•]Кабул ителгән гадәт буенча, идарәче бәйрәм уңаеннан халык сораган бер тоткынны азат итә торган иде. 16Яманаты таралган Бараб исемле берәү нәкъ шул көннәрдә зинданда ята иде. 17Шуңа күрә Пилат җыелган халыктан:

– Кемне азат итүемне телисез: Барабнымы, әллә Мәсих[†] дип аталган Гайсәнеме? – дип сорады.

18Баш руханиларның Гайсәне көнчелектән тотып бирүләрен Пилат аңлый иде[+]. 19Өстәвенә, Пилат хөкем итү урынында утырган чакта, хатыны аңа: «Гаепсез бу Адәмгә бернинди начарлык эшләмә! Бүген төшемдә мин Аның аркасында шундый газапландым», – дип хәбәр иттерде.

20Баш руханилар һәм халык өлкәннәре исә, Барабны иреккә чыгаруны, ә Гайсәне үлем җәзасына тартуны таләп итегез дип, халыкны алдан котыртып куйганнар иде[+].

21– Шушы ике адәмнең кайсысын азат итүемне телисез? – дип сорады идарәче җыелган халыктан.

– Барабны, – диде алар.

22– Ә Мәсих дип аталган Гайсә белән миңа нишләргә? – дип сорады Пилат.

– Хачка кадакларга Аны! – дип кычкырды бөтенесе бертавыштан.

23– Нинди явызлык эшләгән соң Ул? – диде Пилат.

– Хачка кадакларга Аны! – дип тагын да катырак кычкырды халык[+].

24Үзенең бернәрсә дә эшли алмавын һәм халык арасында ризасызлык арта баруын күреп, Пилат су китерергә кушты; аннары халык алдында кулларын юып:

– Бу Кешенең үлемендә гаебем юк, үзегез карагыз! – диде.

25– Гаебе безгә һәм безнең балаларга төшсен! – дип дәррәү җавап кайтарды халык[+].

26Пилат шунда Барабны азат итте, ә Гайсәне, камчы белән суктырганнан соң, хачка кадакларга боерды[+].


Гаскәриләрнең Гайсәне мәсхәрәләве


(Марк 15:16-20; Яхъя 19:2-3)

27[•]Шуннан гаскәриләр Гайсәне идарәче Пилат сараена (преториумга) алып килделәр, һәм бар гаскәр Аның тирәсенә җыелды. 28Алар, Гайсәнең киемнәрен салдырып, өстенә куе кызыл төстәге япанча, 29башына чәнечкеле чыбыклардан үрелгән таҗ кидерделәр, уң кулына таяк тоттырдылар һәм Аның каршында тез чүгеп: «Яшәсен яһүдиләр Патшасы!» – дип мыскылладылар; 30Аңа төкерделәр, таяк белән башына суктылар[+]. 31Туйганчы мәсхәрәләгәннән соң, өстендәге япанчасын салдырып, Үзенең киемнәрен кидерделәр дә хачка кадакларга алып киттеләр.


Гайсәне хачка кадаклау


(Марк 15:21-32; Лүк 23:26-43; Яхъя 19:17-27)

32[•]Чыгып барганда, Күринидән килгән Шимун исемле бер кешене очратып, гаскәриләр аны Гайсәнең хачын күтәреп барырга мәҗбүр иттеләр. 33Гөлгетә (ягъни «баш сөяге») дип аталган урынга килеп җиткәч, 34Гайсәгә үт кушылган шәраб бирделәр, әмма татып карагач, Ул аны эчмәде. 35Гайсәне хачка кадаклагач, гаскәриләр жирәбә салып Аның киемнәрен бүлештеләр дә 36Аны сакларга дип утырыштылар. 37Гайсәнең баш очына Аның гаебен күрсәтүче «Бу – Гайсә, яһүдиләр Патшасы» дигән язу беркеттеләр. 38Гайсә белән бергә ике юлбасарны – берсен Аның уң ягындагы, икенчесен сул ягындагы хачка кадаклап куйдылар. 39Үтеп баручылар, баш чайкап, Аны хурладылар.

40– Әй Син, Аллаһы йортын җимереп, өч көндә аны яңадан төзүче! Аллаһы Углы булсаң, Үзеңне коткар – төш хачтан! – диде алар[+].

41Аны баш руханилар белән бергә Канун[†] белгечләре дә, халык өлкәннәре дә мыскыллады:

42– Башкаларны коткарды, ә Үзен коткара алмый. Әгәр Ул Исраил Патшасы икән, төшсен хачтан, шул чакта Аңа ышанырбыз![+] 43Аллаһыга өметләнде Ул; әгәр Аллаһыга шулай кадерле булса, Аллаһы коткарсын Аны! Ул бит Үзен Аллаһы Углы дип атый иде.

44Гайсә белән бергә кадакланган юлбасарлар да Аны шундый ук сүзләр белән мәсхәрәләде.


Гайсәнең үлеме


(Марк 15:33-41; Лүк 23:44-49; Яхъя 19:28-30)

45[•]Көн үзәгендә бөтен җир йөзен караңгылык каплап алды, һәм шушы хәл көндезге өчкә кадәр дәвам итте. 46Сәгать өчләр тирәсендә Гайсә:

– Эли, Эли, лема сабахтани? – дип ачыргаланып кычкырып җибәрде (бу «Әй Аллам, Аллам! Ник ташладың Мине?» дигәнне аңлата)[+].

47Янәшәдә торучылар Аның сүзләрен ишетеп:

– Ильяс пәйгамбәрне чакыра, – диделәр.

48Ә берсе шунда, йөгереп килеп, әче шәрабка манчыган губка кисәген таякка элде дә Аңа эчәргә бирде. 49Башкалары исә:

– Әйдәгез карыйк, Ильяс Аны коткарырга килерме икән? – диде.

50Гайсә тагын каты итеп бер кычкырды да җан бирде.

51Шулвакыт Аллаһы йортындагы пәрдә өстән аска кадәр урталай ертылып төште. Җир тетрәде, таш кыялар ярылды, 52каберләр ачылып китеп, гүр иясе булган бик күп изгеләргә[†] җан керде,[+] 53һәм алар каберләреннән торып чыкты; соңыннан, Гайсә үледән терелгәч, алар изге шәһәр Иерусалимгә килделәр, һәм күпләр аларны күрде.

54Йөзбашы һәм аның белән бергә Гайсәне саклаучы гаскәриләр, җир тетрәвен һәм башка вакыйгаларны күреп, бик нык курыктылар.

– Ул чынлап та Аллаһы Углы булган икән, – диеште алар.

55-56Анда читтән карап торучы хатын-кызлар да байтак булып, алар арасында магдалалы Мәрьям, Ягъкуб белән Йосыфның анасы Мәрьям һәм Зебедәй угылларының анасы бар иде. Алар, Гәлиләядән[†] үк Гайсәгә ияреп килеп, Аңа ярдәм итүчеләрдән иде[+].


Гайсәне кабергә салу


(Марк 15:42-47; Лүк 23:50-56; Яхъя 19:38-42)

57[•]Кичке якта Ариматайдан Йосыф исемле бер бай кеше килде, ул да Гайсәнең шәкерте иде; 58Пилаттан Гайсәнең җәсәден алып китәргә рөхсәт сорап, теге аңа җәсәдне бирергә боерды. 59Йосыф, җәсәдне алып, чиста җитен тукымага төрде дә 60күптән түгел генә кыяда уелган үзенең кабер-мәгарәсенә илтеп салды һәм, зур бер таш тәгәрәтеп китереп, мәгарә авызын томалап куйды да китеп барды. 61Магдалалы Мәрьям белән икенче Мәрьям исә кабер каршында утырып калдылар.


Кабер сакчылары

62Иртәгесе көнне – ул шимбә көн[†] иде – Пилат янына баш руханилар белән фарисейлар[†] килде.

63– Әфәнде, исән чагында теге ялганчының «өченче көндә Мин үледән тереләчәкмен» дип әйткән сүзләре искә төште, – диде алар. –[+] 64Шуңа күрә өченче көнгә кадәр каберне сакларга әмер бир, югыйсә шәкертләре, килеп, җәсәден урлап китәрләр дә соңыннан халыкка «Ул үледән терелде» дип әйтерләр; һәм бу ялган беренчесеннән яманрак булыр.

65– Сакчылар алыгыз да, үзегез кирәк дип санаганча, каберне саклагыз, – диде аларга Пилат.

66Тегеләр киттеләр һәм, мәгарә авызын томалаган ташка мөһер сугып, гаскәриләрне каравылга куйдылар[+].

### 28


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе


(Марк 16:1-8; Лүк 24:1-12; Яхъя 20:1-10)

1[•]Шимбә үткәннән соң, атнаның беренче көнендә, магдалалы Мәрьям белән икенче Мәрьям таңнан торып кабер янына киттеләр[+]. 2Шулчак җирләрне тетрәтеп күктән Раббы[†] фәрештәсе[†] иңде дә кабер янына килеп ташны читкә тәгәрәтте һәм шул таш өстенә утырды[+]. 3Аның йөзеннән яшен утыдай нур бөркелә, ә киемнәре кар сыман ап-ак иде[+]. 4Сакчылар куркудан дер калтырап мәеттәй агарындылар[+]. 5Хатыннарга исә фәрештә болай диде:

– Курыкмагыз! Хачка кадакланган Гайсәне эзләвегез мәгълүм миңа. 6Монда юк Ул. Үзе алдан әйткәнчә, Ул үледән терелде. Менә, Ул яткан урынны килеп карагыз. 7Тизрәк барып шәкертләренә: «Гайсә үледән терелде! Ул сезне Гәлиләядә[†] көтеп торыр. Сез Аны шунда күрерсез», – дип әйтегез. Мин сезгә шуны хәбәр итәргә килдем[+].

8Хатыннар куркып, шул ук вакытта бик нык шатланып тиз генә мәгарәдән чыктылар да Гайсәнең шәкертләренә сөйләргә йөгерделәр. 9Шулчак һич көтмәгәндә каршыларында Гайсә Үзе пәйда булды.

– Иминлек телим сезгә! – диде Ул.

Хатыннар Гайсә янына килделәр, алдына тезләнеп, Аның аякларын кочып алдылар[+].

10– Курыкмагыз! – диде аларга Гайсә. – Шәкертләремә кайтып әйтегез: Гәлиләягә бара торсыннар – Мине шунда күрерләр[+].


Кабер сакчыларын җавапка тарту

11Хатыннар китүгә, сакчыларның берничәсе, шәһәргә кайтып, баш руханиларга[†] шушы хәлләрне сөйләп бирде. 12Халык өлкәннәре[†] белән җыелып киңәшкәннән соң, руханилар, сакчыларга күп итеп акча биреп, 13аларны кисәтеп куйдылар:

– Сораган кешегә, без йоклаган чакта шәкертләре, килеп, Гайсәнең җәсәден урлап киткәннәр, дип әйтегез. 14Бу хәбәр идарәчегә барып ирешер дип борчылмагыз, сезнең гаепсез булуыгызга аны ышандыра алырбыз, – диделәр.

15Сакчылар акчаны алдылар һәм ничек кушсалар, шулай эшләделәр. Бу хәбәр яһүдиләр арасында бүгенге көнгәчә яши бирә.


Гайсә шәкертләренә йөкләнгән бурыч


(Марк 16:14-18; Лүк 24:36-49; Яхъя 20:19-23)

16[•]Гайсәнең унбер шәкерте Гәлиләягә, Ул барырга кушкан тауга таба чыгып китте. 17Гайсәне күрүгә, шәкертләре Аның каршына килеп тезләнде; кайберләре исә һаман ышанып бетми иде әле[+]. 18Гайсә алар янына килеп:

– Күктә һәм җирдә бөтен хакимлек[†] Миңа бирелде[+]. 19Шуңа күрә барча халыклар янына барыгыз һәм аларны Минем шәкертләрем итегез, Ата[†], Угыл һәм Изге Рух[†] исеме белән суга чумдырыгыз,[+] 20Мин сезгә кушкан һәммә нәрсәне үтәргә өйрәтегез. Шуны белегез: дөнья беткәнгә кадәр Мин һәрвакыт сезнең янда булырмын[+].

## Марк

### Марк

Марк


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


### 1


Марк бәян иткән


Яхшы хәбәр


Чумдыручы Яхъяның вәгазе


(Маттай 3:1-12; Лүк 3:1-9; Яхъя 1:19-28)

1[•]Аллаһы[†] Углы Гайсә Мәсих[†] турындагы Яхшы хәбәрнең[†] башы.

Ишагыйя пәйгамбәр китабында:

2-3«Менә, Синең алдыңнан Мин
хәбәрчемне җибәрәм,
ул Синең барыр юлыңны әзерли торыр.
Чүлдә әнә бер аваз яңгырый:
„Раббыга[†] юл әзерләгез,
Ул үтәсе сукмакларны турайтыгыз!“» –

дип язылганча,[+] 4чүл якларына Яхъя исемле бер адәм килде һәм, гөнаһлары[†] кичерелсен өчен, кешеләрне тәүбә итәргә һәм шуның билгесе итеп суга чуму йоласын[†] үтәргә өндәде[+]. 5Аның янына Яһүдия иленең бар төбәкләреннән һәм Иерусалим шәһәреннән кешеләр агылды. Гөнаһларын танып тәүбә иткән халыкны Яхъя Үрдүн елгасына чумдырды[+].

6Яхъяның киеме дөя йоныннан булып, билендә күн каеш иде, ә ашаган ризыгы аның саранча һәм кыр балы булды.

7– Минем арттан кодрәтлерәк Берәү килә. Мин иелеп Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен, – дип вәгазьләде ул. – 8Мин сезне суга чумдырсам, Ул башкарган чумдыру Изге Рух[†] белән булыр.


Гайсәнең суга чумдырылуы һәм шайтан тарафыннан сыналуы


(Маттай 3:13–4:11; Лүк 3:21-22; 4:1-13)

9[•]Шул көннәрдә Яхъя янына Гәлиләя[†] өлкәсенең Насара шәһәреннән Гайсә килде, һәм Яхъя Аны Үрдүн елгасында суга чумдырды[+]. 10Судан чыгуга, Гайсә күк капусының ачылуын һәм Аллаһы Рухының күгәрчен рәвешендә Үзенә иңүен күрде;[+] 11шулчак күкләр киңлегеннән «Син – Минем сөекле Углым, Син – Минем куанычым!» дигән өн килеп иреште[+].

12Шуннан Аллаһы Рухы Гайсәне чүлгә алып китте. 13Гайсә, чүлдә кырык көн булып, шайтан[†] тарафыннан сыналды. Ул анда кыргый хайваннар арасында яшәде; фәрештәләр[†] Аңа хезмәт күрсәтте[+].


Гайсәнең беренче шәкертләре


(Маттай 4:18-22; Лүк 5:1-11)

14[•]Яхъя зинданга ябылганнан соң, Гайсә Гәлиләягә килде һәм Аллаһыдан ирешкән Яхшы хәбәрне таратып йөри башлады:

15– Вакыты җитте! – дип әйтә иде Ул. – Аллаһы Патшалыгы[†] инде бик якын! Тәүбәгә килегез һәм Яхшы хәбәргә ышаныгыз![+]

16-17Көннәрдән беркөнне Гәлиләя күле[*] буеннан барганда, Гайсә ятьмә салып йөрүче ике балыкчыны – Шимун белән аның бертуган кардәше Әндрине күрде.

– Минем арттан иярегез! Мин сезне кеше аулаучы[*] итәрмен, – диде аларга Гайсә[+][+].

18Агалы-энеле кардәшләр, ятьмәләрен калдырып, шунда ук Аңа ияреп киттеләр[+]. 19Тагын берара үткәч, Гайсә, көймәдә ятьмә сипләп утыручы Зебедәй угылларын – Ягъкубны һәм аның бертуган кардәше Яхъяны күреп, 20Үз янына дәште; алар, аталарын ялчылар белән бергә көймәдә калдырып, Аның артыннан киттеләр.


Гайсәнең бер адәмнән җенне куып чыгаруы


(Лүк 4:31-41)

21[•]Алар бергәләп Кәпәрнаум шәһәренә килделәр. Шимбә көн[†] җитүгә, Гайсә гыйбадәтханәгә[†] барды һәм халыкны өйрәтә башлады[+]. 22Аның сөйләгәннәренә барысы да хәйран калды, чөнки Ул Канун белгече[†] сыман түгел, ә бәлки хакимлеккә[†] ия булган кеше кебек өйрәтте[+].

23Шул көнне гыйбадәтханәдә җен кагылган бер адәм бар иде.

24– Насаралы Гайсә! Сиңа бездән нәрсә кирәк?! Син безне һәлак итәр өчен килдеңме? Мин Синең Кем икәнеңне беләм! Син – Аллаһының Изгесе![†] – дип кычкырды ул[+].

25Әмма Гайсә, адәм эчендәге җенгә боерып:

– Шым бул! Чык аңардан! – диде.

26Җен, теге кешене калтыратып һәм каты итеп кычкырып, аңардан чыгып китте[+]. 27Барысы да, котлары алынып, бер-берсенә:

– Нәрсә бу? Нинди яңа тәгълимат бу? Шундый кодрәтле! Аның боеруына хәтта җеннәр буйсына! – диеште[+].

28Гайсә турындагы хәбәр тиз арада бөтен Гәлиләя җиренә таралды.

29Гайсә, Ягъкуб һәм Яхъя, гыйбадәтханәдән чыкканнан соң, Шимун белән Әндринең йортына юнәлделәр. 30Шимунның кайнанасы кызышып-авырып ята иде; Гайсәгә бу хакта килеп керүгә әйттеләр[+]. 31Гайсә аның янына килеп кулыннан тотты да торырга булышты. Хатынның кызышуы бетте, һәм ул кунакларга табын әзерли башлады[+].

32Ә инде кич җитеп кояш баегач, Гайсә янына барча авыруларны һәм җен кагылган кешеләрне алып килә башладылар. 33Ишек төбенә бөтен шәһәр халкы җыелды. 34Гайсә, төрле авырулардан интеккән байтак кешене савыктырып, күп җеннәрне куып чыгарды. Җеннәр Аның Кем булуын белгәнгә күрә, Ул аларга бу хакта сөйләргә рөхсәт итмәде[+].

35[•]Иртәгесен Гайсә яктырганчы ук торды да аулак урынга барып дога кылды[+]. 36Шимун үзенең иптәшләре белән Гайсәне эзләп китте һәм, 37Аны табып:

– Барысы да Сине эзли, – диде.

38– Якын-тирәдәге авылларга, шәһәрләргә барыйк, Миңа анда да Яхшы хәбәрне таратырга кирәк. Мин бит шуның өчен килдем, – диде Гайсә.

39Ул шулай гыйбадәтханәләрдә Аллаһының сүзен аңлатып, җен кагылган кешеләрдән җеннәрен куып бөтен Гәлиләя җире буйлап йөрде.


Гайсәнең махаулы адәмне савыктыруы


(Маттай 8:1-4; Лүк 5:12-16)

40[•]Беркөнне махау чире[*] белән авыручы бер кеше, Гайсә каршына килеп, тезләренә егылды да:

– Теләсәң, мине савыктыра алыр идең! – дип ялварды[+].

41Гайсә аны кызганды һәм кулын сузып аңа орынды да:

– Әйе, телим. Савык! – диде.

42Гайсә шулай дип әйтүгә, тегенең тәне махаудан арынды, һәм ул чистарып калды[+].

43-44– Кара аны, берәүгә дә сөйлисе булма, ләкин руханига[†] барып күрен һәм терелүеңнең билгесе итеп Муса канунында[†] таләп ителгән корбанны[†] китер, – дип җитди рәвештә кисәткәннән соң, Гайсә аны шундук өенә кайтарып җибәрде[+][+].

45Әмма әлеге адәм, Гайсә яныннан китүгә, шушы хәл турында бөтен җирдә сөйләп йөри башлады. Шуңа күрә Гайсә инде шәһәрләргә ачыктан-ачык керә алмады, кешесез-аулак урыннарда калырга тырышты. Шуңа да карамастан, Аның янына төрле тарафлардан халык һаман агыла торды[+].

### 2


Гайсәнең паралич суккан кешене терелтүе


(Маттай 9:1-8; Лүк 5:17-26)

1[•]Берничә көннән Гайсә янә Кәпәрнаум шәһәренә әйләнеп килде. Аның өйдә икәнлеге мәгълүм булгач,[+] 2шулкадәр күп халык җыелды ки, хәтта ишек төбендә дә урын калмады. Гайсә халыкка Аллаһы[†] сүзен сөйләп торганда, 3дүрт кеше Аның янына паралич суккан бер авыруны күтәреп килде. 4Әмма халык арасыннан үтә алмаганга, алар, түбәне тишеп, паралич суккан кешене ятагы белән бергә Гайсә алдына төшерделәр[+]. 5Гайсә, аларның ышануын күреп, авыру адәмгә:

– Углым, синең гөнаһларың[†] кичерелде! – диде[+].

6Анда берничә Канун белгече[†] утыра иде, алар эчтән генә: 7«Нәрсә сөйли Ул? Бу бит көфер сүз! Гөнаһларны Аллаһыдан башка кем кичерә алсын?!» – дип уйлап куйдылар[+]. 8Гайсә аларның уйларын шундук белеп алып:

– Ни өчен күңелегездә шундый уйлар йөртәсез? 9Паралич суккан кешегә нәрсә дип әйтү җиңелрәк: «гөнаһларың кичерелде» дипме, әллә «тор да ятагыңны алып кайтып кит» дипме? 10-11Адәм Углының[†] җир йөзендә гөнаһларны кичерергә кодрәте барлыгын белеп торыгыз, – дип әйтте, аннары паралич суккан кешегә мөрәҗәгать итеп, – сиңа әйтәм: тор да ятагыңны алып өеңә кайт! – диде.

12Теге шундук торды да ятагын алып барысының күз алдында чыгып китте. Бөтенесе моңа таң калды, Аллаһыны данлап:

– Мондый хәлне әле күргәнебез юк иде! – диде.


Гайсәнең Левине чакыруы


(Маттай 9:9-13; Лүк 5:27-32)

13[•]Гайсә янә Гәлиләя[†] күле буена чыкты. Бөтен халык тагын Аның янына җыелды, һәм Ул аларга Аллаһы сүзен аңлатты.

14Салым җыя торган урында утыручы Һалфай углы Леви яныннан үтеп барышлый Гайсә аңа:

– Миңа ияр! – диде.

Леви, торып, Аның артыннан китте.

15Соңрак Гайсә һәм Аның шәкертләре күп кенә салым җыючылар һәм гөнаһлы бәндәләр белән бергә (алар һәрвакыт Гайсә артыннан ияреп йөри иделәр) Леви өендә табын янында утырганда, 16Канун[†] белгечләре һәм фарисейлар,[†] Гайсәнең шундый кешеләр белән ашап-эчеп утыруын күреп, Аның шәкертләренә:

– Ул нишләп салым җыючылар һәм гөнаһлылар белән бергә ашап-эчеп утыра? – диделәр[+].

17Моны ишетеп Гайсә аларга:

– Табиб сәламәт кешеләргә түгел, бәлки авыруларга кирәк. Мин тәкъва кешеләрне түгел, гөнаһлыларны чакырырга килдем, – дип әйтте[+].


Ураза тоту һәм шимбә көн турындагы сораулар


(Маттай 9:14-17; 12:1-8; Лүк 5:33–6:5)

18[•]Беркөнне, Чумдыручы Яхъяның шәкертләре һәм фарисейлар ураза тотканда, Гайсә янына ниндидер кешеләр килеп:

– Ни өчен Яхъяның шәкертләре һәм фарисейларның шәкертләре ураза тота, ә Синекеләр тотмый? – дип сорады[+].

19Гайсә аларга:

– Кияү яннарында булганда, туйдагы кунаклар ураза тотар микән? Яннарында кияү бар чакта ураза тотмыйлар![+] 20Әмма килер бер көн, кияүне алар яныннан алып китәрләр, әнә шул чакта уразалы булырлар[+].

21Берәү дә иске киемгә яңа тукымадан ямау салмас, югыйсә ямаулык, утырып, иске тукыманы тарттырыр да, ертык зураеп китәр. 22Берәү дә яңа шәрабны иске турсыкка[*] салмас, югыйсә шәраб турсыкны тишәр – шәраб тә агып бетәр, турсык та әрәм булыр. Яңа шәрабны яңа турсыкка салалар, – диде.

23Шимбә көннәрнең[†] берсендә Гайсә Үзенең шәкертләре белән иген кыры буйлап барган чакта, шәкертләре башак өзә башлады. 24Фарисейлар Аңа:

– Кара, ни өчен алар шимбә көнне эшләргә ярамаганны эшли? – диде.

25– Үзенең юлдашлары белән ач калып, ризыкка мохтаҗ булган чакта Давытның нәрсәләр эшләве турында бер дә укыганыгыз булмадымыни? – дип җавап кайтарды аларга Гайсә. – 26Олуг рухани[†] булып Абъятар торган заманда ул, Изге[†] йортка кереп, Аллаһыга багышланган һәм руханилардан башка һичкемгә ашарга рөхсәт ителмәгән изге икмәкләрне алып ашаган, юлдашларына да биргән.

27Аннары Гайсә:

– Кеше – шимбә көн өчен түгел, ә бәлки шимбә көн кеше өчен яратылган. 28Димәк ки, Адәм Углы шимбә көннең дә Хуҗасыдыр, – дип өстәде.

### 3


Кулы корышкан кешенең савыгуы


(Маттай 12:9-14; Лүк 6:6-11)

1[•]Гайсә яңадан гыйбадәтханәгә[†] килде. Анда кулы корышкан бер кеше бар иде[+]. 2Әгәр Гайсә ул кешене шимбә көнне[†] савыктырса, Гайсәне гаепләргә сәбәп булыр иде дип, берничә фарисей күзәтеп торды[+]. 3Кулы корышкан кешегә Гайсә:

– Уртага чык әле, – диде, 4ә тегеләрдән исә, – шимбә көнне нәрсә рөхсәт ителә: яхшылык кылыргамы, әллә яманлык кылыргамы; кеше гомерен саклап калыргамы, әллә һәлак итәргәме? – дип сорады.

Әмма фарисейлар[†] дәшмәде[+]. 5Таш бәгырьле булуларына көенеп, Гайсә аларга ачу белән карап алды да авыру адәмгә:

– Кулыңны суз! – диде.

Теге адәм сузды, һәм аның кулы шундук савыкты[+].

6Гыйбадәтханәдән чыкканнан соң, фарисейлар, Һируд[†] патша тарафдарлары Гайсәне ничек һәлак итү хакында киңәшергә тотындылар.

7-8Гайсә Үзенең шәкертләре белән Гәлиләя[†] күленә таба юнәлде. Гайсәнең эшләре хакында ишетеп, Аның янына Гәлиләядән, Яһүдиядән, Иерусалимнән, Идумаядән, Үрдүн аръягыннан, шулай ук Сур һәм Сидун шәһәрләре тирәсеннән күп халык килде[+]. 9Халык арасында кысылып калмас өчен, шәкертләренә Гайсә бәрәр көймәне әзер тотарга кушты. 10Бик күпләрне савыктырганга күрә, чирдән интеккән кешеләр, Гайсәгә орынмакчы булып, этешеп-төртешеп Аңа таба омтылды[+]. 11Эчләрендә явыз рух[†] булганнар, Аны күрүгә, каршында йөзтүбән егылып:

– Син – Аллаһы[†] Углы! – дип кычкырды[+].

12Әмма Гайсә Үзенең кем булуы хакында сөйләүдән явыз рухларны катгый рәвештә тыйды[+].


Унике шәкерт сайлау


(Маттай 10:1-4; Лүк 6:12-16)

13[•]Шуннан Гайсә тауга күтәрелде һәм сайлап алган кешеләрне янына чакырды; тегеләр килделәр. 14-15Болар һәрчак Аның янында булырга һәм халык арасында Яхшы хәбәрне[†] таратырга тиешле унике кеше иде. Гайсә аларга җеннәрне куып чыгару кодрәте дә бирде. 16Менә ул унике шәкерт: Гайсә «Петер» дип исем кушкан Шимун,[+] 17Зебедәй углы Ягъкуб һәм аның бертуган кардәше Яхъя (Гайсә аларны «Боаниргес» дип атады, бу «күк күкрәтүченең угыллары» дигәнне аңлата),[+] 18Әндри, Филип, Бартулумай, Маттай, Томас, Һалфай углы Ягъкуб, Таддай, Көрәшче Шимун[*][+] 19һәм соңыннан Гайсәгә хыянәт итәчәк Яһүдә[†] Искариот[+].


Гайсә һәм Белзебул


(Маттай 12:22-32; Лүк 11:14-23; 12:10)

20[•]Гайсә өенә кайтты. Анда тагын шундый күп халык җыелды ки, Аның һәм шәкертләренең хәтта ашарга да вакытлары булмады[+]. 21Гайсәнең гамәлләре турында ишеткәннән соң, Аның туганнары,[†] акылдан язган икән Бу дип, үзләре белән алып китмәкче булып Аның янына килделәр[+].

22Иерусалимнән килгән Канун[†] белгечләре Гайсә турында:

– Аның эченә Белзебул[*] кереп оялаган! Җеннәрне Ул җеннәр башлыгы ярдәмендә куып чыгара, – дип әйтә иделәр[+].

23Гайсә, шундагы халыкны Үз янына чакырып алып, киная белән сөйли башлады:

– Ничек итеп шайтан[†] шайтанны куып чыгарсын инде? 24Әгәр патшалык бүлгәләнсә – яши алмас. 25Әгәр гаиләдә дошманлык хөкем сөрсә, андый гаилә таркалмый калмас. 26Ә инде шайтан, үзенә үзе каршы чыгып, үз-үзе белән дошманлашып яшәсә, аның соңгы сәгате сукты дигән сүз. 27Берәү дә, көчле кешенең өенә кереп башта аны бәйләмәсә, малын талап чыга алмас – бәйләгән очракта гына талар. 28Хак сүз әйтәм сезгә: адәм баласының барча гөнаһлары[†] да, теләсә нинди көфер сүзләре дә кичерелер, 29әмма Изге Рухка[†] карата көфер сүз әйтүче һичкайчан кичерелмәс, аның гаебе мәңге җуелмас[+].

30Кайберәүләр Гайсә турында «Аның эчендә явыз рух яши» дип әйткәнлектән, бу сүзләрне Ул аларга төбәп сөйләде.


Гайсәнең анасы һәм туганнары


(Маттай 12:46-50; Лүк 8:19-21)

31[•]Шулвакыт Гайсәнең анасы белән энеләре килделәр һәм, үзләре ишегалдында калып, Аны чакырырга кеше җибәрделәр[+]. 32Гайсәнең әйләнә-тирәсендә бик күп кеше утыра иде.

– Анаң белән энеләрең тышта көтеп тора. Алар Сине чакыра, – диделәр Аңа.

33Җавап итеп Гайсә:

– Минем анам һәм туганнарым кем? – диде; 34аннары әйләнә-тирәсендә утыручыларны күздән кичереп әйтте, – менә Минем анам һәм туганнарым. 35Чөнки Аллаһы ихтыярын үтәүчеләр – Минем ир туганым да, кыз туганым да, анам да[+].

### 4


Орлык чәчүче турында гыйбрәтле хикәя


(Маттай 13:1-23; Лүк 8:4-15)

1[•]Гайсә янә күл буенда кешеләрне өйрәтә башлады. Аның янына бик күп халык җыелганга күрә, Гайсә көймәгә утырып ярдан арырак китәргә мәҗбүр булды, халык исә яр буенда калды. 2Гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә Гайсә аларга күп нәрсәләр турында сөйләде.

3– Тыңлагыз, – диде Ул. – Менә бер кеше чәчүгә чыккан ди. 4Чәчкән вакытта орлыкның бер өлеше юл буена төшкән, һәм кошлар очып килеп аны чүпләп бетергән. 5Икенче бер өлеше аз туфраклы, ташлы урынга төшкән. Тирән ятмаганга күрә, орлык бик тиз шытып чыккан. 6Ә инде кояш чыгып кыздыра башлагач, тамырланып өлгермәгән үсентеләр шиңеп төшкән. 7Орлыкның кайберсе күгән[*] куагы арасына төшкән. Куак, үсеп, орлыкны басып киткән, һәм үсентеләр башак бирмәгән. 8Уңдырышлы җиргә төшкән башка орлыклар исә шытып чыккан һәм, үсеп җитеп, утыз, алтмыш, йөз тапкыр артыграк уңыш биргән.

9Аннары Гайсә:

– Колагы булганнар – ишетсен! – дип өстәде[+].


Гайсәнең кинаяләп сөйләве турында аңлатуы

10[•]Үзләре генә калгач, юлдашлары һәм унике шәкерте Гайсәдән гыйбрәтле хикәяләр турында сорады.

11– Сезгә Аллаһы Патшалыгының[†] серләре ачылган, – диде Гайсә аларга, – ә башкаларга киная белән сөйләвемнең[+] 12хикмәте шундадыр, чөнки алар

«Күзләре белән карасалар да – күрмәсләр,
колаклары белән тыңласалар да – аңламаслар.
Әгәр алар ишетеп-күрсәләр,
Аллаһыга[†] таба борылырлар,
һәм гөнаһлары[†] кичерелер иде»[+].

13Аннары Гайсә:

– Сез бу хикәянең мәгънәсен аңламадыгызмыни? – дип сорады. – Алайса башкаларын ничек аңларсыз икән? 14Орлык чәчүче – Аллаһы сүзен чәчүче ул[+]. 15Юл буена төшкән орлыклар – чәчкән сүзне ишетүчеләр, әмма шундук шайтан[†] килә дә алар күңелендәге сүзне урлап китә. 16Ташлы урынга чәчелгән орлыклар – ишеткән сүзне шундук шатланып кабул итүчеләр, 17әмма алар, тамыры булмаганга, сүзне вакытлыча гына тота. Шул сүз өчен авырлыклар яки эзәрлекләүләр башланса, алар бик тиз кире чигенә[+]. 18Күгән куаклары арасына төшкән орлыклар исә – сүзне ишетүчеләр, 19әмма тормыш мәшәкатьләре, байлыкка хирыслык һәм бүтән теләк-нәфесләр аларның күңеленә үтеп, ишеткән сүзләре басылып кала һәм уңыш бирми[+]. 20Ә уңдырышлы җиргә чәчелгәне – сүзне ишетеп, аны кабул итүчеләр. Андыйлар утыз, алтмыш, йөз тапкыр артыграк уңыш бирә[+].


Шәмне яндыргач шәмдәлгә куялар


(Лүк 8:16-18)

21[•]Аннары Гайсә аларга:

– Шәмне чүлмәк яки сәке астына куяр өчен яндыралармы? Юк, аны шәмдәлгә утырталар! – диде. –[+] 22Һичбер яшерен нәрсә – фаш ителми, һичбер сер ачылмый калмас[+]. 23Колагы булганнар – ишетсен![+]

24Аннары Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Ишеткән сүзләргә игътибарлы булыгыз. Нинди үлчәм белән үлчәп бирсәгез, үзегезгә дә шундый ук үлчәм белән кайтарырлар, хәтта өстәп тә бирерләр[+]. 25Кемдә бар – шуңа күбрәк бирелер. Ә кемдә юк икән, аның булган нәрсәсе дә тартып алыныр.


Орлык турында гыйбрәтле хикәя

26Үзе әйткәннәргә өстәп, Гайсә болай диде:

– Аллаһы Патшалыгы менә нәрсәгә охшаган: әйтик, кеше орлык чәчә, 27төнен йоклап, иртә таңда уянып аягына баса, ә орлык, шытып чыгып, өскә тартыла – кеше моның ничек булуын белми дә. 28Җир үзеннән-үзе уңыш бирә: башта – сабак, аннары башак үстерә, шуннан соң башак тулы орлык ярала. 29Ә инде ашлык өлгерүгә, кеше кулга урак ала, чөнки ашлык урыр вакыт җитә[+].


Горчица орлыгы турында гыйбрәтле хикәя


(Маттай 13:31-35; Лүк 13:18-19)

30[•]Гайсә, сүзен дәвам итеп:

– Аллаһы Патшалыгын нәрсә белән чагыштырып, ничек тасвирлап булыр иде? – диде. – 31Ул – горчица орлыгы кебек: җиргә чәчелгән орлыкларның барчасыннан ваграк була,[+] 32әмма чәчкәннән соң шытып чыга да бөтен үсемлекләрдән биегрәк үсә – аның күләгәсендә хәтта кошлар оя корырлык була.

33Шуның ише гыйбрәтле сүзләрне Гайсә кешеләргә күп сөйләде, ләкин Ул алар аңларлык нәрсәләр турында гына бәян итә иде. 34Ул һәрвакыт шулай гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә сөйли, ә инде шәкертләре белән генә калганда аларга барын да аңлатып бирә иде.


Гайсәнең давылны тынычландыруы


(Маттай 8:23-27; Лүк 8:22-25)

35[•]Шул көнне кичен шәкертләренә Гайсә:

– Әйдәгез, күлнең аръягына чыгыйк, – диде; һәм[+] 36шәкертләре, халыкны калдырып, Аның белән көймәгә утырдылар да юлга кузгалдылар. Яннарында бүтән көймәләр дә бар иде. 37Кинәт кенә көчле давыл күтәрелде, һәм, дулкыннар көймәгә бәрелеп, аның эченә су тула башлады[+]. 38Гайсә исә көймәнең койрыгында башын мендәргә салып йокыга киткән иде. Шәкертләре Аны уятып:

– Остаз, батабыз бит! Ә Синең исеңдә дә юк! – диделәр.

39Ул, торып, җилне тыйды, ә күлгә:

– Шаулама, тынычлан! – дип боерды.

Җил туктады, һәм әйләнә-тирәдә тынлык урнашты.

40– Ни өчен сез шундый куркак? Әле һаман ышанмыйсызмы? – диде Гайсә аларга.

41Котлары алынган шәкертләр бер-берсенә:

– Кем соң Ул? Аңа җил дә, диңгез да буйсына, – диештеләр.

### 5


Гайсәнең җенле кешене савыктыруы


(Маттай 8:28-34; Лүк 8:26-39)

1[•]Менә алар Гәлиләя[†] күленең аръягындагы Герәсә җиренә килеп туктадылар. 2-3Гайсә көймәдән төшүгә, кабер-мәгарәләр[*] арасыннан Аның каршына җен кагылган бер кеше килеп чыкты. Ул кеше зиратта яшәгән. Аңа беркемнең көче җитмәгән, хәтта чылбырлар да ярдәм итә алмаган. 4Аның аяк-кулларын берничә тапкыр бәйләп куйганнар, әмма ул һәрвакыт чылбырны өзгән, богауларны ваткан; аны тыярга беркемнең хәленнән килмәгән. 5Ул шулай көне-төне бертуктаусыз кычкырып, ташларга бәргәләнеп каберләр арасында һәм тауларда йөргән.

6Гайсәне ул ерактан ук күреп алды һәм йөгереп килеп Аның аягына егылды да:

7– Аллаһы[†] Тәгалә Углы Гайсә! Сиңа миннән ни кирәк? Аллаһы хакына ялварып сорыйм: газаплама мине, – дип кычкырып җибәрде,[+] 8чөнки Гайсә әлеге кешенең эченә оялаган җенгә «явыз рух,[†] чык бу адәмнән!» дип боерган иде.

9– Исемең ничек синең? – дип сорады Гайсә җеннән.

– Минем исемем Гаскәр[*], чөнки без бик күп, – дип җавап бирде теге 10һәм үзләрен бу җирдән куып җибәрмәвен үтенде.

11Шул тирәдә, тау битендә, шактый зур дуңгыз көтүе утлап йөри иде.

12– Без әнә шул дуңгызлар эченә керикче! – дип ялварып сорады Гайсәдән явыз рухлар.

13Гайсә рөхсәт итүгә, явыз рухлар, теге кешедән чыгып, дуңгызлар эченә керделәр, һәм ике мең баш дуңгыздан торган көтү шунда текә ярдан күлгә ташланды да батып үлде.

14Көтүчеләр торып йөгерделәр һәм шәһәр-авылларда шул хакта сөйләп бирделәр. Анда яшәүчеләр, ни булганын күрергә дип, 15Гайсә янына килделәр, эчендә җеннәр өере булган кешенең өстенә киенгән һәм акылына килгән хәлдә утыруын күреп, шомланып калдылар. 16Җен кагылган адәм һәм дуңгызлар белән ни булганын күргән кешеләр бу хакта сөйләгәннән соң, 17җирле халык Гайсәнең әлеге төбәктән китүен үтенә башлады[+].

18Гайсә көймәгә утырган чакта, җеннән котылган теге кеше Аның белән бергә китәргә рөхсәт сорады. 19Әмма Гайсә риза булмады:

– Бар, өеңә кайтып, Раббының[†] сиңа нинди мәрхәмәт[†] күрсәтүен һәм синең өчен нәрсә эшләвен туганнарыңа[†] сөйлә, – диде.

20Әлеге кеше, китеп, Гайсә аның өчен нәрсә эшләгәнне Ун калада сөйләп йөрде; аны һәркем таң калып тыңлады[+].


Гайсәнең авыру хатынны һәм үле кызны терелтүе


(Маттай 9:18-26; Лүк 8:40-56)

21[•]Гайсә, көймәгә утырып, яңадан күлнең аръягына чыккач, яр буена – Аның янына тагын бик күп халык җыелды. 22Гыйбадәтханә[†] башлыкларыннан Яһир исемле берәү, Гайсәне күрүгә, Аның аягына килеп егылды[+] 23һәм:

– Кызым үлем хәлендә ята. Килеп, кулларың белән аңа орынсаң, ул савыгыр һәм яшәр иде! – дип ялварырга тотынды.

24Гайсә аның белән китеп барды. Алар артыннан, Гайсәне һәр яктан кысрыклап, бик күп кеше иярде. 25Халык арасында унике ел дәвамында кан китүдән газапланган бер хатын бар иде. 26Ул, күп кенә табибларда дәваланып бөтен байлыгын сарыф итсә дә, файдасын күрмәгән, киресенчә, аның хәле һаман начарлана барган. 27-28Гайсә хакында ишеткән әлеге хатын, аның киеменә кагылсам да савыгыр идем, дигән ният белән арттан килеп, Гайсәнең киеменә кагылды,[+] 29һәм, кан китү шундук туктап, хатын үзенең савыгуын тойды. 30Гайсә исә, Үзеннән көч киткәнне сизеп, артына борылды да халыктан:

– Кайсыгыз киемемә кагылды? – дип сорады[+].

31– Халыкның ничек кысрыклавын күрә торып, ни өчен «кайсыгыз киемемә кагылды» дип сорыйсың? – диде Аңа шәкертләре.

32Әмма Ул Үзенә орынган кешене күзләре белән эзли бирде. 33Куркуыннан калтырап төшкән хатын, үзенең сихәтләнүен аңлап, халык арасыннан чыкты һәм, Гайсә алдына егылып, дөресен сөйләп бирде.

34– Кызым, сине ышануың савыктырды, имин йөр һәм сәламәт бул, – диде аңа Гайсә[+].

35Гайсә шулай дип сөйләшеп торганда, гыйбадәтханә башлыгының өеннән кешеләр килде һәм Яһирга:

– Кызың вафат. Остазны ник борчып торырга, – дип әйтте.

36Әмма Гайсә, аларның сүзләрен игътибарга алмыйча, аңа:

– Курыкма, тик ышан гына! – диде.

37Петер, Ягъкуб һәм Ягъкубның бертуган кардәше Яхъядан башка Гайсә һичкемгә Үзе белән барырга рөхсәт итмәде[+]. 38Алар гыйбадәтханә башлыгының өе янына җиткәч, Гайсә анда такмаклап елаган, каушап калган кешеләрне күрде.

39– Нигә хәсрәтләнәсез, нигә елыйсыз? Кыз бала үлмәгән, йоклый гына ул, – диде Гайсә өйгә кергәч[+].

40Аңардан көлә башладылар, әмма Ул барысын куып чыгарды да, кызның ата-анасын һәм Үзенең юлдашларын алып, кыз яткан бүлмәгә керде. 41Кызның кулыннан тотып, Гайсә аңа:

– Талита, кум! – диде (бу – «Кыз бала, сиңа әйтәм, тор!» дигәнне аңлата)[+].

42Кыз шундук торып басты һәм йөреп китте (аңа унике яшь тирәсе иде). Әлеге хәлне күрүчеләр хәйран калды. 43Гайсә исә аларны, бу хакта һичкем белергә тиеш түгел, дип кисәтте, ә кызны ашатырга кушты[+].

### 6


Пәйгамбәргә үз илендә, үз өендә кадер юк


(Маттай 13:53-58; Лүк 4:16-30)

1[•]Гайсә, шәкертләре белән ул яклардан китеп, Үзе яшәгән шәһәргә кайтты[+]. 2Шимбә көнне[†] гыйбадәтханәдә[†] Аллаһы[†] сүзен аңлатты. Аны тыңлаган һәммәсе гаҗәпләнеп:

– Кайдан килгән Аңа шундый белем? Мондый зирәк гакылны Аңа кем биргән? Шундый кодрәтле эшләрне ничек итеп кыла Ул[+]? 3Балта остасы түгелме соң Ул? Мәрьямнең углы һәм Ягъкуб, Йосис, Яһүдә,[†] Шимунның абыйсы түгелме? Аның сеңелләре биредә, безнең арада яши түгелме соң? – дип Аңардан йөз бордылар[+].

4– Пәйгамбәр кайда да хөрмәттә, тик үз илендә, туганнары[†] арасында һәм үз өендә генә кадер юк аңа, – диде аларга Гайсә[+].

5Шуңа күрә Ул анда һичнинди кодрәтле эш кыла алмады, куллары белән орынып берничә авыру кешене генә савыктырды. 6Аларның ышанмаулары Гайсәне гаҗәпкә калдырды.


Гайсәнең унике шәкертне хезмәткә җибәрүе


(Маттай 10:1, 5-15; Лүк 9:1-6)

Гайсә, әйләнә-тирәдәге авылларда йөреп, халыкны өйрәтүен дәвам итте. 7[•]Беркөн Ул унике шәкертен чакырып алды да, аларга явыз рухларны[†] куарга хокук биреп, икешәр-икешәр итеп юлга озатты[+].

8– Юл таягыннан тыш икмәк тә, биштәр дә алмагыз, билбау янчыгына акча да салмагыз – 9аягыгызга гына киегез. Үзегез белән алмаш күлмәк тә алмагыз, – диде Ул аларга. 10– Кайсы йортта тукталсагыз, әлеге урыннан киткәнче шул йортта калыгыз. 11Берәр җирдә сезне кабул итмичә, сүзләрегезне тыңлап та тормасалар, ул урыннан киткәндә аякларыгыздан тузанны кагып төшерегез – алар өчен бу кисәтү булыр[+].

12Шуннан шәкертләр, юлга чыгып, халыкны тәүбәгә килергә өндәп йөрделәр,[+] 13алардан байтак кына җеннәрне куып чыгардылар һәм зәйтүн мае сөртеп күп кенә хаста адәмнәрне савыктырдылар[+].


Чумдыручы Яхъяның үлеме


(Маттай 14:1-12; Лүк 9:7-9)

14[•]Гайсәнең исеме халык теленә кергәч, Аның турындагы хәбәр Һируд[†] патшага да килеп иреште. Берәүләр Гайсә турында «чумдыручы Яхъя бу, үледән терелеп торганга шундый кодрәтле эшләр күрсәтергә куәте бар Аның» дип сөйләсә,[+] 15башкалар «Ильяс бу» диде, бүтәннәр исә «борынгы замандагы пәйгамбәрләргә[†] охшаган бер пәйгамбәр ул» дип әйтте[+].

16Бу сүзләрне ишетеп Һируд:

– Мин башын кистергән Чумдыручы Яхъя ул – үледән терелгән әнә! – диде.

17Кайчандыр әнә шул Һируд үзенең ир туганы Филипнең Һирудия исемле хатыны аркасында Яхъяны кулга алып зинданга яба,[+] 18чөнки Яхъя аңа «кардәшеңнең хатыны белән яшәргә ярамый сиңа» дип әйткән була. 19Һирудия, Яхъяга ачу саклап, аны үтертергә теләсә дә, берни эшли алмый, 20чөнки Һируд, Яхъяның тәкъва, изге[†] кеше икәнен белгәнгә күрә, аңардан курка һәм аны һаман яклап килә иде. Яхъяның сүзләре Һирудның күңелен борчыса да, патша аны рәхәтләнеп тыңлый иде.

21Үзенең туган көне уңаеннан Һируд дәрәҗәле түрәләрне, гаскәр башлыкларын һәм Гәлиләя[†] өлкәннәрен[†] аш мәҗлесенә чакыргач, Һирудиягә җай чыга. 22Мәҗлескә Һирудиянең кызы да керә. Ул анда бии, аның биюе Һирудның һәм кунакларның күңеленә бик тә хуш килә. Патша аңа:

– Ни теләсәң, шуны сора: барын да бирермен! 23Патшалыгымның яртысын сорасаң да бирермен! – дип ант итә.

24Кыз, барып, анасыннан:

– Миңа нәрсә сорарга? – ди.

– Чумдыручы Яхъяның башын сора, – дип әйтә анасы.

25Кыз шундук патша янына килеп:

– Миңа хәзер үк тәлинкәдә Чумдыручы Яхъяның башын китерсеннәр! – ди.

26Патша зур кайгыга төшсә дә, кунаклары алдында ант иткәч, каршы килергә базмый. 27Ул шундук, Яхъяның башын китерергә боерып, җәлладны[*] зинданга җибәрә. Теге, барып, Яхъяның башын кисә 28һәм тәлинкәдә кызга китереп бирә, кыз исә анасына тапшыра.

29Яхъяның шәкертләре бу хакта ишеткәннән соң аның гәүдәсен барып алып кабергә салалар[+].


Гайсәнең биш мең кешене ашатуы


(Маттай 14:13-21; Лүк 9:10-17; Яхъя 6:1-14)

30[•]Рәсүлләр,[†] Гайсә янына әйләнеп кайтып, башкарган эшләре, халыкны нәрсәгә өйрәтүләре хакында бәйнә-бәйнә сөйләп бирделәр[+]. 31Ул аларга:

– Ә хәзер берәр аулак урынга барып ял итеп алыйк, – диде.

Чынлап та, кешеләр бер-бер артлы яннарына килеп торганга, аларның хәтта ашап алырга да вакытлары калмый иде[+].

32Шуннан алар көймәгә утырып аулак урынга юнәлделәр. 33Әмма кешеләр аларның китеп баруын күрде, һәм күбесе аларны танып алды. Әйләнә-тирәдә яшәүче шәһәр халкы алар барасы урынга алданрак барып җитте. 34Ярга чыккач, Гайсә шактый зур халык төркемен күрде һәм аларны бик кызганды, чөнки алар көтүчесез калган сарыклар кебек иде. Ул аларны күп нәрсәләргә өйрәтә башлады[+].

35Кич җиткәч, Аның янына шәкертләре килеп:

– Бик аулак урын бу, вакыт та соң инде. 36Җибәр аларны, якын-тирәдәге авыл-салаларга барып үзләренә ризык сатып алсыннар, – диде.

37Әмма Гайсә шәкертләргә:

– Кешеләрне үзегез ашатыгыз, – дип җавап кайтарды.

– Ике йөз динарлык[*] икмәк сатып алсак кына инде, – диде алар.

38– Сездә күпме икмәк бар, карагыз әле, – диде Ул.

Тегеләр карап килеп:

– Биш икмәк һәм ике балык, – дип җавап бирделәр.

39Гайсә Үзенең шәкертләренә халыкны төркемнәргә бүлеп яшел чирәмгә утыртырга кушты. 40Халык, йөзәр һәм иллешәр кешелек төркемнәргә бүленеп, тезелешеп утырды. 41Гайсә биш икмәк белән ике балыкны алды да күккә карап шөкрана кылды, аннары, икмәкне сындыргалап, халыкка өләшер өчен шәкертләренә бирде. Ике балыкны да Ул бөтенесенә бүлеп бирде. 42Һәммәсе туйганчы ашады; 43әле шуннан соң да икмәк һәм балык сыныклары белән унике кәрзин тулды. 44Ә ашаучылардан ирләр генә дә биш мең кеше иде.


Гайсәнең су өстеннән атлап килүе


(Маттай 14:22-36; Яхъя 6:15-21)

45[•]Шуннан соң Гайсә Үзенең шәкертләренә көймәдә каршы ярдагы Бәйт-Сайдага йөзәргә кушты, Үзе исә халыкны озата калды[+]. 46Халыкны кайтарып җибәргәч, дога кылыр өчен Гайсә тауга күтәрелде[+].

47Караңгы төшкәндә шәкертләр утырган көймә күл уртасында иде инде, ә Ул берүзе яр буенда калды. 48Шәкертләренең каршы искән җил белән көрәшүен, ишә-ишә хәлдән таюын күреп, иртәнге өч белән алты арасында[*] Гайсә, су өстеннән атлап, көймәгә таба китте. Ул аларны узып китәргә теләгән иде, 49-50әмма шәкертләре, Аның су өстеннән атлап килүен күреп, курка калдылар һәм, өрәктер бу дип уйлап, кычкырып җибәрделәр.

– Тынычланыгыз, Мин бу! Курыкмагыз! – диде Гайсә, алар белән сөйләшә башлап,[+] 51һәм көймәгә кереп утырды. Шунда җил тынды. Бу хәл шәкертләрне тагын да ныграк гаҗәпләндерде: 52туң йөрәкле булганлыктан, икмәк белән бәйле вакыйгадан соң да алар берни аңламаган иде[+].

53Көймәдәгеләр, күлне кичеп, Геннисарет шәһәрендә яр буена килеп туктадылар[+]. 54Алар көймәдән чыгуга, кешеләр Гайсәне танып алдылар, һәм 55Аның килүе турындагы хәбәр тиз арада әйләнә-тирәгә таралды. Шуннан Гайсә тукталган урынга, түшәкләре белән күтәреп, авыруларны алып килә башладылар[+]. 56Гайсә кая гына килсә дә – авылгамы, шәһәргәме – бар җирдә авыруларны берәр ачык урынга китереп салалар һәм Аның чабуына булса да кагылырга рөхсәт сорыйлар иде. Кагылган һәр кеше савыга иде[+].

### 7


Ата-бабалардан килгән йолалар хакында


(Маттай 15:1-20)

1[•]Беркөнне Гайсә янына Иерусалимнән килгән фарисейлар[†] һәм берничә Канун белгече[†] җыелды. 2Алар Гайсә шәкертләренең кайберләре пычрак кул белән, ягъни кулларын юмыйча ашаганны күрделәр. 3Фарисейлар, барлык яһүдиләр кебек үк, ата-бабадан килгән йолаларны төгәл үтәп, кулларын тиешенчә юмыйча ашарга утырмыйлар иде[+]. 4Базардан кайткач та алар рәвешен китереп юынмыйча ашарга утырмыйлар, шулай ук күп кенә башка нәрсәләрне, мәсәлән, касә, чүлмәк, бакыр савытларны юуга караган күрсәтмәләрне төгәл үтиләр иде[+].

5Фарисейлар һәм Канун[†] белгечләре Гайсәдән:

– Ни өчен Синең шәкертләрең ата-бабадан килгән йоланы үтәмиләр – ризыкны пычрак кул белән ашыйлар? – дип сорадылар[+].

6-7Ул аларга болай дип җавап бирде:

– Икейөзлеләр! Ишагыйя пәйгамбәр, алдан күреп, үзенең язмасында сезнең хакта:

«Бу халык Мине телдә генә хөрмәт итә,
ә йөрәкләре исә Миннән ерак.
Миңа табынулары да бушка:
алар кеше уйлап чыгарган кагыйдәләргә өйрәтәләр», –

дип дөрес әйткән[+][+].

8Сез, Аллаһы[†] әмерен читтә калдырып, кеше урнаштырган йолаларны үтисез.

9Үзегезнең йолаларны үтәр өчен, Аллаһы әмерен шундый оста итеп кире кагасыз! – дип дәвам итте Гайсә. – 10Муса: «Ата-анаңны хөрмәт ит» һәм «Атасын яки анасын хурлаган кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш», – дип әйткән. 11Ә сез болай дип өйрәтәсез: «Әгәр кеше үзенең атасына яки анасына „сиңа бирәсе әйберне мин Аллаһыга корбан[†] (ягъни, Аллаһыга тиешле бүләк) итәргә вәгъдә бирдем“ дип әйтә икән, 12ул кешегә инде ата-анасы өчен бернәрсә эшләмәсә дә ярый». 13Сез үзегез өйрәткән тәртипләрегез белән Аллаһы сүзен юкка чыгарасыз һәм шуның ише нәрсәләрне байтак эшлисез.

14Гайсә янә Үз янына халыкны чакырып алып:

– Әйткәннәремне барыгыз да тыңлагыз һәм аңларга тырышыгыз, – диде. – 15Кеше эченә кергән һичнәрсә аны нәҗесли алмый; кешене аңардан чыккан нәрсә нәҗесли. [[+] 16][*]

17Гайсә халыкны урамда калдырып өйгә кергәч, шәкертләре Аңардан бу сүзләрне аңлатып бирүен сорадылар.

18– Әйткәннәремне әллә сез дә аңламыйсызмы? – диде Ул аларга. – Кешенең эченә кергән һичнәрсә аны нәҗесли алмаганны аңламыйсызмы? 19Ул бит кешенең йөрәгенә түгел, ә карынына керә, аннары чыгарып ташланыла! (Бу сүзләре белән Гайсә бөтен ризыкның да чиста булуын[†] белдерде.)[+]

20– Кешене аңардан чыккан нәрсә нәҗесли, – дип дәвам итте Гайсә. –[+] 21-22Азгынлыкка, урлашуга, кеше үтерүгә, зиначылыкка этәрүче явыз ниятләр, шулай ук саранлык, усаллык, мәкерлек, әхлаксызлык, көнчелек, хурлау, тәкәбберлек, акылсызлык кешенең йөрәгеннән чыга[+]. 23Шушы яманлыклар, кешедән чыгып, аны нәҗеслидер.


Мәҗүси хатынның Гайсәгә ышануы


(Маттай 15:21-28)

24[•]Аннары Гайсә Сур шәһәренә таба юл алды. Анда Ул бер йортта тукталды. Бирегә килүе турында Ул һичкемгә белдерергә теләмәгән иде, әмма моны яшереп калып булмады. 25Кызына явыз рух[†] кагылган бер хатын, Гайсә хакында ишеткәннән соң шундук Аның янына килеп, аягына егылды. 26Мәҗүси бу хатын чыгышы белән Сүрия җирендәге Фойникә төбәгеннән иде. Ул, Гайсәгә мөрәҗәгать итеп, кызыннан җенне куып чыгаруын үтенде[+]. 27Гайсә аңа:

– Башта балалар тамак туйдырсын, – диде. – Икмәкне, балалардан тартып алып, көчекләргә ташлау яхшы түгел[+].

28– Шулай, Әфәндем, – дип җавап бирде хатын, – ләкин көчекләр дә балалардан өстәл астына коелган валчыкларны ашый бит.

29– Шулай дип җавап биргән өчен, бар, өеңә кайт: җен инде кызыңнан чыкты, – диде Гайсә.

30Хатын өенә кайтты һәм кызының түшәктә исән-сау ятуын күрде. Җен аның эченнән чыккан иде инде.


Гайсәнең чукрак, тотлыга торган кешене савыктыруы

31Сур якларыннан кайтышлый Гайсә, Сидун шәһәре аша үтеп, Ун кала ягыннан Гәлиләя[†] күленә чыкты[+]. 32Шунда Гайсә янына чукрак, тотлыгып сөйләшә торган берәүне алып килеп, әлеге кешегә куллары белән орынуын үтенделәр. 33Гайсә, ул адәмне халык төркеменнән читкәрәк алып китеп, башта аның колагына бармагын тыкты, аннары, Үзенең бармагына төкереп, тегенең теленә кагылды һәм[+] 34күккә карап авыр итеп сулыш алганнан соң:

– Эффата! – диде (бу сүз «Ачыл!» дигәнне аңлата).

35Теге кешенең колагы шундук ачылды һәм теле дә чишелде – ул ачык итеп сөйләшә башлады. 36Шушы хәлне тамаша кылган кешеләргә Гайсә бу хакта берәүгә дә сөйләмәскә кушты. Әмма Ул тыйган саен, кешеләр күбрәк сөйли бирделәр[+]. 37Аларның гаҗәпләнүе чиксез иде.

– Ул нәрсә генә эшләсә дә, яхшы итеп башкара: чукраклар ишетә башлый, телсезләрнең теле ачыла! – диде алар.

### 8


Дүрт мең кешенең тамагын туйдыру


(Маттай 15:32-39)

1[•]Ул көннәрдә тагын бик күп кеше җыелып, аларның ризыклары калмагач, шәкертләрен чакырып Гайсә:

2– Кешеләр кызганыч. Алар инде өч көн Минем янда, ашар ризыклары да беткән[+]. 3Әгәр аларны өйләренә ач килеш кайтарып җибәрсәм, юлда хәлләре китәр, чөнки кайберләре ерактан килгән, – диде.

4– Барысын да тукландырыр өчен чүлдә шуның кадәр икмәкне каян алыйк соң? – диде шәкертләре.

5– Сездә ничә икмәк бар? – дип сорады Гайсә.

– Җиде, – диде тегеләр.

6Шуннан Гайсә халыкка җиргә утырырга кушты; җиде икмәкне кулына алып Аллаһыга[†] шөкрана кылды да халыкка өләшү өчен сындыргалап шәкертләренә бирде. Тегеләр икмәкне өләшеп чыктылар. 7Шәкертләрнең берничә балыгы да бар иде. Гайсә, шөкрана кылып, балыкны да өләшергә кушты. 8Кешеләр туйганчы ашадылар; калган сыныкларны җыеп алганнан соң, җиде кәрзин тулды. 9Ашаучылар исә дүрт меңгә якын иде. Аннары Гайсә аларны өйләренә кайтарып җибәрде, 10ә Үзе шунда ук шәкертләре белән көймәгә утырып Далманута җирләренә юнәлде.


Дин әһелләренең Гайсәдән илаһи билге таләп итүе


(Маттай 16:1-4)

11[•]Гайсә янына фарисейлар[†] килеп Аның белән бәхәсләшә башладылар һәм, сынамакчы булып, күктән иңгән берәр илаһи билге күрсәтүен таләп иттеләр[+]. 12Гайсә авыр сулап:

– Бүгенге буын ни өчен илаһи билге таләп итә икән? Хак сүз әйтәм сезгә: бүгенге буынга илаһи билге күрсәтелмәячәк, – диде.

13Шуннан, аларны калдырып, янә көймәгә утырды һәм каршы ярга таба юл алды.


Фарисейлар һәм Һируд ачыткысы


(Маттай 16:5-12)

14[•]Гайсә шәкертләренең икмәк алырга онытканлыгы ачыкланды – көймәдә бер генә икмәк бар иде. 15Шәкертләрен кисәтеп Гайсә:

– Карагыз аны, фарисейлар ачыткысыннан да, Һируд[†] ачыткысыннан да сакланыгыз! – диде[+].

16Шәкертләре исә үзара: «Икмәгебез булмаганга шулай әйтәдер», – диештеләр. 17Аларның нәрсә турында сөйләшүен белеп, Гайсә әйтте:

– Ни өчен сез, икмәгебез юк, дип әйтәсез? Әле һаман берни аңламыйсызмы, һаман төшенмисезме? Йөрәкләрегез шулай туңмы сезнең[+]? 18-19Күзләрегез булып та күрмисез, колакларыгыз булып та ишетмисезме? Биш икмәкне Мин биш мең кешегә бүлеп биргәндә, калган сыныкларны җыеп ничә кәрзин тутырганыгызны оныттыгызмы?

– Унике, – дип җавап бирде шәкертләре[+].

20– Ә җиде икмәкне дүрт мең кешегә бүлгәндә, ничә кәрзин сынык-санык җыйдыгыз?

– Җиде, – дип җавап бирде тегеләр[+].

21– Әле һаман да аңламадыгызмы? – диде шунда Гайсә аларга.


Гайсәнең Бәйт-Сайдада бер сукыр кешене савыктыруы

22Аннары алар Бәйт-Сайдага килделәр. Биредә Гайсә янына бер сукырны китерделәр һәм аңа кулы белән орынуын үтенделәр[+]. 23Гайсә, сукырны җитәкләп, авыл читенә алып чыкты, аның күзләренә төкереп, башына кулын куйды һәм:

– Берәр нәрсә күрәсеңме? – дип сорады[+].

24Теге, әйләнә-тирәсенә күз йөртеп:

– Кешеләрне күрәм, ләкин алар йөри торган агач булып күренәләр, – диде.

25Гайсә аның күзләренә тагын бер тапкыр кулларын тидереп алгач, теге текәлеп карады һәм ачык итеп күрә башлады.

26– Кара аны, авылга керәсе булма, – дип Гайсә аны өенә кайтарып җибәрде.


Кем ул Гайсә?


(Маттай 16:13-20; Лүк 9:18-21)

27[•]Гайсә Үзенең шәкертләре белән Филип Кайсариясе[†] дип аталган шәһәр тирәсендәге авылларга китте. Юлда барганда шәкертләренә Ул мондый сорау бирде:

– Кешеләр Мине кем дип белә?

28– Берәүләр Сине – Чумдыручы Яхъя, икенчеләр – Ильяс, кайберәүләр исә пәйгамбәрләрнең[†] берсе дип исәпли, – дип җаваплады шәкертләре[+].

29– Ә сез Мине кем дип беләсез? – дип сорады Ул алардан.

– Син – Мәсих,[†] – дип җавап бирде Петер[+].

30Гайсә аларга Үзе хакында беркемгә дә сөйләмәскә кушты[+].


Үлеме хакында Гайсәнең алдан әйтеп куюы


(Маттай 16:21-28; Лүк 9:22-27)

31[•]Шәкертләренә Гайсә, Адәм Углына[†] күп газаплар чигәргә туры килер, халык өлкәннәре,[†] баш руханилар[†] һәм Канун[†] белгечләре Аны читкә тибәрер, Аны үтерерләр, әмма өченче көндә Ул терелеп торыр, дип сөйли башлады[+]. 32Бу хакта Ул ап-ачык итеп әйтте. Шунда Петер, Гайсәне читкәрәк алып китеп, Аның белән ризалашмавын белдерде[+]. 33Ләкин Гайсә, шәкертләргә борылып карап, Петерне:

– Кит янымнан, иблис![†] Уйларың Аллаһыдан түгел, синдә адәми уйлар, – дип кырт туктатты[+].

34Үз янына шәкертләрен һәм халыкны чакырып Гайсә:

– Минем арттан барырга теләгән кеше үз мәнфәгатьләреннән ваз кичсен һәм, хачын күтәреп, Миңа иярсен, – диде. –[+] 35Чөнки җанын саклап калырга теләгән кеше аны югалтыр, ә Минем хакка һәм Яхшы хәбәр[†] хакына җанын югалткан кеше аны саклап калыр[+]. 36Әгәр кеше бөтен дөньяга ия була, әмма җанын харап итә икән, аңа моннан ни файда[+]? 37Кеше нәрсә биреп җанын кире кайтара алыр икән? 38Шушы имансыз һәм гөнаһлы[†] буын алдында кем дә булса Миннән һәм сүзләремнән гарьләнә икән, Адәм Углы да Атасының балкышында изге[†] фәрештәләр[†] белән килгән вакытта әлеге кешедән гарьләнер[+].

### 9

1Сүзен дәвам итеп Гайсә аларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: шушында басып торучыларның кайберләре зур кодрәт белән килгән Аллаһы Патшалыгын[†] күрмичә дөнья куймас, – диде[+].


Гайсәнең кыяфәте үзгәрү


(Маттай 17:1-13; Лүк 9:28-36)

2[•]Алты көн узганнан соң, Үзе белән Петерне, Ягъкубны һәм Яхъяны ияртеп, Гайсә биек тауга күтәрелде. Анда алар үзләре генә иде. Шулчак шәкертлеренең күз алдында Гайсәнең кыяфәте үзгәреп китте;[+] 3өстендәге киеме җир йөзендә һичкем шулай агарта алмаслык, күз чагылырлык ап-ак булды. 4Менә алар каршында Ильяс һәм Муса күренде дә Гайсә белән сөйләшә башлады. 5Петер шунда Гайсәгә:

– Остаз! Ничек рәхәт биредә! Әйдә өч чатыр корыйк: берсе – Сиңа, берсе – Мусага, берсе Ильяска булыр, – диде.

6Бу сүзләрне ул нәрсә дияргә белмәгәннән әйтте, чөнки шәкертләр шулкадәр нык курыккан иде. 7Шулчак бер болыт пәйда булды да аларны чорнап алды, һәм болыт эченнән:

– Бу Минем сөекле Углымдыр, Аның сүзеннән чыкмагыз! – дигән тавыш килеп иреште[+].

8Шәкертләр шунда як-якка каранып алдылар, әмма яннарында Гайсәдән башка һичкемне күрмәделәр.

9Таудан төшкән чакта, Гайсә аларга, Адәм Углы[†] үледән терелгәнгә кадәр биредә күргәннәрегезне һичкемгә әйтәсе булмагыз, дип боерды[+]. 10Алар әлеге боерыкны үтәделәр, әмма «Аның „үледән терелү“ дигәне нәрсә аңлата икән?» дип үзара фикер алыштылар.

11– Ә ни өчен соң Канун[†] белгечләре, башта Ильяс килергә тиеш, ди? – дип сорады Аңардан шәкертләре.

12– Дөрестән дә, башта Ильяс килеп бар нәрсәне әзерләп куярга тиеш, – дип җавап бирде Гайсә. – Әмма ни өчен Язмада, Адәм Углына күп газаплар, кимсетүләр кичерергә туры киләчәк, дип әйтелгән? 13Ә Мин сезгә, Ильяс килде инде һәм, бу турыда алдан язылганча, аның белән ни теләсәләр, шуны эшләделәр, дип әйтәм[+].


Гайсәнең җен суккан малайны савыктыруы


(Маттай 17:14-20; Лүк 9:37-43)

14[•]Башка шәкертләре янына әйләнеп килгәч, Гайсә алар тирәсенә җыелган күп санлы халыкны һәм алар белән бәхәсләшеп торган Канун белгечләрен күрде. 15Гайсәне күреп хәйран калган халык төркеме Аны сәламләргә йөгерде. 16Гайсә Үзенең шәкертләреннән:

– Сез алар белән нәрсә хакында бәхәсләшәсез? – дип сорады.

17Халык арасыннан берәү, җавап биреп:

– Остаз! Мин Сиңа үземнең углымны алып килгән идем. Аның эченә явыз рух[†] оялады һәм телсез итте, – диде. –[+] 18Явыз рух аны кайда тотып алса, шунда җиргә атып бәрә, малайның авызыннан күбек ага башлый, ул тешләрен шыкырдата, аннан соң бөтен гәүдәсе катып кала. Шәкертләреңнән явыз рухны куып чыгаруларын үтенгән идем дә, булдыра алмадылар.

19– Әй имансыз буын! – диде Гайсә. – Сезнең янда Миңа тагын күпме булырга һәм күпме түзәргә икән? Китерегез әле малайны Минем янга!

20Аны Гайсә янына китерделәр. Гайсәне күрүгә, явыз рух малайның өянәген кузгатты, һәм малай, җиргә егылып, авызыннан күбекләр агыза-агыза тәгәри башлады[+].

21– Бу хәл кайчаннан бирле дәвам итә? – дип сорады малайның атасыннан Гайсә.

– Балачактан бирле шулай, – дип җавап бирде ул. – 22Харап итәр өчен явыз рух аны күп тапкырлар инде әле утка, әле суга ташлады. Әгәр кулыңнан килсә, кызган безне, ярдәм ит![+]

23– Ни дигән сүз ул «кулыңнан килсә»? Ышанычы булган кеше бар нәрсәне башкара ала[+].

24Шулчак малайның атасы кычкырып җибәрде:

– Ышанам! Ышануым җитәрлек булмаса, ярдәм ит!

25Йөгерә-чаба халык җыелганны күреп, явыз рухка Гайсә:

– Малайны чукрак итүче һәм телдән яздыручы рух, сиңа боерам: чык аңардан һәм моннан ары һичкайчан керәсе булма аңа! – дип әмер бирде.

26Явыз рух, малайны дер калтыратып, үкереп аңардан чыгып китте. Малай исә мәет сыман ятып калды; бик күпләр үзара, малай үлде, дип сөйләште[+]. 27Әмма Гайсә аны кулыннан тотып торгызды, һәм малай аягына басты[+].

28Гайсә, өйгә кереп, шәкертләре белән ялгызы гына калгач, тегеләр Аңардан:

– Ни өчен без аны куып чыгара алмадык? – дип сорады.

29– Мондый җеннәрне бары тик дога белән генә куып чыгарып була, – дип җавап бирде Гайсә.


Өч көннән Ул үледән терелер…


(Маттай 17:22-23; Лүк 9:43-45)

30-31[•]Аннары алар ул җирләрдән киттеләр, һәм аларга Гәлиләя[†] төбәге аша үтәргә туры килде. Шәкертләрен өйрәтү белән мәшгуль булган Гайсә Үзенең бу якларга килүе турында һичкемгә белгертергә теләмәде. Шәкертләренә Ул:

– Адәм Углын кешеләр кулына тотып бирерләр, һәм алар Аны үтерерләр, әмма өч көннән Ул үледән терелер, – дип сөйләде[+].

32Алар Гайсәнең сүзләрен аңламадылар, әмма сорарга батырчылык итмәделәр[+].


Кем бөегрәк?


(Маттай 18:1-9; Лүк 9:46-50; 22:24-30)

33[•]Алар Кәпәрнаумга әйләнеп кайттылар. Өйгә керүгә, Гайсә алардан:

– Юлда сез нәрсә хакында бәхәсләшеп бардыгыз? – дип сорады[+].

34Алар дәшмәделәр, чөнки, арабызда кайсыбыз бөегрәк, дип бәхәсләшкән иделәр. 35Гайсә утырды да, унике шәкертен янына чакырып:

– Беренче булырга теләгән кеше иң соңгы һәм барысының да хезмәтчесе булсын, – диде[+].

36Шунда Гайсә уртага бер баланы бастырды да, аны кочаклап, шәкертләренә әйтте:[+]

37– Шушындый балаларның берсен Минем хакка чын күңелдән кабул иткән кеше – Мине кабул итә, ә Мине кабул итүче Мине генә түгел, бәлки Мине Җибәрүчене дә кабул итә дигән сүз[+].


Безгә каршы булмаса, димәк, ул безнең яклы!

38– Остаз, – диде Яхъя, – без бер кешенең, Синең исемне кулланып, җеннәрне куып чыгаруын күрдек. Безнең белән йөрмәгәнгә, аны бу эшеннән тыйдык[+].

39Гайсә, җавап биреп:

– Тыймагыз аны. Минем исемем хакына кодрәтле эшләр кылган кеше соңыннан Минем хакта начар сүз сөйләмәс, – диде. – 40Безгә каршы түгел икән, димәк, ул безнең яклы![+] 41Мәсих[†] тарафдары булганыгыз өчен сезгә бер чынаяк су эчергән кеше – хак сүз әйтәм сезгә – әҗерсез калмас[+].

42Ә инде Миңа ышанган шушы садә балаларның берәрсен юлдан яздыручыны муенына тегермән ташы асып диңгезгә ташласалар, аның өчен яхшырак булыр иде[+]. 43Әгәр сине кулың гөнаһка[†] этәрсә, чабып ташла аны! Ике кулың сау килеш җәһәннәмгә, сүнмәс утка барып кергәнче, тормышка бер куллы булып керүең синең өчен хәерлерәк. [[+] 44][*] 45Әгәр сине аягың гөнаһка этәрсә, чабып ташла аны! Ике аягың сау килеш җәһәннәмгә барып кергәнче, тормышка бер аяклы булып керүең хәерлерәк. [ 46][*] 47-48Әгәр сине күзең гөнаһка этәрсә, йолкып ташла аны! Ике күзең сау килеш «бертуктаусыз кортлар кимергән һәм сүнмәс ут янып торган» җәһәннәмгә барып кергәнче, сыңар күзле булып Аллаһы Патшалыгына керүең синең өчен хәерлерәк.

49Һәркем ут белән сыналыр[*]. 50Тоз – яхшы нәрсә ул, әмма үзенең тәмен җуйса, аңа ничек тәм кайтарасың? Тоз сезнең асылыгызда булсын! Һәм бер-берегез белән тату яшәгез[+].

### 10


Гайсәнең аерылышу турындагы сүзләре


(Маттай 19:1-12)

1[•]Гайсә, ул яклардан китеп, Яһүдиягә һәм Үрдүн аръягындагы җирләргә юнәлде. Аның янына янә күп халык җыелып, Ул, гадәтенчә, аларга Аллаһы[†] сүзен аңлатты.

2Гайсә янына фарисейлар[†] килделәр һәм Аны сынарга теләп:

– Ир кешегә хатынын аерып җибәрергә Канун[†] рөхсәт итәме? – дип сорадылар.

3Гайсә исә Үз чиратында:

– Муса сезгә нәрсә эшләргә кушты соң? – дип сорады.

4– Муса әйтүенчә, ир кеше, хатынына аерылышу кәгазе язып биреп, аны аерып җибәрә ала, – дип җаваплады тегеләр.

5– Әлеге әмерне Ул сезгә күңелегез каты булганга язган, – диде Гайсә. 6– Әмма бөтен нәрсәне бар кылганда, Аллаһы баштан ук «кешеләрне ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты». 7«Шуңа күрә ир кеше, ата-анасын калдырып, хатынына кушылыр,[+] 8һәм алар икесе бер тән булыр». Димәк, алар инде ике кеше түгел, ә бербөтен. 9Аллаһы кушканны кеше аермасын[+].

10Шәкертләре өйдә Гайсәдән бу хакта кабат сорадылар. 11Гайсә:

– Ир кеше, үзенең хатыны белән аерылышып, башкага өйләнә икән, беренче хатыны алдында зина кыла, – диде. – 12Шулай ук хатыны да, иреннән аерылып, башкага кияүгә чыкса, зина кылган булып чыга[+].


Гайсәнең балаларны фатихалавы


(Маттай 19:13-15; Лүк 18:15-17)

13[•]Гайсә орынып фатихасын күндерсен өчен, кешеләр Аның янына балаларын алып килә, әмма шәкертләр әлеге кешеләрне шелтәли иделәр. 14Моны күреп, Гайсәнең ачуы килде, һәм шәкертләренә Ул:

– Балаларга Минем янга килергә ирек бирегез, комачауламагыз аларга, чөнки Аллаһы Патшалыгы[†] әнә шундый сабыйларныкы, – диде. – 15Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгын балалар кебек кабул итмәгән кеше анда кермәячәк[+].

16Шуннан Ул балаларны кочагына алды да, башларына кулларын куеп, фатихасын күндерде[+].


Гайсә һәм бер бай адәм


(Маттай 19:16-30; Лүк 18:18-30)

17[•]Гайсә юлга чыкканда, каршына бер кеше йөгереп килеп тезләренә егылды да:

– Игелекле Остаз! Мәңгелек тормышка ия булыр өчен миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады[+].

18– Нигә син Мине игелекле дип атыйсың? – диде Гайсә. – Аллаһыдан башка һичкем игелекле түгел. 19Аның әмерләрен син беләсең: кеше җанын кыйма, зина кылма, урлашма, ялган шаһитлык бирмә, алдашма, ата-анаңны хөрмәт ит[+].

20– Остаз, мин боларның барысын яшьтән үк үтәп киләм, – дип җавап бирде теге[+].

21Гайсә аңа карап куйды, һәм әлеге кеше Аның күңеленә хуш килде. Шуннан Гайсә аңа:

– Сиңа бер генә нәрсә җитми: бар, һәммә нәрсәңне сат та фәкыйрьләргә өләш. Шулай эшләсәң, күктәге хәзинәгә ия булырсың. Аннары яныма кил һәм Миңа ияр, – диде[+].

22Әлеге сүзләрне ишеткәч, егет күңелсезләнеп китеп барды, чөнки байлыгы бик зур иде.

23Гайсә исә, әйләнә-тирәсенә күз ташлап, шәкертләренә:

– Байлыгы булганнарга Аллаһы Патшалыгына керү авыр шул, – диде[+].

24Аның бу сүзләре шәкертләрне бик тә гаҗәпләндерде. Әмма Гайсә янә:

– Дусларым! Аллаһы Патшалыгына керү авырдыр, – дип кабатлады. – 25Бай кешегә Аллаһы Патшалыгына керүгә караганда, дөягә энә күзе аша үтү җиңелрәк.

26Алар, гаҗәпләнеп, үзара:

– Алай булгач, кем генә котыла алыр соң? – дип сөйләштеләр.

27Аларга карап Гайсә:

– Кешеләр өчен мөмкин булмастай эш бу, моны Аллаһы гына эшли ала – Ул булдыра алмаган һичбер нәрсә юк, – диде[+].

28Шуннан соң Петер:

– Менә, без бар нәрсәбезне калдырып Сиңа иярдек, – диде[+].

29– Хак сүз әйтәм сезгә: йортын яки агай-энеләрен, апа-сеңелләрен, ата-анасын, балаларын яисә басуларын Минем хакка һәм Яхшы хәбәр[†] хакына калдырган һәркем[+] 30бу дөньяда йөз тапкырга күбрәк йортлар, агай-энеләр, апа-сеңелләр, аналар, балалар, басулар алыр һәм шул ук вакытта эзәрлекләүгә дә дучар ителер, ә киләчәк дөньяда мәңгелек тормышка ия булыр[+]. 31Ләкин хәзер беренче булганнарның күбесе – соңгы, соңгылар исә беренче булыр[+].


Гайсәнең янә Үзенең үлеме турында әйтүе


(Маттай 20:17-19; Лүк 18:31-34)

32[•]Алар Иерусалимгә карап юл алдылар. Иң алдан – Гайсә, Аның артыннан – шом баскан шәкертләре һәм куркып калган юлдашлары атлады. Гайсә, унике шәкертен читкә чакырып алып, Үзе белән нәрсәләр буласын сөйли башлады:

33– Без Иерусалимгә барабыз. Адәм Углын[†] анда, баш руханилар[†] һәм Канун белгечләре кулына тотып биреп, үлемгә хөкем итәрләр; шуннан, мәҗүсиләр[†] кулына тапшырып, 34тегеләр Аны мыскыл итәр, өстенә төкерер, камчы белән суктырыр, аннары үтерер. Әмма өч көн үткәч, Ул үледән терелер[+].


Гайсә һәм Зебедәй угыллары


(Маттай 20:20-28)

35[•]Гайсә янына Зебедәй угыллары Ягъкуб белән Яхъя килеп:

– Остаз, үтенечебезне кире какмасаң иде, – диделәр[+].

36– Нинди үтенечегез бар Миңа? – дип сорады Ул.

37– Син дан-дәрәҗәгә ирешкәч, уң һәм сул ягыңнан урын алырга рөхсәт итсәң иде, – дип җавап бирде алар[+].

38– Сез нәрсә сораганыгызны аңламыйсыз, – диде Гайсә. – Мин эчәсе касәдән эчә яки Мин кичерәсе чумдыруны кичерә алырбыз дип уйлыйсызмы[+]?

39– Алырбыз, – дип җавап бирде тегеләр.

Шуннан Гайсә:

– Минем касәмнән эчәрсез, Мин кичерәсе чумдыруны кичерерсез,[+] 40ә менә уң яки сул ягымда утырырга рөхсәт бирү-бирмәү Минем ихтыярымда түгел. Ул урыннар кемнәргә тәгаенләнсә, шуларныкы булыр, – диде.

41Бу хакта ишеткәч, калган ун шәкертнең Ягъкуб белән Яхъяга ачуы чыкты. 42Әмма Гайсә, аларны чакырып алып, болай диде:

– Сез беләсез: халык җитәкчеләре дип исәпләнүчеләр үз халкы өстеннән хакимлек[†] кыла, түрәләр дә халык белән идарә итә. 43Ләкин сездә алай булмасын: арагызда бөек булырга теләүче – башкаларга хезмәтче,[+] 44беренче булырга теләүче барыгызга да кол булсын. 45Адәм Углы да бит Үзенә хезмәт итсеннәр өчен түгел, ә бәлки Үзе хезмәт итәр һәм күпләрне йолып алыр өчен Үзенең гомерен бирергә килде[+].


Гайсәнең сукыр Бартимәйне савыктыруы


(Маттай 20:29-34; Лүк 18:35-43)

46[•]Гайсә һәм Аның шәкертләре Әрихә шәһәренә килеп җиттеләр. Соңрак, алар күп санлы халык белән бергә шәһәрдән чыгып барганда, юл читендә сукыр Бартимәй (ягъни, Тимәй углы) хәер сорап утыра иде. 47Насаралы Гайсәнең үтеп баруын ишетеп, ул:

– Давыт Углы Гайсә! Кызган мине! – дип кычкырып җибәрде[+].

48Кешеләр аны тыймакчы булды, әмма Бартимәй тагын да катырак кычкырырга тотынды:

– Давыт Углы, кызган мине!

49Гайсә, барган җиреннән туктап:

– Чакырыгыз аны! – диде.

– Тор әйдә, сине чакыра, – дип сукырны дәштеләр.

50Бартимәй, өс киемен салып ташлап, сикереп торды да Гайсә янына килде.

51– Син Миннән нәрсә көтәсең? – дип сорады аңардан Гайсә.

– Остаз, күзләрем күрсә иде! – диде сукыр адәм.

52– Бар, сине ышануың савыктырды, – диде Гайсә.

Теге адәм шундук күрә башлады һәм Гайсәгә ияреп китте[+].

### 11


Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе


(Маттай 21:1-11; Лүк 19:28-40; Яхъя 12:12-19)

1[•]Иерусалимгә якынлашып, Зәйтүн-тау итәгендәге Бәйт-Фәги һәм Бәйт-Әния авылларына җиткәндә, Гайсә ике шәкертен чакырып алды да:[+]

2– Каршыгыздагы авылга барыгыз, – диде. – Анда керүгә, моңарчы һичкем атланмаган бәйдәге яшь ишәкне күрерсез. Аны бәйдән ычкындырыгыз да монда алып килегез. 3Әгәр берәрсе: «Ник алай эшлисез?» – дип сораса: «Ишәк безнең Хуҗага кирәк, Ул аны тиздән кире кайтарыр», – дип әйтегез.

4Шәкертләр, китеп, тыкрыкта капка янына бәйләп куелган яшь ишәкне күрделәр дә ычкындыра башладылар. 5Шул тирәдә басып торган кешеләр алардан:

– Нәрсә эшлисез сез? Нигә ишәкне бәйдән ычкындырасыз? – дип сорады.

6Гайсә кушканча җавап кайтаргач, аларны тоткарламадылар. 7Шәкертләр, ишәкне алып килеп, аның сыртына өс киемнәрен салгач, Гайсә ишәккә атланды. 8Халыкның күбесе юлга киемнәрен җәйде, башкалар исә кырда үсеп утырган агач ботакларын кисеп түшәде. 9Алдан баручылар да, арттагылар да:

– Һошанна![*]
Раббы[†] исеме белән Килүче мөбарәктер!
10Атабыз Давытның якынлашып килгән патшалыгы мөбарәк булсын!
Югарыда, күкләрдә һошанна! – дип кычкырды[+].

11Иерусалимгә керүгә, Гайсә, Аллаһы йортына[†] юнәлеп, андагы бар нәрсәне күздән кичерде. Кич җиткәч, Гайсә унике шәкерте белән Бәйт-Әниягә әйләнеп кайтты.


Аллаһы йорты – дога кылу урыны


(Маттай 21:18-19)

12[•]Иртәгесе көнне Бәйт-Әниядән чыкканда, Гайсәнең ашыйсы килеп китте[+]. 13Еракта куе яфраклы инҗир агачы күргәч, җимеше булмасмы дип, агач янына килде, әмма анда яфрактан башка берни күренмәде – җимеш өлгерергә әле иртә иде[+]. 14Инҗир агачына Гайсә:

– Моннан ары җимешеңне мәңге беркем ашамасын! – диде.

Шәкертләре исә моны ишетеп торды.


Гайсә – Аллаһы йортында


(Маттай 21:12-17; Лүк 19:45-48; Яхъя 2:13-22)

15[•]Менә алар Иерусалимгә килеп җиттеләр. Аллаһы йортына кергәч, Гайсә андагы сатучыларны һәм сатып алучыларны куып чыгара башлады, акча алмаштыручыларның өстәлләрен һәм күгәрчен сатучыларның утыргычларын аударып ташлады;[+] 16Аллаһы йортының ишегалды аша йөк ташуны тыйды. 17Халыкны өйрәтеп Гайсә:

– Язмада: «Минем Йортым барча халыклар өчен дога кылу йорты дип аталыр», – дип әйтелмәгәнмени? Ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндергәнсез! – диде.

18Баш руханилар[†] һәм Канун[†] белгечләре, бу хакта ишеткәч, Гайсәне һәлак итү әмәлен эзләргә тотындылар; Аның тәгълиматын бар халык таң калып тыңлаганга, алар Гайсәдән курка иделәр[+].

19Кич җиткәч, Гайсә һәм шәкертләре шәһәрдән китте[+].


Корыган инҗир агачы


(Маттай 21:19-22)

20[•]Иртәгесен теге инҗир агачы яныннан үтеп барганда, аның очыннан алып тамырына кадәр корыган булуын күрделәр. 21Петер, кичә нәрсә булганын исенә төшереп, Гайсәгә:

– Остаз! Кара әле, Син каргаган инҗир агачы корыган бит! – диде.

22Аларга җавап итеп Гайсә:

– Аллаһыга[†] ышаныгыз! – диде. – 23Хак сүз әйтәм сезгә: әгәр кем дә булса һич шикләнмичә шушы тауга: «Күтәрел дә диңгезгә ташлан!» – дип әйтеп, сүзләренең үтәләсенә ышанса, нәкъ шулай булыр[+]. 24Шуңа күрә Мин сезгә болай дим: дога кылып Аллаһыдан нәрсә генә сорасагыз да, аны инде алдым, дип ышаныгыз – һәм сез аны алырсыз![+] 25Шулай ук берәрсенә үпкәгез булса да, дога кылган вакытта аны кичерегез. Шул чагында Күктәге Атагыз да гаеп эшләрегезне кичерер. [[+] 26][*]


Гайсәнең хокукы турындагы сорау


(Маттай 21:23-27; Лүк 20:1-8)

27[•]Гайсә һәм Аның шәкертләре янә Иерусалимгә килделәр. Аллаһы йортының ишегалдында йөргән Гайсә янына баш руханилар, Канун белгечләре һәм халык өлкәннәре[†] якынлашып:

28– Мондый эшләр башкарырга Синең хакың бармы? Боларны эшләргә Сиңа кем хокук бирде? – дип сорадылар[+].

29– Минем дә сезгә бер соравым бар, – диде Гайсә. – Әгәр җавап бирсәгез, Мин дә бу гамәлләрне нинди хокук белән эшләвемне әйтермен. 30Суга чумдыру хокукы Яхъяга күктән бирелгәнме, әллә кешеләрдәнме? Җавап бирегез[+].

31Тегеләр үзара:

– «Күктән» дип әйтсәк, Ул «ә ни өчен сез аңа ышанмадыгыз?» дип сорар,[+] 32«кешеләрдән» дип әйтергәме әллә? – диештеләр.

Бар халык Яхъяны пәйгамбәр дип исәпләгәнгә күрә, халыктан куркып алар:[+]

33– Белмибез, – дип җавап кайтардылар.

– Алай булгач, Мин дә сезгә боларны эшләргә кем хокук биргәнен әйтмим, – диде Гайсә.

### 12


Йөзем үстерүче явызлар хакында гыйбрәтле хикәя


(Маттай 21:33-46; Лүк 20:9-19)

1[•]Шуннан Гайсә аларга гыйбрәтле хикәяләр сөйли башлады:

– Бер кеше йөзем бакчасы утырткан, аны койма белән әйләндереп алган, җимеш изү өчен махсус чокыр әзерләгән, каравыл манарасы төзегән дә, бакчасын йөзем үстерүчеләргә куллануга биреп, чит якларга китеп барган[+]. 2Уңыш җыяр вакыт җиткәч, йөзем бакчасыннан үз өлешен алырга дип, йөзем үстерүчеләр янына хезмәтчесен озаткан. 3Тегеләр аны тотып кыйнаганнар һәм буш кул белән кайтарып җибәргәннәр. 4Бакча хуҗасы икенче хезмәтчесен юллаган. Әмма аны да, башын җәрәхәтләп, мыскыл итеп кире борганнар. 5Хуҗа кеше янә бер хезмәтчесен юллаган – анысын үтергәннәр. Башкаларын да җибәреп караган – кайсын кыйнаганнар, кайсын үтергәннәр[+]. 6Ахыр чиктә аның бер генә кешесе – сөекле углы калган. Шуннан бакча хуҗасы «углыма хөрмәт күрсәтерләр» дип уйлап, аны юллаган[+]. 7Әмма йөзем үстерүчеләр үзара: «Варис бит бу! Әйдәгез үтерик аны, һәм аңа каласы мирас безнеке булыр», – дип киңәшкәннәр дә[+] 8егетне тотып алып үтергәннәр һәм йөзем бакчасыннан чыгарып ташлаганнар[+]. 9Инде йөзем бакчасының хуҗасы нәрсә эшләр? Ул, кайтып, йөзем үстерүчеләрне үтерер дә кулланыр өчен бакчасын башкаларга тапшырыр[+]. 10-11Язмада:

«Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде.
Раббы[†] тарафыннан кылынды бу,
һәм безнең күзләр өчен бу могҗизадыр», –

дип язылган сүзләрне укыганыгыз булмадымыни[+]?

12Яһүдиләрнең башлыклары, Гайсә сөйләгән гыйбрәтле хикәянең үзләренә төбәлгәнен аңлап, Аны кулга алырга теләгән иделәр, әмма халыктан курыкканга, Аны калдырып китеп бардылар[+].


Кайсарга салым түләү турында


(Маттай 22:15-22; Лүк 20:20-26)

13[•]Сүзләреннән гаеп табып булмасмы дип, берничә фарисейны һәм Һируд[†] тарафдарын Гайсә янына юлладылар,[+] 14һәм тегеләр, килеп:

– Остаз! – диде. – Синең гадел булуыңны беләбез. Син берәүгә дә ярарга тырышмыйсың, чөнки кемнең кем булуы Сиңа мөһим түгел. Син хакыйкать кушканча Аллаһы[†] юлына өйрәтәсең. Әйт әле, кайсарга[†] салым түләргә рөхсәт ителәме, юкмы? Салым түләргәме безгә, юкмы[+]?

15Аларның икейөзле булуын белгәнгә, Гайсә:

– Нәрсәгә дип сыныйсыз Мине? Бер динарлык тәңкә күрсәтегез әле, – диде[+].

16Аңа тәңкә алып килеп бирделәр, һәм Гайсә алардан:

– Монда кемнең сурәте төшерелгән, кемнең исеме сугылган? – дип сорады.

– Кайсарныкы, – дип җавап бирде тегеләр.

17Шуннан Гайсә:

– Кайсарныкын – кайсарга, ә Аллаһыныкын Аллаһыга бирегез, – диде.

Аның бу җавабына тегеләр хәйран калдылар[+].


Үледән терелү турындагы сорау


(Маттай 22:23-33; Лүк 20:27-40)

18[•]Аннары Гайсә янына үлеләрнең терелүен инкяр итүче саддукейлар,[†] килеп, болай дип сорадылар:[+]

19– Остаз! Канунда[†] Муса безгә: «Әгәр берәүнең ир туганы[†] ата булу бәхетенә ирешмичә үлеп китеп, аның хатыны калса, бу тол хатынны кардәше үзенә алсын һәм үлгән бертуган кардәшенең нәселен дәвам итсен», – дип язган. 20Бертуган җиде ир кардәш булган ди. Шуларның беренчесе өйләнгән һәм бала калдырмыйча үлеп киткән. 21Аның хатынын икенче туганы үзенә алган, ләкин бала калдырмыйча үлеп киткән. Өченчесе белән дә нәкъ шулай булган. 22Җиде агай-эне арасында берсе дә нәсел варисын калдыра алмаган. Барысыннан соң хатын үзе дә дөнья куйган. 23Шулай булгач, үлеләр терелгәндә, алар һәммәсе үледән терелгәннән соң, ул кайсының хатыны булачак? Җидесе дә аның ире иде бит!

24– Язманы да, Аллаһы кодрәтен да белмәгәнгә ялгышасыз түгелме? – дип җавап бирде аларга Гайсә. – 25Үледән терелгәннәр өйләнмәс тә, кияүгә дә чыкмас; алар күктәге фәрештәләр[†] сыман булыр. 26Ә инде үлгәннәрнең терелү мәсьәләсенә килгәндә, Муса китабындагы хикәядә Аллаһының янып торган күгән куагы арасыннан: «Мин – Ибраһим Алласы, Исхак Алласы һәм Ягъкуб Алласы», – дип әйткән сүзләрен укымадыгызмыни? 27Аллаһы – үлеләр Алласы түгел, Ул – тереләрнеке. Сез бик тә ялгышасыз.


Иң мөһим әмер


(Маттай 22:34-40; Лүк 10:25-28)

28[•]Аларның бәхәсен ишетеп һәм Гайсәнең яхшы җавап бирүен күреп, Канун белгечләреннән берәү Аның янына килде дә:

– Канундагы әмерләрнең иң мөһиме кайсы? – дип сорады.

29– Иң мөһим әмер шушыдыр, – дип җавап бирде Гайсә. – «Тыңла, Исраил[†] халкы! Раббы Аллабыз – бердәнбер Раббы! 30Раббы Аллаңны бөтен йөрәгең, бөтен җаның, бөтен акылың белән, бар көчеңә ярат». 31Ә менә икенчесе: «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат». Бу әмерләрдән дә мөһимрәге юк[+].

32– Яхшы әйттең, Остаз, – диде Канун белгече,[†] – «Аллаһы Ул – бердәнбер, Аңардан башка илаһ юк» дип, Син дөрес әйтәсең. 33Аны бөтен йөрәгең, бөтен акылың белән, бар көчеңә ярату һәм якыныңны үзеңне яраткан кебек ярату барлык яндыру корбаннарыннан[†] да, башка төр корбаннардан да мөһимрәк.

34Аның акыллы җавабын ишетеп Гайсә:

– Син Аллаһы Патшалыгыннан[†] ерак түгелсең, – диде.

Шуннан соң инде бер кеше дә Гайсәгә сорау бирергә батырчылык итмәде[+].


Мәсих – Давыт Углымы?


(Маттай 22:41-46; Лүк 20:41-44)

35[•]Аллаһы йортында[†] халыкны өйрәткәндә, Гайсә болай сөйләде:

– Ничек итеп Канун белгечләре: «Мәсих[†] – Давыт Углы», – дип әйтә ала[+]? 36Изге Рух[†] белән илһамланган Давыт үзе болай ди бит:

«Раббы минем Хакимемә[†] әйтте:
„Дошманнарыңны аяк астыңа
баскыч басмасы итеп салганчы,
Минем уң ягымда утыр“»[+].

37Мәсихне Давыт «Хакимем» дип атый. Шулай булгач, Мәсих ничек итеп Давытның Углы була алсын?

Җыелган бар халык Аны рәхәтләнеп тыңлады[+].


Канун белгечләрен гаепләү


(Маттай 23:1-36; Лүк 20:45-47)

38-39[•]Халыкны өйрәтеп Гайсә болай диде:

– Өсләренә озын киемнәр киеп йөрүне, мәйданнарда үзләрен ихтирам белән сәламләгәнне, гыйбадәтханәләрдә[†] – дәрәҗәле урыннарда, мәҗлесләрдә түрдә утыруны сөюче Канун белгечләреннән сак булыгыз![+] 40Алар, хәйләләп, тол хатыннарның мал-мөлкәтен талыйлар, кешеләр күрсен өчен озаклап дога кылалар. Андыйларны иң каты хөкем көтә!


Тол хатынның бүләге


(Лүк 21:1-4)

41[•]Соңрак Гайсә халыкның сәдака сандыгына акча салуын күзәтеп утырды. Байларның күбесе акчаны мулдан салды[+]. 42Шунда бер фәкыйрь тол хатын ике данә вак акча[*] (бер кодрант) салды. 43Гайсә, шәкертләрен чакырып алып, аларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: бу фәкыйрь тол хатын акчаны һәммәсенә караганда күбрәк салды. 44Чөнки тегеләрнең барысы да үзеннән артканны бүләк итте, ә бу ярлы хатын бар акчасын – яшәү өчен кирәк булганның бөтенесен бирде, – дип әйтте[+].

### 13


Ахыр заман билгеләре турында


(Маттай 24:1-14; Лүк 21:5-19)

1[•]Аллаһы йортыннан[†] чыгып барган Гайсәгә шәкертләрнең берсе:

– Остаз! Кара әле: нинди зур ташлар, нинди матур биналар! – диде.

2– Син шушы зур биналарга карап әйтәсеңме? – диде Гайсә. – Монда таш өстендә таш калмаячак, бар нәрсә җимереләчәк![+]

3Гайсә Зәйтүн-тау битендә, Аллаһы йорты каршында утырган чакта, Петер, Ягъкуб, Яхъя һәм Әндри Аның белән үзләре генә калгач:

4– Әйт әле: ул хәлләр кайчан булыр, боларның тиздән буласын нинди билге-ишарә күрсәтер? – дип сорадылар.

5– Карагыз аны, алдамасыннар үзегезне, – диде Гайсә аларга, –[+] 6чөнки күпләр, килеп, үзләрен Минем исем белән атарлар һәм, «Мин – Мәсих»[†] дип әйтеп, байтак кешене алдарлар. 7Якындагы сугыш авазын һәм ерактагы сугышлар хакында ишеткәндә курыкмагыз – шулай булырга тиеш ул. Әмма моның белән генә бетмәс: 8халык – халыкка, патшалык патшалыкка каршы чыгар, төрле урыннарда җир тетрәүләр, ачлык булыр, әмма болар – тулгак газапларының башы гына әле[+]. 9Сез исә әзер булып торыгыз: сезне мәхкәмәләргә[*] тапшырып хөкем итәрләр һәм гыйбадәтханәләрдә[†] кыйнарлар. Минем аркада сез патшалар һәм идарәчеләр каршына килеп басарга мәҗбүр булырсыз, Минем хакта шаһитлык бирерсез[+]. 10Әмма аңарчы Яхшы хәбәр[†] бар халыкларга килеп ирешергә тиеш[+]. 11Үзегезне хөкемгә алып барганда, нәрсә сөйләрбез, дип борчылмагыз: шул сәгатьтә сезгә нәрсә хәбәр ителсә, шуны сөйләрсез, чөнки сез түгел, сезнең урынга Изге Рух[†] сөйләр[+]. 12Кардәш – кардәшен, ата үзенең баласын үлемгә тапшырыр, ә балалар, ата-аналарына каршы чыгып, аларны үтертер[+]. 13Минем аркада барысы да сезгә нәфрәт белән карар. Әмма боларның һәммәсенә ахыргача түзә алган кеше – котылыр[+].


Изге урындагы нәҗес нәрсә


(Маттай 24:15-28; Лүк 21:20-24)

14[•]Ә инде «ташландык хәлгә китерүче нәҗес нәрсәнең» тиешсез урында торуын күргәч (бу сүзләрне укыган кеше үзе аңласын!), Яһүдиядә яшәүчеләр тауларга качсын, 15өй түбәсендә булганнар әйберләрен алырга өйгә төшеп тормасын,[+] 16кырдагылар исә өс киемен алырга өенә кайтып йөрмәсен. 17Ул көннәрдә йөкле булган һәм бала имезгән хатыннарга – кайгы![+] 18Качуыгыз кышкы айларга туры килмәсен дип дога кылыгыз, 19чөнки ул көннәрдә дөнья яралганнан, Аллаһы[†] дөньяны яратканнан алып бүгенгә кадәр күрелмәгән һәм киләчәктә дә булмаячак афәт килер[+]. 20Әгәр Раббы[†] ул көннәрнең санын киметмәсә, һичбер җан иясе исән калмас иде. Әмма Үзе сайлаган кешеләр хакына Раббы ул көннәрнең санын киметер[+].

21Әгәр сезгә шул вакытта: «Кара, Мәсих биредә!» яки «Әнә тегендә!» – дип әйтсәләр, ышанмагыз,[+] 22чөнки ялган мәсихләр белән ялган пәйгамбәрләр[†] килер һәм, Аллаһы тарафыннан сайлап алынганнарны да юлдан яздырмакчы булып, галәмәтләр һәм могҗизалар күрсәтер[+]. 23Сез исә сак булыгыз. Мин сезгә барысы хакында алдан әйтеп куйдым[+].


Адәм Углының кайтуы


(Маттай 24:29-31; Лүк 21:25-28)

24[•]Ул көннәрдә, шул фаҗигадан соң,

«кояш тоныкланып, ай яктыртмас булыр,
25күктән йолдызлар коелып,
күк җисемнәре тетрәнеп куяр»,[+]

26шул чагында кешеләр бөек кодрәт һәм дан[†] белән болытлар өстендә килүче Адәм Углын[†] күрерләр;[+] 27Ул, фәрештәләрне[†] җибәреп, дөньяның дүрт тарафыннан – җир читеннән башлап күк читенә кадәр – Үзе сайлаган адәмнәрне җыеп алыр[+].

28[•]Менә инҗир агачына карагыз: бөреләре бүртеп, яфрак яра башласа, сез тиздән җәй җитәсен беләсез. 29Монда да нәкъ шулай: бу хәлләрнең гамәлгә ашуын күргәндә, белеп торыгыз – ул вакыт якын[*], инде ишек төбендә! 30Хак сүз әйтәм сезгә: бүгенге буын юкка чыкканчы, болар һәммәсе гамәлгә ашыр[+]. 31Күк һәм җир юкка чыгар, әмма Минем сүзләрем һичкайчан юкка чыкмас[+].


Көне һәм сәгате билгесез


(Маттай 24:36-44; Лүк 17:26-30, 34-36)

32[•]Ул көннең яки сәгатьнең кайчан җитәсен һичкем – күктәге фәрештәләр дә, Угыл да белми. Бу турыда бары тик Күктәге Атам гына белә. 33Карагыз аны, уяу булыгыз, чөнки ул вакытның кайчан җитәсен сез белмисез[+]. 34Сәфәр чыкканда кеше, үзенең йортын хезмәтчеләренә калдырып, аларның һәркайсына аерым эш куша, ә капка сакчысына уяу булырга боера[+]. 35Шулай итеп, уяу булыгыз, чөнки йорт хуҗасының кайчан әйләнеп кайтасын белмисез – кичтәнме, төн уртасындамы, тәүге әтәч кычкыргандамы, әллә таң аткандамы[+]. 36Хуҗагыз көтмәгәндә кайтып керсә, карагыз аны, сезне йоклап яткан хәлдә күрмәсен![+] 37Сезгә әйткән бу сүзләрне Мин бар кешегә кабатлыйм: уяу булыгыз!

### 14


Дин әһелләренең Гайсәне үтерергә ниятләве


(Маттай 26:1-5; Лүк 22:1-2; Яхъя 11:45-53)

1[•]Котылу бәйрәменә[†] һәм Төче күмәч бәйрәменә[†] ике көн калып бара иде. Баш руханилар[†] һәм Канун[†] белгечләре Гайсәне хәйлә белән кулга алып үтерергә җай эзләделәр[+].

2– Әмма бәйрәм вакытында ярамас, – диде алар, – халык арасында чуалыш чыгарга мөмкин.


Бәйт-Әниядә Гайсәгә хуш исле май сөртү


(Маттай 26:6-13; Лүк 7:36-50; Яхъя 12:1-8)

3[•]Гайсәнең Бәйт-Әниягә, махау зәхмәтеннән арынган Шимунның өенә килгән вакыты иде. Гайсә анда ашап утырганда, бер хатын алебастр[*] савытта кыйммәтле хуш исле нард[*] мае алып килде һәм, савытны ватып, шул майны Аның башына койды[+]. 4Кайберәүләр, ачуланып, үзара:

– Нигә майны алай әрәм итәргә? 5Аны өч йөздән артык динарга сатып, акчасын фәкыйрьләргә өләшергә була иде бит! – диеште.

Алар шулай дип хатынны шелтәли бирделәр, 6әмма Гайсә:

– Куегыз, ник битәрлисез аны? – диде. – Минем өчен изге[†] эш эшләде ул. 7Фәкыйрьләр бит һаман сезнең янда, һәм сез аларга теләгән вакытта игелек кыла аласыз, ә Мин һәрвакыт сезнең белән булмам[+]. 8Ул хәленнән килгәнне эшләде – тәнемне алдан ук майлап, Мине күмәргә әзерләде[+]. 9Хак сүз әйтәм сезгә: Яхшы хәбәр[†] дөньяның кайсы почмагына килеп ирешсә дә, бу хатынны искә алып, аның нәрсә эшләве турында сөйләячәкләр[+].


Яһүдәнең Гайсәгә хыянәт итүе


(Маттай 26:14-16; Лүк 22:3-6)

10[•]Шуннан соң унике шәкертнең берсе, Яһүдә[†] Искариот исемлесе, Гайсәне баш руханилар кулына тапшырырга ниятләп, алар янына килде[+]. 11Аның ни өчен килүен ишеткәч, тегеләр шатланып аңа акча вәгъдә иттеләр. Яһүдә шуннан соң Гайсәне руханилар кулына тапшырырга җай чыкканын көтеп йөри башлады.


Котылу бәйрәме табыны


(Маттай 26:17-30; Лүк 22:7-23; Яхъя 13:21-30)

12[•]Төче күмәч бәйрәме хөрмәтенә бәрән чала торган көнне шәкертләре Гайсәдән:

– Бәйрәм табынын Сиңа кайда әзерлик? – дип сорады[+].

13Ул, ике шәкертен озатып, аларга әйтте:

– Шәһәргә барыгыз, анда сулы чүлмәк күтәреп кайтучы бер кешене очратырсыз. Аның артыннан ияреп барыгыз да 14ул кергән өйнең хуҗасына болай дип әйтегез: «Остаз синнән: „Бәйрәм ризыгын шәкертләрем белән кайсы бүлмәдә ашыйк?“ – дип сорый». 15Ул сезгә бәйрәм өчен әзерләнгән – өске каттагы җыештырылган зур бүлмәне күрсәтер; безгә табынны әнә шунда әзерләгез.

16Шәкертләр шәһәргә киттеләр, һәм барысы да Гайсә әйткәнчә булып чыкты; шуннан алар бәйрәм табыны әзерләделәр.

17Кич җиткәч, Үзенең унике шәкерте белән бергә Гайсә килде. 18Алар ашаган чакта, Гайсә:

– Хак сүз әйтәм сезгә: арагыздан берегез, Минем белән бергә ашап утыручы, Миңа хыянәт итәчәк, – диде[+].

19Шәкертләре, борчылышып, берсе артыннан берсе:

– Мин түгелдер бит? – дип Аңардан сорарга тотынды.

20– Минем белән бер савытка икмәк манучы унике шәкертнең берсе ул, – дип җавап бирде Гайсә. – 21Әйе, Язмада әйтелгәнчә, Адәм Углы[†] инде китә, ләкин Адәм Углына хыянәт иткән кешегә – ни кайгы! Бөтенләй тумаса, ул кеше өчен яхшырак булыр иде![+]

22[•]Алар шулай ашап утырганда, Гайсә икмәк алып шөкрана кылды да сындыргалап шәкертләренә бирде.

– Алыгыз, бу – Минем тәнем, – диде Ул[+].

23Аннары касәне алып шөкрана кылды да аларга сузды – барысы да эчте.

24– Бу – күпләр өчен түгелә торган каным. Аллаһының[†] кешеләр белән Килешүен[†] раслаучы кан ул, – диде Гайсә. – 25Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгында[†] яңа шәраб эчәр көн җитми торып, Мин инде йөзем шәрабы эчмәячәкмен.

26Мәдхия җырлаганнан соң, алар Зәйтүн тавына киттеләр[+].


Петернең ваз кичәсен Гайсәнең алдан әйтүе


(Маттай 26:31-35; Лүк 22:31-34; Яхъя 13:36-38)

27[•]– Язмада:

«Көтүчене һәлак итәрмен,
һәм сарыклар таралышып бетәр», –

дип әйтелгәнчә, сез барыгыз да бу төндә Миннән баш тартырсыз, – диде аларга Гайсә. –[+] 28Әмма үледән терелгәннән соң, Мин сезне Гәлиләядә[†] көтеп торырмын[+].

29– Синнән һәммәсе баш тартканда да, мин баш тартмам, – диде Петер.

30Гайсә аңа:

– Хак сүз әйтәм сиңа: бүген төнлә әтәч ике тапкыр кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәрсең, – дип әйтте.

31Әмма Петер:

– Синең белән бергә үләргә туры килсә дә, Синнән ваз кичәсем юк! – дип үзенекен тәкрарлады.

Башкалар да шулай диделәр.


Гайсәнең Гетсимәни бакчасында дога кылуы


(Маттай 26:36-46; Лүк 22:39-46)

32[•]Алар Гетсимәни дип аталган урынга килделәр. Шәкертләренә Гайсә:

– Мин дога кылганчы, шушында көтеп торыгыз, – дип әйтеп, 33Петер, Ягъкуб һәм Яхъяны Үзе белән ияртеп китте. Аның күңелен шом, хәвеф биләп алды[+].

34– Йөрәгемне үлем сагышы басты, – диде Ул аларга. – Мине биредә көтеп торыгыз, уяу булыгыз![+]

35Гайсә читкәрәк китте дә, җиргә йөзтүбән капланып, әгәр мөмкин икән, бу газаплы сәгать Мине читләтеп үтсен, дип дога кылды[+].

36– И газиз Атам![*] – диде Ул. – Синең һәммә нәрсәгә кодрәтең җитә. Бу касәне Миңа эчертмәсәң иде. Хәер, Мин теләгәнчә түгел, Син теләгәнчә булсын![+]

37Гайсә әйләнеп килде һәм, шәкертләренең йоклап ятуын күреп, Петергә:

– Шимун, йоклап ятасыңмы? Бер сәгать тә уяу була алмадыңмы? – диде. – 38Йокламагыз, вәсвәсәгә бирелмәс өчен дога кылыгыз. Рух гайрәтле, тән зәгыйфьтер![+]

39Гайсә янә читкә китте һәм, шул ук сүзләрне кабатлап, дога кылды. 40Әйләнеп килгәч, шәкертләренең йоклап ятуын күрде – аларның күзләрен йокы баскан иде. Алар Гайсәгә нәрсә әйтергә дә белмәделәр.

41Өченче тапкыр әйләнеп килгәч, Ул:

– Һаман йоклыйсызмы, ял итәсезме? Җиткәндер! – диде. – Сәгате сукты: Адәм Углын әнә гөнаһлылар[†] кулына тапшыралар[+]. 42Торыгыз, киттек! Миңа хыянәт итүче килә инде.


Гайсәне кулга алу


(Маттай 26:47-56; Лүк 22:47-53; Яхъя 18:3-12)

43[•]Гайсә әйтеп тә бетермәде, унике шәкертнең берсе – Яһүдә килеп чыкты. Аның белән бергә, кылыч һәм чукмарлар күтәреп, баш руханилар, Канун белгечләре, халык өлкәннәре[†] җибәргән бер төркем кеше күренде[+]. 44«Мин кемне үпсәм, шул Гайсә булыр, Аны кулга алыгыз да ышанычлы сак астында озатыгыз», – дип хыянәтче алар белән алдан сүз беркеткән була.

45Яһүдә туп-туры Гайсә янына килде дә:

– Остаз! – дип Аны үбеп алды.

46Гайсәне шундук кулга алып сак астына куйдылар. 47Янәшәдә басып торган шәкертләрнең берсе кылычын чыгарды да, олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның колагын чабып өзде[+].

48– Юлбасар тотарга чыккандай, Минем янга кылыч һәм чукмарлар күтәреп килгәнсез! – диде Гайсә аларга. – 49Мин һәр көнне Аллаһы йортында[†] сезнең арада булып Аллаһы сүзен өйрәттем, һәм сез Мине кулга алмадыгыз. Хәер, Язмаларда нәрсә әйтелгән булса, шулар гамәлгә ашсын![+]

50Шунда шәкертләрнең барысы Аны ташлап качты[+]. 51Шәрә тәненә җәймә бөркәнгән бер егет Гайсә артыннан иярде. Сакчылар аны тотып алдылар, 52ләкин ул, җәймәсен тегеләр кулында калдырып, шәрә килеш качып китте.


Гайсә Югары киңәшмә каршында


(Маттай 26:57-68; Лүк 22:54-55, 63-71; Яхъя 18:13-14, 19-24)

53[•]Гайсәне олуг рухани янына алып килделәр. Баш руханилар, халык өлкәннәре һәм Канун белгечләренең барысы да шунда җыелган иде. 54Петер исә, бераз арткарак калып, олуг руханиның ишегалдына кадәр Гайсә артыннан барды да, хезмәтчеләр белән бергә утырып, учак янында җылына башлады.

55Баш руханилар һәм бөтен Югары киңәшмә,[†] Гайсәне үлем җәзасына хөкем итәр өчен, Аңа каршы шаһитлык эзләде, әмма гаепләрдәй һичнәрсә таба алмады. 56Күпләр Аңа каршы ялган шаһитлык бирде, ләкин берсенең күрсәтмәсе икенчесенекенә туры килмәде. 57Ялган шаһитлык бирүчеләрнең кайберләре, торып:

58– Без Аның: «Адәм кулы белән салынган шушы Аллаһы йортын җимереп, Мин өч көн эчендә адәм кулы белән корылмаган башкасын төзермен», – дип әйткәнен ишеттек, – диде[+].

59Әмма аларның бу күрсәтмәләре дә расланмады. 60Шуннан олуг рухани алгарак чыкты да Гайсәдән:

– Боларның гаепләүләренә каршы нигә берничек тә җавап кайтармыйсың? – дип сорады[+].

61Әмма Гайсә дәшмәде, бернинди җавап та бирмәде. Олуг рухани Аңардан янә сорады:

– Шөһрәтле[†] Аллаһы Углы, Мәсих[†] Синме?

62– Әйе, – дип җавап кайтарды Гайсә. –

«Сез Кодрәт Иясенең уң ягында Адәм Углының утыруын
һәм күктәге болытлар өстендә килүен күрерсез»[+].

63Шунда олуг рухани, өстендәге киемен ертып җибәреп:

– Тагын нинди шаһитлар кирәк безгә[+]? 64Көфер сүз сөйләвен үзегез ишеттегез бит! Бу хакта сез нәрсә уйлыйсыз? – диде.

Барысы да, Ул гаепле һәм үләргә тиеш, дигән карарга килде[+]. 65Кайберәүләр Аңа төкерергә, Аның йөзен каплап кыйнарга тотындылар.

– Менә хәзер пәйгамбәрлегеңне күрсәт инде! – диде алар.

Аннары Аны сакчылар кыйный башлады[+].


Петернең Гайсәдән ваз кичүе


(Маттай 26:69-75; Лүк 22:56-62; Яхъя 18:15-18, 25-27)

66[•]Бу вакытны Петер аста, ишегалдында иде. Олуг руханиның хезмәтче кызларыннан берсе килде дә, 67учак янында җылынып утырган Петерне күреп, аңа текәлеп карады һәм:

– Син дә бит насаралы Гайсә белән идең, – диде.

68Әмма Петер, аның сүзләрен инкяр итеп:

– Мин берни белмим һәм синең нәрсә сөйләгәнеңне аңламыйм! – диде дә алгы ишегалдына чыгып китте. [Шулвакыт әтәч кычкырды.][*]

69Хезмәтче кыз, аны янә күреп, шунда басып торучыларга:

– Бу кеше – аларның берсе, – диде.

70Кызның сүзләрен Петер тагын инкяр итте. Күпмедер вакыттан ишегалдындагылар:

– Ә син, чыннан да, аларның берсе бит. Син дә Гәлиләядән ич, – диде.

71Әмма ул:

– Сез әйткән Кешене мин белмим! – дип карганып ант итә башлады.

72Нәкъ шул вакытта әтәч икенче тапкыр кычкырды. Шунда Петер, Гайсәнең «әтәч ике тапкыр кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәрсең» дигән сүзләрен исенә төшереп, елап җибәрде[+].

### 15


Пилатның Гайсәдән сорау алуы


(Маттай 27:1-2, 11-14; Лүк 23:1-5; Яхъя 18:28-38)

1[•]Баш руханилар,[†] халык өлкәннәре,[†] Канун[†] белгечләре һәм бөтен Югары киңәшмә,[†] иртә таңда киңәш корып, Гайсәне бәйләделәр дә Рим[†] идарәчесе Пилат янына алып килделәр[+].

2– Син яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады Аңардан Пилат.

– Бу – синең сүзләрең, – дип җавап бирде Гайсә[+].

3Баш руханилар Аны күп нәрсәдә гаепләделәр. 4Шуннан Пилат янә Аңардан сорады:

– Ни өчен Син берничек тә җавап кайтармыйсың? Сиңа күпме гаеп такканнарын күрәсеңме[+]?

5Әмма Гайсә бүтән җавап бирмәде һәм моның белән Пилатны бик нык гаҗәпләндерде.


Пилатның Гайсәне үлемгә хөкем итүе


(Маттай 27:15-26; Лүк 23:13-25; Яхъя 18:39–19:16)

6[•]Бәйрәм уңаеннан Пилат, гадәттә, халык сораган бер тоткынны азат итә торган иде. 7Нәкъ шул көннәрдә зинданда Бараб исемле бер тоткын утыра иде. Чуалыш вакытында ул башка фетнәчеләр белән бергә кеше үтергән иде. 8Халык, Пилат янына килеп, гадәттәгечә эш итүен сорый башлады. 9Пилат:

– Телисезме, мин сезгә яһүдиләр Патшасын азат итәм? – диде.

10Баш руханиларның Гайсәне көнчелектән тотып бирүләрен Пилат аңлый иде[+]. 11Барабны иреккә чыгаруны таләп итегез дип, баш руханилар халыкны алдан котыртып куйган иде[+].

12– Сез «яһүдиләр Патшасы» дип атаган Кеше белән миңа нишләргә? – дип кабат сорады Пилат.

13– Хачка кадакла Аны! – дип кычкырды халык.

14– Нинди явызлык эшләгән соң Ул? – диде Пилат.

Ләкин халык тагын да катырак итеп:

– Хачка кадакла Аны! – дип кычкырды[+].

15Нәтиҗәдә Пилат, халыкка ярарга тырышып, Барабны азат итте, ә Гайсәне, камчы белән суктырганнан соң, хачка кадакларга боерды[+].


Гаскәриләрнең Гайсәне мәсхәрәләве


(Маттай 27:27-31; Яхъя 19:2-3)

16[•]Гаскәриләр, Гайсәне идарәче Пилат сараеның (преториумның) ишегалдына алып кереп, бар гаскәрне шунда җыйдылар. 17Алар Гайсә өстенә куе кызыл төстәге япанча, башына чәнечкеле чыбыклардан үрелгән таҗ кидерделәр 18һәм:

– Яшәсен яһүдиләр Патшасы! – дип Аны сәламләргә керештеләр.

19Аннары, таяк белән башына сугып, өстенә төкерделәр, каршына тезләнеп, алдында баш иделәр[+]. 20Туйганчы мәсхәрәләгәннән соң, өстендәге япанчасын салдырып Үзенең киемнәрен кидерделәр дә хачка кадакларга алып киттеләр.


Гайсәне хачка кадаклау


(Маттай 27:32-44; Лүк 23:26-43; Яхъя 19:17-27)

21[•]Кырдан кайтып килүче Шимун исемле кешене – Искәндәр белән Руфусның атасын – гаскәриләр Гайсәнең хачын күтәреп барырга мәҗбүр иттеләр (әлеге Шимун исә Күрини шәһәреннән иде)[+]. 22Гайсәне Гөлгетә (ягъни «баш сөяге») дип аталган урынга алып килделәр, 23мирра[†] кушылган шәраб бирделәр, әмма Ул эчемлектән баш тартты. 24Аннары гаскәриләр Гайсәне хачка кадакладылар һәм, жирәбә салып, киемнәрен бүлештеләр. 25Аны хачка кадаклаганда иртәнге сәгать тугыз иде. 26Хачка Аның гаебен күрсәтүче «Яһүдиләр Патшасы» дигән язу беркетелгән иде. 27Гайсә белән бергә ике юлбасарны – берсен Аның уң ягындагы, икенчесен сул ягындагы хачка кадаклап куйдылар. [ 28][*]

29Үтеп баручылар, башларын чайкап, Аны хурладылар.

– Әй Син, Аллаһы йортын[†] җимереп, аны өч көндә төзүче,[+] 30Үзеңне коткар – төш хачтан! – диде алар.

31Баш руханилар һәм Канун белгечләре дә Гайсәне мыскыллап көлделәр.

– Башкаларны коткарды, – диде алар, – ә Үзен коткара алмый[+]. 32Әгәр Ул Мәсих,[†] Исраил[†] Патшасы икән, күз алдыбызда хачтан төшсен, шул чакта Аңа ышанырбыз!

Аны хәтта хачка кадакланган теге адәмнәр дә мәсхәрәләде[+].


Гайсәнең үлеме


(Маттай 27:45-56; Лүк 23:44-49; Яхъя 19:28-30)

33[•]Көн үзәгендә бөтен җир йөзен караңгылык каплап алды, һәм шушы хәл көндезге өчкә кадәр дәвам итте. 34Сәгать өчләр тирәсендә Гайсә:

– Элои, Элои, лема сабахтани? – дип ачыргаланып кычкырып җибәрде (бу «Әй Аллам, Аллам! Ник ташладың Мине?» дигәнне аңлата).

35Янәшәдә торучылар, Аның сүзләрен ишетеп:

– Әнә, Ильяс пәйгамбәрне чакыра! – диде.

36Ә берсе, йөгереп килеп, әче шәрабка манылган губка кисәген таякка элде дә Аңа эчәргә бирде һәм:

– Әйдәгез карыйк, Ильяс Аны хачтан алырга килерме икән? – диде.

37Гайсә каты итеп бер кычкырды да җан бирде. 38Шулвакыт Аллаһы йортындагы пәрдә өстән аска кадәр урталай ертылып төште. 39Хач[†] каршында торган йөзбашы, Гайсәнең ни рәвешле җан биргәнен күреп:

– Бу Кеше чынлап та Аллаһы[†] Углы булган икән! – диде.

40Анда берничә хатын-кыз да бу хәлләрне читтән генә күзәтеп тора иде; алар арасында магдалалы Мәрьям, шулай ук кече Ягъкуб белән Йосиснең анасы Мәрьям һәм Салуми бар иде[+]. 41Алар, Гәлиләядә[†] Гайсә артыннан йөреп, Аңа ярдәм итүчеләрдән иде. Анда Гайсәгә ияреп Иерусалимгә килгән хатын-кызлар да байтак иде.


Гайсәне кабергә салу


(Маттай 27:57-61; Лүк 23:50-56; Яхъя 19:38-42)

42[•]Кич җитеп килә иде. Бу – бәйрәмгә әзерләнү көне, шимбәгә каршы көн булганлыктан, 43Югары киңәшмәнең абруйлы әгъзасы, Аллаһы Патшалыгын[†] көтеп яшәүче ариматайлы Йосыф, Пилат янына керергә җөрьәт итеп, Гайсәнең җәсәден алып китәргә рөхсәт сорады. 44Гайсәнең шулай тиз үлүенә гаҗәпкә калган Пилат, йөзбашын чакыртып:

– Күптән үлдеме? – дип сорады.

45Йөзбашыннан белешкәннән соң, Пилат Гайсәнең җәсәден Йосыфка алып китәргә рөхсәт бирде. 46Йосыф җитен тукыма сатып алды, Гайсәне хачтан төшереп шул тукымага төрде дә кыяда уелган кабер-мәгарәгә илтеп салды һәм, таш тәгәрәтеп китереп, мәгарә авызын томалап куйды. 47Магдалалы Мәрьям белән Йосиснең анасы Мәрьям исә Гайсәнең кайда күмелгәнен карап тордылар.

### 16


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе


(Маттай 28:1-8; Лүк 24:1-12; Яхъя 20:1-10)

1[•]Шимбә көн[†] үткәннән соң, магдалалы Мәрьям, Ягъкубның анасы Мәрьям һәм Салуми, Гайсәнең җәсәденә сөртер өчен, хуш исле майлар сатып алдылар[+]. 2Атнаның беренче көнендә иртән иртүк, кояш чыгуга, алар кабер янына киттеләр.

3– Мәгарә авызын томалаган ташны кем читкә тәгәрәтер икән? – диеште алар бер-беренә[+].

4Килеп карасалар – әлеге шактый зур таш читтә ята! 5Мәгарә эченә кергәч, уң якта утырган ап-ак киемле яшь бер ир-атны күреп, алар куркып киттеләр.

6– Курыкмагыз! – диде ул аларга. – Сез хачка кадакланган насаралы Гайсәне эзлисездер. Ул үледән терелде, монда юк Ул. Менә Ул яткан урын. 7Гайсәнең шәкертләренә һәм Петергә, Ул сезне Гәлиләядә[†] көтеп тора, дип хәбәр итегез; Ул алдан әйтеп куйганча, Аны шунда күрерсез[+].

8Котлары алынудан калтырап төшкән хатыннар мәгарәдән чыгып йөгерделәр. Бик нык курыкканга, әлеге хәл турында алар беркемгә берни әйтмәделәр.


Гайсә белән очрашулар


(Маттай 28:9-10, 16-20; Лүк 24:13-49; Яхъя 20:11-23)

9[•]Атнаның беренче көнендә иртә таңда үледән терелгәч, Гайсә иң элек магдалалы Мәрьямгә күренде. (Кайчандыр бу хатыннан Ул җиде җенне куып чыгарган була.)[+] 10Мәрьям, барып, хәсрәткә төшеп елап утырган шәкертләргә хәбәр итте. 11Гайсәнең исән булуын һәм Мәрьямнең Аны күрүен ишетсәләр дә, алар ышанмадылар[+].

12Шуннан соң Гайсә, бүтән кыяфәткә кереп, авылларына китеп баручы ике шәкертенә күренде. 13Тегеләр, шәһәргә әйләнеп кайтып, бу турыда башкаларга хәбәр иттеләр. Әмма аларның сүзенә дә ышанмадылар.

14Аннары Гайсә, ашап-эчеп утырган унбер шәкерте алдында пәйда булып, үледән терелгәннән соң Аны күрүчеләргә ышанмаганнары, туң йөрәкле булганнары өчен аларны шелтәләде. 15Ул:

– Барыгыз, бөтен җир йөзен йөреп чыгып, һәр җан иясенә Яхшы хәбәрне[†] җиткерегез! – диде. –[+] 16Шушы хәбәргә ышанган һәм суга чуму йоласын[†] үтәгән кеше котылыр, ышанмаган кеше исә хөкем ителер[+]. 17Ышанган адәмнәр төрле галәмәтләр күрсәтерләр: Минем исемем белән җеннәрне куып чыгарырлар, элек белмәгән яңа телләрдә сөйләрләр,[+] 18елан тотсалар да, берәр агу эчсәләр дә, зыян-зарар күрмәсләр, куллары белән орынып авыру кешеләрне савыктырырлар[+].

19Шул сүзләрне әйткәннән соң, Хаким[†] Гайсә күккә алынып Аллаһының[†] уң ягына утырды[+]. 20Ә шәкертләре, китеп, бөтен җир йөзе буйлап Яхшы хәбәрне таратып йөрде. Хуҗа-Хаким,[†] аларның вәгазьләрен илаһи билгеләр белән раслап, аларга ярдәм итеп торды[*][+].

## Лүк

### Лүк

Лүк


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


### 1


Лүк бәян иткән


Яхшы хәбәр

1-2Безнең арада булган вакыйгалар турында күпләр язарга алынды. Әлеге вакыйгаларны алар беренче көннәрдән үк барысын үз күзләре белән күргән кешеләрнең – Аллаһы[†] Сүзен вәгазьләүчеләрнең шаһитлыгына таянып хикәяләде. 3-4Шулай итеп, мин дә, мөхтәрәм Тәүфил[*], сиңа бирелгән белемнең дөреслегенә инануыңны теләп, барысын да башыннан ук җентекләп тикшергәннән соң, һәммәсе турында сиңа эзлекле рәвештә язарга карар кылдым[+].


Яхъяның туачагы алдан мәгълүм булу

5Яһүдиядә[*] Һируд[†] патша идарә иткән заманда, Абия нәселенә караган руханилар[†] төркемендә[*] Зәкәрия исемле берәү бар иде. Аның хатыны Элисабет та Һарун ыругыннан булып,[+] 6алар икесе дә Раббының[†] әмер-боерыкларын төгәл үтәүче тәкъва кешеләр иде[+]. 7Элисабет балага уза алмаганга, олы яшькә җиткән бу икәүнең балалары юк иде.

8Зәкәрия төркеме үз чиратында Аллаһы хозурында рухани хезмәтен башкарган бер көнне, 9руханиларда кабул ителгәнчә жирәбә салганнан соң, Раббы йортында[†] хуш исле сумала-майлар көйрәтү Зәкәриягә чыкты. 10Аллаһы йортында[†] хуш исле сумала-майлар көйрәтелгәндә, бар халык тышкы якта дога кылып торды. 11Шулвакыт Зәкәрия алдында, хуш исле сумала-майлар көйрәтә торган мәзбәхтән[†] уң якта, Раббы фәрештәсе[†] пәйда булды. 12Фәрештәне күргәч Зәкәрия бик нык курыкты. 13Фәрештә исә аңа:

– Курыкма, Зәкәрия, синең догаң кабул булды, – диде. – Хатының Элисабет сиңа ир бала тудырыр, син аңа Яхъя[*] дип исем кушарсың[+]. 14Синең күңелең шатлык-сөенеч белән тулыр, баланың тууына күпләр куаныр, 15чөнки Раббы каршында ул бөек булыр, шәраб һәм исерткеч эчемлекләр эчмәс, анасының карынында вакытта ук Изге Рух[†] белән сугарылыр[+]. 16Исраилиләрнең[†] күбесен ул Раббыга, аларның үз Алласына кире кайтарыр; 17Ильясныкы кебек рухка һәм кодрәткә ия булып, Раббы алдыннан барыр, аталары белән балаларны татулаштырыр, Аллаһыга буйсынмасларны тәкъвалар юлына борыр, халыкны Раббы килүенә әзерләр[+].

18Фәрештәдән Зәкәрия:

– Моның шулай буласын мин ничек белермен? – дип сорады. – Мин инде карт, хатыным да олы яшьтә.

19– Мин – Аллаһы хозурындагы Җәбраилмен, – диде аңа фәрештә, – һәм Ул мине шушы куанычлы хәбәрне сиңа белдерү өчен җибәрде. 20Вакыты җиткәч, мин әйткәннәр чынга ашыр. Ә хәзер, минем сүзләремә ышанмаган өчен, әйткәннәрем тормышка ашканчы, телдән язарсың һәм сөйләшә алмассың.

21Бу вакытта халык, Зәкәриянең тоткарлануына аптырап, Аллаһы йортыннан аның чыгуын көтте. 22Аллаһы йортыннан чыккач, Зәкәрия сөйләшә алмады, һәм кешеләр аңа илаһи күренеш иңгәнен аңладылар. Шулай телдән язып, кешеләр белән ул ым-ишарәләр ярдәмендә аңлашты.

23Хезмәт башкару көннәре тәмамлангач, Зәкәрия өенә кайтты. 24Озакламый хатыны Элисабет балага узды һәм биш ай буена кеше арасына чыкмады. 25Элисабет:

– Минем хакка моны Раббы эшләде; шәфкать күрсәтеп, ил-күз алдында мине йөз каралыгыннан коткарды, – диде.


Гайсәнең туачагы алдан мәгълүм булу

26-28Элисабет балага узып алтынчы ай киткәч, Аллаһы Җәбраил фәрештәне Гәлиләя[†] өлкәсендәге Насара шәһәренә, Мәрьям исемле гыйффәтле кыз янына җибәрде. Давыт нәселеннән булган Йосыф исемле кешегә ярәшелгән әлеге Мәрьям янына килеп, фәрештә:

– Иминлек сиңа, и Аллаһының мәрхәмәтенә[†] ирешкән бәндә! Раббы синең белән! – диде[+].

29Мәрьям аптырап калды, бу сүзләрнең мәгънәсен аңларга тырышты. 30Фәрештә аңа:

– Курыкма, Мәрьям! Аллаһы сиңа мәрхәмәт кылды. 31Син буйга узарсың һәм Ир Бала табарсың, Аңа Гайсә[*] дип исем кушарсың[+]. 32Ул бөек булыр, Аны Аллаһы Углы дип йөртерләр. Раббы Алла Аңа ерак бабасы Давытның тәхетен бирер,[+] 33Ул Ягъкуб халкы өстеннән мәңге патшалык итәр, һәм патшалыгының азагы булмас, – диде[+].

34Мәрьям исә фәрештәдән:

– Ничек шулай булыр икән? – дип сорады. – Мин бит әле кияүдә түгелмен!

35– Изге Рух иңеп, сине Аллаһы Тәгаләнең кодрәте чолгап алыр, шуңа күрә синнән туачак Бала изге[†] булыр һәм Аллаһы Углы дип аталыр, – дип җавап бирде фәрештә. –[+] 36Менә, кардәшең Элисабет, картайган булса да, ир балага узды. Кешеләр аны, карыны кысыр, дип әйтә иде, ә ул инде алтынчы аен авырлы, 37чөнки Аллаһы булдыра алмаган эш юк[+].

38– Мин – Раббы бәндәсемен, – диде Мәрьям. – Син ничек әйтсәң, шулай булсын.

Шуннан фәрештә аның яныннан китеп барды.


Мәрьямнең Элисабет янына кунакка килүе

39-40Озак та үтмәстән Мәрьям ашыгып кына таулы Яһүдиядә урнашкан шәһәргә, Зәкәрияләргә китеп барды; аларның өенә кергәч Элисабет белән исәнләште. 41Мәрьямнең сәламләвен ишетеп, Элисабет карынындагы бала тибенеп куйды, һәм Элисабет Изге Рух белән сугарылды. 42Ул күтәренке тавыш белән:

– Хатыннар арасында син иң мөбарәге! Карыныңдагы балаң да мөбарәктер! – диде. – 43Ни өчен шундый илтифатка лаек булдым икән? Минем янга Хакимемнең[†] анасы килгән! 44Синең сәламеңне ишетүгә, карынымдагы балам шатлыгыннан талпынып куйды. 45Раббы сүзләренең гамәлгә ашуына ышанган хатын бәхетледер!


Мәрьямнең мәдхиясе

46«Күңелем Раббыны данлый,
47Рухым Аллаһыны – Коткаручымны[†] уйлап шатлана,
48чөнки Ул Үзенең күндәм колына игътибар итте.
Моннан соң барлык буыннар мине бәхетле дип атар,[+]
49чөнки Кодрәт Иясе минем өчен бөек эш кылды!
Аның исеме мөкатдәс!
50Үзеннән куркучыларга Ул буыннан-буынга шәфкать күрсәтеп килә.
51Ул Үзенең куәтле кулын сузды –
күңелендә тәкәббер уй йөрткәннәрне куып таратты;
52түрәләрне тәхеттән төшерде,
гадиләрне исә күтәрде;
53нигъмәте белән ачларны туйдырды,
байларны исә буш кул белән җибәрде.
54-55Ибраһимга һәм аның нәселенә
мәңге мәрхәмәтле булырмын, дип,
аталарыбызга биргән вәгъдәсен истә тотып,
Үз колы Исраилгә Ул ярдәмгә килде», – диде Мәрьям[+].

56Өч айга якын Элисабет янында кунак булганнан соң Мәрьям үз өенә кайтты.


Яхъяның тууы

57Вакыты җиткәч, Элисабет ир бала тудырды. 58Күршеләре һәм кардәшләре, Раббының Элисабетка зур шәфкать күрсәтүен ишетеп, аның белән бергә куандылар. 59Ә сигезенче көнне алар баланы сөннәткә утырту[†] йоласына килделәр һәм аны атасы исеме белән Зәкәрия дип атарга теләделәр. 60Ләкин баланың анасы каршы килеп:

– Юк, аның исеме Яхъя булырга тиеш, – диде.

61– Синең кардәшләрең арасында андый исемне йөртүче юк бит, – диделәр аңа 62һәм ишарәләр ярдәмендә баланың атасыннан, нинди исем кушарга телисең, дип сорадылар.

63Зәкәрия, язу тактасы сорап алып, «аның исеме Яхъя» дип язды. Барысы да хәйран калды. 64Шул мизгелдә аның теле ачылды, һәм ул Аллаһыны данлап сөйли башлады. 65Зәкәрия белән Элисабетның күрше-тирәсендә яшәүчеләр барысы шомланып калды; таулы Яһүдиянең барлык төбәкләрендә әлеге вакыйга кеше теленнән төшмәде. 66Бу хакта ишеткән һәркем: «Бу бала кем булыр икән?» – дип баш ватты. Чөнки Раббының кодрәте аның белән булуы күренеп тора иде.


Зәкәриянең мәдхиясе

67Баланың атасы Зәкәрия Изге Рух белән сугарылды, һәм пәйгамбәрлек кылып әйтте:

68«Раббыны, Исраилнең Алласын данлыйк,
чөнки Ул ярдәмгә килде һәм Үз халкын азат итте,
69-70күп еллар элек изге пәйгамбәрләре[†] аша вәгъдә иткәнчә,
Үзенең колы Давыт нәселеннән
куәтле Коткаручыны җибәрде[+].
71Коткаручы безне дошманнарыбыздан
һәм нәфрәт саклаучылардан йолып алачак.
72-75Дошманнардан котылгач,
гомеребезнең барлык көннәрендә
бернәрсәдән курыкмыйча,
Аллаһы алдында изге һәм тәкъва булып
Аңа хезмәт итә алсын өчен,
Аллаһы шул рәвешле ата-бабаларыбызга шәфкать күрсәтте,
Үзе төзегән изге Килешүне[†] –
атабыз Ибраһимга биргән антын –
исендә тотты[+].
76Һәм син, сабый,
Аллаһы Тәгаләнең пәйгамбәре дип аталырсың,
чөнки Раббыга юл әзерләп,
Аның алдыннан барырсың,[+]
77Аның халкына,
гөнаһларыгыз[†] кичерелгәч
сезне котылу[†] көтә, дип белдерерсең[+].
78-79Караңгыда һәм үлем күләгәсендә утырганнарга яктылык бирер,
аякларыбызны тынычлык юлына юнәлтер өчен,
шәфкате ташып торган Аллаһы безгә
югарыдан таң кояшы иңдерер»[+].

80Ә бала үсә, рухи яктан ныгый бирде һәм, Исраил халкына күренер вакыты җиткәнче, чүл якларында яшәде[+].

### 2


Гайсәнең тууы


(Маттай 1:18-25)

1[•]Шул көннәрдә кайсар[†] Август[*] бөтен Рим[†] империясендә халык санын алырга фәрман бирде[+]. 2Халык санын алу беренче тапкыр уздырылып, ул заманда Сүрия өлкәсендә Квирини идарә итә иде. 3Теркәлү өчен һәркем үз токымының шәһәренә кайтырга тиеш иде. 4Давыт нәселеннән булган Йосыф та Гәлиләядәге[†] Насара шәһәреннән Яһүдиягә, Давыт шәһәре саналган Бәйт-Лехемгә китте[+]. 5Исемлеккә теркәлер өчен Йосыф үзенә ярәшелгән, бу вакытта инде авырлы булган Мәрьям белән бергә барды. 6Бәйт-Лехемдә чакта Мәрьямнең бала табар вакыты җитте, 7һәм ул үзенең беренче Баласын – Ир Бала тапты, Аны биләп утлыкка салды, чөнки аларга кунак йортында урын калмаган иде.


Көтүчеләр һәм фәрештәләр

8Шул төнне шәһәр тирәсендәге кырда берничә көтүче үзләренең сарыкларын саклый иде. 9Бермәлне алар каршында Раббы[†] фәрештәсе[†] пәйда булып, әйләнә-тирә Раббы шөһрәтеннән[†] балкып китте. Көтүчеләр бик нык курыктылар[+].

10Фәрештә исә аларга:

– Курыкмагыз! Мин сезгә куанычлы хәбәр – бөтен халык өчен зур шатлык алып килдем, – диде. – 11Бүген Давыт шәһәрендә сезнең Коткаручыгыз[†] – Мәсих,[†] Хаким[†] туды![+] 12Менә шушы билге аша сез Аны танырсыз: мал утлыгында биләүле Бала ятар.

13Кинәт фәрештә янында күк гаскәре – күп санлы башка фәрештәләр пәйда булып:[+]

14«Күкләрдәге Аллаһыга[†] дан[†]!
Аллаһы илтифат күрсәткән кешеләргә җирдә иминлек булсын!» –

дип Аллаһыны данларга тотындылар[+].

15Фәрештәләр күккә ашканнан соң, көтүчеләр бер-берсенә:

– Әйдәгез, Бәйт-Лехемгә барыйк, анда ниләр булганны, Раббы хәбәр иткәнне күрик, – диделәр.

16Алар ашыгып Бәйт-Лехемгә килделәр, анда Мәрьям белән Йосыфны һәм мал утлыгында яткан Баланы эзләп таптылар. 17Баланы күргәннән соң, Аның хакында үзләренә әйтелгән сүзләрне башкаларга да сөйләделәр. 18Көтүчеләрне ишеткән кешеләрнең барысы хәйран калды. 19Мәрьям исә боларның һәммәсен күңеленә салып куйды һәм шул хакта уйланып йөрде[+].

20Ишетергә һәм күрергә насыйп булган бар нәрсә өчен Аллаһыны данлап һәм мактап, көтүчеләр үзләренең маллары янына кайттылар. Барысы да фәрештә әйткәнчә булды.


Гайсәне Аллаһы йортына алып килү

21Сигез көн үтеп, Баланы сөннәткә утыртыр вакыт җиткәч, Аңа Гайсә дип исем куштылар. Бу исемне Аңа, әнкәсе Мәрьям авырга узганчы ук, фәрештә биргән иде.

22Муса канунында[†] әйтелгән пакьләнү[†] көннәре тәмам булгач, Раббыга багышлар өчен Баланы алар Иерусалимгә алып килделәр. 23Чөнки Раббы канунында: «Ана карыныннан беренче булып туган[†] һәр ир бала Раббыга багышланырга тиеш», – дип язылган. 24Раббы кануны буенча алар шулай ук ике урман күгәрченен яки ике бала күгәрченне корбанлык[†] буларак китерергә тиеш иде.


Шимунның фатиха бирүе һәм аның пәйгамбәрлек сүзләре

25Ул заманнарда Иерусалимдә Шимун исемле бер кеше бар иде. Исраилгә[†] юаныч килүен көтеп яшәүче тәкъва һәм диндар бу адәм Изге Рух[†] белән сугарылган иде. 26Изге Рух аңа: «Раббы Мәсихен күрмичә үлмәссең», – дип әйткән була. 27Канунда язылган йоланы башкару өчен Мәрьям белән Йосыф нарасый Гайсәне Аллаһы йортына[†] алып килгәч, Изге Рух кушуы буенча Шимун да шунда килде, 28Баланы кулларына алды һәм Аллаһыны данлап:

29«И Хөкемдар, вәгъдәңне үтәп,
Син мине, Үз колыңны, тынычландырып дөньядан озатасың,
30-32чөнки барча халыклар каршында
Син әзерләгән коткаруны,
мәҗүсиләрнең[†] күзен ачасы яктылыкны,
халкың Исраилгә киләчәк данны күрдем», – диде[+].

33Гайсәнең атасы һәм анасы Шимунның Бала хакында әйткән сүзләрен гаҗәпләнеп тыңлап тордылар. 34Шимун аларны фатихалады һәм Баланың анасы Мәрьямгә:

– Бу Бала Исраилдә күпләрнең егылуына, икенче берәүләрнең күтәрелүенә сәбәпче, Аллаһыдан килгән кисәтүче бер билге кебек булыр; күпләр бу билгене кире кагар, 35һәм шул рәвешле аларның уй-ниятләре фаш ителер. Үзеңнең дә йөрәгеңә кылыч кадалгандай булыр, – диде[+].


Хөннәнең Аллаһыга шөкрана кылуы

36Аллаһы йортында Ашер ыругыннан Пенуил кызы Хөннә – шактый өлкән яшьтәге пәйгамбәр хатын да бар иде. Кияүгә чыгып ире белән җиде ел яшәгәннән соң 37тол калган бу хатын сиксән дүрт яшендә иде. Уразалар тотып, догалар кылып, көннәрен һәм төннәрен Аллаһы йортында үткәргән[+] 38Хөннә дә, алар янына килеп, Аллаһыга шөкрана кылды һәм Иерусалимнең азат ителүен зарыгып көткән кешеләрнең барысына Бала хакында сөйләде.

39Раббы кануны кушкан гамәлләрне тәмамлаганнан соң Йосыф белән Мәрьям үзләре яшәгән шәһәргә – Гәлиләядәге Насарага әйләнеп кайттылар[+]. 40Бала үсә, ныгый, гакыл туплый бирде, һәм Аллаһының шәфкате һәрчак Аның юлдашы булды.


Яшүсмер Гайсә Аллаһы йортында

41Гайсәнең ата-анасы һәр елны Иерусалимгә Котылу бәйрәменә[†] бара торган иде. 42Гайсәгә унике яшь тулгач, алар, гадәттәгечә, бәйрәмгә килделәр. 43Бәйрәм көннәре тәмам булгач, Йосыф белән Мәрьям кайтыр юлга чыктылар. Яшүсмер Гайсә Иерусалимдә калган булып чыкты, ә ата-анасы моны абайламады, 44башка юлчылар белән барадыр, дип уйлады. Бер көнлек юл үткәннән соң алар Гайсәне кардәшләре һәм таныш-белешләре арасыннан эзли башлады 45һәм таба алмыйча кабат Иерусалимгә килде; 46өч көннән соң алар Аны Аллаһы йортында эзләп тапты. Гайсә сораулар биреп, остазларның сөйләгәнен тыңлап алар арасында утыра иде. 47Гайсәнең сүзләрен ишеткән һәркем Аның тирән акылына, биргән җавапларына хәйран калды. 48Аны күреп, ата-анасы бик гаҗәпләнде. Әнисе Аңа:

– Углым, ник алай иттең? Без әтиең белән Сине эзләдек, бик борчылдык, – диде.

49Гайсә аларга:

– Ни өчен сез мине эзлисез? Атам Йортында булырга тиешлегемне белмисезме әллә? – диде.

50Ләкин алар Аның нәрсә әйтергә теләгәнен аңламадылар[+]. 51Гайсә алар белән бергә Насарага әйләнеп кайтты; ата-анасы сүзеннән Ул һич чыкмады. Әнисе Мәрьям бу хәлләрнең барысын күңеленә салып куйды[+]. 52Гайсә үсте, акыл җыйды; һәм үскән саен Аллаһының вә бәндәләрнең илтифатын ныграк казана барды.

### 3


Чумдыручы Яхъяның вәгазьләве


(Маттай 3:1-12; Марк 1:1-8; Яхъя 1:19-28)

1[•]Кайсар[†] Тибери хакимлегенең[†] унбишенче елында, Яһүдиядә – римлы Понти Пилат, Гәлиләядә[†] – Һируд,[†] ә Итурая һәм Трахунитис өлкәләрендә – Һирудның бертуган кардәше Филип, Абилинидә исә Лусани идарә иткәндә,[+] 2Баш рухани[†] вазифасын Һаннас белән Кәяфәс башкарган чорда, чүлдә яшәүче Зәкәрия углы Яхъяга Аллаһы[†] сүзе килеп ирешкәннән соң,[+] 3Яхъя, Үрдүн елгасы буендагы барлык төбәкләрне әйләнеп чыгып, тәүбәгә килүегезнең билгесе итеп суга чуму йоласын[†] үтәгез, һәм Аллаһы сезнең гөнаһларыгызны[†] кичерер, дип халыкны вәгазьләп йөрде. 4Ишагыйя пәйгамбәр китабында бу хакта болай дип язылган:

«Чүлдә әнә бер аваз яңгырый:
„Раббыга[†] юл әзерләгез,
Ул үтәсе сукмакларны турайтыгыз!
5Уйсу җирләр тигезләнсен,
таулар һәм калкулыклар түбәнәйсен,
бормалы юллар турайсын,
сикәлтәләр тигезләнсен –
6шул чагында барча кешеләр
Аллаһыдан килгән коткаруны күрерләр“».

7Суга чуму йоласын үтәр өчен күпләп килгән халыкка Яхъя:

– И сез, елан токымы! Башыгызга төшәсе Аллаһы ярсуыннан качып котыла алырбыз дигән фикерне кем әйтте сезгә? – дип әйтә иде. –[+] 8Тәүбәгә килүегезнең ихлас күңелдән икәнен эшегез белән раслагыз. «Безнең атабыз Ибраһим бит – котылырбыз!» дип уйламагыз. Шуны әйтәм сезгә: Аллаһы әнә шул ташлардан да Ибраһимга балалар булдыра ала[+]. 9Балта инде агач тамыры янында ята: яхшы җимеш бирми торган һәр агачны кисеп утка ташлыйлар[+].

10– Безгә нәрсә эшләргә соң? – дип сораучыларга Яхъя:[+]

11– Ике күлмәге булган кеше аның берсен күлмәге булмаган кешегә бирсен. Ризыгы булганнар да башкалар белән бүлешсен, – дип җавап кайтарды[+].

12Суга чуму йоласын үтәр өчен салым җыючылар да килеп Яхъядан:

– Остаз! Ә безгә нәрсә эшләргә? – дип сорый иде.

13Ул аларга:

– Тиешеннән артыгын таләп итмәгез, – дип җавап бирә иде.

14Гаскәриләр дә:

– Ә безгә нәрсә эшләргә? – дип сорый иде.

– Ирексезләп, янап беркемнән әйбер алмагыз. Хезмәт хакыгыздан канәгать булыгыз, – дип әйтә иде Яхъя[+].

15Халык Мәсихнең[†] килүен көтеп яшәде, шуңа күрә Яхъя хакында күңеленнән һәркем: «Мәсих шул түгелме икән?» – дип уйлады[+]. 16Әмма Яхъя аларның барысына болай дип җавап бирде:

– Мин сезне суга чумдырам, ләкин миннән кодрәтлерәк Берәү килә; мин Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен. Ул башкарган чумдыру Изге Рух[†] һәм ут белән булыр. 17Ындырдагы ашлыкны җилгәрер өчен кулына Ул көрәк тоткан; бодаен аерып келәтенә салыр, ә кибәген сүнмәс утта яндырыр[+].

18Яхъя шулай халыкка күп нәрсәләр турында үгет-нәсыйхәт биреп, Яхшы хәбәрне[†] бәян итеп йөрде. 19Әмма өлкә идарәчесе Һируд, кардәшенең хатыны Һирудия белән булган мөнәсәбәтләре һәм башка явызлыклары өчен Яхъя тарафыннан фаш ителеп, 20кылган җинаятьләренә[†] тагын бер җинаять өстәде – Яхъяны зинданга утыртты[+].


Гайсәнең суга чумдырылуы


(Маттай 3:13-17; Марк 1:9-11)

21[•]Бар халык суга чуму йоласын үтәгәндә, Гайсә дә аны үтәде. Йоланы үтәгәннән соң дога кылып торган чакта, күк капусы ачылды да[+] 22Аңа күгәрчен рәвешендә Изге Рух иңде, һәм күкләр киңлегеннән «Син – Минем сөекле Углым; Син – Минем куанычым!» дигән өн килеп иреште[+].


Гайсәнең нәсел шәҗәрәсе


(Маттай 1:1-17)

23[•]Хезмәтен башлаган вакытта Гайсәгә утыз яшьләр чамасы иде. Кешеләр Аны Йосыф углы буларак белде. Йосыф – Элинең, 24Эли – Маттатның, Маттат – Левинең, Леви – Мәлкинең, Мәлки – Яннайның, Яннай – Йосыфның, 25Йосыф – Мәттитиянең, Мәттития – Амотсның, Амотс – Нахумның, Нахум – Һеслинең, Һесли – Нәггәйнең, 26Нәггәй – Махатның, Махат – Мәттитиянең, Мәттития – Шымгыйның, Шымгый – Йосыхның, Йосых – Йоданың, 27Йода – Йохананның, Йоханан – Рисаның, Риса – Зеруббабелның, Зеруббабел – Шеһалтиелның, Шеһалтиел – Нернең, 28Нер – Мәлкинең, Мәлки – Аддиның, Адди – Көсамның, Көсам – Элмадамның, Элмадам – Эрның, 29Эр – Ешуаның, Ешуа – Элигызырның, Элигызыр – Йоримнең, Йорим – Маттатның, Маттат – Левинең, 30Леви – Шимунның, Шимун – Яһүдәнең,[†] Яһүдә – Йосыфның, Йосыф – Йонамның, Йонам – Эльякыймның, 31Эльякыйм – Мелеаның, Мелеа – Меннаның, Менна – Маттатаның, Маттата – Натанның, Натан – Давытның, 32Давыт – Ишайның, Ишай – Обидның, Обид – Богазның, Богаз – Салмонның, Салмон – Нахшонның, 33Нахшон – Амминадабның, Амминадаб – Админның, Админ – Арниның, Арни – Хесронның, Хесрон – Пересның, Перес – Яһүдәнең, 34Яһүдә – Ягъкубның, Ягъкуб – Исхакның, Исхак – Ибраһимның, Ибраһим – Терахның, Терах – Нахорның, 35Нахор – Серугның, Серуг – Регуның, Регу – Пелегның, Пелег – Гыйберның, Гыйбер – Шелахның, 36Шелах – Кынанның, Кынан – Әрпәхшәднең, Әрпәхшәд – Шемнең, Шем – Нухның, Нух – Ләмехнең, 37Ләмех – Мәтушелахның, Мәтушелах – Ханохның, Ханох – Ередның, Еред – Маһалалелның, Маһалалел – Кынанның, 38Кынан – Эношның, Энош – Шетның, Шет – Адәмнең, Адәм исә Аллаһының углы иде.

### 4


Гайсәнең иблис тарафыннан сыналуы


(Маттай 4:1-11; Марк 1:12-13)

1[•]Изге Рух[†] белән сугарылган Гайсә Үрдүн елгасы буеннан кайткач, Рух Аны чүлгә алып китте. 2Гайсә шунда кырык көн дәвамында иблис[†] тарафыннан сыналды. Бу көннәрдә Ул берни ашамады һәм ахырда бик нык ачыкты[+]. 3Иблис Аңа:

– Әгәр син Аллаһы[†] Углы икәнсең, бу ташка боер – икмәккә әйләнсен! – диде.

4Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– Язмада «кеше икмәк белән генә яшәмәс» дип әйтелгән.

5Шуннан соң иблис Гайсәне югарыга алып менде һәм мизгел эчендә дөньяның барлык патшалыкларын күрсәтеп:

6– Шушы патшалыклар өстеннән хакимлекне[†] һәм аларның данын сиңа тапшырам, – диде, – чөнки аларның барысы миңа бирелгән, һәм мин аларны кемгә теләсәм, шуңа бирә алам[+]. 7Шулай итеп, миңа табынсаң, болар барысы Синеке булыр.

8Моңа каршы Гайсә болай дип җавап кайтарды:

– Язмада: «Раббы[†] Аллаңа табын, Аңа гына хезмәт ит», – дип әйтелгән.

9Шуннан соң иблис Аны Иерусалимгә алып килде дә Аллаһы йортының[†] иң биек урынына китереп бастырды һәм:

– Әгәр Син Аллаһы Углы булсаң, шушы урыннан түбән ташлан! 10Язмада:

«Аллаһы Үзенең фәрештәләренә[†]
Сине кайгыртырга әмер бирер.
11Алар Сине кулларына күтәреп алырлар,
аякларың ташка абынмас», –

дип әйтелгән бит, – диде.

12Гайсә аңа җавап итеп:

– Язмада: «Раббы Аллаңны сынама», – дип әйтелгән, – диде.

13Гайсәне төрлечә сынап караганнан соң, икенче бер уңайлы вакытка кадәр иблис Аның яныннан китте.


Гайсәнең халыкны өйрәтә башлавы


(Маттай 13:53-58; Марк 6:1-6)

14[•]Изге Рухның кодрәте белән сугарылган Гайсә Гәлиләягә[†] кайтты. Аның турындагы хәбәр бөтен тирә-якка таралды. 15Ул гыйбадәтханәләрдә[†] халыкны өйрәтте, һәм барысы Аны данлады[+].

16Гайсә Үзе үскән шәһәргә – Насарага килде һәм, гадәттәгечә, шимбә көнне[†] гыйбадәтханәгә керде. Язманы укырга дип урыныннан торгач,[+] 17Аңа Ишагыйя пәйгамбәрнең кулъязма төргәген[†] бирделәр. Гайсә, аны ачып, мондый сүзләр язылган урынны тапты:

18-19«Раббының Рухы Минем өстә,
чөнки Ул Мине, майлап, махсус эшкә сайлады.
Ул Мине фәкыйрьләргә Яхшы хәбәрне[†] җиткерер,
әсирләргә – котылу,[†] сукырларга – күзләре ачылу турында игълан итәр,
җәберләнгәннәрне – иреккә чыгарыр,
Раббының шәфкать күрсәтү елын белдерер өчен җибәрде».

20Гайсә төргәкне[†] җыеп хезмәтчегә кайтарып бирде дә урынына утырды. Гыйбадәтханәдәгеләрнең күзләре Аңа текәлгән иде. 21Ул аларга:

– Бүген сез Язмадагы сүзләрне тыңлаган чакта, алар тормышка ашты, – диде.

22Барысы да Гайсәне мактадылар һәм Аның гаҗәеп сүзләренә таң калып:

– Йосыф углы түгелме соң бу? – диештеләр.

23Гайсә аларга:

– Әлбәттә, сез Миңа «табиб, башта үзеңне дәвала» дигән мәкальне әйтерсез, «Кәпәрнаумда кылган эшләреңне ишеттек; монда, Үз шәһәреңдә дә шуларны кабатла» диярсез[+]. 24Хак сүз әйтәм сезгә: бер пәйгамбәрне дә үз илендә теләп кабул итмиләр, – диде. –[+] 25Бу чынлап та шулай: Ильяс пәйгамбәр заманында, өч ел ярымга күкләр ябылып, яңгыр яумады, һәм бөтен Исраил[†] илендә зур ачлык булды. Исраилдә тол хатыннар күбәйде,[+] 26ләкин Ильяс аларның берсе янына да түгел, ә бәлки Сидун җирендәге Сарепат шәһәрендә яшәүче бер тол хатын янына җибәрелде. 27Шулай ук Элиша пәйгамбәр заманында да Исраилдә махаулылар[*] күп иде, әмма сүрияле Нагаманнан башка бер генә махаулы да савыкмады.

28Бу сүзләрне ишеткәч, гыйбадәтханәдәге халыкның бик нык ачуы чыкты. 29Алар урыннарыннан сикереп тордылар да Гайсәне ирексезләп шәһәрдән алып чыктылар һәм, кыядан төртеп төшерергә уйлап, шәһәр салынган тауның читенә китереп бастырдылар. 30Әмма Гайсә халык төркемен ерып узды да китеп барды[+].


Гайсәнең бер адәмнән җенне куып чыгаруы


(Марк 1:21-28)

31[•]Шуннан Гайсә Гәлиләя җирендәге Кәпәрнаум шәһәренә килде һәм шимбә көнне халыкны өйрәтә башлады[+]. 32Аның тәгълиматына барысы да хәйран калды, чөнки Ул хакимлеккә ия булган кеше кебек өйрәтте[+]. 33Гыйбадәтханәдә җен кагылган бер адәм бар иде. Әнә шул адәм кинәт кенә:

34– Ә-ә, насаралы Гайсә! Сиңа бездән нәрсә кирәк?! Син безне һәлак итәр өчен килдеңме? Мин Синең Кем икәнеңне беләм! Син – Аллаһының Изгесе![†] – дип бар көченә кычкырып җибәрде[+].

35Әмма Гайсә адәм эчендәге җенгә:

– Шым бул! Чык аңардан! – дип боерды.

Җен, бар халык алдында теге кешене егып ташлап, аңа һичбер зыян китермичә чыгып китте[+]. 36Барысы да, котлары алынып, бер-берсенә:

– Нәрсә бу? Явыз рухларга[†] Ул көч вә кодрәт белән боерык бирә, һәм тегеләр чыгып китәләр, – диеште.

37Гайсә хакында хәбәр бөтен тирә-якка таралды.


Шимун кайнанасының савыгуы


(Маттай 8:14-17; Марк 1:29-34)

38[•]Гайсә, гыйбадәтханәдән чыгып, Шимун өенә китте. Шимунның кайнанасы бик нык кызышып-авырып ята иде. Гайсәнең аңа ярдәм итүен үтенделәр[+]. 39Ул, хатынга таба иелеп, чиргә боерды, һәм хатынның кызышуы шундук бетте. Шимунның кайнанасы урыныннан торда да кунакларга табын әзерли башлады.


Гайсәнең күпләрне савыктыруы

40Кояш баеган вакытта бөтенесе дә төрле чирләрдән газапланучы якыннарын Гайсә янына алып килде – һәрберсенә кулы белән орынып, Ул аларны савыктырды. 41Байтак кешедән «Син – Аллаһы Углы» дип кычкыра-кычкыра җеннәр дә чыкты. Әмма Гайсә бу турыда сөйләүдән җеннәрне тыйды, чөнки алар Аның Мәсих[†] икәнен белә иде[+].


Гайсәнең Яһүдиягә баруы


(Марк 1:35-39)

42[•]Көн тууга Гайсә, өйдән чыгып, аулак урынга китте. Халык Аны эзләргә тотынды, тапкач исә үз янында тоткарлап калырга тырышты[+]. 43Ләкин Ул аларга:

– Мин башка шәһәрләрдә дә Аллаһы Патшалыгы[†] турындагы Яхшы хәбәрне таратырга тиешмен, чөнки Мин шуның өчен җибәрелдем, – диде.

44Шулай итеп, Ул Яһүдия җирендәге гыйбадәтханәләрдә Яхшы хәбәрне таратуын дәвам итте.

### 5


Гайсәнең беренче шәкертләре


(Маттай 4:18-22; Марк 1:16-20)

1[•]Беркөнне Геннисарет күле[*] буена җыелган халык, Аллаһы[†] сүзен тыңларга теләп, Гайсәне төрле яклап кысрыклый башлады[+]. 2Шунда Ул яр буендагы ике көймәне күрде. Балыкчылар, әлеге көймәләрдән чыгып, ятьмәләрен юа иде. 3Гайсә көймәләрнең берсенә – Шимунныкына керде дә ярдан бераз арырак китәргә сорады һәм көймәдә утырган килеш халыкны өйрәтә башлады.

4Сүзен тәмамлагач Ул:

– Шимун, ятьмәләрегезне тирәнрәк урынга китеп салыгыз, – диде[+].

5Шимун Аңа:

– Остаз! Без төн буе тырыштык, ләкин һичнәрсә тота алмадык. Әмма Син кушкач, ятьмәне салам, – дип җавап бирде.

6Ятьмә салгач, бик күп балык электе, хәтта ятьмәләре ертыла башлады. 7Шуннан балыкчылар, икенче көймәдәге иптәшләренә кул болгап, аларны ярдәмгә чакырдылар. Тегеләр килгәч, бергәләп ике көймәне дә шыгрым тутырдылар – көймәләре аздан гына батмый калды. 8Шимун-Петер, шушы хәлне күреп, Гайсә алдында тезләренә егылды да:

– Хакимем,[†] якын килмә миңа, мин гөнаһлы[†] кешемен! – диде.

9-10Шимун һәм аның белән булган кешеләр – шул исәптән Зебедей угыллары Ягъкуб белән Яхъя да – тотылган балыкның күплегеннән куркып калдылар. Гайсә Шимунга:

– Курыкма, бүгеннән башлап син инде балык түгел, кеше аулый[*] башларсың, – диде[+].

11Көймәләрен ярга тартып чыгаргач, балыкчылар бөтен нәрсәләрен калдырып Гайсәгә ияреп киттеләр.


Гайсәнең махаулы адәмне савыктыруы


(Маттай 8:1-4; Марк 1:40-45)

12[•]Гайсә тукталган шәһәрләрнең берсендә тәнен махау зәхмәте баскан бер кеше килде дә, Гайсәне күреп, йөзтүбән капланды һәм:

– Әфәндем! Теләсәң, мине савыктыра алыр идең, – дип ялварды[+].

13Гайсә кулын сузып аңа орынды һәм:

– Әйе, телим. Савык! – диде.

Теге кеше шундук махау зәхмәтеннән котылды. 14Гайсә аңа бу турыда беркемгә сөйләмәскә кушты, аннары:

– Руханига[†] барып күрен һәм терелүеңнең билгесе итеп, Муса канунында[†] таләп ителгәнчә, корбан[†] китер, – дип өстәде[+].

15Әмма Гайсә турындагы хәбәр таралганнан-тарала барды. Аны тыңлар һәм чир-хасталардан дәва алыр өчен янына берөзлексез кешеләр агылды. 16Гайсә Үзе исә еш кына аулак урыннарга китә һәм шунда дога кыла иде[+].


Гайсәнең паралич суккан кешене савыктыруы


(Маттай 9:1-8; Марк 2:1-12)

17[•]Беркөн шулай Гайсә халыкны өйрәткән вакытта тыңлаучылар арасында Гәлиләянең[†] һәм Яһүдиянең барлык авылларыннан, Иерусалимнән килгән фарисейлар[†] һәм Канун белгечләре дә утыра иде. Гайсәгә Раббыдан[†] авыруларны савыктыру кодрәте бирелгән иде[+]. 18Шунда берничә ир-ат паралич суккан бер кешене ятагы белән күтәреп алып килде дә Гайсә каршына илтеп салыр өчен өйгә кермәкче булды. 19Әмма халык арасыннан үтә алмаганга, алар өй түбәсенә менеп чирәпне сүттеләр дә авыруны ятагы белән бергә Гайсә алдына төшерделәр. 20Гайсә, аларның ышануларын күреп, авыру адәмгә:

– Дустым, синең гөнаһларың кичерелде, – диде[+].

21Канун белгечләре һәм фарисейлар үзара:

– Көфер сүз сөйләүче бу Кеше кем соң? Гөнаһларны Аллаһыдан башка кем кичерә алсын?! – диештеләр[+].

22Гайсә аларның уйларын белеп:

– Ни өчен күңелегездә шундый уйлар йөртәсез? 23Нәрсә дип әйтү җиңелрәк: «гөнаһларың кичерелде» дипме, әллә «тор да йөреп кит» дипме? 24Адәм Углының[†] җир йөзендә гөнаһларны кичерергә кодрәте барлыгын белеп торыгыз, – дип әйтте, аннары паралич суккан кешегә мөрәҗәгать итеп, – сиңа әйтәм, урыныңнан тор да ятагыңны алып өеңә кайт! – диде.

25Теге шундук барысының күз алдында торды да, ятагын алып, Аллаһыны данлый-данлый өенә кайтып китте. 26Бөтенесе дә таң калып Аллаһыны данлады.

– Без бүген искитәрлек нәрсәләр күрдек, – диде алар шомланып.


Гайсәнең Левине чакыруы


(Маттай 9:9-17; Марк 2:13-22)

27[•]Шуннан Гайсә ул йорттан чыгып китте. Салым җыя торган урынга җиткәч, шунда утырган Леви исемле салым җыючыны күрде.

– Миңа ияр! – диде Ул аңа.

28Леви торды да, бөтен эшен калдырып, Гайсә артыннан китте; 29аннары үзенең өендә Гайсә хөрмәтенә зур мәҗлес җыйды. Кунаклар арасында салым җыючылар да, башка кешеләр дә күп иде[+]. 30Фарисейлар һәм Канун белгечләре, ачуланып, Гайсәнең шәкертләренә:

– Ни өчен сез салым җыючылар һәм гөнаһлылар белән бергә ашап-эчеп утырасыз? – диде[+].

31Гайсә аларга:

– Табиб сәламәт кешеләргә түгел, бәлки авыруларга кирәк. 32Мин тәкъва кешеләрне түгел, гөнаһлыларны тәүбәгә чакырырга килдем, – дип җавап бирде[+].


Ураза тоту турындагы сорау


(Маттай 9:14-17; Марк 2:18-22)

33[•]Шуннан алар Гайсәгә:

– Яхъяның да, фарисейларның да шәкертләре еш кына ураза тота һәм дога кыла, ә Синекеләр ашый һәм эчә, – диделәр[+].

34Гайсә аларга:

– Кияү яннарында булганда, туйдагы кунакларны ураза тотарга мәҗбүр итеп буламы[+]? 35Әмма килер бер көн, кияүне алар яныннан алып китәрләр, әнә шул чакта уразалы булырлар, – диде[+].

36Ул аларга кинаяле бер хикәя сөйләде:

– Берәү дә яңа киемнән ямаулык кисеп алып иске киемне ямамас, югыйсә яңасы да бозылыр, иске киемгә яңа тукымадан салынган ямаулык та килешмәс. 37Берәү дә яңа шәрабны иске турсыкка[*] салмас, югыйсә яңа шәраб турсыкны тишәр – шәраб та агып бетәр, турсык та әрәм булыр. 38Яңа шәрабны яңа турсыкка салалар. 39Беркем дә иске шәрабны эчкәннән соң яңасын эчәргә теләмәс, искесе яхшырак шул, дияр.

### 6


Шимбә турында сорау


(Маттай 12:1-8; Марк 2:23-28)

1[•]Шимбә көннәрнең[†] берсендә Гайсә Үзенең шәкертләре белән иген кыры буйлап барган чакта, шәкертләре башак өзде һәм, учларында уып, бодай бөртеге ашый башлады.

2Фарисейларның[†] кайберләре шунда аларга:

– Ни өчен сез шимбә көнне эшләргә ярамаганны эшлисез? – диде.

3Гайсә аларга:

– Давыт һәм аның юлдашлары ачыккач, Давытның нәрсә эшләве турында укыганыгыз булмадымыни? 4Ул, Изге[†] йортка кереп, Аллаһыга[†] багышланган һәм руханилардан[†] башка һичкемгә ашарга рөхсәт ителмәгән изге икмәкләрне алып ашаган, юлдашларына да биргән, – дип җавап кайтарды 5һәм сүзен тәмамлап, – Адәм Углы[†] – шимбә көннең Хуҗасыдыр, – диде.


Кулы корышкан кешенең савыгуы


(Маттай 12:9-14; Марк 3:1-6)

6Икенче бер шимбәдә Гайсә гыйбадәтханәгә[†] килеп халыкны өйрәтте. Анда уң кулы корышкан бер кеше бар иде[+]. 7Канун[†] белгечләре һәм фарисейлар исә, гаепләү өчен сәбәп эзләп, шимбә көнне авыруларны савыктырмасмы икән дип, Гайсәне күзәтеп торды[+]. 8Ә Гайсә, аларның уйларын белеп, кулы корышкан кешегә:

– Тор да уртага чыгып бас, – диде.

Теге кеше уртага чыгып басты.

9– Мин сезгә шундый сорау бирәм, – диде Гайсә Канун белгечләренә һәм фарисейларга. – Шимбә көнне нәрсә рөхсәт ителә: яхшылык кылыргамы әллә яманлык кылыргамы, кеше гомерен саклап калыргамы әллә һәлак итәргәме[+]?

10Гайсә, һәммәсен күздән кичереп, авыру кешегә:

– Кулыңны суз! – диде.

Теге адәм Ул кушканны үтәде, һәм аның кулы шундук савыкты. 11Фарисейларның һәм Канун белгечләренең бик нык ачуы чыкты, һәм алар, Гайсәгә каршы нәрсә эшләргә икән дип, киңәшергә тотындылар.


Унике рәсүл сайлау


(Маттай 10:1-4; Марк 3:13-19)

12[•]Шул көннәрдә Гайсә дога кылу өчен тауга күтәрелде һәм төнозын Аллаһыга дога кылды. 13Иртәгесен шәкертләрен Үз янына чакырды да, алар арасыннан уникесен сайлап алып, рәсүлләр[†] дип атады. 14Ул «Петер» дип исем кушкан Шимунны һәм аның бертуган кардәше Әндрине, Ягъкубны, Яхъяны, Филипне, Бартулумайны,[+] 15Маттайны, Томасны, Һалфай углы Ягъкубны, Көрәшче кушаматлы Шимунны[*],[+] 16Ягъкуб углы Яһүдәне[†] һәм соңыннан Гайсәгә хыянәт итәчәк Яһүдә Искариотны сайлап алды[+].


Гайсәнең бик күп кешене савыктыруы


(Маттай 4:23-25)

17[•]Гайсә рәсүлләр белән бергә тау итәгендәге тигез җиргә төште. Анда Гайсәнең күп санлы шәкертләре, бөтен Яһүдиядән, Иерусалимнән, Сур һәм Сидун шәһәрләре урнашкан диңгез буе төбәкләреннән 18Аны тыңлар өчен, авыруларыннан арыныр өчен байтак халык җыелган иде. Явыз рухлардан[†] газап чигүчеләр дә сихәтләнеп китә иде. 19Һәммәсе Гайсәгә орынырга омтылды, чөнки Аңардан бөркелгән кодрәт барысын да савыктыра иде[+].


Бәхетлеләр һәм кайгыга тарыганнар


(Маттай 5:1-12)

20Шәкертләренә карап Гайсә сөйли башлады:

– Әй фәкыйрьләр, сез бәхетле,
чөнки Аллаһы Патшалыгы[†] – сезнеке.
21Әлегә ач булганнар, сез бәхетле,
чөнки тук булачаксыз.
Әлегә күз яше коючылар, сез бәхетле,
чөнки куанып көләчәксез[+].

22Адәм Углы аркасында кешеләр сезгә нәфрәт белән караса, үз араларыннан куып җибәрсә, хурласа, исемегезгә тап төшерсә – сез бәхетле[+]. 23Шул көнне куаныгыз һәм шатлыктан сикерегез, чөнки күктә әҗерегез зур. Бу кешеләрнең ата-бабалары да пәйгамбәрләр[†] белән шулай ук эшләгәннәр[+].

24Ә сезгә, байлар, – кайгы,
чөнки җитәрлек юандыгыз[+].
25Әлегә тук булганнар, сезгә – кайгы,
чөнки ачка интегерсез.
Әлегә авыз ерып көлүчеләр, сезгә – кайгы,
чөнки хәсрәт чигәрсез һәм еларсыз.
26Бар кеше мактый икән,
сезгә – кайгы,
чөнки аларның аталары да
ялган пәйгамбәрләрне шулай ук мактаганнар.


Дошманнарыгызны яратыгыз


(Маттай 5:38-48)

27[•]Ә сезгә, Мине тыңлаучыларга, болай дип әйтәм: дошманнарыгызны яратыгыз, сезгә нәфрәт белән караучыларга яхшылык эшләгез, 28сезне каргаучыларны фатихалагыз һәм үзегезне рәнҗетүчеләр өчен дога кылыгыз[+]. 29Бер яңагыңа суккан кешегә икенче яңагыңны да куй, өске киемеңне тартып алучыга күлмәгеңне дә алырга комачаулама[+]. 30Сораган һәр кешегә бир, һәм синекен алган кешедән кире сорама. 31Кешеләрнең сезгә нәрсә эшләвен теләсәгез, үзегез дә аларга шуны эшләгез[+].

32Үзегезне яратучыларны гына яратсагыз, нәрсә өчен сезгә рәхмәт әйтергә? Гөнаһлылар[†] да үзләрен яраткан кешене генә ярата бит. 33Үзегезгә яхшылык кылучыларга гына яхшылык эшләсәгез, нәрсә өчен сезгә рәхмәт әйтергә? Гөнаһлылар да шулай эшли бит. 34Бурычка биргәндә, кире алырмын, дип уйласагыз, нәрсә өчен сезгә рәхмәт әйтергә? Гөнаһлылар да үзе ише гөнаһлыларга бурычка биргәндә, кире кайтарып алырмын, дип ниятләнә бит. 35Ә сез, киресенчә, дошманнарыгызны яратыгыз, аларга яхшылык эшләгез, кире алырга өмет итмичә бурычка бирегез. Шулай эшләсәгез, әҗерегез зур булыр, һәм сез Аллаһы Тәгаләнең балалары булырсыз, чөнки Ул яхшылыкның кадерен белмәүчеләргә һәм явызларга да миһербанлы бит. 36Күктәге Атагыз шәфкатьле булган кебек, сез дә шәфкатьле булыгыз[+].


Башкаларны хөкем итмәгез


(Маттай 7:1-5)

37[•]Башкаларны хөкем итмәгез, шул чагында сезне дә хөкем итмәсләр. Беркемне гаепләмәгез, шул чагында үзегезне дә гаепләмәсләр. Кичерегез, һәм сезне дә кичерерләр[+]. 38Бирегез, һәм сезгә дә бирерләр: үлчәү савытын селкеп, тыгызлап тутырып, чүмәләмә өеп чабуыгызга салырлар. Нинди үлчәм белән үлчәп бирсәгез, үзегезгә дә шундый ук үлчәм белән кайтарырлар[+].

39Аннары Гайсә Үзен тыңлаучыларга гыйбрәтле бер сүз сөйләде:

– Сукыр сукырны җитәкләп бара алырмы? Икесе дә чокырга егылып төшмәсме[+]?

40Шәкерт үзенең остазыннан өстен була алмый, әмма өйрәнеп җиткәннән соң һәркем остазы кебек була[+].

41Нигә син туганың[†] күзендәге чүп бөртеген күрәсең, ә үз күзеңдәге бүрәнәне сизмисең? 42Үз күзеңдә бүрәнә була торып, ничек син туганыңа: «Кая, туганым, күзеңдәге чүпне алыйм әле», – дип әйтә аласың? Икейөзле бәндә! Элек үз күзеңдәге бүрәнәне чыгар, шул чакта туганың күзендәге чүпне ничек алырга икәнен ачыграк күрерсең.


Яхшы һәм начар җимеш


(Маттай 7:17-20; 12:33-35)

43[•]Яхшы агач начар җимеш бирә алмаган кебек, начар агач та яхшы җимеш бирә алмый. 44Һәр агачны җимешенә карап таныйлар! Күгән куагыннан – инҗир, ә чәнечкеле агачтан йөзем җыймыйлар. 45Яхшы кеше үз күңелендәге яхшылык сандыгыннан яхшылык чыгара, ә явыз кеше үз күңелендәге явызлык сандыгыннан явызлык чыгара. Чөнки кеше күңеленнән нәрсә ташыса, аның телендә дә шул була[+].


Ике төзүче


(Маттай 7:24-27)

46[•]Ни өчен сез Миңа «Хакимем![†] Хакимем!» дисез, ә үзегез Мин әйткәннәрне үтәмисез[+]? 47Яныма килеп, сүзләремә колак салган һәм аларны үтәгән кешене кемгә тиңләп була? 48Җирне тирән итеп казып, йортын таш нигез өстенә төзегән кешегә охшаган ул: ташкын вакытында ярларыннан чыккан сулар йортка килеп бәрелсә дә, аны селкетә алмаган, чөнки ул нык итеп төзелгән. 49Ә инде ишетеп тә сүзләремне үтәмәүче исә нигез салмыйча гына җир өстенә йорт төзегән кешегә охшаган: ташкын сулар йортка килеп бәрелгән, һәм ул шундук җимерелеп төшкән – аңардан хәрабә генә калган.

### 7


Йөзбашы хезмәтчесенең савыгуы


(Маттай 8:5-13)

1[•]Халыкка җиткерәсе сүзләрен тәмамлаганнан соң, Гайсә Кәпәрнаумга килде.

2Римлы бер йөзбашының якын күргән хезмәтчесе, авырып китеп, үлем хәлендә ята икән. 3Гайсә турында ишеткәч йөзбашы «килеп хезмәтчемне коткарсын иде» дигән үтенеч белән яһүдиләрнең өлкәннәрен[†] Гайсә янына җибәрде. 4-5Гайсә янына килгәч алар:

– Ул йөзбашы Синең ярдәмеңә лаек, чөнки безнең халыкны ярата. Гыйбадәтханәне[†] дә безгә ул салдырды, – дип гозерләп сорадылар[+].

6Шуннан Гайсә халык өлкәннәре белән китте. Алар йөзбашының өенә килеп җитәрәк, йөзбашы, Гайсә янына үзенең дусларын җибәреп:

– Мәшәкатьләнмә, Әфәндем! Сине үз йортымда кабул итәргә лаек түгел мин, – дип әйтергә куша. – 7Шуңа күрә Синең каршыңа барырга да үземне лаеклы дип санамадым. Син әйт кенә, һәм хезмәтчем савыгачак. 8Мин үзем дә буйсынудагы кешемен, үземнең дә кул астымда гаскәриләр бар. Аларның берәрсенә «кит» дисәм – китә, икенчесенә «бире кил» дисәм – килә; хезмәтчемә «шуны эшлә» дисәм – эшли.

9Бу сүзләрне ишетеп, Гайсә хәйран калды һәм артыннан ияреп килүче халыкка борылып:

– Сезгә әйтәм: хәтта Исраилдә[†] дә бу кадәр ышанган кешене күрмәгән идем, – диде.

10Йөзбашы җибәргән кешеләр, кире әйләнеп кайтканнан соң, авыру хезмәтченең савыккан булуын күрделәр.


Тол хатынның үлгән углын терелтү

11Озак та үтмәстән Гайсә Наин дип аталган шәһәргә китте. Аның артыннан шәкертләре һәм бик күп халык ияреп барды. 12Гайсә шәһәр капкасына якынлашып килгәндә, шәһәрдән мәет күтәреп чыгып баралар иде – бер тол хатынның бердәнбер углы үлгән икән. Хатын белән бергә байтак кеше чыгып килә иде. 13Хаким[†] Гайсә, хатынны күреп, бик кызганды.

– Елама, – диде Ул аңа[+].

14Аннары, якынрак килеп, кулы белән табутка орынды. Мәетне күтәреп баручылар туктадылар, һәм Гайсә:

– Егет, сиңа әйтәм, тор! – диде[+].

15Үлгән егет торып утырды да сөйләшә башлады. Шулай итеп, Гайсә аны анасына кайтарды. 16Барысы да курка калдылар һәм:

– Арабызда бөек Пәйгамбәр барлыкка килде. Аллаһы[†] Үз халкына ярдәмен җибәрде, – дип Аллаһыны данладылар[+].

17Гайсә турындагы хәбәр бөтен Яһүдиягә һәм әйләнә-тирәгә таралды.


Гайсәнең Чумдыручы Яхъяга җавабы


(Маттай 11:2-19)

18-19[•]Чумдыручы Яхъяның шәкертләре бу хәлләрнең барысы хакында остазларына сөйләде. Шуннан Яхъя үзенең ике шәкертен чакыртып алды да «килергә тиеш булган Зат Синме, әллә бүтән берәүне көтәргәме?» дип сорар өчен аларны Хаким Гайсә янына җибәрде[+]. 20Гайсә янына килгәч алар:

– Чумдыручы Яхъя Синнән «килергә тиеш булган Зат Синме, әллә бүтән берәүне көтәргәме?» дип сорарга кушты, – диделәр.

21Бу вакытта инде Гайсә күпләрне сырхаулардан, көчле авырулардан савыктырган, явыз рухлардан[†] арындырган һәм күп сукырларны күзле иткән иде. 22Яхъяның хәбәрчеләренә җавап итеп Гайсә:

– Барыгыз, күргән-ишеткәннәрегезне Яхъяга кайтып сөйләгез: сукырлар янә күрә, аксаклар йөри, махаулылар тазарына, чукраклар ишетә, үлгәннәр терелә, фәкыйрьләргә Яхшы хәбәр[†] игълан ителә. 23Минем хакта күңелендә шик йөртмәүче бәхетле, – диде[+].

24Яхъяның хәбәрчеләре киткәннән соң, Гайсә халыкка Яхъя хакында сөйләргә тотынды:

– Сез чүлгә нәрсә карарга бардыгыз? Җилдә тирбәлгән камышнымы[+]? 25Нәрсә карарга бардыгыз инде сез? Купшы киемле кешенеме? Ә бит купшы кием киючеләр һәм зиннәттә яшәүчеләр – патша сарайларында. 26Алайса, кемне күрергә дип бардыгыз? Пәйгамбәрнеме? Әйе, шулай. Ә Мин сезгә, ул – пәйгамбәрдән дә бөегрәк, дип әйтәм![+] 27Язмада:

«Менә, Синең алдыңнан Мин
хәбәрчемне җибәрәм,
ул Синең барыр юлыңны әзерли торыр», –

дип әйтелгән сүзләр аның турында[+].

28Мин сезгә шуны әйтәм: хатын-кыз тудырган адәм балалары арасында Яхъядан бөегрәк һичкем юк. Әмма Аллаһы Патшалыгында[†] иң кечкенә дигәне дә аңардан бөегрәк, – диде Гайсә[+].

29Бу сүзләрне ишеткән бар халык, хәтта салым җыючылар да Аллаһы юлын хак дип таныдылар, чөнки алар Яхъя янына барып суга чуму йоласын[†] үтәгән иделәр[+]. 30Ләкин фарисейлар[†] һәм Канун[†] белгечләре, Аллаһы ихтыярына каршы килеп, Яхъяның суга чумдыруыннан баш тарттылар.

31– Бүгенге буынны кемгә тиңләп була, кемгә охшаган алар? – дип сүзен дәвам итте Гайсә. –

32«Без сезгә күңелле көйләр уйнадык,
ә сез биемәдегез.
Без моңсу җырлар җырладык,
ә сез еламадыгыз», –

дип базар мәйданында бер-берсенә кычкырып утыручы балаларны хәтерләтә алар. 33Менә Чумдыручы Яхъя килде; ул икмәк тә ашамый, шәраб та эчми. Ә сез «аңа җен кагылган» дисез[+]. 34Адәм Углы[†] килде. Ул әнә ашый да, эчә дә, ә сез «күрегезче, менә бирән, эчкече, салым җыючыларның һәм гөнаһ[†] ияләренең дусты» дисез[+]. 35Ә менә Аллаһының барлык балалары Аның зирәклеген хак дип таныдылар.


Гөнаһлы хатынның Гайсә аягына май сөртүе


(Маттай 26:6-13; Марк 14:3-9; Яхъя 12:1-8)

36[•]Фарисейларның берсе Гайсәне ашка чакырды. Гайсә, фарисейның өенә кереп, табын янына утырды. 37Әлеге шәһәрдә яшәүче гөнаһлы бер хатын Гайсәнең фарисей өендә ашап утыруын белде дә хуш исле май салынган алебастр[*] савыт тотып шунда килде. 38Ул елый-елый Гайсә артында басып торды, күз яшьләре Аның аякларын чылатты. Хатын, Гайсәнең аякларына тамган күз яшьләрен үзенең чәчләре белән сөртеп, Аның аякларын үбә-үбә хуш исле май белән майлады.

39Гайсәне ашка чакырган фарисей моны күреп: «Әгәр Ул пәйгамбәр булса, Үзенә орынган хатынның кем икәнен белер иде. Гөнаһлы хатын бит бу», – дип уйлады[+].

40Гайсә аңа:

– Шимун! Мин сиңа бер сүз әйтергә телим, – диде.

– Әйт, Остаз, – диде фарисей.

41– Бер адәм ике кешегә бурычка акча биреп торган ди: берсенә – биш йөз динар[*], икенчесенә – илле динар[+]. 42Ләкин алар бурычларын түли алмаганга, ул икесен дә бәхилләгән. Ничек уйлыйсың, аларның кайсысы аны күбрәк яратыр[+]?

43– Бурычы зуррак булганы, дип фараз кылам, – диде Шимун.

Гайсә аңа:

– Син дөрес уйлыйсың, – диде; 44аннары хатынга таба борыла биреп сүзен дәвам итте, – бу хатынны күрәсеңме? Мин өеңә килдем, әмма син аяк юарга су бирмәдең. Ә бу хатын аякларымны күз яшьләре белән чылатты, чәчләре белән сөртте. 45Син Мине үпмәдең, ә ул, Мин монда килгәннән бирле, аякларымны үбүдән туктамый. 46Син Минем башыма май сөртмәдең, ә ул аякларымны хуш исле май белән майлады[*]. 47Шуңа күрә Мин сиңа болай дип әйтәм: аның гөнаһлары күп иде, һәм алар кичерелде, шуның өчен аның Миңа мәхәббәте зур. Ә менә аз гөнаһлары кичерелгән кешенең мәхәббәте дә аз була.

48Хатынга исә Гайсә:

– Гөнаһларың кичерелде, – диде[+].

49Табын янында утыручылар үзара:

– Гөнаһларны кичерергә кем Ул?! – дип гәпләште.

50Гайсә шунда хатынга:

– Сине ышануың коткарды, имин йөр, – диде[+].

### 8


Гайсәгә булышып йөргән хатын-кызлар

1Шуннан Гайсә шәһәр һәм авыллар буйлап Аллаһы Патшалыгы[†] турындагы Яхшы хәбәрне[†] сөйләп йөрде. Унике шәкертеннән гайре[+] 2Аның янында бер төркем хатын-кыз да булды. Гайсә аларны явыз рухлардан[†] арындырган һәм авырулардан савыктырган иде. Болар: Гайсә җиде җенне куып чыгарган магдалалы Мәрьям,[+] 3Һируд[†] йортында идарә итүче Хузас исемле кешенең хатыны Йохана, шулай ук Сусанна һәм күп кенә башка хатыннар. Әлеге хатын-кызлар Гайсәгә һәм Аның шәкертләренә үз хисапларына ярдәм итә иде[+].


Орлык чәчүче турында гыйбрәтле хикәя


(Маттай 13:1-23; Марк 4:1-25)

4[•]Гайсә янына төрле шәһәрләрдән шактый күп халык җыелгач, Ул аларга гыйбрәтле бер хикәя сөйләде:

5– Менә бер кеше чәчүгә чыккан ди. Чәчкән вакытта орлыкның бер өлеше юл буена төшеп тапталган, һәм аны кошлар чүпләп бетергән. 6Икенче бер өлеше ташлы туфракка төшкән һәм, тишелеп чыкса да, дым булмаганга кипкән. 7Орлыкның кайберсе күгән куагы арасына төшкән. Куак, үсеп, орлыкны басып киткән. 8Уңдырышлы җиргә төшкән башка орлыклар исә үсеп киткән һәм йөз тапкыр артыграк уңыш биргән.

Сөйләп бетергәч, Гайсә, тавышын күтәрә төшеп:

– Колагы булганнар – ишетсен! – диде[+].

9[•]Гайсәнең шәкертләре Аңардан:

– Бу гыйбрәтле хикәянең мәгънәсе нидә? – дип сорады.

10Ул аларга:

– Сезгә Аллаһы Патшалыгының серләре ачылган, ә башкаларга Мин кинаяләп сөйлим, – диде. – Шулай итеп, алар карыйлар, ләкин күрмиләр, тыңлыйлар, ләкин төшенмиләр[+].

11Гыйбрәтле хикәянең мәгънәсе исә менә мондый: орлык – Аллаһы[†] сүзе ул[+]. 12Юл буена төшкән орлыклар – чәчкән сүзне ишетүчеләр, әмма алар ышанып котылмасын өчен, иблис,[†] килеп, алар күңелендәге сүзне алып китә. 13Ташлы урынга төшкән орлыклар – сүзне шатланып кабул итүчеләр, әмма тамыры булмаганга, аларның ышануы кыска вакытлы, һәм сыналган чакта алар кире чигенә[+]. 14Күгән куаклары арасына төшкән орлыклар исә – сүзне ишетүчеләр, әмма тормыш мәшәкатьләре аркасында, байлык-ләззәт артыннан куып, ишеткән сүзләре басылып кала, һәм сүз уңыш бирми[+]. 15Ә уңдырышлы җиргә төшкән орлыклар – сүзне ишетүчеләр һәм саф-ихлас күңелләрендә аны саклаучылар. Андыйлар, түземлек күрсәтеп, уңыш бирә[+].


Янып торган шәмне шәмдәлгә куялар

16Шәмгә ут алгач, беркем дә аны савыт белән капламый, сәке астына да куймый; киресенчә, керүчеләр яктылыкны күрсен өчен, шәмдәлгә утырта[+]. 17Чөнки һичбер яшерен нәрсә – фаш ителми, һичбер сер беленми, ачылмый калмас[+]. 18Шул сәбәпле, ничек тыңлавыгызга игътибар итегез. Кемдә бар – шуңа күбрәк бирелер, ә кемдә юк икән, «миндә бар» дип уйлаганы да тартып алыныр.


Гайсәнең анасы һәм туганнары


(Маттай 12:46-50; Марк 3:31-35)

19[•]Гайсә янына анасы белән энеләре килделәр һәм халык күп булганлыктан янына керә алмадылар[+].

20– Анаң белән энеләрең тышта көтеп тора. Алар Сине күрергә тели, – дип Гайсәгә кереп әйткәч, 21Ул:

– Минем анам һәм туганнарым[†] – Аллаһы сүзен тыңлаучылар һәм аны үтәүчеләр, – дип җавап бирде[+].


Гайсәнең давылны тынычландыруы


(Маттай 8:23-27; Марк 4:35-41)

22[•]Шулай беркөнне Гайсә белән шәкертләре көймәгә утырдылар.

– Күлнең аръягына чыгыйк, – диде Ул, һәм алар кузгалып киттеләр[+].

23Көймәдә барганда, Гайсә йокыга талды. Ул арада күлдә көчле давыл күтәрелеп, көймәгә су тула башлады – аларның хәле куркыныч иде.

24Шәкертләре, янына килеп, Гайсәне уяттылар.

– Остаз! Остаз! Батабыз! – дип кычкырды алар.

Гайсә, торып, җилне дә, котырынган дулкыннарны да тыйды, һәм алар тынып калдылар, әйләнә-тирәдә тынлык урнашты.

25– Ышануыгыз кайда сезнең? – дип сорады Гайсә шәкертләреннән.

Котлары алынган шәкертләр, гаҗәпләнеп, бер-берсенә:

– Кем соң Ул? Җилгә дә, дулкыннарга да әмер бирә, һәм алар Аңа буйсына, – диештеләр.


Гайсәнең җенле кешене савыктыруы


(Маттай 8:28-34; Марк 5:1-20)

26[•]Көймәдәгеләр Гәлиләя[†] өлкәсе каршында, аргы ярда урнашкан Герәсә җиренә килеп җиттеләр. 27Гайсә ярга чыккач, Аңа шундагы каланың җен кагылган бер кешесе килеп очрады. Ул инде күптәннән өстенә киенми, өендә түгел, ә кабер-мәгарәләрдә[*] яши иде. 28Гайсәне күрүгә, ул акыра-акыра Аның алдына килеп егылды һәм:

– Аллаһы Тәгалә Углы Гайсә! Сиңа миннән ни кирәк? Үтенеп сорыйм: газаплама мине, – дип кычкырды,[+] 29чөнки Гайсә явыз рухка ул кешедән чыгарга боерган иде. (Явыз рух әлеге адәмне инде күптәннән газаплаган; аны богаулап, чылбырлар белән бәйләп сакласалар да, ул кеше богауларны өзә, һәм җен аны чүлләргә куып алып китә торган булган.)

30Гайсә аңардан:

– Исемең ничек синең? – дип сорады.

– Гаскәр[*], – диде ул, чөнки аның эченә бихисап күп җеннәр оялаган иде.

31Җеннәр Гайсәдән үзләрен төпсез упкынга җибәрмәвен үтенделәр. 32Шул тирәдә, тау битендә, шактый зур дуңгыз көтүе утлап йөри иде. Җеннәр Гайсәдән шул дуңгызлар эченә керергә рөхсәт сорадылар. Ул рөхсәт итте. 33Җеннәр, теге адәмнән чыгып, дуңгызлар эченә керделәр, һәм дуңгыз көтүе шунда текә ярдан күлгә ташланды да батып үлде. 34Бу хәлне күреп торган көтүчеләр торып йөгерделәр һәм шәһәр-авылларда шул хакта сөйләп бирделәр. 35Кешеләр ни булганын күрергә дип шул урынга киттеләр. Гайсә янына килеп җиткәч алар җеннәрдән котылган адәмнең киенгән һәм акылына килгән хәлдә Гайсә янында утыруын күреп шомланып калдылар[+]. 36Биредә булган хәлләрне күрүчеләр җен кагылган адәмнең ни рәвешле савыгуын аларга сөйләп бирделәр. 37Герәсә төбәгендә яшәүче халык, куркуга төшеп, Гайсәнең бу җирләрдән китүен үтенде. Гайсә көймәгә утырып юлга кузгалганда,[+] 38-39җеннәрдән арынган теге кеше Аңардан:

– Синең белән китәргә рөхсәт ит, – дип ялварып сорады.

Әмма Гайсә:

– Өеңә кайт та Аллаһы синең өчен нәрсә эшләгәнне сөйлә, – дип, аны кайтарып җибәрде.

Әлеге кеше, китеп, аның өчен Гайсәнең нәрсә эшләгәнен бөтен шәһәр буйлап сөйләп йөрде.


Гайсәнең авыру хатынны һәм үле кызны терелтүе


(Маттай 9:18-26; Марк 5:21-43)

40[•]Гайсәнең әйләнеп кайтуын барысы да көтә иде, шуңа күрә җыелган халык Аны шатланып каршы алды. 41Шулчак гыйбадәтханә[†] башлыгы Яһир Гайсәнең аягына егылды да ялынып-ялварып үзенең өенә чакырды,[+] 42чөнки унике яшьтәге бердәнбер кызы үлем хәлендә ята икән. Яһирның өенә барган чакта, Гайсәне һәр яктан кысрыклап бик күп халык иярде. 43Алар арасында унике ел дәвамында кан китүдән газапланган бер хатын да бар иде. Бөтен байлыгын табибларга сарыф итсә дә, аны беркем савыктыра алмаган. 44Шул хатын, арттан килеп, Гайсә киеменең чабуына орынды – һәм кан китү шундук туктады[+].

45– Кем кагылды Миңа? – дип сорады Гайсә.

Барысы да баш тарткач, Петер:

– Остаз! Халык Сине урап алган, бар яктан кысрыклыйлар! – диде.

46Ләкин Гайсә:

– Кемдер Миңа орынды, Мин Үземнән көч китүен сиздем, – диде[+].

47Шулчак теге хатын, яшеренеп кала алмаячагын күреп, калтырана-калтырана Гайсә янына килде дә, Аның алдына егылып, ни өчен кагылуын һәм ничек итеп шундук савыгуын бөтен халык алдында сөйләп бирде. 48Гайсә аңа:

– Кызым, сине ышануың савыктырды! Имин йөр, – диде[+].

49Гайсә шулай дип сөйләп торганда, гыйбадәтханә башлыгының өеннән кешеләр килде һәм Яһирга:

– Кызың вафат, Остазны борчыма инде, – диде.

50Әмма Гайсә, шул сүзләрне ишетеп, Яһирга:

– Курыкма, тик ышан гына, һәм кызың савыгачак, – диде.

51Яһирның өенә килеп җиткәч Гайсә Петердән, Яхъядан, Ягъкубтан һәм кызның ата-анасыннан башка берәүгә дә Үзе белән керергә рөхсәт итмәде[+]. 52Йортта барысы да елый, кыз өчен хәсрәтләнә иде. Әмма Гайсә:

– Еламагыз, үлмәгән ул, бары йоклый гына, – диде[+].

53Аңардан көләргә тотындылар, чөнки кызның үлүен беләләр иде. 54Гайсә кызны кулыннан алды һәм тавышын күтәрә төшеп:

– И кыз бала, тор, – диде[+].

55Кызга җан керде, һәм ул шундук урыныннан торды. Гайсә исә кызга ашарга бирергә кушты. 56Кызның ата-анасы хәйран калды. Ә Гайсә аларга, бу хәл турында беркемгә дә сөйләмәгез, дип боерды[+].

### 9


Гайсәнең унике шәкертне хезмәткә җибәрүе


(Маттай 10:5-15; Марк 6:7-13)

1[•]Гайсә Үзенең унике шәкертен чакырып алды да, аларга һәр төр җеннәрне куып чыгарырга, чир-сырхаулардан дәваларга көч һәм хакимлек[†] биреп,[+] 2-3Аллаһы Патшалыгы[†] хакында сөйләр һәм авыру кешеләрне савыктырыр өчен юлга озатты.

– Үзегез белән бернәрсә дә – юл таягы да, биштәр дә, акча да, алмаш күлмәк тә алмагыз, – диде Ул аларга. – 4Кайсы йортта тукталсагыз, әлеге урыннан киткәнче шул йортта калыгыз. 5Әгәр кайда да булса сезне кабул итмәсәләр, ул шәһәрдән киткәндә аякларыгыздан тузанны кагып төшерегез – алар өчен бу кисәтү булыр[+].

6Шәкертләр юлга чыктылар һәм, авылдан-авылга йөреп, барган һәр җирдә Яхшы хәбәр[†] турында сөйләделәр, авыруларны савыктырдылар[+].


Һирудның аптырашка калуы


(Маттай 14:1-12; Марк 6:14-29)

7[•]Идарәче Һируд[†][*] боларның барысы турында ишетеп аптырашка калды. Чөнки Гайсә турында берәүләр «үледән терелгән Яхъя бу» дип сөйләсә,[+] 8башкалар «Ильяс килгән» диде, бүтәннәр исә «үледән терелгән борынгы пәйгамбәрләрнең[†] берсе» дип әйтте. 9Ә Һируд:

– Яхъяның башын мин үзем кистердем, ә Монысы кем соң: миңа Аның турында шундый нәрсәләр ишеттерәләр! – диде.

Һирудның бик тә Гайсәне күрәсе килде[+].


Гайсәнең биш мең кешене ашатуы


(Маттай 14:13-21; Марк 6:30-44; Яхъя 6:1-14)

10[•]Әйләнеп кайткач, башкарган эшләре турында рәсүлләр[†] Гайсәгә сөйләп бирделәр. Шәкертләре белән ялгызы гына калыр өчен, Ул аларны Бәйт-Сайда дигән шәһәргә алып китте[+]. 11Ләкин Гайсәнең кая юнәлгәнен белеп, халык Аның артыннан иярде. Гайсә кешеләрне теләп кабул итте, аларга Аллаһы Патшалыгы турында сөйләде һәм дәвалауга мохтаҗларны терелтте. 12Көн кичкә авышканда, унике шәкерт, Гайсә янына килеп:

– Халыкны кайтарып җибәр, якын-тирәдәге авыл-салаларга барып үзләренә кунар урын тапсыннар һәм ашау ягын кайгыртсыннар. Бик аулак урын бу, – диде.

Әмма Гайсә:

13– Кешеләрне үзегез ашатыгыз, – дип җавап кайтарды.

– Безнең биш икмәк белән ике балыктан башка һичнәрсәбез юк. Биредәге кешеләрнең һәммәсенә ризыкны без сатып алыйкмы? – диде алар.

14Ә анда биш меңләп ир кеше бар иде. Шәкертләренә Гайсә:

– Аларны иллешәр-иллешәр итеп төркемнәргә бүлеп утыртыгыз, – диде.

15Тегеләр шулай эшләделәр – барысын да утырттылар. 16Шуннан Гайсә биш икмәкне һәм ике балыкны алды да күккә карап шөкрана кылды һәм, ризыкларны сындыргалап, халыкка өләшер өчен шәкертләренә бирде. 17Һәммәсе туйганчы ашады. Кешеләр ашап туйганнан соң да, калган сынык-санык белән унике кәрзин тулды.


Кем ул Гайсә?


(Маттай 16:13-19; Марк 8:27-29)

18[•]Бервакыт Гайсә аулак урында дога кылганда, шәкертләре Аның янында иделәр, һәм Ул аларга:

– Халык Мине кем дип белә? – дигән сорау бирде.

19– Берәүләр Сине – Чумдыручы Яхъя, икенчеләр – Ильяс, кайберәүләр исә үледән терелгән борынгы пәйгамбәрләрнең берсе дип исәпли, – дип җаваплады шәкертләре[+].

20– Ә сез Мине кем дип беләсез? – дип сорады Ул алардан.

– Син – Аллаһының[†] Мәсихе,[†] – дип җавап бирде Петер[+].

21[•]Гайсә, бу хакта һичкемгә әйтмәгез дип, аларны кисәтеп куйды. 22Аннары Ул:

– Адәм Углына[†] күп газаплар чигәргә туры килер, халык өлкәннәре,[†] баш руханилар[†] һәм Канун[†] белгечләре Аны читкә тибәрер. Аны үтерерләр, әмма өченче көндә Ул үледән терелер, – диде[+].


Кеше үз мәнфәгатьләреннән ваз кичсен


(Маттай 16:24-28; Марк 8:34–9:1)

23Аннары Гайсә аларның барысына да болай диде:

– Минем арттан барырга теләгән кеше үз мәнфәгатьләреннән ваз кичсен һәм, хачын күтәреп, һәркөн Миңа ияреп йөрсен[+]. 24Чөнки җанын саклап калырга теләгән кеше аны югалтыр, ә Минем хакка җанын биргән кеше аны саклап калыр. 25Әгәр кеше бөтен дөньяга ия була, әмма үзен харап итә яки үзенә зыян китерә икән, аңа моннан ни файда[+]? 26Кем дә булса Миннән һәм сүзләремнән гарьләнә икән, Адәм Углы да Үзенең, Атаның һәм фәрештәләрнең[†] балкышында килгән вакытта әлеге кешедән гарьләнер[+]. 27Хак сүз әйтәм сезгә: шушында басып торучыларның кайберләре Аллаһы Патшалыгын күрмичә дөнья куймас[+].


Гайсәнең кыяфәте үзгәрү


(Маттай 17:1-8; Марк 9:2-8)

28[•]Шушы сүзләрне сөйләгәннән соң сигез көн чамасы үткәч, Үзе белән Петерне, Яхъяны һәм Ягъкубны ияртеп, Гайсә дога кылырга дип тауга күтәрелде[+]. 29Дога кылган чакта Аның йөзе кинәт үзгәреп китте, киеме ялтырап торган ак төскә керде. 30-31Менә күк балкышында ике кеше – Муса һәм Ильяс күренде дә Аның белән сөйләшә башлады. Алар Гайсәнең Иерусалимгә баруы, бу дөньядан китәчәге турында сөйләштеләр.

32Петерне һәм аның белән килгән шәкертләрне йокы баскан иде. Алар, уянып китеп, Гайсәнең балкып торган шөһрәтен[†] һәм Аның янындагы ике кешене күрделәр. 33Әлеге кешеләр Гайсә яныннан киткән вакытта, Петер, нәрсә әйтергә белмәгәннән, Гайсәгә:

– Остаз! Ничек рәхәт биредә! Әйдә өч чатыр корыйк: берсе – Сиңа, берсе – Мусага, берсе Ильяска булыр, – диде.

34Петер шулай дип сөйләп торган арада, бер болыт пәйда булды да аларны чорнап алды. Болыт эчендә калгач шәкертләр бик курыктылар. 35Шулвакыт болыт эченнән:

– Бу – Минем Углымдыр, Аны Мин сайладым; Аның сүзеннән чыкмагыз! – дигән тавыш килеп иреште[+].

36Тавыш тынуга, шәкертләр Гайсәнең ялгызын гына күрделәр. Күргәннәре хакында алар ул көннәрдә беркемгә бернәрсә сөйләмәделәр.


Гайсәнең җен орган малайны савыктыруы


(Маттай 17:14-18; Марк 9:14-27)

37[•]Икенче көнне таудан төшүгә, Гайсәне бик күп халык каршылады. 38Шунда халык арасыннан берәү:

– Остаз! Ялварып сорыйм, зинһар, углымны килеп кара. Ул – минем бердәнбер балам, – дип кычкырды. – 39Явыз рух[†] аңа һөҗүм итә дә, бала кинәт кычкыра башлый, аның бөтен тәне тартыша, авызыннан күбек килә. Явыз рух аны тәмам интектереп бетермичә китми! 40Шәкертләреңнән аны куып чыгаруларын үтенгән идем дә, булдыра алмадылар.

41– Әй имансыз, бозык буын! Сезнең янда Миңа тагын күпме булырга һәм күпме түзәргә икән? – диде Гайсә. – Углыңны алып кил!

42Малай Гайсәгә таба юнәлүгә, җен аны җиргә егып салды, һәм малай тартыша башлады. Әмма Гайсә явыз рухны тыйды һәм баланы, савыктырып, атасы кулына тапшырды[+]. 43[•]Аллаһының бөеклеген күреп, барысы таң калды.


Үзенең үлеме хакында Гайсәнең алдан әйтеп куюы


(Маттай 17:22-23; Марк 9:30-32)

Халык Гайсә кылган эшләргә гаҗәпләнеп торган арада, шәкертләренә Ул:

44– Әлеге сүзләрне хәтерегезгә салып куегыз: Адәм Углын кешеләр кулына тотып бирерләр, – диде[+].

45Ләкин шәкертләре Аны аңламадылар. Бу сүзләрнең мәгънәсе аларга яшерен иде, шуңа күрә төшенмәделәр. Ә Гайсәдән сорарга батырчылык итмәделәр[+].


Кем бөегрәк?


(Маттай 18:1-5; Марк 9:33-40)

46[•]Шәкертләр, арабызда кайсыбыз бөегрәк, дип бәхәсләшә башладылар. 47Аларның уйларын белеп Гайсә бер баланы күтәреп алды да Үз янына бастырды һәм әйтте:

48– Шушындый балаларның берсен Минем хакка чын күңелдән кабул иткән кеше – Мине кабул итә, ә Мине кабул итүче Мине генә түгел, бәлки Мине Җибәрүчене кабул итә дигән сүз. Арагызда иң кечкенәсе – чын мәгънәсендә бөек кеше[+].


Сезгә каршы булмаган кеше – сезнең яклы

49Шунда Яхъя:

– Остаз! Без бер кешенең, Синең исемне телгә алып, җеннәрне куып чыгаруын күрдек. Безнең белән йөрмәгәнгә, аны бу эшеннән тыйдык, – диде[+].

50Гайсә аңа:

– Тыймагыз аны. Сезгә каршы булмаган кеше – сезнең яклы, – дип җавап кайтарды[+].


Самареялеләрнең Гайсәне инкяр итүе

51Күкләргә алыныр вакыты якынлашкач, Гайсә Иерусалимгә барырга хәл кылды[+]. 52Үзеннән алда Ул хәбәрчеләрен җибәрде. Гайсә килүгә бар нәрсәне әзерләп куяр өчен алар Самарея җирендәге бер авылга керделәр[+]. 53Әмма Гайсәне анда кабул итмәделәр, чөнки Аның Иерусалимгә сәфәр кылучы икәнлеге күренеп тора иде. 54Гайсә шәкертләре Ягъкуб белән Яхъя моны күреп:

– Хакимебез! Күктән ут төшеп аларны юкка чыгарсын, дип боерыйкмы? – диделәр[+].

55Ләкин Гайсә, шәкертләренә таба борылып, аларны бу эштән тыйды[*]. 56Шуннан алар икенче авылга киттеләр.


Миңа ияр


(Маттай 8:19-22)

57[•]Юлда барганда кемдер Гайсәгә:

– Син кая гына барсаң да, мин Синең артыңнан барырмын, – дип әйтте.

58Гайсә аңа:

– Төлкеләрнең – өннәре, кошларның оялары бар, ә Адәм Углының барып баш төртер урыны юк, – дип җавап бирде.

59Икенче берәүгә Гайсә:

– Миңа ияр! – диде.

Теге кеше исә:

– Әфәндем! Өемә кайтып, әүвәл атамны җирләп килергә рөхсәт ит, – диде.

60Ләкин Гайсә аңа:

– Үз үлеләрен үлеләр җирләсен, – диде. – Ә син бар, Аллаһы Патшалыгы турындагы Хәбәрне тарат.

61Тагын берсе:

– Мин Сиңа ияреп китәм, Әфәндем! Тик башта өемдәгеләр белән саубуллашып килергә рөхсәт ит, – диде.

62Гайсә аңа:

– Җир сөрергә дип сукага тотынгач, артына борылып караган кеше Аллаһы Патшалыгы өчен яраклы түгел, – диде.

### 10


Җитмеш ике шәкертне хезмәткә җибәрү


(Маттай 10:7-16)

1[•]Хаким[†] Гайсә, тагын җитмеш ике шәкерт сайлап алып, барырга ниятләгән һәрбер шәһәр һәм авылга Үзеннән алда аларны икешәр-икешәр итеп озатып җибәрде. 2Аларга Ул:

– Урасы ашлык күп, тик уракчылар аз. Шуңа күрә ашлык Хуҗасына ялварып әйтегез: Үзенең ашлыгын урып алу өчен эшчеләр җибәрсен, – диде. –[+] 3Барыгыз! Мин сезне, бәрәннәр сыман, бүреләр арасына озатам[+]. 4Үзегез белән янчык та, биштәр дә, аяк киеме дә алмагыз һәм сәлам бирү өчен юлда тукталып тормагыз. 5Кайсы өйгә керсәгез дә, иң элек «йортыгыз имин булсын» дип әйтегез. 6Анда иминлек сөюче кеше яшәсә, сезнең иминлегегез аның белән калыр; әгәр юк икән – үзегезгә кире кайтыр. 7Шул өйдә тукталыгыз; нәрсә бирсәләр, шуны ашагыз һәм эчегез, чөнки эшләгән кеше хезмәт хакына лаек. Өйдән-өйгә күчеп йөрмәгез[+]. 8Кайсы да булса шәһәргә килеп, сезне анда кабул итәләр икән, алдыгызга нәрсә куйсалар, шуны ашагыз[+]. 9Андагы авыруларны савыктырыгыз һәм шәһәр халкына «Аллаһы Патшалыгы[†] сезгә инде бик якын!» дип әйтегез[+]. 10Әмма нинди дә булса шәһәргә килеп, сезне анда кабул итмәсәләр, урамнарга чыгып болай дип әйтегез: 11«Сезнең шәһәрдә аягыбызга кунган тузанны да үзегездә кагып калдырабыз; шулай да белеп торыгыз: Аллаһы Патшалыгы инде бик якын!»[+] 12Сезгә әйтәм: кыямәт көнендә Сәдүм шәһәренең хәле ул шәһәрнекенә караганда җиңелрәк булыр.


Тәүбәгә килмәгән шәһәрләр


(Маттай 11:20-24)

13[•]Кайгы сиңа, Хоразин! Кайгы сиңа, Бәйт-Сайда! Әгәр сездә кылынган могҗизалар Сур һәм Сидун шәһәрләрендә эшләнгән булса, алар күптән инде тупас киемнәргә төренеп һәм көлгә утырып тәүбәгә килерләр иде[+]. 14Әмма кыямәт көнендә Сур белән Сидунның хәле сезнекенә караганда җиңелрәк булыр. 15И Кәпәрнаум, әллә сине күкләргә күтәрерләр дип уйлыйсыңмы? Юк, үлеләр дөньясына төшәрсең син.

16Сезне тыңлаган кеше – Мине тыңлаган, сезне кире каккан кеше – Мине кире каккан буладыр; Мине кире каккан кеше исә Мине җибәргән Затны кире кага дигән сүз[+].


Җитмеш ике шәкертнең әйләнеп кайтуы

17Җитмеш ике шәкерт шатлана-шатлана Гайсә янына әйләнеп кайтты.

– Хакимебез, Синең исемеңне телгә алганда, безгә хәтта җеннәр дә буйсына, – диде алар[+].

18– Мин шайтанның[†] күктән яшен кебек түбән атылуын күрдем, – диде аларга Гайсә. –[+] 19Мин сезгә елан-чаяннарны таптарга һәм дошман көчен сындырырга кодрәт бирдем – сезгә һичнәрсә зыян китерә алмас[+]. 20Әмма рухларның сезгә буйсынуына түгел, ә бәлки исемнәрегезнең күкләрдә язылуына шатланыгыз[+].


Ата һәм Угыл


(Маттай 11:25-27; 13:16-17)

21[•]Шулвакыт Гайсә, Изге Рух[†] тарафыннан шатлык белән сугарылып:

– Әй Атам, күк вә җирнең Хуҗасы! Зирәк адәмнәрдән һәм акыл ияләреннән яшерен булганны балаларга ачып биргән өчен, Сиңа шөкрана кылам! Әйе, Атам, Синең изге[†] теләгең шундый булды! 22Атам һәммә нәрсәне Миңа тапшырды. Угылның кемлеген Атадан гайре һичкем белми; Атасының кемлеген дә Угылдан һәм Углы белдерергә теләгән кешедән гайре һичкем белми, – диде,[+] 23аннары шәкертләренә таба борылды һәм алар гына ишетерлек итеп, – сез күргәнне күрүче күзләр бәхетле![+] 24Сезгә әйтәм: байтак пәйгамбәрләр[†] һәм патшалар сез күргәнне күрергә теләде, ләкин күрмәде, сез ишеткәнне ишетергә теләде, ләкин ишетмәде, – дип өстәде[+].


Шәфкатьле самареяле

25Менә Канун[†] белгечләреннән берәү урыныннан торды да Гайсәне сынарга теләп:

– Остаз! Мәңгелек тормышка ия булыр өчен миңа нәрсә эшләргә кирәк? – диде[+].

26– Канунда нәрсә язылган? Син аны ничек аңлыйсың? – дип сорады аңардан Гайсә.

27– «Раббы[†] Аллаңны бөтен йөрәгең, бөтен җаның, бөтен көчең вә акылың белән ярат» һәм «якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат», – дип җавап бирде Канун белгече.[†][+]

28Гайсә аңа:

– Дөрес җавап бирдең; шулай эшләсәң – яшәрсең! – диде[+].

29Әмма Канун белгече, үзен акларга теләп, Гайсәдән:

– Ә минем якыным кем соң? – дип сорады.

30Аның бу сүзләренә Гайсә болай дип җавап кайтарды:

– Бер кеше Иерусалимнән Әрихә каласына барганда юлбасарлар кулына эләккән. Алар әлеге юлчыны талаганнар һәм, кыйнап, үлем хәлендә калдырып киткәннәр. 31Бер руханига[†] да шул юлдан барырга туры килгән, әмма теге кешене күргәч ул, юлның икенче ягына чыгып, ары киткән. 32Шулай ук левиләрдән[*] берәү узып барышлый бу кешене күргән дә, аны урап үтеп, юлын дәвам иткән. 33Бер самареяле исә, үтеп барганда бу кешегә тап булып, аны бик кызганган,[+] 34янына килеп, яраларын шәраб белән юган һәм зәйтүн мае сөртеп бәйләгән, аннары үзенең ишәгенә атландырып кунак йортына алып килгән һәм анда да әлеге юлчыны ярдәменнән ташламаган. 35Ә икенче көнне юлга чыгарга җыенганда, кунак йортының хуҗасына ике динар акча биреп, самареяле: «Аның хакында кайгыртчы, – дигән. – Әгәр күбрәк сарыф итсәң, кире кайтканда түләрмен».

36Сүзен йомгаклап, Гайсә:

– Шушы өч кешенең кайсысы, синеңчә, юлбасарлар кулына эләккән теге бичараның якыны була? – дип сорады.

37– Аңа шәфкать күрсәткәне, – дип җавап бирде Канун белгече.

Гайсә аңа:

– Бар, син дә шулай эшлә, – диде.


Марта һәм Мәрьям

38Юлларын дәвам итеп, Гайсә белән шәкертләре бер авылга керделәр; Марта исемле бер хатын Аны үз өендә кабул итте[+]. 39Аның Мәрьям исемле сеңлесе бар иде. Әлеге Мәрьям, Хаким Гайсәнең аяк очына утырып, Аның сөйләгәнен тыңлады[+]. 40Бик тырышып табын әзерләп йөргән Марта исә, Гайсә янына килеп:

– Хакимем! Сеңлемнең бөтен эшне миңа калдыруын күрмисеңмени? Әйт әле, булышсын миңа, – диде.

41Хаким Гайсә:

– Марта, Марта! Син күп нәрсәне кайгыртасың һәм ыгы-зыгы килеп йөрисең,[+] 42ә бит бары бер генә нәрсә кирәк. Мәрьям әнә үзе өчен яхшырак нәрсәне сайлады, һәм бу аңардан тартып алынмас, – дип җавап кайтарды.

### 11


Гайсәнең дога кылырга өйрәтүе


(Маттай 6:9-15; 7:7-11)

1[•]Бервакыт Гайсә дога кылып тора иде. Догасын тәмамлагач, шәкертләреннән берсе Аңардан:

– Хакимем![†] Яхъя үзенең шәкертләрен өйрәткән кебек, безне дә дога кылырга өйрәтче, – дип үтенде[+].

2Гайсә аларга:

– Дога кылганда болай дип әйтегез:

Атабыз, исемең изге[†] дип танылсын!
Синең Патшалыгың килсен.
3Кирәкле икмәгебезне безгә көн дә биреп тор.
4Гөнаһларыбызны[†] кичер,
чөнки без дә үзебезгә явызлык кылган һәркемне кичерәбез.
Безне сынауларга дучар итмә, –

диде[+]. 5Аннары Ул аларга болай дип сөйләде:

– Әйтик, сезнең берегез төн уртасында дусты янына барып: «Әй дустым, бурычка өч ипи биреп торчы, 6чөнки узып барышлый бер иптәшем килеп керде, аның алдына табынга куярга бернәрсәм юк», – дип әйтте ди. 7Ә теге исә өй эченнән: «Борчып йөрмә әле, инде ишекләр бикле, балаларым да янымда йоклап ята; урынымнан торып, син сораганны бирә алмыйм», – дип җавап кайтарды ди. 8Мин сезгә шуны әйтәм: дус булган өчен генә бирергә теләмәсә дә, тегесе нык ялваргач, торып, сораган бар нәрсәне бирми калмас.

9Шулай булгач, сезгә әйтәм: сорагыз – һәм Аллаһы[†] сезгә бирер; эзләгез – һәм табарсыз; шакыгыз – һәм Ул сезгә ачар. 10Чөнки һәр сораучы – ала, эзләүче – таба, һәм шакучыга ачалар[+]. 11Арагыздан кайсы әти кеше, углы балык сораса, аңа елан тоттырыр икән? 12Яки, йомырка сораса, чаян бирер? 13Әгәр сез, табигатегез белән начар кеше булып та, балаларыгызга игелекле гамәлләр кыла аласыз икән, Күктәге Атагыз Үзеннән сораганнарга Изге Рухны[†] һичшиксез бирер[+].


Гайсә һәм Белзебул


(Маттай 12:22-30, 43-45; Марк 3:20-27)

14[•]Беркөн Гайсә телсез кешенең эченнән җенне куып чыгарды. Җен чыкканнан соң, телсез кеше сөйләшә башлады, һәм халык моңа хәйран калды. 15Арадан берәүләр:

– Җеннәрне Ул җеннәр башлыгы Белзебул[*] ярдәмендә куып чыгара, – диде[+].

16Ә башкалар, Гайсәне сынамакчы булып, күктән иңгән берәр илаһи билге күрсәтүен таләп иттеләр[+]. 17Әмма Ул, аларның уйларын белеп, халыкка:

– Бүлгәләнгән һәр патшалык җимерелер; бүлгәләнгән гаилә дә таркалыр, – диде. – 18Әгәр шайтан[†] үз-үзе белән низагка килсә, аның патшалыгы ничек сакланып калыр икән? Сез Миңа «җеннәрне Белзебул ярдәме белән куып чыгарасың» дигәнгә шулай әйтәм. 19Мин җеннәрне Белзебул ярдәмендә куып чыгарам икән, сезнең иярченнәрегез кем ярдәме белән куып чыгара соң? Шул сәбәпле сезне алар хөкем итсен![+] 20Инде дә Мин җеннәрне Аллаһы ярдәме белән куып чыгарам икән, димәк, Аллаһы Патшалыгы[†] сезгә килеп җиткән дигән сүз. 21Көчле кеше үз йортын корал белән саклаган вакытта аның малы иминлектә булыр. 22Ә инде көчлерәк берәү аңа һөҗүм итеп җиңә калса, аның таянычы булган коралын тартып алыр һәм талап алган малын бүләр. 23Минем яклы булмаган – Миңа каршы дигән сүз; кем Минем белән җыймый – шул тарката[+].


Явыз рухларның кире кайтуы

24Кешедән чыкканнан соң явыз рух[†] сусыз чүл буйлап үзенә сыеныр урын эзләп йөри һәм таба алмагач: «Элекке йортыма әйләнеп кайтыйм әле», – ди. 25Кайткач исә, йортның себерелгән, җыештырылган булуын күрә һәм, 26үзеннән дә явызрак җиде рухны ияртеп кайтып, алар шунда яши башлыйлар. Шуннан әлеге кешенең хәле элеккегә караганда да начарлана[+].


Чын бәхет

27Гайсә шушыларны сөйләгән чакта, халык арасыннан бер хатын:

– Сине күтәреп йөргән карын һәм Сине имезгән күкрәкләр бәхетледер! – дип кычкырды[+].

28Хатынның сүзләренә Гайсә:

– Аллаһы сүзен тыңлаучылар һәм аны үтәүчеләр бәхетлерәк! – дип җавап бирде[+].


Илаһи билге эзләүчеләргә кисәтү


(Маттай 12:38-42; 16:1-4; Марк 8:11-13)

29[•]Гайсә тирәсенә халык тагын да күбрәк җыелгач, Ул сөйли башлады:

– Бүгенге буын кешеләре – явыз; алар илаһи билгеләр таләп итә, әмма аларга Юныс пәйгамбәр билгесеннән гайре башкасы бирелмәс. 30Юныс пәйгамбәр кайчандыр Ниневә халкы өчен бер билге булган кебек, Адәм Углы[†] да бүгенге буын өчен билгедер. 31Кыямәт көнендә Көньяк патшабикәсе, бүгенге буын кешеләре каршына басып, аларны гаепләр. Сөләйман патшаның зирәк сүзләрен тыңлар өчен ул җир читеннән килгән булган, ә сезнең яндагы Зат – Сөләйманнан бөегрәк[+]. 32Кыямәт көнендә Ниневә халкы, бүгенге буын кешеләре каршына басып, аларны гаепләр, чөнки алар, Юныс пәйгамбәрнең вәгазен ишетеп, тәүбәгә килгән иде, ә сезнең яндагы Зат – Юныстан бөегрәк.


Күзләр – кешене яктырта торган шәм-чырагтыр


(Маттай 6:22-23)

33[•]Шәмгә ут алгач, беркем дә аны яшерен урынга [яки чүлмәк астына][*] куймый; киресенчә, керүчеләр яктылыкны күрсен өчен шәмдәлгә утырта[+]. 34Күзләр – кешене яктырта торган шәм-чырагтыр. Күзләрең якты икән, үзең дә яктылык белән тулырсың, ә инде тонык икән, караңгылык эчендә калган кебек булырсың. 35Шулай булгач, кара аны: синдәге яктылык караңгылык булмасын! 36Әгәр син яктылык белән тулган булып, синдә һичбер караңгы урын юк икән, шәм-чыраг яктысында тоташтан нурланып-балкып торган кебек булырсың.


Фарисейларга һәм Канун белгечләренә кисәтү


(Маттай 23:1-36; Марк 12:38-40; Лүк 20:45-47)

37[•]Гайсә сөйләп бетергәннән соң, бер фарисей Аны өенә ашка чакырды; Гайсә, өйгә кереп, өстәл янына утырды. 38Фарисей исә Аның ашар алдыннан кул юмавын күреп гаҗәпкә калды[+]. 39Әмма Хаким Гайсә аңа:

– Әйе, сез, фарисейлар,[†] савыт-сабаның тышкы ягын чистартасыз, ә үзегезнең эчегез комсызлык һәм явызлык белән тулы, – диде. – 40Ахмаклар! Тышкы ягын бар иткән Аллаһы аның эчке ягын да бар кылган түгелме соң? 41Савыт-сабагызда булган нәрсәне фәкыйрьләргә өләшегез – шул чакта бар нәрсәгез пакь[†] булыр.

42Кайгы сезгә, фарисейлар! Сез бөтнекнең, рутаның[*] һәм һәртөрле яшелчәнең уннан бер өлешен бирәсез, ә гаделлекне, Аллаһыны ярату дигән нәрсәне бөтенләй онытасыз. Әнә шуларны үтәргә һәм башка таләпләрне дә калдырмаска кирәк[+]. 43Кайгы сезгә, фарисейлар! Сез гыйбадәтханәләрдә[†] дәрәҗәле урыннарда утыруны һәм мәйданнарда үзегезне ихтирам белән сәламләгәнне яратасыз[+]. 44Кайгы сезгә, чөнки сез билгесе булмаган кабер кебек: кешеләр, анда кабер барлыгын белмичә, өстеннән таптап йөриләр.

45Моңа каршы Канун[†] белгечләренең берсе:

– Остаз! Бу сүзләрең белән Син безне дә мыскыл итәсең, – диде.

46Әмма Гайсә:

– Сезгә дә, Канун белгечләре, – кайгы! Сез кеше иңенә күтәрә алмастай йөк саласыз, ә үзегез аларга ярдәм итәр өчен бармак та кыймылдатмыйсыз, – диде. – 47Кайгы сезгә, чөнки пәйгамбәрләр[†] каберенә һәйкәлләр куясыз, ә бит ул пәйгамбәрләрне сезнең ата-бабаларыгыз үтергән. 48Моның белән сез ата-бабаларыгыз кылган эшне дөрес дип раслыйсыз: алар пәйгамбәрләрне үтергәннәр, ә сез кабер өстенә һәйкәлләр куясыз[+]. 49Шунлыктан Аллаһының Зирәклеге әйткән: «Мин аларга пәйгамбәрләр вә рәсүлләр[†] җибәрермен – аларның кайберләрен үтерерләр, ә кайберләрен куып җибәрерләр»[+]. 50-51Шул рәвешле, Һабил каныннан башлап мәзбәх[†] белән Изге йорт арасында үтерелгән Зәкәрия канына кадәр – дөнья яратылганнан алып түгелгән барлык пәйгамбәрләрнең каны өчен бүгенге буын кешеләре җавап тотачак. Әйе, сезгә әйтәм: бүгенге буын кешеләре боларның бөтенесе өчен җавап тотачак![+] 52Кайгы сезгә, Канун белгечләре, чөнки сез белем ачкычын үз кулыгызга алдыгыз, әмма үзегез дә кермәдегез, керергә теләүчеләргә дә юл бирмәдегез.

53-54Гайсә ул йорттан чыккач, Канун белгечләре һәм фарисейлар, Гайсәне тозакка эләктермәкче булып, Аның сүзләреннән гаеп табар өчен сорау арты сорау яудырырга тотындылар[+].

### 12


Гайсәнең икейөзлелек турында кисәтүе

1Шул арада меңләгән кеше җыелып бер-берсен кысрыклый башлады. Иң әүвәл Гайсә Үзенең шәкертләренә төбәп сөйләде:

– Фарисейлар[†] ачыткысыннан, ягъни икейөзлелектән сакланыгыз![+] 2Бер генә яшерен нәрсәнең дә беленмичә һәм бер генә сернең дә ачылмыйча калганы юк[+]. 3Шуңа күрә караңгыда сөйләгән сүзегез көн яктысында ишетелер, һәм эчке бүлмәдә колакка пышылдап әйткәнегез өй түбәсеннән яңгырар.


Аллаһыдан куркыгыз!


(Маттай 10:17-20, 28-33)

4[•]Сез дусларыма шуны әйтәм: бәдәнне үтерүчеләрдән курыкмагыз – шуннан артыгын алар эшли алмый. 5Кемнән куркырга кирәклеген Мин сезгә әйтәм: үтергәннән соң кешене җәһәннәмгә ташларга кодрәте җиткән Аллаһыдан[†] куркыгыз; әйе, сезгә әйтәм, менә Аңардан куркыгыз![+] 6Биш чыпчык ике бакыр тәңкәгә[*] сатыла түгелме? Әмма Аллаһы аларның берсен-бер онытмый. 7Сезнең исә башыгыздагы чәч бөртеге дә санаулы. Курыкмагыз, сез өер-өер чыпчыклардан күпкә кадерлерәк[+].

8Әйтәм бит: Мине кешеләр алдында таныган һәркемне Адәм Углы[†] да Аллаһы фәрештәләре[†] алдында таныр[+]. 9Ә инде берәрсе кешеләр алдында Миннән ваз кичсә, Мин дә Аллаһы фәрештәләре алдында аңардан ваз кичәрмен[+]. 10Адәм Углына каршы сүз әйтүче һәркем кичерелер, әмма Изге Рухка[†] карата көфер сүз әйтүче кичерелмәс[+]. 11Сезне гыйбадәтханәләргә,[†] башлыклар һәм хакимият[†] кешеләре алдына китергән вакытта, үзебезне ничек якларбыз яки нәрсә сөйләрбез, дип борчылмагыз: 12сезгә нәрсә әйтәсен Изге Рух шул сәгатьтә Үзе өйрәтер.


Акылсыз бай турында гыйбрәтле хикәя


(Маттай 6:19-21, 25-34)

13[•]Халык арасыннан берәү Гайсәгә:

– Остаз! Абыема әйтче, атабыз калдырган мирасны минем белән бүлешсен иде, – диде.

14Гайсә аңардан:

– Дустым, сезгә хөкем чыгарырга яки малыгызны бүләргә Мине кем билгеләде? – дип сорады, аннары 15халыкка мөрәҗәгать итеп, – карагыз аны, һәртөрле комсызлыктан сакланыгыз, чөнки кешенең гомере мал-мөлкәтенең күплегенә бәйләнмәгән, – диде[+].

16Шуннан соң Гайсә аларга бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Бер байның ашлыгы бик уңган, һәм 17күңеленнән ул болай дип уйлаган: «Инде миңа нәрсә эшләргә? Ашлыгымны саклар урын юк». 18Шуннан ул мондый карарга килгән: «Менә нәрсә эшлим: амбарларымны сүтим дә зуррак амбарлар салыйм һәм бөтен ашлыгымны, бар малымны шунда җыйыйм. 19Әнә шуннан соң үземә: „Синең күп елларга җитәрлек малың бар; ял ит, аша, эч, тормышның рәхәтен күр“, – диярмен». 20Әмма Аллаһы аңа әйткән: «Әй акылсыз! Шушы төндә җаның синнән алыныр. Җыйган малың кемгә калыр соң?» 21Үзе өчен хәзинә туплап, Аллаһы хуплаган байлыкны туплау турында уйламаган һәркем белән менә шулай булыр[+].

22Аннары Гайсә Үзенең шәкертләренә болай диде:

– Әнә шуның өчен Мин сезгә: «Җан асрар өчен нәрсә белән тукланыйм, тәнемне каплар өчен нәрсә киим дип борчылмагыз», – дим[+]. 23Җан – ризыктан, тән киемнән мөһимрәк бит. 24Әнә козгыннарга карагыз: алар чәчми дә, урмый да; аларның келәтләре дә, амбарлары да юк; шулай да Аллаһы аларны туендыра. Сез исә кошларга караганда күпкә кадерлерәк бит[+]. 25Сезнең кайсыгыз, кайгырганга карап, үз гомерен бер сәгатькә булса да озайта ала? 26Шулай булгач, әнә шундый кечкенә нәрсәне дә эшли алмыйсыз икән, нигә башкасы өчен кайгырырга?

27Кыр чәчәкләренә карагыз, әнә ничек үсәләр: алар эшләми дә, эрләми дә; ләкин, сезгә әйтәм: хәтта Сөләйман патша да никадәр мәһабәт булмасын, аларның берсе кадәр дә киенә алмаган. 28Бүген кырда үсеп утырган, ә иртәгә учакка ташланасы үләнне Аллаһы шулай киендерә икән, сезне ничек киендермәсен инде, и сай иманлылар![+] 29Шулай булгач, ни ашарбыз, ни эчәрбез, дип кайгырмагыз һәм хафаланмагыз. 30Дөньяда халыкларның[*] төп кайгысы шулдыр, ә Атагыз шушы нәрсәләргә мохтаҗ булуыгызны белә. 31Сез исә Аллаһы Патшалыгын[†] эзләгез, һәм сезгә шушы нәрсәләрнең барысы да өстәп бирелер. 32Әй кечкенә көтү, курыкма! Атагыз Патшалыкны сезгә тапшыруны хуш күрде[+]. 33Милкегезне сатыгыз да ярлыларга сәдака өләшегез. Үзегезгә тузмый торган янчыклар әзерләгез, һич тә кимеми торган хәзинәне күктә туплагыз – анда карак та тия алмас, көя дә төшмәс[+]. 34Хәзинәгез кайда, күңелегез дә шунда булыр.


Һәрвакыт әзер булыгыз


(Маттай 24:42-44)

35-36[•]Хуҗасының туйдан кайтуын көтеп, ул шакуга ишек ачарга әзер торган хезмәтчеләр кебек, һәрвакыт әзер булыгыз: билегездәге пута – буылган, яктырткычларыгызга ут алынган булсын[+]. 37Хуҗалары, әйләнеп кайтып, хезмәтчеләрен уяу хәлдә күрсә, шул хезмәтчеләр бәхетле. Хак сүз әйтәм сезгә: хуҗа үзенең билен бәйләр дә, аларны өстәл янына утыртып, үзе хезмәт күрсәтеп йөрер. 38Әгәр ул, төн уртасында яки тагын да соңрак кайтып, хезмәтчеләрен уяу хәлдә күрсә, шул хезмәтчеләр бәхетле. 39Сезгә мәгълүмдер: әгәр хуҗа кеше каракның кайсы сәгатьтә киләсен белсә, аңа үз йортына керергә ирек бирмәс иде[+]. 40Сез дә әзер булып торыгыз: Адәм Углы сез уйламаган сәгатьтә килер.


Ышанычлы һәм ышанычсыз хезмәтчеләр


(Маттай 24:45-51)

41Шулчак Петер Гайсәдән:

– Хакимем! Бу гыйбрәтле сүзләрне безнең өчен генә сөйлисеңме, әллә бар кеше өченме? – дип сорады.

42Хаким Гайсә болай дип җавап кайтарды:

– Хезмәтчеләргә тиешле ризыкны үз вакытында өләшү өчен хуҗа тарафыннан башлык итеп куелган ышанычлы һәм акыллы идарәче нинди була? 43Хуҗа кеше, өенә кайтып, аның тиешенчә эшләвен күрсә, әнә шул хезмәтче бәхетле[+]. 44Хак сүз әйтәм сезгә: хуҗасы аны бөтен милкенә башлык итеп куяр. 45Ә инде әлеге хезмәтче: «Хуҗам тиз кайтмас әле», – дип уйлап, башка хезмәтче ирләрне, хатыннарны кыйнаса, ашап-эчеп һәм исереп йөрсә,[+] 46хуҗасы ул көтмәгән көндә, ул уйламаган сәгатьтә кайтып керер дә аны җәзага тартыр һәм имансызлар белән бер язмышка дучар итәр. 47Хуҗасының ихтыярын белеп тә, әзер булып тормаган һәм ул кушканча эшләмәгән хезмәтче бик каты кыйналыр, 48ә хуҗасының ихтыярын белмичә җәзага лаек эш кылган адәм азрак кыйналыр. Кемгә күп бирелгән булса, аңардан күп таләп ителер; кемгә күп ышанып тапшырылган булса, аңардан күбрәк соралыр.


Мин аерыр өчен килдем


(Маттай 10:34-36)

49[•]Мин җиргә ут алып килдем һәм ул утның инде янып китүен телим! 50Әмма Мин авыр сынаулар үтәргә тиешмен һәм шул сынауларның бетүен интегеп көтәм![+] 51Сез Мине җиргә тынычлык китерер өчен килде дип уйлыйсызмы? Юк, Мин аерыр өчен килдем[+]. 52Моннан ары бер өйдә яшәгән биш кеше бер-берсенә каршы булыр, өчесе – икесенә, ә икесе өчесенә каршы чыгар. 53Атасы – углына, углы – атасына, анасы – кызына, кызы – анасына, кайнанасы – килененә, килене кайнанасына каршы булыр.


Заман билгеләре


(Маттай 5:25-26; 16:2-3)

54[•]Гайсә янә халыкка мөрәҗәгать итте:

– Көнбатышта болыт күтәрелгәнен күрүгә, сез, яңгыр явар, дисез; һәм шулай була да. 55Көньяктан җил иссә, эссе булыр, дисез; һәм шулай була да. 56Икейөзлеләр! Җирне һәм күк йөзен күзәтеп, сез һава торышын әйтә аласыз, әмма ни өчен соң нинди заман җиткәнен аңлата алмыйсыз? 57Ни өчен сез нәрсәнең дөрес икәнлеген үзегез хәл итмисез? 58Дәгъвачың сине хөкемче янына алып барганда, аның белән юлда ук килешергә тырыш, юкса ул сине хөкемче каршына ирексезләп алып барыр, ә хөкемче сине җәзалаучыга тапшырыр, җәзалаучы исә зинданга ябар. 59Хак сүз әйтәм: бурычыңны актык тиененә[*] кадәр биреп бетермичә, аннан чыга алмассың.

### 13


Тәүбә итмәсәгез, һәлак булырсыз

1Шулвакыт кемнәрдер, Гайсә янына килеп, Пилат үтерткән Гәлиләя[†] кешеләре турында сөйләде. Корбан[†] китергән вакытта үтерелгән әлеге кешеләрнең каны корбанлык малның каны белән аралашып аккан икән[+]. 2Шушы хәлгә карата Гайсә:

– Гәлиләядә яшәүче башка кешеләрдән гөнаһлырак[†] булганга алар шулай җәфа чиккән дип уйлыйсызмы? – диде. – 3Алай түгел, дип әйтәм Мин сезгә! Әмма тәүбә итмәсәгез, барыгыз да алар кебек һәлак булырсыз. 4Яки Шилуахтагы манара басып үтергән унсигез кеше Иерусалимдә яшәүчеләрнең барысыннан да гаеплерәк булган дип уйлыйсызмы[+]? 5Юк, дип әйтәм Мин сезгә! Әмма тәүбә итмәсәгез, барыгыз да алар кебек һәлак булырсыз.

6Шуннан Гайсә мондый гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Берәүнең йөзем бакчасында инҗир агачы үсеп утырган ди. Бервакыт ул бакчага килгән дә агачтан җимеш эзләргә тотынган; таба алмагач,[+] 7бакчачыга: «Менә өч ел инде мин шушы инҗирнең җимешен җыярга дип киләм, ләкин таба алмыйм. Кисеп ташла аны! Урын алып тормасын монда», – дигән[+]. 8Бакчачы исә аңа болай дип җавап биргән: «Хуҗам, аны тагын бер елга калдырып тор, мин аның әйләнә-тирәсен казып тирес салырмын, 9бәлки киләсе елга җимеш бирер. Юк икән, кисеп ташларсың».


Шимбә көнне Гайсәнең бер авыруны савыктыруы

10Шимбә көнне[†] Гайсә гыйбадәтханәләрнең[†] берсендә халыкны өйрәтте[+]. 11Анда унсигез ел буена явыз рухтан[†] интегеп бөкрәеп беткән, бөтенләй турая алмаган бер хатын бар иде.

12Гайсә, аны күреп, Үз янына чакырып алды да:

– Ханым, син чиреңнән котылдың, – диде.

13Гайсә аның башына кулларын куюга, хатын шундук тураеп басты һәм Аллаһыны[†] данлый башлады. 14Гыйбадәтханә башлыгы исә, Гайсәнең шимбә көнне дәвалавына ачуы килеп, халыкка:

– Эшләү өчен атнаның алты көне бар; чирегездән савыгу өчен шимбә көнне түгел, әнә шул көннәрнең берсендә килегез, – диде[+].

15Хаким[†] Гайсә аңа җавап итеп:

– Икейөзлеләр! Шимбә көнне арандагы үгез яки ишәгегезне ычкындырып су эчертергә алып бармыйсызмыни? – диде. –[+] 16Ибраһим нәселеннән булган бу хатынны унсигез ел буе шайтан[†] бәйләп тоткан. Шимбә көнне шул бәйдән ычкындырырга ярамыймы аны?

17Бу сүзләрне ишеткәч Аңа каршы сөйләүчеләрнең барысына да оят булып китте; бар халык исә Ул кылган данлы эшләргә шатланды[+].


Горчица орлыгы һәм ачыткы турында гыйбрәтле хикәяләр


(Маттай 13:31-33; Марк 4:30-32)

18[•]Шуннан Гайсә:

– Аллаһы Патшалыгы[†] нәрсәгә охшаган, аны нәрсә белән чагыштырып булыр иде? – диде. – 19Әйтик, бер кеше үзенең бакчасында горчица орлыгы утырткан, һәм ул агач кебек биек булып үскән; кошлар аның ботакларында оя корган ди[+].

20Сүзен дәвам итеп Гайсә:

– Аллаһы Патшалыгын нәрсә белән чагыштырып булыр иде? – диде. – 21Ул ачыткы кебек: әйтик, бер хатын өч үлчәм[*] онга ачыткы сала да, күпмедер вакыттан ачыткы камырны бик нык кабарта[+].


Тар ишек


(Маттай 7:13-14, 21-23)

22[•]Гайсә, шәһәр-авылларда туктый-туктый халыкны өйрәтеп, Иерусалимгә таба юл тотты. 23Кемдер Аңардан:

– Әфәндем! Шулай бик азлар котылырмыни? – дип сорады.

Ул исә андагы кешеләргә җавап итеп:

24– Тар ишектән керергә омтылыгыз. Сезгә әйтәм: күпләр керергә тырышып карар, әмма булдыра алмас, – диде. – 25Йорт Хуҗасы, торып, ишекне бикләгәннән соң, сез тышкы яктан ишек кага башларсыз һәм: «Әфәнде, ишекне ач әле!» – диярсез. Ә Ул сезгә: «Кем икәнегезне һәм кайдан килгәнегезне белмим», – дип җавап бирер[+]. 26Шунда сез: «Без Синең белән бергә ашап-эчтек, һәм Син урамнарыбызда безне өйрәттең», – дип әйтә башларсыз. 27Әмма Ул: «Кем икәнегезне һәм кайдан килгәнегезне белмим, явызлык кылучылар, һәммәгез янымнан китегез!» – дияр. 28Ибраһимның, Исхакның, Ягъкубның һәм барлык пәйгамбәрләрнең[†] Аллаһы Патшалыгында булуын, ә үзегезнең аннан куылуыгызны күреп, сез еларсыз һәм теш шыкырдатырсыз[+]. 29Көнчыгыш һәм көнбатыш, төньяк һәм көньяк тарафлардан килеп, кешеләр Аллаһы Патшалыгында мәҗлестә утырыр[+]. 30Хәзер соңгы булганнар шунда – беренче, беренчеләр исә соңгы булыр[+].


Гайсәнең Иерусалим халкын кисәтүе


(Маттай 23:37-39)

31[•]Шулвакыт берничә фарисей, килеп, Гайсәгә:

– Сиңа моннан китәргә кирәк, чөнки Һируд[†] Сине үтерергә тели, – диде[+].

32Ул аларга болай дип җавап бирде:

– Барыгыз, ул төлкегә «бүген һәм иртәгә җеннәрне куып чыгарам, авыруларны савыктырам, ә өченче көнгә эшемне тәмамлармын» дип әйтегез. 33Ләкин Мин бүген дә, иртәгә дә, берсекөнгә дә Үз юлымны дәвам итәргә тиешмен, чөнки пәйгамбәрнең Иерусалимнән читтә һәлак булуы мөмкин түгел.

34И Иерусалим! Пәйгамбәрләр җанын кыючы, сиңа килүчеләрне ташлар атып кыйнаучы шәһәр! Кош үзенең балаларын канат астына җыйган кебек, Мин дә ничәмә тапкырлар синең халкыңны бергә җыярга омтылдым, әмма сез, Иерусалим кешеләре, каршы килдегез![+] 35Инде менә Изге[†] йортыгыз ташландык хәлдә калыр. Сезгә әйтәм: «Раббы[†] исеме белән Килүче мөбарәктер!» дип әйтми торып, Мине кабат күрмәссез[+].

### 14


Гайсәнең шимбә көнне авыруларны савыктыруы

1Бервакыт, шимбә көнне,[†] фарисей башлыкларының берсенә Гайсә ашка килде. Мәҗлестәгеләрнең барысы игътибар белән Аны күзәтте[+]. 2Шулвакыт Аның каршына сары су авыруыннан интегүче бер кеше килеп басты. 3Канун[†] белгечләренә һәм фарисейларга[†] мөрәҗәгать итеп Гайсә:

– Канун буенча шимбә көнне авыруларны дәваларга ярыймы? – дип сорады[+].

4Тегеләр эндәшмәделәр. Ә Гайсә, авыру кешегә куллары белән орынып, аны савыктырды да өенә кайтарып җибәрде. 5Аннары Ул аларга:

– Берәрегезнең углы яки үгезе коега төшсә, шимбә көн булуга карамастан шундук тартып чыгармас идегезмени? – диде[+].

6Аның бу соравына тегеләр җавап бирә алмадылар.


Туй мәҗлесе турында гыйбрәтле хикәя

7Чакырылган кунакларның түрдән урын сайлауларын күреп, Гайсә аларга шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:[+]

8– Берәү сине туй мәҗлесенә чакырса, түр башына утырма, чөнки сиңа караганда хөрмәтлерәк берәүнең чакырылган булуы мөмкин. 9Сине дә, аны да кунакка чакырган хуҗа, яныңа килеп «бу кешегә урын бирче» дип әйтер, һәм шул чакта син, оятка калып, ишек катына барып утырырга мәҗбүр булырсың. 10Мәҗлескә чакырсалар, киресенчә, ишек катыннан урын ал; шунда хуҗа, яныңа килеп «әй дустым, түргәрәк утыр» дияр, һәм шул чагында мәҗлестәгеләр алдында синең дәрәҗәң артыр, 11чөнки үзен башкалардан өстен куючы түбәнсетелер, ә үзен түбәнсетүче – күтәрелер[+].

12Үзен ашка чакырган кешегә дә Гайсә:

– Әгәр син төш вакытында яки кичен мәҗлес җыясың икән, дусларыңны да, туганнарыңны[†] да, кан кардәшләреңне һәм бай күршеләреңне дә чакырма, чөнки чакыруыңа каршы кайчан да булса алар да сине ашка чакырырлар, һәм шуның белән исап-хисап беткән булыр, – диде. – 13Мәҗлес үткәрә калсаң, фәкыйрьләрне, гарипләрне, аксак-сукырларны чакыр. 14Әнә шул чакта бәхетле булырсың, чөнки алар сиңа кайтарып түли алмыйлар, һәм тәкъваларның үледән терелгән көнендә сиңа әҗере булыр[+].


Зур аш мәҗлесе турында гыйбрәтле хикәя


(Маттай 22:1-10)

15[•]Гайсә белән табын янында утыручыларның берсе моны ишетеп Аңа:

– Аллаһы Патшалыгындагы[†] мәҗлестә сыйланачак кеше бәхетледер! – диде[+].

16Гайсә исә аңа болай дип җавап бирде:

– Бер кеше, зур аш мәҗлесе үткәрергә җыенып, күп итеп кунак чакырган һәм, 17табынга утырыр вакыт җиткәч, чакырылган кешеләргә: «Килегез, инде бар нәрсә әзер», – дип әйтергә үзенең хезмәтчесен җибәргән. 18Барысы да сүз берләшкән кебек гафу үтенә башлаган. Беренчесе: «Җир сатып алган идем, шуны барып карарга кирәк, зинһар, гафу ит», – дигән. 19Икенчесе: «Биш пар үгез сатып алган идем, хәзер шуларны эштә сынап карамакчы булам, зинһар, гафу ит», – дигән. 20Өченчесе: «Мин күптән түгел генә өйләндем, шуңа күрә килә алмыйм», – дигән.

21Хезмәтче, кайтып, бу хакта хуҗасына хәбәр иткән. Хуҗаның ачуы чыгып, хезмәтчесенә ул: «Бар, тиз генә шәһәр урамнарыннан һәм тыкрыклардан фәкыйрь, гарип, сукыр һәм аксакларны җыеп алып кайт», – дигән. 22Берникадәр вакыт үткәч, хезмәтче аңа: «Хуҗам, әмерең үтәлде, әле тагын да буш урыннар бар», – дигән. 23Хуҗа исә хезмәтчесенә: «Бар, шәһәр читенә чыгып юлларны, койма буйларын карап уз һәм кешеләрне монда килергә кыста, өем тулы кунак булсын, – дигән. – 24Сезгә әйтәм: башта чакырылганнарның берсе дә минем сый-нигъмәтемне татымас».


Гайсә Үзенең шәкертләреннән нәрсә таләп итә?


(Маттай 10:37-38)

25[•]Гайсәгә бик күп халык ияреп барды. Аларга мөрәҗәгать итеп Ул:

26– Минем яныма килүче үзенең атасын, анасын, хатынын, балаларын, ир һәм кыз туганнарын, хәтта үзенең гомерен Миннән кадерлерәк күрсә, ул кеше Минем шәкертем була алмый, – диде. –[+] 27Үзенең хачын күтәреп Миңа иярмәгән кеше Минем шәкертем була алмый[+]. 28Әйтик, арагыздан берәү манара төзергә тели ди. Төзелешне башкарып чыгарга акчасы җитәрлекме икәнен белү өчен, иң башта, утырып, аның күпмегә төшәсен ул хисапламасмы әллә? 29-30Югыйсә, нигезен салып та төзеп бетерә алмаса, моны күрүче һәркем: «Бу кеше төзи башлады, әмма тәмамлый алмады», – дип аңардан көләр.

31Яки, әйтик, бер патша икенче патшага каршы яуга җыена ди. Үзенең ун меңлек гаскәре белән егерме меңлек гаскәргә каршы торырга көче җитү-җитмәвен башта утырып уйламасмы әллә? 32Әгәр көче җитмәсә, солых турында килешер өчен, дошман әле еракта чакта ук ул аның янына үзенең илчеләрен җибәрер.

33Шулай ук сезнең берегез дә, бар мөлкәтеннән ваз кичмәсә, Минем шәкертем була алмас.

34Тоз – яхшы нәрсә ул, әмма үзенең тәмен җуйса, аңа ничек тәм кайтарасың[+]? 35Аны туфракка да, тирес өеменә дә сибеп булмый, аны чыгарып кына ташлыйлар. Колагы булганнар – ишетсен![+]

### 15


Югалган сарык турында гыйбрәтле хикәя


(Маттай 18:12-14)

1[•]Салым җыючылар һәм гөнаһлы[†] башка кешеләр, Гайсәне тыңлар өчен, Аның янына җыелдылар. 2Фарисейлар[†] һәм Канун[†] белгечләре исә:

– Бу Кеше гөнаһлыларны кабул итә һәм алар белән бергә ашый, – дип сукрандылар[+].

3Шуннан Гайсә аларга әлеге гыйбрәтле хикәяне сөйләде:

4– Әйтик, берегезнең йөз сарыгы булып, шуларның берсен ул югалтса, туксан тугызын кырда калдырып, шул югалганын тапканчы эзләмәсме әллә? 5Ә инде аны тапкач, шатланып, җилкәсенә салып алып кайтыр. 6Өенә кайткач исә, дусларын һәм күршеләрен чакырып: «Минем белән бергә шатланыгыз, чөнки югалган сарыгымны таптым», – дияр[+]. 7Хак сүз әйтәм сезгә: тәүбәне кирәксенмәгән туксан тугыз тәкъвага караганда, гөнаһлы бер кешенең тәүбәгә килүенә күкләрдә дә күбрәк шатланырлар[+].


Югалган көмеш тәңкә турында гыйбрәтле хикәя

8Гайсә тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Ун көмеш тәңкәнең[*] берсен югалткан хатынны алыйк: шәм яндырып, идәннәрен себереп, шуны тапканчы эзләмәсме әллә? 9Ә тапкач, дусларын һәм күршеләрен чакырып, аларга: «Минем белән бергә шатланыгыз, чөнки мин югалткан акчамны таптым», – дияр. 10Сезгә әйтәм: Аллаһы[†] фәрештәләре[†] дә тәүбә иткән бер гөнаһлы өчен шулай шатланырлар.


Юлдан язган угыл турында гыйбрәтле хикәя

11Гайсә сөйләвен дәвам итте:

– Бер кешенең ике углы булган ди. 12Шуларның кечерәге атасына: «Әти, милекнең миңа тиешле өлешен бүлеп бир», – дигән. Атасы үзенең милкен угылларына бүлеп биргән. 13Берничә көн үткәч, кече углы үз өлешен саткан да, булган акчаны үзе белән алып, ерак илгә чыгып киткән һәм анда, азгынлыкка бирелеп, байлыгын туздырып бетергән. 14Ул шулай бөтен байлыгын туздырып бетергәннән соң, бу илдә бик каты ачлык башланып, егет мохтаҗлыкта калган. 15Шуннан ул җирле бер кешегә эшкә ялланган, һәм теге аны үзенең басуына дуңгыз көтәргә җибәргән. 16Егет шулкадәр ачка интеккән, хәтта дуңгызлар ашый торган азыкка да шат буласы икән, ләкин аңа беркем бернәрсә бирмәгән. 17Шуннан ул, акылына килеп: «Атамның күпме ялчысы туйганчы ризык ашый, ә мин монда ачка тилмерәм! 18Хәзер үк атам янына кайтыйм да: „Әти, мин Күктәге Аллаһы каршында һәм синең алдыңда гөнаһ кылдым, 19инде синең углың дип аталырга да лаек түгелмен; ялчыларыңның берсе булырга рөхсәт ит миңа“, – дип әйтим», – дигән дә 20атасы янына кайтып киткән. Атасы аны, ерактан ук күреп алып, бик кызганган, каршына йөгереп барып кочаклап үпкән. 21Углы исә аңа: «Әти, мин Күктәге Аллаһы каршында һәм синең алдыңда гөнаһ кылдым, инде синең углың дип аталырга лаек түгелмен», – дигән. 22Әмма атасы үзенең хезмәтчеләренә: «Тиз генә аңа затлы киемнәр алып килегез, бармагына – йөзек, аягына сандал бирегез. 23Аннары симертелгән берәр бозауны чалыгыз. Сыйланыйк, күңел ачыйк! 24Минем бу углым үлгән иде – хәзер терелде, югалган иде – инде табылды», – дигән, һәм алар бәйрәм итә башлаганнар[+].

25Аның өлкән углы исә бу вакытта кырда булган. Өенә кайтып җитәрәк ул, җыр-бию тавышлары ишетеп, 26хезмәтчеләрнең берсен чакырган да: «Бу ни хәл?» – дип сораган. 27Хезмәтче аңа: «Синең энең кайтты, аның сау-сәламәт әйләнеп кайтуына куанып, атаң симертелгән бозау чалдырды», – дигән. 28Өлкән угылның моңа ачуы килгән, һәм ул өйгә керергә теләмәгән. Атасы, чыгып, аның өйгә керүен үтенгән. 29Әмма атасына җавап итеп ул: «Менә, мин сиңа күпме еллар кол сыман хезмәт итәм, кушканыңны һич үтәми калганым юк, алай да дусларым белән күңел ачарга синең миңа беркайчан кәҗә бәтие дә биргәнең булмады. 30Ә инде милкеңне фахишәләр белән туздырып бетергән бу углың кайткач, аның өчен симертелгән бозау чалдыргансың!» – дигән. 31Атасы исә аңа: «Углым, син һәрвакыт минем янда, минем бөтен нәрсәм – синеке. 32Шатланырга, күңел ачарга безнең сәбәп бар, чөнки энең үлгән иде – хәзер терелде, югалган иде – инде табылды», – дип әйткән.

### 16


Ышанычсыз идарәче

1Ә Үзенең шәкертләренә Гайсә болай дип сөйләде:

– Бер байның хуҗалык белән идарә итүчесе булган. Аның хакында байга, милкеңне туздырып бетерә, дип килеп әйткәннәр. 2Бай, аны чакырып: «Синең турыда мин нәрсә ишетәм? Эшең хакында хисап бир, чөнки моннан ары хуҗалыгым белән идарә итә алмассың», – дигән. 3Шуннан идарәче: «Инде нәрсә эшләргә? Хуҗам мине идарә эшеннән азат итә. Җир казырга көчем юк, теләнеп йөрергә оялам. 4Хәер, хуҗалык белән идарә итү эшеннән чыгарылгач, кешеләр мине үз йортларына кабул итсеннәр өчен нәрсә эшләргә кирәклеге мәгълүм миңа», – дип уйлаган да, 5хуҗасына бурычы булган кешеләрне бер-бер артлы чакырып, беренчесеннән: «Минем хуҗама синең күпме бурычың бар?» – дип сораган. 6Теге: «Мин аңа йөз үлчәм[*] май тиешмен», – дигән. Идарәче аңа: «Бурыч кәгазеңне ал да, утырып, тиз генә „илле үлчәм“ дип яз», – дигән. 7Аннары икенчесеннән: «Ә синең күпме бурычың бар?» – дип сораган. Тегесе: «Йөз мичкә[*] бодай», – дигән. Идарәче: «Бурыч кәгазеңне ал да „сиксән мичкә“ дип яз», – дигән. 8Хуҗа кеше исә намуссыз идарәчене тапкырлыгы өчен мактаган. Чөнки бу дәвер кешеләре, үзләре сыманнар белән эш кылганда, яктылык балаларыннан[*] күпкә тапкыррак[+]. 9Сезгә әйтәм: шушы гаделсез дөньяның байлыгы ярдәмендә үзегезгә дуслар булдырыгыз. Шулай эшләсәгез, байлык беткәч, мәңгелек яшәү урынына кабул ителерсез. 10Кечкенә нәрсәдә ышанычлы кеше зур нәрсәдә дә ышанычлы булыр, ә кечкенә нәрсәдә ышанычсыз адәм зур нәрсәдә дә ышанычсыз[+]. 11Шул рәвешле, әгәр сез бу дөньяның байлыгы белән ышанычлы эш йөртмисез икән, чын байлыкны сезгә кем әманәт итәр? 12Әгәр башкаларның милке белән ышанычлы эш итмисез икән, үзегезгә аталганны сезгә кем бирер? 13Бер генә кол да ике хуҗага хезмәт итә алмас: берсен ул яратмас, ә икенчесен яратыр; берсенә тугры булыр, ә икенчесен санга сукмас. Аллаһыга[†] да, байлыкка да берьюлы хезмәт итә алмассыз[+].


Фарисейларга җавап


(Маттай 11:12-13)

14[•]Акча яратучы фарисейлар,[†] боларны ишетеп, Гайсәнең сүзләреннән көлделәр генә[+]. 15Әмма Ул аларга болай диде:

– Кешеләр алдында сез үзегезне яхшы итеп күрсәтәсез, ләкин Аллаһы сезнең күңелегезне белә; кешеләр югары бәяләгән нәрсә – Аллаһы өчен җирәнгеч. 16Чумдыручы Яхъя килгәнче, Муса кануны[†] һәм пәйгамбәрләрнең[†] язмалары гамәлдә иде. Хәзер исә Аллаһы Патшалыгы[†] хакында Яхшы хәбәр[†] вәгазь кылына, һәм барысы да шул Патшалыкка керергә тырыша[+]. 17Әмма күк һәм җир юкка чыкканда да, Канунның бер генә сызыгы да юкка чыкмаячак[+].

18Үз хатынын аерып, башка хатынга өйләнүче һәркем зина кыла; иреннән аерылган хатынга өйләнүче дә зина кыла[+].


Бай адәм һәм Элгазар

19Кайчандыр бер бай яшәгән. Ул нәфис җитеннән һәм куе кызыл төстәге тукымадан тегелгән затлы киемнәр генә кия, һәр көнне зур-зур мәҗлесләр үткәрә торган булган. 20-21Ә аның капка төбендә, бай табыныннан өстәл астына төшкән сынык-саныкларга өметләнеп, бөтен тәнен җәрәхәт баскан Элгазар исемле бер фәкыйрь ята, һәм этләр, килеп, аның яраларын ялап китә икән. 22Көннәрдән беркөнне әлеге фәкыйрь вафат булган, һәм фәрештәләр[†] аны Ибраһим пәйгамбәр янына илткәннәр; шуннан соң бай да үлгән, аны да җирләгәннәр[+]. 23Бай кеше, үлеләр дөньясында газап чиккән вакытта, башын күтәреп караган да еракта Ибраһимны һәм аның янында Элгазарны күргән[+]. 24Шунда ул: «Ибраһим атам, шәфкать күрсәтеп минем янга Элгазарны җибәрче, бармак очын суга чылатып телемне суытсын иде, чөнки ялкын эчендә бик нык газап чигәм!» – дип кычкырган[+]. 25Әмма Ибраһим аңа: «Углым! Исеңә төшер, син тормышыңда бар рәхәтне татыдың инде, ә Элгазар михнәт чикте; хәзер исә ул монда юаныч тапты, ә син газап чигәсең. 26Моннан тыш, безнең белән сезнең арада зур упкын, шунлыктан сезнең якка биредән беркем чыга алмас, сезнең яктан да монда беркем аяк баса алмас», – дип җавап кайтарган. 27Бай исә: «Атам, алайса, зинһар өчен, Элгазарны әткәм йортына җибәр: 28анда минем биш ир туганым[†] бар; Элгазар барып кисәтсен – алар да бу газапларга тарымасын иде», – дигән. 29Ибраһим аңа: «Аларда Муса һәм башка пәйгамбәрләрнең язмалары бар, шуларга колак салсыннар», – дип җавап биргән[+]. 30Бай исә: «Юк, Ибраһим атам. Менә үлгәннәрдән берәрсе, терелеп, алар янына барса, бәлки тәүбәгә килерләр иде», – дигән. 31Ибраһим аңа: «Әгәр алар Мусаны һәм пәйгамбәрләрне тыңламыйлар икән, берәрсе үледән терелсә дә, ышанмаячаклар», – дип җаваплаган[+].

### 17


Иман һәм гөнаһ


(Маттай 18:6-7, 21-22)

1[•]Үзенең шәкертләренә Гайсә болай дип сөйләде:

– Гөнаһ[†] кылыр өчен сәбәпләр һаман туа торыр, әмма кешеләрне гөнаһка этәрүчегә – кайгы![+] 2Шушы садә балаларның берәрсен юлдан яздыручыны муенына тегермән ташы асып диңгезгә ташласалар, аның өчен яхшырак булыр иде[+]. 3Кылган гамәлләрегезгә игътибарлы булыгыз. Туганың[†] сиңа карата гөнаһ кылса, аны шелтәлә, ә инде гаебен танып үкенсә – кичер;[+] 4сиңа карата көнгә җиде тапкыр гөнаһ кылып, гөнаһ кылган саен яныңа килеп: «Мин гаепле», – дисә, кичер аны[+].

5Хаким[†] Гайсәгә рәсүлләр:[†]

– Иманыбызны ныгытсаң иде, – диделәр[+].

6Аларга җавап итеп Ул болай диде:

– Сезнең горчица орлыгы кадәр генә иманыгыз булып, менә бу ефәк агачына: «Тамырың белән кубып чык та диңгезгә күчеп тамыр җибәр!» – дип әйтә калсагыз, ул сезне тыңлар иде[+].

7Әйтик, сезнең хезмәтчегез җир сукалап яки көтү көтеп кырдан кайтты ди. Сезнең кайсыгыз аңа: «Әйдә, тизрәк ашарга утыр», – дип әйтер икән? 8Киресенчә: «Кичке ашны әзерлә дә, билеңне буып, мин ашап-эчкән вакытта хезмәт күрсәт; аннары үзең ашап-эчәрсең», – дип әйтмәссезме икән? 9Кушканны эшләгән хезмәтчегезгә рәхмәт әйтеп тормассыз бит. 10Шулай итеп, сез дә кушканның һәммәсен үтәгәннән соң: «Без бары хезмәтчеләр генә, нәрсә эшләргә тиеш булсак, шуны гына башкардык», – диегез.


Махаулы ун кешенең савыгуы

11Иерусалимгә барышлый Гайсә Самарея белән Гәлиләя[†] арасындагы чик буйлап үтте. 12Бер авылга кергәндә, Аңа махаулы ун кеше очрады. Алар еракта ук туктап калып:[+]

13– Гайсә! Остаз! Кызган безне! – дип кычкырдылар.

14Аларны күрүгә Ул:

– Барыгыз, руханиларга[†] күренегез, – диде.

Тегеләр китеп бардылар һәм әле юлда чакта ук чирләреннән арындылар[+]. 15Аларның берсе, үзенең савыгуын күреп, кире әйләнеп килде дә кычкырып-кычкырып Аллаһыга[†] дан-шөһрәтләр[†] яудырды; 16аннары, Гайсәнең аягына егылып, Аңа рәхмәтләрен укыды. Әлеге кеше самареяле иде[+]. 17Гайсә аңардан:

– Уныгыз да савыкмадымыни? – дип сорады. – Калган тугызыгыз кайда соң? 18Аллаһыга рәхмәт белдерү өчен, читтән килгән шушы кешедән башка берсе дә кире әйләнеп килмәдемени?

19Шуннан Гайсә аңа:

– Тор һәм юлыңда бул. Сине ышануың савыктырды, – диде[+].


Аллаһы Патшалыгының килүе


(Маттай 24:23-28, 37-41)

20[•]Фарисейлар[†] Гайсәдән:

– Аллаһы Патшалыгы[†] кайчан килер? – дип сорады.

Ул аларга:

– Аллаһы Патшалыгы күзгә күренеп килмәс[+]. 21Беркем дә: «Менә ул монда» яки «әнә тегендә», – дип әйтмәс. Чөнки Аллаһы Патшалыгы сезнең арада[*], – дип җавап кайтарды.

22Шәкертләренә мөрәҗәгать итеп Гайсә:

– Шундый вакыт килер, Адәм Углы[†] көннәренең берсен генә булса да күрергә теләрсез, әмма күрә алмассыз, – диде. –[+] 23Сезгә «кара, Ул анда» яки «кара, Ул монда» дип әйтерләр, ләкин Аны күрергә дип беркая да торып чапмагыз[+]. 24Адәм Углының кайтуы күкнең бер читеннән икенче читенә кадәр ялтырап киткән яшен яктысы кебек булыр. 25Әмма башта Аңа күп газаплар кичерергә һәм бүгенге буын кешеләре тарафыннан кире кагылырга туры килер[+].

26Нух заманында ничек булса, Адәм Углы кабат килгәндә дә шулай булыр. 27Нух үзенең көймәсенә аяк баскан көнгә кадәр дә кешеләр шулай ук ашаганнар, эчкәннәр, өйләнгәннәр һәм кияүгә чыкканнар. Шуннан туфан сулары калкып һәммәсен һәлак иткән. 28Лут заманында да шулай булган: кешеләр ашаганнар, эчкәннәр, алыш-биреш иткәннәр, чәчкәннәр, төзегәннәр. 29Әмма Лут Сәдүм шәһәреннән чыккан көнне, күктән ут һәм күкерт яңгыры явып аларның барысын һәлак иткән[+]. 30Адәм Углы кайткан көнне дә шулай булыр. 31Ул көнне өй түбәсендә булган кеше, әйберләрем калган дип, өйгә кереп тормасын; кырдагы кеше дә өенә кайтмасын[+]. 32Лут хатыны белән нәрсә булганны исегездән чыгармагыз! 33Җанын саклап калырга теләгән кеше аны югалтыр, ә җанын югалткан кеше аны саклап калыр[+]. 34Сезгә әйтәм: ул төнне бер түшәктә яткан ике кешенең берсе алыныр, ә икенчесе калдырылыр. 35Бергәләп ашлык тарткан ике хатынның берсе алыныр, ә икенчесе калдырылыр. [ 36][*]

37Аның бу сүзләреннән соң шәкертләре:

– Хакимебез, бу хәл кайда булыр? – диделәр.

Ул аларга:

– Үләксә кайда ятса, козгыннар шунда җыелыр, – дип җавап бирде.

### 18


Тол хатын һәм хөкемче турында гыйбрәтле хикәя

1Беркайчан күңел төшермәскә һәм һәрвакыт дога кылырга кирәклеген искәртү өчен, Үзенең шәкертләренә Гайсә бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:[+]

2– Кайсыдыр шәһәрдә Аллаһыдан[†] курыкмаучы һәм бәндәдән оялмаучы бер хөкемче яшәгән. 3Шул ук шәһәрдә бер тол хатын да гомер сөргән, һәм ул һаман саен хөкемче янына килеп: «Дошманымнан яклачы», – дип әйтә торган булган. 4Әмма хөкемче бу тол хатынның дәгъвасын озак вакытлар хәл итмәгән. Аннары, ниһаять, үз-үзенә: «Аллаһыдан курыкмасам һәм бәндәдән оялмасам да, 5бу тол хатын тынгылык бирмәгәнгә күрә, дәгъвасын хәл итим – мине ялыктырып йөрмәсен», – дигән.

6– Намуссыз бу хөкемченең нәрсә әйткәнен ишеттегезме? – дип сорады Хаким[†] Гайсә. 7– Көне-төне Аллаһыны ярдәмгә чакыручыларны – Үзе сайлаган кешеләрне Ул әллә якламасмы? Түзеп тора алырмы[+]? 8Сезгә әйтәм: Ул озакка сузмас, якларга килер. Әмма Адәм Углы,[†] килеп, җир йөзендә иман табармы икән[+]?


Фарисей һәм салым җыючы

9Үзләрен тәкъвалардан санаучы, ә башкаларны түбәнсетүче кайберәүләргә Гайсә шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:[+]

10– Ике кеше дога кылу өчен Аллаһы йортына[†] кергән ди: аларның берсе фарисей, ә икенчесе салым җыючы икән[+]. 11Фарисей, алгарак чыгып, болай дип дога кылган: «Йа Аллаһы! Башкалар кебек талаучы да, алдакчы да, зина кылучы да яки менә бу салым җыючы кебек тә түгелмен. Шуның өчен Сиңа шөкер әйтәм[+]. 12Атнага ике тапкыр ураза тотам, табышымның уннан бер өлешен сәдака итеп бирәм»[+]. 13Читтәрәк басып торган һәм күзләрен күтәреп күккә карарга да батырчылык итмәгән салым җыючы исә күкрәгенә суга-суга: «Йа Аллаһы! Мин гөнаһлыны[†] мәрхәмәтеңнән[†] аерма!» – ди икән. 14Сезгә әйтәм: фарисей түгел, нәкъ менә салым җыючы Аллаһы тарафыннан акланып өенә кайтып киткән; чөнки үзен башкалардан өстен куючы түбәнсетелер, ә үзен түбәнсетүче – күтәрелер[+].


Гайсәнең балаларны фатихалавы


(Маттай 19:13-15; Марк 10:13-16)

15[•]Гайсә орынып фатихасын күндерсен өчен, кешеләр Аның янына сабый балаларын да алып килә, әмма шәкертләр моны күреп әлеге кешеләрне шелтәли иделәр. 16Ә Гайсә, балаларны Үз янына чакырып алып:

– Балаларга Минем янга килергә ирек бирегез, комачауламагыз аларга, чөнки Аллаһы Патшалыгы[†] әнә шундый сабыйларныкы. 17Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгын балалар кебек кабул итмәгән кеше анда кермәячәк, – дип әйтте[+].


Гайсә һәм бер бай адәм


(Маттай 19:16-30; Марк 10:17-31)

18[•]Халык башлыкларының берсе Гайсәдән:

– Игелекле Остаз! Мәңгелек тормышка ия булыр өчен миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады[+].

19– Нигә син Мине игелекле дип атыйсың? – диде Гайсә. – Аллаһыдан башка һичкем игелекле түгел. 20Аның әмерләрен син беләсең: зина кылма, кеше җанын кыйма, урлашма, ялган шаһитлык бирмә, ата-анаңны хөрмәт ит.

21– Мин боларның барысын яшьтән үк үтәп киләм, – дип җавап бирде теге[+].

22Моны ишеткәч, Гайсә аңа:

– Сиңа тагын бер нәрсә җитми: һәммә нәрсәңне сат та фәкыйрьләргә өләш. Шулай эшләсәң, күктәге хәзинәгә ия булырсың. Аннары яныма кил дә Миңа ияр, – дип әйтте[+].

23Әлеге сүзләрне ишеткәч, ул кеше борчуга калды, чөнки байлыгы бик зур иде.

24Гайсә аның пошаманга калуын күреп:

– Байлыгы булганнарга Аллаһы Патшалыгына керү авыр шул, – диде. – 25Бай кешегә Аллаһы Патшалыгына керүгә караганда, дөягә энә күзе аша үтү җиңелрәк.

26Бу сүзләрне ишетүчеләр:

– Алай булгач, кем генә котыла алыр соң? – дип сорады.

27– Кеше булдыра алмаганны Аллаһы булдыра ала, – диде Гайсә[+].

28– Менә, без бар нәрсәбезне калдырып Сиңа иярдек, – диде шунда Петер[+].

29Гайсә аларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгы хакына йортын яки хатынын, агай-энеләрен, ата-анасын, балаларын калдырган һәркем[+] 30бу дөньяда яхшылыкны артыгы белән алыр, киләчәк дөньяда исә мәңгелек тормышка ия булыр, – диде.


Гайсәнең янә Үзенең үлеме турында әйтүе


(Маттай 20:17-19; Марк 10:32-34)

31[•]Гайсә, унике шәкертен чакырып алып, аларга әйтте:

– Без Иерусалимгә якынлашып киләбез, һәм биредә Адәм Углы хакында пәйгамбәрләр[†] язганның һәммәсе тормышка ашыр. 32Аны мәҗүсиләр[†] кулына тапшырырлар, алар Аны мыскыл итәрләр, хурларлар, өстенә төкерерләр; 33камчы белән суктырырлар, аннары үтерерләр. Әмма өченче көндә Ул үледән терелер[+].

34Шәкертләре исә Аның сөйләгәннәрен аңламады. Әлеге сүзләрнең мәгънәсе аларга яшерен булып кала бирде – әйтелгәннәргә алар төшенмәде[+].


Гайсәнең сукыр хәерчене савыктыруы


(Маттай 20:29-34; Марк 10:46-52)

35[•]Гайсә Әрихәгә якынлашып килгәндә, бер сукыр адәм юл буенда хәер сорашып утыра иде. 36Янәшәсеннән халык төркеме үтеп барганны ишетеп, ул:

– Нишлиләр анда? – дип сорады.

37– Насаралы Гайсә килә, – диделәр аңа.

38Шунда ул:

– Давыт Углы Гайсә! Кызган мине! – дип кычкырып җибәрде[+].

39Төркем алдыннан баручылар аны тыймакчы булды, әмма ул тагын да катырак итеп:

– Давыт Углы! Кызган мине! – дип кычкырды. 40Гайсә, туктап, аны алып килергә кушты. Сукыр адәм Аның янына килгәч, Гайсә аңардан:

41– Син миннән нәрсә көтәсең? – дип сорады.

– Әфәндем! Күзләрем күрсә иде, – диде теге.

42– Күзләрең күрсен! – диде Гайсә. – Сине ышануың савыктырды[+].

43Сукыр адәм шундук күрә башлады һәм, Аллаһыны данлап, Гайсә артыннан ияреп китте. Шушы хәлне күргән бар кеше Аллаһыга мактау яудырды.

### 19


Зәкәйнең котылуы

1Гайсә, Әрихәгә җитеп, урам буйлап бара иде. 2Шәһәрнең салым җыючылар башлыгы – Зәкәй исемле бер бай адәм – 3Гайсәнең ниндирәк кеше икәнен бик тә күрергә тели иде. Буе кыска булу сәбәпле халык арасыннан Аны күрә алмаганга, 4ул алгарак йөгереп узды да Гайсә үтәсе юл буенда үскән кыргый инҗир агачына менеп утырды. 5Шул турыга җиткәч, Гайсә югарыга карады һәм:

– Зәкәй, төш тизрәк, бүген Мин синең өеңдә тукталырга тиешмен, – диде.

6Теге тиз генә төште һәм шатланып Аны өендә кабул итте. 7Бу хәлне күрүчеләрнең барысы:

– Шул гөнаһлы[†] адәмнең өенә керде! – дип ризасызлык белдерде[+].

8Соңрак Хаким[†] Гайсәгә Зәкәй:

– Әфәндем! Милкемнең яртысын фәкыйрьләргә өләшәм, инде кемне дә булса алдаганмын икән, аңа дүртләтә кайтарып бирәм, – диде[+].

9– Бүген шушы өйгә котылу[†] килде, чөнки бу кеше дә Ибраһим нәселеннән бит[+]. 10Адәм Углы[†] югалганны эзләп табар һәм коткарыр өчен килде, – дип әйтте Гайсә.


Хезмәтчеләргә ышанып тапшырылган акча турында гыйбрәтле хикәя


(Маттай 25:14-30)

11[•]Аны тыңлап торган халыкка Гайсә тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде. (Гайсә Иерусалимгә якынлашып килгәнгә, кешеләр, тиздән Аллаһы Патшалыгы[†] күренергә тиеш, дип уйлады.)[+] 12Гайсә болай диде:

– Затлы нәселгә караган бер кеше, патшалыкны кабул итәр өчен, ерак илгә барып кайтырга тиеш булган ди. 13Юлга чыгар алдыннан ул, ун хезмәтчесен чакырып алып, аларның һәрберсенә йөзәр динар[*] акча биргән дә: «Мин кайтканчы, шушы акчаларны табыш китерерлек итеп әйләнешкә кертегез», – дигән. 14Әмма ватандашлары аны яратмау сәбәпле: «Безнең өстән патшалык итүеңне теләмибез», – дип, аның эзеннән илчеләр җибәргәннәр[+]. 15Теге кеше, ерак илдә патшалыкны кабул итеп кабат үз иленә әйләнеп кайткач, акча биреп калдырган хезмәтчеләренең күпме табыш алуын белергә теләп, аларны үз янына чакырырга кушкан. 16Беренче хезмәтчесе, килеп: «Хуҗам, син биргән акча ун тапкыр артыграк табыш китерде», – дигән. 17Хуҗасы аңа: «Бик әйбәт, син – минем яхшы хезмәтчем. Кечкенә нәрсәдә ышанычлы булганың өчен, мин сине ун калага идарәче итеп куям», – дигән[+]. 18Икенче хезмәтчесе, килеп: «Хуҗам, син биргән акча биш тапкыр артыграк табыш китерде», – дигән. 19Хуҗасы аңа: «Мин сине биш калага идарәче итеп куям», – дигән. 20-21Ә өченче хезмәтчесе, килеп, болай дигән: «Хуҗам, менә син биргән акча. Синнән курыкканга, мин аны кулъяулыкка төреп саклап тоттым. Син кырыс кеше бит: үзең куймаганны аласың, чәчмәгәнне урасың». 22Хуҗасы аңа: «Әй яраксыз хезмәтче! Әйткән сүзләреңә карап мин сиңа хөкем чыгарам. Минем кырыс булуымны, үзем куймаган нәрсәне алуымны, үзем чәчмәгәнне уруымны белгәч, 23ни өчен соң мин биргән акчаны әйләнешкә кертмәдең? Шулай эшләгән булсаң, кайткач, мин аңардан табыш алган булыр идем, – дигән 24һәм янындагы кешеләргә, – акчаны аңардан алыгыз да ун тапкыр артыграк табыш китергән хезмәтчегә бирегез», – дип әйткән. 25Тегеләр: «Хуҗам! Аның акчасы болай да ун тапкырга артты бит инде», – дигәннәр. 26Хуҗа кеше исә: «Сезгә әйтәм: кемдә бар – шуңа тагын да бирелер, ә кемдә юк икән, булган нәрсәсе дә тартып алыныр[+]. 27Үзләре өстеннән патшалык итүемне теләмәгән дошманнарымны исә монда китерегез дә күз алдымда үтерегез», – дип җавап биргән[+].


Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе


(Маттай 21:1-11; Марк 11:1-11; Яхъя 12:12-19)

28[•]Сүзен тәмамлаганнан соң, Гайсә Иерусалимгә таба юлын дәвам итте. 29Зәйтүн-тау итәгендәге Бәйт-Фәги һәм Бәйт-Әния авылларына җиткәндә, Ул ике шәкертен чакырып алды да:[+]

30– Каршыгыздагы авылга барыгыз, – диде. – Анда керүгә, моңарчы һичкем атланмаган бәйдәге яшь ишәкне күрерсез. Аны ычкындырыгыз да монда алып килегез. 31Әгәр берәрсе: «Нигә аны бәйдән ычкындырасыз?» – дип сораса: «Безнең Хуҗага кирәк ул», – дип әйтегез.

32Шәкертләр киттеләр, һәм барысы да Гайсә әйткәнчә булып чыкты. 33Яшь ишәкне бәйдән ычкындырган вакытта ишәкнең хуҗалары алардан:

– Нигә сез ишәкне бәйдән ычкындырасыз? – дип сорады.

34Тегеләр исә:

– Хуҗабызга кирәк ул, – дип җавап бирде.

35Ишәкне алып килеп, аның сыртына өс киемнәрен салгач, Гайсәне ишәккә атландырдылар. 36Гайсә ишәккә атланып барган чакта, кешеләр юлга өс киемнәрен җәйделәр. 37-38Ә инде Гайсә Зәйтүн тавыннан төшә торган юлга якынлашкач, күп санлы шәкертләре, куанышып, үзләре күргән барлык могҗизалар өчен көчле тавыш белән Аллаһыга[†] дан-мактау яудыра башладылар:

«Раббы[†] исеме белән килүче Патша мөбарәктер!
Күкләрдә – иминлек, югарыда дан-шөһрәт[†] булсын!»

39Шунда халык арасындагы кайбер фарисейлар[†] Гайсәгә:

– Остаз! Шәкертләреңне тый! – диде[+].

40Әмма аларга җавап итеп Ул:

– Сезгә шуны әйтәм: әгәр алар тынып калсалар, ташлар кычкыра башлаячак, – диде.


Гайсәнең Иерусалим өчен көенүе

41Иерусалимгә якынлашып шәһәргә карашын ташлагач, аның язмышы өчен көенеп, Гайсәнең күзләренә яшь килде[+].

42– Син дә шушы көндә үз иминлегең өчен нәрсә кирәклеген белсәң икән! – диде Ул. – Әмма хәзергә синең күзләрең өчен бу яшерендер. 43Синең өчен шундый көннәр килер, дошманнарың әйләнә-тирәңә чокырлар казып, туфрак өемнәре күтәртеп сине камап алырлар һәм һәр тарафтан кысарлар; 44сине җимереп, халкыңны кырып бетерерләр, таш өстендә таш калдырмаслар, чөнки яныңа Аллаһы килеп шәфкать күрсәткән вакытны син белми калдың[+].


Аллаһы йорты – дога кылу урыны


(Маттай 21:12-17; Марк 11:15-19; Яхъя 2:13-22)

45[•]Аллаһы йортына[†] кергәч, Гайсә андагы сатучыларны куып чыгара башлады.

46– Язмада: «Минем Йортым дога кылу йорты булачак», – дип әйтелгән, ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндергәнсез, – диде Ул.

47Гайсә һәркөнне Аллаһы йортында халыкны өйрәтте. Ә баш руханилар,[†] Канун[†] белгечләре һәм халык башлыклары Аны һәлак итәргә җай эзләделәр, 48әмма бу эшне ничек башкарырга икәнен һич уйлап таба алмадылар, чөнки Гайсәнең һәр сүзен йотлыгып тыңлаган халык һәрчак Аның янында булды.

### 20


Гайсәнең хокукы турындагы сорау


(Маттай 21:23-27; Марк 11:27-33)

1[•]Беркөнне Аллаһы йортында[†] Яхшы хәбәрне[†] бәян итеп кешеләрне өйрәткән Гайсә янына баш руханилар[†] һәм Канун[†] белгечләре белән бергә халык өлкәннәре[†] килделәр дә:

2– Әйт әле безгә, мондый эшләр башкарырга Синең хакың бармы? Андый хокукны Сиңа кем бирде? – дип сорадылар[+].

3Аларга җавап итеп Ул:

– Минем дә сезгә бер соравым бар, әйтегез әле: 4суга чумдыру хокукы Яхъяга күктән бирелгәнме, әллә кешеләрдәнме? – дип сорады[+].

5Тегеләр үзара:

– «Күктән» дип әйтсәк, Ул «ә ни өчен Яхъяга ышанмадыгыз?» дип сорар[+]. 6Ә инде «кешеләрдән» дип әйтсәк, халык безне таш атып үтерер, чөнки алар Яхъяның пәйгамбәр булуына ышана, – дип киңәшкәннән соң, –[+] 7кайдан икәнен белмибез, – дип җавап кайтардылар.

8– Алай булгач, Мин дә сезгә боларны эшләргә кем хокук биргәнне әйтмим, – диде Гайсә.


Йөзем үстерүче явызлар турында гыйбрәтле хикәя


(Маттай 21:33-46; Марк 12:1-12)

9[•]Шуннан соң халыкка Ул менә шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:

– Бер кеше йөзем бакчасы утырткан һәм, аны йөзем үстерүчеләргә куллануга биреп, озак елларга чит якларга китеп барган[+]. 10Уңыш җыяр вакыт җиткәч, үзенә тиешле өлешне алу өчен, йөзем үстерүчеләр янына хезмәтчесен озаткан. Тегеләр аны кыйнап буш кул белән кайтарып җибәргәннәр. 11Аннары ул икенче хезмәтчесен юллаган. Әмма аны кыйнап һәм мыскыл итеп бернәрсәсез кире борганнар. 12Ул өченче хезмәтчесен юллаган. Ләкин аны да яралап куып чыгарганнар[+]. 13Шуннан йөзем бакчасының хуҗасы болай дип уйлаган: «Инде нәрсә эшләргә? Сөекле углымны җибәрим әле, бәлки аңа хөрмәт күрсәтерләр»[+]. 14Әмма аны күргәч, йөзем үстерүчеләр үзара: «Варис бит бу! Әйдәгез, үтерик аны, һәм аңа каласы мирас безнеке булыр», – дип киңәшкәннәр дә[+] 15егетне бакчадан алып чыгып үтергәннәр. Инде йөзем бакчасының хуҗасы алар белән ни эшләр[+]? 16Ул, кайтып, йөзем үстерүчеләрне үтерер дә бакчасын башкаларга куллануга тапшырыр.

Моны тыңлаучылар:

– Алай була күрмәсен! – диештеләр[+].

17Әмма Гайсә аларның күзенә туры карап:

«Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде», –

дип Язмада әйтелгәннәр, алайса, нәрсә аңлата соң? – дип сорады. – 18Бу ташка абынган һәркем чәлпәрәмә киләчәк; таш кемнең дә булса өстенә төшсә – сытачак.

19[•]Баш руханилар һәм Канун белгечләре, әлеге гыйбрәтле хикәянең үзләренә төбәлгәнен аңлап, Аны кулга алырга теләгән иделәр, әмма халыктан куркып туктап калдылар.


Кайсарга салым түләү турында


(Маттай 22:15-22; Марк 12:13-17)

20Шуннан алар Гайсә артыннан күзәтергә үз кешеләрен юлладылар. Тегеләр, Гайсәне Рим[†] идарәчесе хөкеменә тапшыру өчен үзләрен ихлас күңелле итеп күрсәткән булып, Аның сүзләреннән гаеп табарга тырыштылар[+].

21– Остаз! – диде алар. – Сүзләреңнең һәм өйрәтүеңнең хаклыгын, кемнең кем булуына карамастан хакыйкать кушканча Аллаһы[†] юлына өндәвеңне беләбез. 22Әйт әле, кайсарга[†] салым түләргә рөхсәт ителәме, юкмы[+]?

23Гайсә аларның мәкерле ниятләрен сизеп:[+]

24– Бер динарлык тәңкә күрсәтегез әле. Монда кемнең сурәте төшерелгән, кемнең исеме сугылган? – дип сорады.

– Кайсарныкы, – дип җавап бирде тегеләр.

25Шуннан Гайсә:

– Кайсарныкын – кайсарга, ә Аллаһыныкын Аллаһыга бирегез, – диде[+].

26Гайсәнең халык алдында сөйләгән сүзләрендә алар бәйләнерлек нәрсә таба алмадылар һәм, Аның җавабына исләре китеп, тынып калдылар.


Үледән терелү турындагы сорау


(Маттай 22:23-33; Марк 12:18-27)

27[•]Аннары Гайсә янына үлеләрнең терелүен инкяр итүче саддукейлардан[†] берничәсе килеп болай дип сорады:[+]

28– Остаз! Канунда Муса безгә: «Әгәр берәүнең өйләнгән ир кардәше бала калдырмыйча үлеп китсә, исән калган кардәше, туганының[†] нәселен дәвам итәр өчен, аның тол хатынын үзенә алсын», – дип язган. 29Шуннан килеп, бертуган җиде ир кардәш булган ди. Шуларның беренчесе өйләнгән һәм бала калдырмыйча үлеп киткән. 30Ул хатынга икенчесе дә, 31өченчесе дә, шул рәвешле, җидесе дә өйләнгән, әмма барысы да бала калдырмыйча үлеп киткән. 32Барысыннан соң хатын үзе дә дөнья куйган. 33Шулай булгач, үлеләр терелгәндә ул кайсының хатыны булачак? Җидесе дә аның ире иде бит!

34Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Бу дөньяда кешеләр өйләнә дә, кияүгә дә чыга. 35Ә инде үледән терелергә һәм киләчәк дөньяда яшәргә лаек булганнар өйләнми дә, кияүгә дә чыкмый,[+] 36үлә дә алмый, чөнки алар – фәрештәләр[†] кебек һәм, үледән терелеп торганга, Аллаһы балалары булып санала. 37Ә инде үлгәннәрнең терелү мәсьәләсенә килгәндә, Муса үзе дә бит янып торган күгән куагы турында сөйләгәндә Раббыны[†] «Ибраһим Алласы, Исхак Алласы һәм Ягъкуб Алласы» дип атый. 38Аллаһы – үлеләр Алласы түгел, Ул – тереләрнеке; Аның өчен барысы да тередер.

39Канун белгечләренең кайберләре, бу сүзләрне ишетеп:

– Остаз! Яхшы әйттең, – диде.

40Шуннан соң инде бер кеше дә Гайсәгә сорау бирергә батырчылык итмәде[+].


Мәсих – Давыт Углымы?


(Маттай 22:41-46; Марк 12:35-37)

41[•]Аннары Гайсә аларга болай диде:

– Ни өчен кешеләр: «Мәсих[†] – Давыт Углы», – дип әйтә[+]? 42-43Зәбур[†] китабында Давыт үзе болай ди бит:

«Раббы минем Хакимемә[†] әйтте:
„Дошманнарыңны аяк астыңа
баскыч басмасы итеп салганчы,
Минем уң ягымда утыр“»[+].

44Димәк ки, Мәсихне Давыт «Хакимем» дип атый. Алай икән, Мәсих ничек итеп Давытның Углы була алсын?


Гайсәнең Канун белгечләреннән сакланырга кушуы


(Маттай 23:1-36; Марк 12:38-40; Лүк 11:37-54)

45Бар халык Гайсәне тыңлап торганда, шәкертләренә төбәп Ул болай диде:

46– Өсләренә озын киемнәр киеп йөрүне, мәйданнарда үзләрен ихтирам белән сәламләгәнне, гыйбадәтханәләрдә[†] – дәрәҗәле урыннарда, мәҗлесләрдә түрдә утыруны сөюче Канун белгечләреннән сак булыгыз![+] 47Алар, хәйләләп, тол хатыннарның мал-мөлкәтен талыйлар, кешеләр күрсен өчен озаклап дога кылалар. Андыйларны иң каты хөкем көтә!

### 21


Тол хатынның бүләге


(Марк 12:41-44)

1[•]Сәдака сандыгына байларның акча салуын күзәтеп торганда Гайсә,[+] 2бер фәкыйрь тол хатынның да ике данә вак акча салуын күреп, шәкертләренә:

3– Хак сүз әйтәм сезгә: бу фәкыйрь тол хатын акчаны һәммәсенә караганда күбрәк салды, – диде. – 4Чөнки тегеләр барысы да үзеннән артканны бүләк итте, ә бу ярлы хатын яшәү өчен кирәк булганның бөтенесен бирде[+].


Аллаһы йортының җимерелүе турында


(Маттай 24:1, 2; Марк 13:1,[2])

5[•]Берәүләр Аллаһы йортының[†] затлы ташлар, Аллаһыга[†] багышланган бүләкләр белән бизәлүе турында сөйләшеп торганда, Гайсә:

6– Шундый көннәр килер, сез биредә күргән бар нәрсә җимереләчәк, таш өстендә таш калмаячак! – диде[+].


Ахыр заман билгеләре турында


(Маттай 24:3-14; Марк 13:3-13)

7Шунда Аңардан:

– Остаз! Ул хәлләр кайчан булыр? Аларның тиздән буласын нинди билге-ишарә күрсәтер икән? – дип сорадылар.

8– Карагыз аны, алдамасыннар үзегезне, – диде Гайсә аларга, – чөнки күпләр, килеп, үзләрен Минем исем белән атарлар һәм «Мин – Мәсих!»,[†] «Вакыты җитте!» диярләр. Андыйларга иярмәгез![+] 9Сугышлар һәм чуалышлар хакында ишеткәндә, куркып калмагыз. Башта шушы вакыйгалар булып узарга тиеш, әмма моның белән генә бетмәс әле.

10Халык – халыкка, патшалык патшалыкка каршы чыгар, – дип сүзен дәвам итте Ул. –[+] 11Төрле урыннарда көчле җир тетрәүләр, ачлык, үләт зәхмәте, күктә куркыныч күренешләр һәм бөек галәмәтләр булыр[+]. 12Әмма шушы хәлләргә кадәр сезне эзәрлекләрләр, кулга алырлар, хөкем итү өчен гыйбадәтханәләргә[†] алып барырлар һәм зинданнарга ташларлар. Минем исем аркасында сезне патшалар һәм идарәчеләр каршына алып барырлар[+]. 13Шунда сез, форсаттан файдаланып, Минем хакта шаһитлык бирә алырсыз. 14Үзебезне ничек якларбыз, дип алдан борчылып тормагыз, 15чөнки Мин сезгә шундый сүзләр һәм гакыл бирермен ки, дошманнарыгызның берсе дә сезгә каршы сүз әйтә алмас һәм каршы да тора алмас[+]. 16Сезгә хәтта ата-аналарыгыз, агай-энеләрегез, кардәшләрегез, дусларыгыз хыянәт итәр, кайберләрегезне үтерерләр дә. 17Минем аркада бөтенесе сезгә нәфрәт белән карар. 18Тик шулай да башыгыздан чәч бөртеге дә төшмәс[+]. 19Түзем булсагыз, җаныгызны саклап калырсыз.


Иерусалимнең җимерелүе турында


(Маттай 24:15-21; Марк 13:14-19)

20[•]Иерусалимне гаскәрләр камавын күргәндә, белеп торыгыз: аның җимерелер вакыты бик якын. 21Яһүдиядә яшәүчеләр шулвакыт тауларга качсын, шәһәрдәгеләр аннан чыксын, шәһәр тирәсендәгеләр анда кире кайтмасын. 22Чөнки ул көннәр – үч алу көннәре, һәм шул чакта Язмада әйтелгәннәрнең барысы да тормышка ашыр. 23Ул көннәрдә йөкле булган һәм бала имезгән хатыннарга – кайгы! Чөнки бу илне – зур афәт, бу халыкны Аллаһының ачуы көтә:[+] 24берәүләр кылычтан узар, икенчеләр, әсир ителеп, төрле халыклар арасына сибелер; заманнары тәмамланганчы, Иерусалимне мәҗүсиләр[†] таптап йөрер[+].


Адәм Углының килүе


(Маттай 24:29-31; Марк 13:24-27)

25[•]Кояш, ай һәм йолдызларда гаҗәеп галәмәтләр булыр, ә җир йөзендә яшәүче халыклар өметсезлеккә бирелер һәм диңгез шавыннан, котырынган дулкыннардан аларның коты очар. 26Җир йөзенә киләсе афәтләрне көтеп, кешеләр куркудан хушларын югалтыр, чөнки күк җисемнәре дә тетрәнеп куяр. 27Шул чагында кешеләр болыт өстендә бөек кодрәт һәм дан[†] белән килүче Адәм Углын[†] күрерләр. 28Бу вакыйгалар гамәлгә аша башлагач, курыкмыйча сыныгызны турайтып басыгыз, башыгызны күтәрегез, чөнки котылуыгыз[†] инде якын.


Инҗир агачы турында гыйбрәтле сүзләр


(Маттай 24:32-35; Марк 13:28-31)

29[•]Гайсә аларга бер гыйбрәтле сүз сөйләде:

– Инҗир агачына һәм башка агачларга карагыз: 30аларның яфрак яра башлаганын күреп, сез тиздән җәй җитәсен беләсез. 31Монда да нәкъ шулай: бу хәлләрнең гамәлгә ашуын күргәндә, белеп торыгыз – Аллаһы Патшалыгы[†] инде бик якын! 32Хак сүз әйтәм сезгә: бүгенге буын юкка чыкканчы, болар һәммәсе гамәлгә ашыр[+]. 33Күк һәм җир юкка чыгар, әмма Минем сүзләрем һичкайчан юкка чыкмас[+].


Уяу булыгыз

34-35Карагыз аны, тамак ягын кайгырту, эчкечелек һәм тормыш мәшәкатьләре сезне басып китмәсен, ул көн, тозак кебек, сезгә көтмәгәндә килмәсен. Чөнки ул көн җир йөзендә яшәүче һәр кешегә ябырылачак. 36Шулай итеп, һәрчак уяу булыгыз, киләсе бәла-казаларга түзәргә көч табар һәм Адәм Углы каршында торырга лаек булыр өчен дога кылыгыз[+].

37Көндезләрен Гайсә Аллаһы йортында халыкны өйрәтте, ә кич җитүгә Зәйтүн тавына китеп, төннәрен шунда үткәрде[+]. 38Таң атуга бар халык, Аны тыңлар өчен, Аллаһы йортына килә торган булды.

### 22


Дин әһелләренең Гайсәне үтерергә ниятләве


(Маттай 26:1-5, 14-16; Марк 14:1-2, 10-11; Яхъя 11:45-53)

1[•]Котылу бәйрәме,[†] икенче төрле әйткәндә, Төче күмәч бәйрәме[†] якынлашып килгән көннәр иде. 2Баш руханилар[†] һәм Канун[†] белгечләре Гайсәдән котылу[†] җаен эзли, әмма халыктан курка иделәр.

3Шунда унике шәкертнең берсенә – Искариот кушаматлы Яһүдәнең[†] эченә шайтан[†] керде,[+] 4һәм ул, баш руханилар һәм Аллаһы йортының[†] каравыл башлыклары янына барып, Гайсәне алар кулына тапшыру хакында сөйләште. 5Тегеләр, бу хәлгә бик шатланып, аңа акча вәгъдә иттеләр. 6Яһүдә бу тәкъдим белән ризалашты һәм халыкка сиздермичә Гайсәне алар кулына тапшыру өчен җай чыкканны көтеп йөри башлады[+].


Котылу бәйрәме табыны


(Маттай 26:17-30; Марк 14:12-26; Яхъя 13:21-30)

7[•]Төче күмәч бәйрәме хөрмәтенә бәрән чала торган көн җиткәч,[+] 8Петер белән Яхъяга йомыш йөкләп, Гайсә:

– Барыгыз, безгә бәйрәм табыны әзерләгез, – диде.

9– Кайда әзерләргә кушасың? – дип сорады алар.

10– Шәһәргә аяк басуга, сулы чүлмәк күтәреп кайтучы бер кешене очратырсыз, – дип җавап бирде Гайсә. – Аның артыннан барыгыз да, ул кергән өйгә кереп, 11йорт хуҗасына болай дип әйтегез: «Остазыбыз синнән: „Бәйрәм ризыгын шәкертләрем белән кайсы бүлмәдә ашыйк?“ – дип сорый». 12Ул сезгә өске каттагы җыештырылган зур бүлмәне күрсәтер, шунда әзерләгез.

13Шәкертләр киттеләр, һәм барысы да Гайсә әйткәнчә булып чыкты; шуннан алар бәйрәм табыны әзерләделәр. 14[•]Аш вакыты җиткәч, Гайсә рәсүлләр[†] белән бергә табын яныннан урын алды.

15– Газапларга дучар ителгәнче шушы Котылу бәйрәме табынында сезнең белән утырып ашарга бик тә теләгән идем! – диде аларга Гайсә. – 16Сезгә әйтәм: Аллаһы Патшалыгы[†] килмичә, Мин инде Котылу бәйрәме ашын ашамаячакмын[+].

17Гайсә касәне алды да шөкрана кылганнан соң аларга сузып:

– Алыгыз, үзара бүлешеп эчегез, – диде. – 18Сезгә әйтәм: Аллаһы Патшалыгы килмичә, Мин инде йөзем шәрабы эчмәячәкмен.

19Аннары Гайсә икмәк алып шөкрана кылды да сындыргалап:

– Бу – сезнең хакка бирелә торган тәнем. Мине искә алып шулай эшләгез, – дигән сүзләр белән шәкертләренә бирде[+].

20Аштан соң Гайсә янә касәне алып:

– Менә бу касә – сезнең хакка түгелә торган каным белән расланган Яңа Килешү,[†] – диде. – 21Әмма Миңа хыянәт итүченең кулы Минем кулым белән бергә шушы өстәлдә[+]. 22Хәер, Адәм Углының[†] киләчәге алдан билгеләнгән, ләкин Аңа хыянәт итүчегә ни кайгы![+]

23Шәкертләре, безнең арада кайсыбыз мондый гамәл кылыр икән дип, бер-берсеннән сораша башлады.


Арада кайсыбыз бөегрәк?


(Маттай 18:1-5; Марк 9:33-37; Лүк 9:46-50)

24[•]Шуннан алар, арабызда кайсыбыз бөегрәк саналырга тиеш, дип бәхәсләшергә тотындылар. 25Гайсә исә аларга болай диде:

– Патшалар үз халкы өстеннән хакимлек[†] итә, һәм аларны «игелек кылучы» дип атыйлар. 26Ләкин сездә алай булмасын: бөек дип саналганы – кече, башлык исә хезмәтче кебек булсын[+]. 27Чөнки кем олырак: өстәл янында утырган кешеме, әллә аңа хезмәт итүчеме? Өстәл янында утыручы түгелме соң? Ә менә сезнең арада Мин хезмәт итүче кебек![+]

28Мин узган барлык сынауларда сез һәрчак янәшәмдә булдыгыз[+]. 29Шул сәбәпле, Атам Миңа патшалык итү хокукын тапшырган кебек, Мин дә сезгә шул хокукны тапшырам[+]. 30Сез Минем Патшалыгымдагы табыннан ашарсыз, эчәрсез һәм тәхетләрдә утырып Исраилнең[†] унике ыругы белән идарә итәрсез[+].


Петернең ваз кичәсен Гайсәнең алдан әйтүе


(Маттай 26:31-35; Марк 14:27-31; Яхъя 13:36-38)

31[•]Гайсә шунда Петергә:

– Шимун, Шимун! Менә, шайтан сезне бодай җилгәргән кебек җилгәрергә рөхсәт алды, – диде. – 32Әмма иманнан язмасын дип, Мин синең өчен дога кылдым; кабат Миңа әйләнеп кайткач, син имандашларыңны ныгыт[+].

33– Хакимем! Мин Синең белән зинданга да, үлемгә дә барырга әзермен, – дип җавап кайтарды Аңа Петер[+].

34Әмма Гайсә аңа:

– Сиңа әйтәм, Петер: бүген әтәч кычкырганчы, Минем белән таныш булуыңнан син өч тапкыр ваз кичәрсең, – диде, 35аннары шәкертләреннән, – Мин сезне янчыксыз, биштәрсез, алмаш аяк-киемсез юлга озаткан чакта сез берәр нәрсәгә мохтаҗ булдыгызмы? – дип сорады.

– Һичбер нәрсәгә мохтаҗ булмадык, – дип җавап бирде тегеләр[+].

36– Әмма хәзер, – диде Гайсә аларга, – янчыгы булганы аны үзе белән алсын, биштәрен дә алсын; ә кылычы булмаганы өс киемен сатсын да кылыч сатып алсын. 37Сезгә әйтәм: Язмада Минем хакта «Ул җинаятьчеләр[†] исәбенә кертелде» дип әйтелгән сүзләр гамәлгә ашырга тиеш. Минем хакта язылганнар тиздән үтәләчәк.

38– Хакимебез! – диде шәкертләре. – Менә безнең ике кылычыбыз бар.

– Җитәр, бу турыда сүзне туктатыйк! – диде Гайсә аларга.


Гайсәнең Зәйтүн тавында дога кылуы


(Маттай 26:36-46; Марк 14:32-42)

39[•]Гайсә, өеннән чыгып, гадәтенчә Зәйтүн тавына юнәлде; Аның артыннан шәкертләре дә иярде. 40Барып җиткәч, Ул аларга:

– Вәсвәсәгә бирелмәс өчен дога кылыгыз, – диде[+].

41Үзе алардан таш атардай ераклыкка китте дә тезләнеп дога кылырга тотынды:

42– И Атам! Син ихтыяр кылып, бу газаплар касәсе Мине читләтеп үтсен! Хәер, Мин теләгәнчә түгел, Син теләгәнчә булсын.

[[+] 43Шулвакыт Гайсә янына күктән бер фәрештә[†] иңеп Аңа ныклык бирде[+]. 44Күңеле газапланганга, Гайсә аеруча тырышып дога кылды; Аңардан, җиргә тамган кан тамчылары кебек, тир акты.][*] 45Догасын тәмамлаганнан соң, Ул шәкертләре янына килде һәм аларның кайгыдан талчыгып йоклап ятуларын күрде.

46– Нигә йоклап ятасыз сез? – диде Ул. – Торыгыз һәм вәсвәсәгә бирелмәс өчен дога кылыгыз.


Гайсәне кулга алулары


(Маттай 26:47-56; Марк 14:43-50; Яхъя 18:3-11)

47[•]Ул әле әйтеп тә бетермәде, алар янына бер төркем кеше килеп җитте, иң алдан унике шәкертнең берсе – Яһүдә исемлесе атлый иде. Ул, үпмәкче булып, Гайсә янына килде[+]. 48Гайсә исә аңа:

– Яһүдә! Син шулай, үбеп, Адәм Углына хыянәт кыласыңмы? – диде.

49Гайсә янындагы шәкертләр, эшнең кая таба барганын чамалап, Аңа:

– Хакимебез! Бәлки, безгә кылычларны чыгарыргадыр? – диде[+].

50Шуннан аларның берсе, олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның уң колагын чабып өзде.

51– Туктагыз! Җитәр! – диде шунда Гайсә һәм, хезмәтченең колагына кулын тидереп, аны савыктырды. 52Ә Аны кулга алырга килгән баш руханиларга, Аллаһы йортының каравыл башлыкларына һәм халык өлкәннәренә[†] Гайсә:

– Юлбасар тотарга чыккандай, Минем янга кылыч һәм чукмарлар күтәреп килгәнсез! – диде. – 53Мин һәр көнне сезнең белән Аллаһы йортында булдым, һәм сез Миңа кул күтәрмәдегез, ә хәзер – сезнең заман, караңгылык чоры![+]


Петернең Гайсәдән ваз кичүе


(Маттай 26:57-58, 69-75; Марк 14:53-54, 66-72; Яхъя 18:12-18, 25-27)

54[•]Шуннан алар сак астында Гайсәне олуг рухани өенә алып килделәр. Петер исә, арттарак калып, аларга иярде. 55Ишегалды уртасында учак яктылар. Башкалар белән бергә Петер дә учак янына килеп утырды. 56Бер хезмәтче кыз, аның учак янында утыруын күреп, текәлеп карады да:

– Менә бу да Аның белән иде, – диде.

57Әмма Петер:

– Юк, сеңлем, мин Аны белмим, – дип Гайсәдән ваз кичте.

58Бераздан аны икенче берәү күреп:

– Син дә аларның берсе, – диде.

Ләкин Петер аңа да:

– Юк, дус кеше! – дип җавап кайтарды.

59Берәр сәгатьтән тагын кайсыдыр катгый итеп:

– Дөрестән дә, бу адәм Аның белән иде, ул да Гәлиләя[†] кешесе, – диде.

60Әмма Петер:

– Синең нәрсә сөйләгәнеңне аңламыйм, – дип инкяр итте.

Ул шушы сүзләрне әйтүгә, әтәч кычкырды. 61Хаким Гайсә шунда Петергә борылып карады; һәм Петер Аның «бүген син, әтәч кычкырганчы, Миннән өч тапкыр ваз кичәрсең» дигән сүзләрен исенә төшерде һәм,[+] 62урам якка чыгып, ачынып елап җибәрде.

63[•]Сакчылар Гайсәне мыскыл итәргә, кыйнарга тотындылар; 64Аның күзләрен каплап:

– Пәйгамбәрлегеңне күрсәт әле: кем сукты Сиңа? – дип сорадылар һәм 65моңардан башка да Аны хурлый торган күп сүзләр әйттеләр.


Гайсә Югары киңәшмә алдында


(Маттай 26:59-66; Марк 14:55-64; Яхъя 18:19-24)

66[•]Таң аткач, халык өлкәннәре, баш руханилар һәм Канун белгечләре Югары киңәшмәгә[†] җыелдылар һәм, Гайсәне җыелыш алдына китереп бастырып, 67Аңардан:

– Җавап бир: Син Мәсихме?[†] – дип сорадылар.

– Әйтсәм – ышанмассыз, 68сорау бирсәм – җавап кайтармассыз. 69Әмма шушы мәлдән башлап Адәм Углы Кодрәт Иясенең уң ягында утырыр, – диде Ул аларга[+].

70Шулчак бөтенесе бертавыштан:

– Димәк, Син Аллаһы[†] Углы буласыңмыни? – дип сорадылар.

– Сез үзегез шулай дип әйтәсез ич, – дип җавап бирде Ул.

71– Безгә тагын нинди шаһитлык кирәк? – диде алар. – Үз теле белән әйткәнне ишетеп тордык бит![+]

### 23


Пилатның Гайсәдән сорау алуы


(Маттай 27:1-2, 11-14; Марк 15:1-5; Яхъя 18:28-30)

1[•]Киңәшмәдә катнашучыларның барысы да, торып, Гайсәне Пилат янына алып килделәр[+].

2– Без бу Кешене халкыбызны аздыручы дип таптык. Ул Үзен Мәсих,[†] Патша дип атый һәм кайсарга[†] салым түләүне тыя, – дип гаепли башладылар[+].

3Пилат Гайсәдән:

– Син – яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады.

– Бу – синең сүзләрең, – диде аңа Гайсә[+].

4Шунда Пилат баш руханиларга[†] һәм халык төркеменә:

– Мин бу Кешене гаепләрлек бер сәбәп тә күрмим, – диде[+].

5Әмма алар:

– Үзенең тәгълиматы белән Ул бөтен Яһүдия җирендәге халыкны котырта; бу гамәлен Гәлиләядә[†] башлаган иде, инде хәзер монда килеп җитте, – дип тәкрарлый бирде.


Һирудның Гайсәгә сораулар бирүе

6Гәлиләя дигәннәрен ишетеп, Пилат:

– Ул Гәлиләядәнме? – дип сорады.

7Гайсәнең Һируд[†] патша идарә иткән өлкәдән булуын белгәч, ул Аны Һируд янына җибәрде. Ул көннәрдә Һируд үзе дә Иерусалимдә иде[+]. 8Гайсәне күреп, Һируд бик шатланды, чөнки Аның хакында күп ишеткәнгә күрә, күптәннән Аны очратасы килеп йөри иде. Гайсә аның өчен нинди дә булса могҗиза күрсәтер дип өметләнде ул[+]. 9Һируд Аңа байтак кына сораулар бирде, ләкин Гайсә нәрсә дип тә җавап кайтармады. 10Янәшәдә басып торган баш руханилар һәм Канун[†] белгечләре исә тырышып-тырышып Аны гаепли бирделәр. 11Һируд һәм аның гаскәриләре, Гайсәдән мыскыллап көлгәннән соң, Аны купшы киемнәргә киендерделәр дә кабат Пилат янына җибәрделәр. 12Моңа хәтле дошманлашып йөргән Пилат белән Һируд шул көннән дуслашып киттеләр.


Гайсәнең үлемгә хөкем ителүе


(Маттай 27:15-26; Марк 15:6-15; Яхъя 18:39–19:16)

13[•]Баш руханиларны, башлыкларны һәм халыкны җыеп, Пилат 14аларга:

– Сез миңа бу Кешене, халыкны котырта, дип алып килдегез. Менә мин сезнең алда Аңардан сорау алдым, ләкин бу Кешедә сез әйткән гаепләрнең берсен дә тапмадым, – диде. – 15Һируд та гаеп тапмыйча Аны кире безгә җибәрде. Димәк ки, үлем җәзасы бирерлек һичнәрсә эшләмәгән Ул. 16Камчы белән суктырып, мин Аны иреккә чыгарам. [ 17][*]

18Әмма шулчак барысы бертавыштан:

– Үлем Аңа! Ә безгә Барабны азат ит! – дип кычкыра башлады.

19Әлеге Бараб шәһәрдә чуалыш чыгарган һәм кеше үтергән өчен зинданда утыра иде. 20Гайсәне иреккә җибәрмәкче булып, Пилат тагын халыкка мөрәҗәгать итте, 21әмма халык:

– Хачка кадакла Аны, хачка! – дип кычкыра бирде.

22Пилат өченче мәртәбә:

– Нинди явызлык эшләгән соң Ул? Үлемгә хөкем итәрлек гаебе юк Аның; шулай булгач, мин Аны камчы белән суктырам да иреккә чыгарам, – диде.

23Ләкин халык, тагын да катырак кычкырып, Аны хачка кадакларга таләп итте һәм ахыр чиктә үз дигәненә иреште. 24Пилат алар теләгәнчә карар кылды: 25чуалыш чыгарган һәм кеше үтергән өчен зинданга ябылган адәмне халык соравы буенча азат итте, ә Гайсәне алар ихтыярына тапшырды.


Гайсәне хачка кадаклау


(Маттай 27:32-44; Марк 15:21-32; Яхъя 19:17-27)

26[•]Гайсәне җәза урынына алып барганда, кырдан кайтып килүче Шимун исемле кешене туктатып, гаскәриләр хачны аның җилкәсенә салдылар да Гайсә артыннан алып барырга куштылар (әлеге Шимун исә Күрини шәһәреннән иде). 27Аларга бик күп халык иярде, араларында Гайсәне җәлләп үкереп елаган хатын-кызлар да байтак иде. 28Гайсә, аларга таба борылып:

– Әй Иерусалим хатын-кызлары! Минем өчен күз яшьләре түкмәгез, бәлки үзегез һәм балаларыгыз өчен елагыз, – диде. – 29Чөнки «бала таба алмаган һәм бала тудырмаган, күкрәк сөте имезмәгән хатыннар бәхетле» дип әйтер көннәр җитә[+]. 30Шул көннәрдә кешеләр тауларга «безнең өскә авыгыз!» дип, ә калкулыкларга «безне күмеп китегез!» дип әйтерләр[+]. 31Әгәр яшелләнеп үсеп утырган агач белән шулай эшлиләр икән, корыганына ни булыр?

32Җәза урынына Гайсә белән бергә ике җинаятьчене[†] дә алып бардылар. 33«Баш сөяге» дип аталган җиргә килеп җиткәч, Аны да, теге җинаятьчеләрне дә – берсен Аның уң ягындагы, икенчесен сул ягындагы хачка кадаклап куйдылар. [ 34Гайсә шунда:

– И Атам! Кичер бу кешеләрне, чөнки нәрсә эшләгәннәрен белмиләр, – диде.][*]

Гаскәриләр, жирәбә салып, Аның киемнәрен бүлештеләр[+]. 35Халык карап торды. Башлыклар исә, Гайсәне мыскыллап:

– Башкаларны коткарып йөрде бит! Әгәр Аллаһы[†] тарафыннан сайланган Мәсих булса, Үзен коткарсын! – дип көлделәр[+].

36Гаскәриләр дә Аңа әче шәраб тәкъдим итеп:

37– Әгәр яһүдиләр Патшасы булсаң, Үзеңне коткар! – дип мыскылладылар.

38Гайсәнең баш очына «Бу – яһүдиләр Патшасы» дигән язу беркетелгән иде.

39Хачка кадакланган җинаятьчеләрнең берсе, Аны хурлап:

– Син Мәсих түгелмени? Үзеңне дә, безне дә коткар! – диде.

40Икенчесе исә, тегене тыеп:

– Аллаһыдан курык! Син үзең дә, Аның кебек үк, хөкемгә дучар ителгән кеше бит. 41Безне гадел хөкем иттеләр, кылган эшебез өчен тиешлесен алдык, ә Ул һичбер начарлык эшләмәгән, – диде,[+] 42аннары Гайсәгә мөрәҗәгать итеп, – Гайсә, Үз Патшалыгыңа килгәч, мине искә ал, – дип өстәде.

43Гайсә аңа:

– Хак сүз әйтәм: син бүген үк Минем белән бергә оҗмахта булырсың, – дип җавап кайтарды.


Гайсәнең үлеме


(Маттай 27:45-56; Марк 15:33-41; Яхъя 19:28-30)

44-45[•]Көн үзәге җиткән иде. Шулвакыт кояш сүнеп, бөтен җир йөзен караңгылык каплап алды, һәм шушы хәл көндезге өчкә кадәр дәвам итте. Аллаһы йортындагы[†] пәрдә исә урталай ертылып төште. 46Гайсә шунда каты итеп:

– Атам! Рухымны Синең кулыңа тапшырам, – дип кычкырды да җан бирде[+].

47Бу хәлләрне күреп торган йөзбашы, Аллаһыны данлап:

– Бу Кеше чынлап та гаепсез булган икән, – диде.

48Җәзаны карарга җыелган халык, шушы вакыйганы күргәннән соң, кайгыдан күкрәген төя-төя өенә таралды[+]. 49Гайсәнең таныш-белешләре, шулай ук Гәлиләядән Аңа ияреп килгән хатыннар да бу хәлне читтән күзәтеп тордылар[+].


Гайсәне кабергә салу


(Маттай 27:57-61; Марк 15:42-47; Яхъя 19:38-42)

50-51[•]Югары киңәшмә[†] әгъзалары арасында Яһүдиядәге Ариматай шәһәреннән Йосыф исемле кеше бар иде. Аллаһы Патшалыгының[†] килүен көтеп яшәгән игелекле һәм тәкъва бу адәм Киңәшмәдә кабул ителгән һәм гамәлгә ашырылган карарны хупламаган иде. 52Шул Йосыф, Пилат янына барып, Гайсәнең җәсәден алып китәргә рөхсәт сорады; 53аннары, Гайсәне хачтан төшереп, җитен тукымага төрде дә кыяда уелган, моңарчы һичкемнең мәете салынмаган яңа кабер-мәгарәгә урнаштырды. 54Бу – бәйрәмгә әзерлек киче, шимбәгә каршы көн иде. 55Гәлиләядән Гайсәгә ияреп килгән хатыннар да Йосыф артыннан бардылар, каберне һәм Гайсәнең җәсәден ничек итеп кабергә куюларын карап тордылар; 56шуннан соң, өйләренә кайтып, Гайсәнең җәсәденә сөртү өчен бәлзәмнәр һәм хуш исле майлар әзерләделәр дә, Муса кануны кушканча, шимбә көнне[†] ял иттеләр.

### 24


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе


(Маттай 28:1-10; Марк 16:1-8; Яхъя 20:1-10)

1[•]Атнаның беренче көнендә хатын-кызлар, алдан әзерләгән хуш исле майларын алып, иртән иртүк кабер-мәгарә янына киттеләр. 2Килсәләр, мәгарә авызын томалаган ташны кемдер читкә тәгәрәткән. 3Эчкә кергәч исә, алар Хаким[†] Гайсәнең җәсәден тапмадылар. 4Шушы хәлгә аптырашып торганда, кинәт каршыларында ялтыравыклы киемнән ике ир кеше пәйда булды[+]. 5Хатыннар куркып җиргә текәлделәр. Ә теге ирләр:

– Нигә сез тере Затны үлеләр арасыннан эзлисез? – диде. – 6Юк Ул монда: Ул үледән терелде. Гәлиләядә[†] чакта сезгә әйткән сүзләрен исегезгә төшерегез. 7Ул сезгә: «Адәм Углы[†] гөнаһлылар[†] кулына тотып бирелергә, хачка кадакланырга һәм өченче көндә үледән терелергә тиеш», – дигән иде[+].

8Шунда Гайсәнең бу сүзләре аларның исенә төште[+]. 9-10Кабер янына магдалалы Мәрьям, Йохана, Ягъкуб анасы Мәрьям һәм башка хатыннар килгән иде. Кайткач, алар бу хакта рәсүлләргә[†] һәм бүтәннәргә сөйләделәр[+]. 11Әмма хатын-кызларның әйткәннәре рәсүлләргә юк сүз кебек тоелды – алар моңа ышанмады[+]. 12Тик шулай да Петер кабер янына торып йөгерде һәм, иелеп мәгарә эченә караганнан соң, кәфенлектән башка һичнәрсә күрмәде. Шушы хәлгә бик гаҗәпләнеп, ул өенә кайтты.


Эммаус юлында очрашу


(Марк 16:12-13)

13[•]Шул ук көнне Гайсәнең ике шәкерте Иерусалимнән унбер чакрымдагы[*] Эммаус авылына барырга чыкты. 14Юлда алар булып узган вакыйгалар хакында сөйләшеп бардылар. 15Алар шулай гәпләшеп, фикер алышып атлаган чакта, Гайсә Үзе аларга якынлашып яннарыннан бара башлады. 16Әмма шәкертләрнең күзләре томаланган кебек иде, шуңа алар Аны танымады[+].

17– Нәрсә хакында гәпләшеп барасыз сез? – дип сорады Гайсә алардан.

Шәкертләр, йөзләре караңгыланып, туктап калдылар. 18Аларның берсе – Клеопас атлысы:

– Шушы көннәрдә Иерусалимдә ниләр булганын шәһәргә килүчеләрдән бары Син генә белмисеңдер, – диде[+].

19– Нәрсә булганын? – дип сорады Ул.

– Насаралы Гайсә белән булган хәлне, – дип җавап бирде тегеләр. – Ул Аллаһы[†] алдында һәм бөтен халык алдында сүздә дә, гамәлдә дә кодрәтле Пәйгамбәр иде. 20Әмма баш руханилар[†] белән башлыкларыбыз Аны үлемгә хөкем итәр өчен кулга алдылар һәм хачка кадакладылар[+]. 21Ә без, Исраилне[†] азат итәргә тиешле Кеше шулдыр, дип өметләнгән идек. Шуның өстенә менә тагын ниләр булды: ул вакыйгадан соң инде өченче көн китте, һәм 22арабыздан берничә хатын безне таң калдырды. Алар иртүк кабер янына барганнар, 23әмма Аның җәсәден тапмаганнар. Кайткач, шунда фәрештәләрнең[†] пәйда булуын һәм «Гайсә исән» дип әйтүен сөйләделәр. 24Аннары арабыздан кайберәүләр, кабер янына барып, хәлнең хатыннар сөйләгәнчә булуын күргәннәр, әмма Гайсә анда булмаган.

25Шунда Гайсә аларга:

– И аңсызлар, пәйгамбәрләрнең[†] барлык сүзләренә сез шундый авырдан ышанасыз! 26Үзенең шөһрәтенә[†] ирешкәнче, Мәсих[†] шулай газап чигәргә тиеш түгел идемени? – диде[+].

27Аннары Ул, Мусаның һәм барлык пәйгамбәрләрнең язмаларыннан башлап, Үзе турында анда әйтелгән сүзләрне аңлатып бирде[+].

28Авылга якынлашкач, Гайсә Үз юлын дәвам итәргә теләгән кебек булды. 29Әмма тегеләр:

– Инде кич җитеп килә, безнең белән кал, – дип Аны күндерделәр, һәм Ул алар белән өйгә керде. 30Бөтенесе бергә өстәл янына ашарга утыргач, Гайсә икмәк алып шөкрана кылды да, сындырып, шәкертләренә бирде[+]. 31Шулчак шәкертләрнең күзләре ачылып киткәндәй булды, һәм алар Гайсәне танып алдылар, әмма Ул күренмәс булды. 32Алар бер-берсенә:

– Ул безнең белән юлда сөйләшеп барганда һәм Язмаларның мәгънәсен аңлатканда күңелләребез күтәрелеп китте түгелме соң? – диештеләр.

33Шуннан алар тордылар да Иерусалимгә әйләнеп кайттылар һәм җыелып торган унбер рәсүл белән башка шәкертләрне күрделәр. Тегеләр:

34– Хакимебез, чыннан да, үледән терелде һәм Шимунга күренде, – дип сөйләшеп торалар иде[+].

35Шунда әлеге ике шәкерт юлда булган вакыйганы һәм Гайсә икмәк сындырган чакта Аны танып алулары хакында сөйләп бирделәр.


Гайсәнең унбер шәкерткә күренүе


(Маттай 28:16-20; Марк 16:14-18; Яхъя 20:19-23; Рәсүлләр 1:6-8)

36[•]Алар шулай сөйләшеп торганда, Гайсә Үзе яннарында пәйда булып:

– Иминлек сезгә! – диде.

37Алар, өрәктер бу дип уйлап, куркудан катып калдылар[+]. 38Ләкин Ул аларга:

– Нигә каушап калдыгыз? Нигә күңелегезгә шундый шик керә? – диде. – 39Кулларыма һәм аякларыма карагыз – Мин бу. Орынып карагыз Миңа; өрәкнең тән-бәдәне һәм сөяге булмый, ә Миндә, күргәнегезчә, бар[+].

40Шулай дип әйтеп, Ул аларга кул-аякларын күрсәтте. 41Тегеләр шатлыктан һәм гаҗәпләнүдән һаман ышанмый торганда, Ул:

– Сезнең берәр нинди ризыгыгыз бармы? – дип сорады[+].

42Аңа бер кисәк пешкән балык бирделәр. 43Ул, балыкны алып, аларның күз алдында ашап куйды.

44Аннары Гайсә болай диде:

– Сезнең янда чакта Мин нәкъ менә шушы хакта сөйләгән идем. Муса канунында,[†] пәйгамбәрләрнең язмаларында һәм Зәбурда[†] Минем турыда әйтелгәннәрнең барысы да гамәлгә ашырга тиеш, дигән идем.

45Шуннан Ул, Язмаларны аңласыннар өчен, аларның зиһенен ачып болай диде:[+]

46– Язмаларда әйтелгәнчә, Мәсихнең газап чигүе, өченче көндә үледән терелүе,[+] 47кешеләрнең Аның исеме хакына тәүбәгә килүе һәм гөнаһларының кичерелүе турындагы хәбәр Иерусалимнән башлап барча халыкларга таратылырга тиеш. 48Сез – шушы хәлләрнең шаһиты[+]. 49Мин сезгә Атам вәгъдә иткәнне җибәрермен, әмма сез, югарыдан кодрәт алганчы, шәһәрдә калыгыз[+].


Гайсәнең күккә ашуы


(Марк 16:19-20; Рәсүлләр 1:9-11)

50[•]Шуннан Гайсә, шәкертләрен шәһәрдән алып чыгып, Бәйт-Әниягә чаклы алар белән барды һәм, кулларын күтәреп, аларга фатихасын бирде[+]. 51Фатиха күндереп торган чакта, Ул алардан ерагая башлады һәм күккә алынды. 52Шәкертләр Аның алдында йөзтүбән капландылар, аннары сөенә-сөенә Иерусалимгә кайттылар[+]. 53Алар, һәрчак Аллаһы йортында[†] булып, Аллаһыга дан-мактау яудырдылар[+].

## Яхъя

### Яхъя

Яхъя


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


### 1


Яхъя бәян иткән


Яхшы хәбәр


Сүз Кеше булды

1Иң элек Сүз булган, Сүз Аллаһы[†] белән булган, һәм Сүз Үзе Аллаһы булган[+]. 2Сүз баштан ук Аллаһы белән булган. 3Бар нәрсә Сүз аша яратылган, һәм яратылган бер нәрсә дә Аңардан башка яратылмаган[+]. 4Сүз – тормыш чыганагы булган, һәм шул тормыш кешеләргә яктылык биргән[+]. 5Яктылык караңгыда балкыганга, караңгылык аны томалый алмаган.

6Аллаһы тарафыннан Яхъя исемле кеше җибәрелгән иде[+]. 7Яхъя шаһит булып килде. Ул, бар кеше аның ярдәме белән иманга килсен дип, Яктылык хакында шаһитлык бирергә килде[+]. 8Ул үзе Яктылык түгел, ә бәлки Яктылык хакында шаһитлык бирү өчен җибәрелгән иде.

9Дөньяга килүче һәр кешене яктыртучы бу Яктылык – чын Яктылык иде[+]. 10Ул дөньяда бар иде, ләкин дөнья, Аның ярдәмендә яратылган булса да, Аны танымады. 11Ул үзенекеләр янына килде, әмма алар Аны кабул итмәде[+]. 12Аны кабул итеп, Аңа ышанучыларга исә Ул Аллаһы балалары булу хокукын бирде[+]. 13Алар каннан да, тән яки ир нәфесеннән дә түгел, ә бәлки Аллаһыдан тудылар[+].

14Сүз Кеше булды һәм, мәрхәмәт[†] белән хакыйкатькә сугарылып, безнең арада яши башлады. Без Аның данын – Атаның бердәнбер Углына биргән данын күрдек[+].

15Аның хакында шаһитлык биреп, Яхъя:

– Миннән соң Килүче миннән бөегрәк, чөнки Ул миннән әүвәл бар иде, дип сөйләгәнем менә Шул инде, – дип кычкырып игълан итте[+].

16Аның мәрхәмәт байлыгыннан без барыбыз да мәрхәмәт өстенә мәрхәмәт алдык. 17Канун[†] Муса аша бирелгән иде, ә мәрхәмәт белән хакыйкать Гайсә Мәсих[†] аша килде[+]. 18Аллаһыны беркем беркайчан күрмәгән; Аны безгә Атасының иң якын, бердәнбер Углы танытты[+].


Яхъяның шаһитлыгы


(Маттай 3:1-12; Марк 1:2-8; Лүк 3:15-17)

19-20[•]Иерусалим яһүдиләре Яхъядан «кем син?» дип сорар өчен аның янына руханилар[†] белән левиләрне[*] җибәргәч, ул аларга ачыктан-ачык, яшермичә:

– Мин Мәсих түгел, – дип җавап бирде[+].

21-22– Алайса, син Ильяс буласыңмы? – дип сорады алар.

– Юк, – диде Яхъя.

– Вәгъдә ителгән пәйгамбәрме?

– Юк, – дип кабатлады Яхъя.

– Алайса, кем соң син? Безне монда җибәргән кешеләргә синең җавабыңны җиткерергә тиешбез. Үзең турында ни әйтерсең? – дип сорады алар[+].

23Яхъя, Ишагыйя пәйгамбәр әйткән сүзләрне кулланып, болай диде:

– Мин – «Раббыга[†] юлны турайтыгыз» дип чүлдә яңгыраган тавыш.

24Яхъя янына килгән кешеләр арасында фарисейлар[†] бар иде. 25Алар Яхъядан:

– Мәсих тә, Ильяс та, вәгъдә ителгән пәйгамбәр дә булмагач, ни өчен син халыкны суга чумдырып йөрисең? – дип сорадылар.

26Яхъя аларга җавап биреп:

– Мин суга гына чумдырам. Әмма арагызда сез белмәгән Берәү бар, 27артымнан Килүче нәкъ менә Ул инде, һәм мин Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен, – диде.

28Бу вакыйгалар Яхъя суга чумдыра торган урында – Үрдүн елгасы аръягындагы Бәйт-Әниядә булды.

29Икенче көнне, каршына килүче Гайсәне күреп, Яхъя:

– Менә дөньяның гөнаһын[†] Үз өстенә алачак Аллаһы Бәрәне.[†][+] 30«Миннән соң Килүче миннән бөегрәк, чөнки Ул миннән әүвәл бар иде» дип сөйләгәнем менә Шул инде. 31Мин Аның кем икәнен үзем дә белми идем, ләкин Аны Исраил[†] халкы белсен өчен, Мин суга чумдыру йоласын башкарырга килдем, – дип әйтте[+].

32Яхъя янә болай дип шаһитлык бирде:

– Мин Аңа күктән күгәрчен рәвешендә Аллаһы Рухының иңүен һәм Аның өстендә калуын күрдем[+]. 33Мин Аны танымас идем, әмма кешеләрне суга чумдырырга дип мине җибәргән Зат «Рухның кемгә иңүен һәм кем өстендә калуын күрсәң, Изге Рухка[†] чумдыручы Шул булыр» дигән иде[+]. 34Мин моны күрдем һәм шаһитлык бирәм: Ул – Аллаһы Углы.


Гайсәнең беренче шәкертләре

35Икенче көнне Яхъя, ике шәкерте белән шул ук урында торганда,[+] 36узып баручы Гайсәне күреп:

– Әнә Аллаһы Бәрәне! – диде[+].

37Аның бу сүзләрен ишеткәч, шәкертләрнең икесе дә Гайсә артыннан китте. 38Гайсә исә, борылып карап, аларның ияреп килүен күрде дә:

– Сезгә нәрсә кирәк? – диде.

– Рабби, Син кайда яшисең? – дип сорады тегеләр. (Рабби «остаз» дигәнне аңлата.)[+]

39– Әйдәгез Минем белән, үзегез күрерсез, – диде Гайсә.

Сәгать дүртләр чамасы[*] иде. Алар, Гайсә белән барып, Аның кайда яшәгәнен күрделәр һәм көн азагына кадәр шунда булдылар.

40Яхъяның Гайсә турындагы сүзләрен ишетеп, Аның артыннан ияргән икәүнең берсе Шимун-Петернең бертуган кардәше Әндри иде[+]. 41-42Иң элек кардәше Шимунны эзләп табып, ул аңа:

– Без Мәсихне очраттык! – диде һәм аны Гайсә янына алып килде. (Мәсих «май сөртелгән Зат»[*] дигәнне аңлата.)

Гайсә исә, Шимунга карап:

– Яхъя углы Шимун, синең исемең Кифас булыр, – диде. (Кифас[*] «кыя» дигәнне аңлата.)[+][+]

43-44Икенче көнне Гайсә Гәлиләягә[†] барырга булды. Анда Әндри белән Петер кебек үк Бәйт-Сайда шәһәрендә яшәүче Филипне очратып, аңа:

– Миңа ияр! – диде[+].

45Филип исә, Натанаилне табып:

– Муса канунында һәм пәйгамбәрләрнең[†] язмаларында әйтелгән Затны таптык! Ул – Насара шәһәреннән, Йосыф углы Гайсә, – диде[+].

46Моңа каршы Натанаил:

– Насарадан юньле нәрсә була аламыни? – дип җаваплады.

– Барыйк, үзең күрерсең, – диде Филип.

47Гайсә, Үзенә таба килүче Натанаилне күреп, аның хакында:

– Менә һичнинди мәкер-хәйлә белмәүче чын исраили, – диде[+].

48Натанаил Аңардан:

– Син мине каян беләсең? – дип сорады.

– Әле Филип чакырганчы ук Мин сине инжир агачы төбендә күргән идем, – дип җавап бирде Гайсә.

49– Остаз! Син – Аллаһы Углы! Син – Исраил Патшасы! – диде Натанаил[+].

50– «Сине инжир агачы төбендә күргән идем» дигән өчен генә ышанасыңмы Миңа? Моннан да зуррак нәрсәләр күрерсең әле, – диде Гайсә, аннары болай дип өстәде, 51– хак сүз әйтәм сезгә: күкләрнең ачылуын да, Аллаһы фәрештәләренең[†] Адәм Углы[†] янына иңүен дә, Аның яныннан күккә ашуын да күрерсез.

### 2


Гайсәнең суны шәрабка әйләндерүе

1Ике көннән соң Гәлиләя[†] өлкәсенең Кәна шәһәрендә туй булды, анда Гайсәнең анасы да катнашты[+]. 2Гайсә дә Үзенең шәкертләре белән шул туйга чакырылган иде. 3Шәраб җитмәгәч, анасы Гайсәгә:

– Аларның шәраблары беткән, – диде.

4– Нигә син моны Миңа әйтәсең, ханым? Минем әле вакытым җитмәгән, – диде аңа Гайсә[+].

5Анасы хезмәтчеләргә:

– Ул нәрсә әйтсә, шуны эшләгез, – диде.

6Анда яһүдиләр пакьләнү[†] өчен тоткан ике-өч үлчәм[*] су сыйдырышлы алты таш чүлмәк тора иде[+]. 7Гайсә хезмәтчеләргә:

– Чүлмәкләргә су тутырыгыз, – дип әйткәч, алар чүлмәкләрне мөлдерәмә итеп тутырдылар.

8Шуннан соң Гайсә аларга:

– Инде чумырып алыгыз да туй башлыгына илтеп бирегез, – диде.

Тегеләр илтеп бирделәр. 9Туй башлыгы шәрабның кайдан икәнен белми иде. Бу хакта суны чумырып алган хезмәтчеләргә генә мәгълүм иде. Туй башлыгы, шәрабка әйләнгән суны татып карагач, кияүне үз янына чакырып алып:

10– Кешеләр башта табынга яхшы шәрабны куя, ә инде җитәрлек эчелгәч, начаррагын китерә; ә син яхшы шәрабны азакка калдыргансың, – диде.

11Шулай итеп, Гәлиләянең Кәна шәһәрендә могҗизалы гамәлләрен башлап җибәреп, Гайсә Үзенең данын күрсәтте, һәм шәкертләре Аңа ышаныч белдерде.

12Шуннан соң Ул, анасы, энеләре һәм шәкертләре белән бергә Кәпәрнаум шәһәренә килеп, берничә көнгә шунда калды[+].


Гайсәнең Аллаһы йортыннан сатучыларны куып чыгаруы


(Маттай 21:12-13; Марк 11:15-17; Лүк 19:45-46)

13[•]Яһүдиләрнең Котылу бәйрәме[†] алдыннан Гайсә Иерусалимгә килде[+]. 14Аллаһы йортының[†] ихатасында үгез, сарык, күгәрчен сатучыларны, өстәл янында акча алмаштырып утыручыларны күргәч, Ул, 15баудан чыбыркы үреп, сарыклары, үгезләре белән бергә һәммәсен Аллаһы йортыннан куып чыгарды; акча алмаштыручыларның акчаларын чәчеп җибәрде, өстәлләрен аударды; 16күгәрчен сатучыларга:

– Алып китегез боларны! Атамның йортын базарга әйләндермәгез! – диде[+].

17Шунда Гайсәнең шәкертләре Язмадагы «Йортың өчен җан атып көям Мин» дигән сүзләрне исләренә төшерде.

18Яһүдиләр Гайсәдән:

– Болай эшләргә хокукың барлыгын безгә нинди билге-ишарә белән исбатлый аласың? – дип сорадылар[+].

19– Бу Аллаһы йортын җимереп ташлагыз, Мин аны өч көндә яңадан төзиячәкмен, – диде аларга Гайсә[+].

20Моңа җавап итеп яһүдиләр:

– Бу Йорт кырык алты ел төзелде, ә Син аны өч көндә торгызмакчы буласыңмы? – дип әйттеләр.

21Әмма Гайсә, Аллаһы йорты дип, Үзенең тәне хакында әйткән иде. 22Гайсә үледән терелеп торганнан соң, шәкертләре, Аның шушы хакта әйткәннәрен искә төшереп, Язмага да, Гайсәнең сүзләренә дә ышандылар[+].

23Котылу бәйрәме көннәрендә Аның Иерусалимдә күрсәткән могҗизалы гамәлләрен күреп, күпләр Гайсәгә иман китерде[+]. 24-25Әмма Гайсә, кеше күңелендә ни барын белеп торганлыктан, аларга ышаныч багламады. Кемнеңдер башка берәү турында сөйләвенә Аның ихтыяҗы булмады, чөнки кеше күңелендә нәрсә барлыгын Ул Үзе белә иде.

### 3


Гайсә һәм Никәдим

1Яһүдиләрнең башлыкларыннан Никәдим атлы бер фарисей,[+] 2төнлә Гайсә янына килеп:

– Остаз! Синең Аллаһыдан[†] килгән Мөгаллим икәнеңне беләбез, чөнки Син күрсәткән могҗизалы гамәлләрне Аллаһы ярдәменнән башка беркем дә эшли алмас иде, – диде.

3– Хак сүз әйтәм сиңа: яңадан тумаса, беркем дә Аллаһы Патшалыгын[†] күрә алмас, – диде Гайсә аңа җавап биреп.

4– Картаеп беткәч кеше ничек яңадан туа алсын инде? – диде Никәдим. – Анасы карынына кереп кабат туа алмый бит ул!

5Гайсә болай дип җаваплады:

– Хак сүз әйтәм сиңа: әгәр кеше судан һәм Рухтан тумаса, Аллаһы Патшалыгына керә алмас[+]. 6Тәннән туган[†] – тән, Рухтан туган – рух була. 7Сез яңадан туарга тиешсез, дип әйтүемә гаҗәпләнмә. 8Җил кайда теләсә, шунда исә; аның тавышын ишетәсең, ләкин кайдан килеп кая китүен белмисең: Рухтан туган һәркем белән нәкъ менә шулай була[*].

9Никәдим Аңардан:

– Ничек алай була алсын? – дип сорады.

10– Исраил[†] халкының мөгаллиме була торып, шуны белмисеңме? – диде аңа Гайсә. 11– Хак сүз әйтәм сиңа: без нәрсә белсәк, шуны сөйлибез, нәрсә күрсәк, шуңа шаһитлык бирәбез, ә сез безнең шаһитлыкны кабул итмисез. 12Җирдәге хәлләр турында сөйләгәнемә ышанмыйсыз икән, күктәгеләре хакында сөйләсәм, ничек ышанырсыз? 13Күктән иңгән Заттан башка әле берәүнең дә күккә күтәрелгәне юк. Ул Зат – Адәм Углы.[†][+] 14-15Адәм Углына ышанган һәр кеше мәңгелек тормышка ия булсын өчен, Муса чүлдә бакыр еланны югары күтәргән кебек[*], Адәм Углы да шулай күтәрелергә тиеш[+]. 16Аллаһы дөньяны шулкадәр яратты ки, Углына ышанган беркем һәлак булмасын, ә бәлки мәңгелек тормыш алсын өчен, Ул Үзенең бердәнбер Углын бирде[+]. 17Аллаһы Үз Углын дөньяны хөкем итү өчен түгел, ә бәлки дөнья Аның аша котылсын өчен дөньяга җибәрде[+]. 18Аның Углына ышанучы хөкемгә тартылмый, ә ышанмаучы хөкем ителде инде, чөнки Аллаһының бердәнбер Углына ышанмады[+]. 19Хөкем исә шуннан гыйбарәт: дөньяга яктылык килде, әмма кешеләр, яман эшләр башкарганга, яктылык урынына караңгылыкны яратты[+]. 20Явызлык эшләүче һәркем яктылыкка нәфрәт белән карый һәм, үзенең яман эшләре ачылмасын өчен, яктылыкка килми[+]. 21Ә дөреслек буенча эш итүче, гамәлләренең Аллаһы аша башкарылуы күренеп торсын өчен, яктылыкка килә.


Чумдыручы Яхъяның Гайсә турындагы шаһитлыгы

22Шуннан соң Гайсә Үзенең шәкертләре белән бергә Яһүдия җиренә килде һәм, берара шунда булып, халыкны суга чумдырды[+]. 23Яхъя да Салим янындагы күп сулы Айнунда суга чумдыра иде. Кешеләр, шунда килеп, суга чуму йоласын[†] үти иде. 24Ул вакытта Яхъя зинданга ябылмаган иде әле[+].

25Бервакыт Яхъяның шәкертләре белән бер яһүди арасында пакьләнү[†] йоласы турында бәхәс чыкты[+]. 26Алар, Яхъя янына килеп:

– Остаз! Үрдүн аръягында синең белән булган һәм син Аның турында шаһитлык биргән Кеше хәзер Үзе халыкны суга чумдыра, һәм бөтенесе Аның янына бара, – диде[+].

27Яхъя болай җавап бирде:

– Күктән бирелмәгән булса, кеше үзлегеннән берни дә эшли алмый[+]. 28Сез – «мин Мәсих[†] түгел, әмма мин Аның алдыннан җибәрелдем» дип әйткәнемне ишетүче шаһитлар[+]. 29Кәләш алачак адәм – кияүдер, ә кияү янында басып торган дусты, кияүнең сүзен ишетеп, бик куана. Минем дә куанычым шундый ук[+]. 30Ул үсәргә, мин исә кечерәергә тиешмен.

31Югарыдан Килүче һәркемнән югары тора; җирдә туган – җирнекедер, аның сүзләре дә җирдә яшәүчеләрнеке кебек, ләкин күктән Килүче барысыннан югарырак. 32Ул Үзе күргән-ишеткәннәр турында шаһитлык кыла, ләкин Аның сүзләрен берәү дә кабул итми. 33Аның сүзләрен кабул иткән кеше исә моның белән Аллаһының хак булуын[†] раслый[+]. 34Аллаһы җибәргән Зат Аллаһы сүзләрен сөйли, һәм Аллаһы Аңа Үз Рухын чамасыз күп бирә. 35Углын яратканга, Атасы бар нәрсәне Аның кулына тапшырган[+]. 36Аллаһы Углына ышанган кеше мәңгелек тормышка ия, ә Аңа буйсынмаганы тормыш күрмәячәк – аның өстендә Аллаһының ачуы тора[+].

### 4


Гайсә һәм самареяле хатын

1Гайсәнең Яхъяга караганда күбрәк шәкертләр җыюы һәм байтак кешене суга чумдыруы турындагы хәбәр фарисейларга[†] килеп иреште 2(чынында Гайсә Үзе түгел, шәкертләре суга чумдыра иде)[+]. 3Бу турыда белгәннән соң, Гайсә, Яһүдияне калдырып, тагын Гәлиләягә[†] китте[+]. 4Аңа Самарея өлкәсе аша үтәргә туры килде[+].

5Гайсә Самареянең Сухар дигән шәһәренә килде. Ягъкуб үзенең углы Йосыфка биргән җир биләмәсенә якын шәһәр иде бу. 6Анда Ягъкуб коесы бар иде. Юлда арыган Гайсә шул кое янына килеп утырды. Көн урталары иде. 7-8Шәкертләре ризык сатып алырга шәһәргә киткән иде. Шунда су алырга дип самареяле бер хатын килде.

– Миңа эчәргә су бир әле, – диде аңа Гайсә.

9Хатын исә:

– Ничек итеп Син, яһүди була торып, миннән, самареяледән, эчәргә сорыйсың? – диде. (Бу сүзләрне ул яһүдиләр белән самареялеләр аралашмаганга күрә әйтте.)

10Гайсә аңа болай җавап бирде:

– Әгәр дә син Аллаһының[†] бүләге турында һәм «Миңа эчәргә бирче» дип сораучының Кем икәнен белсәң, син үзең Аңардан эчәргә сорар идең, һәм Ул сиңа тереклек суы бирер иде.

11– Әфәндем, – диде хатын, – Синең бит чумырып алырга савытың юк, ә кое тирән. Син ул тереклек суын кайдан алырсың икән? 12Бу коены безгә ерак бабабыз Ягъкуб калдырган: ул үзе дә, балалары да, мал-туары да шушы коедан эчкән. Син Ягъкубтан да бөегрәкмени?

13Гайсә аңа:

– Бу суны эчкән һәркем янә сусар, 14ә Мин биргән суны эчкән кеше һичкайчан сусамас. Мин биргән су аңарда мәңгелек тормышка ага торган чишмәгә әвереләчәк, – дип җавап бирде[+].

15– Әфәндем, миңа шул суны бирче! – диде хатын. – Ул вакытта сусамас та, монда су алырга килеп тә йөрмәс идем.

16– Бар, иреңне чакырып кил, – диде аңа Гайсә.

17– Ирем юк минем, – дип җаваплады хатын.

– Ирем юк, дип син хак сүз сөйлисең. 18Синең биш ирең булды, ә инде хәзергесе сиңа ир түгел; син дөресен әйттең, – диде Гайсә.

19– Әфәндем! Күрәм, Син – пәйгамбәрсең, – диде хатын. –[+] 20Безнең ата-бабалар Аллаһыга менә шушы тауда табынганнар, ә сез, яһүдиләр, табына торган урын Иерусалимдә булырга тиеш, дип әйтәсез.

21– Ханым, ышан сүземә, вакыты җитеп килә: Атабызга табынуыгыз бу тауда да, Иерусалимдә дә булмаячак. 22Сез, самареялеләр, кемгә табынуыгызны белмисез, ә без кемгә табынуыбызны беләбез, чөнки котылу[†] яһүдиләрдән килә[+]. 23Әмма вакыты җитеп килә, һәм килеп җитте дә инде, ул вакытта чын күңелдән табынучылар Атага рух вә хакыйкать кушканча табыныр, чөнки Ата[†] Үзенә әнә шундыйларны эзли[+]. 24Аллаһы ул – Рух, һәм Аңа табынучылар рух вә хакыйкать кушканча табынырга тиеш, – диде Гайсә[+].

25– Мәсихнең[†] (ягъни май сөртелгән Затның) киләсен беләм. Ул, килгәч, безгә бөтенесен аңлатып бирер, – диде хатын[+].

26– Мин Ул, менә хәзер синең белән сөйләшеп торучы, – диде Гайсә[+].

27Шулвакыт Гайсәнең шәкертләре әйләнеп килделәр һәм Аның самареяле хатын белән сөйләшеп торуын күреп бик гаҗәпләнделәр, әмма берсе дә «ни кирәк Сиңа аңардан?» яки «нигә Син ул хатын белән сөйләшәсең?» дип сорамады.

28Хатын, су чүлмәген калдырып, шәһәргә китте һәм андагы кешеләргә:

29– Барыгыз, кылган эшләремнең бөтенесен әйтеп биргән Кешене күрегез; бәлки Ул Мәсихтер, – диде.

30Кешеләр, шәһәрдән чыгып, Гайсә янына киттеләр.

31Ул арада шәкертләре:

– Остаз! Ашап ал инде, – дип Аны кыстарга тотынды.

32– Минем сез белми торган ризыгым бар, – диде аларга Гайсә.

33Шәкертләре үзара:

– Әллә берәрсе Аңа ашарга китерде микән? – диеште.

34– Минем ризыгым – Мине җибәргән Затның ихтыярын үтәү һәм Аның эшен төгәлләү[+]. 35Сез, тагын дүрт айдан урак өсте җитә, дисез түгелме? Ә Мин сезгә, әйбәтләп карагыз – игеннәр, агарып, уракка өлгергән инде, димен[+]. 36Уракчы үзенең эше өчен әҗерен ала һәм, мәңгелек тормыш өчен уңыш җыеп, үзе дә куана, чәчүчене дә куандыра[+]. 37Шулай итеп, бу очракка «берәү чәчә, икенчесе ура» дигән әйтем туры килә. 38Мин сезне үзегез үстермәгәнне урырга җибәрдем, анда башкалар эшләгән инде, ә сез аларның хезмәт уңышын җыясыз, – диде Гайсә аларга.

39Теге хатынның «кылган эшләремнең бөтенесен әйтеп бирде» дигән сүзләрен ишеткәч, әлеге шәһәрдә яшәүче самареялеләрнең күбесе Гайсәгә ышанды. 40Самареялеләр Аның янына килеп үзләрендә калуын үтенгәч, Гайсә анда янә ике көнгә тоткарланды. 41Ул сөйләгәннәрне тыңлаганнан соң, тагын да күбрәк кеше Аңа инану белдерде, 42һәм теге хатынга алар:

– Без инде синең сөйләвең буенча гына түгел, ә бәлки үзебез ишетеп Бу Кешенең чынлап торып Коткаручы[†] Мәсих икәненә ышанабыз, – диделәр[+].


Гайсәнең сарай әһеле углын савыктыруы

43Ике көннән Гайсә бу шәһәрдән Гәлиләягә китте. 44Пәйгамбәргә үз илендә ихтирам юк, дип Ул Үзе әйткән иде[+]. 45Ләкин Гәлиләядә кешеләр Аны ихлас кабул итте, чөнки алар, Иерусалимдәге бәйрәмдә булып, Гайсә анда кылган барлык могҗизаларны күргән иде[+].

46Шуннан соң Гайсә теге чакта суны шәрабка әйләндергән урынга – Гәлиләянең Кәна шәһәренә яңадан килде. Кәпәрнаумда углы авырып яткан бер сарай әһеле бар иде[+]. 47Сарай әһеле, Гайсәнең Яһүдиядән Гәлиләягә килгәнен ишетеп, Аның янына килде һәм үлем түшәгендә яткан углын савыктыруын үтенде.

48– Илаһи билгеләр һәм могҗизалар күрмәсәгез, сез бит ышанмаячаксыз, – диде аңа Гайсә[+].

49– Әфәндем! Балам үлгәнче килә күр инде, – дип ялварды сарай әһеле.

50– Бар, өеңә кайт, углың сау-сәламәт, – диде Гайсә.

Сарай әһеле, Гайсәнең сүзенә ышанып, кайтып китте. 51Ул әле кайтып барганда, хезмәтчеләре очрап углының исән булуын әйттеләр. 52«Аңа кайсы сәгатьтә хәл керде?» дигән соравына, алар:

– Кичә көндезге сәгать берләрдә бизгәк аңардан китте, – дип җавап бирделәр.

53«Углың исән» дигән сүзләрне Гайсәнең нәкъ шул сәгатьтә әйтүен аңлагач, баланың атасы үзе дә, йортындагыларның барысы да Гайсәгә иман китерделәр[+].

54Бу – Гайсәнең Яһүдиядән Гәлиләягә килгәч күрсәткән икенче могҗизасы иде[+].

### 5


Буа янында савыктыру

1Шуннан соң Гайсә яһүдиләрнең бер бәйрәменә Иерусалимгә килде. 2Иерусалимдәге Сарык капкасы янында яһүдчә Бәйт-Хазда[*] дип аталган буа булып, аның тирәли урнашкан биш әйванда[*] 3[суның дулкынлана башлавын көтеп] бик күп авырулар – сукырлар, аксаклар һәм паралич суккан кешеләр ята иде. [ 4Чөнки Раббының[†] бер фәрештәсе[†] вакыт-вакыт буага төшеп суны дулкынландыруга, беренче булып шунда кергән кеше, нинди авыруы булса да, савыга икән.][*] 5Анда утыз сигез ел буе авырудан интеккән бер кеше бар иде. 6Гайсә шул кешене күреп һәм озак вакытлар урын өстендә ятуын белеп аңардан:

– Савыгасың киләме? – дип сорады.

7– Әфәндем, су чайкалган вакытта мине буага төшерер кеше юк бит. Мин анда барып җиткәнче, башка берәү инде төшеп өлгергән була, – дип җавап бирде авыру. Шуннан Гайсә аңа:

8– Тор, ятагыңны ал да кайтып кит, – диде[+].

9Әлеге кеше шунда ук савыкты һәм ятагын алып кайтып китте.

Бу хәл шимбә көнне[†] булды. 10Шуңа күрә яһүдиләр савыккан кешегә:

– Кануныбыз[†] буенча шимбә көнне ятагыңны күтәреп йөрергә рөхсәт ителми! – диделәр.

11Әмма ул болай җавап бирде:

– Мине савыктырган Кеше «тор, ятагыңны ал да кайтып кит» дип әйтте.

12– «Тор, ятагыңны ал да кайтып кит» дигән Кеше кем ул? – дип сорадылар аңардан.

13Гайсә халык арасына кереп югалганга, савыккан кеше Аның кем икәнен белми калды.

14Соңрак Гайсә аны Аллаһы йортында[†] очратып:

– Менә син савыктың. Тагын да начаррак хәлгә тарымас өчен, моннан ары гөнаһ[†] кылма, – диде.

15Ул кеше, яһүдиләр янына барып, үзен савыктыручының Гайсә икәнен әйтте.


Атасы ни кылса, Углы да шуны эшләр

16Шушы эшне Гайсә шимбә көнне башкарган өчен, яһүдиләр Аны эзәрлекли башлады[+]. 17Гайсә исә аларга:

– Минем Атам һәрвакыт эшләгәнгә, Мин дә һаман эшлим, – диде.

18Яһүдиләр Аны шимбә көнен бозган өчен генә түгел, ә бәлки, Аллаһыны[†] Үзенең Атасы дип әйтеп, Үзен Аллаһыга тиңләгән өчен дә үтерергә теләделәр[+].

19Гайсә аларның бу теләкләренә:

– Хак сүз әйтәм сезгә: Угыл Үзе генә һичнәрсә эшли алмый. Ул бары тик Атасыннан күргәнне генә эшли, – диде. – Атасы ни кылса, Углы да шуны эшләр. 20Чөнки Ата[†] Үзенең Углын ярата һәм Үзе эшләгән һәр эшен Аңа күрсәтеп башкара. Ул Аңа сезнең исегез китәрлек тагын да зуррак эшләр күрсәтер әле[+]. 21Ата, үлгәннәрне терелтеп аларга тормыш биргән кебек, Углы да кемгә тели – шуңа тормыш бирә[+]. 22-23Ата беркемне хөкем итми, ә Үзенә хөрмәт күрсәткән һәркем Углына да хөрмәт күрсәтсен өчен, Ул бөтен хөкемне Углына тапшырды. Угылны ихтирам итмәгән кеше Аны җибәргән Атасын да ихтирам итми[+][+].

24Хак сүз әйтәм сезгә: сүземне тыңлаучы һәм Мине җибәргән Затка ышанучы кеше мәңгелек тормышка ия. Ул кеше хөкемгә дучар булмаячак, чөнки инде үлемнән тормышка күчкән санала[+]. 25Сезгә хак сүз әйтәм: үлеләрнең Аллаһы Углы тавышын ишетер вакыт җитә һәм килеп җитте дә инде. Аны ишеткәннәр терелер[+].

26Аллаһы Үзе тормыш чыганагы булган кебек, нәкъ шулай ук Углын да Ул тормыш чыганагы итте[+]. 27Атасы Аңа хөкем итү хокукын да тапшырды, чөнки Ул – Адәм Углыдыр.[†] 28Моңа гаҗәпләнмәгез, чөнки кабердәгеләрнең һәммәсе Аллаһы Углының тавышын ишетер вакыт җитә[+]. 29Шунда үлеләр каберләреннән чыгачак: яхшылык эшләгәннәре – яшәү өчен, ә явызлык кылганнары хөкем ителү өчен тереләчәк. 30Мин Үзлегемнән бернәрсә эшли алмыйм; Аңардан ничек ишетсәм, шулай хөкем итәм, һәм Минем хөкемем – гадел, чөнки Мин Үз ихтыярымны түгел, Мине җибәргән Затның ихтыярын үтәргә тырышам[+].


Гайсә хакында шаһитлыклар

31Әгәр дә Мин Үзем хакында Үзем шаһитлык бирсәм, шаһитлыгым бернигә тормас иде[+]. 32Ләкин Минем хакта шаһитлык бирүче башка Берәү бар, һәм Мин беләм: Аның шаһитлыгы хак. 33Сез Яхъя янына үзегезнең кешеләрегезне җибәрдегез, һәм ул хакыйкать турында шаһитлык бирде[+]. 34Мин кешеләрнең шаһитлыгына мохтаҗ түгел, Мин боларны сез котылсын өчен сөйлим. 35Яхъя янып-балкып торган яктырткыч иде, һәм сез аның яктысында бераз булса да куанырга теләдегез[+]. 36Әмма Минем шаһитлыгым Яхъяныкыннан зуррак. Атам Миңа башкарырга кушкан һәм Мин башкара торган эшләр Минем Атадан килүем турында шаһитлык итә[+]. 37Мине җибәргән Атам Үзе дә Минем хакта шаһитлык кылды. Сезнең беркайчан да Аның тавышын ишеткәнегез, йөзен күргәнегез юк. 38Аның сүзе сезнең күңелдә яшәми, чөнки сез Ул җибәргән Затка ышанмыйсыз. 39Мәңгелек тормышка ия булырга теләп, сез Язмада әйтелгәннәрне җентекләп тикшерәсез, ә алар нәкъ Минем хакта шаһитлык бирә[+]. 40Әмма тормыш алыр өчен сез Минем янга килергә теләмисез.

41Кешеләрнең данлавына мохтаҗ түгел Мин,[+] 42әмма шуны беләм: сезнең күңелдә Аллаһыны ярату юк. 43Мин Атам исеменнән килдем, һәм сез Мине кабул итмисез, әмма үз исеменнән килгән башка берәүне кабул итәрсез[+]. 44Сез бер-берегездән мактау көтәсез, әмма бердәнбер Аллаһыдан макталыр өчен бернинди тырышлык куймыйсыз. Шулай булгач, ничек ышана алырсыз икән[+]?

45Тик шулай да Мин сезне Атам алдында гаепләрмен дип уйламагыз. Сезне гаепләүче – сез өмет баглаган Муса. 46Әгәр сез Мусага ышансагыз, Миңа да ышаныр идегез, чөнки ул Минем хакта язды. 47Аның язганнарына ышанмагач, Минем сүзләремә ничек ышанырсыз?

### 6


Гайсәнең биш мең кешене ашатуы


(Маттай 14:13-21; Марк 6:30-44; Лүк 9:10-17)

1[•]Шуннан соң Гайсә Гәлиләя[†] күленең аръягына китте (ул Тибериас күле дип тә атала). 2Гайсәнең авыруларга кылган гаҗәеп эшләрен күреп, Аның артыннан бик күп халык ияргән иде. 3Гайсә Үзенең шәкертләре белән бергә тау битләвенә килеп утырды. 4Яһүдиләрнең Котылу бәйрәме[†] якынлашып килгән көннәр иде бу[+]. 5Гайсә, Үзенә таба килүче халыкның күплеген күреп, Филипкә:

– Аларны ашатырга икмәкне кайдан сатып алырбыз икән? – диде[+].

6Бу сүзләрне Ул Филипне сынар өчен әйтте, чөнки Үзенең ни кылачагын белә иде.

7– Аларның һәрберсенә аз-аз гына бирү өчен дә ике йөз динарлык[*] икмәк җитмәс, – дип җавап бирде Филип.

8Шәкертләренең берсе, Шимун-Петернең бертуган кардәше Әндри:[+]

9– Монда бер малайның биш арпа икмәге белән ике балыгы бар, әмма моның кадәр халык өчен нәрсә инде ул? – диде.

10– Халыкка утырырга кушыгыз, – дип әйтте Гайсә.

Ул урында куе булып чирәм үскән иде – бар халык шунда утырды. Алар арасында ир-атлар гына биш меңгә якын иде. 11Гайсә икмәкне алды да, шөкрана кылып, халыкка өләште, шулай ук балыкны да таратты – һәркем теләгәнчә алды[+]. 12Кешеләр ашап туйгач, шәкертләренә Гайсә:

– Калган сыныкларны җыеп алыгыз, бернәрсә әрәм булмасын, – диде.

13Ашап тукланганнан соң да әле биш арпа икмәгеннән калган сыныклар белән унике кәрзин тулды. 14Гайсә кылган могҗизалы гамәлне күреп, кешеләр:

– Дөньяга килергә тиеш булган Пәйгамбәр чынлап та шушыдыр, – диештеләр[+].

15Гайсә исә, халыкның ирексезләп Аны патша итәргә теләвен белеп, ялгызы гына тагын тауга менеп китте.


Гайсәнең су өстеннән атлап килүе


(Маттай 14:22-27; Марк 6:45-52)

16[•]Кич җиткәч, Гайсәнең шәкертләре күл буена төштеләр дә 17көймәгә утырып күл аръягындагы Кәпәрнаумга таба йөзеп киттеләр. Караңгы төште, ә Гайсә һаман күренмәде. 18Көчле җил кузгалып, күл өсте дулкынлана башлады. 19Шәкертләр инде биш-алты чакрым[*] ара үткән иде, шунда алар су өстеннән көймәгә таба атлап килгән Гайсәне күреп курка калдылар.

20– Мин бу, курыкмагыз! – диде Гайсә аларга.

21Алар Гайсәне көймәгә алырга теләделәр, әмма көймә алар бара торган яр буена килеп җиткән иде инде.


Гайсә – тормыш икмәге

22Күлнең аръягында калган халык яр буендагы ялгыз көймәгә бары тик шәкертләрнең утырып китүен, ә Гайсәнең көймәгә утырмавын икенче көнне генә исенә төшерде. 23Хаким[†] Гайсә шөкрана кылып кешеләргә икмәк ашаткан урынга Тибериас шәһәреннән дә көймәләр килеп туктады. 24Гайсәнең дә, шәкертләренең дә анда юклыгын күргәч, халык, көймәләргә утырып, Кәпәрнаумга Гайсәне эзләргә китте. 25Аны күлнең аръягында эзләп тапкач:

– Остаз! Син монда кайчан килдең? – дип сорады.

26Гайсә аларга:

– Хак сүз әйтәм: сез Мине могҗизалы гамәлләремне күргәнгә түгел, ә бәлки туйганчы икмәк ашаганга эзлисез. 27Фани ризыкны түгел, мәңгелек тормыш бирә торган ризыкны кайгыртыгыз. Аны сезгә Адәм Углы[†] бирәчәк, чөнки Атабыз Аллаһы[†] Үзенең хуплау тамгасын Аңа салды, – диде.

28– Аллаһы хуш күрердәй гамәлләр башкарыр өчен без нишлик соң? – дип сорады халык Гайсәдән.

29– Ул Кемне җибәргән булса, Шуңа ышаныгыз. Аллаһының эше – менә шул, – дип җавап бирде Гайсә[+].

30– Без Сиңа ышансын өчен нинди галәмәт күрсәтерсең? Нәрсә кылырсың? – диде алар. –[+] 31Язмада «Ул аларга ашар өчен күктән икмәк бирде» дип әйтелгәнчә, безнең ата-бабаларыбыз чүлдә манна[*] ашаган.

32– Хак сүз әйтәм сезгә: икмәкне күктән Муса бирмәде, чын икмәкне сезгә күктән Атам бирә, – дип җавап кайтарды Гайсә. – 33Аллаһы икмәге – күктән иңеп дөньяга тормыш Бирүчедер.

34– Әфәнде, безгә һәрвакыт шундый икмәк биреп торчы, – диде халык[+].

35Гайсә исә болай дип әйтте:

– Мин – тормыш икмәге. Яныма килүче һичкайчан ачыкмас, Миңа инанучы һичкайчан сусамас[+]. 36Ләкин, әйткәнемчә, кылган гамәлләремне күрсәгез дә, Миңа барыбер ышанмыйсыз. 37Атам Миңа биргән һәркем Миңа килер, ә Мин яныма килүчеләрнең берсен дә куып җибәрмәм,[+] 38чөнки Мин Үз ихтыярымны түгел, бәлки Мине җибәргән Атам ихтыярын башкару өчен күктән иңдем[+]. 39Мине җибәргән Атамның ихтыяры исә шул: Ул Миңа биргән кешеләрнең берсен дә югалтмыйча, соңгы Көндә аларны үледән терелтергә тиешмен[+]. 40Мине җибәргән Атам Аның Углын күрүче һәм Углына иман китерүче һәркемнең мәңгелек тормышка ия булуын тели – шундыйларны Мин соңгы Көндә үледән терелтәчәкмен[+].

41Гайсәнең «Мин – күктән төшкән икмәк» дигән сүзләре яһүдиләр арасында ризасызлык тудырды. 42Алар үзара болай диештеләр:

– Йосыф углы Гайсә түгелме соң бу? Без Аның атасын да, анасын да беләбез. Ничек инде Ул «Мин күктән иңдем» дип әйтә ала[+]?

43– Сукранмагыз, – диде Гайсә. – 44Мине җибәргән Атам алып килмәсә, Минем янга беркем килә алмый; яныма килгән кешене Мин азаккы көндә терелтәчәкмен[+]. 45Бер пәйгамбәрнең язмасында «аларның һәммәсен Аллаһы өйрәтәчәк» дип әйтелгән. Атамны тыңлаган һәм Аңардан өйрәнгән һәркем Минем янга килә. 46Бу әле кем дә булса Атамны күргән дигән сүз түгел; Аны Аллаһыдан килгән Зат кына күргән[+]. 47Хак сүз әйтәм сезгә: Миңа иман китергән кеше мәңгелек тормышка ия. 48Мин – тормыш икмәге. 49Сезнең ата-бабаларыгыз чүлдә манна ашасалар да, ахырда барыбер үлгәннәр. 50Ә менә күктән иңгән икмәк шундый ки, аны ашаган кеше үлмәячәк. 51Мин – күктән иңгән тере икмәк: аны ашаучы мәңге яшәячәк. Мин бирәчәк икмәк – ул Минем тәнемдер. Мин аны дөнья яшәсен өчен бирәм[+].

52Шул сүзләрдән соң яһүдиләр арасында каты бәхәс купты:

– Бу Кеше безгә ризык итеп ничек Үз тәнен бирә алыр икән? – диеште алар.

53Гайсә исә болай дип әйтте:

– Хак сүз әйтәм сезгә: Адәм Углының тәнен ашамасагыз һәм Аның канын эчмәсәгез, сездә тормыш булмаячак[+]. 54Минем тәнемне ашаган һәм канымны эчкән кеше исә мәңгелек тормышка ия булачак – Мин аны соңгы Көндә терелтәчәкмен. 55Минем тәнем – чын ризык, каным – чын эчемлек. 56Тәнемне ашаган һәм канымны эчкән кеше – Миндә, Мин исә аңарда яшим[+]. 57Мине мәңге тере Атам җибәрде, һәм Атам яшәгәнгә Мин яшәгән кебек, Минем тәнемне ашаучы да шулай ук Мин яшәгәнгә яшәячәк. 58Күктән иңгән икмәк менә шулдыр. Ул – сезнең ата-бабаларыгыз ашаган икмәк кебек түгел. Алар үлгән, ә бу икмәкне ашаучы мәңге яшәячәк.

59Гайсә боларны Кәпәрнаум шәһәрендәге гыйбадәтханәдә[†] халыкны өйрәткән вакытта сөйләде.


Бәлки, сез дә китәргә телисездер?

60Шәкертләрнең күбесе Аның сөйләгәннәрен ишетеп:

– Нинди сәер тәгълимат! Моны тыңлау мөмкин түгел! – диештеләр.

61Аның сөйләгәннәре шәкертләр күңелендә ризасызлык тудырганны белеп, Гайсә:

– Минем сүзләрем күңелегезгә тияме? 62Әгәр сез Адәм Углының әүвәлге урынына күтәрелүен күрсәгез, ни әйтерсез[+]? 63Бары тик Рух кына тормыш бирә, кеше кулыннан килми бу. Сезгә сөйләгән сүзләрем тормыш бирүче Рухтан[+]. 64Әмма сезнең арада ышанмаучылар да бар, – диде.

Кемнең Аңа ышанмавын һәм кемнең хыянәт итәсен Гайсә баштан ук белә иде[+].

65Сүзен дәвам итеп, Ул:

– Менә шуның өчен дә Мин сезгә «Атам җибәрмәсә, Минем янга беркем килә алмый» дип әйттем, – диде.

66Шул вакыттан шәкертләрнең күбесе Гайсәдән аерылып китте, башкача Аның белән бергә йөрмәде.

67– Бәлки, сез дә китәргә телисездер? – дип сорады Гайсә унике шәкертеннән.

68Шимун-Петер Аңа болай җавап бирде:

– Хакимем, кем янына барыйк без? Син генә мәңгелек тормыш сүзләре сөйлисең. 69Без Сиңа ышанабыз, Сине Аллаһының Изге[†] Заты дип таныйбыз[+].

70– Сезнең уникегезне дә Мин Үзем сайлап алдым түгелме? Тик шулай да арагызда берәү – иблис,[†] – диде Гайсә[+].

71Бу сүзләрне Ул унике шәкертнең берсе – соңрак Аңа хыянәт итәчәк Шимун Искариотның углы Яһүдә[†] турында әйтте[+].

### 7


Гайсә һәм Аның энеләре

1Яһүдиләр Гайсәне үтерергә ният кылганлыктан, Яһүдиягә Ул барырга теләмәде, Гәлиләя[†] буйлап йөрде[+]. 2Яһүдиләрнең Чатырлар бәйрәме якынлашкан көннәрдә 3энеләре Аңа:

– Монда калма, Син башкарган эшләрне шәкертләрең дә күрсен өчен Яһүдиягә бар[+]. 4Үзен танытырга теләгән кеше яшерен рәвештә эш башкармый. Андый эшләр кыласың икән, Үзеңне дөньяга күрсәт, – диде.

5Аңа хәтта энеләре дә ышанып бетми иде.

6Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Минем әле вакытым җитмәгән, ә сезнең өчен теләсә кайсы вакыт кулай[+]. 7Дөнья сезгә нәфрәт белән карамый, ә Миңа нәфрәтләнә, чөнки Мин аның явыз эшләрен фаш итәм[+]. 8Сез барыгыз, ә Мин бу бәйрәмгә бармыйм, чөнки әле вакытым җитмәгән.

9Шулай итеп, Гайсә Гәлиләядә калды. 10Әмма энеләре киткәч, беркемгә белгертмичә, яшерен рәвештә Үзе дә бәйрәмгә барды.


Гайсә Чатырлар бәйрәмендә

11Яһүдиләрнең башлыклары, «кайда икән Ул?» дип сорашып, бәйрәм вакытында Аны эзләп йөрделәр. 12Аның хакында халык арасында күп сүзләр йөрде. Берәүләр «Ул яхшы Кеше» дисә, икенчеләре «юк, Ул халыкны аздыра» диде. 13Әмма яһүдиләрнең башлыкларыннан курыкканга, Аның хакында беркем дә ачык итеп сөйләмәде[+].

14Бәйрәм урталарында Гайсә, Аллаһы йортына[†] кереп, халыкны өйрәтә башлады.

15– Беркайда укымаса да, ничек шулай күп белә икән Ул? – дип гаҗәпләнде яһүдиләр.

16– Мин өйрәткән нәрсәләр Үземнеке түгел, Мине җибәргән Затныкы, – диде Гайсә аларга. –[+] 17Ихлас күңелдән Аның ихтыярын үтәргә теләгән кеше бу өйрәтүләрем Аллаһыданмы,[†] әллә Минем Үз сүзләремме икәнен белер. 18Үз исеменнән сөйләүче үзенә дан[†] эзли, ә Үзен җибәргән Затка дан-шөһрәт[†] яулаучы эчкерсездер, һәм Аңарда ялган юк[+]. 19Муса сезгә Канун[†] бирде түгелме? Әмма берегез дә Канунны үтәми. Нәрсә өчен сез Мине үтерергә йөрисез[+]?

20– Сиңа җен кагылдымы әллә? Кем Сине үтерергә тели? – диде халык[+].

21Гайсә сүзен дәвам итте:

– Мин бары бер эш кылдым[*], һәм сез шуңа гаҗәпләнәсез. 22Муса сезгә сөннәт бирде (гәрчә ул Мусадан түгел, ата-бабалардан килә), һәм сез хәтта шимбә көнне[†] дә балаларны сөннәткә утыртасыз. 23Әгәр сез Муса кануны бозылмасын өчен ир баланы шимбә көнне дә сөннәтлисез икән, шимбә көнне бер кешене тулысынча савыктырган өчен нигә Миңа ачу тотасыз[+]? 24Эшнең асылына төшенмичә хөкем итмәгез – хөкемегез хак булсын![+]


Гайсә – Мәсихме?

25Шунда кайбер иерусалимлеләр:

– Яһүдиләрнең башлыклары үтерергә теләгән Кеше шушымы инде? – диде. – 26Әнә ич Ул ачыктан-ачык халык алдында сөйли, һәм Аны тыючы юк. Әллә башлыклар Аның дөрестән дә Мәсих[†] икәнен белде микән? 27Ләкин без бу кешенең кайдан икәнен беләбез. Мәсих килгәндә исә Аның кайдан булуын һичкем белмәс[+].

28Аллаһы йортында халыкны өйрәтүен дәвам итеп, Гайсә көчле тавыш белән болай диде:

– Сез Минем кем икәнемне дә, кайдан килгәнемне дә беләсез. Алай да, Мин үзбелдегем белән килмәдем. Мине сез белмәгән Хак Зат җибәрде. 29Мин Аны беләм, чөнки Мин Аңардан килдем – Мине Ул җибәрде[+].

30Алар Гайсәне тотып алырга теләде, ләкин берсе дә Аңа кул тидермәде, чөнки Аның вакыты җитмәгән иде әле[+]. 31Халык арасында исә күпләр Аңа ышанды һәм:

– Мәсих, килгәч, бу Кешегә караганда күбрәк могҗизалар күрсәтер микән? – диеште[+].

32Халыкның Гайсә турындагы шушы бәхәсләрен ишеткән фарисейлар,[†] баш руханилар[†] белән бергәләп Аны кулга алыр өчен, Аллаһы йорты сакчыларын юлладылар. 33Гайсә халыкка:

– Мин сезнең арада озак булмам – Мине җибәргән Зат янына китәчәкмен[+]. 34Сез Мине эзләрсез, ләкин таба алмассыз һәм Мин китәсе урынга да килә алмассыз, – дип әйтте[+].

35Моны ишеткән яһүдиләр үзара:

– Без таба алмаслык нинди урынга китмәкче була икән? Әллә греклар арасында яшәүче яһүдиләр янына китеп, грекларны өйрәтергә тели микән? 36«Сез Мине эзләрсез, ләкин таба алмассыз һәм Мин китәсе урынга да килә алмассыз» дигән сүзләре нәрсә аңлата икән? – диештеләр.

37Бәйрәмнең соңгы, бөек көнендә Гайсә торып басты да көчле тавыш белән болай дип белдерде:

– Сусаган кеше яныма килсен һәм эчсен[+]. 38Миңа ышанган кешенең, Язмада әйтелгәнчә, «күңел түреннән елгалар булып тереклек суы агачак».

39Ул моны Үзенә ышанган кешеләр алачак Рух хакында әйтте; Гайсәгә әле Аллаһы шөһрәте бирелмәгәнгә, аларга Изге Рух[†] иңмәгән иде[+].

40Гайсәнең сүзләрен ишеткән кешеләрнең кайберләре:

– Бу чыннан да вәгъдә ителгән Пәйгамбәр бит, – диде[+].

41Икенчеләре:

– Бу – Мәсих, – дисә, башкалар:

– Мәсих Гәлиләядән килергә тиешмени? 42Язмада «Мәсих Давыт нәселеннән булачак һәм Давыт яшәгән Бәйт-Лехем авылыннан киләчәк» дип әйтелгән түгелме? – диде[+].

43Шулай итеп, халык арасында Гайсә турында бәхәс чыкты[+]. 44Кайберләре Аны тотып алырга теләде, ләкин һичкем Аңа кул күтәрмәде.

45Сакчылар Гайсәсез генә әйләнеп кайткач, баш руханилар белән фарисейлар алардан:

– Ни өчен Аны тотып китермәдегез? – дип сорады.

46– Моңарчы берәүнең дә ул Кеше кебек сөйләгәне юк иде, – дип җавап бирде тегеләр.

47– Нәрсә, әллә Ул сезне дә алдадымы? – диде фарисейлар. – 48Башлыкларның яки фарисейларның берәрсе Аңа инандымы соң[+]? 49Ә Канунны белмәүче бу халык каргыш астындадыр!

50Шунда фарисейларның берсе, кайчандыр Гайсә янында булып киткән Никәдим, болай диде:[+]

51– Кешене тыңламый торып һәм аның ни кылганын ачыкламыйча, безнең Канун хөкем чыгарырга рөхсәт итәмени?

52– Әллә син дә Гәлиләядәнме? Язманы тикшереп карасаң, күрерсең: Гәлиләядән бер генә пәйгамбәрнең дә киләсе юк, – дип җавап бирделәр аңа.

[ 53Шуннан барысы да өйләренә таралышты.

### 8


Уйнашлыкта тотылган хатын

1Гайсә Зәйтүн тавына китте. 2Иртәгесен исә Ул яңадан Аллаһы йортына[†] килде, һәм Аның янына күп халык җыелды. Ул, утырып, аларны өйрәтә башлады. 3Шулчак Канун[†] белгечләре һәм фарисейлар[†] уйнашлыкта тотылган бер хатынны алып килделәр дә, уртага бастырып, Гайсәгә:

4– Остаз! Бу хатын зина кылганда тотылды. 5Канунда Муса мондыйларны таш атып үтерергә кушкан, ә Син нәрсә әйтерсең? – диделәр.

6Алар моны Гайсәне сынау өчен, гаепләрлек берәр сәбәп табып булмасмы, дигән уй белән әйттеләр. Әмма Гайсә, иелеп, бармагы белән җиргә нидер яза башлады[+]. 7Тегеләр сорауны кабатлагач, күтәрелеп:

– Сезнең кайсыгыз гөнаһсыз,[†] шул башлап аңа таш атсын, –[+] 8диде дә иелеп җиргә язуын дәвам итте.

9Моны ишеткәч, халык бер-бер артлы тарала башлады; иң беренче булып өлкәннәр[†] китеп барды. Ахыр чиктә Гайсә янында теге хатын гына калды.

10Гайсә тураеп басты да:

– Ханым, гаепләүчеләрең кайда? Сине берәү дә хөкем итмәдемени? – дип сорады.

11– Беркем дә, Әфәндем! – дип җавап бирде хатын.

Гайсә аңа:

– Мин дә сине хөкем итмим: бар, моннан ары гөнаһ кылма, – диде.][*][+]


Гайсә – дөньяга яктылык

12Гайсә янә сүзен башлап халыкка болай диде:

– Мин дөньяга яктылык бирәм. Миңа ияргәннәр караңгыда адашып йөрмәс, чөнки аларның тормыш бирүче яктылыгы булачак[+].

13– Син Үзең турында Үзең шаһитлык бирәсең, Синең шаһитлыгың хак түгел, – диде фарисейлар Аңа[+].

14Гайсә исә аларга:

– Үзем турында Үзем шаһитлык бирсәм дә, әйткәннәрем хак, чөнки Мин кайдан килеп кая баруымны беләм, ә сез Минем кайдан килеп кая баруымны белмисез, – дип җавап бирде. –[+] 15Сез кешеләр үлчәме белән хөкем йөртәсез, ә Мин беркемне дә хөкем итмим[+]. 16Иткән хәлдә дә, хөкемем хак, чөнки ялгыз түгелмен – Мине җибәргән Атам белән бергә Мин[+]. 17Сезнең Кануныгызда «ике шаһитның сүзе хак» дип язылган бит. 18Мин Үзем хакында Үзем шаһитлык кылам, Минем хакта Мине җибәргән Атам да шаһитлык кыла[+].

19Шуннан алар Гайсәдән:

– Синең Атаң кайда соң? – дип сорадылар.

– Сез Мине дә, Атамны да белмисез. Әгәр Мине белсәгез, Атамны да белер идегез, – дип җавап бирде Ул[+].

20Гайсә бу сүзләрне Аллаһы йортында халыкны өйрәткәндә, сәдака сандыгы янында әйтте. Әмма берсе дә Аны кулга алмады, чөнки әле Аның вакыты җитмәгән иде[+].


Мин китәсе урынга бара алмассыз

21Гайсә аларга янә болай дип әйтте:

– Озакламый Мин китәрмен; сез Мине эзләрсез, ләкин гөнаһлы булып үләрсез. Мин китәсе урынга бара алмассыз[+].

22Яһүдиләр үзара болай диештеләр:

– Әллә Үз-Үзенә кул салмакчымы? «Мин китәсе урынга бара алмассыз» ди бит.

23Сүзен дәвам итеп, Гайсә:

– Сез – биредән, җирдәндер, Мин исә югарыдан килдем. Сез – бу дөньяныкы, Мин бу дөньяныкы түгел, – диде. –[+] 24Шуңа күрә Мин сезгә «гөнаһлы килеш үләрсез» дидем. Минем Кем[*] булуыма ышанмасагыз, гөнаһлы килеш үләрсез.

25– Кем соң Син? – дип сорадылар Гайсәдән.

– Үземнең Кем икәнемне Мин сезгә күптәннән әйтә киләм, – диде аларга Гайсә. – 26Сезнең хакта байтак нәрсәләр сөйли, сезне гаепли алыр идем, әмма Мин Үземне Җибәргән Заттан ишеткәннәремне генә дөньяга сөйлим, ә Ул дөресен әйтә[+].

27Алар Гайсәнең Ата[†] турындагы сүзләрен аңламады. 28Ә Ул сөйләвен дәвам итте:

– Адәм Углын[†] югарыга күтәргәннән соң сез Минем Кем булуымны һәм Үзлегемнән һичнәрсә эшләмәвемне, Атам нәрсә өйрәткән булса, шул турыда сөйләвемне белерсез[+]. 29Мине Җибәрүче һәрчак Минем белән, Ул Мине ялгыз калдырмый, чөнки Мин һәрвакыт Ул хуш күргәнне генә эшлим[+].

30Гайсә шушы сүзләрне сөйләгән чакта, күпләр Аңа иман китерде[+].


Ибраһим балалары

31Гайсә Үзенә инанган яһүдиләргә:

– Минем сүзләремне тотсагыз, чыннан да Минем шәкертләрем булырсыз. 32Сез хакыйкатьне белерсез, һәм хакыйкать сезне ирекле итәр, – диде[+].

33– Без Ибраһим нәселеннән, – дип җавап бирде алар, – һәм без беркайчан беркемнең колы булмадык. Шулай булгач, ничек Син «ирекле булырсыз» дисең[+]?

34– Хак сүз әйтәм сезгә: гөнаһ кылучы һәркем – гөнаһ колыдыр, – диде аларга Гайсә. –[+] 35Гаиләдә кол вакытлыча гына тора, ә атаның углы һәрчак яши[+]. 36Шулай итеп, Угыл сезне ирекле итсә, сез чын мәгънәсендә ирекле булачаксыз. 37Мин сезнең Ибраһим нәселеннән булуыгызны беләм. Шулай да сез Мине үтерергә йөрисез, чөнки күңелегездә сүзләремә урын юк[+]. 38Мин сезгә Атам янында күргәннәрем хакында сөйлим, ә сез үз атагыздан ишеткәнне эшлисез, – диде Гайсә.

39– Безнең атабыз – Ибраһим, – дип җавап бирде алар.

– Ибраһим балалары булсагыз, сез Ибраһим эшләгәнне эшләр идегез, – диде Гайсә[+]. 40– Ә сез Мине – Аллаһыдан[†] ишеткән хакыйкатьне сөйләүче Кешене үтерергә йөрисез. Ибраһим алай эшләмәде. 41Сез атагыз кылганны кыласыз.

– Без уйнаштан тумаганбыз, безнең Атабыз бер генә: Ул – Аллаһы, – диде тегеләр.

42Аларга җавап итеп Гайсә болай диде:

– Атагыз Аллаһы булса, сез Мине яратыр идегез, чөнки Мин Аллаһыдан килдем һәм хәзер сезнең яндамын. Мин Үзлегемнән килмәдем, Мине Ул җибәрде. 43Нигә сез Минем нәрсә турында сөйләвемне аңламыйсыз? Сез бит сүзләремне тыңларга теләмисез. 44Сезнең атагыз – иблис,[†] һәм сез аның теләкләрен үтәргә омтыласыз. Ул, баштан ук кеше үтерүче булып, хакыйкатьтә яшәмәде, чөнки аңарда бер бөртек хакыйкать юк. Ялган сөйләгәндә ул үзенә хас булганны әйтә, чөнки ул – ялганчы һәм ялганның атасы[+]. 45Сез исә, Мин хакыйкатьне сөйләгәнгә күрә, сүзләремә ышанмыйсыз. 46Мине кайсыгыз гөнаһта гаепли ала? Әгәр хакыйкать сөйлим икән, ни өчен Минем сүзләремә ышанмыйсыз? 47Аллаһыныкы булганнар Аллаһы сүзенә колак сала; сез исә, Аллаһыныкы булмаганга, әйткәннәремә колак салмыйсыз.


Гайсә һәм Ибраһим

48– Син самареяле, өстәвенә Сиңа җен ияләшкән, дигән сүзләребез дөрес икән, – диде Аңа яһүдиләр[+].

49– Җен ияләшмәгән Миңа, – дип җавап кайтарды Гайсә. – Мин Атамны хөрмәт итәм, ә сез Мине хурлыйсыз[+]. 50Мин Үземә дан[†] эзләмим, Миңа дан эзләүче башка Берәү бар, Ул – хөкем итүче[+]. 51Хак сүз әйтәм сезгә: Минем сүзне тоткан кеше беркайчан үлем күрмәячәк[+].

52– Менә хәзер Синдә җен барлыгына һич шигебез калмады: Ибраһим да, пәйгамбәрләр[†] дә – гүр иясе, ә Син «Минем сүзне тоткан кеше беркайчан үлем күрмәячәк» дисең, – дип кычкырды яһүдиләр. – 53Син атабыз Ибраһимнан да бөегрәкмени? Ул да, пәйгамбәрләр дә юк инде. Син Үзеңне кем дип саныйсың?

54Гайсә аларга җавап итеп:

– Әгәр Мин Үземне данласам, даным бернигә тормас иде. Мине Атам Үзе данлый, – диде. – Сез Аны «Аллабыз» дип атыйсыз,[+] 55асылда исә Аны белмисез, ә Мин беләм. Аны белмим дисәм, сезнең кебек ялганчы булыр идем, әмма Мин Аны беләм һәм Аның сүзен тотам[+]. 56Атагыз Ибраһим Мин килгән көнне күрә алачагына бик шатланган иде. Ибраһим ул көнне күрде һәм шат булды[+].

57Яһүдиләр Аның бу сүзләренә каршы:

– Сиңа әле илле яшь тә юк, ничек итеп Син Ибраһимны күрдең? – диделәр.

58Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Хак сүз әйтәм сезгә: Ибраһим туганчы[†] ук Мин бар[*] идем инде.

59Шулчак алар Гайсәгә ыргытмакчы булып кулларына таш алдылар, әмма Ул яшертен генә Аллаһы йортыннан чыгып китте[+].

### 9


Тумыштан сукыр кешенең күрә башлавы

1Үтеп барышлый Гайсә тумыштан сукыр бер кешене күрде. 2Шәкертләре Аңардан:

– Остаз, бу кеше нилектән сукыр булып туган[†] икән? Ул үзе гөнаһ[†] кылганмы, әллә ата-анасымы? – дип сорады.

3– Юк, ул үзе дә, ата-анасы да гаепле түгел, – дип җавап бирде Гайсә. – Аллаһының[†] кодрәте күренсен өчен сукыр булып туды ул. 4Көн узып беткәнче, Мине җибәргән Затның эшләрен башкарырга тиешбез. Төн җитеп килә, һәм ул вакытта инде беркем берни эшли алмас[+]. 5Дөньяда чагымда Мин – дөньяга яктылык[+].

6Шулай дигәннән соң, Ул туфракка төкерде дә шуны сукыр адәмнең күзенә сылады, аннары[+] 7аңа:

– Шилуах буасына барып юын, – диде. (Шилуах – «җибәрелгән» дигәнне аңлата.)

Ул барып юынды һәм, күзләре ачылып, кире әйләнеп килде[+]. 8Күршеләре һәм элек аның хәер сорап утыруын күргән кешеләр:

– Хәер сорап утырган теге кеше түгелме соң бу? – диештеләр.

9Берәүләр:

– Әйе, шул кеше, – дисә, икенчеләр:

– Юк, аңа охшаган гына, – диде.

Күзләре ачылган кеше исә:

– Шул кеше мин, – дип әйтә иде.

10– Күзләрең ничек ачылды соң? – дип сораучыларга ул:

11– Гайсә исемле Кеше, туфракка төкереп, шуны күземә сылады да, Шилуах буасына барып юын, диде. Мин барып юындым һәм күзләрем ачылды, – дип җавап бирә иде.

12Аңардан:

– Ул Кеше кайда? – дип сорасалар:

– Белмим, – дип әйтә иде.

13Әүвәле сукыр булган кешене фарисейлар[†] янына алып бардылар, 14чөнки Гайсә туфрак сылап аны савыктырган көн шимбә иде[+]. 15Фарисейлар да аңардан ничек күрә башлавы хакында сораштылар. Ул аларга:

– Ул, туфракка төкереп, шуны күземә сылады, аннары мин күземне юдым да күрә башладым, – диде.

16Шунда кайбер фарисейлар:

– Бу Кеше Аллаһыдан түгел, чөнки шимбә көннең[†] кагыйдәләрен үтәми, – диделәр.

– Гөнаһлы кеше мондый могҗизалы гамәлләрне ничек эшли алсын? – дип каршы төште икенчеләре.

Һәм алар арасында бәхәс чыкты[+]. 17Шуннан алар әүвәле сукыр булган адәмнән кабат сораштырырга тотындылар:

– Аның турында син Үзең нәрсә әйтә аласың? Синең күзләреңне Ул ачты бит.

– Ул – Пәйгамбәр, – дип җавап бирде күзләре ачылган кеше[+].

18Әмма яһүдиләр аның әүвәле сукыр булып хәзер күрә башлавына ышанырга теләмәделәр, аның ата-анасын чакырып, 19алардан:

– Тумыштан сукыр дигән углыгыз шушымы? Әмма хәзер ул ничек күрә башлады? – дип сорадылар.

20– Аның углыбыз икәнен дә, сукыр булып туганын да беләбез, – дип җавап бирде ата-анасы, – 21әмма ничек күрә башлавын да, күзләрен кем ачканны да белмибез. Ул инде балигъ булган, үзеннән сорагыз, үзе хакында үзе сөйләсен.

22Тумыштан сукыр кешенең ата-анасы яһүдиләрдән курыкканга шулай диде, чөнки яһүдиләр Гайсәнең Мәсих[†] икәнен таныган һәркемне гыйбадәтханәдән[†] куарга карар кылган иде[+]. 23Әнә шуңа күрә теге адәмнең ата-анасы «ул инде балигъ булган, үзеннән сорагыз» диде.

24Шуннан яһүдиләр, тумыштан сукыр кешене икенче тапкыр чакырып, аңа:

– Аллаһы алдында дөресен әйт! Без ул Кешенең гөнаһлы икәнен беләбез, – диделәр.

25– Гөнаһлымы, түгелме, анысы миңа билгесез, – дип җавап бирде теге адәм. – Мин шуны гына беләм: мин сукыр идем, ә хәзер күрәм.

26– Нәрсә эшләде соң Ул? Күзеңне ничек ачты? – дип кабатлап сорадылар аңардан.

27– Мин сезгә сөйләгән идем инде, ләкин сез тыңламадыгыз. Нишләп тагын ишетәсегез килә? Әллә сез дә Аның шәкертләре булырга җыенасызмы? – диде ул.

28Тегеләр, аны мыскыллап:

– Син үзең Аның шәкерте! Без – Муса шәкертләре! 29Без Аллаһының Муса белән сөйләшкәнен беләбез, ә бу Адәмнең кайдан икәнлеге дә билгесез, – диделәр[+].

30Күзе ачылган кеше аларга:

– Шунысы гаҗәп тә: сез Аның кайдан икәнлеген белмисез, ә Ул минем күзләремне ачты! – диде. – 31Аллаһының гөнаһлыларны тыңламавын без беләбез, Ул бары тик Үзенә табынучыны һәм Аның ихтыярын үтәүчене генә тыңлый. 32Тумыштан сукыр кешенең күзләре ачылу турында гомердә дә ишетелгәне юк иде. 33Әгәр ул Кеше Аллаһыдан булмаса, андый эшне башкара алмас иде.

34– Син гөнаһ эчендә тугансың, инде безне өйрәтәсеңме? – дип алар аны куып чыгардылар.


Рухи сукырлык

35Фарисейларның әлеге кешене куып чыгаруларын ишеткәч, Гайсә аны эзләп табып:

– Син Адәм Углына[†] ышанасыңмы? – дип сорады.

36– Әфәндем, мин Аңа ышансын өчен, Аның кем икәнен әйт миңа, – дип җавап бирде теге.

37– Син Аны күрдең. Хәзер Ул синең белән сөйләшеп тора, – диде Гайсә[+].

38– Хакимем,[†] мин ышанам! – диде теге кеше, Гайсә алдында җиргә кадәр башын иеп.

39– Бу дөньяга Мин сукырларның күзе ачылсын, ә күзлеләр сукырайсын дип хөкем итәргә килдем, – диде Гайсә.

40Аның янында торган кайсыбер фарисейлар, моны ишетеп:

– Нәрсә, димәк, без дә сукырмыни? – дип сорадылар[+].

41– Әгәр сез чынлап та сукыр булсагыз, гөнаһлы булмас идегез. Ә сез, «күрәбез» дигәнлектән, гөнаһыгыз өчен үзегез җаваплы, – диде аларга Гайсә[+].

### 10


Гайсә – яхшы Көтүче

1Хак сүз әйтәм сезгә: сарык утарына капкадан түгел, башка юл белән кергән кеше – карак һәм юлбасар. 2Ә капкадан керүче – сарыкларның көтүчесе: 3сакчы аңа капканы ача, сарыклар аның тавышын таный, һәм ул аларны исемнәре белән чакырып утардан алып чыга. 4Сарыкларның бөтенесен алып чыккач, алар алдыннан атлый, ә сарыклар, аның тавышын таныганга, артыннан ияреп бара. 5Чит кешегә исә алар иярми, тавышы таныш булмаганга, аңардан качып китә.

6Гайсә сөйләгән әлеге кинаяле хикәянең мәгънәсен кешеләр аңламады[+]. 7Шуңа күрә Гайсә, сүзен дәвам итеп, болай диде:

– Хак сүз әйтәм сезгә: Мин – сарыклар өчен капка. 8Миннән алда килгәннәрнең барысы да карак, юлбасар иде, һәм сарыклар аларны тыңламады. 9Мин – капка. Минем аша керүче котылачак, кереп-чыгып йөриячәк һәм көтүлек табачак. 10Карак бит урлау, үтерү һәм һәлак итү өчен генә килә. Мин исә тормыш бирергә, мул тормыш бирергә дип килдем. 11Мин – яхшы Көтүче. Яхшы көтүче үзенең сарыклары өчен җанын да кызганмый[+]. 12-13Ә ялланган көтүче – чын көтүче түгел ул; сарыклар үзенеке булмаганга, аларны кайгыртмый: бүре килгәнне күрсә, сарыкларны ташлап кача; бүре һөҗүм иткәч, сарыклар таралып бетә[+]. 14-15Мин – яхшы Көтүче. Атам – Мине, ә Мин Атамны таныган кебек, Мин Үземнең сарыкларымны таныйм, алар исә Мине таный. Сарыкларым өчен Мин җанымны бирәм[+]. 16Минем бу утардан тыш башка сарыкларым да бар, Мин аларны да алып килергә тиешмен. Алар Минем тавышыма буйсыначак, шулай итеп, бер генә көтү һәм бер генә көтүче булачак[+]. 17Җанымны яңадан кабул итү өчен бирәм Мин аны, Атам Мине әнә шуның өчен ярата[+]. 18Җанымны Мин Үз ихтыярым белән бирәм, Аны Миннән беркем тартып ала алмый, аны бирергә дә, кире алырга да хокукым бар, чөнки Атамның ихтыяры шундый[+].

19Шушы сүзләрдән соң яһүдиләр арасында янә бәхәс чыкты[+]. 20Аларның күбесе:

– Аңарда җен бар, саташа Ул. Нигә тыңлыйсыз Аны? – диде[+].

21Башкалары исә:

– Җенле кешенең сүзләре түгел бу. Җен сукырның күзен ача аламыни? – дип каршы төште.


Яһүдиләрнең Гайсәне кабул итмәве

22Кыш җитте. Иерусалимдә Яңару бәйрәме[*] иде. 23Гайсә Аллаһы йортында[†] Сөләйман әйванында йөргән чакта,[+] 24Аның тирәсенә яһүдиләр җыелды.

– Кайчанга кадәр Син безнең түземлекне сынарга уйлыйсың? Мәсих[†] булсаң, ачык итеп әйт, – диделәр Аңа[+].

25Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Мин сезгә әйткән идем инде, ә сез ышанмадыгыз. Атам исеменнән башкарган эшләрем Минем хакта шаһитлык кыла[+]. 26Әмма сез ышанмыйсыз, чөнки Минем сарыкларым түгелсез. 27Сарыкларым тавышымны таныйлар, Мин дә сарыкларымны беләм, һәм алар артымнан бара. 28Мин аларга мәңгелек тормыш бирәм, һәм алар беркайчан һәлак булмаячак, аларны Миннән беркем тартып алмаячак[+]. 29Аларны Миңа биргән Атам һәммәсеннән бөек. Атамның кулыннан аларны тартып алырга беркемнең көче җитмәячәк. 30Мин һәм Атам – икебез бер[+].

31Шуннан яһүдиләр, Аны үтермәкче булып, тагын кулларына таш алдылар[+].

32– Мин сезгә Атам исеменнән күп яхшы эшләр күрсәттем, шуларның кайсы өчен Мине таш атып үтерергә телисез? – диде Гайсә.

33Яһүдиләр Аңа:

– Без Сине яхшы эшләрең өчен түгел, ә бәлки көфер сүз сөйләвең, кеше булуыңа карамастан, Үзеңне Аллаһы[†] итеп күрсәтүең өчен үтермәкчебез, – дип җавап бирделәр[+].

34Ә Гайсә аларга болай диде:

– Кануныгызда[†] Аллаһының «әйтәм бит: сез – илаһлар» дигән сүзләре язылган түгелме соң? 35Ә Язманы юкка чыгарып булмый. Әгәр Аллаһы Сүзе бирелгән кешеләрне Ул «илаһлар» дип атаган икән, 36ничек итеп сез, «Мин – Аллаһы Углы» дип әйткәнем өчен, Миңа – Аллаһы сайлап алган һәм бу дөньяга җибәргән Затка – «көфер сөйлисең» дип әйтә аласыз[+]? 37Атамның эшләрен башкармыйм икән, Миңа ышанмагыз. 38Ә инде башкарам икән, Минем Үземә ышанмасагыз да, кылган эшләремә ышаныгыз. Әнә шунда инде сез Атамның – Миндә, ә Минем – Атамда булуымны аңларсыз һәм белерсез[+].

39Шунда Гайсәне тагын кулга алмакчы булдылар, әмма Ул качып китте дә[+] 40кабат Үрдүн аръягына, элек Яхъя кешеләрне суга чумдырган урынга юл тотты һәм шунда калды[+]. 41Аның янына күпләр килеп бер-берсенә:

– Яхъя бер могҗиза да күрсәтмәгән иде, әмма аның бу Кеше турында әйткән бөтен сүзләре дөрес, – диештеләр[+].

42Һәм шунда җыелган кешеләрнең күбесе Гайсәгә иман китерде[+].

### 11


Гайсәнең Элгазарны үледән терелтүе

1Апалы-сеңелле Мәрьям белән Марта яшәгән Бәйт-Әния авылында Элгазар исемле кеше авырып ята иде[+]. 2Мәрьям – Хаким[†] Гайсәнең аякларын хуш исле май белән майлап, чәче белән сөрткән хатын, ә авырып ятучы Элгазар аның абыйсы иде[+]. 3Кыз туганнар[†] Гайсәгә: «Хакимебез! Син яраткан Элгазар авырып китте», – дип хәбәр җибәрделәр.

4Бу турыда ишеткәч, Гайсә:

– Бу чир үлемгә китермәс, ә бәлки Аллаһыга[†] һәм Аның Углына дан[†] өстәр, – диде.

5Гайсә Мартаны да, аның сеңлесе белән Элгазарны да ярата иде. 6Әмма Элгазарның авырып киткәнен белсә дә, барган җирендә тагын ике көнгә тоткарланды. 7Шуннан соң шәкертләренә:

– Яңадан Яһүдиягә барыйк, – диде.

8Шәкертләре Аңа:

– Остаз! Әле күптән түгел генә яһүдиләр Сине таш атып үтерергә йөргән иде, кабат шунда барасыңмы? – диделәр[+].

9– Көннең озынлыгы унике сәгать түгелме соң? Көндез йөрүче абынмый, чөнки ул дөнья яктылыгын күрә[+]. 10Ә төнлә йөрүче абына, чөнки аңарда яктылык юк, – дип җавап кайтарды Гайсә; 11шуннан сүзен дәвам итеп, – дустыбыз Элгазар йокыга киткән, Мин аны уятырга барам, – диде[+].

12– Хакимебез, әгәр ул йоклый икән, димәк, савыгыр, – диде шәкертләре.

13Ләкин Гайсә аның үлүе турында әйтә иде, алар исә гадәттәге йокы турында сөйли дип уйладылар. 14Шуңа күрә Гайсә аларга ачык итеп:

– Элгазар үлгән, – диде. – 15Анда булмавыма сезнең өчен шатланам, чөнки шулай сез Миңа тизрәк ышанырсыз. Ә хәзер аның янына барыйк.

16Шунда Игезәк кушаматлы Томас башка шәкертләргә:

– Әйдәгез, киттек, Гайсә белән бергә без дә үлик, – диде[+].

17Бәйт-Әниягә килеп җиткәч, Гайсә Элгазарның дүрт көн инде кабердә ятуын белде. 18Бәйт-Әния Иерусалимнән өч кенә чакрымда[*] булганлыктан, 19абыйлары өчен кайгыручы Марта белән Мәрьямне юатырга байтак яһүдиләр килгән иде. 20Гайсәнең килүе турында ишеткәч, Марта Аны каршы алырга чыкты. Мәрьям исә өйдә калды.

21– Хакимем! – диде Гайсәгә Марта, – Син монда булсаң, абыем үлмәс иде. 22Әмма хәзер дә беләм: Аллаһыдан нәрсә генә сорасаң да, Ул Сиңа бирәчәк.

23– Абыең тереләчәк, – диде аңа Гайсә.

24– Беләм, үлеләр терелгән соңгы Көндә тереләчәк ул, – диде Марта[+].

25Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– Мин – терелү һәм тормыш. Миңа ышанган кеше үлсә дә тереләчәк[+]. 26Миңа ышанып яшәүче һәркем беркайчан үлмәячәк. Син моңа ышанасыңмы[+]?

27– Әйе, Хакимем! Дөньяга килергә тиеш булган Мәсих,[†] Аллаһы Углы икәнеңә ышанам, – диде Марта[+].

28Шул сүзләрдән соң Марта китеп барды һәм, сеңлесе Мәрьямне дәшеп:

– Остаз монда, Ул сине чакыра, – диде.

29Моны ишетүгә, Мәрьям, тиз генә урыныннан торып, Гайсә янына китте. 30Гайсә әле авылга кермәгән, Марта белән очрашкан урында калган иде. 31Юатырга килгән яһүдиләр, Мәрьямнең җәһәт кенә өйдән чыгып китүен күреп, елар өчен кабер янына китте, дип уйладылар да аның артыннан иярделәр.

32Гайсә янына килеп җитеп Аны күрүгә, Мәрьям:

– Хакимем! Син монда булсаң, абыем үлмәс иде, – дип Аның аягына егылды.

33Мәрьямнең дә, аңа ияреп килгән яһүдиләрнең дә елавын күреп, Гайсә Үзе дә бик борчылды һәм көенеп:

34– Кайда күмдегез аны? – дип сорады.

– Әйдә барыйк, Әфәнде! Үзең күрерсең, – диделәр Аңа.

35Гайсәнең күзләренә яшь килде[+]. 36Моны күреп, яһүдиләр:

– Карагыз әле, Элгазарны ничек яраткан икән! – диештеләр.

37Ә кайберләре:

– Ул бит сукырның күзен ачты. Элгазарны да үлемнән алып калмас иде микәнни? – диде[+].

38Гайсә тагын да ныграк көенгән хәлдә кабер янына килде. Кабер исә мәгарә булып, авызы таш белән томаланган иде[+].

39– Ташны читкә алып куегыз, – диде Гайсә.

Мәрхүмнең кыз кардәше Марта шунда:

– Хакимем! Ул инде исләнгәндер, үлгәненә дүрт көн узды бит, – диде.

40– Әгәр дә ышансаң, Аллаһының данын күрерсең, дип әйтмәгән идеммени сиңа? – диде Гайсә.

41Мәгарә авызыннан ташны алып куйдылар. Күзләрен күккә төбәп, Гайсә:

– Атам! Мине ишеткәнең өчен рәхмәт Сиңа[+]. 42Мине һәрвакыт ишетүеңне беләм, ләкин бу сүзләремне монда басып торган кешеләр өчен, Синең тарафтан җибәрелүемә ышансыннар өчен әйтәм, – диде[+].

43Шуннан Ул:

– Элгазар, чык! – дип кычкырды[+].

44Шулвакыт үлгән кеше килеп чыкты. Аның аяк-куллары кәфенгә уралган, йөзенә яулык капланган иде. Гайсә:

– Чишегез аны, йөреп китсен, – диде[+].


Фарисейларның Гайсәне үтерергә ниятләве


(Маттай 26:1-5; Марк 14:1-22; Лүк 22:1-2)

45[•]Мәрьям янына килгән яһүдиләрнең күбесе, Гайсә кылган эшләрне күреп, Аңа иман китерделәр[+]. 46Ә кайберләре, фарисейлар[†] янына барып, Гайсә кылган эшләр турында сөйләп бирделәр. 47Шуннан баш руханилар[†] һәм фарисейлар киңәшмәгә җыелдылар.

– Нәрсә эшләргә безгә? – диде алар. – Бу кеше күп могҗизалар күрсәтә. 48Әгәр Аңа шулай дәвам итәргә юл куйсак, һәммәсе Аңа ышаначак. Аннары инде римлылар килеп безнең гыйбадәтханәне[†] дә, халкыбызны да юк итәчәк.

49Арадан берсе, шул елда олуг рухани булган Кәяфәс:

– Сез берни аңламыйсыз! 50Бар халык һәлак булуга караганда, халык хакына бер кешенең үлүе хәерлерәк. Шуны аңламыйсызмы? – диде[+].

51-52Ул моны үзлегеннән сөйләмәде, ә бәлки шул елның олуг рухание буларак, Гайсәнең халык өчен, яһүдиләр өчен генә түгел, төрле җирдә таралып яшәгән Аллаһы балаларын бергә җыяр өчен үләсен пәйгамбәрлек кылып әйтте[+][+].

53Шул көннән руханилар һәм фарисейлар Гайсәне ничек үтерергә икән дип уйлый башладылар[+]. 54Шуңа күрә Гайсә инде яһүдиләр арасында ачыктан-ачык йөрмәс булды, чүл янындагы бер өлкәгә, Эфраим дигән шәһәргә китте дә Үзенең шәкертләре белән шунда калды.

55Яһүдиләрнең Котылу бәйрәме[†] якынлаша иде; бәйрәм алдыннан пакьләнү[†] йоласын башкарырга дип, Иерусалимгә илнең төрле почмакларыннан күп кеше килде[+]. 56Халык Гайсәне эзләде. Алар Аллаһы йортында[†] бер-берсеннән:

– Ничек уйлыйсыз, бәйрәмгә килер микән Ул? – дип сораштылар.

57Баш руханилар һәм фарисейлар исә, Гайсәне кулга алыр өчен, «әгәр берәрсе Аның кайда икәнен белә калса, безгә килеп әйтергә тиеш» дигән әмер чыгардылар[+].

### 12


Бәйт-Әниядә Гайсәгә хуш исле май сөртү


(Маттай 26:6-13; Марк 14:3-9; Лүк 7:36-50)

1[•]Котылу бәйрәменә[†] алты көн кала Гайсә Бәйт-Әния авылына килде. Ул авылда Гайсә үледән терелткән Элгазар яши иде[+]. 2Анда Гайсә хөрмәтенә аш мәҗлесе җыйдылар, Марта Гайсәне һәм кунакларны сыйлап йөрде; Элгазар да алар янында иде[+]. 3Шулвакыт Мәрьям бер кадак[*] кыйммәтле саф һәм хуш исле нард[*] мае белән Гайсәнең аякларын майлап чәчләре белән сөртте. Бөтен өй эченә майның хуш исе таралды[+]. 4Гайсә шәкертләренең берсе – Аңа хыянәт итәчәк Яһүдә[†] Искариот шунда:

5– Хуш исле бу майны өч йөз динарга сатып, акчасын нигә фәкыйрьләргә өләшмәскә иде? – диде.

6Ул моны һич тә фәкыйрьләрне кайгыртып түгел, бәлки карак булганы өчен әйтте. Уртак акча янчыгын йөртү аның вазифасы булып, әлеге акчаны ул еш кына үз кирәгенә тота иде[+].

7Аның сүзләренә Гайсә болай дип җавап бирде:

– Калдыр аны! Хуш исле бу майны ул Мине күмәсе көнгә сакларга тиеш иде. 8Фәкыйрьләр һаман сезнең белән булыр, Мин исә һәрчак яныгызда булмам.

9Гайсәнең Бәйт-Әниядә икәнен белеп, бик күп яһүдиләр шунда җыелып килде. Алар Гайсәне генә түгел, Ул үледән терелткән Элгазарны күрергә дип тә килгән иде[+]. 10Шул сәбәпле баш руханилар[†] Элгазарны да үтерергә хәл кылдылар, 11чөнки аның аркасында яһүдиләрнең байтагы, Гайсә янына килеп, Аңа ышана башлаган иде.


Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе


(Маттай 21:4-9; Марк 11:7-10; Лүк 19:35-38)

12[•]Икенче көнне бәйрәмгә җыелган халык, Гайсәнең Иерусалимгә якынлашып килүен ишеткәч, 13хөрмә ботаклары тотып Аны каршыларга чыкты һәм:

– Һошанна![*]
Раббы[†] исеме белән Килүче,
Исраил[†] Патшасы мөбарәктер! –

дип кычкырырга тотынды.

14Гайсә, яшь бер ишәк табып, шуңа атланды, һәм барысы да Язмада әйтелгәнчә булды:

15«Сион-кыз[*], курыкма!
Менә, яшь ишәккә атланып
Синең Патшаң килә»[+].

16Аның шәкертләре ул чакта моны аңламады, ә инде Гайсә данга күмелгәннән соң, Аның хакында Язмада әйтелгән сүзләрне һәм Аны шулай каршылаганны исләренә төшерде[+].

17Гайсәнең Элгазарны үледән терелтеп кабердән чыгаруын күргән кешеләр бу хәл турында сөйләп йөргәннәр иде. 18Халык Гайсә кылган шушы могҗиза турында ишеткәнгә Аны каршыларга чыкты.

19Фарисейлар[†] исә үзара:

– Күрәсезме, безгә бернәрсә ярдәм итми. Бөтен дөнья Аның артыннан бара, – дип сөйләштеләр[+].


Гайсәнең Үз үлеме хакында әйтүе

20Бәйрәмдә Аллаһыга[†] табынырга килүчеләр арасында берничә грек та бар иде. 21Алар Гәлиләядәге[†] Бәйт-Сайдадан булган Филип янына килеп:

– Әфәндем, без Гайсәне күрергә телибез, – дип үтенде[+].

22Филип бу турыда Әндригә әйтте, һәм алар икәүләп бу үтенечне Гайсәгә җиткерде. 23Гайсә аларга җавабында:

– Адәм Углының[†] дан[†] яулар вакыты җитте, – диде. –[+] 24Хак сүз әйтәм сезгә: бодай бөртеге җиргә төшеп үлмәсә, бер бөртек булып калыр, ә үлсә – зур уңыш китерер[+]. 25Үзенең җанын яратучы аны югалтыр, ә бу дөньяда җанын кадерсезләгән кеше аны мәңгелек тормыш өчен саклап калыр[+]. 26Миңа хезмәт итәргә теләгән кеше артымнан иярсен. Мин кайда булсам, хезмәтчем дә шунда булыр. Миңа хезмәт итүчегә Атам ихтирам күрсәтер.

27Күңелем борчулы хәзер. Нәрсә әйтим? «Атам! Мине бу авыр сәгатьтән коткар!» дипме? Ләкин Мин нәкъ шушы сәгать өчен килдем бит[+]. 28Атам! Исемеңнең бөеклеген күрсәт!

Шулвакыт күктән:

– Күрсәттем һәм күрсәтәчәкмен! – дигән аваз килеп иреште[+].

29Шунда басып торган һәм бу тавышны ишеткән халык:

– Күк күкри, – диде

Икенчеләре исә:

– Аның белән фәрештәләр[†] сөйләшә, – диде[+].

30Аларга җавап итеп Гайсә:

– Бу аваз Минем өчен түгел, сезнең өчен булды, – диде. –[+] 31Бу дөньяны хөкемгә тартыр вакыт җитте. Инде бу дөньяның хакиме[†][*] куылачак[+]. 32Җирдән югары күтәрелгәннән соң, Мин бар кешеләрне Үземә җәлеп итәчәкмен[+].

33Ул моны Үзенең нинди үлем белән үләчәген белдерү максатыннан әйтте[+]. 34Халык Аңа болай дип җавап бирде:

– Без Кануннан[†] Мәсихнең[†] мәңге яшәячәген беләбез, ә Син каян алып, Адәм Углы югары күтәрелергә тиеш, дисең? Кем Ул – Адәм Углы?

35Шунда Гайсә аларга:

– Яктылык әлегә сезнең янда, әмма аның вакыты кыска инде. Караңгылык басканчы, яктыда йөреп калыгыз, чөнки караңгыда йөрүче кая барганын белми[+]. 36Яктылык сезнең янда булганда, аңа ышаныгыз, шул чагында яктылык балалары булырсыз, – диде.

Шушы сүзләрдән соң Гайсә алар яныннан китеп барды һәм башкача күренмәде[+].


Халыкның Гайсәгә ышанмавы

37Гайсә халык алдында күпме могҗизалы гамәлләр күрсәтсә дә, алар Аңа ышанмады. 38Шул рәвешле, Ишагыйя пәйгамбәрнең:

«Йа Раббым! Без алып килгән хәбәргә кем ышанды?!
Раббы кулының көче кемгә ачылды?!» –

дип әйткән сүзләре тормышка ашты[+].

39Алар ышанмады, чөнки Ишагыйя әйткәнчә:

40«Аллаһы аларның күзләрен – күрмәс,
йөрәкләрен туң итте;
югыйсә алар күзләре белән күрерләр,
йөрәкләре белән аңларлар,
Миңа таба борылырлар,
һәм Мин аларны савыктырыр идем»[+].

41Ишагыйя бу сүзләрне Гайсәнең шөһрәтен[†] алдан күреп әйткән; шулай дип ул Аның турында сөйләгән.

42Алай да, халык башлыкларының күбесе Гайсәгә ышана, тик фарисейлар гыйбадәтханәдән[†] куар дип курыкканга, моны сиздерми иде –[+] 43алар өчен кешеләрнең данлавы Аллаһы данлавыннан кадерлерәк иде[+].

44Гайсә көчле тавыш белән:

– Миңа ышанган кеше Минем Үземә түгел, Мине җибәргән Затка ышана, – диде[+]. 45– Мине күрүче кеше Мине җибәргән Затны күрә[+]. 46Миңа ышанучылар караңгылыкта калмасын дип, Мин дөньяга яктылык булып килдем[+]. 47Кем дә булса сүзләремне ишетеп тә үтәми икән, аны хөкем итмим, чөнки Мин дөньяны хөкем итү өчен түгел, коткару өчен килдем[+]. 48Мине кире кагып, сүзләремне кабул итмәгән кешенең үз хөкемчесе бар – соңгы Көндә аны Мин әйткән сүз хөкем итәчәк. 49Чөнки Мин Үзлегемнән сөйләмәдем, нәрсә сөйләргә, нәрсә әйтергә кирәклеген Мине җибәргән Атам әмер итте. 50Мин беләм: Аның әмере мәңгелек тормышка алып бара. Шуңа күрә, нәрсә сөйләсәм дә, һәр сүзне Атам кушканча сөйлим.

### 13


Гайсәнең шәкертләр аягын юуы

1Котылу бәйрәме[†] алдыннан Гайсә бу дөньядан Атасы хозурына китәр вакыт җиткәнне белә иде. Үзе артыннан ияргән шәкертләрен бу дөньяда ничек яраткан булса, аларны ахыргача шулай яратуын Ул эшләре белән раслады[+].

2Кичке аш вакыты иде. Гайсәгә хыянәт итү фикерен иблис[†] инде Шимун углы Яһүдә[†] Искариот күңеленә салган иде[+]. 3Гайсә исә Атасының һәрнәрсәне Аның кулына тапшырганын һәм Үзенең Аллаһыдан[†] килеп Аллаһы янына китәсен белә иде[+]. 4Шуңа күрә Ул, табын яныннан торып, өс киемен салды да биленә сөлге урады. 5Шуннан соң ләгәнгә су салды һәм шәкертләренең аякларын юып билендәге сөлге белән сөртә башлады[+]. 6Шимун-Петергә чират җиткәч, Гайсәгә ул:

– Хакимем![†] Минем аякны юмакчы буласыңмы? – диде.

7– Минем нәрсә эшләгәнемне син әлегә аңламыйсың, – дип җавап бирде Гайсә, – әмма соңыннан аңларсың.

8– Минем аякны Син һичкайчан юмассың! – диде Петер.

– Аягыңны юмасам, Минеке дип саналмассың, – дип җавап бирде Гайсә[+].

9– Хакимем! – диде Шимун-Петер. – Алайса, аягымны гына түгел, кулларымны да, башымны да юа күр.

10– Юынган кешенең тәне чиста була, аягыннан гайре аның бүтән җирен юу кирәк түгел, – диде Гайсә. – Сез чиста, әмма барыгыз да түгел[+].

11Үзенә кемнең хыянәт итәчәген белгәнгә, Ул «сезнең барыгыз да чиста түгел» диде[+].

12Шәкертләренең аякларын юып бетергәч, өстенә киеп, Ул яңадан урынына барып утырды һәм аларга болай диде:

– Минем нәрсә эшләгәнемне аңлыйсызмы? 13Сез Мине Остаз, Хаким дип атыйсыз. Сез хаклы: Мин нәкъ шулмын[+]. 14Әгәр дә Мин, сезнең Хакимегез һәм Остазыгыз, аягыгызны юганмын икән, сез дә бер-берегезнең аягын юарга тиеш[+]. 15Минем кебек эшләгез дип, сезгә үрнәк күрсәттем[+]. 16Хак сүз әйтәм сезгә: хезмәтче үзенең хуҗасыннан бөегрәк түгел, илче дә үзен җибәрүчедән бөек түгел[+]. 17Сез хәзер моны беләсез. Белгәнегезне үтисез икән, бәхетле булырсыз[+].

18[•]Мин барыгыз турында әйтмим. Кемнәрне сайлап алганымны беләм, ләкин Язмада «Минем белән бергә икмәк ашаучы Миңа каршы баш күтәрде» дип әйтелгән сүзләр тормышка ашырга тиеш[+]. 19Шул хәлләр гамәлгә ашканнан соң Минем Кем булуыма[*] сез ышансын өчен, бу хакта сезгә алдан сөйләп куям[+]. 20Хак сүз әйтәм сезгә: Мин җибәргән кешене кабул итүче Мине дә кабул итә; Мине кабул итүче исә Мине җибәргән Затны кабул итә[+].


Гайсәнең хыянәтче Яһүдә турындагы сүзләре


(Маттай 26:20-25; Марк 14:17-21; Лүк 22:21-23)

21Шул сүзләрдән соң Гайсә бик нык көенеп шәкертләренә:

– Хак сүз әйтәм: сезнең берегез Миңа хыянәт итәчәк, – диде[+].

22Шәкертләре исә, Аның кем хакында сөйләвен аңламыйча, бер-берсенә караштылар. 23Аларның берсе – Гайсәнең яраткан шәкерте – Аның күкрәгенә терәлеп диярлек утыра иде[+]. 24Шимун-Петер шул шәкерткә, Гайсәнең кем хакында сөйләвен сорарга кушып, ишарә ясады. 25Теге шәкерт, Гайсәгә тагы да ныграк якынаеп, Аңардан:

– Хакимем, кем ул? – дип сорады.

26– Икмәк сыныгын манып кемгә бирсәм, шул булыр, – дип җавап кайтарды Гайсә һәм, икмәкне манып алып, Шимун Искариот углы Яһүдәгә бирде.

27Шул сыныкны кулына алуга, Яһүдәнең эченә иблис керде, һәм Гайсә Яһүдәгә:

– Ният иткәнеңне тизрәк эшлә, – диде.

28Әмма Гайсәнең ни өчен шулай дип әйтүен табындагыларның берсе дә аңламады. 29Акча янчыгы Яһүдәдә булганлыктан, кайберләре, Гайсә бәйрәм өчен кирәкле әйбер сатып алырга яки фәкыйрьләргә нәрсә дә булса бирергә кушкандыр, дип уйлады[+]. 30Сыныкны алу белән Яһүдә чыгып китте. Урамда инде төн иде.


Яңа әмер бирәм: бер-берегезне яратыгыз

31Яһүдә чыгып киткәч, Гайсә болай дип әйтте:

– Менә хәзер Адәм Углының[†] данга күмелер вакыты җитте, һәм Аның аша Аллаһыга дан[†] өстәлде[+]. 32[Аның аша Аллаһы данлана икән,][*] Аллаһы да Адәм Углын тиздән Үзе аша данлар[+].

33Балаларым, Мин инде яныгызда озак булмам. Сез Мине эзләрсез, әмма сезгә дә яһүдиләргә әйткән сүзләремне кабатлыйм: Мин китәсе урынга килә алмассыз[+].

34Сезгә яңа әмер бирәм: бер-берегезне яратыгыз. Мин сезне ничек яратсам, сез дә шулай бер-берегезне яратыгыз[+]. 35Бер-берегезне яратсагыз, Минем шәкертләрем булуыгызны барысы да белер.


Син Миннән өч тапкыр ваз кичәрсең


(Маттай 26:31-35; Марк 14:27-31; Лүк 22:31-34)

36[•]Шимун-Петер Аңардан:

– Хакимем, Син кая китәсең? – дип сорады.

Гайсә аңа:

– Мин китәсе урынга Син хәзергә бара алмыйсың, әмма соңыннан киләчәксең, – дип җавап бирде.

37– Хакимем, ни өчен Синең арттан хәзер бара алмыйм? Синең өчен җанымны да бирергә әзермен, – диде Аңа Петер[+].

38– Минем өчен җаныңны да бирергә әзерсеңме? – диде Гайсә. – Хак сүз әйтәм сиңа: әтәч кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәрсең[+].

### 14


Мин – юл, хакыйкать һәм тормыш

1Борчылмагыз! Аллаһыга[†] ышаныгыз һәм Миңа ышаныгыз[+]. 2Атам йортында урын күп. Әгәр шулай булмаса, сезгә урын әзерләргә барам, дип әйтер идеммени? 3Барып урын әзерләгәч, сез дә минем янда булсын өчен, кабат килеп сезне Үзем белән алып китәрмен[+]. 4Минем кая барасымны һәм шунда илтә торган юлны сез беләсез.

5Шулвакыт Томас:

– Хакимем![†] Синең кайда китүең безгә билгесез, шулай булгач, анда барыр юлны каян белербез? – диде Гайсәгә[+].

6– Мин – юл, хакыйкать һәм тормыш. Атам янына һәркем бары Минем аша гына килә ала[+]. 7Әгәр Мине чынлап белгән булсагыз, Атамны да белер идегез. Шушы вакыттан башлап сез Аны беләсез һәм күрдегез дә инде, – дип җавап бирде Гайсә.

8– Хакимем! Атаны күрсәт, безгә шул җитәр иде, – диде Аңа Филип[+].

9– Филип, күпме вакытлар Мин сезнең арада, һәм син әле дә Мине белмисеңме? – диде Гайсә. – Мине күргән кеше Атамны да күргән була. Ничек инде син «Атаны күрсәт» дисең[+]? 10Мин – Атамда, Атамның исә Миндә булуына ышанмыйсыңмы? Сезгә сөйләгән сүзләрне Мин Үзлегемнән сөйләмим – Миндә булган Атам Үз эшен башкара[+]. 11«Мин – Атамда, Атам – Миндә» дигән сүзләремә ышаныгыз. Әйткәннәремә ышанмыйсыз икән, кылган эшләрем хакына Миңа ышаныгыз[+]. 12Хак сүз әйтәм сезгә: Миңа инанган кеше Мин башкарган эшләрне, хәтта аннан да зурракларын башкарыр, чөнки Мин Атам янына китәм[+]. 13Минем исемне әйтеп Атамнан нәрсә сорасагыз да, эшләрмен, һәм Углы шулай Атасының данын арттырыр. 14Исемемне әйтеп нәрсә сорасагыз да – эшләрмен[+].


Гайсә вәгъдә иткән Изге Рух

15Әгәр Мине яратсагыз, әмерләремне үтәрсез[+]. 16Мин Атамнан сорармын, һәм Ул сезгә бүтән Яклаучы бирер, ул Яклаучы сезнең белән мәңге булыр[+]. 17Әлеге Яклаучы – Хакыйкать Рухыдыр. Дөнья Аны кабул итә алмый, чөнки Аны күрми һәм белми. Ә сез Аны беләсез, чөнки Ул сезнең күңелегездә, һәм Ул һәрчак сезнең белән булыр[+].

18Мин сезне ятим калдырмам, яныгызга килермен. 19Бераздан дөнья Мине күрмәс, әмма сез күрерсез. Мин яшим икән, сез дә яшәрсез[+]. 20Мин – Атамда, сез – Миндә һәм Мин – сездә икәнне шул көнне белерсез. 21Әмерләремне кабул итеп, аларны үтәүче кеше Мине яратадыр. Ә Мине яраткан кешене Атам да яратыр, Мин дә яратырмын һәм аңа Үземне күрсәтермен[+].

22– Хакимем! Ни өчен Син Үзеңне дөньяга түгел, безгә генә күрсәтергә телисең? – дип сорады Аңардан Яһүдә[†] (Искариот түгел)[+].

23Гайсә аңа:

– Мине яраткан кеше сүзләремне тотар. Шул чакта Атам да аны яратыр һәм Без, аның янына килеп, бергә яшәрбез[+]. 24Мине яратмаган кеше сүземне тотмас. Ә бит сез ишетә торган сүз Миннән түгел, бәлки Мине җибәргән Атадан, – дип җавап бирде, аннары болай дип дәвам итте, 25– боларны Мин яныгызда чакта әйтеп куям. 26Ә Минем исемнән Атам җибәрәчәк Яклаучы – Изге Рух[†] – сезне һәммә нәрсәгә өйрәтер һәм Мин сезгә сөйләгәннәрнең һәммәсен хәтерегезгә төшерер[+].

27Мин сезгә тынычлык калдырам, Үз тынычлыгымны сезгә бирәм, әмма Мин биргән тынычлык кешеләр биргәненә охшамаган. Күңелегез борчылмасын һәм курыкмасын[+]. 28«Сездән китәм һәм яныгызга янә киләчәкмен» дигәнемне ишеттегез. Әгәр Мине яратсагыз, Атам янына барам, дигән сүзләремә куаныр идегез, чөнки Атам Миннән бөегрәк[+]. 29Шушы хәлләр гамәлгә ашкач сез Миңа ышансын өчен, бу турыда сезгә алдан ук әйтеп куям[+]. 30Инде сезнең белән бүтән сөйләшә алмам, чөнки бу дөньяның хакиме килә. Минем өстән аның һичнинди хакимлеге юк,[+] 31әмма дөнья шуны белсен: Мин Атамны яратам һәм Атам Миңа нәрсә боерган булса, шуны башкарам. Ә хәзер торыгыз, китик моннан.

### 15


Гайсә – чын йөзем куагы

1Мин – чын йөзем куагы, ә Минем Атам – Йөзем үстерүче. 2Җимеш бирми торган Миндәге һәр ботакны Ул кисеп ташлый, җимеш бирердәен исә уңыш мулрак булсын дип чистарта[+]. 3Сезгә сөйләгән сүзләрем ярдәмендә сез инде чистартылдыгыз[+]. 4Мин – сездә булган кебек, сез дә Миндә булыгыз. Йөзем ботагы үзеннән-үзе җимеш бирә алмаган сыман, Миндә булмасагыз, сез дә җимеш бирә алмассыз[+].

5Мин – йөзем куагы, ә сез – ботаклар. Миндә булган, Мин дә аңарда булган кеше генә күп җимеш бирер, чөнки Миннән башка бернәрсә дә эшли алмассыз[+]. 6Кем Миндә яшәми – аны агач ботагыдай кисеп ыргыталар, һәм ул корып бетә, ә корыган ботакларны җыеп утка ташлыйлар да яндыралар[+]. 7Миндә яшәсәгез һәм Минем сүзләрем күңелегездә сакланса, теләгәнегезне сорагыз, һәм сезгә бөтенесе дә бирелер[+]. 8Күп җимеш китерә торган шәкертләрем булсагыз, Атамның данын тагын да арттырырсыз.

9Атам Мине яраткан кебек, Мин дә сезне яраттым; Минем мәхәббәтемдә яшәгез[+]. 10Атамның әмерләрен үтәп, Мин Аның мәхәббәтендә яшим, һәм сез дә әмерләремне үтәгәндә Минем мәхәббәтемдә яшәрсез. 11Куанычым сезнең белән уртак һәм бөтен булсын өчен сөйләдем сезгә боларны[+].

12Минем сезгә әмерем шулдыр: Мин сезне яраткан кебек, сез дә бер-берегезне яратыгыз[+]. 13Дуслары өчен җанын фида кылган кешенең яратуыннан да бөегрәк ярату юктыр[+]. 14Әмерләремне үтәгән очракта, Минем дусларым булырсыз[+]. 15Мин инде сезне хезмәтчеләрем дип атамыйм, чөнки хезмәтчесе хуҗаның нәрсә эшләгәнен белми; Мин сезне дусларым дип атыйм, чөнки Атамнан ишеткәннәрнең һәммәсен сезгә җиткердем[+]. 16Мине сез сайламадыгыз, Мин сезне сайлап алдым: сез, барып, җимеш китерсен һәм җимешегез һәрдаим булып торсын дип, Мин сезне билгеләп куйдым. Шулай итеп, Минем исемне әйтеп Атамнан нәрсә сорасагыз да, Ул сезгә бирер[+]. 17Минем сезгә әмерем шулдыр: бер-берегезне яратыгыз[+].


Дөньяның нәфрәте

18Әгәр дөнья сезгә нәфрәтләнә икән, исегездә тотыгыз: сездән элек ул Миңа нәфрәтләнгән иде[+]. 19Сез шушы фани дөньяныкы булсагыз, дөнья сезне үзенеке кебек итеп яратыр иде, ләкин сез бу дөньяныкы түгел; Мин, сезне сайлап алып, бу дөньядан аердым, шунлыктан дөнья сезгә нәфрәтләнә[+]. 20«Хезмәтче үзенең хуҗасыннан бөегрәк түгел» дигән сүзләремне хәтерегездә саклагыз. Мине эзәрлекләгәннәр икән, сезне дә эзәрлекләрләр. Минем сүземне тотканнар икән, сезнекен дә тотарлар[+]. 21Мине җибәргән Затны белмәгәнгә күрә, дөнья халкы боларның барысын сез Минеке булган өчен эшләр. 22Мин, килеп, аларга сөйләмәсәм, гаепләре булмас иде, ә хәзер аларның акланыр чаралары юк[+]. 23Миңа нәфрәтләнгән кеше Атама да нәфрәтләнә[+]. 24Бүтән беркем башкара алмаган эшләрне аларга эшләп күрсәтмәсәм, аларның гаебе булмас иде; ә хәзер, эшләремне күрсәләр дә, барыбер Миңа да, Атама да нәфрәтлеләр[+]. 25Кануннарындагы[†] «алар Миңа бер сәбәпсездән нәфрәтләнде» дигән сүзләр тормышка ашсын өчен шулай булды бу.

26Мин Атамнан сезгә Яклаучы җибәрәчәкмен. Ул – Атамнан килеп ирешкән хакыйкать Рухыдыр. Ул, килеп, Минем хакта шаһитлык бирәчәк[+]. 27Баштан ук Минем белән бергә булганга, сез дә Минем хакта шаһитлык бирәчәксез[+].

### 16

1Мин боларны сез юлдан язмасын дип сөйләдем. 2Сезне гыйбадәтханәләрдән[†] куарлар. Хәтта шундый вакыт килер, сезне үтерүче һәркем, шулай эшләп Аллаһыга[†] хезмәт итәм, дип уйлар[+]. 3Атамны да, Мине дә белмәгәнгә шулай эшләр алар[+]. 4Шул вакытлар җиткәч Минем әлеге сүзләремне сез исегезгә төшерсен өчен, бу турыда сезгә алдан әйтеп куйдым. Элек боларны сөйләмәдем, чөнки сезнең белән бергә идем[+].


Яклаучының килүе

5Ә хәзер Мине җибәргән Зат янына китәм, һәм сезнең берегез дә Миннән «кая барасың?» дип сорамый,[+] 6чөнки Минем сүзләремнән күңелегезне хәсрәт биләп алды. 7Әмма хак сүз әйтәм сезгә: Минем китүем сезнең өчен хәерлерәк; әгәр китмәсәм, сезгә Яклаучы килмәячәк, ә китсәм, Мин Аны сезгә җибәрәчәкмен[+]. 8Ул, килеп, гөнаһ,[†] гаделлек һәм хөкем турында дөрес фикер йөртмәгән дөньяны фаш итәчәк. 9Гөнаһ дигәнем – кешеләрнең Миңа ышанмавында,[+] 10гаделлек – Атам янына китүемдә һәм Мине бүтән күрмәвегездә; 11ә хөкем дигәнем шулдыр: бу дөньяның хакиме[†] инде хөкем ителгән[+].

12Сезгә сөйлисе сүзләрем бик күп, әмма сез аларны хәзергә кабул итә алмыйсыз. 13Хакыйкать Рухы килгәч, Ул сезгә тулы хакыйкатьне ачып бирер. Ул сезгә Үзеннән чыгып түгел, ә бәлки ишеткәннәрен сөйләр һәм киләчәк турында хәбәр итәр[+]. 14Ул, Миннән кабул иткән сүзләрне сезгә сөйләп, Мине данлар. 15Атамда булган бар нәрсә – Минеке; шуңа күрә, Миннән алганны Рух сезгә җиткерер, дидем дә[+].


Кайгыдан – шатлыкка

16Тиздән сез Мине күрмәссез, ә бераздан кабат күрерсез[+].

17Шуннан кайбер шәкертләре үзара:

– «Тиздән сез Мине күрмәссез, ә бераздан кабат күрерсез» һәм «Атам янына китәм» дигән сүзләре нәрсә аңлата икән? 18«Бераздан» дигәне ни икән? Ул сөйләгәннәрне аңламыйбыз! – диештеләр.

19Гайсә, аларның шул хакта сорарга теләвен аңлап, болай диде:

– Сез бер-берегездән «тиздән сез Мине күрмәссез, ә бераздан кабат күрерсез» дигән сүзләрем хакында сорашасызмы? 20Хак сүз әйтәм: сез еларсыз, үкереп еларсыз, ә дөнья шатланыр. Әйе, сез кайгырырсыз, әмма кайгыгыз шатлыкка әйләнер[+]. 21Вакыты җиткәч, бала тудыручы хатын җәфа чигә, әмма тудыргач, дөньяга сабые туу шатлыгыннан барлык газапларын оныта. 22Шуның кебек, сез дә хәзер кайгырасыз, әмма Мин сезне тагын күрермен, шулчак күңелегез шатлык белән тулыр, һәм ул шатлыкны сездән беркем тартып ала алмас[+]. 23Ул көнне сез Миннән бернәрсә турында да сорамассыз. Хак сүз әйтәм сезгә: Минем исемне әйтеп Атамнан нәрсә сорасагыз да, Ул сезгә бирер[+]. 24Моңарчы сез Минем исемнән бернәрсә сорамадыгыз. Шатлыгыгыз тулы булсын дисәгез, сорагыз – һәм алырсыз[+].


Мин бу дөньяны җиңдем!

25Моңарчы Мин сезгә кинаяләр белән сөйләдем, ләкин вакыты җиткәч, Мин инде кинаяләп сөйләмәм, Атам хакында ачыктан-ачык әйтермен[+]. 26Ул көнне сез Минем исемнән сорарсыз. Сезнең өчен Атамнан үтенермен, димим, 27чөнки Мине яратканга һәм Аллаһыдан килүемә ышанганга, Атам Үзе дә сезне ярата[+]. 28Мин дөньяга Атамнан килдем һәм менә хәзер дөньяны калдырып Атам янына китәм[+].

29Шәкертләре Аңа:

– Менә хәзер Син кинаяләр белән түгел, ачык итеп сөйлисең. 30Хәзер без Синең бар нәрсәне белүеңне, хәтта сораганчы ук белеп торуыңны күрәбез. Шуңа күрә Аллаһыдан килүеңә ышанабыз, – диде[+].

31Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Инде хәзер ышанасызмы? 32Менә, Мине ялгыз калдырып, өйләрегезгә таралыр вакыт җитә, һәм җитте дә инде. Ләкин Мин ялгыз түгел, чөнки Атам Минем белән[+].

33Сез Миндә тынычлык тапсын өчен әйттем боларны. Бу дөньяда сезне кайгы-хәсрәтләр көтә, ләкин кыю булыгыз! Мин бу дөньяны җиңдем![+]

### 17


Гайсәнең догасы

1Шул сүзләрдән соң Гайсә күзен күккә күтәреп карады да:

– Атам! Минем вакытым килде, – диде. – Углың Сиңа дан[†] өстәсен өчен, Углыңны данла[+]. 2Син Углыңа ышанып тапшырган кешеләргә Ул мәңгелек тормыш бирсен дип, Син Аңа барча кешеләр өстеннән хакимлек[†] бирдең[+]. 3Сине, бердәнбер хак Аллаһыны,[†] һәм Син җибәргән Гайсә Мәсихне[†] танып белү – әнә шул мәңгелек тормыштыр.

4Син тапшырган эшне башкарып чыгып, Мин Сиңа җирдә дан өстәдем. 5Атам, әле дөнья яратылганчы ук Синең каршыңда булган данымны хәзер Миңа кайтар[+].

6Син дөньядан сайлап алып Миңа тапшырган кешеләргә Мин исемеңне таныттым. Алар Синеке иде, һәм Син аларны Миңа бирдең. Алар Синең сүзеңне тоттылар һәм 7хәзер инде Син Миңа биргән бар нәрсәнең Синнән икәнен беләләр. 8Миңа әйткән сүзләреңне аларга җиткердем, һәм алар ул сүзләрне кабул иттеләр; Минем Синнән килүемне чын мәгънәсендә аңлап, Мине Син җибәргәнгә ышандылар[+]. 9Мин бөтен дөнья өчен түгел, ә бәлки алар өчен, Син Миңа биргән кешеләр өчен үтенәм, чөнки алар Синекеләр[+]. 10Минем бар нәрсәм – Синеке, Синең бар нәрсәң – Минеке; һәм шул кешеләр Миңа дан китерде[+].

11Мин инде бу дөньяда түгел – Мин Синең янга барам, ә алар бу дөньяда кала. Изге[†] Атам! Без Синең белән бердәм булган кебек, алар да бердәм булсын өчен, Син Миңа биргән исемеңнең кодрәте белән аларны сакла[+]. 12Алар арасында булганда Син Миңа биргән исемеңнең кодрәте белән аларны саклап тоттым. Мин аларны сакладым – һәлак булырга тиешлесеннән башка берсе дә югалмады, шулай итеп, Язмадагы сүзләр гамәлгә ашты[+]. 13Инде хәзер Синең яныңа барам; алар Минем шатлыкны уртаклаша алсын өчен, бу сүзләрне дөньяда чакта сөйлим[+]. 14Мин аларга Синең сүзеңне җиткердем, һәм дөнья аларга нәфрәтләнде, чөнки Мин дөньяныкы булмаган кебек, алар да бу дөньяныкы түгел[+]. 15Аларны дөньядан алуыңны түгел, бәлки явызлыктан саклавыңны үтенәм[+]. 16Мин дөньяныкы булмаган кебек, алар да бу дөньяныкы түгел. 17Аларны Үз хакыйкатең белән изге ит[*]; хакыйкать ул – Синең Сүзеңдер. 18Син Мине дөньяга озаткан кебек, Мин дә аларны дөньяга озаттым[+]. 19Хакыйкать юлы аша Сиңа багышлансыннар өчен, алар хакына Мин Үземне багышлыйм.

20Мин алар өчен генә сорамыйм, аларның сүзләрен ишетеп, Миңа ышанучылар өчен дә сорыйм. 21Алар барысы да бердәм булсыннар. Атам, Син – Миндә һәм Мин – Синдә булган кебек, алар да Бездә булсыннар; дөнья, шулай итеп, Мине Син җибәргәнгә ышаныр. 22Без бердәм булган кебек, алар да бердәм булсын өчен, Син Миңа биргән данны аларга тапшырдым[+]. 23Мин – аларда, Син – Миндә. Мине Син җибәргәнне һәм Мине яраткан кебек аларны да яратканыңны дөнья танысын өчен, алар тулысынча бердәм булсыннар.

24Атам! Син Миңа тапшырган кешеләрнең Мин барачак урында Минем белән бергә булуын телим. Дөнья яратылганчы ук Мине сөйгәнгә күрә, Син Миңа дан бирдең – шул данны алар күрсен иде[+]. 25Гадел Атам! Дөнья Сине белми, ә Мин беләм, бу кешеләр дә Мине Син җибәргәнне белә[+]. 26Миңа булган мәхәббәтең аларда да булсын дип һәм Үзем дә аларда булыйм дип, Мин аларга Синең исемеңне белдердем һәм тагын да белдерәчәкмен[+].

### 18


Гайсәне кулга алу


(Маттай 26:47-56; Марк 14:43-50; Лүк 22:47-53)

1[•]Шушы сүзләрдән соң Гайсә, шәкертләре белән Кыдрун үзәнен кичеп, шундагы бакчага керде[+]. 2Үзенең шәкертләре белән еш кына шул бакчада җыелганлыктан, Гайсәгә хыянәт итәчәк Яһүдә[†] ул урынны белә иде[+]. 3Шулай итеп, Яһүдә, кулларына факеллар, яктырткычлар, кораллар тоткан Рим[†] гаскәриләрен һәм баш руханилар[†] белән фарисейлар[†] җибәргән сакчыларны үзе белән ияртеп, шунда килде[+]. 4Гайсә исә, Үзе белән ниләр буласын белеп, килгән кешеләргә таба атлады.

– Кемне эзлисез? – дип сорады Ул алардан[+].

5Тегеләр Аңа:

– Насаралы Гайсәне, – дип җавап бирде.

– Мин ул, – диде Гайсә.

Хыянәтче Яһүдә дә алар белән шунда тора иде. 6Гайсә «Мин ул» дигәч, тегеләр артка чигенеп җиргә егылдылар.

7Гайсә янә:

– Кемне эзлисез? – дип сорады.

– Насаралы Гайсәне, – диде тегеләр.

8– Мин сезгә «Мин ул» дип әйттем бит инде, – диде Гайсә. – Әгәр Мине эзлисез икән, янымдагы кешеләрне тоткарламагыз, китсеннәр.

9Гайсәнең «Син Миңа биргәннәрнең берсен дә югалтмадым» дигән сүзләре шул рәвешле гамәлгә ашырга тиеш иде[+].

10Шимун-Петернең кылычы бар иде. Ул аны кыныннан чыгарды һәм, олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның уң колагын чабып өзде. Хезмәтченең исеме Мәлик иде[+]. 11Әмма Петергә Гайсә:

– Кылычыңны кынына тыгып куй! Атам биргән касәдән эчәргә тиеш түгелмени Мин?! – диде[+].


Гайсә олуг рухани Һаннас каршында


(Маттай 26:57-58; Марк 14:53-54; Лүк 22:54)

12[•]Рим гаскәриләре, аларның башлыгы һәм яһүдиләр җибәргән сакчылар Гайсәне тотып бәйләделәр. 13Башта Аны шул елда олуг рухани вазифасын башкарган Кәяфәснең кайнатасы Һаннас янына алып киттеләр[+]. 14«Бар халык һәлак булуга караганда, халык хакына бер кешенең үлүе хәерлерәк» дип яһүдиләргә киңәш бирүче шул Кәяфәс иде инде[+].

15Шимун-Петер һәм тагын бер шәкерт Гайсә артыннан китте. Әлеге шәкерт, олуг рухани белән таныш булганлыктан, Гайсәгә ияреп олуг руханиның ишегалдына керә алды.


Петернең Гайсәдән ваз кичүе


(Маттай 26:69-70; Марк 14:66-68; Лүк 22:55-57)

16[•]Ә Петер тышкы якта капка янында басып калды. Бераздан олуг рухани белән таныш булган теге шәкерт кире чыкты да, капка саклаучы кыз белән сөйләшеп, Петерне эчкә алып керде. 17Капка саклаучы хезмәтче кыз шунда Петердән:

– Син дә бу Кешенең шәкертеме әллә? – дип сорагач, ул:

– Юк, – дип җавап бирде.

18Салкын булганга, хезмәтчеләр һәм сакчылар учак ягып җылынып тора иде. Петер дә алар янында иде.


Олуг руханиның Гайсәдән сорау алуы


(Маттай 26:59-66; Марк 14:55-64; Лүк 22:66-71)

19[•]Олуг рухани шунда Гайсәдән шәкертләре һәм аларны нәрсәгә өйрәтүе турында сораша башлады.

20– Мин бөтен кеше алдында ачык итеп сөйләдем, – дип җавап бирде Гайсә. – Яһүдиләр һәрвакыт җыела торган гыйбадәтханәләрдә[†] һәм Аллаһы йортында[†] халыкны өйрәттем, яшерен рәвештә һичнәрсә сөйләмәдем[+]. 21Нигә Миннән сорыйсың? Минем сүзләрне ишеткән кешеләрдән сора. Мин нәрсә сөйләгәнне алар белә.

22Гайсә шулай дигәч, Аның янында торган сакчыларның берсе, Гайсәнең яңагына сугып:

– Олуг руханига Син шулай җавап бирәсеңме? – диде[+].

23Гайсә аңа:

– Мин ялган сөйләсәм, ялган икәнен исбат ит, ә дөресен сөйлим икән, нигә Миңа сугасың? – диде.

24Шуннан соң Һаннас Аны бәйләнгән хәлдә олуг рухани Кәяфәс янына җибәрде.

25Ишегалдында җылынып торган Шимун-Петердән шулвакыт:

– Син дә Аның шәкертләренең берсе түгелме? – дип сорадылар.

– Юк, – дип ваз кичте Петер.

26Олуг рухани хезмәтчеләреннән берсе, Петер кылыч белән колагын чабып өзгән кешенең туганы,[†] аңа:

– Мин сине Аның белән бергә бакчада күрдем түгелме соң? – диде[+].

27Петер тагын ваз кичте. Нәкъ шул вакытта әтәч кычкырып җибәрде[+].


Гайсә – Пилат каршында


(Маттай 27:1-2, 11-14; Марк 15:1-5; Лүк 23:1-5)

28[•]Кәяфәс яныннан Гайсәне Рим идарәчесе Пилат сараена алып килделәр. Бу хәл иртә белән булды. Пакьләнүләре[†] бозылыр дип, яһүдиләр идарәче сараена кермәде, чөнки Котылу бәйрәме[†] уңаеннан әзерләнгән ризыкны ашыйсылары бар иде[+]. 29Шуңа күрә идарәче Пилат үзе алар янына чыкты һәм:

– Сез бу Кешене нәрсәдә гаеплисез? – дип сорады[+].

30– Әгәр җинаятьче[†] булмаса, Аны сиңа тотып китермәгән булыр идек, – дип җавап бирде тегеләр.

31– Алып китегез Аны һәм кануныгыз[†] буенча үзегез хөкем итегез, – диде аларга Пилат.

– Безнең берәүне дә үлем җәзасына хөкем итәргә хокукыбыз юк, – дип җавап кайтарды яһүдиләр.

32Гайсәнең нинди үлем белән үләчәгенә ишарә итеп әйткән сүзләре шул рәвешле гамәлгә ашырга тиеш иде[+].

33Шунда Пилат яңадан сараена керде һәм, Гайсәне чакыртып, Аңардан:

– Син – яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады[+].

34Гайсә аңа:

– Бу синең сүзләреңме яки сиңа Минем хакта башкалар сөйләдеме? – диде.

35– Нигә, мин яһүдимени? Сине миңа Үз халкың һәм баш руханилар тапшырды. Ни кылдың Син? – дип сорады Пилат.

36– Минем Патшалыгым бу дөньяныкы түгел. Әгәр Патшалыгым бу дөньяныкы булса, Мине яһүдиләр кулына бирмәс өчен хезмәтчеләрем көрәшкән булыр иде, ләкин Минем Патшалыгым бу дөньяныкы түгел, – дип җавап бирде Гайсә[+].

37– Шулай да Син Патшамы? – дип сорады Пилат.

– Мине Патша дип син әйтәсең, – диде Гайсә. – Мин хакыйкать турында шаһитлык бирү өчен тудым, дөньяга шуның өчен килдем. Хакыйкать яклы һәркем Мине тыңлый[+].

38– Нәрсә соң ул хакыйкать? – дип сорады Пилат.

Шуннан соң ул, яңадан яһүдиләр янына чыгып:

– Мин Аны гаепләрлек бер сәбәп тә күрмим, – диде. –[+] 39Сездәге гадәт буенча мин Котылу бәйрәмендә бер тоткынны азат итәргә тиешмен. Яһүдиләр Патшасын азат итүемне телисезме[+]?

40Шунда барысы да:

– Аны түгел, Барабны чыгар! – дип кычкырды.

Бараб дигәннәре исә юлбасар иде.

### 19


Гайсәне үлемгә хөкем итү


(Маттай 27:15-31; Марк 15:6-20; Лүк 23:13-25)

1[•]Шуннан соң Пилат Гайсәне камчы белән суктырырга кушты. 2Гаскәриләр Гайсәнең башына күгән ботакларыннан үрелгән таҗ, өстенә куе кызыл төстәге япанча кидерделәр 3һәм, Аның янына килеп:

– Яшәсен яһүдиләр Патшасы! – дип яңакларына суктылар.

4Пилат, янә чыгып, халыкка:

– Карагыз, Аңарда бернинди гаеп тапмавымны белдерү өчен Аны сезнең алдыгызга чыгарам, – диде[+].

5Башына чәнечкеле таҗ, өстенә куе кызыл төстәге япанча кигән Гайсә чыгып басты.

– Менә ул Кеше! – диде Пилат.

6Баш руханилар[†] һәм сакчылар исә Аны күргәч:

– Хачка кадакла Аны! Хачка! – дип кычкырдылар.

– Тотыгыз да үзегез кадаклагыз. Мин Аңарда бернинди гаеп тапмыйм, – диде Пилат.

7Яһүдиләр аңа:

– Безнең Кануныбыз[†] бар, Канун буенча Ул үләргә тиеш, чөнки Үзен Аллаһы[†] Углы дип атады, – диделәр[+].

8Моны ишеткәч, Пилат бигрәк тә куркуга калды 9һәм, янә сарайга кереп, Гайсәдән:

– Син кайдан буласың? – дип сорады.

Әмма Гайсә җавап бирмәде[+].

10Пилат Аңа:

– Миңа җавап бирәсең килмиме? Сине хачка кадаклатырга да, азат итәргә дә хокукым барлыгын белмисеңме әллә? – диде.

11Гайсә аңа җавап итеп:

– Сиңа югарыдан бирелмәсә, Минем өстән һичнинди хакимлегең[†] булмас иде. Шуңа күрә Мине сиңа тапшырган кешенең гөнаһы[†] синекеннән зуррак, – диде[+].

12Шул сүзләрдән соң Пилат Аны азат итү чарасын эзли башлады. Яһүдиләр исә:

– Аны җибәрсәң, син – кайсарның[†] дусты түгелсең; үзен патша дигән һәр кеше – кайсарның дошманы! – дип кычкырдылар[+].

13Бу сүзләрне ишеткәч, Пилат, Гайсәне чыгарып, «Таш басма» (яһүдчә Габбата) өстендәге хөкемче урынына барып утырды. 14Бу – Котылу бәйрәменә[†] әзерләнә торган көннең төш тирәсе иде. Пилат яһүдиләргә:

– Менә сезнең Патшагыз! – диде.

15Ә алар:

– Олактыр Аны! Олактыр! Хачка кадакла! – дип кычкырдылар.

– Патшагызны кадаклатыйммы? – дип сорады Пилат.

Баш руханилар:

– Безнең кайсардан башка патшабыз юк, – дип җавап бирде.

16Шуннан соң инде Пилат, хачка кадаклатыр өчен, Гайсәне аларга тапшырды; һәм алар Аны алып киттеләр.


Гайсәне хачка кадаклау


(Маттай 27:32-44; Марк 15:21-32; Лүк 23:26-43)

17[•]Гайсә, Үзенең хачын күтәреп, «Баш сөяге» (яһүдчә – Гөлгетә) дип аталган урынга килде. 18Аны һәм Аның белән бергә тагын ике кешене – берсен Аның уң ягындагы, икенчесен сул ягындагы хачка кадакладылар. 19Пилат кушканча язу язып, хач[†] өстенә беркеттеләр; анда «Насаралы Гайсә, яһүдиләр Патшасы» дип язылган иде. 20Гайсә хачка кадакланган урын шәһәргә якын булганлыктан, ул язуны күп яһүдиләр укыды. Анда яһүдчә, грекча һәм латинча язылган иде[+]. 21Яһүдиләрнең баш руханилары Пилатка болай диде:

– «Яһүдиләр Патшасы» дип түгел, «Бу кеше Үзен „Мин – яһүдиләр Патшасы“ дип атады» дип яз.

22– Нәрсә язсам, шул язылды инде, – дип җавап бирде Пилат.

23Гайсәне хачка кадаклагач, Аның киемнәрен дүрт гаскәри үзара бүлеште. Аның чапанын да алдылар – чапан тегелмәгән, бербөтен тукымадан иде, 24шуңа күрә:

– Моны ертмыйк; жирәбә салыйк: кемгә чыкса, шуныкы булыр, – диде алар бер-берсенә.

Язмада:

«Алар киемнәремне үзара бүлештеләр,
күлмәгем кемгә тияр дип жирәбә салдылар», –

дип әйтелгән сүзләр әнә шулай тормышка ашты. Гаскәриләр нәкъ шулай эшләде дә.

25Гайсә кадакланган хач янында Аның анасы, анасының сеңлесе, Клопас хатыны Мәрьям һәм магдалалы Мәрьям басып тора иде[+]. 26Үзенең анасын һәм аның янында басып торган яраткан шәкертен күреп, анасына Гайсә:

– Ханым! Менә бу – синең углың, – диде[+].

27Аннары шәкерткә:

– Менә бу – синең анаң! – дип әйтте.

Шул вакыттан башлап шәкерт аны үз өенә алды.


Гайсәнең үлеме


(Маттай 27:45-56; Марк 15:33-41; Лүк 23:44-49)

28[•]Шуннан соң Гайсә, һәр нәрсәнең гамәлгә ашуын белгәнлектән, Язмада әйтелгәнчә булсын дип:

– Сусадым, – диде.

29Шунда әче шәраб салынган савыт тора иде. Гаскәриләр губка кисәген шуңа манчыдылар да, һүссөп[†] ботагына элеп, Аның авызына китерделәр.

30Гайсә әче шәрабны йотканнан соң:

– Гамәлгә ашты! – диде дә, башы салынып, җан бирде.

31Әлеге хәлләр иртәгә шимбә дигән көнне булды. Шимбә бөек бәйрәм көне булганлыктан, җәзалап үтерелгән кешеләрнең гәүдәләрен яһүдиләр хачта калдырырга теләмәделәр. Шунлыктан, хачка кадакланган кешеләрнең үлемнәрен тизләтү өчен, аларның балтырларын сындырып хачтан төшерергә Пилаттан рөхсәт сорадылар. 32Шуннан гаскәриләр килеп Гайсә белән бергә кадакланган адәмнәрнең башта берсенең, аннан икенчесенең балтырын сугып сындырдылар. 33Әмма Гайсә янына килгәч Аның инде үле булуын күреп, аякларына тимәделәр. 34Алай да бер гаскәри Аның кабыргасына сөңге белән чәнчеде – ярадан шундук кан катыш су агып чыкты[+].

35Боларны, сез дә ышансын өчен, бөтенесен үз күзләре белән күргән кеше сөйләп бирде. Аның шаһитлыгы хак һәм ул үзенең дөреслекне сөйләвен белә[+]. 36Шулай итеп, Язмадагы «Аның һичбер сөяге сындырылмас» дигән сүзләр тормышка ашты[+]. 37Язманың башка бер урынында «алар үзләре чәнчегән Затка карарлар» дип тә әйтелгән.


Гайсәне кабергә салу


(Маттай 27:57-61; Марк 15:42-47; Лүк 23:50-56)

38[•]Ариматайлы Йосыф шуннан соң Гайсәнең җәсәден хачтан төшерергә Пилаттан рөхсәт сорады. (Йосыф, яһүдиләрдән курыкканга, Гайсәнең шәкерте булуын яшереп йөри иде.) Пилат рөхсәт биргәч, Йосыф, барып, Гайсәнең җәсәден хачтан алды[+]. 39Алдагы төннәрнең берсендә Гайсә янында булган Никәдим дә килде һәм йөз кадакка якын мирра[†] белән сабур[*] кушып ясалган хуш исле май китерде[+]. 40Яһүдиләрнең мәет җирләү йоласы буенча алар Гайсәнең җәсәден хуш исле май сеңдерелгән кәфенгә төрделәр[+]. 41Гайсә хачка кадакланган урыннан ерак түгел бер бакча булып, анда һичкемнең мәете салынмаган яңа кабер-мәгарә бар иде. 42Яһүдиләр бәйрәмгә әзерләнә торган көн җиткәнлектән һәм якында гына кабер-мәгарә булганлыктан, Гайсәне шунда салдылар.

### 20


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе


(Маттай 28:1-10; Марк 16:1-8; Лүк 24:1-12)

1[•]Атнаның беренче көнендә иртән иртүк, әле яктырмас борын, магдалалы Мәрьям кабер-мәгарә янына килде һәм мәгарә авызын томалап торган ташның читтә ятуын күрде[+]. 2Ул шундук Шимун-Петер һәм Гайсәнең яраткан шәкерте янына йөгереп барып:

– Хакимебезне[†] кабердән алып киткәннәр. Аны кая куйганнарын белмибез, – диде[+].

3Петер һәм теге шәкерт тиз генә җыенып кабер янына киттеләр. 4Алар икесе дә йөгереп бардылар, әмма Гайсәнең яраткан шәкерте, Петергә караганда җәһәтрәк йөгергәнгә, мәгарә янына алданрак барып җитте; 5иелеп эчкә карагач, анда яткан кәфенне күрде, ләкин мәгарәгә кермәде. 6Аның артыннан Шимун-Петер дә килеп җитте. Ул, мәгарә эченә кереп, анда яткан кәфенлекне 7һәм Гайсәнең башында булган яулыкны күрде, әмма яулык кәфен белән бергә түгел, урап куелганча үз урынында ята иде. 8Кабер янына алданрак килеп җиткән теге шәкерт тә эчкә керде һәм үз күзләре белән күргәннән соң ышанды. 9(Гайсәнең үледән тереләчәге турында Язмада әйтелгәннәрне алар моңарчы аңламаган иде.)[+] 10Шуннан соң шәкертләр өйләренә кайтып киттеләр.


Гайсәнең магдалалы Мәрьямгә күренүе


(Марк 16:9-11)

11[•]Мәрьям исә күз яшьләре түгеп кабер-мәгарә янында басып калды; елый-елый кабер эченә иелеп караса, 12анда актан киенгән ике фәрештә[†] утыра иде: берсе – Гайсә җәсәде яткан урынның баш очында, икенчесе – аяк очында[+]. 13Алар Мәрьямнән:

– Ханым! Нигә елыйсың? – дип сорады.

– Хакимемне алып киткәннәр, ә кайда куйганнарын белмим, – диде Мәрьям.

14Шулай диде дә артына борылып карады һәм анда басып торган Гайсәне күрде, әмма Аны танымады[+]. 15Гайсә аңардан:

– Ханым! Нигә елыйсың? Кемне эзлисең? – дип сорады.

Мәрьям, Аны бакчачы дип уйлап:

– Әфәндем! Әгәр Аны син алып киткән булсаң, кай җиргә куйганыңны әйт, мин Аны алып китәрмен, – диде[+].

16Гайсә аңа:

– Мәрьям! – дип дәште.

Мәрьям әйләнеп карады да яһүдчә:

– Раббуни! – дип кычкырып җибәрде. (Раббуни «Остаз» дигәнне аңлата.)

17– Миңа кагылма! – диде Гайсә. – Мин әле Атам янына күтәрелмәдем. Шәкертләремә кайтып әйт: Мин Үземнең һәм сезнең Атагыз янына, Үземнең һәм сезнең Аллагыз янына күтәреләм[+].

18Магдалалы Мәрьям, шәкертләр янына барып:

– Мин Хакимебезне күрдем, – диде һәм аларга Гайсәнең сүзләрен сөйләп бирде.


Гайсәнең шәкертләргә күренүе


(Маттай 28:16-20; Марк 16:14-18; Лүк 24:36-49)

19[•]Шәкертләре шул көнне кичен яһүдиләрдән куркып йорт ишекләрен бикләп җыелып утырганда, Гайсә килеп керде һәм урталарына басып:

– Иминлек сезгә! – диде.

20Шулай дигәннән соң, Ул аларга кулларын, кабыргасын күрсәтте. Шәкертләр Хаким Гайсәне күреп бик куандылар.

21– Иминлек сезгә! – дип кабатлады Гайсә. – Атам Мине юллаган кебек, Мин дә сезне юллыйм[+].

22Аннары сулышын аларга өрде дә:

– Изге Рухны[†] кабул итегез. 23Кемнең гөнаһларын[†] кичерсәгез, шуныкы кичерелер; кемнекен кичермәсәгез, аныкы кичерелмәс, – диде[+].


Күрмәгән килеш ышанучылар бәхетле

24Гайсә килгәндә, унике шәкертнең берсе, Игезәк кушаматлы Томас, алар янында юк иде[+]. 25Башка шәкертләр аңа:

– Без Хакимебезне күрдек! – диде.

Ә ул аларга:

– Аның кулларында кадактан калган яраларны күрмичә, шул яраларга бармагымны, кабыргасына кулымны тидереп карамыйча ышанмыйм, – дип әйтте.

26Бер атнадан соң, Гайсәнең шәкертләре тагын шулай җыелып утырганда, Томас та алар белән бергә иде. Ишек бикле булса да, Гайсә килеп керде һәм урталарына басып:

– Иминлек сезгә! – диде, 27аннары Томаска, – бармагыңны монда куй һәм кулларыма кара, кулыңны суз да кабыргама тидер. Моннан ары шикләнмә һәм ышан, – диде.

28– И Хакимем Минем, и Аллам! – диде шунда Томас[+].

29– Мине күргәнгә ышандың син. Күрмәгән килеш ышанучылар бәхетле! – диде аңа Гайсә[+].

30Гайсә Үзенең шәкертләре алдында бу китапта язылмаган башка бик күп могҗизалы гамәлләр күрсәтте[+]. 31Биредә китерелгән сүзләр исә Гайсәнең Аллаһы[†] Углы, Мәсих[†] булуына сез ышансын өчен һәм, ышанып, Аның исеме хакына сезгә тормыш булсын өчен язылды[+].

### 21


Гайсәнең янә шәкертләренә күренүе

1Шушы хәлләрдән соң Гайсә Тибериас күле буенда шәкертләренә янә күренде. Аның күренүе болай булды:[+] 2Шимун-Петер, Игезәк кушаматлы Томас, Гәлиләянең[†] Кәна шәһәреннән Натанаил, Зебедәй угыллары һәм Гайсәнең тагын ике шәкерте бергә җыелган иде[+]. 3Шимун-Петер:

– Балык тотарга барам, – дип әйтте.

– Без дә синең белән барабыз, – диде башка шәкертләр.

Алар көймәгә утырып йөзеп киттеләр, әмма ул төнне һичнәрсә тота алмадылар.

4Таң атканда яр буенда Гайсә басып тора иде, әмма шәкертләре Аны танымады[+].

5– Дусларым, ашардай берәр нәрсә тота алдыгызмы? – дип сорады Гайсә.

– Юк, – дип җавап бирде тегеләр[+].

6– Ятьмәне көймәнең уң ягына салыгыз – тотарсыз, – диде Ул.

Алар шулай иттеләр һәм эләккән балыкның күплегеннән ятьмәне тартып чыгара алмадылар[+]. 7Гайсәнең яраткан шәкерте шунда Петергә:

– Бу – Хакимебез![†] – диде.

«Хакимебез» дигәнне ишеткәч, Шимун-Петер киемен тәненә урады да (ул чишенгән иде) көймәдән суга сикерде[+]. 8Ә башка шәкертләр, балык тулган ятьмәне сөйрәп, чама белән йөз кырык аршын[*] ераклыктагы ярга таба көймәдә киттеләр. 9Ярга чыккач, учактагы күмер өстендә яткан балыкны күрделәр; учак янында икмәк тә бар иде. 10Гайсә аларга:

– Тоткан балыкның беразын монда алып килегез, – диде.

11Шимун-Петер көймәгә кереп эре-эре балык тулган ятьмәне ярга тартып чыгарды. Анда йөз илле өч балык булуга карамастан, ятьмә ертылмаган иде.

12Шәкертләренә Гайсә:

– Ашарга килегез, – диде.

Аларның берсе дә «Син кем?» дип сорарга батырчылык итмәде, чөнки Аның Хаким Гайсә икәнен белә иделәр. 13Гайсә якынрак килеп икмәкне алды да аларга өләшеп чыкты, шулай ук балыкны да таратты.

14Бу инде Гайсәнең үлеп терелгәннән соң шәкертләренә өченче тапкыр күренүе иде[+].


Гайсә һәм Петер

15Ашап туйганнан соң, Шимун-Петердән Гайсә:

– Яхъя углы Шимун! Син Мине башка шәкертләремнән ныграк яратасыңмы? – дип сорады.

– Әйе, Хакимем! Минем яратуымны Син беләсең, – дип җавап бирде Петер.

Гайсә аңа:

– Минем бәрәннәрне кайгырт! – диде.

16Аннары Ул кабат:

– Яхъя углы Шимун! Син Мине яратасыңмы? – дип сорады.

Петер Аңа:

– Әйе, Хакимем! Минем яратуымны Син беләсең, – дип җавап бирде.

– Минем сарыкларны көт, – диде Гайсә[+].

17Ул өченче тапкыр Петердән:

– Яхъя углы Шимун! Син Мине яратасыңмы? – дип сорады.

Петер, Аның «син Мине яратасыңмы?» дип өченче мәртәбә соравына көенеп:

– Хакимем! Син бөтенесен беләсең. Минем яратуымны Син беләсең, – дип җавап бирде.

Гайсә аңа:

– Минем сарыкларны кайгырт, – диде. – 18Хак сүз әйтәм сиңа: яшь чакта син билбавыңны үзең бәйли идең дә теләгән җиреңә бара идең, ә картайгач кулларыңны сузарсың, һәм башка берәү, билбавыңны бәйләп, теләмәгән җиреңә алып барыр.

19Гайсә бу сүзләрне Петернең нинди үлем белән Аллаһыны[†] данлаячагын белдереп әйтте. Шуннан Ул аңа:

– Минем арттан бар! – диде[+].


Гайсә һәм Аның яраткан шәкерте турында

20Шулчак Петер борылып карады да артларыннан Гайсәнең яраткан шәкерте килгәнне күрде. Кичке аш вакытында Гайсәнең күкрәгенә терәлеп диярлек утырган, «Хакимем! Сиңа кем хыянәт итәчәк?» дип сораган шәкерт иде бу[+]. 21Петер, аны күргәч, Гайсәдән:

– Хакимем! Аның белән нәрсә булачак? – дип сорады.

22Гайсә аңа:

– Мин кабат килгәнче аның яшәвен телим икән, анда синең ни эшең бар? Минем арттан баруыңны бел! – диде[+].

23Шунлыктан шәкертләр арасында «ул шәкерт үлмәячәк» дигән сүз таралды. Әмма Гайсә «ул үлмәячәк» димәде бит, «Мин кабат килгәнче аның яшәвен телим икән, анда синең ни эшең бар?» дип кенә әйтте.

24Нәкъ менә шул шәкерт, әлеге вакыйгалар турында шаһитлык кылып, боларны язып калдырды да инде. Ә аның шаһитлыгы хак икәнне без беләбез[+].

25Гайсә моннан башка да күп эшләр башкарды, әмма аларның һәммәсе турында тәфсилләп яза башласаң, ул китаплар дөньяга сыймас иде, дип уйлыйм[+].

## Рәсүлләр

### Рәсүлләр

Рәсүлләр


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


### 1


Рәсүлләрнең эшләре

1-2Беренче китабымда мин сиңа, Тәүфил, Гайсәнең хезмәт итә башлаган көненнән алып күккә ашканчы кылган барлык гамәлләре һәм өйрәткәннәре турында язган идем. Күккә алыныр алдыннан Ул Үзе сайлаган рәсүлләргә[†] Изге Рух[†] ярдәмендә әмерләрен биреп калдырды[+].

3Хачта кичергән үлем газапларыннан соң Гайсә, күп санлы хак дәлилләр китереп, рәсүлләргә Үзенең тере икәнлеген исбат итте, кырык көн дәвамында аларга күренеп торды һәм Аллаһы Патшалыгы[†] хакында сөйләде[+].


Гайсәнең күккә ашуы

4Шулай бервакыт алар белән ашап утырганда, Гайсә мондый боерык бирде:

– Иерусалимнән китмәгез, Атам вәгъдә иткән бүләкне көтегез. Мин сезгә ул турыда сөйләгән идем инде[+]. 5Яхъя суга чумдырды, ә сез берничә көннән Изге Рухка чумдырылырсыз[+].

6Бергә җыелгач, алар Гайсәдән:

– Хакимебез![†] Исраил[†] патшалыгын Син шушы арада тергезәчәксеңме?[*] – дип сорадылар[+].

7Ул исә:

– Атам Үз хакимлеге белән билгеләгән вакытны яки заманнарны белү сезгә кирәк түгел, – диде. –[+] 8Әмма сезгә Изге Рух иңгәннән соң, кодрәткә ия булырсыз һәм Иерусалимдә, бөтен Яһүдиядә, Самареядә, хәтта дөньяның читендә дә Минем хакта шаһитлык кылырсыз[+].

9Шушы сүзләрне әйткәннән соң, Гайсә аларның күз алдында күккә күтәрелә башлады һәм болыт эчендә юкка чыкты[+]. 10Алар шулай Гайсәнең күтәрелүен күзәтеп күккә текәлеп торганда, кинәт яннарында актан киенгән ике ир заты пәйда булып:[+]

11– Гәлиләя[†] ирләре! Ник сез күккә текәлеп торасыз? Яныгыздан күккә ашкан Гайсә күз алдыгызда ничек күтәрелгән булса, шул рәвешчә яңадан киләчәк, – диде[+].


Яһүдә Искариот урынына рәсүл итеп


Маттиасны сайлау

12Шуннан соң шәкертләр, Зәйтүн тавыннан төшеп, Иерусалимгә кайттылар. Зәйтүн тавы Иерусалимнән якынча бер чакрымда[*] иде. 13Кайтып җиткәч, үзләре тукталган йортның өске катына менделәр. Болар – Петер, Ягъкуб, Яхъя, Әндри, Филип, Томас, Бартулумай, Маттай, Һалфай углы Ягъкуб, Көрәшче Шимун[*] һәм Ягъкуб углы Яһүдә[†] иде[+]. 14Алар һәрвакыт барысы бергә дога кылалар иде. Анда берничә хатын-кыз, Гайсәнең анасы Мәрьям белән энеләре дә бар иде[+].

15Көннәрнең берсендә шулай бергә җыелгач, Петер имандашлары алдында (анда якынча йөз егермеләп кеше бар иде) торып басты да болай диде:

16– Имандашларым, Гайсәне кулга аласы кешеләрне ияртеп килгән Яһүдә хакындагы сүзләрне Изге Рух безгә ерак бабабыз Давыт патша аша алдан әйткән. Язмадагы ул сүзләр тормышка ашырга тиеш иде[+]. 17Яһүдә, безнең арабызда саналып, безнең кебек үк хезмәт итәр өчен сайланган иде[+].

18(Яһүдә хәрәм акчага җир сатып ала, әмма шул җирдә егылып, аның эче ярыла, һәм бөтен эчке әгъзалары агып чыга. 19Бу хәл Иерусалимнең бар халкына билгеле була, шуңа күрә ул җир алар телендә «Акелдама», ягъни «Канлы җир» дип атала башлый.)[+]

20Бу хакта «Зәбур»[†] китабында:

«Аның йорты буш торсын –
моннан ары анда беркем яшәмәсен»,

һәм:

«Аның урынына башка берәү килсен», –

дип язылган.

21-22Шулай булгач, Хакимебез Гайсә арабызда чакта – Яхъя Аны суга чумдырган көннән алып яныбыздан күккә ашканчы – Гайсәнең үледән терелүенә безнең кебек үк шаһит булган, һәрвакыт безнең белән йөргән кеше кушылырга тиеш безгә, – диде Петер[+].

23Ике кешене – Барсаб дип аталган Йосыфны (аны Юсты дип тә йөртәләр иде) һәм Маттиасны тәкъдим иттеләр. Аннары дога кылып:[+]

24-25– Хакимебез! Син һәрберебезнең йөрәгендә ни ятканын беләсең. Яһүдә үзенә тиеш булган урынга китте. Ул калдырган хезмәтне – рәсүллекне – шушы икәүнең кайсы кабул итәргә тиеш, шуны күрсәт, – диделәр[+].

26Шуннан соң жирәбә салдылар. Жирәбә Маттиаска чыкты, һәм ул унбер рәсүлгә кушылды.

### 2


Изге Рухның иңүе

1Илленче көн бәйрәмендә[†] алар барысы бергә җыелган иделәр[+]. 2Бермәлне, көчле җил искәндәге кебек, күктән тавыш ишетелде һәм алар утырган йортны тутырды. 3Шуннан алар ялкын телләренә охшаган нәрсә күрделәр, һәм шул телләр, аерылып китеп, аларның һәркайсына берәмләп кунды[+]. 4Барысы да Изге Рух[†] белән сугарылып төрле телләрдә сөйли башлады – бу сәләтне аларга Изге Рух бирде[+].

5Шул көннәрдә Иерусалимгә җир йөзендәге төрле халыклар арасында яшәүче диндар яһүдиләр килгән иде. 6Тавышка бик күп халык җыелды; әлеге кешеләрнең һәркайсы, шәкертләрнең алар телендә сөйләшүен ишетеп, аптырап калды. 7Яһүдиләр гаҗәпләнеп:

– Бу сөйләүчеләр барысы да Гәлиләядән[†] түгелме соң? – диештеләр. – 8Нишләп соң без, алайса, үзебез яшәгән илдәге телне ишетәбез? 9Безнең арада бит пәртиялеләр, мадайлылар, эламлылар, Месопотамиядә, Яһүдиядә, Кәппәдүкиядә, Понтта, Асия өлкәсендә[*], 10Фрүгиядә, Памфулиядә, Мисырда һәм Ливиянең Күринигә якын өлешендә, Римда яшәүчеләр, 11яһүдиләр һәм мәҗүсилектән безнең дингә күчкән кешеләр, критлылар һәм гарәпләр бар. Аллаһының[†] бөек эшләре турындагы сүзләрне һәркайсыбыз үз телендә ишетә![+]

12Барысы да хәйран калды һәм бер-берсеннән:

– Нәрсә аңлата икән бу? – дип гаҗәпләнеп сорашты.

13Кайберәүләр исә:

– Шәраб эчеп исергән алар, – дип көлде[+].


Петернең Илленче көн бәйрәмендә сөйләгән вәгазе

14Шулчак Петер унбер рәсүл[†] белән бергә торып басты да кычкырып сөйли башлады:

– Яһүди кардәшләрем һәм Иерусалимнең бар халкы! Мин сезгә моның нәрсә икәнен хәзер аңлатып бирәм. Сүзләремне игътибар белән тыңлагыз, – диде ул. – 15Алар, сез уйлаганча, исерек түгел, сәгать әле иртәнге тугызынчы[*]гына. 16Монда булган хәлләр турында Йоил пәйгамбәр аша Аллаһы алдан ук әйткән:

17«Ахыргы көннәрдә
һәр кешегә Үз Рухымны яудырырмын:
угыл-кызларыгыз пәйгамбәрлек кылыр,
егетләрегезгә Аллаһыдан күренешләр иңәр,
өлкәннәрегез[†] гаиптән[*] хәбәр бирүче төшләр күрер,
– ди Аллаһы. –
18Ул көннәрдә кол ирләремә дә, кол хатыннарыма да
Үз Рухымны яудырырмын,
һәм алар пәйгамбәрлек кылыр.
19-20Раббының[†] бөек һәм шөһрәтле[†] көне алдыннан
югарыда, күктә, – могҗизалар,
түбәндә, җирдә, галәмәтләр күрсәтермен:
кан, ут һәм төтен баганалары күренер,
кояш каралыр, ай кан төсенә керер[+][+].
21Раббы исемен телгә алып,
Аңа мөрәҗәгать иткән һәркем котылыр»[+].

22Исраилиләр![†] Бу сүзләрне тыңлагыз: белгәнегезчә, Аллаһы сезнең күз алдыгызда Гайсә аша кодрәтле эшләр, могҗизалар, галәмәтләр кылды һәм шул эшләре белән насаралы Гайсәнең сезнең өчен билгеләнгән Зат икәнен исбат итте[+]. 23Аллаһының максаты һәм ихтыяры буенча сезнең кулга тапшырылган шушы Кешене сез канунсызлар[†] кулы белән хачка кадаклап үтердегез[+]. 24Әмма Аллаһы, үлем богауларын өзеп, Гайсәне үледән терелтте – үлем Аның алдында көчсез иде[+]. 25Гайсә хакында Давыт болай дигән иде:

«Раббы һәрвакыт минем күз алдымда:
мин һичнәрсәдән курыкмасын өчен,
Ул минем уң ягымда.
26-27Җанымны үлеләр дөньясында калдырмассың,
Үз изгеңне[†] кабердә черетмәссең Син.
Шуңа күрә күңелем куана, телем шатлана,
өмет баглап яшәр хәтта бәдәнем дә.
28Тормыш юлын күрсәттең Син миңа.
Үз каршыңда мине шатлыкка күмәрсең»[+].

29Туганнар![†] – дип дәвам итте Петер. – Ерак бабабыз Давыт хакында турыдан-туры әйтергә рөхсәт итегез: ул үлде, аны җирләделәр, һәм аның кабере бүгенге көнгә кадәр сакланган[+]. 30Аллаһы исә Давытның нәсел орлыгыннан берәүне аның тәхетенә утыртырга ант иткән булган. Әлеге ант турында белгән Давыт, пәйгамбәр буларак, 31Мәсих[†] үледән тереләчәк, Аның җаны үлеләр дөньясында калмаячак, тәне черемәячәк, дип алдан әйтеп куйган. 32Аллаһы менә шул Гайсәне үледән терелтте, һәм без һәммәбез – моның шаһитлары. 33Шулай итеп, Аллаһы Аны Үзенең уң ягына[*] күтәргәч, Ул, Атасыннан вәгъдә ителгән Изге Рухны кабул итеп, өстебезгә сез хәзер күреп һәм ишетеп торган бүләкне яудырды[+]. 34-35Давыт үзе күккә күтәрелмәгән, әмма ул болай дигән:

«Раббы минем Хакимемә[†] әйтте:
„Дошманнарыңны аяк астыңа
баскыч басмасы итеп салганчы,
Минем уң ягымда утыр“»[+].

36Шуңа күрә бөтен Исраил халкы белеп торсын: Аллаһы сез хачка кадаклаган шушы Гайсәне Хаким һәм Мәсих итте, – диде Петер.

37Бу сүзләр тыңлаучыларның йөрәгенә барып кадалды:

– Туганнар, нишләргә инде безгә хәзер? – дип сорады алар Петердән һәм башка рәсүлләрдән[+].

38– Гөнаһларыгыз[†] кичерелсен өчен, һәркайсыгыз, тәүбә итеп, Гайсә Мәсих исеме белән суга чуму йоласын[†] үтәсен, һәм сез Аллаһы бүләген – Изге Рухны кабул итәрсез[+]. 39Бу вәгъдә Раббы Аллабыз Үзенә чакырган һәркемгә – сезгә, балаларыгызга һәм еракта яшәүче барлык кешеләргә дә бирелгән, – дип җаваплады Петер[+].

40Ул тагын да күбрәк дәлилләр китереп:

– Бу бозык буыннан котылыгыз! – дип өндәде.

41Аның сүзләрен чын күңелдән кабул иткән кешеләр суга чуму йоласын үтәде, һәм шул көнне шәкертләргә өч меңгә якын кеше кушылды.


Иман итүчеләрнең бердәм тормышы

42Ул кешеләр, һәрчак рәсүлләрнең тәгълиматын өйрәнүдә булып, бер-берсе белән аралашып, икмәк сындыру йоласында катнашып, бергәләп дога кылып яшәделәр. 43Рәсүлләр аша байтак могҗизалар һәм гаҗәеп нәрсәләр күрсәтелгәнгә, һәркемнең күңелендә Аллаһыдан курку хисе уянды. 44Иман юлындагы бу кешеләр бергә көн күрделәр, һәм аларның бар нәрсәләре уртак иде[+]. 45Хуҗалыкларын һәм милекләрен сатып, килгән акчаны алар һәркемнең ихтыяҗына карап үзара бүлештеләр; 46-47көн саен Аллаһы йортында[†] җыелып, үз өйләрендә исә Аллаһыны данлый-данлый, шат һәм ихлас күңел белән икмәк сындыру йоласын үтәделәр, бергәләп ризык ашадылар. Бар халык аларны ярата, Раббы исә котылганнарның санын көн дә арттырып тора иде.

### 3


Аяклары гарип кешенең йөри башлавы

1Шулай бер көнне көндезге өчләр тирәсендә, дога кылу вакытында, Петер белән Яхъя Аллаһы йортына[†] килделәр. 2Тумыштан аяклары гарип бер кешене һәркөн, Аллаһы йортының Матур дип аталган капкасы янына алып килеп, керүчеләрдән хәер сорарга утыртып китәләр иде[+]. 3Шул кеше, Петер белән Яхъяның Аллаһы йортына кереп баруын күреп, алардан хәер сорады. 4Петер белән Яхъя әлеге кешегә игътибар белән караганнан соң, Петер аңа:

– Карале безгә! – диде.

5Теге кеше, нәрсә дә булса алырга өметләнеп, аларга текәлде. 6Әмма Петер:

– Алтын-көмешем юк минем, булган нәрсәмне исә сиңа бирәм: насаралы Гайсә исеменнән боерам – тор да йөреп кит! – дип,[+] 7аны уң кулыннан тотып торгызды.

Гарип кешенең табаннарына, тубыкларына шундук көч керде,[+] 8һәм ул, җәһәт кенә торып, йөри башлады, Аллаһыны[†] мактый-мактый, сикерә-сикерә алар белән бергә Аллаһы йортына керде[+]. 9Бар халык бу кешенең ничек йөреп китүен һәм Аллаһыны мактавын күрде. 10Кешеләр, Матур капка янында хәер сорашып утырган адәмне танып, бу хәлгә хәйран калдылар.


Петернең Сөләйман әйванында сөйләгән вәгазе

11Савыккан кешенең бер тотам калмыйча Петер белән Яхъяга тагылып йөрүенә гаҗәпләнгән халык, Сөләйман әйваны[*] дип аталган залга йөгереп кереп, алар янына җыелды[+]. 12Петер, моны күреп, халыкка:

– Исраил[†] ирләре! Нигә моңа гаҗәпләнәсез? – диде. – Ник безгә шулай текәлеп карап торасыз? Әллә аны үзебезнең кодрәтебез яки диндарлыгыбыз белән аякка бастырган дип уйлыйсызмы? 13Ибраһимның, Исхакның һәм Ягъкубның Алласы – ата-бабаларыбызның Алласы – Үзенең Хезмәтчесе Гайсәне шөһрәтле[†] итте, сез исә, Пилат Аны азат итәргә теләгән чакта, Аңарга хыянәт иттегез һәм Аңардан ваз кичтегез[+]. 14Сез, Изге[†] һәм Хак Заттан ваз кичеп, кеше үтерүчене азат итәргә сорадыгыз[+]. 15Сез чын тормыш Бирүчене үтердегез, әмма Аллаһы Аны үледән терелтте. Без – моның шаһитлары, – диде Петер. – 16Гайсәнең исеме сез күреп белгән менә бу кешегә куәт бирде, чөнки ул Аңа ышанды. Гайсә аша килгән иман һәммәгезнең күз алдында аны тулысынча савыктырды.

17Хәер, туганнар,[†] мин беләм: сез, башлыкларыгыз кебек үк, аңышмыйча эш иттегез[+]. 18Аллаһы Үз Мәсихенең[†] газап чигәсен барлык пәйгамбәрләр[†] аша алдан әйткән иде, һәм бу хәбәре әнә шулай тормышка ашты.

19Ә сез, гөнаһларыгыз[†] кичерелсен өчен, тәүбә итегез һәм Аллаһыга таба борылыгыз. 20Шулай эшләсәгез, Раббыдан[†] сөенечле заманнар килер, Ул сезгә алдан билгеләнгән Мәсихне – Гайсәне җибәрер. 21Аллаһы Үзенең изге пәйгамбәрләре аша күптән үк белдереп куйган барлык сүзләр гамәлгә ашканчы, Гайсә күктә калырга тиеш[+]. 22Муса болай дигән: «Раббы Аллагыз, сезнең янга мине җибәргән кебек, кардәшләрегез арасыннан сезгә Пәйгамбәр сайлап куячак. Ул нәрсә сөйләсә, сез һәммәсен тыңларга тиеш;[+] 23шушы Пәйгамбәрнең сүзләренә колак салмаган һәр кеше Аллаһы халкы арасыннан юк ителәчәк».

24Шемуилдән башлап барлык пәйгамбәрләр бу көннәр турында алдан хәбәр иткәннәр. 25Сез – пәйгамбәрләрнең варислары. Аллаһы Ибраһимга, җир йөзендәге барлык халыклар синең нәселең аша фатиха алыр, дип әйтеп, сезнең ата-бабаларыгыз белән килешү[†] төзегән; шушы килешүдә сезнең дә катнашыгыз бар. 26Аллаһы, сезнең һәркайсыгызны яман эшләрдән аралап фатихасын күндерү өчен, Үзенең Углы Гайсәне үледән терелтте һәм Аны иң әүвәл сезгә җибәрде.

### 4


Петер белән Яхъя Югары киңәшмә алдында

1Петер белән Яхъя халыкка сөйләп торганда, алар янына руханилар,[†] Аллаһы йортының[†] сакчылар башлыгы һәм саддукейлар[†] килде[+]. 2Петер белән Яхъяның халыкны өйрәтүе һәм Гайсә мисалында үлеләрнең терелүе хакында әйткән сүзләре аларны нык ачуландырды. 3Шул сәбәпле алар Петер белән Яхъяны кулга алдылар һәм, инде кич җиткәнлектән, иртәнгә кадәр сак астына тапшырдылар[+]. 4Тыңлап торучыларның күбесе рәсүлләр[†] сөйләгән Хәбәргә ышанды, һәм бу кешеләрнең саны биш меңгә җитте.

5Икенче көнне Иерусалимдә яһүдиләрнең башлыклары, халык өлкәннәре[†] һәм Канун[†] белгечләре җыелды. 6Олуг рухани Һаннас, Кәяфәс, Яхъя, Искәндәр һәм олуг рухани гаиләсеннән булган башкалар да шунда иделәр[+]. 7Петер белән Яхъяны уртага бастырып:

– Бу савыктыруны сез нинди кодрәт белән, кем исеменнән эшләдегез? – дип сорадылар[+].

8Шулвакыт Петер, Изге Рух[†] белән сугарылып, аларга:

– Халык башлыклары, халык өлкәннәре! – диде. –[+] 9Авыру кешегә күрсәтелгән яхшылык һәм аның ни рәвешле савыгуы турында бүген бездән җавап таләп ителә икән,[+] 10сезнең һәммәгезгә һәм бөтен Исраил[†] халкына мәгълүм булсын: сез хачка кадаклаткан, әмма Аллаһы[†] үледән терелткән насаралы Гайсә исеме ярдәмендә савыккан адәм хәзер сау-сәламәт килеш каршыгызда басып тора. 11Ә Гайсә – «сез, төзүчеләр, кире каккан иң мөһим почмак ташы» ул[+]. 12Башка һичкемнән котылу[†] килмәс. Җир йөзендә кешеләргә бирелгән исемнәр арасында безне коткарырдай бүтән исем юк[+].

13Укымаган, гап-гади бу ике кешенең – Петер белән Яхъяның кыюлыгын күреп, Югары киңәшмәдә[†] утыручылар бик гаҗәпләнделәр, аларның Гайсә белән бергә йөргән кешеләр икәнен аңладылар. 14Савыккан кешене дә Петер белән Яхъя янында күргәч, каршы сүз әйтә алмадылар һәм[+] 15аларга Югары киңәшмәдән чыгып торырга әмер бирделәр.

16– Бу кешеләр белән нәрсә эшләргә? Алар кылган гаҗәеп могҗиза Иерусалимдә яшәүчеләрнең һәммәсенә билгеле, һәм без аны инкяр итә алмыйбыз. 17Әмма халык арасында артык сүз таралмасын өчен, аларны катгый рәвештә кисәтик: бу исем турында беркайчан да кешеләргә сөйләмәсеннәр, – дип үзара киңәштеләр.

18Петер белән Яхъяны яңадан чакырып керттеләр, Гайсә исемен телгә алып һичнәрсә сөйләмәскә һәм һичкемне өйрәтмәскә әмер бирделәр. 19Әмма тегеләр:

– Үзегез уйлап карагыз: Аллаһының сүзен тыңлауга караганда сезнең сүзне күбрәк тыңлау Аллаһы каршында дөрес булырмы икән[+]? 20Күргәннәребез һәм ишеткәннәребез турында без сөйләми булдыра алмыйбыз, – дип җавап кайтардылар.

21Киңәшмәдәгеләр исә җәза бирерлек сәбәп таба алмыйча, кат-кат янап Петер белән Яхъяны чыгарып җибәрделәр. Алар халыктан курка иделәр, чөнки гарип кешенең савыгуын күргән-ишеткән һәркем Аллаһыны данлады[+]. 22Савыгу могҗизасын татыган теге кеше кырыктан узган иде.


Иман итүчеләрнең догасы

23Азат ителгәннән соң, Петер белән Яхъя, иптәшләре янына килеп, баш руханилар һәм халык өлкәннәре әйткән сүзләрне сөйләп бирделәр. 24Моны ишеткәч, барысы да бердәм рәвештә Аллаһыга дога кылдылар:

– Хөкемдарыбыз! Син – күкне, җирне, диңгезне һәм шундагы бөтен нәрсәне Бар кылучы! 25Үз колың булган атабыз Давыттан Изге Рух аша Синең шушы сүзләрең килеп иреште:

«Ни дип чуалыша-котырына кавемнәр,
ник халыклар булмастайны тормышка ашырмакчы?
26Җир йөзенең патшалары баш күтәрә,
Раббыга[†] һәм Ул май сөрткән затка каршы
тупланадыр бергә илбашлары».

27Чынлап та, Һируд[†] һәм Понти Пилат, мәҗүсиләр[†] һәм Исраил халкы белән берләшеп, Изге[†] Хезмәтчең Гайсәгә – Үзең май сөрткән Затка каршы шушы калага җыелдылар,[+] 28Син Үз кодрәтең һәм ихтыярың белән алдан билгеләгән эшне гамәлгә ашырдылар.

29Хәзер, Раббыбыз, аларның янауларын ишет һәм без колларыңа Синең сүзеңне зур кыюлык белән сөйләргә көч бир[+]. 30Кулыңны суз һәм Изге Хезмәтчең Гайсә исеме белән авыруларны савыктыр, галәмәтләр һәм могҗизалар күрсәт.

31Дога кылганнан соң, алар тупланган урын тетрәнеп куйды, һәм барысы да, Изге Рух белән сугарылып, Аллаһы сүзен зур кыюлык белән сөйли башлады[+].


Һәрнәрсә уртак

32Иман китергән кешеләрнең барысы да йөрәкләре һәм күңелләре белән бердәм булды. Берсе дә үз милкен «минеке» дип әйтмәде, һәрнәрсә уртак иде[+]. 33Хаким[†] Гайсәнең үледән терелеп торуына рәсүлләр биргән шаһитлык зур көч-кодрәткә ия иде, һәм Аллаһы барчасына Үзенең мәрхәмәтен[†] мул итеп яудырып торды. 34Иман итүчеләр[†] арасында беркем мохтаҗлык кичермәде, чөнки җирләре яки йортлары булганнар, аларны сатып, акчасын[+] 35рәсүлләр карамагына тапшыра торды. Һәркемгә ихтыяҗына карап бирелде. 36Мәсәлән, рәсүлләр Барнаб (ягъни «Юаныч углы») дип исем кушкан, Кипрда туган[†] Йосыф исемле левиле[+] 37җир саткан акчасын шулай рәсүлләргә бирде.

### 5


Һанани белән Сапфира

1Һанани исемле бер адәм һәм аның хатыны Сапфира бар иде. Шул Һанани милкен сатты да, 2хатыны белән сөйләшеп, акчаның бер өлешен яшереп калдырды, ә калганын рәсүлләргә[†] китереп бирде. 3Шунда Петер:

– Һанани, ни өчен син шайтанга[†] йөрәгең белән идарә итәргә ирек бирдең? Сатылган җир акчасының бер өлешен яшереп калдырып, Изге Рухны[†] алдарга уйладыңмы? – диде. – 4Сатканчы ул милек синеке булды, сатканнан соң да акчасы синең кулда иде. Ни өчен син алдашырга уйладың? Син бит кешеләрне түгел, Аллаһыны[†] ялганладың.

5Шушы сүзләрне ишетүгә Һанани идәнгә ауды да җан бирде. Бу хәл турында ишеткән кешеләрнең коты очты. 6Һананиның җәсәден егетләр кәфенгә төрделәр дә алып чыгып күмделәр.

7Өч сәгать чамасы үткәннән соң, Һананиның хатыны да килде. Булган хәлне ул әле белми иде. 8Петер аңардан:

– Әйт әле миңа, җирегезне фәлән бәягә саттыгызмы? – дип сорады.

– Әйе, шул бәягә, – дип җавап бирде хатын.

9– Ни өчен сез Раббының[†] Рухын сынарга уйладыгыз? – диде аңа Петер. – Әнә, иреңне күмгән кешеләр кереп килә. Алар сине дә алып чыгачак.

10Хатын шундук аның аягына егылып җан бирде. Егетләр, кереп, хатынның үлгәнлеген күрделәр, аннары, алып чыгып, ире янына күмеп куйдылар.

11Иман итүчеләр бердәмлеген[†] һәм бу хәбәрне ишетүчеләрнең барысын көчле курку биләп алды.


Рәсүлләр күрсәткән могҗизалар

12Рәсүлләр кулы белән халык алдында гаҗәеп күп галәмәтләр һәм могҗизалар кылынды. Иман итүчеләр,[†] бергәләшеп, Сөләйман әйванында очрашып тордылар[+]. 13Халык аларны хөрмәт итте, ләкин читтән аларга килеп кушылырга беркем базмады. 14Шулай да Хаким[†] Гайсәгә иман итүче ир-ат һәм хатын-кызларның саны артканнан-арта барды. 15Петер урамнан үтеп барганда, «һич булмаса күләгәсе төшсә иде» дигән теләк белән авыруларны ятакларга, җәймәләргә салып чыгарып яткыралар иде[+]. 16Шулай ук Иерусалим тирәсендәге шәһәрләрдән бихисап күп кеше хасталарны, җен кагылган адәмнәрне алып килә, һәм чирлеләрнең һәммәсе савыга иде.


Кулга алынган рәсүлләрне фәрештәнең иреккә чыгаруы

17Бервакыт олуг рухани[†] һәм аның барлык тарафдарлары, ягъни саддукей төркемендәгеләр, көнләшеп,[+] 18рәсүлләрне кулга алдылар да шәһәр зинданына ябып куйдылар[+]. 19Әмма төнлә Раббының бер фәрештәсе[†] зиндан ишекләрен ачты һәм:[+]

20– Барыгыз, шушы яңа тормыш турындагы хәбәрне Аллаһы йортында[†] халыкка сөйләгез, – дип аларны иреккә чыгарды.

21Рәсүлләр, аның сүзен тыңлап, иртә таңнан Аллаһы йортына килделәр һәм халыкка вәгазь сөйли башладылар.

Ә олуг рухани һәм аның ярдәмчеләре, Исраил[†] халкының өлкәннәрен[†] чакырып, Югары киңәшмә[†] җыйдылар да рәсүлләрне алып килер өчен хезмәтчеләрен зинданга җибәрделәр, 22әмма тегеләр, зинданда рәсүлләрне тапмыйча, кире кайттылар һәм:

23– Без килгәндә зиндан ишекләре бикле, ишек төбендә сакчылар да басып тора, әмма зинданда беркем юк иде, – диделәр.

24Олуг рухани, сакчылар башлыгы һәм баш руханилар моны ишетеп, монысы тагын нәрсә инде, дип аптырашта калдылар.

25Шул арада берәү килеп:

– Әнә, карагыз, сез зинданга япкан кешеләр Аллаһы йортында халыкны өйрәтә, – дип хәбәр итте.


Рәсүлләр Югары киңәшмә алдында

26Сакчылар башлыгы үзенең хезмәткәрләре белән шунда китте, әмма халыкның үзләренә таш ата башлавыннан куркып, рәсүлләрне алып килгәндә көч кулланмады[+]. 27Аларны Югары киңәшмә каршына китереп бастырдылар, һәм олуг рухани:[+]

28– Без сезгә, шул Кеше исеменнән өйрәтмәгез, дип катгый рәвештә боерган идек түгелме? – диде. – Ә сез үзегезнең тәгълиматыгызны бөтен Иерусалимгә таратасыз һәм ул Кешенең үлемендә безне гаепләмәкче буласыз[+].

29Петер һәм башка рәсүлләр исә:

– Кешеләрдән элек без Аллаһыга буйсынырга тиешбез[+]. 30Сез агачка асып үтергән Гайсәне аталарыбызның Алласы үледән терелтте. 31Исраил халкы гөнаһларыннан[†] тәүбә итеп кичерү алсын өчен, Аллаһы Аны, Юлбашчы һәм Коткаручы[†] итеп, уң ягына утыртты. 32Без – бу хәлләрнең шаһиты. Аллаһының сүзен тоткан кешеләргә бирелгән Изге Рух та бу эшләргә шаһит, – дип җавап бирделәр[+].

33Моны ишеткәч, Югары киңәшмә әгъзалары ярсып китеп рәсүлләрне үтермәкче булдылар[+]. 34Халык хөрмәтен казанган канун[†] укытучысы – Гамәлиил исемле бер фарисей шулчак торып басты да рәсүлләрне күпмедер вакытка бүлмәдән чыгарып торырга боерды[+]. 35Рәсүлләр чыгып киткәч:

– Исраил ирләре! – дип сүз башлады Гамәлиил. – Бу кешеләр белән нәрсә эшләргә җыенуыгыз турында яхшылабрак уйлагыз. 36Күптән түгел генә үзен бөек бер кеше итеп күрсәтергә тырышучы Тәүдәс исемле кеше пәйда булып, аңа дүрт йөзгә якын кеше ияргән иде. Әмма аны үтерүгә, аңа ияргән төркем дә юкка чыкты. 37Шуннан соң, халык санын исәпкә алган көннәрдә, гәлиләяле[†] Яһүдә[†] пәйда булып байтак халыкны үз артыннан ияртте. Әмма ул да һәлак булды, һәм аңа ияргән халык таралды[+]. 38Шуңа күрә миннән сезгә киңәш шул: тимәгез бу кешеләргә, җибәрегез аларны. Әгәр аларның ният-гамәлләре бәндәләрдән булса, үзеннән-үзе таркалыр. 39Ә инде Аллаһыдан булса, сез аны юкка чыгара алмаячаксыз. Аллаһыга каршы көрәшүчеләр булып куймагыз, – диде ул.

Өлкәннәр аның сүзенә колак салдылар. 40Рәсүлләрне чакырып керттеләр һәм, кыйнап, Гайсә исеменнән сөйләмәскә боерып иреккә җибәрделәр. 41Рәсүлләр исә, Гайсә исеме өчен кимсетелүгә лаек булуларына шатланып, Киңәшмәдән чыгып киттеләр[+]. 42Алар, һәр көнне Аллаһы йортында һәм өйләрдә кешеләрне өйрәтеп, Гайсә Мәсих[†] турындагы Яхшы хәбәрне[†] сөйләүләрен дәвам иттеләр.

### 6


Ярдәмчеләр сайлау

1Шәкертләрнең саны артканнан-арта барды. Шул көннәрдә грек телле яһүдиләр «көндәлек ризыкны бүлгәндә, безнең тол хатыннарны исәпкә алмыйлар» дип җирле яһүдиләрдән ризасызлык белдерде[+]. 2Шуннан соң унике рәсүл,[†] барлык шәкертләрне җыеп:

– Аллаһы[†] сүзен өйрәтүебезне читтә калдырып, ризык бүлешү кебек эшләр белән шөгыльләнү дөрес булмас иде, – диде. – 3Шулай булгач, имандашлар, үз арагыздан хөрмәтле, Изге Рух[†] белән сугарылган зирәк җиде кешене сайлап алыгыз. Ризык бүлүне шуларга тапшырырбыз[+]. 4Ә безнең төп эшебез дога кылу һәм сүз белән хезмәт итү булыр.

5Бу тәкъдим барысына да ошады. Иманы нык һәм Изге Рух белән сугарылган Эстефәнне, шулай ук Филипне, Прохырны, Никәнүрне, Тимунны, Парменне һәм мәҗүсилектән яһүдиләр диненә күчкән антиухияле Никүләйне сайлап[+] 6рәсүлләр алдына бастырдылар, һәм рәсүлләр аларның башларына кулларын куеп дога кылдылар[+].

7Шулай итеп, Аллаһы сүзе тарала барган саен, Иерусалимдә шәкертләрнең дә саны артты, руханиларның[†] да күбесе Яхшы хәбәрне[†] кабул итте[+].


Эстефәнне кулга алу

8Аллаһының мәрхәмәте[†] һәм кодрәте белән сугарылган Эстефән халык арасында бөек могҗизалар һәм галәмәтләр кылды. 9Шулай бервакыт яһүдиләр Эстефән белән бәхәскә керделәр. Аларның беришләре күринилеләрнең һәм искәндәриялеләрнең «Азат ителгәннәр гыйбадәтханәсе»ннән,[†] ә башкалары Киликия һәм Асия өлкәләреннән иде. 10Эстефәннең зирәк сүзләренә һәм Рухка каршы тора алмагач,[+] 11алар яшерен рәвештә берничә кешене «без аның Мусага һәм Аллаһыга каршы көфер сөйләгәнен ишеттек» дип әйтергә күндерделәр[+]. 12Шулай итеп, халыкны, өлкәннәрне[†] һәм Канун[†] белгечләрен Эстефәнгә каршы котырттылар, һәм тегеләр аны тотып алдылар да Югары киңәшмә[†] каршына китерделәр. 13Киңәшмәдә ялган шаһитларга сүз бирелде, һәм алар:

– Бу кеше шушы изге[†] урынга һәм Канунга каршы көфер сөйләүдән туктамый, – дип әйттеләр. –[+] 14Без аның «насаралы Гайсә бу урынны җимерәчәк һәм Муса калдырган йолаларны үзгәртәчәк» дигәнен ишеттек[+].

15Киңәшмәдә утыручы бар кешенең күзе Эстефәнгә текәлде – аның йөзе фәрештәнекенә[†] охшап калган иде.

### 7


Эстефән Югары киңәшмә алдында

1Эстефәннән олуг рухани:[†]

– Бу гаепләүләр дөресме? – дип сорады.

2– Туганнар![†] Халык өлкәннәре![†] – дип сүз башлады Эстефән. – Тыңлагыз әле мине! Атабыз Ибраһим Харан шәһәренә күчеп килгәнче, Месопотамиядә яшәгән чакта, аңа шөһрәтле[†] Аллаһы[†] күренеп 3«үзең яши торган җирне һәм туганнарыңны калдырып, Мин күрсәтәчәк җиргә кит» дигән. 4Шуннан соң Ибраһим, килданиләр төбәгеннән китеп, Харанга күчеп килгән. Атасы вафат булганнан соң, Аллаһы аны менә хәзер сез яши торган шушы якларга күчергән 5һәм биредә аның үзенә аяк басарлык та җир бирмәгән, ләкин киләчәктә бу җирне аңа һәм аның токымына бирергә вәгъдә иткән. Ул вакытта әле Ибраһимның балалары булмаган. 6Аллаһы аңа: «Киләчәктә синең нәселең чит җирдә килмешәк булып, дүрт йөз ел буе коллыкта җәбер-золым күреп яшәр. 7Әмма Мин аларны коллыкта тотачак халыкны хөкем итәрмен, һәм алар, ул илдән чыгып, шушы җирдә Миңа хезмәт итәрләр», – дигән. 8Аллаһы шуннан соң атабыз Ибраһим белән килешү[†] төзегән һәм шул килешү билгесе итеп сөннәткә утырту[†] йоласын биргән. Шулай итеп, Исхак туып сигез көн үткәннән соң, атасы Ибраһим аны сөннәткә утырткан. Исхак исә – углы Ягъкубны, ә Ягъкуб унике ыруг башлыгын сөннәтләгән. 9Шул ыруг башлыклары, үз энеләре Йосыфтан көнләшеп, аны Мисырга сатып җибәргәннәр. Әмма Аллаһы Йосыфны Үзенең мәрхәмәтеннән[†] ташламаган – 10барлык бәлаләрдән коткарган һәм аңа зирәк акыл биреп Мисыр патшасы фиргавеннең[†] илтифатын күндергән. Нәтиҗәдә фиргавен аны Мисырга һәм үзенең бөтен сараена идарәче итеп билгеләгән.

11Шул вакытларда бөтен Мисыр һәм Кәнган җиренә зур михнәт – ачлык килгән, һәм аталарыбызга ризык табу кыенлашкан. 12Ягъкуб, Мисырда ашлык барлыгын ишетеп, аталарыбызны шунда озаткан. 13Ә инде Мисырга алар икенче тапкыр килгәч, агай-энеләренә Йосыф үзенең кем икәнен ачкан, һәм фиргавен шул вакытта Йосыфның гаиләсе турында белгән. 14Йосыф, хәбәр җибәреп, үзенең атасы Ягъкубны һәм бөтен туганнарын, җитмеш биш җанны, үз янына чакырткан. 15Шулай итеп, Ягъкуб Мисырга күчеп килгән, һәм ул да, аталарыбыз да гомерләрен шунда тәмамлаган. 16Вафатларыннан соң аларның җәсәдләрен Шәкем шәһәренә алып килеп, Хамур угылларыннан Ибраһим көмеш түләп сатып алган кабергә куйганнар.

17Аллаһының Ибраһимга биргән вәгъдәсе гамәлгә ашыр вакыт якынлашкан саен, Мисырда безнең халыкның саны һаман арта барган. 18Бу хәл Йосыфны белмәгән бүтән бер патшаның хакимлегенә[†] кадәр шулай дәвам иткән. 19Әлеге патша, безнең халыкка каршы төрле хәйләләр корып, ата-бабаларыбызны җәберләгән: яңа туган сабыйлардан котылыр өчен, аларны чыгарып ташларга мәҗбүр иткән.

20Шул вакытта Муса туган. Ул бик күркәм бала булган, һәм өч ай дәвамында ата-анасы өендә тәрбияләнгән[+]. 21Ә инде алар баладан аерылырга мәҗбүр булганнан соң, Мусаны фиргавен кызы табып алган да үз углыдай күреп үстергән. 22Муса мисырлыларның барлык гыйлемнәрен өйрәнгән, сүздә дә, эштә дә куәтле булган.

23Кырык яше тулгач, аның күңелендә үзенең туганнары – Исраил[†] халкы янына бару теләге уянган. 24Алар янына баргач, ул бер мисырлының исраили адәмне рәнҗетүен күргән һәм, мисырлыны үтереп, кыйналган кеше өчен үч алган. 25Аллаһы минем аша аларга котылу[†] бирәчәген туганнарым аңлар, дип уйлаган Муса, әмма алар аңламаган. 26Икенче көнне Муса ике исраилинең сугышуын күргән һәм аларны татулаштырырга теләп: «Сез туганнар бит, нигә бер-берегезне рәнҗетәсез?» – дигән. 27Әмма үз кардәшен рәнҗетүче адәм, Мусаны этеп җибәреп: «Безнең өстән башлык һәм хөкемче итеп сине кем куйды? 28Кичә мисырлыны үтергән кебек, мине дә үтерергә телисеңме әллә?» – дигән. 29Бу сүзләрне ишеткәч, Муса качып киткән һәм Мидьян җирендә килмешәк булып яши башлаган. Анда аның ике углы туган.

30Кырык ел үткәннән соң, Синай тавы[†] янында, чүлдә янып торган күгән куагы ялкынында, Муса каршында бер фәрештә[†] пәйда булган. 31Моны күреп, Муса бик гаҗәпләнгән, ә инде карарга дип якынрак килгәч, Раббының:[†] 32«Мин – ата-бабаларыңның Алласымын, Ибраһимның, Исхакның вә Ягъкубның Алласы», – дигән авазын ишеткән. Куркудан калтырап төшкән Муса күтәрелеп карарга да батырчылык итмәгән. 33Раббы аңа: «Аяк киемеңне сал, чөнки син басып торган урын – изге[†] җир. 34Мин халкымның Мисырда җәберләнүен күрдем, сыкрануын ишеттем һәм аны азат итү өчен җиргә төштем. Инде бар, Мин сине Мисырга юллыйм», – дигән.

35«Безнең өстән башлык һәм хөкемче итеп сине кем куйды?» – дип исраилиләр кире каккан шул Мусаны Аллаһы күгән куагында пәйда булган фәрештә ярдәмендә башлык һәм азат итүче итеп җибәргән. 36Шул Муса, Мисыр җирендә, Кызыл диңгездә һәм кырык ел дәвамында чүлдә могҗизалар, илаһи билгеләр күрсәтеп, Исраил халкын Мисырдан алып чыккан. 37«Раббы Аллагыз, сезнең янга мине җибәргән кебек, кардәшләрегез арасыннан сезгә Пәйгамбәр сайлап куячак», – дип әйтүче дә – шул Муса[+]. 38Синай тавында фәрештә әйткән сүзләрне чүлдә җыелган халыкка нәкъ менә ул җиткергән. Безгә тапшыру өчен тереклек сүзләрен ул кабул итеп алган.

39Әмма аталарыбыз, Муса әйткәнне тыңламыйча кабат Мисырга китәргә ниятләнеп, 40Һарунга: «Безгә юл күрсәтеп барырга илаһлар яса. Безне Мисырдан алып чыккан Мусага нәрсә булганны белмибез», – дип, 41бозау сынын койганнар да шуңа корбан[†] китергәннәр һәм үз куллары белән ясаган шул пот алдында күңел ачканнар. 42Аллаһы исә, бу кавемнән йөз чөереп, аларга күктәге кояшка, айга һәм йолдызларга табынырга юл куйган. Пәйгамбәрләр[†] китабында шул турыда болай язылган:

«Әй Исраил халкы!
Кырык ел буе чүлдә йөреп,
сез Минем хөрмәткә корбан чалдыгызмы,
Миңа башка бүләкләр китердегезме?
43Сез илаһыгыз Молохның чатырын,
илаһыгыз Райфанның йолдызын[*] –
табыну өчен үзегез ясаган шул потларны күтәреп йөрдегез.
Шуңа күрә Мин сезне
Бабилдән[†] дә арырак сөрәчәкмен!».

44Ата-бабаларыбызның Аллаһы Мусага чүлдә күрсәткән өлге буенча ясалган Шаһитлык чатыры[†][*] бар иде[+]. 45Иешуа Навин җитәкчелегендә ата-бабаларыбыз шул чатырны Аллаһы аларның күз алдыннан куып җибәргән халыкларның җиренә илтеп урнаштырган. Давыт патша заманына кадәр чатыр шунда торган. 46Аллаһының мәрхәмәтен казанган Давыт, Ягъкуб нәселенең Алласына йорт корып бирим дип, Аның ризалыгын сораган. 47Аллаһыга тәгаенләнгән йортны исә Сөләйман салган. 48Әмма Хак Тәгалә кул белән ясалган корылмаларда яшәми. Пәйгамбәр әйткәнчә:[+]

49«Күк – Минем тәхетем,
ә җир – аякларымны терәр урындыр.
Нинди йорт сала аласыз сез Миңа?! – дип сорый Раббы. –
Нинди урын Миңа торак була ала?!
50Боларның һәммәсен Минем кулларым бар кылмадымыни?!»

51Үҗәт халык! Йөрәгегез һәм колакларыгыз сөннәтләнмәгән адәмнәр! Сез аталарыгыз кебек үк һәрвакыт Изге Рухка[†] каршы киләсез. 52Ата-бабаларыгыз эзәрлекләмәгән берәр пәйгамбәр булдымы икән? Алар Тәкъва затның киләсен алдан хәбәр итүчеләрне үтергәннәр, ә хәзер сез Аңа хыянәт иттегез һәм Аны үтердегез[+]. 53Фәрештәләр сезгә Аллаһыдан Канун[†] китерделәр, ләкин сез аны үтәмәдегез[+].


Эстефәнне үтерү

54Шушы сүзләрне ишеткәч, Киңәшмәдә утыручылар ачуларыннан тешләрен шыкырдаттылар[+]. 55Изге Рух белән сугарылган Эстефән исә, күзләрен күккә текәп, Аллаһының шөһрәтен һәм Аллаһының уң ягында торган Гайсәне күрде[+].

56– Менә, мин ачылып киткән күкләрне һәм Аллаһының уң ягында басып торучы Адәм Углын[†] күрәм, – диде ул[+].

57Киңәшмәдәгеләр колакларын томалап, кычкыра-кычкыра дәррәү Эстефәнгә ташландылар да 58аны шәһәр читенә өстерәп алып чыгып таш бәрә башладылар. Аңа каршы шаһитлык иткән адәмнәр үзләренең өс киемнәрен Шаул исемле егет янына куеп тордылар[+]. 59Тегеләр таш аткан вакытта, Эстефән дога кылып:

– Хакимем Гайсә, рухымны кабул ит, – диде,[+] 60аннары тезләренә егылды һәм, – Хакимем! Бу гөнаһны[†] алар өстенә салма! – дип кычкырды да җан бирде[+].

### 8

1Шаул исә бу үтерүне хуплады.


Иман итүчеләр бердәмлегенең тар-мар булуы

Шул көннән Иерусалимдәге иман итүчеләр бердәмлеген[†] нык эзәрлекли башладылар, һәм рәсүлләрдән[†] гайре барысы да Яһүдиянең һәм Самареянең төрле урыннарына таралып бетте[+].

2Берничә тәкъва кеше Эстефәнне күмде һәм аның өчен кайгырып бик нык елады. 3Шаул исә иман итүчеләр бердәмлеген тар-мар итәргә тотынды. Ул өйдән-өйгә йөрде, ир-ат һәм хатын-кызларны өстерәп чыгарып зинданнарга ташлады[+].


Филип Самареядә

4Таралышкан иман итүчеләр,[†] кайда гына булсалар да, Аллаһы[†] сүзен сөйләп йөрделәр[+]. 5Аларның берсе, Филип дигәне, Самареянең бер шәһәренә килеп халыкка Мәсих[†] турында сөйләде[+]. 6Филип кылган могҗизалы гамәлләрне күреп-ишеткән халык аның сүзләрен зур дикъкать белән тыңлады. 7Җен ияләшкән кешеләрнең күбесеннән акыра-бакыра явыз рухлар[†] чыкты. Паралич суккан һәм аксак кешеләрнең күбесе савыкты[+]. 8Шуңа күрә шәһәрдә зур шатлык хөкем сөрде.

9Ул шәһәрдә үзенең сихерләре белән Самарея халкын хәйран калдырган, үзен бөекләрдән санаган Шимун исемле кеше бар иде. 10Кечесе дә, олысы да – барчасы аны игътибар белән тыңлап: «Бу кешедә „бөек көч“ дип атала торган Аллаһы кодрәте бар», – дип әйтә иде. 11Шактый вакытлар үзенең сихерләре белән халыкны шаккатырып торганлыктан, кешеләр аны тыңлый иде. 12Әмма Филип сөйләгән Аллаһы Патшалыгы[†] һәм Гайсә Мәсих хакындагы Яхшы хәбәргә[†] ышангач, ирләр дә, хатыннар да суга чуму йоласын[†] үтәделәр. 13Шимун да, ышанып, суга чуму йоласын үтәде һәм, Филип кылган могҗизалы гамәлләргә, кодрәтле эшләргә хәйран калып, аның яныннан бер адым китмәде[+].

14Иерусалимдәге рәсүлләр, Самареядә яшәүчеләрнең дә Аллаһы сүзен кабул итүен ишетеп, Петер белән Яхъяны алар янына җибәрделәр[+]. 15Самареягә килгәч, яңарак кына иман китергән кешеләр Изге Рухны[†] кабул итеп алсын өчен, Петер белән Яхъя анда дога кылдылар[+]. 16Хаким[†] Гайсә исеме белән суга чумдырылган булсалар да, аларның берсенә дә әле Изге Рух иңмәгән иде[+]. 17Шуннан Петер белән Яхъя самареялеләрнең башына кулларын куйдылар, һәм алар Изге Рухны кабул итеп алдылар[+]. 18Шимун исә, рәсүлләрнең кул тидерүеннән Изге Рух бирелгәнне күреп, аларга акча тәкъдим итте.

19– Кулларымны башына куйган кеше Изге Рухны кабул итә алсын өчен, миңа да шул кодрәтне бирегез, – диде ул.

20Ләкин Петер аңа:

– Әгәр Аллаһы бүләген акчага сатып алырга мөмкин дип уйлыйсың икән, акчаларың белән бергә һәлак булырсың! – диде. – 21Бу эштә катнашырга хакың юк синең, чөнки Аллаһы каршында күңелең чиста түгел. 22Шуңа күрә бу явызлыгыңнан тәүбә ит тә Раббыга[†] дога кыл, бәлки йөрәгеңдәге ниятеңне кичерер[+]. 23Мин синең зәһәр көнчелек белән тулганыңны һәм гөнаһ[†] әсирлегеңдә икәнеңне күреп торам.

24– Сез әйткәннәрнең берсе дә башыма төшә күрмәсен дип, минем өчен Раббыга дога кылыгызчы, – дип җавап бирде Шимун.

25Петер белән Яхъя, үзләренең шаһитлыгын биреп Раббы сүзен игълан иткәннән соң, Иерусалимгә таба киттеләр, юл уңаенда Самареянең күп кенә авылларында Яхшы хәбәрне тараттылар[+].


Филип һәм хәбәши адәм

26Раббының бер фәрештәсе[†] Филипкә:

– Тор да көньякка таба, Иерусалимнән Газага илтә торган юлга бар, – диде. (Әлеге юл чүл аша уза иде.)[+]

27Филип, җыенып, юлга чыкты. Нәкъ шул вакытта юл буйлап бер хәбәши[*] – кәндәкинең[*], ягъни Хәбәшстан патшабикәсенең бөтен хәзинәсен саклаучы сарай хезмәтчесе[*], югары дәрәҗәле түрә бара иде. Аллаһыга табыну өчен ул Иерусалимгә килгән булган, 28ә хәзер үз иленә кайтып барышы икән. Хәбәши адәм үз арбасында Ишагыйя пәйгамбәр китабын укып утыра иде. 29Изге Рух Филипкә:

– Арба янына кил дә рәттән атла, – диде[+].

30Филип арба янына йөгереп килде һәм, хәбәшинең Ишагыйя пәйгамбәр китабын укыганын ишетеп:

– Укыганыңны аңлыйсыңмы соң? – дип сорады.

31– Берәрсе төшендермәсә, ничек аңлыйм инде? – диде хәбәши һәм Филипкә үз янына утырырга тәкъдим итте[+].

32Хәбәши адәм Язманың шушы урынын укый иде:

«Аны, сарык сыман, чалырга алып бардылар;
йон кыркучылар алдында ул, бәрән сыман,
авызын да ачмады.
33Аны кимсеттеләр,
гадел хөкемнән мәхрүм иттеләр.
Аның нәселе турында кем сөйли алыр? –
Җир йөзендәге гомере өзелде бит».

34Филиптән ул:

– Зинһар, әйт әле, пәйгамбәр монда кем турында сөйли? Үзе турындамы, әллә башка берәү турындамы? – дип сорады.

35Шуннан Филип, Язманың шул урыныннан аңлата башлап, хәбәшигә Гайсә хакындагы Яхшы хәбәрне сөйләп бирде[+]. 36Бара торгач, алар су янына килеп җиттеләр.

– Менә бит, су да бар – чуму йоласын үтәргә миңа нәрсә комачаулый? – диде хәбәши.

[ 37– Чын күңелдән ышансаң, мөмкин, – дип җавап бирде Филип.

– Гайсә Мәсихнең Аллаһы Углы икәненә ышанам, – диде теге.][*]

38Арбасын туктатырга кушып, хәбәши адәм Филип белән суга керде, һәм Филип аны суга чумдырып алды. 39Судан чыккач, Раббы Рухы Филипне алып китте, һәм хәбәши аны бүтән күрмәде, шатлана-шатлана юлын дәвам итте. 40Филип исә Ашдод шәһәрендә пәйда булды һәм Кайсариягә[†] килеп җиткәнче шәһәрләрдә Яхшы хәбәрне сөйләп йөрде.

### 9


Шаулның Дәмәшкъ юлында Гайсә белән очрашуы

1Хуҗа-Хакимнең[†] шәкертләренә һаман да нәфрәте ташып торган Шаул аларга үлем белән янады. Олуг руханига[†] барып, ул[+] 2«Юл» дип аталган тәгълиматны тотучы[*] ир-ат һәм хатын-кызларны кулга алу һәм Иерусалимгә илтү өчен вәкаләтнамә сорап алды. Әлеге вәкаләтнамә Дәмәшкъ яһүдиләренең гыйбадәтханәләренә[†] тәгаенләнгән иде.

3Юлда барганда, инде Дәмәшкъкә якынлашып килгәндә, кинәт Шаулның тирә-ягы күктән төшкән яктылыктан балкып китте[+]. 4Ул җиргә егылды һәм шулчак:

– Шаул, Шаул! Нигә син Мине эзәрлеклисең? – дигән тавыш ишетте.

5– Әфәндем, Син кем? – дип сорады Шаул.

– Син эзәрлекләгән Гайсә Мин, – дип җавап бирде тавыш. 6– Тор да шәһәргә бар. Анда сиңа нәрсә эшләргә кирәклеген әйтерләр.

7Шаулның юлдашлары барган уңайга катып калдылар – алар әлеге тавышны ишеттеләр, ләкин һичкемне күрмәделәр. 8Шаул җирдән торды, күзләрен ачса да, бернәрсә күрә алмады. Шуңа күрә Дәмәшкъкә аны җитәкләп алып килделәр. 9Өч көн буе аның күзләре күрмәде, һәм ул ашамады да, эчмәде дә.

10Дәмәшкътә Гайсәнең Һанани исемле шәкерте яши иде. Илаһи күренештә Хуҗа-Хаким аңа:

– Һанани! – дип эндәште.

– Әйе, Хакимем,[†] – диде ул[+].

11– Тор да, «Туры» дигән урамга барып, Яһүдә[†] яшәгән өйгә кер һәм Шаул исемле тарслыны[*] сора. Хәзерге мәлдә ул дога кылып утыра[+]. 12Аңа илаһи күренеш булды: әлеге күренештә Һанани дигән берәү, Шаулның күзләре янә күрә башласын өчен, аның янына килде дә куллары белән орынды, – диде Хуҗа-Хаким.

13– Хакимем! Мин ул адәмнең Иерусалимдә Синең изгеләреңә[†] никадәр явызлыклар кылуын күп кешедән ишеттем. 14Бирегә дә ул, баш руханилардан вәкаләтнамә алып, Синең исемне телгә алучыларның барысын кулга алыр өчен килгән, – дип әйтте Һанани.

15Әмма Хуҗа-Хаким аңа:

– Бар, чит халыкларга һәм патшаларга, шулай ук Исраил[†] халкына исемемне танытыр өчен, Мин аны Үземә корал итеп сайладым[+]. 16Мин аңа исемем хакына күпме газаплар кичерергә тиешлеген күрсәтермен, – диде[+].

17Һанани шул йортка барды һәм Шаулның башына кулларын куеп:

– Шаул туган![†] Күзләрең күрә башласын һәм син Изге Рух[†] белән сугарылсын өчен, юлыңда очраган Хакимебез Гайсә мине синең янга җибәрде, – диде[+].

18Шулчак Шаулның күзләрен томалап торган пәрдә сыман нәрсә төште дә, ул янә күрә башлады. Аннары ул урыныннан торды һәм суга чуму йоласын[†] үтәде. 19Ашап алганнан соң, аңа көч керде.

Шаул берничә көн шәкертләр белән бергә Дәмәшкътә булды[+]. 20Яһүдиләрнең гыйбадәтханәләрендә ул шундук «Гайсә – Аллаһы[†] Углы» дип сөйләп йөри башлады. 21Аның сүзләрен ишеткән бар кеше хәйран калып:

– Иерусалимдә шул исемне телгә алучыларны эзәрлекләгән адәм түгелме соң бу? Бирегә ул аларны кулга алыр һәм баш руханиларга тапшырыр өчен килмәдеме икән? – диде[+].

22Шаулның вәгазьләү куәте исә артканнан-арта барды. Гайсәнең Мәсих[†] икәнлеген исбат итеп йөреп, Дәмәшкътә яшәүче яһүдиләрне ул аптырашка салды[+].

23Күпмедер вакытлар үткәннән соң, яһүдиләр аны үтерергә сүз куештылар,[+] 24әмма Шаул аларның бу ниятен сизеп алды. Аны үтермәкче булып, яһүдиләр көне-төне шәһәр капкаларын күзәттеләр, 25ләкин бер төндә шәкертләр Шаулны кәрзингә утырттылар да кала диварыннан тышкы якка төшерделәр[+].


Шаул Иерусалимдә

26Иерусалимгә килгәч, Шаул шәкертләргә кушылырга тырышты, әмма барысы да аңардан курыктылар, аның Гайсә шәкерте булуына ышанмадылар. 27Барнаб исә Шаулны рәсүлләр[†] янына алып килде һәм юлда аның Хуҗа-Хакимне күрүен, Хакимнең нәрсәләр әйтүен, Дәмәшкътә Шаулның Гайсә турында кыюлык белән вәгазьләвен сөйләп бирде[+]. 28Нәтиҗәдә Шаул шәкертләр белән калды һәм бөтен Иерусалим буйлап Хаким Гайсә турында кыюлык белән вәгазьләп йөрде. 29Шулай ук ул грекча сөйләшүче яһүдиләр белән күп тапкырлар очрашып сөйләште, бәхәсләр корды, ә тегеләр аны үтерергә җай эзләде[+]. 30Бу хакта белеп алгач, Шаулның имандашлары аны Кайсариягә[†] озаттылар, ә аннан Тарска юлладылар[+].

31Иман итүчеләр бердәмлеге[†] өчен бөтен Яһүдиядә, Гәлиләядә[†] һәм Самареядә тыныч заманнар килде. Бердәмлек[†] ныгыды, Хуҗа-Хакимгә карата тирән хөрмәттә яшәде; Изге Рухның ярдәме белән иман итүчеләрнең[†] саны һаман арта барды.


Петернең Лүддә һәм Яфу шәһәрләренә килүе

32Бик күп җирләрне йөреп чыкканнан соң, Петер Лүддә шәһәрендәге Аллаһы изгеләре янына килде. 33Анда ул сигез ел буе авырып ятучы, паралич суккан Айнеас исемле кешене күрде.

34– Айнеас! Гайсә Мәсих савыктыра сине. Урыныңнан тор да түшәгеңне җый, – диде аңа Петер.

Теге шундук торды[+]. 35Лүддәдә һәм Шаронда яшәүче бар халык, савыккан кешене күреп, Хаким Гайсәгә иман китерде.

36Яфу шәһәрендә Гайсәнең шәкерте – яхшы эшләр кылучы, фәкыйрьләргә ярдәм итүче Табита (грек телендә[†] «Доркәс»[*]) исемле хатын яши иде[+]. 37Шул көннәрдә әлеге хатын авырып китте дә вафат булды. Аны юып-җыеп түр бүлмәгә урнаштырдылар. 38Лүддә шәһәре Яфуга якын булганлыктан, Петернең анда икәнен ишеткән шәкертләр, аның тизрәк килүен үтенеп, янына ике кеше җибәрделәр. 39Петер алар белән бергә Яфуга килгәч, аны түр бүлмәгә алып керделәр. Шунда җыелган тол хатыннар кайчандыр аларга Доркәс тегеп биргән күлмәкләрне, киемнәрне елый-елый Петергә күрсәтә башладылар. 40Бүлмәдәге кешеләрнең барысын чыгарып җибәргәч, Петер тезләнеп дога кылды да мәеткә таба борылып:

– Табита, тор! – диде.

Хатын күзләрен ачты һәм, Петерне күреп, торып утырды[+]. 41Кулын биреп, Петер аңа аякка басарга ярдәм итте, аннары изгеләрне һәм тол хатыннарны чакырып кертеп аларга үледән терелгән хатынны күрсәтте[+].

42Бу хәл бөтен Яфу халкына билгеле булды, һәм күпләр Хаким Гайсәгә иман китерде. 43Яфу каласындагы күнче Шимун йортында Петер әле байтак көннәр яшәде.

### 10


Петер һәм Көрнили

1Кайсария[†] шәһәрендә Италия полкы дип аталган гаскәрдә йөзбашы булып хезмәт итүче Көрнили исемле кеше бар иде. 2Ул үзе дә, аның бөтен гаиләсе дә диндар булып, алар Аллаһыны[†] олылап һәм Аңардан куркып яшәүчеләрдән иде. Көрнили фәкыйрьләргә мул итеп хәер тарата һәм Аллаһыга ялварып өзлексез дога кыла иде[+].

3Шулай бервакыт көндезге өчләр тирәсендә Көрнилигә ап-ачык итеп Аллаһы фәрештәсе[†] күренде. Фәрештә аның янына килеп:

– Көрнили! – дип эндәште[+].

4Көрнили куркып калды, аңа күзләрен текәп:

– Нәрсә, әфәндем? – диде.

– Догаларыңны һәм биргән хәерләреңне корбанга[†] санап, Аллаһы сине искә алды, – дип җавап бирде аңа фәрештә. –[+] 5Петер исемле Шимунны алып килергә Яфуга кешеләр җибәр. 6Ул хәзер күнче Шимун янында кунакта, аның йорты диңгез буенда урнашкан[+].

7Аның белән сөйләшкән фәрештә киткәч, Көрнили үзенең ике хезмәтчесен һәм шәхси йомышларын үтәүче диндар бер гаскәриен чакырып алды да, 8һәммәсен аңлатып, аларны Яфуга җибәрде.

9Икенче көнне бу кешеләр шәһәргә якынлашып килгәндә, Петер дога кылыр өчен көндезге уникеләр тирәсендә яссы түбәле өйнең башына менде[+]. 10Ул ачыккан иде, аның ашыйсы килә башлады. Өйдәгеләр табын әзерләгән арада, Петергә илаһи күренеш иңде: 11күкләр ачылып китте дә зур тукымага охшаган бер әйберне, дүрт почмагыннан тотып, җиргә төшерә башладылар. 12Әлеге тукыма эчендә җирдә яшәүче һәртөрле дүрт аяклы җәнлекләр, сөйрәлүчеләр һәм киек кошлар иде.

13Аңа:

– Петер, тор да суеп аша! – дигән тавыш килеп иреште.

14Әмма Петер:

– Юк, Раббым,[†] минем беркайчан шакшы яки нәҗес нәрсә ашаганым булмады, – диде.

15Шулвакыт Петер янә:

– Аллаһы чиста иткәнне шакшы дип исәпләмә, – дигән тавыш ишетте[+].

16Өч тапкыр шулай кабатланганнан соң, тукыма күккә тартып алынды. 17Петер, бу күренеш нәрсә аңлата икән, дип аптырап торган арада, Көрнили җибәргән кешеләр, Шимун өен эзләп табып, капка янына килеп бастылар һәм:

18– Петер исемле Шимун монда тукталдымы? – дип кычкырдылар.

19Иңгән күренеш турында уйланып торган Петергә Изге Рух:[†]

– Сине өч кеше эзли[+]. 20Төш тә шикләнмичә алар белән бар. Аларны Мин җибәрдем, – диде.

21Көрнили җибәргән кешеләр янына төшеп, Петер:

– Сез эзләгән кеше мин булам, – диде. – Нинди эш белән килдегез?

22– Аллаһыны олылаучы, тәкъва, барча яһүдиләр алдында хөрмәт казанган йөзбашы Көрнили җибәрде безне. Изге[†] фәрештәдән ул сине үз өенә чакырырга һәм сөйлисе сүзләреңне тыңларга боерык алды, – диде алар[+].

23Шуннан Петер аларны өйгә чакырып кунак итте, ә иртәгесен алар белән китеп барды. Аларга Яфудагы кайбер имандашлар да иярде. 24Кайсариягә алар икенче көнне килеп җиттеләр. Көрнили исә, үзенең туганнарын[†] һәм якын дусларын җыеп, аларны көтеп тора иде. 25Көрнили, бусаганы атлап кергән Петерне каршы алып, аның аягына егылды[+].

26– Тор, мин дә кеше генә бит, – диде Петер аны торгызып[+].

27Алар сөйләшә-сөйләшә өйгә керделәр. Анда күп кеше җыелган иде. 28Петер аларга:

– Яһүдиләргә чит кавемнән булган кешеләр белән аралашырга, алар янына кунакка йөрергә рөхсәт ителмәгәнне сез, әлбәттә, беләсез. Ләкин Аллаһы миңа һичбер адәмне шакшы яки нәҗес дип исәпләмәскә боерды[+]. 29Шуңа күрә, сез чакыруга, һичсүзсез яныгызга килдем. Инде әйтегез: ни өчен чакырттыгыз мине? – диде.

30– Өч көн элек шушы вакытта, сәгать өчтә, өемдә дога кыла идем, – диде Көрнили. – Кинәт алдымда ялтыравыклы аксыл кием кигән бер кеше пәйда булды 31да: «Көрнили, Аллаһы синең догаңны ишетте һәм сәдакаларыңны искә алды. 32Яфудан Петер исемле Шимунны алып килергә кешеләр җибәр. Ул хәзер диңгез буенда яшәүче күнче Шимун өендә кунакта», – диде. 33Мин исә шундук сиңа кешеләр җибәрдем, һәм син килеп яхшы эшләдең. Раббы боерганнарның һәммәсен синең авыздан ишетер өчен без хәзер барыбыз Аллаһы алдында басып торабыз.


Петернең Көрнили өендә вәгазь сөйләве

34– Хәзер мин чынлап та аңлыйм: Аллаһы кешеләрне тигез күрә, – дип сүзен башлады Петер. –[+] 35Аллаһыны олылаучыны һәм гадел эшләр кылучыны, кайсы гына халыктан булса да, Ул хуп күрә[+]. 36Аллаһы, Гайсә Мәсих[†] аша килүче тынычлык хакындагы Яхшы хәбәрне[†] сөйләп, Исраил[†] угылларына Үзенең сүзен ирештерде: Гайсә – һәммәбезнең Хуҗа-Хакиме.[†] 37Яхъя суга чуму йоласын[†] үтәргә өнди башлаганнан соң, Гәлиләядә,[†] бераздан бөтен Яһүдиядә ни-нәрсәләр булып узганны беләсез:[+] 38Аллаһы, насаралы Гайсәне Изге Рух белән сугарып, Аңа кодрәт бирде. Гайсә, игелек кылып, иблис[†] җәфалаган кешеләрне савыктырып йөрде, чөнки Аллаһы Аның юлдашы булды[+]. 39Аның Яһүдиядә һәм Иерусалимдә кылган барлык эшләренә без шаһит. Аны хачка асып үтерделәр, 40-41ә өченче көндә Аллаһы Аны үледән терелтте һәм кешеләргә – бар халыкка түгел, ә безгә генә, Ул үледән терелеп торганнан соң Аның белән бергә ашап-эчкән һәм Аллаһы алдан билгеләгән шаһитларга гына – Аны күрергә мөмкинлек бирде. 42Гайсә ул – тереләрне һәм үлеләрне хөкем итәр өчен Аллаһы тарафыннан билгеләп куелган Зат. Ул безгә шул хакта халыкка сөйләргә һәм шаһитлык кылырга боерык бирде[+]. 43Барча пәйгамбәрләр[†] әйткәнчә, Аңа иман китергән һәрбер адәмнең гөнаһлары[†] Аның исеме белән кичереләчәк, – диде Петер[+].


Мәҗүсиләрнең Изге Рухны кабул итүе

44Петер бу сүзләрне сөйләгән вакытта ук тыңлаучыларның барысына Изге Рух иңде. 45-46Мәҗүсиләрнең[†] таныш булмаган телләрдә сөйләвен һәм Аллаһыны олылап мактауларын ишетеп, Петер белән бергә килгән иман итүче[†] яһүдиләр Изге Рухның чит халыкларга да бирелүенә бик нык гаҗәпләнделәр. Шулвакыт Петер:[+]

47– Безнең кебек үк Изге Рухны кабул иткән бу кешеләрне суга чумудан кем тыя алыр? – диде[+].

48Ул аларга Гайсә Мәсих исеме белән суга чуму йоласын үтәргә кушты. Аннары алар Петернең үзләре янында берничә көнгә калуын үтенделәр[+].

### 11


Аллаһы хәләл иткәнне шакшы дип исәпләмә

1Рәсүлләр[†] һәм Яһүдия җирендә яшәүче иман итүчеләр[†] мәҗүсиләрнең[†] дә Аллаһы[†] сүзен кабул итүен ишеттеләр. 2-3Петер Иерусалимгә килгәч, сөннәтле имандашлары:

– Сөннәтсез кешеләр янына кереп, алар белән ашагансың! – дип аны битәрләделәр[+][+].

4Шунда Петер аларга җентекләп аңлата башлады:

5– Яфу шәһәрендә дога кылып торган вакытта, миңа бер күренеш иңде: зур тукымага охшаган бер әйберне, дүрт почмагыннан тотып, күктән нәкъ мин басып торган урынга төшерделәр[+]. 6Аның эченә күз ташлагач, җирдә яшәүче дүрт аяклы хайваннарны, җәнлекләрне, сөйрәлүчеләрне һәм киек кошларны күрдем. 7Шуннан соң мин «Петер, тор да суеп аша» дигән тавыш ишеттем. 8«Юк, Раббым,[†] минем беркайчан шакшы яки нәҗес нәрсә ашаганым булмады», – дидем мин. 9Күктән янә тавыш килде: «Аллаһы чистартканны шакшы дип исәпләмә»[+]. 10Өч тапкыр шулай кабатланганнан соң, бөтенесе кабат күккә тартып алынды. 11Шулчак йортым каршына Кайсариядән[†] минем янга җибәрелгән өч кеше килеп тукталды. 12Рух миңа, шикләнмичә алар белән бар, диде. Менә бу алты имандаш та минем белән китте. Алар белән бергә мине чакырткан адәмнең өенә килдек[+]. 13Ул безгә үз өендә фәрештәне[†] күрүе турында сөйләде. Фәрештә аңа: «Яфуга кешеләр җибәреп, Петер исемле Шимунны чакырт[+]. 14Ул әйткән сүзләр ярдәмендә син үзең һәм бөтен йортың котылачак», – дигән. 15Мин сөйли башлагач, элек безгә иңгән кебек, аларга да Изге Рух[†] иңде[+]. 16Шулвакыт мин Хакимебезнең[†] «Яхъя суга чумдырды, ә сез Изге Рухка чумдырылырсыз» дигән сүзләрен искә төшердем[+]. 17Шулай итеп, әгәр дә Аллаһы безгә – Хакимебез Гайсә Мәсихкә[†] иман иткәннәргә биргән юмарт бүләген аларга да биргән икән, Аллаһыга каршы торырга кем соң мин[+]?

18Бу сүзләрне ишетеп, алар тынычландылар һәм:

– Димәк, Аллаһы мәҗүсиләргә дә тәүбә итәргә һәм мәңгелек тормышка керергә ризалык бирә, – дип Аллаһыны данладылар.


Гайсә Мәсихкә иман итүчеләрнең Антиухия шәһәрендәге бердәмлеге

19Эстефәннең үлеменнән соң башланган эзәрлекләүләр аркасында таралышкан шәкертләр, яһүдиләр алдында гына вәгазь сөйләп, Фойникә өлкәсенә, Кипрга һәм Антиухия шәһәренә кадәр барып җиттеләр[+]. 20Әмма аларның кайберләре, чыгышы белән Кипрдан һәм Күринидән булганнары, Антиухиягә килгәч, грекларга[*] да Хаким Гайсә турындагы Яхшы хәбәрне[†] сөйләделәр. 21Раббының көче аларның юлдашы булды, һәм бик күпләр, инанып, Хаким Гайсәгә таба борылды. 22Бу турыдагы хәбәр Иерусалим бердәмлегенә барып җитте, шуннан Барнабны Антиухиягә җибәрделәр[+]. 23Антиухиягә килгәч, Аллаһының мәрхәмәтен[†] күреп, Барнаб бик шатланды һәм андагы кешеләрне Хаким Гайсәгә чын күңелдән тугры булып калырга өндәде. 24Барнаб игелекле, нык иманлы, изге Рухка сугарылган зат иде, һәм халыкның байтагы, Хаким Гайсәгә инанып, иман юлындагы кешеләргә кушылды[+]. 25Аннары Барнаб, Шаулны эзләп, Тарска китте[+] 26һәм, тапканнан соң, аны Антиухиягә алып килде. Алар бер ел буе бердәмлектә[†] имандашлар белән очрашып тордылар, шул вакыт эчендә байтак кешене өйрәттеләр. Шәкертләрне «мәсихчеләр»[†] дип беренче тапкыр нәкъ менә Антиухия шәһәрендә атый башладылар.

27Шул көннәрдә Антиухиягә Иерусалимнән берничә пәйгамбәр килде[+]. 28Аларның Һагәб исемлесе торып басты да, тиздән бөтен дөньяда зур ачлык булачак дип, Рух ярдәмендә алдан күреп әйтте. (Ул ачлык кайсар Клавдий[*] заманында булды.)[+] 29Шуннан соң шәкертләрнең һәркайсы хәленнән килгәнчә Яһүдиядә яшәүче имандашларына ярдәм күрсәтергә булды. 30Җыелган бүләкләрне Иерусалим бердәмлеге өлкәннәренә[†] тапшырырга Барнаб белән Шаулны җибәрделәр.

### 12


Петернең кулга алынуы

1Шул вакытларда Һируд[†] патша[*] иман итүчеләр бердәмлегендәге[†] кайбер кешеләрне эзәрлекли башлады; 2Яхъяның бертуган кардәше Ягъкубны кылыч белән чабып үтертте;[+] 3бу эшнең яһүдиләргә ошавын күреп, Петерне дә кулга алды. Бу хәл Төче күмәч бәйрәме[†] көннәрендә булды. 4Һируд аны зинданга утыртты һәм, Котылу бәйрәменнән[†] соң халык алдында хөкем итәргә уйлап, дүртәр гаскәридән торган дүрт төркемгә аны сакларга әмер бирде[+]. 5Петер зинданда сак астында ятканда, иман итүчеләр бердәмлеге аның өчен бик тырышып Аллаһыга[†] дога кылды[+].


Петернең азат ителүе

6Һируд патша Петерне халык каршына чыгарыр алдыннан, ике богау белән богауланган Петер төнлә ике гаскәри уртасында йоклап ята иде. Ә ишек янында сакта каравылчылар тора иде. 7Шулчак Раббы[†] фәрештәсе[†] пәйда булып, бүлмә эче нурга тулды. Фәрештә Петерне төртеп уятты да:

– Тор тизрәк! – диде.

Шулчак Петернең кулыннан богаулар шуып төште[+].

8– Билеңне бу да аягыңа ки, – диде аңа фәрештә.

Ул шулай эшләде.

– Өс киемеңне ки һәм минем арттан бар, – диде аннары фәрештә.

9Петер, фәрештә кылган бу эшләрнең чынбарлыкта икәнен дә аңышмыйча, аның артыннан китте. Илаһи күренештер бу, дип уйлады ул. 10Беренче һәм икенче каравылчыны үтеп, алар шәһәргә чыга торган тимер капка янына килеп җиттеләр. Капка үзеннән-үзе ачылып китеп, алар урамга чыктылар; бер урам узуга, фәрештә кинәт юк булды[+].

11Шунда Петер, исенә килеп:

– Хәзер мин төгәл беләм: Раббы, Үзенең фәрештәсен җибәреп, мине Һируд кулыннан һәм яһүдиләр күрергә теләгән җәзадан коткарды, – диде[+].

12Петер, үзе белән ни-нәрсә булганын аңлаганнан соң, Мәрьям яшәгән йорт янына килде. (Әлеге Мәрьям Марк исемен йөрткән Яхъяның әнисе иде.) Дога кылырга дип анда байтак халык җыелган иде[+]. 13Петернең капка шакуына Роди исемле хезмәтче кыз чыкты да, 14Петернең тавышын таныгач, шатлыгыннан капканы ачарга онытып, йөгереп кире керде һәм йорттагыларга Петернең ишек янында торуын әйтте.

15– Син үз акылыңдамы? – диделәр аңа.

Әмма кыз үз сүзендә нык торды. Ә тегеләр:

– Аның фәрештәседер ул, – диеште[+].

16Петер исә капка шакуын дәвам итте; капканы ачкач, өйдәгеләр аны күреп хәйран калдылар. 17Ул тавышланмаска кушып кулы белән ишарә ясады һәм Раббының ничек итеп аны зинданнан чыгаруын сөйләп бирде.

– Бу хакта Ягъкубка да, башка имандашларга да әйтегез, – диде ул.

Шуннан соң Петер башка урынга китте[+].

18Көн тууга, Петер белән ни-нәрсә булуын белмәгән гаскәриләр арасында ыгы-зыгы купты. 19Һируд исә, аны эзләтеп тә таптыра алмагач, каравылчылардан сорау алганнан соң, аларны үлем җәзасына хөкем итте. Шуннан соң Һируд, Яһүдиядән Кайсариягә[†] китеп, шунда калды.


Һирудның үлеме

20Һирудның Сур һәм Сидун шәһәрендә яшәүчеләргә бик нык ачуы чыккан иде. Әмма алар, үзара сүз беркетеп, аның янына килделәр дә, патшаның сарай идарәчесе Бластыны үз якларына аударып, тынычлык турында килешү[†] төзергә өндәделәр, чөнки аларның өлкәсен азык-төлек белән патша өлкәсе тәэмин итә иде. 21Билгеләнгән көнне Һируд, патша киемнәренә киенеп, хөкем итү урынына утырды һәм алар алдында нотык сөйләде. 22Халык аның сүзен хуплап: «Бу – кеше тавышы түгел, илаһныкы!» – дип кычкырды. 23Аллаһыны данламаган өчен Раббының бер фәрештәсе шулчак Һирудка китереп орды, һәм ул, кортларга азык булып, җан бирде[+].

24Аллаһы сүзе исә таралганнан-тарала бирде[+]. 25Ә Барнаб белән Шаул, тапшырылган эшне башкарганнан соң, Марк исемле Яхъяны үзләре белән алып Иерусалимгә кайттылар[+].

### 13


Барнаб белән Шаулның хезмәткә сайлануы

1Антиухиядәге иман итүчеләр бердәмлегендә[†] түбәндәге пәйгамбәрләр[†] һәм мөгаллимнәр бар иде: Барнаб, Шимун (аны Нигер дип тә йөртәләр иде), күриниле Луки, өлкә идарәчесе Һируд[†] белән бергә тәрбияләнгән Манаин һәм Шаул[+]. 2Бервакыт алар Раббыга[†] хезмәт иткән һәм ураза тоткан вакытта, Изге Рух:[†]

– Мин билгеләгән хезмәтне башкарыр өчен, Барнаб белән Шаулны Миңа бирегез, – диде[+].

3Ураза тотканнан һәм дога кылганнан соң, пәйгамбәрләр һәм мөгаллимнәр, Барнаб белән Шаулның башына кулларын куеп, аларны Аллаһы[†] хезмәтенә җибәрделәр.


Рәсүлләр Кипрда

4Изге Рух тарафыннан җибәрелгән Барнаб һәм Шаул Селәүкия шәһәренә килделәр, аннан су юлы белән Кипр утравына киттеләр. 5Утраудагы Саламис шәһәренә килгәч, яһүдиләрнең гыйбадәтханәләрендә[†] Аллаһы сүзен вәгазьләделәр. Аларга Яхъя да ярдәм итте[+]. 6Бөтен утрауны үтеп, алар Паф шәһәренә килделәр. Анда сихерче һәм ялган пәйгамбәр Бар-Ешуа исемле яһүдигә тап булдылар –[+] 7әлеге Бар-Ешуа өлкә башлыгы Серги-Паул иярченнәренең берсе иде. Серги-Паул акыллы кеше иде. Ул, Барнаб белән Шаулны сараена чакыртып, Аллаһы сүзен тыңларга теләк белдерде. 8Әмма Бар-Ешуа (аның икенче исеме – Элум, ягъни «сихерче»), өлкә башлыгының иманга килүенә комачауларга тырышып, аларга каршы торды. 9Изге Рух белән сугарылган Шаул, ягъни Паул[*] , сихерченең күзенә туп-туры карап:[+]

10– Синең эчең ялган һәм мәкер белән тулган. Син – иблис[†] углы, һәртөрле дөреслекнең дошманы! Раббының туры юлларын бозып күрсәтүдән кайчан туктыйсың? – диде. – 11Менә хәзер Раббының кулы синең өстеңдә: син сукыраерсың һәм билгеләнгән вакытка кадәр кояшны күрмәссең.

Шулчак сихерченең күзен томан һәм караңгылык каплап алды да, берәрсе җитәкләмәсме дип, ул әле бер, әле икенче якка талпынып карады. 12Өлкә башлыгы, бу хәлне күреп, Хаким[†] Гайсә турындагы тәгълиматның кодрәтенә таң калды һәм иман китерде.


Паул һәм Барнаб Антиухия шәһәрендә

13Паул һәм аның юлдашлары, Пафтан китеп, су юлы белән Памфулия өлкәсендәге Перги шәһәренә килделәр. Яхъя алардан аерылып Иерусалимгә кайтты,[+] 14ә калганнар Пергидән Писидия өлкәсендәге Антиухиягә килделәр. Шимбә көнне[†] алар яһүдиләр гыйбадәтханәсенә кереп утырдылар. 15Муса кануныннан[†] һәм пәйгамбәрләр китапларыннан өзекләр укыганнан соң, гыйбадәтханә башлыклары аларга хезмәтче аша болай дип хәбәр итте:

– Туганнар![†] Халыкка җиткерергә теләгән нәсыйхәт сүзегез булса – әйтегез[+].

16Паул, кулы белән ишарә ясап, сүзен башлады:

– Исраил[†] ирләре һәм Аллаһыны олылаучылар, сүземне тыңлагыз! 17Исраил халкының Алласы ата-бабаларыбызны сайлап алган һәм аларны Мисыр җирендә яшәгән чакларында бөек халык иткән, соңыннан ул илдән алып чыккан. 18Кырык ел дәвамында чүлдә Ул аларга карата түземлек саклаган. 19Аннан соң Кәнган җирендә җиде халыкны юк итеп, аларның җирләрен Исраил халкына мирас итеп биргән. 20Шулай дүрт йөз илле ел үткән. Аннары, Шемуил пәйгамбәр яшәгән чорга кадәр, Аллаһы аларга хөкемчеләр биреп торган. 21Шуннан халык патша сораган, һәм Аллаһы аларга Беньямин нәселеннән булган Кыйш углы Шаулны патша итеп куйган. Шаул кырык ел чамасы идарә иткән. 22Аны тәхеттән төшергәннән соң, Аллаһы патша итеп Давытны куйган һәм аның хакында: «Мин Үз күңелемә хуш килердәй бер ирне – Ишай углы Давытны таптым. Ул Минем бөтен теләкләремне үтиячәк», – дигән.

23Аллаһы, Үзенең вәгъдәсенә тугры калып, Исраилгә Давыт нәселеннән Коткаручы[†] Гайсәне бирде. 24Коткаручы килер алдыннан Яхъя, тәүбә итәргә һәм суга чуму йоласын[†] үтәргә өндәп, бөтен Исраил халкына вәгазь сөйләде[+]. 25Хезмәтенең ахырында Яхъя: «Сез мине кем дип уйлыйсыз? Сез көткән Зат түгел мин. Минем арттан Берәү килә, мин Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен», – диде[+].

26Җәмәгать! Ибраһим нәселенең балалары һәм Аллаһыны олылап яшәүчеләр! Котылу[†] турындагы бу хәбәр безгә җибәрелде. 27Иерусалимдә яшәүчеләр һәм аларның башлыклары Мәсихне[†] Мәсих дип танымады, Аны үлемгә хөкем итеп, пәйгамбәрләрнең һәр шимбәдә укыла торган сүзләрен гамәлгә ашырды[+]. 28Мәсихне үлем җәзасына дучар итәрдәй һичнинди гаеп тапмасалар да, Аны үтертергә алар Пилатны ризалатты[+]. 29Шул рәвешле, Язмада Аның турында әйтелгәннәрнең һәммәсе гамәлгә ашты. Аннары Аны хачтан төшереп кабергә салдылар[+]. 30Әмма Аллаһы Аны үледән терелтеп торгызды,[+] 31һәм Ул әле байтак көннәр дәвамында Үзе белән бергә Гәлиләядән[†] Иерусалимгә килгән кешеләргә күренә торды. Хәзер инде әлеге кешеләр – халык алдында Аның шаһитларыдыр[+].

32-33Без сезгә Яхшы хәбәр[†] алып килдек: Гайсәне терелтеп торгызуы белән Аллаһы ата-бабаларыбызга биргән вәгъдәсен безнең өчен, ягъни аларның балалары өчен гамәлгә ашырды. Зәбур[†] китабының икенче мәдхиясендә бу турыда болай язылган:

«Син – Минем Углым,
бүген Мин Синең Атаң булдым[*]»[+].

34Гайсәне үледән терелтүе, гәүдәсенең черүенә юл куймавы турында исә Аллаһы болай дигән:

«Давытка бирелгән изге[†] һәм ышанычлы вәгъдәне
сезнең өчен тормышка ашырачакмын»[+].

35Шуның өчен Зәбур китабының башка бер урынында:

«Үз Изгеңнең гәүдәсен
һичкайчан черетмәссең», –

дип язылган[+].

36Заманында Давыт Аллаһы ихтыярын үтәп яшәгән, вафат булганнан соң үзенең ата-бабалары янында җирләнгән; аның гәүдәсе черегән[+]. 37Ә Аллаһы терелтеп торгызган Затның гәүдәсе черемәде.

38Шулай итеп, җәмәгать, сезгә мәгълүм булсын: бу Зат аша сезгә гөнаһлардан[†] кичерелү игълан ителә[+]. 39Муса кануны сезгә гөнаһлардан аклану бирә алмады, ләкин бу Затка ышанучы һәркем Аның аша аклана[+]. 40Сак булыгыз, пәйгамбәрләрнең әнә шушы сүзләре сезгә карата әйтелгән булып чыкмасын:

41«Тәкәбберләр, карагыз!
Таң калып, юк булыгыз!
Сез яшәгән көннәрдә Мин шундый эш кылырмын ки,
әгәр сезгә бу хакта сөйләп бирсәләр,
сез һичкайчан моңа ышанмас идегез».

42Паул белән Барнаб гыйбадәтханәдән чыкканда, аларның киләсе шимбәдә дә бу хакта сөйләүләрен үтенделәр.

43Җыелыш таралганнан соң, яһүдиләрнең һәм мәҗүсилектән яһүдиләр диненә күчкән, Аллаһыны олылаган диндар кешеләрнең күбесе Паул белән Барнаб артыннан иярде, һәм рәсүлләр,[†] алар белән әңгәмә корып, аларны Аллаһы мәрхәмәтенә[†] өмет баглап яшәргә үгетләделәр[+].

44Икенче шимбәдә бөтен шәһәр диярлек Раббы сүзен тыңларга җыелды. 45Җыелган халыкның күплеген күреп, яһүдиләр көнләшә калдылар һәм Паулның сүзләренә каршы яман телләнделәр[+]. 46Паул һәм Барнаб исә, кыюлык күрсәтеп:

– Аллаһы сүзен без иң элек сезгә җиткерергә тиеш идек, – диделәр. – Әмма сез аны кире какканга һәм үзегезне мәңгелек тормышка лаек түгел дип санаганга күрә, без хәзер башка халыкларга мөрәҗәгать итәбез[+]. 47Чөнки Раббы безгә:

«Синең аша котылу
җирнең читләренә барып җитсен дип,
Мин Сине башка халыкларга
яктылык чыганагы итеп куйдым», –

дип әмер бирде[+].

48Паул белән Барнаб әйткәнне ишетеп, мәҗүсиләр[†] бик куандылар һәм Раббыны бу сүзләре өчен данладылар. Мәңгелек тормышка сайланган кешеләрнең барысы да иман китерде. 49Раббының сүзе әйләнә-тирәдәге җирләргә дә барып иреште.

50Әмма яһүдиләр, мәшһүр гаиләләрдән булган диндар хатыннарны һәм шәһәр аксөякләрен Паул белән Барнабка каршы котыртып, аларны эзәрлекли башладылар һәм үз җирләреннән кудырттылар[+]. 51Паул белән Барнаб исә аларга каршы шаһитлык билгесе итеп аякларына кунган тузанны кагып төшерделәр дә Икүниун шәһәренә юл алдылар[+].

52Ә Антиухиядәге шәкертләрнең күңелләре шатлык һәм Изге Рух белән тулы иде[+].

### 14


Паул белән Барнаб Икүниун шәһәрендә

1Икүниунда Паул белән Барнаб, гадәттәгечә, яһүдиләр гыйбадәтханәсенә[†] керделәр. Аларның тәэсирле итеп сөйләвеннән бик күп яһүдиләр һәм греклар иманга килде[+]. 2Ә иман китермәгән яһүдиләр мәҗүсиләрне[†] иманга килгән дин кардәшләренә каршы котырттылар. 3Паул белән Барнаб анда шактый озак булдылар, Хуҗа-Хаким[†] турында тәвәккәллек белән вәгазьләделәр. Ә Хуҗа-Хаким, Үзенең мәрхәмәте[†] хакындагы хәбәрне раслап, аларның кулы белән галәмәтләр һәм могҗизалар кылды[+]. 4Шәһәр халкы икегә бүленде: бер өлеше – яһүдиләр, икенчесе – рәсүлләр[†] ягында булды[+]. 5Ахырда мәҗүсиләр, шулай ук башлыклары белән бергә яһүдиләр дә, рәсүлләргә һөҗүм итеп, аларны таш атып үтерергә булдылар. 6Рәсүлләр исә бу хакта ишетеп Лукәүния төбәгенә качып киттеләр; андагы Лустра, Дерби шәһәрләрендә һәм шул тирәдәге җирләрдә[+] 7халыкка Яхшы хәбәрне[†] сөйләүләрен дәвам иттеләр.


Лустра шәһәрендә булган хәлләр

8Лустра шәһәрендә аяклары имгәнгән бер кеше яши иде. Ул кеше тумыштан ук гарип булып беркайчан йөри алмаган[+]. 9Паулның сөйләгәннәрен ул да тыңлап утырды. Паул аңа туп-туры карады да, тегенең сихәтләнүгә ышанычы барлыгын күреп, көчле тавыш белән:[+]

10– Аякларыңа туры итеп бас! – диде.

Гарип шундук сикереп торды да йөреп китте[+]. 11Лукәүния халкы, Паулның нәрсә эшләгәнен күреп, үз телендә:

– Адәм кыяфәте алып яныбызга илаһлар иңде! – дип кычкыра башлады[+].

12Барнабны – Зевс, ә Паулны Гермес[*] дип атадылар, чөнки башлыча ул сөйли иде. 13Шәһәр читендә Зевс гыйбадәтханәсе урнашкан булып, шуның каһине[*] капка алдына үгезләр һәм чәчәк бәйләмнәре алып килде дә халык белән берлектә алар хөрмәтенә корбан[†] китерергә җыенды. 14Бу хакта ишеткәч, рәсүлләр, өсләрендәге киемнәрен ертып:[+]

15– Җәмәгать, нәрсә эшлисез сез? – дип кычкыра-кычкыра халык арасына омтылдылар. – Без дә сезнең кебек үк кешеләр бит. Бу файдасыз илаһларыгыздан арынып, күкне һәм җирне, диңгезне һәм шундагы бар нәрсәне яраткан мәңге Тере Аллаһыга[†] йөзегез белән борылсын өчен без сезгә Яхшы хәбәр алып килдек[+]. 16Әүвәлге заманнарда Аллаһы һәр халыкка үз юлыннан йөрергә ирек бирсә дә, 17яхшылыклар кылып, Үзен һаман күрсәтеп тора иде: вакытында күкләрдән яңгыр яудыра һәм мул уңыш өлгертә, безне ризык белән тәэмин итә һәм йөрәкләребезне куандыра иде[+].

18Шул сүзләр белән алар көчкә генә халыкны үзләренә корбан китермәскә күндерә алдылар.

19Әмма Антиухиядән һәм Икүниун шәһәреннән килгән кайбер яһүдиләр, халыкны үз ягына аударып, Паулны таш атып кыйнадылар һәм, үлде дип уйлап, шәһәр читенә чыгарып ташладылар[+]. 20Әмма янына шәкертләр җыелгач, ул торды да кабат шәһәргә китте.

Икенче көнне Паул белән Барнаб Дерби шәһәренә юл тоттылар. 21Әлеге шәһәрдә Яхшы хәбәрне таратып шәкертләр санын шактый арттырганнан соң, алар Лустра, Икүниун һәм Антиухия шәһәрләренә әйләнеп кайттылар. 22Шәкертләрнең күңелләрен дәртләндереп, иманда нык торырга өндәп алар:

– Аллаһы Патшалыгына[†] кергәнче, без байтак авырлыклар кичерәчәкбез, – диделәр[+].

23Алар һәр бердәмлектә[†] өлкәннәр[†] билгеләделәр һәм, ураза тотканнан, дога кылганнан соң, Хаким[†] Гайсәгә иман китергән бу өлкәннәрне Аның кулына тапшырдылар[+].


Паул белән Барнабның Сүриядәге Антиухиягә әйләнеп кайтуы

24Шуннан соң алар, Писидия аша үтеп, Памфулия өлкәсенә килделәр. 25Пергидә Аллаһы сүзен вәгазьләгәннән соң, Атталея шәһәренә юнәлделәр. 26Анда корабка утырып Антиухиягә киттеләр. (Үзләренә тәгаенләнгән хезмәтне башкару өчен, Паул белән Барнаб нәкъ шушы шәһәрдә Аллаһы мәрхәмәтенә тапшырылганнар иде. Хәзер инде алар ул хезмәтне башкарып кайттылар.)[+] 27Антиухиягә кайтып бердәмлекне җыйгач, алар Аллаһының үзләре аша ниләр эшләвен, Аның чит халыкларга иман ишеген ачуын – һәммәсен бәйнә-бәйнә сөйләп бирделәр. 28Паул белән Барнаб шәкертләр янында шактый озак тоткарландылар.

### 15


Иерусалимдә рәсүлләр киңәшмәсе

1Яһүдиядән Антиухиягә килгән берничә кеше үз имандашларын:

– Муса кануны[†] кушканча сөннәткә утыртылмасагыз, котыла алмаячаксыз, – дип өйрәтә башлады.

2Паул һәм Барнаб әлеге кешеләр белән килешмәделәр, һәм алар арасында зур бәхәс чыкты. Шуннан соң Паул белән Барнабны һәм тагын берничә кешене, бу мәсьәләне ачыклар өчен, Иерусалимгә, рәсүлләр[†] һәм өлкәннәр[†] янына җибәрергә булдылар[+].

3Шулай итеп, Антиухия бердәмлеге аларны юлга озатты. Фойникә һәм Самарея өлкәләрен үткәндә алар, мәҗүсиләрнең[†] Аллаһыга таба борылуы[†] турында сөйләп, барлык имандашлар арасында зур куаныч уяттылар. 4Иерусалимгә килеп җиткәч, аларны шундагы бердәмлек[†] тә, рәсүлләр дә, өлкәннәр дә ачык йөз белән кабул иттеләр. Паул белән Барнаб Аллаһының[†] үзләре аша нинди эшләр башкаруы турында сөйләп бирделәр. 5Шуннан соң фарисейлар[†] арасыннан Гайсәгә иман китергән кайберәүләр, урыннарыннан торып:

– Мәҗүсиләрне сөннәткә утыртырга һәм алардан Муса канунын тотуны таләп итәргә кирәк, – диделәр.

6Бу мәсьәләне тикшерү өчен, рәсүлләр һәм өлкәннәр бергә җыелдылар. 7Озак кына бәхәсләшкәннән соң, Петер урыныннан торды да сүз башлады:

– Имандашлар! Сезгә мәгълүм булганча, мәҗүсиләр миннән Яхшы хәбәрне[†] ишетеп иманга килсеннәр өчен, Аллаһы арагыздан мине сайлаганга күп вакытлар үтте[+]. 8Кеше күңелендә ни барын белеп торган Аллаһы, безгә биргән кебек мәҗүсиләргә Изге Рухны[†] биреп, аларны да кабул итүен күрсәтте;[+] 9алар белән безнең арада бернинди аерма калдырмыйча, күңелләрен иман белән сафландырды[+]. 10Шулай булгач, аталарыбыз да, без үзебез дә күтәрә алмаган йөкне шәкертләр җилкәсенә салып, сез хәзер ни өчен Аллаһыны сыныйсыз[+]? 11Ә бит без дә, алар кебек үк, Хакимебез[†] Гайсәнең мәрхәмәте[†] аша котылуыбызга[†] ышанабыз[+].

12Бөтен җыелыш тынып калды. Барнаб белән Паул үзләре аша Аллаһының мәҗүсиләр арасында кылган галәмәтләре һәм могҗизалары турында сөйләде, халык аларны тыңлады. 13Алар сөйләп бетергәч, Ягъкуб сүз алды:

– Туганнар,[†] мине тыңлагыз![+] 14Шимун безгә Аллаһының ни рәвешле мәҗүсиләр арасыннан Үзенә бер халык оештыруы турында аңлатып бирде. 15Пәйгамбәрләрнең[†] язмаларында әйтелгән сүзләре дә моңа туры килә:

16-17«Шуннан соң, – дигән Раббы,[†] –
Минеке дип игълан ителгән барча халыклар,
калган башка кешеләр
Раббыга таба борылсын өчен,
Мин кире кайтырмын,
Давытның җимерелгән йортын яңадан корырмын,
җимерекләрдән торгызып, әүвәлге хәленә кайтарырмын.
Шулай дип әйтә Раббы!
18Бу турыда Ул күптәннән әйтеп куйган иде».

19Шуңа күрә Аллаһыга таба борылучы мәҗүсиләргә кыенлыклар тудырырга тиеш түгелбез, дип уйлыйм. 20Потларга китерелгән нәҗес ризыктан, җенси азгынлыктан, буып үтерелгән хайван итеннән һәм каннан тыелырга кисәтеп, без аларга хат язарга тиешбез[+]. 21Чөнки Муса кануны элек-электән һәрбер шәһәрдә вәгазьләнеп килә, һәр шимбә саен гыйбадәтханәләрдә[†] укыла.


Мәҗүсилектән киткән имандашларга хат

22Шуннан соң рәсүлләр һәм өлкәннәр бөтен бердәмлек белән үз араларыннан берничә кешене сайларга һәм аларны, Паул белән Барнабка ияртеп, Антиухиягә җибәрергә карар кылдылар; имандашлар арасында җитәкчелек иткән Барсаб дип аталучы Яһүдәне[†] һәм Силасны сайлап,[+] 23алар аша шундый хат җибәрделәр:

«Рәсүлләрдән һәм өлкәннәрдән – сезнең имандашларыгыздан – Антиухия, Сүрия һәм Киликиядә яшәүче, мәҗүсилектән күчкән имандашларга сәлам.

24Бездән килгән кайбер кешеләр, гәрчә аларга андый эш тапшырылмаган булса да, үзләренең сүзләре белән сезне борчуга салганнар һәм күңелегезнең тынычлыгын алганнар, дип ишеттек[+]. 25-26Шуңа күрә без, барыбызның ризалыгы белән берничә кешене сайлап, сезнең янга җибәрергә хәл кылдык. Сезнең янга алар гомерләрен Хакимебез Гайсә Мәсихкә[†] багышлаган сөекле имандашларыбыз Барнаб һәм Паул белән бергә барырлар. 27Хатта язылганнарны телдән аңлатып бирсеннәр өчен, сезнең янга шулай ук Яһүдә белән Силасны да юллыйбыз.

28Түбәндә язылган таләпләрдән тыш Изге Рух һәм без сезнең өскә бүтән йөк салмаска дигән карарга килдек[+]. 29Потларга корбан[†] итеп китерелгән ризыктан, каннан, буып үтерелгән хайван итеннән һәм җенси азгынлыктан тыелыгыз. Үзегезне шушы эшләрдән сакласагыз, бик яхшы булыр.

Исән-сау булыгыз!»

30Шулай итеп, йомышчылар юлга чыктылар һәм Антиухиягә килеп җиткәннән соң, андагы бердәмлекне җыеп, хатны тапшырдылар; 31аны укыгач, барысы да бу юанычлы хәбәргә бик куанды. 32Яһүдә һәм Силас, үзләре дә пәйгамбәр буларак, үгет-нәсыйхәтләр биреп имандашларының рухын ныгыттылар[+]. 33Антиухиядә күпмедер вакыт булганнан соң, имандашларыннан юл фатихасы алып, үзләрен җибәргән кешеләр янына кайттылар. [ 34Әмма Силас Антиухиядә калырга булды.][*] 35Паул белән Барнаб исә, Антиухиядә тоткарланып, башка имандашлар белән бергә Раббы сүзен өйрәтүне һәм таратуны дәвам иттеләр[+].


Паул белән Барнабның юллары аерылу

36Күпмедер вакыттан соң Паул Барнабка:

– Әйдә, Раббы сүзен вәгазьләп йөргән һәр шәһәргә яңадан барып, имандашларыбызның хәлен белик, – диде.

37Барнаб үзләре белән Марк исемле Яхъяны да алып барырга теләде[+]. 38Әмма алардан Памфулиядә аерылып калып, тапшырылган эшне башкарып чыгарга ярдәм итмәгән әлеге Яхъяны үзләре белән алып барырга Паул ризалашмады[+]. 39Нәтиҗәдә Паул белән Барнаб арасында җитди каршылык чыгып, алар икесе ике якка китәргә булды. Барнаб, Маркны ияртеп, су юлы белән Кипрга юнәлде, 40Паул исә, үзенә иптәшкә Силасны сайлап, имандашлары тарафыннан Раббы мәрхәмәтенә тапшырылганнан соң, юлга чыкты;[+] 41Сүрия һәм Киликия өлкәләре аша үткәндә бердәмлекләрне ныгытты.

### 16


Тимутәйнең Паулны озатып баруы

1Шуннан соң Паул Дербигә, ә аннары Лустрага килде. Анда Тимутәй исемле шәкерт яши иде. Аның анасы – Гайсәгә иман итүче[†] яһүди, ә атасы грек иде[+]. 2Лустрадагы һәм Икүниундагы имандашлар Тимутәй турында яхшы фикердә иделәр. 3Паул аның үзе белән юлга чыгуын теләде, шуңа күрә аны сөннәткә утыртты. Бу эшне ул шунда яшәүче яһүдиләр хакына эшләде, чөнки барысы да Тимутәйнең атасы грек икәнне белә иде[+]. 4Шәһәрләр аша үткәндә алар, Иерусалимдәге рәсүлләр[†] һәм өлкәннәр[†] тарафыннан чыгарылган карарларны имандашларга тапшырып, шуларны үтәргә үгетләделәр[+]. 5Бердәмлекләр[†] иманда ныгыды һәм иман итүчеләрнең саны көннән-көн арта барды[+].


Паулның Македуния өлкәсенә чакырылуы

6Изге Рух[†] Паулга һәм аның юлдашларына Асия өлкәсендә Аллаһы[†] сүзен җиткерергә рөхсәт итмәгәнгә, алар Фрүгия һәм Гәләтия аша китәргә мәҗбүр булдылар[+]. 7Мусия чигенә җиткәч, алар Битуния төбәгенә барырга булдылар, әмма Гайсәнең Рухы аларны анда җибәрмәде,[+] 8һәм алар, Мусия аша узып, Троас шәһәренә килделәр[+].

9Төнлә Паулга илаһи күренеш иңде: македунияле берәү «Македуниягә килеп безгә ярдәм ит» дип ялварып аның каршында басып тора иде. 10Шушы күренештән соң, Яхшы хәбәрне[†] сөйләргә Аллаһы безне шунда чакыра дигән нәтиҗәгә килеп, шундук Македуниягә китәргә булдык.


Лудиянең иман итә башлавы

11Троастан су юлы белән китеп, без туп-туры Самутрәки утравына, ә икенче көнне Неаполис шәһәренә килеп җиттек. 12Аннары Македуниянең шул өлешендәге төп калага – Рим[†] хакимлегендәге[†] Филиппуй шәһәренә[*] юл тоттык. Берничә көнгә без шул шәһәрдә тукталдык[+]. 13Шимбә көнне[†] шәһәрдән чыгып елга буена киттек, чөнки дога кылу урыны шундадыр дип уйладык. Анда хатын-кызлар җыелган иде, без алар белән сөйләшеп утырдык. 14Алар арасында Түәтәйрә шәһәрендә куе кызыл төстәге кыйммәтле тукымалар сатучы, Аллаһыны олылаучы Лудия исемле хатын бар иде. Паул сөйләгән сүзләрне аңлар өчен, Хуҗа-Хаким[†] аның йөрәген ачты[+]. 15Лудия үзе һәм аның гаиләсе суга чуму йоласын[†] үтәгәннән соң, ул:

– Мине Хуҗа-Хакимгә иман итүче дип санасагыз, өемә кереп кунак булыгыз, – дип кыстый торгач, ниһаять безне күндерде[+].


Паул белән Силас Филиппуйда тоткынлыкта

16Бер көнне дога кылу урынына барганда, күрәзәчелек рухына ия булган бер хезмәтче кыз очрады. Күрәзәлек итеп үзенең хуҗаларына ул зур табыш китерә икән. 17Әлеге кыз:

– Бу кешеләр – Аллаһы Тәгалә хезмәтчеләре, алар сезгә котылу[†] юлын күрсәтә, – дип кычкырып, Паул белән безнең арттан ияреп барды.

18Берничә көн рәттән шул хәл кабатлангач, Паулның түземлеге бетте, һәм ул, борылып, рухка:

– Гайсә Мәсих[†] исеменнән боерам сиңа: кыздан чыгып кит! – диде.

Һәм рух шундук чыкты[+]. 19Кызның хуҗалары, табыш чыганагы юкка чыкканны аңлагач, Паул белән Силасны тотып алдылар да мәйданга өстерәп алып киттеләр. 20-21Аларны шәһәр идарәчеләре каршына бастырып:

– Бу кешеләр – яһүдиләр. Алар безгә, римлыларга, кабул итәргә дә, башкарырга да ярамаган йолаларны вәгазьләп, шәһәрдә тынычсызлык тудыра, – диделәр.

22Халык та Паул белән Силаска каршы чыккан кешеләргә кушылды. Шәһәр идарәчеләре рәсүлләрнең киемнәрен йолкып төшерергә һәм аларны таяк белән кыйнарга боерды[+]. 23Нык кына кыйнаганнан соң, аларны зинданга ташлап, каравылчыга яхшылап сакларга әмер бирделәр. 24Шундый әмер алгач, каравылчы, аларны зинданның эчке бүлмәсенә илтеп, аякларына агач богаулар салды[+].

25Төн урталарында Паул белән Силас дога кылдылар, Аллаһыны мактап мәдхияләр җырладылар, башка тоткыннар аларны тыңлап утырды. 26Кинәт бик нык итеп җир тетрәде, хәтта зинданның нигезе селкенеп куйды. Шундук барча ишекләр ачылып китте, һәркайсының богаулары ишелеп төште[+]. 27Зиндан каравылчысы йокысыннан уянды да, ишекләрнең ачык булуын күреп, тоткыннар качкандыр, дип уйлады һәм кылычын чыгарып үзен үтерергә теләде[+]. 28Әмма Паул:

– Харап итмә үзеңне! Без барыбыз да монда! – дип кычкырды.

29Каравылчы ут сорап алды да бүлмәгә йөгереп керде һәм дер калтырап Паул белән Силас каршына килеп егылды[+]. 30Шуннан аларны тышкы якка алып чыкты.

– Әфәнделәрем! Котылу өчен миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады каравылчы алардан[+].

31Тегеләр аңа:

– Хаким Гайсәгә иман китер. Шулай эшләсәң, үзең дә котылырсың, бөтен өең дә котылыр, – дип җавап бирде[+].

32Соңыннан Паул белән Силас каравылчының үзенә һәм дә аның гаиләсенә Раббы[†] сүзен сөйләп бирделәр. 33Шул ук сәгатьтә, төнлә, каравылчы аларның җәрәхәтләрен юды, аннары гаилә әгъзалары белән бергә суга чуму йоласын үтәде[+]. 34Шуннан каравылчы, Паул белән Силасны үзенең өенә алып кайтып, табын әзерләде. Аллаһыга иман китерүенә ул бөтен гаиләсе белән куанды[+].

35Яңа көн тууга шәһәр идарәчеләре, теге кешеләрне азат итегез, дигән боерык белән хезмәтчеләрне зинданга җибәрде. 36Зиндан каравылчысы шул хәбәрне Паулга җиткерде.

– Шәһәр идарәчеләре сезне азат итәргә боера! Барыгыз, исән-имин йөрегез! – диде ул.

37Әмма Паул:

– Безне, Рим гражданнарын, халык алдында хөкемсез-нисез кыйнадылар, зинданга яптылар, ә хәзер яшерен рәвештә чыгарырга телиләрме? Юк! Килсеннәр дә безне үзләре чыгарсыннар, – диде[+].

38Хезмәтчеләр бу сүзләрне шәһәр идарәчеләренә җиткерделәр, ә идарәчеләр, аларның Рим гражданнары икәнен ишеткәч, куркып калдылар. 39Яннарына килеп гафу үтенгәннән һәм аларны иреккә чыгарганнан соң, шәһәрдән китүләрен сорадылар[+].

40Паул һәм Силас исә, зинданнан чыккач, Лудиянең йортына килделәр. Анда имандашларын очраттылар һәм, аларга үгет-нәсыйхәт биргәннән соң, юлга чыктылар[+].

### 17


Тессалуникә шәһәрендә чуалыш

1Амфиполис һәм Апуллуния шәһәрләре аша үтеп, рәсүлләр[†] Тессалуникә шәһәренә килделәр. Анда яһүдиләр гыйбадәтханәсе[†] бар иде[+]. 2Паул, гадәттәгечә, гыйбадәтханәгә барды һәм өч шимбә рәттән Язмада әйтелгәннәр турында яһүдиләр белән әңгәмә корып утырды[+]. 3Аларга Мәсихнең[†] газап чигәргә һәм үледән терелергә тиеш булганлыгын аңлатты һәм исбат итте.

– Мин сезгә вәгазьләгән Гайсә – әнә шул Мәсих, – диде Паул[+].

4Яһүдиләрнең кайберләре, шулай ук Аллаһыны[†] олылаучы бик күп греклар һәм байтак кына күренекле хатын-кызлар, иманга килеп, Паул белән Силаска кушылдылар. 5Әмма яһүди башлыкларының шушы хәлне күреп көнчелеге кузгалы, һәм алар, мәйдандагы юньсез кешеләрне җыеп, шәһәрдә чуалыш чыгардылар. Паул белән Силасны халык алдына чыгарып бастырмакчы булып, аларны Ясунның өенә кереп эзләделәр[+]. 6Рәсүлләрне тапмагач, Ясунны һәм иман тотучыларның кайберләрен шәһәр идарәчеләре янына сөйрәп китерделәр.

– Бөтен җирдә чуалыш чыгарып йөрүчеләр монда да килгәннәр, – дип кычкырды алар. – 7Ясун ул адәмнәрне үз йортында кабул итте. Алар барысы да, кайсарның[†] әмерләренә каршы чыгып, Гайсә исемле башка бер патша бар, диләр[+].

8Бу сүзләр халыкны һәм шәһәр идарәчеләрен борчуга салды. 9Ясунны һәм башкаларны, иреккә чыгу өчен билгеләнгән күләмдә рәһен[*] акчасын түләттергәч, кайтарып җибәрделәр.


Рәсүлләр Беруя шәһәрендә

10Имандашлары шул төндә үк Паул белән Силасны Беруя шәһәренә озаттылар. Беруягә килеп җиткәч, Паул белән Силас яһүдиләр гыйбадәтханәсенә киттеләр. 11Мондагы кешеләр Тессалуникә халкына караганда киңрәк карашлы иделәр: ишеткән хәбәрне алар бик теләп кабул иттеләр һәм, Паул сүзләренең дөреслеген тикшерү өчен, көннәр буе Язманы өйрәнделәр. 12Күп кенә яһүдиләр иманга килде, шулай ук мөхтәрәм грек хатыннары һәм ирләре арасында да иман китерүчеләр байтак булды.

13Әмма Паулның Беруядә дә Аллаһы сүзен вәгазьләве турында белеп алгач, Тессалуникәдә яшәүче яһүдиләр шунда килделәр һәм, коткы салып, халыкның ачуын чыгардылар. 14Имандашлары, озакка сузмыйча, Паулны диңгез буена җибәрделәр, ә Силас белән Тимутәй Беруядә калды. 15Паулны озата баручылар аның белән Афинага кадәр килделәр дә кире кайтып киттеләр. Силас белән Тимутәйгә тиз арада килеп җитәргә боерып, Паул озата килүчеләр артыннан хәбәр җибәрде.


Паул Афинада

16Силас белән Тимутәйне көткәндә, бу шәһәрдә потларның күп булуын күреп, Паулның күңеле әрнеде[+]. 17Ул гыйбадәтханәдә яһүдиләр һәм Аллаһыны олылаучы башка кешеләр белән әңгәмә корып утырды, шулай ук һәр көн базар мәйданында үтеп-сүтеп йөрүчеләр белән сөйләште.

18Шулай бер көнне кайбер фәлсәфәчеләр – эпикурчылар һәм стоиклар[*] – Паул белән бәхәскә керделәр. Ул аларга Гайсә һәм үледән терелү турындагы Яхшы хәбәрне[†] җиткергәч, фәлсәфәчеләрнең кайберләре:

– Бу тел бистәсе нәрсә әйтергә тели? – дисә, икенчеләре:

– Чит илаһлар турында вәгазь сөйли, ахры, – диде.

19Алар Паулны үзләре белән Арейпәг[*] киңәшмәсенә алып килеп:

– Син вәгазьли торган яңа тәгълимат турында күбрәк белергә телибез[+]. 20Безгә сөйләгән сәер сүзләреңнең мәгънәсенә төшендер, – диделәр.

21Нинди дә булса яңа фикер турында сөйләү яки тыңлау афиналыларның һәм анда яшәүче чит ил кешеләренең иң яраткан шөгыле иде.

22Паул Арейпәг киңәшмәсе алдына чыгып басты.

– Афиналылар! Сез, күрәсең, кайсы яктан карасаң да бик диндар халык, – диде ул. – 23Сезнең изге[†] урыннарны игътибар белән карап йөргәндә мин «Билгесез илаһка» дип язылган мәзбәх[†] күрдем. Мин сезгә үзегез табына торган әнә шул билгесез Аллаһы турында вәгазь сөйләмәкчемен. 24Дөньяны һәм андагы һәммә нәрсәне бар иткән Аллаһы, күкнең һәм җирнең Хакиме,[†] кеше кулы төзегән гыйбадәтханәләрдә яшәми[+] 25һәм кешеләрнең Аңа хезмәт күрсәтүенә мохтаҗ түгел. Ул Үзе һәркемгә тормыш, сулыш һәм бар нәрсәне бирә. 26Бер кешедән барлык халыкларны яратып, Ул аларга бөтен җир йөзенә таралып яшәргә мөмкинлек бирде, аларның яшәү вакытын һәм гомер итәсе җирләренең чикләрен алдан билгеләп куйды. 27Ул моны кешеләр Аллаһыны эзләсеннәр һәм, Аны тоемлап, Аңа юл тапмаслармы икән дип эшләде; ә бит Ул безнең беребездән дә ерак түгел. 28Сезнең кайбер шагыйрьләрегез «без дә Аның нәселеннән» дип әйткән сыман, «без Аның ярдәме белән яшибез, хәрәкәт итәбез, көн күрәбез». 29Әгәр без Аллаһы нәселеннән икән, Аллаһы – осталар кулы һәм хыялы белән иҗат ителгән, алтын, көмеш яки таш сынга охшаган, дип уйларга тиеш түгелбез. 30Шул рәвешле, хакыйкатьне белмичә яшәгән заманнарны Аллаһы гаеп итмәсә дә, хәзер Ул бөтен җирдәге бар кешегә тәүбәгә килергә боера[+]. 31Галәм өчен гадел хөкем көнен Аллаһы билгеләде инде, хөкемне Ул Үзе билгеләгән Зат аша башкарыр. Шул Затны үледән терелтеп, Аллаһы моны һәркемгә исбат итте[+].

32Үлеләрнең терелүе хакында ишеткәч, кайберәүләр көлделәр, ә икенчеләре:

– Бу хакта сине башка бер вакытта тыңларбыз, – диде.

33Шуннан соң Паул алар яныннан китте. 34Кайбер кешеләр, аңа ияреп, иманга килде. Алар арасында Арейпәг әгъзасы Диунуси, Дамар атлы бер хатын һәм башкалар да бар иде.

### 18


Паул Көринт шәһәрендә

1Шуннан соң Паул, Афинадан китеп, Көринт шәһәренә килде. 2Анда ул чыгышы белән Понт шәһәреннән булган Әкүл исемле яһүдине һәм аның хатыны Прискилләне очратты. Клавдий кайсар[†] барлык яһүдиләргә Римнан китәргә әмер биргәнлектән, алар күптән түгел Италиядән килгән булганнар. Паул алар янына барды[+] 3һәм, һөнәрләре бер үк булганга яннарында калып, алар белән бергә чатыр тегү кәсебенә кереште. 4Һәр шимбә көнне[†] Паул, яһүдиләрне һәм грекларны ышандырырга тырышып, гыйбадәтханәләрдә[†] алар белән әңгәмәләр корды[+].

5Силас белән Тимутәй Македуниядән килгәннән соң, Паул үзенең бөтен вакытын, Гайсәнең Мәсих[†] икәнлегенә шаһитлык кылып, яһүдиләргә вәгазь сөйләүгә багышлады[+]. 6Әмма яһүдиләр аңа каршы чыгып яман телләнә башлагач, ул, киеменнән тузанны кагып, аларга:

– Һәлакәтегездә үзегез гаепле булырсыз! Минем намусым чиста. Инде башка халыклар янына китәм, – диде[+].

7Паул гыйбадәтханәдән чыкты да якында гына яшәүче, Аллаһыны[†] олылаучы Тити-Юсты исемле кешенең өенә китте. 8Гыйбадәтханә башлыгы Криспи исә үзенең бөтен гаиләсе белән Хуҗа-Хакимгә[†] иман китерде. Паулның сөйләгәнен ишеткән күп кенә көринтлеләр дә иманга килделәр һәм суга чуму йоласын[†] үтәделәр[+].

9Бервакыт төнлә Паулга Хуҗа-Хаким күренеп:

– Курыкма! Сөйләвеңне дәвам ит, туктама. 10Мин синең юлдашыңдыр, һичкем сиңа яманлык кылмас, чөнки бу шәһәрдә Минем халкым күп, – диде.

11Көринтлеләргә Аллаһы сүзен өйрәтеп, Паул алар арасында ел ярым яшәде.

12Ахайя өлкәсендә Гәллиун идарә иткән заманда яһүдиләр, бөтенесе бер булып, Паулга һөҗүм иттеләр һәм аны хөкем йортына алып килделәр.

13– Бу адәм Аллаһыга табынырга Канун[†] кушканча түгел, башкача өйрәтә, – диде алар.

14Паул авызын ачарга да өлгермәде, Гәллиун:

– Яһүдиләр! Әгәр нинди дә булса явызлык яки җинаять[†] кылынган булса, сезне түземлек белән тыңлар өчен сәбәп булыр иде. 15Әмма биредә сүзләр, исемнәр һәм сезнең Кануныгыз хакында бәхәс барганга күрә, бу мәсьәләне үзегез хәл итегез. Мин мондый эшләрне хөкем итәргә теләмим, – дип,[+] 16аларны хөкем йортыннан чыгарып җибәрде. 17Шуннан тегеләр гыйбадәтханә башлыгы Состенисне тотып алдылар да хөкем йорты каршында кыйнарга тотындылар, ә Гәлиунның моңа исе дә китмәде.


Паулның Антиухиягә кайтуы

18Көринттә байтак көннәр яшәгәннән соң, Паул, имандашлар белән хушлашып, су юлы белән Сүриягә юнәлде; Прискиллә һәм Әкүл дә аның белән китте. Юлга чыгар алдыннан, әйткән нәзере буенча, Паул Кеңхерәйдә чәчен кырдырды[+].

19Эфескә килеп җиткәч, Паул, юлдашларыннан аерылып, гыйбадәтханәгә килде һәм анда яһүдиләр белән сөйләшеп утырды[+]. 20Алар Паулдан үзләре янында озаккарак калуын сорасалар да, ул ризалашмады. 21Алар белән саубуллашканда Паул:

– Аллаһы боерса, яныгызга тагын килермен, – дип, су юлы белән Эфестән китте[+].

22Кайсариягә җитеп корабтан төшкәннән соң, Паул Иерусалимгә барды, анда бердәмлектәге[†] имандашлар белән күреште, аннары Антиухиягә юл алды; 23анда күпмедер тоткарланганнан соң, бөтен Галәтия һәм Фрүгия өлкәләрен әйләнеп чыгып, шунда яшәүче Гайсә шәкертләрен иманда ныгытты[+].


Апуллусның Эфестә вәгазь сөйләве

24Шул вакытларда Эфес шәһәренә Апуллус исемле, тумышы белән Искәндәриядән булган, Язманы яхшы белгән, телгә оста бер кеше килде[+]. 25Раббы[†] юлында тәрбия алган әлеге Апуллус, Яхъя башкарган суга чуму йоласы турында гына белсә дә, бөтен күңелен биреп Гайсә турында дөрес итеп сөйли һәм өйрәтә иде[+]. 26Гыйбадәтханәдә Апуллусның кыю сүзләрен ишетеп, Прискиллә белән Әкүл аны үзләре янына чакырып алдылар һәм Аллаһы юлы турында тулырак аңлаттылар[+]. 27Апуллус Ахаяга китәргә ният белдергәч, имандашлары, аны кабул итүләрен сорап, шундагы шәкертләргә хат яздылар. Анда баргач, Аллаһы мәрхәмәте[†] белән иманга килгәннәргә ул күп ярдәм күрсәтте;[+] 28Язма нигезендә Гайсәнең Мәсих икәнлеген ышандырырлык итеп исбатлап, бөтен халыкның күз алдында яһүдиләрнең дәлилләрен юкка чыгарды[+].

### 19


Паул Эфестә

1Апуллус Көринт шәһәрендә чакта, Паул, илнең таулы өлкәләрен кичеп, Эфес шәһәренә килде. Анда берничә шәкертне очратты[+].

2– Иман китергәндә сез Изге Рухны[†] кабул иттегезме? – дип сорады ул алардан.

– Изге Рух хакында безнең ишеткәнебез дә юк, – диде тегеләр.

3– Сез нинди чуму йоласын үтәдегез соң?

– Яхъя кылган чумдыруны, – дип җавап бирде шәкертләр[+].

4– Яхъя кылган чумдыру гөнаһлардан[†] тәүбә итү[†] өчен булды. Яхъя кешеләрне үзеннән соң Килүчегә, ягъни Гайсәгә ышанырга өндәде, – диде аларга Паул[+].

5Моны ишеткәч, алар Хаким[†] Гайсә исеме хакына суга чуму йоласын[†] үтәделәр[+]. 6Паул аларның башына кулларын куйгач, шәкертләргә Изге Рух иңде, һәм алар таныш булмаган телләрдә сөйли һәм пәйгамбәрлек итә башлады[+]. 7Анда уникеләп кеше бар иде.

8Паул өч ай дәвамында гыйбадәтханәгә[†] йөреп тәвәккәллек белән әңгәмәләр корды, ышанычлы дәлилләр китереп Аллаһы патшалыгы[†] турында сөйләде[+]. 9Әмма кайберәүләр, ышанырга теләмичә, җыелган халык алдында Хуҗа-Хакимнең[†] юлын яманладылар. Шул сәбәпле Паул, шәкертләрне үзе белән алып, тегеләр яныннан китте һәм Туран исемле берәүнең уку йортында көн саен шәкертләргә вәгазь сөйләде. 10Ул шулай ике ел дәвамында анда хезмәт итте. Шунлыктан Асия өлкәсендә яшәүчеләрнең һәммәсе – яһүдиләр дә, греклар да – Хуҗа-Хаким турындагы хәбәрне ишетте.


Ә сез кемнәр?

11Паулның куллары белән Аллаһы[†] искитәрлек кодрәтле эшләр кылды. 12Паул орынган кулъяулыкларны, билбауларны авыру адәмнәр өстенә салганда, хасталар чирдән савыга, алардан явыз рухлар[†] чыгып китә иде[+]. 13Кайбер ырымчы илгизәр яһүдиләр дә, кешеләрдән явыз рухларны куып чыгармакчы булып:

– Мин сезгә Паул вәгазьләгән Гайсә исеменнән боерам, – дип, Хаким Гайсәнең исемен кулланырга тырыша иделәр[+].

14Яһүдиләрдән булган Эскевә исемле баш руханиның[†] җиде углы да шулай эшләде. 15Әмма бервакыт явыз рух алардан:

– Гайсәне беләм, Паул да миңа таныш, ә сез кемнәр? – дип сорады[+].

16Шулчак явыз рух ияләнгән кеше, агай-энеләргә ташланып, аларны шундый итеп кыйнады ки, тегеләр ул йорттан киемнәре ертылган, яраланган хәлдә чыгып качтылар. 17Бу турыда Эфестә яшәүче яһүдиләргә һәм грекларга мәгълүм булгач, бар кеше куркуга төште, һәм Хаким Гайсәнең исеме тагын да ныграк ихтирам ителә башлады. 18Иманга килгәннәрнең күпчелеге үзләре кылган начар эшләрне танып сөйләде,[+] 19ә сихерчелек белән шөгыльләнүчеләрнең күбесе бар халык алдында үзләренең китапларын җыеп утка салды. Санап карагач, яндырылган китапларның бәясе илле мең көмеш тәңкә булды.

20Шулай итеп, Раббы[†] сүзенең кодрәте һәм тәэсире һаман арта барды[+].


Эфестә чуалыш

21Шушы вакыйгалардан соң Паул Македуния һәм Ахая җирләре аша Иерусалимгә барырга булды.

– Иерусалимнән соң Римны да барып күрергә тиешмен, – дип, Паул[+] 22ике ярдәмчесен – Тимутәй белән Эрастыны – Македуниягә җибәрде дә үзе күпмедер вакытка Асия өлкәсендә калды[+].

23Шул көннәрдә Хуҗа-Хаким юлындагы кешеләргә каршы зур чуалыш кузгалды. 24Эфес шәһәрендә Димитер исемле бер көмешче бар иде. Ул греклар алиһәсе Артемидага багышланган изге[†] йортның кечкенә көмеш өлгеләрен ясый һәм шушы эш белән башка һөнәрчеләргә дә шактый күп табыш алырга ярдәм итә иде. 25Шул Димитер көмешчеләрне һәм башка шундый һөнәрчеләрне бергә җыеп:

– Дуслар! Сез беләсез, безнең мул тормышыбыз әлеге кәсепкә бәйләнгән, – диде. – 26Хәлбуки, күреп-ишетеп торасыз: шушы Паул, кеше кулы белән ясалган нәрсәләр илаһ түгел дип сөйләп, Эфестә генә түгел, ә бөтен Асия өлкәсендә диярлек байтак кешене инандырып юлдан яздырды инде. 27Шушы уңайдан кәсебебезгә игътибар кимеп кенә калмас, бөек алиһә Артемиданың изге йортының да әһәмияте бетәр, бөтен Асия өлкәсе һәм бөтен дөнья табына торган алиһә үзенең бөеклегеннән мәхрүм ителер.

28Әлеге сүзләрне ишетеп, һөнәрчеләрнең ачуы кабарды, һәм алар:

– Эфеслеләрнең Артемидасы бөек! – дип кычкыра башладылар.

29Озакламый бөтен шәһәр хәрәкәткә килде. Паулның юлдашларын – македунияле Гәй һәм Аристархны тотып алып, барысы бергә тамаша урынына юнәлделәр[+]. 30Паул халык төркеме каршына чыкмакчы иде, ләкин шәкертләр аны тыеп калдылар. 31Шулай ук Паулның дуслары – Асия өлкәсенең кайбер җирле җитәкчеләре дә, хәбәр җибәреп, аның тамаша урынында күренмәвен үтенделәр.

32Халык җыелган урында берәүләр бер нәрсә, икенчеләр башка нәрсә кычкырды. Җыелышта тәртипсезлек хөкем сөрде, җыелганнарның күбесе ни өчен килгәнен дә белмәде. 33Яһүдиләр, нәрсә әйтергә кирәклеген өйрәтеп, Искәндәр исемле кешене халык алдына чыгардылар. Ул, халыкка сүз әйтергә теләп, кулы белән ишарә ясады, 34ләкин аның яһүди икәнлеген белеп алгач, һәммәсе бертавыштан:

– Эфес Артемидасы бөек! – дип кычкыра башлады.

Алар шулай ике сәгать дәвамында кычкырып тордылар. 35Ниһаять, шәһәр идарәчеләренең берсе, халыкны тынычландырып:

– Җәмәгать! Эфеснең бөек алиһәсе Артемиданың изге йортын һәм күктән төшкән изге ташны саклаучы шәһәр икәнен кем генә белми! – диде. – 36Моның шулай икәнлеге бәхәссез икән, сез тыныч булырга һәм дуамал эш итмәскә тиеш. 37Сез тотып китергән бу кешеләр Артемиданың изге йортын да таламаган, сезнең алиһәгезне дә хурламаган. 38Димитернең һәм аның янындагы башка һөнәрчеләрнең кемгәдер дәгъвасы булса, моның өчен мәхкәмәләр[*] һәм өлкә җитәкчеләре бар, дәгъваны алар шунда белдерсеннәр. 39Әгәр тагын сорауларыгыз бар икән, сез аларны канун[†] рөхсәт иткән халык җыелышында күтәрә аласыз. 40Бүгенге вакыйга аркасында безне һичбер сәбәпсез фетнә куптаруда гаепләргә мөмкиннәр, ә безнең мондый чуалышны аклардай бернинди дәлилебез юк.

Шул сүзләрне әйтеп, җитәкче кеше җыелышны таратты.

### 20


Паулның Македуниягә һәм Грециягә сәфәре

1Чуалыш тукталгач, Паул, шәкертләрне үз янына чакырып алып рухларын ныгытканнан соң, алар белән саубуллашты да Македуния якларына юнәлде[+]. 2Өлкәләр аша үткәндә, имандашларын илһамландырып, үгет-нәсыйхәтләр бирде, һәм, ниһаять, Грециягә килеп җитте. 3Анда өч ай яшәгәннән соң, су юлы белән Сүриягә китәргә дип торганда, яһүдиләр аңа һөҗүм итәргә сүз куештылар. Шунлыктан ул Македуния аша кайтырга хәл кылды[+]. 4Аны Пур углы беруяле Сопатыр, тессалуникәле Аристарх белән Сикүнди, дербиле Гәй, шулай ук Тимутәй һәм асияле Тухик белән Трофим озата барды[+]. 5Алар, алданрак китеп, безне Троас шәһәрендә көтеп тордылар[+]. 6Ә без Төче күмәч бәйрәменнән[†] соң Филиппуйдан су юлы белән киттек тә биш көн дигәндә алар янына Троаска килеп җиттек. Анда без җиде көн булдык[+].


Паулның үлгән егетне терелтүе

7Атнаның беренче көнендә без икмәк сындырып ашау йоласына бергә җыелдык. Паул иман итүчеләр[†] белән әңгәмә корып утырды; ул иртәгәсе көнне юлга чыгарга җыенганга күрә, сөйләшү төн уртасына кадәр сузылды[+]. 8Без җыелган өске каттагы бүлмәдә күп яктырткычлар яна иде. 9Паул сөйләгән вакытта тәрәзә төбендә утырган Әүтух исемле егетне йокы басты һәм ул, йоклап китеп, өченче каттан егылып төште. Аны җирдән күтәргәндә, ул инде үле иде. 10Паул урамга чыкты һәм иелеп егетне кочаклады да:

– Борчылмагыз, ул исән, – диде.

11Паул, янә бүлмәгә менеп, икмәк сындырып ашады, аннары тагын бик озак, таң атканчы шәкертләр белән сөйләшеп утырды, ә иртә таңнан юлга чыкты.

12Теге егетне өенә алып киткәндә, ул үледән терелгән иде. Бу хәлгә бар кеше бик куанды.


Троастан Милиткә сәфәр

13Без исә, Паулны көтеп тормыйча, корабка утырып Ассус шәһәренә таба юл алдык. Паул коры җирдән барырга һәм шул шәһәрдә безгә кушылырга булды. 14Ассус шәһәрендә очрашканнан соң, Паулны корабка алып, Митулини шәһәренә юнәлдек. 15Митулинидән киткәннең икенче көнендә Хиос утравы каршында тукталдык, ә иртәгесен Сам утравында идек һәм тагын бер көннән Милит шәһәренә килеп җиттек. 16Асия өлкәсендә тоткарланмас өчен, Паул Эфесне читләтеп үтәргә карар кылды, чөнки ул, мөмкинлек булса, Илленче көн бәйрәменә[†] Иерусалимгә барып җитмәкче иде[+]. 17Паул, Милиттән Эфескә кешеләр җибәреп, үз янына бердәмлек[†] өлкәннәрен[†] чакыртты. 18Алар килеп җиткәч, ул болай диде:

– Асия өлкәсенә килгән беренче көнемнән бирле мин һаман сезнең белән булдым, – диде ул аларга. –[+] 19Яһүдиләрнең явыз ниятләре аркасында килеп чыккан сынауларга карамастан зур күндәмлек күрсәтеп, күз яшьләремне түгә-түгә Хуҗа-Хакимебезгә[†] хезмәт иттем. 20Сезгә файдалы булырдай бер нәрсәне дә әйтми калдырмадым, сезне халык алдында да, өйдән-өйгә йөреп тә өйрәттем. 21Тәүбә итеп Аллаһыга таба борылуның[†] һәм Хакимебез[†] Гайсәгә инануның кирәклеге турында яһүдиләргә дә, грекларга да үтемле итеп аңлаттым. 22Ә хәзер, Рухның ихтыярына буйсынып, Иерусалимгә барам. Анда мине нәрсә көтәдер – белмим. 23Фәкать шуны беләм: һәр шәһәрдә мине богаулар һәм хәсрәт көтә. Изге Рух[†] шуны раслый[+]. 24Ләкин минем өчен үз тормышымның кадере юк, тик алган юлымны ахырга кадәр үтәргә һәм Хакимебез Гайсәдән кабул иткән хезмәтне – Аллаһының[†] мәрхәмәте[†] турындагы Яхшы хәбәрне[†] вәгазь итү вазифасын төгәлләргә телим[+].

25Миңа хәзер шул билгеле: арагызда йөреп, Аллаһы Патшалыгын[†] вәгазьләвемне ишеткән сезләр башкача мине күрмәссез. 26Шуңа күрә бүген сезгә болай дип әйтәм: әгәр берәрегез һәлак була калса, анда минем гаебем юк, 27чөнки Аллаһының ихтыяры сезгә мәгълүм булсын өчен, мөмкин булганның барын да эшләдем.

28Үзегезне һәм Изге Рух сезне көтүче итеп куйган көтүне кайгыртыгыз. Углының каны аша Аллаһы Үзенеке иткән Бердәмлеккә көтүче булыгыз[+]. 29Мин киткәннән соң, сезнең янга көтүне аямаган ерткыч бүреләр киләсен беләм[+]. 30Иман тотучыларны үзләренә ияртү өчен, сезнең арада да хакыйкатьне бозып сөйләүчеләр табылыр[+]. 31Шуңа күрә сак булыгыз, өч ел буе сезнең һәрберегезгә күз яшьләре белән көне-төне нәсыйхәт бирүемне хәтерегездән чыгармагыз[+]. 32Хәзер сезне Аллаһы кулына һәм Аның мәрхәмәт тулы сүзенә тапшырам. Аның сүзе сезне тагын да ныгыта һәм изге[†] халыкка вәгъдә ителгәнне бирә ала[+].

33Мин һичкемнең алтын-көмешенә дә, киеменә дә кызыкмадым[+]. 34Үзегез беләсез, менә шушы кулларым белән эшләп тапканым үземнең һәм янымдагыларның ихтыяҗын канәгатьләндерде[+]. 35Хакимебез Гайсәнең «алуга караганда бирүдә бәхет күбрәк» дигән сүзләрен истә тотып, тырышлык куеп мохтаҗларга ярдәм итәргә кирәклеген мин һәр эштә күрсәттем[+].

36Сөйләп бетергәннән соң, ул аларның барысы белән бергә тезләнеп дога кылды[+]. 37Һәммәсе күз яшьләре агызып Паулны кочаклап үбә башлады. 38Паулның «мине бүтән күрмәссез инде» дигән сүзләре аларны аеруча кайгыга салган иде. Шуннан аны корабка чаклы озата киттеләр.

### 21


Паул Иерусалимдә

1Алар белән саубуллашып юлга чыкканнан соң, без туп-туры Кос утравына юнәлдек, икенче көнне Родос утравына, аннары Патара утравына җиттек. 2Анда Фойникә өлкәсенә баручы кораб табып, аңа утырдык та кузгалып киттек. 3Кипр утравын көньягыннан урап үтеп, Сүрия өлкәсенә таба юлны дәвам иттек. Сурда тукталыш ясадык, чөнки анда корабтан йөк бушатырга тиеш иделәр.

4Әлеге шәһәрдә имандашларыбызны эзләп табып, яннарында җиде көн булдык. Алар, Рух кушканны тыңлап, сиңа Иерусалимгә барырга ярамый, дип Паулны кат-кат кисәттеләр,[+] 5әмма китәр вакыт җиткәч, без юлга чыктык. Барлык имандашлар үзләренең хатыннары һәм балалары белән безне шәһәр читенә кадәр озата барды, ә яр буена килеп җиткәч, бөтенебез бергә тезләнеп дога кылдык[+]. 6Саубуллашканнан соң, без корабка утырдык, ә алар өйләренә кайтып киттеләр.

7Юлыбызны дәвам итеп, Пытулемаис шәһәренә килеп төштек. Анда имандашлар янына бардык һәм көне буе алар янында булдык. 8Ә икенче көнне Кайсариягә[†] килеп, җиде ярдәмченең[*] берсендә – Яхшы хәбәрне[†] таратучы Филип өендә тукталдык[+]. 9Аның кияүгә чыкмаган дүрт кызы булып, аларда пәйгамбәрлек сәләте бар иде[+].

10Берничә көн узганнан соң, Яһүдиядән Һагәб исемле пәйгамбәр килде[+]. 11Ул, яныбызга кереп, Паулның билбавын алды да үзенең кул-аякларын бәйләде.

– Изге Рух[†] болай дип әйтә: Иерусалимдәге яһүдиләр, бу билбауның иясен менә шулай бәйләп, мәҗүсиләр[†] кулына тапшырырлар, – диде Һагәб.

12Бу сүзләрне ишетеп, без һәм анда булган башка кешеләр Паулның Иерусалимгә бармавын үтенә башладык[+]. 13Әмма Паул:

– Нәрсә эшлисез сез? Ник елап йөрәгемне телгәлисез? Хакимебез[†] Гайсә исеме хакына мин Иерусалимдә тоткын булырга гына түгел, үләргә дә әзермен, – дип җавап бирде[+].

14Паулны күндерә алмаячагыбызны аңлагач, без:

– Раббы[†] ихтыярынча булсын! – дип тынып калдык.

15Шуннан соң без, юлга әзерләнеп, Иерусалимгә киттек. 16Безнең белән бергә кайсарияле берничә шәкерт тә барды. Алар безне Гайсәнең күптәнге шәкертләреннән булган кипрлы Мынасун йортына алып килделәр.


Паулның Ягъкуб белән очрашуы

17Иерусалимгә килгәч, андагы имандашлар безне ачык йөз белән кабул иттеләр. 18Икенче көнне без Паул белән бергә Ягъкуб янына бардык; анда бердәмлекнең[†] барлык өлкәннәре[†] җыелган иде[+]. 19Аларның хәл-әхвәлләрен сорашканнан соң, Паул чит халыклар арасында Аллаһы[†] ярдәме белән нинди эшләр башкаруын җентекләп сөйләп бирде. 20Паулны тыңлагач, андагылар Аллаһыны данлады, аннары аңа:

– Беләсеңме, имандаш, яһүдиләр арасында иманга килгән ничә мең кеше бар инде, – диде. – Алар барысы да Муса канунын[†] яклаучылардан[+]. 21Аларга килеп ирешкән хәбәргә караганда, син, имеш, мәҗүсиләр арасында яшәүче яһүдиләрне «угылларыгызны сөннәткә утыртмагыз, гореф-гадәтләребезне сакламагыз, Муса кануныннан баш тартыгыз» дип өйрәтәсең икән[+]. 22Нәрсә эшләргә инде хәзер? Синең килүең турында алар, әлбәттә, ишетерләр. 23Шуңа күрә киңәшебез шул: бездә нәзер әйткән дүрт кеше бар, 24алар белән бергә пакьләнү[†] йоласын үтә һәм алар чәчләрен кырдыра алсын өчен чыгымнарын үз өстеңә ал. Шул чагында һәммәсе синең хакта ишеткәннәрнең ялган икәнлеген һәм үзеңнең дә Канунга буйсынып яшәвеңне аңлар[+].

25Ә инде мәҗүсилектән Гайсә Мәсих[†] юлына күчкән кешеләргә килгәндә, без аларга «потларга корбан[†] итеп китерелгән ризыкны, канны, буып үтерелгән хайванның итен ашаудан һәм җенси азгынлыктан тыелыгыз» дип, үзебезнең карарны әйтеп хат яздык[+].

26Икенче көнне теге кешеләрне үзе белән алып, Паул алар белән бергә пакьләнү йоласын үтәде, аннары Аллаһы йортына[†] килде. Анда ул пакьләнү көннәренең кайчан тәмам буласын һәм аларның һәрберсе өчен кайчан корбан китерәчәген белдерде.


Паулның Аллаһы йортында кулга алынуы

27Пакьләнү өчен билгеләнгән җиде көн үтте дигәндә, Асия өлкәсеннән килгән берничә яһүди Паулны Аллаһы йортында күрде. Алар, бөтен халыкны котыртып, Паулны тоттылар да:

28– Исраил[†] ирләре, ярдәм итегез! Һәр җирдә безнең халыкка, Канунга һәм бу урынга каршы өйрәтә торган кеше шушыдыр! Өстәвенә ул, грекларны Аллаһы йортына алып кереп, бу изге[†] урынны мәсхәрә итте, – дип кычкырырга тотындылар[+].

29(Элегрәк алар Паулны эфесле Трофим белән бергә шәһәрдә күргән булганнар, шуңа күрә Паул аның белән бергә гыйбадәтханәгә[†] кергән дип уйлаганнар.)[+]

30Бөтен шәһәрдә шау-шу купты, төрле яктан халык җыела башлады. Паулны Аллаһы йортыннан сөйрәп алып чыктылар да капкаларны бикләп куйдылар. 31Алар аны үтерерлек итеп кыйнаган чакта, римлыларның гаскәр башлыгына Иерусалимдә буталыш башлануы турында хәбәр иттеләр. 32Ул шундук гаскәриләр һәм йөзбашлары белән бергә халык җыелган урынга йөгерде. Гаскәриләрне һәм аларның башлыгын күреп, халык Паулны кыйнаудан туктады. 33Гаскәриләр башлыгы, якынрак килеп, Паулны кулга алырга, аны ике чылбыр белән бәйләргә әмер бирде һәм:

– Бу кеше кем? Нәрсә эшләде ул? – дип сорады[+].

34Халык арасында берәүләр бер нәрсә, икенчеләре башка нәрсә кычкыра башлады. Гаскәриләр башлыгы мондый шау-шуда эшнең асылын аңлый алмады, шунлыктан Паулны кирмәнгә[*] илтергә кушты[+]. 35Паул инде баскычка җиткәндә, төрле яктан халык кысрыклаганга күрә, гаскәриләргә аны күтәреп барырга туры килде. 36Халык төркеме:

– Үлем аңа! – дип кычкыра-кычкыра ияреп барды.

37Кирмән эченә керер алдыннан гаскәриләр башлыгына Паул:

– Сиңа бер сүз әйтергә мөмкинме? – диде.

– Син грекча беләсеңмени? – дип гаҗәпләнде теге. – 38Димәк, элегрәк фетнә күтәреп, дүрт мең юлбасарны чүлгә алып чыккан мисырлы син түгелсең?

39– Мин – яһүди, Киликия өлкәсенең танылган Тарс шәһәреннән. Үтенеп сорыйм, халыкка мөрәҗәгать итәргә рөхсәт бир миңа, – диде Паул[+].

40Гаскәриләр башлыгы рөхсәт биргәннән соң, Паул, баскычта торган килеш, халыкны тынычландырыр өчен кулын күтәрде. Тирән тынлык урнашкач, Паул яһүд телендә[†] сөйли башлады.

### 22


Паулның үзен яклавы

1– Туганнар![†] Агайлар! Үземне яклап берничә сүз әйтергә рөхсәт итегез, – диде Паул.

2Паулның яһүд телендә[†] дәшүен ишеткәч, халык тынып калды.

3– Мин – яһүди, – диде ул сүзен дәвам итеп. – Киликиянең Тарс шәһәрендә тудым һәм монда, Иерусалим шәһәрендә, Гамәлиилнең үзеннән белем алып, ата-бабаларыбыз Канунын[†] җентекләп өйрәндем. Бүген менә шушында җыелган һәрберегез кебек, мин дә Аллаһыга[†] бик нык бирелгән кешемен[+]. 4Гайсә юлыннан баручыларны мин үтергәнче эзәрлекләдем, ир-атларны да, хатын-кызларны да богаулап зинданнарга ташлаттым[+]. 5Моның шулай икәнен олуг рухани[†] да, өлкәннәр[†] киңәшмәсе дә раслый ала. Мин алардан Дәмәшкътәге дин кардәшләребезгә хат яздырып алдым да, шул юлдан баручыларны кулга алыр һәм җәзага тартыр өчен Иерусалимгә китерергә ниятләнеп, Дәмәшкъкә барырга чыктым[+].


Паулның Хаким Гайсәгә таба борылуы хакында сөйләве

6Дәмәшкъкә якынлашып килгәндә, көн урталарында, кинәт күктән төшкән көчле яктылык бөтен тирә-ягымны балкытты[+]. 7Мин җиргә егылдым һәм шул мәлдә: «Шаул, Шаул! Нигә син Мине эзәрлеклисең?» – дигән тавыш ишетеп, – 8«Әфәндем, Син кем?» – дип сорадым. «Син эзәрлекли торган насаралы Гайсә Мин», – дип җавап бирде Ул. 9Юлдашларым яктылыкны күргән булсалар да, миңа әйтелгән сүзләрне ишетмәделәр. 10Шуннан мин: «Әфәндем, миңа нәрсә эшләргә?» – дип сорадым. «Тор да Дәмәшкъкә бар, эшләргә кирәк булган бар нәрсәне сиңа шунда әйтерләр», – диде Ул миңа.

11Көчле яктылыктан сукырайганга, юлдашларым мине Дәмәшкъкә җитәкләп алып килделәр. 12Дәмәшкъ яһүдиләре хөрмәт иткән, Канунга тугрылык саклаган Һанани исемле диндар кеше,[+] 13яныма килеп: «Шаул туган, күзләрең ачылсын!» – дип әйтүгә, күзләрем шундук ачылды, һәм мин аны күрдем. 14«Сине ата-бабаларыбызның Алласы сайлады, – диде Һанани. – Син, Аның ихтыярын белеп һәм Тәкъва затны күреп, Аның сүзен ишетерсең, 15күргән һәм ишеткәннәрең хакында барча кешеләр алдында Аның шаһиты булырсың[+]. 16Шулай булгач, тагын нәрсә көтәргә? Тор да суга чуму йоласын[†] үтә, Аның исеменә мөрәҗәгать итеп, гөнаһларыңны[†] юып төшер»[+].

17Иерусалимгә кайтып, Аллаһы йортында[†] гыйбадәт кылган вакытта миңа илаһи күренеш булды,[+] 18һәм мин Хуҗа-Хакимне[†] күрдем. Ул миңа: «Иерусалимнән тизрәк кит! Ашыга төш! Чөнки монда Минем хакта биргән шаһитлыгыңны кабул итмәячәкләр», – диде. 19«Хакимем![†] – дидем мин. – Гыйбадәтханәдән[†] гыйбадәтханәгә йөреп, Сиңа иман итүчеләрне[†] зинданнарга утыртуым, аларны кыйнавым турында барысы да белә бит. 20Синең хакта шаһитлык биргән Эстефәннең каны коелган вакытта мин анда идем. Аны үтерүне хуплап, үтерүчеләрнең киемнәрен саклап тордым», – дип җавап бирдем[+]. 21Шунда Хаким миңа: «Бар, Мин сине еракка, мәҗүсиләр[†] янына җибәрәм», – диде.


Паул – Рим гражданы

22Шушы сүзләрне әйткәнче, халык Паулны тыңлап торды да аннары:

– Бу кешене җир йөзеннән юк итәргә! Мондый кеше яшәргә тиеш түгел, – дип кычкыра башлады.

23Алар акыра-акыра өс киемнәрен күтәреп болгадылар, югарыга тузан ыргыттылар[*]. 24Шуннан гаскәриләр башлыгы, Паулны кирмәнгә алып керергә әмер биреп, халыкның нигә шулай акыруын белер өчен Паулны камчы белән суктырырга һәм сорау алырга боерды. 25Ләкин Паулны каешлар белән бәйләгән вакытта, янәшәдә басып торган йөзбашына ул:

– Рим[†] гражданын шулай хөкемсез-нисез камчыларга рөхсәт ителәмени сезгә? – диде[+].

26Йөзбашы, моны ишеткәч, гаскәриләр башлыгына барды да:

– Нәрсә эшлисең син? Бу кеше – Рим гражданы икән бит, – диде.

27Шуннан соң гаскәриләр башлыгы, Паул янына килеп:

– Әйт әле миңа, син – Рим гражданымы? – диде.

– Әйе, – дип җавап бирде Паул.

28– Мин исә бу гражданлыкны күп акча түләп алдым, – дип әйтте гаскәриләр башлыгы.

– Ә мин Рим гражданы булып туганмын, – диде Паул.

29Аңардан сорау алырга тиеш булган кешеләр шундук читкәрәк китте, ә гаскәриләр башлыгы, Паулның Рим гражданы икәнен белгәч, аны бәйләгән өчен куркуга төште.

30Икенче көнне яһүдиләрнең Паулны нәрсәдә гаепләвен төгәл белергә теләп, гаскәриләр башлыгы аның богауларын салдырды һәм, баш руханиларны, Югары киңәшмә[†] әгъзаларының барысын җыеп алып, Паулны алар каршына кертеп бастырды.

### 23


Паул Югары киңәшмә алдында

1Югары киңәшмә[†] әгъзаларына карап, Паул:

– Туганнар![†] – диде. – Мин бүгенге көнгә кадәр Аллаһы[†] каршында саф вөҗдан белән яшәдем[+].

2Олуг рухани[†] Һанани шунда Паул янында торучыларга аның авызына сугарга кушты[+].

3– Ә сиңа, акшарланган дивар, Аллаһы сугачак! – диде аңа Паул. – Син мине Канун[†] буенча хөкем итәр өчен утырасың, ә үзең, миңа сугарга әмер биреп, Канунга хилаф эш кыласың.

4– Син Аллаһының олуг руханиен мыскыл итәсеңме? – диде Паулның янәшәсендә торучылар[+].

5– Мин, туганнар, аның олуг рухани икәнен белмәдем. Язмада: «Халкыңның башлыгын яманлама», – дип әйтелгән шул, – диде Паул.

6Югары киңәшмәдәгеләрнең бер өлеше – саддукейлар,[†] икенче өлеше фарисейлар[†] икәнлеген белеп, Паул:

– Туганнар! Минем ата-бабаларым фарисей булганнар, мин үзем дә фарисей. Монда мине үлеләрнең терелүенә өмет баглаган өчен хөкем итәләр, – дип кычкырды[+].

7Ул шулай дип әйтүгә, фарисейлар һәм саддукейлар арасында каты бәхәс чыгып, җыелыш икегә бүленде, 8чөнки саддукейлар терелү дә, фәрештәләр[†] дә, рухлар да юк дип исбатлый, ә фарисейлар боларның барысына ышана иде[+]. 9Шунда зур гауга купты, фарисейлардан булган Канун белгечләре бик нык бәхәсләшеп:

– Без бу кешедә һичбер начарлык күрмибез. Бәлки, аның белән, чыннан да, рух яки фәрештә сөйләшкәндер, – диделәр[+].

10Ызгыш көчәйгәнлектән, Паулны өзгәләп ташларлар дип курка калган гаскәриләр башлыгы аны яһүдиләрдән коткарып кирмәнгә илтергә гаскәриләргә әмер бирде.

11Икенче төнне Паул каршында Хуҗа-Хаким[†] пәйда булып:

– Нык бул! Иерусалимдә Минем турыда ничек шаһитлык биргән булсаң, Римда да шулай шаһитлык бирергә тиешсең, – диде[+].


Яһүдиләрнең Паулны үтерергә сүз куешуы

12Көн тууга, кайбер яһүдиләр бергә җыелып явыз ният кордылар – Паулны үтергәнчегә кадәр ашамаска-эчмәскә сүз бирделәр. 13Ант итүчеләрнең саны кырыктан артык иде. 14Баш руханилар һәм өлкәннәр[†] янына килеп, алар:

– Паулны үтермичә торып, без һичнәрсә ашамаска ант иттек. 15Шулай итеп, хәзер сез, аның хакындагы эшне Югары киңәшмә белән берлектә җентекләбрәк тикшерергә телибез, дигән булып, гаскәриләр башлыгыннан аны яныгызга чыгаруын сорагыз. Без әзер булып торырбыз да ул монда килешли үк аны үтерербез, – диделәр.

16Паул сеңлесенең углы, аларның явыз ният коруларын ишетеп, кирмәнгә килде һәм бу турыда Паулга җиткерде. 17Паул исә, йөзбашларының берсен чакырып:

– Бу егетне гаскәриләр башлыгы янына озат, чөнки аңа әйтер сүзе бар, – диде.

18Йөзбашы, егетне гаскәриләр башлыгы янына алып килеп:

– Паул мине чакырып алды да бу егетне синең яныңа китерүемне сорады. Аның сиңа нәрсәдер әйтәсе килә, – диде.

19Гаскәриләр башлыгы, кулыннан тотып, егетне читкәрәк алып китте.

– Нәрсә әйтергә телисең? – дип сорады ул аңардан.

20– Яһүдиләр, Паул хакындагы эшне җентекләбрәк тикшерү өчен дигән булып, иртәгә синнән Паулны Югары киңәшмә алдына китерүеңне сорарга сүз куештылар, – дип җавап бирде егет. – 21Ләкин син аларны тыңлама, чөнки Паулны үтергәнчегә кадәр ашамаска-эчмәскә ант иткән кырыктан артык кеше аны сагалап торачак. Алар инде Паулны үтерергә әзер, гозерләрен үтәгәнеңне көтәләр.

22Гаскәриләр башлыгы:

– Миңа бу хәбәрне җиткерүеңне беркемгә дә әйтмә, – дип, егетне кайтарып җибәрде.


Паулны идарәче Филикес янына озатулары

23Шуннан соң гаскәриләр башлыгы ике йөзбашын чакырып алды.

– Ике йөз җәяүледән, җитмеш атлыдан һәм ике йөз укчыдан торган гаскәр әзерләгез. Алар кичке сәгать тугызда Кайсариягә[†] китсеннәр. 24Паулны алып барасы атлар да әзер булсын. Аны идарәче Филикес янына хәвеф-хәтәрсез илтеп җиткерегез, – дип, аларга[+] 25шундый эчтәлектәге хат язып тоттырды:

26«Кләүди Лусидән мөхтәрәм идарәче Филикескә сәлам!

27Яһүдиләр бу кешене тотып алып үтерергә җыена иде. Аның Рим[†] гражданы икәнен белгәч, мин гаскәриләр белән барып аны коткарып калдым[+].

28Аннары, ни өчен гаепләүләрен белергә теләп, бу кешене яһүдиләрнең Югары киңәшмәсенә алып килдем[+] 29һәм гаепләүнең яһүдиләр Канунына кагылышлы икәнлеген белдем, ләкин аны үлемгә дучар итәрлек яки богау салырлык гаеп табылмады[+].

30Бу кешегә каршы корылган явыз ният турында хәбәр алганнан соң, аны тиз арада яныңа җибәрдем, аны гаепләүчеләргә фикерләрен синең алда әйтергә әмер бирдем»[+].

31Шулай итеп, гаскәриләр, үзләренә бирелгән әмерне үтәп, Паулны төнлә Антипатырга алып киттеләр. 32Ә икенче көнне, Паулны атлы гаскәриләргә тапшырганнан соң, җәяүле гаскәриләр кирмәнгә әйләнеп кайттылар. 33Атлы гаскәриләр исә, Кайсариягә килеп җитеп, хатны идарәчегә тоттырдылар да Паулны аның карамагына тапшырдылар. 34Идарәче, хатны укып, Паулдан кайсы өлкәдән булуын сорады. Киликиядән икәнен белгәннән соң:

–[+] 35Мин сине гаепләүчеләрең монда килгәч тыңлармын, – дип, Паулны Һируд[†] сараенда сак астында тотарга боерды.

### 24


Яһүдиләрнең Филикес каршында Паулга гаеп ташлавы

1Биш көн узуга, олуг рухани[†] Һанани белән кайбер өлкәннәр[†] һәм Тертул исемле Канун белгече,[†] Паулны нәрсәдә гаепләүләрен белдерер өчен, Кайсариягә[†] килеп җиттеләр[+]. 2Паулны чакыртып китергәч, Тертул үзенең гаепләү сүзен башлады:

– Мөхтәрәм Филикес! Синең җитәкчелектә тыныч яшәвебезне һәм син кайгыртканга күрә халыкның хәле яхшы якка үзгәргәнне 3һәрвакыт һәм һәр җирдә күп рәхмәтләр белән таныйбыз, – диде ул. – 4Игътибарыңны озакка алмас өчен, әйтергә теләгән берничә сүзебезне ачык күңел белән тыңлавыңны үтенәм.

5Бу кеше яман чир сыман. Ул – бөтен дөньяда яшәүче яһүдиләр арасында чуалыш кузгатучы һәм насаралылар төркеменең башлыгы[+]. 6Ул хәтта Аллаһы йортын[†] нәҗесләргә тырышты. Без аны кулга алдык [һәм үз Кануныбыз[†] буенча хөкем итәргә теләдек[+]. 7Әмма гаскәриләр башлыгы Луси, аны безнең кулдан көч белән тартып алып, 8аны гаепләүчеләргә синең янга килергә кушты.][*] Аңардан сорау алганнан соң, без аны нәрсәдә гаепләгәнне үзең дә белерсең, – диде Тертул.

9Аның белән килгән яһүдиләр, әйтелгәннәрнең дөреслеген раслап, гаепләүгә кушылдылар.


Паулның Филикес каршында үзен яклавы

10Идарәче, сөйләргә мөмкин дип, Паулга ишарә ясады.

– Күп еллар дәвамында бу халыкның хөкемчесе булуыңны белгәнгә күрә, синең алда үземне яклый алуыма мин шатмын, – дип сүзен башлады Паул. – 11Аллаһыга[†] табыну өчен Иерусалимгә килүемә унике көннән артмады әле – моны син тикшерә аласың. 12Аллаһы йортында, гыйбадәтханәләрдә[†] яисә шәһәрдә кем беләндер бәхәсләшүемне яки халык арасында фетнә оештыруымны алар күрдем дип әйтә алмый, 13хәзер миңа ташлаган гаепләрен дә исбат итә алмый. 14Әмма синең алда шуны таныйм: алар ялган дип атаган «Юл»ның тарафдары буларак, мин ата-бабаларым Алласына хезмәт итәм, Муса канунында һәм пәйгамбәрләр[†] тарафыннан язылганнарның барысына ышанам. 15Тәкъва кешеләр дә, тәкъва булмаганнар да үледән тереләчәк дип, мондагы адәмнәр кебек үк мин дә Аллаһыга өмет баглыйм[+]. 16Шуңа күрә мин һәрвакыт Аллаһы алдында һәм кешеләр каршында саф вөҗдан белән яшәргә тырышам[+].

17Күп еллар үткәннән соң, халкыма хәер бирү һәм корбан[†] китерү өчен Иерусалимгә кайттым[+]. 18Бу адәмнәр миңа Аллаһы йортында пакьләнү[†] йоласын үтәгән вакытымда тап булдылар. Яныма халык та җыелмаган, бернинди шау-шу да юк иде[+]. 19Анда Асия өлкәсеннән берничә яһүди бар иде. Мине гаепләрдәй сәбәпләре булса, каршыңа килеп менә алар миңа дәгъваларын белдерсен. 20Йә булмаса, Югары киңәшмә[†] алдында торган вакытымда миндә нинди явызлык табулары турында мондагы кешеләр хәзер үзләре әйтеп бирсен. 21Бәлки, мине Югары киңәшмә җыелышында: «Үлеләрнең тереләчәгенә ышанган өчен хөкем ителәм!» – дип кычкырганга күрә гаеплиләрдер? – диде Паул[+].

22«Юл» хакында яхшы белгән Филикес:

– Бу эшкә карата карарымны гаскәриләр башлыгы Луси килгәч чыгарырмын, – дип тикшерүне кичектерде, 23йөзбашына исә Паулны сак астында тотарга, әмма аңа хезмәт итәргә теләгән дусларына каршылык күрсәтмәскә әмер бирде.


Паул сак астында

24Берничә көннән соң Филикес үзенең хатыны – яһүди Друсилла белән килде дә, Паулны чакыртып алып, аның Гайсә Мәсихкә[†] иман итүе хакында сөйләвен тыңлады.

25Әмма Паул тәкъвалык,[†] нәфесне тыя белү һәм булачак хөкем турында сөйләгән чакта, Филикес куркуга төште.

– Хәзергә җитеп торыр, вакытым булганда чакыртырмын, – диде ул[+].

26Филикес шуннан соң да, Паулдан ришвәт алырга өметләнеп, аны еш кына үз янына чакырта һәм аның белән әңгәмәләр корып утыра торган булды.

27Ике ел вакыт узды, Филикес урынына Порки-Фисте килде. Филикес исә, яһүдиләргә ярарга теләп, Паулны тоткынлыкта калдырган иде.

### 25


Паулның кайсар хөкемен таләп итүе

1Кайсариягә[†] килеп өч көн торганнан соң, Фисте Иерусалимгә китеп барды. 2Баш руханилар[†] һәм яһүдиләрнең башлыклары, аның янына килеп, Паулны гаепләделәр; 3сүзебезгә колак салып, Паулны Иерусалимгә күчерсәң иде, дип үтенделәр, үзләре исә аны юлда үтерергә сүз куештылар[+]. 4Әмма Фисте Паулның сак астында Кайсариядә калачагын һәм үзенең тиздән шунда кайтачагын әйтте.

5– Шулай итеп, – диде ул, – җитәкчеләрегез минем белән барсын һәм, ул кешенең гаебе булса, дәгъвасын белдерсен.

6Иерусалимдә сигез-ун көн булганнан соң, Фисте Кайсариягә кайтты. Икенче көнне ул хөкемче көрсиенә утырды да Паулны алып килергә әмер бирде. 7Паул кергәч, Иерусалимнән килгән яһүдиләр аны урап алдылар һәм күп авыр гаепләр ташладылар, әмма дәлилләр китерә алмадылар.

8– Мин яһүдиләр Канунына[†] да, Аллаһы йортына[†] да, кайсарга каршы да һичнинди начарлык кылмадым, – диде Паул үзен яклап.

9Фисте исә, яһүдиләргә ярарга теләп, Паулдан:

– Бу гаепләүләрне тикшерү өчен Иерусалимгә барырга һәм минем тарафтан шунда хөкем ителергә син ризамы? – дип сорады.

10– Мин кайсарның хөкеме алдында торам, һәм эшем монда каралырга тиеш, – дип җавап бирде Паул. – Син үзең дә яхшы беләсең, мин яһүдиләрнең хәтерен калдырырлык һичнәрсә эшләмәдем[+]. 11Әгәр үлемгә хөкем итәрлек җинаять[†] кылганмын икән, үлем җәзасыннан баш тартырга җыенмыйм. Ә инде бу адәмнәрнең гаепләүләре дөрес булмаса, мине беркем дә алар кулына тотып бирә алмый. Кайсар хөкемен таләп итәм мин![*] – диде Паул.

12Киңәшчеләре белән фикер алышканнан соң, Фисте:

– Кайсар хөкемен таләп итәсең икән, димәк, кайсар алдына барырсың, – диде[+].


Паулның Әгрип патша алдына китерелүе

13Берничә көннән Әгрип[†] патша белән Берники[*], Фисте белән очрашыр өчен, Кайсариягә килделәр. 14Алар анда байтак көннәр булганлыктан, Фисте Паулның эше турында патшага сөйләде:

– Филикес тоткынлыкта калдырган бер кеше бар монда. 15Мин Иерусалимдә булган чакта яһүдиләрнең баш руханилары һәм өлкәннәре,[†] аны хөкемгә тартырга таләп итеп, дәгъва белән килделәр. 16Мин аларга: «Римлыларда кабул ителгәнчә, дәгъва белдергән адәмнәр белән йөзгә-йөз очрашмаса һәм аның үзен якларга мөмкинлеге булмаса, берәү дә җәзага тартылмый», – дип җавап бирдем. 17Алар монда килгәч, мин һич кичектермичә икенче көнне үк хөкемче көрсиенә утырдым да ул кешене алып килергә әмер бирдем. 18Аны уратып алган дәгъвачылар исә мин көткән гаепләүләрнең берсен дә китерә алмадылар. 19Аның урынына алар үз диннәренә кагылышлы мәсьәләләр, Паул «тере» дип раслаган ниндидер үлгән Гайсә хакында бәхәсләштеләр[+]. 20Мондый мәсьәләләрнең асылына төшенеп бетмәгәнгә, мин аңа Иерусалимгә барырга һәм бу эш буенча хөкем алдына шунда басарга тәкъдим иттем. 21Әмма ул үз эшен галиҗәнаб кайсар хөкеменә тапшыруны сораганга, кайсар янына җибәргәнче мин аны сак астында тотарга куштым, – диде Фисте.

22Фистегә Әгрип:

– Ул кешене мин дә тыңларга теләр идем, – диде.

– Иртәгә син аны тыңларсың, – дип җавап бирде Фисте.

23Икенче көнне Әгрип һәм Берники гаскәр башлыклары һәм шәһәрнең күренекле кешеләре белән бергә тантаналы рәвештә утырышлар бүлмәсенә кергәч, Фисте әмере буенча Паулны алып килделәр.

24– Әгрип патша һәм биредә утыручылар! – диде Фисте. – Иерусалимдә дә, монда да яһүдиләрнең күбесе менә шушы кешедән зарланды, «ул яшәргә тиеш түгел!» дип кычкырды[+]. 25Әмма мин аны үлем җәзасына хөкем итәрдәй һичнәрсә эшләмәгән дип таптым һәм, ул үз эшен галиҗәнаб кайсарның хөкем итүен сораганга, аны кайсар янына җибәрергә булдым[+]. 26Тик аның хакында кайсарга нәрсә язарга да белмим. Шуңа күрә, бүгенге әңгәмәдән соң язарга сүз табылыр дип, мин аны сезнең янга, бигрәк тә, Әгрип патша, синең каршыңа китердем. 27Тоткынның нәрсәдә гаепләнүен күрсәтми торып, аны кайсар янына җибәрү, минемчә, уйламый кылынган эш булыр иде.

### 26


Паулның Әгрип патша каршында ясаган чыгышы

1Әгрип[†] патша:

– Сиңа үзеңне яклап сөйләргә рөхсәт ителә, – диде Паулга.

Шуннан Паул кулын күтәрде дә үзен яклап сөйли башлады:[+]

2– Әгрип патша! Бүген синең алда яһүдиләрнең барлык гаепләүләреннән үземне яклый алуыма шатмын. 3Син яһүдиләрнең барлык йолаларын, динебездә бәхәс тудыра торган мәсьәләләрне яхшы белгәнгә күрә, мине түземлек белән тыңлавыңны үтенәм.

4Минем яшьтән үк үз халкым арасында яшәгәнем һәм Иерусалимдәге тормышым барлык яһүдиләргә мәгълүм[+]. 5Алар мине күптәннән белә һәм, әгәр теләсәләр, динебезнең иң таләпчән тәгълиматын тоткан фарисейлар[†] төркеме әгъзасы икәнемә шаһитлык бирә алырлар иде[+]. 6Ә хәзер мин, Аллаһы[†] тарафыннан ата-бабаларыбызга бирелгән вәгъдәнең үтәлүенә өметләнгән өчен, хөкем алдында торам. 7Безнең унике ыруг, шул вәгъдәнең тормышка ашуына өмет баглап, көне-төне тырышып Аллаһыга хезмәт итә. Яһүдиләр мине әнә шушы өмет өчен гаеплиләр, Әгрип патша[+].

8Җәмәгать, Аллаһының үлеләрне терелтүен сез чыннан да ышанмастай нәрсә дип саныйсызмы[+]?

9Дөрес, кайчандыр мин дә, насаралы Гайсә исеменә каршы мөмкин булганның барын да эшләргә кирәк, дип уйлый идем[+]. 10Һәм Иерусалимдә шулай эшләдем дә: баш руханилардан[†] рөхсәт алып, күп кенә изге[†] адәмнәрне зинданнарга ташлаттым. Аларны үлем җәзасына хөкем итү турында сүз барганда, мин һәрвакыт ризалыгымны бирдем[+]. 11Гыйбадәтханәдән[†] гыйбадәтханәгә йөреп, күп тапкырлар аларны җәзаладым һәм Гайсәгә булган иманнарыннан баш тартырга мәҗбүр иттем. Ачуым бик көчле булганга, аларны хәтта чит шәһәрләрдә дә эзәрлекләп йөрдем[+].


Паулның Хаким Гайсә белән очрашуы турында сөйләве

12-13Әгрип патша, көннәрнең берендә баш руханилар тапшырган эш буенча һәм аларның ризалыгы белән Дәмәшкъкә барганда, көн урталарында минем һәм юлдашларымның тирә-ягын күктән төшкән, кояштан да яктырак көчле нур балкытты[+]. 14Без барыбыз да җиргә егылдык, һәм шулвакыт мин бер тавыш ишеттем. Ул тавыш миңа яһүд телендә:[†] «Шаул, Шаул! Нигә син Мине эзәрлеклисең? Үгез үз хуҗасының таягына тибенгән кебек, үзеңә зыян гына китерәсең», – диде. 15«Әфәндем, Син кем?» – дип сорадым мин. «Син эзәрлекли торган Гайсә Мин, – диде Ул. – 16Аягыңа торып бас! Хәзер күргәннәреңә һәм Минем тарафтан киләчәктә күрсәтеләчәк нәрсәләргә шаһитым һәм хезмәтчем булсын өчен килдем Мин каршыңа. 17-18Мин сине үз халкыңнан да, мәҗүсиләрдән[†] дә коткарырмын. Күзләре ачылсын, караңгыдан яктыга чыксыннар, шайтан[†] кулыннан азат ителеп йөзләре белән Аллаһыга таба борылсыннар, гөнаһлары[†] кичерелеп Миңа булган ышанычлары аша изгеләр арасында урын алсыннар өчен Мин сине мәҗүсиләр янына җәбәрәм»[+].

19Шуңа күрә, Әгрип патша, күктән иңгән күренешкә буйсынып, мин 20башта Дәмәшкъ һәм Иерусалим кешеләренә, аннары бөтен Яһүдия җирендә яшәүчеләргә, ә соңыннан инде мәҗүсиләргә вәгазь сөйләдем, аларны да тәүбәгә чакырып Аллаһыга йөзләре белән борылырга, тәүбә итүләрен[†] исбатлаучы эшләр кылырга өндәдем[+]. 21Менә шуның өчен яһүдиләр мине Аллаһы йортында[†] тотып алдылар да үтерергә теләделәр[+]. 22Ләкин Аллаһы бүгенге көнгә кадәр миңа ярдәм итеп килә, һәм мин бөегенә дә, кечесенә дә шаһитлык бирәм, Мусаның һәм пәйгамбәрләрнең[†] гаиптән биргән хәбәрләреннән башка берни сөйләмим. 23Ә алар Мәсихнең[†] газап чигәргә тиешлеген һәм беренче булып үледән тереләчәген, яһүдиләргә һәм мәҗүсиләргә яктылык турындагы хәбәрне игълан итәчәген әйткәннәр иде[+].

24Ул үзен шулай дип яклаганда, Фисте аңа:

– Паул, син акылдан шашкансың! Зур гыйлемлек сине акылдан яздыра, – дип кычкырды.

25– Мин акылдан шашмадым, мөхтәрәм Фисте, – диде Паул, – мин үз акылымда һәм хак дөресен сөйлим. 26Патша бу турыда белә, һәм мин аның алдында кыюлык белән сөйли алам. Әлеге вакыйгалар патша игътибарыннан читтә калмагандыр дип уйлыйм, чөнки боларның берсе дә яшерен эшләнмәде.

27Әгрип патша, пәйгамбәрләрнең сүзләренә ышанасыңдыр бит син? Беләм, ышанасың.

28Әгрип Паулга:

– Син мине шулай тиз генә мәсихче итәргә мөмкиндер дип уйлыйсыңмы? – диде.

29– Тиз генәме, юкмы, – диде Паул, – әмма синең генә түгел, бүген мине тыңлаган һәркемнең минем кебек, тик богаусыз булуын сорап Аллаһыга дога кылам[+].

30Шуннан соң патша, аның артыннан идарәче, Берники һәм алар янында утыручылар урыннарыннан тордылар 31да читкәрәк китеп:

– Бу кеше үлемгә хөкем итәрлек яки зинданга ташларлык һичнәрсә эшләмәгән, – дип фикер алыштылар[+].

32– Кайсар[†] хөкемен таләп итмәсә, бу кешене азат итәргә дә мөмкин булыр иде, – диде Әгрип патша Фистегә[+].

### 27


Паулны Римга җибәрүләре

1Безне Италиягә озатырга карар кылынгач, Паулны һәм тагын берничә тоткынны кайсар[†] полкының Юли исемле йөзбашына тапшырдылар[+]. 2Без Асия өлкәсенең ярлары буйлап бара торган, Адрамут шәһәреннән килгән корабка утырып киттек. Безнең белән Тессалуникә шәһәрендә яшәүче македунияле Аристарх та бар иде[+]. 3Икенче көнне Сидун шәһәренә килеп җиттек. Паулга илтифат күрсәтеп, Юли аңа дуслары янына барырга һәм аларның ярдәменнән файдаланырга рөхсәт итте. 4Сидуннан без тагын диңгезгә чыктык һәм, җил каршы булганлыктан, Кипр утравының җилдән ышык ягыннан уздык. 5Киликия һәм Памфулия өлкәләренә караган ярлар буйлап диңгезне кичкәннән соң, Лукия өлкәсендәге Мура шәһәренә килеп җиттек. 6Мурада йөзбашы, Италиягә китәчәк Искәндәрия корабын табып, безне шуңа утыртты[+]. 7Байтак көннәр дәвамында акрын гына алга бардык һәм зур авырлык белән Книд шәһәре турысына килеп җиттек. Көчле җил комачаулаганга, кирәкле юнәлештә барып булмады, һәм без, Салмуни борынын узып, Крит утравының җилдән ышык ягына чыктык. 8Авырлык белән яр буйлап йөзеп, Яхшы гаваньнар дигән урынга килдек. Аннан ерак түгел Ласея шәһәре урнашкан иде.

9Байтак вакыт узды, Ураза көне[*] дә үтеп китте. Диңгез буйлап юлны дәвам итү куркыныч булганлыктан, Паул шундый киңәш бирде:

10– Җәмәгать! Сәфәрне дәвам итү йөк һәм кораб өчен генә түгел, үзебез өчен дә авыр буласын һәм зур зыян китерәсен күрәм.

11Ләкин йөзбашы, Паулның сүзләреннән бигрәк, койрык тотучының һәм кораб хуҗасының сүзләренә колак салды. 12Гавань кышны уздырырга җайланмаган булганга, диңгезчеләрнең күбесе аннан китәргә һәм, мөмкин булса, Фойникес гаванена барып кышларга хәл кылды. Крит утравындагы Фойникес гаване көньяк-көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш тарафыннан искән җилләргә ачык иде.


Корабның давылга эләгүе

13Көньяк җиле исә башлагач, алар, инде теләгебезгә ирештек дип уйлап, якорьны күтәрделәр, һәм без Крит яры буйлап йөзеп киттек. 14Әмма күп тә үтмәде, төньяк-көнчыгыштан бик көчле җил исә башлады да[+] 15безнең корабны эләктереп үз уңаена агызып алып китте – кораб җилгә каршы тора алмады. 16Кәүдә дип аталган кечкенә генә утрауның җилдән ышык ягына чыгып, авырлык белән генә коткару көймәсен урнаштырып куя алдык. 17Көймәне палубага күтәргәннән соң, арканнарны кораб астыннан үткәреп, корабны урап бәйләдек. Суртис дип аталган сай җиргә утырудан куркып, диңгезчеләр җилкәнне төшерделәр, һәм кораб җил куган якка йөзүен дәвам итте; 18давыл һаман котырынганга, икенче көнне диңгезгә йөкләрне ташлый башладылар, 19ә өченче көнне алар диңгезгә үз куллары белән кораб җиһазларын ыргыттылар. 20Берничә көн дәвамында кояш та, йолдызлар да күренмәгәч һәм көчле давыл һаман тынмагач, котылуга[†] булган соңгы өметебез юкка чыкты.


Сезнең берегез дә һәлак булмаячак

21Корабтагы кешеләр байтактан бирле берни ашамаган иде. Шуннан Паул алар арасына чыгып басты да:

– Җәмәгать! Сүземне тыңларга – Криттан кузгалмаска кирәк иде. Шулай иткән булсак, бу кыенлыкларга да, югалтуларга да тарымас идек. 22Ә хәзер сезгә киңәшем шул: күңелегезне төшермәгез, чөнки сезнең берегез дә һәлак булмаячак, кораб кына җимереләчәк, – диде. – 23Мин – Аллаһы[†] кешесе һәм Аңа хезмәт итәм. Үткән төндә миңа Аллаһы фәрештәсе[†] күренеп[+] 24болай диде: «Курыкма, Паул! Син кайсар алдында булырга тиешсең, һәм Аллаһы юлдашларыңның барысына да тормыш бүләк итә»[+]. 25Шулай булгач, җәмәгать, күңелегезне төшермәгез! Мин Аллаһыга инанам – бөтенесе Ул әйткәнчә булыр. 26Без берәр утрауга килеп чыгарбыз[+].

27Әдрән диңгезен гизеп йөргәндә, ундүртенче төннең урталарында, диңгезчеләр коры җиргә якынлашуыбызны сизеп алдылар һәм, 28тирәнлекне үлчәп, аның егерме сажин чамасы[*] икәнен белделәр. Арырак киткәч, тагын үлчәделәр – унбиш сажин чамасы булды. 29Ташлы урынга барып бәрелүдән куркып, корабның койрык ягыннан дүрт якорь төшерделәр һәм тизрәк таң атуын сорап дога кылдылар.

30Корабтан качарга ниятләгән диңгезчеләр, борын яктан якорь салырга кирәк дигән сылтау белән көймәне суга төшергәч, 31йөзбашына һәм гаскәриләргә Паул:

– Алар корабта калмаса, котыла алмаячаксыз, – диде.

32Шуннан гаскәриләр көймәне бәйләп куйган арканнарны чабып өзделәр дә, көймә суга килеп төште.

33Таң атар алдыннан Паул, корабтагыларны ашап алырга кыстап:

– Казадан котылу көтеп ундүрт көн инде берни ашамыйсыз. 34Шунлыктан үтенеп сорыйм: гомерегезне саклап калыр өчен капкалап алыгыз. Берегезнең дә башыннан чәч бөртеге дә төшмәс, – диде[+].

35Шуннан Паул, кулына икмәк алып, Аллаһыга шөкрана кылды да сындырып ашый башлады,[+] 36һәм барысы да, күңелләре күтәрелеп китеп, ашарга утырды. 37Корабта без барлыгы ике йөз җитмеш алты җан идек. 38Ашап туйгач, корабны җиңеләйтү өчен диңгезчеләр бар бодайны диңгезгә ташладылар.


Көймәнең җимерелүе, кешеләрнең исән калуы

39Көн тугач, диңгезчеләр каршыларындагы коры җирне танымадылар. Ләкин комлы яры булган бер култыкны күреп алганнан соң, корабны шунда илтеп туктатырга карар кылдылар. 40Якорьларны чабып өзгәч, корабның койрыгында урнашкан бору ишкәкләрен ычкындырдылар да алгы җилкәнне җил уңаена көйләделәр. Кораб ярга таба юл алды, 41әмма сай урынга туры килеп, комга утырды. Корабның комга утырган борыны хәрәкәтсез калды, койрыгы исә килеп-килеп бәрелгән дулкыннардан җимерелә башлады.

42Гаскәриләр, тоткыннар арасыннан берсе дә йөзеп кача алмасын дип, аларны үтерергә ниятләде. 43Әмма йөзбашы, Паулны коткарып калырга теләп, аларны туктатты. Башта ул йөзә белгәннәргә суга сикерергә һәм ярга чыгарга боерды,[+] 44калганнарга исә, котыласыгыз килсә, такталарга яки кораб ватыкларына тотынып йөзегез, диде.

Шулай итеп, барысы да исән-имин ярга чыгып җитте.

### 28


Паул Мальта утравында

1Исән-имин ярга чыгып җиткәч, утрауның Мальта дип аталганын белдек. 2Утрау халкы безгә гадәттән тыш кунакчыл булды. Яңгыр ява башлап суытып җибәргәнгә күрә, алар учак ягып барыбызны да җылынырга чакырды. 3Паул үзе җыеп китергән бер кочак чыбык-чабыкны учакка салганда, ут эченнән зәһәр елан атылып чыкты да аның кулын электәреп алды. 4Утрау кешеләре, аның кулында асылынып торган еланны күреп, бер-берсенә:

– Бу – кеше үтерүче булса кирәк. Диңгездән котылса да, гаделлек алиһәсе аның гомерен өзмәкче, – диештеләр.

5Әмма Паул еланны утка селкеп төшерде, елан исә аңа бернинди зыян китермәде[+]. 6Кешеләр, хәзер ул шешенә башлар яки кинәт егылып үләр, дип көттеләр. Әмма озак кына көткәннән соң да аңа һичнинди зыян тимәгәнне күреп, фикерләрен үзгәрттеләр.

– Ул – ниндидер бер илаһ, – диде алар[+].

7Шул тирәдәрәк кенә утрау башлыгы Поплиның хуҗалыгы урнашкан иде. Ул безне үз йортына чакырды һәм өч көн буе дусларча кунак итте. 8Поплиның атасы бизгәк һәм корсак авыруыннан җәфаланып ята иде. Паул аның янына кереп дога кылды һәм, өстенә кулларын куеп, аны савыктырды[+]. 9Бу вакыйгадан соң утраудагы хасталарның башкалары да Паул янына килеп сихәтләнеп китте. 10Утрауда яшәүче кешеләр безгә күп хөрмәт күрсәттеләр, ә без китәргә җыенгач, кирәкле әйберләр белән тәэмин иттеләр.


Паулның Римга килүе

11Өч айдан соң без, Искәндәриядән килеп шул утрауда кышны кичергән, Күк игезәкләре[*] дип аталган корабка утырып юлга кузгалдык[+]. 12Суракүсәй шәһәренә килеп җиткәч, өч көн анда булдык. 13Аннан Ригиун шәһәренә килдек. Иртәгесен, көньяк җиле исә башлагач, Ригиуннан киттек тә ике көндә Потиулуй шәһәренә килеп җиттек. 14Ул шәһәрдә имандашларыбызны очраттык, һәм алар бер атнага үзләре янында калуыбызны үтенделәр.

Шулай без Римга килеп җиттек. 15Андагы имандашлар, килгәнебезне ишетеп, Аппи мәйданына һәм Өч кунакханәгә[*] кадәр килеп безне каршы алдылар. Аларны күргәч, Паул Аллаһыга[†] шөкрана кылды, аның күңеле күтәрелеп китте. 16Рим[†] шәһәрендә Паулга сак астында аерым яшәргә рөхсәт ителде.


Паулның күренекле яһүдиләр белән очрашуы

17Римга килеп өч көн торганнан соң, Паул анда яшәүче күренекле яһүдиләрне җыеп алды. Алар килгәч, Паул болай диде:

– Туганнар![†] Үз халкыбызга яки ата-бабаларыбызның йолаларына каршы һичбер нәрсә эшләмәсәм дә, мине Иерусалимдә тотып алып римлылар кулына тапшырдылар. 18Тегеләр, сорау алганнан соң, үлемгә хөкем итәрлек һичнинди гаебем булмаганга күрә, мине азат итәргә теләде[+]. 19Әмма яһүдиләр моңа каршы килгәнлектән, мин кайсарга[†] мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр булдым, ләкин максатым үз халкымны гаепләүдә түгел иде. 20Сезне менә шуның өчен сөйләшергә чакырган идем, чөнки шушы богауларымны мин Исраил[†] халкы өмет баглаган Зат хакына күтәреп йөрим.

21Яһүдиләр исә аңа:

– Без Яһүдиядән синең хакта язылган хатлар алмадык, Яһүдиядән килгән кардәшләрнең дә берсе-бер синең хакта һичнинди хәбәр җиткермәде һәм начар сүз сөйләмәде. 22Алай да, без синең фикереңне үзеңнән ишетергә теләр идек, чөнки безгә билгеле булганча, бу тәгълимат һәркайда бәхәс тудыра, – дип җавап бирделәр.

23Алар Паул белән башка бер көнне очрашырга килештеләр. Билгеләнгән көнне Паул яшәгән йортка баягыдан да күбрәк кеше килде. Паул аларга иртәдән кичкә кадәр Аллаһы Патшалыгы[†] хакында аңлатты, Гайсә турында Муса кануныннан[†] һәм пәйгамбәрләрнең[†] язмаларыннан ышанычлы дәлилләр китерде[+]. 24Берәүләр аның сүзләренә ышанды, икенчеләр исә ышанмады. 25Шулай бер-берсе белән килешә алмыйча таралырга җыенганда, Паул аларга болай диде:

– Изге Рух[†] Ишагыйя пәйгамбәр аша сезнең ата-бабаларыгызга дөрес әйткән:[+]

26«Бу халык янына бар да әйт:
Ничек кенә тыңласагыз да – аңламассыз,
ничек кенә карасагыз да – күрмәссез.
27Чөнки бу халыкның йөрәген май баскан.
Көчкә генә ишетә колаклары,
күзләрен дә йомган алар.
Әгәр шулай булмаса,
күзләре белән күрерләр,
колаклары белән ишетерләр,
йөрәкләре белән аңларлар,
Миңа таба борылырлар иде,
һәм Мин аларны савыктырыр идем»[+].

28Шуңа күрә сезгә мәгълүм булсын: Аллаһының коткару турындагы хәбәре мәҗүсиләргә[†] юлланган, һәм алар аны ишетәчәк! – диде Паул.

[[+] 29Ул шулай дигәннән соң, яһүдиләр бәхәсләшә-бәхәсләшә таралыштылар.][*]

30Ә Паул үзе түләп торган йортта ике ел буе яшәде һәм янына килүчеләрнең барысын да кабул итте. 31Ул кыю рәвештә һәм каршылыкларга очрамыйча Аллаһы Патшалыгы хакында игълан итте һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсих[†] турындагы тәгълиматны өйрәтте[+].

## Ягъкубның хаты

### Ягъкубның хаты

Ягъкубның хаты


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


### 1


Ягъкубның хаты

1Аллаһының[†] һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең[†] хезмәтчесе Ягъкубтан – дөнья буйлап таралган унике ыругка[*] сәлам![+]


Сынаулар һәм иман

2Имандашларым, төрле сынауларга юлыксагыз, моны зур шатлык дип кабул итегез,[+] 3чөнки иманыгыз сыналганда, сезнең рухыгыз ныгый дип белегез[+]. 4Бер кимчелексез, һәр яктан өлгереп җиткән кеше булыр өчен, ныклыгыгыз һаман камилләшә барырга тиеш[+].

5Әгәр берәрегездә зирәклек җитеп бетми икән, Аллаһыдан сорасын – һәм Ул бирер, чөнки Аллаһы бөтенесенә юмартлык белән, битәрләмичә өләшә. 6Әмма ул кеше инанып, икеләнмичә сорасын, чөнки икеләнгән адәм әле бер якка, әле икенче якка җил куып йөрткән диңгез дулкынына охшый[+]. 7Андый кеше Раббыдан[†] нәрсәдер алырга исәп тотмасын[+]. 8Икеләнүчән кешенең барлык гамәлләре тотрыксыз була бит.

9Фәкыйрь имандашыбыз – Аллаһы тарафыннан югары күтәрелүе белән,[+] 10бай исә Аллаһы тарафыннан түбән төшерелүе белән горурлансын, чөнки бай кеше үзе дә, аның байлыгы да болын чәчәге кебек юкка чыгачак. 11Кояш, калкып, үзенең көйдергеч эссесе белән үсемлекне корыта – аның чәчәге коела һәм матурлыгы югала. Байлар да шулай эш ыгы-зыгысында юкка чыгачак[+].

12Сынауларга түзгән кеше бәхетле, чөнки ул, сынауларны узганнан соң, Аллаһы Үзен яратканнарга вәгъдә иткән тормыш таҗын алачак[+]. 13Вәсвәсәгә төшкәннәрнең берсе дә: «Бу коткы Аллаһы тарафыннан җибәрелгән», – дип әйтергә тиеш түгел, чөнки Аллаһыны вәсвәсәгә салып явызлык кылырга мәҗбүр итеп булмый, һәм Ул Үзе дә беркемне вәсвәсәгә салмый. 14Һәркемне үзенең гөнаһлы[†] теләкләре мавыктыра һәм ымсындыра. 15Шуннан соң теләк, яралып, гөнаһны тудыра, ә гөнаһ, тәмам ныгыгач, үлемгә китерә[+].

16Газиз имандашларым, алдамагыз үзегезне![+] 17Һәр игелекле һәм камил бүләк югарыдан, күктәге яктылыкларны бар иткән Атабыздан килә; Ул һичкайчан үзгәрмәс, үзгәреп торган күләгәгә дә охшамас[+]. 18Үзе бар иткәннәр арасында безнең беренче җимеш булуыбызны теләп, Ул Үз ихтыяры белән, хакыйкать сүзе ярдәмендә безгә тормыш бирде[+].


Тыңлагыз һәм үтәгез

19Газиз имандашларым, хәтерегездә тотыгыз: һәркем тыңларга әзер булсын, сөйләргә һәм ачуланырга ашыкмасын, 20чөнки ачулы кеше Аллаһы теләгән яхшы эшләрне башкармый. 21Шуңа күрә һәртөрле әшәкелектән һәм киң таралган явызлыктан ваз кичеп, йөрәкләрегезгә чәчелгән Аллаһы сүзен күндәмлек белән кабул итегез – ул сүз җаннарыгызны коткарырга сәләтле[+].

22Сүзне тыңлап кына калмагыз, аны үтәгез дә, юкса үз-үзегезне алдаган булып чыгасыз[+]. 23Аллаһы сүзен ишеткән, ләкин аны үтәмәгән һәркем үзен көзгедә күргән кешегә охшый: 24ул үзенә карап тора да читкәрәк китү белән йөзенең ниндилеген шундук оныта. 25Әмма Аллаһының азатлык китерә торган камил Канунын[†] игътибар белән укыган һәм аңа тугры калган, ишеткәнен онытмыйча үтәгән кеше үзенең эшләрендә бәхетле булыр[+].

26Кемдер үзен тәкъва дип саный, ләкин телен тыймый икән, ул үзен алдый гына, һәм аның тәкъвалыгы бернигә тормый[+]. 27Бәлагә тарыган ятимнәрне, тол хатыннарны кайгыртсагыз һәм үзегезне бу дөньяның бозыклыгыннан сакласагыз, сезнең тәкъвалык[†] Атабыз Аллаһы каршында саф, керсез саналыр[+].

### 2


Һәркемгә тигез карагыз

1Имандашларым, шөһрәтле[†] Хакимебез[†] Гайсә Мәсихкә[†] инанучылар буларак, һәркемгә тигез карагыз[+]. 2Әйтик, җыелышыгызга затлы кием, алтын балдак кигән кеше һәм аның артыннан ук иске киемнән бер фәкыйрь керде ди. 3Әгәр бай кием кигән кешегә күбрәк игътибар күрсәтеп: «Менә монда, түргәрәк утыр», – дисәгез, ә фәкыйрьгә: «Әнә тегендәрәк басып тор» яки «Аяк очыма утыр», – дип әйтсәгез, 4сез, кеше аерып, яман ниятле хөкемче буласыз түгелме? 5Тыңлагыз әле, газиз имандашларым! Аллаһы,[†] иманнары бай булсын һәм Үзен яратканнар Патшалыкны мирас итеп алсын дип, дөнья күзендә ярлы булып күренгәннәрне сайламадымыни[+]? 6Сез исә фәкыйрьләрне кимсетәсез. Сезне җәберләүчеләр һәм хөкемгә тартучылар – байлар түгелмени? 7Сез йөрткән исемне – Мәсихнең яхшы исемен яманлаучылар шулар түгелме соң?

8Язмада «якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат» дип әйтелгән. Әгәр сез Аллаһы Патшалыгы[†] канунындагы[†] шушы әмерне үтисез икән, дөрес эшлисез. 9Ләкин һәркемгә тигез карамасагыз, гөнаһ[†] кыласыз һәм Канун сезне җинаятьчеләр[†] итеп күрсәтә. 10Кемдер, Канунны тулысынча үтәп, аның бер генә таләбен бозса да, бөтен Канунны бозуда гаепле[+]. 11Чөнки «зина кылма» дип әйткән Аллаһы шулай ук «үтермә» дип тә әйткән. Шулай итеп, зина кылмасаң, ләкин үтерсәң, син Канунны бозучы буласың. 12Шуның өчен, сөйләшкәндә һәм гамәл кылганда, азатлык бирүче Канун буенча хөкем ителәсегезне онытмагыз[+]. 13Шәфкать күрсәтмәгәннәргә хөкем шәфкатьсез булыр. Шәфкатьлелек исә хөкемнән өстен тора![+]


Иман һәм гамәлләр

14Имандашларым, әгәр кем дә булса: «Мин иман итәм», – дип әйтә, ләкин гамәлләре белән моны расламый икән, моннан ни файда? Андый иман аны коткара аламы? 15Әгәр имандаш ир-ат яки хатын-кыз кием-салымга, ризыкка мохтаҗ булып, арадан кайсыгыздыр аларга: 16«Исән-имин йөрегез. Җылыныгыз һәм туйганчы ашагыз», – дип әйтә, әмма җан асрар өчен кирәк булган нәрсәләрне бирми икән, бу сүзләрдән ни файда[+]? 17Иман да шулай: гамәлдән башка ул үледер.

18Бәлки, кемдер: «Синдә – иман, ә миндә яхшы эшләр бар», – дип әйтер. Син миңа үзеңнең иманыңны гамәлләрдән башка күрсәт, ә мин сиңа үз иманымны кылган гамәлләрем белән күрсәтермен![+] 19Син Аллаһының бер булуына ышанасың. Яхшы! Моңа хәтта җеннәр дә ышана һәм куркудан калтырап тора[+]. 20И акылсыз адәм! Хәерле гамәлләр кылмаганда иманның файдасыз булуын белмисеңмени? 21Атабыз Ибраһим, улы Исхакны корбан[†] китерү урынына яткырып, Аллаһы алдында үзенең шушы гамәле белән акланмаганмы? 22Күрәсеңме, аның иманы һәм гамәлләре бер-берсенә аерылгысыз бәйләнгән, һәм шул гамәлләре аша аның иманы камилләшкән[+]. 23Шулай итеп, Язмадагы «Ибраһим Аллаһыга ышанды, һәм моның белән тәкъва булып саналды» дигән сүзләр тормышка ашты; һәм Ибраһим «Аллаһының дусты» дип аталды[+]. 24Күргәнегезчә, кеше иман белән генә түгел, бәлки кылган гамәлләре белән Аллаһы тарафыннан аклана. 25Үз өендә шымчыларны сыендырган һәм аларга башка юлдан качарга ярдәм иткән фахишә Рәхәб тә кылган гамәлләренә карап Аллаһы тарафыннан акланмаганмыни? 26Шулай итеп, җансыз тән үле булган кебек, яхшы гамәлләрдән башка иман да үледер.

### 3


Тел турында

1Имандашларым, бөтенегез дә остаз булырга омтылмагыз. Үзегез дә беләсез: өйрәтүче буларак, без башкаларга караганда катырак хөкемгә дучар булачакбыз[+]. 2Без барыбыз да төрлечә абынабыз бит. Сүзендә абынмаган кеше – камил, ул үзенең тәнен дә тыя ала[+]. 3Буйсындырыр өчен без атларга авызлык кидерәбез һәм шулай итеп аларның гәүдәләре белән идарә итә алабыз. 4Мисал итеп корабларны алыйк: никадәр зур булсалар да, аларны нинди көчле җилләр куып йөртсә дә, корабтагы койрыкчы кечкенә генә койрык ишкәге ярдәмендә аны теләгән якка бора ала. 5Тел дә шулай ук – гәүдәнең кечкенә генә әгъзасы булса да, чамасыз мактана. Урмандагы зур янгын да кечкенә генә очкыннан башланып китә. 6Тел дә – ут. Тәнебезнең әгъзалары арасында ул – яманлык дөньясы, ул бөтен тәнебезне нәҗесли һәм бар тормышыбызны янгынга чорный, аның үзен исә җәһәннәм уты кабызып җибәрә[+].

7Һәртөрле җанварларны, кошларны, сөйрәлүчеләрне, диңгез хайваннарын буйсындырып була, һәм кеше аларны буйсындырды да инде. 8Ләкин телне беркем буйсындыра алмый: ул тыелгысыз, усал һәм зәһәр агу белән тулы. 9Тел белән Атабыз Раббыны[†] данлыйбыз, шул ук тел белән Аллаһыга[†] охшатып яратылган кешеләрне каргыйбыз – 10бер үк авыздан данлау да, каргыш та чыга. Имандашларым, алай булырга тиеш түгел! 11Бер үк чишмәдән төче һәм тозлы су чыгамыни? 12Имандашларым, инҗир агачында зәйтүн җимеше, ә йөзем сабагында инҗир үсәмени? Тозлы чишмә дә төче су бирә алмый.


Чын зирәклек

13Арагызда зирәк, акыллы адәмнәр бар икән, үзләренең үрнәк булырдай яшәү рәвеше, басынкылыгы һәм акыл белән кылган гамәлләре аша моны расласыннар[+]. 14Әмма йөрәгегезне ачы көнчелек һәм мин-минлек биләсә, масаймагыз һәм ялганыгыз белән хакыйкатьне бозмагыз. 15Андый зирәклек югарыдан түгел, ул – дөньядан; рухи түгел, җеннәрдән килә[+]. 16Кайда көнчелек һәм мин-минлек, шунда таркаулык, һәртөрле яман эш хөкем сөрә. 17Ә югарыдан килгән зирәклек иң элек саф, шулай ук тыныч, тыйнак, тыңлаучан була, шәфкать һәм игелекле эшләр белән тулы, кешеләрне тигез күрә һәм икейөзле түгел. 18Тәкъвалык[†] орлыгын тынычлыкта чәчәләр, һәм ул орлык иминлек саклаучыларга уңыш китерә[+].

### 4


Гөнаһлы дөнья белән дус булу

1Сезнең арада дошманлык һәм ызгыш-талаш кайдан килә? Күңелегездә бер-берсе белән көрәшеп яшәгән көчле теләкләрдән килеп чыкмыймы алар[+]? 2Сез нәрсәдер телисез, ләкин аны ала алмыйсыз һәм шуның өчен үтерәсез; нәрсәгәдер ирешергә омтыласыз, ләкин теләгегез гамәлгә ашмый, шуңа күрә арагызда ызгыш-талаш килеп чыга да сугышып китәсез. Аллаһыдан[†] сорамаганга, теләгәнегезне ала алмыйсыз. 3Сорап та ала алмыйсыз, чөнки үзегезгә ләззәт өчен, начар ният белән сорыйсыз.

4И Аллаһыга тугры булмаган адәмнәр, гөнаһлы[†] дөнья белән дуслашу – Аллаһыга каршы дошманлык икәнне белмисезмени? Шулай итеп, дөнья белән дус булырга теләүче кеше Аллаһыга дошман була[+]. 5Язмадагы «безгә иңдергән рухны Аллаһы нык ярата»[*] дигән сүзләр юкка әйтелгән дип уйлыйсызмы[+]? 6Әмма Аллаһы бирә торган мәрхәмәт[†] тагын да зуррак. Әнә шуңа күрә Язмада:

«Аллаһы тәкәбберләргә каршы тора,
ә тыйнак-күндәмнәргә мәрхәмәтен бирә», –

дип әйтелгән[+]. 7Шулай икән, үзегезне Аллаһыга буйсындырыгыз. Иблискә[†] каршылык күрсәтегез, һәм ул сездән качар[+]. 8Аллаһыга якынаегыз, шунда Ул да сезгә якынаер. Әй гөнаһлылар, кулларыгызны юыгыз! Әй икейөзлеләр, йөрәкләрегезне пакьләндерегез![†][+] 9Кайгыга калыгыз, күз яшьләре түгегез, үкереп елагыз! Көлүегез – хәсрәтләнүгә, шатлыгыгыз моң-зарга әйләнсен. 10Раббы[†] алдында буйсынучан булыгыз, һәм Ул сезне югары күтәрер.

11Имандашларым, бер-берегезнең яманатын сатмагыз. Имандашының яманатын саткан яки аны гаепләгән кеше Канунның[†] яманатын сата һәм аны гаепли. Әгәр Канунны гаеплисең икән, син – Канунны үтәүче түгел, ә бәлки аны хөкем итүче[+]. 12Канунны Чыгаручы һәм Хөкемче бары тик бер генә – Ул гына коткара һәм һәлак итә ала. Шулай булгач, башкаларны гаепләргә кем соң әле син[+]?


Масаймагыз

13«Бүген яки иртәгә без фәлән шәһәргә китәрбез һәм ел буе анда яшәп сату итәрбез, зур табыш алырбыз», – дип сөйләүчеләр, хәзер сез тыңлагыз. 14Сез хәтта иртәгә тормышыгызда нәрсә буласын белмисез. Кыска вакытка күренеп алып, аннары юкка чыгучы томан кебек сез[+]. 15«Раббы насыйп итсә, без исән булырбыз һәм моны яки тегене эшләрбез», – дип әйтәсе урында[+] 16сез, тәкәбберләнеп, масаясыз, ә андый масаю – яманлык ул. 17Шулай итеп, яхшылык эшләргә тиешлеген белеп тә, аны эшләмәгән кеше гөнаһ кыла[+].

### 5


Байларга кисәтү

1Байлар, ә хәзер сезгә әйтәм! Өстегезгә бәла-каза ябырылып килә – үкереп елагыз![+] 2Сезнең байлыгыгыз черегән, киемнәрегезне көя ашаган[+]. 3Алтын-көмешегез тутыккан. Бу тутык сезгә каршы дәлил булыр һәм тәнегезне уттай ашар. Байлыкны сез соңгы көнегезгә дип тупладыгыз[+]. 4Басуларыгызда уңыш җыйган эшчеләргә сез түләп бетермәгән хезмәт хакы сөрән сала – уракчыларның ачы тавышы Күкләр Хуҗасы Раббының[†] колагына барып иреште. 5Җир йөзендә сез ләззәт кичереп, кәеф-сафа корып яшәдегез, үзегезне корбан[†] көненә симерттегез. 6Гаепсезне хөкем итеп үтердегез, ул исә сезгә каршылык күрсәтмәде.


Сабырлык һәм дога кылу

7Имандашлар, Хакимебез[†] Гайсә кайтканчыга кадәр сабыр булыгыз. Җирнең кадерле уңыш бирүен көткән игенчегә карагыз: көзге һәм язгы яңгырларны нинди сабырлык белән көтә ул. 8Сез дә шулай сабыр булыгыз, күңелегезне ныгытыгыз, чөнки Хуҗа-Хакимебез[†] киләсе көн якын[+]. 9Имандашлар, Аллаһы[†] сезне хөкем итмәсен өчен, бер-берегездән зарланмагыз: Хөкемче инде ишек төбендә тора[+].

10Имандашлар, Раббы исеменнән сөйләгән, газап чиккәндә зур түземлек күрсәткән пәйгамбәрләрдән[†] үрнәк алыгыз[+]. 11Түземлек күрсәткәннәрне без бәхетле дип атыйбыз. Сез Әюбнең түземлеге турында ишеттегез, Раббының ахырда аңа кылган яхшылыклары турында да беләсез, чөнки Раббы гаять шәфкатьле һәм рәхимле[+].

12Бөтенесеннән бигрәк, имандашларым, күк белән дә, җир белән дә, бүтән нәрсә белән дә ант итмәгез. Аллаһы хөкеменә юлыкмас өчен, сезнең «әйе» дигән сүзегез – «әйе», «юк» дигәнегез – «юк» булсын[+].

13Берәрегез газап чигә икән, дога кылсын. Кемнеңдер күңеле күтәренке булса, Аллаһыга мактау җыры җырласын[+]. 14Арагызда кемдер авырый икән, иман итүчеләр бердәмлегенең[†] өлкәннәрен[†] чакырсын, һәм алар, Хуҗа-Хаким исеме белән аңа зәйтүн мае сөртеп, аның өчен дога кылсыннар[+]. 15Иман белән кылынган дога авыру адәмне сәламәтләндерер, һәм Хуҗа-Хакимебез аны аякка бастырыр. Әгәр авыру адәм гөнаһ[†] кылган булса, Аллаһы аны кичерер. 16Шулай итеп, савыгу өчен бер-берегез алдында гөнаһларыгызны таныгыз һәм бер-берегез өчен дога кылыгыз. Тәкъва кешенең догасы зур куәткә ия[+]. 17Ильяс безнең кебек үк кеше булган. Яңгыр яумасын өчен, ул тырышлык белән дога кылган һәм җиргә өч ел ярым яңгыр яумаган[+]. 18Соңыннан ул тагын дога кылган, һәм күк яңгыр җибәргән, җир үзенең җимешләрен үстергән.

19Имандашларым, әгәр сезнең берәрегез хакыйкатьтән читләшеп, икенчегез аны хакыйкать кочагына кире кайтарса,[+] 20белегез: гөнаһлыны ялган юлдан кайтаручы кеше бу гөнаһлының җанын үлемнән коткарыр һәм күп гөнаһларны юкка чыгарыр[+].

## I Петернең хаты

### I Петернең хаты

I Петернең хаты


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


### 1


Петернең беренче хаты

1-2Гайсә Мәсих[†] рәсүленнән,[†] Петердән, туган[†] җирдән читтә – Понт, Гәләтия, Кәппәдүкия, Асия һәм Битуниядә таралып яшәүчеләргә, итагатьле булсыннар һәм Гайсә Мәсихнең каны ярдәмендә пакьләнсеннәр[†] өчен Атабыз Аллаһы[†] алдан күреп сайлап алганнарга, Рух белән изге[†] ителгән бәндәләргә сәлам!

Мәрхәмәт[†] һәм иминлек сезгә мул итеп бирелсен![+][+]


Яңа өмет

3Аллаһыга, Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең Атасына дан[†] булсын! Үзенең бөек мәрхәмәте белән Гайсә Мәсихне үледән терелтеп, Ул безгә яңа гомер, тере өмет бирде,[+] 4күкләрдә сезнең өчен саклана торган – юкка чыкмас, пакь, шиңмәс мирас әзерләде[+]. 5Ахыргы көннәр килгәндә коткарыр өчен, Аллаһы сезне иманлы булганга саклап тора[+]. 6Шул сәбәпле хәзергә төрле сынаулар аркасында газап чигәргә тиеш булсагыз да, котылачагыгызга куаныгыз[+]. 7Ут белән сыналган, фани дөнья алтыныннан да кыйммәтрәк иманыгыз, сыналып, Гайсә Мәсих килгәндә сезгә мактау, дан һәм хөрмәт китерәчәк[+]. 8-9Күрмәгән килеш сез Гайсә Мәсихне яратасыз, хәзер күрмәсәгез дә, Аңа иман итәсез һәм иманыгызның максатына, җаныгызның котылуына[†] ирешеп ифрат зур, әйтеп бетергесез куаныч кичерәсез[+].

10Сезгә биреләчәк мәрхәмәт турында алдан күреп әйткән пәйгамбәрләр[†] бу котылу хакында уйланганнар, аның асылына төшенергә теләгәннәр[+]. 11Мәсих кичерәсе газаплар һәм шуннан соң Аңа биреләчәк дан турында алдан белдереп куйган Рухның, ягъни алардагы Мәсих Рухының, кайсы һәм нинди вакытны күрсәтүен аңларга тырышканнар[+]. 12Пәйгамбәрләргә белдерелгән иде ки, алар сөйләгән, хәзер исә күктән иңгән Изге Рух[†] ярдәмендә Яхшы хәбәр[†] булып сезгә ирешкән сүзләр аларның үзләренә түгел, ә бәлки сезгә тәгаенләнгән иде. Бу хәбәрнең серенә хәтта фәрештәләр[†] дә төшенергә тели[+].


Изге булыгыз

13Шуңа күрә аек акыл белән фикер йөртергә әзер булыгыз. Гайсә Мәсих кайткан көнне сезгә биреләчәк мәрхәмәткә тулысынча өмет баглагыз[+]. 14Тыңлаучан балаларга охшарга тырышыгыз; Яхшы хәбәр турында белмәгән вакытыгыздагы сыман, тән нәфесенә иярмәгез[+]. 15Киресенчә, сезне чакырган Аллаһы ничек изге булса, сез дә бар гамәлләрегездә изге булыгыз[+]. 16Язмада «изге булыгыз, чөнки Мин изге» дип язылган бит. 17Һәркемне эшенә карап тигез күргән Хөкем итүчене Атам дип атыйсыз икән, бу җирдә килмешәк булып яшәгән чакта гомер юлыгызны Аның алдында курку катыш тирән хөрмәт белән үтегез[+]. 18Сезгә мәгълүмдер: ата-бабаларыгыздан сезгә мирас булып күчкән мәгънәсез яшәү рәвешеннән алтын-көмеш ише фани нәрсәләр белән түгел,[+] 19ә гаепсез һәм кимчелексез бәрән кебек булган Мәсихнең каны белән йолып алындыгыз сез. 20Мәсих дөнья яратылганчы ук Аллаһы тарафыннан сайланган иде, әмма сезнең хакка Аллаһы Аны ахыргы көннәрдә генә дөньяга озатып җибәрде[+]. 21Мәсихне үледән терелткән һәм Аңа дан биргән Аллаһыга сез Мәсих аша иман итәсез. Шулай итеп, иманыгыз һәм өметегез – Аллаһыда.

22Хакыйкатькә буйсынып, имандашларыгызны туганнарча яратыр өчен сез җаннарыгызны пакьләдегез. Шулай булгач, бер-берегезне ихлас күңелдән яратыгыз![+] 23Сез бит череп юкка чыга торган орлыктан түгел, ә бәлки үлмәс орлыктан – Аллаһының тере һәм мәңгелек Сүзеннән яңадан тудыгыз[+]. 24Язмада әйтелгәнчә,

«Һәр җан иясе үлән кебек,
аның бөтен күркәмлеге кыр чәчәге кебек;
үлән кибә,
чәчәк тә шиңә;
25әмма Раббы[†] сүзе мәңге яши».

Бу Сүз – сезгә бирелгән Яхшы хәбәр![+]

### 2


Тере таш һәм изге халык

1Шулай итеп, һәртөрле явызлыкны һәм мәкерне, икейөзлелекне һәм көнчелекне, гайбәтне читкә ташлагыз[+]. 2-3Яңа туган[†] сабыйлар кебек, пакь[†] рухи сөт[*] эчәргә омтылыгыз; чөнки Раббы[†] игелеген татып үскәндә сез котылуга[†] ирешерсез[+].

4Аңа – кешеләр яраксыз дип тапкан, әмма Аллаһы[†] сайлаган кыйммәтле тере Ташка килегез,[+] 5һәм үзегез дә, тере ташлар кебек, рухи йорт булып төзелегез. Шулай итеп, Гайсә Мәсих[†] аша Аллаһыга хуш килердәй рухи корбаннар[†] китерүче изге руханилар[†] булырсыз[+]. 6Язмада болай дип әйтелгән:

«Менә, Мин кыйммәтле таш сайладым,
аны иң мөһим почмак ташы итеп Сионда[*] куям.
Аңа ышанган кеше оятка калмас»[+].

7Шулай итеп, сезнең өчен, иман итүчеләр[†] өчен, Ул – кыйммәтле Таш, ә ышанмаучылар өчен –

«төзүчеләр яраксыз дип тапкан,
әмма иң мөһим почмак ташына әйләнгән таш»[+]

8һәм

«абындыра торган таш,
сөрлектерә торган кыя».

Аллаһы сүзенә буйсынмаганга, ышанмаучылар ташка абыналар – аларның язмышы шундый[+].

9Әмма сез – караңгылыктан Үзенең гаҗәеп яктылыгына Чакыручының шөһрәтле[†] эшләрен игълан итү өчен сайланган нәсел, патша-руханилар[†][*], изге[†] халык, Аллаһының Үз халкы[+]. 10Кайчандыр сез хәтта халык та түгел идегез, ә хәзер Аллаһы халкы булдыгыз. Кайчандыр сезгә шәфкать күрсәтелмәгән иде, хәзер исә шәфкатьне кабул иттегез[+].


Аллаһының коллары булып яшәгез

11Газиз дусларым! Сез – килмешәкләр һәм мосафирлардыр. Шуңа күрә үтенеп сорыйм сездән: җанга каршы көрәшүче гөнаһлы[†] теләкләрдән качыгыз[+]. 12Мәҗүсиләр[†] арасында кылынган эшләрегез тел тидермәслек булсын. Шул вакытта, хәзер сезне явызлык кылучы дип нахак сүз сөйләсәләр дә, игелекле эшләрегезне күреп, Аллаһы килгән көндә Аны данларлар[+].

13Хуҗа-Хакимебез[†] хакы өчен кешеләр тарафыннан урнаштырылган тәртипкә – барысыннан өстен булган патшага[+] 14һәм җинаятьчеләрне[†] җәзалау, игелек кылучыларга әҗерен бирү өчен патша куйган идарәчеләргә күндәм булыгыз[+]. 15Чөнки Аллаһының ихтыяры шундый: игелек кылуыгыз белән сез акылсыз һәм надан кешеләрнең авызын томаларга тиеш. 16Ирекле кешеләр булып яшәгез, әмма ирегегездән файдаланып яман эшләр кылмагыз – Аллаһының коллары булып яшәгез[+]. 17Һәммә кешене хөрмәт итегез, имандашларны яратыгыз, Аллаһыдан куркыгыз, патшага ихтирам күрсәтегез[+].


Мәсих күрсәткән үрнәк

18Хезмәтчеләр, яхшы күңелле һәм миһербанлы хуҗаларыгызга гына түгел, кырысларына да курку катыш тирән хөрмәт белән буйсыныгыз[+]. 19Әгәр берәрсе нахакка газап чиккәндә Аллаһының ихтыярына буйсынып түземлек күрсәтсә, Аллаһы моны хуш күрер[+]. 20Гаеп эш эшләгән өчен кыйналган вакытта түземлек күрсәтәсез икән, моның ни мактанычы бар?! Әмма игелек эшләгән өчен газап чигәсез һәм шул чакта түземлек күрсәтәсез икән, менә моны Аллаһы хуш күрер. 21Сез шуның өчен чакырылдыгыз да бит, чөнки Мәсих, Үзенең эзеннән барырга сезгә үрнәк калдырып, сезнең өчен газап чикте. Язмада әйтелгәнчә,[+]

22«Ул һичнинди гөнаһ кылмады,
Аның теле ялган сүз сөйләмәде».

23Мыскыл ителгәндә Ул мыскыл белән җавап кайтармады, газап чиккәндә беркемгә янамады – һәммә нәрсәне гадел Хөкем итүче кулына тапшырды[+]. 24Гөнаһлардан котылып хаклык[†] өчен яшәсеннәр дип, безнең гөнаһларны Ул Үз өстенә алып хачка күтәрде: сезне Аның яралары савыктырды[+]. 25Адашып йөргән сарыклар сыман идегез сез, инде хәзер Көтүчегез, җаннарыгызны Саклаучы янына әйләнеп кайттыгыз[+].

### 3


Хатыннар һәм ирләр

1-2Хатыннар, сез дә ирләрегезгә күндәм булыгыз. Шул чакта Аллаһы[†] сүзенә ышанмаган ирләрегез, сезнең пакьлектә,[†] Аллаһыдан куркып яшәвегезне күреп, берсүзсез иман китерерләр[+]. 3Сезнең гүзәллек үрелгән чәчтә, алтын бизәкләрдә, купшы киемнәр кебек тышкы матурлыкта түгел, 4ә бәлки чын йөрәктән чыккан, басынкы һәм тыныч холыкның сулмас эчке матурлыгында булсын. Аллаһы каршында әнә шул кыйммәтле[+]. 5Аллаһыга өмет баглаган изге[†] хатыннар да элекке заманнарда, ирләренә буйсынып, үзләрен шулай бизәгәннәр. 6Мәсәлән, Сара да, Ибраһимны хуҗам-әфәндем дип атап, аңа күндәм булган. Игелек кылсагыз һәм һичнинди куркуга бирешмәсәгез, сез дә Сара кызлары булырсыз.

7Шулай ук сез дә, ирләр, хатыннарыгызның көчсезрәк зат булуын искә алып, аларга игътибарлы булыгыз. Аларны хөрмәт итегез, чөнки алар да сезнең белән бергә мәңгелек тормышны мирас итеп алачак. Шул вакытта догаларыгызга һичнинди каршылык булмас[+].


Гаделлек өчен газап чигү

8Ниһаять, һәммәгез бер фикердә, миһербанлы, туган[†] җанлы, шәфкатьле, тыйнак булыгыз[+]. 9Яманлыкка – яманлык белән яки ачулы сүзләргә ачуланып җавап кайтармагыз. Киресенчә, кешеләрне фатихалагыз, чөнки Аллаһы сезне шуңа чакырды; бары шул чакта гына сез Аллаһы фатихасын мирас итеп алырсыз[+]. 10Язмада әйтелгәнчә,

«Бәхетле яшәргә,
яхшы көннәрне күрергә теләсәң,
телеңне – яманлыктан,
авызыңны мәкерле сүздән тый.
11Явызлыктан читләшеп, яхшылык кыл,
тынычлык эзлә һәм шуңа омтыл,
12чөнки Раббының[†] күзләре тәкъва кешеләргә,
колаклары аларның догасына юнәлгән,
явызлык кылучылардан исә Раббы йөз чөерә».

13Әгәр игелек эшләргә омтыласыз икән, сезгә кем явызлык кылыр?! 14Ә инде гаделлек өчен газап чиксәгез, сез бәхетле. Кешеләрнең янауларыннан курыкмагыз һәм борчылмагыз[+]. 15Әмма йөрәкләрегездә Мәсихне[†] Хаким[†] буларак изге дип олылагыз. Өметегез хакында сездән хисап таләп итүче һәркемгә җавап бирергә һәрчак әзер булыгыз[+]. 16Тик моны басынкылык һәм ихтирам белән эшләгез. Вөҗданыгыз саф булсын, шулвакыт Мәсихкә иман итүчеләр[†] буларак игелекле яшәү рәвешегезгә тел тидерүчеләр, сезне гаепләүчеләр оятка калыр[+]. 17Инде Аллаһы ихтыяр кылып, игелекле эшләрегез өчен газап чигәргә язган икән, яман эшләрегез өчен газап чигүдән хәерлерәк бу[+]. 18Мәсих тә бит безне Аллаһыга якынайту максатыннан безнең гөнаһлар[†] өчен бер тапкыр, тәкъва кеше буларак гөнаһлылар хакына газап чикте. Аның тәне үлемгә тапшырылды, әмма Аллаһы Аны Үзенең Рухы белән терелтте[+]. 19Шулай итеп, Ул, тоткындагы рухлар янына барып, вәгазь сөйләде[+]. 20Бу рухлар борынгы заманнарда – Аллаһы сабырлык белән Нухның көймә төзеп бетерүен көткән көннәрдә – Аллаһыга буйсынудан баш тартканнар. Әлеге көймәдә бик аз, ягъни сигез җан гына су өстендә котылып калган. 21Хәзер сезне коткара торган суга чуму йоласы[†] шул ташкын суларны хәтерләтә. Суга чуму – тәннең керен юып төшерү түгел ул, саф вөҗдан белән Аллаһыга мөрәҗәгать итү буларак[*], Гайсә Мәсихнең үледән терелеп торуы аша сезне коткарудыр[+]. 22Күккә ашканнан соң, Ул Аллаһының уң ягыннан урын алды, һәм фәрештәләр[†] дә, хакимлекләр дә, кодрәтләр дә Аңа буйсындырылды[+].

### 4


Тормыштагы үзгәрешләр

1Шулай итеп, тән газаплары кичергән Мәсих[†] кебек, сез дә газап чигәргә әзер булыгыз, чөнки тән газабы кичерүче кеше гөнаһтан[†] читкә борыла;[+] 2нәтиҗәдә бу дөньяда ул инде калган вакытын нәфес буенча түгел, бәлки Аллаһы[†] ихтыяры буенча яши[+]. 3Гомерегезнең шактый өлешен мәҗүсиләр[†] кебек азгынлыкка, гөнаһлы теләкләргә, эчкечелеккә, тотнаксыз кичәләргә, кәеф-сафа коруга бирдегез һәм җирәнгеч потларга җитәрлек табындыгыз. 4Ә хәзер мәҗүсиләр үзләре белән бергә шул азгынлыкларда катнашмавыгызга гаҗәпләнә һәм шуның өчен сезне яманлый[+]. 5Әмма тереләрне дә, үлеләрне дә тиздән хөкемгә тартачак Аллаһыга җавап бирәчәк әле алар[+]. 6Чөнки тәннәре үлем җәзасына хөкем ителгән булса да, рухлары белән Аллаһы кебек яшәсеннәр өчен, Яхшы хәбәр[†] үлеләргә дә игълан ителде.

7Һәр нәрсәнең ахыры якындыр. Шуңа күрә, дога кыла алыр өчен, тотнаклы һәм аек акыллы булыгыз[+]. 8Барыннан да бигрәк бер-берегезне чын күңелдән яратыгыз, чөнки мәхәббәт булган урында күп гөнаһлар кичерелә[+]. 9Кунакчыл булыгыз, бер-берегезне кабул итәргә туры килгәндә зарланмагыз[+]. 10Аллаһыдан нинди сәләт алган булсагыз, һәркайсыгыз шул сәләт белән бер-берегезгә хезмәт итсен. Яхшы идарәчеләр кебек, Аллаһы тарафыннан бирелгән төрле сәләтләрегезне кулланыгыз[+]. 11Кемгәдер сөйләү осталыгы бирелгән икән, Аллаһы сүзләрен җиткергән кебек сөйләсен; берәү хезмәт күрсәтә икән, Аллаһы биргән көч белән хезмәт итсен. Аллаһы шул рәвешчә һәрнәрсәдә Гайсә Мәсих аша данланыр. Мәсихкә мәңгедән-мәңгегә дан[†] һәм кодрәт булсын. Амин[+].


Мәсих исеме өчен газап чигү

12Газиз дусларым! Сынау утына тарыганга гаҗәпләнмәгез, монда бернинди сәер нәрсә юк[+]. 13Мәсихнең газапларын уртаклашуыгызга куаныгыз, һәм Аның бөеклеге ачылганда, шатлыгыгызның чиге булмас[+]. 14Әгәр сезне Мәсих исеме өчен мыскыл итәләр икән, сез бәхетле, чөнки Аллаһының шөһрәтле[†] Рухы, Аллаһы Рухы – сезнең юлдашыгыздыр[+]. 15Кеше үтергән, урлашкан, җинаять[†] кылган яки башкалар эшенә тыкшынган өчен сезнең арада газапланучы булмасын. 16Әгәр инде мәсихче буларак газап чигәсез икән, оялмагыз, мәсихче исемен йөртүегез өчен Аллаһыны данлагыз[+]. 17Аллаһының хөкем итү вакыты җитте, һәм хөкем Аның йортындагылардан башланачак. Әгәр беренче чиратта без хөкем ителәбез икән, Аллаһының Яхшы хәбәренә колак салмаучыларны ахырда нәрсә көтә? Язмада әйтелгәнчә,[+]

18«Тәкъва кеше көч-хәл белән котыла икән,
имансыз һәм гөнаһлыны нәрсә көтә?!»

19Шулай итеп, Аллаһы ихтыяры буенча газап чигүчеләр үз җаннарын ышанычлы Бар кылучыга тапшырсыннар һәм игелекле гамәлләрен дәвам итсеннәр[+].

### 5


Өлкәннәргә һәм яшьләргә нәсыйхәт

1Үзем дә өлкәннәрнең[†] берсе, Мәсих[†] газапларының шаһиты һәм киләчәктә ачылачак данны уртаклашучы буларак, арагыздагы өлкәннәрдән үтенеп сорыйм:[+] 2сезгә ышанып тапшырылган Аллаһы[†] көтүен мәҗбүридән түгел, ә бәлки Аллаһы теләгәнчә, үз файдагызга түгел, ә бәлки ихлас күңелдән тырышлык белән көтегез[+]. 3Сезгә ышанып тапшырылган көтү өстеннән хакимлек[†] итмәгез, ә бәлки көтү өчен үрнәк булыгыз;[+] 4әнә шул вакытта сез, Баш көтүче килгәч, мәңге шиңмәс дан-шөһрәт[†] таҗы алырсыз[+].

5Сез дә, яшьләр, өлкәннәргә буйсыныгыз. Гомумән, һәммәгез бер-берегез алдында басынкы булсын, чөнки Язмада әйтелгәнчә,

«Аллаһы тәкәбберләргә каршы тора,
тыйнак-күндәм бәндәләренә исә мәрхәмәтен[†] күрсәтә»[+].

6Шулай итеп, Аллаһының кодрәтенә буйсыныгыз, һәм Ул үз вакытында сезне югары күтәрер. 7Барлык борчу-мәшәкатьләрегезне Аллаһыга йөкләгез, чөнки Ул сезне кайгырта[+]. 8Аек акыллы һәм уяу булыгыз, сезнең дошманыгыз иблис,[†] үкерүче арыслан сыман, кемне йотарга икән дип эзләнеп йөри[+]. 9Имандашларыгызның дөньяда шундый ук газапларга дучар ителүен белеп, иблискә ныклы иман белән каршы торыгыз[+]. 10Бар мәрхәмәтнең чыганагы булган һәм Гайсә Мәсих аша сезне Үзенең мәңгелек шөһрәтенә чакырып алган Аллаһы, сез кыска вакытка гына газап чиккәннән соң, көчегезне яңартачак, сезгә куәт бирәчәк, сезне ныгытачак һәм какшамас итәчәк[+]. 11Аның хакимлеге мәңгедән-мәңгегә булсын! Амин[+].

12Бу хатымны үзем ышанычлы дип санаган имандашыбыз Силас аша җибәрәм. Күңелегезне күтәреп һәм Аллаһының чын мәрхәмәте хакында шаһитлык кылып, кыскача гына яздым. Шул мәрхәмәттә нык торыгыз[+]. 13Бабилдәге[†] иман итүчеләр бердәмлеге[†] (сезне сайлаган кебек, Аллаһы аларны да Үзе өчен сайлап алган) һәм углым урынына күргән Марк сезгә сәлам юллыйлар[+]. 14Бер-берегезне яратып һәм үбеп сәламләгез.

Сезгә, Гайсә Мәсихкә инанганнарга, иминлек булсын![+]

## II Петернең хаты

### II Петернең хаты

II Петернең хаты


[1]

[2]

[3]


### 1


Петернең икенче хаты

1Гайсә Мәсихнең[†] хезмәтчесе һәм рәсүле[†] Шимун-Петердән Аллабыз һәм Коткаручыбыз[†] булган Гайсә Мәсихнең хаклыгы аша безнең сыман шул ук кыйммәтле иманны кабул иткәннәргә сәлам![+] 2Аллаһыны[†] һәм Хакимебез[†] Гайсәне танып белү аша сезгә мәрхәмәт[†] һәм иминлек мул итеп бирелсен![+]


Иманда үсү турында

3-4Гайсәнең илаһи кодрәте безгә чын тормыш һәм Аллаһыга ихлас табыну өчен кирәк булган бар нәрсәне бүләк итте. Без шуларның һәммәсен Үзенең даны һәм игелеге белән чакырган Затны танып белүебез аша алдык. Аның даны һәм игелеге ярдәмендә безгә иң бөек һәм кыйммәтле вәгъдәләр бирелде, һәм сез, шулай итеп, дөньяда хөкем сөргән яман нәфесләрдән котылып, илаһи табигатьтә катнаша алырсыз[+]. 5Шул сәбәпле, иманыгызга игелек өстәү өчен бар көчегезне куегыз. Игелеккә – белем, 6белемгә – тотнаклык, тотнаклыкка – чыдамлык, чыдамлыкка – Аллаһыга ихлас табыну,[+] 7Аллаһыга ихлас табынуга – туганнарча[†] ярату, туганнарча яратуга мәхәббәтне өстәгез[+]. 8Әгәр сездә бу сыйфатлар бар һәм алар арта бара икән, Хакимебез Гайсә Мәсихне танып белүегез файдасыз һәм уңышсыз калмас[+]. 9Ә инде бу сыйфатлар кемдәдер юк икән, димәк, ул – ерактан начар күрүче, сукыр һәм үзенең элекке гөнаһларыннан[†] арынуын оныткан кеше[+]. 10Шуңа күрә, имандашлар, Аллаһы тарафыннан чакырылган һәм сайланган булуыгызны ныгытырга тырышыгыз. Шулай эшләсәгез, һичкайчан иманыгыздан тайпылмассыз,[+] 11һәм Хакимебез, Коткаручыбыз Гайсә Мәсихнең мәңгелек Патшалыгына керә торган капка киң итеп ачылыр[+].

12Шул сәбәптән, сез боларны белсәгез дә, кабул иткән хакыйкатьтә нык торсагыз да, бу турыда һәрдаим исегезгә төшерүдән арымам[+]. 13Әлегә, җирдә яшәгән чагымда, хәтерегезне яңартып торуны бурычым дип саныйм. 14Тиздән бу тәнемнән аерылып китәргә тиешлегемне беләм, моны миңа Хакимебез Гайсә Мәсих ачып бирде[+]. 15Шуңа күрә, мин арагыздан киткәч, боларны һәрвакыт истә тотарсыз дип хәлемнән килгәнне эшлим.


Мәсихнең кабат килүе

16Без сезгә Хакимебез Гайсә Мәсихнең кодрәте һәм Аның кабат килүе турында сөйләгәндә уйдырмаларга ияреп түгел, ә бәлки Аның бөеклеген үз күзләре белән күргән кеше буларак бәян иттек[+]. 17Бөек һәм шөһрәтле[†] Аллаһыдан «Бу – Минем сөекле Углым, Ул – Минем куанычым» дигән сүз килгән мәлдә Атабыз Аллаһыдан Гайсә хөрмәт һәм шөһрәт кабул итте.[*][+] 18Гайсә белән изге[†] тауда булган чакта без күкләрдән килгән бу авазны үзебез ишеттек. 19Моннан гайре бездә пәйгамбәрләрнең[†] ышанычлы сүзләре дә бар, һәм сез аларга колак салып дөрес эшлисез. Әлеге сүзләр – көн туганчы һәм сезнең йөрәкләрдә таң йолдызы калыкканчы караңгылык эчендә нур тараткан чырагтыр[+]. 20Иң элек шуны аңлагыз: Язмадагы бер генә пәйгамбәрлек сүзе дә кешенең үз фикереннән килми, 21чөнки пәйгамбәрлек сүзе беркайчан да кеше теләге белән әйтелми, кешеләр Аллаһы сүзен Изге Рухтан[†] илһамланып әйтә[+].

### 2


Ялган остазлар турында


(Яһүдәнең хаты 1:3-16)

1Исраил[†] халкы арасында ялган пәйгамбәрләр[†] булган кебек, сезнең арада да ялган остазлар очрар. Алар һәлакәткә китерүче тәгълиматны арагызда яшерен рәвештә тарата башлар, хәтта үзләрен йолып алган Хөкемдарны да инкяр итеп, үз башларына көтелмәгән һәлакәт китерер[+]. 2Күпләр аларның азгынлыгына иярер, һәм аларның гамәлләре аркасында Хакыйкать Юлы хурланыр. 3Әлеге ялган остазлар, комсызланып, үзләре уйлап чыгарган риваятьләр ярдәмендә сезнең исәпкә байлык туплар. Аларны күптәннән хөкем сагалый, аларның һәлакәте котылгысыз[+].

4Аллаһы[†] бит гөнаһ[†] кылган фәрештәләрне[†] дә аямаган, чылбырлар белән бәйләп җәһәннәм караңгылыгына ташлаган: алар анда хөкем көнен көтәләр[+]. 5Аллаһы борынгы дөньяны да аямаган, бары тик сигез кешене, шул исәптән тәкъва тормышны вәгазьләгән Нухны исән калдырып, имансызлар өстенә туфан сулары җибәргән;[+] 6имансызларны киләчәктә нәрсә көткәнен искәртеп, Сәдүм һәм Гамура шәһәрләрен хөкем иткән – көлгә әйләндергән, 7ә анда яшәгән азгыннарның әхлаксыз гамәлләреннән җәфаланган тәкъва Лутны коткарган 8(шул халык арасында яшәгән бу тәкъва адәм, һәркөн аларның явыз эшләрен күреп һәм ишетеп газаплана торган булган)[+]. 9Шулай итеп, Раббы[†] Үзен хөрмәт иткәннәрне сынаулардан ничек коткарырга, ә явызларны җәзага тартыр өчен хөкем көненә чаклы ничек сакларга икәнен белә[+].

10Бу бигрәк тә үзләренең азгын теләкләренә ияреп Раббы хакимлеген[†] кимсетүчеләргә кагыла. Әлеге әдәпсез, тәкәббер кешеләр күктәге шөһрәтле[†] затларга яла ягудан да курыкмыйлар[+]. 11Фәрештәләр исә, алардан күпкә көчлерәк һәм кодрәтлерәк булса да, Раббы алдында бу адәмнәрне гаепләмиләр дә, хурламыйлар да. 12Бу ялган остазлар үзләре аңламаган нәрсәне хурлыйлар. Табигый теләкләренә буйсынып яшәгән, аулап тотылыр һәм юк ителер өчен генә туган,[†] аңсыз хайваннарга охшаган бу адәмнәр үзләренең бозыклыгы аркасында һәлак булачак[+]. 13Алар үзләре китергән явызлык өчен җәза алачак, чөнки көннең-көнендә кәеф-сафа коруны дөрес дип саныйлар. Алар – әшәкелек һәм хурлыкның үзедер, чөнки сезнең белән бер табында утырганда ялган тәгълиматларын таратудан зур рәхәтлек таба; 14кем белән зина кылырга икән дип, кыз-кыркынга күз сала, гөнаһ кылудан һич тыела алмый, тотрыксыз җаннарны хак юлдан яздыра; күңелләре һаман комсызлыкта аларның; болар – ләгънәт балалары. 15Алар, туры юлдан тайпылып, Бигур углы Билгам эзеннән киттеләр һәм адаштылар. Билгам исә яманлык белән табылган акчага кызыккан,[+] 16әмма шул гамәле өчен битәрләнгән пәйгамбәр иде: аның ишәге, кеше тавышы белән эндәшеп, хуҗасын бу акылсыз эшеннән туктаткан.

17Бу кешеләр – сусыз чишмә, җил куып йөрткән томан сыман. Аларны дөм караңгылык көтә[+]. 18Чөнки алар яңгыравыклы буш сүзләр сөйләп, кешеләрнең азгын теләкләрендә уйнап ялгыш юлдан арына башлаучыларны ятьмәгә эләктерергә тырышалар[+]. 19Үзләре бозыклык колы булсалар да, тегеләргә азатлык вәгъдә итәләр. Кеше бит кемнән җиңелсә, шуның колына әйләнә[+]. 20Бу кешеләр Хакимебез һәм Коткаручыбыз[†] Гайсә Мәсихне[†] танып белү аша дөньяның азгынлыгыннан арынганнан соң, җиңелеп, кабат шуңа чорнала икән, аларның хәле элеккегә караганда яманрак була[+]. 21Хаклык[†] Юлын танып белгәннән соң үзләренә бирелгән изге[†] әмердән кире чигенүгә караганда, ул Юлны бөтенләй белмәүләре алар өчен яхшырак булыр иде[+]. 22Андый кешеләр белән ни булганлыгы турында мәкальләрдә дөрес әйтелгән: «эт үзенең косыгына әйләнеп кайта» һәм «юындырылган дуңгыз пычракта аунарга бара».

### 3


Раббы көненең көтмәгәндә килүе

1Газиз дусларым! Мин сезгә инде икенче хатымны язам. Бу хатларда мин, белгәннәрегезне хәтерегезгә төшереп, саф уйларыгызны уятам[+]. 2Изге[†] пәйгамбәрләрнең[†] элекке вакытларда әйткән сүзләрен, рәсүлләрегез[†] аша Хакимебез[†] һәм Коткаручыбызның[†] сезгә җиткергән әмерен исегездә тотыгыз[+].

3Иң элек шуны аңлавыгыз кирәк: ахыргы көннәрдә үзләренең азгын теләкләре буенча гамәл кылучы, мыскыллаучы оятсыз кешеләр барлыкка килер. 4Алар: «Остазыгыз килергә вәгъдә иткән иде кебек. Кайда соң ул? Ата-бабаларыбыз инде гүр иясе булды, ә бар нәрсә дөнья яратылган вакыттагыча кала бирә», – диярләр. 5-6Алар күк һәм җирнең борынгыдан булуын, шуларның Аллаһы[†] сүзе белән судан һәм су ярдәмендә яратылуын, шулай ук су ярдәмендә борынгы дөньяның юк ителүен дә онытканга салыналар. 7Хәзерге күк һәм җир, шул ук сүз белән уттан һәлак ителер өчен, хөкем көненәчә, имансызларның юк ителү көненәчә сакланып тора.

8Сез, газиз дусларым, шуны онытмагыз: Раббы[†] өчен бер көн – мең ел сыман, мең ел – бер көн сыман. 9Кайберәүләр озакка сузылды дип исәпләсә дә, Раббы Үз вәгъдәсен үтәүне озаклатмый. Киресенчә, Ул сезгә зур сабырлык күрсәтә, чөнки беркемнең дә һәлак булуын теләми, бөтен кешенең тәүбәгә килүен көтә[+].

10Әмма Раббы көне,[†] карак сыман, көтмәгәндә килеп җитәр. Ул көнне күк гөмбәзе дөбердәп юкка чыгар, күк җисемнәре утта эреп таркалыр, җир дә, җир йөзендә кешеләр тарафыннан кылынгын гамәлләр дә фаш ителер[+]. 11-12Әгәр һәммә нәрсә шулай таркалачак икән, Аллаһы көнен көткәндә һәм ул көннең тизрәк килүе өчен хәлдән килгәннең барысын да эшләгәндә, тормышыгызның изге һәм Аллаһыга багланган булуы кирәк. Ул көнне күк янып юкка чыгар һәм кызулыктан күк җисемнәре эреп бетәр[+][+]. 13Әмма без, Аллаһының вәгъдәсенә ышанып, хаклык-тәкъвалык[†] яшәячәк яңа күк һәм яңа җирне көтәбез[+].

14Шуңа күрә, газиз дусларым, моның һәммәсен дә көтеп, Аллаһы каршында иминлектә, бернинди тапсыз, кимчелексез яши алу өчен, хәлегездән килгәннең барын да эшләгез;[+] 15һәм Раббыбызның сабырлык күрсәтүен котылырга мөмкинлек бирүе дип санагыз. Аллаһы тарафыннан бирелгән зирәк акылы белән безнең газиз имандашыбыз Паул да сезгә шулай дип язган иде[+]. 16Бу хакта ул бөтен хатларында яза. Ул хатларда авыр аңлашыла торган кайбер нәрсәләр бар, һәм белемсез, тотрыксыз кешеләр, башка Язмаларны бозган кебек, бу урыннарны да бозып аңлаталар, шуның белән үзләрен һәлакәткә дучар итәләр[+]. 17Ә сез, газиз дусларым, бу хакта алдан ук белгәнлектән, сак булыгыз, әхлаксыз кешеләрнең ялганына ышанып, үзегезне туры юлдан яздырырга бирмәгез, югыйсә үзегез торган ныклы нигездән егылып төшәрсез. 18Хакимебез, Коткаручыбыз Гайсә Мәсих[†] мәрхәмәтендә[†] һәм Аны танып белүдә даими үсегез. Аңа бүген һәм мәңге дан[†] булсын! Амин[+].

## I Яхъяның хаты

### I Яхъяның хаты

I Яхъяның хаты


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


### 1


Яхъяның беренче хаты


Тормыш Сүзе

1Без сезгә баштан ук булган тормыш Сүзе хакында сөйлибез. Без Аны үзебез ишеттек, үз күзләребез белән күрдек-күзәттек, Аңа кулларыбыз белән орындык[+]. 2Безгә Тормыш ачылды: без аны күрдек һәм аның турында шаһитлык бирәбез. Атабыз белән булган, безгә ачылган мәңгелек Тормышны сезгә игълан итәбез[+]. 3Безнең белән аралашуыгызны теләп, үзебез күргән һәм ишеткән нәрсәне сезгә дә белдерәбез. Ә без исә Ата[†] һәм Аның Углы Гайсә Мәсих[†] белән аралашып яшибез[+]. 4Куанычыбыз тулы булсын дип, бу турыда сезгә язабыз[+].


Аллаһы – яктылык

5Гайсә Мәсихтән ишеткән һәм сезгә игълан итә торган хәбәребез шуннан гыйбарәт: Аллаһы[†] – яктылык, һәм Аңарда һичнинди караңгылык юк[+]. 6Әгәр без: «Аллаһы белән аралашып яшибез», – дип әйтәбез, әмма караңгылыкта йөрибез икән, димәк, без ялганлыйбыз һәм хакыйкать буенча яшәмибез[+]. 7Әгәр инде Аллаһы яктылыкта булган кебек, без дә яктылыкта йөрсәк, бер-беребез белән аралашып яшибез һәм Аның Углы Гайсәнең каны безне һәртөрле гөнаһтан[†] пакьләндерә.[†][+]

8Әгәр «гөнаһыбыз юк» дип әйтәбез икән, димәк, үзебезне алдыйбыз, һәм бездә хакыйкать юк[+]. 9Әмма гөнаһларыбызны таныйбыз икән, Аллаһы безне кичерер, һәртөрле хаксызлыктан арындырыр, чөнки Ул тугры һәм гадел. 10«Без гөнаһ кылмадык», – дисәк, Аллаһыны ялганчы итеп күрсәтәбез; димәк, бездә Аның Сүзе юк[+].

### 2


Мәсих – безнең Яклаучыбыз

1Балаларым! Мин боларны сез гөнаһ[†] кылмасын өчен язам. Ә инде берәрегез гөнаһ кыла икән, Атабыз алдында безнең Яклаучыбыз, һәрвакыт гадел эш итүче Гайсә Мәсих[†] бар[+]. 2Ул безнең гөнаһларыбыз өчен, безнең генә түгел, бәлки бар дөньяның гөнаһлары өчен корбан[†] булды[+]. 3Әгәр без Аллаһының[†] әмерләрен үтибез икән, Аны беләбез дип ышанып әйтә алабыз[+]. 4Кем дә булса: «Мин Аллаһыны беләм», – дип әйтә торып Аның әмерләрен үтәми икән, ул – ялганчы һәм аңарда хакыйкать юк[+]. 5Ә Аның сүзләрен үтәүчедә Аллаһы мәхәббәте чыннан да камиллеккә ирешкән була. Бу исә Аның белән бердәм булуыбызны күрсәтеп тора[+]. 6Кем дә булса «мин – Аның белән бердәм» ди икән, ул Гайсә сыман яшәргә тиеш.


Яңа әмер

7Газиз дусларым! Мин сезгә ниндидер яңа әмер түгел, сездә баштан ук булган иске әмерне язам: иске әмер исә – сез ишеткән хәбәр ул[+]. 8Тик шулай да бу әмер яңа: ул Мәсихтә һәм сездә гамәлгә ашты, чөнки караңгылык кире чигенә, ә чын яктылык инде балкый башлады[+].

9Кемдер «мин яктылыкта» дип әйтә торып, үзе имандашына нәфрәтләнә икән, димәк, ул һаман караңгылыкта әле[+]. 10Имандашын яраткан кеше яктылыкта яши, һәм аңарда башкаларны вәсвәсәгә этәрә торган нәрсә юк[+]. 11Имандашына нәфрәтләнгән кеше исә караңгылыкта йөри, кая баруын белми, чөнки караңгылык аның күзен сукырайта.

12Балаларым, сезгә язам,
чөнки гөнаһларыгыз Гайсә исеме хакына кичерелде[+].
13Аталар, сезгә язам,
чөнки баштан ук бар булган Затны сез танып белдегез.
Егетләр, сезгә язам,
чөнки сез явыз иблисне[†] җиңдегез[+].
14Балаларым, сезгә язам,
чөнки сез Атабызны танып белдегез.
Аталар, сезгә язам,
чөнки сез баштан ук бар булган Затны танып белдегез.
Егетләр, сезгә язам,
чөнки сез көчле,
Аллаһы сүзе сезнең күңелегездә яши,
һәм сез явыз иблисне җиңдегез.

15Фани дөньяны һәм андагы нәрсәләрне яратмагыз: дөньяны яратучыда Атабызны ярату юк[+]. 16Бу дөньядагы һәммә нәрсә – тән нәфесе, күз нәфесе һәм тәкәбберлеккә китерүче нәрсәләр – Атабыздан түгел, бәлки дөньядандыр. 17Дөнья да, дөньяның нәфесләре дә үтеп китә, Аллаһы ихтыярын үтәүче исә мәңге яши[+].


Мәсих дошманнары турында кисәтү

18Балаларым! Соңгы сәгать җитте. Мәсихнең дошманы[*] киләсен сез белә идегез – инде менә Мәсихнең бик күп дошманнары пәйда булды. Соңгы сәгать җиткәнен шуннан беләбез[+]. 19Алар арабыздан киттеләр, әмма бу алар безнеке булдылар дигәнне аңлатмый. Әгәр чынлап та безнеке булсалар, безнең белән калырлар иде. Аларның арабыздан китүе безнеке булмауларын[†] күрсәтеп тора[+].

20Сезне исә Изге[†] Зат майлаган[*], һәм сезнең барыгыз да хакыйкатьне белә[+]. 21Мин сезгә, хакыйкатьне белмисез, дип язмадым; сез хакыйкатьне һәм хакыйкать белән ялган арасындагы аерманы беләсез, дип яздым. 22Алайса, кем ялганчы соң? Гайсәнең Мәсих икәнен инкяр итүче түгелме?! Менә ул – Мәсихнең дошманы: ул Атаны да, Аның Углын да инкяр итә[+]. 23Аллаһы Углын инкяр итүченең күктәге Атасы да юк. Аллаһы Углын танучының исә күктәге Атасы бар[+].

24Баштан ук ни ишеткән булсагыз, әнә шулар күңелегездә саклансын. Әгәр дә баштан ук ишеткәннәрегез күңелегездә яшәсә, Углы һәм Аның Атасы белән бердәм булырсыз[+]. 25Ул безгә вәгъдә иткән нәрсә – мәңгелек тормыш.

26Бу сүзләрем – сезне юлдан яздырырга тырышучылар хакында[+]. 27Сезне исә Аллаһы Үз Рухы белән майлады, һәм бу Рух күңелегездә саклана. Сез һичкемнең өйрәтүенә мохтаҗ түгел, Аның майлавы сезне бар нәрсәгә өйрәтә. Бу майлау хак, ялган түгел. Рух сезне өйрәткәнчә, Мәсих белән бердәм булыгыз[+].


Аллаһы балалары

28Шулай итеп, балаларым, Мәсих кабат килгәндә Аның алдында оялмыйча, кыюлык белән басып торыр өчен, Мәсих белән бердәм булыгыз[+]. 29Әгәр Аның гадел булуын беләсез икән, шуны да белегез: гаделлек белән эш иткән һәркем – Аңардан туган[†] баладыр[+].

### 3

1Карагыз, күктәге Атабыз безгә ничек нык яратуын күрсәтте: Ул безгә «Аллаһы[†] балалары» дип аталырга мөмкинлек бирде, һәм без, чыннан да, Аның балалары. Ә дөнья, Аллаһыны танымаганга күрә, безне дә белми[+]. 2Газиз дусларым, хәзер без – Аллаһы балалары, ләкин киләчәктә нинди булачагыбыз әлегә билгеле түгел. Бары тик шуны беләбез: Мәсих[†] кабат килгәндә, без Аңа охшарбыз, чөнки без Аны чынлыкта нинди булса, шулай итеп күрербез[+]. 3Шушы өметен Аңа баглаган һәркем, Аның кебек пакь[†] булыр өчен, үзен пакьләндерә[+].

4Гөнаһ[†] кылучы һәркем Канунны[†] боза, чөнки гөнаһ – канунсызлык дигән сүз ул. 5Мәсихнең кеше гөнаһларын Үз өстенә алыр өчен килгәнен сез беләсез. Ә Аның Үзендә гөнаһ юк[+]. 6Аның белән бердәм булган адәм дә гөнаһ кылмый. Гөнаһ кылучыларның исә берсе дә Мәсихне күрмәгән һәм Аны танып белмәгән[+].

7Балаларым, сезне һичкем алдамасын. Хак эш кылучы кеше Мәсих кебек үк хак була[+]. 8Гөнаһ кылучы исә – иблистәндер, чөнки иблис беренче булып гөнаһ кыла башлады. Ә Аллаһы Углы нәкъ менә иблиснең[†] эшләрен җимерергә дип килде[+]. 9Аллаһыдан туган[†] зат гөнаһ кылмый, чөнки аңарда Аллаһы орлыгы бар. Аллаһыдан туганга күрә, ул гөнаһ кыла алмый[+]. 10Аллаһы балалары һәм иблис балалары болай таныла: хаклык[†] белән эш итмәгән, үзенең имандашын яратмаган һәркем Аллаһыдан түгел[+].


Бер-берегезне яратыгыз

11Сез электән ишеткән хәбәр бу: без бер-беребезне яратырга тиеш[+]. 12Иблистән булган һәм үзенең энесен үтергән Кабилгә[*] охшамыйк. Ул ни өчен энесен үтергән? Чөнки Кабилнең эшләре явыз, ә энесенеке хак булган[+]. 13Имандашларым, әгәр дөнья сезгә нәфрәтләнә икән – гаҗәпләнмәгез[+]. 14Без үлемнән тормышка күчкәнебезне беләбез, чөнки имандашларыбызны яратабыз. Ә менә яратмаучылар үле килеш кала[+]. 15Үзенең имандашына нәфрәтләнгән һәркем – кеше үтерүчедер. Ә кеше үтерүченең берсе дә мәңгелек тормышка ия булмаганны сез беләсез[+].

16Без мәхәббәтне шулай танып белдек: Мәсих безнең өчен Үзенең җанын бирде. Без дә имандашларыбыз өчен җаныбызны бирергә әзер булырга тиеш[+]. 17Барлыкта яшәгән һәм имандашының мохтаҗлыгын күреп тә, аңа шәфкать кылмаган кеше күңелендә Аллаһы мәхәббәтенә урын булырмы?![+] 18Балаларым, сүз яки тел белән түгел, эшләребез һәм чын мәхәббәт белән яратыйк[+]. 19-20Шунда без хакыйкать юлында булуыбызны белербез һәм, йөрәгебез безне кайчан да булса гаепләсә, аны Аллаһы каршында тынычландыра алырбыз. Аллаһы безнең йөрәгебездән бөек һәм бар нәрсәне белүче.

21Газиз дусларым! Әгәр йөрәгебез безне гаепләми икән, курыкмыйча Аллаһыга мөрәҗәгать итә алабыз,[+] 22һәм Аңардан нәрсә генә сорасак та – алырбыз, чөнки без Аның әмерләрен үтибез, Аның күңеленә хуш килгән эшләр кылабыз[+].

23Аның әмере исә шуннан гыйбарәт: без Аның Углы Гайсә Мәсихкә инанырга һәм Ул биргән әмер буенча бер-беребезне яратырга тиеш[+]. 24Аллаһы әмерләрен үтәүче кеше Аллаһыда яши, һәм Аллаһы да аңарда яши. Аллаһы безгә Рух биргәнлектән, Аның бездә яшәвен беләбез[+].

### 4


Хакыйкать рухы һәм ялган рух

1Газиз дусларым! Һәрбер рухка ышанмагыз, аларның чынлап та Аллаһыданмы,[†] юкмы икәнлеген сынагыз, чөнки дөньяда бик күп ялган пәйгамбәрләр[†] барлыкка килде[+]. 2Аллаһы Рухын сез шуннан танып белерсез: кеше булып килгән Гайсә Мәсихне[†] таныган рух – Аллаһыдандыр[+]. 3Ә Гайсәне танымаган рух Аллаһыдан түгел, ул – Мәсих дошманының рухы, аның киләсен сез ишеткән идегез; инде менә ул дөньяда[+].

4Сез исә, балаларым, – Аллаһыдан, һәм сез ялган пәйгамбәрләрне җиңдегез, чөнки сездәге Аллаһы Рухы дөньяда булган рухтан бөегрәк. 5Алар – бу дөньяныкы, шуңа күрә дөньяви тормыш белән яшәүчеләр кебек сөйләшәләр, һәм дөнья аларны тыңлый[+]. 6Без исә – Аллаһыдан; Аллаһыны танып белүче безне тыңлый; Аллаһыдан булмаганнар безне тыңламый. Хакыйкать Рухын ялган рухтан без шулай аерабыз[+].


Аллаһы – мәхәббәт ул

7Газиз дусларым! Бер-беребезне яратыйк, чөнки мәхәббәт Аллаһыдан килә. Яратучы һәр адәм Аллаһыдан туган[†] һәм Аллаһыны белә[+]. 8Яратмаучы адәм исә Аллаһыны белми, чөнки Аллаһы – мәхәббәт ул. 9Аллаһы безгә булган мәхәббәтен менә ничек күрсәтте: Үзенең Углы аша безгә тормыш бирер өчен, бердәнбер Углын дөньяга җибәрде[+]. 10Мәхәббәт – без Аллаһыны яратуда түгел, ә бәлки Аллаһының безне яратуында һәм, гөнаһларыбыз[†] кичерелсен өчен, корбан[†] итеп Үзенең Углын җибәрүендә[+]. 11Газиз дусларым, Аллаһы безне шулай нык ярата икән, без дә бер-беребезне яратырга тиеш. 12Аллаһыны беркем беркайчан күрмәгән. Әгәр бер-беребезне яратабыз икән, Аллаһы безнең күңелләрдә яши, һәм Аның мәхәббәте бездә камилләшкән була[+].

13Аллаһы безгә Үз Рухын биргәнгә, безнең – Аңарда, һәм Аның бездә яшәвен беләбез[+]. 14Атасы Үзенең Углын дөньяны Коткаручы[†] итеп җибәрде. Без моны күрдек һәм шул хакта шаһитлык бирәбез[+]. 15Гайсәнең Аллаһы Углы булуын кабул иткән адәм – Аллаһыда, һәм Аллаһы да аңарда яши[+]. 16Без, шулай итеп, Аллаһының безгә булган мәхәббәтен тойдык һәм Аның шушы мәхәббәтенә инандык.

Аллаһы – мәхәббәт ул. Мәхәббәттә яшәүче – Аллаһыда, һәм Аллаһы аңарда яши. 17Бездәге мәхәббәт, камилләшеп, шундый дәрәҗәгә җитә ки, хөкем көнен без курыкмыйча каршыларбыз, чөнки Гайсә нинди булса, без дә бу дөньяда шундыйдыр[+]. 18Мәхәббәттә курку юк, чын мәхәббәт куркуны куа. Курку җәза белән бәйле, һәм куркак кеше чынлап ярата алмый.

19Без яратабыз, чөнки беренче булып безне Аллаһы яратты. 20«Аллаһыны яратам» дигән, ләкин имандашын күрәлмаган кеше ялганчыдыр; күз алдындагы имандашын яратмаган кеше күзгә күренмәс Аллаһыны ничек ярата алсын?![+] 21Безгә Аллаһы биргән әмер мондыйдыр: «Аллаһыны яраткан кеше үзенең имандашын да яратырга тиеш»[+].

### 5


Мәңгелек тормыш – Аллаһы Углында

1Гайсәнең Мәсих[†] булуына инанган һәр адәм – Аллаһыдан[†] туган,[†] ә Атаны яраткан һәркем Аның Баласын да ярата[+]. 2Әгәр без Аллаһыны яратабыз һәм Аның әмерләрен үтибез икән, димәк, Аның балаларын да яратабыз, дип әйтә алабыз[+]. 3Аллаһының әмерләрен үтәп, без Аны яратуыбызны күрсәтәбез; Аның әмерләре авыр түгел,[+] 4чөнки Аллаһыдан туган һәркем дөньяны җиңә. Дөньяны җиңгән көч – безнең иманыбыз ул[+]. 5Дөньяны кем җиңә соң? Гайсәнең Аллаһы Углы булуына ышанган кеше түгелме?![+]


Гайсә Мәсих турында шаһитлык

6Гайсә Мәсих су һәм кан аша килде. Су аша гына түгел, бәлки су һәм кан аша килде. Бу хакта Рух шаһитлык кыла, ә Рух – хакыйкатьтер[+]. 7Шулай итеп, өч шаһит бар: 8Рух, су һәм кан. Өчесе дә бер үк нәрсә турында шаһитлык бирә. 9Әгәр без кешеләр шаһитлыгын кабул итәбез икән, Аллаһының шаһитлыгы өстенрәк, чөнки бу – Аллаһы шаһитлыгы, Үз Углы хакында биргән шаһитлык[+]. 10Аллаһы Углына инанучының күңелендә шушы шаһитлык бар. Аллаһыга инанмаган кеше Аны ялганчы итеп күрсәтә, чөнки Аллаһының Үз Углы хакында биргән шаһитлыгына ышанмый[+]. 11Ул шаһитлык исә шуннан гыйбарәт: Аллаһы безгә мәңгелек тормыш бирде, һәм без ул тормышны Аның Углы аша алабыз[+]. 12Аллаһы Углы барның тормышы бар, ә Аның Углы булмаган кешенең тормышы юк.

13Мин моны сезгә, Аллаһы Углына ышанучыларга, үзегезнең мәңгелек тормышыгыз барлыгын белегез, дип яздым[+]. 14Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә без шуңа ышанабыз: Аның күңеленә хуш килгән нәрсәне сораганда, Ул безне ишетә[+]. 15Нәрсә генә сорасак та, Аның ишеткәнен беләбез икән, сораганыбызга ия булуыбызны да беләбез.

16Әгәр сезнең берегез үз имандашының үлемгә китерми торган гөнаһ[†] кылуын күрә икән, аның өчен дога кылсын, һәм Аллаһы ул имандашка тормыш бирер; үлемгә китерми торган гөнаһ кылучылар турында әйтәм моны. Ләкин үлемгә китерә торган гөнаһ та бар: андый гөнаһ өчен дога кылыгыз, дип әйтмим[+]. 17Һәр яманлык – гөнаһ, әмма бөтен гөнаһ та үлемгә китерми.

18Аллаһыдан туган кешеләрнең гөнаһ кылмавын без беләбез, аларны Аллаһыдан туган Угыл саклый, һәм иблис[†] аларга кагыла алмый[+]. 19Без Аллаһыдан булуыбызны, бөтен дөньяның исә иблис хакимлегендә[†] икәнен беләбез[+]. 20Без Аллаһы Углының килгәнен һәм Хак Аллаһыны таныр өчен безгә аң биргәнен дә беләбез. Хәзер без Хак Аллаһы белән бердәм, чөнки Аның Углы булган Гайсә Мәсих белән бердәм; Ул – Хак Аллаһы һәм мәңгелек тормыш[+].

21Балаларым, үзегезне ялган илаһлардан саклагыз[+].

## II Яхъяның хаты

### II Яхъяның хаты

II Яхъяның хаты


[1]


### 1


Яхъяның икенче хаты

1Иман итүчеләр бердәмлеге[†] өлкәненнән – Аллаһы[†] тарафыннан сайланган ханымга һәм аның балаларына сәлам! Мин сезне ихлас күңелдән яратам. Мин генә түгел, хакыйкатьне танып белүчеләрнең һәммәсе сезне ярата;[+] 2чөнки әлеге хакыйкать бездә яши һәм ул мәңге безнең белән булачак.

3Атабыз Аллаһыдан һәм Атаның Углы Гайсә Мәсихтән[†] килгән мәрхәмәт,[†] шәфкать, иминлек, хакыйкать һәм мәхәббәт юлдашыбыз булсын![+]


Хакыйкать һәм мәхәббәт

4Кайбер балаларыңның күктәге Атабыздан кабул ителгән әмер буенча хакыйкатьтә йөрүләрен белеп бик сөендем[+]. 5Ә хәзер, ханым, мин сиңа ниндидер яңа әмер түгел, ә бәлки без баштан ук кабул иткән әмерне язам һәм синнән шуны үтенәм: бер-беребезне яратып яшик[+]. 6Мәхәббәт – Аллаһы әмерләрен үтәп яшәү ул. Сез баштан ук ишеткән әмер әнә шул, һәм сез шуның буенча яшәргә тиеш[+].

7Гайсә Мәсихнең инсан бәдәнендә килүен инкяр итүче байтак ялганчылар дөньяга чыкты. Алар – ялганчылар һәм Мәсих дошманнары[+]. 8Куйган хезмәтебез заяга китмәсен, шул хезмәтнең әҗерен тулысы белән алыр өчен үзегезгә игътибарлы булыгыз[+]. 9Мәсих тәгълиматы буенча яшәмәгән, Аның юлыннан ераклашкан кешенең күңелендә Аллаһы юк; Аның өйрәткәннәре буенча яшәүченең күңелендә исә Ата[†] да, Угыл да бар[+]. 10Әгәр берәү сезгә шушы тәгълимат белән түгел, башка бер тәгълимат белән килсә, аны өегездә кабул итмәгез һәм сәламләмәгез,[+] 11чөнки мондый кешегә сәлам бирүче үзе дә тегенең явыз эшләренә кушылып киткән булып чыга.

12Сезгә язасы сүзләрем күп, әмма кәгазь белән язу карасына мөрәҗәгать итәргә теләмим – куанычыбыз тулы булсын өчен, яныгызга барып, сезнең үзегез белән сөйләшергә өметләнәм[+].

13Аллаһы тарафыннан сайланган имандаш кыз туганыңның[†] балалары сиңа сәламнәрен юллый.

## III Яхъяның хаты

### III Яхъяның хаты

III Яхъяның хаты


[1]


### 1


Яхъяның өченче хаты

1Иман итүчеләр бердәмлеге[†] өлкәненнән – чын күңелдән яраткан кадерле Гәйгә сәлам![+]

2Газиз дустым, җаның иминлектә булган кебек, һәр яктан имин һәм сау-сәламәт булуың өчен дога кылам. 3Имандашларыбыз, килеп, синең хакыйкатькә тугрылыгың, ягъни хак юлда йөрүең хакында сөйләп бирделәр – мин моңа бик куандым. 4Миңа балаларымның хакыйкать юлында йөрүләре турында ишетүдән дә зуррак шатлык юктыр[+].


Хакыйкать өчен бергәләп эшләү

5Газиз дустым, имандашларың хакында, хәтта сиңа таныш булмаганнары хакында да кайгыртуың синең тугрылыгыңны күрсәтә[+]. 6Синең мәхәббәтең турында алар иман итүчеләр бердәмлеге алдында шаһитлык бирде. Син аларга Аллаһы[†] риза булырлык итеп сәфәрләрен дәвам итәргә булышсаң иде. 7Алар, мәҗүси халыклардан һичбер ярдәм кабул итмичә, Мәсих[†] исеме хакына юлга чыктылар бит. 8Димәк, хакыйкать хакына бергә эшли алуыбыз өчен андый кешеләргә без ярдәм итәргә тиеш[+].

9Мин имандашлар бердәмлегенә кайбер нәрсәләр турында язган идем, әмма алар арасында өстенлек итәргә яраткан Диотрефис безне игътибарга алмый. 10Әгәр яныгызга килсәм, аның кылган эшләре турында сөйләрмен. Ул безнең хакта яман сүзләр таратып кына калмый, хәтта имандашларны кабул итми, кабул итәргә теләүчеләргә комачаулый һәм бердәмлектән[†] куып җибәрә.

11Газиз дустым! Яманлыктан үрнәк алма, яхшылыктан үрнәк ал. Яхшылык эшләүчеләр – Аллаһыдандыр, явызлык эшләүче исә Аллаһыны белми[+]. 12Димитер хакында барысы да яхшы сүзләр генә сөйли, хакыйкать үзе дә аның ягында. Без дә шул сүзләргә кушылабыз; безнең шаһитлыгыбыз хак икәнне сез беләсез[+].

13Язарга теләгән сүзләрем күп, әмма язу карасы белән каләмгә мөрәҗәгать итәргә теләмим;[+] 14тиздән синең белән күрешергә һәм күзгә-күз карап сөйләшергә өметләнәм.

15Сиңа иминлек телим. Дуслар сиңа сәламнәрен юллый. Дусларыбызның һәркайсына аерым сәлам әйт.

## Яһүдәнең хаты

### Яһүдәнең хаты

Яһүдәнең хаты


[1]


### 1


Яһүдәнең хаты

1Гайсә Мәсих[†] колы, Ягъкубның бертуган кардәше Яһүдәдән[†] Атабыз Аллаһы[†] тарафыннан чакырылганнарга, Аның сөеклеләренә, Гайсә Мәсих өчен сакланганнарга сәлам![+] 2Сезгә шәфкать, иминлек һәм мәхәббәт мул итеп бирелсен![+]


Ялган пәйгамбәрләрнең хөкем ителүе


(II Петернең хаты 2:1-17)

3Газиз дусларым! Һәрберебезне көткән котылу[†] турында сезгә бик язасым килсә дә, Аллаһының изге[†] халкына бер тапкыр һәм гомерлеккә бирелгән иманны яклауның кирәклеген исегезгә төшерергә булдым[+]. 4Чөнки арагызга сиздерми генә имансыз кешеләр үтеп керде, һәм үзләренең азгынлыгын аклар өчен алар Аллабызның мәрхәмәтен[†] бозып күрсәтәләр, бердәнбер Хөкемдарыбыз һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихне инкяр итәләр. Аларны көткән хөкем турында Язмада инде күптән әйтелгән[+].

5Боларның барысын белсәгез дә, хәтерегезгә төшерергә телим: Раббы[†] халыкны Мисырдан алып чыгып коткарса да, ышанмаучыларны соңыннан һәлак итә[+]. 6Үзенә бирелгән хакимлекне сакламаган һәм торакларын ташлап киткән фәрештәләрне[†] дә Раббы, мәңгелек богаулар белән бәйләп, бөек хөкем көненә кадәр тирән караңгылыкта тота[+]. 7Аларга охшап фәхешлеккә, җенси азгынлыкка бирелгән Сәдүм белән Гамура[*] һәм шул тирәдәге калаларның халкы да, гыйбрәтле мисал буларак, мәңгелек ут җәзасына дучар ителә[+].

8Шулай ук бу кешеләр дә, төштә күргәннәренә сылтап, тәннәрен нәҗесли, Раббы хакимлеген инкяр итә, күктәге көчләргә яла яга[+]. 9Хәтта баш фәрештә Микәил дә, Мусаның гәүдәсе хакында иблис[†] белән бәхәсләшкәндә, иблисне яманларга һәм гаепләргә батырчылык итми, «сине Аллаһы шелтәләсен» дип кенә әйтеп куя[+]. 10Бу адәмнәр исә үзләре аңламаган һәммә нәрсәне яманлый; алар, аңсыз хайваннар кебек, табигый теләкләренә бирелеп яши, һәм нәкъ шул аларны һәлак итә дә[+].

11Кайгы аларга! Чөнки алар Кабил[*] юлыннан баралар; акча хакына Билгамның ялгышын кабатлыйлар; Корах[*] кебек, фетнә чыгарган өчен һәлак булалар[+].

12Мәхәббәт табыннарыгызда[*] бу кешеләр – кара тап: алар, уңайсызлану белмичә, үзләрен генә кайгыртып табын корып утыралар. Алар – җил куып йөрткән кысыр болытлар, көзен җимеш бирми торган, ике тапкыр үлгән, тамыры белән йолкынган агачлар[+]. 13Алар – хурлыклы эшләренең күбеге белән капланган давыллы диңгез дулкыннары. Алар – мәңгелек караңгылыкта адашып йөрергә дучар ителгән йолдызлар.

14-15Адәм нәселенең җиденче буындагы нәсел варисы Ханох, алар хакында пәйгамбәрлек итеп, болай дигән: «Әнә, Үзенең исәпсез-хисапсыз изгеләре белән Раббы килә. Ул бөтен адәмнәрне хөкем итәр, кылган имансыз эшләре өчен һәрбер имансыз бәндәне, Аның хакында сөйләгән барлык әдәпсез сүзләре өчен денсез гөнаһлыларны[†] җәзага тартыр»[+]. 16Язмышларыннан риза булмаган, туктаусыз сукранучы бу кешеләр үзләренең теләк-нәфесләре буенча гына гамәл кылалар, купшы сүзләр сөйләп, үз файдаларын кайгыртып, башкаларга ялагайланып йөриләр[+].


Кисәтүләр һәм киңәшләр

17Сез исә, газиз дусларым, Хакимебез Гайсә Мәсихнең рәсүлләре[†] тарафыннан алдан әйтелгән сүзләрне истә тотыгыз[+]. 18Алар сезгә: «Соңгы вакытта үзләренең азгын теләкләре буенча гамәл кыла торган мыскыллаучылар барлыкка килер», – диде. 19Алар кеше арасын бозып, нәфесләренә буйсынып яши. Аларда Изге Рух[†] юк[+].

20Сез исә, газиз дусларым, иң изге иманыгыз нигезендә бер-берегезне ныгытыгыз һәм Изге Рух белән илһамланып һәрчак догада булыгыз[+]. 21Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәтенә, Ул бирәчәк мәңгелек тормышка өметләнеп, Аллаһының мәхәббәте белән яшәгез[+].

22Икеләнгән кешеләргә карата мәрхәмәтле булыгыз; 23башка берәүләрне ялкын эченнән тартып алгандай коткарыгыз; кемгәдер шәфкать күрсәтегез, әмма сак булыгыз – аларның гөнаһлы эшләр белән пычранган киеменнән дә җирәнегез[+].


Данлау догасы

24Сезне гөнаһка төшүдән саклый алучы, Үзенең шөһрәте[†] алдына шатлыкка күмеп, пакь[†] килеш китерә алучы[+] 25бердәнбер Аллаһыга, Хакимебез Гайсә Мәсих аша безне Коткаручыга[†] дөнья яратылганчы, хәзер һәм киләчәктә дан[†], мәһабәтлек, кодрәт һәм хакимлек булсын! Амин.

## Римлыларга хат

### Римлыларга хат

Римлыларга хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


### 1


Паулның Римдагы имандашларга язган хаты


Паулның сәламе

1Аллаһының[†] Яхшы хәбәрен[†] игълан итү өчен сайланган һәм Гайсә Мәсихнең[†] рәсүле[†] булырга чакырылган хезмәтчесе Паулдан сәлам!

2Аллаһы бу Яхшы хәбәрне Үзенең пәйгамбәрләре[†] аша, Изге язмаларда[†] алдан ук вәгъдә иткән[+]. 3Әлеге Яхшы хәбәрдә Аның Углы турында сөйләнә. Чыгышы белән Ул – Давыт нәселеннән,[+] 4әмма үледән терелеп, изгелек Рухы[†] ярдәмендә Аллаһының кодрәтле Углы буларак таныла. Ул – Хакимебез[†] Гайсә Мәсих. 5Аның исеме хакына бар халыкларны Аллаһыга буйсындырып иманга китерер өчен, без Мәсих аша мәрхәмәт[†] һәм рәсүллек алдык[+]. 6Гайсә Мәсихнеке булырга чакырылган бу кешеләр арасында сез дә бар.

7Аллаһының Рим[†] шәһәрендә яшәүче барлык сөеклеләренә, Аның изге[†] халкы булырга чакырылганнарга Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт һәм иминлек ирешсен![+]


Паулның Римга бару теләге

8Иң элек Гайсә Мәсих аша һәммәгез өчен Аллама рәхмәтләр укыйм, чөнки иманыгыз хакында бөтен дөньяда сөйлиләр[+]. 9Сезне бертуктаусыз искә алуыма Аллаһы Үзе шаһит; Аның Углы хакындагы Яхшы хәбәрне игълан итеп, мин Аңа бөтен күңелемне биреп хезмәт итәм[+]. 10Аллаһы ихтыяр кылып, яныгызга килергә, ниһаять, мөмкинлек тусын иде дип, дога кылудан туктамыйм[+]. 11Сезне бик күрәсем һәм сезне ныгыту өчен миңа бирелгән рухи бүләк белән уртаклашасым килә, 12ягъни уртак иманыбыз нигезендә бер-беребезне рухландыра алсак иде дим. 13Имандашлар, сезнең белеп торуыгызны телим: күп тапкырлар яныгызга килергә ниятләсәм дә, әлегәчә тоткарланырга сәбәпләр чыга торды. Чит халыклар арасында хезмәтемнең җимешләрен күргән сыман, сездә дә шуны күрәсем килә[+]. 14Мин греклар һәм вәхшиләр, гыйлемлеләр һәм наданнар алдында да бурычлымын[+]. 15Шуңа күрә мин сезгә – Римда яшәүчеләргә дә – Яхшы хәбәрне игълан итәргә атлыгып торам.

16Яхшы хәбәрдән мин оялмыйм, чөнки аңарда иман тотучыларның һәрберсенә – иң элек яһүдиләргә, аннан соң чит халыкларга да – котылу[†] алып килүче Аллаһы кодрәте бар[+]. 17Яхшы хәбәрдә Аллаһының кешеләрне иман, бары тик иман аша гына аклавы ачыклана. Язмада әйтелгәнчә: «Иман аша акланган кеше – яшәячәк»[+].


Мәҗүсиләрнең Аллаһы алдында гаепле булуы

18Хакыйкатьне танырга комачаулаучы бозык кешеләрнең һәртөрле имансызлыгына һәм яманлыгына Аллаһы күктән Үзенең ярсуын күрсәтә[+]. 19Аллаһы хакында белергә мөмкин булган һәр нәрсә алар өчен ачык, чөнки Аллаһы аны ачып бирде[+]. 20Галәм яратылганнан башлап Аллаһының күренмәгән сыйфатлары, ягъни мәңгелек кодрәте һәм илаһилыгы, Ул барлыкка китергән нәрсәләр аша ачык күренә. Шулай икән, ул кешеләр үзләрен аклар өчен һичнәрсә әйтә алмыйлар.

21Аллаһы турында белсәләр дә, кешеләр Аны Аллаһы буларак тиешенчә данламады һәм Аңа шөкер итмәде, киресенчә, буш уйларга бирелде, һәм аларның аңларга теләмәгән йөрәкләрен караңгылык басты[+]. 22Үзләрен зирәккә санап, алар акылсызга әйләнде –[+] 23үлемсез Аллаһының данын фани кешеләргә, кошларга, дүрт аяклы хайваннарга һәм сөйрәлүчеләргә охшаган сурәтләргә алыштырды.

24Шунлыктан Аллаһы кешеләрне үзләренең азгын теләкләре һәм бозыклыклары карамагына тапшырды, һәм алар үз тәннәрен мәсхәрәгә салды. 25Аллаһы хакыйкатен ялганга алыштырып, алар Бар итүчегә түгел, ә бәлки Ул бар иткән нәрсәләргә табынды һәм хезмәт итте. Бар кылучыга исә мәңгегә дан[†] булсын! Амин.

26Шул сәбәпле Аллаһы кешеләрне хурлыклы нәфесләренә тапшырды: хатыннар табигый якынлык кылуны табигый булмаганына алыштырды[+]. 27Шулай ук ирләр дә, хатын-кыз белән табигый якынлык кылуны ташлап, бер-берсенә карата җенси теләк белән янды, хурлыклы нәрсәләр кылды һәм шушы бозыклыклары өчен тиешле җәза алды.

28Шулай итеп, Аллаһыны тану мөһим түгел дип исәпләгәнгә, Аллаһы аларны бозык уйлары иркенә тапшырды, һәм алар тиешсез гамәлләр кылды. 29Аларның күңеле һәртөрле яманлык, мәкерлек, комсызлык, явызлык, көнчелек, үтереш, ызгыш-талаш, алдау, яман ният белән тулы. Алар – гайбәтчеләр, 30яла ягучылар, Аллаһыга нәфрәтлеләр, оятсызлар, тәкәбберләр, мактанчыклар, явызлык тудыручылар, ата-аналарына итагатьсезләр, 31акылсызлар, үз сүзендә тормаучылар, рәхимсезләр, мәрхәмәтсезләр[+]. 32Аллаһының гадел хөкеме буенча алар үзләренең үлемгә лаек булуын беләләр; әмма үзләре генә гөнаһ[†] кылып калмыйча, шундый эш кылучыларны да хуплыйлар[+].

### 2


Аллаһының гадел хөкеме

1Ә син, башкаларны гаепләүче адәм, үзеңне аклап һичнәрсә әйтә алмыйсың: бүтәннәрне гаепләп син үзеңә дә хөкем чыгарасың, чөнки үзең дә шул ук гамәлләрне кыласың[+]. 2Андыйлар өчен Аллаһының[†] хөкеме гадел икәнне беләбез. 3И адәм, андый гамәлләрне хөкем итәсең, ә үзең шуны ук эшлисең. Әллә син, Аллаһы хөкеменнән качып котылырмын, дип уйлыйсыңмы? 4Аллаһының игелеге сине тәүбәгә юнәлткәнне аңламыйча, Аның шушы чиксез игелеген, сабырлыгын һәм түземлеген санга сукмыйсыңмы әллә[+]? 5Үзеңнең кирелегең һәм тәүбә итәргә теләмәвең белән син Аллаһының ачуы кузгалачак гадел хөкем көненә Аның нәфрәтен җыясың[+]. 6Кылган эшенә карап Аллаһы һәркемгә өлеш чыгарачак: 7сабырлык күрсәтеп игелекле гамәлләр башкарган, данга, хөрмәткә һәм үлемсезлеккә омтылган кешеләргә Ул мәңгелек тормыш бирәчәк; 8ә инде үзен генә яратып, хакыйкатькә буйсынмыйча явызлык артыннан баручыларга Аллаһы Үзенең ачуын һәм ярсуын төшерәчәк. 9Явызлык кылучы һәркемне – башта яһүдиләрне, аннары яһүди булмаганнарны – михнәт һәм газап,[+] 10ә игелек кылучы һәркемне – башта яһүдиләрне, аннары яһүди булмаганнарны – дан[†], хөрмәт һәм иминлек көтә,[+] 11чөнки Аллаһы һәркемгә тигез карый[+].

12Аллаһы кануны[†] бирелмәгән халыклар гөнаһ[†] кылса, шул килеш һәлак булачак, ә инде Канунны белә торып гөнаһ кылучылар Канун буенча хөкем ителәчәк[+]. 13Чөнки Канунны ишеткән адәмнәр түгел, ә бәлки аны үтәгән кешеләр Аллаһы алдында акланачак[+]. 14Кануны булмаган халыклар, табигый сиземләүләре белән Канун таләпләрен башкарып, канунсыз булуга карамастан, нәрсә эшләргә яраганны, нәрсә ярамаганны болай да беләләр. 15Бу исә Канун таләпләре аларның йөрәгендә икәнне күрсәтә; моны вөҗданнары да һәм кайчакта аларны гаепләгән, ә кайчакта аклаган уй-фикерләре дә раслый. 16Мин сөйли торган хәбәрдә әйтелгәнчә, ул көнне Аллаһы кешеләрнең яшерен эшләрен һәм уйларын Гайсә Мәсих[†] аша хөкем итәчәк.


Яһүдиләр һәм Аллаһы кануны

17Менә син үзеңне яһүди дип атыйсың, Муса канунына таянасың һәм Аллаһыны танып белүең белән мактанасың,[+] 18Аллаһының ихтыярын беләсең һәм Канун нигезендә яхшыны яманнан аера аласың. 19-20Белем һәм хакыйкать тупланмасына – Канунга ия булганга, син үзеңне сукырларга юл күрсәтүче, караңгыдагылар өчен – яктылык, томаналар өчен – остаз, тәҗрибәсезләр өчен укытучы дип саныйсың[+]. 21Шулай булгач, ничек соң син, башкаларны өйрәтеп, үзеңне өйрәтмисең? Урлашмаска үгетлисең, ә үзең урлыйсың;[+] 22«зина кылма» дисең, ә үзең зина кыласың; потлардан җирәнәсең, ә үзең аларга табына торган йортларны талыйсың; 23Аллаһы кануны белән мактанасың, ә үзең, аны бозып, Аллаһыны мәсхәрәлисең. 24Язмада әйтелгәнчә, «Аллаһының исеме мәҗүсиләр[†] тарафыннан сезнең ишеләр аркасында хурлана».

25Канунны үтәгән очракта гына сөннәтле булуың файдалы, ә инде Канунны бозасың икән, сөннәтле булуыңның мәгънәсе юк[+]. 26Шулай булгач, сөннәтсез кеше Канун кагыйдәләрен үти икән, ул сөннәтле булып саналмасмы[+]? 27Димәк, сөннәткә ия булмаган килеш Канун таләпләрен үтәүчеләр сине – сөннәт иясен, язылган Канунга ия булучыны, әмма аны бозучыны хөкем итәр[+]. 28Исемдә генә яһүди булган – чын яһүди түгел әле; тән сөннәтен үтәү генә дә чын сөннәт түгел[+]. 29Күңеле белән яһүди булган гына чын яһүди; шулай ук йөрәккә үткән сөннәт кенә чын сөннәт. Бу исә язылган Канун таләпләрен үтәү аша түгел, ә Рух аша кылына. Мондыйларга мактау кешеләрдән түгел, Аллаһыдан килә[+].

### 3

1Шулай итеп, яһүди булуның өстенлеге һәм сөннәтле булуның файдасы бармы соң[+]? 2Әйе, бөтен яктан бар. Аллаһы[†] сүзе иң әүвәл аларга ышанып тапшырылган. 3Әгәр аларның кайберләре Аллаһыга тугрылык сакламаган икән, шушы хәл Аллаһының тугрылыгын юкка чыгарырмы[+]? 4Әлбәттә, юк! Һәрбер кеше ялганчы булса да, Аллаһы Үз сүзендә тора. Бу хакта Язмада болай дип әйтелгән:

«Гаепләү сүзләрең хаклыдыр,
хөкемдә Син җиңәрсең».

5Әгәр безнең гаделсезлек Аллаһының гаделлеген ачыграк күрсәтә икән, өстебезгә ачуын яудырып Аллаһы дөрес эшләмәде, дип әйтә алабызмы? (Мин биредә кешеләргә хас булганча фикер йөртәм.) 6Әлбәттә, юк! Югыйсә Аллаһы дөньяны хөкем итә алмас иде. 7Әмма минем ялганым аркасында Аллаһының хакыйкате ачыграк күренеп Аның дан-шөһрәтен[†] арттыра икән, ни өчен мин гөнаһлы[†] дип хөкем ителәм соң[+]? 8Әгәр шулай икән, яхшылыкка әйләнсен дип, яманлык кылыйкмы? Алар шулай өйрәтә дип, кайберәүләр безне яманлап сөйли дә. Андый кешеләр үзләренә тиешле хөкемне алырлар[+].


Бер генә тәкъва кеше дә юк

9Димәк, ничек була инде? Безнең хәлебез башка халыкларныкына караганда яхшыракмы? Әлбәттә, юк! Яһүдиләрнең дә, башка халыкларның да – бөтенесенең гөнаһ хакимлеге[†] астында икәнен ачыкладык бит инде[+]. 10Язмада әйтелгән:

«Бер генә тәкъва кеше дә юк, бер генә дә.
11Акылга ия беркем юк, Аллаһыны эзләми беркем.
12Һәммәсе юлдан язган, бердәй бозылган;
игелек кылучы күренми, берәү дә юк».
13«Ачык кабер базыдыр бугазлары,
телләре белән алдыйлар,
елан агуы сеңгән сүзләренә».
14«Аларның авызы ләгънәт һәм әрнү белән тулы».
15«Аяклары аларның кан түгәргә ашыга,
16йөргән юлларында бары җимереклек һәм кайгы гына кала.
17Иминлек юлын белми алар».
18«Аллаһыдан курку хисе юк аларда».

19Канун[†] сүзләренең Канунга буйсынучы кешеләргә төбәп әйтелүен без беләбез; шулай булгач, үзен аклап беркем авыз ача алмый, һәм Аллаһы каршында бөтен дөнья гаепле булып кала. 20Канун таләпләрен үтәп кенә Аллаһы каршында беркем аклана алмый; Канун бары тик нәрсәнең гөнаһ булуын гына күрсәтә[+].


Иман аша аклану

21Әмма хәзер Канунга бәйле булмаган юл белән дә Аллаһының кешеләрне аклавы ачылды, моны Тәүрат[†][*] та, пәйгамбәрләр[†] дә раслый[+]. 22Аллаһының кешеләрне аклавы Гайсә Мәсихкә[†] ышанган һәркемгә иман аша бирелә, чөнки кешеләр арасында аерма юк. 23Бөтенесе дә гөнаһ кылып Аллаһы даныннан мәхрүм калды бит;[+] 24әмма Аллаһының мәрхәмәте[†] белән аклану һәммәсенә бүләк ителә, чөнки Аллаһы, Гайсә Мәсихнең гомерен биреп, аларны йолып ала[+]. 25-26Гайсәнең каны аша иман итүчеләрнең[†] гөнаһлары кичерелсен өчен, Аллаһы Гайсә Мәсихне корбан[†] буларак алдан билгеләп куя. Шулай эшләп, элек кылынган гөнаһлар өчен җәза бирмичә, чиксез сабырлык күрсәтеп Ул Үзенең хаклыгын раслый. Ул хәзер дә Үзенең хак булуын[†] күрсәтә: Хаклык иясе буларак, Гайсәгә иман китерүчеләрне аклый[*][+].

27Шулай итеп, мактанырлык нәрсәбез калды соң? Бернәрсәбез калмады! Нинди канунга нигезләнеп мактаныйк? Эш күрсәтүне таләп иткән канунгамы? Юк, иманлы булуны таләп иткән канунга[+]. 28Без бит кешенең Канун таләпләрен үтәве белән түгел, ә бәлки иман аша аклануын таныйбыз[+]. 29Аллаһы – яһүдиләрнең Алласы гынамы? Ул башка халыкларның да Алласы түгелмени? Әлбәттә, башка халыкларныкы да,[+] 30чөнки Аллаһы бер һәм бердәнбер. Сөннәтлеләрне аклаган кебек, Ул сөннәтсезләрне[†] дә иман аша аклый[+]. 31Шулай итеп, без иманыбыз белән Канунны юкка чыгарабызмы? Әлбәттә, юк; киресенчә, без аны иманыбыз белән раслыйбыз[+].

### 4


Ибраһим үрнәге

1Халкыбызның нәселбашы Ибраһим хакында нәрсә әйтә алабыз? Ул нәрсәгә ия булды соң? 2Әгәр Ибраһим үзенең гамәлләре белән тәкъва дип саналган икән, аның мактанырга хакы булыр иде, тик Аллаһы[†] каршында түгел. 3Язмада нәрсә диелгән? «Ибраһим Аллаһыга ышанды һәм моның белән тәкъва[*] булып саналды»[+]. 4Эшчегә түләнгән хезмәт хакы бүләк дип түгел, бирелергә тиешле нәрсә булып санала. 5Әгәр инде кеше, үзенең эшләренә таянмыйча, гөнаһлыларны[†] аклаучы[†] Аллаһыга ышана икән, Аллаһы аның ышануын тәкъвалык[†] дип саный[+]. 6Эш-гамәлләреннән бәйсез рәвештә Аллаһы тарафыннан тәкъва дип исәпләнгән кешенең бәхетле булуы турында сөйләп, Давыт шуны ук раслый:

7«Бәхетледер кеше,
әгәр җинаятьләре[†] кичерелсә.
8Бәхетледер кеше,
гаеп эшләрен Раббы[†] гафу итсә»[+].

9Шулай итеп, бу бәхет сөннәтлеләргә генә кагыламы, әллә сөннәтсезләргәдәме?[†] Без: «Ибраһим үзенең ышануы белән тәкъва булып саналды», – дип сөйләдек[+]. 10Кайчан саналды? Сөннәтле булгачмы, әллә сөннәтле булганчымы? Сөннәтле булгач түгел, ә сөннәтле булганга кадәр. 11Әле сөннәтсез чакта ук ул үзенең ышануы белән тәкъва саналды һәм аның сөннәткә утыртылуы моны раслаучы билге булды. Ибраһим, шулай итеп, сөннәтләнмәгән килеш иман китергән барлык кешеләрнең рухи атасына әйләнде – һәм алар Аллаһы каршында тәкъва саналды. 12Ибраһим – сөннәтлеләрнең дә атасы, ягъни бу йоланы үтәү белән генә чикләнмәүчеләрнең, Ибраһим әле сөннәтсез чакта йөргән иман юлыннан атлаучыларның атасы.


Аллаһының вәгъдәсе һәм иман

13Аллаһының, дөнья синеке һәм синең токымыңныкы булыр, дип Ибраһимга биргән вәгъдәсе Канун[†] таләпләрен үтәгән өчен түгел, ә бәлки иман аша тәкъва булган өчен бирелде[+]. 14Әгәр дә Аллаһы вәгъдә иткәнне Канунны үтәүчеләр генә алса, иман үзенең мәгънәсен югалтыр, вәгъдә дә буш булыр иде[+]. 15Канун Аллаһының җәзасына юл ача, Канун булмаган җирдә исә Канунны бозу да булмый[+].

16-17Шулай итеп, Аллаһының вәгъдәсе кешегә иманы аша бирелә. Аллаһының мәрхәмәте[†] белән бирелә торган әлеге вәгъдәне Ибраһимның бар токымы – Канун буенча яшәүчеләр генә түгел, ә бәлки Ибраһим кебек иман итүчеләр[†] дә алсын өчен шулай бу. Язмада «Мин сине күп халыкларның нәсел атасы итеп куйдым» дип әйтелгәнчә, Ибраһим – һәммәбезнең атасы. Үлеләрне терелтүче, юктан бар итүче, ышаныч баглаган Алласы каршында Ибраһим – барыбызның атасы[+][+]. 18Бернинди өмет тә калмаганда, Ибраһим өмет белән ышана һәм, «синең токымың бихисап булачак» дип әйтелгәнчә, күп халыкларның атасы була. 19Йөз яшьлек тәненең инде үлеп баруын һәм хатыны Сараның бала табу өчен артык карт булуын аңласа да, аның иманы кимеми,[+] 20Аллаһы вәгъдәсенә ышанычы какшамый, киресенчә, иманында нык торып, Аллаһыга ул дан-шөһрәт[†] китерә. 21Биргән вәгъдәсен үтәргә Аллаһының кодрәте җитәсенә ышанып, 22Ибраһим үзенең ышануы белән «тәкъва булып саналды».

23Хәер, «тәкъва булып саналу» дигән сүз Ибраһимга гына түгел, 24-25бәлки безгә дә – гөнаһларыбыз өчен үлемгә дучар ителгән һәм безне аклар өчен үледән терелгән Хакимебез[†] Гайсәгә кабат җан өргән Аллаһыга инанучыларга да кагыла[+][+].

### 5


Аклануның нәтиҗәсе

1Шул рәвешле, иман китереп аклану алгач, Хакимебез[†] Гайсә Мәсих[†] ярдәмендә безнең белән Аллаһы[†] арасында татулык урнашты[+]. 2Иманыбыз нигезендә Мәсих безгә Аллаһының мәрхәмәтен[†] кабул итүгә юл ачты. Без хәзер шул мәрхәмәткә нык баглыдыр һәм, Аллаһы данын уртаклашырбыз, дигән өмет белән горурланабыз һәм шатланабыз[+]. 3Моның белән генә түгел, кичергән михнәтләребез белән дә горурланабыз, чөнки михнәтнең чыдамлык тудырганын беләбез[+]. 4Чыдамлыктан – ныклык, ныклыктан өмет барлыкка килә. 5Ә өмет алдамый, чөнки безгә бирелгән Изге Рух[†] йөрәкләребезгә Аллаһының яратуын мул итеп яудыра[+].

6Аллаһы тарафыннан билгеләнгән бер вакытта, без әле көчсез чакта, Мәсих имансызлар өчен үлде. 7Кемдер хәтта тәкъва кеше өчен гомерен бирер микән? Хәер, бәлки берәрсе яхшы адәм өчен үләргә дә әзер булыр. 8Әмма Аллаһы безне яратуын шулай исбат итте: Мәсих әле без гөнаһлы[†] чакта ук безнең хакка үлде[+]. 9Һәм инде хәзер, Мәсихнең каны белән аклангач, Аның ярдәме белән без Аллаһы ачуыннан котылырбыз[+]. 10Аллаһының дошманнары булган чагыбызда Углының үлеме безне Аның белән татулаштыргач, инде хәзер, татулашкан хәлдә, Углының тормышы ярдәмендә һичшиксез котылырбыз[+]. 11Алай гына да түгел, Хакимебез Гайсә Мәсих ярдәмендә Аллаһы белән татулашкач, без Аллаһы белән горурланабыз.


Адәм һәм Мәсих

12Беренче адәм белән бергә дөньяга гөнаһ үтеп кергәч, гөнаһ белән бергә үлем дә үтеп керде. Шулай итеп, үлем бөтен кеше арасына таралды, чөнки бөтенесе дә гөнаһ кылды[+]. 13Гөнаһ, әлбәттә инде, Канун[†] кабул ителгәнче үк дөньяда булган, әмма Канун булмаган урында берәүнең дә гөнаһы исәпкә алынмаган[+]. 14Аллаһы тыюын бозмаган, Адәмнең гөнаһын кабатламаган кешеләр булса да, Адәм заманыннан башлап Муса заманына кадәр яшәгән кешеләр өстеннән үлем хакимлек иткән. Адәм, ниндидер бер мәгънәдә, килергә тиешле Затның чагылышы булып торган[+].

15Әмма Аллаһының мәрхәмәт бүләген Адәм кылган гөнаһ белән тиңләштерү мөмкин түгел. Бер кешенең гөнаһы күпләрне үлемгә дучар итә, ә Аллаһының мәрхәмәте һәм икенче бер Кешенең, ягъни Гайсә Мәсихнең мәрхәмәт бүләге күпләргә мул итеп бирелә[+]. 16Аллаһы бүләген бер кеше кылган гөнаһның нәтиҗәсе белән чагыштыру мөмкин түгел: бер гөнаһ өчен «гаепле!» дигән хөкем чыгарылса, Аллаһының мәрхәмәте белән бирелгән бүләк исә, гөнаһлар күп булуга карамастан, аклануга китерә. 17Нибары бер кешенең гөнаһы аркасында үлем хакимлек итә башлаган икән, икенче бер Кеше, ягъни Гайсә Мәсих аша Аллаһының мул мәрхәмәтен һәм дә бүләк буларак Аның аклавын кабул кылучылар тормышта хакимлек итәчәк[+].

18Шулай итеп, берәүнең гөнаһы аркасында бар кешегә «гаепле!» дигән хөкем чыгарылса, икенче Берәүнең хак гамәле һәммәсенә аклану һәм тормыш алып килә[+]. 19Бер кешенең буйсынмавы аркасында күпләр гөнаһлы булган кебек, икенче Берәүнең буйсынуы белән күпләр Аллаһы тарафыннан акланачак[+].

20Канунны кабул итүгә, гөнаһларның күп булуы ачыкланган. Әмма гөнаһ күбәйгән җирдә Аллаһының мәрхәмәте дә арткан[+]. 21Димәк, кешеләрне үлемгә этәрүче гөнаһ хакимлек иткән сыман, безне аклаучы[†] һәм Хакимебез Гайсә Мәсих ярдәмендә Аллаһының мәңгелек тормыш бирүче мәрхәмәте дә хакимлек итә башлаган[+].

### 6


Гөнаһ өчен без – үле

1Шулай итеп, нәрсә әйтик соң? Аллаһының[†] мәрхәмәте[†] ташып торсын өчен әүвәлгечә гөнаһ[†] кылуны дәвам итикме? 2Әлбәттә, юк! Гөнаһ өчен без – үле, шулай булгач, моннан соң да ничек гөнаһ эчендә яши алабыз[+]? 3Сез белмисезме әллә: без һәммәбез, Гайсә Мәсих[†] белән берләшер өчен суга чуму йоласын[†] үтәп, Аның белән бергә үлгән кебек булдык. 4Шулай, суга чуму йоласын үтәп, без Аның белән бергә үлдек һәм күмелдек. Ә хәзер, Атабызның бөек кодрәте белән үледән терелгән Мәсих сыман, без дә яңа тормышта яши алабыз[+]. 5Әгәр без Мәсих үлеменә тиң үлем аша Аның белән берләшкәнбез икән, үледән дә Аның кебек терелербез[+].

6Без беләбез: гөнаһлы асылыбызның хакимлегеннән[†] котылу[†] һәм моннан ары инде гөнаһ коллары булмас өчен, безнең иске табигатебез Мәсих белән бергә хачка кадакланды[+]. 7Үлгән кеше гөнаһ хакимлегеннән азат ителә бит[+]. 8Әгәр Мәсих белән бергә үлгәнбез икән, Аның белән бергә яшәрбез дә, дип ышанабыз[+]. 9Без беләбез: үледән терелтелгәч, Мәсих кабат үлмәс, үлем инде Аның өстеннән хакимлек итмәс[+]. 10Ул бер тапкыр үлде, гөнаһ өчен Ул – үле. Ә хәзер Ул – тере һәм Аллаһы өчен яши[+]. 11Шулай ук сез дә үзегезне гөнаһ өчен үле, әмма Гайсә Мәсих белән берлектә Аллаһы өчен яшәүче дип санагыз.

12Шуңа күрә фани тәнегез өстеннән гөнаһка хакимлек итәргә юл куймагыз һәм тән нәфесләренә буйсынмагыз. 13Тәнегезнең бер әгъзасы да явызлык коралы булып гөнаһка хезмәт итмәсен. Киресенчә, үлемнән тормышка кайткан кешеләр буларак, үзегезне Аллаһыга тапшырыгыз. Тәнегезнең бар әгъзалары хаклык[†] коралы булып Аллаһыга хезмәт итсен[+]. 14Сезнең өстән гөнаһ хакимлек итәргә тиеш түгел, чөнки сез Канун[†] таләпләре белән түгел, ә бәлки Аллаһы мәрхәмәте белән яшисез.


Гөнаһтан азат булу

15Димәк, ничек була инде? Канун таләпләре белән түгел, ә бәлки Аллаһының мәрхәмәтендә яшәгәнгә күрә гөнаһ кылыргамы?! Әлбәттә, юк! 16Үзегезне кемгә коллыкка тапшырсагыз, шул кешенең буйсынучан колы буласыгызны беләсез. Гөнаһ колы булу сезне – үлемгә, Аллаһыга буйсыну исә Аның каршында аклануга китерә[+]. 17Аллаһыга шөкер, элек гөнаһ коллары булсагыз да, хәзер инде үзегез кабул итеп алган тәгълиматка чын күңелдән буйсынасыз. 18Сез, гөнаһтан котылып, хаклык коллары булдыгыз[+]. 19(Аңлап бетермәссез дип, бу турыда гадирәк итеп әйтәм.) Кайчандыр сез, бозыклык һәм әхлаксызлык коллары булып, яман эшләр кыла идегез. Инде хәзер үзегезне изге[†] тормышка илтүче хаклыкка кол итеп тапшырыгыз.

20Гөнаһ коллары булган чакта сез тәкъвалыктан[†] азат идегез. 21Элек кылган, хәзер йөзегезгә кызыллык китергән гамәлләрегездән нинди файда алдыгыз соң? Андый гамәлләр ахырда үлемгә алып килә бит. 22Хәзер исә сез, гөнаһтан котылып, Аллаһының коллары булдыгыз, моның җимеше – изгелек, ә нәтиҗәсе – мәңгелек тормыш[+]. 23Кылынган гөнаһ өчен җәза – үлемдер, ә Аллаһының бүләге – Хакимебез Гайсә Мәсихтәге мәңгелек тормыш[+].

### 7


Кануннан азат булу

1Имандашлар, сезгә, әлбәттә, мәгълүмдер (мин моны Канунның[†] нәрсә икәнен белгән кешеләргә әйтәм): кеше исән вакытта гына Канун аның өстеннән хакимлек[†] итә. 2Әйтик, кияүдәге хатын ире исән чакта Канун буенча ире белән бәйләнгән; ә инде ире үлә калса, иренә бәйләп торучы Канун таләбеннән хатын азат ителә[+]. 3Шуңа күрә, ире исән чакта хатын башка ир белән мөнәсәбәттә булса, зина кылучы дип атала; ә инде ире үлсә, хатын Канунның бу таләбеннән азат ителә һәм башка берәүгә кияүгә чыккан очракта зина кылучы дип исәпләнми[+]. 4Шуның кебек, имандашларым, Мәсихнең тәне белән бергә үлгәндә, Канун таләпләре өчен сез үлдегез; хәзер исә сез, Аллаһыга[†] файдалы хезмәт итү өчен, башка Берәүнеке, ягъни үледән терелгән Мәсихнеке[†] булдыгыз[+]. 5Гөнаһлы[†] табигатебезгә буйсынып яшәгәндә, Канун безнең нәфесебезне уята, һәм кылган гамәлләребез ахырда үлемгә китерә иде. 6Хәзер исә, кайчандыр безне бәйләп торган Канунга карата үлгәч, аңардан азат булып, Аллаһыга элеккечә, ягъни Канун таләпләре буенча түгел, ә бәлки яңача, Изге Рух[†] күрсәткәнчә хезмәт итәбез[+].


Аллаһы кануны һәм гөнаһ

7Инде нәрсә әйтик? Алайса, Канун гөнаһлы булып чыгамы? Әлбәттә, юк! Әмма Канун булмаса, мин гөнаһның нәрсә икәнен белмәс идем. Әгәр Канун: «Башка берәүнекенә нәфесеңне сузма», – димәсә, нәфес сузуның нәрсә икәнен аңламаган булыр идем[+]. 8Әмма гөнаһ, бу әмердән файдаланып, миндә һәртөрле нәфес теләкләре уятты, чөнки Канун булмаганда гөнаһ үле[+]. 9Кайчандыр мин Канунны белми яшәдем, әмма Канун әмере барлыкка килгәннән соң, гөнаһ терелде, 10ә мин үлдем. Шулай итеп, тормыш бирергә тиешле әмер миңа үлем алып килде; 11чөнки гөнаһ, әлеге әмердән файдаланып, мине алдады һәм әмер ярдәмендә мине үтерде; 12ләкин Канун изге,[†] аның әмере дә изге, гадел һәм яхшы.

13Димәк, яхшы нәрсә миңа үлем китердемени? Әлбәттә, юк! Әмма гөнаһ, гөнаһ буларак танылсын өчен, яхшы нәрсә аркылы миңа үлем китерде. Шулай итеп, әмер гөнаһның никадәр гөнаһлы булуын ачыклады.


Гөнаһ белән көрәшү

14Без Канунның Рух аша килгәнен беләбез. Ә мин – фани тәнлемен, гөнаһка кол итеп сатылганмын. 15Кылган гамәлләремне үзем дә аңламыйм: эшлисе килгәнемне түгел, күрәлмаган нәрсәне эшлим[+]. 16Ә инде үзем теләмәгәнне эшлим икән, Канунның яхшы булуы белән килешәм[+]. 17Шулай булгач, инде моны үзем түгел, миндә яши торган гөнаһ эшли. 18Мин бит беләм: миндә, ягъни табигатемдә, һичнинди яхшы нәрсә юк; хәер, миндә яхшылык кылу теләге бар, әмма аны тормышка ашыра алмыйм. 19Эшләргә теләгән яхшылыкны түгел, теләмәгән явызлыкны эшлим[+]. 20Димәк, теләмәгән нәрсәне эшлим икән, инде аны мин түгел, миндә яши торган гөнаһ эшли.

21Моннан шундый кагыйдә килеп чыга: мин яхшылык эшләргә телим, ләкин ихтыярсыздан явызлык кылам. 22Күңелемнән Аллаһы канунына шатланам, 23әмма тән-бәдәнемдә башка бер канунның эш итүен күрәм. Ул исә акылым хуплаган канунга каршы көрәшә һәм мине үземдә эш итүче гөнаһ канунына буйсындыра[+]. 24Мескен кеше мин! Үлем китерүче бу тәннән мине кем коткарыр? 25Хакимебез Гайсә Мәсих аша мине коткаручы[†] Аллаһыга шөкер! Шулай итеп, акылым белән мин Аллаһы канунына, ә табигатем белән гөнаһ канунына хезмәт итәм.

### 8


Рух буенча яшәү

1Шулай итеп, Гайсә Мәсихнеке[†] булганнарга хәзер хөкем карары янамый, 2чөнки тормыш бирүче Рухның кануны[†] Гайсә Мәсих аша сине[*] гөнаһ[†] һәм үлем кануныннан азат итте[+]. 3Кешенең табигате көчсез булганга, Канун башкара алмаганны Аллаһы[†] Үзе башкарды – табигатебездәге гөнаһны юк итәр өчен Ул, Үз Углына гөнаһлы кешеләргә охшаш тән биреп, Аны дөньяга юллады[+]. 4Аллаһы моны Канунның гадел таләпләре бездә – табигатебез буенча түгел, ә бәлки Рух буенча яшәүчеләрдә – гамәлгә ашсын өчен эшләде[+].

5Гөнаһлы табигатьләренә буйсынып яшәүчеләр – нәфесләре буенча, ә Аллаһы Рухы кушканча яшәүчеләр Рух теләге буенча фикер йөртә[+]. 6Шул гөнаһлы табигатьләренә буйсынып яшәүчеләрнең фикерләре аларны үлемгә китерә, ә Аллаһы Рухы кушканча яшәүчеләрнең фикерләре аларга тормыш һәм тынычлык бирә. 7Шуңа күрә гөнаһлы табигатьләренә буйсынып яшәүчеләр – Аллаһының дошманы, чөнки алар Аның канунын санламыйлар һәм санлый да алмыйлар[+]. 8Гөнаһлы табигатьләренә буйсынып яшәүчеләр Аллаһыга ярый алмыйлар.

9Әмма сездә Аллаһы Рухы яши икән, сез гөнаһлы табигатегезгә түгел, Рухка буйсынып яшисез. Әгәр кемдәдер Мәсих Рухы юк икән, димәк, ул Аныкы түгел[+]. 10Күңелегездә Мәсих яши икән, тәнегез гөнаһ аркасында үле булса да, Аллаһы сезне аклаганга күрә, Рух сезгә тормыш бирә. 11Әгәр Гайсәне үледән терелткән Аллаһы Рухы сездә яши икән, Мәсихне үледән терелткән Аллаһы Үзенең сездә яшәүче Рухы белән фани тәнегезгә дә тормыш бирәчәк[+].

12Шуңа күрә, имандашлар, без гөнаһлы табигатебезгә буйсынып яшәргә тиеш түгелбез. 13Гөнаһлы табигатегезне кайгыртып яшәсәгез – үләчәксез. Ә инде аның гамәлләрен Рух кодрәте белән үтерәсез икән – яшәячәксез[+]. 14Күңелендә Аллаһы Рухы булган кешеләрнең һәммәсе – Аллаһы балалары[+]. 15Чөнки сез куркып яшәргә мәҗбүр итүче коллык рухын түгел, ә бәлки Аллаһы балалары дип саналырга мөмкинлек бирүче Рухны алдыгыз. Шуңа күрә Аллаһыга без Рух аша: «И газиз Атам![*]» – дип мөрәҗәгать итәбез[+]. 16Аллаһы Рухы безнең рухыбыз белән бергә безнең Аллаһы балалары булуыбызны раслый[+]. 17Әгәр без Аллаһы балалары икән, димәк, Аның варислары да һәм без Аның мирасын Мәсих белән бергә кабул итәбез. Мәсих белән бергә михнәт кичерәбез икән, Аның дан-шөһрәтен[†] дә уртаклашачакбыз[+].


Аллаһы балаларын көткән дан

18Мин болай уйлыйм: безнең хәзер кичергән вакытлы газапларыбыз киләчәктә без ия булачак дан-шөһрәт белән чагыштырганда бернигә тормый[+]. 19Аллаһы Үз балаларын дөньяга танытачак көнне бөтен әһле җиһан түземсезлек белән көтә. 20-21Чөнки Аллаһы бар иткәннәрнең һәммәсе үз ихтыяры белән түгел, ә бәлки буйсындыручы Затның ихтыяры буенча мәгънәсез тормышка дучар ителгән иде. Әмма Аллаһы балаларының данына һәм азатлыгына ия булу өчен, Аллаһы бар иткән һәркемнең фанилык коллыгыннан котылу[†] өмете бар.

22Аллаһы тарафыннан яратылган һәр мәхлукның әлегәчә сыкрануын һәм бала тапкан хатындай газаплануын без беләбез. 23Хәер, алар гына түгел, Аллаһы бүләкләренең тәүгесен, ягъни Изге Рухны[†] кабул иткән без дә тулы мәгънәдә Аллаһы балалары булуыбызны – тәнебезнең йолып алынуын түземсезлек белән көтеп эчтән генә сыкранабыз[+]. 24Без шул өмет белән котылдык та. Әгәр өметебез гамәлгә ашкан булса, өметләнүнең кирәге булмас иде. Өметенең гамәлгә ашуын күрсә, кеше нигә өметләнеп торсын инде[+]? 25Ә менә күзебезгә күренмәгән нәрсәне өмет итәбез икән, без аны сабырлык белән көтәбез.

26Шулай ук Рух та безгә ярдәмгә килә: без көчсез һәм нәрсә турында дога кылырга кирәклеген белмибез, сүз белән әйтеп бирә алмаслык көрсенүләр ярдәмендә безнең өчен Рух Үзе ялвара. 27Йөрәгебездә нәрсә ятканны белүче Аллаһыга Рухның теләге мәгълүм, чөнки Аллаһы сайлаган бәндәләр өчен Рух нәкъ Аллаһы Үзе теләгәнчә ялвара.

28Белгәнебезчә, Аллаһыны яратучыларга, ягъни Аның нияте буенча чакырып алынган кешеләргә бар нәрсә файдага гына[*]. 29Аллаһы Үзе сайлаган кешеләрне Үз Углына охшаш булырга алдан билгеләп куйган. Шул рәвешле, Гайсә күп санлы кардәшләре арасында беренче бала булган да инде[+]. 30Аллаһы кемнәрне алдан билгеләгән булса, шуларны чакырган; кемнәрне чакырса, шуларны аклаган; кемнәрне акласа, шуларга дан-шөһрәт биргән[+].


Аллаһының Гайсә Мәсих аша күрсәткән мәхәббәте

31Әйтелгәннәргә өстәп тагын ни дияргә? Аллаһы безнең яклы икән, кем безгә каршы була ала? 32Аллаһы, Үз Углын кызганмыйча, Аны барыбыз хакына биргән икән, калган бар нәрсәне Углы белән бергә безгә бүләк итәр түгелме[+]? 33Аллаһы тарафыннан сайланган адәмнәрне һичкем гаепли алмас, чөнки аларны Аллаһы Үзе аклый;[+] 34аларны һичкем хөкем итә алмас, чөнки үлеп кабат терелгән һәм Аллаһының уң ягыннан урын алган Гайсә Мәсих Үзе безнең өчен Аллаһыга ялвара[+]. 35Мәсих мәхәббәтеннән безне нәрсә аера алсын: михнәт яки газапмы, эзәрлекләү, ачлык яки ялангачлыкмы, хәвеф яки кылычмы? 36Язмада болай дип әйтелгән:

«Синең өчен көннең-көнендә җаныбызны кыялар,
безне сугым сарыклары итеп күрәләр»[+].

37Әмма безгә мәхәббәт күрсәтүче Затның ярдәме белән боларның һәммәсен тулысынча җиңеп чыгабыз[+]. 38Иманым камилдер: ни үлем, ни яшәү, ни фәрештәләр[†] һәм күктәге көчләр, ни хәзергесе, ни киләчәктә булачак нәрсәләр, ни кодрәтлеләр,[+] 39ни югарыдагылар, ни түбәндәгеләр – бар кылынган нәрсәләрнең берсе дә безне Хакимебез[†] Гайсә Мәсих аша Аллаһы күрсәткән мәхәббәттән аера алмас.

### 9


Аллаһының Исраил халкын сайлавы

1Мәсихче[†] буларак, мин дөресен сөйлим, алдамыйм, Изге Рух[†] белән бергә вөҗданым да моңа шаһит:[+] 2кайгым зур минем, йөрәгем бертуктамый сызлана! 3Үземнең кардәшләрем, халкым урынына мин, Мәсихтән аерылып, каһәрләнгән килеш калырга риза булыр идем[+]. 4Алар – исраилиләр,[†] Аллаһы[†] аларны Үз балалары итте, аларга Үзенең данын күрсәтте, алар белән килешүләр[†] төзеде, аларга Канун,[†] гыйбадәт кылу тәртибе, вәгъдәләр бирде. 5Алар – ерак ата-бабаларыбыз токымы, Мәсих тә тумышы белән бу халыкныкы. Һәрнәрсәдән өстен булган Аллаһыга мәңге мактаулар яусын[*]! Амин.

6Әмма «Аллаһының сүзе гамәлгә ашмады» дип әйтү дөрес булмас. Чөнки исраилиләрнең һәммәсе чын исраили түгел,[+] 7Ибраһим нәселеннән булганнарның һәммәсе дә аның чын балалары түгел; Язмада «синең токымың Исхак белән дәвам ителәчәк» диелгән бит,[+] 8ягъни табигый рәвештә туган[†] балалар түгел, Аллаһының вәгъдәсе нәтиҗәсендә туган балалар Аллаһы балалары дип санала[+]. 9Ә вәгъдә сүзе болай булган: «Билгеләнгән вакытта әйләнеп килермен, һәм Сараның углы туган булыр».

10Әле ул гына да түгел: ерак бабабыз Исхактан авырга калган Рәбика белән дә шулай була. 11-12Аның игезәк ике углы туганчы һәм яхшы яки яман нәрсә эшләргә өлгергәнче үк Рәбикага: «Өлкәне кечесенә хезмәт итәчәк», – дип әйтелгән була. (Моның белән Аллаһының сайлавы игезәкләрнең эшләренә түгел, ә чакыручы Затка бәйле икәнлеге күрсәтелә.) 13Бу турыда Язмада болай дип әйтелгән: «Мин Ягъкубны яраттым, Эсауга исә нәфрәтләндем».

14Моннан нәрсә килеп чыга соң? Әллә Аллаһы гадел түгелме? Әлбәттә, гадел! 15Мусага Ул болай дигән:

«Кемгә теләсәм, шуңа шәфкать күрсәтермен;
кемне кызганырга теләсәм, шуны кызганырмын».

16Шуңа күрә Аллаһының сайлавы кешенең теләгенә яки тырышлыгына түгел, ә бәлки Аллаһының шәфкатенә бәйле. 17Язмада Аллаһы фиргавенгә[†] болай ди: «Көч-кодрәтемне күрсәтер һәм исемем бөтен җир йөзендә танылсын өчен Мин сине бөек урынга утырттым». 18Аллаһы, димәк, теләгән кешесенә шәфкать күрсәтә һәм теләгән кешесен үзсүзле итә.


Аллаһының ачуы һәм шәфкате

19Син миннән: «Шулай булгач, Аллаһы ничек итеп кемнедер гаепли ала? Аның ихтыярына кем дә булса каршы килә аламыни?» – дип сорарсың[+]. 20И адәм, Аллаһы белән бәхәсләшергә кем соң син? Чүлмәк чүлмәкчегә: «Ни өчен мине болай итеп ясадың?» – дип әйтерме? 21Чүлмәкченең бер үк балчык кисәгеннән кыйммәтле савыт яисә гади чүлмәк ясарга хакы юкмыни[+]?

22Аллаһы, бәлки, Үзенең ачуын күрсәтер һәм кодрәтен белдерер өчен һәлакәткә дучар ителгән «нәфрәт савытларына»[*] зур сабырлык белән түзеп торадыр? 23-24Ул моны, бәлки, Үзенең данын уртаклашырга әзерләгән «шәфкать чүлмәкләренә» шөһрәтенең[†] нинди мул икәнен күрсәтү өчен эшләгәндер? Без – әнә шул «шәфкать чүлмәкләре». Ул безне яһүдиләрдән генә түгел, башка халыклардан да чакырып алды[+]. 25Һошея китабында язылганча, Аллаһы бу турыда болай дигән:

«Халкым булмаганны Үз халкым дип,
сөекле булмаганны сөеклем дип атармын»[+].
26«Һәм „сез Минем халкым түгел“,
дип әйтелгән урында
аларны тере Аллаһының балалары дип атарлар».

27Ишагыйя пәйгамбәр исә Исраил хакында болай дип белдергән:

«Исраилиләрнең саны диңгез буендагы ком бөртегедәй күп булса да,
аларның бик азы котылыр;
28чөнки Раббы[†] җир йөзен тәвәккәллек белән,
тиз арада хөкемгә тартыр».

29Ишагыйя алдан күреп әйткәнчә:

«Күкләр Хуҗасы Раббы безгә нәсел калдырмаса,
без Сәдүм каласы сыман булыр,
Гамура каласына охшар идек».


Исраил халкы һәм Яхшы хәбәр

30Инде нәрсә әйтик? Аллаһының аклавын эзләмәгән чит халыклар Аллаһы тарафыннан аклануга иреште. Бу аклану иман аша килде[+]. 31Исраилиләр исә Канунны үтәү аша аклану табарга омтылса да, моңа ирешә алмады[+]. 32Ни өченме? Чөнки алар иманга түгел, эш-гамәлләргә таяндылар; шуңа күрә «ташка» абындылар. 33Бу турыда Язмада болай дип әйтелә:

«Менә, Сионда кешеләрне абындыра торган бер таш,
алар абынып егылачак бер кыя куям,
әмма Аңа ышанган кеше оятка калмас»[+].

### 10

1Имандашлар! Мин чын күңелдән Исраил[†] халкының котылуын[†] телим һәм бу хакта Аллаһыга[†] дога кылам. 2Мин шаһитмын: алар ихлас күңелдән Аллаһы ихтыярын үтәргә телиләр, ләкин аларның теләге дөрес аңлауга нигезләнмәгән[+]. 3Аллаһының кешеләрне ни рәвешле аклавын аңламаганга, алар, үзләре уйлаганча акланырга тырышып, Аның хаклык[†] юлына буйсынмыйлар[+]. 4Мәсих[†] Канунга[†] чик куйды, шунлыктан иманы булган һәр кеше хәзер Аллаһы тарафыннан акланган санала[+].


Котылу бөтен кеше өчен

5Канун кушканны үтәп Аллаһы күңеленә хуш булу турында Муса болай дип язган: «Канун таләпләрен үтәгән кеше шул таләпләр ярдәмендә яшәячәк»[+]. 6Ә иман аша аклану турында болай диелгән: «Үзеңнән „күккә кем күтәрелер?“ дип сорама (ягъни Мәсихне алып төшәр өчен), 7„упкынга кем төшәр?“ дип тә сорама (ягъни Мәсихне үлеләр дөньясыннан алып чыгар өчен)»[+]. 8Язмада ничек әйтелгән соң? «Аллаһы сүзе синең яныңда – телеңдә һәм күңелеңдә» диелгән. Бу – без игълан итә торган иман турындагы сүз. 9Гайсәне Хаким[†][*] дип танысаң һәм Аллаһының Аны үледән терелтүенә йөрәгең белән инансаң – котылачаксың[+]. 10Чын күңелдән иман итү – аклануга, ә иман итүеңне телең белән тану котылуга китерә. 11Язмада «Аңа ышанган кеше оятка калмас» дип әйтелгән[+]. 12Монда яһүдиләр белән башка халыклар арасында аерма юк, чөнки барыбызның да Раббысы[†] – бер үк, Аңа ялварып мөрәҗәгать итүчеләрнең һәммәсе өчен дә Ул юмарт[+]. 13Язмада әйтелгәнчә, «Раббы исемен телгә алып, Аңа мөрәҗәгать иткән һәркем котылачак»[+].

14Әмма Аңа ышанмаучылар ничек Аңа мөрәҗәгать итә алырлар икән? Аның хакында ишетмәгән килеш ничек Аңа иман китерә алырлар? Аның турында игълан итүче булмагач, алар ничек ишетә алырлар[+]? 15Хәбәр итәргә кемнедер җибәрмәсәләр, ничек итеп әлеге хәбәрне җиткерерләр? Язмада болай дип әйтелгән: «Яхшы хәбәр[†] китерүчеләрнең килүе ничек куанычлы!»

16Әмма Яхшы хәбәрне кабул итмәүчеләр дә булды. Ишагыйя болай дигән бит: «Йа Раббым! Без алып килгән хәбәргә кем ышанды?»[+] 17Шулай итеп, иман – Яхшы хәбәрне ишетүдән, Мәсих турындагы сүз аша килә[+]. 18Әмма мин, Исраил халкы бу хәбәрне әллә ишетмәде микән, дип сорыйм. Ишетте, әлбәттә, чөнки Язмада бит әйтелгән:

«Аларның тавышы бөтен җир йөзенә таралды,
сүзләре дөнья чигенә барып җитте».

19Кабатлап сорыйм: әллә Исраил халкы аңламады микән? Бу турыда, Аллаһы сүзләрен китереп, әле Муса әйткән була:

«Халык дип атап булмаган кешеләр аша сезнең көнчелекне уятырмын,
томана бер халык аша ачуыгызны кузгатырмын».

20Ишагыйя исә Аллаһы сүзләрен тагын да кыюрак итеп әйткән:

«Мине эзләмәгәннәр Мине тапты,
Минем хакта сорамаганнарга Мин күрендем».

21Ә Исраил халкы турында Аллаһы болай ди: «Тыңлаусыз һәм үҗәт халыкка Мин көне буе кулларымны сузып тордым».

### 11


Аллаһының Үз халкын кире какмавы

1Шулай итеп, мин сездән сорыйм: әллә Аллаһы[†] Үз халкын кире кактымы? Әлбәттә, юк! Мин үзем дә Ибраһим нәселеннән – Беньямин ыругына караган исраили.[†][+] 2Аллаһы әүвәлдән үк сайлап алган Үз халкын кире какмады. Әллә сез бу турыда Язмада нәрсә әйтелгәнне белмисезме? Исраил халкыннан зарланып, Ильяс пәйгамбәр Аллаһыга менә нәрсә дигән: 3«Йа Раббым![†] Пәйгамбәрләреңне[†] үтерделәр, мәзбәхләреңне[†] җимерделәр. Бер мин генә калдым, җанымны кыймакчы булып, хәзер инде мине дә эзлиләр». 4Аллаһы аңа нинди җавап биргән соң? «Ялган илаһ Багал[†] алдында тез чүкмәгән җиде мең кешене Мин Үзем өчен саклап калдым», – дигән. 5Аллаһының мәрхәмәте[†] белән сайланган кешеләр күп булмаса да, алар хәзер дә бар[+]. 6Аллаһы аларны эшләренә карап түгел, Үзенең мәрхәмәте буенча сайлаган, юкса мәрхәмәт чын мәрхәмәт булмас иде.

7Димәк, ничек була инде? Исраил халкы үзенең теләгенә ирешмәде; сайланганнары гына иреште, башкалары исә туң күңеллегә әйләнде[+]. 8Язмада әйтелгәнчә:

«Аллаһы аларны, йокыга талдырып,
шушы көнгә кадәр күзләре күрмәс,
колаклары ишетмәс итте».

9Давыт та болай дигән:

«Аш табыны алар өчен тозак һәм ятьмә,
киртә һәм җәза булсын.
10Күзләре томаланып күрмәс булсын,
аркалары гомер буена бөкрәйгән килеш калсын».


Башка халыкларның котылуы

11Шулай булгач, сорыйсым килә: әллә исраилиләр бөтенләйгә ятып калырлык итеп абындылармы? Әлбәттә, юк! Аларның абынулары башка халыкларга котылу[†] алып килде, шунлыктан исраилиләрнең көнчелеге кузгалды. 12Абынулары – дөньяга, югалтулары башка халыкларга фатиха бирсә, Аллаһыга кайтулары аларны күпкә фатихалырак итәчәк.

13Сезгә, яһүди булмаган халыкларга әйтәм: башка халыклар янына җибәрелгән рәсүл[†] буларак, үз хезмәтемне мин югары бәялим һәм,[+] 14үз халкымда сезгә карата көнчелек уятып, аларның кайберләрен булса да коткара алуыма өметләнәм. 15Әгәр аларның кире кагылуы дөньяны Аллаһы белән татулаштырган икән, Аллаһы тарафыннан аларның кабул ителүе үлемнән яшәүгә күчү булмасмы[+]? 16Аллаһыга бүләк ителгән беренче икмәк изге[†] икән, шул камырдан пешерелгән башка икмәкләр дә изгедер; тамыр изге икән, ботаклар да изге.

17Әгәр зәйтүн агачының кайбер сынган ботаклары урынына сине – кыргый зәйтүн ботагын ялгап, син шул агачның тамырыннан туена башлагансың икән,[+] 18башка ботаклар алдында масайма. Масайсаң, шуны онытма: тамырны син түгел, тамыр сине тотып тора. 19Бәлки, син: «Ботакларның кайберләрен мине ялгар өчен сындырдылар», – дип әйтерсең. 20Дөрес, аларны иман китермәгән өчен сындырдылар, ә сине алар урынында иман итүең тотып тора. Шуңа күрә кәпрәймә, киресенчә, сак бул! 21Аллаһы табигый ботакларны кызганмаган икән, кара аны, сине кызганыр микән[+]? 22Шулай икән, хәтереңдә тот: Аллаһы игелекле дә, кырыс та. Юлдан язганнарга карата Ул кырыс; әгәр инде Аның игелегенә өмет багласаң, сиңа игелек кылыр, юкса син дә кисеп ташланырсың. 23Әмма юлдан язганнар ышанмаучы булып калмаса, яңадан ялганыр, чөнки Аллаһы яңадан ялгарга кодрәтледер. 24Әгәр син, кыргый зәйтүн агачыннан киселеп, бакчада үскән зәйтүн агачына табигый булмаганча ялгангансың икән, сынган ботакларны яңадан үз агачына ялгау Аллаһыга күпкә җиңелрәк!


Исраил халкының котылуы

25Имандашлар, үзегезне булганыннан акыллырак санамас өчен, менә бу серне белүегезне телим: башка халыкларның билгеле бер саны Аллаһыга иман китергәнче, исраилиләрнең үҗәтләнүе дәвам итәчәк. 26Шуннан соң, Язмада әйтелгәнчә, бөтен Исраил халкы котылачак:

«Сионнан Коткаручы[†] килер
һәм Ягъкуб токымын бозык эшләреннән азат итәр.
27Мин аларның гөнаһларын[†] кичерермен,
һәм бу аларга биргән вәгъдәм булыр».

28Яхшы хәбәргә[†] килгәндә, исраилиләр – сезнең хакка Аллаһының дошманнары, ә Аллаһының сайлавына килгәндә, алар ата-бабалары хакына Аллаһының сөеклеләре булып кала. 29Чөнки Аллаһының бүләкләре кайтарып алынмас, чакыруы үз көчен югалтмас. 30Кайчандыр сез Аллаһыга буйсынмадыгыз, ә хәзер исраилиләрнең буйсынмавы аркасында Аллаһының шәфкатенә ия булдыгыз[+]. 31Сезгә күрсәтелгән шәфкать аларга да күрсәтелсен өчен, инде хәзер алар да буйсынмас булдылар. 32Ахырдан барысына да Үзенең шәфкатен күрсәтер өчен, Аллаһы бар кешене буйсынмас итте.

33Аллаһының байлыгы, зирәклеге һәм белеме ничек тирән!
Карарлары акыл ирешмәслек,
юллары аңламаслык![+]
34«Раббының зиһененә кем төшенгән?
Кем киңәшче булган Аңа?»[+]
35«Кем Аллаһыга нәрсәдер биреп,
Аллаһы аңа бурычлы булып калган?»

36Бар нәрсә Аңардан, Аның аша һәм Аның өчен. Аңа мәңгегә дан[†] булсын! Амин[+].

### 12


Гайсә Мәсихтә яңа тормыш

1Шуңа күрә, имандашлар, Аллаһының[†] рәхим-шәфкате хакына ялварып сорыйм: үзегезне Аллаһыга яраклы, тере, изге[†] корбан[†] итеп тәкъдим итегез. Аллаһыга бу сезнең чын гыйбадәтегез булыр[+]. 2Бу дөньяның яшәү рәвешенә җайлашмагыз, зиһенегезне яңартып, сезне Аллаһы үзгәртсен, шул чагында Аның сездән нәрсә теләвен, Аның өчен нәрсәнең яхшы, яраклы һәм камил икәнен аңларсыз[+].

3Аллаһы миңа күрсәткән мәрхәмәт[†] ярдәмендә сезнең һәрберегезгә шуны әйтәм: үзегез турында булганыннан артыгын уйламагыз. Аллаһы тарафыннан никадәр иман бирелгән булса, үзегез турында шуннан чыгып фикер йөртегез[+]. 4Әйтик, тәнебезнең әгъзалары күп булса да, аларның һәркайсы үз вазыйфасын башкара[+]. 5Без дә шулай: күп булсак та, Мәсих[†] белән бер тәнне тәшкил итәбез, аерым-аерым исә бер-беребезгә бәйле әгъзалар[+]. 6Аллаһының мәрхәмәте белән бирелгән рухи сәләтләребез дә төрле: кемгәдер пәйгамбәрлек сәләте бирелгән икән – иманына күрә пәйгамбәрлек итсен;[+] 7имандашларына хезмәт күрсәтү сәләте бирелгән икән – хезмәт күрсәтсен; өйрәтү сәләте бирелгән икән – өйрәтсен;[+] 8башкаларның күңелен күтәрү сәләте бирелгән икән – күтәрсен; үзенекен башкалар белән уртаклаша икән – юмарт уртаклашсын; җитәкче икән – тырышып җитәкчелек итсен; шәфкать иясе икән – сөенеп шәфкать күрсәтсен[+].

9Бер-берегезне ихлас күңелдән яратыгыз, яманлыкка нәфрәтләнегез, яхшылыкка тугры булыгыз[+]. 10Бер-берегезне туганнарча,[†] эчкерсез яратыгыз, башкаларны үзегезгә караганда ныграк ихтирам итегез[+]. 11Тырышлыгыгызны киметмичә, Изге Рух[†] белән янып Хакимебез[†] Гайсәгә хезмәт итегез. 12Өметегез сезгә шатлык китерсен; михнәт чиккәндә түземле булыгыз, армый-талмый дога кылыгыз;[+] 13мохтаҗлык кичергән имандашларыгыз белән уртаклашыгыз; кунакчыл булыгыз[+]. 14Сезне эзәрлекләүчеләргә Аллаһыдан фатиха сорагыз; фатиха сорагыз, каргамагыз[+]. 15Куанучылар белән бергә куаныгыз, елаучылар белән бергә елагыз[+]. 16Бер-берегез белән килешеп яшәгез; тәкәббер булмагыз, гади кешеләр белән аралашыгыз; үзегезне бик акыллы санамагыз;[+] 17берәүнең дә яманлыгына яманлык белән кайтармагыз. Барча кеше алдында яхшы гамәлләр генә кылыгыз[+]. 18Әгәр мөмкин булса, хәлегездән килгәнчә бөтенесе белән дә тату яшәгез[+]. 19И кадерле дусларым, үзегез үч алмагыз, Аллаһының ачуына урын калдырыгыз. Язмада әйтелгәнчә, Раббы:[†] «Үч алу – Минем эш, җәзасын Үзем биремен», – дигән[+]. 20Алай гына да түгел, Язмада: «Дошманың ач булса, аңа икмәгеңне бир, сусаган булса – су эчер. Бу игелегеңне эшләп, син аның башына утлы күмер өярсең[*]», – диелгән[+].

21Явызлык сине җиңмәсен, явызлыкны яхшылык белән җиңеп яшә.

### 13


Хакимияткә буйсыну

1Һәркем хакимияткә[†] буйсынырга тиеш, чөнки Аллаһы[†] куймаган хакимият юк, идарә итүче һәрбер хакимият Аллаһы тарафыннан билгеләнә[+]. 2Хакимияткә каршы чыгучы, димәк, Аллаһы карарына каршы чыга, ә каршы чыгучылар үзләрен хөкемгә дучар итә. 3Яхшылык эшләүче өчен җитәкчеләр куркыныч түгел, яманлык кылучы өчен куркыныч. Хакимлек итүчедән курыкмыйча яшәргә теләсәң, яхшылык эшлә, һәм ул сине мактар. 4Аллаһы хезмәтчесе булган җитәкче синең мәнфәгатеңне кайгыртыр өчен куелган. Инде яманлык кыласың икән – курык! Ул юкка гына кылыч тагып йөрми: Аллаһы хезмәтчесе буларак, явызлык кылучыларга төшкән Аллаһы ачуын гамәлгә ашыручы ул[+]. 5Шулай итеп, җәза алудан куркып кына түгел, вөҗданың саф булсын өчен башлыкларга буйсынырга кирәк.

6Менә шуның өчен сез салым түлисез дә инде, чөнки алар үз вазифаларын үтәп Аллаһыга хезмәт итәләр. 7Шулай булгач, һәркемгә тиешлесен бирегез: салым түләргә тиеш булганнарына – салым түләгез, имана бирергә тиеш булганнарына – имана бирегез, куркырга тиеш булган кешеләрдән – куркыгыз, хөрмәткә лаеклыларны хөрмәт итегез[+].


Бер-берегезне яратыгыз

8Бер-берегезне яратудан тыш беркемгә бернәрсә белән бурычлы булып калмагыз, чөнки якынын яраткан кеше Канун[†] таләпләрен үтәгән була[+]. 9«Зина кылма», «кеше җанын кыйма», «урлашма», «башка берәүнекенә нәфесеңне сузма» дигән һәм барлык башка әмерләр «якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат» дигәнне аңлаталар. 10Якынын сөйгән кеше аңа зыян китерми, шуңа күрә мәхәббәт ул – Канун таләпләренең үтәлүе[+]. 11Әлеге әмерләрнең бөтенесен үтәгез, чөнки нинди заманда яшәвегезне беләсез.

Инде безгә йокыдан уяныр сәгать җитеп килә, чөнки без иман китергән вакыт белән чагыштырганда, котылуыбыз[†] хәзер якынрак[+]. 12Төн үтеп бара, көн туарга җыена. Инде караңгы эшләребезне читкә куеп, яктылыкны корал итик[+]. 13Сыйлану һәм эчкечелек, фәхешлек һәм азгынлык, ызгыш-талаш һәм көнчелекне калдырып, үзебезне көн яктысындагы сыман әдәпле тотыйк[+]. 14Тормышыгыз белән Хакимебез Гайсә Мәсих[†] идарә итсен, гөнаһлы[†] табигатегезгә буйсынып яшәүдән туктагыз[+].

### 14


Ни өчен имандашыңны гаеплисең

1Иманы саерак кешене, фикерләре турында бәхәсләшмичә, үз арагызга кабул итегез[+]. 2Әйтик, кемдер бар нәрсәне ашарга ярый дип уйлый, иманы саерак кеше исә яшелчә генә ашый[+]. 3Бар нәрсәне ашаучы кеше һәммә нәрсәне ашамаган кешегә кимсетеп карамасын, нәрсәнедер ашамаучы да ашаучыны гаепләмәсен, чөнки Аллаһы[†] аны да кабул иткән[+]. 4Икенче берәүнең хезмәтчесен гаепләргә кем әле син?! Үз хуҗасы каршында ул басып торырга да, егылырга да мөмкин. Егылса да, торып басачак, чөнки аны аягына бастырырга Хакимебезнең[†][*] кодрәте җитәрлек[+].

5Кемдер кайсыдыр бер көнне башка көннәрдән мөһимрәк дип исәпли, ә кемдер өчен бөтен көннәр дә бертөрле. Һәркем үз фикерендә торсын[+]. 6Көннәрнең берсе икенчесеннән мөһимрәк дип санаган кеше Хакимебез хөрмәтенә шулай эшли. Кеше нәрсәдер ашаса да, Хакимебез хөрмәтенә ашый, чөнки Аллаһыга шөкер итә. Ашамаган кеше дә моны Хакимебез хакына эшли һәм Аллаһыга шөкер итә[+]. 7Безнең беребез дә үзе өчен яшәми һәм беребез дә үзе өчен үлми бит[+]. 8Әгәр яшибез икән – Хакимебез өчен яшибез, үләбез икән – Хакимебез өчен үләбез. Шуңа күрә, яшәсәк тә, үлсәк тә, без һәрвакыт Хакимнеке[+]. 9Мәсих[†] нәкъ шуның өчен – үлеләрнең һәм тереләрнең Хакиме булу[†] өчен үлде һәм терелде[+]. 10Шулай булгач, син ни өчен имандашыңны гаеплисең? Ә менә син ни өчен имандашыңа кимсетеп карыйсың? Без барыбыз да Аллаһының хөкеме алдына барып басарбыз[+]. 11Язмада болай дип әйтелгән:

«Мәңге тере булуым хак булган кебек,
һәрбер тез Минем алда чүгәчәк,
һәрбер тел Миңа мактау яудырачак, – ди Раббы».[†][+]

12Безнең һәркайсыбыз Аллаһыга үзе хакында хисап бирәчәк[+].


Имандашыгызны юлдан яздырмагыз

13Шуңа күрә бер-беребезне гаепләүдән туктыйк. Имандашыгызны абындыра яки гөнаһка[†] этәрә торган гамәлләр кылмаска тырышыгыз[+]. 14Хакимебез Гайсәгә иманым нигезендә, бер нәрсә дә үзеннән-үзе нәҗес түгел, дип беләм һәм шуңа инанам. Әмма кеше нәрсәне дә булса нәҗес дип уйласа, ул нәрсә аның өчен нәҗес була[+]. 15Әгәр ашаган ризыгың имандашыңны борчуга сала икән, димәк, син аны яратмыйсың. Ризыгың белән кешене харап итмә, Мәсих аның хакына да үлгән бит[+]. 16Үзегез яхшы дип исәпләгән нәрсәне башкаларның мәсхәрә итүенә юл куймагыз. 17Аллаһы Патшалыгы[†] ризык һәм эчемлектән түгел, Изге Рух[†] биргән хаклык, иминлек һәм шатлыктан гыйбарәт[+]. 18Мәсихкә шулай хезмәт иткән кеше Аллаһының ризалыгын таба һәм кешеләр тарафыннан хуплана.

19Шулай булгач, татулыкка һәм бер-беребезне иманда ныгытуга омтылыйк[+]. 20Ризык аркасында Аллаһының эшен җимермә: һәр ризык саф, әмма үзең ашаган ризык белән башка берәүне абындыру яхшы түгел[+]. 21Ит ашамавың, шәраб эчмәвең һәм имандашыңның иманын зәгыйфьләндерүче гамәлләр кылмавың яхшырак булыр. 22Бу турыдагы фикерләреңне күңелеңдә саклап тот, аларны бары тик Аллаһы гына белсен. Үзе дөрес дип санаган нәрсә өчен үзен гаепләмәүче кеше бәхетледер. 23Әгәр кем дә булса берәр ризыкны ашарга ярыймы, юкмы дип шикләнеп ашаса, гаепле саналыр, чөнки бу гамәле иманы буенча эшләнми, ә иман буенча эшләнмәгән һәр нәрсә – гөнаһ.

### 15

1Без, иманнары нык булганнар, иманы зәгыйфь кешеләрнең кимчелекләренә түзәргә, үз файдабызны гына эзләмәскә тиешбез[+]. 2Безнең һәрберебез, якыныбызны рухи яктан ныгыту өчен, аңа файда китерү өчен, аның мәнфәгатен кайгыртырга тиеш[+]. 3Мәсих[†] тә Үзе турында уйламады бит. Язмада әйтелгәнчә: «И Аллам, Сине яманлаучыларның хурлау сүзләре Минем өскә төште»[+]. 4Язмада телгә алынган чыдамлык һәм юаныч өметебезне югалтмаска ярдәм итсен өчен, Язмадагы һәммә нәрсә безгә нәсыйхәт буларак әйтелгән[+]. 5Чыдамлык һәм юану чыганагы булган Аллаһы[†] сезгә, Гайсә Мәсих юлындагыларга хас булганча, үзара килешеп яшәү насыйп итсен[+]. 6Шулай итеп, сез барыгыз бергә, беравыздан Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең Атасы булган Аллаһыны данларсыз.


Яхшы хәбәрнең чит халыкларга игълан ителүе

7Шуңа күрә, Мәсих сезне кабул иткән сыман, Аллаһыга дан[†] өстәр өчен сез дә бер-берегезне кабул итегез. 8Шуны әйтергә телим: Мәсих, ата-бабаларыбызга биргән вәгъдәсенә Аллаһының тугрылыгын күрсәтер өчен, яһүдиләргә хезмәт итәргә килде. 9Ул, шулай ук, башка халыклар да үзләренә күрсәтелгән шәфкать өчен Аллаһыны данласыннар дип килде. Язмада:

«Шуның өчен Сине чит кавемнәр арасында данлармын,
исемеңә мәдхияләр җырлармын!» –

дип әйтелгән бит[+]. 10Аннары болай дип тә әйтелгән:

«Әй халыклар, Аллаһы халкы белән бергә шатланыгыз!»

11Шулай ук:

«Әй халыклар, Раббыны[†] данлагыз!
Әй кавемнәр, зурлагыз сез Аны!» –

диелгән. 12Ишагыйя да болай дигән:

«Ишай тамырыннан үсенте калкып чыгар
һәм халыклар белән хакимлек итәр өчен күтәрелер,
алар Аңа өмет баглар».

13Изге Рухның[†] кодрәте белән өметегез артканнан-арта барсын өчен, өмет бирүче Аллаһы сезне иманыгызда шатлык һәм иминлек белән сугарсын.


Паулның чит халыклар арасында хезмәт итүе

14Имандашларым, сезнең яхшылык кылырга әзер торуыгызга, бер-берегезгә үгет-нәсыйхәт бирә алырдай белемнәрегез барлыгына мин ихластан ышанам. 15Шуңа да карамастан, имандашлар, бу хатымда кабат исегезгә төшермәкче булып, кайбер мәсьәләләр хакында турыдан-туры язам, чөнки Аллаһы Үзенең мәрхәмәте[†] белән 16мине яһүди булмаганнар арасында Гайсә Мәсихнең хезмәтчесе итте. Изге Рух аша изгеләндерелгән[†] мәҗүсиләр[†] Аллаһы күңеленә хуш килердәй корбан[†] булсын өчен, мин, Аллаһының Яхшы хәбәрен[†] игълан итеп, рухани[†] хезмәтен башкарам[+].

17Шул рәвешле, мин, Гайсә Мәсихтә булып, Аллаһыга хезмәт итүем белән горурлана алам. 18-19Яһүди булмаганнарны Аллаһыга буйсындыру өчен, Мәсихнең минем аша кылган гамәлләре турында гына сөйләргә батырчылык итәм. Ул боларны сүз һәм эш белән, галәмәтләр һәм могҗизалар ярдәмендә, Аллаһы Рухының кодрәте белән башкарды. Мин шулай Мәсих хакындагы Яхшы хәбәрне Иерусалимнән алып Иллүрикүн өлкәсенә кадәр ирештереп йөрдем[+]. 20Башка берәү салган нигезгә кормас өчен, мин һәрвакыт Яхшы хәбәрне Мәсихнең исеме билгеле булмаган урыннарда белдерергә тырыша идем[+]. 21Язмада әйтелгәнчә:

«Аның хакында бихәбәр булганнар – күрерләр,
ишетмәгәннәр – аңларлар».


Паулның Римга барырга теләве

22Шушы хезмәтем тоткарлаганга күрә, яныгызга барырга күп тапкырлар җыенсам да, әлегәчә бара алмадым[+]. 23Инде бу төбәкләрдә хезмәтемне тәмамлаганга һәм байтак еллардан бирле яныгызга барырга теләгәнгә,[+] 24Испаниягә барышлый сезгә сугылырга җыенам. Юл уңаеннан сезнең белән күрешермен һәм, сезнең белән аралашудан берникадәр рәхәтлек кичергәннән соң, миңа сәфәремне дәвам итәргә ярдәм күрсәтерсез дип өметләнәм. 25Ә хәзер мин, Аллаһының изгеләренә хезмәт күрсәтү өчен, Иерусалимгә юл тотам,[+] 26чөнки Македуния белән Ахаядәге бердәмлекләр[†] Иерусалимдәге фәкыйрь имандашларга матди ярдәм күрсәтергә риза булдылар[+]. 27Алар бу эшне теләп башкардылар; дөресен әйтергә кирәк, алар яһүдиләр алдында бурычлы: әгәр яһүдиләр үзләренең рухи байлыгын башка халыклар белән уртаклашкан икән, димәк, тегеләр дә яһүдиләргә матди яктан ярдәм күрсәтергә тиеш[+]. 28Шушы эшемне башкарып чыгып, җыелган акчаны исән-имин аларга тапшыргач, мин Испаниягә юл алам һәм шунда барышлый сездә тукталырга ниятлим. 29Яныгызга килгәндә исә Мәсихнең тулы фатихасын алып килеремә ышанам.

30Имандашлар, Хакимебез Гайсә Мәсих хакына һәм Изге Рухның мәхәббәте хакына ялварып сорыйм сездән: минем өчен Аллаһыга тырышлык белән дога кылыгыз. 31Яһүдиядәге имансызлар миңа зыян китермәсен һәм Иерусалим хакына башкарган хезмәтемнән шундагы имандашлар риза булсын дип, минем өчен догада булыгыз[+]. 32Шул чагында, Аллаһы насыйп итсә, мин шатланып яныгызга килермен һәм сезнең белән аралашудан көч алырмын[+]. 33Иминлек бирүче Аллаһы юлдашыгыз булсын! Амин[+].

### 16


Шәхси сәламнәр

1Сезне Кеңхерәйдәге иман итүчеләр бердәмлегенең[†] ярдәмчесе, имандаш кыз кардәшебез Фойбә белән таныштырасым килә[+]. 2Аны Хакимебез[†] Гайсә хакына изгеләргә[†] лаек булганча кабул итегез һәм тиешле ярдәмне күрсәтегез, чөнки ул байтак кешегә, шул исәптән миңа да булышты[+].

3Минем белән бергә Гайсә Мәсихкә[†] хезмәт итүче Прискиллә һәм Әкүлгә сәлам әйтегез[+]. 4Алар, тормышларын куркыныч астына куеп, минем җанымны саклап калдылар; иманга килгән мәҗүсиләрнең[†] барлык бердәмлекләре[†] дә аларга рәхмәт белдерә. 5Аларның өендә җыелучы бердәмлеккә дә сәламемне тапшырыгыз.

Асия өлкәсендә Мәсихкә беренче булып иман китергән сөекле дустым Эпайнеткә сәламемне җиткерегез[+]. 6Сезнең өчен күп тырышлыклар куйган Мәрьямгә сәлам әйтегез. 7Минем белән бергә зинданда утырган, рәсүлләр[†] яхшы белгән, миннән алда Мәсихкә иман китергән яһүди кардәшләрем Андроник һәм Юниягә сәламемне ирештерегез. 8Хакимебезнең сөеклесенә, дустым Амплиәткә сәлам әйтегез. 9Минем белән бергә Мәсихкә хезмәт итүче Урбанга һәм газиз дустым Стахуска сәлам белдерегез.

10Мәсихкә тугры булган, сыналган Апеллескә сәлам әйтегез. Аристобул гаиләсенә сәламемне җиткерегез. 11Ыругдашым Һирудиунга[†] сәламемне ирештерегез. Нәркис йортындагы иман итүчеләргә[†] сәлам диегез. 12Хакимебез өчен бик тырышып хезмәт итүче Труфайна белән Труфусага сәлам әйтегез. Хакимебез өчен күп тырышлыклар куйган кадерле имандаш кыз туганым[†] Персисәгә сәлам тапшырыгыз. 13Хаким тарафыннан сайланган Руфуска һәм шулай ук аның анасына миннән сәлам. Ул миңа да анам кебек булды[+]. 14Асункриткә, Флегүнгә, Һермискә, Патрубка, Һермаска һәм алар белән булган башка имандашларга сәлам әйтегез. 15Филолүгкә һәм Юлиягә, Нирегә һәм аның сеңлесенә, Олумпаска һәм алар белән булган барлык имандашларыбызга[*] сәламемне җиткерегез.

16Бер-берегезне изге үбү белән сәламләгез. Мәсихнең барлык бердәмлекләре сезгә сәлам тапшыра[+].

17Имандашлар, ялварып сорыйм сездән: өйрәнгән тәгълиматыгызга каршы чыгып арагызны бозучылардан һәм туры юлдан яздыручылардан сакланыгыз[+]. 18Андый кешеләр Хакимебез Мәсихкә түгел, үзләренең карыннарына хезмәт итә, ышандырырлык сүзләр сөйләп һәм ялагайланып, беркатлы кешеләрне алдый[+]. 19Иманга тугры булуыгыз һәркемгә мәгълүм, һәм бу мине бик шатландыра. Яхшылыкка карата – зирәк, яманлыкка карата хәйләсез булуыгызны телим[+]. 20Иминлек бирүче Аллаһы[†] озакламый шайтанны[†] сезнең аяк астына ташлар. Хакимебез Гайсә мәрхәмәте[†] юлдашыгыз булсын![+]

21Хезмәттәшем Тимутәй һәм ыругдашларым Луки, Ясун, Сосипатыр да сезгә сәламнәрен юллыйлар[+].

22Паул исеменнән бу хатны язучы мин, Терти, Хакимебез Гайсәгә иман китергән кеше буларак, шулай ук сезне сәламлим.

23Мине һәм бөтен иман итүчеләр бердәмлеген өендә кабул иткән Гәй сезгә сәлам тапшыра. Шәһәр казнасын саклаучы Эрасты белән имандашыбыз Кварт та сезгә сәлам әйтә. [[+] 24][*]

25-26Аллаһыга дан[†] булсын! Гайсә Мәсих турындагы хәбәремдә әйтелгәнчә, Ул сезгә ныклык бирә ала. Бу Яхшы хәбәр[†] – борынгы заманнардан бирле яшереп сакланган сер. Хәзер исә әлеге сер, бөтен халыклар иманга килсен өчен, мәңгелек Аллаһы әмере белән пәйгамбәрләрнең[†] язмалары аша билгеле булды[+][+]. 27Бердәнбер зирәк Аллаһыга Гайсә Мәсих аша мәңге дан булсын! Амин[*][+].

## I Көринтлеләргә хат

### I Көринтлеләргә хат

I Көринтлеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


### 1


Паулның Көринттәге имандашларга язган беренче хаты


Сәламнәр һәм рәхмәт белдерү

1-2Аллаһы[†] ихтыяры белән Гайсә Мәсихнең[†] рәсүле[†] булырга чакырылган Паулдан һәм имандашыгыз Состенистан Көринттәге иман итүчеләр бердәмлегенә,[†] Гайсә Мәсих аша Аллаһыга багышланып, Аның изгеләре[†] булырга чакырылганнарга, шулай ук Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең исеменә һәр урында мөрәҗәгать итүчеләрнең барысына сәлам![+] 3Сезгә Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен!

4Гайсә Мәсих аша сезгә Үзенең мәрхәмәтен бүләк иткән Аллаһыма сезнең өчен һәрвакыт рәхмәтләр укыйм, 5-6чөнки сез, Мәсих турындагы хәбәребезгә ныклап ышанганга күрә, Мәсихнең ярдәме белән сүз осталыгына һәм белемгә баедыгыз[+]. 7Шуңа күрә Хакимебез Гайсә Мәсихнең килүен көткәндә, сез башка бернинди рухи бүләккә мохтаҗ түгелсез[+]. 8Ул килгән көндә кимчелекләрегез булмасын өчен, Аллаһы сезнең рухны соңгы көнгәчә ныгытыр[+]. 9Үзенең Углы, Хакимебез Гайсә Мәсих белән сез аралашып торсын өчен сезне чакырган Аллаһы ышанычлыдыр[+].


Бердәмлектәге бүленешләр

10Имандашлар, Хакимебез Гайсә Мәсих исеме белән һәммәгездән ялварып сорыйм: барыгыз да бер сүздә булыгыз, арагызда төрле бүленешләргә юл куймагыз, киресенчә, уй-фикерләрегез дә, максатларыгыз да бер булсын[+]. 11Имандашларым, сезнең арада ызгыш-талашлар булгалавы турында миңа Хлоя өендәгеләрдән билгеле булды[+]. 12Мин шуны күздә тотып әйтәм: кайберәүләр «мин – Паул тарафдары», икенчеләр «мин – Апуллусныкы», өченчеләр «мин – Кифасныкы[*]», дүртенчеләр «ә мин – Мәсихнеке» ди[+]. 13Мәсих шулай бүлендемени? Әллә сезнең хакка Паул хачка кадакландымы? Бәлки, сез Паул исеме хакына суга чуму йоласын[†] үтәгәнсездер[+]? 14Аллаһыга шөкер, мин Криспи һәм Гәйдән башка сезнең берегезне дә суга чумдырмадым[+]. 15Шуңа күрә беркем дә «Паул исеме хакына суга чумдырылдым» дип әйтә алмый. 16Әйе, мин тагын Эстефәнәс өендәгеләрне суга чумдырдым, моннан башка янә кемне дә булса чумдырганымны хәтерләмим[+]. 17Мәсих мине чумдыру өчен түгел, ә бәлки, Мәсих хачының әһәмияте югалмасын дип, Яхшы хәбәрне[†] купшы сүзләр кулланмыйча игълан итәргә җибәрде[+].


Мәсих – Аллаһының кодрәте һәм зирәклеге

18Һәлакәт юлыннан баручылар өчен хач[†] турындагы сүз – ахмаклык, ә безгә, котылу[†] юлындагыларга, – Аллаһы кодрәте[+]. 19Язмада «зирәкләрнең зирәклеген юкка чыгарырмын, акыллыларның акылын кире кагармын» дип әйтелгән бит. 20Зирәкләр кайда соң? Канун[†] белгечләре кайда? Бу заманның оста бәхәсчеләре кайда? Бу дөньяның зирәклеге чынлыкта исә ахмаклык икәнен Аллаһы күрсәтмәдемени[+]? 21Аллаһы Үзенең тирән акылы белән билгеләгәнчә, бу дөнья үзенең зирәклеге белән Аны танып белә алмады, шуңа күрә Аллаһы иманга килгән адәмнәрне «ахмаклык» дип саналган Яхшы хәбәр ярдәмендә коткаруны мәгъкуль күрде. 22Яһүдиләр могҗизалар таләп итә, ә греклар зирәклек эзли[+]. 23Без исә хачка кадакланган Мәсих турында хәбәр таратабыз, ә бу – яһүдиләр өчен абындыра торган таш, башка халыклар өчен – акылсызлык[+]. 24Әмма Аллаһы чакырып алганнар өчен, яһүдиме ул, грекмы, Мәсих – Аллаһының кодрәте һәм зирәклеге[+]. 25Аллаһының «акылсызлыгы» кешеләрнең зирәклегеннән күпкә зирәгрәк һәм Аллаһының «көчсезлеге» кешеләрнең көченнән күпкә көчлерәк.

26Имандашлар, исегезгә төшерегез: Аллаһы сезне чакырган вакытта сез кем идегез? Зирәк акыллы дип саналган, кодрәтле, затлы нәселдән булган адәмнәр арагызда күп түгел иде. 27Әмма Аллаһы, акыл ияләре белән кодрәтлеләрне хур итәр өчен, дөнья күзендә акылсыз һәм көчсез булганнарны, 28дөньяда мөһим дип саналган нәрсәләрне юкка чыгару өчен хөрмәтсез, кимсетелгән, әһәмиятсез дип исәпләнгәннәрне сайлап алды;[+] 29шулай булгач, хәзер беркем дә Аллаһы алдында мактана алмый[+]. 30Әмма хәзер Аллаһы ярдәмендә сез – Гайсә Мәсихтә. Гайсә безнең өчен – Аллаһыдан килгән зирәклек, шулай ук хаклык,[†] изгелек һәм гөнаһлардан[†] йолып алып азатлык бирүче[+]. 31Шулай итеп, Язмада әйтелгәнчә, «мактанырга теләгән кеше Раббы[†] белән мактансын»[+].

### 2

1Имандашлар, Аллаһының[†] серен игълан итәр өчен яныгызга килгәч, мин купшы сүзләр сөйләргә һәм зирәклегемне күрсәтергә тырышмадым;[+] 2сезнең арада булганда игътибарыгызны Гайсә Мәсихкә,[†] Аның хачка кадаклап үтерелүенә генә җәлеп итәргә булдым[+]. 3Сезнең янга мин көчсез, куркудан калтыранган хәлдә килдем[+]. 4-5Иманыгыз кеше акылына түгел, Аллаһы кодрәтенә нигезләнсен өчен, сүзем һәм вәгазем, кеше зирәклегенең ышандырырлык сүзләренә таянмыйча, Аллаһы Рухының кодрәтенә таянды[+][+].


Аллаһының зирәклеге

6Әйе, зирәклек турында без рухи яктан җитлеккән кешеләр арасында сөйлибез, әмма әлеге зирәклек хәзерге заманның да, көннәре ахырына якынлаша барган дөнья хакимнәренең[†] дә зирәклеге түгел[+]. 7Биредә без Аллаһының әле дөнья яратылганчы ук безгә дан[†] китерер өчен билгеләнгән, моңарчы яшерен булган серле зирәклеге турында сөйлибез[+]. 8Әлеге зирәклекне бу дөньяның бер генә хакиме дә аңламады; әгәр аңласалар, шөһрәтле[†] Хаким Гайсәне хачка кадакламаган булырлар иде[+]. 9Әмма Язмада әйтелгәнчә:

«Үзен яратучыларга Аллаһы нәрсә әзерләгәнне
бер күз дә күрмәгән, бер колак та ишетмәгән;
бу турыда һичкемнең күңеленә бер уй кермәгән».

10Моны исә Аллаһы безгә Үзенең Рухы белән ачты, чөнки Рух һәрнәрсәне тикшерә, хәтта Аллаһы уйларының түренә кадәр үтеп керә[+]. 11Кешенең уйларын үзендәге рухтан башка тагын кем белә? Шуның кебек, Аллаһының нәрсә ниятләгәнен дә Аллаһы Рухыннан башка һичкем белми.

12Без исә, Аллаһы тарафыннан нәрсә бүләк ителгәнне белү өчен, бу дөньяның рухын түгел, Аллаһыдан килгән Рухны кабул иттек,[+] 13һәм бу турыда кеше зирәклеге өйрәткән сүзләр белән түгел, Рух өйрәткән сүзләр белән сөйлибез һәм рухи нәрсәләрне Аллаһы Рухына ия булган кешеләргә аңлатабыз[+]. 14Аллаһы Рухына ия булмаган кеше Аллаһы Рухы күрсәткәннәрне кабул итми, чөнки аларны акылсызлык дип саный. Ул аларны аңлый алмый, чөнки аңлар өчен Изге Рух[†] ярдәмендә фикер йөртү кирәк[+]. 15Аллаһы Рухына ия булган кеше исә һәрнәрсә турында фикер йөртә ала, ә аның үзе турында һичкем тиешенчә фикер йөртә алмый, 16чөнки Язмада әйтелгәнчә:

«Раббыга[†] киңәш бирә алыр өчен
Аның уй-фикерләрен кем аңлаган?»

Без исә Мәсихнең уй-фикерләрен аңлыйбыз[*][+].

### 3


Аллаһының хезмәттәшләре

1Шулай итеп, имандашлар, мин сезгә Аллаһы[†] Рухына ия булучыларга сөйләгән кебек мөрәҗәгать итә алмадым, гөнаһлы[†] табигатьләренә буйсынып яшәүчеләргә, Мәсих[†] юлындагы сабыйларга аңлаткан кебек сөйләдем. 2Мин сезгә каты ризык түгел, сөт бирдем, чөнки каты ризыкны кабул итәрлек түгел идегез. Хәер, хәзер дә кабул итәргә әзер түгелсез,[+] 3чөнки сез әүвәлгечә гөнаһлы табигатегезгә буйсынучы булып каласыз. Әгәр арагызда көнләшүләр, ызгыш-талашлар булып тора икән, сез үзегезне элеккечә тотасыз, һәм шушы хәл дөньяви тормыш белән яшәвегезне раслый[+]. 4Әгәр берегез «мин – Паулныкы», икенчегез «мин – Апуллусныкы» дип әйтә икән, дөньяви тормыш белән яшәүчеләрдән нәрсәгез белән аерыласыз соң?

5Кем ул Паул? Апуллус кем? Без – сезгә иманга килергә ярдәм иткән хезмәтчеләр, һәркем Хакимебез[†] кушканны башкарды[+]. 6Мин утырттым, Апуллус су сипте, әмма үстерүчесе Аллаһы булды[+]. 7Шуңа күрә утыртучы да, су сибүче дә түгел, үстерүче Аллаһы гына мөһим[+]. 8Утыртучының да, су сибүченең дә максаты бер, әмма әҗерен һәркайсы үзенең хезмәтенә карап алачак[+]. 9Без – Аллаһының хезмәттәшләре, ә сез – Аллаһының иген басуы, Аллаһы төзегән корылма[+].

10Мин, акыллы төзүчедәй, Аллаһы мәрхәмәте[†] белән нигез салдым, ә башка берәү шуның өстенә төзи. Әмма һәркем үзенең төзү рәвешенә игътибар итсен[+]. 11Салынган нигездән гайре бүтән нигезне һичкем сала алмый. Салынган нигез – Гайсә Мәсих ул[+]. 12Кемдер шул нигез өстенә алтын-көмештән яки асылташлардан, агачтан, печәннән яки саламнан төзиме – 13кемнең ничек төзегәне киләчәктә ачыкланыр; хөкем көнендә бар нәрсә ут белән сыналыр, һәркемнең эш сыйфатын ут күрсәтер[+]. 14Корылмасы утка чыдаган кеше әҗер алыр, 15корылмасы янган кеше исә зыян күрер; хәер, ул үзе котылып калыр, әмма ялкын эченнән чыккандай булыр.

16Сез үзегезнең Аллаһы йорты[†] булуыгызны һәм күңелегездә Аллаһы Рухы яшәгәнне әллә белмисезме[+]? 17Аллаһы йортын җимерүчене Аллаһы җимерәчәк, чөнки Аллаһы йорты изгедер,[†] ә ул йорт – сез[+].

18Берегез дә үз-үзен алдамасын. Кемдер үзен бу дөнья күзаллавы буенча акыл иясе дип саный икән, чынлап та акыл иясе булыр өчен «акылсызга» әйләнсен. 19Бу дөньяның акыллылыгы – Аллаһы алдында ахмаклык. Язмада әйтелгәнчә:

«Аллаһы акыл ияләрен
үзләре үк корган хәйлә ятьмәсенә эләктереп ала»[+].

20Анда тагын болай әйтелгән:

«Акыл ияләренең уйлары файдасыз икәнлеге Раббыга[†] мәгълүмдер».

21Шулай булгач, һичкем кешеләр белән мактанмасын, чөнки бар нәрсә: 22Паул, Апуллус яисә Кифасмы, дөнья, тормыш яисә үлемме, бүгенге көн яисә киләчәкме – һәммәсе сезнеке. 23Сез исә – Мәсихнеке, ә Мәсих – Аллаһыныкы[+].

### 4


Рәсүлләрнең хезмәте

1Шулай итеп, безне Аллаһы[†] серләрен игълан итү вазифасы йөкләнгән Мәсих[†] хезмәтчеләре дип санагыз. 2Бездән бары тик тугрылык таләп ителгәнгә, 3сезнең яки башкаларның миңа нинди бәя бирүе мине һич тә кызыксындырмый; мин үзем дә үземә бәя чыгармыйм. 4Намусым саф булса да, бу мине аклый алмый – Үз хөкемен миңа Хакимебез[†] генә чыгарырга хаклы[+]. 5Шуңа күрә вакытыннан элек беркемгә бернинди бәя бирмәгез, Хакимебезнең кабат килүен көтегез. Ул бөтен яшерен нәрсәләрне фаш итәр һәм кеше күңелендәге ниятләрне ачып бирер; әнә шул чакта һәркем Аллаһы тарафыннан макталыр[+].

6Имандашлар, мин боларны үземә һәм Апуллуска карата сезнең хакка кулланып, «язылганнан тыш акыл сатмаска» безнең мисалда өйрәнегез, дип яздым. Шулай итсәгез, кемдер башка берүне бүтәннәр алдында мактап өстен куймас[+]. 7Дөрестән дә, башкаларга шулай бәя чыгарырга сезгә кем хокук бирде соң?! Үзегездә булган, Аллаһыдан кабул итеп алмаган берәр нәрсәгез бармы сезнең? Әгәр инде бүләккә алгансыз икән, ник бар нәрсәгә үзегез ирешкән кебек мактанасыз[+]?

8Әйе шул, хәзер сезнең бар нәрсәгез җитәрлек! Сез инде баедыгыз! Сез инде бездән башка да патшалык кыласыз! Сезнең патшалык итүегезне мин бик теләр идем! Шул вакытта без дә сезнең белән бергә патшалык итәр идек[+]. 9Әмма миңа калса, Аллаһы безне, Үзенең рәсүлләрен,[†] адәм актыклары кебек, үлем җәзасына хөкем ителгәннәр белән тиңләде; без бит бөтен дөньяның күз алдында – фәрештәләр[†] һәм кешеләр каршында тамашага әйләндек[+]. 10Мәсих хакына без «акылсызга» әйләндек, сез исә Мәсихкә иманыгыз аркасында «акыллы» булып саналасыз! Без «көчсез», ә сез «куәтле»! Сезне хөрмәтлиләр, ә безне хурлыйлар[+]. 11Без әүвәлгечә ачыгабыз, сусыйбыз, ярым ялангач һәм кыйналган килеш бер урыннан икенче урынга күченеп йөрибез,[+] 12үз кулларыбыз белән авыр хезмәт башкарып көн күрәбез. Безгә ләгънәт укыйлар – без фатиха бирәбез; безне эзәрлеклиләр – без түзәбез[+]. 13Безгә яла ягалар – без ягымлы сүз белән җавап бирәбез. Дөнья безне хәзергә кадәр чүп-чар, калдык-постык дип саный.

14Мин боларны сезне оялту өчен түгел, яраткан балаларыма акыл бирмәкче булып язам[+]. 15Мәсих юлында нәсыйхәт бирүчеләрегез меңләгән булса да, аталарыгыз күп була алмый. Сезгә Яхшы хәбәрне[†] җиткереп, сезне Мәсих өчен тудыручы мин булдым[+]. 16Шуңа күрә ялварып сорыйм: миннән үрнәк алыгыз[+]. 17Шуның өчен мин сезнең янга үземнең сөекле һәм Хакимгә тугрылыклы углым Тимутәйне җибәрдем. Ул сезгә Гайсә Мәсих юлында булуымны, үзем барган һәр бердәмлектә[†] ничек өйрәтсәм, шулай яшәвемне исегезгә төшерер[+].

18Арагызда кайберәүләр минем турыда, инде кабат яныбызга килмәс, дип уйлап масаеп киткәннәр. 19Әмма Раббы[†] насыйп итсә, озакламый мин сезгә килермен һәм әлеге масаючыларның сүзен түгел, көчен сынап карармын,[+] 20чөнки Аллаһы Патшалыгы[†] сүздә түгел, көчтә күренә[+]. 21Сез минем ничек килүемне телисез: таяк тотыпмы, әллә ярату белән һәм басынкылык күрсәтепме[+]?

### 5


Имандашлар арасындагы фәхешлек

1Сезнең арада фәхешлек, хәтта мәҗүсиләрдә[†] дә күрелмәгән фәхешлек булуы турында хәбәрләр бар: сезнең берегез үзенең үги анасын хатыны итеп тота[+]. 2Ә сез елыйсы урында масайган буласыз. Андый эш кылучыны арагыздан сөрергә кирәк иде. 3-4Үзем сезнең янда булмасам да, аңа шундый хөкем чыгарырга хәл кылдым: сез Хакимебез[†] Гайсә исеме хакына җыелгач, мин күңелем һәм Хакимебез Гайсә кодрәте белән яныгызда булырмын,[+] 5һәм сез, Раббы көнендә[†] рухы котылсын, ә тәне һәлак ителсен өчен, ул кешене шайтан[†] кулына тапшырырсыз[+].

6Сезнең масаер урыныгыз юк. Аз гына ачыткының да бөтен камырны ачытуын белмисезме әллә[+]? 7Димәк, яңа, төче камыр булыр өчен иске ачыткыдан котылырга кирәк. Чынлыкта сез төче камыр булырга тиеш тә, чөнки Котылу бәйрәменә[†] әзерләнгән бәрәнебез, Мәсих,[†] инде безнең өчен корбан[†] ителде. 8Шуңа күрә иске ачыткыдан – усаллык һәм явызлык ачыткысыннан пешерелгән икмәк белән түгел, ә төче икмәк – сафлык һәм хакыйкать икмәге белән бәйрәм итик[+].

9Алдагы хатымда «фәхеш кешеләр белән аралашмагыз» дип язган чакта мин[+] 10бу дөньяның азгын, комсыз, алдакчы, потка табынучы бәндәләрен күз алдында тотмаган идем, югыйсә сезгә дөньядан бөтенләйгә китәргә туры килер иде. 11Имандаш дип аталып та, азгын яки комсыз булган, потка табынучы яки яла ягучы, эчкече яки алдакчы бәндәләр белән аралашмавыгызны, андыйлар белән хәтта бергә утырып ашамавыгызны күздә тотып яздым[+].

12Бердәмлектән[†] читтә булганнарны хөкем итү минем эш түгел. Сез имандашларыгызны хөкем итегез[+]. 13Читләрне исә Аллаһы[†] хөкем итәр. Язмада әйтелгәнчә: «Яманлык кылучыны арагыздан сөрегез!»

### 6


Имандашлар арасындагы дәгъвалар

1Имандашына булган дәгъвасын изгеләр[†] хөкеменә түгел, ә бәлки имансызлар хөкеменә тапшырырга ничек батырчылык итә аласыз[+]? 2Дөньяны изгеләр хөкем итәсен сез белмисезмени? Әгәр сезгә дөньяны хөкем итү тапшырыла икән, вак-төяк эшләрне хәл итәргә лаек түгелмени сез[+]? 3Хәтта фәрештәләрне[†] дә хөкем итәчәгебезне белмисезме? Шулай икән, көндәлек дәгъваларыбызны үзебез хәл итә алмабызмы? 4Сез исә, андый дәгъваларны хәл итәргә кирәк булганда, бердәмлек[†] алдында бернинди абруе булмаган адәмнәрне хөкемче итеп куясыз. 5Сезгә оят булсын өчен әйтәм: имандашлар арасындагы бәхәсләрне хәл итәрлек бер генә акыллы кешегез дә юкмыни[+]? 6Имандаш белән имандаш дәгъвалаша, өстәвенә – имансызлар каршында! 7Бер-берегезне хөкемгә тарту инде үзе үк сезнең тулысынча җиңелүегезне күрсәтә. Рәнҗетелгән яки алданган булып калу сезнең өчен яхшырак түгелме[+]? 8Әмма сез, имандаш дип тормыйча, рәнҗетәсез дә, алдыйсыз да.

9Явызлык кылучыларның Аллаһы Патшалыгына[†] ия була алмаячагын белмисезмени? Алданмагыз: азгыннар, потка табынучылар, зиначылар, җенси бозыклыкка бирелгәннәр, бер-берсе белән җенси мөнәсәбәткә керүче ирләр,[+] 10караклар, комсызлар, эчкечеләр, яла ягучылар, алдакчылар – берсе дә Аллаһы Патшалыгына ия булмаячак[+]. 11Сезнең кайберләрегез әнә шундыйлардан иде, әмма Хакимебез[†] Гайсә Мәсих[†] исеме һәм Аллабыз Рухы белән юылып чистарындыгыз, изге ителдегез һәм акландыгыз[+].


Тәнегез белән Аллаһыны данлагыз

12Сезнең кайберләрегез «миңа бар нәрсә рөхсәт ителә» ди, әмма һәр нәрсә файдалы түгел; «миңа бар нәрсә рөхсәт ителә» дисез, әмма без һичнәрсәнең колы булырга тиеш түгел[+]. 13Сез шулай ук «ризык – карын өчен, карын – ризык өчен» дисез. Әйе, дөрес, ләкин Аллаһы[†] анысын да, тегесен дә юк итәчәк. Тәннәребез – фәхешлек өчен түгел, Хакимебез Гайсә өчен, ә Хакимебез безнең тәнне кайгырта. 14Хакимебез Гайсәне Аллаһы үледән терелтте һәм Үзенең кодрәте белән Ул безне дә терелтәчәк. 15Тәнегез Мәсих тәненең әгъзалары икәнне әллә белмисезме? Шулай булгач, Мәсихнең әгъзаларын алып, аларны фахишә хатынның әгъзалары итә аламмы соң? Әлбәттә, юк![+] 16Фахишә белән кушылучының аның белән бер тән булуын белмисезме әллә? Язмада «икесе бер тән булыр» дип әйтелгән бит[+]. 17Ә инде Хакимебез белән рухта берләшкән кеше Аның белән бер була[+].

18Фәхешлектән качыгыз! Кеше кылган башка барлык гөнаһлар[†] тән белән бәйле түгел, ә фәхешлек итүче үз тәненә каршы гөнаһ кыла[+]. 19Сезнең тәнегез – Изге Рух[†] йорты. Изге Рух сезгә Аллаһы тарафыннан бирелде, һәм Ул сездә яши. Әллә сез моны белмисезме? Сез инде үзегезгә үзегез хуҗа түгел,[+] 20чөнки сез кыйммәт бәягә сатып алындыгыз. Шуңа күрә сезнең тәннәрегез Аллаһыга дан[†] китерсен[+].

### 7


Өйләнешү турында

1Сез миңа «ир кешенең хатын-кыз белән җенси мөнәсәбәткә кермәве яхшы» дип язасыз. 2Әмма фәхешлек булмасын өчен, һәр ирнең – үз хатыны һәм һәр хатынның үз ире булсын. 3Ир – хатынына, хатын – иренә карата үз бурычын үтәсен. 4Хатын үз тәненә үзе түгел, ә ире хуҗа; шуның кебек үк ир дә үз тәненә үзе түгел, ә хатыны хуҗа. 5Үзара килешенгән, дога кылуга багышланган вакыттан гайре бер-берегездән читләшмәгез; сезнең тотнаксызлыктан файдаланып иблис[†] аздырмасын өчен, соңыннан тагын бергә булыгыз[+]. 6Хәер, моны әмер итеп түгел, сезгә юл куеп әйтүем[+]. 7Бар кешенең минем кебек булуын теләр идем дә, әмма һәркемнең Аллаһыдан[†] бирелгән сәләте бар: берсенең – бер төрле, икенчесенең – башкача[+].

8Кияүгә чыкмаган һәм тол хатыннарга әйтәм: аларга минем кебек ялгыз булу яхшырак. 9Әмма инде түзә алмасалар, кияүгә чыксыннар. Җенси дәрт белән януга караганда, гаилә корып яшәү яхшырак[+].

10Ә инде өйләнешкәннәргә мин түгел, Хакимебез[†] Үзе әмер бирә: хатын иреннән аерылмасын[+]. 11Әгәр аерыла икән, ул чакта ирсез яшәсен яки үз ире белән яңадан килешсен. Ир дә үз хатынын ташламасын[+].

12Ә башкаларга Хакимебез түгел, мин әйтәм: әгәр имандашыгызның иман итмәүче хатыны булып, хатын аның белән яшәргә риза икән, ир аны ташламасын. 13Иман китергән хатынның иман итмәүче ире аның белән яшәргә риза икән, хатын аны ташламасын. 14Иман итмәүче ир – иманлы хатын аша һәм иман итмәүче хатын иманлы ир аша изге[†] ителә. Әгәр киресенчә икән, сезнең балаларыгыз саф булмас иде, хәзер исә алар изгедер. 15Иман итмәүче ир яки хатын аерылырга теләсә – аерылсын. Мондый хәлдә иман итүче[†] ир яки хатын үз иренә яки хатынына бәйле түгел. Аллаһы безне иминлектә яшәргә чакыра. 16И хатын, каян беләсең, бәлки иреңне коткара алырсың? Ир кеше, каян беләсең, бәлки хатыныңны коткарырсың[+]?


Һәркем Аллаһы чакырган хәлдәгечә яшәсен

17Сезнең һәрберегез Хакимебез Гайсә билгеләгәнчә һәм Аллаһы чакырганда нинди хәлдә булса, шулай яшәсен. Бөтен бердәмлекләрдә[†] мин шушы кагыйдәне кабатлыйм. 18Аллаһы чакырганда кемдер сөннәтле булган икән, моны яшерүнең кирәге юк. Аллаһы чакырганда кемдер сөннәтсез булган икән, шул килеш кала бирсен[+]. 19Сөннәтле яки сөннәтсез булуның әһәмияте юк, Аллаһы әмерләрен үтәү генә мөһим[+]. 20Аллаһы чакырганда кем нинди хәлдә булса, шулай кала бирсен. 21Аллаһы чакырганда син кол идеңме? Бу сине борчымасын, әмма мөмкинлегең булса, иреккә чык[*]. 22Хакимебез Гайсә тарафыннан чакырылган кол – Аның ирекле кешесе; ә инде чакырылган ирекле кеше – Мәсихнең[†] колыдыр[+]. 23Сез кыйммәт бәягә сатып алындыгыз, шуңа күрә кешеләрнең коллары булмагыз[+]. 24Имандашлар, Аллаһыга нинди хәлдә чакырылган булсагыз, шул хәлдә калыгыз.


Ялгызакларга киңәш

25Ялгызакларга карата Хакимебез Гайсә тарафыннан бирелгән әмерем юк, ләкин Хакимебезнең мәрхәмәте[†] белән ышанычлы кеше буларак киңәш бирәм[+]. 26Хәзерге заманның авыр шартларын истә тотып, кеше нинди хәлдә булса, аңа шул хәлдә калу яхшырак дип исәплим. 27Гаиләле булсаң, аерылу турында уйлама. Хатынсыз калгансың икән – хатын эзләмә. 28Хәер, өйләнсәң дә гөнаһ[†] кылмассың. Кияүгә чыккан кыз да гөнаһлы булмас. Әмма андыйларның бу тормышта мәшәкатьләре күп булачак, ә мин сезне бу мәшәкатьләрдән саклап калырга телим.

29Имандашлар, сезгә шуны әйтәм: вакыт аз калды. Моннан ары хатынлылар – хатынсызлар кебек, 30елаучылар – еламаучылар, шатланучылар – шатланмаучылар, сатып алучылар – сатып алмаучылар,[+] 31бу дөньяда булган нәрсәләрдән файдаланучылар файдаланмаучылар кебек булсын. Чөнки дөнья үзенең хәзерге хәлендә бетүгә таба бара[+].

32Ә мин сезнең мәшәкатьсез яшәвегезне телим. Өйләнмәгән кеше, Хакимебез Гайсәгә ярарга тырышып, Аның эшләрен кайгырта,[+] 33ә өйләнгән кеше, хатынына ярарга тырышып, дөньяви тормышны кайгырта, 34аның игътибары төрле якка юнәлә. Кияүгә чыкмаган яки гыйффәтле кыз, тәнем һәм рухым белән изге булыйм дип, Хакимебез Гайсәнең эшләрен кайгырта, ә инде кияүгә чыккан хатын, иренә ярарга тырышып, дөньяви тормышны кайгырта. 35Мин моны сезнең файдага сөйлим, сезгә богау салырга теләмим. Әдәп белән яшәп, игътибарыгызны читкә юнәлтмичә, Хакимебезгә бирелеп хезмәт итүегезне телим.

36Әгәр берәү үз кызының инде яше җитеп тә кияүгә чыкмый калуын килешсез дип исәпли икән, теләгәнен кылсын – аны кияүгә бирсен, гөнаһы булмас. 37Әмма кеше үз фикерендә нык торып, үз ихтыяры белән, беркем тарафыннан мәҗбүр ителмичә кызын кияүгә бирмәскә карар кыла икән – яхшы эшли. 38Шулай итеп, кызын кияүгә бирүе әйбәт икән, кияүгә бирмәве тагын да әйбәтрәк[*][+].

39Ире исән чакта хатын аңа бәйле; ире үлә калса, үзе теләгән кешегә кияүгә чыгарга ирекле, әмма Хакимебез Гайсәгә ышанган кешегә генә[+]. 40Әгәр кияүгә чыкмаса, хатын, минем фикеремчә (ә мин үземдә Изге Рух[†] бар дип уйлыйм), бәхетлерәк булыр.

### 8


Потларга корбан ителгән ризык турында

1Потларга корбан[†] ителгән ризыкка килгәндә, «бу турыда бөтенебезнең дә белеме бар» дип әйтәбез. Ләкин белем тәкәбберләндерә, мәхәббәт исә көч бирә[+]. 2Берәү, нәрсәдер беләм, дип уйласа да, ул әле аны тиешенчә белми[+]. 3Ә инде Аллаһыны[†] яраткан кешене Аллаһы Үзе дә белә[+].

4Димәк, потларга корбан ителгән ризыкны ашауга килгәндә, без шуны беләбез: потлар – бу дөньяда бернәрсәгә ярамаган буш нәрсә, бердәнбер Аллаһыдан гайре башка илаһ юк. 5Җирдә яисә күктә илаһ дип аталган затлар булса да (андый «илаһлар» һәм «хуҗалар» дөрестән дә күп), 6безнең Атабыз Аллаһы бары тик бер генә. Бөтен нәрсә Аңардан, һәм без Аның өчен яшибез. Безнең бер Хакимебез[†] – Гайсә Мәсих[†] бар, һәрнәрсә Аның аша яратылды, һәм без Аның аша тормыш алдык[+].

7Әмма барча кешедә андый белем юк. Элек потларга табынган кайбер адәмнәр, ялган илаһларга китерелгән ризыкны ашаганда, бу – илаһларга багышланган корбан, дип уйлап, үзләренең зәгыйфь вөҗданнарын пычрата[+]. 8Ризык безне Аллаһыга якынайтмый, чөнки ашамасак та, бернәрсә югалтмыйбыз, ашасак та, бернәрсәгә ирешмибез[+].

9Ләкин карагыз аны, сезнең шулай ирекле булуыгыз вөҗданы зәгыйфь кешеләрне юлдан яздырмасын. 10Зәгыйфь вөҗданлы берәү синең, белемле адәмнең, потханәдә табын янында утыруын күрсә, потларга корбан ителгән ризыкны ашарга ярый икән, дип уйламасмы[+]? 11Бу очракта синең белемең зәгыйфь имандашыңны һәлак итәр. Ә Мәсих аның өчен дә үлде бит[+]. 12Имандашларыгызга карата шул рәвешчә гөнаһ[†] кылуыгыз һәм аларның зәгыйфь вөҗданын яралавыгыз белән сез Мәсихкә карата да гөнаһ кыласыз. 13Әгәр ашаган ризыгым белән имандашымны юлдан яздырам икән, аны гөнаһка этәрмәс өчен башка беркайчан да ит ашамаска ризамын[+].

### 9


Рәсүлнең хокуклары

1Әллә мин ирекле түгелме? Мин рәсүл[†] түгелме? Әллә мин Хакимебез[†] Гайсәне күрмәдемме? Хакимебез миңа тапшырган хезмәтнең җимеше түгелмени сез[+]? 2Башкаларга рәсүл булмасам да, сезнең өчен мин – рәсүл, чөнки рәсүллегемне Хакимнеке булуыгыз[†] дәлилләп тора.

3Мине гаепләүчеләргә каршы түбәндәгечә җавап бирәм. 4Хезмәтебез өчен аш-суыгыз белән тукланырга хакыбыз юкмыни[+]? 5Башка рәсүлләр кебек, Хакимебез Гайсәнең бертуган кардәшләре яки Кифас кебек безнең дә, имандашларыбыз арасыннан хатын алып, алар белән сәфәр чыгарга хакыбыз юкмыни[+]? 6Җан асрар өчен Барнаб белән мин генә эшләргә тиешмени[+]?

7Гаскәриләрнең кайсысы үз хисабына хезмәт итә? Йөзем бакчасы утырткан кеше үзенең җимешен ашамыймыни? Көтү көткән кеше малларының сөтен эчмиме[+]? 8Кеше фикере генә бу, дип уйламагыз. Канун[†] да шул хакта сөйли түгелме соң? 9Муса канунында «ашлык суга торган үгезнең авызын бәйләп куйма» дип язылган бит. Әллә Аллаһы[†] үгезләр хакында гына кайгыртамы[+]? 10Әллә ул сүзләр безнең өчен дә әйтелмәгәнме? Әйе, бу безнең өчен язылган, чөнки сөрүче, уңыштан үз өлешемне алырмын, дигән өмет белән сөрергә, ашлык сугучы да шундый ук өмет белән сугарга тиеш[+]. 11Әгәр күңелләрегезгә рухи орлык чәчкәнбез икән, сездән матди уңыш көтеп, сездән күпне таләп итәбезмени[+]? 12Башкаларның сездән ярдәм алырга хокукы бар икән, безнең хокукыбыз тагын да күбрәк түгелме соң? Ләкин без бу хокуктан файдаланмадык, Мәсих[†] турындагы Яхшы хәбәрне[†] таратканда комачаулык булмасын өчен, без бар нәрсәгә түзәргә әзер. 13Аллаһы йортында[†] эшләүчеләрнең шул йорттан туклануын, мәзбәхтә[†] хезмәт итүчеләрнең шундагы корбаннардан[†] өлеш алуын белмисезмени? 14Шуның кебек үк, Хакимебез Гайсә дә Яхшы хәбәрне таратучыларга шул хезмәтләре хисабына көн күрергә әмер бирде[+].

15Әмма мин үзем бу хокукларның берсеннән дә файдаланмадым, бу сүзләрне дә сездән ярдәм көтеп язмыйм. Мин моның белән горурланам, һәм шушы горурлыктан мәхрүм булуга караганда үлүемне артыграк күрәм[+]. 16Әгәр мин Яхшы хәбәрне таратам икән, монда мактанырлык нәрсә юк, чөнки бу – минем вазифам. Әгәр Яхшы хәбәрне вәгазьләүдән туктасам, башыма кайгы-хәсрәт төшсен![+] 17Бу эшне үз теләгем белән башкарсам, әҗере булыр иде; әмма мин үзбелдегем белән башкармыйм, мин бары үземә ышанып тапшырылган хезмәтне үтим[+]. 18Минем өчен әҗере нәрсәдә соң? Ул шуннан гыйбарәт: Яхшы хәбәрне таратканда мин үз хокукларымнан файдаланмыйм, бу хезмәтне бушлай башкарам[+].

19Бар нәрсәдән азат булсам да, мөмкин кадәр күбрәк кешене Аллаһыга китерү өчен, мин үземне бөтенесенең колы иттем[+]. 20Яһүдиләрне Аллаһыга китерү өчен, алар арасында яһүди кебек булдым. Үзем Муса кануны буенча яшәмәсәм дә, Канунга буйсынучыларны Аллаһыга китерү өчен, алар алдында Канунга буйсынучы кебек булдым[+]. 21Муса канунын белмәүчеләрне Аллаһыга китерү өчен, алар алдында Канунны белмәүчедәй булдым. (Бу, әлбәттә, Аллаһы алдында канунсыз яшим дигән сүз түгел, киресенчә, мин Мәсих канунына буйсынам.)[+] 22Вөҗданнары зәгыйфь адәмнәрне Аллаһыга китерим дип, мин үземне алар кебек тоттым. Һичьюгы кайберләрен булса да коткарыр өчен, һәммәсе янында үзләре кебек булдым[+]. 23Боларны мин Яхшы хәбәрне тарату һәм аның фатихаларына ирешү өчен башкарам.

24Ярыш мәйданында йөгерүчеләрнең күп булуын, әмма берсенең генә бүләк алуын беләсездер. Шулай булгач, бүләк алырлык итеп йөгерегез![+] 25Ярышка әзерләнгәндә һәрберсе үзен күп нәрсәдән мәхрүм итә. Алар моны шиңә торган бер таҗ алу өчен эшләсә, без исә беркайчан шиңми торган таҗ алырга омтылабыз[+]. 26Шуңа күрә дә мин максатсыз кешедәй йөгермим, йодрыгым белән һаваны төймим. 27Башкаларга Яхшы хәбәрне игълан итеп тә, үзем ярыштан читтә калмас өчен, мин тәнемне чыныктырам, аны үз ихтыярыма буйсындырам.

### 10


Потлар турында кисәтү

1Имандашлар, шуны исегезгә төшерергә телим: ата-бабаларыгызның барысы да болыт астында йөрделәр һәм барысы да Кызыл диңгезне кичтеләр. 2Әнә шул болыт астында йөргәндә һәм диңгез кичкәндә алар Муса исеме хакына суга чуму йоласын[†] үтәгәндәй булдылар. 3Барысы да күктән иңгән бер үк рухи ризыкны ашадылар, 4аларны озата йөргән рухи кыядан бер үк рухи эчемлекне эчтеләр. Ул кыя исә Мәсих[†] Үзе иде. 5Әмма бу халыкның күбесе Аллаһы[†] мәрхәмәтеннән[†] мәхрүм ителде, шуның өчен гәүдәләре чүлдә ятып калды.

6Алар белән булган хәлләрдән сабак алыйк, аларга охшамыйк – яман гамәлләрдән читтә торыйк. 7Аларның кайберләре сыман потларга табынмыйк. Андыйлар хакында Язмада «халык ашарга һәм эчәргә утырды, аннары, торып, илаһлар алдында күңел ачарга тотынды» дип әйтелгән. 8Безнең арада азгынлык булмаска тиеш; аларның кайберләре азгынлыкка бирелде – һәм бер көн эчендә егерме өч мең кеше һәлак булды. 9Кайберәүләр сыман, Мәсихнең түземлеген сынамыйк – алар елан чагуыннан үлде. 10Сукранмагыз! Арада кемнәрдер сукранды, һәм аларны Үлем фәрештәсе[†] һәлак итте.

11Бу хәлләр башкаларга сабак булсын өчен эшләнгән, ә безгә, заман соңында яшәүчеләргә, нәсыйхәт итеп язылган[+]. 12Нык торам, дип уйлаучы әнә шуңа күрә сак булсын, егыла күрмәсен![+] 13Сез тарыган сынаулар – кешеләргә килә торган гадәти сынаулар. Аллаһы ышанычлы: көч җитмәстәй сынауларга юл куймаячак, сынауларга түзү өчен котылу[†] юлын да күрсәтәчәк[+].

14Шуңа күрә, газиз дусларым, потларга табынудан качыгыз[+]. 15Мин сезгә акыллы кешеләргә мөрәҗәгать иткән кебек дәшәм; сөйләгәннәрем турында үзегез фикер йөртегез. 16Аллаһыга рәхмәт белдереп шөкрана касәсеннән эчүебез Мәсих канында катнашыбыз барлыгын аңлата түгелме? Сындырып алган икмәгебез Мәсих тәнендә катнашыбыз барлыгын аңлатмыймы[+]? 17Бер икмәкне уртаклашканга, без бер тәнне тәшкил итәбез, гәрчә күп булсак та[+].

18Исраил[†] халкына карагыз: корбан[†] итен ашаучылар мәзбәх[†] өстендә корбан китерүдә катнаша түгелме? 19Моның белән нәрсә әйтергә телим мин? Пот та, потка китерелгән корбан да нинди дә булса әһәмияткә ияме[+]? 20Әлбәттә, юк! Әмма мәҗүсиләр[†] корбанны Аллаһыга түгел, җеннәргә китерәләр, мин исә җеннәр белән аралашуыгызны теләмим. 21Сез бер үк вакытта Хакимебез[†] Гайсә касәсеннән дә, җеннәр касәсеннән дә эчә алмыйсыз, бер үк вакытта Хакимнең дә, җеннәрнең дә табынында катнаша алмыйсыз[+]. 22Раббыны[†] көнләштерергә теләмибездер бит? Әллә без Аңардан кодрәтлерәкме?


Барысын да Аллаһы данлансын өчен эшләгез

23«Миңа бар нәрсә рөхсәт ителә» дисез, әмма бар нәрсә файдалы түгел. «Миңа бар нәрсә рөхсәт ителә» дисез, әмма бар нәрсә камиллеккә китерми[+]. 24Һәркем үз файдасын түгел, башкаларныкын кайгыртсын[+].

25Вөҗданыгыз тыныч булсын өчен, базарда сатыла торган бар ризыкны төпченеп тормыйча ашагыз[+]. 26Язмада әйтелгәнчә, «җир һәм андагы бар нәрсә – Раббыныкы». 27Әгәр иман итмәүче берәү сезне ашка чакыра һәм сез анда барырга телисез икән, күңелегез тыныч булсын өчен, тәкъдим ителгән һәр нәрсәне төпченмичә ашагыз[+]. 28Ләкин берәрсе сезгә: «Бу – потка китерелгән корбан», – дисә, әлеге сүзләрне әйткән кеше хакына, вөҗдан тынычлыгы хакына ашамагыз. 29Вөҗдан дигәннән, сезнекен түгел, шул кешенең вөҗданын күз алдында тотам. Ни өчен кемнеңдер вөҗданы минем иркемне чикләргә тиеш? 30Әгәр ризыкны Аллаһыга рәхмәт әйтеп кабул итәм икән, бу ризык өчен мине нигә шелтәләргә[+]?

31Шулай итеп, ашыйсызмы, эчәсезме яки башка берәр нәрсә эшлисезме – барысын да Аллаһы данлансын өчен эшләгез[+]. 32Яһүдиләр өчен дә, греклар өчен дә, Аллаһы бердәмлеге өчен дә абындыра торган таш булмагыз[+]. 33Минем кебек, һәркемгә һәрнәрсәдә ярарга тырышыгыз. Мин үз файдамны түгел, котылсыннар дип, күпләрнең файдасын кайгыртам[+].

### 11

1Мин Мәсихтән[†] үрнәк алгандай, сез дә миннән үрнәк алыгыз[+].


Гыйбадәт кылу тәртибе

2Имандашлар, өйрәткәннәремне истә тотуыгыз һәм күрсәтмәләремне төгәл үтәвегез өчен сезне мактыйм.

3Әмма шуны белүегезне телим: һәр ирнең башлыгы – Мәсих, хатынның башлыгы – аның ире, ә Мәсихнең башлыгы – Аллаһы.[†][+] 4Баш киеме киеп дога кылучы яки пәйгамбәрлек итүче һәр ир үзенең башын оятлы итә. 5Баш киеме кимичә дога кылучы яки пәйгамбәрлек итүче һәр хатын үзенең башын шулай ук оятлы итә, чөнки бу хәл хатынның чәче кырылуга тиң[+]. 6Хатын-кыз әгәр башына кияргә теләми икән, чәчен кистерсен, ә инде чәченең киселүе яки кырылуы аның өчен оят икән, ул чакта башына кисен. 7Шулай итеп, ир кеше, Аллаһының гәүдәләнеше һәм даны булганлыктан, башына кияргә тиеш түгел. Хатын исә – ирнең даны, 8чөнки ир – хатыннан түгел, хатын ирдән бар кылынган, 9һәм ир – хатын өчен түгел, хатын ир өчен яратылган. 10Шуңа күрә, хатынның хакимлек[†] астында булуын фәрештәләр[†] белеп торсын өчен, хатын башын каплап йөрергә тиеш.

11Дөрес, Хакимебез Гайсә алдында ир – хатыннан, хатын ирдән бәйсез була алмый,[+] 12чөнки хатын ирдән яратылгандай, ир дә хатыннан дөньяга килә, һәр нәрсә исә Аллаһы тарафыннан бар кылына. 13Үзегез уйлап карагыз: хатын-кызга башын капламыйча Аллаһыга дога кылу килешәме? 14Сезне табигать үзе үк өйрәтә: ир кешенең чәче озын икән, бу – аның өчен хурлык. 15Әмма хатынның чәче озын икән, бу – аның өчен дан[†], чөнки чәч аңа япма итеп бирелгән. 16Хәер, әгәр кем дә булса бу хакта бәхәсләшергә тели икән, шуны белеп торсын: бездә дә, Аллаһының башка бердәмлекләрендә[†] дә сүз көрәштерү гадәте юк.


Хакимебез Гайсәне искә алу

17Бу күрсәтмәләремне биреп, шуны да әйтәсем килә: мин сезне мактый алмыйм, чөнки җыелышларыгыз файдага караганда күбрәк зыян китерә. 18Беренчедән, бердәмлек җыелышларында аерым төркемнәргә бүленәсез икән; һәм мин моңа күпмедер дәрәҗәдә ышанам да[+]. 19Сүз дә юк, сынауларны үтә алган ышанычлы кешеләрнең барлыгын ачыклау өчен, арагызда карашларның төрле булуы да кирәк[+].

20Сезнең җыеннарыгызны Хакимебез Гайсәне искә алу ашы дип атап булмый. 21Һәрберегез үзенең алып килгән ризыгын тизрәк ашап куярга ашыга, шулай итеп, берәүләр ач кала, икенчеләр инде исергән була. 22Алай икән, өегездә генә ашап-эчсәгез яхшырак булыр. Ник әле сез шулай Аллаһы бердәмлеген санламыйсыз һәм мохтаҗларны кимсетәсез? Шундый гамәлләрегез өчен мактаргамы хәзер сезне? Әлбәттә, юк!

23Хакимнең Үзеннән кабул итеп сезгә җиткергән хәбәрем мондый иде бит: Хакимебез Гайсә хыянәткә дучар ителгән төнне кулына икмәк ала да,[+] 24шөкрана кылып сындырганнан соң: «Бу – сезнең өчен бирелә торган тәнем. Мине искә алып шулай эшләгез», – ди[+]. 25Кичке аштан соң шулай ук кулына касә ала да: «Менә бу касә – Минем каным белән расланган Яңа Килешү.[†] Аңардан эчкән саен Мине искә алыгыз», – ди[+]. 26Шулай итеп, бу икмәкне ашаган һәм бу касәдән эчкән саен сез Хакимебезнең үлеме турында шаһитлык кыласыз. Ул кайтканчыга кадәр шулай эшләгез.

27Димәк, кем дә булса әлеге йолага хөрмәт күрсәтмичә бу икмәкне ашаса һәм Хакимнең касәсеннән эчсә, Аның тәне һәм каны алдында гаепле булыр[+]. 28Шуның өчен кеше башта үзен сынасын, аннан соң гына бу икмәкне ашасын һәм бу касәдән эчсен. 29Хаким тәненең әһәмиятен аңламыйча ашаган яки эчкән кеше шул гамәле белән үзен хөкемгә дучар итә. 30Менә шуның өчен күбегез хәлсез һәм авыру, вафат булганнар да аз түгел. 31Әгәр без үзебезне сынасак, Аллаһы безне хөкем итмәс иде. 32Җәзага хөкем иткәндә Хакимебез шул рәвешле безне дөнья белән бергә хөкем ителүдән саклый.

33Шуңа күрә, имандашларым, Хаким ашына җыелган вакытта ашыкмагыз, бер-берегезне көтегез. 34Җыелуыгыз Аллаһы тарафыннан хөкем ителмәсен өчен, ачыккан кеше үз өендә ашасын. Башка мәсьәләләр турында яныгызга килгәч сөйләрмен.

### 12


Изге Рух тарафыннан бирелгән сәләтләр

1Имандашлар, Изге Рухтан[†] бирелгән сәләтләр хакында бихәбәр булуыгызны теләмим[+]. 2Исегездәме, Аллаһыны[†] белмәгән чакта сез, кемдер җитәкләп йөрткән сыман, телсез потларга тартыла идегез[+]. 3Менә шуңа күрә сез аңласын өчен белдерәм: Аллаһы Рухына ия булган беркем дә «Гайсәгә ләгънәт!» димәс; Изге Рух кушмаса, беркем дә «Гайсә – Хаким»[†] дип әйтмәс[+].

4Изге Рух тарафыннан бирелгән сәләтләр төрле булырга мөмкин, әмма Рух шул бер үк[+]. 5Хезмәт итүнең төрләре байтак, әмма Хаким бер үк[+]. 6Гамәлләр дә төрле була, әмма аларның барысын һәркемдә шул бер үк Аллаһы башкара[+].

7Һәрберебездә исә Рухның уртак файдага эш итүе күренә. 8Берәүгә Рух тарафыннан зирәк сүз осталыгы, икенчесенә шул ук Рухтан белем бирү осталыгы; 9өченчесенә – иман, башка берәүгә – дәвалау сәләте;[+] 10кемгәдер – могҗиза күрсәтү, кайберәүгә – пәйгамбәрлек итү, кемгәдер – төрле рухларны аера белү, кайсынадыр – таныш булмаган телләрдә[*] сөйләү, берәүгә шул телләрдә әйтелгәнне аңлату сәләте бирелә[+]. 11Боларның барысын да сәләтне һәркемгә Үзе теләгәнчә бүлеп бирүче Рух башкара.


Тән бер, ә әгъзалар күп

12Мәсих[†] – күп әгъзаларга ия булган тән кебек; күп әгъзалардан торса да, тән бербөтенне тәшкил итә[+]. 13Без һәммәбез – яһүдиләр яки греклар, коллар яки иреклеләр – бер Рухка сугарылып, бер тән булдык, һәм барыбыз да шул бер үк Рухны кабул иттек[+].

14Тән исә бер әгъзадан түгел, күп әгъзалардан тора. 15Әгәр аяк: «Мин – кул түгел, шуңа күрә тәннең бер өлеше түгелмен», – дисә, тәннең бер әгъзасы булудан туктармы? 16Колак та: «Мин – күз түгел, шуңа күрә тәннең бер өлеше түгелмен», – дигәнгә карап кына тәннең бер әгъзасы булудан туктамас иде. 17Әгәр бөтен тән күздән генә торса, ничек ишетә алыр иде? Бөтен тән колактан гына торса, ничек ис сизәр иде? 18Әмма Аллаһы тәндәге әгъзаларның һәрберсен Үзе теләгәнчә урнаштырган. 19Әгәр тән бер генә әгъзадан торса, ул ничек яшәр иде? 20Кыскасы, әгъзалар күп, әмма алар барысы бер тәнне тәшкил итә.

21Күз кулга: «Син миңа кирәк түгел», – дип яки баш аякларга: «Сез миңа кирәк түгел», – дип әйтә алмас. 22Киресенчә, тәннең зәгыйфьрәк күренгән әгъзалары бигрәк тә әһәмиятле. 23Тәннең күркәм түгел дип санаган урыннарын без аеруча тырышлык күрсәтеп каплыйбыз, килешсез санаган өлешләрен җентекләп яшерәбез, 24-25ә инде килешле әгъзаларыбызның моңа ихтыяҗы юк. Әмма тәндә бүленеш булмасын, барлык әгъзалар бер-берсе турында бер дәрәҗәдә кайгыртсын өчен, тәннең килешсез саналган өлешләренә күбрәк хөрмәт булсын дип, Аллаһы тәндәге әгъзаларны шулай үзара тоташтырды. 26Шуңа күрә бер әгъза җәфаланса, барлык әгъзалар да аның белән бергә җәфа чигә, бер әгъза хөрмәтләнсә, калган барысы да аның белән бергә шатлана[+].

27Сез – Мәсихнең тәне, ә аерым-аерым – шул тәннең әгъзалары[+]. 28Аллаһы Үз бердәмлегендә берәүләрне – рәсүл,[†] башкаларны – пәйгамбәр, бүтәннәрне остаз итеп куйды; аннары кайберәүләргә могҗиза күрсәтү кодрәте, дәвалау, кешеләргә ярдәм итү, идарә итү һәм таныш булмаган телләрдә сөйләү сәләте бирде[+]. 29Барысы да рәсүлме? Барысы да пәйгамбәрме? Барысы да остазмы? Барысы да могҗиза күрсәтүчеме? 30Һәммәсендә дәвалау сәләте бармы? Барысы да таныш булмаган телләрдә сөйлиме? Барысы да бу телләрне аңлата аламы? 31Шуңа күрә сәләтләрнең тагын да зуррагына ия булырга омтылыгыз. Әмма мин сезгә тагын да яхшырак юлны күрсәтәм[+].

### 13


Чын мәхәббәт

1Әгәр кешеләр телендә, хәтта фәрештәләр[†] телендә сөйләшә белеп тә, күңелемдә мәхәббәт яшәмәсә, мин бакыр яңгыравы яки тәлинкә чыңы кебек булыр идем. 2Әгәр пәйгамбәрлек сәләтем булса да, барлык серләрне һәм һәртөрле гыйлемнәрне белсәм дә, таулар күчерерлек иманым булса да, күңелемдә мәхәббәт яшәмәсә, мин бер буш нәрсә булыр идем[+]. 3Әгәр бөтен мөлкәтемне өләшеп, тәнемне яндырырга тапшырсам да[*], күңелемдә мәхәббәт яшәмәсә, миңа берни ярдәм итә алмас.

4Мәхәббәт түземле, шәфкатьле, көнләшми, мактанмый, тәкәбберләнми, 5дорфа түгел, үз файдасын эзләми, ярсымый, яман эшләрне истә тотмый. 6Мәхәббәт гаделсезлеккә сөенми, киресенчә, хакыйкатькә шатлана. 7Ул бөтенесенә түзә, бар нәрсәгә ышана, һәрчак өметләнә, барысына сабыр итә.

8Пәйгамбәрлек итүләр тукталыр, телләр тынып калыр, белемнәрнең кирәге калмас, мәхәббәт исә беркайчан бетмәс. 9Безнең белемебез дә, пәйгамбәрлек сүзләребез дә тулы түгел, өлешчә генә бит, 10ә камиллек килгәч, өлешчә булган нәрсәләр юкка чыгар. 11Кечкенә чакта мин балаларча сөйләдем, балаларча уйладым, балаларча фикер йөрттем, ә инде үсеп җиткәч, бала вакыттагы эшләр артта калды[+]. 12Хәзер әле без бар нәрсәне тонык көзгедәге сыман күрәбез, әмма берзаман йөзгә-йөз күрербез. Хәзергә минем белемем өлешчә генә, әмма вакыты җиткәч, Аллаһы[†] мине тулысынча белгән кебек, минем белемем дә шулай тулы булыр[+].

13Ә менә бу өч нәрсә – иман, өмет, мәхәббәт – мәңге яшәр. Алар арасында иң бөеге исә – мәхәббәт.

### 14


Таныш булмаган телләр һәм пәйгамбәрлек итү

1Күңелегездә мәхәббәт яшәсен; Изге Рухтан[†] килгән сәләтләргә, бигрәк тә пәйгамбәрлек сәләтенә ия булырга омтылыгыз[+]. 2Кемдер таныш булмаган телдә сөйләсә, ул, димәк, кешеләргә түгел, Аллаһыга[†] мөрәҗәгать итә; аны беркем дә аңламый, серләрен ул Рух ярдәмендә сөйли. 3Пәйгамбәрлек итүче исә кешеләргә сөйли – аларны ныгыта, юата, рухларын күтәрә. 4Таныш булмаган телдә сөйләүче – үзен генә, ә пәйгамбәрлек кылучы иман итүчеләр бердәмлеген[†] ныгыта. 5Барыгызның да таныш булмаган телләрдә сөйләвен телим, ләкин пәйгамбәрлек итсәгез, тагын да яхшырак булыр. Әгәр шул телләрдә сөйләүче кеше иман итүчеләр бердәмлеген ныгытырдай сүзләрен аңлатып бирә алмаса, пәйгамбәрлек итүче аңа караганда бердәмлеккә[†] күбрәк файда китерә.

6Имандашлар, яныгызга килеп таныш булмаган телләрдә сөйләргә тотынсам, ләкин сүзләремдә Аллаһыдан ачылыш та, белем дә, пәйгамбәрлек тә, үгет-нәсыйхәт тә булмаса, сезгә ни файда китерермен? 7Әйтик, курай яки арфа кебек җансыз уен коралларын алыйк: әгәр алар дөрес уйнамаса, нинди көй яңгыравын ничек аңларсыз? 8Әгәр быргы тонык аваз чыгарса, сугышка кем әзерләнер икән? 9Менә шулай сез дә телегез белән кеше төшенмәслек сүзләр әйтәсез икән, сөйләгәнегезне ничек аңларлар? Сез җилгә генә сөйләгән булырсыз. 10Дөньяда телләр күп төрле, һәм телне белүчегә аларның һәрберсе аңлаешлы. 11Әгәр әйтелгән сүзнең мәгънәсен аңламасам, мин – сөйләүче өчен, ә ул минем өчен чит ил кешесе кебек була. 12Сезнең белән дә шулай ук: Изге Рухтан килгән сәләтләргә ия булырга омтыласыз икән, иман итүчеләр бердәмлеген ныгытырдай сәләтләрегезне арттырырга тырышыгыз.

13Шуңа күрә таныш булмаган телдә сөйләүче кеше, үзенең әйткәннәрен аңлату сәләтенә ия булыр өчен, дога кылсын. 14Әгәр мин таныш булмаган телдә дога кылам икән, минем рухым дога кыла, акылым исә догага катнашмый. 15Алайса, нишләргә соң миңа? Доганы рухым белән генә түгел, акылым белән дә кылырмын; Аллаһыны рухым белән генә түгел, акылым белән дә данлап җырлармын[+]. 16Рухың белән генә Аллаһыга шөкер итсәң, сүзләреңне аңламаган кеше синең шөкер догаңа ничек итеп «амин» дип әйтсен? Ул синең нәрсә әйткәнеңне аңламый бит![+] 17Син кылган шөкер, бәлки, яхшыдыр да, ләкин башкаларга аңардан файда булмас. 18Таныш булмаган телләрдә һәммәгездән күбрәк сөйләвем өчен мин Аллама шөкер итәм. 19Әмма иман итүчеләр бердәмлегендә таныш булмаган телдә ун мең сүз әйтүгә караганда, башкаларны үгетләп аңлаешлы биш сүз әйтүне яхшырак дип саныйм.

20Имандашлар, акылыгыз балаларныкы кебек булмасын. Яманлыкка карата – сабыйларча беркатлы, ә акылыгыз белән балигъ кешеләр сыман булыгыз[+]. 21Канунда[†] болай дип язылган:

«Бу халыкка чит телләрдә,
чит халыкларның сүзләре белән сөйләрмен,
әмма алар ул чакта да Мине тыңламаслар, –
ди Раббы».[†]

22Димәк, таныш булмаган телләр – иманлылар өчен түгел, иман итмәүчеләр өчен билге. Пәйгамбәрлек итү исә иман итмәүчеләр өчен түгел, иманлылар өчен билге[+]. 23Шулай итеп, барлык иман итүчеләр бердәмлеге җыелып, барысы да таныш булмаган телләрдә сөйли башласа, һәм шулвакыт алар янына иман итмәүче яки телләрне аңламаучы берәр кеше килеп керсә, «акылдан яздыгызмы әллә?» дип әйтмәсме[+]? 24Әмма барысы да пәйгамбәрлек иткәндә иман китермәгән яки телләрне аңламаган берәр кеше килеп керсә, һәркем тарафыннан гаепләнер һәм хөкем ителер. 25Шулай итеп, аның йөрәк серләре ачылыр, һәм ул, сәҗдә кылып, Аллаһыга табыныр, «Аллаһы дөрестән дә сезнең арада!» дияр.


Һәрнәрсә тәртипле һәм килешле булсын

26Димәк, имандашлар, нинди нәтиҗәгә киләбез инде? Сез бергә җыелган вакытта кемдәдер мактау җыры, кемдәдер үгет-нәсыйхәт сүзләре, кемнеңдер Аллаһыдан иңгән ачылышы, кемнеңдер таныш булмаган телдә әйтәсе сүзләре яки аларның аңлатмасы булса, боларның һәммәсе бердәмлекне ныгытуга хезмәт итсен[+]. 27Берәү таныш булмаган телдә сөйли икән, ике, иң күбе өч кеше чиратлашып сөйләсен, ә бер кеше аңлатып торсын. 28Әгәр арагызда аңлатучы юк икән, таныш булмаган телдә сөйләшүчеләр җыелышта дәшми генә торсыннар, әйтәсе сүзләрен үзләренә һәм Аллаһыга гына сөйләсеннәр.

29Пәйгамбәрләрнең[†] дә икесе яки өчесе генә сөйләсен, ә башкалар, ишеткәннәре турында фикер йөртеп, аларга бәя бирсен[+]. 30Җыелышта утыручылар арасыннан кемгә дә булса Аллаһыдан ачылыш иңсә, беренче сөйләүче тынып калсын. 31Бар кеше үзенә нинди дә булса белем алсын, рухын ныгытсын өчен, чиратлашып пәйгамбәрлек итегез. 32Пәйгамбәрләрнең рухлары пәйгамбәрләргә буйсына, 33чөнки Аллаһы – тәртипсезлек Алласы түгел, тынычлык Алласы.

Изгеләрнең[†] барлык бердәмлекләрендәге кебек, 34хатыннар җыелышта дәшмәсеннәр, чөнки аларга анда сөйләргә рөхсәт ителми. Муса канунында әйтелгәнчә, алар буйсынучан булырга тиеш;[+] 35әгәр нәрсә дә булса белергә телиләр икән, өйләрендә ирләреннән сорасыннар, чөнки бердәмлек җыелышында хатыннарның сөйләве урынлы түгел.

36Сез, бәлки, Аллаһы сүзе сездән башланган яки сезгә генә килеп ирешкән дип уйлыйсыздыр? 37Үзен пәйгамбәр яки рух белән сугарылган дип исәпләүче кеше сезгә язганнарымның Хакимебез[†] Гайсә әмере икәнен танысын. 38Әгәр танымый икән, ул кешене сез дә танымагыз. 39Шулай итеп, имандашлар, пәйгамбәрлек сәләтенә ия булырга омтылыгыз, әмма таныш булмаган телләрдә сөйләүне дә тыймагыз[+]. 40Тик һәрнәрсә килешле һәм тәртипле булсын[+].

### 15


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

1Имандашлар, сезгә җиткергән Яхшы хәбәрне[†] исегезгә төшерәсем килә. Сез аны кабул иттегез һәм иманыгызда нык торасыз. 2Мин игълан иткән Яхшы хәбәр сүзләрен тотсагыз – котылырсыз, тотмасагыз – иман китерүегез юкка булыр[+].

3Мин сезгә үзем кабул иткән иң мөһим нәрсәне тапшырдым: Язмада әйтелгәнчә, Мәсих[†] безнең гөнаһларыбыз[†] өчен үлде,[+] 4дәфен кылынды һәм, Язмада әйтелгәнчә, өченче көндә үледән терелде; 5башта Кифаска, аннан соң унике шәкертенә,[+] 6шуннан бер үк вакытта биш йөздән артык имандаш кардәшебезгә (аларның күбесе әлегә кадәр исән-сау, ә кайберләре үлде), 7аннары Ягъкубка һәм барлык рәсүлләргә,[†][+] 8ә инде иң соңыннан, җитлекми туган[†] бала кебек булсам да, миңа да күренде[+]. 9Мин бит – рәсүлләрнең иң кечесемен һәм Аллаһы[†] бердәмлеген эзәрлекләгән өчен рәсүл дип аталырга лаек та түгелмен[+]. 10Әмма Аллаһы мәрхәмәте[†] белән мин хәзер рәсүлмен. Ул күрсәткән мәрхәмәт юкка булмады: мин башкаларга караганда тырышыбрак хезмәт иттем. Дөресрәге, мин түгел, минем аша Аллаһы мәрхәмәте хезмәт итте[+]. 11Шулай итеп, мин игълан иткәнменме, әллә башкалармы – анысы мөһим түгел; без сезгә шул хәбәрне җиткердек, һәм сез аңа ышандыгыз.


Үледән терелү

12Без «Мәсих үледән терелде» дип вәгәзьләгәч тә, сезнең кайберләрегез «үлгәннәр терелә алмый» дип ничек сөйли ала соң[+]? 13Үледән терелү юк икән, Мәсих тә үледән терелмәгән булып чыга. 14Әгәр Мәсих үледән терелмәгән икән, димәк, безнең хәбәребез дә, сезнең иманыгыз да буш була түгелме? 15Ул очракта без үзебез дә Аллаһы хакында ялган шаһитлык бирүче булыр идек, чөнки без «Мәсихне Аллаһы үледән терелтте» дип шаһитлык иттек. Әгәр үлеләрне терелтү мөмкин булмастай эш икән, димәк, Аллаһы Мәсихне дә терелтмәгән. 16Үледән терелү булмаса, Мәсих тә үледән терелмәс иде. 17Әгәр Мәсих терелтелмәгән икән, сезнең иманыгыз файдасыздыр: гөнаһларыгыз, димәк, әүвәлгечә кичерелмәгән[+]. 18Бу инде – Мәсихкә иман итеп үлгәннәр дә һәлак булды дигән сүз[+]. 19Әгәр без бу тормышта гына Мәсихкә өмет багласак, иң кызганыч кеше булыр идек.

20Әмма Мәсих дөрестән дә үледән терелде, һәм Ул үлеләрдән беренче булып терелде[+]. 21Дөньяга үлем Адәм аша килгән кебек, үледән терелү дә бер Кеше – Мәсих аша булды[+]. 22Тумышы белән Адәмгә бәйле һәркем үлемле булган кебек, иманы белән Мәсихкә бәйле һәркем тормышка кайтачак. 23Һәркем үз чиратында тереләчәк: беренче булып Мәсих, ә аннары, Ул килгәч, Мәсихнекеләр[+]. 24Шуннан соң ахыр заман җитәр. Мәсих, һәртөрле җитәкчелекне, хакимиятне,[†] кодрәтне юк итеп, патшалыкны Атабыз Аллаһыга тапшырыр[+]. 25Мәсихнең барлык дошманнарын Аллаһы Аның аяк астына салганчы, Мәсихкә патшалык итү тәгаенләнгән;[+] 26юк ителәчәк соңгы дошман исә – үлемдер. 27Язмада әйтелгәнчә, «бар нәрсәне аңа буйсындырып, аның аяк астына салды». Бар нәрсә Мәсихкә буйсындырылды дип әйтелсә дә, һәммә нәрсәне Аңа буйсындырган Аллаһы Үзе шул исәпкә керми, әлбәттә[+]. 28Ә инде һәрнәрсә Мәсихкә буйсындырылгач, Угыл да бар нәрсәне Үзенә буйсындырган Аллаһыга буйсыначак, шулай итеп, Аллаһы һәммәсе белән тулысынча хакимлек итәчәк[+].

29Әгәр шулай булмаса, ни өчен кайбер кешеләр үлеләр урынына суга чуму йоласын[†] үтиләр?[*] Үлеләрне терелтү мөмкин булмастай эш икән, кешеләр нилектән алар урынына суга чуму йоласын үтиләр? 30Без дә ни өчен үзебезне һәрвакыт куркыныч астына куябыз[+]? 31Имандашлар, мин көн дә үлем белән йөзгә-йөз очрашам, һәм бу – хактыр, Хакимебез Гайсә Мәсих алдында сезнең белән горурлануым кебек үк хактыр[+]. 32Кешеләргә хас булганча уйласак, Эфестә ерткыч хайваннар белән көрәшүдән миңа ни файда булды? Әгәр үлеләр терелми икән, әйдәгез, алайса, «ашап-эчеп калыйк, чөнки иртәгә үләбез!»

33Алданмагыз, «азгын кешеләр белән аралашу яхшы әхлакны боза». 34Акылыгызга килегез һәм гөнаһ кылудан туктагыз! Кайберләрегез Аллаһыны белми дә – мин моны сезгә оят булсын өчен әйтәм[+].


Җир һәм күк җисемнәре

35Кемдер: «Үлеләр ничек терелер? Ул вакытта аларның тәне нинди булыр?» – дип сорар. 36И акылсыз! Чәчкән орлыгың башта үлмәсә, аңардан яңа тормыш яралмаячак[+]. 37Син, чәчкән чакта, булачак үсемлекнең үзен түгел, бодайның яки башка нәрсәнең орлыгын чәчәсең. 38Ә Аллаһы һәр орлыкка Үзе теләгән җисми тәнне бирә. 39Тәннәрнең барысы да бертөрле түгел: кешеләрнең тәне – хайванныкыннан, хайваннарның тәне – кошныкыннан, кошларның тәне исә балыкныкыннан үзгә. 40Күк җисемнәре һәм җир җисемнәре бар. Күк җисемнәре – үзенчә, җир җисемнәре дә үзенчә матур. 41Кояшның да, айның да, йолдызларның да җемелдәве башка. Йолдызлар да җемелдәве белән бер-берсеннән аерыла.

42Үлеләрнең терелүе дә шулай булачак: тән чери торган булып күмелә һәм череми торган булып терелә;[+] 43кызганыч хәлдә җир эченә салына, данлы булып терелә; зәгыйфь килеш күмелә, көчле булып терелә; 44җисми тән күмелә, рухи тән[*] терелә. Җисми тән бар икән, рухи тән дә бар. 45Язмада болай дип әйтелгән: «Беренче кеше, Адәм, тере җан иясе булды», ә соңгы Адәм – тормыш бирүче Рух. 46Беренче булып рухи дигәне түгел, җисми дигәне килә; рухи дигәне соңыннан килә. 47Беренче кеше туфрактан, җирдән яратылды. Икенче Кеше – күктән килде[+]. 48Җир кешеләре туфрактан яратылган беренче кешегә охшаган булса, күк кешеләре дә күктән килгән Кешегә охшар. 49Әлегә без туфрактан яратылган кешегә охшаган булсак, киләчәктә күк Кешесенә охшарбыз.

50Имандашлар, сезгә шуны әйтәм: тән һәм каннан торганнар – Аллаһы Патшалыгын,[†] фани булганнар мәңгелекне мирас итеп алмас. 51-52Тыңлагыз, бер сер әйтәм сезгә: без барыбыз да үлмәячәкбез, әмма быргының соңгы тавышы яңгыраганда кинәттән, күз ачып йомган арада үзгәрәчәкбез. Быргы кычкыртканда үлеләр мәңгелек тән алып тереләчәк, ә без үзгәрәчәкбез[+][+]. 53Димәк, фани тәнебез – мәңгелек тәнгә, үлемле тәнебез үлемсезгә әйләнәчәк[+]. 54Фани тәнебез – мәңгелек тәнгә, үлемле тәнебез үлемсезгә әйләнгәч, Язмадагы

«Үлем җиңелде, йотылды»,
55«И Үлем! Синең җиңүең кайда?
И Үлем! Синең чага торган угың кайда?»

дигән сүзләр тормышка ашыр[+]. 56Үлемнең угы – гөнаһтыр, гөнаһның көче исә Кануннан[†] килә[+]. 57Әмма Аллаһыга рәхмәт яусын! Ул безгә Хакимебез Гайсә Мәсих аша җиңү бирә[+].

58Менә шуның өчен, газиз имандашларым, нык торыгыз һәм какшамас булыгыз. Күрсәткән хезмәтегезнең Хакимебез Гайсә алдында бушка китмәячәген белеп, Аның эшен һәрвакыт бар көчегезне куеп башкарыгыз.

### 16


Иерусалимдәге имандашларга җыелган иганә

1Изгеләр[†] өчен җыела торган иганәгә килгәндә, Гәләтиядәге бердәмлекләргә[†] нинди күрсәтмә биргән булсам, сез дә шул рәвешчә эшләгез[+]. 2Мин килгәч иганә җыеп йөрмәс өчен, һәрберегез атнаның беренче көнендә кеременең бер өлешен хәленә күрә аерып куйсын[+]. 3Яныгызга килгәч, иганәгезне тапшыру өчен, сез сайлаган кешеләрне хатлар белән Иерусалимгә җибәрермен[+]. 4Әгәр миңа да барырга кирәк булса, алар минем белән барырлар.

5Сезнең янга мин Македуния төбәген йөреп чыкканнан соң килермен, чөнки мин Македуния аша узачакмын[+]. 6Бәлки, беркадәр сездә яшәрмен, яныгызда кышны уздыруым да ихтимал, аннары инде сәфәремне дәвам итә калсам, мине юлга җыярсыз. 7Хәзер сезнең янга узып барышлый гына сугылырга теләмим, Раббы[†] насыйп итсә, озаккарак тукталырга өметләнәм. 8Эфестә исә Илленче көн бәйрәменә[†] кадәр калырмын,[+] 9чөнки биредә, Яхшы хәбәргә[†] каршы чыгучылар күп булса да, хезмәт итү өчен миңа ишекләр киң ачылды.

10Яныгызга Тимутәй килә калса, аңа һичнәрсәдән курыкмыйча яшәр өчен шартлар тудырыгыз, чөнки ул да, минем кебек үк, Хакимебез[†] эшен башкара[+]. 11Шуның өчен беркем аңа кимсетеп карамасын. Аннары аны иминлек белән минем янга озатыгыз. Мин аның һәм башка имандашларның бергәләп әйләнеп кайтуын көтәм.

12Имандашыбыз Апуллуска килгәндә исә, мин аның бүтән имандашлар белән бергә сезгә баруын бик үтендем, әмма хәзергә сезнең янга барырга аның теләге юк, шулай да җае чыгуга барып җитәр[+].


Соңгы үгетләр һәм сәламнәр

13Уяу булыгыз! Иманда нык торыгыз! Кыю һәм көчле булыгыз![+] 14Һәрнәрсәне яратып башкарыгыз[+].

15Имандашлар, минем сезгә бер үтенечем бар. Сез Эстефәнәс гаиләсен беләсез, алар Ахая төбәгендә беренчеләрдән булып Мәсихкә[†] иман китерделәр, үзләрен изгеләргә хезмәт итүгә багышладылар[+]. 16Шундый кешеләргә, аларның ярдәмчеләренә һәм авыр хезмәт башкаручыларның барысына буйсыну күрсәтегез[+]. 17Эстефәнәснең, Фөртүнәтнең һәм Әхәйкнең монда килеп җитүенә шатмын: алар килгәнгә, сезнең юклыгыгыз бик сизелмәде. 18Алар минем һәм сезнең рухны тынычландырды – андый кешеләрнең кадерен белегез.

19Асия өлкәсендәге бердәмлекләр сезгә сәламнәрен юллый. Әкүл белән Прискиллә һәм аларның йортында җыела торган бердәмлек әгъзалары сезгә Хакимебез исеме белән кайнар сәламнәрен тапшыра[+]. 20Мондагы барлык имандашлар сезгә сәлам җибәрә. Бер-берегезне изге үбү белән сәламләгез[+].

21Мин, Паул, шушы юлны үз кулым белән язып сезгә сәламемне ирештерәм[+]. 22Хакимебез Гайсәне яратмаганнарга каһәр төшсен! Марана та![*][+]

23Хакимебез Гайсәнең мәрхәмәте[†] юлдашыгыз булсын! 24Мин сезне – Гайсә Мәсихтәгеләрнең барысын бик яратам!

## II Көринтлеләргә хат

### II Көринтлеләргә хат

II Көринтлеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


### 1


Паулның Көринттәге имандашларга язган икенче хаты

1Аллаһы[†] ихтыяры белән Гайсә Мәсихнең[†] рәсүле[†] булырга чакырылган Паулдан һәм имандашыбыз Тимутәйдән Көринт шәһәрендәге Аллаһы бердәмлегенә һәм Ахая өлкәсендә яшәүче барлык изгеләргә[†] сәлам![+] 2Сезгә Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен!


Паулның Аллаһыга шөкер итүе

3Хакимебез Гайсә Мәсихнең Алласына һәм Атасына дан[†] булсын! Ул – шәфкать күрсәтүче Атабыз, һәрчак юатучы Аллаһы[+]. 4Аллаһы безне барлык авыр хәлләрдә юаткан кебек, Аңардан алган юаныч белән без дә кайгыга тарыганнарның күңелен күтәрә алабыз. 5Мәсих хакына кичергән газапларыбыз арткан саен, Мәсих аша алган юанычыбыз да арта бара[+]. 6Сез юаныч алсын һәм котылсын өчен, без тормыш авырлыклары кичерәбез; Аллаһыдан алган юаныч та безгә сезнең күңелне күтәрү өчен бирелә. Юанычыгыз исә безнең кайгыларга охшаш кайгыларны сезгә түземлек белән кичерергә көч бирә[+]. 7Сезгә булган ышанычыбыз нык, чөнки беләбез: газапларыбызны уртаклашкан кебек, Аллаһы биргән юанычны да уртаклашасыз.

8Имандашлар, Асия өлкәсендә кичергәннәребез турында белми калмагыз дим; без анда көч җитмәслек, чиктән тыш авыр сынауларга дучар булдык, хәтта исән калуга өметебезне югалткан идек[+]. 9Без үзебезне үлем җәзасына хөкем ителгән кебек тойдык, әмма шушы хәл безне үзебезгә түгел, бәлки үлеләрне терелтүче Аллаһыга өмет багларга өйрәтте[+]. 10-11Аллаһы безне дәһшәтле үлемнән коткарды һәм киләчәктә дә коткарачак. Ул безне алга таба да коткарачак дип өмет итәбез, тик догаларыгыз белән безгә ярдәм итеп торыгыз. Шулчак күп кешеләрнең ялварулары хакына безгә мәрхәмәт бүләк иткәнгә Аллаһыга мул итеп шөкерләр явачак[+][+].


Паулның нияте үзгәрү

12Бу дөньяда, бигрәк тә сезнең арада, без ихлас булдык, Аллаһы күңеленә хуш килердәй самимилек белән эш иттек һәм бу дөнья зирәклегенә түгел, Аллаһы мәрхәмәтенә таяндык – без шуның белән горурланабыз, һәм вөҗданыбыз да моңа шаһиттыр[+]. 13-14Без бит сез укый һәм аңлый алырдай нәрсәләрне генә язабыз. Сез инде әйткәннәребезне өлешчә аңлыйсыз, ә мин тулысынча аңларсыз дип өметләнәм, һәм шул очракта Хакимебез Гайсә килер көнне без сезнең мактанычыгыз булгандай, сез дә безнең мактанычыбыз булырсыз[+].

15Шундый ышанычым булганга күрә, сезнең икеләтә фатиха алуыгызны теләп, башта яныгызга барырга,[+] 16сездән – Македуниягә, аннан кайтышлый тагын сезгә сугылырга, шуннан соң инде сезнең ярдәмегез белән Яһүдиягә юл алырга уйлаган идем[+]. 17Сезнең карашка, бәлки, мин уйламыйча эш итәмдер? Әллә мин, адәм балаларына хас булганча, бер үк вакытта «әйе» дип тә, «юк» дип тә әйтәмме? 18Аллаһының тугрылыгы белән ант итәм: без сезгә бер үк вакытта әле «әйе», әле «юк» дип әйтмибез[+]. 19Без, ягъни мин, Силас һәм Тимутәй сезгә вәгазьләгән Аллаһы Углы Гайсә Мәсихтә бер үк вакытта «әйе» дә, «юк» та була алмый, Аңарда һәрвакыт «әйе» генә[+]. 20Аллаһы тарафыннан бирелгән бөтен вәгъдәләр Гайсә Мәсихтә «әйе» дип раслана, шуңа күрә без Аллаһыны данлау өчен «амин»не дә Мәсих исеме белән әйтәбез[+]. 21Мәсих белән рухта берләштереп, Аллаһы безне дә, сезне дә Үзе ныгыта. Май сөртеп, Ул безне Үз хезмәтенә билгеләде, 22мөһере белән тамгалап Үзенеке итте, бирелгән вәгъдәләренең ышанычлы билгесе итеп йөрәкләребезгә Рухын урнаштырды[+].

23Аллаһыны шаһит буларак чакырам һәм сезгә гомерем белән ант итәм: әлегә кадәр Көринткә мин сезне кызганганга күрә килмәдем[+]. 24Без сезгә иманда ничек яшәргә кирәклеге турында әмер бирергә теләмибез – сез болай да иманыгызда нык торасыз. Без – сезне куандырырга теләүче хезмәттәшләрегез генә.

### 2

1Шулай итеп, чираттагы килүемдә сезне күңелсезләндермәскә карар кылдым. 2Әгәр мин сезгә күңелсезлек китерсәм, мине кем сөендерер? Әлбәттә, сез – мин күңелсезлек китергән кешеләр[+]. 3Яныгызга килгәч, куандырырга тиешле кешеләрдән миңа көенеч булмасын өчен, сезгә нәкъ шул турыда язган да идем. Иманым камилдер, минем куанычым – һәммәгезнең куанычы. 4Күңелсезләндерү өчен түгел, сезгә булган чиксез мәхәббәтемне белдерү өчен яздым мин ул хатны, һәм мин аны олы хәсрәт, йөрәк ачысы белән, күз яшьләремне түгә-түгә яздым[+].


Гөнаһ кылган кешене кичерү

5Һич тә арттырмый әйтәм: әгәр берәү миңа күңелсезлек китергән икән, димәк, ул мине генә түгел, сезнең барыгызны да күңелсезләндергән. 6Әлеге кешегә күбегез тарафыннан бирелгән җәза инде җитәрлек;[+] 7чиктән тыш көенмәсен өчен, хәзер сез аны гафу итегез һәм юатыгыз. 8Шуның өчен аңа булган мәхәббәтегезне раславыгызны үтенәм. 9Теге хатымны мин сынауларны ничек үткәнегезне, ягъни һәрнәрсәдә тыңлаучанмы икәнегезне белим дип яздым. 10Сез кемнедер кичерәсез икән, мин дә аны гафу итәм. Гафу иткән кешене мин (әгәр моңа сәбәп булса) Мәсих[†] алдында сезнең хакка кичерәм. 11Шайтан[†] безне хәйләләп җиңмәсен өчен эшлим мин моны, ә аның уй-ниятләре безгә бик тә мәгълүм[+].


Паул Троаста һәм Македуниядә

12Мәсих турындагы Яхшы хәбәрне[†] белдерергә дип Троас шәһәренә килгәч, Хакимебез[†] Гайсә хезмәт итүемә мөмкинлекләр тудырса да,[+] 13имандашым Титусны таба алмаганга, күңелем тынычлана алмады. Шунлыктан, андагы имандашлар белән хушлашып, Македуниягә киттем[+].

14Безне һәрвакыт Мәсихнең җиңү тантанасында йөртүче һәм безнең аша һәр җирдә Үзе хакында белемнең хуш исен таратучы Аллаһыга[†] рәхмәт яусын![+] 15Котылу[†] юлындагылар арасында да, һәлакәт юлындагылар арасында да без – Мәсих көйрәткән, Аллаһы күңеленә хуш килгән истер[+]. 16Берәүләр өчен без – үлем исе, ә икенчеләр өчен – тормышның хуш исе. Әнә шундый хезмәткә кем сәләтле соң?! 17Без, күпләр кебек, үз файдабыз өчен Аллаһы сүзе белән сәүдә итмибез, Аллаһы тарафыннан җибәрелгән кешеләр буларак, Аның каршында Мәсих исеменнән ихлас күңелдән сөйлибез.

### 3


Яңа Килешү хезмәтчеләре

1Сезнең алда үзебезне мактарга тырышкан кебек тоелмыйдыр бит? Кайберәүләргә кирәк булган кебек, сезгә яки сезнең исемнән язылган мактау хатлары кирәкме әллә безгә?![+] 2Сез үзегез – безнең күңелләргә язылган, бөтен кеше таный һәм укый торган хатыбыз. 3Сезнең Мәсих[†] хаты икәнегез ачыктан-ачык күренеп тора. Бу хат хезмәтебез нәтиҗәсендә язу карасы белән түгел, мәңге тере Аллаһының[†] Рухы белән язылган һәм таш такталарга түгел, кешеләрнең күңелләренә язылган.

4Безнең шушы ышанычыбыз Мәсих аша Аллаһыдан килә. 5Без барысын үзебез булдыра алабыз, дип әйтергә хакыбыз юк, сәләтебез – Аллаһыдан. 6Ул безгә Яңа Килешүнең[†] хезмәтчеләре булу сәләтен бирде. Яңа Килешү – язылган Канунга[†] түгел, Рухка нигезләнгән, чөнки язылган кануннар кешене үтерә, ә Рух тормыш бүләк итә[+].

7Ташларга чокып язылган, үлемгә китерүче Канунга хезмәт иткән Мусаны исегезгә төшерегез: аның йөзе нур чәчеп торганга (гәрчә әлеге нур сүрелә барса да), исраилиләр[†] аңа күтәрелеп карый алмаганнар. Әгәр бу хезмәт шулай данга күмелгән икән, 8Рухның хезмәте тагын да данлырак түгелме соң?! 9Кешене гаепләүче хезмәт шулай дан[†] белән балкып торган икән, кешене аклаучы[†] хезмәт күпкә данлырак булмасмы?! 10Кайчандыр даны балкып торган нәрсә инде хәзер данлыклы түгел, чөнки аның урынына даны тагын да ныграк балкыган башка нәрсә бар. 11Югала барган нәрсәнең даны балкып торган икән, мәңге булачак нәрсәнең даны тагын да яктырак балкыр.

12Менә шундый өметебез булганга, без зур кыюлык белән эш итәбез. 13Сүрелә барган нурга исраилиләр карамасын дип йөзенә бөркәнчек япкан Муса кебек түгел без. 14Әмма аларның аңнары томаланган, чөнки Иске Килешү язмаларын укыган чакта ул бөркәнчек әле дә йөзләрендә; ул бары тик Мәсихкә мөрәҗәгать иткәндә генә алып ташлана[+]. 15Муса канунын укыган чакта аларның аңнарын бүгенге көнгә кадәр шул бөркәнчек каплый. 16Әмма Раббыга[†] мөрәҗәгать иткәндә бу бөркәнчек алына. 17Раббы ул – Рух, ә Раббы Рухы булган җирдә азатлык хөкем сөрә[+]. 18Без һәммәбез бөркәнчек ябылмаган йөзебез белән Раббы данының балкышын көзгедәге сыман күрәбез[*] һәм, Аның даны үскән саен, Аңа охшый барып үзгәрәбез. Бу эшне Раббы башкара, ә Раббы ул – Рух[+].

### 4


Балчык савытлардагы хәзинә

1Аллаһының[†] мәрхәмәте[†] белән безгә шундый хезмәт тапшырылганга күрә, күңел төшенкелегенә бирелмибез[+]. 2Оят булырдай хурлыклы эшләрдән баш тартып, хәйлә кормыйча һәм Аллаһы сүзен бозмыйча, хакыйкатьне ачыктан-ачык белдереп, Аллаһы каршында үзебезне һәркемнең намус хөкеменә тапшырабыз[+]. 3Әгәр без игълан итә торган Яхшы хәбәр[†] кем өчендер яшерен булып кала икән, ул бары тик һәлакәт юлындагылар өчен яшерен,[+] 4чөнки бу дөньяның илаһы[*] имансызларның акылын томалады, һәм алар Мәсихнең[†] данын күрсәтүче Яхшы хәбәр яктылыгын күрә алмыйлар. Мәсих – Аллаһының гәүдәләнеше,[+] 5һәм без үзебез хакында түгел, Гайсә Мәсихнең Хаким булуы[†] турында хәбәр итәбез, ә без исә Гайсә хакына сезнең хезмәтчеләрегез генә[+]. 6«Караңгылыктан яктылык сибелсен» дип әйткән Аллаһы күңелләребезне яктыртты, Гайсә Мәсих йөзендә балкыган Үзенең данын безгә шулай күрсәтте.

7Без – әлеге рухи хәзинәне саклаучы балчык савытлар гына; моның белән бу гаять зур кодрәтнең безнеке түгел, Аллаһыныкы икәне күрсәтелә[+]. 8Безне һәр яктан кысрыклыйлар, әмма без бирешмибез; кайчак чарасыз калабыз, әмма өметсезлеккә төшмибез;[+] 9безне эзәрлеклиләр, әмма Аллаһы безне ташламый; безне бәреп егалар, әмма без исәнбез[+]. 10Гайсәнең тормышы бездә күренсен өчен, Аны үлемгә китергән газапларны без үз тәнебездә кичерәбез[+]. 11Фани тәнебездә Аның тормышы да күренсен өчен, без, тереләр, Гайсә хакына бертуктаусыз үлемгә дучар ителәбез[+]. 12Шулай итеп, үлем – бездә, ә яшәү сездә эш итә.

13Язмада «мин ышаныч белдергәнгә сөйли башладым» дип әйтелгән; шул ук ышану рухына ия булып, без дә ышанабыз һәм шуңа күрә сөйлибез, 14чөнки Хакимебез[†] Гайсәне үледән терелткән Аллаһының безне дә Гайсә белән бергә үледән терелтәчәген һәм сезнең белән бергә Үз алдына китереп бастырачагын беләбез[+]. 15Боларның һәммәсе сезнең хакка эшләнә. Шулай итеп, Аллаһының чиксез мәрхәмәте кешеләр арасында тарала барган саен, Аның даны да арта бара, һәм тагын да күбрәк кешеләр тарафыннан Аңа шөкерләр кылына.


Иман белән яшәү

16Менә шуның өчен без күңел төшенкелегенә бирелмибез. Тәнебез череп таркала барса да, асылыбыз көннән-көн яңара тора[+]. 17Без кичергән җиңел, узгынчы газаплар безгә ифрат зур, мәңгелек дан[†] китерер[+]. 18Без бит карашыбызны күзгә күренгән нәрсәләргә түгел, күренмәгәненә юнәлтәбез, чөнки күренгәне аның – вакытлыдыр, күренмәгәне исә – мәңгелек[+].

### 5

1Без беләбез: дөньялыктагы чатырыбыз, ягъни тәнебез җимерелгәч, Аллаһы[†] безгә күкләрдә мәңгелек, кеше кулы белән салынмаган йорт бирәчәк. 2Шуңа күрә әлегә без, күктәге өебездә урнашырга омтылып, көрсенеп яшибез[+]. 3Күктәге өебездә без ялангач килеш тә шәрә булмабыз[+]. 4Бу дөньядагы чатырыбыздан котылырга теләмәгәнгә, без көрсенәбез, тик шулай да, фани нәрсә мәңгелек тормыш тарафыннан йотылсын өчен, күктәге яңа киемне кияргә омтылабыз. 5Аллаһы безне нәкъ менә шуның өчен бар кылды һәм ышанычлы дәлил итеп безгә Үзенең Рухын бирде[+].

6Шулай итеп, әле шушы тәнебездә чакта Хакимебез[†] Гайсәдән еракта, читтә булсак та, һәрвакыт иминбез, 7чөнки күзгә күренгән нәрсәләр белән түгел, иман белән яшибез[+]. 8Әйе, иминлектә яшибез; тәнебезне ташлап, Хакимебез янына урнашуны яхшырак дип табабыз. 9Шуңа күрә, тәнебездә булсак та, тәнебезне ташлап китсәк тә, ихлас күңелдән Аңа яраклы булырга тырышабыз[+]. 10Чөнки тәндә вакытта яхшылык эшләсәк тә, яманлык эшләсәк тә, кылганына карап һәркем үзенә тиешлене алсын өчен, безнең барыбызга да Мәсих[†] хөкеме каршына басарга туры киләчәк[+].


Мәсих аша Аллаһы белән татулашу

11Шулай итеп, Раббыдан[†] куркуның нәрсә икәнен белгәнгә, кешеләрне без шуңа ышандырырга тырышабыз. Аллаһыга безнең кем булуыбыз билгеле, кемлегебез сезнең вөҗданга да билгеледер дип өмет итәм[+]. 12Сезнең алда үзебезне мактарга теләмибез, әмма күңелдә булганы белән түгел, тыштан күренгән нәрсәләр белән мактанучыларга сез җавап бирә алсын өчен, безнең белән мактанырга мөмкинлек бирәбез[+]. 13Әгәр безнең турыда кемдер, болар үз акылында түгел, дип уйлый икән, димәк, без Аллаһы хакына шундыйга әйләнгәнбез; әгәр без үз акылыбызда икән, димәк, без сезнең хакка шундыйлар[+]. 14Безнең белән Мәсихнең мәхәббәте идарә итә, чөнки, бер Кеше бөтенебез хакына үлгән икән, димәк, бөтенебез дә үлгәнбез, дигән фикердә нык торабыз[+]. 15Тереләр үзләре өчен түгел, ә үзләре хакына үлгән һәм үледән терелгән Зат өчен яшәсеннәр дип, Мәсих барысы хакына үлде[+].

16Шуңа күрә хәзер без беркемгә дә кеше үлчәме белән карамыйбыз. Мәсихкә кайчандыр кеше үлчәменнән чыгып карасак та, хәзер инде алай карамыйбыз. 17Шулай итеп, Мәсих белән рухта берләшкән кеше яңа зат итеп яратылган; элеккеләр артта калды, хәзер бар нәрсә яңа![+] 18Боларның һәммәсе – Аллаһыдан; Гайсә Мәсих ярдәмендә Ул безне Үзе белән татулаштырды һәм татулаштыру хезмәтен безгә ышанып тапшырды[+]. 19Кешеләр кылган яман эшләрне гаепкә санамыйча, Мәсих ярдәмендә Аллаһы дөньяны Үзе белән татулаштырды һәм татулашу турындагы хәбәрне таратуны безгә йөкләде[+]. 20Шулай итеп, без – Мәсих вәкилләре, чөнки Аллаһы кешеләр белән безнең аша сөйләшә. Шунлыктан Мәсих исеме белән ялварабыз: Аллаһы белән татулашыгыз![+] 21Мәсих ярдәмендә без Аллаһы каршында аклана алсын дип, гөнаһсыз[†] Мәсихне Аллаһы гөнаһларыбыз өчен корбан[†] буларак китерде[+].

### 6

1Без исә, Аллаһының[†] хезмәттәшләре буларак, ялварып сорыйбыз: сезгә бүләк ителгән Аллаһы мәрхәмәте[†] юкка гына булмасын![+] 2Чөнки Аллаһы болай ди:

«Уңайлы вакытта Мин сине ишеттем,
котылу[†] көнендә сиңа ярдәм иттем».

Менә хәзер уңайлы вакыт, бүген менә котылу көне!

3Хезмәтебезгә тел тидермәсеннәр өчен, без беркемгә бернинди киртә булырга теләмибез. 4-5Киресенчә, һәр яктан үзебезне Аллаһы хезмәтчеләре итеп тотарга тырышабыз: бәла-казаларны, мохтаҗлыкны, авырлыкларны, кыйналуларны, тоткынлыкны, безгә каршы оештырылган чуалышларны, авыр хезмәтне, йокысыз төннәрне, ачлыкны сабырлык белән кичерәбез[+]. 6Без моны сафлык, гыйлем, ныклык, игелек, күңелебездәге Изге Рух,[†] эчкерсез мәхәббәт, 7хакыйкать сүзе, Аллаһы кодрәте белән, уң һәм сул кулыбызга тәкъвалык[†] коралы тотып,[+] 8яманлауга дучар булып яисә макталып, кимсетелеп яки дан[†] казанып раслыйбыз. Безне алдакчы дип исәплиләр, ләкин без эчкерсез;[+] 9безне санга сукмыйлар, ләкин без һәммәсенә таныш; безне үлеп баручы дип уйлыйлар, ләкин без яшибез; безне җәзага тарталар, ләкин без исән;[+] 10безне борчуга салалар, ләкин без һәрвакыт шатбыз; без ярлы, ләкин күпләрне баетабыз; безнең бернәрсәбез юк, ләкин без бар нәрсәгә иябез![+]

11И көринтлеләр, сезгә ачыктан-ачык сөйләдек, йөрәкләребезне киң итеп ачтык. 12Без сезне чын күңелдән яратабыз, әмма сез мәхәббәтегезне кызганасыз. 13Мин сезгә үз балаларыма сөйләгән кебек әйтәм: җавап итеп сез дә йөрәкләрегезне ачыгыз[+].


Мәңге тере Аллаһының йорты

14Имансызлар белән бер арбага җигелмәгез. Тәкъвалык белән канунсызлыкның[†] яисә яктылык белән караңгылыкның нинди уртаклыгы бар[+]? 15Мәсих[†] белән иблис[†][*] арасында нинди ризалык була алсын? Иман итүче[†] белән имансыз арасында[+] 16яисә Аллаһы йорты[†] белән потлар арасында нинди уртаклык булырга мөмкин? Ә бит без – мәңге тере Аллаһының йорты, һәм бу турыда Аллаһы болай дигән:

«Алар арасында урнашырмын һәм яшәрмен,
Мин – аларның Алласы,
ә алар Минем халкым булыр»[+].
17«Шуңа күрә алар арасыннан чыгыгыз
һәм аерылып китегез, – ди Раббы,[†] –
нәҗес нәрсәгә кагылмагыз,
һәм Мин сезне кабул итәрмен».
18«Сезгә Ата[†] булырмын,
ә сез угылларым һәм кызларым булырсыз, –
ди Чиксез кодрәт Иясе Раббы».

### 7

1Газиз дусларым, безгә шундый вәгъдәләр бирелгән икән, әйдәгез, тәнне һәм рухны нәҗесләүче нәрсәләрдән арынып, Аллаһыдан[†] курыккан хәлдә үзебезне Аңа багышлыйк һәм тулысынча Аңа яраклы булып яшик[+].


Паулның шатлыгы

2Йөрәкләрегездә безгә урын бирегез. Без һичкемне рәнҗетмәдек, һичкемгә зыян китермәдек, һичкемнән файда эзләмәдек[+]. 3Бу сүзләрем сезне гаепләр өчен түгел. Элегрәк әйткәнемчә, сез – безнең йөрәкләрдә, шуңа күрә тормышта да, үлемдә дә без сезнең белән бергәдер[+]. 4Мин сезгә бик ышанам, сезнең белән чиксез горурланам. Сез мине шул хәтле рухландырасыз, куанычым чиксез зурдыр, гәрчә кайгы-хәсрәтләребез күп булса да[+].

5Македуниягә килгәч, без бернинди җан тынычлыгы тапмадык. Безгә һәр яктан бәла-каза ябырылды: әйләнә-тирәбездә – ызгыш-талаш, күңелдә исә курку хисе булды[+]. 6Әмма рухлары төшкәннәрне юатучы Аллаһы, безнең янга Титусны юллап, күңелләребезне күтәрде[+]. 7Безне Титусның килүе генә түгел, сезнең аңа ярдәм күрсәтүегез дә юатты. Мине сагынуыгыз, минем өчен борчылуыгыз һәм мине якларга әзер торуыгыз турында сөйләп, ул мине тагын да ныграк куандырды. 8Хатым белән сезне күңелсезләндергән булсам да, аны язганыма үкенмим. Сезнең хәсрәтләнүегезне күреп (гәрчә ул озакка бармаса да), башта, әлбәттә, үкенгән идем,[+] 9әмма хәзер куанам гына – үзегезне гаепле сизгәнгә түгел, ә бәлки хәсрәтләнүегез сезне тәүбәгә китергәнгә куанам. Сезнең борчу-хәсрәтегез Аллаһыдан булды, димәк ки, бездән бернинди зыян күрмәдегез. 10Аллаһы ихтыяры белән хәсрәт кичерү тәүбәгә китерә, тәүбә итү[†] исә, үз чиратында, котылу[†] алып килә; нәтиҗәдә үкенер өчен урын калмый. Ә инде бу дөнья китергән борчу-хәсрәтләр тик үлемгә илтә[+]. 11Күрегез: Аллаһы ихтыяры буенча кичергән хәсрәтегез сездә ихласлык, гаепсез булуыгызны исбатлау теләге, гаеп эшкә нәфрәт, курку, сагыну, тәвәккәллек һәм гаеплегә җәза бирү теләге тудырды! Бу эштә гаепсез булуыгызны сез һәр яктан күрсәттегез. 12Мин сезгә рәнҗетүчене фаш итәр яисә рәнҗетелгән кешене яклар өчен дә түгел, ә бәлки безгә булган тугрылыгыгызның Аллаһы алдында никадәр ихлас икәнен күрсәтү өчен яздым[+]. 13Сезнең тынычлануыгызны күреп без дә сөендек, моннан да бигрәк Титусның шатлыгына куандык, чөнки барыгыз да аның рухын бик күтәргәнсез. 14Шулай итеп, кайчандыр аның алдында сезне мактаган булсам, миңа оятымнан кызарырга туры килмәде. Киресенчә, сезгә сөйләгән бөтен сүзләребез хак булган кебек, сезнең турыда Титуска сөйләгән мактау сүзләребез дә хак булып чыкты. 15Сезнең тыңлаучан булуыгызны, аны ихтирам һәм тирән хөрмәт белән кабул итүегезне исенә төшергәндә, аның йөрәге сезгә тагын да ныграк омтыла. 16Мин үзем исә һәрнәрсәдә сезгә таяна алуыма куанам.

### 8


Яһүдиядәге иман итүчеләр өчен җыелган иганә

1Имандашлар, сезгә Македуниядәге иман итүчеләр[†] бердәмлекләренә[†] бирелгән Аллаһы[†] мәрхәмәте[†] хакында сөйләргә телибез. 2Авыр сынауларга тарысалар да, аларның куанычы чиктән ашкан, үтә фәкыйрьлектә яшәсәләр дә, юмартлыклары искитәрлек[+]. 3Мөмкинлекләре чамалы булса да, аларның үз теләкләре белән хәл кадәренчә, хәтта шуннан да арттырып ярдәм күрсәтүенә мин үзем шаһит[+]. 4Алар, Иерусалимдәге изгеләргә[†] ярдәм күрсәтүне мәртәбә санап, үтенеч белән безгә үзләре мөрәҗәгать иттеләр[+]. 5Без көткәнчә генә эшләп калмады алар: үзләрен башта Хакимебез[†] Гайсәгә, аннан соң Аллаһы ихтыяры белән безгә багышладылар. 6Шуңа күрә әлеге игелекле эшне тәмамларга без Титустан үтендек, чөнки аны ул сезнең арада үзе башлаган иде[+]. 7Сез һәр нәрсәдә – иманда, сүз осталыгында, белемдә, тырышлыкта, безгә булган мәхәббәтегездә өстен булган кебек, сезнең шушы игелекле эштә дә өстен булуыгызны телибез[+].

8Моны әмер буларак түгел, башкаларның тырышлыгы турында сөйләп, мәхәббәтегезнең ихласлыгын сынарга теләп әйтүем[+]. 9Хакимебез Гайсә Мәсихнең[†] мәрхәмәтен беләсез: Аның фәкыйрьлеге аша сез бай булсын өчен, Ул, бай була торып, безнең хакка фәкыйрьгә әйләнде[+].

10Мин сезгә мондый киңәш бирәм: узган елда башлаган эшегезне төгәлләсәгез, үзегез өчен файдалы булыр. Сез бит аны беренчеләрдән булып башлап кына калмадыгыз, беренче булып әлеге фикергә килгән идегез дә[+]. 11Эшкә зур теләк белән тотынган кебек, шундый ук тырышлык белән аны хәл кадәренчә башкарып та чыгыгыз. 12Әгәр сездә шундый теләк бар икән, бүләгегез Аллаһы тарафыннан кабул кылынсын дисәгез, кулыгызда булмаганны түгел, булганын гына бирегез[+]. 13Башкаларга җиңеллек китереп, үзегезгә авырлык төшәргә тиеш түгел – биредә тигезлек турында сүз бара. 14Хәзерге муллыгыгыз аларның ихтыяҗларын канәгатьләндерсә, икенче бер вакытта аларның муллыгы сезнең хәлне җиңеләйтер. Шулай итеп, тигезлек урнашыр[+]. 15Язмада әйтелгәнчә:

«Күп җыйган кешенең артык нәрсәсе булмады,
аз җыйган кеше дә мохтаҗлык кичермәде».


Титус һәм аның юлдашлары

16Титус күңеленә сезнең хакка шундый ук тырышлык салган Аллаһыга рәхмәт яусын! 17Титус үтенечемне хуплап кына калмады, бик ашкынып, үз ихтыяры белән яныгызга барырга булды. 18Аның белән тагын бер имандашыбызны юллыйбыз: Яхшы хәбәрне[†] таратучы буларак, аны барлык бердәмлекләрдә мактыйлар; 19ул өстәвенә Раббыбыз[†] даны хакына һәм тырышлыгыбызны күрсәтү өчен башкарыла торган игелекле эшебездә бердәмлекләр тарафыннан безгә юлдаш итеп сайланган.

20Шундый мул иганәләр белән без тел тидермәслек итеп эшләргә телибез; 21шуның өчен Раббы каршында гына түгел, кешеләр алдында да игелек кылырга тырышабыз.

22Алар белән тагын бер имандашыбызны юллыйбыз – аның тырышлыгы күп тапкырлар һәм байтак эшләрдә сыналган. Ә хәзер, сезгә тулысынча ышанганга, ул тагын да зуррак тырышлык күрсәтә. 23Титуска килгәндә, ул – минем иптәшем һәм сезнең арада эшләүче хезмәттәшем, ә аның ике юлдашы – имандашлар бердәмлегенең вәкилләре һәм Мәсихнең даныдыр. 24Шуңа күрә, сезнең белән горурлануыбыз юкка түгел икәнен бөтен бердәмлекләр белсен өчен, аларга үзегезнең мәхәббәтегезне күрсәтегез[+].

### 9


Юмартлык турында

1Чынлыкта, изгеләргә[†] ярдәм итү хакында сезгә язып торуның кирәге дә юктыр,[+] 2чөнки мин тырышлыгыгызны беләм һәм, Ахаядагылар узган елда ук ярдәм итәргә әзер иде дип, македуниялеләр алдында сезне мактыйм. Сезнең тырышлык аларны да дәртләндереп җибәрде. 3Ә мактавым бу очракта бушка булмасын дип һәм, әйткәнемчә, әзер булып торыгыз дип, яныгызга имандашларны җибәрәм[+]. 4Югыйсә македуниялеләр, минем белән килеп, сезне әзерлексез хәлдә тапсалар, сезгә шундый нык ышаныч белдергәнгә күрә, без оятка калырбыз, сезнең турында әйтеп тә торасы юк. 5Шуңа күрә әлеге имандашлардан яныгызга алдан ук баруларын һәм килүемә сез вәгъдә иткән иганәне әзерләп куюларын үтенүне кирәк дип таптым. Шунда бүләкне мәҗбүриләп түгел, ихластан әзерләвегез күренер.

6Шуны исегездә тотыгыз: кызганып чәчкән кеше – уңышны аз җыяр, мул чәчкәне исә уңышны мул алыр[+]. 7Һәркем теләр-теләмәс кенә яки мәҗбүриләп түгел, бәлки йөрәге кушканча бирсен, чөнки Аллаһы[†] шатланып биргән кешене ярата. 8Сезнең бар нәрсәгез һәрвакыт мулдан булсын һәм игелекле эшләргә дә җитсен өчен, Аллаһы сезне кирәкле бар нәрсә белән тәэмин итәргә кодрәтледер[+]. 9Язмада әйтелгәнчә:

«Ул Үз малыннан юксылларга мул өлеш чыгарды,
Аның игелеге мәңге онытылмас».

10Чәчүчегә – орлык, ашаучыга икмәк бирүче Аллаһы сезне орлык белән тәэмин итәр һәм чәчкән орлыгыгызны мул итеп үстерер, игелек җимешегезнең уңышын арттырыр. 11Әйе, сез күп төрле байлык алырсыз һәм шуның белән башкаларга ярдәм итәрсез. Ә кешеләр безнең аша тапшырылган иганәгез өчен Аллаһыга рәхмәтләрен яудырыр[+]. 12Сез башкарган бу хезмәт, изгеләрнең ихтыяҗларын канәгатьләндереп кенә калмас, бик күпләрнең Аллаһыга рәхмәтләрен дә ишәйтер. 13Бу хезмәтегезне күреп, Мәсихнең[†] сез тараткан Яхшы хәбәренә[†] тугры булуыгыз һәм аларның үзләренә, шулай ук башкаларга биргән бүләкләрегез өчен алар Аллаһыны данлар[+]. 14Аллаһының сезгә мул итеп яудырган мәрхәмәте[†] аркасында күңелләре белән сезгә тартылып, алар сезнең өчен дога кылырлар. 15Әйтеп бетергесез зур бүләге өчен Аллаһыга рәхмәт яусын!

### 10


Паулның үз хезмәтен яклавы

1Мин, сезнең янда һәрчак «юаш», ә сездән еракта «кыю» булган Паул, Мәсихкә[†] хас басынкылык һәм тыйнаклык белән сезгә мөрәҗәгать итәм[+]. 2Безне «дөньяви исәп белән эш итәләр» дип санаган кайберәүләргә карата ни дәрәҗәдә кыю һәм таләпчән булуымны яныгызга килгәч күрсәтергә мәҗбүр итмәгез – шул турыда сорыйм сездән[+]. 3Бу дөньяда яшәп тә, безнең көрәшү рәвешебез дөньяви тормыш белән яшәүчеләрнең көрәшеннән аерылып тора. 4Кулланган коралларыбыз бу дөньяныкы түгел: алар Аллаһы[†] кодрәте белән теләсә нинди ныгытмаларны җимерә ала. Бу кораллар белән без ялган дәлилләрне,[+] 5Аллаһыны танып белүгә каршы тәкәббер рәвештә калыккан барлык киртәләрне җимерәбез, һәр фикерне эләктереп алып Мәсихкә буйсындырабыз. 6Сез тулысынча буйсыну күрсәткәннән соң, баш имәгән һәр кешене без җәзага тартырга әзербез.

7Сез күз алдындагы нәрсәләрне генә күрәсез. Кемдер, мин – Мәсихнеке, дип ышана икән, шуны исендә тотсын: ул адәм Мәсих тарафдары булган кебек, без дә Мәсих тарафдарлары[+]. 8Җимерү өчен түгел, ә бәлки сезне иманда ныгыту өчен безгә Хакимебез[†] Гайсә биргән вәкаләт белән артыграк мактансам да, оятлы булмам[+]. 9Хәер, минем турыда, хатлары белән безне куркытырга тырыша икән, дип уйламагыз. 10Кемнәрдер: «Ул үзенең хатларында кырыс һәм көчле, үзе исә кеше алдында көчсез, сүзләре дә әһәмиятсез», – ди[+]. 11Шулай дип әйтүчеләр белеп торсын: читтән язган хатларыбызда без нинди булсак, сезнең янда да шундый.

12Арагызда үзләрен мактаган кешеләр белән тиңләшергә яки үзебезне алар белән чагыштырырга батырчылык итмибез. Үзләрен үз үлчәмнәре белән үлчәп һәм үзләре белән чагыштырып, алар ахмаклык кыла. 13Без исә чамадан тыш мактанмыйбыз, Аллаһы безнең өчен билгеләгән чикләрдән узмыйбыз. Сезнең арада башкарган хезмәтебез дә шул чикләргә керә. 14Яныгызга килеп тә, без бу чикләрдән узмыйбыз: чынлыкта Мәсих турындагы Яхшы хәбәрне[†] дә сезгә беренче булып без алып килдек бит. 15Без чикләребезне узмыйбыз – башкалар хезмәте белән мактанмыйбыз. Әмма иманыгыз арта барган саен, Аллаһы тарафыннан безгә билгеләнгән хезмәт чикләре тагын да ныграк киңәер дип өметләнәбез, 16һәм шул очракта сездән читтәге өлкәләрдә дә Яхшы хәбәрне тарата алырбыз, ә башкаларның хезмәт чикләрендә үтәлгән эшләре белән мактанырга теләмибез. 17Язмада әйтелгәнчә, «мактанырга теләгән кеше Раббы[†] белән мактансын»[+]. 18Үзен мактаучы түгел, Раббы мактаган кеше хөрмәткә лаек[+].

### 11


Паул һәм ялган рәсүлләр

1Мин сезгә бераз ахмаграк кебек тоелсам да, түзәрсез дип өметләнәм. Хәер, сез түзәсез дә инде[+]. 2Мин сезне Аллаһы[†] кайгыртуы белән кайгыртам, чөнки мин сезне бердәнбер иргә – Мәсихкә[†] ярәштем һәм сезне Аның алдына гыйффәтле кыздай китереп бастырырга телим[+]. 3Әмма хәйләкәр елан тарафыннан Һава алданган кебек, Мәсихкә баглы ихлас һәм саф уй сөрешегез чуалып китмәсен дип куркам[+]. 4Кем дә булса, килеп, без игълан итмәгән башка бер Гайсә турында сөйли башласа яки сезгә бирелгән Рухтан башка бер рухны, яки үзегез кабул иткән Яхшы хәбәрдән[†] башка бер «Яхшы хәбәрне» кабул итәргә өндәсә, сез андый кешенең сүзләренә колак салырга әзер[+]. 5Мондый «гадәттән тыш бөек рәсүлләрдән»[†] мин һич тә ким түгелмен дип уйлыйм[+]. 6Бәлки, мин сүзгә ул кадәр үк оста да түгелдер, әмма минем белемем бар. Без моны сезгә бөтен яктан ачык күрсәттек[+].

7Аллаһының Яхшы хәбәрен бушлай игълан итүем һәм сезне югары күтәрер өчен үземне түбәнсетүем белән мин, бәлки, гөнаһ[†] кылганмындыр[+]? 8Сезгә бушлай хезмәт итәр өчен, мин башка бердәмлекләр[†] хисабына яшәдем, аларны «таладым» дип әйтергә мөмкин. 9Яныгызда чакта нәрсәгәдер мохтаҗлыгым булса да, һичкемгә авырлык китермәдем: барлык кирәк-ярак белән мине Македуниядән килгән имандашларым тәэмин итте. Һичнәрсәдә сезгә йөк булмаска тырыштым һәм киләчәктә дә тырышырмын;[+] 10мин моның белән горурланам һәм үземдәге Мәсих хакыйкате белән сезне ышандыра алам – Ахая якларында һичкем миннән бу горурлануны тартып ала алмас[+]. 11Ни өчен мин болай эшлим соң? Сезне яратмагангамы? Сезне ничек яратуым Аллаһыга билгеледер!

12Әмма үзләрен безгә тиңләп мактанырга теләгән кешеләргә мөмкинлек бирмәс өчен, моңарчы ничек эшләгән булсам, моннан соң да шулай эшләячәкмен. 13Андый кешеләр – ялган рәсүлләр, Мәсих рәсүлләре булып күренергә тырышучы алдакчы хезмәтчеләр[+]. 14Һәм бу гаҗәп түгел: шайтан[†] да яктылык фәрештәсе[†] кыяфәтенә керә бит[+]. 15Шунлыктан шайтан хезмәтчеләренең дә хаклык[†] хезмәтчеләре булып кылануы сәер түгел. Әмма ахыр чиктә алар, кылган гамәлләренә карап, җәза алачак[+].


Паулның михнәтләре

16Тагын бер тапкыр кабатлыйм: мине акылсызга санамагыз. Әгәр инде шулай дип уйлыйсыз икән, мин акылсызга тагын бераз мактанырга рөхсәт итегез[+]. 17Әйтергә җыенган сүзләрем Хакимебез[†] Гайсәдән түгел, акылсыз кеше кебек мактаначакмын хәзер. 18Бу дөньяда күпләр мактана, шулай булгач, миңа да мактанырга рөхсәт итегез[+]. 19Сез шундый акыллы булып та, акылсызларга бик теләп түзеп торасыз![+] 20Берәрсе сезне коллыкка төшергәндә, сезнең исәпкә яшәгәндә, сездән файдаланганда, үзен күкләргә күтәргәндә, йөзегезгә сукканда сез түзеп торасыз ич[+]. 21Оят булса да әйтим: сезгә карата мондый гамәлләр кылырга безнең «батырчылык» җитмәде.

Ә инде берәрсе нәрсә беләндер мактанырга батырчылык итә икән, мин дә батырчылык итәм, һәм бу гамәлемне минем «акылсызлыгыма» сылтый аласыз. 22Алар гыйбриләрме?[*] Мин дә гыйбри. Исраилиләрме?[†] Мин дә исраили. Ибраһим нәселеннәнме? Мин дә Ибраһим нәселеннән[+]. 23Алар Мәсих хезмәтчеләреме? Бәлки, мин акылымны җуйганмындыр, әмма барыбер әйтәм: мин алардан артыграк! Мин күбрәк хезмәт иттем, аларга караганда зинданнарга күбрәк ябылдым, күп тапкырлар кыйналдым һәм күп мәртәбәләр үлем хәлендә булдым;[+] 24яһүдиләр мине биш тапкыр – һәрберсендә утыз тугызар мәртәбә камчы белән суктырдылар; 25мине өч мәртәбә таяк белән кыйнадылар, бер тапкыр таш атып үтерергә теләделәр, өч мәртәбә кораб һәлакәтенә очрадым, бер төн һәм бер көн ачык диңгездә үткәрдем;[+] 26күп мәртәбәләр ерак җирләргә сәфәр кылдым; елгалар кичкәндә хәтәр хәлләргә юлыктым; юлбасарлар һөҗүменә дучар булдым; ыругдашларымнан һәм мәҗүсиләрдән[†] миңа куркыныч янады; шәһәрләрдә, чүл сахраларында, диңгезләрдә, ялган имандашлар арасында мине хәвеф сагалады[+]. 27Хәлдән тайганчы һәм йончыганчы эшләдем, төннәремне еш кына йокысыз үткәрдем, ачлыктан һәм сусаудан җәфа чиктем, еш кына ризыктан тыелырга, салкында калырга, ялангач йөрергә туры килде[+]. 28Болардан тыш, мин һәрдаим барлык бердәмлекләр хакында борчудамын; 29һәр зәгыйфьнең хәленә керәм, гөнаһка төшкән һәр кеше өчен газапланам[+].

30Мактанырга туры килсә, көчсезлегемне күрсәтүче нәрсәләр белән мактаныр идем. 31Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәңге шөһрәтле[†] Алласы һәм Атасы белә: мин ялган сөйләмим. 32Дәмәшкътә Һарета патшаның өлкә башлыгы мине тотмакчы булып шәһәр капкаларына сак куйды,[+] 33әмма мине кәрзингә утыртып кала диварындагы тәрәзәдән төшерделәр, һәм мин, шулай итеп, аның кулына эләкмәдем.

### 12


Паулга иңгән күренешләр һәм ачылышлар

1Мактануның файдасы булмаса да, мин мактанырга мәҗбүрмен. Инде Хакимебездән[†] иңгән күренешләр һәм ачылышлар турында сөйләүгә күчәм[+]. 2Мәсихкә[†] иман итүче[†] бер кешене беләм мин; моннан ундүрт ел элек ул өченче кат күккә алынды (өнендәме, иңгән күренештәме – белмим, анысы Аллаһыга[†] гына мәгълүм). 3-4Шул кешенең оҗмахка алынуын (өнендәме, иңгән күренештәме – белмим, анысы Аллаһыга гына мәгълүм) һәм кешеләргә сөйләргә тыелган, тел белән аңлата алмаслык сүзләр ишетүен беләм. 5Андый кеше белән мактана алам, ә үзем белән мактана алмыйм, көчсез якларым белән генә мактансам инде. 6Хәер, мактанырга теләсәм дә, акылсыз күренмәс идем, чөнки сүзләрем хактыр. Әмма мактанудан тыелып торам, чөнки мине күргән яисә сөйләгәннәремне ишеткән кешеләр минем турыда булганыннан артыгракны уйламасын дим.

7Иңдерелгән гаҗәеп ачылышлардан мин масаеп китмәсен өчен, тәнемә шырпы кадалды – мине җәфалап торырга шайтан[†] хезмәтчесе җибәрелде. 8Шырпыны тәнемнән тартып чыгарсын дип, Хуҗа-Хакимгә[†] өч мәртәбә ялвардым. 9Әмма Ул миңа: «Син мохтаҗ булган нәрсә – Минем мәрхәмәттер,[†] чөнки Минем кодрәтем кеше көчсез вакытта күренә», – дип әйтте. Шуңа күрә, Мәсих кодрәте миндә булсын өчен, үземнең көчсезлегем белән бик теләп мактаначакмын. 10Шуның өчен мин Мәсих хакына көчсез булуыма да, кимсетүләргә дә, мохтаҗлыкка да, эзәрлекләнүгә дә, авырлыкларга да ризамын, чөнки көчсез чакта мин куәтлемен[+].


Паулның көринтлеләрне кайгыртуы

11Мин, мактанып, ахмаклык кылдым, әмма бу адымга мине сез мәҗбүр иттегез. Мине сез мактарга тиеш идегез; гәрчә мин әһәмиятсез бер кеше булсам да, «гадәттән тыш бөек рәсүлләрдән»[†] һич ким җирем юк[+]. 12Рәсүллек дәлилләрем – галәмәтләр, могҗизалар һәм кодрәтле эшләр – сездә зур сабырлык белән күрсәтелде[+]. 13Башка бердәмлекләр[†] өчен нәрсәдер эшләп, аны сезгә эшләмәдемме? Тик бер нәрсәне эшләмәдем – сезгә йөк булмадым. Бу гаебемне гафу итәрсез инде![+]

14Менә өченче тапкыр яныгызга барырга әзерләнәм һәм сезгә авырлык китермәм дип өметләнәм. Миңа сездә булган нәрсәләр түгел, ә бәлки үзегез кирәк. Балалар ата-аналарына түгел, ата-аналар балаларына байлык тупларга тиеш бит[+]. 15Сезнең өчен мин үземдә булганның барысын шатланып сарыф итәргә һәм сезнең хакка көчемне кызганмаска әзер. Әллә сезне күбрәк яратканга күрә сез мине азрак яратасызмы[+]?

16Ярый, ничек кенә булмасын, мин сезгә авырлык китермәдем ди; бәлки, мин, хәйләләп, сезне барыбер ничектер алдаганмындыр[+]? 17Бәлки, яныгызга җибәргән кешеләр ярдәмендә мин сездән файдаланганмындыр? 18Сезнең янга мин Титус белән бер имандашыбызны юллаган идем – бәлки, Титус берәр нәрсәгездән файдалангандыр? Титус һәм мин бер үк рух белән эш итмәдекме, бер үк юлдан йөрмәдекме[+]?

19Бәлки, без сезнең алда үзебезне аклыйбыз дип уйлыйсыздыр. Юк, Мәсихнеке буларак, без Аллаһы алдында әйтәбез: боларның бөтенесе, газиз дусларым, сезне рухи яктан ныгыту өчен эшләнә[+]. 20Яныгызга килгәч, мин сезне үзем теләгән хәлдә, ә сез мине үзегез теләгән хәлдә күрмәссез дип куркам. Арагызда низаглар, көнчелек, ачу тоту, үз файдаңны кайгырту, яла ягу, гайбәт, тәкәбберлек, тәртипсезлек күрермен дип куркам. 21Кабат яныгызга килгәч, сезнең алда Аллаһы мине кимсетер дип, күбегезнең элек кылган гөнаһлары[†] – әхлаксызлык, фәхешлек, азгынлык өчен әлегәчә тәүбә итмәүләре аркасында күз яшьләремне агызырга туры килер дип куркам[+].

### 13


Соңгы үгетләр һәм сәламнәр

1Мин инде яныгызга өченче кат киләчәкмен. Язмада «һәр эш ике яки өч шаһит белән расланырга тиеш» диелгән[+]. 2Икенче килүемдә мин гөнаһ[†] кылуларын дәвам итүчеләргә һәм башкаларның барысына кисәтү ясаган идем инде. Хәзер исә читтән торып тагын кисәтәм: бу юлы инде кызгану булмас! 3Сез бит Мәсихнең[†] минем аша сөйләвенә дәлил эзлисез. Сезнең белән мөгамәләдә Мәсих көчсез түгел, сезнең арада Ул кодрәтле. 4Хачка кадакланганда көчен җуйган булса да, Ул хәзер Аллаһы[†] кодрәте белән яши. Шулай ук без дә, Аның көчсезлеген уртаклашсак та, Аллаһы кодрәте ярдәмендә сезнең өчен Мәсих белән бергә яшәрбез[+].

5«Иман белән яшибезме?» дип үзегезгә сорау бирегез, үзегезне сынап карагыз. Гайсә Мәсихнең күңелегездә яшәвен әллә белмисезме? Әгәр белмисез икән, димәк, сынауны үтә алмагансыз. 6Безгә килгәндә исә, сынауны үтә алганыбызны белерсез дип өметләнәм. 7Сезнең бернинди яман эш кылмавыгызны сорап Аллаһыга дога кылабыз, һәм без моны сынауны уңышлы үткәнебезне күрсәтү өчен түгел, ә бәлки, сынауны үтә алмаган кебек күренсәк тә, сезнең игелекле эш башкаруыгыз өчен эшлибез.

8Хакыйкатькә каршы без берни кыла алмыйбыз, ә менә хакыйкать хакына кыла алабыз. 9Әгәр сез дөрестән дә көчле булсагыз, без көчсез булырга да риза һәм сезнең камилләшүегез хакына дога кылабыз[+]. 10Яныгызга килгәч сезгә карата артык кырыс булмас өчен, бу турыда алдан язам. Хуҗа-Хакимебез[†] миңа җимерү өчен түгел, төзү-ныгыту өчен вәкаләт бирде[+].

11Ниһаять, ыругдашлар, шатланыгыз, камиллеккә омтылыгыз, бер-берегезне рухландырыгыз, бер фикердә булыгыз, тату яшәгез, шул вакытта мәхәббәт һәм иминлек Алласы юлдашыгыз булыр[+].

12Бер-берегезне изге[†] үбү белән сәламләгез. Сезгә барлык изгеләр сәлам юллый[+].

13Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте[†] һәм Аллаһының мәхәббәте юлдашыгыз булсын! Изге Рух[†] сезнең йөрәкләрне берләштерсен!

## Гәләтиялеләргә хат

### Гәләтиялеләргә хат

Гәләтиялеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


### 1


Паулның Гәләтиядәге имандашларга язган хаты


Паулның сәламе

1Ниндидер кешеләр яисә аерым бер адәм тарафыннан түгел, ә бәлки Гайсә Мәсих[†] һәм Аны үледән терелткән Атабыз Аллаһы[†] тарафыннан рәсүл[†] итеп сайланган Паулдан[+] 2һәм минем яндагы барлык имандашлардан Гәләтиядәге иман итүчеләр[†] бердәмлекләренә[†] сәлам![+] 3Сезгә Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен! 4Гайсә Мәсих, хәзерге явыз заманнан коткарам дип, Атабыз Аллаһы ихтыяры белән Үзен гөнаһларыбыз[†] өчен корбан[†] итте[+]. 5Аллаһыга мәңгедән-мәңгегә дан[†] булсын! Амин.


Яхшы хәбәр берәү генә

6Мәсих аша сезгә мәрхәмәт күрсәткән һәм Үзенә чакырып алган Затны ташлап, шулай бик тиз икенче бер «Яхшы хәбәргә»[†] күчүегезгә хәйран калам[+]. 7Хәер, башка Яхшы хәбәр юк та; фикерләрегезне чуалтып, Мәсих турындагы Яхшы хәбәрне бозарга теләүчеләр генә бар[+]. 8Әмма без үзебез яки күктән иңгән фәрештә[†] сезгә элегрәк без белдергән Яхшы хәбәрдән башка бер хәбәрне игълан итә башласа, аңа ләгънәт төшсен![+] 9Без моны әүвәл әйткән идек инде, хәзер яңадан кабатлыйм: сез кабул иткән Хәбәрдән аерылып торган икенче бер хәбәрне алып килүчегә ләгънәт төшсен!

10Кемнән хуплау кирәк икән миңа – кешеләрдәнме, әллә Аллаһыданмы? Бәлки, мин кешеләргә ярарга тырышамдыр? Әгәр мин кешеләргә ярарга тырышсам, Мәсих колы булмас идем[+].


Паулның рәсүллеге

11Имандашлар, сезнең шуны белүегезне телим: мин сөйләгән Яхшы хәбәр – кеше уйлап тапкан нәрсә түгел, 12чөнки мин аны кешеләрдән кабул итмәдем һәм алардан өйрәнмәдем, миңа аны Гайсә Мәсих ачып бирде[+].

13Яһүдиләр динен тоткан чактагы яшәү рәвешем турында сез ишеттегез инде. Ул вакытны мин Аллаһы бердәмлеген аяусыз эзәрлекләдем, аны юк итәргә тырыштым;[+] 14ата-бабаларыбыздан килгән тәгълиматларга нык бирелеп, яһүдиләр динен тотуда үз халкым арасындагы яшьтәшләрнең күбесеннән өстенрәк булдым[+].

15-16Әмма мине анам карынында ук сайлап алып Үзенең мәрхәмәте белән чакырган Аллаһы, Үзенең Углы турындагы Яхшы хәбәрне мин мәҗүсиләргә[†] вәгазьләсен өчен, Углын миңа күрсәтүне кулай тапты. Мин шунда ук, беркем белән киңәшләшмичә[+] 17һәм миннән алда рәсүллек алганнар янына Иерусалимгә бармыйча, гарәпләр җиренә киттем, аннан соң Дәмәшкъкә кайттым[+].

18Өч ел үткәч, Кифас[*] белән танышу өчен, мин Иерусалимгә бардым һәм унбиш көн аның янында булдым[+]. 19Хакимебез Гайсәнең энесе Ягъкубтан гайре башка рәсүлләрне күрмәдем[+]. 20Аллаһы алдында ант итеп әйтәм: сезгә язганнарым ялган түгел[+]. 21Шуннан соң Сүрия һәм Киликия җирләренә киттем. 22Яһүдиядәге Мәсих бердәмлекләре исә мине күреп белми иде; 23минем турыда «кайчандыр безне эзәрлекләгән, иманыбызны юк итәргә тырышкан кеше хәзер үзе үк безнең иманны вәгазьли» дигән сүзләрне ишеткәннән соң, алар[+] 24Аллаһыны данлаганнар.

### 2


Рәсүлләрнең Паулны кабул итүе

1Ундүрт елдан соң Барнаб белән бергә мин кабат Иерусалимгә килдем; үзебез белән Титусны да алып бардык[+]. 2Мин анда Аллаһы[†] кушуы буенча бардым һәм, тырышуларым юкка түгелме икәнен белү өчен, шәхси әңгәмә вакытында шундагы бик мөхтәрәм кешеләргә мәҗүсиләр[†] арасында үзем тараткан Яхшы хәбәрне[†] аңлатып бирдем[+]. 3Алар хәтта минем белән барган Титусны да, грек булуына карамастан, сөннәтләнергә мәҗбүр итмәделәр[+]. 4Әмма яныбызга яшерен рәвештә кергән ялган «имандашлар», сөннәт турындагы сүзне кузгатып, безне Гайсә Мәсих[†] биргән азатлыктан мәхрүм итәргә, кабат Канун[†] коллыгына төшерергә теләделәр[+]. 5Без исә, Яхшы хәбәрнең асыл мәгънәсе сездә саклансын өчен, бер мизгелгә дә аларга бирешмәдек.

6Мөхтәрәм дип саналган кешеләр дә (аларның кем булуы минем өчен мөһим түгел иде, чөнки Аллаһы һәркемгә тигез карый) мин игълан иткән Яхшы хәбәргә берни өстәмәде. 7Киресенчә, алар шуны күрделәр: сөннәтлеләр арасында Яхшы хәбәрне тарату Петергә йөкләнгән булса, сөннәтсезләр[†] арасында тарату миңа тапшырылган иде;[+] 8чөнки яһүдиләр арасында рәсүллек итүдә Петергә көч биргән Аллаһы миңа да мәҗүсиләр арасында рәсүллек[†] вазифасын башкарырга көч бирде. 9Аллаһы тарафыннан миңа махсус хезмәт тапшырылганны аңлагач, иман итүчеләр бердәмлегенең[†] терәкләре дип исәпләнгән Ягъкуб, Кифас һәм Яхъя, кулларыбызны кысып, Барнаб белән мине хезмәттәшләре буларак таныды, һәм без – мәҗүсиләр янына, ә алар яһүдиләр янына бара дип килештек[+]. 10Алар бездән фәкыйрьләргә ярдәм итәргә онытмавыбызны гына сорадылар; һәм бу эшне мин әле дә зур теләк белән башкарып киләм[+].


Паулның Кифаска каршы чыгуы

11Кифас Антиухиягә килгәч, мин аңа ачыктан-ачык каршы чыктым, чөнки ул хаклы түгел иде[+]. 12Ягъкуб юллаган кешеләр килгәнче, Кифас ризыкны электә мәҗүси булганнар белән кабул итә иде, ә инде теге кешеләр килгәч, сөннәт таләп итүчеләрдән куркып, мәҗүсиләрдән кача һәм читләшә башлады[+]. 13Аның белән бергә кайбер имандаш яһүдиләр дә икейөзлелек күрсәтте, хәтта Барнаб та аларга кушылды.

14Аларның Яхшы хәбәр хакыйкатеннән читкә тайпылуын күргәч, мин бөтенесе алдында Кифаска: «Син, яһүди була торып, яһүдиләрчә түгел, мәҗүсиләрчә яшисең икән, ни өчен бу мәҗүсиләрне яһүдиләрнең гореф-гадәтләре буенча яшәргә мәҗбүр итәсең?» – дидем[+].


Аклану – иман аша гына

15Без – тумышыбыз белән яһүдиләр, гөнаһлы[†] мәҗүсиләр түгел. 16Әмма шуны беләбез ки, кеше Канун таләпләрен үтәве белән түгел, ә Гайсә Мәсихкә иман итүе белән аклана. Шуңа күрә без дә, Канун таләпләрен үтәү аша түгел, ә бәлки Мәсихкә иман итү аша Аллаһы тарафыннан аклану өчен, Гайсә Мәсихкә иман китердек. Канун таләпләрен үтәп кенә беркем аклана алмас[+].

17Әгәр инде Мәсих аша бирелгән аклануга омтылып та, үзебез мәҗүсиләр кебек үк гөнаһлы икән, Мәсих гөнаһ хезмәтчесе булып чыгамыни? Әлбәттә, юк! 18Әгәр мин кайчандыр җимергән нәрсәне яңадан төзим икән, мин үземне җинаятьче[†] итеп күрсәтәм. 19Канун мине үлемгә хөкем итте. Аллаһы өчен яшәү хакына мин Канун алдында үлемен. Мин Мәсих белән бергә хачка кадакландым,[+] 20инде хәзер мин үзем түгел, миндәге Мәсих яши. Шушы тәнемдә яшим икән, мине сөйгән һәм минем өчен Үз гомерен биргән Аллаһы Углына иман аркасында яшим[+]. 21Мин Аллаһының мәрхәмәтен[†] инкяр итмим; әгәр Канунны үтәп акланырга мөмкин икән, димәк, Мәсихнең үлеме юкка булган!

### 3


Канун яки иман

1И акылсыз гәләтиялеләр! Сезнең зиһенегезне кем чуалтты икән? Ә бит сөйләгәннәремне тыңлаганда Гайсәнең хачка кадаклануын сез үз күзләрегез белән күргәндәй булдыгыз. 2Сездән шуны гына белергә телим: Аллаһы[†] Рухын сез Канун[†] таләпләрен үтәгән өчен алдыгызмы, әллә бездән ишеткән Яхшы хәбәргә[†] ышанган өченме[+]? 3Сез шулкадәр акылсызмыни? Яңа тормышыгызны Изге Рух[†] белән башлаган идегез, инде хәзер максатыгызга үз көчегез белән ирешергә уйлыйсызмы? 4Башыгыздан кичергәннәрнең барысы да файдасызга булдымыни? Чынлап та шулаймы[+]? 5Аллаһы сезгә Үз Рухын ни өчен бирә, сезнең арада ни өчен могҗизалар кыла? Канун таләпләрен үтәгәнегез өченме, әллә ишеткән Яхшы хәбәргә инанганыгыз өченме[+]?

6Ибраһимны исегезгә төшерегез. Язмада аның турында «ул Аллаһыга ышанды һәм моның белән тәкъва булып саналды» диелгән[+]. 7Сез, әлбәттә, аңлыйсыз булыр: иманга таянучылар гына Ибраһимның чын балалары. 8Аллаһының башка халыкларны иман аша аклаячагын Язма алдан белдергән иде. Әнә шуның өчен Аллаһы Ибраһимга «бар халыклар синең аша фатиха алачак» дигән Яхшы хәбәрне җиткерә[+]. 9Шулай итеп, иманга таянучылар иманлы Ибраһим белән бергә фатиха ала. 10Ә инде Канун таләпләренә таянып яшәүчеләрнең барысы ләгънәт ияседер. Язмада «Канун китабындагы таләпләрнең бөтенесен даими үтәмәүче һәркем ләгънәтләнгән» дип әйтелгән бит[+]. 11Билгеле ки, Канун таләпләрен үтәп Аллаһы алдында һичкем аклана алмый, чөнки «иманы ярдәмендә Аллаһы тарафыннан акланган кеше – яшәячәк»[+]. 12Канун исә иман белән берничек тә бәйләнмәгән, чөнки Язмада «Канун таләпләренең һәммәсен үтәүче генә яшәячәк» дип әйтелгән[+]. 13Мәсих,[†] безнең урынга ләгънәт алып, безне Канун ләгънәтеннән йолып калды (бу хакта Язмада «агачка асып куелган һәркем ләгънәтләнгән» дип әйтелгән). 14Ибраһимга бирелгән фатиха Гайсә Мәсих аша башка халыкларга да ирешсен һәм вәгъдә ителгән Рухны иманыбыз ярдәмендә без дә ала алсын өчен шулай эшләнде бу[+].


Канун һәм вәгъдә

15Имандашлар! Мин сезгә көндәлек тормыштан бер мисал китерәм: кешенең тиешенчә төзелгән васыятен һичкем юкка чыгара яисә аңа нәрсәдер өсти алмаган кебек, 16Ибраһимга һәм аның токымына бирелгән вәгъдәләр белән дә нәкъ шул хәл: Язмада «нәсел варисларыңа» дип түгел, «нәсел варисыңа» дип әйтелгән, димәк, аның токымыннан бер генә кеше – Мәсих күздә тотыла[+]. 17Мин шуны әйтергә телим: борынгы заманда Аллаһы белән Ибраһим арасында төзелгән килешүне[†] дүрт йөз утыз елдан соң барлыкка килгән Канун гамәлдән чыгара алмый һәм, шул рәвешчә, Ибраһимга Аллаһы тарафыннан бирелгән вәгъдәнең көчен бетерә алмый. 18Аллаһының мирасы Канун таләпләрен үтәгән өчен бирелсә, ул инде вәгъдә белән бәйле булмас иде. Аллаһы исә мирасны Ибраһимга вәгъдә аша бүләк иткән[+].

19Алайса, Канун ни өчен кирәк булган соң? Кешеләрнең гөнаһлары[†] аркасында Канун өстәмә буларак бирелгән һәм вәгъдә ителгән «нәсел варисы» килгәнче гамәлдә калган. Канун халыкка фәрештәләр[†] аша һәм арадашчы Муса ярдәмендә тапшырылган[+]. 20Килешүчеләр икәү булган очракта арадашчы кирәк, Аллаһы исә ялгызы гына эш итә[+].


Канунның максаты

21Димәк, Канун Аллаһының вәгъдәләренә каршы чыгамыни? Әлбәттә, юк! Әгәр Канун тормыш бирә алырлык итеп төзелгән булса, кешеләрнең аклануы, дөрестән дә, Канун таләпләрен үтәү аша булыр иде. 22Әмма Язма «бөтен дөнья гөнаһ коллыгында» дип белдерә, шуңа күрә вәгъдә Гайсә Мәсихкә иман аша һәм бары тик иман китерүчеләргә генә бирелә[+].

23Ә инде шушы иман барлыкка килгәнче һәм безгә ачылганчы, без Канун сагы астында тоткынлыкта кала бирдек. 24Шулай итеп, Мәсих килгәннән соң Аллаһы безне иманыбыз аша акласын өчен, Мәсих килгәнче Канун безнең тәрбиячебез булды[+]. 25Әмма хәзер, иман килгәннән соң, без инде тәрбияче кул астында түгел. 26Гайсә Мәсихкә булган иманыгыз нигезендә сез барыгыз да – Аллаһы балалары[+]. 27Мәсих исеме хакына суга чуму йоласын[†] үтәп, сез барыгыз да, яңа кием кигән кебек, Мәсихкә төрендегез[+]. 28Инде яһүди белән грек, кол белән ирекле, ир-ат белән хатын-кыз арасында аерма юк, чөнки Гайсә Мәсих белән берләшеп сез барыгыз да бербөтенне тәшкил итәсез[+]. 29Әгәр сез Мәсихнеке икән, димәк, сез – Ибраһим токымы һәм Аллаһы вәгъдәсенең мирасчылары буласыз[+].

### 4


Коллар түгел, угыллар

1Мин шуны күздә тотып әйтәм: варис әле бала чагыннан ук һәрнәрсәнең иясе булса да, колдан бернәрсәсе белән аерылмый. 2Атасы билгеләгән вакытка кадәр ул тәрбиячеләргә һәм йорт идарәчеләренә буйсына. 3Без дә бала чакта дөнья белән идарә итүче көчләр коллыгында идек. 4Әмма билгеләнгән вакыт җиткәч, Аллаһы[†] безгә хатын-кыздан туган[†] һәм Канунга[†] буйсынган Үз Углын җибәрде[+]. 5Ул, Канун коллыгында булганнарны йолып алып, безне Аллаһы балалары итәр өчен килде[+]. 6Сез Аллаһы балалары булганга, Аллаһы Үз Углының «И газиз Атам![*]» дип дәшүче Рухын сезнең йөрәкләргә җибәрде. 7Шуңа күрә син инде кол түгел, Аның баласы. Әгәр бала икәнсең, димәк, Аллаһы сине Үзенең варисы итте.


Паулның гәләтиялеләрне кайгыртуы

8Элек сез, әле Аллаһыны белмәгән чакта, ялган илаһларның колы идегез. 9Инде хәзер Аллаһыны танып белгәч, дөресрәге, Аллаһы тарафыннан танылганнан соң, ни өчен сез, дөнья белән идарә итүче зәгыйфь һәм файдасыз көчләргә кабат борылып, яңадан аларның колы булырга телисез[+]? 10Билгеле көннәргә, айларга, елларга сез аерым игътибар бирәсез[+]. 11Сезнең хакка башкарган хезмәтем, мөгаен, юкка булгандыр[+].

12Имандашлар, үтенеп сорыйм, минем кебек булыгыз, чөнки мин дә нәкъ сезнең кебек үк. Сез миңа беркайчан бернинди начарлык эшләмәдегез. 13Үзегез беләсез, авыруым аркасында сезнең янда тоткарланып, мин сезгә Яхшы хәбәрне[†] беренче тапкыр шул вакытта җиткергән идем[+]. 14Авыруым сезнең өчен дә сынау булуга карамастан, миннән чирканмадыгыз һәм мине кире какмадыгыз, киресенчә, Аллаһы фәрештәсен[†] яки Гайсә Мәсихне[†] кабул иткәндәй каршыладыгыз[+]. 15Сезнең шул чактагы куанычыгыз кая китте соң? Сезгә әйтәм, ул вакытта сез, әгәр мөмкин булса, миңа күзегезне чокып алып бирергә әзер идегез. 16Сезгә хакыйкатьне әйткән өчен дошманыгызга әйләндемме?

17Канун буенча яшәвегезне теләүчеләр сезгә карата «кайгыртучанлык» күрсәтәләр, әмма яхшы ният белән түгел; алар сезне, миннән аерып алып, үзләренең тарафдары итәргә телиләр. 18Ният яхшы булганда, һәрдаим кайгыртучанлык күрсәтү әйбәт нәрсә ул; тик мин яныгызда чакта гына түгел, һәрвакыт шулай булсын иде. 19Балаларым, үзегезне Мәсих кебек тота башлавыгызны көтеп, сезнең өчен кабат тулгак газаплары кичерәм. 20Сезнең хакта ишетеп, мин аптырашта калдым, шуңа күрә хәзер яныгызда булырга, сезнең белән әңгәмәне бөтенләй башкача корырга теләр идем.


Һаҗәр белән Сара

21Канун буенча яшәргә теләүчеләр, әйтегез әле миңа: әллә сез Канун таләпләрен аңламыйсызмы? 22Язмада «Ибраһимның ике углы булган, аларның берсе – колдан, ә икенчесе ирекле хатыннан туган» дип әйтелгән. 23Әмма кол хатынның углы барлык башка балалар кебек, ә ирекле хатынныкы Аллаһының вәгъдәсе буенча дөньяга килгән.

24Кинаяләп әйткәндә, бу ике хатын – ике килешүдер.[†] Килешүнең берсе – Синай тавыннан[†] булганы – кол балалар тудыручы Һаҗәрдер. 25Һаҗәр гарәпләр җирендәге Синай тавын, шулай ук хәзерге Иерусалимне аңлата, чөнки Иерусалим үзенең балалары белән бергә коллыкта. 26Ә күктәге Иерусалим ирекле, ул – безнең анабыз[+]. 27Язмада болай дип әйтелгән:

«Авырга уза алмаган, бала тапмаган хатын, сөен!
Тулгак газаплары кичермәгән хатын,
шатлыгыңнан кычкыр, җырлап җибәр!
Чөнки ире ташлаган хатынның балалары
ирле хатынныкыннан күбрәк».

28Сез исә, имандашлар, Исхак кебек үк, вәгъдә буенча туган балалар[+]. 29Ләкин дөньяга гадәттәгечә килгән бала теге вакытларда Рух белән туган баланы ни рәвешле эзәрлекләгән булса, шул хәл хәзер дә кабатлана. 30Язма бу турыда нәрсә ди соң? «Кол хатынны һәм аның углын куып чыгар, чөнки кол хатынның углы ирекле хатын углының мирасын беркайчан бүлешмәячәк». 31Шулай итеп, имандашлар, без – кол хатынның балалары түгел, ирекле хатынның балалары.

### 5


Иреккә чакыру

1Мәсих[†] безне ирекле булсыннар дип азат итте, шулай булгач, нык торыгыз һәм яңадан коллык золымына төшмәгез[+]. 2Мин, Паул, менә нәрсә әйтергә телим: сөннәтләнергә риза булган очракта Мәсихтән сезгә бернинди файда булмас[+]. 3Сезне кабат кисәтәсем килә: сөннәт кабул иткән һәр кеше Муса канунының[†] барлык таләпләрен үтәргә тиеш була[+]. 4Әгәр сез Канун таләпләрен үтәп аклану алырга өметләнәсез икән, димәк инде юлларыгыз Мәсихтән аерылды, һәм сез Аллаһы[†] мәрхәмәтеннән[†] мәхрүм булдыгыз[+]. 5Без исә, иман иткәнгә күрә, Рух биргән өмет белән Аллаһы тарафыннан аклану көтәбез[+]. 6Гайсә Мәсихтә сөннәтле яки сөннәтсез булуның бернинди әһәмияте юк – мәхәббәткә нигезләнгән иман гына мөһимдер[+].

7Сез әйбәт кенә йөгереп киткән идегез бит; хакыйкатькә буйсынырга кем комачаулады соң[+]? 8Бу, әлбәттә инде, сезне чакырып алган Затның эше түгел. 9Бөтен камырны ачытыр өчен аз гына ачыткы да җитә[+]. 10Хакимебез[†] Гайсәдә булып, башкача фикер йөртмәссез дип ышанам; сезне котыртучы исә, кем булуына карамастан, җәзасын алыр[+]. 11Имандашлар, әгәр мин, кайберәүләр әйткәнчә, сөннәткә утырту[†] кирәк, дип һаман да өйрәтәм икән, ни өчен мине эзәрлеклиләр соң? Әгәр мин шулай дип өйрәткән булсам, хач[†] турындагы хәбәр киртә булып тормас иде[+]. 12Сезнең арада коткы таратучыларга исә мин үзләренең бар нәрсәсен кисеп ташларга киңәш итәр идем!

13Имандашлар, сез иреккә чакырылдыгыз, әмма «без ирекле» дип тән нәфесләрен кайгыртып яшәмәгез, бер-берегезгә мәхәббәт белән хезмәт итегез[+]. 14Канунның бар асылы бер әмердә тупланган: «якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[+]. 15Әгәр бер-берегезгә ерткыч җанвардай һөҗүм итәсез икән, сак булыгыз: бер-берегезне кырып бетерүегез бар.


Рух кушканча яшәү

16Сезгә әйтәм: Рух кушканча яшәсәгез, тән нәфесләренә бирешмәссез[+]. 17Безнең табигатебез – Рух теләгән нәрсәләргә, Рух исә табигатебез теләкләренә каршы килә. Алар һаман бер-берсенә каршы чыгалар, нәтиҗәдә сез үзегез теләгәнчә гамәл кыла алмыйсыз[+]. 18Әмма сезнең белән Изге Рух[†] җитәкчелек итсә, сез инде Канун хакимлегендә түгелсез[+].

19Кешенең гөнаһлы[†] табигатенә хас булган эшләр билгеледер: болар – фәхешлек, бозыклык, азгынлык,[+] 20потка табыну, сихерчелек, дошманлык, ызгыш-талаш, хөсетлек, ярсучан булу, үз файдаңны кайгырту, низаглар, төркемнәргә бүлгәләнү,[+] 21көнчелек, эчкечелек, котырынкы мәҗлесләр һәм шуңа охшаш гамәлләр. Инде, элек әйткәнемчә, сезне кабат кисәтәм: шундый юлга басучылар Аллаһы Патшалыгын[†] мирас итеп алмас[+].

22-23Изге Рух исә Үз җимешен үстерә: болар – мәхәббәт, шатлык, иминлек, сабырлык, игелеклелек, изгелек,[†] тугрылык, басынкылык, тотнаклылык. Мондый сыйфатларга Канун каршы килә алмый[+][+]. 24Ә Гайсә Мәсихнеке булганнар нәфесләрдән һәм азгын теләкләрдән гыйбарәт булган гөнаһлы табигатьләрен хачка кадаклап куйдылар[+]. 25Әгәр Рух безгә тормыш биргән икән, Рух кушканча гамәл кылырга тиешбез. 26Дан-шәһрәт сөючеләр булмыйк, бер-беребезгә карата дорфаланмыйк, бер-беребездән көнләшмик[+].

### 6


Ярдәмләшеп яшәргә чакыру

1Имандашлар, әгәр кемнеңдер гөнаһ[†] кылуы ачыкланса, Рух кушканча яшәүчеләр буларак, сез аны сабырлык белән төзәтегез; тик сак булыгыз, үзегез шул ук коткыга бирелмәгез[+]. 2Авырлык килгәндә бер-берегезгә булышыгыз, шулай итеп Мәсих[†] канунын[†] үтәрсез[+]. 3Әгәр юк кына бер адәм үзен әллә кемгә санап масаеп йөри икән, ул үзен генә алдый[+]. 4Һәркем үзенең гамәлләренә дөрес бәя бирә белсен, шул чакта ул, үзен башка берәү белән чагыштырмыйча, ирешкән уңышлары белән горурлана алыр. 5Һәркем үз йөген үзе күтәрергә тиеш бит[+].

6Аллаһы[†] сүзен өйрәнүче үзенең остазы белән бар яхшы нәрсәсен уртаклашсын[+].

7Ялгышмагыз: Аллаһыны алдау мөмкин түгел! Кеше ни чәчсә, шуны урыр[+]. 8Гөнаһлы табигатьләренә ярарга тырышып чәчүче – һәлакәт урыр, ә Рух басуында чәчүче кеше Рухның уңышына – мәңгелек тормышка ия булыр[+]. 9Армый-талмый игелек кылуны дәвам итик; әгәр туктап калмасак, уңышны үз вакытында җыеп алырбыз[+]. 10Шуңа күрә җае чыккан саен һәркемгә, бигрәк тә имандашларга игелек эшлик[+].


Мәсих хачын данлау

11Бу зур хәрефләрне күрәсездер – хатымның әлеге өлешен үз кулым белән язам[+]. 12Әйләнә-тирәдәгеләргә яхшы тәэсир калдырырга теләүчеләр, Мәсих хачы хакына үзләрен эзәрлекләмәсеннәр өчен, сезне сөннәт алырга мәҗбүр итмәкче булалар. 13Сөннәтле булуга карамастан, алар бит үзләре дә Канун таләпләрен үтәмиләр; әмма сезне сөннәткә утыртып, шуның белән мактанмакчы булалар. 14Мин исә Хакимебез[†] Гайсә Мәсих хачыннан башка һичнәрсә белән мактанырга теләмим, чөнки минем өчен бу дөнья шул хачка кадакланды, ә мин дөнья өчен кадакландым[+]. 15Сөннәтле булу-булмауның[†] һич әһәмияте юк, Аллаһы тарафыннан фәкать яңа зат итеп яратылу гына әһәмиятле[+]. 16Шушы кагыйдә буенча эш итүчеләргә – Аллаһының чын халкына[*] иминлек һәм шәфкать булсын!

17Алга таба мине бу мәсьәлә белән һичкем борчымасын, чөнки тәнемдә мин Гайсәгә хезмәт итүемнең билгесе булган яра эзләрен йөртәм. 18Имандашлар, Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте[†] сезнең рухыгыз белән булсын! Амин.

## Эфеслеләргә хат

### Эфеслеләргә хат

Эфеслеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


### 1


Паулның Эфестәге имандашларга язган хаты

1Аллаһы[†] ихтыяры белән Гайсә Мәсих[†] рәсүле[†] булган Паулдан Эфес шәһәренең Гайсә Мәсихкә тугры изгеләренә[†] сәлам! 2Сезгә Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен!


Гайсә Мәсих фатихалары

3Мәсих аша безне күктәге бөтен рухи байлыклар белән фатихалаган Хакимебез Гайсә Мәсихнең Атасына, Аллабызга дан[†] булсын![+] 4Аллаһы каршында без изге һәм кимчелексез булсын өчен, Ул безне әле дөнья яратылганчы ук Мәсих аша сайлап алды һәм безгә булган мәхәббәте хакына[+] 5Гайсә Мәсих аша безне Үз балалары итәргә алдан ук билгеләп куйды. Аның максаты һәм ихтыяры шундый иде[+]. 6Моны Ул Үзенең сөекле Углы аша безгә бүләк иткән бөек мәрхәмәтенә бездән мактау-шөкерләр яңгырасын өчен эшләде.

7Мәсихнеке булып, Аның каны аша без йолып алынабыз, гөнаһларыбыз[†] кичерелә. Аллаһының мәрхәмәте әнә шулай чиксез[+]. 8Аллаһы аны бар зирәклек һәм белем белән бергә мул итеп бирде. 9Мәсих аша тормышка ашырырга теләгән нияте буенча Үз ихтыярының серен Ул безгә ачты[+]. 10Билгеләнгән вакыт җиткәч, Аллаһы Үз ниятен тормышка ашырыр – күктәге һәм җирдәге бар нәрсәне Мәсихнең кул астында берләштерер[+].

11Һәммәсен Үз максаты һәм ихтыяры нигезендә эшләүче Аллаһы, алдан ниятләгәнчә, Мәсих аша безне Үзенең варислары итте. 12Безнең аша, ягъни Мәсихкә беренче булып өмет баглаучылар аша Аллаһының бөеклеге макталсын өчен эшләде Ул моны. 13Хакыйкать сүзен – котылу[†] китерүче Яхшы хәбәрне[†] ишетеп Мәсихкә иман китергәч, Мәсих аша сез дә Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Изге Рух[†] белән тамгаландыгыз[+]. 14Аллаһы безне, Үзенеке булганнарны, тулысынча коткарганга кадәр, киләчәктә без мирасыбызны алсын өчен, Изге Рух ышанычлы дәлил булып тора. Әнә шулай Аллаһының шөһрәте[†] макталыр.


Паулның догасы

15Шунлыктан мин дә, Хакимебез Гайсәгә булган иманыгыз һәм бар изгеләргә карата мәхәббәтегез турында ишетеп,[+] 16догаларымда сезне искә алам, Аллаһыга бертуктаусыз сезнең өчен рәхмәт укыйм, 17Хакимебез Гайсә Мәсихнең Алласын, шөһрәтле Атабызны сез яхшырак танып белсен дип, Ул сезгә зирәклек һәм ачылыш Рухы бирсен дип дога кылам. 18-19Шулай ук, Аның чакыруы сезгә нинди өмет биргәнен, изгеләр алачак мирасның мул һәм данлы икәнен, бездәге, ягъни иман итүчеләрдәге[†] куәтенең чагыштыргысыз бөек икәнен белүегезне теләп, Ул сезнең күңел күзләрегезне яктыртсын дип дога кылам[+]. 20Аллаһы шул көч-кодрәте белән Мәсихне үледән терелтеп күкләрдә Үзенең уң ягына –[+] 21барлык җитәкчеләрдән, хакимнәрдән, куәтләрдән һәм көчләрдән өстенрәк итеп утыртты, ә Аның Исемен бу гасырда гына түгел, киләчәк гасырларда да барлык атаклы исемнәрдән югарырак итте[+]. 22Аллаһы һәрнәрсәне Мәсихнең аяк астына салды, Аны бар нәрсәдән өстен итеп, иман итүчеләр бердәмлегенә[†] баш итеп куйды[+]. 23Бердәмлек[†] исә – Мәсихнең тәне, һәм Мәсих бар нәрсәдә һәммә нәрсәне тутырып торучыдыр[+].

### 2


Үлемнән – тормышка

1Яман эшләрегез һәм гөнаһларыгыз[†] аркасында сез үле идегез;[+] 2элек сез бу гөнаһлы дөньяда кабул ителгән гадәтләр буенча һавадагы көчләрнең җитәкчесенә – Аллаһыга[†] каршы килүчеләр белән идарә итүчегә, хәзер дә гамәлдә булган рухка буйсынып яшәдегез[+]. 3Без барыбыз да кайчандыр шундый идек һәм, тән нәфесенә ияреп, гөнаһлы табигатебезнең уй-теләкләренә буйсынып яшәдек; башкаларны көткән кебек безне дә Аллаһының ачуы көтә иде[+]. 4Әмма чиксез шәфкатьле Аллаһы безгә Үзенең бөек мәхәббәтен күрсәтте:[+] 5безне, яман эшләребез аркасында үле булганнарны, Мәсихне[†] терелткәндәй терелтте. Сез Аның мәрхәмәте[†] белән котылдыгыз![+] 6-7Мәрхәмәтенең чиксез байлыгын, Мәсих аша безгә кылган игелеген киләчәк гасырларда күрсәтер өчен, Гайсә Мәсихне үледән терелткән кебек терелтте Ул безне һәм күкләрдә Аның янәшәсеннән урын бирде[+]. 8Аллаһы сезне Үзенең мәрхәмәте белән, иманыгыз ярдәмендә коткарды, һәм бу сезнең үзегездән түгел, бу – Аның бүләгедер;[+] 9котылу[†] игелекле эшләр өчен бирелми, шуңа күрә беркем мактанмасын[+]. 10Без – Аллаһы бар кылган яңа кешеләр; Гайсә Мәсих аша без Аллаһы тәгаенләп куйган эшләрне башкарыр өчен яратылдык[+].


Мәсихтә берләшү

11Шуңа күрә хәтерегездән чыгармагыз: кеше кулы белән сөннәткә утыртылган һәм үзләрен «сөннәтле» дип атаучы яһүдиләр сезне, тумышыгыз белән мәҗүси булганнарны, «сөннәтсез» дип йөртә иде[+]. 12Ул чакта сез Мәсихсез, Исраил[†] җәмгыятеннән читтә, Аллаһы тарафыннан бирелгән вәгъдә нигезендәге килешүдән[†] ерак, бу дөньяда өметсез һәм Алласыз яши идегез[+]. 13Кайчандыр Аллаһыдан ерак булсагыз да, хәзер сез – Гайсә Мәсихтә, Аның каны аша Аллаһыга якынайдыгыз[+].

14Үзенең үлеме белән Мәсих, безнең арадагы дошманлык киртәсен җимереп, ике яртыны бербөтен итеп берләштерде;[+] 15әмерләре һәм кагыйдәләре белән бергә Канунны[†] гамәлдән чыгарды; иминлек урнаштырып, бу ике төркемнән Үзендә яңа бер халык[*] бар кылды,[+] 16Үзенең хачтагы үлеме белән ике арадагы дошманлыкны бетереп, ике якны да бер тәндә Аллаһы белән татулаштырды[+]. 17Мәсих, килеп, Аллаһыдан ерак торганнарга да, шулай ук Аллаһыга якын булганнарга да татулык турында Яхшы хәбәр[†] игълан итте. 18Аның аша һәр ике якның, ягъни яһүдиләрнең дә, мәҗүсиләрнең[†] дә бер үк Рух ярдәмендә Атабызга якынлашыр юлы бар. 19Димәк, сез инде чит һәм килмешәк түгел; сез – Аллаһының изге[†] халкына милләттәшләр һәм Аның гаилә әгъзалары[+]. 20Нигезен рәсүлләр[†] һәм пәйгамбәрләр[†] тәшкил иткән бина буларак төзелдегез сез; бу нигезнең иң мөһим почмак ташы исә – Гайсә Мәсих Үзе[+]. 21Ул бөтен бинаны бер итеп тота, һәм бина Хуҗа-Хакимгә[†] багышланган изге йорт булып күтәрелә бара[+]. 22Мәсих аша башкалар белән бергә сез дә Аллаһы Рухы яши торган бина буларак корыласыз[+].

### 3


Паулның мәҗүсиләр арасындагы хезмәте

1Менә шуның өчен мин, Паул, Гайсә Мәсихнең[†] тоткыны буларак, сезнең хакка, ягъни мәҗүсиләр[†] хакына Аллаһыга[†] дога кылам[+]. 2Сезгә хезмәт итү өчен Аллаһы мәрхәмәте[†] белән миңа тапшырылган вазифа турында ишеткәнсездер[+]. 3Аллаһының миңа белдергән сере турында мин сезгә элегрәк кыскача гына язган идем инде[+]. 4Язганнарымны укып, сез Мәсих хакындагы серне аңлавымны күз алдына китерә алырсыз. 5Әүвәлге заманнарда бу сер кешеләргә мәгълүм түгел иде, хәзер исә Аллаһы аны Рух аша Үзенең изге[†] рәсүлләренә[†] һәм пәйгамбәрләренә[†] ачып бирде. 6Бу сер шуннан гыйбарәт: мәҗүсиләр дә яһүдиләр белән бергә мирасчылардыр, алар да бер тәннең әгъзалары, Гайсә Мәсих аша Яхшы хәбәрдә[†] Аллаһы аларга да Үзенең вәгъдәсен бирә[+].

7Аллаһының кодрәте белән миңа күрсәтелгән мәрхәмәт ярдәмендә мин шушы Яхшы хәбәрне тарату хезмәтенә керештем[+]. 8Миңа, барлык изгеләр арасында иң түбәненә, Мәсихнең чиксез байлыгын мәҗүсиләргә белдерү өстенлеге[+] 9һәм бөтен нәрсәне бар кылган Аллаһының озак вакытлар яшереп тоткан серле ниятен һәммәсенә ачып бирү вазифасы бүләк ителде[+]. 10Аллаһының максаты иман итүчеләр бердәмлеге[†] аша Үзенең күпкырлы зирәклеген күктәге җитәкчеләргә һәм хакимнәргә[†] мәгълүм итүдән гыйбарәт иде[+]. 11Аллаһы Үзенең баштан ук билгеләп куйган ниятен Хакимебез Гайсә Мәсих аша гамәлгә ашырды. 12Мәсихтә булып Аңа иман иткәнгә күрә, без кыю рәвештә, һичнинди икеләнүсез Аллаһыга якынлаша алабыз[+]. 13Шуңа күрә үтенеп сорыйм: сезнең хакка газап чигүемә күңелегез төшмәсен, чөнки бу газаплар сезгә дан[†] китерә[+].


Мәсихнең мәхәббәте

14-15Шуңа күрә күкләр киңлегендәге һәм җир йөзендәге һәр төр ыругка исем биргән Атабыз алдында тез чүгеп дога кылам. 16Дан-шөһрәткә[†] бай булганга, Үз Рухының кодрәте белән Ул сезнең эчке дөньягызны ныгытсын,[+] 17иман итүегез аша күңелләрегездә Мәсих яшәсен дип дога кылам. Мәхәббәттә тамыр җәеп һәм ныгып,[+] 18-19Аллаһының барлык изгеләре белән берлектә сез Мәсих мәхәббәтенең киңлегенә һәм озынлыгына, биеклегенә һәм тирәнлегенә тулысынча төшенә алсын, кеше акылы сыйдыра алмаслык бу мәхәббәтне танып белсен дип дога кылам. Әнә шулай Аллаһы сезнең тормышыгызны тулыландырыр[+].

20Үзенең кодрәте белән безнең күңелләрдә эш иткән һәм сораганыбыздан яки уйлаганыбыздан чагыштырмаслык дәрәҗәдә күбрәк эшли алган Затка[+] 21иман итүчеләр бердәмлеге һәм Гайсә Мәсих аша буыннан-буынга, мәңгедән-мәңгегә дан булсын! Амин[+].

### 4


Мәсих белән бердәм булу

1Шуңа күрә мин, Хакимебез[†] хакына тоткын буларак, Аллаһыдан[†] алган чакыруга лаеклы итеп яшәвегезне үтенәм[+]. 2Тыйнак, сабыр булыгыз, бер-берегезне яратып, түземлек күрсәтегез[+]. 3Үзара тату яшәп, Рух аша бердәм булуыгызны сакларга тырышыгыз[+]. 4Аллаһы сезне чакырып алганда сезгә бирелгән өмет бер генә булган кебек, Мәсих[†] тәне дә, Рух та бер генә[+]. 5Хакимебез – бер, иман – бер, суга чуму йоласы[†] – бер,[+] 6барыбызның Атасы булган Аллаһы да бер, Ул барысыннан өстен, барысы аша эш итә, һәркемнең күңелендә яши[+].

7Мәсих, Үзе кирәк санаганча, һәрберебезгә бүләгеннән өлеш чыгарган[+]. 8Шуңа күрә Язмада:

«Югары күтәрелеп,
әсирләр төркемен Үзе белән алып китте
һәм кешеләргә бүләкләр өләште», –

дип әйтелгән.

9«Югары күтәрелеп» дигән сүзләр Мәсихнең әүвәл җирнең иң түбән катламына төшүен белдерә[+]. 10Түбәнгә төшкән Зат, Үзе белән бөтен галәмне тутыру өчен, күкләрнең иң югары катына күтәрелде[+]. 11Берәүләрне Ул – рәсүл,[†] икенчеләрне – пәйгамбәр, өченчеләрне – Яхшы хәбәрне[†] җиткерүче, кемнәрнедер бердәмлек[†] башлыгы[*] һәм өйрәтүче итеп куйды[+]. 12Аллаһының изге[†] халкын хезмәт итүгә әзерләү, Мәсих тәнен, ягъни иман итүчеләр бердәмлеген[†] ныгыту өчен эшләде Ул моны[+]. 13Һәммәбез иманда һәм Аллаһы Углын танып белүдә бердәм булуга ирешкәнче бу шулай дәвам итәр. Нәтиҗәдә без иманда ныгыган һәм Мәсих кебек үк камиллеккә ирешкән кешеләр булырбыз[+].

14Инде без, мәкерле кешеләрнең хәйләсенә алданып, дулкыннар һәм җилләр куып йөрткән көймә сыман, төрле ялган тәгълиматларга иярүче сабыйлар булмыйк[+]. 15Киресенчә, хакыйкать турында мәхәббәт белән белдереп, бар нәрсәдә Мәсихкә охшарга тырышып һәр яклап үсик. Мәсих ул – Баш,[+] 16һәм Аңа бөтен тән буйсына. Тәннең бер-берсе белән тоташып берләшкән әгъзаларының һәммәсе үзенә тиешле эшне башкарганда, бөтен тән үсә һәм мәхәббәт ярдәмендә ныгый.


Мәсихтәге яңа тормыш

17Шуңа күрә Хакимебез исеменнән катгый рәвештә кисәтәм: мәҗүсиләр[†] кебек буш уйларга бирелеп яшәмәгез,[+] 18чөнки аларның зиһеннәре томаланган. Йөрәкләре – таш, күңел күзләре сукыр булганга, алар Аллаһы биргән тормыштан читләшкәннәр;[+] 19оятларын югалтып, азгынлыкка бирелгәннәр һәм комсызланып һәртөрле бозыклык кылалар[+]. 20Әмма сез Мәсихтән моңа өйрәнмәдегез, 21чөнки сез, Аның турында ишетеп, Аңардан килгән хакыйкатьнең нәрсә икәнен белдегез; 22алдавыч нәфесләр белән азынган элекке табигатегездән, әүвәлге яшәү рәвешеннән баш тартыгыз[+]. 23Уй-фикерләрегез яңарсын,[+] 24һәм Аллаһыга охшаш итеп яратылган яңа – чын мәгънәсендә тәкъва һәм изге кешегә әйләнегез[+].

25Барыбыз да бер тәннең әгъзалары булганлыктан, ялганны кире кагып, бер-берегезгә хак сүз генә сөйләгез[+]. 26Ачуыгыз чыккан булса да, гөнаһ[†] кылмагыз: кояш батканчы, ачуыгыз басылсын. 27Тормышыгызда иблискә[†] урын калмасын[+]. 28Моңарчы урлашкан кеше бүтән урлашмасын, хезмәт куеп көн күрсен – шул чагында мохтаҗлар белән бүлешә алыр[+]. 29Телегездән начар сүз чыкмасын, тыңлаучыларга файдасы булсын өчен, үгет-нәсыйхәт бирерлек игелекле сүзләр сөйләгез[+]. 30Аллаһының Изге Рухын[†] кайгыга төшермәгез, чөнки йолып алу[†] көне өчен сезгә Аның тарафыннан тамга салынган[+]. 31Ачыну, ярсу, ачулану, кычкыру, яман телләнүдән һәм һәртөрле явызлыктан баш тартыгыз[+]. 32Бер-берегезгә карата игелекле, шәфкатьле булыгыз. Аллаһы сезне Мәсих аша кичергән кебек, сез дә бер-берегезне кичерегез[+].

### 5

1Аллаһының[†] сөекле балалары буларак, Аңа охшарга тырышыгыз[+]. 2Мәсих[†] безне яраткан кебек, сезнең дә күңелегездә мәхәббәт яшәсен. Аллаһыга хуш исле корбан[†] бүләге итеп Мәсих безнең өчен Үз тормышын бирде[+].

3Азгынлык, һәртөрле бозыклык яисә комсызлык турында сезнең арада хәтта сүз кузгатырлык та булмасын – Аллаһының изге[†] халкына мондый гамәлләр килешми[+]. 4Шулай ук оятсыз сүзләр, сафсата һәм кинаяле мәзәкләр дә сезгә килешми, иң яхшысы – Аллаһыга шөкер итү[+]. 5Шуны белегез: азгынлыкка бирелгән, бозык, комсыз кешенең берсе дә (потка табынучылардан алар берни белән дә аерылмый) Мәсихтән һәм Аллаһы Патшалыгыннан[†] өлеш ала алмый[+].


Яктылык кешеләре булып яшәгез

6Буш сүзләр белән үзегезне алдарга ирек бирмәгез, чөнки тыңлаусыз кешеләргә моның өчен Аллаһының ачуы төшәчәк[+]. 7Шуңа күрә андыйлар белән аралашмагыз[+]. 8Кайчандыр сез караңгылык идегез, ә хәзер, Хаким[†] Гайсәнеке булганга, сез – яктылык. Яктылык кешеләре булып яшәгез[+]. 9Яктылыкның җимеше – һәртөрле игелеклелек, тәкъвалык[†] һәм хакыйкатьтер. 10Раббыга[†] мәгъкуль булганны белергә тырышыгыз[+]. 11Караңгылыкның файдасыз эшләрендә катнашмагыз, киресенчә, аларны фаш итегез[+]. 12Андый кешеләрнең яшертен эшләре турында хәтта сөйләргә оят. 13Әмма яктылыкта һәр яшерен нәрсә фаш ителә,[+] 14чөнки ачылган һәр нәрсә яктылыкның үзе. Шуңа күрә:

«Йокыңнан уян,
үледән терел –
һәм Мәсих сине балкытыр», –

дип әйтелә[+].

15Шунлыктан яшәү рәвешегезгә игътибар итегез, акылсыз кешеләр кебек түгел, ә бәлки зирәкләр кебек гомер итегез[+]. 16Вакытыгызны яхшы эшләр өчен исраф итәргә тырышыгыз, чөнки яман заманда яшибез. 17Уйламыйча эш итүегезне ташлагыз, Раббы[*] ихтыярына төшенергә омтылыгыз[+]. 18Шәраб эчеп исермәгез, чөнки ул азгынлыкка китерә, киресенчә, Изге Рух[†] белән сугарылыгыз[+]. 19Бер-берегез белән мәдхияләр, мактау шигырьләре һәм рухи җырлар аша аралашыгыз, күңелегездән Хакимне данлап җырлагыз,[+] 20һәрвакыт һәр нәрсә өчен Хакимебез Гайсә Мәсих исеме аша Атабыз Аллаһыга рәхмәтләр укыгыз[+].


Хатыннар һәм ирләр


(Көлессәйлеләргә хат 3:17–4:1)

21[•]Мәсихкә ихтирам йөзеннән бер-берегезгә буйсынып яшәгез. 22Хатыннар, Хаким Гайсәгә буйсынгандай, ирләрегезгә буйсыныгыз[+]. 23Мәсих – иман итүчеләр бердәмлегенең,[†] ягъни Үз тәненең Коткаручысы[†] һәм Башы булган кебек, ир – үз хатынының башы[+]. 24Бердәмлек[†] Мәсихкә буйсынган кебек, хатыннар да һәрнәрсәдә ирләренә буйсыну күрсәтсен.

25Иман итүчеләр бердәмлеген яраткан һәм аның өчен Үз тормышын корбан иткән Мәсих кебек, сез дә, ирләр, хатыннарыгызны яратыгыз[+]. 26Бердәмлекне изгеләндерү өчен Ул Үзен корбан итте, Бердәмлекне сүз һәм су белән пакьләндерде.[†][+] 27Моны Ул иман итүчеләр бердәмлеген бөтен шөһрәтендә,[†] һичнинди тапсыз, кимчелексез һәм башка җитешсезлекләре булмаган килеш, ягъни изге һәм керсез итеп Үзенең алдына китереп бастыру өчен эшләде[+]. 28Шулай ук ир дә үз тәнен ничек яратса, хатынын шулай яратырга тиеш. Хатынын яратучы, димәк, үзен ярата. 29Үз тәнен яратмаган кеше юктыр, һәркем аны тукландыра, кайгырта. Мәсих тә Бердәмлекне шулай кайгыртып тора, 30чөнки без – Аның тәненең әгъзалары[+]. 31Язмада әйтелгәнчә, «шуңа күрә ир кеше, ата-анасын калдырып, хатынына кушылыр, һәм алар икесе бер тән булыр»[+]. 32Бу сүзләрдә бөек сер яшеренгән: мин моны Мәсихкә һәм иман итүчеләр бердәмлегенә карата әйтәм. 33Ә инде сезгә килгәндә, һәрберегез үз хатынын үзен яраткан кебек яратсын, хатын исә ирен хөрмәт итсен[+].

### 6


Балалар һәм ата-аналар

1Балалар, Хакимебез[†] хакына ата-анагызга тыңлаучан булыгыз, чөнки бу сезнең бурычыгыз. 2-3«Ата-анаңны хөрмәт ит!» – Аллаһының[†] беренче әмере шул; әлеге әмергә «шулай эшләсәң, тормышың имин һәм җирдә гомерең озын булыр» дигән вәгъдә өстәлгән.

4Ә сез, аталар, балаларыгызның күңелен кайтармагыз, аларны Хаким өйрәткәнчә тәрбияләп һәм үгетләп үстерегез.


Коллар һәм хуҗалар

5Коллар, җирдәге хуҗаларыгызга курку катыш тирән хөрмәт белән, ихлас күңелдән, Мәсихкә[†] буйсынгандай буйсыныгыз[+]. 6Сез моны күз буяр, аларга ярар өчен түгел, Аллаһы ихтыярын саф күңел белән, Мәсих коллары буларак үтәгез[+]. 7Кешеләргә түгел, Хаким Гайсәгә хезмәт иткән кебек тырышлык күрсәтегез. 8Хакимебезнең һәркемгә – колмы ул, иреклеме – эшләгән игелеге өчен әҗер бирәчәген беләсез[+].

9Сез дә, хуҗалар, колларыгызга шундый ук мөнәсәбәттә булыгыз, аларга янаудан тыелыгыз. Сезнең дә, аларның да Хуҗасы күкләрдә бер үк икәнне беләсез булыр, ә Аның алдында бар кеше дә тигез.


Рухи кораллар

10Йомгаклап шуны әйтәсем килә: Хакимебез белән тыгыз бәйләнештә булып, Аның кодрәте һәм көче белән ныгыгыз. 11Иблиснең[†] мәкерле ниятләренә каршы тора алыр өчен, Аллаһыдан бирелгән гаскәриләр киеме киегез, коралланыгыз[+]. 12Без кешеләргә каршы түгел, ә шушы караңгылык дөньясы белән идарә итүче башлыкларга, хакимиятләргә, җитәкчеләргә һәм күктәге явыз рухларга[†] каршы көрәшәбез[+]. 13Шуңа күрә, явызлык һөҗүмгә күчкән көнне каршы торыр һәм бирешмәс өчен, Аллаһыдан бирелгән гаскәриләр киеме киегез, коралланыгыз. 14Билегезне хакыйкать билбавы белән буып һәм тәкъвалык[†] көбәсе киеп нык торыгыз,[+] 15иминлек турында Яхшы хәбәр[†] белдерергә әзер булуыгызны аяк киеме итеп киегез,[+] 16иман калканын һәрчак кулыгызда тотыгыз – шуның ярдәмендә явыз иблиснең утлы укларын сүндерә алырсыз[+]. 17Коткаруны тимер башлык итеп киегез һәм Рух кылычын – Аллаһы сүзен алыгыз[+].

18Һәртөрле дога һәм үтенеч белән Аллаһыга һәрчак Рух кушканча мөрәҗәгать итегез.

Бу максатка ирешү өчен уяу булып, Аллаһының изге[†] халкы өчен армый-талмый догада булыгыз[+]. 19Яхшы хәбәрнең серен кыюлык белән белдерүемне теләп, сөйләгән чакта кирәкле сүзләр телемә килеп торсын дип, минем өчен дә дога кылыгыз[+]. 20Хәзер дә – зинданда утырган чагымда да мин Яхшы хәбәрнең илчесе булып калам. Кыюлык белән вәгазьләвемне дәвам итеп, үз вазифамны тиешенчә башкара алуым өчен дога кылыгыз[+].


Сәламнәр һәм изге теләкләр


(Көлессәйлеләргә хат 4:7-8)

21[•]Кадерле имандашыбыз һәм Хакимебезнең тугры хезмәтчесе Тухик минем хәлләр һәм эшләрем турында сезгә барысын да сөйләп бирер[+]. 22Безнең хакта белеп торыгыз һәм күңелләрегез юансын дип, сезнең янга аны юллыйм[+].

23Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез Гайсә Мәсихтән имандашларыбызга иминлек, мәхәббәт һәм иман ныклыгы бирелсен! 24Хакимебез Гайсә Мәсихне чиксез сөю белән яратучыларның барысына Аллаһының мәрхәмәте[†] юлдаш булсын!

## Филиппуйлыларга хат

### Филиппуйлыларга хат

Филиппуйлыларга хат


[1]

[2]

[3]

[4]


### 1


Паулның Филиппуйдагы имандашларга язган хаты

1Гайсә Мәсих[†] хезмәтчеләре Паул белән Тимутәйдән Филиппуй шәһәрендә яшәүче, Гайсә Мәсихнеке булган барлык изгеләргә,[†] шул исәптән иман итүчеләр бердәмлегенең[†] җитәкчеләренә, аларның ярдәмчеләренә сәлам![+] 2Сезгә Атабыз Аллаһыдан[†] һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен!


Паулның догасы

3Сезне искә төшергән саен, мин Аллама рәхмәтләр укыйм[+]. 4-5Иң беренче көннән башлап бүгенгә кадәр Яхшы хәбәр[†] таратуда катнашканга, сезнең барыгыз өчен мин шатланып дога кылам[+]. 6Иманым камилдер: тормышыгызда игелекле эш башлап җибәргән Аллаһы аны Гайсә Мәсих килер көнгә тәмамлап чыгар[+].

7Сезнең бөтенегез турында мин башкача уйлый да алмыйм, чөнки сез минем йөрәгемдә. Зинданда утырган чагымда да, Яхшы хәбәрне яклаган һәм аның дөреслеген раслаган чагымда да сез барыгыз минем белән бергә Аллаһының мәрхәмәтен бүлешәсез[+]. 8Сезнең һәммәгезне дә Гайсә Мәсихтәй яратып сагынуыма Аллаһы шаһит[+]. 9Мәхәббәтегез артканнан-арта барып, сез белемгә, һәртөрле зирәклеккә баесын дип дога кылам[+]. 10Үзегез өчен мөһим нәрсәне сайлый белүегезне, Мәсих килер көнгә саф һәм кимчелексез булуыгызны, 11Гайсә Мәсих аша тәкъвалык[†] җимешләрен мул итеп китерүегезне теләп дога кылам. Шул очракта Аллаһыга дан[†] һәм мактау булыр.


Тоткынлык һәм үлемгә әзер булу

12Имандашлар, минем белән булган хәлләрнең Яхшы хәбәрне таратуда зур файда китергәнен белүегезне телим. 13Кайсар[†] сараендагы барлык сакчыларга да, башка кешеләргә дә зинданда Мәсих хакына утыруым мәгълүм булды[+]. 14Зинданда утыруымны белгән байтак имандашларның Хаким Гайсәгә булган ышанычы ныгыды, алар Аллаһы сүзен курыкмыйча, тагын да кыюрак сөйли башлады[+].

15Хәер, аларның кайберләре бер-берсен уздырырга тырышып, бер-берсеннән көнләшеп Мәсих турында игълан итә, икенчеләре исә яхшылык кылу ниятеннән вәгазьли –[+] 16болары инде, Яхшы хәбәрне яклар өчен бирегә Аллаһы тарафыннан җибәрелүемне белеп, мәхәббәт нигезендә эш итә. 17Ә тегеләре Мәсих турында чын күңелдән түгел, бары үзләренә файда эзләп һәм зиндандагы хәлемне авырайту йөзеннән вәгазьли. 18Әмма бу мөһим түгел: Мәсих турында ничек кенә вәгазьләсәләр дә – чын күңелдәнме, юкмы – мин моңа куанам гына. Моннан соң да куанудан туктамам, 19чөнки беләм: догаларыгыз һәм Гайсә Мәсих Рухының ярдәме миңа котылырга булышлык итәр[+].

20Мин һичкайчан оятка калмам, киләчәктә дә һәрвакыттагыча батыр булырмын, яшәсәм дә, үлсәм дә Мәсихне данлармын дип уйлыйм һәм шуңа өметләнәм[+]. 21Минем өчен Мәсих – тормыш ул, үлем исә – табыш. 22Тормышым дәвам итә икән, мин тагын да тырышыбрак хезмәт күрсәтермен. Минем өчен кайсы яхшырак булыр – яшәүме, үлемме – үзем дә белмим. 23Мин юл чатында торам: бу дөньяны калдырып Мәсих белән бергә булырга дигән көчле теләгем бар, һәм шулай яхшырак та булыр иде,[+] 24әмма сезнең өчен минем исән булуым әһәмиятлерәк. 25Шуны белгәнгә күрә имандагы уңышыгыз һәм куанычыгыз хакына мин, тормышымны дәвам итеп, сезнең белән бергә булырыма шикләнмим. 26Шулай итеп, мин яныгызга кабат килгәндә, Гайсә Мәсихнең минем аша башкарган эшләре белән тагын да ныграк горурлана алырсыз.


Иман өчен бердәм көрәш

27Нәрсә генә булмасын, Мәсих турындагы Яхшы хәбәргә дан өстәрлек итеп яшәгез. Барып сезне күрсәм яки бара алмыйча сезнең турыда хәбәр ишетсәм, сезнең бердәм булуыгызны, Яхшы хәбәргә нигезләнгән иман хакына иңне иңгә терәп нык торуыгызны, дошманнардан курыкмавыгызны белергә теләр идем[+]. 28Курыкмавыгыз – алар өчен һәлакәт, ә сезнең өчен котылу[†] билгесе; һәм бу – Аллаһы эше. 29Сезгә Мәсихкә иман итү генә түгел, Аның өчен газап чигү дә бирелде[+]. 30Ничек көрәшкәнемне сез үзегез күрдегез, шул турыда һаман ишетеп торасыз. Хәзер сез дә шундый ук көрәш алып барасыз[+].

### 2


Мәсихнең күндәмлеге

1Әгәр Мәсихтә[†] булуыгыз күңелегезне күтәрә, Аның мәхәббәте сезгә юаныч бирә, әгәр Рух ярдәмендә аралашасыз һәм күңелегездә мәрхәмәт,[†] шәфкать яши икән, 2шатлыгымны тулыландырып, бер-берегезне ихлас яратыгыз, фикерегез, максатыгыз һәм ниятегез бер булсын[+]. 3Үз файдагызны кайгыртып, дан-шөһрәт[†] артыннан кумагыз, киресенчә, күндәм булып, башкаларны үзегездән өстенрәк күрегез[+]. 4Һәрберегез үзен генә түгел, башкаларны да кайгыртсын[+].

5Фикер йөртүегез Гайсә Мәсихнекедәй булсын.

6Табигате белән илаһи булса да,
Аллаһыга[†] тиң булуын Ул күрсәтергә омтылмады,[+]
7бар нәрсәдән Үз теләге белән баш тартты –
кеше табигате алып,
кол кебек булды.
Кеше кыяфәтендә яшәп,[+]
8Үзен түбән куйды
һәм хачтагы үлеменә кадәр
Аллаһыга күндәм булды[+].
9-11Шуңа күрә күктә, җирдә һәм
җир астында булганнарның һәммәсе
Гайсә исеме алдында тез чүксен,
һәм Атабыз Аллаһының даны өчен
һәрбер тел Гайсә Мәсихне Хаким[†] буларак танысын дип,
Аллаһы Аны барысыннан югарырак күтәрде,
Аңа бөтен исемнәрдән бөегрәк исем бирде[+][+].


Күктәге йолдызлар кебек җемелдәп торыгыз

12Газиз дусларым, мин яныгызда чакта сез тыңлаучан идегез, ә хәзер, яныгызда булмаганда, сез бигрәк тә шундый булырга тиеш. Котылуыгыз[†] хакына куркып һәм тетрәнеп хезмәтегезне ахыргача дәвам итегез, 13чөнки Аллаһы Үз ихтыяры белән теләгегезне уята һәм сезне гамәл кылырга да этәрә[+]. 14Һәр эшне зарланмыйча һәм бәхәсләшмичә башкарыгыз. 15-16Әнә шулвакыт азгын һәм бозык кешеләр арасында сез гаепсез, саф һәм Аллаһының кимчелексез балалары булып калырсыз. Кешеләргә Тормыш сүзен тәкъдим итеп, алар арасында күктәге йолдызлар кебек җемелдәп торыгыз. Шул очракта, Мәсих килгән көнне мин, тырышлыгым һәм хезмәтем юкка булмаган дип, горурлана алырмын[+][+]. 17Аллаһыга корбан[†] буларак тәкъдим ителгән иманыгызга һәм хезмәтегезгә өстәп үз җанымны фида кылсам да, мин куанырмын һәм сезнең барыгыз белән шатлыгымны уртаклашырмын[+]. 18Минем белән бергә сезнең дә куануыгызны һәм шатлануыгызны теләр идем!


Тимутәй һәм Эпафрудит турындагы хәбәрләр

19Сездән хәбәр алсам, күңелем күтәрелер иде. Хаким Гайсә ярдәме белән тиздән сезнең янга Тимутәйне җибәрермен дип ышанам[+]. 20Сезнең хакта аның кебек ихлас күңелдән кайгыртучы бүтән беркемем юк. 21Башкалар Гайсә Мәсихкә мәгъкуль булганны түгел, үзләрен кайгырталар[+]. 22Тимутәйнең ышанычлы булуы сезгә билгеле, чөнки ул, үзенең атасы белән хезмәт башкаручы угылдай, Яхшы хәбәр[†] таратуда минем белән бергә бик тырышып эшләде[+]. 23Шуңа күрә, минем белән ни-нәрсә буласы ачыклангач та, аны сезнең янга җибәрермен дип өметләнәм. 24Хакимебез кушып, үзем дә тиздән сезгә килермен дип ышанам.

25Ярдәмгә мохтаҗ чагымда сез минем янга җибәргән имандашым, хезмәттәшем, көрәштәшем Эпафрудитны кире кайтарырга кирәк дип саныйм,[+] 26чөнки ул барыгызны да бик сагына һәм, авыруы турындагы хәбәрне ишетүегезне белеп, бик борчыла. 27Дөрестән дә, ул үлем хәлендә иде, әмма Аллаһы, кайгым өстенә кайгы булмасын өчен, аңа гына түгел, миңа да мәрхәмәт күрсәтте. 28Шулай булгач, аны яңадан күреп куанырсыз, минем дә бер борчуым кимер дип, аны тизрәк кайтарып җибәрү ягын карыйм. 29Хаким Гайсәгә инанган имандашыгыз буларак, аны зур куаныч белән кабул итегез – аның кебекләргә хөрмәт күрсәтегез![+] 30Сез ярдәм итә алмаганга, ул, гомерен куркыныч астына куеп, миңа булышты һәм Мәсих эше өчен аздан гына үлми калды.

### 3


Мәсих барысыннан да бөегрәк

1Шулай итеп, имандашларым, Хакимебез[†] Гайсәдә булуыгызга куаныгыз! Бер үк нәрсә турында сезгә кат-кат язу миңа мәшәкать тудырмый, ә сезне бу күп бәлаләрдән саклар[+].

2Этләрдән – яманлык кылучы кешеләрдән сакланыгыз! Әгъза бозучылардан[*] сакланыгыз! 3Чын сөннәтлеләр – без ул, тәндәге тамгага таянучылар түгел, чөнки Аллаһыга[†] Рух кушканча гыйбадәт кылабыз һәм Гайсә Мәсихнеке[†] булуыбыз белән горурланабыз[+]. 4Хәер, мин ул тамгага да таяна алыр идем. Әгәр кемдер тәнендәге тамгага таянырга уйласа, моның өчен минем сәбәбем күбрәк:[+] 5мин, туып, сигезенче көнне сөннәткә утыртылганмын; Исраил[†] халкыннан, Беньямин ыругыннан, гыйбри[*] ата-анадан туган[†] гыйбри булып, яһүдиләр Канунына[†] буйсынган фарисей идем мин[+]. 6Бар гайрәтемне җигеп Мәсих бердәмлеген эзәрлекләдем, ә инде Канун таләпләрен үтәү буенча миңа тел-теш тидерерлек түгел иде[+].

7Элек үзем өчен табыш дип санаган нәрсәләрнең хәзер мин Мәсих ярдәмендә файдасыз булуын аңладым. 8-9Алай гына да түгел, Хакимем Гайсә Мәсихне танып белүне бердәнбер кыйммәтле табыш дип, мин бар нәрсәдән баш тарттым, калган бар нәрсәне чүп-чар дип исәпли башладым. Минем хаклыгым Канунны үтәүгә түгел, ә бәлки Мәсихкә булган иманыма, Аллаһыдан килгән хаклыгыма нигезләнә[+]. 10Мин Мәсихнең Үзен һәм Аны үледән терелткән кодрәтне белергә, Ул кичергән газапларны кичерергә, үлемдә Аңа охшарга телим[+]. 11Шул чакта мин үледән терелүгә ирешә алырмын дип өметләнәм.


Максатка ирешергә омтылу

12Мин инде боларның барысына ирештем яки инде камил кеше булдым, дип әйтә алмыйм, әмма Гайсә Мәсих мине ни өчен сайлаган булса, шуңа омтылырга тырышам[+]. 13-14Имандашлар, мин инде теләгәнемә ирештем дип санамыйм, Аллаһы чакыруына җавап итеп, Гайсә Мәсих аша бирелгән бүләккә ия булыр өчен үткәннәрне онытып алга карап яшим[+]. 15Димәк, рухи камиллеккә ирешкән барыбыз да шул рәвешле фикер йөртергә тиеш. Әгәр сез нәрсәдер турында башкача фикер йөртәсез икән, Аллаһы сезгә моны да ачып бирер[+]. 16Тормышыбызда нәрсәгә ирешкән булсак, шул рәвешчә фикер йөртергә тиешбез.

17Имандашлар, барыгыз да миннән үрнәк алыгыз һәм без күрсәткән үрнәк буенча яшәүчеләргә күз салыгыз[+]. 18Мин сезгә сөйләгән идем инде, хәзер исә күз яшьләрем белән кабатлыйм: бик күпләр Мәсих хачына дошман булып яшиләр. 19Аларның ахыры – һәлакәт, илаһы – карын, алар оят нәрсәләр белән горурлана, дөньялыкны гына кайгыртып яши[+]. 20Безнең ватаныбыз исә күкләрдә, Коткаручыбызның[†] – Хакимебез Гайсә Мәсихнең килүен дә без шуннан көтәбез[+]. 21Ул безнең зәгыйфь тәнебезне үзгәртер һәм бар нәрсәне Үзенә буйсындыра алырлык кодрәте белән Үзенең шөһрәтле[†] тәненә охшаш итәр[+].

### 4


Үгет-нәсыйхәтләр һәм сәламнәр

1Кадерлеләрем, мин сезне бик яратам, сезне бик күрәсем килә. Сез – минем шатлыгым һәм таҗым! Хаким[†] Гайсәгә булган иманыгызда нык торыгыз!

2Әүдиядән дә, Сүнтүхиядән дә ялварып сорыйм: Хакимебез хакына тату яшәгез![+] 3Ә синнән, тугры көрәштәшем[*], шуны үтенеп сорыйм: бу хатыннарга дуслашырга ярдәм ит, чөнки алар икесе дә минем белән, Климис һәм исемнәре Тормыш китабына язылган башка хезмәттәшләрем белән иңне иңгә терәп Яхшы хәбәрне[†] тарату хакына көрәштеләр[+]. 4Хаким Гайсәдә булуыгызга куаныгыз! Кабатлап әйтәм: куаныгыз![+] 5Сезнең йомшак күңелле икәнегез һәркемгә мәгълүм булсын. Хакимебез инде бик якын![+] 6Һичнәрсә турында борчылмагыз, әмма дога кылганда да, үтенеч белән мөрәҗәгать иткәндә дә Аллаһы[†] алдында теләкләрегезне һәрвакыт шөкер итеп белдерегез[+]. 7Шул очракта Аллаһының кеше акылы ирешмәслек иминлеге йөрәкләрегезне һәм уй-фикерләрегезне Гайсә Мәсихтә[†] саклар[+]. 8Ниһаять, имандашларым, үзегезнең уй-фикерләрегезне һәрвакыт хакыйкатькә, хөрмәткә, гаделлеккә, сафлыкка, хуш күренгән нәрсәләргә, соклануга, әдәпкә һәм мактауга лаек эшләргә юнәлтегез. 9Миннән өйрәнгән, кабул иткән, ишетеп-күреп калган нәрсәләрнең барын да тырышып башкарыгыз, шул чакта иминлек Алласы сезнең юлдашыгыз булыр[+].


Бүләкләр өчен рәхмәт белдерү

10Йөрәкләрегездә минем хакта кабат кайгыртучанлык уянуын күреп мин бик куандым, һәм моның өчен Хакимебезгә рәхмәтлемен. Хәер, сез элек тә миңа карата кайгыртучан идегез, әмма моны гамәлдә күрсәтергә мөмкинлегегез булмады. 11Бу турыда мин нәрсәгәдер мохтаҗлык кичергәнгә әйтмим, чөнки булганы белән канәгатьләнергә өйрәндем[+]. 12Мин фәкыйрьлекнең дә, муллыкның да нәрсә икәнен беләм. Минем баштан күп нәрсәләр кичте, һәм мин бар нәрсәгә әзермен: туклыкка һәм ачлыкка да, муллыкка һәм мохтаҗлыкка да[+]. 13Миңа көч бирүче Зат аша мин барысын да булдыра алам[+]. 14Шулай да михнәтләремне уртаклашып сез яхшы эшләдегез[+].

15Сез, филиппуйлылар, хәтерлисез булыр: Яхшы хәбәрне вәгазьли башлаган чорда, Македуниядән киткәч, сезне исәпкә алмаганда, иман итүчеләр бердәмлегенең[†] берсе дә миңа матди ярдәм күрсәтмәде. 16Сез исә ихтыяҗымны канәгатьләндерү өчен хәтта Тессалуникәдә чагымда да берничә мәртәбә ярдәм җибәрдегез[+]. 17Бүләк өмет итеп әйтүем түгел, мин бары тик табышыгызның артканнан-арта баруын гына телим[+]. 18Мин бөтенесен, хәтта артыгы белән алдым. Эпафрудит аша сез җибәргәннәрнең барын да алдым һәм бернәрсәгә дә мохтаҗ түгелмен. Болар – хуш исле, Аллаһы күңеленә ятышлы, Аңа яраклы корбан.[†][+] 19Аллам сезнең бар ихтыяҗларыгызны Үзенең данлы байлыгыннан Гайсә Мәсих аша канәгатьләндерәчәк[+]. 20Атабыз Аллаһыга мәңгедән-мәңгегә дан[†] булсын! Амин.

21Гайсә Мәсихтә булган һәр изгене[†] сәламләгез[+]. 22Сезне барлык изгеләр, бигрәк тә кайсар[†] сараенда хезмәт итүчеләр сәламли[+].

23Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте[†] һәрчак юлдашыгыз булсын!

## Көлессәйлеләргә хат

### Көлессәйлеләргә хат

Көлессәйлеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]


### 1


Паулның Көлессәйдәге имандашларга язган хаты

1-2Аллаһының[†] ихтыяры белән Гайсә Мәсихнең[†] рәсүле[†] булган Паулдан һәм имандашыгыз Тимутәйдән Көлессәйдә яшәүче изгеләргә[†] һәм Мәсихкә тугры имандашларга сәлам! Сезгә Атабыз Аллаһыдан мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен![+]


Аллаһыга рәхмәт белдерү

3Сезнең өчен дога кылганда Аллаһыга – Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең Атасына һәрвакыт рәхмәт укыйбыз,[+] 4чөнки Гайсә Мәсихкә иманыгыз һәм барлык изгеләргә мәхәббәтегез турында безгә хәбәрләр ирешеп тора. 5Сезнең иманыгыз һәм мәхәббәтегез сез өметләнгән һәм күктә сезнең өчен әзерләнгән бүләккә нигезләнә. Әлеге өмет турында сез хакыйкать сүзендә – Яхшы хәбәрдә[†] ишеткән идегез[+]. 6Сезгә ирешкән Яхшы хәбәр Аллаһы мәрхәмәтенең чынлыкта нинди булуын аңлаган көнегездән башлап уңыш белән бөтен дөньяда һәм сезнең арада тарала[+]. 7Аллаһы мәрхәмәте турында сез кадерле хезмәттәшебездән, сезнең хакка Мәсихкә тугры хезмәт күрсәтүче Эпафрастан ишеттегез[+]. 8Рух тарафыннан сезгә бүләк ителгән мәхәббәт турында безгә ул җиткерде.

9Шуңа күрә сезнең турыда ишеткән көннән бирле без, Изге Рухтан[†] бирелгән зирәклек һәм аң белән Аллаһының ихтыярын тулысынча танып белүегезне теләп, сезнең хакка дога кылудан һәм ялварудан туктамыйбыз[+]. 10Һәр игелекле эшегез уңыш китереп, Аллаһыны танып белүегез артканнан-арта барып, Хакимебез Гайсәгә лаеклы булып яшәвегез һәм һәрнәрсәдә Аңа яраклы булуыгыз өчен дога кылабыз[+]. 11Аның бөек кодрәте белән ныгып, һәрвакыт чыдам, сабыр һәм шат булыгыз[+]. 12Яктылык патшалыгында Үзенең изге халкы өчен саклаган мирастан өлеш алырга сезне лаеклы иткән Атабызга сөенеп рәхмәт әйтегез. 13Караңгылык хакимлегеннән коткарып, Ул безне Үзенең сөекле Углының Патшалыгына алып керде,[+] 14Углын корбан[†] итеп безне йолып алды, гөнаһларыбызны[†] кичерде[+].


Мәсих һәм Аның хезмәте

15Мәсих – күзгә күренмәс Аллаһының гәүдәләнеше; Ул – беренче Угыл – яратылган һәр нәрсәдән бөектер,[+] 16чөнки күктә һәм җирдә булган, күзгә күренгән һәм күренмәгән нәрсәләрнең барысы: җитәкче көчләр дә, өстен көчләр дә, башлыклар да, хакимлекләр дә Аның аша һәм Аның өчен яратылган[+]. 17Ул һәрнәрсәдән элек булган һәм Үзе белән бар нәрсәне берләштереп тора. 18Ул – тәннең Башы, тән исә – Аңа иман итүчеләр бердәмлеге.[†] Һәрнәрсәдә беренче булсын өчен, Ул – Башлангыч, үлеләр арасында беренче булып терелүче[+]. 19Аллаһы бөтен тулылыгы белән Мәсихтә яшәүне,[+] 20Аның хачта түгелгән каны ярдәмендә тынычлык урнаштырып, җирдә һәм күктә булган бар нәрсәне Мәсих аша Үзе белән татулаштыруны мәгъкуль күрде[+].

21Сез дә фикерләрегез һәм яман эшләрегез аркасында элегрәк Аллаһыга чит һәм дошман идегез[+]. 22Хәзер исә, Аллаһы алдында сез изге, кимчелексез һәм гаепсез булсын өчен, Ул сезне Мәсихнең тәне һәм үлеме аша Үзе белән татулаштырды[+]. 23Ләкин сез, иманыгызда нык торып, үзегез ишеткән Яхшы хәбәр биргән өметтән читләшмәскә тиеш. Бу Яхшы хәбәр дөньядагы һәр җан иясенә белдерелде, һәм мин, Паул, аның хезмәтчесенә әйләндем[+].


Паулның иман итүчеләр бердәмлегенә хезмәт итүе

24Сезнең хакка кичергән михнәтләремә мин сөенәм генә; Мәсих газапларының миңа тигән өлешен Мәсих тәне, ягъни Аның Бердәмлеге өчен кичерәм[+]. 25Аллаһы кушуы буенча мин иман итүчеләр бердәмлегенең хезмәтчесе булдым. Сезгә яхшылык эшләү йөзеннән Ул Үз сүзен бөтен тулылыгы белән игълан итүне миңа тапшырды[+]. 26Бу сүз гасырлар дәвамында, буыннан-буынга яшерелеп килгән сер иде, хәзер исә ул Аллаһының изге халкына ачылды[+]. 27Бу сернең барча халыклар өчен никадәр бай һәм бөек булуын Аллаһы Үзенең изге халкына белдерергә карар кылды; ә сер шуннан гыйбарәт: Мәсих – сездә; Ул безгә Аллаһының данын уртаклашырбыз дигән өмет бирә[+].

28Без Мәсих турында сөйлибез, һәр кешене Мәсихнең камил иярчене итеп Аллаһыга тәкъдим итү өчен бар зирәклегебезне кулланып аңа нәсыйхәт бирәбез һәм өйрәтәбез. 29Шушы максатка ирешү өчен мин, Мәсихтән алган көч-кодрәткә таянып, үземне кызганмыйча хезмәт күрсәтүемне, көрәшемне дәвам итәм[+].

### 2

1Сезнең һәм Лаудикеядә яшәүче имандашлар хакына, йөземне дә күреп белмәгән башка бик күпләр хакына нинди көрәш алып баруымны белсәгез иде! 2Мин моны аларның күңеле күтәрелсен, мәхәббәттә берләшеп алар Аллаһының[†] серен, ягъни Мәсихне[†] тулысынча, бөтен тирәнлеге белән танып белсен өчен эшлим[+]. 3Мәсихтә зирәклек һәм аң-белемнең бар хәзинәсе яшеренгән[+]. 4Кемнәрнеңдер юмакай сүзләренә алданып юлдан язмагыз дип сөйлим сезгә моны[+]. 5Үзем сезнең арада булмасам да, күңелем белән мин яныгыздамын, һәм сездәге бердәмлекне,[†] Мәсихкә булган иманыгызның ныклыгын күреп куанам[+].


Мәсихтәге яңа тормыш

6Шуңа күрә, әгәр сез Гайсә Мәсихне Хакимегез[†] буларак кабул иткәнсез икән, Аңарда яшәп,[+] 7тамыр җәеп, төпләнеп үзегезгә өйрәтелгән иманда ныгыгыз һәм чын йөрәктән рәхмәтле булыгыз![+]

8Мәсих тәгълиматына түгел, кешеләрнең гореф-гадәтләренә нигезләнгән, дөнья белән идарә итүче көчләрнең буш һәм ялган фәлсәфәсе белән сезне тозакка төшермәсеннәр[+]. 9Чөнки Аллаһының асылы бөтен тулылыгы белән Мәсихтә гәүдәләнеп яши[+]. 10Мәсих аша сезгә тулы тормыш бирелгән, ә Ул барлык башлыклардан һәм хакимлекләрдән өстен[+]. 11Мәсихкә иман китергәндә сез кеше кулы белән башкарылмаган, Мәсих башкарган сөннәт алдыгыз – гөнаһлы[†] табигатегез хакимлегеннән азат ителдегез[+]. 12Суга чуму йоласын[†] үтәгәндә сез Мәсих белән бергә күмелдегез һәм Аны үледән терелткән Аллаһының кодрәтенә ышануыгыз аркасында Аның белән бергә терелдегез[+]. 13Мәҗүси булганда гөнаһларыгыз аркасында сез үле идегез, ә Аллаһы, барлык гөнаһларыгызны кичереп, Мәсих белән бергә сезне дә үледән терелтте[+]. 14Безне гаепләүче Канун[†] таләпләренең кулъязмасын Ул гамәлдән чыгарды, аны хачка кадаклап бөтенләй юк итте[+]. 15Җитәкчеләрне һәм хакимлек итүчеләрне Аллаһы, көчтән яздырып, барысы алдында мәсхәрәгә калдырды һәм Мәсих аша алар өстеннән тантана итте[+].

16Шулай итеп, нәрсә ашавыгыз һәм нәрсә эчүегез өчен яисә нинди дә булса бәйрәмне, яңа ай тууын, шимбә көнен[†] билгеләп үтмәгән өчен сезне һичкем гаепләмәсен[+]. 17Болар – киләчәктә буласы нәрсәләрнең күләгәсе генә, ә чынбарлык – Мәсихтә[+]. 18Ясалма тыйнаклыктан һәм фәрештәләргә[†] табынудан ләззәт табучыларның берсе дә сезгә гаеп ташламасын. Гөнаһлы табигатьләре кушканча фикер йөртүче бу кешеләр, үзләренә иңмәгән күренешне «иңде» дип сөйләп, масаеп йөриләр. 19Алар күптән инде Баш белән элемтәне өзгәннәр, ә бит буыннар һәм сеңерләр ярдәмендә үзара беркетелеп бербөтенне тәшкил итә торган һәм Аллаһының нияте буенча үсә-ныгый торган тән белән әнә шул Баш идарә итә[+].

20Сез, Мәсих белән бергә үлеп, дөньяның идарә итүче көчләреннән котылгансыз икән, ник әле һаман да шушы дөнья кешеләре сыман[+] 21«моңа кагылма», «моны ашама», «моңа орынма» дигән кагыйдәләргә буйсынып яшисез[+]? 22Кулланганнан соң юкка чыга торган әйберләргә кагылышлы әлеге кагыйдәләр һәм тәгълиматлар кешеләр тарафыннан гына уйлап чыгарылган[+]. 23Үзеңне диндарларча тоту, тән-бәдәнеңне азаплау-интектерү кебек кагыйдәләр бик акыллы булып тоелса да, дөреслектә, алар тән нәфесен һәм явыз уйларны авызлыкларга һич тә ярдәм итми.

### 3


Иске һәм яңа тормыш

1Әгәр сез Мәсих[†] белән бергә терелеп торгансыз икән, күктәге нәрсәләргә ашкыныгыз – Мәсих анда Аллаһының[†] уң ягында утыра[+]. 2Уй-фикерләрегезне җирдәге нәрсәләргә түгел, күктәгеләренә юнәлтегез. 3Бу фани дөнья өчен сез үлдегез, сезнең яңа тормышыгыз Мәсих белән бергә Аллаһыда яшеренгән[+]. 4Сезнең тормышыгыз – Мәсих, Ул килгәндә сез дә Аның белән бергә данга күмелеп килерсез[+].

5Шулай итеп, үзегезнең гөнаһлы[†] табигатегезне – җенси азгынлыкны, бозыклыкны, нәфесне, яман теләкләрне һәм потка табынуга тиң булган комсызлыкны үтерегез[+]. 6Аллаһыга буйсынмас кешеләргә менә шулар өчен Аның ачуы төшә дә инде[+]. 7Кайчандыр сезнең дә яшәү рәвешегез шундый иде,[+] 8әмма хәзер инде ачу тоту, ярсып китү, усаллану, яман телләнү, әдәпсез сүзләр куллану кебек начар сыйфатлардан котылыр вакытыгыз җитте[+]. 9Бер-берегезгә ялган сөйләмәгез, чөнки сез, иске киемне салып ташлагандай, әүвәлге яшәү рәвешеннән аерылдыгыз[+] 10һәм «яңа» кешенең табигатен алдыгыз. Бар кылучы Аллагыз, сезгә Үзен тагын да ныграк таныту өчен, сезне һәрвакыт Үзенә охшаш итеп үзгәртеп тора[+]. 11Шуңа күрә яһүдиме сез, грекмы, сөннәтлеме, сөннәтсезме, вәхшиме, скифмы[*] , колмы, иреклеме – бу инде мөһим түгел, бары тик Мәсих кенә мөһим, Ул – һәммә нәрсә, Ул – һәммә нәрсәдә![+]

12Шуңа күрә сез, Аллаһы тарафыннан сайланган изгеләр[†] һәм Аның сөеклеләре буларак, шәфкатьле, игелекле, тыйнак, басынкы, түземле булыгыз[+]. 13Бер-берегезгә карата сабырлык күрсәтегез һәм, үпкәгез булса, бер-берегезне кичерегез. Мәсих сезне кичергәндәй, сез дә бер-берегезне кичерегез[+]. 14Бу сыйфатларның барысына мәхәббәтне өстәгез: ул, һәммәсен берләштереп, камиллеккә илтә[+]. 15Йөрәкләрегездә Мәсихнең иминлеге патшалык итсен. Сез, бер тәннең әгъзалары булып, нәкъ менә шушы иминлектә яшәү өчен чакырылдыгыз. Рәхмәтле булыгыз,[+] 16Мәсихнең сүзе сездә бар муллыгы белән урнашсын. Бер-берегезне һәртөрле зирәклек белән өйрәтегез һәм үгетләгез. Рәхмәт әйтеп, Аллаһыга мәдхияләр, мактау шигырьләре яудырыгыз һәм рухи җырлар җырлагыз[+]. 17Сез нәрсә генә эшләсәгез яки ни генә сөйләсәгез дә – Хакимебез[†] Гайсә Мәсихкә таянып һәм Аның аша Атабыз Аллаһыга шөкер итеп эшләгез[+].


Яңа тормыштагы мөнәсәбәтләр


(Эфеслеләргә хат 5:22–6:9)

18[•]Хатыннар, Хакимебезгә ышанучыларда кабул ителгәнчә, ирләрегезгә буйсыныгыз[+]. 19Ирләр, хатыннарыгызны яратыгыз һәм аларга кырыс булмагыз[+]. 20Балалар, һәрнәрсәдә ата-анагызның сүзен тыңлагыз, чөнки бу гамәл Хакимебез күңеленә хуш киләдер. 21Аталар, балаларыгыз белән кырыс мөгамәләдә булып, аларның күңелләрен төшермәгез. 22Коллар, дөньядагы хуҗаларыгызга һәрнәрсәдә буйсыныгыз, күз буяр өчен генә аларга ярарга тырышмагыз, ә бәлки, Аллаһыдан куркучылар буларак, ихластан хезмәт итегез[+].

23-24Хакимнән бүләккә мирас аласыгызны белгәнгә, нәрсә генә эшләсәгез дә, кешеләр өчен түгел, Хаким өчен эшләгән кебек, күңел биреп башкарыгыз, чөнки сез Хакимебез Мәсихкә хезмәт итәсез[+]. 25Явызлык кылучы исә тиешле җәзасын алачак: Аллаһы алдында бар кеше дә тигез[+].

### 4

1Хуҗалар, күкләрдә сезнең дә Хуҗагыз барлыгын истә тотып, колларыгызга карата намуслы һәм гадел булыгыз.


Төрле үгет-нәсыйхәтләр

2Һәрчак догада булыгыз; дога кылып һәм шөкер итеп уяу торыгыз[+]. 3Мәсихнең[†] серен игълан итү өчен Аллаһы[†] безгә ишекләрне ачсын дип, безнең хакка да дога кылыгыз (әнә шул сер өчен мин хәзер төрмәдә утырам)[+]. 4Әлеге серне мин кешеләргә тиешенчә сөйли алсын өчен дога кылыгыз. 5Бердәмлектән[†] читтә булган кешеләр белән аралашканда, һәрбер уңайлы очрактан файдаланып, акыл белән эш итегез[+]. 6Сүзегез һәрвакыт ягымлы, мавыктыргыч һәм төпле булсын, һәркемгә ничек җавап бирергә кирәклеген белегез[+].


Соңгы сәламнәр


(Эфеслеләргә хат 6:21-22)

7[•]Сөекле имандашым, тугры кулдашым һәм Хакимебез[†] Гайсә эшендәге хезмәттәшем Тухик минем турыда сезгә барын да сөйләп бирер[+]. 8-9Безнең хакта сөйләп күңелләрегезне күтәрсен дип, мин аны сездән килгән ышанычлы һәм сөекле имандашыбыз Онисим белән бергә яныгызга җибәрәм: алар мондагы хәлләр турында сезгә хәбәр итәрләр[+][+]. 10-11Минем белән бергә зинданга ябылган Аристарх сезгә сәламнәрен юллый һәм Барнабның якын туганы[†] Марк (аның хакында «яныгызга килсә, кабул итегез» дигән боерык алган идегез инде), шулай ук һәммәсе Юсты дип йөрткән Ешуа да сезгә сәламнәрен тапшыра. Аллаһы Патшалыгы[†] хакына минем белән бергә хезмәт итүчеләр арасында алар – Мәсихкә иман китергән бердәнбер яһүдиләр. Алар миңа зур юаныч булдылар[+][+]. 12Гайсә Мәсихнең колы, сездән килгән Эпафрас сезгә үзенең сәламнәрен ирештерә. Аллаһы ихтыярынча иманда нык торуыгызны, рухи яктан җитлеккән һәм какшамас булуыгызны теләп, ул һәрвакыт сезнең хакка бик тырышып дога кыла[+]. 13Сезнең хакка, шулай ук Лаудикея һәм Һиераполис шәһәрендә яшәүче имандашлар хакына аның армый-талмый хезмәт итүенә мин шаһитмын. 14Без яраткан табиб Лүк белән Димас сезгә сәлам әйтә[+]. 15Лаудикеядәге имандашларга, Нумфага һәм аның өендә җыела торган иман итүчеләр бердәмлегенә[†] сәламемне җиткерегез[+].

16Бу хатны укып чыккач, Лаудикеядәге иман итүчеләр бердәмлегендә дә укысыннар өчен, аны аларга җибәрегез, ә Лаудикея бердәмлегенә язган хатымны сез дә укыгыз[+]. 17Архипка, Хакимебездән кабул иткән хезмәтне ахырына җиткер, дип әйтегез[+].

18Сәламнәремне мин, Паул, үз кулым белән язам. Минем тоткынлыкта булуымны хәтерегездән чыгармагыз. Аллаһының мәрхәмәте[†] юлдашыгыз булсын![+]

## I Тессалуникәлеләргә хат

### I Тессалуникәлеләргә хат

I Тессалуникәлеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


### 1


Паулның Тессалуникәдәге имандашларга язган беренче хаты

1Паулдан, Силастан һәм Тимутәйдән Атабыз Аллаһы[†] һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнеке[†] булган, Тессалуникә шәһәрендәге иман итүчеләр бердәмлегенә[†] сәлам! Сезгә Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен![+]


Тессалуникәлеләрнең иманы

2Догаларыбызда сезне искә алып, барыгыз өчен дә һәрвакыт Аллаһыга рәхмәтләр укыйбыз;[+] 3иман белән башкарылган эшләрегезне, мәхәббәт белән сугарылган авыр хезмәтегезне һәм Хакимебез Гайсә Мәсихкә өметтә нык торуыгызны Атабыз Аллаһы алдында һәрвакыт истә тотабыз.

4Имандашлар, Аллаһының сезне яратуын һәм сезне сайлап алуын без беләбез,[+] 5чөнки без сөйләгән Яхшы хәбәр[†] сезгә сүз буларак кына түгел, ә бәлки Изге Рухның[†] кодрәте, Яхшы хәбәрнең хакыйкать сүзе икәненә тирән ышанычыбыз буларак та килеп иреште. Арагызда яшәп, сезнең өчен ничек тырышуыбызны үзегез дә беләсез[+]. 6Байтак газаплар кичерергә туры килсә дә, ул хәбәрне сез Изге Рухтан килгән шатлык белән кабул итеп безне һәм Хакимебезне үрнәк итеп алдыгыз[+]. 7Шулай итеп, Македуния һәм Ахая өлкәләрендә яшәүче барлык иман итүчеләргә[†] сез үзегез үрнәк булдыгыз. 8Раббы[†] сүзе сезнең аша Македуния һәм Ахая өлкәләренә килеп иреште, алай гына да түгел, Аллаһыга иман итүегез һәркайда билгеле булды, шуңа күрә безгә нәрсәдер сөйләүнең кирәге калмады. 9-10Безне ничек кабул итүегез, табынган потларыгыздан ваз кичеп, чын Аллаһыга ничек хезмәт итә башлавыгыз һәм Ул үледән терелткән Үз Углының – хөкем көнендә Аллаһының ачуыннан безне коткарачак Гайсәнең күкләрдән килүен көтеп торуыгыз турында хәзер инде безгә башка кешеләр сөйли[+][+].

### 2


Паулның Тессалуникәдәге хезмәте

1Имандашлар, үзегез беләсез, сезнең янга килүебез файдасыз булмады. 2Сезгә мәгълүм булганча, Филиппуйда кичергән газап-хурлыклардан соң без, көчле каршылыкларга карамастан, Аллаһының[†] ярдәме белән кыю рәвештә сезгә Аның Яхшы хәбәрен[†] җиткердек[+]. 3Безнең өйрәтүдә алдау да, яшерен ният тә, хәйлә дә юк иде[+]. 4Киресенчә, Аллаһы безне сынады һәм Үзенең Яхшы хәбәрен безгә ышанып тапшырды; һәм сөйләгәндә без кешеләргә түгел, ә бәлки йөрәкләребезне сынаучы Аллаһыга ярарга тырышабыз[+].

5Белгәнегезчә, без беркайчан да ялагайланып яки үз файдабызны кайгыртып сөйләмәдек. Аллаһы моңа Үзе шаһиттыр[+]. 6Сездән дә, башкалардан да данлау көтмәдек без[+]. 7Мәсихнең[†] рәсүлләре[†] буларак, сездән ярдәм таләп итәргә хакыбыз бар иде, ләкин үзенең сабыйларын кайгырткан ана кебек, сезгә карата ягымлы булдык 8һәм сезне шундый яраттык ки, сезгә Аллаһының Яхшы хәбәрен җиткерү генә түгел, сезнең өчен гомеребезне бирергә дә әзер идек – безнең өчен сез әнә шундый кадерле кешеләргә әйләндегез[+]. 9Имандашлар, сездә Аллаһының Яхшы хәбәрен таратканда, сезгә авырлык китермәс өчен, безнең көне-төне арыганчы эшләвебезне хәтерлисез булыр[+]. 10Сезнең алда, ягъни иман итүчеләр[†] алдында изге,[†] тәкъва һәм кимчелексез булуыбызга сез дә, Аллаһы Үзе дә шаһит. 11Ата[†] кеше үз балаларына нинди мөгамәләдә булса, без дә һәрберегезгә карата шундый мөгамәләдә булдык, һәм сез бу турыда беләсез[+]. 12Без сезне үгетләдек, дәртләндердек, Үз Патшалыгын һәм данын уртаклашырга чакыручы Аллаһы күңеленә хуш килердәй итеп яшәргә өндәдек[+].


Аллаһы сүзенең тәэсире

13Әнә шуның өчен дә Аллаһыга һәрвакыт рәхмәтләр әйтәбез: бездән ишеткән Аллаһы сүзен сез кешедән килгән хәбәр итеп түгел, ә чынында ничек бар шулай итеп, ягъни сезгә, иман итүчеләргә, нык тәэсир ясаучы Аллаһы сүзе буларак кабул иттегез[+]. 14Сез, имандашлар, Яһүдиядә урнашкан, Гайсә Мәсихкә иман итүче Аллаһы бердәмлекләренә[†] охшадыгыз: алар яһүдиләрдән җәфа чиккәндәй, сез дә үз милләттәшләрегездән җәфа чиктегез[+]. 15Яһүдиләр Хакимебез[†] Гайсәне һәм пәйгамбәрләрне[†] үтергәннәр, безне исә куып тараттылар. Алар Аллаһының да ризалыгын эзләмиләр, кешеләр белән дә дошманлашалар[+]. 16Котыла алсыннар иде дип, мәҗүсиләргә[†] без Яхшы хәбәрне сөйләргә тырышабыз, ә яһүдиләр безгә комачаулык итә. Шундый эшләр кылып, алар үзләренең гөнаһларын[†] арттыра бара. Аллаһының нәфрәте инде аларның баш өстендә![+]


Паулның тессалуникәлеләрне күрергә теләве

17Ә без, имандашлар, сезнең белән кыска вакытка аерылышсак та (йөрәкләребез белән түгел, әлбәттә), һәрдаим күрешү теләге белән яшәдек[+]. 18Шуңа күрә яныгызга барырга теләдек: мин, Паул, берничә тапкыр барырга омтылып карадым, ләкин шайтан[†] һаман комачаулык кылды[+]. 19Хакимебез Гайсә кабат килгән көндә безнең өметебез, шатлыгыбыз һәм горурланачак таҗыбыз сездән башка тагын кем булсын?![+] 20Әйе, сез – безнең даныбыз һәм шатлыгыбыз!

### 3

1-3Шуңа күрә бүтән көтеп тора алмадык, бу эзәрлекләүләр аркасында берегезнең дә күңеле төшмәсен өчен (барыбызны да эзәрлекләү көткәне сезгә билгеле инде), сезне дәртләндерергә, иманыгызны ныгытырга дигән максат белән Мәсих[†] турындагы Яхшы хәбәрне[†] таратуда Аллаһының[†] хезмәтчесе булган имандашыбыз Тимутәйне без яныгызга җибәрергә булдык, үзебез исә Афина шәһәрендә калдык[+][+][+]. 4Безне көткән эзәрлекләүләр турында әле яныгызда чакта ук әйткән идек, һәм, белгәнегезчә, шулай булып чыкты да. 5Шул сәбәпле инде мин башкача түзеп тора алмадым, аздыручы[*] сезне юлдан яздырмады микән, хезмәтебез бушка булмады микән дип, иманыгызның ныклыгын белергә теләп яныгызга Тимутәйне җибәрдем[+].


Тимутәйдән куанычлы хәбәр

6Тимутәй әлерәк кенә Тессалуникәдән кайтты, иманыгыз һәм мәхәббәтегез хакында куанычлы хәбәр җиткерде; безне яхшылык белән искә алуыгызны, без сезне күрергә теләгән кебек, сезнең дә күрешергә теләвегезне әйтте[+]. 7Шуңа күрә, имандашлар, без тарыган бәла-казаларга, эзәрлекләүләргә карамастан, иманыгызның ныклыгы турындагы хәбәрне ишетеп, күңелебез юанды. 8Хакимебез[†] Гайсәгә булган иманыгызда нык торуыгыз безгә яшәү дәрте өстәде. 9Аллабыз алдында сез безгә китергән шатлыклар өчен Аңа нинди рәхмәтләр әйтик икән? 10Сезнең белән күрешергә һәм иманыгызны ныгытырдай нәрсәләрне бирергә теләп, без көне-төне тырышып дога кылабыз[+].

11Атабыз Аллаһы Үзе һәм Хакимебез Гайсә сезнең янга барыр юлыбызны турайтсын иде![+] 12Сезгә булган мәхәббәтебез арткан кебек, Хакимебез сезнең дә бер-берегезгә һәм барлык кешеләргә булган мәхәббәтегезне арттырганнан-арттыра барсын![+] 13Үзенең барлык изгеләре[†] белән кабат килгән вакытта, Атабыз Аллаһы алдында сез керсез һәм изге булсын өчен, Хакимебез Гайсә сезнең йөрәкләрне ныгытсын![+]

### 4


Аллаһы теләгәнчә яшәү

1Аллаһы[†] канәгать булырлык итеп ничек яшәргә кирәклеген сезгә өйрәткән идек, һәм сез шулай яшисез дә. Ә хәзер, имандашлар, Хакимебез[†] Гайсә хакына тагын да зуррак уңышларга ирешүегезне үтенеп сорыйбыз[+]. 2Хакимебез Гайсә исеменнән сезгә нинди күрсәтмәләр бирүебезне хәтерлисездер. 3Аллаһы сезнең изге[†] булуыгызны, азгынлыктан тыелуыгызны тели;[+] 4һәркем үз тәнен изге һәм саф итеп сакларга өйрәнсен, 5Аллаһыны белмәгән мәҗүсиләр[†] кебек, азгын теләкләренә буйсынып яшәмәсен;[+] 6берегез дә имандашына[*] явызлык кылмасын, аны алдамасын, чөнки андый эш кылган кеше Хакимебез тарафыннан җәзага тартылачак. Без сезне бу турыда кисәткән идек инде. 7Аллаһы безне шакшылыкка түгел, изге тормышка чакырды бит[+]. 8Димәк ки, әлеге кагыйдәләрне кабул итмәүчеләр кешене түгел, сезгә Үзенең Изге Рухын[†] җибәрүче Аллаһыны кире кага.

9Имандашларыгызны яратуга килгәндә, бу турыда язып торуның кирәге юктыр, чөнки бер-берегезне яратырга Аллаһы сезне Үзе өйрәтте,[+] 10һәм сез Македуния өлкәсендә яшәүче барлык имандашларыгызны шулай яратасыз да. Тик шулай да, имандашлар, бер-берегезне тагын да ныграк яратсагыз иде.

11Без кушканча, тыныч яшәргә, үз эшегез белән шөгыльләнергә һәм үз кулларыгыз белән эшләп табарга тырышыгыз,[+] 12шул чагында бердәмлектән[†] читтә булган кешеләрнең дә ихтирамын казанырсыз һәм бер нәрсәгә дә мохтаҗлык кичермәссез[+].


Хакимебез Гайсәнең кабат килүе

13Имандашлар, өмете булмаган кешеләр сыман кайгыга батмагыз дип, үлем йокысына киткәннәр турында шуны белдерәсем килә:[+] 14әгәр без Гайсәнең үлүенә һәм үледән терелүенә ышанабыз икән, Гайсәгә иман китереп үлүчеләрне дә Аллаһының Гайсә белән бергә алып килүенә ышанабыз[+]. 15Хәзер сезгә әйтәчәк сүзләребез Хакимебез Гайсәнеке: без, Хакимебез кабат килгәнче яшәячәк кешеләр, үлем йокысына киткәннәрдән алдарак була алмабыз[+]. 16Баш фәрештәнең[†] тавышы яңгырап Аллаһы быргысының гөрелтесе килеп ирешүгә, күкләрдән боерык биреп Хаким Үзе иңәчәк, һәм Мәсихкә[†] иман китереп үлгәннәр беренче булып тереләчәк[+]. 17Шуннан соң без дә, ягъни исән калганнар, Хакимебезне һавада каршылар өчен алар белән бергә болытлар эчендә һавага алынырбыз һәм аннары инде мәңгегә Хакимебез хозурында калырбыз[+]. 18Бер-берегезне шушы сүзләр белән өметләндереп торыгыз.

### 5

1Бу хәлләрнең кайчан, ни вакытта булачагы турында язуның кирәге юк, имандашлар,[+] 2чөнки сез үзегез дә яхшы беләсез: Раббы көне,[†] төнлә кергән карак сыман, көтмәгәндә килеп җитәчәк[+]. 3Кешеләр «бар да тыныч, имин!» дип йөргәндә, авырлы хатынның кинәт башланган тулгак газаплары кебек, һәлакәт гел көтмәгәндә килер – һәм беркем качып котыла алмас![+] 4Ә сезгә ул Көн, карак кебек, көтмәгәндә килмәс, чөнки сез, имандашлар, караңгылыкта түгел[+]. 5Сез барыгыз да – яктылык балалары, көн балалары. Без төннеке яисә караңгылыкныкы түгел[+]. 6Шулай итеп, башкалар кебек йоклап ятмыйк, уяу һәм аек булыйк[+]. 7Йоклаучылар төнлә йоклый, сәрхушләр төнлә эчеп исерә. 8Ә без, яктылык балалары булганга, иманны һәм мәхәббәтне көбә кием итеп, котылу[†] өметен тимер башлык итеп киик, аек булыйк[+]. 9Аллаһы[†] безне Үзенең ачуына дучар итәр өчен түгел, ә бәлки Хакимебез[†] Гайсә Мәсих[†] аша без котылу алсын өчен билгеләп куйды[+]. 10Гайсә безнең өчен үлде; Ул кабат килгән көнне без исән яки үле булсак та, Аның белән бергә яшәячәкбез[+]. 11Шуңа күрә, хәзерге сыман, бер-берегезне һәрвакыт дәртләндереп, иманда ныгытып торыгыз.


Паулның үгет-нәсыйхәте

12Имандашлар, үтенеп сорыйбыз сездән: арагызда тырышып хезмәт башкаручыларны, Хакимебез исеменнән сезгә үгет-нәсыйхәт һәм юнәлеш бирүче кешеләрне хөрмәт итегез[+]. 13Хезмәтләре өчен аларга ихтирамлы булыгыз һәм аларны яратыгыз, үзара тату яшәгез[+].

14Имандашлар, үтенәбез сездән: эшсез утыручыларны үгетләгез; кыюсызларның күңелләрен күтәрегез; рухы төшкәннәргә ярдәм кулы сузыгыз; бар кешегә карата түземле булыгыз[+]. 15Карагыз аны, берегез дә явызлыкка явызлык белән җавап кайтармасын, бер-берегезгә дә, башкаларга да игелекле булыгыз[+].

16Күңелегез һәрчак шат булсын,[+] 17догадан өзелмәгез;[+] 18нинди хәлдә калсагыз да, Аллаһыга рәхмәтләр укыгыз, чөнки сездән, Гайсә Мәсихнеке булган кешеләрдән, Аллаһы шуны көтә[+].

19Күңелегездәге Рух ялкынын сүндермәгез,[+] 20пәйгамбәрлек сүзләренә кимсетеп карамагыз, 21киресенчә, бар нәрсәне үзегез сынап-тикшерегез, игелекле булыгыз,[+] 22һәртөрле явызлыктан читтә йөрегез.

23Хакимебез Гайсә Мәсих кабат килгән Көнгә рухыгыз, күңелегез һәм тәнегез саф-пакь[†] булып саклансын өчен, тынычлык чыганагы булган Аллаһы сезне тулысынча изге[†] итсен[+]. 24Сезне Чакыручы – ышанычлы, һәм Үзе вәгъдә иткәнне Ул җиренә җиткереп башкарачак[+].

25Имандашлар, безнең өчен догада булыгыз[+]. 26Бар имандашларны изге үбү белән сәламләгез[+]. 27Хакимнең абруе белән таләп итәм: бу хатны барлык имандашларга укыгыз[+]. 28Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте[†] юлдашыгыз булсын!

## II Тессалуникәлеләргә хат

### II Тессалуникәлеләргә хат

II Тессалуникәлеләргә хат


[1]

[2]

[3]


### 1


Паулның Тессалуникәдәге имандашларга язган икенче хаты

1Паулдан, Силастан һәм Тимутәйдән Атабыз Аллаһы[†] һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнеке[†] булган, Тессалуникә шәһәрендәге иман итүчеләр бердәмлегенә[†] сәлам![+] 2Сезгә Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен!


Гайсәнең гадел хөкем белән килүе

3Имандашлар, без һәрвакыт сезнең өчен Аллаһыга рәхмәтләр әйтергә тиеш; һәм шулай дөрес булыр да, чөнки сезнең иманыгыз ныгыганнан-ныгый, һәркайсыгызның бер-беренә мәхәббәте арта бара[+]. 4Шуңа күрә, барлык эзәрлекләүләрне, газапларны түземлек һәм иман ныклыгы белән кичерүгезне Аллаһы бердәмлекләрендә[†] сөйләп, сезнең белән мактанабыз[+]. 5Боларның барысы да Аллаһы хөкеменең гадел булуын күрсәтә, нәтиҗәдә сез Аллаһы Патшалыгына[†] керергә лаек дип саналырсыз – шуның өчен газап чигәсез дә инде[+]. 6Аллаһы гадел: сезне газаплаучыларга – газап,[+] 7-8ә сезнең белән безгә, җәфа чигүчеләргә, тынычлык бирер. Аллаһыны танымаган һәм Хакимебез Гайсәнең Яхшы хәбәренә[†] колак салмаган бар кешене җәзага тартыр өчен Хакимебез Гайсә күктән Үзенең кодрәтле фәрештәләре[†] белән ут ялкыны эчендә иңгән чакта булыр бу хәл[+][+]. 9Әлеге кешеләр мәңгелек җәзага дучар ителер: Хакимебез хозурыннан, Аның кодрәтле шөһрәтеннән[†] читтә калыр. 10Хакимебез Гайсә Үзенең изге[†] халкыннан дан[†], Үзенә ышанганнарның барысыннан мактау кабул итү өчен килгән Көнне булыр бу хәл; без сөйләгән хәбәргә ышанганга күрә, сез дә шулар арасында булырсыз[+].

11Шуңа күрә без, Аллабыз сезне Үзе чакырган тормышка лаеклы итсен, иманнан килгән һәр яхшы ниятегезне Үзенең кодрәте белән гамәлгә ашырсын дип, сезнең өчен һәрвакыт догада торабыз[+]. 12Шул рәвешле, Аллабызның һәм Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте ярдәмендә Хакимебез Гайсәнең исеме сезнең аша данланыр, һәм Аның белән бергә сез дә данланырсыз.

### 2


Явыз эшләр кылучы турында

1Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең[†] кабат килүе һәм Аны каршыларга җыелуыбыз турында исә түбәндәгене әйтәсем килә. Имандашлар, үтенеп сорыйбыз сездән:[+] 2Раббы көне[†] җитте дип, Рух аша килгән кебек тоелган сүзгә дә, кемдер әйткән хәбәргә дә, янәсе бездән дип җиткерелгән хатка да ышанып, аптырашка калмагыз һәм борчылмагыз. 3Карагыз аны, сезне беркем алдамасын: Аллаһыдан[†] ваз кичү вакыты һәм һәлакәткә дучар ителгән, явыз эшләр кылучы зат килмичә, ул Көн җитмәячәк[+]. 4Шушы зат, алла яки изге[†] дип аталган һәр нәрсәгә каршы чыгып, үзен югары күтәрәчәк, Аллаһы йортына[†] кереп утырачак һәм үзен Аллаһы дип игълан итәчәк. 5Сезнең янга килүемдә шул турыда сөйләгәнемне хәтерләмисезмени?

6Явыз эшләр кылучы затны билгеләнгән вакыттан алданрак килергә нәрсә тоткарлаганны сез хәзер беләсез. 7Явызлык үзенең астыртын эшен башлады инде, һәм аны тоткарлаучы юлдан китми торып, бу хәл шулай яшерен булып калачак[+]. 8Шуннан соң явыз эшләр кылучы зат пәйда булыр, әмма Хакимебез Гайсә, кабат килгән Көнендә, аны тыны белән үтерер, шөһрәтенең[†] балкышы белән юк итәр[+]. 9Явыз эшләр кылучы зат, килеп, шайтан[†] ярдәмендә зур көч, ялган галәмәтләр, могҗизалар күрсәтер,[+] 10һәлакәткә баручыларга карата төрле явыз хәйләләр кулланыр, һәм тегеләр алданырлар, чөнки үзләрен коткара алырдай хакыйкатьне яратудан баш тарттылар[+]. 11Шулай, ялганга ышансыннар өчен, Аллаһы аларны алданырга мәҗбүр итәр. 12Нәтиҗәдә хакыйкатькә ышанмаучылар, явызлыктан тәм табучылар хөкем ителер.


Аллаһы сезне сайлады: нык торыгыз

13Имандашлар, Хакимебезнең сөеклеләре, сезнең өчен без һәрвакыт Аллаһыга рәхмәтләр әйтергә тиеш, чөнки коткарыр өчен Аллаһы иң әүвәл сезне сайлады – Аның Рухы сезне изге итте, һәм сез хакыйкатькә ышандыгыз[+]. 14Хакимебез Гайсә Мәсихнең шөһрәтенә кушылсыннар дип, Аллаһы сезне без сөйләгән Яхшы хәбәр[†] аша чакырды[+]. 15Шуңа күрә, имандашлар, нык торыгыз, без сөйләгән яки хатлар аша сезгә җиткергән өйрәтүләрдән тайпылмагыз[+].

16Безгә мәхәббәтен күрсәткән, Үзенең мәрхәмәте[†] белән мәңгелек юату, якты өмет биргән Атабыз Аллаһы һәм Хакимебез Гайсә Мәсих Үзе[+] 17күңелләрегезне юатсын, сезгә һәртөрле игелекле эшләр кылырга һәм яхшы сүзләр сөйләргә көч бирсен[+].

### 3


Догада торырга өндәү

1Имандашлар, әйтелгәннәргә өстәп шуны сорыйбыз: Раббы[†] сүзе башка җирләрдә дә сездәге кебек тиз таралсын һәм ихтирам ителсен дип, безнең өчен догада булыгыз[+]. 2Шулай ук бозык һәм явыз кешеләрдән арынуыбыз өчен дә дога кылыгыз – бар кеше дә иманлы түгел бит[+]. 3Хаким[†] Гайсә исә ышанычлы: Ул сезне ныгытыр һәм явыз заттан[*] саклар[+]. 4Хакимебезгә өмет баглап ышанабыз ки, кушканнарыбызны сез үтисез һәм алга таба да үтәп барачаксыз. 5Хакимебез сезнең йөрәктә Аллаһының[†] мәхәббәтен һәм Мәсихнең[†] чыдамлыгын булдырсын[+].


Ялкаулык турында кисәтү

6Имандашлар, Хакимебез Гайсә Мәсих исеменнән боерабыз: бездән кабул иткән өйрәтүләр буенча яшәмәүче, ялкаулыкта гомер кичерүче имандашлар белән аралашмагыз. 7Безнең үрнәк буенча ничек яшәргә кирәклеген үзегез дә беләсез. Сезнең арада яшәгәндә без ялкауланмадык,[+] 8берәүнең дә икмәген бушлай ашамадык, беркемгә йөк булмас өчен көне-төне тырышып эшләдек[+]. 9Сездән ярдәм кабул итәргә хакыбыз булса да, сезгә үрнәк күрсәтер өчен без шулай эшләдек,[+] 10чөнки әле яныгызда чакта ук «эшләргә теләмәгән кеше – ашамасын» дигән сүзләрне кагыйдә итеп әйткән идек[+]. 11Әмма кайберләрегезнең ялкаулыкка салышуы, бернәрсә эшләмичә башкаларның эшенә тыкшынуы турында ишетеп торабыз[+]. 12Андый кешеләрне үз ризыкларын хезмәт куеп, тыныч кына эшләп табарга Хакимебез Гайсә Мәсихнең исеме белән өндибез һәм үгетлибез. 13Ә сез, имандашлар, яхшылык эшләүдән арымагыз[+].

14Әгәр берәрсе бу хатта язылган сүзләрне тыңламаса, ул кешегә игътибарыгызны юнәлтегез һәм, аңа оят булсын өчен, аның белән аралашмагыз. 15Ләкин ул кешене дошман дип исәпләмәгез, имандашыгызны үгетләгән кебек үгетләгез[+].

16Тынычлык чыганагы булган Хуҗа-Хаким[†] Үзе сезгә һәрдаим һәм һәр эшегездә иминлек бирсен! Хуҗа-Хаким барыгызның юлдашы булсын![+]

17Һәр хатыма хас булганча, мин, Паул, сәламнәремне үз кулым белән язам[+]. 18Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте[†] барыгызның юлдашы булсын!

## I Тимутәйгә хат

### I Тимутәйгә хат

I Тимутәйгә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


### 1


Паулның Тимутәйгә язган беренче хаты

1-2Коткаручыбыз[†] Аллаһының[†] һәм өметебез Гайсә Мәсихнең[†] әмере белән Гайсә Мәсих рәсүле[†] булган Паулдан имандаш углым Тимутәйгә сәлам! Сиңа Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт,[†] шәфкать һәм иминлек ирешсен![+][+]


Ялган тәгълиматлар турында кисәтү

3-4Македуниягә киткән чагымда мин синнән, Эфестә калып, кайбер адәмнәрне ялган тәгълимат таратудан, юк-бар сүз сөйләүдән һәм очы-кырые булмаган шәҗәрәләрдә казынудан тыюыңны үтенгән идем. Бу нәрсәләр бәхәсләр генә тудыра һәм Аллаһы ниятен иман аша гамәлгә ашырырга комачаулый[+]. 5Кушканнарымның максаты исә – имандашларда чын йөрәктән һәм саф вөҗданнан, риясыз иманнан килгән мәхәббәт тәрбияләүдер[+]. 6-7Канун[†] укытучылары булырга теләгән кайберәүләр, бу нәрсәләрдән читләшеп, үзләре сөйләгәнне һәм раслаганны аңламаган хәлдә буш сүзләр сөйли башлады[+]. 8Дөрес кулланганда Канунның яхшы нәрсә икәнен без беләбез[+]. 9Шуны да беләбез: Канун тәкъва кешеләр өчен түгел, канунсызлар һәм буйсынмаучылар, имансызлар һәм гөнаһлылар,[†] Аллаһыны да, изге[†] нәрсәләрне дә ихтирам итмәүчеләр, ата-анасына кул күтәрүчеләр һәм кеше үтерүчеләр өчен,[+] 10азып-тузып йөрүчеләр, ирләр белән җенси мөнәсәбәткә керүче ирләр, кеше белән сату итүчеләр, алдакчылар, ялган шаһитлар һәм хак тәгълиматка каршы килүчеләр өчен чыгарылган. 11Шөһрәтле[†] Аллаһының бөеклеге турындагы хәбәр – миңа ышанып тапшырылган Яхшы хәбәр[†] – шулай дип өйрәтә[+].


Аллаһының шәфкате өчен рәхмәт әйтү

12-13Элек мин көфер сүз сөйләп, иман китергән адәмнәрне эзәрлекләп йөргән дорфа бер кеше булсам да, мине ышанычлыга санап Үзенең хезмәтенә билгеләгән, көч биргән Хакимебез Гайсә Мәсихкә рәхмәт! Аллаһы миңа шәфкать күрсәтте, чөнки бу гамәлләрне мин томана һәм имансыз булганга кылдым[+][+]. 14Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте исә Ул алып килгән иман һәм мәхәббәт белән миңа мул итеп бирелде[+].

15Гайсә Мәсих дөньяга гөнаһлыларны коткару өчен килде, дигән сүз хак һәм кабул итүгә тулысынча лаеклы; шул гөнаһлы бәндәләр арасында мин иң гөнаһлысымын[+]. 16Ләкин Гайсә Мәсих бар сабырлыгын минем мисалда – гөнаһлыларның иң начарында күрсәтсен дип, миңа шәфкать кылынды. Шуның белән Ул Үзенә иман итәчәк һәм мәңгелек тормыш алачак кешеләргә мине үрнәк итте. 17Мәңгелек Патшага, үлемсез, күзгә күренмәс бердәнбер Аллаһыга мәңгедән-мәңгегә хөрмәт һәм дан[†] булсын! Амин.

18-19Тимутәй углым, синең хакта элегрәк әйтелгән пәйгамбәрлек сүзләрен истә тотып, мин сиңа менә мондый бурыч тапшырам: шул сүзләргә таянып, иманыңны, саф намусыңны сакла һәм чын сугышчы кебек көрәш алып бар. Кайберәүләр исә, вөҗданы кушканны кире кагып, иманнарын һәлакәткә дучар иттеләр:[+] 20Һүменәй белән Искәндәр дә шулар арасында; көфер сүз сөйләүдән тыелырга өйрәнсеннәр дип, мин аларны шайтан[†] кулына тапшырдым[+].

### 2


Гыйбадәт кылу турында киңәшләр

1-2Иң элек шуны үтенәм: Аллаһыга[†] хөрмәт күрсәтеп һәм сафлыкта тыныч-имин тормыш итәргә мөмкинлегебез булсын өчен, барлык кешеләр хакына, шулай ук патшалар, хакимият[†] җитәкчеләре хакына гозер-үтенечләрегезне, рәхмәт сүзләрегезне әйтеп дога кылыгыз. 3Бу гамәл Коткаручыбыз[†] Аллаһы каршында яхшы һәм мәгъкуль[+]. 4Ул барлык кешеләрнең котылуын[†] һәм хакыйкатьне танып белүен тели[+].

5-6Аллаһы бер,
Аллаһы белән кешеләр арасында арадашчы да бер,
ул Кеше – Гайсә Мәсих.[†]
Бар кешене коткарыр өчен Ул Үзенең гомерен бирде, –
вакыт җиткәнне белдерүче билге булды бу[+][+].

7Аллаһы исә мине шушы хәбәрнең вәгазьчесе, рәсүле,[†] мәҗүсиләрне[†] иманга һәм хакыйкатькә өйрәтүче остаз итеп билгеләде. Мин дөресен сөйлим, ялганламыйм[+].

8Инде шуны телим: ирләр ярсымыйча һәм бәхәсләшмичә, чиста-саф ният белән һәр җирдә кулларын күтәреп дога кылсыннар. 9Хатын-кызлар исә әдәп саклап, тыйнак һәм килешле итеп киенсеннәр; чәчләрен төрлечә үреп, үзләрен энҗе-алтын, затлы кием белән түгел,[+] 10ә игелекле эшләр белән бизәсеннәр. Үзләрен Аллаһыга багышлаган хатыннар нәкъ шулай эшләргә тиешләр. 11Хатын-кыз күндәмлек белән, тавыш-тынсыз гына өйрәнсен[+]. 12Хатын-кызга ир-атны өйрәтергә, аның өстеннән баш булырга рөхсәт итмим, ул сүзсез булсын[+]. 13Башта Адәм, аннан соң гына Һава яратылган ич. 14Аннары бит Адәм алданмаган, хатын-кыз, алданып, әмерне бозган,[+] 15әмма иман һәм мәхәббәт белән яшәп, күңеле изгелектә,[†] яхшылыкта булса, ана вазифасын үтәп[*] ул котылу табачак.

### 3


Бердәмлек җитәкчеләре

1Иман итүчеләр бердәмлегенең[†] җитәкчесе булырга ниятләгән кешенең әлеге теләге – изге,[†] дигән сүз хактыр[+]. 2Әмма җитәкче кеше тел тидермәслек абруйлы, бер генә хатынның ире, тотнаклы, төпле акыллы, ихтирам казанган, кунакчыл, яхшы остаз булырга тиеш;[+] 3ул эчеп йөрмәсен, сугыш чукмары да, акча колы да булмасын, кешеләр белән мөгамәләдә йомшак, ипле булсын;[+] 4үзенең гаиләсе белән оста идарә итсен, балаларын тыңлаучан, ихтирамлы итеп тәрбияләсен. 5Әгәр ул үз йорты белән идарә итә белмәсә, Аллаһы[†] бердәмлеген ничек кайгырта алыр соң? 6Җитәкче кеше, шулай ук, иманга әлерәк кенә килгәннәр арасыннан булмасын, югыйсә, масаеп китеп, иблис[†] кебек үк хөкемгә дучар булырга мөмкин. 7Хурлыкка һәм иблис тозагына төшмәс өчен, бердәмлектән[†] читтә булган кешеләр арасында да ул абруйлы булырга тиеш[+].


Бердәмлек ярдәмчеләре

8Шулай ук бердәмлек ярдәмчеләре дә хөрмәткә лаек, эчкерсез, хәмергә, акчага битараф,[+] 9иманыбызның серле асылын саф намус белән саклаучы кешеләр булсын. 10Аларны башта сынап карасыннар, әгәр кимчелекләрен тапмасалар, ярдәмче хезмәтен башкарсыннар. 11Шулай ук хатыннары[*] да ихтирамга лаек, гайбәт сөйми, тотнаклы, һәр яктан ышанычлы кешеләр булсын[+].

12Бердәмлек ярдәмчесе бер генә хатынлы, балалары һәм үзенең йорты белән яхшы идарә итүче булырга тиеш; 13чөнки үз хезмәтен әйбәт башкаручылар дәрәҗә казаналар һәм Гайсә Мәсихкә[†] булган иманнары турында зур кыюлык белән сөйли алалар.

14Мин моны тиздән яныңа килеремә өметләнеп язам; 15әгәр тоткарлана калсам, хакыйкатьнең терәге һәм нигезе булган мәңге тере Аллаһы бердәмлегендә, ягъни Аллаһы йортында[†] син үзеңне ничек тотарга кирәклеген белсен дип хәбәр итәм. 16Иманыбыз серенең бөеклеге бәхәссез:

Ул кеше буларак пәйда булды,
Изге Рух[†] тарафыннан хак дип белдерелде,
Аны фәрештәләр[†] күрде,
Ул халыклар арасында вәгазьләнде,
дөньяда иман белән кабул ителде,
шөһрәт[†] эчендә күкләргә алынды[+].

### 4


Тимутәйгә киңәшләр

1Изге Рух[†] ачык әйтә: заман соңында кайберәүләр, ялган рухларга һәм җен өйрәтүләренә колак салып, иманнан кире чигенерләр[+]. 2Мондый өйрәтүләр вөҗданнарын җуйган икейөзле ялганчылардан килер. 3Алар өйләнешүне тыя, кайсыбер ризыкларны ашамаска куша. Әмма Аллаһы[†] бит ризыкны иман итүчеләр[†] һәм хакыйкатьне белүчеләр шөкер әйтеп кабул итсеннәр өчен булдырган[+]. 4Аллаһы яраткан һәрнәрсә яхшы һәм, шөкер әйтеп кабул ителә икән, кире кагылырга тиеш түгел,[+] 5чөнки ул Аллаһы сүзе һәм дога белән изге[†] кылына.

6Иман сүзләре һәм үзең ияргән яхшы тәгълимат белән баеп, бу нәсыйхәтләрне имандашларга өйрәтсәң, Гайсә Мәсихнең[†] яхшы хезмәтчесе булырсың. 7Корткаларның имеш-мимешләреннән ерак йөр, чөнки аларның буш сүзләрендә Аллаһы турындагы хакыйкать юк; үзеңне ихлас күңелдән Аллаһыга табынырга күнектер[+]. 8Тән күнекмәләренең файдасы аз, ә инде ихлас күңелдән табыну һәр яктан файдалы, чөнки ул хәзер дә, киләчәктә дә тормыш бүләк итә, – 9бу сүзләр хак һәм тулысынча кабул итүгә лаек[+]. 10Шуның өчен без тырышып хезмәт итәбез һәм көрәш алып барабыз, чөнки бар кешене, бигрәк тә иман юлындагыларны коткаручы[†] тере Аллаһыга өмет баглыйбыз[+].

11Башкаларны да шуңа өйрәт һәм шуның үтәлүен таләп ит. 12Яшь булсаң да, беркем сиңа түбәнсетеп карарга базмасын; сүздә, үз-үзеңне тотышыңда, мәхәббәттә, иманда, сафлыкта иман итүчеләр өчен үрнәк бул[+]. 13Мин килгәнче, иман итүчеләр бердәмлегендә[†] Язманы кычкырып укы, үгет-нәсыйхәт бир, өйрәт. 14Бердәмлек[†] өлкәннәре[†] башыңа кулларын куйганда пәйгамбәрлек буенча сиңа бирелгән рухи сәләтеңне игътибарсыз калдырма[+]. 15Уңышларың һәркемгә ачык күренсен өчен, хезмәтеңне күңел биреп башкар, үзеңне тулысынча шуңа багышла. 16Үзеңә һәм нәрсә өйрәтүеңә һәрчак игътибарлы бул – шуларны тайпылмыйча башкар; шулай эшләсәң, үзеңне дә, тыңлаучыларыңны да коткарырсың.

### 5


Тол хатыннар, өлкәннәр, коллар турында

1Өлкән яшьтәге ирләр белән тупас сөйләшмә, аларга – атаңа кебек, үзеңнән кечерәк ир-егетләргә – кардәшеңә кебек,[+] 2өлкән хатын-кызларга – анаңа кебек, яшьрәкләренә – кыз туганнарыңа[†] кебек, сафлык белән үгет-нәсыйхәт бир.

3Ялгыз калган тол хатыннарга хөрмәт күрсәт; 4әгәр тол хатынның балалары яки оныклары булса, алар, әүвәл үзләренең гаиләсен һәм ата-анасын кайгыртып, иманнарын гамәлдә күрсәтергә өйрәнсеннәр, чөнки Аллаһы[†] шуны тели[+]. 5Ялгыз калган тол хатын, бар өметен Аллаһыга баглап, Аңардан ярдәм сорап көннәрен һәм төннәрен догада уздыра. 6Әмма кәеф-сафа корып яши торганнарын тере көе үле дип санарга мөмкин[+]. 7Тол хатыннарның тормышлары тел тидермәслек булсын өчен, югарыда әйтелгәннәрнең үтәлүен таләп ит. 8Әгәр берәү кардәш-ыруын, бигрәк тә үзенең гаиләсен кайгыртмый икән, ул, димәк, иманыннан ваз кичкән, ул – имансыз кешедән дә яманрак.

9Бердәмлектәге[†] толлар исемлегенә[*] алтмыш яше тулган һәм бер генә тапкыр кияүдә булган хатыннарны керт. 10Ул үзенең игелекле эшләре белән танылган, бала тәрбияләп үстергән, кунакчыллык күрсәткән, мосафир имандашларының аякларын юган[*], авырлыкка тарыганнарга ярдәм кулы сузган, яхшылыклар кылырга әзер торган хатын булырга тиеш[+].

11Яшь тол хатыннарны исә исемлеккә кертмә, чөнки алар, җенси теләккә бирелеп, үзләрен Мәсихкә[†] багышлаудан туктыйлар һәм тагын кияүгә чыгарга телиләр; 12шул рәвешле, элегрәк биргән вәгъдәләрен бозып, үзләрен хөкемгә дучар итәләр. 13Шуның өстенә алар, ялкаулыкка салынып, вакытларын бушка уздырырга, өй борынча йөреп гайбәт сатарга, кеше эшенә тыгылырга, кирәкмәгән нәрсә сөйләргә ияләшеп китәләр[+]. 14Шуңа күрә, яманатын сатарга дошманнарга һичнинди сәбәп бирмәс өчен, яшь тол хатыннарның кияүгә чыгуын, балалар тудыруын, хуҗалыкны каравын телим мин,[+] 15чөнки андый хатыннарның кайберләре, дөрес юлдан читкә борылып, шайтан[†] юлына басты инде.

16Әгәр иман итүче[†] ниндидер бер хатынның тол калган кардәше булса, шул кардәшенә ул үзе ярдәм итсен, ялгыз тол хатыннарны кайгыртырга тиешле бердәмлеккә өстәмә мәшәкать тудырмасын.


Бердәмлек өлкәннәре

17Яхшы җитәкчелек итүче өлкәннәр,[†] бигрәк тә Аллаһы сүзен белдерүдә һәм өйрәтүдә авыр эш башкаручылар хөрмәткә һәм хезмәт хакы алырга лаек[+]. 18Язмада «ашлык суга торган үгезнең авызын бәйләп куйма» һәм «эшләгән кеше хезмәт хакына лаек» дип әйтелә бит[+]. 19Бердәмлек өлкәненә карата гаепләү булса, ике яки өч шаһитсыз кабул итмә. 20Гөнаһ[†] кылучыларны исә, башкалар да куркып торсын өчен, барысы алдында фаш ит[+].

21Аллаһы алдында, Гайсә Мәсих һәм сайлап алынган фәрештәләр[†] алдында үтенеп сорыйм: әйтелгән күрсәтмәләремне гаделлек белән үтә, беркемгә дә өстенлек бирмә. 22Кемнеңдер гөнаһында катнашың булмасын өчен, берәүгә дә ашыгычлык белән кулларыңны куярга ашыкма, үзеңне пакьлектә[†] сакла[+]. 23Суны үзен генә эчмә, ашказаныңны саклар һәм еш авырмас өчен бераз шәраб та эч[+].

24Кайбер кешеләрнең гөнаһлары билгеле инде, ә кайберләренеке хөкем көнендә ачылыр. 25Игелекле эшләр дә шулай ук: аларның кайберләре шундук күренә, башкалары исә соңрак беленер.

### 6


Коллар һәм хуҗалар

1Кол имандашларыбыз үзләренең хуҗаларын хөрмәт итсеннәр, шул чагында кешеләр Аллаһы[†] исемен һәм безнең тәгълиматны хурламаслар[+]. 2Хуҗалары иманлы булган очракта коллар, без бит имандашлар дип, хуҗалары янында үзләрен илтифатсыз тотмасыннар, киресенчә, тагын да тырышыбрак хезмәт итсеннәр, чөнки аларның хезмәтеннән файда алучы хуҗалары – ышанычлы һәм кадерле имандашларыдыр. Кешеләрне менә шуңа өйрәт, нәсыйхәт ит[+].


Ялган тәгълимат һәм чын байлык

3Әгәр кем дә булса башка бер нәрсәгә өйрәтеп, Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең[†] хак сүзләре, иманыбызга туры килгән тәгълимат белән килешми икән,[+] 4ул – тәкәббер, берни аңламый торган, бәхәсләшү һәм сүз көрәштерү чире йоккан бер кешедер; аның сүзләре көнчелек, низаг, хурлау, мәкерле шикләнү,[+] 5бозык фикерле һәм хакыйкатьтән ерак йөргән кешеләр арасында каршылык тудыра; андыйлар өчен Аллаһыга табыну – жиңел табыш алу ысулы гына[+].

6Әгәр кеше бары белән канәгать икән, Аллаһыга иман итү – чынлап та, зур табыш ул[+]. 7Без дөньяга үзебез белән берни алып килмәдек, аңардан һичнәрсә алып та китә алмабыз. 8Ризыгыбыз һәм кием-салымыбыз бар икән, шуңа канәгать булыйк. 9Ә инде баерга теләүчеләр, вәсвәсәгә бирелеп, кешеләрне бәхетсезлеккә һәм һәлакәткә китерүче мәгънәсез, зарарлы, бихисап күп теләкләренең тозагына төшә[+]. 10Бар явызлыкның башы – акчага хирыслык. Акча артыннан куып, иман юлыннан язган һәм үзләрен күп кайгыларга дучар иткән кешеләр аз түгел.

11Ә син, Аллаһы кешесе, болардан кач һәм тәкъвалыкка,[†] Аллаһы күңеленә хуш килгән гамәлләр кылырга, иманга, мәхәббәткә, түземлелеккә һәм басынкылыкка омтыл[+]. 12Иман юлында үз-үзеңне кызганмыйча көрәшеп, мәңгелек тормышка ия бул. Аллаһы сине шуңа чакырды, һәм син күп шаһитлар алдында иманыңны ачыктан-ачык белдердең[+]. 13Бар тереклеккә гомер биргән Аллаһы алдында һәм Понти Пилатка ачыктан-ачык шаһитлык иткән Гайсә Мәсих алдында синнән шуны таләп итәм:[+] 14Хакимебез Гайсә Мәсих кабат килгәнгә кадәр бу әмеремне тел тидермәслек һәм кимчелексез итеп башкар.

15-16Шөһрәтле[†] һәм бердәнбер Хөкемдар,
патшаларның Патшасы һәм хакимнәрнең Хакиме,
бердәнбер үлемсез Зат, якын килә алмаслык яктылыкта торучы,
бер кеше дә күрмәгән һәм күрүе мөмкин дә булмаган Аллаһы,
вакыты җиткәч, Мәсихне күрсәтәчәк.
Аллаһыга хөрмәт һәм мәңгелек хакимлек! Амин[+].

17Бу дөньяның байларын кисәт: алар тәкәбберләнмәсеннәр һәм өметләрен ышанычсыз байлыкка түгел, хозурланып яшәр өчен безгә һәрнәрсәне мул итеп бирүче Аллаһыга багласыннар. 18Алар яхшылык кылсын, игелекле эшләре белән бай булсын, юмартлык күрсәтеп, үзләрендә булганны башкалар белән бүлешергә әзер торсын[+]. 19Шул рәвешчә, чын тормышка ирешү өчен алар киләчәккә ныклы нигез булырлык хәзинә туплар.

20Тимутәй, сиңа ышанып тапшырылганны сакла, Аллаһы күңеленә хуш килмәгән буш сүзләрдән, урынсызга «гыйлем» дип аталып та, дөреслеккә туры килмәгән нәрсәләрдән читтә тор[+]. 21Кайберәүләр шуңа бирелеп иман юлыннан читләште инде.

Аллаһы мәрхәмәте[†] сезгә юлдаш булсын![+]

## II Тимутәйгә хат

### II Тимутәйгә хат

II Тимутәйгә хат


[1]

[2]

[3]

[4]


### 1


Паулның Тимутәйгә язган икенче хаты

1-2Гайсә Мәсихтә[†] булганнарга Аллаһы[†] вәгъдә иткән тормыш хакында вәгазьләргә җибәрелгән, Аллаһы ихтыяры белән Гайсә Мәсихнең рәсүле[†] булган Паулдан сөекле углым Тимутәйгә сәлам! Сиңа Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт,[†] шәфкать һәм иминлек ирешсен![+][+]


Тугрылыклы булырга өндәү

3Көндез һәм төнлә һәр догамда сине телгә алганда, ата-бабаларым кебек үк, саф вөҗдан белән үзем дә хезмәт итә торган Аллаһыга рәхмәт белдерәм[+]. 4Синең күз яшьләреңне искә төшерүгә, сине күрәсем килеп китә: бу очрашу мине бик тә куандырыр иде. 5Синең ихлас иманыңны да искә төшерәм: әбиең Лоис һәм әниең Әүникә дә нәкъ шулай ышанганнар, бу иманның синдә дә булуын тәгаен беләм[+]. 6Шул сәбәптән искәртеп үтәм: кулларымны башыңа куйган чакта Аллаһы тарафыннан сиңа бирелгән рухи сәләтеңне үстер[+]. 7Аллаһы безгә курку рухын түгел, көч, мәхәббәт һәм аек фикер йөртү рухын биргән бит[+].

8Шулай итеп, Хакимебез турында шаһитлык бирүдән курыкма һәм Аның хакына тоткын булуым өчен оялма. Киресенчә, Аллаһының көч-куәтенә таянып, Яхшы хәбәр[†] өчен мин кичергән газапларны уртаклаш[+]. 9Аллаһы безне кылган эшләребез аркасында түгел, ә бәлки Үзенең нияте һәм мәрхәмәте белән коткарды, безне изге[†] тормышка чакырды. Бу мәрхәмәтне Ул безгә дөнья яратылганчы ук Гайсә Мәсих аша бүләк итте,[+] 10хәзер исә без аны Коткаручыбыз[†] Гайсә Мәсихнең килүе аша күрдек. Гайсә Мәсих үлемне юк итте һәм Яхшы хәбәр ярдәмендә яңа тормыш белән үлемсезлекне күрсәтте[+]. 11Мин шул Яхшы хәбәрне игълан итүче, рәсүл һәм остаз итеп билгеләп куелганмын[+]. 12Шуның өчен газап чигәм дә, әмма оялмыйм, чөнки Кемгә иман иткәнемне беләм һәм Аның миңа ышанып тапшырганны бөек Көнгә кадәр саклый аласына ышанам[+].

13Гайсә Мәсихкә иман итеп һәм Аның мәхәббәтендә калып, миннән ишеткән хак тәгълиматны үрнәк итеп тот. 14Сиңа ышанып тапшырылган кадерле нәрсәне күңелебездә яшәүче Изге Рух[†] ярдәме белән сакла[+].

15Асия өлкәсендәгеләрнең барысы да мине ташлап киткәнне беләсең; Фүгел һәм Һермогенис та шулар арасында[+]. 16Онисифор гаиләсенә Хакимебез Гайсә мәрхәмәт күрсәтсен иде, чөнки Онисифор, төрмәдә утыруымнан оялмыйча, күп тапкырлар күңелемне юатты[+]. 17Римга килгәч тә ул, зур тырышлык куеп, тапканчы мине эзләде. 18Хакимебез килгән Көнне ул Аның ярдәме белән Аллаһының шәфкатенә ирешсен иде. Эфестә чакта аның ничек тырышып миңа хезмәт иткәнен син беләсең.

### 2


Гайсә Мәсихнең яхшы көрәшчесе

1Углым, Гайсә Мәсихнең[†] мәрхәмәте[†] ярдәмендә көчле бул. 2Күп шаһитлар алдында миннән ишеткән нәрсәләрне ышанычлы кешеләргә сөйлә, шул чагында алар да башкаларны өйрәтә алыр. 3Гайсә Мәсихнең яхшы көрәшчесе кебек, өлешеңә тигән газапларны үз өстеңә кабул итәргә әзер бул[+]. 4Бернинди хәрби хезмәткәр дә үзен көндәлек эшләр белән бәйләми, ул бары гаскәр башлыгына ярарга тырыша; 5шулай ук ярыш кагыйдәләрен бозучы кеше дә җиңү таҗына лаек була алмый[+]. 6Авыр хезмәт башкара торган игенче дә җыеп алынган уңыштан үз өлешен беренче булып алырга тиеш[+]. 7Мин әйткәннәр турында уйла, һәм Хакимебез[†] Гайсә сиңа бар нәрсәне аңларга ярдәм итәр.

8Давыт нәселеннән булган Гайсә Мәсихне исеңдә тот. Ул үледән терелтелде – бу турыда мин игълан иткән Яхшы хәбәрдә[†] әйтелә[+]. 9Шул хезмәтем өчен мин, җинаятьче[†] кебек богауланып, газап чигәм. Әмма Аллаһы[†] сүзен богаулау мөмкин түгел[+]. 10Шуңа күрә, Аллаһы сайлап алган кешеләр дә Гайсә Мәсих аша бирелгән мәңгелек дан[†] белән котылу[†] ала алсын өчен, алар хакына барысына түзәм[+].

11Бу сүзләр хак:

Аның белән үлгәнбез икән,
Аның белән бергә яшәрбез дә[+].
12Әгәр түзәбез икән,
Аның белән бергә патшалык та итәрбез.
Әгәр Аңардан баш тартсак,
Ул да бездән баш тартыр[+].
13Без тугры булмасак та,
Ул һәрчак тугры булып кала,
чөнки Ул Үз-Үзенә хыянәт итә алмый[+].


Аллаһының мактаулы эшчесе

14Боларны бөтен кешенең исенә төшер һәм, сүз көрәштереп маташмасыннар өчен, аларны Аллаһы каршында кисәтеп куй, чөнки тыңлап торучыларга мондый бәхәсләр файда урынына зыян гына китерә[+]. 15Аллаһы алдында үзеңне инде сыналган, эшен оятка калмаслык итеп башкаручы хезмәткәр, хакыйкать сүзен дөрес җиткерүче итеп күрсәтергә тырыш. 16Аллаһы күңеленә хуш килмәгән сүзләрдән ерак тор, чөнки аларны сөйләүчеләр Аллаһыдан һаман ныграк читләшәләр;[+] 17андый сүзләр яман шеш кебек тарала. Һүменәй белән Филит тә шундый сүзләрне таратучылар арасында[+]. 18Безнең өчен үледән терелү булды инде дип, хакыйкатьтән читкә тайпылып, алар кайберәүләрнең иманын какшата[+]. 19Әмма Аллаһы салган нигез – какшамас, нык, һәм шул нигезгә мондый сүзләр язылган: «Раббы[†] Үзенекеләрен белә» һәм «Раббының исемен телгә алган һәр кеше явызлыктан читләшсен!»

20Һәрбер зур йортта алтыннан һәм көмештән ясалган савытлар гына түгел, агачтан һәм балчыктан эшләнгәннәре дә бар. Затлылары кадерләп тотыла, икенчеләре исә көндәлек тормышта кулланыла[+]. 21Шулай итеп, үзен сафлыкта тоткан кеше дә әнә шул затлы савыт кебек кадер-хөрмәттә, изгеләштерелгән[†] булыр, һәрбер яхшы эшкә ярар, һәм Хуҗасы аңардан файдаланыр.

22Яшьлекнең әдәпсез теләкләреннән кач, Раббыга чын йөрәктән мөрәҗәгать итүчеләр белән бергә тәкъвалыкка,[†] иманга, мәхәббәткә, иминлеккә омтыл[+]. 23Мәгънәсез, ахмак бәхәсләргә катнашма, аларның ызгыш-талаш кына китереп чыгарасын беләсең[+]. 24Раббы колы исә бәхәсләшергә тиеш түгел, киресенчә, һәркемгә ягымлы, сабыр булырга, өйрәтә белергә, 25үзенә каршы чыгучыларга түземлек белән үгет-нәсыйхәт бирергә тиеш – бәлки, Аллаһы аларны тәүбәгә китерер, һәм алар хакыйкатьне танып белер,[+] 26акылга утырып, аларны әсир кылган һәм үз ихтыярын үтәргә мәҗбүр итүче иблис[†] тозагыннан котылыр[+].

### 3


Заман соңындагы әхлаксызлыклар

1Белеп тор: азаккы көннәрдә авыр вакытлар килер[+]. 2Кешеләр үзләрен генә сөючән, байлык яратучан, мактанчык, һавалы һәм башкаларны хурлаучан булыр. Алар ата-аналарына буйсынмаслар, яхшылыкның кадерен белмәсләр, изге[†] нәрсәләрне ихтирам итмәсләр[+]. 3Алар бәгырьсез, миһербансыз, яла ягучан, тотнаксыз, рәхимсез булырлар һәм яхшылыкны дошман күрерләр;[+] 4хыянәтчел, акылсыз, тәкәббер булырлар һәм Аллаһыны[†] түгел, кәеф-сафа коруны күбрәк яратырлар, 5ихлас күңелдән Аллаһыга табынучы булып күренерләр, ә иман көчен инкяр итәрләр. Андыйлардан ерак тор. 6-7Алар сиздермичә генә йортларга үтеп керәләр һәм гөнаһка[†] баткан, төрле кәеф-сафага бирелгән, һаман нәрсәгәдер өйрәнә, әмма хакыйкатькә төшенә алмый торган җилбәзәк хатыннарның күңелләрен үз ягына аударалар. 8Муса пәйгамбәргә карышкан Янис белән Ямбрис кебек, бозык акыллы, иман сынавын уза алмаган бу кешеләр дә хакыйкатькә каршы чыгалар. 9Әмма аларның юллары кыска булыр, чөнки Янис белән Ямбрисныкы кебек, аларның акылсызлыклары һәммәсенә ап-ачык күренер.


Тимутәйгә киңәшләр

10-11Син исә өйрәтүләремне, яшәү рәвешемне, максатымны, иманымны, сабырлыгымны, мәхәббәтемне, ныклыгымны, Антиухия, Икүниун һәм Лустра шәһәрләрендә мине ничек эзәрлекләүләрен һәм ничек газап чигүләремне беләсең. Нинди эзәрлекләүләргә дучар булсам да, мине барысыннан да Хакимебез[†] Гайсә коткарды![+] 12Әйе, Гайсә Мәсихтә,[†] тәкъвалыкта[†] яшәргә теләүчеләрнең барысы да эзәрлекләнер[+]. 13Мәкерле кешеләр һәм алдакчылар исә, башкаларны алдап һәм үзләре дә алданып, яман эшләрен дәвам итәрләр[+].


Иман һәм Изге Язма

14Ләкин син өйрәнгәннәрең һәм инанганнарың буенча яшә, чөнки кемнән өйрәнгәнеңне беләсең, 15Изге Язма[†] да сиңа балачактан таныш, Гайсә Мәсихкә иман итү аша Язма котылуга[†] китерүче зирәклек бирә ала[+]. 16Бөтен Язма Аллаһының Рухы белән сугарылган һәм өйрәтү, фаш итү, төзәтү, тәкъвалык тәрбияләүдә файдалы,[+] 17димәк ки, Аллаһы кешесе һәр игелекле эшне башкарырга әзер[+].

### 4

1Тереләрне һәм үлеләрне хөкем итәчәк Гайсә Мәсих[†] Патша булып киләчәк, шуңа күрә Аллаһы[†] һәм Гайсә Мәсих алдында сиңа катгый рәвештә боерам:[+] 2Аллаһы сүзен игълан ит, моны уңайлы һәм уңайсыз вакытта да эшләргә әзер тор, төзәт, шелтәлә, өйрәткәндә һәрчак сабырлык белән үгетлә,[+] 3чөнки шундый заманнар килер, кешеләр хакыйкать сүзен кабул итмәс, үзләренә ошаган, күңелләренә ятышлы сүзләр сөйләүче остазларны гына тыңлар, 4хакыйкатькә колак салмыйча, уйдырма хәбәрләргә өстенлек бирер. 5Син исә һәрчак уяу бул, авырлыкларны түземлек белән кичер, Яхшы хәбәр[†] таратуыңны дәвам ит, хезмәтеңне яхшы итеп башкар[+].

6Бу дөньядан китәр вакытым җитте – гомерем мәзбәхкә[†] салына торган шәраб корбаны[†] кебек түгелеп бетте[+]. 7Мин яхшы көрәштем, ахырга тикле йөгердем, иманымны саклап калдым[+]. 8Минем өчен тәкъвалык[†] таҗы инде әзерләп куелган. Көне җиткәч, аны миңа гадел Хөкемче, Хуҗа-Хаким[†] тапшырачак; миңа гына түгел, Аның килүен сагынып көткәннәрнең барысына да бирәчәк[+].


Шәхси киңәшләр һәм үтенечләр

9Якын арада минем янга килергә тырыш, 10чөнки бу дөньяны өстенрәк күргән Димас, мине ташлап, Тессалуникә шәһәренә китеп барды; Крискис – Гәләтиягә, Титус исә Далматиягә китте[+]. 11Монда минем белән Лүк кенә калды. Үзең белән Маркны алып кил, ул миңа хезмәтемдә ярдәм итә алыр[+]. 12Тухикне исә мин Эфес шәһәренә җибәрдем[+]. 13Килгәндә, Троас шәһәрендә Карпларда калдырган җиләнемне һәм китапларымны, бигрәк тә күнгә язылганнарын алып кил[+].

14Бакырчы Искәндәр миңа күп явызлыклар эшләде. Хакимебез[†] аңа гамәлләренә карап түләр[+]. 15Үзең дә аңардан саклан, чөнки ул сүзләребезгә бик нык каршы килгән иде.

16Мәхкәмәдә[*] беренче тапкыр үземне яклап сүз тотканда, янымда беркем булмады, барысы да мине ташлап китте. Алай да, бу аларга гаеп булып саналмасын. 17Әмма Хакимебез минем янда булды һәм, Аллаһының хәбәре минем аша тулысынча игълан ителсен һәм мәҗүсиләргә[†] ишетелсен өчен, Ул миңа көч бирде, мине арыслан авызыннан коткарды. 18Хакимебез киләчәктә дә мине төрле явызлыктан йолып алыр һәм Үзенең Күк Патшалыгы өчен коткарыр. Аңа мәңгедән-мәңгегә дан[†] булсын! Амин.

19Прискиллә белән Әкүл һәм Онисифорлар гаиләсенә сәлам әйт[+]. 20Эрасты Көринт шәһәрендә калды; авырып торган Трофимны Милит шәһәрендә калдырдым[+]. 21Кышка кергәнче, килеп җитәргә тырыш. Сиңа Әүбүл һәм Пудис, Лин белән Кләүдия һәм барлык имандашлар сәламнәрен юллый.

22Хуҗа-Хаким синең рухың белән булсын! Аның мәрхәмәте[†] юлдашыгыз булсын!

## Титуска хат

### Титуска хат

Титуска хат


[1]

[2]

[3]


### 1


Паулның Титуска язган хаты

1Аллаһы[†] тарафыннан сайлап алынганнарны иманга чакыру һәм тәкъва тормышка илтүче хакыйкатьне таныту өчен җибәрелгән, Аллаһы колы һәм Гайсә Мәсихнең[†] рәсүле[†] булган Паулдан сәлам![+] 2Әлеге хакыйкать дөнья яратылганчы ук Аллаһы безгә вәгъдә иткән мәңгелек тормышка өмет бирә, ә Аллаһы беркайчан да ялганламый. 3Билгеләнгән вакыт җиткәч, Коткаручыбыз[†] булган Аллаһы боерыгы буенча миңа ышанып тапшырылган вәгазь аша Аллаһы Үзенең сүзен игълан итте[+]. 4Минем белән бер үк иманны уртаклашучы чын углым Титуска Атабыз Аллаһыдан һәм Коткаручыбыз Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен![+]


Титусның Крит утравындагы вазифалары

5Мин сине Критта менә ни өчен калдырдым: мин боерганча, син төгәлләнмәгән эшләрне тәртипкә китерергә һәм барлык шәһәрләрдә иман итүчеләр[†] бердәмлекләренә[†] өлкәннәр[†] билгеләргә тиеш[+]. 6Бердәмлекнең өлкәне тел тидермәслек кеше, бер генә хатынның ире булсын; балаларының да иманлы, буйсынучан булуы, азгынлыктан ерак йөрүе шарт[+]. 7Аллаһы эшләре белән идарә иткәнлектән, бердәмлек җитәкчесе һәртөрле кимчелектән азат булырга тиеш. Тәкәббер, кабынып китүчән, эчкече, сугыш чукмары, үз файдасын кайгыртучы булмасын ул;[+] 8аның кунакчыл, яхшылык сөючән, төпле, гадел, тәкъва булуы, үз-үзен тота белүе кирәк. 9Башкаларга хак тәгълимат буенча үгет-нәсыйхәт бирә алсын, әлеге тәгълиматка каршы килүчеләрне фаш итә алсын өчен, үзенә өйрәтелгән ышанычлы сүздә ул нык торырга тиеш.


Ялган укытучыларны фаш итү

10Сөннәтле яһүдиләр арасында буйсынмаучан, буш сүз сөйләүче, ялганчы кешеләр аеруча күп[+]. 11Андыйларның авызларын томаларга кирәк, чөнки алар, хурлыклы табыш артыннан куып, тиеш булмаганны өйрәтеп, тулы гаиләләрне җимерәләр[+]. 12Критлыларда пәйгамбәр дип саналган берәү: «Критлылар һаман ялган сөйли; явыз җанвар, бирән һәм ялкау алар», – дигән. 13-14Бу шаһитлык дөрес. Шуңа күрә, хак иманны тотсыннар, яһүдиләрнең уйдырмаларына һәм хакыйкатьтән йөз чөергән кешеләрнең әмерләренә игътибар итмәсеннәр өчен, критлы иман итүчеләрне кызганмыйча фаш ит[+][+]. 15Саф кешеләр өчен бар нәрсә саф, әмма бозык һәм имансыз кешеләр өчен бернинди саф нәрсә юк, чөнки аларның акыллары һәм вөҗданнары бозык[+]. 16Алар, Аллаһыны танып беләбез, дип ышандыралар, әмма гамәлләре белән Аңардан ваз кичәләр; алар – әшәке, тыңлаусыз һәм игелекле бер эшкә дә яраклы түгел[+].

### 2


Иман итүчеләр бердәмлеге өчен кагыйдәләр

1Әмма син хак тәгълиматка туры килә торган нәрсәләргә өйрәт: 2өлкән яшьтәге ирләр тотнаклы, ихтирамга лаек, төпле акыллы булсын, иман итүдә, мәхәббәттә, түземлектә нык торсын. 3Өлкән яшьтәге хатын-кызлар да үзләрен иман итүчеләргә[†] хас булганча тотсын, гайбәт сөйләмәсен, эчкечелеккә бирелмәсен, башкаларны яхшылыкка өйрәтсен;[+] 4-5Аллаһының[†] Яхшы хәбәре[†] хурланмасын өчен, алар яшь хатыннарны үзләренең ирләрен һәм балаларын яратырга, төпле акыллы, саф, уңган хуҗабикә, яхшы күңелле һәм ирләренә күндәм булырга өйрәтергә тиеш[+]. 6Яшь егетләрдән дә төпле акыл таләп ит[+]. 7Аларга һәрчак яхшы гамәлләрең белән үрнәк күрсәт, өйрәтүләреңдә намуслы һәм җитди бул;[+] 8каршы килүчеләр безнең турыда һичнинди начар сүз әйтә алмыйча оятка калсын өчен, сүзләрең дөрес һәм кире какмаслык булсын[+].

9Колларны, бар нәрсәдә хуҗаларыгызга буйсыныгыз, ярарга тырышыгыз, алар белән бәхәсләшмәгез,[+] 10урлашмагыз, һәрнәрсәдә ышанычлы булыгыз, дип үгетлә. Шулай итеп, алар Коткаручыбыз[†] Аллаһының тәгълиматына дан[†] өстәр.


Аллаһының мәрхәмәте

11Кешелек дөньясына котылу[†] алып килер өчен Аллаһы безгә Үзенең мәрхәмәтен[†] күрсәтте[+]. 12Шушы мәрхәмәт безне, алласызлыктан һәм гөнаһлы[†] теләкләрдән ваз кичеп, бу дөньяда инсафлы, тәкъва булырга, Аллаһыны хөрмәт итеп яшәргә өйрәтә[+]. 13Шул ук вакытта без өметебез чынга ашкан шатлыклы Көнне – бөек Аллабыз һәм Коткаручыбыз Гайсә Мәсих[†] шөһрәт[†] белән килгән Көнне көтәбез[+]. 14Безне һәртөрле гөнаһ кылудан йолып алып пакьләндерү[†] һәм яхшылык кылырга ашкынып торган Үз халкы итү өчен, Мәсих Үзен безнең хакка корбан[†] итте[+].

15Син әнә шуларны өйрәтергә тиеш. Үзеңә бирелгән вәкаләттән файдаланып, үгет-нәсыйхәт бир, фаш ит. Һичкем сиңа кимсетеп карарга базмасын![+]

### 3


Иман итүченең яхшы гамәлләре

1Җитәкчеләргә һәм хакимияткә[†] буйсынырга, аларны тыңларга, һәртөрле яхшы эшкә һәрвакыт әзер торырга кирәклеген иман итүчеләрнең[†] исләренә төшер,[+] 2шулай ук беркемне яманламаска, бәйләнчек булмаска, кешеләр белән мөнәсәбәттә басынкы-сабыр, йомшак күңелле булырга да өйрәт аларны[+]. 3Чөнки кайчандыр без үзебез дә тинтәк, тыңлаусыз, алданган, төрле нәфес һәм ләззәтләр коллыгында идек; гомеребезне явызлыкта һәм көнчелектә үткәрдек; безне күрәлмадылар, без дә бер-беребезгә нәфрәтле идек[+]. 4Әмма Коткаручыбыз[†] Аллаһы,[†] Үзенең игелеген һәм кешеләргә булган мәхәббәтен күрсәтеп, 5безне коткарды; Ул моны тәкъва эшләребез өчен түгел, Үзенең шәфкате аркасында эшләде, гөнаһларыбызны[†] юып төшереп, яңадан тудырды, Изге Рухның[†] ярдәме белән безгә яңа тормыш бирде[+]. 6-7Аллаһының мәрхәмәте[†] белән без аклансын һәм үзебез өметләнгән мәңгелек тормышка ия булсын өчен, Аллаһы бу Рухны Коткаручыбыз Гайсә Мәсих[†] аша безгә мул итеп яудырды[+][+].

8Бу сүзләр хак. Өйрәтүләрем һәр кеше өчен хәерле һәм файдалы. Аллаһыга иман китерүчеләр үзләрен игелекле эшләр кылуга багышласын өчен, бу турыда басым ясап әйтүеңне телим[+]. 9Мәгънәсезгә сүз көрәштерүдән, шәҗәрәләр турындагы буш сүзләрдән, Канун[†] хакындагы бәхәсләрдән һәм ызгыш-талашлардан читләш, чөнки алар кирәксез һәм файдасыз нәрсәдер[+]. 10Бердәмлекнең[†] төркемнәргә бүленүенә сәбәпче булган кешене бер-ике тапкыр кисәткәннән соң, башкача аның белән эш итмә:[+] 11бөтенләй юлдан язган ул гөнаһлы адәм үзен үзе хөкемгә дучар итә.


Шәхси киңәшләр һәм үтенечләр

12Синең янга Әртимәс яки Тухикне юллаганнан соң, үзең минем яныма Никәполискә килергә тырыш, чөнки кышны шунда уздырырга хәл кылдым[+]. 13Канун белгече[†] Зинәс белән Апуллусны сәфәрләрендә бернинди мохтаҗлык кичермәслек итеп юлга әзерлә[+]. 14Безнекеләр дә үзләренең игелекле эшләре белән башкаларның ихтыяҗын канәгатьләндерергә өйрәнсеннәр, шул чагында аларның тормышы файдасызга узмас[+].

15Хәзер янымда булганнарның барысы да сиңа сәламнәрен юллый. Безне яратучы барча имандашларга сәлам тапшыр. Аллаһының мәрхәмәте һәммәгезнең юлдашы булсын!

## Филимунга хат

### Филимунга хат

Филимунга хат


[1]


### 1


Паулның Филимунга язган хаты


Коллык һәм туганлык

1-2Гайсә Мәсих[†] хакына зинданда утыручы Паулдан һәм имандашыгыз Тимутәйдән кадерле дустыбыз һәм хезмәттәшебез Филимунга, шулай ук синең йортыңда җыела торган иман итүчеләр бердәмлегенә,[†] имандашыбыз Апфия ханымга һәм көрәштәшебез Архипка сәлам![+][+] 3Сезгә Атабыз Аллаһыдан[†] һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен!

4Филимун, догаларымда сине искә алганда һәрвакыт Аллама рәхмәтләр укыйм,[+] 5чөнки Хакимебез Гайсәгә иманың һәм изгеләргә[†] карата мәхәббәтең турында һаман ишетеп торам. 6Безнең уртак иманыбыз Мәсих биргән барлык игелекне сиңа тулырак аңларга ярдәм итсен дип дога кылам[+]. 7Имандашым, синең шушы мәхәббәтеңдә мин олы шатлык һәм зур юаныч табам, чөнки иман итүчеләрнең[†] күңелләре синең ярдәмең белән тынычлыкка иреште.

8Шуңа күрә, Мәсих исеме хакына синнән таләп итәргә хакым булса да,[+] 9мин, Паул – Гайсә Мәсихнең илчесе һәм Аңа иман итүем өчен хәзер зинданда утыручы тоткын – сине якын күргәнгә, үтенеч белән мөрәҗәгать итүне кулайрак табам: 10зинданда утырган чагымда углыма әйләнгән Онисимга[*] игелек күрсәтсәң иде[+]. 11Кайчандыр ул синең өчен файдасыз иде, хәзер исә синең өчен дә, минем өчен дә файдалыдыр. 12Йөрәгемнән өзеп, аны кире синең янга җибәрәм. 13Мин аны үз янымда калдырырга теләр идем: сине алыштырып, Яхшы хәбәр[†] хакына зинданда утырган вакытымда ул миңа ярдәм итәр иде. 14Әмма синең ризалыктан башка бернәрсә дә эшлисем килмәде: игелек кылуың ирексездән түгел, ихтыяри булсын иде. 15Бәлки, синең янда бөтенләйгә калыр өчен ул вакытлыча аерылып торгандыр? 16Ләкин ул хәзер кол кебек түгел, колга караганда өстенрәк хәлдә – кадерле имандашың кебек калыр. Мин аны бик яратам, әмма кеше буларак та, мәсихче буларак та синең өчен ул тагын да кадерлерәк булыр[+].

17Шулай булгач, әгәр мине дус күрсәң, мине кабул иткәндәй, аны да якты чырай белән каршы ал. 18Әгәр ул сине нәрсә беләндер рәнҗеткән яисә сиңа бурычлы булса, аның бурычын минеке дип сана. 19Мин, Паул, моны үз кулым белән язам: сиңа үзем түләячәкмен. Ә инде үзеңнең дә миңа бурычлы булуыңны әйтеп тә тормыйм: син миңа гомерең белән бурычлы[+]. 20Әйе, имандашым, Хакимебез хакына миңа яхшылык кыл, Мәсих хакына күңелемне күтәр. 21Сораганымнан күбрәк эшлисеңне белгәнгә, үтенечемне кире какмассың дигән ышаныч белән язам.

22Шулай ук минем өчен бер бүлмә хәстәрләп куйчы, чөнки догаларыгызга җавап итеп сезнең янга кире әйләнеп кайтырмын дип өметләнәм.

23-24Гайсә Мәсих хакына кулга алынган Эпафрас һәм хезмәттәшләрем Марк, Аристарх, Димас белән Лүк тә сиңа сәламнәрен тапшыра[+][+].

25Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте сезнең рухыгыз белән булсын!

## Гыйбриләргә хат

### Гыйбриләргә хат

Гыйбриләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


### 1


Гыйбриләргә[*] хат


Аллаһы Углы фәрештәләрдән өстенрәк

1Борынгы заманнарда ата-бабаларыбызга күп тапкырлар һәм төрле юллар белән пәйгамбәрләр[†] аша мөрәҗәгать итә торган Аллаһы[†] 2шушы соңгы көннәрдә безнең белән Углы аша сөйләште. Ул Аңа мирас итеп бөтен дөньяны тапшырды, Аның аша бар галәмне яратты[+]. 3Аның Углы – Аллаһы шөһрәтенең[†] балкышы һәм Аллаһы асылының төгәл чагылышы. Үзенең кодрәтле сүзе белән Угыл бар нәрсәне тотып тора. Үзенең үлеме белән безне гөнаһларыбыздан[†] арындырып, Ул күкләрдә мәһабәт Аллаһының уң ягыннан урын алды[+]. 4Гайсәнең Аллаһыдан мираска алган Угыл дигән данлы исеме фәрештәләрнекеннән[†] никадәр югарырак булса, Ул Үзе дә алардан шуның кадәр өстенрәк[+].

5Аллаһы кайчан да булса фәрештәләрнең берәрсенә:

«Син – Минем Углым,
бүген Мин Синең Атаң булдым», –

яисә

«Мин – Аның Атасы булырмын,
ә Ул Минем Углым булыр», –

дип әйткәнме?![+] 6Үзенең Беренче Углын дөньяга күрсәткәндә, Ул:

«Аллаһының барлык фәрештәләре Аңа табынсын», –

ди. 7Фәрештәләр турында Ул:

«Аллаһы Үзенең хәбәрчеләре итеп – җилне,
хезмәтчеләре итеп ялкын телләрен ала», –

ди. 8Углы турында исә:

«Синең тәхетең мәңгелектер, и Аллаһы,
патшалык таягың – гаделлек таягы, – ди. –
9Син тәкъвалыкны[†] сөясең,
явызлыкны күрәлмыйсың.
Шуңа күрә Синең Аллаң, и Аллаһы,
Сине шатлык мае белән майлап,
ишләрең арасыннан өстен куйды».

10Аллаһы тагын болай ди:

«Йа Раббым,[†] һәммәсеннән элек Син җирнең нигезләрен бар иттең,
күкләр дә – Синең кулларыңның эше.
11Алар юкка чыгар, ә Син мәңге калырсың.
Барысы да кием сыман тузар,
12аларны Син өс киемедәй төреп алырсың,
кием кебек аларны яңасына алыштырырсың,
әмма Син үзгәрешсез калырсың,
гомер елларыңның азагы булмас».

13Фәрештәләрнең берәрсенә Аллаһы кайчан да булса:

«Дошманнарыңны аяк астыңа
баскыч басмасы итеп салганчы,
Минем уң ягымда утыр», –

дип әйткәнме?![+] 14Фәрештәләр барысы да – котылуны[†] мирас итеп алачак затларга хезмәт итү өчен җибәрелгән рухлар түгелме соң?!

### 2


Бөек коткарылу

1Шуңа күрә, туры юлдан читкә чыкмас өчен, ишеткәннәребезгә аеруча игътибарлы булырга тиешбез. 2Фәрештәләр[†] аша җиткерелгән сүз дөрескә чыкты – һәртөрле җинаять[†] һәм тыңлаусызлык тиешле җәзасын алды. 3Әгәр шундый бөек коткарылу белән исәпләшмибез икән, җәзадан без ничек котылып калырбыз? Хакимебез[†] Гайсә котылу[†] хакында кешеләргә беренче булып Үзе хәбәр итте, ә безгә Хаким әйткәнне ишеткән кешеләр җиткерде. 4Аллаһы[†] моны галәмәтләр, могҗизалар һәм төрле кодрәтле гамәлләр кылып, Үзе сайлаганнарга Изге Рухны[†] өләшеп исбатлады[+].


Кешеләрне котылуга алып баручы Гайсә

5Аллаһы без сөйләгән киләчәк дөньяны фәрештәләргә буйсындырмады бит[+]. 6Әмма кемдер Язманың кайсыдыр бер урынында болай дип шаһитлык иткән:

«Син шулай игътибар күрсәткән инсан кем ул?!
Син шулай кайгырткан адәм баласы кем?!
7Син аны бераз вакытка фәрештәләрдән түбәнрәк куйдың;
аңа шөһрәт[†] һәм хөрмәт таҗы кидердең,
8бар нәрсәне аңа буйсындырып, аның аяк астына салдың».

Аллаһы, бөтен нәрсәне адәм баласына буйсындырып, аңа буйсынмаган бер нәрсәне калдырмады. Без исә әлегә һәммә нәрсәнең аңа буйсынуын күрмибез[+]. 9Ләкин без шуны күрәбез: кыска гына вакытка фәрештәләрдән түбәнрәк куелган Гайсәгә, үлем газабы кичергән өчен, дан-шөһрәт таҗы кидерелгән. Аллаһының мәрхәмәте[†] белән Ул безнең һәрберебез хакына үлем ачысын татыган[+].

10Һәммә нәрсәне Үзе өчен һәм Үз кулы белән бар иткән Аллаһы, Үзенең күпләгән балалары белән данын уртаклашырга теләүче Зат, аларның Баш коткаручысы[†] Гайсәне газаплар аша үткәреп камил иткән[+]. 11Кешеләрне изге[†] итүче Гайсә дә, изге ителгән адәмнәр дә – бер Атадан. Менә ни өчен Гайсә аларны туганнарым[†] дип атаудан тартынмый[+]. 12Ул:

«Исемеңне туганнарыма игълан итәрмен,
гыйбадәт кылырга җыелучылар арасында Сиңа дан[†] җырлармын», –

13ди һәм

«Мин Раббыга[†] ышаныч баглыйм», –

дип әйтә. Шулай ук болай ди:

«Менә Мин Үзем
һәм Миңа Аллаһы биргән балалар».

14-15Бу балаларның каны да, тәне дә булганга, үлемгә баш булган иблиснең[†] хакимлеген Үз үлеме белән юк итү өчен, гомере буена үлемнән куркып кол булып яшәгән кешеләрне азат итү өчен, Гайсә Үзе дә кешеләрнең берсе кебек булды[+]. 16Ул бит фәрештәләргә түгел, ә Ибраһим токымына ярдәм итәргә килде. 17Шуңа күрә, кешеләрне гөнаһларыннан[†] йолып алыр һәм Аллаһыга хезмәт итүдә шәфкатьле һәм тугры Олуг Рухани[†] булыр өчен, Гайсә бар нәрсәдә Үзенең туганнарына охшарга тиеш булды[+]. 18Үзе дә сыналып газап чиккәнгә күрә, сыналуга дучар булганнарга Ул ярдәм итә ала[+].

### 3


Гайсә Мусадан өстенрәк

1Шуңа күрә сез, изге[†] имандашлар, күкләр тарафыннан чакырылган адәмнәр, уйларыгызны без тоткан иманның Рәсүле[†] һәм Олуг Рухание[†] Гайсәгә юнәлтегез. 2Аллаһы йортындагы[†] эшләрдә Муса тугры булган кебек, Гайсә дә Үзен хезмәткә сайлап куйган Аллаһыга[†] тугры булды. 3Йортның үзенә караганда йортны төзегән кешегә күбрәк хөрмәт күрсәтелгән кебек, Мусага караганда Гайсә олырак хөрмәткә лаек дип саналды. 4Әлбәттә, һәр йортны кем дә булса сала, Аллаһы исә – бөтен нәрсәнең төзүчесе. 5Аллаһы йортындагы барлык эшләрдә Муса тугры хезмәтче иде, һәм ул үзенең хезмәте белән киләчәктә Аллаһы тарафыннан әйтеләчәк нәрсәләргә шаһитлык кылды. 6Мәсих[†] исә – Аллаһы йорты белән идарә итүче тугры Угылдыр. Ә Аның йорты – без, әгәр дә кыюлыгыбызны һәм үзебез горурланган ышанычыбызны азакка кадәр саклый алсак, әлбәттә.


Аллаһы халкын көткән ял

7Шуңа күрә, Изге Рух[†] әйткәнчә:

«Бүген Аллаһының тавышын ишетәсез икән,
8чүлдәге сыналу көннәрендә каршылык күрсәткән кебек,
каты күңелле булмагыз –
9кырык ел дәвамында эш-гамәлләремне күрә торып,
ата-бабаларыгыз анда Мине сынады.
10Шуның өчен бу буынга ачуым чыкты,
һәм: „Болар – күңелләре адашкан халык,
Минем хак юлымны белмиләр“, – дидем.
11Шунлыктан, ачуым чыгып:
„Мин әзерләгән тыныч-имин урынга
алар беркайчан кермәячәк!“ – дип ант иттем».

12Сак булыгыз, имандашлар, берегезнең дә йөрәге мәңге тере Аллаһыдан баш тартырлык явыз, ышанмый торган булмасын. 13Киресенчә, «бүген» дигән сүз әлегә гамәлдә булган чакта, сезнең берегез дә гөнаһ[†] тозагына эләгеп киреләнмәсен өчен, бер-берегезне көн саен дәртләндереп торыгыз. 14Без бит хәзер Мәсихнең хезмәттәшләре булдык, тик безгә әүвәлге ышанычыбызны азаккача сакларга кирәк. 15Язмада әйтелгәнчә,

«Бүген Аллаһының тавышын ишетәсез икән,
Аллаһыга каршы чыккан вакыттагы сыман,
йөрәгегездә үҗәтлек булмасын».

16Аллаһы тавышын ишетеп, Аңа каршы баш күтәрүчеләр кемнәр иде соң? Муса Мисырдан алып чыккан адәмнәрнең барысы да түгелме?! 17Аллаһы кырык ел буена кемгә ачулы булды соң? Гөнаһ кылып, чүлдә мәет булып калганнарга түгелме?! 18Мин әзерләгән тыныч-имин урынга алар беркайчан кермәячәк, дип Аллаһы кем турында ант итте соң? Аңа буйсынмаучылар турында түгелме?! 19Һәм без күрәбез ки, тыныч-имин урынга алар ышанмаулары аркасында керә алмаган.

### 4


Аллаһы халкы өчен тыныч-имин урын

1Шулай итеп, Аллаһының[†] тыныч-имин урынына керә алуыбыз турындагы вәгъдәсе әле үз көчендә калганлыктан, сезнең берегез дә шушы мөмкинлектән мәхрүм калмасын өчен сак булыйк[+]. 2Баш күтәргән теге исраилиләр[†] безнең кебек бу хәбәрне ишеттеләр, ләкин файдасын күрмәделәр, чөнки үзләре ишеткәнне алар иман белән кабул итмәделәр. 3Без исә, ышанучылар, Аллаһының тыныч-имин урынына керәбез.

Инанмаганнар турында Аллаһы болай дигән:

«Ачуым чыгып, ант иттем:
алар Мин әзерләгән тыныч-имин урынга беркайчан кермәячәк!»

Аллаһы әнә шулай дип әйтте, гәрчә Үз эшен дөньяның яратылышы белән тәмамлаган булса да[+]. 4Язманың бер урынында атнаның җиденче көне турында болай дип язылган бит: «Җиденче көнне Аллаһы Үзенең барлык эшләреннән ял итте». 5Анда шулай ук: «Бу кешеләр беркайчан Минем тыныч-имин урыныма кермәячәк», – дип әйтелгән урын да бар.

6Аллаһының яхшы хәбәрен[†] элегрәк ишеткән кешеләр, буйсыну күрсәтмәгәнгә, Аның тыныч-имин урынына керә алмаганнар. Ләкин кайберәүләр анда керә алачак, шуның өчен[+] 7Аллаһы тагын бер көнне – «бүгенге» көнне билгеләде. Күп еллар узганнан соң, бу хакта Ул Давыт аша белдерде, алдарак әйтелгәнчә:

«Бүген Аллаһының тавышын ишетәсез икән,
каты күңелле булмагыз», –

диде. 8Ешуа халыкны тыныч-имин урынга китергән булса, Аллаһы башка, моннан соң туачак ниндидер икенче көн турында әйтмәс иде. 9Димәк ки, Аллаһы халкын шимбә көн[†] кебек тагын ял көтә әле. 10Аллаһының тыныч-имин урынына кергән кеше, Аллаһы Үзенең эшләреннән ял иткәндәй, ял итәчәк. 11Шуңа күрә Аның тыныч-имин урынына керергә тырышыйк. Буйсынмас ата-бабаларыбыз үрнәгенә ияреп, беребез дә читтә торып калмасын.

12Аллаһының сүзе тере һәм куәтле; ике ягы да үткенләнгән әллә нинди кылычлардан да үткенрәк ул сүз эчебезгә шулкадәр тирән үтеп керә ки, хәтта җанны – рухтан, буыннарны сөяк җелегеннән аерып, күңелдәге уй-фикерләрне һәм ниятләрне хөкем итә[+]. 13Бер җан иясе дә Аллаһы күзеннән яшеренеп кала алмый, Аның өчен бар нәрсә ачык һәм ничек булса, шулай күренә: Аның алдында без җавап тотарга тиешбез.


Гайсә – Олуг Руханиебыз

14Димәк, шулай күкләргә ашкан Аллаһы Углы Гайсә безнең Олуг Руханиебыз[†] булгач, әйдәгез үзебез тоткан иманда нык торыйк[+]. 15Олуг Рухани безнең җитешмәгән якларыбызны аңламаучы, безгә теләктәшлек итә белмәүче Зат түгел. Ул да безнең кебек бөтен нәрсәдә сыналды, тик гөнаһ[†] кылмады[+]. 16Шулай итеп, ярдәм кирәк булганда шәфкать һәм мәрхәмәт[†] табу өчен, Аллаһының мәрхәмәт тәхете янына кыю рәвештә барыйк[+].

### 5

1Һәр олуг рухани,[†] кешеләр арасыннан сайланып, халык исеменнән Аллаһыга[†] хезмәт итә – кешеләрнең гөнаһлары[†] өчен Аллаһыга бүләк һәм корбаннар[†] китерә[+]. 2Андый олуг рухани белемнәре җитмәгән һәм туры юлдан тайпылган кешеләрнең хәленә керә ала, чөнки ул үзе дә кимчелекләрдән азат түгел[+]. 3Шуңа күрә ул, кешеләр үзләренең гөнаһлары өчен корбан китерергә тиеш булган кебек, үз гөнаһлары өчен дә корбан китерергә тиеш[+].

4Мондый хөрмәтле вазифаны кеше үз өстенә үзе йөкли алмый: заманында олуг рухани итеп Һарунны билгеләгән кебек, бу хезмәткә Аллаһы Үзе билгели. 5Мәсих[†] тә Олуг Рухани булу хөрмәтен Үз өстенә Үзе алмаган.

«Син – Минем Углым,
бүген Мин Синең Атаң булдым», –

дип әйтеп, бу хезмәтне Гайсәгә Аллаһы йөкләгән[+]. 6Язманың икенче бер урынында Аллаһы болай ди:

«Мәлик-Садыйк нинди рухани булса,
Син дә мәңгегә шундый Рухани буласың»[+].

7Җир йөзендә яшәгән көннәрендә Гайсә Үзен үлемнән Коткара Алучыга күз яшьләре түгә-түгә, кычкырып-кычкырып ялварды, дога кылды. Аллаһы ихтыярына тирән ихтирам белән буйсынганга, Аның ялваруы Аллаһыга барып иреште[+]. 8Аллаһы Углы булуына карамастан, газаплар кичереп Ул тыңлаучан булырга өйрәнде һәм,[+] 9камиллеккә ирешкәннән соң, Үзенә буйсынган һәркем өчен мәңгелек котылу[†] чыганагына әйләнде[+]. 10Мәлик-Садыйк нинди олуг рухани булса, Гайсә дә Аллаһы тарафыннан шундый Олуг Рухани итеп билгеләнде.


Дөрес юлдан читкә тайпылу турында кисәтү

11Бу хакта күбрәк тә сөйли алыр идек, ләкин сезгә аңлатуы кыен, чөнки сөйләгәнне сез авырдан аңлый башладыгыз[+]. 12Шушы вакыт эчендә инде сез үзегез өйрәтүче булырга тиеш идегез, ләкин әлегә сезнең үзегезне Аллаһы тәгълиматының иң беренче дәресләренә өйрәтергә кирәк; сезгә каты ризык түгел, һаман сөт кирәк[+]. 13Сөт белән тукланучы кеше хаклык[†] белән ялган арасындагы аерманы сизми, чөнки ул сабый булып кала бирә. 14Каты ризык исә – өлкәннәр[†] өчен: тупланган тормыш тәҗрибәсе аларны яхшылыкны яманлыктан аерырга өйрәтә[+].

### 6

1-2Шуңа күрә, Мәсих[†] турындагы тәгълиматның башлангыч өлешен калдырып, җитлеккән кешеләргә тәгаенләнгән өйрәтүләргә күчик. Төп нәрсәләргә – үлемгә китерүче эшләрдән тәүбә итү,[†] Аллаһыга[†] инану, шулай ук суга чуму йоласы,[†] фатихалап баш түбәсенә кулларны кую,[†] үлеләрнең терелүе һәм мәңгелек хөкем турындагы өйрәтүләргә кире кайтмыйк инде[+][+]. 3Аллаһының ризалыгы белән алга таба китик.

4Инде бер мәртәбә Аллаһы яктылыгы белән нурландырылган, күк бүләгенең тәмен тоеп Изге Рухны[†] кабул иткән,[+] 5Аллаһының яхшы сүзен һәм киләчәк дөнья кодрәтенең тәэсирен татыган, 6ләкин шуннан соң иманнан кайткан кешеләрне яңадан тәүбәгә китерү мөмкин түгел, чөнки алар үзләренең күңелендә Аллаһы Углын яңадан хачка кадаклыйлар һәм мәсхәрә итәләр.

7Күп тапкырлар яуган яңгыр суларын үзенә сеңдергән һәм җирне эшкәртүчегә файдалы уңыш үстергән туфрак Аллаһының фатихасын ала. 8Ә инде күгән һәм чәнечкеле куак үстергән җир яраксыздыр – аңа каргыш яный, ахырда аны яндыралар[+].

9Сезгә килгәндә исә, газиз дусларым, шулай дип әйтсәк тә, сезнең хәлегез әйбәтрәк һәм сез котылу[†] юлында дип ышанабыз. 10Аллаһының гадел булмаган эше юк: Ул сезнең эшегезне дә, Аның хакына күрсәткән мәхәббәтегезне дә онытмас, изгеләргә[†] кылган хезмәтегезне һәм хәзер дә бу эшне дәвам итүегезне хәтерендә тотар[+]. 11Без һәммәгезнең азаккача, өметегез тулысынча тормышка ашканчы тырышлык куюын телибез[+]. 12Ялкаулыкка бирелмәгез, иман һәм сабырлык күрсәтеп, Аллаһы вәгъдә иткәнне мирас итеп алучылар үрнәгенә иярегез[+].


Аллаһының ышанычлы вәгъдәсе

13Ибраһимга вәгъдә биргәндә Аллаһы, ант итәр өчен Үзеннән бөегрәк Зат булмаганга Үзе белән ант итеп:[+] 14«Мин сиңа фатиха өстенә фатиха бирәчәкмен, токымыңны ишәйткәннән-ишәйтәчәкмен», – ди. 15Шулай итеп, Ибраһим, сабырлык белән көткәннән соң, вәгъдә ителгәнне ала.

16Кешеләр үзләреннән бөегрәк зат белән ант итәләр, һәм әлеге ант әйтелгәнне раслый, һәртөрле бәхәсләргә чик куя. 17Шуңа күрә Аллаһы да, вәгъдә ителгәнне мирас буларак аласы кешеләргә Үз ниятенең үзгәрешсез булуын тагын да ачыграк күрсәтергә теләп, аны анты белән раслаган. 18Ике үзгәрешсез нәрсәгә – вәгъдәгә һәм антка килгәндә, Аллаһы ялганламый. Бу сүз һәм ант безне, ягъни Аллаһыга сыенганнарны, алдыбызда торган өметкә нык тотынырга дәртләндерә. 19Бу өмет – җаныбыз өчен ышанычлы һәм ныклы якорь кебек. Шул өмет ярдәмендә без Иң изге урынны аерып торган пәрдә артына керә алабыз[+]. 20Мәлик-Садыйк нинди олуг рухани[†] булса, Гайсә дә, мәңгегә шундый Олуг Рухани булганнан соң, безнең хакка анда беренче булып керде[+].

### 7


Рухани Мәлик-Садыйк

1Шалим шәһәренең патшасы, Аллаһы[†] Тәгаләнең рухание[†] Мәлик-Садыйк, патшаларны тар-мар итеп яудан кайтып килүче Ибраһимны каршылап, аңа үзенең фатихасын күндерә. 2Ибраһим аңа сугышта яулап алган байлыгының уннан бер өлешен бирә. «Мәлик-Садыйк» дигән исем «тугрылык патшасы» дигәнне аңлата. Мәлик-Садыйк шулай ук Шалим патшасы да, ягъни «иминлек патшасы». 3Мәлик-Садыйкның әти-әнисе дә, нәсел җебе дә билгесез. Гомеренең башы һәм ахыры турында да берни мәгълүм түгел, әмма ул, Аллаһы Углы сыман, мәңгегә рухани булып кала.

4Аның никадәр бөек икәнлеген күрдегезме инде! Хәтта ыруг башлыгы Ибраһим да аңа сугышта тапкан байлыгының уннан бер өлешен бирә. 5Муса кануны[†] кушканча, рухани хезмәтендәге Леви нәселе әгъзалары да халыктан, ягъни үз туганнарыннан,[†] гәрчә алар Ибраһим токымыннан булса да, табышларының уннан бер өлешен җыеп алырга тиеш була. 6Рухани Мәлик-Садыйк исә, Леви токымыннан булмаса да, Ибраһим табышының уннан бер өлешен ала һәм Ибраһимга – Аллаһы вәгъдәсен кабул иткән затка – фатихасын күндерә[+]. 7Кечерәк кеше, мәгълүм ки, үзеннән бөегрәкнең фатихасын кабул итә. 8Моннан гайре, табышның уннан бер өлешен алган руханилар үлемледер, биредә исә, язылганнарга карасак, бу өлешне мәңге яшәүче инсан ала. 9Леви дә, халыкның кеременнән уннан бер өлешне кабул итүче булса да, шундый ук күләмдәге өлешне Ибраһим аша Мәлик-Садыйкка түли, дип әйтергә мөмкин; 10чөнки Мәлик-Садыйк Ибраһимны каршылаган вакытта әле дөньяга килмәгән Леви үзенең ерак бабасы Ибраһимның бәдәнендә була.


Мәлик-Садыйкка охшаш башка бер Рухани

11Шулай итеп, әгәр камиллеккә ирешү левиләрнең рухани хезмәте аша мөмкин булса (ә Канун халыкка шуның нигезендә бирелгән), Һарун кебек түгел, ә бәлки Мәлик-Садыйк кебек икенче Руханиның килүенә ихтыяҗ булыр идеме соң?! 12Руханилык кагыйдәләре үзгәрсә, Канун да үзгәрергә тиеш булыр иде. 13Ә без сөйләгән Зат – Гайсә – икенче бер ыругтан; ул ыругтан беркем дә корбан[†] китерү урынында хезмәт итмәгән. 14Билгеле булганча, Хакимебез[†] Гайсә чыгышы белән Яһүдә[†] ыругыннан, ә руханилар турында сөйләгәндә Муса бу ыруг турында берни дә әйтмәгән[+].

15Мәлик-Садыйк кебек икенче Рухани килгәч, Канунның үзгәргән булуы тагын да ныграк ачыклана. 16Бу икенче Рухани Канунның Леви нәселенә кагылышлы әмере буенча түгел, ә мәңгелек тормышның кодрәте белән Рухани була. 17Аның хакында Язмада:

«Мәлик-Садыйк нинди рухани булса,
Син дә мәңгегә шундый Рухани булачаксың», –

диелә[+]. 18Көчсез һәм файдасыз булганлыктан элеккеге әмерләр үз көчен югалта[+]. 19Чөнки Канун бер нәрсәне дә камиллеккә алып барып җиткерми. Аның урынына безгә яхшырак нәрсә – өмет бирелә, һәм аның аша без Аллаһыга якынлаша алабыз[+].

20Өстәвенә бу Затның Рухани итеп билгеләнүе Аллаһы анты белән раслана. Бүтән руханилар үзләренең хезмәтен бернинди антсыз ала, 21әмма Аллаһы, ант эчеп Гайсәне Рухани иткәндә, болай ди:

«Раббы[†] ант итте һәм сүзеннән кайтмас:
„Син – мәңгегә рухани!“»[+]

22Шулай итеп, Гайсә элеккесенә караганда яхшырак Килешүгә[†] кәфил[*] була[+]. 23Адәм баласы үлемле булганга, руханилар һаман алышынып торганнар. 24Ә Гайсә мәңге тере, Аның руханилыгы да һичкайчан өзелмәс. 25Шуңа күрә Ул Үзе аша Аллаһыга килүчеләрне тулысынча коткара ала, чөнки Ул Аллаһы алдында аларны яклар өчен мәңге яши[+].

26Безгә нәкъ менә шундый Олуг Рухани кирәк тә: Ул изге,[†] гөнаһсыз,[†] саф һәм гөнаһлы бәндәләрдән читләштерелгән вә күкләрдән дә югары күтәрелгән[+]. 27Бүтән олуг руханилар сыман Ул көн саен башта Үзенең, аннары халыкның гөнаһлары өчен корбан китерүгә мохтаҗ түгел. Ул Үзен бер һәм соңгы тапкыр корбан итеп китерә[+]. 28Канун буенча олуг рухани итеп кимчелекле гади кешеләр билгеләнә торган булса, Кануннан соң бирелгән Аллаһының анты буенча Олуг Рухани итеп Аның мәңгелек камиллеккә ирешкән Углы билгеләнә[+].

### 8


Яңа Килешүнең Олуг Рухание

1Сезгә сөйләгән сүзләребезнең асылы шулдыр: безнең Олуг Руханиебыз[†] бар, Ул күкләрдә мәһабәт Аллаһының[†] тәхете янында, Аның уң тарафында утыра[+]. 2Ул Изге[†] йортта – кеше кулы белән түгел, ә Раббы[†] Үзе корган чын гыйбадәт кылу чатырында хезмәт итә[+]. 3Һәр олуг рухани Аллаһыга бүләкләр һәм корбаннар[†] багышлау өчен билгеләнә. Шуңа күрә Олуг Руханиебызның да корбан итеп китерә алырлык берәр нәрсәсе булырга тиеш[+]. 4Әгәр Ул хәзер җирдә яшәсә, рухани була алмас иде, чөнки биредә Муса кануны[†] буенча корбан китерүчеләр бар инде. 5Җирдәге руханилар хезмәт иткән урын күктәге Изге йортның фәкать чагылышы һәм күләгәсе генә. Шуңа күрә Изге чатырны[†] корыр алдыннан Мусага: «Кара аны, һәммәсен дә тауда күрсәтелгән үрнәк буенча эшлә», – дип Аллаһы тарафыннан кисәтеп куелган[+]. 6Арадашчысы Гайсә булган Килешү[†] беренчесенә караганда никадәр әйбәтрәк булса, Аңа тапшырылган хезмәт тә җирдәге руханилар хезмәтеннән шуның кадәр югарырак. Чөнки Яңа Килешү яхшырак вәгъдәләргә нигезләнә[+].

7Әгәр беренче килешүнең җитешсезлекләре булмаса, икенчесен төзүгә ихтыяҗ тумас иде[+]. 8Әмма Аллаһы Үзенең халкын гаепләп болай дип әйтә:

«Менә, шундый көннәр җитәр, – ди Раббы, –
Мин Исраил[†] һәм Яһүдә[†] халкы белән
яңа килешү төзермен[+].
9Бу килешү Мин аларның ата-бабаларын
Мисырдан җитәкләп алып чыккан чакта
төзегән килешү сыман булмас.
Алар килешүемә тугрылыклы булмадылар,
һәм Мин алардан йөз чөердем, – ди Раббы. –
10Киләчәктә Мин Исраил халкы белән менә мондый килешү төзермен,
– ди Раббы, –
Үз Канунымны күңелләренә салырмын,
йөрәкләренә язып куярмын.
Мин – аларның Алласы,
ә алар Минем халкым булыр.
11Шулчак инде һичкем икенче берәүне яисә туганын:[†]
„Раббыны танып бел!“ – дип өйрәтмәс,
чөнки кечесеннән башлап олысына кадәр һәммәсе Мине белер.
12Мин аларның явыз эшләрен кичерермен,
кылган гөнаһларын[†] бүтән искә алмам».

13Әлеге Килешүне Аллаһы «яңа» дип атап беренчесенең искерүен күрсәтә, ә искергән һәм мәгънәсе югала барган нәрсә озакламый юкка чыга.

### 9


Беренче килешү заманында гыйбадәт кылу

1Беренче килешүнең[†] гыйбадәт кылу хакындагы күрсәтмәләре һәм җирдәге Изге[†] йорты бар иде. 2Изге йорт буларак корылган чатырның алгы бүлмәсендә шәмдәл һәм өстәл урнаштырылган, икмәкләр куелган иде. Бу урын «Изге бүлмә» дип атала иде. 3Икенче пәрдә артында чатырның «Иң изге бүлмә» дип аталган бүлеге бар иде. 4Анда хуш исле сумала-майлар көйрәтү өчен алтыннан ясалган мәзбәх[†] һәм алтын белән тышланган Килешү сандыгы[†] куелган иде. Сандыкка манна[*] салынган алтын савыт, Һарунның чәчәк аткан таягы һәм килешүнең әмерләре язылган таш такталар урнаштырылган иде. 5Сандык өстенә Аллаһы[†] данын чагылдырган канатлы күк затларының[*] сыннары куелып, аларның канатларыннан төшкән күләгә гөнаһларны[†] йолу урынын каплап тора иде. Әмма хәзер без ул турыда җентекләп сөйләп тормыйбыз.

6Шул рәвешле көйләнгән чатырның алгы бүлмәсенә, гыйбадәт кылу хезмәтен башкару өчен, руханилар[†] даими кереп торалар иде. 7Чатырның эчке бүлмәсенә исә елга бер тапкыр олуг рухани гына керә – ул үзе өчен дә, халыкның белми кылган гөнаһлары өчен дә корбан[†] итеп кан алып керә иде[+]. 8Моның белән Изге Рух[†] шуны күрсәтә: чатыр әле җир йөзендә торган чакта күктәге Иң изге бүлмәгә, димәк, юл ачылмаган[+]. 9Моның бүгенге көн өчен дә мәгънәсе бар: Аллаһыга китерелгән бүләкләр һәм корбаннар гыйбадәт кылучы кешеләрнең вөҗданын сафландыра алмый[+]. 10Бу кагыйдәләрдә ашау-эчү һәм төрле пакьләнү[†] йолалары гына күздә тотыла, анда бары тик тышкы як кына исәпкә алына, һәм бу кагыйдәләр яңа тәртип урнашканчы гына үз көченә ия булып тора[+].


Яңа Килешүнең корбаны

11Әмма Мәсих[†] бездә булган хәзерге игелекләрнең Олуг Рухание буларак килә; кеше кулы белән салынмаган һәм бу фани дөньяныкы булмаган, бөегрәк, камилрәк чатырга керә[+]. 12Мәсих Иң изге урынга кәҗә яки бозау каны белән түгел, ә бәлки бер һәм соңгы тапкыр Үз каны белән кереп кешеләргә мәңгелек котылу[†] китерә. 13Әгәр дә үгез, кәҗә каны яисә корбан итеп яндырылган яшь бозауның көле, нәҗесләнгәннәр өстенә сибелеп, тәнне тышкы яктан пакьләндерә ала икән, 14мәңгелек Рух ярдәме белән Үзен кимчелексез корбан рәвешендә Аллаһыга багышлаган Мәсихнең каны үлемгә китерүче гамәлләрдән вөҗданыбызны һичшиксез пакьләндерер һәм безгә Тере Аллаһыга хезмәт итәргә мөмкинлек бирер![+]

15Шуңа күрә Мәсих, кешеләрне беренче килешү чорында кылган гөнаһларыннан Үз үлеме белән коткарып, Аллаһы тарафыннан чакырылганнар вәгъдә ителгән мәңгелек мирасны ала алсын өчен, Яңа Килешүнең арадашчысы була[+].

16Васыять итүченең үлеменнән соң гына васыять[*] үз көченә керә. 17Васыять язган кеше исән чагында васыять бернинди көчкә ия булмый – аны язган кеше үлгәч кенә ул үз көченә керә. 18Шуның өчен беренче килешү дә кан нигезендә төзелә. 19Муса да бит, Канун[†] күрсәтмәләренең һәммәсен халык алдында укып чыкканнан соң, кызыл төстәге йон белән һүссөп[†] бәйләмен бозау һәм кәҗә каны катнашкан суга манып, җыелган халыкка да, Канун язылган төргәккә[†] дә бөрки. 20«Бу – килешүне раслаучы кан. Аллаһы сезгә килешүнең шартларын үтәргә әмер итә», – ди ул. 21Муса шулай ук изге чатырга[†] һәм Аллаһыга гыйбадәт кылганда кулланыла торган барлык савытларга кан бөркеп чыга. 22Канун бар нәрсәнең диярлек кан белән пакьләнүен таләп итә, һәм кан түгелмичә ярлыкау булмый.

23Күктәге үрнәк буенча җирдә төзелгән нәрсәләр шул рәвешле пакьләнергә тиеш була, ләкин күктәгеләргә моңа караганда яхшырак корбаннар белән чистарыну таләп ителә[+]. 24Менә шуңа күрә Мәсих чын Изге йортка охшатып кеше кулы белән, җирдә төзелгән Изге йортка керми, ә бәлки, безнең хакка Аллаһы каршына басар өчен, күкләрнең үзенә күтәрелә[+]. 25Елның-елында Иң изге бүлмәгә корбан малының каны белән кергән олуг руханилардан аермалы буларак, Ул Үзен кат-кат корбанга китерми, 26юкса дөнья яратылганнан башлап Аңа кабат-кабат газап чигәргә туры килер иде. Ул исә, Үзен корбан итеп гөнаһны бетерер өчен, шушы соңгы дәвердә дөньяга бары бер тапкыр гына килә[+]. 27Һәркемгә, кайчан да булса үлеп, хөкем алдына басарга язган[+]. 28Шулай итеп, Мәсих тә, күпләгән кешенең гөнаһларын Үз өстенә алыр өчен, корбанга бер тапкыр китерелә. Икенче тапкырында инде Ул кешеләрнең гөнаһларын йолу өчен түгел, ә Аны көткәннәрне коткару өчен киләчәк[+].

### 10

1Канун – киләчәктә көткән яхшы нәрсәләрнең үзе түгел, ә бәлки аларның күләгәсе генә. Шуңа күрә елның-елында бертөрле корбаннар[†] китерер өчен Аллаһы[†] каршына килгән кешеләрне Канун[†] камил итә алмый[+]. 2Әгәр Канун моны эшли алса, корбан китерүдән туктарлар иде – бер тапкыр чистарынгач, гыйбадәт кылучылар үзләрен гөнаһлы[†] дип хис итмәсләр иде. 3Чынында исә ел саен китерелә торган бу корбаннар – гөнаһ турында искә төшерү генә, 4чөнки үгез яки кәҗә каны белән гөнаһларны юкка чыгару мөмкин түгел.

5Шунлыктан Мәсих,[†] дөньяга килгәч, болай дип әйтә:

«Корбаннар да, бүләкләр дә теләмәдең Син,
әмма Минем өчен бер тән әзерләдең.
6Тулаем яндыру корбаннары да,
гөнаһ йолу корбаннары да сөендермәде Сине.
7Шул чакта Мин әйттем:
„Менә, кулъязма төргәгендә[†] Минем хакта язылганча,
Синең ихтыярыңны үтәр өчен килдем, и-и Аллаһы!“».

8Шулай итеп, башта Мәсих: «Корбаннар да, бүләкләр дә теләмәдең Син. Тулаем яндыру корбаннары да, гөнаһ йолу корбаннары да сөендермәде Сине», – ди, гәрчә бу гамәлләр Канун таләпләре буенча башкарылса да. 9Аннары Ул: «Менә, Мин Синең ихтыярыңны үтәр өчен килдем», – дип өсти. Иске таләпләрне гамәлдән чыгарып, Ул башка нәрсәне – Аллаһы ихтыярын үтәүне гамәлгә кертә. 10Мәсих тарафыннан гамәлгә ашырылган Аллаһы ихтыяры буенча Гайсә Мәсих тәненең бер тапкыр һәм мәңгегә корбан ителүе белән изгеләндек[†] без[+].

11Һәр рухани,[†] көн саен үз хезмәтен башкарып, күп тапкырлар бер үк төрле корбаннар китерә, әмма бу корбаннар һич тә гөнаһлардан арындыра алмый. 12Мәсих исә, кылынган гөнаһлар өчен мәңгелек көчкә ия булган бер генә корбан китереп, Аллаһының уң ягыннан урын ала[+]. 13Шул вакыттан башлап Ул дошманнарының Үз аягы астына баскыч басмасы итеп салынуын көтә[+]. 14Ул, бер корбан китереп, изге ителүчеләрне мәңгегә камил кыла.

15Бу хакта безгә Изге Рух[†] та шаһитлык кыла. Башта Изге Рух болай ди:

16«Ул көннәрдән соң алар белән төзиячәк килешүем[†] шушы, – ди Раббы.[†] –
Үз кануннарымны аларның күңелләренә салырмын,
йөрәкләренә язып куярмын».

17Аннары Изге Рух болай дип өсти:

«Гөнаһларын һәм явыз эшләрен
инде беркайчан да искә алмам»[+].

18Әгәр гөнаһлар кичерелгән икән, алар өчен корбан бирүнең инде кирәге юк.


Нык булыгыз

19Шулай итеп, имандашлар, Гайсә Мәсихнең каны ярдәмендә хәзер кыю рәвештә Иң изге урынга керә алабыз[+]. 20Ул безгә яңа, тормыш бирүче юл ачты, һәм бу юл – пәрдә, ягъни Аның тәне аша уза[+]. 21Аллаһы йорты[†] башында торучы бөек Руханиебыз бар безнең, 22шуңа күрә, әйдәгез, ихлас күңел һәм ныклы иман белән, пычранган вөҗданыбызны пакьләндереп,[†] тәннәребезне саф су белән юып Аллаһыга якынлашыйк[+]. 23Үзебез инанган өметкә нык итеп таяныйк, чөнки безгә вәгъдә бирүче Зат – ышанычлы[+]. 24Бер-беребезгә игътибарлы булыйк, бер-беребезне мәхәббәт белән изге эшләргә дәртләндерик. 25Кайберәүләр кебек, бергә җыелып гыйбадәт кылудан баш тартмыйк, бер-беребезне тагын да ныграк куәтләп торыйк, чөнки Раббы көненең[†] якынлашуын күрәбез бит[+].

26Әгәр без хакыйкатьне танып белгәннән соң да аңлы рәвештә гөнаһ кылуыбызны дәвам итәбез икән, гөнаһлардан безне бернинди корбан йолып ала алмас[+]. 27Ул чагында инде хөкемне һәм Аллаһы дошманнарын яндырачак ярсу утны куркып көтәсе кала. 28Муса кануныннан баш тарткан һәр кеше, ике яки өч шаһитның күрсәтүе буенча, аяусыз рәвештә үлемгә дучар ителә. 29Шулай булгач, Аллаһы Углын санга сукмаган, кайчандыр үзен изгеләндергән Килешү канын мыскыл иткән һәм мәрхәмәт[†] Рухын кимсеткән кеше, сезнеңчә, ни дәрәҗәдә каты җәзага лаек[+]? 30«Үч алу – Минем эш, Үзем кайтарып бирәчәкмен» һәм «Раббы Үз халкын хөкем итәчәк» дип Әйтүчене без беләбез[+]. 31Тере Аллаһы кулына эләгү – коточкыч нәрсә![+]

32Аллаһы яктылыгы сезне яңа гына яктыртканнан соң булып үткән көннәрне исегезгә төшерегез – ул чакта сез газапларга бирешмичә җиңеп чыктыгыз. 33Кайчак сезне бар халык алдында мәсхәрәләделәр, эзәрлекләделәр, кайчак сез шул хәлләрне кичергән кешеләр белән иңгә-иң басып тордыгыз; 34тоткынлыктагы кешеләрнең хәленә кердегез, милкегездән мәхрүм калуны куаныч белән кабул иттегез, чөнки күктә әйбәтрәк, мәңгелек байлыгыгыз барлыгын белә идегез[+]. 35Шулай булгач, зур әҗер китерәчәк кыюлыгыгызны югалтмагыз. 36Аллаһы ихтыярын үтәп Ул вәгъдә иткәнне алу өчен, сезгә түземлек кирәк. 37Язмада әйтелгәнчә,

«Инде күп калмады,
килергә тиеш булган Зат килер, тоткарланмас.
38Тәкъва кешемне иманы яшәтер,
ләкин ул чигенә калса,
Минем күңелемә хуш килмәс»[+].

39Ләкин без, чигенеп, һәлак булучылардан түгел; без җаныбызны коткаручы[†] иманыбызны саклыйбыз.

### 11


Иман

1Иман ул – өметебезнең тормышка ашуына ышаныч, күзгә күренмәгән әйберләрнең барлыгын дәлилләүче нәрсә[+]. 2Ата-бабаларыбыз әнә шундый иманнары өчен Аллаһыдан[†] хуплау ала. 3Галәмнең Аллаһы сүзе белән яратылганын һәм күзгә күренгән нәрсәләрнең күзгә күренми торган нәрсәдән барлыкка килгәнен без иман ярдәмендә аңлыйбыз[+].

4Һабил иман аша Аллаһыга Кабилнекенә караганда әйбәтрәк корбан[†] китерә. Иман белән китерелгәнгә, аның бүләге Аллаһы тарафыннан хуплап кабул ителә, һәм ул хак кеше дип раслана. Һабил үзе исән булмаса да, иман ярдәмендә ул әлегәчә сөйли бирә[+]. 5Иман ярдәме белән Ханох үлем кичерми, күккә алына. Аллаһы Үз янына алганлыктан, аны беркайдан таба алмыйлар. Язмада әйтелгәнчә, бу дөньядан алынганчы ук Ханох Аллаһы күңеленә хуш килгән бәндә була. 6Иманга килми торып, Аллаһы ризалыгын алып булмый, чөнки Аңа килүче һәркем – Аның барлыгына, Аны ихластан эзләүче Аңардан әҗер аласына инанырга тиеш. 7Әле күрергә мөмкин булмаган нәрсәләр турында Аллаһыдан кисәтү алган Нух, иман ярдәмендә Аңа буйсынып, гаиләсен коткару өчен көймә төзи. Аның иманы дөньяны хөкем итә, һәм Нух иман белән килә торган тәкъвалыкка[†] ия була.

8Ибраһим да, Аллаһы чакыруына иман ярдәмендә буйсынып, үзенең кая баруын белмәсә дә, киләчәктә Аллаһы бирергә вәгъдә иткән җиргә китә. 9Иман ярдәмендә ул, вәгъдә ителгән җиргә күченеп килеп, килмешәк кебек чатырда яши. Исхак белән Ягъкуб та аның кебек чатырларда яши – аның белән бергә алар да Аллаһы вәгъдә иткәнне алырга тиеш була. 10Ибраһим бит рәссамы һәм төзүчесе Аллаһы булган, нык нигезгә салынган шәһәрне көтеп яши[+].

11Авырга уза алмаган Сара да иман ярдәмендә бала табарлык көчкә ия була һәм, өлкән яшькә җитүенә карамастан, бала тудыра, чөнки вәгъдә биргән Аллаһыны ышанычлы дип исәпли. 12Шулай итеп, бер кешедән – инде нык картайган Ибраһимнан күктәге йолдызлар санынча, диңгез ярындагы ком бөртеге кадәр исәпсез-хисапсыз токым барлыкка килә[+].

13Әлеге кешеләрнең барысы иманнарын саклап кала, вәгъдә ителгәнне алмыйча дөнья куя, бу дөньяда үзләренең килмешәк һәм юлчы гына икәнлеген танып, вәгъдәләрнең үтәләсен ерактан күреп шатлык кичерә[+]. 14Үзләрен шулай дип санаучылар шул рәвешле чын ватаннарын эзләүләрен күрсәтә. 15Әгәр калдырып киткән җирләрен күздә тоткан булсалар, алар кире кайту мөмкинлеген дә табар иде. 16Әмма алар яхшырак урынга – күктәге илгә омтыла, шуңа күрә Аллаһыга «аларның Алласы» дип аталу оят түгел; Ул хәтта алар өчен шәһәр әзерләп куя.

17-18Аллаһы тарафыннан сыналганда, Аллаһының «Исхактан туган[†] балалар синең токымың саналыр» дигән вәгъдәсенә карамастан, Ибраһим иман ярдәмендә үзенең бердәнбер углы Исхакны корбанга китерергә әзер була[+]. 19Ибраһим, Аллаһы хәтта үледән терелтергә сәләтле, дип санаганга, Исхак үледән терелеп атасына кайтарыла, дияргә дә мөмкин[+].

20Иман ярдәмендә Исхак үз угыллары Ягъкуб белән Эсауның киләчәк тормышына фатиха бирә. 21Иман ярдәмендә Ягъкуб та, таягына таянган килеш Аллаһыга баш иеп, Йосыф угылларының һәр икесен фатихалый. 22Гомеренең азагында Йосыфка да Исраил[†] халкының Мисырдан чыгачагы турында сөйләргә һәм үзен җирләү турында күрсәтмәләр бирергә иманы ярдәм итә.

23Муса туганнан соң, баланың искиткеч матур булуын күреп, аны өч ай дәвамында яшереп сакларга һәм фиргавен[†] әмереннән куркып калмаска Мусаның ата-анасына шул ук иман ярдәм итә[+]. 24Үсеп җитеп, Муса үзе дә иман ярдәмендә фиргавен кызының углы дип саналудан ваз кичә, 25кыска вакытлы хәрәм ләззәт алуга караганда, Аллаһы халкы белән бергә газап кичерүне өстенрәк күрә[+]. 26Үзен көткән әҗерне күз алдында тотканга, Муса май сөртелгән Зат хакына хурлык кичерүне Мисыр хәзинәләреннән кадерлерәк байлык дип исәпли[+]. 27Иман ярдәмендә ул, патшаның ачуыннан курыкмыйча, Мисырны ташлап китә. Күзгә күренмәс Аллаһыны инде күргән сыман, Мусаның рухы какшамас була. 28Һәлак итүче фәрештә[†] исраилиләрнең беренче булып туган балаларын үтермәсен өчен, ул иман ярдәмендә йорт ишекләренә бәрән каны сөртергә куша, шулай итеп Котылу бәйрәмен[†] гамәлгә кертә. 29Иман ярдәмендә Исраил халкы Кызыл диңгезне коры җирдән баргандай атлап чыга, ә мисырлылар, шуны ук эшләп карагач, батып үлә.

30Исраилиләр җиде көн рәттән Әрихәне урап чыкканнан соң, шәһәрне әйләндереп алган дивар аларның иманы ярдәмендә ишелеп төшә. 31Фахишә Рәхаб та, Исраил шымчыларын дусларча кабул иткәнгә күрә, Аллаһыга буйсынмаучылар белән бергә үлми, иманы ярдәмендә котылып кала[+].

32Сөйләгәннәргә өстәп тагын ни әйтергә? Гидеон, Барак, Шимшон, Ифтах, Давыт, Шемуил һәм башка пәйгамбәрләр[†] турында сөйләп торырга вакытым җитмәс. 33Иман ярдәмендә алар патшалыкларны буйсындыра, гаделлек урнаштыра, үзләренә вәгъдә ителгәнне ала; арысланнарның авызларын яба, 34ярсулы утны сүндерә, кылычтан котылып кала. Аларның көчсезлеге көчкә әйләнә, сугышта алар куәтле була һәм чит ил гаскәрләрен качарга мәҗбүр итә. 35Кайбер хатыннарга үлгән якыннары терелтелеп кайтарыла; башкалары исә, үледән терелтелгәннән соң яхшырак тормышка ирешү өчен, иректән баш тартып җәза кабул итә. 36Кайсыберләре мыскыл ителә, камчы белән суктырыла, икенчеләре хәтта богау салынып зинданнарга ябыла[+]. 37Аларны таш атып үтерәләр, гәүдәләрен урталай кисәләр, кылычтан уздыралар. Алар сарык йә кәҗә тиресенә төренеп йөри, башлары мохтаҗлыктан чыкмый, аларны эзәрлеклиләр, кыйныйлар. 38Бөтен дөнья бу затларга лаек булмаган; алар чүлләрдә, таулар арасында каңгырып йөрергә, мәгарәләрдә, җир куышларында яшеренергә мәҗбүр ителә.

39Аларның бөтенесенә иманнары өчен Аллаһыдан югары бәя бирелә, ләкин исән чакта берсе дә Ул вәгъдә иткәнне алмый, 40чөнки Аллаһы, алар безнең белән бергә камиллеккә ирешсен дип, безнең өчен күпкә яхшырак нәрсә әзерләп куйган була[+].

### 12


Гайсәдән күзебезне алмыйк

1-2Шуның өчен без дә, әйләнә-тирәбездә шаһитлар күп булганга, юлыбызда торган барлык киртәләрне, үзенең ятьмәсенә чорнап алган гөнаһларны[†] өстебездән алып ташлыйк та, иманда беренче булып баручы һәм аны камиллеккә җиткерүче Гайсәдән күз алмыйча, алдыбыздагы ярыш юлын түземлек белән йөгереп үтик. Хачка кадаклану хурлыгына игътибар итмичә Гайсә, киләчәктә көткән шатлык хакына газаплы үлем кабул итеп, Аллаһы[†] тәхетенең уң ягыннан урын ала[+][+]. 3Гөнаһлылар тарафыннан күпме кимсетүләр күргән Зат турында уйлагыз – күңелегезне төшермәскә һәм көчегезне югалтмаска ярдәм итәр бу.

4Гөнаһ белән көрәшкәндә сезнең әле кан түккәнче каршылык күрсәткәнегез булмады[+]. 5Атасы үзенең угылларына мөрәҗәгать иткән сыман, Аллаһының сезгә:

«Углым, Раббың[†] тәрбиясенә битараф булма,
һәм Ул гаебеңне күрсәткәндә, күңелеңне төшермә.
6Раббы Үзе яраткан кешеләрне тәрбияли
һәм углы итеп кабул иткән һәр кешегә җәза бирә», –

дип әйткән үгет сүзләрен оныткансыз. 7Сынауларга тарыганда, моны тәрбиянең бер өлеше дип кабул итегез; димәк, Аллаһы сезне үз угыллары итеп күрә. Кайсы бала үзенең атасыннан сабак алмаган?![+] 8Әгәр инде сез һәркемгә бирелә торган сабакны кабул итмисез икән, сез – чын угыллар түгел, үги балалар. 9Әтиләребез дә бит безгә сабак бирде, һәм без аларны ихтирам иттек. Чын тормышка ия булыр өчен рухи Атабызга тагын да ныграк буйсынырга тиеш түгелмени без?! 10Аталарыбыз безне күпмедер вакыт дәвамында үзләре дөрес дип санаганча тәрбияләде, ә Аллаһы, без Аның кебек изге[†] булсын өчен, үз файдабызга тәрбияли. 11Тәрбия максатыннан безгә бирелгән сабак үз вакытында безгә шатлык китермәүче күңелсез нәрсә кебек тоела. Соңыннан исә сабак алган кеше имин-тәкъва тормышының уңышын җыя.

12Шуңа күрә хәлсез кулларыгызны, көчсез тезләрегезне ныгытыгыз. 13Аксаучы аяк тәмам имгәнмәсен, киресенчә, савыксын өчен туры юлдан йөрегез.


Какшамас патшалык

14Барлык кешеләр белән тынычлыкта яшәүгә һәм изгелеккә омтылыгыз: изге булып яшәмәгән кеше Раббыны күрмәячәк[+]. 15Карагыз аны, беркем дә Аллаһының мәрхәмәтеннән[†] мәхрүм калмасын, сезгә зыян китерерлек, күпләрне нәҗесләрлек ачы тамырдай кешеләр арагызда булмасын[+]. 16Карагыз аны, берегез дә җенси азгынлыкка бирелмәсен, бер савыт аш өчен олы угыл хокукын саткан Эсау кебек, әхлаксыз тормыш белән яшәмәсен[+]. 17Белгәнегезчә, Эсау соңыннан атасының фатихасын алырга тели, ләкин кире кагыла. Бу хакта күз яшьләре белән сораса да, атасының фикерен үзгәртә алмый.

18Сез бит орынып карарга мөмкин булган, дөрләп янган Синай тавы[†] янына, караңгылыкка яисә давылга, 19быргы авазына, йә булмаса Сөйләп торучының тавышына килмәдегез; Сөйләүченең сүзләрен ишеткәч, Аны тыңлаган кешеләр, бүтән бер сүз дә әйтмәсен иде, дип ялварган, 20чөнки «бу тауга хәтта хайван килеп орынса да, таш атып үтерелергә тиеш» дигән таләпне ишетү кешеләр өчен күтәрә алмаслык авыр хәл булган; 21бу куркыныч күренешне тамаша кылган Муса үзе дә: «Мин куркудан калтырап төштем», – дигән.

22Юк! Сез Сион тавына, күктәге Иерусалимгә – тере Аллаһының шәһәренә, шатлыклы тантанага җыелган меңләгән фәрештәләр[†] янына,[+] 23исемнәре күктә язылган, беренче булып туган[†] угыллар җыенына килдегез. Сез Аллаһыга, бар кешене Хөкем кылучы янына килдегез, камиллеккә ирешкән тәкъваларның рухына кушылдыгыз[+]. 24Сез Яңа Килешүнең[†] арадашчысы Гайсә хозурына һәм Һабилнең түгелгән канына караганда әйбәтрәк нәрсәләр вәгъдә итүче канга[*] килдегез[+].

25Карагыз аны, Сөйләүчедән баш тартмагыз. Җир йөзендә әйтелгәнне тыңлаудан баш тарткан кешеләр җәзасыз калмаган икән, күктән Сөйләүчедән баш тартсак, тагын да зуррак җәзага дучар булачакбыз[+]. 26Ул чагында Аның тавышы җирне дер селкеткән, ә хәзер Ул: «Мин тагын бер тапкыр җирне генә түгел, күкне дә тетрәтермен», – дип вәгъдә итә. 27«Тагын бер тапкыр» дигән сүзләр шуны белдерә: какшамас нәрсәләр генә калсын өчен, какшый торган, ягъни бар ителгән һәр нәрсә урыныннан күчерелер. 28Безгә какшамас патшалык бирелә, шуңа күрә рәхмәтле булыйк, Аллаһыга лаек ихтирам һәм курку белән Аның алдында баш иик, 29чөнки безнең Аллабыз – яндырып юк итә торган ялкындыр.

### 13


Аллаһыга яраклы тормыш

1Бер-берегезне туганнарча[†] яратыгыз[+]. 2Кунакчыллык күрсәтергә онытмагыз. Шулай эшләп, кайберәүләр үзләре дә белмичә фәрештәләрне[†] кунак иткәннәр[+]. 3Үзегез дә тоткынлыкта булгандай, төрмәдәге кешеләрне исегездә тотыгыз; авыртуны үзегезнең тәнегездә тойгандай, газап чигүчеләрне дә истә тотыгыз[+]. 4Өйләнешүне югары бәяләгез, һәм өйләнешүегез чиста булсын; азгыннарны һәм хыянәтчеләрне Аллаһы[†] хөкем итәчәк[+]. 5Байлык артыннан кумагыз, бары белән канәгать булып яшәгез, чөнки Аллаһы: «Сине беркайчан ялгыз калдырмам, беркайчан ташламам», – дигән[+]. 6Шуңа күрә без ышаныч белән:

«Раббы[†] – минем Яклаучым!
Нәрсәдән куркырга миңа?!
Адәм заты миңа ни кыла алсын?!» –

дип әйтә алабыз.


Аллаһыга яраклы корбаннар

7Сезгә Аллаһы сүзен ирештергән җитәкчеләрегезне исегездә тотыгыз, аларның яшәү рәвешен һәм гомер азагын күздән кичереп, иманнарын үрнәк итеп алыгыз[+]. 8Гайсә Мәсих[†] кичә дә, бүген дә һәм мәңге бер үк, үзгәрешсез.

9Һәртөрле чит-ят тәгълиматлар сезне туры юлдан читкә алып китмәсен. Йөрәкләрегезне ризык турындагы кагыйдәләрне тотып түгел (аларның беркемгә дә файда китергәне юк әле), ә бәлки Аллаһының мәрхәмәте[†] белән ныгыту яхшырак булыр[+]. 10Безнең мәзбәхебез[†] бар, һәм Изге чатырдагы[†] хезмәтчеләрнең әлеге мәзбәхтән корбанны[†] ашарга хакы юк. 11Гөнаһларны[†] йолу өчен китерелгән корбан малының канын олуг рухани[†] Иң изге[†] бүлмәгә алып керә, ә түшкәләре исраилиләрнең[†] вакытлыча яшәгән торакларыннан читтә яндырыла. 12Шуның өчен Гайсә дә, Үз каны белән халыкны изгеләндерер өчен, шәһәр капкасының тышкы ягында газап чигеп үлә[+]. 13Шуңа күрә без, Ул кичергән хурлыкны үзебезгә алып, вакытлыча яшәгән торагыбыздан читкә – Аның янына чыгыйк;[+] 14чөнки бу җирдә безнең даими яши торган шәһәребез юк, без киләчәктә булачак шәһәрне көтеп яшибез. 15Шуңа күрә Гайсә аша Аллаһыга һәрдаим данлау корбаннары багышлыйк, безнең телләребез һәрвакыт Аңа мактау яудырсын. 16Кешеләргә игелек кылырга, үзегездә булганны башкалар белән бүлешергә онытмагыз – нәкъ шундый корбаннар Аллаһы күңеленә хуш килә.

17Җитәкчеләрегезне тыңлагыз һәм аларга буйсыныгыз: Аллаһы алдында җавап тотучы кешеләр булганлыктан, алар сезнең җаннарыгыз турында кайгыртып торалар. Шулай булгач, аларга үз эшләрен зарланып түгел, ә бәлки шатланып башкарырга мөмкинлек бирегез. Авырсынып башкарган эшнең сезнең өчен файдасы булмас.

18Безнең өчен дога кылыгыз. Намусыбызның чиста булуына[†] иманыбыз камил, чөнки бар нәрсәдә дөрес гамәл кылырга телибез[+]. 19Аллаһы мине яныгызга тизрәк кайтарсын иде дип, дога кылуыгызны аеруча үтенәм.


Дога һәм сәламләү сүзләре

20Мәңгелек Килешүне[†] каны белән раслаган Хакимебез[†] Гайсәне, сарыкларның бөек Көтүчесен үледән терелткән иминлек Алласы,[+] 21Үзенең ихтыярын үтәү өчен, сезне һәр яхшы нәрсә белән тәэмин итсен һәм Гайсә Мәсих аша безләрдә Үзенә мәгъкуль булганны башкарсын. Гайсә Мәсихкә мәңгедән-мәңгегә дан[†] булсын! Амин.

22Имандашларым, хатымдагы үгет-нәсыйхәтләргә игътибар белән каравыгызны үтенәм; мин болай да кыскарак язарга тырыштым. 23Имандашыбыз Тимутәйнең иреккә чыгуын хәбәр итәргә телим. Әгәр ул тиз арада яныма килсә, сезне күрергә аның белән бергә барырбыз[+].

24Барлык җитәкчеләрегезгә һәм Аллаһының барча изге халкына сәламемне җиткерегез! Италиядәге имандашларыбыз сезгә сәламнәрен юллый. 25Аллаһының мәрхәмәте барыгызның юлдашы булсын!

## Ачылыш

### Ачылыш

Ачылыш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


### 1


Ачылыш

1Тиздән нәрсәләр буласын Үзенең колларына күрсәтер өчен Аллаһы[†] тарафыннан Гайсә Мәсихкә[†] бирелгән ачылыш. Бу ачылышны Ул, Үзенең фәрештәсе[†] аркылы җибәреп, колы Яхъяга белдерде[+]. 2Яхъя исә Аллаһы сүзе һәм Гайсә Мәсихнең сөйләгәннәре турында, шулай ук үзе күргән һәммә нәрсә турында шаһитлык бирә[+]. 3Әлеге пәйгамбәрлек сүзләрен укыган һәм тыңлаган, биредә язылганнарны үтәгән кешеләр – бәхетле, чөнки бу сүзләрнең гамәлгә ашу вакыты якын[+].


Иман итүчеләрнең җиде бердәмлеген сәламләү

4-5Яхъядан – Асия өлкәсендәге иман итүчеләрнең[†] җиде бердәмлегенә. Хәзер бар, электә булган һәм килергә тиешле Заттан, Аның тәхете каршында торучы җиде рухтан, шулай ук тугры Шаһиттан – үледән терелгәннәрнең иң беренчесе, җирдәге патшаларның Башлыгы Гайсә Мәсихтән сезгә мәрхәмәт[†] һәм иминлек ирешсен! Безне яраткан, Үзенең каны белән гөнаһларыбыздан[†] арындырган,[+] 6безне патшалык кылырга һәм руханилар[†] булып Аллаһыга – Үзенең Атасына хезмәт күрсәтергә билгеләгән Гайсәгә мәңгедән-мәңгегә дан[†] һәм кодрәт булсын! Амин[+].

7Менә, Ул болытларда килә,
һәм Аны һәркем,
хәтта Аңа чәнчегән кешеләр дә күрер.
Җирдәге бар халыклар
Аның алдында үкереп елар.
Шулай булыр! Амин.

8– Мин – Альфа һәм Омега[*], – ди Раббы[†] Аллабыз, – хәзер бар, электә булган һәм килергә тиешле Зат, чиксез кодрәт Иясе.


Адәм Углының Яхъяга күренүе

9Мин – сезнең белән бергә Гайсә өчен газап чигүләрне, патшалыкны, түземлекне уртаклашучы имандашыгыз Яхъя – Аллаһы сүзе һәм Гайсә хакында шаһитлык иткәнем өчен Патмос дип аталган утрауга сөрелгән идем[+]. 10Раббы көнендә[†][*] мине Изге Рух[†] чолгап алды, һәм артымда быргыдан чыккандай көчле тавыш ишеттем[+]. 11Ул болай диде:

– Күргәннәреңнең барысы турында кәгазь төргәгенә яз да Эфес, Смурна, Пергәм, Түәтәйрә, Сәрдәйс, Филаделфея, Лаудикея шәһәрләрендәге җиде бердәмлеккә[†] җибәр.

12Миңа эндәшкән тавышның иясен күрергә дип борылып карагач, җиде алтын шәмдәл күрдем. 13Шәмдәлләр арасында исә табанына кадәр озын кием кигән, күкрәген алтын пута белән буган, адәм углына[†] охшаган Берәү басып тора иде[+]. 14Аның башы да, чәче дә ап-ак йон, кар сыман, ә күзләре ялкын кебек иде[+]. 15Аяклары, әйтерсең, мичтә кыздырылган ялтырап торган бакыр, тавышы – шарлавык шавыдай. 16Уң кулына Ул җиде йолдыз тоткан, ә авызыннан ике ягы да үткен кылыч чыгып тора иде. Йөзе исә бар көченә балкыган кояш кебек иде[+].

17Аны күргәч, җансыз кеше сыман, Аның аягына егылдым. Ә Ул уң кулын миңа куйды да болай диде:

– Курыкма! Мин – Беренче һәм Соңгы,[+] 18һәм Мин Теремен. Үлгән идем, ә хәзер мәңге теремен. Үлемнең һәм үлеләр дөньясының ачкычлары Минем кулда[+]. 19Шулай итеп, ниләр күргәнеңне, хәзер ниләр барын һәм моннан соң ниләр буласын язып бар. 20Уң кулымдагы син күргән җиде йолдызның һәм җиде алтын шәмдәлнең сере шулдыр: җиде йолдыз – җиде бердәмлекнең фәрештәләре, ә җиде шәмдәл – җиде бердәмлек ул.

### 2


Эфестәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

1Эфестәге бердәмлек[†] фәрештәсенә[†] яз:

«Уң кулында җиде йолдыз Тотучы һәм җиде алтын шәмдәл арасында Йөрүче болай ди:[+]

2Синең эшләреңне, авыр хезмәтеңне һәм түземлегеңне беләм, яман адәмнәргә чыдап тора алмаганыңны да беләм. Рәсүл[†] булмасалар да, үзләрен рәсүл дип атаучыларны сынавың һәм аларны ялганчы дип табуың да мәгълүм Миңа[+]. 3Синең түземлегеңне, Минем исемем хакына күпме нәрсәләр кичереп тә хәлдән таймавыңны беләм. 4Әмма сиңа белдерәсе шелтәм бар: тәүге мәхәббәтеңне оныттың син. 5Нинди биеклектән егылганыңны исеңә төшер һәм, тәүбәгә килеп, әүвәлге эшләреңә кайт. Инде тәүбә итмәсәң, яныңа килермен һәм шәмдәлеңне урыныннан алып ташлармын. 6Ә Никүләй тарафдарларының эшләренә нәфрәтләнүең дөрес, Мин дә нәфрәтләнәм аларга.

7Рухның бердәмлекләргә әйткән сүзләрен колагы булганнар ишетсен. Җиңүчегә Мин Аллаһы[†] оҗмахындагы тереклек агачыннан җимеш ашарга мөмкинлек бирәчәкмен»[+].


Смурнадагы иман итүчеләр бердәмлегенә хат

8Смурнадагы бердәмлек фәрештәсенә яз:

«Беренче һәм Соңгы, үлгән һәм терелеп торган Зат болай ди:[+]

9Мин синең хәсрәт чигүеңне һәм фәкыйрьлегеңне беләм, тик шулай да син бай. Үзләрен яһүди дип атаучыларның сине хурлавын да беләм. Алар яһүдиләр түгел, шайтан[†] җыеныдыр[+]. 10Алда көткән авырлыклардан курыкма. Сезне сынар өчен кайберләрегезне иблис[†] зинданга ташлар, һәм сез ун көн буе хәсрәт чигәрсез. Үлгәнче тугры бул, һәм сиңа тормыш таҗы бирермен[+].

11Рухның бердәмлекләргә әйткән сүзләрен колагы булганнар ишетсен. Җиңүчегә икенче үлемнән бернинди зыян килмәс»[+].


Пергәмдәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

12Пергәмдәге бердәмлек фәрештәсенә яз:

«Ике ягы да үткен кылычы булган Зат болай ди:[+]

13Синең кайда яшәвеңне беләм – анда шайтан тәхете тора. Шуңа да карамастан, Миңа тугры калдың. Сездә, шайтан яшәгән җирдә, ышанычлы шаһитым Антипас үтерелгән көннәрдә дә Миңа булган иманыңнан ваз кичмәдең. 14Әмма сиңа белдерәсе шелтәм бар: арагызда кайберәүләр Билгам тәгълиматын яклый. Заманында Билгам, потларга корбан[†] ителгән ризыкны ашасыннар һәм фәхешлеккә бирелсеннәр өчен, Исраил[†] халкын гөнаһка[†] кертергә Бәлакны өйрәткән[+]. 15Шулай ук синдә Никүләй тарафдарларының тәгълиматын тотучылар бар[+]. 16Инде хәзер тәүбә ит. Югыйсә тиздән яныңа килермен һәм авызымдагы кылыч белән аларга каршы көрәшермен[+].

17Рухның бердәмлекләргә әйткән сүзләрен колагы булганнар ишетсен. Җиңүчегә серле манна[*] һәм ак таш бирермен – ул ташта аны алучыдан башка һичкем белмәгән яңа исем язылган булыр»[+].


Түәтәйрәдәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

18Түәтәйрәдәге бердәмлек фәрештәсенә яз:

«Күзләре ялкынланып янган, аяклары бакыр сыман ялтырап торган Аллаһы Углы болай ди:[+]

19Мин синең эшләреңне, мәхәббәтеңне, иманыңны, хезмәтеңне һәм түземлегеңне беләм. Соңгы гамәлләреңнең элеккеләреннән яхшырак булуын да беләм. 20Әмма сиңа белдерәсе шелтәм бар: үзен пәйгамбәр дип атаган, потларга корбан ителгән ризыкны ашарга, фәхешлеккә өйрәтеп йөргән Изебел исемле хатынга Минем колларымны юлдан яздырырга ирек бирәсең[+]. 21Мин аңа фәхешлегеннән тәүбә кылырга вакыт бирдем, әмма ул тәүбәгә килергә җыенмый[+]. 22Менә, Мин аны хаста түшәгенә салырмын; аның белән бергә фәхешлеккә бирелгәннәр үз эшләреннән баш тартмасалар, аларны зур кайгыга дучар итәрмен. 23Аның иярченнәрен Мин үлем җәзасына тартырмын, шул чакта барча бердәмлекләр уй-тойгыларыгызны, теләкләрегезне сынаучы Зат икәнемне белер; һәм Мин барыгызга да гамәлләрегезгә карап тиешлесен бирермен[+].

24Калганнарга исә, Түәтәйрәдә бу тәгълиматны тотмаганнарга һәм „шайтанның тирән серләре“ дип аталган нәрсәне белмәгәннәргә, болай дип әйтәм: моннан башка сезгә авырлык китермәм, 25тик сезгә бирелгәнне Мин килгәнче нык саклагыз[+]. 26-28Җиңүчегә һәм эшләремне азагына кадәр үтәүчегә Мин, Атамнан хакимлек[†] алган кебек, халыклар өстеннән хакимлек бирермен.

Ул кеше халыклар өстеннән тимер таяк белән хакимлек итәр[*] –
аларны балчык савыт ваткан сыман ватар.

Җиңүчегә Мин таң йолдызы бирермен[+].

29Рухның бердәмлекләргә әйткән сүзләрен колагы булганнар ишетсен»[+].

### 3


Сәрдәйстәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

1Сәрдәйстәге бердәмлек[†] фәрештәсенә[†] яз:

«Аллаһының[†] җиде рухына һәм җиде йолдызына ия булган Зат болай ди:

Мин синең эшләреңне беләм. Сине тере дип әйтәләр, ләкин хакыйкатьтә син үле[+]. 2Уян! Бетеп барган, инде үлем чигенә җиткән көч-куәтеңне ныгыт, чөнки Аллам каршында ахырынача җиткерелгән эшләреңне күрмим. 3Шуңа күрә, кабул кылган һәм ишеткән нәрсәләреңне исеңә төшереп, аларны үтә һәм тәүбә ит. Әгәр инде уяу булмасаң, Мин, карак сыман, көтмәгәндә килермен, ә син кайсы сәгатьтә килүемне белмәссең[+]. 4Әмма Сәрдәйс шәһәрендә киемнәрен пычратмаган берничә кешең калган – алар Минем белән бергә ак киемнән йөрерләр, чөнки алар моңа лаек[+]. 5Шулай, һәр җиңүче ак кием кияр, һәм Мин аның исемен Тормыш китабыннан сызып ташламам, Атам һәм Аның фәрештәләре каршында җиңүченең исемен танырмын[+].

6Рухның бердәмлекләргә әйткән сүзләрен колагы булганнар ишетсен»[+].


Филаделфеядәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

7Филаделфеядәге бердәмлек фәрештәсенә яз:

«Изге[†] һәм Хакыйкый, кулында Давыт ачкычы[*] булган Зат ачса – беркем яба алмас, япса – беркем ача алмас. Ул болай ди:

8Мин синең эшләреңне беләм; менә, Мин сиңа ишек ачтым, һәм аны һичкем яба алмас. Беләм, көчең аз булса да, Минем сүземне тоттың, исемемнән ваз кичмәдең. 9Шайтан[†] җыеныннан булганнар үзләрен яһүди диләр, әмма алар яһүдиләр түгел – ялганчылар. Мин аларны аягыңа килеп егылырга мәҗбүр итәрмен, шул чакта алар сине сөюемне белерләр[+]. 10Минем сүземне тотып түземлек саклаганга күрә, җирдә яшәүчеләрне сынар өчен бөтен җиһанга киләчәк бәладән Мин сине саклап калырмын[+].

11Озакламый Мин килермен. Таҗыңны[*] беркем дә тартып ала алмасын өчен, кулыңдагыны нык тот[+]. 12Җиңүчене Мин Аллам йортының терәк баганасы итеп куярмын, һәм ул анда мәңгегә калыр. Аның өстенә Алламның исемен һәм күктән, Алламнан иңәчәк Аллам шәһәренең – яңа Иерусалимнең исемен һәм Үземнең яңа исемемне язармын[+].

13Рухның бердәмлекләргә әйткән сүзләрен колагы булганнар ишетсен»[+].


Лаудикеядәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

14Лаудикеядәге бердәмлек фәрештәсенә яз:

«Амин дип аталган Зат, тугры һәм хакыйкый Шаһит, Аллаһы булдырган нәрсәләрнең Чыганагы болай дип әйтә:[+]

15Мин синең эшләреңне беләм: син салкын да, кайнар да түгелсең. Их, әгәр салкын яисә кайнар булсаңчы! 16Әмма син салкын да, кайнар да түгелсең, җылымса гына булганга күрә, сине төкереп ташлыйм! 17Син: „Мин бай, күп байлык тупладым, бер нәрсәгә дә мохтаҗлыгым юк“, – дисең. Әмма син үзеңнең бәхетсез, мескен, фәкыйрь, сукыр һәм ялангач булуыңны аңламыйсың[+]. 18Баер өчен – Миннән утта чистартылган алтын, шәрәлегеңнең мәсхәрәсе ачылмасын өчен – өстеңә ак кием, күзләрең күрсен өчен – сөртергә күз мае сатып алырга киңәш итәм[+]. 19Үзем яраткан һәркемгә Мин гаебен күрсәтәм һәм җәза да бирәм; шуңа күрә тырышлык куй һәм тәүбә ит[+]. 20Менә Мин ишек төбендә шакып торам. Берәрсе тавышымны ишетеп ишеген ачса, аның янына керермен һәм аның белән бергә кичке ашны ашармын, ул да Минем белән ашар[+]. 21Мин, җиңеп, Атам белән бергә Аның тәхетенә утырган кебек, җиңүчене Үзем белән рәттән тәхетемә утыртырмын[+].

22Рухның бердәмлекләргә әйткән сүзләрен колагы булганнар ишетсен»[+].

### 4


Күктәге тәхет

1Шуннан соң мин күктә ачык ишек күрдем, һәм бая минем белән сөйләшкән, быргыдан чыккандай тавыш:

– Бире күтәрел, Мин сиңа шушы хәлләрдән соң нәрсә буласын күрсәтәм, – диде[+].

2Шул ук мизгелдә мине Рух чолгап алды да, мин күктә торган тәхетне һәм тәхеттә Утыручыны күрдем[+]. 3Тәхеттә Утыручының кыяфәте затлы яшма һәм сердолик ташы сыман нур чәчеп тора, тәхетне исә зөбәрҗәт сыман яктылык боҗрасы әйләндереп алган иде. 4Әлеге тәхетне тагын егерме дүрт тәхет уратып алган булып, ул тәхетләрдә ак киемле, башларына алтын таҗ кигән егерме дүрт өлкән утыра иде[+]. 5Тәхет ягыннан яшен яшьни, дөмбердәгән һәм күк күкрәгән тавышлар килә иде. Ә тәхет алдында Аллаһының[†] җиде рухы булган җиде чыраг янып тора иде[+]. 6Тәхет каршында бәллүргә охшаган, пыяла диңгез сыман нәрсә бар иде.

Тәхетнең тирә-ягында дүрт җан иясе тора, аларның алгы ягында да, аркасында да бик күп күз бар иде[+]. 7Беренче җан иясе – арысланга, икенчесе үгез бозауга охшаган, өченчесенең йөзе кешенеке кебек, дүртенчесе исә очып баручы бөркет сыман иде. 8Алтын канатлы, канатларының тышкы һәм эчке ягында бик күп күз булган бу дүрт җан иясе көндез дә, төнлә дә тынгы белмичә:

– Изге,[†] изге, изге!
Электә булган, хәзер бар һәм килергә тиешле Зат,
чиксез кодрәт Иясе Раббы[†] Алла! –

дип бертуктаусыз кабатлый иде. 9Тәхеттә Утыручыга, мәңге-мәңге Яшәүчегә җан ияләре дан[†], хөрмәт һәм рәхмәт белдергән саен, 10егерме дүрт өлкән, тәхеттә Утыручы каршында йөзтүбән капланып, мәңге-мәңге Яшәүчегә сәҗдә кылалар да, таҗларын тәхет алдына салып куеп, болай диләр иде:

11– Раббы Аллабыз!
Син дан-шөһрәтне,[†] хөрмәтне һәм көч-кодрәтне кабул итәргә лаексың,
чөнки һәммә нәрсәне Син бар кылдың:
булган бар нәрсә Синең ихтыярың белән яратылды![+]

### 5


Җиде мөһер сугылган язма төргәге һәм Бәрән

1Шуннан соң мин тәхеттә Утыручының уң кулында эчке һәм тышкы ягы да язулы, җиде мөһерле кәгазь төргәге күрдем[+]. 2Аннары мин куәтле бер фәрештәне[†] абайлап алдым. Ул көчле тавыш белән:

– Мөһерләрен кубарып, язма төргәген ачарга кем лаек? – дип сорау бирде.

3Әмма күктә дә, җирдә дә, җир астында да әлеге төргәкне[†] ачып, эчендә нәрсә барлыгын карардай беркем табылмады. 4Язма төргәген ачып укырга лаек кеше табылмаганга, мин елап җибәрдем. 5Шунда өлкәннәрнең[†] берсе миңа болай диде:

– Елама. Әнә, Яһүдә[†] нәселеннән булган Арыслан, Давыт тамырыннан үсеп чыккан Сабак җиңде – язма төргәгенең җиде мөһерен куптарып, Ул ачар[+].

6Шуннан соң мин тәхет янында дүрт җан иясен һәм өлкәннәр арасында басып торган Бәрәнне күрдем. Ул корбанга[†] чалынган кебек иде. Аның җиде мөгезе һәм җиде күзе – Аллаһының[†] җир йөзенә җибәрелгән җиде Рухыдыр[+]. 7Бәрән, килеп, тәхеттә Утыручының уң кулыннан язма төргәген алды. 8Төргәкне алгач, дүрт җан иясе һәм егерме дүрт өлкән Аның алдында йөзтүбән капланды. Аларның һәрберсендә арфа һәм хуш исле сумала, ягъни Аллаһы изгеләренең[†] догалары белән тулы алтын касәләр бар иде[+]. 9Алар яңа җыр җырлыйлар иде:

– Син язма төргәген алырга,
аның мөһерләрен кубарырга лаексың,
чөнки корбан итеп чалындың,
Үзеңнең каның белән
һәр кабиләдән һәм телдән,
һәр халыктан һәм милләттән
Аллаһы өчен кешеләрне йолып алдың[+].
10Аллабызга хезмәт итсеннәр дип, аларны патшалар, руханилар[†] иттең –
һәм алар җир йөзендә патшалык итәчәк[+].

11Шулчак мин тәхет, җан ияләре һәм өлкәннәр әйләнәсендә күп фәрештәләрне күрдем, аларның тавышын ишеттем. Аларның саны исәпсез-хисапсыз, меңәр тапкыр меңәр иде[+]. 12Алар көчле тавыш белән:

– Корбан буларак чалынган Бәрән
кодрәт һәм байлыкка,
тирән акыл вә куәткә,
дан-хөрмәт һәм мактауга лаек! –

дип әйтәләр иде[+].

13Күктә һәм җир йөзендә, җир астында һәм диңгездә – шунда яшәгән һәрбер хайванның, яратылган һәрбер җанның:

– Тәхеттә Утыручыга һәм Бәрәнгә
мактау, хөрмәт, дан[†] вә кодрәт
мәңгедән-мәңгегә булсын, –

дип әйтүләрен ишеттем[+]. 14Дүрт җан иясе:

– Амин! – диде.

Егерме дүрт өлкән исә йөзтүбән капланып сәҗдә кылды[+].

### 6


Бәрәннең алты мөһерне куптаруы

1Аннары Бәрәннең җиде мөһернең беренчесен куптаруын күрдем һәм теге дүрт җан иясеннән берсенең, күк күкрәгәндәй итеп:

– Бире кил! – дигәнен ишеттем[+].

2Мин карадым да бер ак ат күрдем. Ат өстендә кулына җәя тоткан җайдак утыра иде; аңа таҗ бирелде. Ул яңа җиңүләргә омтылган җиңүче кебек чыкты.

3Бәрән икенче мөһерне куптарып алгач, икенче җан иясенең:

– Бире кил! – дигәнен ишеттем.

4Шуннан соң башка – уттай җирән ат килеп чыкты. Аның җайдагына, кешеләр бер-берсен үтерсен өчен, бар дөньяның тынычлыгын алу хокукы бирелгән һәм кулына зур кылыч тоттырылган иде[+].

5Бәрән өченче мөһерне куптарып алгач, өченче җан иясенең:

– Бире кил! – дигәнен ишеттем.

Менә мин кара ат күрдем. Аның өстендәге җайдак кулында үлчәү бар иде. 6Шулчак баягы дүрт җан иясе басып торган яктан:

– Бер савыт бодай өчен – бер көнлек эш хакы, өч савыт арпа өчен – бер көнлек эш хакы[*]. Әмма зәйтүн маена һәм шәрабка зыян китермә! – дигән тавыш ишеттем[+].

7Бәрән дүртенче мөһерне куптарып алгач, дүртенче җан иясенең:

– Бире кил! – дигән тавышын ишеттем.

8Менә мин күксел төстәге ат күрдем. Аның өстендәге җайдакның исеме «Үлем» иде, артыннан үлеләр дөньясы ияргән иде. Аларга җирнең дүрттән бер өлешендә кешеләрне кылыч, ачлык, үләт зәхмәте белән үтерү һәм алар өстенә кыргый җанварларны җибәрү хокукы бирелгән иде.

9Бәрән бишенче мөһерне куптарып алгач, мәзбәх[†] астында Аллаһы[†] сүзе өчен һәм Гайсә хакында шаһитлык биргән өчен үтерелгәннәрнең рухларын күрдем[+]. 10Алар көчле тавыш белән:

– И изге[†] һәм хакыйкый Хөкемдар! Ни өчен Син җирдә яшәүчеләрне шушы вакытка кадәр хөкемгә тартмыйсың һәм түгелгән каныбыз өчен үч алмыйсың? – дип кычкырдылар[+].

11Шуннан аларның һәрберсенә ак кием бирелде һәм, алар кебек үк үтереләчәк хезмәттәшләренең вә имандашларының саны тулганчы, тагын бераз көтәргә кирәклеге әйтелде[+].

12Мин Бәрәннең алтынчы мөһерне куптарып алуын күрдем. Шунда көчле итеп җир тетрәде, кояш кара матәм киеме кебек булды, ай исә кан сыман кызыл төскә керде[+]. 13Инжир агачындагы өлгермәгән җимешләр көчле җилдән коелган кебек, күктәге йолдызлар җиргә атылды. 14Күк йөзе, язма төргәгедәй бөтерелеп, юкка чыкты. Барлык таулар һәм утраулар урыныннан кузгалды[+].

15Җирдәге патшалар, түрәләр, гаскәр башлыклары, байлар, дәрәҗәле кешеләр, коллар, иреклеләр – һәммәсе мәгарәләргә, таш кыялар арасына кереп качты. 16Тауларга, ташларга ялварып алар:

– Өстебезгә авып, тәхеттә Утыручының йөзеннән, Бәрәннең ачуыннан саклагыз безне! – диделәр. –[+] 17Аларның ачуы кузгалган коточкыч көн килде. Кем каршы тора алсын моңа?!

### 7


Мөһер сугылган йөз кырык дүрт мең кеше

1Аннары мин җирнең дүрт почмагында басып торган дүрт фәрештәне[†] күрдем. Җиргә дә, диңгезгә дә, агачларга да исмәсен дип, алар җирнең дүрт җилен тотып тора иде. 2Шулчак мин тагын бер фәрештәне күреп алдым: кулында мәңге тере Аллаһының[†] мөһерен тоткан ул фәрештә көнчыгыш тарафтан күтәрелеп килә иде. Җиргә һәм диңгезгә зыян китерергә хокук бирелгән дүрт фәрештәгә ул көчле тавыш белән болай диде:

3– Аллабыз колларының маңгаена без мөһер сукканчы, җиргә дә, диңгезгә дә, агачларга да зыян китерәсе булмагыз[+].

4Мөһер сугылган кешеләрнең санын ишеттем: Исраилнең[†] барлык ыругларыннан йөз кырык дүрт мең кеше мөһерләнгән иде:

5Яһүдә[†] ыругыннан – унике мең,
Рубин ыругыннан – унике мең,
Гәд ыругыннан – унике мең,
6Ашер ыругыннан – унике мең,
Нәптали ыругыннан – унике мең,
Менашше ыругыннан – унике мең,
7Шимун ыругыннан – унике мең,
Леви ыругыннан – унике мең,
Исәсхәр ыругыннан – унике мең,
8Зәбулун ыругыннан – унике мең,
Йосыф ыругыннан – унике мең,
Беньямин ыругыннан – унике мең.


Ак киемле бихисап халык төркеме

9-10Шуннан соң мин карадым да бихисап күп кешене күрдем. Аларны һичкем санап чыга алмас иде. Һәр милләттән, һәр кабиләдән, һәр халыктан булган һәм төрле телләрдә сөйләшкән, кулларына хөрмә ботаклары тоткан, тәхет белән Бәрән алдында басып торган ак киемле бу кешеләр көчле тавыш белән:

– Котылу[†] тәхеттә утырган Аллабыздан
һәм Бәрәннән килә! –

дип кычкыралар иде[+][+]. 11Фәрештәләрнең барысы да тәхетне, өлкәннәрне,[†] шулай ук теге дүрт җан иясен әйләндереп алганнар иде; шунда алар тәхет алдында йөзтүбән капландылар да, Аллаһыга сәҗдә кылып:[+]

12– Амин! Аллабызга мактау һәм дан[†],
тирән акыл һәм рәхмәт,
хөрмәт, кодрәт һәм куәт мәңгедән-мәңгегә булсын! Амин, –

диделәр[+]. 13Шулчак өлкәннәрнең берсе миннән:

– Ак киемле бу кешеләр кемнәр һәм каян килгәннәр? – дип сорады.

14– Әфәндем, моны син беләсең! – дип җавап бирдем. Ул миңа болай диде:

– Зур афәтләр кичергән кешеләр бу, алар үзләренең киемнәрен Бәрән канында юып агартканнар[+].

15Шуңа күрә Аллаһы тәхете алдында торалар,
Йортында Аңа көне-төне хезмәт итәләр.
Тәхеттә Утыручы алар өчен Үзенең саклап торучы чатырын корыр.
16Алар һичкайчан ачыкмас, сусамас,
аларны кояш та, эсселек тә көйдермәс,
17чөнки тәхет уртасындагы Бәрән аларның Көтүчесе булыр,
тереклек суы аккан чишмәләргә алып барыр.
Аллаһы алар күзендәге һәр яшь бөртеген сөртер[+].

### 8


Җиденче мөһер һәм алтын савыт

1Бәрән җиденче мөһерне куптарып алгач, күктә чама белән ярты сәгатькә тынлык урнашты[+]. 2Мин карадым да Аллаһы[†] алдында басып торган җиде фәрештәне[†] күрдем; аларга җиде быргы бирелде[+].

3Сумала-майлар көйрәтә торган алтын савыт тоткан башка бер фәрештә мәзбәх[†] каршына килеп басты. Аллаһының барлык изгеләренең[†] догалары белән бергә тәхет алдындагы алтын мәзбәх өстенә кую өчен, аңа күп итеп хуш исле сумала-майлар бирелде,[+] 4һәм фәрештә кулыннан изгеләрнең догалары белән бергә Аллаһы каршында хуш исле сумала төтене күтәрелде[+]. 5Аннары фәрештә, сумала-майлар көйрәтә торган савытны алып, аңа мәзбәхтән утлы күмер тутырды да җир йөзенә ыргытты. Шулвакыт анда күк күкрәде, гөрселдәгән тавышлар ишетелде, яшен яшьнәде, җир тетрәде[+].


Җиде фәрештәнең җиде быргысы

6Җиде быргысы булган җиде фәрештә быргы кычкыртырга әзерләнде. 7Беренче фәрештә быргысын кычкыртты, һәм җиргә кан катыш ут һәм боз ява башлады; шуннан соң җирнең өчтән бер өлеше, агачларның өчтән бер өлеше һәм барлык яшел үлән янып бетте.

8Икенче фәрештә быргысын кычкыртты, һәм ялкынланып торган гаҗәеп зур тауга охшаш бер нәрсә диңгезгә атылды; шуннан соң диңгезнең өчтән бер өлеше канга әверелде,[+] 9диңгездә яшәүче җанварларның өчтән бер өлеше үлде, корабларның да өчтән бер өлеше кырылды.

10Өченче фәрештә быргысын кычкыртты, һәм елгаларның өчтән бер өлешенә, су чыганакларына күктән, янып торган яктырткычтай, зур йолдыз килеп төште[+]. 11Ул йолдызның исеме Әрем иде. Шуннан соң суларның өчтән бер өлеше әрем сыман ачыга әйләнде, су ачы булганлыктан, күпләр үлде.

12Дүртенче фәрештә быргысын кычкыртты, һәм кояшның өчтән бер өлеше, айның өчтән бер өлеше, йолдызларның өчтән бер өлеше зарарланды – аларның өчтән бер өлеше караңгылыкка чумды; көннең дә, төннең дә өчтән бер өлеше яктылыксыз калды.

13Шунда мин күкнең уртасыннан очып барган бөркетне күрдем, аның көчле тавыш белән:

– Калган өч фәрештә яңгыратачак быргы авазыннан җирдә яшәүчеләргә кайгы, кайгы, кайгы! – дип кычкырганын ишеттем.

### 9

1Бишенче фәрештә[†] быргысын кычкыртты, һәм шулчак мин күктән җиргә атылган йолдызны күрдем. Аңа упкын[*] коесының ачкычы бирелгән иде[+]. 2Шул йолдыз упкынның коесын ачып җибәрүгә, аннан гаять зур мичтән чыккан сыман төтен күтәрелеп, шул төтеннән кояш һәм һава караңгыланды, 3аннары шул төтеннән җиргә саранча таралды – аларга җирдәге чаяннарның чагу сәләте бирелгән иде. 4Аларга ни җир өстендәге үләнгә, ни яшеллеккә, ни агачларга зыян итмәскә, фәкать маңгайларында Аллаһы[†] мөһере булмаган кешеләргә генә зарар китерергә –[+] 5аларны үтермәскә, ә биш ай дәвамында газапларга рөхсәт бирелгән иде; ул газап чаян чагуына тиң иде. 6Шул көннәрдә кешеләр үлем эзләрләр, ләкин таба алмаслар, үләргә теләрләр, әмма үлем алардан качар.

7Саранчаларның кыяфәте сугышка әзерләнгән атларныкына охшаган булып, башларында алтын таҗ сыман нәрсә күренә, йөзләре – кешенеке, 8чәчләре – хатын-кызныкы, тешләре – арысланныкы кебек иде. 9Өсләрендә тимер көбә сыман күкрәкчәләре бар, ә канатларының тавышы яу кырына ыргып чапкан сугыш арбаларының тавышын хәтерләтә иде. 10Аларның чаянныкы сыман койрыклары, койрыкларында исә уклары бар; шул койрыкларда биш ай дәвамында кешеләргә зыян китерү көче тупланган иде. 11Саранчаларның патшасы исә – упкын фәрештәсе иде. Аның исеме яһүд телендә[†] «Абаддун», грек телендә[†] «Аполлуон»[*] иде.

12Беренче кайгы үтте, аның артыннан менә икенчесе килә![+]

13Алтынчы фәрештә быргысын кычкыртты, һәм мин Аллаһы алдындагы алтын мәзбәхнең[†] дүрт мөгезеннән килгән тавышны ишеттем. 14Быргы тоткан алтынчы фәрештәгә шул тавыш:

– Бөек Фөрат елгасы буендагы бәйләп куелган дүрт фәрештәне азат ит, – диде[+].

15Кешеләрнең өчтән бер өлешен үтерер өчен шул сәгатенә һәм көненә, аена һәм елына тикле әзерләп куелган дүрт фәрештә азат ителде. 16Атлы гаскәрнең саны ике йөз миллион иде – мин аларның исәбен ишеттем. 17Миңа иңгән күренештә атлар һәм җайдаклар мондый иде: җайдакларның күкрәкчәләре уттай кызыл, куе зәңгәр һәм күкерттәй сары төстә; атларның башы арысланныкына охшаган, авызларыннан исә ут, төтен һәм күкерт бөркелә иде. 18Кешеләрнең өчтән бер өлеше шушы өч бәла-казадан – атлар авызыннан чыккан уттан, төтеннән һәм күкерттән һәлак булды. 19Атларның көче авызларында һәм койрыкларында булып, еланны хәтерләткән койрыкның башы да бар, һәм шул башлары белән алар кешеләргә зыян китерә иде.

20Шушы бәла-казалардан үлми калган кешеләр исә кылган гамәлләреннән тәүбә итмәделәр. Алар җеннәргә, шулай ук күрә, ишетә, йөри дә алмаган, алтыннан, көмештән, бакырдан, таштан һәм агачтан ясалган потларга табынудан ваз кичмәделәр,[+] 21кеше үтерүдән дә, сихерчелектән дә, фәхешлектән дә, угрылыктан да тәүбә итмәделәр[+].

### 10


Язма төргәге тоткан фәрештә

1Шуннан соң мин күктән төшүче икенче бер кодрәтле фәрештәне[†] күрдем. Ул үзе болытка төренгән, баш өстендә исә салават күпере сузылган иде. Аның йөзе кояш кебек, аяклары утлы багана сыман,[+] 2кулында кечерәк бер ачык язма төргәге бар иде. Ул уң аягы белән диңгезгә, сул аягы белән җиргә басып 3арысланныкыдай көчле тавыш белән кычкырып җибәргәч, җиде күк күкрәү, тавыш биреп, сөйли башлады. 4Җиде күк күкрәү сөйләп бетергәч, мин алар әйткәнне язып куярга уйладым, әмма шулчак күктән:

– Җиде күк күкрәүнең сөйләгәннәрен сер итеп сакла һәм язып барма, – дигән сүз ишеттем[+].

5Берьюлы диңгездә һәм җирдә басып торган, мин күргән фәрештә уң кулын күккә күтәрде дә 6күкне һәм андагы бар нәрсәне, җирне һәм андагы бар нәрсәне, диңгезне һәм андагы бар нәрсәне булдырган, мәңгедән-мәңгегә Яшәүче белән ант итте:

– Моннан ары инде Аллаһы[†] кичектермәс. 7Җиденче фәрештә үзенең быргысын кычкыртырга әзер булып торган көнне Аллаһының сер булган нияте, Ул Үзенең колларына – пәйгамбәрләргә[†] игълан иткәнчә, гамәлгә ашкан булыр[+].

8Аннан соң мин баярак ишеткән, күктән килгән тавыш тагын әйтте:

– Бар, берьюлы диңгездә һәм җирдә басып торган фәрештәнең кулыннан ачып куелган язма төргәген ал.

9Фәрештә янына килдем дә миңа шул кечкенә язма төргәген бирүен үтендем. Ул миңа:

– Ал да аша аны, – диде. – Аңардан ашказаныңда бик ачы, әмма авызыңда бал кебек татлы булыр.

10Мин фәрештәнең кулыннан шул кечкенә язма төргәген алып ашадым. Авызымда ул балдай татлы иде, ләкин ашап бетерүгә ашказаным ачыттырып яна башлады. 11Аннары миңа болай дип әйтелде:

– Син күп халыклар, милләтләр, телләр һәм патшалар хакында тагын пәйгамбәрлек итәргә тиешсең.

### 11


Ике шаһит

1Миңа үлчәү таягына охшаган бер таяк бирелде һәм:

– Бар, Аллаһы йортын[†] һәм мәзбәхне[†] үлчә, андагы табынучыларны санап чык[+]. 2Әмма Аллаһы йортының тышкы ишегалдын хисапка кертмә һәм үлчәмә, чөнки ул мәҗүсиләргә[†] бирелгән: алар изге[†] шәһәрнең урамнарын кырык ике ай дәвамында таптап йөрерләр[+]. 3Мин Үземнең ике шаһитыма кодрәт биреп, алар матәм киеме киярләр һәм бер мең ике йөз алтмыш көн дәвамында пәйгамбәрлек итәрләр, – дип әйтелде.

4Бу шаһитлар – бөтен җирнең Хуҗасы алдында торучы ике зәйтүн агачы һәм ике шәмдәл. 5Әгәр берәрсе аларга зыян китерергә ниятләсә, аларның авызыннан ут чыгып дошманнарын йотар – аларга зыян китерергә ниятләгән һәркем шулай һәлак булыр. 6Пәйгамбәрлек иткән көннәрдә, җиргә яңгыр яумасын өчен, аларга күкне томалап куярга, суны канга әйләндерергә, үзләре теләгән вакытта җиргә төрле бәла-казалар җибәреп, зыян китерергә вәкаләт тапшырылыр[+].

7Шаһитлык бирүләрен тәмамлагач, упкыннан җанвар күтәрелеп чыгып алар белән көрәшер, аларны җиңәр һәм үтерер[+]. 8Бу ике шаһитның гәүдәсе аларның Хакиме[†] хачка кадакланган бөек шәһәр урамында ятар. Ул шәһәрнең исеме кинаяләп «Сәдүм» һәм «Мисыр» дип атала. 9Мәетләргә өч көн ярым буе төрле халыклардан, кабиләләрдән, телләрдән һәм милләтләрдән булган кешеләр килеп карап торыр. Ул мәетләрне кабергә салырга рөхсәт итмәсләр. 10Бу ике пәйгамбәр җирдә яшәүчеләрне газаплаганга, җирдә яшәүчеләр аларның үлеменә шатланып күңел ачар, бер-берсенә бүләкләр җибәрер.

11Әмма өч көн ярым үтүгә, Аллаһыдан[†] яшәү рухы иңеп, алар аякларына торып басарлар. Бу хәлне күргән кешеләрнең котлары алыныр. 12Шуннан соң шаһитлар күктән көчле бер тавышның:

– Монда күтәрелегез, – дип әйтүен ишетер; шуннан алар дошманнарының күз алдында болытта күккә күтәрелер[+].

13Шул сәгатьтә нык итеп җир тетрәр, һәм шәһәрнең уннан бер өлеше җимерелер. Җир тетрәүдән җиде мең кеше үләр, калганнары бик нык куркып күкләр Алласын данлар[+].

14Икенче кайгы үтте; тиздән өченчесе килер[+].


Җиденче быргы

15Җиденче фәрештә[†] быргысын кычкыртты, һәм күктә көчле тавышлар яңгырады:

– Дөнья өстеннән хәзер Раббыбыз[†]
һәм Аның Мәсихе[†] патшалык итә башлады.
Ул мәңгедән-мәңгегә патшалык итәчәк![+]

16Шулвакыт Аллаһы каршындагы тәхетләрендә утыручы егерме дүрт өлкән, йөзтүбән капланып, сәҗдә кылды һәм[+] 17болай дип әйтте:

– И чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы,
хәзер бар һәм электә булган Зат!
Без Сиңа рәхмәтләребезне яудырабыз!
Үзеңнең бөек кодрәтеңне гамәлгә ашырып,
Син патшалык итә башладың[+].
18Халыклар котырынды,
ләкин Синең ярсыган көнең җитте,
үлеләрне хөкем итү вакыты килде;
колларыңа – пәйгамбәрләргә,[†] шулай ук изгеләреңә,
исемеңне хөрмәт иткән кечесенә вә олысына әҗер бирер,
җирне һәлак итүчеләрне исә һәлак итәр вакыт җитте![+]

19Шулчак күктә Аллаһы йортының капкасы ачылды һәм Аллаһының Килешү сандыгы[†] күренде. Кинәт яшен яшьнәде, гөрселдәгән тавышлар ишетелде, күк күкрәде, җир тетрәде һәм көчле итеп боз ява башлады[+].

### 12


Хатын һәм аждаһа

1Күк йөзендә искитәрлек галәмәт – кояшка төренгән бер хатын пәйда булды. Аның аяклары астында – ай, ә башында унике йолдызлы таҗ иде. 2Хатын, йөкле булып, бала тудыру газапларыннан һәм авыртудан кычкыра иде. 3Күктә тагын бер галәмәт күренде – җиде башлы һәм ун мөгезле, кызыл төстәге зур аждаһа пәйда булды. Аның һәр башында кечкенә таҗ иде[+]. 4Аждаһа күктәге йолдызларның өчтән бер өлешен койрыгы белән җиргә себереп ташлады да, туачак баланы кабып йотарга әзерләнеп, тулгак газаплары кичерүче хатын каршына килеп басты. 5Хатын ир бала тапты, һәм тимер таяк ярдәмендә барлык халыклар өстеннән хакимлек[†] итәчәк әлеге бала Аллаһы[†] хозурына, Аның тәхетенә алынды[+]. 6Хатын исә чүлгә качты. Чүлдә аның өчен Аллаһы тарафыннан урын әзерләнгән булып, мең ике йөз алтмыш көн дәвамында аңа ярдәм итеп торырга тиеш иделәр[+].

7Шулчак күктә орыш башланды: Микәил үзенең фәрештәләре[†] белән аждаһага каршы сугышты, аждаһа исә үзенең явыз фәрештәләре белән аларга каршы торды[+]. 8Әмма аждаһа җиңелеп, аңа һәм фәрештәләренә инде күктә урын калмады. 9Бу зур аждаһа – иблис[†] һәм шайтан[†] дип аталган, бөтен дөньяны алдап торган борынгы елан – үзенең фәрештәләре белән бергә җиргә бәреп төшерелде[+]. 10Шуннан соң мин күктән көчле тавыш белән әйтелгән сүзләрне ишеттем:

– Менә Аллабыздан коткару килде,
Аның кодрәте, патшалыгы, Мәсихенең[†] хакимлеге урнашты,
чөнки көне-төне Аллабыз каршында
имандашларыбызны яманлаучы бәреп төшерелде.
11Имандашларыбыз аны Бәрәннең каны
һәм шаһитлык сүзләре белән җиңде,
хәтта үлемнән дә курыкмыйча
үзләренең җанын аямады[+].
12Шулай итеп, күкләр
һәм анда яшәүчеләр, куаныгыз!
Әмма җиргә һәм диңгезгә – кайгы,
чөнки иблис, вакыты аз калганны белеп,
ачуыннан ярсып яныгызга төште.

13Аждаһа, үзенең җиргә бәреп төшерелгәнен күргәч, ир бала тудырган хатынны эзәрлекли башлады. 14Хатынга исә, аның өчен чүлдә әзерләнгән урынга оча алсын дип, зур бөркетнең ике канаты бирелде. Еланнан качырып, бу урында хатынны бер ел, ике ел һәм ярты ел дәвамында кайгыртып торырга тиешләр иде[+]. 15Хатынны елга сулары алып китсен дип, елан үзенең авызыннан су ташкыны агызды. 16Әмма җир, хатынга ярдәмгә килеп, ярылып китте дә аждаһа авызыннан агып чыккан су ташкынын йотты. 17Аждаһаның хатынга бик нык ачуы чыкты, һәм ул шуннан соң хатынның башка балаларына – Аллаһы әмерләрен үтәүче, Гайсә турындагы хәбәрне таратучыларга каршы сугышырга китте.

18Аждаһа диңгез ярына барып басты.

### 13


Диңгездән чыккан җанвар

1Аннары мин диңгездән чыгып килүче җанварны күрдем. Җиде башлы бу җанварның ун мөгезе булып, мөгезләрендә ун таҗы бар иде; башларында исә Аллаһыны[†] хурлаучы исемнәр язылган иде[+]. 2Мин күргән җанвар капланга охшаган иде, аның аяклары – аюныкы, ә авызы арысланныкы кебек иде. Аждаһа аңа үзенең көчен, тәхетен һәм хакимлеген[†] бирде[+]. 3Җанварның бер башы бик нык яраланган булуын күрдем, әмма бу яра төзәлде. Бөтен дөнья гаҗәпкә калып җанвар артыннан китте 4һәм җанварга шундый хакимлек биргән өчен аждаһага сәҗдә кылды. Кешеләр:

– Бу җанварга кем тиңләшсен?! Аның белән кем орыша алсын?! – дип, җанварга да сәҗдә кылдылар.

5Җанварга тәкәбберләнергә һәм көфер сүз сөйләргә ирек куелды. Аңа кырык ике айга хакимлек итү хокукы бирелде[+]. 6Ул Аллаһыга каршы көфер сүзләр әйтә башлады, Аның исемен дә, яшәгән урынын да, күктә яшәүчеләрне дә хурлап авызын ачты. 7Җанварга Аллаһының изге[†] кешеләренә каршы сугышырга һәм аларны җиңәргә рөхсәт ителде. Аңа һәр кабилә, һәр халык, һәр тел, һәр милләт өстеннән хакимлек бирелде[+]. 8Җирдә яшәүчеләрнең һәммәсе, дөнья яратылганнан бирле исемнәре Тормыш китабына – корбан[†] ителгән Бәрәннең китабына беркетелмәгән адәмнәр, шушы җанварга табыначак[+].

9Колагы булганнар – ишетсен:[+]

10әсир төшәргә тиешле – әсир булачак,
кылычтан үләргә тиешле – кылычтан үләчәк.

Биредә Аллаһы изгеләреннән түземлек һәм иман таләп ителә[+].


Җир астыннан чыккан җанвар

11Аннан соң мин җир астыннан чыгып килүче башка бер җанварны күрдем. Ике мөгезе дә бәрәннекенә охшаган бу җанварның сөйләшүе аждаһаныкы кебек иде, 12һәм аңа беренче җанварныкыдай хакимлек бирелгән иде. Ул хайван бөтен җир йөзен һәм анда яшәүчеләрнең барысын ярасы төзәлгән беренче җанварга табынырга мәҗбүр итте, 13бөек могҗизалар башкарды, хәтта кешеләр алдында күктән җиргә ут яудырды[+]. 14Беренче җанвар исеменнән башкарган гаҗәеп эшләре белән җирдә яшәүчеләрне алдап, ул аларга кылычтан яраланган, әмма исән калган җанвар сынын ясарга кушты[+]. 15Беренче җанварның сыны сөйләшә алсын һәм аңа табынмаган һәркем үлемгә дучар ителсен өчен, икенче җанвар шул сынга җан өрергә тиеш булды. 16Икенче җанвар бар кешенең – кечеләрнең һәм бөекләрнең, байларның һәм фәкыйрьләрнең, иреклеләрнең һәм колларның уң кулына яки маңгаена тамга салдырды. 17Шушы тамгасы, ягъни җанварның исеме яки исеменең саны булмаган беркем һичнәрсә сатып ала яисә сата алмады.

18Биредә зирәклек кирәк. Акылы булган кеше җанварның санын исәпләп чыгарсын, чөнки ул – кеше саны, һәм бу сан – алты йөз алтмыш алты.

### 14


Бәрән һәм йөз кырык дүрт мең кеше

1Шуннан соң мин Сион тавында басып торган Бәрәнне күрдем. Аның янында маңгайларына Бәрәннең һәм Атасының исеме язылган йөз кырык дүрт мең кеше дә бар иде[+]. 2Шунда мин күктән бер тавыш ишеттем: ул шарлавык гөрелтесенә дә, көчле күк күкрәвенә дә охшаган, арфада уйнаган тавышны да хәтерләтә иде[+]. 3Тәхет һәм дүрт җан иясе белән өлкәннәр[†] алдында алар яңа җыр җырлый иде. Җир йөзеннән йолып алынган йөз кырык дүрт мең кешедән башка һичкем ул җырны өйрәнә алмады[+]. 4Үзләрен хатын-кыз белән нәҗесләмәгән, сафлыгын саклаган, Бәрән кая барса, шунда баручылар иде алар. Кешелек дөньясыннан йолып алынып, Аллаһыга[†] һәм Бәрәнгә беренчеләрдән булып багышланган[+] 5бу затларның телендә ялган булмады – алар саф иде.


Өч фәрештә

6Шуннан соң мин күк уртасыннан очып барган башка бер фәрештәне[†] күрдем. Җирдә яшәүче һәр милләткә, кабиләгә, телгә һәм халыкка игълан итү өчен аның мәңгелек Яхшы хәбәре[†] бар иде. 7Ул көчле тавыш белән:

– Аллаһыдан куркыгыз һәм Аны данлагыз, чөнки Аның хөкем сәгате килде. Күкне, җирне, диңгезне һәм чишмәләрне Булдыручыга табыныгыз! – диде.

8Аның артыннан очкан икенче фәрештә болай диде:

– Бөек Бабил[†] җимерелде, җимерелде, чөнки ул барча халыкларга үзенең тыелгысыз фәхешлек шәрабын эчертте[+].

9Алар артыннан очкан өченче фәрештә көчле тавыш белән:

– Җанварга һәм аның сынына табынган, үзенең маңгаена яки кулына җанвар тамгасын салдырган кеше[+] 10Аллаһының ачу касәсендәге ярсулы шәрабны, су кушылмаган шәрабны эчәчәк. Ул кеше изге[†] фәрештәләр һәм Бәрән алдында ут белән күкерт эчендә газап чигәчәк[+]. 11Газап төтене мәңге-мәңге күтәрелеп торачак. Җанварга һәм аның сынына табынучы, аның исем тамгасын кабул итүче һәркем көндез дә, төнлә дә газаптан тынгы күрмәячәк, – диде.

12Аллаһының әмерләрен үтәүче һәм Гайсәгә иман итүче[†] изге кешеләрдән биредә түземлек таләп ителә[+].

13Мин күктән үземә эндәшкән тавыш ишеттем:

– Язып куй: Хаким[†] Гайсәгә тугры булып үлгәннәр шушы вакыттан башлап бәхетледер.

– Әйе, – ди Рух, – алар үзләренең авыр хезмәтеннән инде ял итсеннәр – башкарган игелекле эшләре артларыннан килә[+].


Җир уңышы

14Шуннан соң мин ак болыт һәм болыт өстендә Адәм углына[†] охшаган Затның утыруын күрдем. Аның башында – алтын таҗ, ә кулында үткен урак иде[+]. 15Аллаһы йортыннан[†] тагын бер фәрештә чыгып, болыт өстендә Утыручыга көчле тавыш белән:

– Урагыңны ал да ур, чөнки урак өсте җитте, җирдә уңыш өлгерде, – дип кычкырды[+].

16Болыт өстендә Утыручы шулчак урагын җир өстенә ыргытты, һәм җирдәге уңыш урып алынды.

17Аннары күктәге Аллаһы йортыннан башка фәрештә чыкты, аның да кулында үткен урак иде. 18Ут өстеннән хакимлеге булган тагын бер фәрештә мәзбәх[†] яныннан чыкты да үткен урагы булган фәрештәгә көчле тавыш белән кычкырып:

– Үткен урагыңны ал да җир өстендәге йөзем тәлгәшләрен җый, чөнки җимешләре өлгерде! – диде.

19Фәрештә үзенең урагын җиргә ыргытты да, җир өстендәге йөземне җыеп, Аллаһы ачуының изгеченә ташлады[+]. 20Әлеге йөзем шәһәр читендәге изгечтә изелде. Изгечтән елга булып кан акты – аның озынлыгы өч йөз чакрымга сузылып, тирәнлеге җигүле атның йөгәненә җитте.

### 15


Җиде фәрештә һәм җиде каза

1Шуннан соң мин күктә бөек һәм искиткеч башка бер галәмәт – соңгы җиде бәла-казаны тотып торучы җиде фәрештәне[†] күрдем. Шул бәла-казалар белән Аллаһының[†] ачуы тәмамлана иде[+]. 2Шулай ук мин ут белән пыяла катнашкан диңгез сыман нәрсә күрдем. Пыяла диңгез өстендә исә җанварны, аның сынын һәм исеменең санын җиңеп чыккан затлар басып тора иде. Аларның кулларында Аллаһының арфалары булып,[+] 3алар Аллаһы колы Мусаның җырын һәм Бәрәннең җырын җырлый иде:

– Чиксез кодрәт Иясе Раббы[†] Алла!
Синең эшләрең бөек һәм искиткеч.
Халыкларның Патшасы,
Синең юлларың гадел һәм хакыйкый.
4Раббы! Синнән кем курыкмас,
исемеңне кем данламас?!
Тик Син генә изгесең.[†]
Бөтен халыклар килеп
Синең алдыңда сәҗдә кылырлар,
чөнки Синең гадел эшләрең ачылды.

5Шуннан соң мин күктә Аллаһы йорты[†] – Шаһитлык чатырының[†] ачылуын күрдем[+]. 6Аллаһы йортыннан җиде бәла-каза тоткан җиде фәрештә чыкты. Алар чип-чиста, ялтырап торган җитен кием кигәннәр, күкрәкләрен алтын пута белән буганнар[+]. 7Дүрт җан иясенең берсе җиде фәрештәгә мәңгедән-мәңгегә яшәүче Аллаһының ачуы белән тулган җиде алтын касәне бирде[+]. 8Аллаһы йорты Аллаһының даныннан һәм кодрәтеннән төтен белән тулды, һәм, җиде фәрештәнең җиде бәла-казасы тәмамланмыйча, анда һичкем керә алмады.

### 16


Аллаһының ачуы белән тулган җиде касә

1Шуннан соң мин Аллаһы йортыннан[†] җиде фәрештәгә:[†]

– Барыгыз, Аллаһының[†] ачуы белән тулган җиде касәне җиргә түгегез, – дип әйткән көчле тавыш ишеттем[+].

2Беренче фәрештә китте дә үзенең касәсен җир өстенә түкте – җанвар тамгасы сугылган һәм шул җанвар сынына табынучы кешеләрдә шулчак чирканыч, яман җәрәхәтләр хасил булды[+].

3Икенче фәрештә үзенең касәсен диңгезгә түкте – диңгез суы мәет канына охшап калды, һәм диңгездәге бар тереклек һәлак булды[+].

4Өченче фәрештә үзенең касәсен елгаларга, су чыганакларына түкте – аларның суы канга әйләнде, 5һәм мин су фәрештәсенең болай дип әйткәнен ишеттем:

– Хәзер бар һәм электә булган Изге[†] Зат!
Шундый җәза бирүең белән Син гаделсең:[+]
6алар изгеләреңнең һәм пәйгамбәрләреңнең[†]
канын койдылар,
шуның өчен Син аларга кан эчәрдең –
алар шуңа лаек![+]

7Мин мәзбәх[†] ягыннан килгән тавыш ишеттем:

– Әйе, Чиксез кодрәт Иясе Раббы[†] Алла!
Синең хөкемнәрең хакыйкый һәм гадел![+]

8Дүртенче фәрештә үзенең касәсен кояш өстенә түкте – кояшка кешеләрне утта көйдерү кодрәте бирелде. 9Кешеләрне көчле эсселек көйдерде, һәм алар бу бәла-казалар өстеннән хакимлеге[†] булган Аллаһы исемен хурладылар, әмма тәүбә итмәделәр, Аллаһыны данламадылар[+].

10Бишенче фәрештә үзенең касәсен җанвар тәхете өстенә түкте – аның патшалыгы караңгылыкка чумды. Кешеләр газаптан телләрен тешләде,[+] 11сызланудан һәм җәрәхәтләреннән күк Алласын хурлады, әмма кылган эшләреннән тәүбә итмәде.

12Алтынчы фәрештә үзенең касәсен бөек Фөрат елгасына түкте – көнчыгыш тарафтан килүче патшаларга юл әзер булсын өчен, елганың суы кипте[+]. 13Мин аждаһаның, җанварның һәм ялган пәйгамбәрнең авызыннан бака сыман өч явыз рухның[†] чыгуын күрдем[+]. 14Болар – могҗиза күрсәтүче явыз рухлар иде. Чиксез кодрәт иясе булган Аллаһының бөек көнендә алар бөтен дөньяның патшаларын сугышка туплар өчен чыкты[+].

15– Менә, Мин, карак сыман, көтмәгәндә килермен! Ялангач йөреп хур булмас өчен уяу торган һәм киемнәрен әзер тоткан кеше – бәхетле! – ди Хаким[+].

16Явыз рухлар патшаларны яһүд телендә[†] «Һармагедун»[*] дип аталган урынга җыйдылар.

17Җиденче фәрештә үзенең касәсен һавага түкте – һәм Аллаһы йортындагы тәхет яныннан «Гамәлгә ашты!» дигән көчле тавыш яңгырады. 18Шулчак яшен яшьнәде, дөбердәгән тавышлар ишетелде, күк күкрәде, нык итеп җир тетрәде. Җирдә кеше яши башлаганнан бирле мондый көчле, нык тетрәү булганы юк иде![+] 19Бөек Бабил[†] шәһәре өч өлешкә аерылып китте, һәм халыкларның шәһәрләре җимерелде. Аллаһы бөек Бабил шәһәрен шул рәвешле исенә төшерде – аңа Үзенең ярсулы ачу касәсеннән шәраб эчәргә бирде[+]. 20Һәр утрау юкка чыкты, таулар күздән югалды[+]. 21Кешеләр өстенә күктән эре-эре боз кантарлары[*] ява башлады. Бу бәла-каза ифрат та авыр булганга, кешеләр Аллаһыны каһәрләделәр[+].

### 17


Фахишә һәм җанвар

1Җиде касә тоткан фәрештәләрнең[†] берсе, килеп, миңа болай диде:

– Бире кил, мин сиңа күп елгалар буенда утыручы бөек фахишәгә кылынган хөкем җәзасын күрсәтермен[+]. 2Аның белән җирдәге патшалар фәхешлек иттеләр, аның фәхешлек шәрабын җирдә яшәүчеләр исергәнче эчтеләр[+].

3Шуннан соң фәрештә минем рухымны чүлгә алып китте. Мин анда кызыл җанвар өстендә утыручы хатынны күрдем. Җанвар көфер исемнәр белән чуарланган, аның җиде башы һәм ун мөгезе бар иде[+]. 4Хатын шәмәхә һәм кып-кызыл киемнәр кигән, алтыннар, асылташлар һәм энҗеләр белән бизәлеп, кулына фәхешлегенең җирәнгечлеге һәм шакшылыгы белән тулган алтын касә тоткан иде. 5Аның маңгаена «Бөек Бабил[†] – җирдәге фахишәләрнең һәм җирәнгеч нәрсәләрнең анасы» дигән серле исем язылган иде. 6Мин хатынның изгеләр[†] каныннан һәм Гайсә шаһитларының каныннан исергәнен күрдем. Бу күренешкә мин бик нык гаҗәпләндем[+]. 7Фәрештә миңа болай диде:

– Нәрсәгә шулай гаҗәпләнәсең? Мин сиңа хатынның һәм аны йөртүче җиде башлы, ун мөгезле җанварның серен аңлатып бирәм. 8Син күргән җанвар кайчандыр бар иде, хәзер ул юк, әмма үзенең һәлакәтенә кадәр упкыннан әле кабат чыгачак. Җир йөзендә яшәгән, дөнья яратылганнан бирле исемнәре Тормыш китабына беркетелмәгән кешеләр җанварны күреп гаҗәпләнәчәк, чөнки ул бар иде, хәзер юк һәм янә булачак[+]. 9Моны аңлар өчен зирәк акыл кирәк. Җиде баш – хатын утырган җиде тау, шулай ук җиде патша ул; 10әлеге патшаларның бишесе һәлак булды, берсе бар, ә җиденчесе әле килмәгән, әмма килсә дә, озак тормас. 11Кайчандыр булган, ә хәзер юкка чыккан җанвар – теге җиде патшага охшаган сигезенче патшадыр, һәм ул үзенең һәлакәтенә бара. 12Син күргән ун мөгез – әле патшалыкларын алмаган ун патшадыр. Алар җанвар белән бергә патшалык хакимлеген[†] алырлар, тик бер сәгатькә генә булыр бу[+]. 13Ниятләре бер булганга, үзләренең көч-гайрәтен һәм хакимлеген алар җанварга тапшырырлар. 14Алар Бәрән белән сугышырлар, һәм Бәрән аларны җиңәр, чөнки Ул – хакимнәрнең Хакиме һәм патшаларның Патшасы, Аның янәшәсендә исә – чакырылганнар, сайланганнар һәм тугрылар[+].

15Фәрештә миңа тагын болай диде:

– Фахишә утырган күп елгалар исә – барлык милләтләр һәм телләрдән торган гаять зур халык төркемнәре. 16Син күргән ун мөгез һәм җанвар, фахишәгә нәфрәтләнеп, аны бөлгенлеккә төшерер, ялангач калдырыр, аның тәнен ашар һәм утта яндырыр,[+] 17чөнки Аллаһы[†] ун мөгезнең йөрәгенә Үз ихтыярын үтәү теләген салып, тегеләр патшалык итү хокукын бердәм рәвештә җанварга тапшырыр, һәм Аллаһының сүзе тормышка ашканчы шулай булыр. 18Ә син күргән хатын – җирдәге патшалар өстеннән патшалык итүче бөек шәһәр ул.

### 18


Бабилнең җимерелүе

1Шуннан соң мин күктән төшүче башка бер фәрештәне[†] күрдем. Ул бөек хакимлеккә[†] ия булып, аның шөһрәтеннән[†] җир йөзе балкып китте. 2Фәрештә көчле тавыш белән болай дип кычкырды:

– Бөек Бабил[†] җимерелде, җимерелде!
Ул җеннәр торагына әйләнде һәм төрле явыз рухларга,[†]
нәҗес кошларга, шакшы һәм җирәнгеч хайваннарга
сыену оясы булды[+].
3Ул үзенең тыелгысыз фәхешлегенең шәрабын
барлык халыкларга эчертте,
һәм җирдәге патшалар аның белән фәхешлек итте,
сәүдәгәрләр аның бихисап зиннәтеннән баеды[+].

4Күктән мин тагын бер тавыш ишеттем:

– Халкым минем,
Бабилнең гөнаһларында[†] катнашмас
һәм ул кичерәчәк бәла-казаларга дучар булмас өчен, чык аннан!
5Аның гөнаһлары, өелеп, инде күккә ашты,
һәм Аллаһы[†] аның җинаятьле[†] эшләрен исенә төшерде.
6Бабил сезгә нәрсә эшләгән булса,
сез дә аңа шуны эшләгез,
кылган гамәлләренә карата икеләтә кайтарыгыз.
Башкалар өчен әзерләгән касәсендә
үзенә ике тапкыр көчлерәк эчемлек әзерләгез.
7Ул үзен күпме данлаган булса,
зиннәткә күмелеп күпме яшәгән булса,
аңа шуның кадәр газап һәм кайгы бирегез!
Чөнки күңеленнән ул:
«Патшабикә булып утырам, мин тол хатын түгел,
кайгы күрмәячәкмен!» – ди.
8Шуңа күрә аңа бер көн эчендә бәла-казалар –
үлем, хәсрәт һәм ачлык киләчәк.
Ул утта яндырылачак,
чөнки аны хөкем итүче Раббы[†] Алла кодрәтледер![+]

9Аның белән зина кылган һәм ләззәттә яшәгән җирдәге патшалар, Бабил тарафыннан килгән янгын төтенен күреп, кайгыдан еларлар, 10аның газапларыннан куркып, читтә басып торырлар һәм:

– Кайгы, кайгы сиңа, бөек шәһәр!
И Бабил, куәтле шәһәр!
Сиңа җәза бер сәгать эчендә килде, –

дип әйтерләр.

11Җирдәге сәүдәгәрләр аның хакында кайгырып еларлар, чөнки алардан әйбер сатып алучы булмас – 12алтын-көмешләрен, асылташларын һәм энҗеләрен, нәфис җитен, ефәк, куе кызыл һәм алсу тукымаларын, һәртөрле хуш исле агачларын, фил сөягеннән ясалган әйберләрен, иң кыйммәтле агачтан, бакыр, тимер һәм мәрмәрдән эшләнгән һәртөрле әйберләрен, 13дарчиннарын, аш тәмләткечләрен, хуш исле майларын, сумалаларын, ладаннарын,[†] шәрабларын, зәйтүн майларын, иң яхшы оннарын һәм бодаен, мал-туарларын һәм сарыкларын, атларын һәм арбаларын, тәннәре һәм җаннары белән бергә колларын да беркем сатып алмас. Сәүдәгәрләр:

14– Җаның теләгән җимешләрең юк хәзер.
Бөтен зиннәтлегең, купшылыгың китте синнән –
алар инде беркайчан табылмас! –

дип әйтерләр. 15-17Шушы мал-мөлкәт белән сату-алу итеп байлык туплаучылар, Бабил кичергән газаплардан хафага төшәрләр һәм:

– Бөек шәһәргә кайгы, кайгы!
Нәфис җитен, куе кызыл һәм алсу киемнәр кигән идең,
алтын һәм асылташлар, энҗеләр белән бизәлгән идең –
шундый зур байлык бер сәгатьтә юк булды, –

дип читтә елап басып торырлар. Диңгездә кораб йөртүчеләр дә, корабларда йөзүчеләрнең бөтенесе дә, диңгезчеләр дә, диңгез кәсебеннән файда күрүчеләр дә ерактан тамаша кылып торырлар. 18Шәһәр өстендәге төтенне күреп, алар:

– Бу бөек шәһәр белән нинди шәһәр тиңләшә алсын?! – дип кычкырып еларлар, 19башларына тузан сибеп, сөрәнләп:

– Кайгы, и бөек шәһәр, кайгы!
Диңгездә кораблары булган һәркем
синең малың белән баеды –
һәм бер сәгать эчендә шәһәр юк ителде! –

дип өзгәләнерләр.

20И күктәгеләр! И изгеләр,[†] рәсүлләр[†] һәм пәйгамбәрләр![†] Шатланыгыз, чөнки ул шәһәрне Аллаһы сезнең хакка хөкем итте.

21Аннары бер көчле фәрештә тегермән ташы кебек зур таш алып диңгезгә ташлады да болай диде:

– Бөек Бабил шәһәре дә әнә шулай ыргытылыр һәм юкка чыгар.
22Арфада уйнаучыларның һәм җырлаучыларның,
сыбызгычыларның һәм быргычыларның тавышы инде синдә ишетелмәс.
Бер һөнәр буенча да синдә һөнәрче табып булмас,
тегермән ташының тавышы да синдә ишетелмәс.
23Яктырткычлар уты да инде синдә күренмәс,
кияү белән кәләш тавышлары да ишетелмәс.
Сәүдәгәрләрең җирдә бөек булдылар,
сихереңә бөтен халыклар алдандылар.
24Ул шәһәрдә пәйгамбәрләрнең һәм изгеләрнең каны,
җирдә үтерелгән барлык кешеләрнең каны табылды[+].

### 19


Раббыны мактагыз!

1Шуннан соң мин күктән күп санлы халык сөйләшкәндәге сыман көчле гөрелте ишеттем:

– Раббыны[†] мактагыз![*]
Котылу,[†] дан[†] һәм кодрәт – Аллабызныкы![+]
2Аның хөкемнәре хак һәм гадел:
фәхешлеге белән җирне бозыклыкка китергән
бөек фахишәне Ул хөкем итте,
колларының каны өчен аңардан үч алды[+].

3Тагын шундый сүзләр ишетелде:

– Раббыны мактагыз!
Бабил[†] өстендә төтен мәңге күтәрелеп торачак[+].

4Шунда егерме дүрт өлкән һәм дүрт җан иясе, йөзтүбән капланып:

– Амин! Раббыны мактагыз! –

диделәр дә тәхеттә утыручы Аллаһыга[†] сәҗдә кылдылар[+]. 5Тәхеттән тавыш килде:

– Аллаһының барлык коллары,
Аңардан куркучылар, кечеләр һәм бөекләр,
Аллабызны мактагыз!

6Аннан соң мин күп санлы халыкның сөйләшүенә, шарлавык агуына яисә көчле күк күкрәвенә охшаган тавыш ишеттем:

– Раббыны мактагыз!
Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллабыз
патшалык итә башлады![+]
7Куаныйк һәм нык шатланыйк, Аны данлыйк!
Бәрәннең туе җитте, кәләше инде әзер[+].
8Кәләшкә, кияр өчен, ялтырап торган
ак нәфис җитеннән чиста кием бирелде.
(Ак җитен – изге[†] кешеләрнең тәкъва эшләре ул.)[+]

9Фәрештә[†] миңа:

– Язып куй: Бәрәннең туй мәҗлесенә чакырылганнар бәхетле, – диде, аннары сүзен дәвам итте, – Аллаһының хак сүзләре бу.

10Шуннан соң мин, сәҗдә кылырга дип, аның аягына егылдым, әмма ул миңа:

– Кара аны, болай эшләмә! Мин – синең һәм Гайсә турында шаһитлык кылган имандашларыңның хезмәттәше. Аллаһыга сәҗдә кыл. Чөнки Гайсәнең шаһитлыгы пәйгамбәрне рухландыра, – диде[+].


Ак ат өстендәге Җайдак

11Мин күкнең ачылып китүен һәм анда ак ат күрдем. Аңа атланган Җайдакның исеме Тугры һәм Хакыйкый иде. Ул гадел хөкем итә һәм көрәш алып бара иде. 12Аның күзләре уттай янып тора, ә башында – бик күп таҗлар иде. Әлеге Җайдакка Үзеннән башка беркемгә мәгълүм булмаган исем язылган иде[+]. 13Ул канга баткан кием кигән, һәм Аның исеме – Аллаһы Сүзе иде[*][+]. 14Аның артыннан ак атларга атланган, ак, чиста, нәфис җитен кием кигән күк гаскәрләре ияргән иде. 15Аның авызыннан, халыкларга сугар өчен, үткен кылыч чыгып тора иде. Халыклар өстеннән Ул тимер таяк ярдәмендә Үзе хакимлек[†] итәчәк. Ул, Чиксез кодрәт Иясе Аллаһының ярсулы ачу шәрабын әзерләп, изгечтә йөзем изә иде[+]. 16Аның киемендә һәм янбашында «Патшаларның Патшасы һәм хакимнәрнең Хакиме» дигән исем язылган иде.

17Шуннан соң мин кояш өстендә басып торган бер фәрештәне күрдем. Ул, һавада очучы бөтен кошларга мөрәҗәгать итеп, көчле тавыш белән кычкырды:

– Килегез, Аллаһының бөек мәҗлесенә җыелыгыз! 18Патшаларның һәм гаскәр башлыкларының, көчлеләрнең, атларның һәм җайдакларының, бар кешеләрнең, иреклеләрнең һәм колларның, кечеләрнең һәм бөекләрнең мәетен ашагыз!

19Шунда мин җанварны, җирдәге патшаларны һәм аларның гаскәрләрен күрдем – алар атта Утыручыга һәм Аның гаскәренә каршы сугышырга җыена иде[+]. 20Җанварны һәм аның каршында могҗизалар күрсәткән ялган пәйгамбәрне тотып алдылар. Бу ялган пәйгамбәр, үзенең шул могҗизаларын кылып, җанвар тамгасын кабул иткәннәрне, җанварның сынына табынучыларны алдый торган булган. Аларның икесен дә янып торган күкертле күлгә тереләй ыргыттылар[+]. 21Ә калганнары атта Утыручының авызыннан чыгып торган кылыч белән үтерелде, һәм барлык кошлар аларның мәетен ашап туенды[+].

### 20


Мең ел буе патшалык итү

1Шуннан соң мин кулына упкын ачкычы һәм зур чылбыр тоткан бер фәрештәнең[†] күктән төшүен күрдем[+]. 2Фәрештә аждаһаны – иблис[†] һәм шайтан[†] дигән борынгы еланны тотып алды да мең елга богаулап куйды[+]. 3Халыкларны алдамасын өчен, аны мең елга упкынга ташлады һәм, упкынны бикләп, мөһер сукты. Мең ел үткәч, аждаһа кыска вакытка азат ителергә тиеш.

4Аннары мин тәхетләрне һәм анда утыручыларны күрдем – аларга хөкем итү хокукы бирелгән иде. Шулай ук мин Гайсә хакында шаһитлык иткән һәм Аллаһы[†] сүзе өчен башлары киселгән, җанварга һәм аның сынына табынмаган, маңгаена һәм кулына җанварның тамгасын салдырмаган кешеләрнең җаннарын да күрдем. Алар үледән терелеп тордылар да Мәсих[†] белән бергә мең ел буе патшалык иттеләр[+]. 5Калган үлеләр исә мең ел үтмичә терелмәде. Бу – беренче терелү булды. 6Беренче терелүдә катнашучылар бәхетле һәм изгедер:[†] икенче үлемнең инде алар өстеннән хакимлеге[†] юк, һәм алар, Аллаһының һәм Мәсихнең руханилары[†] буларак, Мәсих белән бергә мең ел буе патшалык итәчәк[+].


Иблисне хөкем итү

7Мең ел үткәч, иблис тоткынлыктан азат ителәчәк 8һәм, алдап сугышка кертер өчен, җирнең дүрт тарафындагы халыкларны, ягъни Гог һәм Магог халыкларын җыя башлаячак, аларның саны диңгез ярындагы ком бөртекләредәй бихисап булачак[+].

9Мин аларның җир киңлегенә чыгуын һәм изге кешеләр яшәгән станны[†] – Аллаһының яраткан шәһәрен камап алуын күрдем. Әмма шулчак күктән ут төшеп аларны яндырып бетерде[+]. 10Әлеге халыкларны алдаучы иблисне исә элегрәк җанварны һәм ялган пәйгамбәрне ташлаган утлы-күкертле күлгә ыргыттылар. Алар анда көне-төне, мәңге газапланачак[+].


Үлеләрнең хөкем ителүе

11Аннан соң мин зур ак тәхет һәм анда Утыручыны күрдем. Аның карашыннан җир белән күк качты, һәм аларга урын табылмады. 12Мин Аллаһы тәхете алдында торган үлеләрнең кечеләрен дә, бөекләрен дә күрдем – каршыларында ачык китаплар иде. Аннары Тормыш китабы дип аталган тагын бер китапны ачтылар. Үлеләрнең һәрберсе, китапларда язылганча, кылган гамәлләренә карап хөкем ителде[+]. 13Диңгез үзендә булган үлеләрне бирде, үлем һәм үлеләр дөньясы да үзендәге үлеләрне кайтарды; үлеләрнең һәркайсы кылган гамәлләренә карап хөкем ителде[+]. 14Шуннан соң үлем дә, үлеләр дөньясы да утлы күлгә ыргытылды. Бу утлы күл – икенче үлемдер. 15Исемнәре Тормыш китабына язылмаганнар да шул утлы күлгә ыргытылды[+].

### 21


Яңа күк һәм яңа җир

1Шуннан соң мин яңа күк белән яңа җирне күрдем. Әүвәлге күк һәм әүвәлге җир юкка чыгып, инде диңгез дә юк иде[+]. 2Мин Аллаһы[†] яныннан, күктән төшүче изге[†] шәһәрне, ягъни яңа Иерусалимне күрдем – кияве өчен бизәнгән кәләшкә охшаган иде ул[+]. 3Шулчак мин тәхет ягыннан килгән көчле тавыш ишеттем:

– Менә, Аллаһының торагы кешеләр арасында булачак – Аллаһы кешеләр белән бергә яшәячәк; алар – Аллаһының халкы, Аллаһы Үзе дә аларның Алласы булачак. 4Ул аларның һәрбер күз яшен сөртер. Үлем дә, кайгы-хәсрәт тә, елау да, авырулар да башкача булмаячак, чөнки элеккеләр үтте инде[+].

5Тәхеттә Утыручы:

– Менә, Мин һәммә нәрсәне яңадан бар кылам! – диде, аннары миңа эндәште, – язып куй, чөнки бу сүзләр ышанычлы һәм хак[+].

6Ул миңа тагын болай диде:

– Гамәлгә ашты! Мин – Альфа һәм Омега, Башы һәм Азагы. Сусаучыга Мин тереклек чишмәсеннән бушлай су эчертермен[+]. 7Җиңүче боларның барысын мирас итеп алыр, һәм Мин аның Алласы булырмын, ә ул Минем балам булыр[+]. 8Әмма куркакларны, иманнан ваз кичкәннәрне, әшәке бәндәләрне, кеше үтерүчеләрне, фәхешлек кылучыларны, сихерчеләрне, потка табынучыларны, барлык ялганчыларны ялкынланып торган күкертле күл көтә. Бу – икенче үлемдер[+].


Яңа Иерусалим

9Яныма, соңгы җиде бәла-каза белән тулган җиде касә тотып, җиде фәрештәнең[†] берсе килде дә:

– Кил, мин сиңа кәләшне, Бәрәннең хатынын күрсәтәм, – диде[+].

10Мине Рух биләп алды, һәм фәрештә мине зур, биек тауга күчерде. Ул миңа Аллаһыдан, күктән төшүче изге Иерусалим шәһәрен күрсәтте[+]. 11Аллаһы даныннан нур чәчеп торган ул шәһәр ялтыравыклы асылташ һәм бәллүрдәй чиста яшма балкышына охшаган иде. 12Калын һәм биек диварлы шәһәрнең унике капкасы булып, һәрбер капкага унике Исраил[†] ыругының исемнәре язылган, һәр капка янында берәр фәрештә тора иде. 13Көнчыгышка – өч, төньякка – өч, көньякка – өч, көнбатышка өч капка карап тора иде. 14Шәһәр диварының нигез ташы унике иде. Һәр нигезгә Бәрәннең унике рәсүленең[†] исемнәре язылган иде[+].

15Миңа сөйләүче фәрештәнең кулында шәһәрне, аның капкаларын, диварын үлчәр өчен алтын үлчәү таягы бар иде[+]. 16Шәһәр тигезьяклы дүртпочмак рәвешендә – аның озынлыгы киңлегенә тигез иде. Фәрештә шәһәрне таяк белән үлчәде: аның озынлыгы – унике мең стадия[*], ә киңлеге һәм биеклеге озынлыгына тәңгәл иде. 17Фәрештә шәһәрнең диварын үлчәп чыкты: кешеләр кулланган үлчәм белән диварның биеклеге йөз кырык дүрт аршын[*] булды. 18Диварлар яшмадан булып, шәһәр исә үтә күренмәле пыяла сыман саф алтыннан иде. 19Шәһәр диварының нигез ташлары төрле асылташлар белән бизәлеп, беренче нигезе – яшма, икенчесе – зәңгәр якут, өченчесе – халцедон, дүртенчесе – зөбәрҗәт, 20бишенчесе – оникс, алтынчысы – сердолик, җиденчесе – хризолит, сигезенчесе – берилл, тугызынчысы – топаз, унынчысы – хризопраз, унберенчесе – гиацинт, уникенчесе аметисттан иде. 21Унике капка – унике энҗе, капкаларның һәрберсе бер энҗедән, шәһәрнең үзәк урамы үтә күренмәле пыяла сыман саф алтыннан иде.

22Мин шәһәрдә Аллаһы йортын[†] күрмәдем, чөнки бу шәһәрнең Аллаһы йорты – чиксез кодрәт Иясе Раббы[†] Аллаһы Үзе һәм Бәрән иде. 23Шәһәр кояшның һәм айның яктыртуына мохтаҗ түгел – аны Аллаһының шөһрәте[†] яктыртып, Бәрән шәһәрнең яктырткычы иде[+]. 24Халыклар әнә шул шәһәр яктылыгында йөриячәк, җирдәге патшалар аңа үзләренең зиннәтләрен китерәчәк. 25Шәһәр капкалары көнозын ачык торачак, анда төн булмаячак. 26Бар халыклар бу шәһәргә үзләренең хәзинәләрен, байлыкларын китерәчәк. 27Пычраклык, әшәкелек кылган һәм ялган сөйләгән һичбер адәм шәһәргә керә алмаячак. Исемнәре Бәрәннең Тормыш китабына язылганнар гына керә алачак анда.

### 22


Тереклек суы елгасы

1Шуннан соң фәрештә[†] миңа Аллаһының[†] һәм Бәрәннең тәхетеннән агып чыккан, бәллүрдәй ялтырап торган тереклек суы елгасын күрсәтте. 2Ул елга үзәк урамның уртасыннан ага, елганың һәр ике ярында елына унике тапкыр җимеш бирүче, ай саен җимешен өлгертеп торучы тереклек агачлары үсеп утыра; аларның яфраклары халыкларны савыктырыр өчен иде[+]. 3Ләгънәт ителгән һичбер нәрсә шәһәрдә булмас; анда Аллаһының һәм Бәрәннең тәхете торыр, Аның коллары Аңа хезмәт итәр. 4Алар Аның йөзен күрер, һәм Аның исеме аларның маңгаенда булыр[+]. 5Анда төн булмас, яктырткычның һәм кояш яктысының кирәге калмас, чөнки аларга Раббы[†] Алла нур чәчәр; алар мәңгедән-мәңгегә патшалык итәр[+].

6Аннары фәрештә миңа болай диде:

– Бу сүзләр ышанычлы һәм хак. Пәйгамбәрләргә[†] Изге Рухын[†] бирүче Раббы Алла, тиздән ниләр буласын күрсәтү өчен, коллары янына Үзенең фәрештәсен җибәрде[+].


Хаким Гайсәнең килүе

7– Менә, Мин тиздән киләчәкмен! Бу китапта язылган пәйгамбәрлек сүзләрен үтәүчеләр бәхетле, – ди Хаким.[†][+]

8Мин, Яхъя, боларның һәммәсен ишеттем һәм күрдем. Ишеткәч һәм күргәч, башымны ияр өчен, боларны күрсәтүче фәрештәнең аягына егылдым[+]. 9Әмма ул миңа:

– Кара аны, болай эшләмә! – диде. – Мин синең, шулай ук пәйгамбәр имандашларыңның һәм бу китап сүзләрен тотучыларның хезмәттәше генә; син Аллаһы алдында баш ияргә тиешсең.

10Шуннан соң ул миңа:

– Бу китапның пәйгамбәрлек сүзләрен мөһер астына яшермә, чөнки вакыты инде җитте[+]. 11Яман бәндә яманлык кылуда булсын, бозык кеше тагын да бозыклыкка батсын, тәкъва кеше исә – тәкъвалыкта[†] һәм изге[†] кеше изгелектә яшәвен дәвам итсен, – диде[+].

12– Менә, Мин тиздән киләчәкмен! Кылган гамәлләренә карап һәркемгә бирәсе әҗерне Үзем белән алып киләчәкмен, – ди Хаким. –[+] 13Мин – Альфа һәм Омега, Беренче һәм Соңгы, Башы һәм Азагы[+]. 14Киемнәрен юганнар бәхетле – аларның тормыш агачыннан тукланырга һәм шәһәргә капка аша керергә хокукы булачак[+]. 15Ә этләр, сихерчеләр, фәхешлек кылучылар, кеше үтерүчеләр, потка табынучылар, ялган яратучылар һәм ялган сүз сөйләүчеләр тышкы якта калачак[+]. 16Мин, Гайсә, болар турында бердәмлекләрдә[†] шаһитлык итәр өчен сезгә Үземнең фәрештәмне җибәрдем. Мин – Давыт тамырыннан үсеп чыккан Сабак, аның Токымы, якты таң йолдызы[+].

17Рух та, кәләш тә:

– Кил! – ди.

Боларны ишетүче дә:

– Кил! – дип әйтсен.

Сусаучы килсен, теләгән кеше тереклек суын бушлай алсын[+].

18Бу пәйгамбәрлек китабының сүзләрен ишетүчене кисәтәм: әгәр кем дә булса шушында язылганнарга берәр нәрсә өстәсә, Аллаһы ул кешегә бу китапта әйтелгән бәла-казаларны өстәр. 19Әгәр кем дә булса бу пәйгамбәрлек китабындагы сүзләрнең берәрсен төшереп калдырса, Аллаһы әлеге китапта тасвирланган тереклек агачыннан һәм изге каладан ул кешенең өлешен төшереп калдырыр.

20Боларның һәммәсе турында шаһитлык Бирүче:

– Әйе, тиздән киләчәкмен! – ди.

Амин, Хаким Гайсә, кил![+]

21Хаким Гайсәнең мәрхәмәте[†] барыгызның юлдашы булсын!

## Сүзлек

### Сүзлек

Сүзлек


А

Ә

Б

В

Г

Д

Җ

З

И

Й

К

Л

М

Ө

П

Р

С

Т

У

Ф

Х

Һ

Ш

Ю

Я


Сүзлек

Шартлы кыскартулар:
к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

### Адәм Углы

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый (Марк 8:31; Рәсүлләр 7:55-56).

### Аклау

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый (Римлыларга хат 1:17; 3:28).

К. Тәкъвалык, Хаклык.

### Аллаһы

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим; гр. Теос)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

### Аллаһы Бәрәне

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата (Яхъя 1:29; I Көринтлеләргә хат 5:7; Ачылыш 5).

К. Котылу бәйрәме.

### Аллаһы сандыгы

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

### Аллаһыга таба борылу

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

### Аллаһы йорты

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә (Лүк 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

### Аллаһы Патшалыгы

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли (Марк 1:15; Лүк 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

### Аллаһының изге кешесе

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

### Арамей теле

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

### Ата

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

### Әгрип

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе (Рәсүлләр 25:13-26).

### Бабил

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

### Багал

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ (Римлыларга хат 11:4).

### Бердәмлек

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

### Вакыт хисабы

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

### Гәлиләя

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

### Гөнаһ

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

### Гөнаһ йолу корбаны

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән.

### Грек теле

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

### Гыйбадәтханә

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

### Дан

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

### Җинаять

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

### Зәбур

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

### Иблис

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат (Маттай 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

### Изге

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

### Изге Рух

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче (Яхъя 14:15-17,[26]).

### Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була (Рәсүлләр 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

### Изге чатыр

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар (Рәсүлләр 7:44; Гыйбриләргә хат 13:10).

### Изге Язма

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

### Илленче көн бәйрәме

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә.

### Иман итүче

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

### Иман итүчеләр бердәмлеге

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

### Инҗил

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

### Иске Гаһед

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

### Исраил

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме;

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

### Йолып алу

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

### Кайсар

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

### Канун

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

### Канунчы / Канун белгече

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган.

### Килешү

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр, Нух пәйгамбәр, Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән, Давыт патша белән Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү (Марк 14:24; I Көринтлеләргә хат 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

### Килешү сандыгы

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган (Гыйбриләргә хат 9:4; Ачылыш 11:19).

### Корбан

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

### Коткаручы

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән (Рәсүлләр 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

### Котылу

Котылу

Изге Язмада бу сүз еш кына Аллаһының кешегә яисә халыкка дошманнарыннан, хәвеф-хәтәрдән, әсирлектән котылырга ярдәм итүен, шулай ук Гайсә Мәсихкә иман иткән кешеләрнең гөнаһ хакимлегеннән арынуын, иблистән, үлемнән, тәмугтан котылып, Аллаһы белән аралашу мөмкинлегенә ия булуын һәм мәңгелек тормыш алуын аңлата (Марк 15:31; Лүк 1:77; 2:11; Римлыларга хат 1:16).

### Котылу бәйрәме

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый.

### Кулларны кую

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә (Маттай 19:13,[15]);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда (Рәсүлләр 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда (I Тимутәйгә хат 4:14; I Тимутәйгә хат 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда (Рәсүлләр 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда (Марк 6:5; Лүк 4:40; 13:13; Рәсүлләр 28:8).

### Кулъязма төргәге

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

### Күкләр Патшалыгы

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

### Ладан

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

### Май сөртү

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар.

К. Мәсих.

### Мәзбәх

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

### Мәрхәмәт

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

### Мәсих

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

### Мәсихчеләр

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

### Мәҗүсиләр

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

### Мирра

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр (Маттай 2:1-12).

### Өлкәннәр

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган. Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар (I Тимутәйгә хат 5:17; Титуска хат 1:5-9).

### Пакь, чиста булу (булмау)

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр.

### Пәйгамбәрләр

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган. Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

### Раббы

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»тә «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

### Раббы йорты

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

### Раббының көне / Раббы көне

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала (Маттай 24:43; 25:31-46; Лүк 17:24).

### Рәсүл

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

### Рим

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

### Рухани

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

### Саддукейлар

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

### Синай тавы

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән.

### Сөннәткә утырту

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан.

К. Килешү.

### Сөннәтсезләр

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый.

### Стан

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык.

### Суга чуму йоласы

Суга чуму йоласы

Инҗилдә суга чуму йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чуму турында сүз бара (Маттай 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чуму йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә (Көлессәйлеләргә хат 2:12).

### Тәкъвалык

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

### Тәүбә итү

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

### Тәүрат

Тәүрат (яһ. Тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

### Төргәк

Төргәк

К. Кулъязма төргәге.

### Төче күмәч бәйрәме

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр.

### Туган

Туган

Инҗилдә кайбер урыннарда «имандаш» дигәнне аңлата (Маттай 18:15).

### Тупас тукыма

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар (Маттай 11:21).

### Ураза тоту

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар (Маттай 4:2; Лүк 18:12; Рәсүлләр 13:2-3).

### Фарисейлар

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

### Фатихалау

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы (Римлыларга хат 12:14).

### Фәрештә

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

### Фиргавен

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

### Хаким

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

### Хаклык / Хак булу

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы (Римлыларга хат 3:25-26; II Петернең хаты 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы (II Тимутәйгә хат 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

### Хач

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

### Хуҗа-Хаким

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

### Һируд

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган (Рәсүлләр 12:1-5).

### Һүссөп

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр (Яхъя 19:29; Гыйбриләргә хат 9:19).

### Шайтан

Шайтан

К. Иблис.

### Шаһитлык чатыры

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

### Шимбә көн

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела.

### Шөһрәт

Шөһрәт

К. Дан.

### Югары киңәшмә

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

### Явыз рух

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

### Яхшы хәбәр

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша (Маттай 4:23; Рәсүлләр 10:36). Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

### Яһүд теле

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

### Яһүдә

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

### Яңа ай бәйрәме

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн (Көлессәйлеләргә хат 2:16).

### Яңа Гаһед

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

## Географик карталар

### Географик карталар

Географик карталар


Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фаластин жире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның беренче сәяхәте

Рәсүл Паулның икенче сәяхәте

Рәсүл Паулның өченче сәяхәте

Рәсүл Паулның Рим шәһәренә сәяхәте


Географик карталар

### Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

### Гайсә Мәсих заманында Фаластин жире

Гайсә Мәсих заманында Фаластин жире

### Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

### Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

### Рәсүл Паулның беренче сәяхәте

Рәсүл Паулның беренче сәяхәте

### Рәсүл Паулның икенче сәяхәте

Рәсүл Паулның икенче сәяхәте

### Рәсүл Паулның өченче сәяхәте

Рәсүл Паулның өченче сәяхәте

### Рәсүл Паулның Рим шәһәренә сәяхәте

Рәсүл Паулның Рим шәһәренә сәяхәте

Адәм Углы - Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый (Марк 8:31; Рәсүлләр 7:55-56).

Аклау - Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый (Римлыларга хат 1:17; 3:28).

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим; гр. Теос)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне - Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата (Яхъя 1:29; I Көринтлеләргә хат 5:7; Ачылыш 5).

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһыга таба борылу - Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты - Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә (Лүк 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы - Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли (Марк 1:15; Лүк 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе (Рәсүлләр 25:13-26).

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал - Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ (Римлыларга хат 11:4).

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Гәлиләя - Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ - Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Грек теле - Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан - Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять - Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур - Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат (Маттай 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге «Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух - Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче (Яхъя 14:15-17,[26]).

Изге чатыр - Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар (Рәсүлләр 7:44; Гыйбриләргә хат 13:10).

Изге Язма - Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Илленче көн бәйрәме - Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә.

Иман итүче - Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге - К. Бердәмлек.

Исраил - 1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме;

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу - Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Кайсар - Рим императорларын шулай атаганнар.

Канун - Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече - Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган.

Килешү «Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр, Нух пәйгамбәр, Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән, Давыт патша белән Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү (Марк 14:24; I Көринтлеләргә хат 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы - Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган (Гыйбриләргә хат 9:4; Ачылыш 11:19).

Корбан - Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы - Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән (Рәсүлләр 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу - Изге Язмада бу сүз еш кына Аллаһының кешегә яисә халыкка дошманнарыннан, хәвеф-хәтәрдән, әсирлектән котылырга ярдәм итүен, шулай ук Гайсә Мәсихкә иман иткән кешеләрнең гөнаһ хакимлегеннән арынуын, иблистән, үлемнән, тәмугтан котылып, Аллаһы белән аралашу мөмкинлегенә ия булуын һәм мәңгелек тормыш алуын аңлата (Марк 15:31; Лүк 1:77; 2:11; Римлыларга хат 1:16).

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый.

Кулларны кую - Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә (Маттай 19:13,[15]);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда (Рәсүлләр 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда (I Тимутәйгә хат 4:14; I Тимутәйгә хат 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда (Рәсүлләр 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда (Марк 6:5; Лүк 4:40; 13:13; Рәсүлләр 28:8).

Кулъязма төргәге - Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы - К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан - Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Мәзбәх - Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт - Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр - Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр - Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра - Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр (Маттай 2:1-12).

Өлкәннәр - Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган. Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар (I Тимутәйгә хат 5:17; Титуска хат 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау) - Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр.

Пәйгамбәрләр - Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган. Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Раббы - Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»тә «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты - К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне - Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала (Маттай 24:43; 25:31-46; Лүк 17:24).

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим - Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани - Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар - Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Синай тавы - Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән.

Сөннәткә утырту - Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан.

К. Килешү.

Сөннәтсезләр - Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый.

Стан - Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык.

Суга чуму йоласы - Инҗилдә суга чуму йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чуму турында сүз бара (Маттай 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чуму йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә (Көлессәйлеләргә хат 2:12).

Тәкъвалык - Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү - Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. Тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк - К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме - Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр.

Туган - Инҗилдә кайбер урыннарда «имандаш» дигәнне аңлата (Маттай 18:15).

Тупас тукыма - Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар (Маттай 11:21).

Ураза тоту - Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар (Маттай 4:2; Лүк 18:12; Рәсүлләр 13:2-3).

Фарисейлар - Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фәрештә - Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен - Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы (Римлыларга хат 3:25-26; II Петернең хаты 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы (II Тимутәйгә хат 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач - Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хуҗа-Хаким - К. Хаким.

Һируд - 1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган (Рәсүлләр 12:1-5).

Һүссөп - Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр (Яхъя 19:29; Гыйбриләргә хат 9:19).

Шайтан - К. Иблис.

Шаһитлык чатыры - К. Изге чатыр.

Шимбә көн - Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела.

Шөһрәт - К. Дан.

Югары киңәшмә - Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух - Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша (Маттай 4:23; Рәсүлләр 10:36). Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле «Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә - 1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

• 1:1 Лүк 3:23-28

+ 1:16 Лүк 1:27

• 1:18 Лүк 2:1-7

+ 1:18 Лүк 1:27, Лүк 1:35

* 1:21 Гайсә – яһүдчә «Ешуа»; бу исем «Раббы коткара» дигәнне аңлата.

+ 1:21 Лүк 1:31, Рәсүлләр 4:12, Рәсүлләр 13:38

+ 1:22 Маттай 2:14, Маттай 4:14, Маттай 21:4, Маттай 26:56, Марк 14:49, Яхъя 19:36,

+ 2:1 Лүк 1:5, Лүк 2:4-7, Яхъя 7:42

+ 2:11 Яхъя 19:39

+ 2:15 Маттай 1:22

+ 2:17 Маттай 27:9

+ 2:23 Лүк 1:26, Лүк 2:39, Яхъя 1:45

• 3:1 Марк 1:1-8, Лүк 3:1-9, Лүк 3:15-17, Яхъя 1:19-28

* 3:1 Чумдыручы Яхъя – Яхъяны «Чумдыручы» дип атыйлар, чөнки ул суга чумдыру йоласын башкара иде.

+ 3:1 Лүк 1:80, Яхъя 1:6

+ 3:2 Марк 1:15

+ 3:6 Рәсүлләр 19:18

+ 3:7 Маттай 12:34, Маттай 23:33, Римлыларга хат 5:9, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 3:9 Яхъя 8:33

+ 3:10 Маттай 7:19

+ 3:11 Яхъя 1:15, Рәсүлләр 2:3

+ 3:12 Маттай 13:30, Гыйбриләргә 6:8

• 3:13 Марк 1:9-11, Лүк 3:21-22

+ 3:16 Рәсүлләр 7:56, Яхъя 1:32-33

+ 3:17 Марк 9:7, Яхъя 12:28, Маттай 17:5, II Петернең хаты 1:17

• 4:1 Марк 1:12-13, Лүк 4:1-13

+ 4:2 Маттай 21:18

+ 4:3 I Тессалуникәлеләргә хат 3:5

+ 4:6 Яхъя 7:4

+ 4:10 Маттай 16:23,

+ 4:11 Лүк 22:43

• 4:12 Марк 1:14-15, Лүк 4:14-15

* 4:12-13 Гәлиләя күле – аны Геннисарет күле дип тә атаганнар.

+ 4:12 Маттай 14:3

+ 4:13 Маттай 2:23, Марк 1:21

+ 4:14 Маттай 1:23

• 4:18 Марк 1:16-20, Лүк 5:1-11

+ 4:18 Яхъя 1:40-42

* 4:19 …кеше аулаучы… – Гайсә биредә кешеләрне Аллаһы юлына алып килүне балык тоту белән чагыштыра.

+ 4:19 Маттай 13:47

+ 4:20 Маттай 19:27

• 4:23 Лүк 6:17-19

+ 4:23 Марк 1:39

+ 4:24 Лүк 2:2

+ 4:25 Марк 5:20, Марк 7:31

• 5:3 Лүк 6:20-23

+ 5:4 II Көринтлеләргә хат 7:10, Ачылыш 21:4

+ 5:6 Яхъя 7:37

+ 5:7 Лүк 6:36

+ 5:8 I Яхъяның хаты 3:2, Гыйбриләргә 12:14, Ачылыш 22:4

+ 5:9 Ягъкубның хаты 3:18, II Тимутәйгә хат 2:22, Яхъя 1:12, I Яхъяның хаты 3:1, I Яхъяның хаты 5:1, Римлыларга хат 8:14

+ 5:11 Ягъкубның хаты 1:2, I Петернең хаты 4:14

+ 5:12 Рәсүлләр 5:41, Ягъкубның хаты 1:2, Римлыларга хат 5:3, II Көринтлеләргә хат 12:10, Гыйбриләргә 10:34

• 5:13 Марк 9:50, Лүк 14:34-35

+ 5:14 Эфеслеләргә хат 5:8

+ 5:15 Марк 4:21, Лүк 8:16, Лүк 11:33

+ 5:16 I Петернең хаты 2:12, II Көринтлеләргә хат 9:13

+ 5:17 Римлыларга хат 3:31, Римлыларга хат 10:4

+ 5:18 Лүк 16:17

+ 5:19 Маттай 11:11, Маттай 18:4

+ 5:20 Яхъя 3:5

+ 5:22 I Яхъяның хаты 3:15

+ 5:25 Лүк 12:58-59

* 5:26 Тиен – грекча «кодрант». Кодрант – римлыларның акча берәмлеге. 64 кодрант бер динарга – эшченең бер көнлек хезмәт хакына тигез.

+ 5:30 Маттай 18:8-9, Марк 9:43-44

• 5:31 Маттай 19:9, Марк 10:11-12, Лүк 16:18

+ 5:32 Римлыларга хат 7:3, I Көринтлеләргә хат 7:10-11

+ 5:34 Рәсүлләр 7:49

+ 5:37 Ягъкубның хаты 5:12

• 5:38 Лүк 6:27-36

+ 5:39 I Петернең хаты 2:23, Римлыларга хат 12:17, I Көринтлеләргә хат 6:7

+ 5:44 Римлыларга хат 12:20, Лүк 23:34, Рәсүлләр 7:60, I Петернең хаты 3:9, Римлыларга хат 12:14

+ 5:45 Рәсүлләр 14:17

+ 5:48 Маттай 19:21, Ягъкубның хаты 1:4, Эфеслеләргә хат 5:1, Көлессәйлеләргә хат 1:28

+ 6:1 I Яхъяның хаты 2:29

+ 6:2 Лүк 6:24

• 6:5 Лүк 11:2-4

+ 6:5 Лүк 18:11

+ 6:10 Маттай 26:42

* 6:13 …явыз заттан… – ягъни иблистән.

+ 6:13 Маттай 26:41, Яхъя 17:15, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 6:14 Марк 11:25-26, Эфеслеләргә хат 4:32, Көлессәйлеләргә хат 3:13

+ 6:15 Маттай 18:35, Ягъкубның хаты 2:13

• 6:19 Лүк 11:34-36, Лүк 12:22-34

+ 6:19 I Тимутәйгә хат 3:3, I Тимутәйгә хат 6:9, Гыйбриләргә 13:5, Ягъкубның хаты 5:2-3

+ 6:20 Маттай 19:21, I Петернең хаты 1:4

+ 6:24 Лүк 16:13

+ 6:25 Филиппуйлыларга хат 4:6, I Петернең хаты 5:7

+ 6:26 Маттай 10:31, Маттай 12:12

+ 6:30 Маттай 8:26, Маттай 14:31, Маттай 16:8

• 7:1 Лүк 6:37-38, Лүк 6:41-42

+ 7:1 Римлыларга хат 14:10, I Көринтлеләргә хат 4:5, Ягъкубның хаты 4:12

+ 7:2 Марк 4:24, Римлыларга хат 2:1

+ 7:6 Маттай 15:26

• 7:7 Лүк 11:9-13

+ 7:8 Маттай 18:19, Маттай 21:22, Марк 11:24, Яхъя 14:13-14, I Яхъяның хаты 3:22, I Яхъяның хаты 5:14

+ 7:11 Маттай 12:34

+ 7:12 Лүк 6:31, Маттай 22:40, Гәләтиялеләргә хат 5:14

• 7:13 Лүк 13:24

• 7:15 Лүк 6:43-44, Лүк 13:25-27

+ 7:15 Маттай 24:11, Марк 13:22, Рәсүлләр 13:6, II Петернең хаты 2:1, I Яхъяның хаты 4:1, Рәсүлләр 20:29

* 7:16 Күгән – күгелҗем җимеш бирә торган чәнечкеле куак; русчасы: тёрн.

+ 7:16 Ягъкубның хаты 2:18

+ 7:17 Маттай 12:33-35

+ 7:19 Маттай 3:10

+ 7:22 Маттай 25:11, Лүк 6:46, Яхъя 13:13, Марк 9:38, Лүк 9:49

+ 7:23 Маттай 25:41

• 7:24 Лүк 6:47-49

+ 7:29 Марк 1:22, Лүк 4:32

• 8:1 Марк 1:40-45, Лүк 5:12-16

* 8:2 Махаулы – тире авыруы (проказа) йоккан кеше.

+ 8:2 Марк 9:22

+ 8:4 Маттай 9:30, Маттай 17:9, Марк 1:34, Лүк 17:14

• 8:5 Лүк 7:1-10

+ 8:10 Рәсүлләр 10:2

+ 8:11 Лүк 13:29, Лүк 16:23, Эфеслеләргә хат 3:6

+ 8:12 Маттай 13:42, Маттай 22:13, Маттай 22:30, Маттай 24:51, Маттай 25:13, Лүк 13:28

+ 8:13 Маттай 9:29, Яхъя 4:53

• 8:14 Марк 1:29-34, Лүк 4:38-41

+ 8:14 I Көринтлеләргә хат 9:5

+ 8:15 Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

• 8:18 Лүк 9:57-62

+ 8:18 Марк 4:35, Лүк 8:22

• 8:23 Марк 4:35-41, Лүк 8:22-25

+ 8:26 Маттай 6:30,

• 8:28 Марк 5:1-20, Лүк 8:26-39

* 8:28 …кабер-мәгарәләрдән… – яһүдиләр мәетләрне тауда тишеп ясалган кабер-мәгарәләргә куйганнар.

+ 8:29 Марк 1:23-24, Лүк 4:34

+ 8:34 Лүк 5:8, Рәсүлләр 16:39

• 9:1 Марк 2:1-12, Лүк 5:17-26

+ 9:1 Маттай 4:13

+ 9:2 Марк 6:55, Маттай 8:10, Марк 10:52, Лүк 7:48

+ 9:3 Маттай 26:65, Яхъя 10:33

• 9:9 Марк 2:13-17, Лүк 5:27-32

+ 9:11 Маттай 11:19, Лүк 15:2

+ 9:13 Лүк 15:7, I Тимутәйгә хат 1:15

• 9:14 Марк 2:18-22, Лүк 5:33-39

+ 9:14 Маттай 11:2, Маттай 14:12, Лүк 11:1, Яхъя 1:35, Лүк 18:12

+ 9:15 Маттай 25:1-13, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2, Марк 14:7, Лүк 17:22, Яхъя 16:20

* 9:17 Турсык – сыеклык өчен зур күн капчык.

• 9:18 Марк 5:21-43, Лүк 8:40-56

+ 9:21 Марк 3:10

+ 9:22 Марк 10:52, Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 9:24 Яхъя 11:11

+ 9:25 Рәсүлләр 9:40, Марк 1:31, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

+ 9:27 Маттай 22:42, Лүк 1:32, Маттай 20:29-34

+ 9:29 Маттай 8:13

+ 9:30 Маттай 8:4, Маттай 12:16, Маттай 17:9, Марк 1:44

+ 9:31 Марк 1:45, Марк 7:36

+ 9:34 Маттай 10:25, Маттай 12:24

+ 9:36 Марк 8:2, Марк 6:34

+ 9:38 Лүк 10:2, Яхъя 4:35

• 10:1 Марк 3:13-19, Марк 6:7-13, Лүк 6:12-16, Лүк 9:1-6, Лүк 10:1-12

* 10:4 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч белән бәреп төшерүне яклап көрәшүче яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

+ 10:6 Маттай 15:24, I Петернең хаты 2:25

+ 10:7 Маттай 3:2, Маттай 4:17

+ 10:8 Маттай 8:2, Рәсүлләр 20:35

+ 10:10 I Тимутәйгә хат 5:18

+ 10:14 Рәсүлләр 13:51

• 10:16 Марк 13:9-13, Лүк 12:2-12, Лүк 21:12-17

+ 10:16 Лүк 10:3,

+ 10:18 Рәсүлләр 17:6, Рәсүлләр 18:12, Рәсүлләр 24:1, Рәсүлләр 25:6,

* 10:19 Мәхкәмә – хөкем чыгару урыны, суд.

+ 10:21 Маттай 24:10

+ 10:22 Маттай 24:9, Яхъя 15:18, Ягъкубның хаты 5:11, Гәләтиялеләргә хат 6:9, Ачылыш 2:10

+ 10:23 Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 14:6

+ 10:24 Лүк 6:40, Яхъя 13:16

* 10:25 Белзебул – иблис исемнәренең берсе. Белзебул кәнганиләрнең илаһы булган. Аны явыз рухлар башлыгы дип санаганнар.

+ 10:25 Маттай 9:34, Маттай 12:24

+ 10:26 Марк 4:21, Лүк 8:17, Лүк 12:2

* 10:29 Бер бакыр тәңкә – грек телендәге төп нөсхәдә «бер ассарион». Бер ассарион 1/16 динарга тигез.

+ 10:31 Маттай 6:26, Маттай 12:12

+ 10:32 Римлыларга хат 10:9, Ачылыш 3:5

+ 10:33 Маттай 25:12, I Яхъяның хаты 2:23, II Тимутәйгә хат 2:12

• 10:34 Лүк 12:51-53, Лүк 14:26-27

+ 10:34 Рәсүлләр 14:4

+ 10:38 Маттай 16:24-25, Марк 8:34-35, Лүк 9:23

+ 10:39 Яхъя 12:25

+ 10:40 Маттай 25:40, Лүк 10:16, Яхъя 12:44, Яхъя 13:20, Гәләтиялеләргә хат 4:14

+ 10:42 Марк 9:41, Гыйбриләргә 6:10

• 11:1 Лүк 7:18-35

+ 11:2 Маттай 14:3, Лүк 3:19-20, Яхъя 3:24, Яхъя 4:25, Яхъя 6:14, Яхъя 11:27

+ 11:6 Яхъя 6:61, Яхъя 16:1

+ 11:7 Маттай 3:1

+ 11:9 Маттай 14:5, Маттай 21:26

+ 11:10 Марк 1:2

+ 11:11 Лүк 1:15

+ 11:12 Лүк 16:16

+ 11:14 Маттай 17:12-13, Лүк 1:17

+ 11:15 Ачылыш 2:7

+ 11:18 Маттай 3:4, Лүк 1:15

+ 11:19 Яхъя 2:1, Яхъя 12:2, Маттай 9:10-11

• 11:20 Лүк 10:13-15

+ 11:21 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 11:22 Маттай 15:21

• 11:25 Лүк 10:21-22

+ 11:27 Яхъя 13:3, Яхъя 17:2, Яхъя 6:46, Яхъя 7:29, Яхъя 8:19, Яхъя 10:15

+ 11:28 Яхъя 7:37

+ 11:30 I Яхъяның хаты 5:3

• 12:1 Марк 2:23-28, Лүк 6:1-5

+ 12:6 Маттай 12:41

• 12:9 Марк 3:1-6, Лүк 6:6-11

+ 12:10 Лүк 11:54, Лүк 20:20

+ 12:12 Маттай 6:26, Маттай 10:31

+ 12:16 Маттай 8:4, Маттай 9:30

• 12:22 Марк 3:20-30, Лүк 11:14-23

+ 12:23 Маттай 9:27

+ 12:24 Маттай 9:34, Маттай 10:25

+ 12:27 Марк 9:38, Рәсүлләр 19:13

+ 12:30 Марк 9:40

+ 12:31 Марк 3:29, Лүк 12:10

+ 12:33 Маттай 7:17-20, Лүк 6:43-45

+ 12:34 Маттай 3:7, Маттай 23:33, Маттай 7:11, Маттай 15:18, Ягъкубның хаты 3:6

+ 12:36 Римлыларга хат 14:12

+ 12:37 Маттай 5:22, Ягъкубның хаты 3:2-12

• 12:38 Марк 8:11-12, Лүк 11:29-32

+ 12:38 I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 12:39 Маттай 16:4

+ 12:41 Римлыларга хат 2:27, Маттай 12:6

• 12:43 Лүк 11:24-26

+ 12:45 II Петернең хаты 2:20

• 12:46 Марк 3:31-35, Лүк 8:19-21

+ 12:46 Маттай 13:55, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 12:50 Яхъя 15:14, Гыйбриләргә 2:11

• 13:1 Марк 4:1-9, Лүк 8:4-8

+ 13:9 Маттай 11:15

• 13:10 Марк 4:10-12, Лүк 8:9-10

+ 13:11 Маттай 19:11

+ 13:12 Маттай 25:29

+ 13:15 Яхъя 12:40, Рәсүлләр 28:26-27

+ 13:16 Лүк 10:23-24

+ 13:17 Гыйбриләргә 11:13, I Петернең хаты 1:10-12

• 13:18 Марк 4:13-20, Лүк 8:11-15

+ 13:21 Гәләтиялеләргә хат 1:6, Гыйбриләргә 6:4

+ 13:22 Маттай 6:25, Марк 10:23, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 13:23 Яхъя 15:5

+ 13:30 Маттай 3:12

• 13:31 Марк 4:30-34, Лүк 13:18-21

+ 13:32 Маттай 17:20, Лүк 17:6,

* 13:33 …өч үлчәм… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «өч сатон»; сатон – сыеклык үлчәү берәмлеге, 7,3 л.

+ 13:33 I Көринтлеләргә хат 5:6, Гәләтиялеләргә хат 5:9

+ 13:38 Яхъя 8:44

+ 13:39 Ачылыш 14:15-16

+ 13:41 Маттай 24:31

+ 13:42 Яхъя 15:6, Ачылыш 20:15, Маттай 8:12

+ 13:43 Маттай 11:15

+ 13:47 Маттай 4:19

+ 13:48 Яхъя 21:11

+ 13:49 Маттай 25:32

+ 13:50 Маттай 8:12

• 13:53 Марк 6:1-6, Лүк 4:16-30

+ 13:54 Маттай 2:23, Лүк 2:39, Лүк 4:23, Марк 1:21

+ 13:55 Яхъя 6:42, Маттай 12:46

+ 13:57 Маттай 11:6, Яхъя 4:44

• 14:1 Марк 6:14-29, Лүк 9:7-9

* 14:1 Һируд – Һируд Антипас, Бөек Һирудның углы.

+ 14:2 Маттай 16:14

+ 14:3 Маттай 4:12, Маттай 11:2, Лүк 3:19-20, Яхъя 3:24

+ 14:5 Маттай 11:9, Маттай 21:26

+ 14:12 Маттай 9:14

• 14:13 Марк 6:30-44, Лүк 9:10-17, Яхъя 6:1-14

+ 14:21 Маттай 15:38

• 14:22 Марк 6:45-56, Яхъя 6:15-21

+ 14:23 Марк 1:35, Лүк 4:42, Лүк 5:16

+ 14:26 Лүк 24:37

+ 14:31 Маттай 6:30

+ 14:33 Лүк 1:35

+ 14:34 Марк 6:53, Лүк 5:1

• 15:1 Марк 7:1-23

+ 15:2 Лүк 11:38

+ 15:3 Гәләтиялеләргә хат 1:14

+ 15:7 Маттай 23:13, Рәсүлләр 28:25

+ 15:9 Көлессәйлеләргә хат 2:22

+ 15:11 Рәсүлләр 10:15

+ 15:13 Яһүдәнең хаты 1:12

+ 15:14 Маттай 23:16, Лүк 6:39

+ 15:18 Маттай 12:34, Ягъкубның хаты 3:6

+ 15:19 Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, I Көринтлеләргә хат 6:9-10

• 15:21 Марк 7:24-30

+ 15:22 Маттай 9:27, Лүк 1:32

+ 15:24 Маттай 10:6, I Петернең хаты 2:25

+ 15:26 Маттай 7:6

• 15:29 Марк 7:31

+ 15:32 Маттай 9:36

+ 15:38 Маттай 14:21

• 16:1 Марк 8:11-13, Лүк 12:54-56

+ 16:1 Маттай 3:7, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 16:4 Маттай 12:39

• 16:5 Марк 8:14-21

+ 16:6 Лүк 12:1, I Көринтлеләргә хат 5:7-8

+ 16:8 Маттай 6:30

+ 16:9 Маттай 14:13-21

+ 16:10 Маттай 15:36-37

• 16:13 Марк 8:27-30, Лүк 9:18-21

+ 16:14 Маттай 14:2,

+ 16:17 I Көринтлеләргә хат 2:13

* 16:18 Петер – грек телендә «кыя» дигәнне аңлата.

* 16:18 …үлеләр дөньясы… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «үлеләр дөньясының капкалары».

+ 16:18 Марк 3:16, Яхъя 1:42, Эфеслеләргә хат 2:20

+ 16:20 Маттай 9:30

• 16:21 Марк 8:31, Лүк 9:22-27

+ 16:21 Лүк 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Яхъя 2:19

+ 16:23 Маттай 4:10, Филиппуйлыларга хат 3:19

+ 16:24 Маттай 10:38-39

+ 16:25 Маттай 19:29

+ 16:27 Маттай 24:30, Маттай 25:31, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 2:23

+ 16:28 Маттай 24:34, Яхъя 21:22

• 17:1 Марк 9:2-13, Лүк 9:28-36

+ 17:1 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 17:2 Ачылыш 1:16

+ 17:5 Маттай 3:17, II Петернең хаты 1:17

+ 17:9 Маттай 8:4, Маттай 9:30, Марк 1:44

+ 17:13 Маттай 11:14, Лүк 1:17

• 17:14 Марк 9:14-29, Лүк 9:37-43

+ 17:18 Марк 1:26, Рәсүлләр 8:7

+ 17:20 Маттай 13:31, Лүк 17:6, Марк 11:23

* 17:21 Кайбер кулъязмаларда 21 нче аять тә бар: «Мондый җенне фәкать дога һәм ураза ярдәмендә генә куып чыгарырга мөмкин».

• 17:22 Марк 9:30-32, Лүк 9:43-45

+ 17:23 Маттай 16:21, Маттай 20:19

* 17:24 …Аллаһы йорты өчен салым… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «ике драхма». Драхма – грекларда әйләнештә йөргән көмеш тәңкә; эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил итә. Яһүдиләрдә һәр ир-ат елга бер тапкыр Аллаһы йорты өчен ике драхма күләмендә салым түләргә тиеш булган.

+ 17:24 Марк 9:33, Маттай 22:17

* 17:27 Көмеш тәңкә – грекча «статер»; бер статер дүрт драхмага тигез.

+ 17:27 Римлыларга хат 13:7

• 18:1 Марк 9:33-37, Марк 9:42-48, Лүк 9:46-48, Лүк 17:1-2

+ 18:3 I Көринтлеләргә хат 14:20, Маттай 19:16

+ 18:5 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20

+ 18:7 Маттай 26:24

+ 18:8 Маттай 5:30, Маттай 25:41, Ачылыш 20:10

+ 18:9 Маттай 5:29

• 18:10 Лүк 15:3-7

* 18:11 Кайбер кулъязмаларда 11 нче аять тә бар: «Адәм Углы һәлак булганны коткарырга килде».

+ 18:14 Яхъя 6:39

• 18:15 Лүк 17:3

+ 18:15 Ягъкубның хаты 5:19, Гәләтиялеләргә хат 6:1

+ 18:16 II Көринтлеләргә хат 13:1

+ 18:17 Маттай 5:46-47, Титуска хат 3:10

+ 18:19 Маттай 7:7-8

+ 18:21 Лүк 17:4

* 18:22 Сүзгә-сүз: «җитмеш тапкыр җиде».

* 18:24 Талант – римлыларның иң зур акча берәмлеге; 6000 динарга тигез.

+ 18:35 Маттай 6:15, Ягъкубның хаты 2:13

• 19:1 Марк 10:1-12

+ 19:5 Эфеслеләргә хат 5:31

+ 19:6 I Көринтлеләргә хат 6:16, I Көринтлеләргә хат 7:10

+ 19:9 Маттай 5:32, I Көринтлеләргә хат 7:10

+ 19:11 Марк 4:11, I Көринтлеләргә хат 7:7, I Тимутәйгә хат 5:14

• 19:13 Марк 10:13-16, Лүк 18:15-17

+ 19:14 Маттай 18:3

• 19:16 Марк 10:17-31, Лүк 18:18-30

+ 19:16 Лүк 10:25

+ 19:17 Римлыларга хат 10:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12

+ 19:20 Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 19:21 Маттай 5:48, Лүк 12:33, Маттай 6:20, I Петернең хаты 1:4

+ 19:26 Марк 14:36

+ 19:27 Маттай 4:20-22

+ 19:28 Маттай 16:27, Маттай 25:31, Лүк 22:30, I Көринтлеләргә хат 6:2, Ачылыш 3:21

+ 19:29 Маттай 16:25

+ 19:30 Маттай 20:16, Лүк 13:30

* 20:3 …иртәнге сәгать тугызда… – сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

+ 20:16 Маттай 19:30, Лүк 13:30

• 20:17 Марк 10:32-34, Лүк 18:31-34

+ 20:19 Маттай 16:21, Маттай 17:23

• 20:20 Марк 10:35-45

+ 20:20 Маттай 10:2, Марк 1:19

+ 20:21 Маттай 19:28

+ 20:22 Маттай 26:39, Яхъя 18:11

+ 20:26 I Петернең хаты 5:3, Маттай 23:11, Марк 9:35

+ 20:28 Яхъя 13:4-5, Яхъя 11:51, I Петернең хаты 1:18-19, Римлыларга хат 4:25, Гәләтиялеләргә хат 1:4, I Тимутәйгә хат 2:6, Титуска хат 2:14

• 20:29 Марк 10:46-52, Лүк 18:35-43

+ 20:30 Маттай 9:27-31

+ 20:34 Лүк 7:13

• 21:1 Марк 11:1-11, Лүк 19:28-38, Яхъя 12:12-19

+ 21:1 Рәсүлләр 1:12

+ 21:4 Яхъя 12:15, Маттай 1:23, Маттай 26:56, Яхъя 19:36

* 21:9 Һошанна – яһүдчә «коткар безне!» Гайсә заманында әлеге сүз Аллаһыны мактау өчен кулланылган.

+ 21:9 Маттай 9:27, Маттай 23:39

+ 21:11 Лүк 7:16

• 21:12 Марк 11:15-19, Лүк 19:45-48, Яхъя 2:13-22

+ 21:12 Лүк 2:24

+ 21:15 Маттай 9:27

+ 21:16 Лүк 19:39,

+ 21:17 Лүк 19:29, Лүк 24:50, Яхъя 11:18

• 21:18 Марк 11:12-14, Марк 11:20-24

+ 21:18 Маттай 4:2

+ 21:19 Маттай 24:32, Лүк 13:6

+ 21:21 Маттай 17:20, Ягъкубның хаты 1:6, I Көринтлеләргә хат 13:2

+ 21:22 Маттай 7:8, Маттай 17:20, I Көринтлеләргә хат 13:2

• 21:23 Марк 11:27-33, Лүк 20:1-8

+ 21:23 Рәсүлләр 4:7

+ 21:25 Маттай 3:6, Лүк 7:30

+ 21:26 Маттай 11:9, Маттай 14:5

+ 21:32 Лүк 7:29

• 21:33 Марк 12:1-12, Лүк 20:9-19

+ 21:33 Марк 13:34

+ 21:35 Маттай 22:6, Маттай 23:34, Гыйбриләргә 11:36-37

+ 21:37 Маттай 3:17, Гыйбриләргә 1:1

+ 21:38 Гыйбриләргә 1:2

+ 21:39 Гыйбриләргә 13:12

+ 21:41 Рәсүлләр 13:46

+ 21:42 Рәсүлләр 4:11, I Петернең хаты 2:7

+ 21:46 Марк 11:18, Марк 11:32

• 22:1 Лүк 14:15-24

+ 22:1 Маттай 13:34

+ 22:2 Маттай 25:10, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 22:6 Маттай 21:35, Маттай 23:34, Гыйбриләргә 11:36-37

+ 22:7 Маттай 21:41

+ 22:8 Маттай 10:11, Рәсүлләр 13:46, Ачылыш 3:4

+ 22:13 Маттай 8:12

• 22:15 Марк 12:13-17, Лүк 20:20-26

+ 22:15 Лүк 11:54

+ 22:16 Көлессәйлеләргә хат 3:25

+ 22:17 Маттай 17:24-25

+ 22:18 Марк 7:6, Лүк 12:1

+ 22:21 Римлыларга хат 13:7

• 22:23 Марк 12:18-27, Лүк 20:27-40

+ 22:23 Рәсүлләр 4:1, Рәсүлләр 23:8

• 22:34 Марк 12:28-34, Лүк 10:25-28

+ 22:39 Маттай 19:19

+ 22:40 Маттай 7:12, Гәләтиялеләргә хат 5:14

• 22:41 Марк 12:35-37, Лүк 20:41-44

+ 22:42 Маттай 9:27

+ 22:44 Рәсүлләр 2:34-35

+ 22:46 Лүк 20:40

• 23:1 Марк 12:38-40, Лүк 11:37-52, Лүк 20:45-47

+ 23:3 Римлыларга хат 2:17-23

* 23:5 Кап – яһүдиләр дога кылган вакытта маңгайларына һәм сул кулларына күн тартмачыклар бәйләгәннәр, эченә Тәүрат текстларыннан өзекләр салганнар.

+ 23:6 Лүк 14:7-8

+ 23:8 Ягъкубның хаты 3:1, Лүк 22:32, Филимунга хат 1:16

+ 23:11 Маттай 20:26, Марк 9:35, Марк 10:43

+ 23:12 Лүк 14:11, Лүк 18:14

+ 23:13 Маттай 15:7

* 23:14 Кайбер кулъязмаларда 14 нче аять тә бар: «Кайгы сезгә, Канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Тол хатыннарның мал-мөлкәтен талыйсыз, кешеләр күрсен өчен озаклап дога кыласыз. Болар өчен тагын да катырак хөкемгә тартылачаксыз».

+ 23:16 Маттай 15:14

+ 23:27 Рәсүлләр 23:1,

+ 23:30 Рәсүлләр 7:52

+ 23:33 Маттай 3:7, Маттай 12:34

+ 23:34 Маттай 21:35, Маттай 22:6, Гыйбриләргә 11:36-37, Маттай 10:17, Марк 13:9, Лүк 21:12

+ 23:35 I Яхъяның хаты 3:12, Гыйбриләргә 11:4, Ачылыш 18:24

• 23:37 Лүк 13:34-35

+ 23:37 Рәсүлләр 7:52,

+ 23:39 Маттай 21:9

• 24:1 Марк 13:1-13, Лүк 21:5-19

+ 24:2 Лүк 19:44

+ 24:4 I Яхъяның хаты 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 24:7 Ачылыш 6:4, Рәсүлләр 11:28, Ачылыш 6:8, Ачылыш 6:12

+ 24:9 Маттай 10:22, Яхъя 15:18

+ 24:10 Маттай 10:21

+ 24:11 Маттай 7:15

+ 24:13 Ягъкубның хаты 5:11, Ачылыш 2:10

+ 24:14 Маттай 28:19, Римлыларга хат 10:18, Көлессәйлеләргә хат 1:6, Көлессәйлеләргә хат 1:23

• 24:15 Марк 13:14-23, Лүк 21:20-24

+ 24:17 Лүк 17:31

+ 24:19 Лүк 23:29

+ 24:21 Ачылыш 16:18

+ 24:22 Лүк 18:7

+ 24:23 Лүк 17:23

+ 24:24 II Тессалуникәлеләргә хат 2:9, Ачылыш 13:13, Ачылыш 16:14

+ 24:25 Яхъя 13:19, Яхъя 14:29

+ 24:27 Лүк 17:24

+ 24:28 Лүк 17:37

• 24:29 Марк 13:24-27, Лүк 21:25-28

+ 24:29 Рәсүлләр 2:20, Ачылыш 6:13

+ 24:30 Маттай 16:27,

+ 24:31 I Көринтлеләргә хат 15:52, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 11:15, Маттай 13:41, II Тессалуникәлеләргә хат 2:1

• 24:32 Марк 13:28-31, Лүк 21:29-33

+ 24:34 Маттай 16:28

+ 24:35 II Петернең хаты 3:10

• 24:36 Марк 13:32-37, Лүк 12:38-40, Лүк 17:26-30, Лүк 17:34-36

+ 24:42 Маттай 25:13

+ 24:43 II Петернең хаты 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2

+ 24:44 Ачылыш 3:3, Ачылыш 16:15

• 24:45 Лүк 12:42-48

+ 24:46 Маттай 25:21, Яхъя 13:17

+ 24:48 Маттай 25:5

+ 24:51 Маттай 8:12

+ 25:1 Маттай 9:15, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 25:5 Маттай 24:48

+ 25:10 Маттай 22:2

+ 25:11 Маттай 7:22, Лүк 6:46, Лүк 13:25

+ 25:12 Маттай 10:33

+ 25:13 I Көринтлеләргә хат 16:13, Маттай 24:36, Маттай 24:42

• 25:14 Лүк 19:12-27

+ 25:19 Римлыларга хат 14:12

+ 25:21 Лүк 16:10, Гыйбриләргә 12:2

+ 25:29 Маттай 13:12

+ 25:30 Маттай 8:12

+ 25:31 Маттай 16:27, Маттай 19:28

+ 25:32 II Көринтлеләргә хат 5:10, Маттай 13:49

+ 25:34 Ачылыш 21:7

+ 25:35 Лүк 3:11, Ягъкубның хаты 2:15-16

+ 25:36 II Тимутәйгә хат 1:16-18

+ 25:40 Маттай 10:40

+ 25:41 Маттай 7:23, Марк 9:43-44, Яһүдәнең хаты 1:7, Ачылыш 20:10

+ 25:45 Лүк 10:16

• 26:1 Марк 14:1-2, Лүк 22:1-2, Яхъя 11:45-53

• 26:6 Марк 14:3-9, Лүк 7:36-50, Яхъя 12:1-8

+ 26:6 Маттай 21:17, Яхъя 11:1, Яхъя 11:18,

* 26:7 Алебастр – савыт ясау өчен кулланыла торган йомшак таш.

+ 26:11 Маттай 9:15, Яхъя 7:33

+ 26:12 Яхъя 19:40

+ 26:13 Маттай 24:14

• 26:14 Марк 14:10-11, Лүк 22:3-6

+ 26:14 Яхъя 13:2, Рәсүлләр 1:16

• 26:17 Марк 14:12-21, Лүк 22:7-14, Лүк 22:21-23, Яхъя 13:21-30

+ 26:21 Яхъя 13:18

+ 26:24 Маттай 18:7

• 26:26 Марк 14:22-26, Лүк 22:15-20, I Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 26:26 Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 10:16, Гыйбриләргә 10:10

+ 26:30 Лүк 22:39

• 26:31 Марк 14:27-31, Лүк 22:31-34, Яхъя 13:36-38

+ 26:31 Яхъя 16:32

+ 26:32 Маттай 28:7

+ 26:35 Яхъя 11:16, Яхъя 21:19

• 26:36 Марк 14:32-42, Лүк 22:39-46

+ 26:37 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 26:38 Яхъя 12:27

+ 26:39 Гыйбриләргә 5:7, Марк 10:38, Яхъя 18:11, Яхъя 5:30, Яхъя 6:38, Гәләтиялеләргә хат 1:4

+ 26:41 Маттай 6:13, I Петернең хаты 4:7

+ 26:42 Маттай 6:10

+ 26:45 Яхъя 2:4, Маттай 16:21, Маттай 17:22, Маттай 20:18

• 26:47 Марк 14:43-50, Лүк 22:47-53, Яхъя 18:3-12

+ 26:47 Рәсүлләр 1:16

+ 26:51 Лүк 22:38

+ 26:52 Ачылыш 13:10

* 26:53 Гаскәр – грекча «легион», римлыларның 6000 сугышчыдан торган иң зур хәрби төркеме.

+ 26:55 Маттай 21:23, Лүк 21:37

+ 26:56 Маттай 1:22-23, Маттай 21:4, Яхъя 19:36, Маттай 26:31, Яхъя 16:32

• 26:57 Марк 14:53-65, Лүк 22:54-55, Лүк 22:63-71, Яхъя 18:13-14, Яхъя 18:19-24

+ 26:61 Марк 15:29, Яхъя 2:19

+ 26:62 Маттай 27:13

+ 26:64 Маттай 16:27, Маттай 24:30, Гыйбриләргә 1:13

+ 26:65 Рәсүлләр 14:14, Маттай 9:3, Яхъя 10:36

• 26:69 Марк 14:66-72, Лүк 22:56-62, Яхъя 18:15-18, Яхъя 18:25-27

+ 26:75 Маттай 26:34

• 27:1 Марк 15:1, Лүк 23:1-2, Яхъя 18:28-32

+ 27:2 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, I Тимутәйгә хат 6:13

• 27:3 Рәсүлләр 1:18-19

+ 27:6 Марк 12:41, Яхъя 8:20

+ 27:9 Маттай 2:17

• 27:11 Марк 15:2-5, Лүк 23:3-5, Яхъя 18:33-38

+ 27:11 Маттай 2:2

+ 27:13 Маттай 26:62

• 27:15 Марк 15:6-15, Лүк 23:13-25, Яхъя 18:39

+ 27:18 Яхъя 12:19

+ 27:20 Рәсүлләр 3:14

+ 27:23 Лүк 23:41, Гыйбриләргә 4:15

+ 27:25 I Тессалуникәлеләргә хат 2:16

+ 27:26 Маттай 20:19

• 27:27 Марк 15:16-20, Яхъя 19:2-3

+ 27:30 Маттай 20:19

• 27:32 Марк 15:21-32, Лүк 23:26-43, Яхъя 19:17-27

+ 27:40 Марк 14:58, Яхъя 2:19, Маттай 4:3-6

+ 27:42 Яхъя 10:18, Яхъя 1:49, Яхъя 12:13, Яхъя 20:29

• 27:45 Марк 15:33-41, Лүк 23:44-49, Яхъя 19:28-30

+ 27:46 Рәсүлләр 3:1,

+ 27:52 Яхъя 5:21, Яхъя 5:25

+ 27:56 Лүк 8:2, Маттай 20:20

• 27:57 Марк 15:42-47, Лүк 23:50-56, Яхъя 19:38-42

+ 27:63 Маттай 16:21, Маттай 17:23, Маттай 20:19

+ 27:66 Ачылыш 20:3

• 28:1 Марк 16:1-8, Лүк 24:1-12, Яхъя 20:1-10

+ 28:1 Лүк 8:2, Маттай 27:61

+ 28:2 Маттай 27:60

+ 28:3 Марк 9:3, Рәсүлләр 1:10

+ 28:4 Ачылыш 1:17

+ 28:7 Маттай 26:32

+ 28:9 Яхъя 20:19, Яхъя 20:21, Маттай 28:17, Лүк 24:52

+ 28:10 Маттай 12:50, Яхъя 20:17, Римлыларга хат 8:29, Гыйбриләргә 2:11

• 28:16 Марк 16:14-18, Лүк 24:36-49, Яхъя 20:19-23

+ 28:17 Яхъя 20:25

+ 28:18 Маттай 11:27, Яхъя 17:2

+ 28:19 II Көринтлеләргә хат 13:13, Яхъя 4:1-2, Рәсүлләр 8:13, Көлессәйлеләргә хат 1:23

+ 28:20 Яхъя 14:15, Маттай 13:39

• 1:1 Маттай 3:1-12, Лүк 3:1-9, Яхъя 1:19-28

+ 1:2 Маттай 11:10, Лүк 7:27

+ 1:4 Лүк 1:80, Яхъя 1:6

+ 1:5 Рәсүлләр 19:18

• 1:9 Маттай 3:13, Лүк 3:21-22, Лүк 4:1-13

+ 1:9 Маттай 2:23, Лүк 2:39

+ 1:10 Рәсүлләр 7:56, Яхъя 1:32-33

+ 1:11 Марк 9:7, Яхъя 12:28, Марк 9:7, II Петернең хаты 1:17

+ 1:13 I Тессалуникәлеләргә хат 3:5, Лүк 22:43

• 1:14 Маттай 4:18-22, Лүк 5:1-11

+ 1:15 Гәләтиялеләргә хат 4:4, Маттай 3:2

* 1:16-17 Гәлиләя күле – аны «Геннисарет күле» дип тә атаганнар.

* 1:16-17 …кеше аулаучы… – Гайсә биредә кешеләрне Аллаһы юлына алып килүне балык тоту белән чагыштыра.

+ 1:16 Маттай 14:34, Марк 6:53, Яхъя 1:40-42

+ 1:17 Маттай 13:47

+ 1:18 Марк 10:28

• 1:21 Лүк 4:31-41

+ 1:21 Маттай 4:13

+ 1:22 Маттай 7:28-29

+ 1:24 Марк 5:7, Рәсүлләр 19:15, Яхъя 6:69

+ 1:26 Марк 9:20, Рәсүлләр 8:7

+ 1:27 Рәсүлләр 17:19

+ 1:30 I Көринтлеләргә хат 9:5

+ 1:31 Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

+ 1:34 Маттай 12:16, Марк 3:12

• 1:35 Лүк 4:42-44

+ 1:35 Маттай 14:23, Лүк 5:16

• 1:40 Маттай 8:1-4, Лүк 5:12-16

* 1:40 Махау чире – йогышлы тире авыруы; русчасы: проказа.

+ 1:40 Марк 9:22

+ 1:42 Лүк 17:14

+ 1:43 Маттай 9:30

+ 1:44 Лүк 17:14

+ 1:45 Марк 7:36

• 2:1 Маттай 9:1-8, Лүк 5:17-26

+ 2:1 Маттай 4:13, Марк 1:21

+ 2:4 Марк 6:55

+ 2:5 Маттай 8:10, Марк 10:52, Лүк 7:48

+ 2:7 Марк 14:64,

• 2:13 Маттай 9:9-13, Лүк 5:27-32

+ 2:16 Лүк 15:2

+ 2:17 Лүк 15:7, I Тимутәйгә хат 1:15

• 2:18 Маттай 9:14-17, Маттай 12:1-8, Лүк 5:33

+ 2:18 Маттай 11:2, Лүк 11:1, Яхъя 1:35, Лүк 18:12

+ 2:19 Маттай 25:1-13, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 2:20 Марк 14:7, Лүк 17:22

* 2:22 Турсык – сыеклык өчен зур күн капчык.

• 3:1 Маттай 12:9-14, Лүк 6:6-11

+ 3:1 Марк 1:21

+ 3:2 Лүк 14:1, Лүк 20:20

+ 3:4 Лүк 14:3

+ 3:5 Эфеслеләргә хат 4:18,

+ 3:7 Маттай 11:21

+ 3:10 Марк 5:28

+ 3:11 Маттай 14:33, Марк 1:24

+ 3:12 Маттай 12:16, Марк 1:34

• 3:13 Маттай 10:1-4, Лүк 6:12-16

+ 3:16 Маттай 16:18, Яхъя 1:42

+ 3:17 Марк 1:19

* 3:18 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч кулланып бәреп төшерү өчен көрәшкән яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

+ 3:18 Маттай 9:9

+ 3:19 Марк 14:10, Марк 14:44

• 3:20 Маттай 12:22-32, Лүк 11:14-23, Лүк 12:10

+ 3:20 Марк 6:31

+ 3:21 II Көринтлеләргә хат 5:13

* 3:22 Белзебул – иблис исемнәренең берсе. Белзебул кәнганиләрнең илаһы булган. Аны явыз рухлар башлыгы дип санаганнар.

+ 3:22 Маттай 9:34, Маттай 10:25

+ 3:29 Лүк 12:10, I Яхъяның хаты 5:16, Гыйбриләргә 10:26, Гыйбриләргә 10:29

• 3:31 Маттай 12:46-50, Лүк 8:19-21

+ 3:31 Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 3:35 Яхъя 15:14, Гыйбриләргә 2:11

• 4:1 Маттай 13:1-23, Лүк 8:4-15

* 4:7 Күгән – күгелҗем җимеш бирә торган чәнечкеле куак; русчасы: тёрн.

+ 4:9 Маттай 11:15, Ачылыш 2:7

• 4:10 Маттай 13:18-23, Лүк 8:11-15

+ 4:11 Маттай 19:11, I Көринтлеләргә хат 5:12-13

+ 4:12 Яхъя 12:40, Рәсүлләр 28:26-27

+ 4:14 Рәсүлләр 8:4

+ 4:17 Гәләтиялеләргә хат 1:6, Гыйбриләргә 6:4

+ 4:19 Маттай 6:25, Марк 10:23, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 4:20 Яхъя 15:5

• 4:21 Лүк 8:16-18

+ 4:21 Маттай 5:15, Лүк 11:33

+ 4:22 Маттай 10:26, Лүк 12:2

+ 4:23 Маттай 11:15, Марк 4:9

+ 4:24 Маттай 7:2

+ 4:29 Маттай 13:38, Ачылыш 14:15

• 4:30 Маттай 13:31-35, Лүк 13:18-19

+ 4:31 Маттай 17:20, Лүк 17:6

• 4:35 Маттай 8:23-27, Лүк 8:22-25

+ 4:35 Маттай 8:18, Лүк 8:22

+ 4:37 Рәсүлләр 27:14

• 5:1 Маттай 8:28-34, Лүк 8:26-39

* 5:2-3 …кабер-мәгарәләр… – яһүдиләр мәетне тауда тишеп ясалган кабер-мәгарәләргә куйганнар.

+ 5:7 Марк 1:24

* 5:9 Гаскәр – грекча «легион», римлыларның 6000 сугышчыдан торган иң зур хәрби төркеме.

+ 5:17 Лүк 5:8, Рәсүлләр 16:39

+ 5:20 Маттай 4:25, Марк 7:31

• 5:21 Маттай 9:18-26, Лүк 8:40-56

+ 5:22 Лүк 13:14, Рәсүлләр 13:15, Рәсүлләр 18:8

+ 5:28 Марк 3:10

+ 5:30 Лүк 5:17, Лүк 6:19

+ 5:34 Марк 10:52

+ 5:37 Марк 9:2, Марк 14:33

+ 5:39 Яхъя 11:11

+ 5:41 Марк 1:31, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41, Лүк 7:14

+ 5:43 Марк 1:44, Марк 9:9

• 6:1 Маттай 13:53-58, Лүк 4:16-30

+ 6:1 Маттай 2:23, Лүк 2:39, Лүк 4:23

+ 6:2 Марк 1:21

+ 6:3 Маттай 11:6

+ 6:4 Яхъя 4:44

• 6:7 Маттай 10:1, Маттай 10:5-15, Лүк 9:1-6

+ 6:7 Марк 3:13-18

+ 6:11 Рәсүлләр 13:51

+ 6:12 Марк 1:15

+ 6:13 Ягъкубның хаты 5:14

• 6:14 Маттай 14:1-12, Лүк 9:7-9

+ 6:14 Марк 8:28

+ 6:15 Маттай 21:11

+ 6:17 Маттай 11:2, Лүк 3:19-20, Яхъя 3:24

* 6:27 Җәллад – үлем җәзасын башкаручы; русчасы: палач.

+ 6:29 Марк 2:18

• 6:30 Маттай 14:13-21, Лүк 9:10-17, Яхъя 6:1-14

+ 6:30 Марк 6:7

+ 6:31 Марк 3:20

+ 6:34 Маттай 9:36

* 6:37 Динар – римлыларда әйләнештә йөргән көмеш тәңкә; бер динар эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил итә.

• 6:45 Маттай 14:22-36, Яхъя 6:15-21

+ 6:45 Маттай 11:21, Марк 8:22

+ 6:46 Лүк 6:12, Лүк 9:28

* 6:48 …иртәнге өч белән алты арасында… – сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

+ 6:49 Лүк 24:37

+ 6:52 Марк 6:41, Марк 8:17, Яхъя 12:40, II Көринтлеләргә хат 3:14

+ 6:53 Маттай 14:34, Лүк 5:1

+ 6:55 Марк 2:4, Рәсүлләр 5:15

+ 6:56 Марк 5:27

• 7:1 Маттай 15:1-20

+ 7:3 Гәләтиялеләргә хат 1:14

+ 7:4 Гыйбриләргә 9:10

+ 7:5 Лүк 11:38

+ 7:6 Маттай 23:13

+ 7:7 Көлессәйлеләргә хат 2:22

+ 7:15 Рәсүлләр 10:15, Титуска хат 1:15

* 7:16 Кайбер кулъязмаларда 16 нчы аять тә бар: «Колагы булганнар – ишетсен!»

+ 7:19 Рәсүлләр 10:15, Рәсүлләр 11:9, Титуска хат 1:15

+ 7:20 Маттай 12:34, Ягъкубның хаты 3:6

+ 7:21 Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, I Көринтлеләргә хат 6:9-10

• 7:24 Маттай 15:21-28

+ 7:26 Рәсүлләр 21:2-3

+ 7:27 Маттай 7:6

+ 7:31 Марк 8:24, Марк 5:20, Марк 1:9

+ 7:33 Марк 8:23, Яхъя 9:6

+ 7:36 Марк 1:44-45

• 8:1 Маттай 15:32-39

+ 8:2 Маттай 9:36

• 8:11 Маттай 16:1-4

+ 8:11 Лүк 11:16, I Көринтлеләргә хат 1:22

• 8:14 Маттай 16:5-12

+ 8:15 Лүк 12:1, I Көринтлеләргә хат 5:7-8

+ 8:17 Марк 6:52, Марк 7:18

+ 8:19 Марк 6:41-43

+ 8:20 Марк 8:8

+ 8:22 Марк 6:45

+ 8:23 Марк 7:33, Яхъя 9:6

• 8:27 Маттай 16:13-20, Лүк 9:18-21

+ 8:28 Марк 6:14,

+ 8:29 Марк 14:61-62, Яхъя 11:27

+ 8:30 Маттай 9:30

• 8:31 Маттай 16:21-28, Лүк 9:22-27

+ 8:31 Лүк 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Яхъя 2:19

+ 8:32 Яхъя 16:25

+ 8:33 Маттай 4:10, Филиппуйлыларга хат 3:19

+ 8:34 Маттай 10:38-39

+ 8:35 Марк 10:29

+ 8:36 Лүк 12:20

+ 8:38 Римлыларга хат 1:16, II Тимутәйгә хат 1:8,

+ 9:1 Марк 13:30, Яхъя 21:22

• 9:2 Маттай 17:1-13, Лүк 9:28-36

+ 9:2 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 9:7 II Петернең хаты 1:17

+ 9:9 Марк 1:44, Марк 5:43

+ 9:13 Маттай 11:14, Лүк 1:17

• 9:14 Маттай 17:14-20, Лүк 9:37-43

+ 9:17 Лүк 11:14

+ 9:20 Марк 1:26

+ 9:22 Марк 1:40

+ 9:23 Маттай 17:20-21

+ 9:26 Марк 1:26

+ 9:27 Марк 1:31, Марк 5:41, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

• 9:30 Маттай 17:22-23, Лүк 9:43-45

+ 9:31 Марк 8:31, Марк 10:32-34

+ 9:32 Марк 6:52

• 9:33 Маттай 18:1-9, Лүк 9:46-50, Лүк 22:24-30

+ 9:33 Маттай 17:24

+ 9:35 Марк 10:43-44

+ 9:36 Марк 10:16

+ 9:37 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20

+ 9:38 Маттай 7:22, Маттай 12:27, Рәсүлләр 19:13,

+ 9:40 Маттай 12:30, Лүк 11:23

+ 9:41 Маттай 10:42

+ 9:42 Лүк 17:2

+ 9:43 Маттай 5:30, Маттай 25:41, Ачылыш 20:10

* 9:44 Кайбер кулъязмаларда 44 нче һәм 46 нчы аятьләр дә бар: «Анда кешеләрне бертуктаусыз кортлар кимереп һәм һич сүнмичә ут янып тора».

* 9:46 44 нче аятьнең искәрмәсен карагыз.

* 9:49 …сыналыр. – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «тозланыр».

+ 9:50 Маттай 5:13, Лүк 14:34, Римлыларга хат 12:18, II Көринтлеләргә хат 13:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:13

• 10:1 Маттай 19:1-12

+ 10:7 I Көринтлеләргә хат 6:16, Эфеслеләргә хат 5:31, I Көринтлеләргә хат 6:16

+ 10:9 I Көринтлеләргә хат 7:10

+ 10:12 Маттай 5:32

• 10:13 Маттай 19:13-15, Лүк 18:15-17

+ 10:15 Маттай 18:3

+ 10:16 Марк 9:36

• 10:17 Маттай 19:16-30, Лүк 18:18-30

+ 10:17 Лүк 10:25

+ 10:19 I Көринтлеләргә хат 6:8

+ 10:20 Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 10:21 Лүк 12:33

+ 10:23 Марк 4:19

+ 10:27 Марк 14:36, Лүк 1:37

+ 10:28 Марк 1:18-20

+ 10:29 Марк 8:35, Лүк 14:26

+ 10:30 II Көринтлеләргә хат 12:10

+ 10:31 Маттай 20:16, Лүк 13:30

• 10:32 Маттай 20:17-19, Лүк 18:31-34

+ 10:34 Марк 8:31, Марк 9:31

• 10:35 Маттай 20:20-28

+ 10:35 Марк 1:19

+ 10:37 Маттай 19:28

+ 10:38 Марк 14:36, Яхъя 18:11, Лүк 12:50

+ 10:39 Рәсүлләр 12:2, Ачылыш 1:9

+ 10:43 I Петернең хаты 5:3, Маттай 23:11, Марк 9:35

+ 10:45 Яхъя 13:4-5, Яхъя 11:51, Римлыларга хат 4:25, Гәләтиялеләргә хат 1:4, I Тимутәйгә хат 2:6, Титуска хат 2:14, I Петернең хаты 1:18-19

• 10:46 Маттай 20:29-34, Лүк 18:35-43

+ 10:47 Лүк 1:32

+ 10:52 Марк 5:34, Лүк 7:50, Лүк 17:19

• 11:1 Маттай 21:1-11, Лүк 19:28-40, Яхъя 12:12-19

+ 11:1 Рәсүлләр 1:12, Маттай 21:17, Лүк 24:50, Яхъя 11:18

* 11:9 Һошанна – яһүдчә «коткар безне!» Гайсә заманында әлеге сүз Аллаһыны мактау өчен кулланылган.

+ 11:10 Маттай 23:39

• 11:12 Маттай 21:18-19

+ 11:12 Маттай 4:2

+ 11:13 Марк 13:28, Лүк 13:6

• 11:15 Маттай 21:12-17, Лүк 19:45-48, Яхъя 2:13-22

+ 11:15 Лүк 2:24

+ 11:18 Маттай 21:46

+ 11:19 Лүк 21:37

• 11:20 Маттай 21:19-22

+ 11:23 Маттай 7:7, Маттай 17:20, I Көринтлеләргә хат 13:2

+ 11:24 Маттай 7:7, Ягъкубның хаты 1:6

+ 11:25 Маттай 6:14, Көлессәйлеләргә хат 3:13

* 11:26 Кайбер кулъязмаларда 26 нчы аять тә бар: «Әгәр инде кичермәсәгез, Күктәге Атагыз да гаеп эшләрегезне кичермәс».

• 11:27 Маттай 21:23-27, Лүк 20:1-8

+ 11:28 Рәсүлләр 4:7

+ 11:30 Марк 1:4

+ 11:31 Лүк 7:30

+ 11:32 Маттай 11:9, Маттай 14:5

• 12:1 Маттай 21:33-46, Лүк 20:9-19

+ 12:1 Марк 13:34

+ 12:5 Маттай 22:6, Маттай 23:34, Гыйбриләргә 11:36-37, Гыйбриләргә 11:36-37

+ 12:6 Маттай 3:17, Гыйбриләргә 1:1

+ 12:7 Гыйбриләргә 1:2,

+ 12:8 Гыйбриләргә 13:12

+ 12:9 Рәсүлләр 13:46

+ 12:11 Рәсүлләр 4:11, I Петернең хаты 2:7

+ 12:12 Марк 11:18, Марк 11:32

• 12:13 Маттай 22:15-22, Лүк 20:20-26

+ 12:13 Лүк 11:54

+ 12:14 Маттай 17:24-25

+ 12:15 Марк 7:6, Лүк 12:1

+ 12:17 Римлыларга хат 13:7

• 12:18 Маттай 22:23-33, Лүк 20:27-40

+ 12:18 Маттай 3:7, Рәсүлләр 23:8

• 12:28 Маттай 22:34-40, Лүк 10:25-28

+ 12:31 Маттай 19:19

+ 12:34 Лүк 20:40

• 12:35 Маттай 22:41-46, Лүк 20:41-44

+ 12:35 Марк 10:47, Лүк 1:32

+ 12:36 Рәсүлләр 2:34-35

+ 12:37 Марк 6:20

• 12:38 Маттай 23:1-36, Лүк 20:45-47

+ 12:39 Лүк 11:43

• 12:41 Лүк 21:1-4

+ 12:41 Маттай 27:6

* 12:42 …ике данә вак акча… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «ике лептон». Лептон – грекларның иң вак акча берәмлеге. Бер кодрант – римлыларның акча берәмлеге; 64 кодрант бер динарга тигез.

+ 12:44 II Көринтлеләргә хат 8:1-3, II Көринтлеләргә хат 8:12

• 13:1 Маттай 24:1-14, Лүк 21:5-19

+ 13:2 Лүк 19:44

+ 13:5 I Яхъяның хаты 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 13:8 Ачылыш 6:4, Рәсүлләр 11:28, Ачылыш 6:8, Ачылыш 6:12

* 13:9 Мәхкәмә – хөкем чыгару урыны, суд.

+ 13:9 Рәсүлләр 17:6, Рәсүлләр 18:12, Рәсүлләр 24:1, Рәсүлләр 25:6

+ 13:10 Маттай 28:19, Римлыларга хат 10:18, Көлессәйлеләргә хат 1:6

+ 13:11 Рәсүлләр 4:8

+ 13:12 Маттай 10:35-36

+ 13:13 Маттай 10:22, Яхъя 15:18, Ягъкубның хаты 5:11, Ачылыш 2:10

• 13:14 Маттай 24:15-28, Лүк 21:20-24

+ 13:15 Лүк 17:31

+ 13:17 Лүк 23:29

+ 13:19 Ачылыш 16:18

+ 13:20 Лүк 18:7

+ 13:21 Лүк 17:23

+ 13:22 II Тессалуникәлеләргә хат 2:9, Ачылыш 13:13, Ачылыш 16:14

+ 13:23 Яхъя 13:19, Яхъя 14:29

• 13:24 Маттай 24:29-31, Лүк 21:25-28

+ 13:25 Рәсүлләр 2:20, Ачылыш 6:13

+ 13:26 Маттай 16:27

+ 13:27 Маттай 13:41

• 13:28 Маттай 24:32-35, Лүк 21:29-33

* 13:29 …ул вакыт якын… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «ул якын». Моны болай да аңларга мөмкин: «Ул, димәк, Адәм Углы, озакламый киләчәк».

+ 13:30 Марк 9:1

+ 13:31 II Петернең хаты 3:10

• 13:32 Маттай 24:36-44, Лүк 17:26-30, Лүк 17:34-36

+ 13:33 Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, Маттай 25:13

+ 13:34 Марк 12:1

+ 13:35 Маттай 25:13, II Петернең хаты 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2

+ 13:36 Маттай 25:1-13

• 14:1 Маттай 26:1-5, Лүк 22:1-2, Яхъя 11:45-53

+ 14:1 Яхъя 11:53

• 14:3 Маттай 26:6-13, Лүк 7:36-50, Яхъя 12:1-8

* 14:3 Алебастр – савыт ясау өчен кулланыла торган йомшак таш.

* 14:3 Нард – Һиндстанда үсә торган үсемлек.

+ 14:3 Маттай 21:17, Яхъя 11:1, Яхъя 11:18,

+ 14:7 Марк 2:20, Яхъя 7:33

+ 14:8 Яхъя 19:40

+ 14:9 Маттай 24:14

• 14:10 Маттай 26:14-16, Лүк 22:3-6

+ 14:10 Яхъя 13:2, Рәсүлләр 1:16

• 14:12 Маттай 26:17-30, Лүк 22:7-23, Яхъя 13:21-30

+ 14:12 I Көринтлеләргә хат 5:7

+ 14:18 Яхъя 13:18

+ 14:21 Маттай 18:7

• 14:22 Маттай 26:26-30, Лүк 22:15-20, I Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 14:22 Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 10:16

+ 14:26 Лүк 22:39

• 14:27 Маттай 26:31-35, Лүк 22:31-34, Яхъя 13:36-38

+ 14:27 Яхъя 16:32

+ 14:28 Марк 16:7

• 14:32 Маттай 26:36-46, Лүк 22:39-46

+ 14:33 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 14:34 Яхъя 12:27

+ 14:35 Гыйбриләргә 5:7

* 14:36 И газиз Атам! – грек телендәге төп нөсхәдә әлеге сүз («Абба») арамей телендә бирелгән.

+ 14:36 Марк 10:27, Марк 10:38, Яхъя 18:11, Яхъя 5:30, Яхъя 6:38

+ 14:38 Маттай 6:13, I Петернең хаты 4:7

+ 14:41 Яхъя 2:4, Марк 9:31, Марк 10:33

• 14:43 Маттай 26:47-56, Лүк 22:47-53, Яхъя 18:3-12

+ 14:43 Рәсүлләр 1:16

+ 14:47 Лүк 22:38

+ 14:49 Марк 11:27, Маттай 1:22-23, Маттай 21:4, Яхъя 19:36

+ 14:50 Марк 14:27, Яхъя 16:32

• 14:53 Маттай 26:57-68, Лүк 22:54-55, Лүк 22:63-71, Яхъя 18:13-14, Яхъя 18:19-24

+ 14:58 II Көринтлеләргә хат 5:1, Марк 15:29, Яхъя 2:19

+ 14:60 Марк 15:4-5

+ 14:62 Маттай 16:27, Маттай 24:30, Гыйбриләргә 1:13

+ 14:63 Рәсүлләр 14:14

+ 14:64 Марк 2:7, Яхъя 10:36,

+ 14:65 Марк 10:34

• 14:66 Маттай 26:69-75, Лүк 22:56-62, Яхъя 18:15-18, Яхъя 18:25-27

* 14:68 Берничә кулъязмада җәяләр эчендәге сүзләр юк.

+ 14:72 Марк 14:30

• 15:1 Маттай 27:1-2, Маттай 27:11-14, Лүк 23:1-5, Яхъя 18:28-38

+ 15:1 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, Рәсүлләр 4:27, I Тимутәйгә хат 6:13

+ 15:2 Маттай 2:2

+ 15:4 Марк 14:60-61

• 15:6 Маттай 27:15-26, Лүк 23:13-25, Яхъя 18:39

+ 15:10 Яхъя 12:19, Рәсүлләр 5:17

+ 15:11 Рәсүлләр 3:14

+ 15:14 Лүк 23:41, Гыйбриләргә 4:15

+ 15:15 Марк 10:34

• 15:16 Маттай 27:27-31, Яхъя 19:2-3

+ 15:19 Марк 10:34, Марк 14:65

• 15:21 Маттай 27:32-44, Лүк 23:26-43, Яхъя 19:17-27

+ 15:21 Римлыларга хат 16:13

* 15:28 Кайбер кулъязмаларда 28 нче аять тә бар: «Язмада: „Ул җинаятьчеләр белән тиң саналды“ дип әйтелгәннәр шул рәвешле гамәлгә ашты».

+ 15:29 Марк 14:58, Яхъя 2:19

+ 15:31 Яхъя 10:18

+ 15:32 Яхъя 1:49, Яхъя 12:13, Яхъя 20:29

• 15:33 Маттай 27:45-56, Лүк 23:44-49, Яхъя 19:28-30

+ 15:40 Лүк 8:2

• 15:42 Маттай 27:57-61, Лүк 23:50-56, Яхъя 19:38-42

• 16:1 Маттай 28:1-8, Лүк 24:1-12, Яхъя 20:1-10

+ 16:1 Марк 15:40

+ 16:3 Марк 15:46

+ 16:7 Марк 14:28

• 16:9 Маттай 28:9-10, Маттай 28:16-20, Лүк 24:13-49, Яхъя 20:11-23

+ 16:9 Лүк 8:2

+ 16:11 Лүк 24:11

+ 16:15 Рәсүлләр 1:8, Көлессәйлеләргә хат 1:23

+ 16:16 Рәсүлләр 16:31, Римлыларга хат 10:9, I Петернең хаты 3:21, Яхъя 3:18

+ 16:17 Лүк 10:17, Рәсүлләр 5:16, Рәсүлләр 8:7, Рәсүлләр 16:18, Рәсүлләр 19:12, Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 10:46, I Көринтлеләргә хат 12:10, I Көринтлеләргә хат 14:2

+ 16:18 Лүк 10:19, Рәсүлләр 28:3-5, Рәсүлләр 9:12, Рәсүлләр 28:8

+ 16:19 Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9, I Тимутәйгә хат 3:16, Рәсүлләр 7:55-56, I Петернең хаты 3:22, Римлыларга хат 8:34, Эфеслеләргә хат 1:20, Көлессәйлеләргә хат 3:1, Гыйбриләргә 1:3, Гыйбриләргә 8:1, Гыйбриләргә 12:2, Ачылыш 3:21

* 16:9-20 Кайбер кулъязмаларда 9-20 нче аятьләр юк.

+ 16:20 Рәсүлләр 5:12

* 1:3-4 Тәүфил – грек телендә «Теофилос»; «Аллаһының сөеклесе» яки «Аллаһыны сөюче» дигәнне аңлата.

+ 1:3 Рәсүлләр 1:1

* 1:5 Яһүдия – биредә бөтен Фәләстин җире күздә тотыла. 4:44, 6:17, 7:17 һәм 23:5 тә шул ук мәгънәдә.

* 1:5 …төркемендә… – Иерусалимдәге Аллаһы йортында Һарун нәселеннән булган руханилар 24 төркемгә бүленеп чиратлашып хезмәт иткәннәр.

+ 1:5 Маттай 2:1,

+ 1:6 Филиппуйлыларга хат 3:6

* 1:13 Яхъя – яһүдчә «Раббы мәрхәмәтле» мәгънәсендә.

+ 1:13 Рәсүлләр 10:4

+ 1:15 Лүк 7:28, Лүк 7:33, Гәләтиялеләргә хат 1:15

+ 1:17 Маттай 11:14, Маттай 17:12-13, Марк 1:2

+ 1:26 Маттай 2:23, Яхъя 1:45, Маттай 1:16

* 1:31 Гайсә – яһүдчә «Ешуа»; «Раббы коткара» дигәнне аңлата.

+ 1:31 Маттай 1:20

+ 1:32 Марк 11:10

+ 1:33 I Көринтлеләргә хат 15:24, Ачылыш 11:15

+ 1:35 Маттай 18:20, Маттай 14:33

+ 1:37 Марк 10:27

+ 1:48 Лүк 11:27

+ 1:54 Римлыларга хат 4:13, Гәләтиялеләргә хат 3:16, Гыйбриләргә 2:16

+ 1:69 Рәсүлләр 3:21, Римлыларга хат 1:2, Титуска хат 1:1-2

+ 1:73 Гыйбриләргә 6:13,

+ 1:76 Лүк 7:26, Лүк 20:6, Маттай 3:3, Марк 1:2-3

+ 1:77 Лүк 3:3

+ 1:79 Маттай 4:16

+ 1:80 Лүк 3:2

• 2:1 Маттай 1:18-25

* 2:1 Август – беренче Рим императоры Август б. э. к. 27 нче елдан б. эраның 14 нче елына кадәр патшалык иткән.

+ 2:1 Рәсүлләр 5:37

+ 2:4 Лүк 1:26-27,

+ 2:9 Рәсүлләр 12:7

+ 2:11 Маттай 1:21,

+ 2:13 Ачылыш 5:11

+ 2:14 Лүк 19:38

+ 2:19 Лүк 2:51

+ 2:30 Яхъя 8:12

+ 2:35 Яхъя 19:25

+ 2:37 Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 14:23

+ 2:39 Маттай 2:23, Лүк 1:26-27

+ 2:50 Лүк 9:45, Лүк 18:34

+ 2:51 Лүк 2:19

• 3:1 Маттай 3:1-12, Марк 1:1-8, Яхъя 1:19-28

+ 3:1 Лүк 13:1, Лүк 23:1, Лүк 9:7

+ 3:2 Маттай 26:3, Яхъя 11:49, Лүк 1:63, Лүк 1:80, Яхъя 1:6-7

+ 3:7 Маттай 12:34, Маттай 23:33

+ 3:8 Лүк 16:24, Яхъя 8:33

+ 3:9 Лүк 13:9, Маттай 7:19

+ 3:10 Рәсүлләр 2:37, Рәсүлләр 16:30

+ 3:11 Маттай 25:35, Ягъкубның хаты 2:15-16

+ 3:14 Лүк 19:8

+ 3:15 Яхъя 1:19-20

+ 3:17 Маттай 13:30

+ 3:20 Маттай 11:2, Маттай 14:1-12, Марк 6:17-18, Яхъя 3:24

• 3:21 Маттай 3:13-17, Марк 1:9-11

+ 3:21 Рәсүлләр 7:56

+ 3:22 Яхъя 1:32-33, Марк 9:7, Яхъя 12:28, Лүк 9:35, II Петернең хаты 1:17

• 3:23 Маттай 1:1-17

• 4:1 Маттай 4:1-11, Марк 1:12-13

+ 4:2 I Тессалуникәлеләргә хат 3:5, Маттай 21:18

+ 4:6 I Яхъяның хаты 5:19, Ачылыш 13:2

• 4:14 Маттай 13:53-58, Марк 6:1-6

+ 4:15 Марк 1:21

+ 4:16 Маттай 2:23, Лүк 2:39

+ 4:23 Маттай 11:23, Марк 2:1-12, Яхъя 4:46-53

+ 4:24 Яхъя 4:44

+ 4:25 Ягъкубның хаты 5:17

* 4:27 Махау чире – йогышлы тире авыруы; русчасы: проказа.

+ 4:30 Яхъя 8:59, Яхъя 10:39

• 4:31 Марк 1:21-28

+ 4:31 Маттай 4:13

+ 4:32 Маттай 7:28-29

+ 4:34 Маттай 8:29, Марк 1:23-24, Лүк 8:28, Рәсүлләр 19:15

+ 4:35 Лүк 9:42, Рәсүлләр 8:7

• 4:38 Маттай 8:14-17, Марк 1:29-34

+ 4:38 I Көринтлеләргә хат 9:5

+ 4:41 Маттай 12:16, Марк 3:12

• 4:42 Марк 1:35-39

+ 4:42 Лүк 5:16

• 5:1 Маттай 4:18-22, Марк 1:16-20

* 5:1 Геннисарет күле – бу күлне Гәлиләя күле дип тә атаганнар.

+ 5:1 Маттай 14:34, Марк 6:53

+ 5:4 Яхъя 21:6

* 5:9-10 …кеше аулый… – Гайсә биредә кешеләрне Аллаһы юлына алып килүне балык тоту белән чагыштыра.

+ 5:10 Маттай 13:47

• 5:12 Маттай 8:1-4, Марк 1:40-45

+ 5:12 Марк 9:22

+ 5:14 Маттай 9:30, Маттай 17:9, Марк 1:34, Лүк 17:14

+ 5:16 Маттай 14:23, Лүк 4:42

• 5:17 Маттай 9:1-8, Марк 2:1-12

+ 5:17 Лүк 6:19, Лүк 8:46

+ 5:20 Маттай 8:10, Марк 10:52, Лүк 7:48

+ 5:21 Маттай 26:65,

• 5:27 Маттай 9:9-17, Марк 2:13-22

+ 5:29 Лүк 19:6

+ 5:30 Лүк 15:2

+ 5:32 Лүк 15:7, I Тимутәйгә хат 1:15

• 5:33 Маттай 9:14-17, Марк 2:18-22

+ 5:33 Маттай 11:2, Лүк 11:1, Яхъя 1:35, Лүк 18:12

+ 5:34 Маттай 25:1-13, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 5:35 Марк 14:7, Лүк 17:22

* 5:37 Турсык – сыеклык өчен зур күн капчык.

• 6:1 Маттай 12:1-14, Марк 2:23

+ 6:6 Марк 1:21

+ 6:7 Лүк 14:1, Лүк 20:20

+ 6:9 Лүк 14:3

• 6:12 Маттай 10:1-4, Марк 3:13-19

+ 6:14 Маттай 16:18, Яхъя 1:42

* 6:15 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч кулланып бәреп төшерүне яклаучы яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

+ 6:15 Маттай 9:9

+ 6:16 Лүк 22:47

• 6:17 Маттай 4:23

+ 6:19 Лүк 5:17, Лүк 8:46

+ 6:21 Яхъя 7:37, II Көринтлеләргә хат 7:10

+ 6:22 I Петернең хаты 4:14

+ 6:23 Рәсүлләр 5:41, Ягъкубның хаты 1:2, II Көринтлеләргә хат 12:10

+ 6:24 Маттай 6:2, Ягъкубның хаты 5:1

• 6:27 Маттай 5:38-48

+ 6:28 Лүк 23:34, Рәсүлләр 7:60, I Петернең хаты 3:9

+ 6:29 I Петернең хаты 2:23, I Көринтлеләргә хат 6:7

+ 6:31 Маттай 7:12

+ 6:36 Маттай 5:7

• 6:37 Маттай 7:1-5

+ 6:37 Римлыларга хат 14:10, I Көринтлеләргә хат 4:5, Римлыларга хат 2:1, Римлыларга хат 14:10, Ягъкубның хаты 2:13

+ 6:38 II Көринтлеләргә хат 9:6, Марк 4:24, Римлыларга хат 2:1

+ 6:39 Маттай 15:14

+ 6:40 Маттай 10:24, Яхъя 13:16

• 6:43 Маттай 7:17-20, Маттай 12:33-35

+ 6:45 Маттай 15:18, Ягъкубның хаты 3:6

• 6:46 Маттай 7:24-27

+ 6:46 Маттай 7:22, Маттай 25:11, Яхъя 13:13

• 7:1 Маттай 8:5-13

+ 7:4 Рәсүлләр 10:2

+ 7:13 Маттай 20:34

+ 7:14 Лүк 8:54

+ 7:16 Маттай 21:11

• 7:18 Маттай 11:2-19

+ 7:19 Яхъя 4:25, Яхъя 6:14, Яхъя 11:27

+ 7:23 Яхъя 6:61, Яхъя 16:1

+ 7:24 Лүк 3:2

+ 7:26 Маттай 14:5, Маттай 21:26

+ 7:27 Марк 1:2

+ 7:28 Лүк 1:15

+ 7:29 Лүк 3:12

+ 7:33 Маттай 3:4, Лүк 1:15

+ 7:34 Яхъя 2:1, Яхъя 12:2, Лүк 5:30

• 7:36 Маттай 26:6-13, Марк 14:3-9, Яхъя 12:1-8

* 7:37 Алебастр – савыт ясау өчен кулланыла торган йомшак таш.

+ 7:39 Лүк 15:2

* 7:41 Динар – римлыларда әйләнештә йөргән көмеш тәңкә; бер динар эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил итә.

+ 7:41 Маттай 18:28

+ 7:42 Маттай 6:14, Марк 11:25-26, Эфеслеләргә хат 4:32, Көлессәйлеләргә хат 3:13

* 7:44-46 Кешеләр яланаяк яки ачык аяк киеменнән йөргәнгә, килгән кунакка яһүдиләрдә аяктагы тузанны юарга су тәкъдим иткәннәр; аеруча хөрмәтле кунагын каршы алганда хуҗа кеше аның битен үпкән һәм башына хуш исле май сөрткән.

+ 7:48 Лүк 5:20

+ 7:50 Лүк 8:48, Лүк 17:19, Лүк 18:42, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 8:1 Лүк 4:43

+ 8:2 Лүк 23:49, Маттай 27:56, Марк 16:9, Лүк 24:10, Яхъя 19:25

+ 8:3 Лүк 24:10

• 8:4 Маттай 13:1-9, Марк 4:1-9

+ 8:8 Маттай 11:15, Ачылыш 2:7

• 8:9 Маттай 13:10-23, Марк 4:10-25

+ 8:10 Маттай 19:11,

+ 8:11 Рәсүлләр 8:4

+ 8:13 Гәләтиялеләргә хат 1:6, Гыйбриләргә 6:4

+ 8:14 Маттай 6:25, Марк 10:23, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 8:15 Яхъя 15:5

+ 8:16 Маттай 5:15, Лүк 11:33

+ 8:17 Маттай 10:26, Лүк 12:2

• 8:19 Маттай 12:46-50, Марк 3:31-35

+ 8:19 Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 8:21 Яхъя 15:14, Гыйбриләргә 2:11

• 8:22 Маттай 8:23-27, Марк 4:35-41

+ 8:22 Маттай 8:18, Марк 4:35

• 8:26 Маттай 8:28-34, Марк 5:1-20

* 8:27 …кабер-мәгарәләрдә… – яһүдиләр мәетне тауда тишеп ясалган кабер-мәгарәгә куйганнар.

+ 8:28 Лүк 4:34

* 8:30 Гаскәр – грекча «легион», римлыларның 6000 сугышчыдан торган иң зур хәрби төркеме.

+ 8:35 Лүк 10:39

+ 8:37 Лүк 5:8, Рәсүлләр 16:39

• 8:40 Маттай 9:18-26, Марк 5:21-43

+ 8:41 Лүк 13:14, Рәсүлләр 13:15, Рәсүлләр 18:8

+ 8:44 Марк 3:10

+ 8:46 Лүк 5:17, Лүк 6:19

+ 8:48 Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 8:51 Марк 14:33, Лүк 9:28

+ 8:52 Яхъя 11:11

+ 8:54 Марк 1:31, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41, Лүк 7:14

+ 8:56 Марк 1:44, Марк 9:9

• 9:1 Маттай 10:5-15, Марк 6:7-13

+ 9:1 Лүк 6:12-16

+ 9:5 Рәсүлләр 13:51

+ 9:6 Марк 1:15

• 9:7 Маттай 14:1-12, Марк 6:14-29

* 9:7 Һируд – Һируд Антипас, Бөек Һирудның углы.

+ 9:7 Лүк 3:1, Лүк 9:19

+ 9:9 Лүк 3:19-20, Лүк 23:8

• 9:10 Маттай 14:13-21, Марк 6:30-44, Яхъя 6:1-14

+ 9:10 Лүк 9:2

• 9:18 Маттай 16:13-19, Марк 8:27-29

+ 9:19 Лүк 9:7,

+ 9:20 Лүк 22:67, Яхъя 11:27

• 9:21 Маттай 16:20-28, Марк 8:30

+ 9:22 Лүк 17:25, Лүк 18:33, Лүк 24:7, Яхъя 2:19

+ 9:23 Маттай 10:38-39, Лүк 14:27

+ 9:25 Лүк 12:20

+ 9:26 Римлыларга хат 1:16, II Тимутәйгә хат 1:8,

+ 9:27 Лүк 21:32, Яхъя 21:22

• 9:28 Маттай 17:1-8, Марк 9:2-8

+ 9:28 Марк 14:33, Лүк 8:51

+ 9:35 Лүк 23:35, II Петернең хаты 1:17

• 9:37 Маттай 17:14-18, Марк 9:14-27

+ 9:42 Лүк 4:35

• 9:43 Маттай 17:22-23, Марк 9:30-32

+ 9:44 Лүк 9:22, Лүк 18:32-33

+ 9:45 Лүк 2:50, Лүк 18:34

• 9:46 Маттай 18:1-5, Марк 9:33-40

+ 9:48 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20

+ 9:49 Маттай 7:22, Маттай 12:27, Рәсүлләр 19:13,

+ 9:50 Лүк 11:23

+ 9:51 Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9

+ 9:52 Маттай 10:5

+ 9:54 Ачылыш 13:13

* 9:55 …аларны… тыйды. – Кайбер кулъязмаларда: «аларны тыйды һәм әйтте: „Сез үзегезнең нинди рухка баглы булуыгызны белмисез. Адәм Углы кешеләрне һәлак итү өчен түгел, ә коткару өчен килде“» дигән сүзләр дә бар.

• 9:57 Маттай 8:19-22

• 10:1 Маттай 10:7-16

+ 10:2 Маттай 9:37-38, Яхъя 4:35

+ 10:3 Маттай 10:16

+ 10:7 Гәләтиялеләргә хат 6:6, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 10:8 I Көринтлеләргә хат 10:27

+ 10:9 Марк 1:15

+ 10:11 Рәсүлләр 13:51

• 10:13 Маттай 11:20-24

+ 10:13 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 10:16 Маттай 10:40, Маттай 25:45, Яхъя 13:20, Гәләтиялеләргә хат 4:14

+ 10:17 Марк 16:17, Рәсүлләр 5:16, Рәсүлләр 8:7, Рәсүлләр 16:18, Рәсүлләр 19:12

+ 10:18 Ачылыш 9:1, Ачылыш 12:8-9

+ 10:19 Марк 16:18, Рәсүлләр 28:3-5

+ 10:20 Гыйбриләргә 12:23, Ачылыш 3:5

• 10:21 Маттай 11:25-27, Маттай 13:16-17

+ 10:22 Яхъя 6:46, Яхъя 7:29, Яхъя 8:19, Яхъя 10:15

+ 10:23 Маттай 13:16-17

+ 10:24 Гыйбриләргә 11:13, I Петернең хаты 1:10-12

+ 10:25 Лүк 18:18

+ 10:27 Маттай 22:37, Марк 12:30

+ 10:28 Римлыларга хат 10:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12

* 10:32 Леви – Ягъкуб угылларының берсе. Аллаһы әмере нигезендә Леви токымыннан булган кешеләр (левиләр) генә Аллаһы йортында рухани ярдәмчесе хезмәтен башкарганнар.

+ 10:33 Яхъя 4:9, Яхъя 8:48

+ 10:38 Яхъя 11:1, Яхъя 12:2

+ 10:39 Лүк 8:35

+ 10:41 Лүк 12:25

• 11:1 Маттай 6:9-15, Маттай 7:7-11

+ 11:1 Маттай 11:2, Марк 2:18, Яхъя 1:35

+ 11:4 Маттай 26:41

+ 11:10 Маттай 18:19, Маттай 21:22, Марк 11:24, Яхъя 14:13-14, I Яхъяның хаты 3:22, I Яхъяның хаты 5:14

+ 11:13 Маттай 12:34, Рәсүлләр 2:38

• 11:14 Маттай 12:22-30, Маттай 12:43-45, Марк 3:20-27

* 11:15 Белзебул – иблис исемнәренең берсе. Белзебул кәнганиләрнең илаһы булган. Аны явыз рухлар башлыгы дип санаганнар.

+ 11:15 Маттай 9:34, Маттай 10:25

+ 11:16 Марк 8:11, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 11:19 Лүк 9:49, Рәсүлләр 19:13

+ 11:23 Лүк 9:50

+ 11:26 II Петернең хаты 2:20

+ 11:27 Лүк 1:48

+ 11:28 Яхъя 13:17, Ягъкубның хаты 1:22, Римлыларга хат 2:13

• 11:29 Маттай 12:38-42, Маттай 16:1-4, Марк 8:11-13

+ 11:31 Маттай 12:6

• 11:33 Маттай 6:22-23

* 11:33 Кайбер кулъязмаларда «яки чүлмәк астына» дигән сүзләр юк.

+ 11:33 Маттай 5:15, Марк 4:21, Лүк 8:16

• 11:37 Маттай 23:1-36, Марк 12:38-40, Лүк 20:45-47

+ 11:38 Марк 7:3-5

* 11:42 Рута – хуш исле тәмләткеч үлән.

+ 11:42 Лүк 18:12

+ 11:43 Лүк 14:7, Лүк 20:46

+ 11:48 Рәсүлләр 7:51-52

+ 11:49 Маттай 21:35

+ 11:50 Ачылыш 18:24, I Яхъяның хаты 3:12, Гыйбриләргә 11:4,

+ 11:54 Лүк 20:20

+ 12:1 Маттай 16:6, Марк 8:15, I Көринтлеләргә хат 5:7-8

+ 12:2 Маттай 10:26, Марк 4:22, Лүк 8:17

• 12:4 Маттай 10:17-20, Маттай 10:28-33

+ 12:5 Гыйбриләргә 10:31

* 12:6 Ике бакыр тәңкә – грек телендәге төп нөсхәдә: ике ассарион. Бер ассарион 1/16 динарга тигез.

+ 12:7 Маттай 6:26, Маттай 12:12

+ 12:8 Римлыларга хат 10:9, Ачылыш 3:5

+ 12:9 Маттай 25:12, I Яхъяның хаты 2:23, II Тимутәйгә хат 2:12

+ 12:10 Маттай 12:31-32, Марк 3:29

• 12:13 Маттай 6:19-21, Маттай 6:25-34

+ 12:15 I Тимутәйгә хат 6:6-10,

+ 12:21 I Тимутәйгә хат 6:18

+ 12:22 Филиппуйлыларга хат 4:6, I Петернең хаты 5:7

+ 12:24 Маттай 10:31, Маттай 12:12

+ 12:28 Маттай 8:26, Маттай 14:31, Маттай 16:8

* 12:30 …халыкларның… – ягъни мәҗүсиләрнең.

+ 12:32 Яхъя 10:16, Лүк 22:29

+ 12:33 Маттай 19:21, Лүк 18:22

• 12:35 Маттай 24:45-51

+ 12:36 Ачылыш 3:20

+ 12:39 II Петернең хаты 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2

+ 12:43 Маттай 25:21, Яхъя 13:17

+ 12:45 Маттай 25:5

• 12:49 Маттай 10:34-36

+ 12:50 Марк 10:38

+ 12:51 Рәсүлләр 14:4

• 12:54 Маттай 5:25-26, Маттай 16:2-3

* 12:59 Тиен – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «лептон». Лептон – грекларның иң вак акча берәмлеге. Йөз егерме сигез лептон бер динарга – хезмәтченең бер көнлек эш хакына тигез.

+ 13:1 Лүк 3:1, Лүк 23:1

+ 13:4 Яхъя 9:7, Яхъя 9:11

+ 13:6 Маттай 21:19, Марк 11:13

+ 13:7 Маттай 7:19, Лүк 3:9

+ 13:10 Маттай 4:23, Марк 6:2

+ 13:14 Лүк 8:41, Рәсүлләр 13:15, Рәсүлләр 18:8,

+ 13:15 Лүк 14:5

+ 13:17 I Петернең хаты 3:16

• 13:18 Маттай 13:31-33, Марк 4:30-32

+ 13:19 Маттай 17:20, Лүк 17:6,

* 13:21 …өч үлчәм… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «өч сатон»; сатон – сыеклык үлчәү берәмлеге, 7,3 л.

+ 13:21 I Көринтлеләргә хат 5:6, Гәләтиялеләргә хат 5:9

• 13:22 Маттай 7:13-14, Маттай 7:21-23

+ 13:25 Маттай 25:11-12

+ 13:28 Маттай 8:12

+ 13:29 Маттай 8:11, Эфеслеләргә хат 3:6

+ 13:30 Маттай 19:30, Маттай 20:16, Марк 10:31

• 13:31 Маттай 23:37-39

+ 13:31 Лүк 3:1, Лүк 9:7

+ 13:34 Рәсүлләр 7:52,

+ 13:35 Лүк 19:38

+ 14:1 Лүк 6:7, Лүк 20:20

+ 14:3 Маттай 12:10, Марк 3:4

+ 14:5 Лүк 13:15

+ 14:7 Лүк 11:43

+ 14:11 Маттай 23:12, Лүк 18:14

+ 14:14 I Көринтлеләргә хат 15:23, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16

• 14:15 Маттай 22:1-10

+ 14:15 Ачылыш 19:9

• 14:25 Маттай 10:37-38

+ 14:26 Яхъя 12:25

+ 14:27 Маттай 16:24, Лүк 9:23

+ 14:34 Маттай 5:13, Марк 9:50

+ 14:35 Маттай 11:15, Лүк 8:8, Ачылыш 2:7

• 15:1 Маттай 18:12-14

+ 15:2 Лүк 5:30, Лүк 19:7

+ 15:6 I Петернең хаты 2:25

+ 15:7 Лүк 5:31-32

* 15:8 …ун көмеш тәңкәнең… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «ун драхманың»; бер драхма бер динарга тигез булган.

+ 15:24 Римлыларга хат 11:15, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Көлессәйлеләргә хат 2:13

* 16:6 Үлчәм – грекча «бат». Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 16:7 Мичкә – грекча «кор». Бер кор – 220 л.

* 16:8 Яктылык балалары – Раббы юлына аяк басучылар күздә тотыла.

+ 16:8 Яхъя 12:36, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

+ 16:10 Маттай 25:21, Лүк 19:17

+ 16:13 Маттай 6:24

• 16:14 Маттай 11:12-13

+ 16:14 I Тимутәйгә хат 6:10

+ 16:16 Маттай 3:2, Лүк 4:43, Маттай 11:12-13

+ 16:17 Маттай 5:18

+ 16:18 Маттай 5:32, Маттай 19:19

+ 16:22 Маттай 18:10, Рәсүлләр 12:15

+ 16:23 Маттай 11:23, Маттай 8:11

+ 16:24 Лүк 3:8

+ 16:29 Рәсүлләр 26:22, Рәсүлләр 28:23

+ 16:31 Маттай 28:11-15, Яхъя 12:10-11

• 17:1 Маттай 18:6-7, Маттай 18:21-22

+ 17:1 Лүк 22:22

+ 17:2 Марк 9:42

+ 17:3 Маттай 18:15

+ 17:4 Маттай 6:14

+ 17:5 Марк 9:24

+ 17:6 Маттай 17:20, Лүк 13:19

+ 17:12 Лүк 5:11,

+ 17:14 Маттай 8:4, Марк 1:44, Лүк 5:14

+ 17:16 Лүк 5:12, Яхъя 4:9

+ 17:19 Марк 10:52, Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

• 17:20 Маттай 24:23-28, Маттай 24:37-41

+ 17:20 Лүк 19:11, Рәсүлләр 1:6

* 17:21 …сезнең арада… – грек телендәге төп нөсхәдә бу сүзләрне «сезнең эчегездә» дип тә аңларга мөмкин.

+ 17:22 Лүк 5:35, Яхъя 8:56

+ 17:23 Марк 13:21, Лүк 21:28

+ 17:25 Лүк 9:22

+ 17:29 II Петернең хаты 2:6-8

+ 17:31 Марк 13:15

+ 17:33 Маттай 10:39

* 17:36 Кайбер кулъязмаларда 36 нчы аять тә бар: «Кырда булган ике кешенең берсе алыныр, ә икенчесе калдырылыр».

+ 18:1 Лүк 21:36, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 18:7 Ачылыш 6:10, Марк 13:20, Римлыларга хат 8:33, Көлессәйлеләргә хат 3:12, Титуска хат 1:1

+ 18:8 Гыйбриләргә 10:37

+ 18:9 Лүк 16:15

+ 18:10 Рәсүлләр 3:1

+ 18:11 Маттай 6:5

+ 18:12 Лүк 5:33, Лүк 11:42

+ 18:14 Маттай 23:12, Лүк 14:11

• 18:15 Маттай 19:13-15, Марк 10:13-16

+ 18:17 Маттай 18:3

• 18:18 Маттай 19:16-30, Марк 10:17-31

+ 18:18 Лүк 10:25

+ 18:21 Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 18:22 Лүк 12:33

+ 18:27 Марк 14:36

+ 18:28 Лүк 5:11

+ 18:29 Лүк 14:26

• 18:31 Маттай 20:17-19, Марк 10:32-34

+ 18:33 Лүк 9:22, Лүк 24:7, Яхъя 2:19

+ 18:34 Лүк 2:50, Лүк 9:45

• 18:35 Маттай 20:29-34, Марк 10:46-52

+ 18:38 Маттай 22:42, Лүк 1:32

+ 18:42 Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 19:7 Лүк 5:30, Лүк 15:2

+ 19:8 Лүк 3:14

+ 19:9 Лүк 3:8, Яхъя 8:33, Яхъя 8:39

• 19:11 Маттай 25:14-30

+ 19:11 Лүк 17:20, Рәсүлләр 1:6

* 19:13 Йөз динар – грекча: «мна». Бер мна 100 динарга, димәк, эшченең 100 көнлек хезмәт хакына тигез.

+ 19:14 Яхъя 15:8

+ 19:17 Лүк 16:10

+ 19:26 Маттай 13:12

+ 19:27 Маттай 22:7, Лүк 20:16

• 19:28 Маттай 21:1-11, Марк 11:1-11, Яхъя 12:12-19

+ 19:29 Рәсүлләр 1:12

+ 19:39 Маттай 21:15-16

+ 19:41 Яхъя 11:35

+ 19:44 Лүк 21:6

• 19:45 Маттай 21:12-17, Марк 11:15-19, Яхъя 2:13-22

• 20:1 Маттай 21:23-27, Марк 11:27-33

+ 20:2 Рәсүлләр 4:7

+ 20:4 Лүк 3:3

+ 20:5 Лүк 7:30

+ 20:6 Лүк 7:26, Лүк 9:8

• 20:9 Маттай 21:33-46, Марк 12:1-12

+ 20:9 Марк 13:34

+ 20:12 Лүк 11:48-49

+ 20:13 Маттай 3:17, Гыйбриләргә 1:1

+ 20:14 Гыйбриләргә 1:2

+ 20:15 Гыйбриләргә 13:12

+ 20:16 Рәсүлләр 13:46

• 20:19 Маттай 22:15-22, Марк 12:13-17

+ 20:20 Лүк 6:7, Лүк 14:1, Лүк 11:54

+ 20:22 Маттай 17:24-25

+ 20:23 Марк 7:6, Лүк 12:1

+ 20:25 Римлыларга хат 13:7

• 20:27 Маттай 22:23-33, Марк 12:18-27

+ 20:27 Рәсүлләр 23:8

+ 20:35 II Тессалуникәлеләргә хат 1:5

+ 20:40 Маттай 22:46

• 20:41 Маттай 22:41-46, Марк 12:35-40

+ 20:41 Лүк 1:32, Лүк 18:38

+ 20:42 Рәсүлләр 2:34-35

+ 20:46 Лүк 11:43

• 21:1 Марк 12:41-44

+ 21:1 Маттай 27:6, Яхъя 8:20

+ 21:4 II Көринтлеләргә хат 8:1-3, II Көринтлеләргә хат 8:12

• 21:5 Маттай 24:1-14, Марк 13:1-13

+ 21:6 Лүк 19:44

+ 21:8 I Яхъяның хаты 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3,

+ 21:10 Ачылыш 6:4

+ 21:11 Рәсүлләр 11:28, Ачылыш 6:8, Ачылыш 6:12

+ 21:12 Рәсүлләр 4:3, Рәсүлләр 17:6, Рәсүлләр 18:12, Рәсүлләр 24:1, Рәсүлләр 25:6

+ 21:15 Рәсүлләр 6:10

+ 21:18 Рәсүлләр 27:34

• 21:20 Маттай 24:15-21, Марк 13:14-19

+ 21:23 Маттай 27:25, I Тессалуникәлеләргә хат 2:16

+ 21:24 Ачылыш 11:2

• 21:25 Маттай 24:29-31, Марк 13:24-27

• 21:29 Маттай 24:32-35, Марк 13:28-31

+ 21:32 Лүк 9:27

+ 21:33 II Петернең хаты 3:10

+ 21:36 Маттай 25:13, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, Лүк 18:1, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 21:37 Маттай 21:23, Маттай 26:55

• 22:1 Маттай 26:1-5, Маттай 26:14-16, Марк 14:1-2, Марк 14:10-11, Яхъя 11:45-53

+ 22:3 Яхъя 13:2

+ 22:6 Рәсүлләр 1:16

• 22:7 Маттай 26:17-25, Марк 14:12-21, Яхъя 13:21-30

+ 22:7 I Көринтлеләргә хат 5:7

• 22:14 Маттай 26:26-30, Марк 14:22-26, I Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 22:16 Ачылыш 19:9

+ 22:19 Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 10:16, I Көринтлеләргә хат 11:24

+ 22:21 Яхъя 13:18

+ 22:22 Рәсүлләр 2:23

• 22:24 Маттай 18:1-5, Марк 9:33-37, Лүк 9:46-50

+ 22:26 Маттай 20:26, Марк 10:43-44

+ 22:27 Маттай 20:28, Яхъя 13:4-5

+ 22:28 Гыйбриләргә 2:18

+ 22:29 Лүк 12:32

+ 22:30 Маттай 19:28, Ачылыш 3:21

• 22:31 Маттай 26:31-35, Марк 14:27-31, Яхъя 13:36-38

+ 22:32 Яхъя 17:9

+ 22:33 Яхъя 21:19, Рәсүлләр 12:4

+ 22:35 Лүк 9:3, Лүк 10:4

• 22:39 Маттай 26:36-46, Марк 14:32-42

+ 22:40 Маттай 6:13

+ 22:42 Марк 10:38, Яхъя 18:11, Гыйбриләргә 5:7, Маттай 6:10

+ 22:43 Маттай 4:11, Марк 1:13

* 22:43-44 Кайбер кулъязмаларда 43-44 нче аятьләр юк.

• 22:47 Маттай 26:47-56, Марк 14:43-50, Яхъя 18:3-11

+ 22:47 Рәсүлләр 1:16

+ 22:49 Лүк 22:38

+ 22:53 Лүк 20:1, Эфеслеләргә хат 6:12

• 22:54 Маттай 26:57-58, Маттай 26:69-75, Марк 14:53-54, Марк 14:66-72, Яхъя 18:12-18, Яхъя 18:25-27

+ 22:61 Лүк 22:34

• 22:63 Маттай 26:67-68, Марк 14:65

• 22:66 Маттай 26:59-66, Марк 14:55-64, Яхъя 18:19-24

+ 22:69 Марк 16:19, Рәсүлләр 7:56, Гыйбриләргә 1:3

+ 22:71 Маттай 9:3, Яхъя 10:36

• 23:1 Маттай 27:1-2, Маттай 27:11-14, Марк 15:1-5, Яхъя 18:28-30

+ 23:1 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, Рәсүлләр 4:27, I Тимутәйгә хат 6:13

+ 23:2 Рәсүлләр 17:7, Лүк 20:25

+ 23:3 Маттай 2:2

+ 23:4 Яхъя 18:38, Яхъя 19:4, Гыйбриләргә 4:15

+ 23:7 Лүк 3:1, Лүк 9:7

+ 23:8 Лүк 9:9

• 23:13 Маттай 27:15-26, Марк 15:6-15, Яхъя 18:39

* 23:17 Кайбер кулъязмаларда 17 нче аять тә бар: «Чөнки Пилатка бәйрәм уңаеннан бер тоткынны азат итәргә кирәк иде».

• 23:26 Маттай 27:32-44, Марк 15:21-32, Яхъя 19:17-27

+ 23:29 Марк 13:17, Лүк 21:23

+ 23:30 Ачылыш 6:16

* 23:34 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге җөмлә юк.

+ 23:34 Рәсүлләр 7:60,

+ 23:35 Лүк 9:35, Яхъя 10:18

+ 23:41 Лүк 23:4, Гыйбриләргә 4:15

• 23:44 Маттай 27:45-56, Марк 15:33-41, Яхъя 19:28-30

+ 23:46 Рәсүлләр 7:59

+ 23:48 Лүк 18:13

+ 23:49 Лүк 8:2

• 23:50 Маттай 27:57-61, Марк 15:42-47, Яхъя 19:38-42

• 24:1 Маттай 28:1-10, Марк 16:1-8, Яхъя 20:1-10

+ 24:4 Яхъя 20:12

+ 24:7 Лүк 9:22, Лүк 18:33, Яхъя 2:19

+ 24:8 Яхъя 2:22

+ 24:10 Марк 15:40, Лүк 8:2-3

+ 24:11 Марк 16:11

• 24:13 Марк 16:12-13

* 24:13 Унбер чакрым – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «алтмыш стадия»; стадия – озынлык үлчәү берәмлеге, 192 м.

+ 24:16 Яхъя 20:14

+ 24:18 Яхъя 19:25

+ 24:20 Рәсүлләр 2:23

+ 24:26 I Петернең хаты 1:11

+ 24:27 Рәсүлләр 8:35

+ 24:30 Лүк 9:16

+ 24:34 I Көринтлеләргә хат 15:5

• 24:36 Маттай 28:16-20, Марк 16:14-18, Яхъя 20:19-23, Рәсүлләр 1:6-8

+ 24:37 Маттай 14:26, Марк 6:49

+ 24:39 I Яхъяның хаты 1:1

+ 24:41 Яхъя 21:5

+ 24:45 Рәсүлләр 16:14

+ 24:46 Лүк 24:27

+ 24:48 Рәсүлләр 1:8

+ 24:49 Яхъя 14:26, Рәсүлләр 1:8, Рәсүлләр 1:4, Рәсүлләр 2:4

• 24:50 Марк 16:19-20, Рәсүлләр 1:9-11

+ 24:50 Маттай 21:17, Лүк 19:29, Яхъя 11:18, Рәсүлләр 1:9

+ 24:52 Маттай 28:9

+ 24:53 Рәсүлләр 2:46, Рәсүлләр 3:1, Рәсүлләр 5:21

+ 1:1 Ачылыш 19:13, Яхъя 20:28, I Яхъяның хаты 5:20, Филиппуйлыларга хат 2:6

+ 1:3 I Көринтлеләргә хат 8:6, Көлессәйлеләргә хат 1:16, Гыйбриләргә 1:2

+ 1:4 Яхъя 5:26, Яхъя 11:25, I Яхъяның хаты 1:2, I Яхъяның хаты 5:11, Яхъя 8:12, Яхъя 9:5, Яхъя 12:46

+ 1:6 Маттай 3:1, Марк 1:4, Лүк 1:80, Лүк 3:2

+ 1:7 Яхъя 3:26, Яхъя 5:33, Яхъя 10:41, Яхъя 20:31, Рәсүлләр 19:4

+ 1:9 I Петернең хаты 2:9

+ 1:11 Яхъя 5:43

+ 1:12 Маттай 5:9, I Яхъяның хаты 3:1, I Яхъяның хаты 5:1, Римлыларга хат 8:14

+ 1:13 Яхъя 3:3, Ягъкубның хаты 1:18

+ 1:14 I Яхъяның хаты 4:2, II Яхъяның хаты 1:7, I Тимутәйгә хат 3:16, Гыйбриләргә 2:14

+ 1:15 Маттай 3:11

+ 1:17 Яхъя 7:19, Яхъя 14:6

+ 1:18 Яхъя 6:46, I Яхъяның хаты 4:12, Көлессәйлеләргә хат 1:15, I Тимутәйгә хат 6:16

• 1:19 Маттай 3:1-12, Марк 1:2-8, Лүк 3:15-17

* 1:19-20 Леви – Ягъкуб угылларының берсе. Леви токымыннан булган кешеләр (левиләр) генә Аллаһы әмере нигезендә Аллаһы йортында рухани ярдәмчесе хезмәтен башкарганнар.

+ 1:20 Рәсүлләр 13:25

+ 1:21 Маттай 17:12-13, Лүк 1:17,

+ 1:29 I Петернең хаты 1:19, I Яхъяның хаты 2:2, I Яхъяның хаты 4:10

+ 1:31 Лүк 1:17

+ 1:32 Маттай 3:16, Марк 1:10, Лүк 3:22

+ 1:33 Рәсүлләр 1:5

+ 1:35 Маттай 11:2, Марк 2:18, Лүк 11:1

+ 1:36 Яхъя 1:29

+ 1:38 Яхъя 18:4, Яхъя 18:7

* 1:39 Сәгать дүртләр чамасы… – сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

+ 1:40 Маттай 4:18-20, Марк 1:16-20, Лүк 5:2-11

* 1:41-42 Май сөртелгән Зат – Аллаһы кушуы буенча Исраил патшасын билгеләгәндә, руханилар сайланган кешенең башына зәйтүн мае сөртә торган булганнар. Мәсих – дөньяны коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланып, май сөртелгән Зат.

* 1:41-42 Кифас – арамей телендәге «Кифас» һәм грек телендәге «Петер» исеме «кыя» дигәнне аңлата.

+ 1:41 Яхъя 4:25

+ 1:42 Маттай 16:18, Марк 3:16, Гәләтиялеләргә хат 1:18, I Көринтлеләргә хат 1:12

+ 1:44 Яхъя 12:21

+ 1:45 Яхъя 21:2, Лүк 24:27, Маттай 2:23, Лүк 2:39

+ 1:47 Римлыларга хат 9:6

+ 1:49 Маттай 27:11, Маттай 27:42, Яхъя 11:27

+ 2:1 Яхъя 4:46, Яхъя 21:2

+ 2:4 Марк 14:41, Яхъя 7:6, Яхъя 7:30, Яхъя 8:20, Яхъя 13:1

* 2:6 …ике-өч үлчәм… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «ике-өч метретес». Метретес – сыеклык үлчәү берәмлеге, 40 л.

+ 2:6 Яхъя 3:25

+ 2:12 Марк 3:31, Марк 6:3, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

• 2:13 Маттай 21:12-13, Марк 11:15-17, Лүк 19:45-46

+ 2:13 Яхъя 6:4, Яхъя 11:55

+ 2:16 Лүк 2:49

+ 2:18 Яхъя 4:48, Яхъя 6:30, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 2:19 Марк 8:31, Марк 14:58, Марк 15:29, Яхъя 10:18

+ 2:22 Лүк 24:8, Яхъя 12:16

+ 2:23 Яхъя 11:45

+ 3:1 Яхъя 7:50, Яхъя 19:39

+ 3:5 Марк 16:16, Рәсүлләр 2:38, Маттай 5:20, I Көринтлеләргә хат 15:50

* 3:8 Грек телендәге «пнеума» дигән сүз «җил» һәм «рух» дигән мәгънәләрне аңлата.

+ 3:13 Яхъя 6:38, I Көринтлеләргә хат 15:47, Эфеслеләргә хат 4:9

* 3:14-15 Бу урында Мусаның бакырдан ясалган еланны Аллаһы кушуы буенча чүлдә, колгага беркетеп, югары күтәрүе турында языла.

+ 3:14 Яхъя 8:28, Яхъя 12:32

+ 3:16 Римлыларга хат 5:8, Эфеслеләргә хат 2:4, I Яхъяның хаты 3:1, I Яхъяның хаты 4:10

+ 3:17 Яхъя 8:15, Яхъя 12:47

+ 3:18 Марк 16:16

+ 3:19 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Яхъя 7:7

+ 3:20 Эфеслеләргә хат 5:13

+ 3:22 Яхъя 4:1-2

+ 3:24 Маттай 11:2, Марк 6:17-18, Лүк 3:19-20

+ 3:25 Яхъя 2:6

+ 3:26 Яхъя 1:7, Яхъя 5:33

+ 3:27 I Көринтлеләргә хат 4:7

+ 3:28 Марк 1:2, Яхъя 1:20

+ 3:29 Маттай 9:15, Маттай 25:1-13, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2, Маттай 9:15, Марк 2:19

+ 3:33 Яхъя 8:26

+ 3:35 Маттай 3:17, Маттай 17:5, Яхъя 5:20

+ 3:36 Яхъя 5:24, Яхъя 6:40, I Яхъяның хаты 5:12-13

+ 4:2 Яхъя 3:22

+ 4:3 Яхъя 2:11-12

+ 4:4 Лүк 9:52-53

+ 4:14 Яхъя 7:38

+ 4:19 Яхъя 9:20

+ 4:22 Рәсүлләр 13:23, Римлыларга хат 3:1-2

+ 4:23 Римлыларга хат 8:15, Эфеслеләргә хат 6:18,

+ 4:24 II Көринтлеләргә хат 3:17

+ 4:25 Яхъя 1:41, Маттай 11:2,

+ 4:26 Яхъя 9:37

+ 4:34 Яхъя 5:30, Яхъя 6:38, Яхъя 9:4, Яхъя 14:31

+ 4:35 Маттай 9:38, Лүк 10:2

+ 4:36 I Көринтлеләргә хат 3:6-9

+ 4:42 Яхъя 1:29, I Яхъяның хаты 4:14

+ 4:44 Маттай 13:57, Марк 6:4, Лүк 4:24

+ 4:45 Яхъя 2:23

+ 4:46 Яхъя 2:1, Яхъя 21:2, Яхъя 2:12

+ 4:48 Яхъя 2:18, Яхъя 6:30, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 4:53 Маттай 8:13, Рәсүлләр 16:34, Рәсүлләр 18:8

+ 4:54 Яхъя 2:11

* 5:2 Бәйт-Хазда – «шәфкать йорты» дигәнне аңлата.

* 5:2 Әйван – баганалы ачык терраса, галерея.

* 5:3,[4] Кайбер кулъязмаларда җәя эчендәге сүзләр юк.

+ 5:8 Маттай 9:6-7, Марк 2:11, Лүк 5:24

+ 5:16 Яхъя 15:20

+ 5:18 Яхъя 7:1, Филиппуйлыларга хат 2:6

+ 5:20 Маттай 3:17, Маттай 17:5, Яхъя 3:35, Яхъя 10:17, Яхъя 15:9, Яхъя 17:26

+ 5:21 Римлыларга хат 8:11, I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 5:22 Яхъя 17:2, Рәсүлләр 10:42

+ 5:23 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20, Яхъя 15:23

+ 5:24 Яхъя 3:36, Яхъя 6:40, Яхъя 20:31, I Яхъяның хаты 5:9-13, I Яхъяның хаты 3:14

+ 5:25 Маттай 27:52-53, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5

+ 5:26 Яхъя 1:4, Яхъя 11:25, I Яхъяның хаты 1:2, I Яхъяның хаты 5:11

+ 5:28 Яхъя 11:25, Яхъя 11:43

+ 5:30 Марк 14:36, Яхъя 6:38, Яхъя 8:16

+ 5:31 Яхъя 8:13

+ 5:33 Яхъя 1:7, Яхъя 3:26, Яхъя 10:41

+ 5:35 Маттай 5:16, II Петернең хаты 1:19

+ 5:36 Яхъя 8:18, Яхъя 10:25, I Яхъяның хаты 5:9

+ 5:39 Лүк 24:27

+ 5:41 I Тессалуникәлеләргә хат 2:6

+ 5:43 Яхъя 10:25, Яхъя 12:12, Яхъя 1:11, Яхъя 3:11-12

+ 5:44 Яхъя 12:43

• 6:1 Маттай 14:13-21, Марк 6:30-44, Лүк 9:10-17

+ 6:4 Яхъя 2:13, Яхъя 11:55

+ 6:5 Яхъя 1:44,

* 6:7 Динар – римлыларда әйләнештә йөргән көмеш тәңкә; бер динар эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил итә.

+ 6:8 Яхъя 1:40, Яхъя 1:44

+ 6:11 Маттай 15:36

+ 6:14 Маттай 11:2-3, Яхъя 4:25, Яхъя 11:27

• 6:16 Маттай 14:22-27, Марк 6:45-52

* 6:19 Биш-алты чакрым – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «егерме биш-утыз стадия»; стадия – озынлык үлчәү берәмлеге, 192 м.

+ 6:29 I Яхъяның хаты 3:23

+ 6:30 Маттай 12:38, Яхъя 2:18, Яхъя 4:48, I Көринтлеләргә хат 1:22

* 6:31 Манна – Аллаһы борынгы Исраил халкын Мисыр коллыгыннан чыгаргач, аларны чүлдә ашатыр өчен күктән Ул җибәргән ризык.

+ 6:34 Яхъя 4:15

+ 6:35 Яхъя 4:14, Яхъя 7:37

+ 6:37 Яхъя 17:6

+ 6:38 Яхъя 3:13, I Көринтлеләргә хат 15:47, Марк 14:36, Яхъя 5:30

+ 6:39 Маттай 18:14, Яхъя 10:28-29

+ 6:40 Яхъя 3:35, Яхъя 5:24, I Яхъяның хаты 5:12-13

+ 6:42 Маттай 13:55

+ 6:44 Яхъя 12:32

+ 6:46 Маттай 11:27, Яхъя 1:18

+ 6:51 Яхъя 3:13, Маттай 26:26-28

+ 6:53 Марк 14:22-24, I Көринтлеләргә хат 10:16, I Көринтлеләргә хат 11:27

+ 6:56 Яхъя 15:4-5, I Яхъяның хаты 3:24

+ 6:62 Марк 16:19, Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9

+ 6:63 II Көринтлеләргә хат 3:6

+ 6:64 Яхъя 13:11

+ 6:69 Марк 1:24

+ 6:70 Яхъя 13:2, Яхъя 13:27

+ 6:71 Яхъя 18:2-3

+ 7:1 Яхъя 5:18, Яхъя 8:37, Яхъя 11:53

+ 7:3 Марк 3:31, Марк 6:3, Яхъя 2:12, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 7:6 Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 8:20, Яхъя 13:1

+ 7:7 Яхъя 15:18, Яхъя 3:19

+ 7:13 Яхъя 19:38

+ 7:16 Яхъя 8:28, Яхъя 12:49, Яхъя 14:10

+ 7:18 Яхъя 5:41, Яхъя 8:50

+ 7:19 Яхъя 1:17

+ 7:20 Марк 3:22, Яхъя 8:48, Яхъя 10:20

* 7:21 Мин бары бер эш кылдым – карагыз 5:1-9.

+ 7:23 Маттай 12:2, Яхъя 5:16

+ 7:24 Яхъя 8:15

+ 7:27 Яхъя 8:14, Яхъя 9:29, Яхъя 19:9

+ 7:29 Маттай 11:27, Яхъя 8:55

+ 7:30 Яхъя 10:39, Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 7:6, Яхъя 8:20, Яхъя 13:1

+ 7:31 Яхъя 8:30

+ 7:33 Марк 14:7, Яхъя 14:19, Яхъя 16:5

+ 7:34 Яхъя 8:21-22, Яхъя 13:33

+ 7:37 Маттай 11:28, Маттай 5:6, Яхъя 4:14, Яхъя 6:35

+ 7:39 Рәсүлләр 2:4

+ 7:40 Яхъя 1:21

+ 7:42 Маттай 2:1, Лүк 2:4-7

+ 7:43 Яхъя 9:16, Яхъя 10:19

+ 7:48 I Көринтлеләргә хат 1:20, I Көринтлеләргә хат 2:8

+ 7:50 Яхъя 3:1, Яхъя 19:39

+ 8:6 Лүк 11:54, Лүк 20:20

+ 8:7 Римлыларга хат 2:1, Римлыларга хат 2:22

* 7:53–8:11 Кайбер кулъязмаларда җәя эчендәге сүзләр юк.

+ 8:11 Яхъя 5:14

+ 8:12 Лүк 2:30, Яхъя 1:4, Яхъя 1:9, Яхъя 12:35

+ 8:13 Яхъя 5:31

+ 8:14 Яхъя 13:3, Яхъя 16:28, Яхъя 7:27

+ 8:15 Яхъя 3:17, Яхъя 7:24, Яхъя 12:47

+ 8:16 Яхъя 5:30, Яхъя 16:32

+ 8:18 Яхъя 5:36, I Яхъяның хаты 5:9

+ 8:19 Маттай 11:27, Яхъя 16:3

+ 8:20 Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 7:6, Яхъя 13:1

+ 8:21 Яхъя 7:34-35, Яхъя 13:33

+ 8:23 I Яхъяның хаты 4:5, Яхъя 17:14

* 8:24 Минем Кем… – бу сүзләр Аллаһының Яһвә дигән исеменә туры килә. Ул исем «Мин – бар булучы» дигәнне аңлата.

+ 8:26 Яхъя 15:15, Яхъя 3:33

+ 8:28 Яхъя 3:14, Яхъя 12:32, Яхъя 5:30, Яхъя 7:16

+ 8:29 Яхъя 4:34, Яхъя 6:38

+ 8:30 Яхъя 7:31

+ 8:32 Ягъкубның хаты 2:12, I Петернең хаты 2:16, Римлыларга хат 6:18, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1

+ 8:33 Маттай 3:9

+ 8:34 II Петернең хаты 2:19, Римлыларга хат 6:16-20, Титуска хат 3:3

+ 8:35 Гәләтиялеләргә хат 4:30

+ 8:37 Яхъя 5:18, Яхъя 7:1, Яхъя 11:53

+ 8:39 Лүк 19:9

+ 8:44 I Яхъяның хаты 3:8, I Яхъяның хаты 3:10, I Яхъяның хаты 3:12, II Көринтлеләргә хат 11:3, Ачылыш 12:9

+ 8:48 Марк 3:22, Яхъя 7:20

+ 8:49 Яхъя 5:23

+ 8:50 Яхъя 5:41, Яхъя 7:18

+ 8:51 Яхъя 5:24, Яхъя 11:26

+ 8:54 Гыйбриләргә 5:5, Яхъя 17:1, Рәсүлләр 3:13, II Петернең хаты 1:17

+ 8:55 Яхъя 7:28-29

+ 8:56 Маттай 13:17, Лүк 17:22

* 8:58 …Мин бар… – бу сүзләр Аллаһының исеменә туры килә. 8:24 нең искәрмәсен карагыз.

+ 8:59 Яхъя 10:31

+ 9:4 Яхъя 4:34, Яхъя 11:9, Яхъя 12:35

+ 9:5 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Яхъя 12:46

+ 9:6 Марк 7:33, Марк 8:23

+ 9:7 Лүк 13:4

+ 9:14 Яхъя 5:9

+ 9:16 Яхъя 7:43, Яхъя 10:19

+ 9:17 Яхъя 4:19, Яхъя 6:14

+ 9:22 Яхъя 7:13, Яхъя 12:42, Яхъя 16:2

+ 9:29 Яхъя 7:27, Яхъя 8:14

+ 9:37 Яхъя 4:26

+ 9:40 Римлыларга хат 2:19

+ 9:41 Яхъя 15:22, Ягъкубның хаты 4:17

+ 10:6 Марк 6:52, Марк 8:17

+ 10:11 Гыйбриләргә 13:20, Яхъя 15:13, I Яхъяның хаты 3:16

+ 10:12 Маттай 7:15, Рәсүлләр 20:29

+ 10:15 Маттай 11:27

+ 10:16 Яхъя 11:52, Лүк 12:32

+ 10:17 Маттай 3:17, Яхъя 5:20

+ 10:18 Яхъя 2:19

+ 10:19 Яхъя 7:43, Яхъя 9:16

+ 10:20 Марк 3:22, Яхъя 7:20, Яхъя 8:48,

* 10:22 Яңару бәйрәме – б. э. к. 165 нче елда Иерусалимдәге Аллаһы йортының яңадан ачылуын искә алу бәйрәме.

+ 10:23 Рәсүлләр 3:11, Рәсүлләр 5:12

+ 10:24 Маттай 26:63, Яхъя 1:24-25, Яхъя 1:41

+ 10:25 Яхъя 5:36

+ 10:28 Яхъя 3:16, Яхъя 17:12

+ 10:30 Яхъя 17:11

+ 10:31 Яхъя 8:59

+ 10:33 Маттай 9:3

+ 10:36 Яхъя 3:17, Марк 2:7, Марк 14:64

+ 10:38 Яхъя 14:10

+ 10:39 Лүк 4:30, Яхъя 7:30

+ 10:40 Яхъя 1:28

+ 10:41 Яхъя 1:7, Яхъя 3:26, Яхъя 5:33

+ 10:42 Яхъя 7:31

+ 11:1 Лүк 10:38-39

+ 11:2 Яхъя 12:3

+ 11:8 Яхъя 8:59, Яхъя 10:31

+ 11:9 Яхъя 9:4, Яхъя 12:35

+ 11:11 Маттай 9:24, Марк 5:39,

+ 11:16 Маттай 10:3, Марк 3:18, Лүк 6:15, Яхъя 14:5, Яхъя 20:24, Яхъя 21:2, Рәсүлләр 1:13, Яхъя 13:37

* 11:18 Өч чакрым – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «унбиш стадия».

+ 11:24 Лүк 14:14, Яхъя 5:29, Яхъя 6:39

+ 11:25 Яхъя 1:4, Яхъя 5:26, I Яхъяның хаты 1:2, I Яхъяның хаты 5:11

+ 11:26 Яхъя 5:24, Яхъя 8:51

+ 11:27 Маттай 11:2, Яхъя 1:49, Маттай 16:16, Марк 8:29

+ 11:35 Лүк 19:41

+ 11:37 Яхъя 9:6-7

+ 11:38 Маттай 27:60

+ 11:41 Яхъя 17:1

+ 11:42 Яхъя 3:17

+ 11:43 Яхъя 5:28

+ 11:44 Яхъя 5:28

• 11:45 Маттай 26:1-5, Марк 14:1-22, Лүк 22:1-2

+ 11:45 Яхъя 2:23

+ 11:50 Яхъя 18:14

+ 11:51 Марк 10:45

+ 11:52 Яхъя 10:16, I Яхъяның хаты 2:2

+ 11:53 Марк 14:1, Яхъя 5:18, Яхъя 7:1, Яхъя 8:37

+ 11:55 Яхъя 2:13, Яхъя 6:4,

+ 11:57 Яхъя 7:11

• 12:1 Маттай 26:6-13, Марк 14:3-9, Лүк 7:36-50

+ 12:1 Яхъя 11:55, Маттай 21:17, Яхъя 11:1, Яхъя 11:18

+ 12:2 Лүк 10:38

* 12:3 Бер кадак – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «бер литра». Литра – 330 гр.

* 12:3 Нард – Һиндстанда үсә торган үсемлек.

+ 12:3 Яхъя 11:2

+ 12:6 Яхъя 13:29

+ 12:9 Яхъя 11:44

• 12:12 Маттай 21:4-9, Марк 11:7-10, Лүк 19:35-38

* 12:13 Һошанна – яһүдчә «коткар безне!» Гайсә заманында әлеге сүз Аллаһыны мактау өчен кулланылган.

* 12:15 Сион-кыз – Иерусалим халкы.

+ 12:15 Маттай 21:4-5

+ 12:16 Яхъя 2:22

+ 12:19 Яхъя 11:47-48

+ 12:21 Яхъя 1:44

+ 12:23 Яхъя 2:4, Яхъя 17:1

+ 12:24 I Көринтлеләргә хат 15:36

+ 12:25 Маттай 10:39, Лүк 14:26

+ 12:27 Марк 14:34, Яхъя 13:21

+ 12:28 Марк 1:11, Марк 9:7

+ 12:29 Рәсүлләр 23:9

+ 12:30 Яхъя 11:42

* 12:31 Бу дөньяның хакиме – биредә иблис күздә тотыла.

+ 12:31 Яхъя 16:11, II Көринтлеләргә хат 4:4, Көлессәйлеләргә хат 2:15

+ 12:32 Яхъя 3:14, Яхъя 8:28, Яхъя 6:44

+ 12:33 Яхъя 18:32

+ 12:35 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Эфеслеләргә хат 5:8, Яхъя 9:4, Яхъя 11:9, I Яхъяның хаты 1:6

+ 12:36 Лүк 16:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

+ 12:38 Римлыларга хат 10:16

+ 12:40 Маттай 13:15, Марк 4:12, Рәсүлләр 28:27

+ 12:42 Яхъя 3:1, Яхъя 9:22, Яхъя 16:2

+ 12:43 Яхъя 5:44

+ 12:44 Маттай 10:40, Яхъя 13:20, Яхъя 14:1

+ 12:45 Яхъя 14:9

+ 12:46 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Яхъя 9:5

+ 12:47 Яхъя 3:17, Яхъя 4:42, Яхъя 8:15

+ 13:1 Яхъя 12:1, Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 7:6, Яхъя 8:20

+ 13:2 Яхъя 6:70

+ 13:3 Маттай 11:27, Яхъя 17:2, Яхъя 8:14, Яхъя 16:28

+ 13:5 Маттай 20:28, Лүк 22:27

+ 13:8 I Көринтлеләргә хат 6:11, Эфеслеләргә хат 5:26, Титуска хат 3:5, Гыйбриләргә 10:22

+ 13:10 Яхъя 15:3

+ 13:11 Яхъя 6:64, Яхъя 18:2

+ 13:13 Маттай 7:22, Маттай 23:8, Лүк 6:46, Филиппуйлыларга хат 2:11

+ 13:14 I Тимутәйгә хат 5:10

+ 13:15 I Петернең хаты 2:21

+ 13:16 Лүк 6:40, Яхъя 15:20

+ 13:17 Маттай 24:46, Лүк 11:28, Ягъкубның хаты 1:22, Римлыларга хат 2:13

• 13:18 Маттай 26:21-25, Марк 14:18-21, Лүк 22:21-23

+ 13:18 Яхъя 6:70,

* 13:19 Минем Кем булуыма – 8:24 нең искәрмәсен карагыз.

+ 13:19 Марк 13:23, Яхъя 14:29, Яхъя 16:4

+ 13:20 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 12:44

+ 13:21 Марк 14:34, Яхъя 12:27

+ 13:23 Яхъя 19:26, Яхъя 20:2, Яхъя 21:7, Яхъя 21:20

+ 13:29 Яхъя 12:6

+ 13:31 I Петернең хаты 4:11

* 13:32 Кайбер кулъязмаларда җәя эчендәге сүзләр юк.

+ 13:32 Яхъя 17:1, Яхъя 17:5

+ 13:33 Яхъя 7:34, Яхъя 8:21

+ 13:34 I Яхъяның хаты 2:7-8, I Яхъяның хаты 3:11, II Яхъяның хаты 1:5, Яхъя 15:12

• 13:36 Маттай 26:31-35, Марк 14:27-31, Лүк 22:31-34

+ 13:37 Яхъя 11:16, Яхъя 21:19

+ 13:38 Яхъя 18:27

+ 14:1 Яхъя 12:44

+ 14:3 Яхъя 14:1, I Тессалуникәлеләргә хат 4:17

+ 14:5 Яхъя 11:16

+ 14:6 Яхъя 1:17, Яхъя 11:25, Гыйбриләргә 10:20

+ 14:8 Яхъя 1:43, Яхъя 12:21

+ 14:9 Яхъя 12:45

+ 14:10 Яхъя 10:38

+ 14:11 Яхъя 5:36

+ 14:12 Яхъя 8:14, Яхъя 13:3, Яхъя 16:28

+ 14:14 Маттай 7:7-8, Марк 11:24, Яхъя 15:16, Яхъя 16:23, I Яхъяның хаты 3:22

+ 14:15 Маттай 28:20, I Яхъяның хаты 5:3, II Яхъяның хаты 1:6, Римлыларга хат 13:10

+ 14:16 Яхъя 15:26, Яхъя 16:13

+ 14:17 I Көринтлеләргә хат 2:14, Рәсүлләр 2:4

+ 14:19 Яхъя 7:33

+ 14:21 Яхъя 16:27

+ 14:22 Лүк 6:16, Рәсүлләр 1:13

+ 14:23 Ачылыш 3:20

+ 14:26 Яхъя 15:26, Яхъя 16:13, I Көринтлеләргә хат 2:10, I Яхъяның хаты 2:20, Лүк 24:49

+ 14:27 Филиппуйлыларга хат 4:7, Көлессәйлеләргә хат 3:15

+ 14:28 Яхъя 14:1-2, I Көринтлеләргә хат 11:3, I Көринтлеләргә хат 15:24

+ 14:29 Марк 13:23, Яхъя 13:19

+ 14:30 Яхъя 12:31, Эфеслеләргә хат 2:2

+ 15:2 Маттай 3:10, Маттай 7:19

+ 15:3 Яхъя 13:10

+ 15:4 I Яхъяның хаты 2:6

+ 15:5 Римлыларга хат 11:17, Яхъя 6:56, I Яхъяның хаты 3:24, Марк 4:20

+ 15:6 Маттай 13:42

+ 15:7 Яхъя 14:14

+ 15:9 Маттай 3:17, Яхъя 5:20

+ 15:11 Яхъя 3:29, Яхъя 16:24, Яхъя 17:13, I Яхъяның хаты 1:4, II Яхъяның хаты 1:12

+ 15:12 Яхъя 13:34

+ 15:13 Яхъя 10:11, I Яхъяның хаты 3:16, Римлыларга хат 5:7-8, Эфеслеләргә хат 5:2

+ 15:14 Марк 3:35

+ 15:15 Яхъя 3:32, Яхъя 8:26

+ 15:16 Маттай 7:7-8, Марк 11:24, Яхъя 14:14, Яхъя 16:23

+ 15:17 I Яхъяның хаты 2:7, I Яхъяның хаты 3:11, II Яхъяның хаты 1:5

+ 15:18 Марк 13:13, Яхъя 7:7, I Яхъяның хаты 3:13

+ 15:19 Яхъя 8:23, Яхъя 17:14

+ 15:20 Маттай 10:24, Лүк 6:40, Яхъя 13:16, Яхъя 5:16, I Көринтлеләргә хат 4:12, II Көринтлеләргә хат 4:9, I Тессалуникәлеләргә хат 2:15, II Тимутәйгә хат 3:12

+ 15:22 Яхъя 9:41

+ 15:23 Яхъя 5:23

+ 15:24 Яхъя 7:31, Яхъя 10:37

+ 15:26 Яхъя 14:17, Яхъя 16:13, Рәсүлләр 5:32, I Яхъяның хаты 5:6-8

+ 15:27 Лүк 24:48, Яхъя 19:35, Рәсүлләр 1:8

+ 16:2 Яхъя 9:22, Яхъя 12:42, Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 9:1, Рәсүлләр 26:9

+ 16:3 Яхъя 18:19

+ 16:4 Марк 13:23, Яхъя 13:19, Яхъя 14:29

+ 16:5 Яхъя 7:33, Яхъя 14:12

+ 16:7 Яхъя 15:26

+ 16:9 Яхъя 8:24

+ 16:11 Яхъя 12:31, Көлессәйлеләргә хат 2:15

+ 16:13 Яхъя 14:17, Яхъя 15:26, I Яхъяның хаты 2:20, I Көринтлеләргә хат 2:10

+ 16:15 Яхъя 17:10

+ 16:16 Яхъя 7:33

+ 16:20 Маттай 9:15

+ 16:22 II Көринтлеләргә хат 6:10

+ 16:23 Маттай 7:7-8, Марк 11:24, Яхъя 14:14, Яхъя 15:16

+ 16:24 Яхъя 3:29, Яхъя 15:11, Яхъя 17:13, II Яхъяның хаты 1:12

+ 16:25 Марк 8:32

+ 16:27 Яхъя 14:21

+ 16:28 Яхъя 8:14, Яхъя 13:3

+ 16:30 Яхъя 2:24-25

+ 16:32 Маттай 26:31, Марк 14:27, Яхъя 8:16

+ 16:33 Яхъя 14:27, Көлессәйлеләргә хат 3:15, Римлыларга хат 8:37, Ачылыш 3:21

+ 17:1 Яхъя 11:41, Яхъя 2:4, Яхъя 12:23, Яхъя 8:54, Яхъя 13:32

+ 17:2 Маттай 28:18, Яхъя 5:22, Яхъя 13:3

+ 17:5 Яхъя 1:1-2

+ 17:8 Яхъя 6:69

+ 17:9 Лүк 22:32

+ 17:10 Яхъя 16:15,

+ 17:11 Яхъя 10:30

+ 17:12 II Тессалуникәлеләргә хат 3:3, Яхъя 13:2, Яхъя 10:28

+ 17:13 Яхъя 3:29, Яхъя 15:11, Яхъя 16:24, II Яхъяның хаты 1:12

+ 17:14 Яхъя 8:23, Яхъя 15:19

+ 17:15 Маттай 6:13

* 17:17 …изге ит… – грек телендә «һагиазо» дигән сүз «изге итү» һәм «багышлау, изге эшкә аеру» дигән мәгънәләргә ия. 19 нчы аятьне дә карагыз.

+ 17:18 Яхъя 20:21

+ 17:22 Римлыларга хат 8:30

+ 17:24 Яхъя 14:3

+ 17:25 Яхъя 8:55, Яхъя 10:15

+ 17:26 Маттай 3:17, Яхъя 5:20

• 18:1 Маттай 26:47-56, Марк 14:43-50, Лүк 22:47-53

+ 18:1 Маттай 26:36

+ 18:2 Лүк 22:39

+ 18:3 Рәсүлләр 1:16

+ 18:4 Яхъя 13:1, Яхъя 1:38, Яхъя 20:15

+ 18:9 Яхъя 17:12

+ 18:10 Лүк 22:38

+ 18:11 Марк 10:38, Марк 14:36

• 18:12 Маттай 26:57-58, Марк 14:53-54, Лүк 22:54

+ 18:13 Лүк 3:2, Рәсүлләр 4:6

+ 18:14 Яхъя 11:50

• 18:16 Маттай 26:69-70, Марк 14:66-68, Лүк 22:55-57

• 18:19 Маттай 26:59-66, Марк 14:55-64, Лүк 22:66-71

+ 18:20 Яхъя 7:26

+ 18:22 Рәсүлләр 23:2, Рәсүлләр 23:4

+ 18:26 Яхъя 18:10

+ 18:27 Маттай 26:64, Марк 14:72, Лүк 22:60, Яхъя 13:38

• 18:28 Маттай 27:1-2, Маттай 27:11-14, Марк 15:1-5, Лүк 23:1-5

+ 18:28 Рәсүлләр 10:28,

+ 18:29 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, Рәсүлләр 4:27, I Тимутәйгә хат 6:13

+ 18:32 Марк 10:33, Яхъя 12:33

+ 18:33 Маттай 2:2

+ 18:36 Яхъя 8:23, Яхъя 17:14

+ 18:37 Яхъя 3:11, I Яхъяның хаты 4:6

+ 18:38 Лүк 23:41, Гыйбриләргә 4:15

+ 18:39 Марк 15:6-7

• 19:1 Маттай 27:15-31, Марк 15:6-20, Лүк 23:13-25

+ 19:4 Лүк 23:41, Гыйбриләргә 4:15

+ 19:7 Яхъя 10:36,

+ 19:9 Рәсүлләр 8:32-33

+ 19:11 Яхъя 18:2, Яхъя 18:14

+ 19:12 Рәсүлләр 3:13

• 19:17 Маттай 27:32-44, Марк 15:21-32, Лүк 23:26-43

+ 19:20 Гыйбриләргә 13:12

+ 19:25 Лүк 24:18, Лүк 8:2

+ 19:26 Яхъя 13:23

• 19:28 Маттай 27:45-56, Марк 15:33-41, Лүк 23:44-49

+ 19:34 I Яхъяның хаты 5:6

+ 19:35 Яхъя 15:27, Рәсүлләр 1:8, I Яхъяның хаты 1:1-3, Ачылыш 1:2

+ 19:36 Маттай 1:23, Маттай 21:4, Маттай 26:56

• 19:38 Маттай 27:57-61, Марк 15:42-47, Лүк 23:50-56

+ 19:38 Яхъя 7:13

* 19:39 Сабур – алоэ.

+ 19:39 Яхъя 3:1, Яхъя 7:50, Маттай 2:11

+ 19:40 Яхъя 11:44

• 20:1 Маттай 28:1-10, Марк 16:1-8, Лүк 24:1-12

+ 20:1 Лүк 8:2

+ 20:2 Яхъя 13:23

+ 20:9 Лүк 24:27

• 20:11 Марк 16:9-11

+ 20:12 Лүк 24:4, Рәсүлләр 1:10

+ 20:14 Лүк 24:16, Лүк 24:31, Яхъя 21:4

+ 20:15 Яхъя 1:38, Яхъя 18:4

+ 20:17 Маттай 28:10, Римлыларга хат 8:29, Гыйбриләргә 2:11

• 20:19 Маттай 28:16-20, Марк 16:14-18, Лүк 24:36-49

+ 20:21 Яхъя 17:18

+ 20:23 Маттай 16:19, Маттай 18:18

+ 20:24 Яхъя 11:16

+ 20:28 Яхъя 1:1, I Яхъяның хаты 5:20, Филиппуйлыларга хат 2:6

+ 20:29 Марк 15:32, I Петернең хаты 1:8

+ 20:30 Яхъя 21:25

+ 20:31 Маттай 14:33, Лүк 1:35, Яхъя 1:7, Рәсүлләр 19:4, Яхъя 3:14-15, I Яхъяның хаты 5:13

+ 21:1 Яхъя 6:1

+ 21:2 Яхъя 11:16, Яхъя 14:5, Яхъя 20:24, Яхъя 1:45, Яхъя 2:1, Маттай 4:21, Лүк 5:10

+ 21:4 Лүк 24:16, Лүк 24:31, Яхъя 20:14

+ 21:5 Лүк 24:41

+ 21:6 Лүк 5:4

+ 21:7 Яхъя 13:23

* 21:8 …йөз кырык аршын… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «ике йөз пехус». Пехус – озынлык үлчәү берәмлеге, 0,5 м чамасы.

+ 21:14 Яхъя 20:19, Яхъя 20:26

+ 21:16 Рәсүлләр 20:28, I Петернең хаты 5:1

+ 21:19 Яхъя 13:37, II Петернең хаты 1:14

+ 21:20 Яхъя 13:23, Яхъя 13:25

+ 21:22 Маттай 16:27, Марк 9:1

+ 21:24 Яхъя 15:27, III Яхъяның хаты 1:12

+ 21:25 Яхъя 20:30

+ 1:1 Лүк 1:3, Марк 16:19, Лүк 24:51

+ 1:3 Маттай 28:17, Марк 16:14, Лүк 24:15-49, Яхъя 20:19-29, I Көринтлеләргә хат 15:5-7

+ 1:4 Лүк 24:49

+ 1:5 Лүк 3:3,

* 1:6 Ул заманда Исраил Рим империясенең кул астында була, шунлыктан исраилиләр Гайсә аларны баскынчылардан азат итәр дип өметләнә.

+ 1:6 Лүк 17:20, Лүк 19:11

+ 1:7 I Тессалуникәлеләргә хат 5:1

+ 1:8 Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 8:14, Лүк 24:48-49, Марк 16:15

+ 1:9 Марк 16:19

+ 1:10 Марк 9:3, Яхъя 20:12

+ 1:11 Маттай 16:27

* 1:12 …якынча бер чакрымда… – грек телендә сүзгә-сүз: «шимбә көнлек юл». Муса кануны буенча шимбә – яһүдиләрнең ял итү һәм гыйбадәт кылу көне. Бу көнне бер чакрымнан да ары йөрергә ярамаган.

* 1:13 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч кулланып бәреп төшерүне яклаучы яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

+ 1:13 Маттай 10:2-4, Марк 3:17-18, Лүк 6:14-16

+ 1:14 Марк 3:31, Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 1:16 Лүк 22:47, Лүк 22:37, Лүк 24:44

+ 1:17 Яхъя 6:71, Яхъя 13:21

+ 1:19 Маттай 27:8

+ 1:22 Лүк 3:3, Лүк 24:48

+ 1:23 Рәсүлләр 18:7, Көлессәйлеләргә хат 4:11

+ 1:24 Рәсүлләр 15:8

+ 2:1 Рәсүлләр 20:16

+ 2:3 Маттай 3:11

+ 2:4 Рәсүлләр 4:31, Рәсүлләр 13:52, Лүк 24:49, Рәсүлләр 1:4-5

* 2:9 Асия өлкәсе – Рим империясенә караган Асия өлкәсе бүгенге Төркия җиренең көньяк-көнбатышында булган.

+ 2:11 Рәсүлләр 6:5, Рәсүлләр 13:43

+ 2:13 I Көринтлеләргә хат 14:23

* 2:15 Иртәнге тугызынчы – сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

* 2:17 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

+ 2:19 Маттай 24:30, Лүк 21:11, Ачылыш 8:7

+ 2:20 Ачылыш 6:12

+ 2:21 Римлыларга хат 10:13

+ 2:22 Яхъя 3:2

+ 2:23 Лүк 22:22, Лүк 23:33

+ 2:24 Лүк 24:5-6, Римлыларга хат 8:11

+ 2:28 Маттай 7:14, Рәсүлләр 13:35

+ 2:29 Рәсүлләр 13:36

* 2:33 Уң як – аеруча мөһим, хөрмәтле урын.

+ 2:33 Марк 16:19, Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34, Гыйбриләргә 1:3

+ 2:34 Лүк 20:42-43

+ 2:37 Лүк 3:10, Рәсүлләр 16:30

+ 2:38 Марк 1:4, Рәсүлләр 10:48, Лүк 11:13, Рәсүлләр 8:15

+ 2:39 Эфеслеләргә хат 2:13

+ 2:44 Рәсүлләр 4:32-37

+ 3:2 Рәсүлләр 14:8

+ 3:6 II Көринтлеләргә хат 6:10

+ 3:7 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 9:41

+ 3:8 Рәсүлләр 14:10

* 3:11 Әйван – баганалы ачык терраса, галерея.

+ 3:11 Яхъя 10:23, Рәсүлләр 5:12

+ 3:13 Яхъя 8:54, Яхъя 17:1, II Петернең хаты 1:17, Лүк 23:14, Яхъя 19:12

+ 3:14 Лүк 23:18

+ 3:17 Рәсүлләр 13:27, I Тимутәйгә хат 1:13

+ 3:21 Лүк 1:69-70, Римлыларга хат 1:2

+ 3:22 Маттай 17:5, Рәсүлләр 7:37

+ 4:1 Маттай 22:23, Рәсүлләр 23:8

+ 4:3 Лүк 21:12

+ 4:6 Маттай 26:3, Лүк 3:2, Яхъя 18:13

+ 4:7 Лүк 20:2

+ 4:8 Марк 13:11, Рәсүлләр 6:10, Рәсүлләр 13:9

+ 4:9 Рәсүлләр 3:6-8

+ 4:11 Лүк 20:17, I Петернең хаты 2:7

+ 4:12 Маттай 1:21

+ 4:14 Рәсүлләр 3:11

+ 4:19 Рәсүлләр 5:29

+ 4:21 Лүк 20:6, Лүк 22:2, Рәсүлләр 5:26

+ 4:27 Лүк 23:1, Лүк 23:11, Рәсүлләр 3:13

+ 4:29 Эфеслеләргә хат 6:19

+ 4:31 Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 13:52

+ 4:32 Рәсүлләр 2:44

+ 4:34 II Көринтлеләргә хат 8:14

+ 4:36 Рәсүлләр 9:27, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 5:12 Марк 16:20, Яхъя 10:23, Рәсүлләр 3:11

+ 5:15 Марк 6:55, Рәсүлләр 19:11-12

+ 5:17 Рәсүлләр 4:1, Рәсүлләр 23:8, Марк 15:10, Рәсүлләр 13:45

+ 5:18 Лүк 21:12, Рәсүлләр 4:3

+ 5:19 Рәсүлләр 12:7-10, Рәсүлләр 16:26

+ 5:26 Лүк 20:6, Лүк 22:2, Рәсүлләр 4:21

+ 5:27 Маттай 10:17, Маттай 26:59

+ 5:28 Рәсүлләр 4:17-18, Маттай 27:25

+ 5:29 Рәсүлләр 4:19

+ 5:32 Лүк 24:48, Яхъя 15:26

+ 5:33 Рәсүлләр 7:54

+ 5:34 Рәсүлләр 22:3,

+ 5:37 Лүк 2:2

+ 5:41 Маттай 5:12, I Петернең хаты 4:13-14, II Көринтлеләргә хат 12:10

+ 6:1 Рәсүлләр 9:29

+ 6:3 I Тимутәйгә хат 3:8

+ 6:5 Рәсүлләр 8:5, Рәсүлләр 21:8, Рәсүлләр 2:11, Рәсүлләр 13:43

+ 6:6 I Тимутәйгә хат 4:14, I Тимутәйгә хат 5:22, II Тимутәйгә хат 1:6

+ 6:7 Рәсүлләр 12:24, Рәсүлләр 19:20

+ 6:10 Рәсүлләр 4:8, Лүк 21:15

+ 6:11 Маттай 26:59

+ 6:13 Рәсүлләр 21:28

+ 6:14 Маттай 26:61, Яхъя 2:19-22, Маттай 5:17

+ 7:20 Гыйбриләргә 11:23

+ 7:37 Рәсүлләр 3:22

* 7:43 …илаһыгыз Райфанның йолдызын… – Сатурн йолдызы турында сүз бара.

* 7:44 Шаһитлык чатыры – сүзлектәге «Изге чатыр» сүзен карагыз.

+ 7:44 Ачылыш 15:5,

+ 7:48 Рәсүлләр 17:24

+ 7:52 Маттай 23:37

+ 7:53 Гәләтиялеләргә хат 3:19, Гыйбриләргә 2:2

+ 7:54 Рәсүлләр 5:33

+ 7:55 Марк 16:19

+ 7:56 Марк 1:10, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:56, Гыйбриләргә 1:3

+ 7:58 Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 22:20

+ 7:59 Лүк 23:46

+ 7:60 Лүк 22:41, Лүк 23:34

+ 8:1 Рәсүлләр 22:20, Яхъя 16:2, Маттай 10:23

+ 8:3 Гәләтиялеләргә хат 1:13, I Көринтлеләргә хат 15:9, Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 8:4 Марк 4:14, Рәсүлләр 11:19

+ 8:5 Рәсүлләр 6:5, Рәсүлләр 21:8

+ 8:7 Лүк 4:35, Марк 16:17-18

+ 8:13 Маттай 28:19, Рәсүлләр 16:33, Рәсүлләр 18:8

+ 8:14 Рәсүлләр 1:8

+ 8:15 Рәсүлләр 2:38

+ 8:16 Маттай 28:19, Рәсүлләр 19:5, Рәсүлләр 10:44, Рәсүлләр 11:15

+ 8:17 Рәсүлләр 9:17, Рәсүлләр 19:6

+ 8:22 II Тимутәйгә хат 2:25

+ 8:25 Яхъя 4:39

+ 8:26 Рәсүлләр 5:19, Рәсүлләр 10:4, Рәсүлләр 11:13, Рәсүлләр 12:7, Рәсүлләр 27:23

* 8:27 Хәбәши – Хәбәшстан (хәзерге Эфиопия) кешесе.

* 8:27 Кәндәки – Хәбәшстан патшабикәсенең титулы.

* 8:27 …сарай хезмәтчесе… – грек телендәге төп нөсхәдә бу сүзнең беренче мәгънәсе евнух, печелгән кеше. Ул вакытларда сарай хезмәтчеләре булып гадәттә шулар хезмәт иткән.

+ 8:29 Рәсүлләр 10:19

+ 8:31 Римлыларга хат 10:14

+ 8:35 Лүк 24:27

* 8:37 Иң борынгы кулъязмаларда бу аять юк.

+ 9:1 Рәсүлләр 8:3, Яхъя 16:2

* 9:2 «Юл» дип аталган тәгълиматны тотучы… – беренче мәлләрдә Гайсә Мәсих тарафдарларын шулай дип атаганнар.

+ 9:3 Рәсүлләр 22:6-11, Рәсүлләр 26:12-18

+ 9:10 Рәсүлләр 22:12,

* 9:11 Тарслы – Тарс шәһәрендә яшәүче кеше.

+ 9:11 Рәсүлләр 21:39, Рәсүлләр 22:3

+ 9:15 Римлыларга хат 1:5, Гәләтиялеләргә хат 1:15-16, I Тимутәйгә хат 2:7,

+ 9:16 Рәсүлләр 20:23, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 9:17 Рәсүлләр 8:17, Рәсүлләр 19:6

+ 9:19 Гәләтиялеләргә хат 1:17

+ 9:21 Гәләтиялеләргә хат 1:13, Гәләтиялеләргә хат 1:23

+ 9:22 I Тимутәйгә хат 1:12, Рәсүлләр 18:28

+ 9:23 Рәсүлләр 20:3, Рәсүлләр 23:30

+ 9:25 II Көринтлеләргә хат 11:32-33

+ 9:27 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, Гәләтиялеләргә хат 2:9, I Көринтлеләргә хат 9:6, Гәләтиялеләргә хат 1:18-19

+ 9:29 Рәсүлләр 6:1

+ 9:30 Рәсүлләр 11:25

+ 9:34 Рәсүлләр 3:6

* 9:36 Доркәс – арамей телендә «Табита», грек телендә «Доркәс» дигән исемнәр «кыр кәҗәсе» дигәнне аңлата.

+ 9:36 Яхъя 13:14, I Тимутәйгә хат 2:10, I Тимутәйгә хат 5:10

+ 9:40 Маттай 9:25, Рәсүлләр 28:8, Ягъкубның хаты 5:16

+ 9:41 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7

+ 10:2 Маттай 8:10, Лүк 7:4-5

+ 10:3 Рәсүлләр 3:1

+ 10:4 Рәсүлләр 8:26, Ачылыш 8:4

+ 10:6 Рәсүлләр 9:43

+ 10:9 Рәсүлләр 11:5-14

+ 10:15 Марк 7:15-16, Римлыларга хат 14:14, I Тимутәйгә хат 4:4, Титуска хат 1:15

+ 10:19 Рәсүлләр 8:29

+ 10:22 Лүк 7:4-5

+ 10:25 Рәсүлләр 16:29

+ 10:26 Ачылыш 19:10, Ачылыш 22:8-9

+ 10:28 Яхъя 4:9, Яхъя 18:28

+ 10:34 Римлыларга хат 2:11, Римлыларга хат 10:12

+ 10:35 Римлыларга хат 10:12

+ 10:37 Марк 1:14

+ 10:38 Маттай 3:16, Яхъя 1:32-33, Маттай 4:24, Лүк 13:16

+ 10:42 Яхъя 5:22, Рәсүлләр 17:31, I Петернең хаты 4:5, II Тимутәйгә хат 4:1

+ 10:43 Лүк 24:27, Римлыларга хат 3:21

+ 10:46 Марк 16:17, I Көринтлеләргә хат 12:10

+ 10:47 Рәсүлләр 2:4

+ 10:48 Рәсүлләр 2:38

+ 11:2 Рәсүлләр 15:1, Гәләтиялеләргә хат 2:12

+ 11:3 Лүк 15:2, Гәләтиялеләргә хат 2:12

+ 11:5 Рәсүлләр 10:9-32

+ 11:9 Марк 7:19, Рәсүлләр 10:15

+ 11:12 Рәсүлләр 15:9

+ 11:13 Рәсүлләр 8:26

+ 11:15 Рәсүлләр 10:44

+ 11:16 Рәсүлләр 1:5

+ 11:17 Рәсүлләр 2:38

+ 11:19 Рәсүлләр 8:1

* 11:20 …грекларга да… – ягъни грек телендә сөйләшүче яһүдиләргә.

+ 11:22 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 9:27, Рәсүлләр 13:1

+ 11:24 Рәсүлләр 6:5

+ 11:25 Рәсүлләр 9:30

+ 11:27 Рәсүлләр 13:1, Рәсүлләр 15:32

* 11:28 Клавдий – 41-54 нче елларда Рим императоры.

+ 11:28 Рәсүлләр 21:10, Маттай 24:7, Рәсүлләр 18:2

* 12:1 Һируд патша – Яһүдия һәм Самареянең патшасы Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы.

+ 12:2 Лүк 5:10, Марк 10:39

+ 12:4 Лүк 22:33

+ 12:5 II Көринтлеләргә хат 1:11, Эфеслеләргә хат 6:18

+ 12:7 Рәсүлләр 8:26, Рәсүлләр 16:26

+ 12:10 Рәсүлләр 5:19, Рәсүлләр 16:26

+ 12:11 II Көринтлеләргә хат 1:10

+ 12:12 Рәсүлләр 13:5, Рәсүлләр 15:37, I Петернең хаты 5:13, Көлессәйлеләргә хат 4:10, II Тимутәйгә хат 4:11, Филимунга хат 1:24

+ 12:15 Маттай 18:10-11, Гыйбриләргә 1:14

+ 12:17 Рәсүлләр 15:13, Рәсүлләр 21:18, Ягъкубның хаты 1:1, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 12:23 Ачылыш 16:9,

+ 12:24 Рәсүлләр 6:7, Рәсүлләр 19:20

+ 12:25 Рәсүлләр 11:29-30, Рәсүлләр 12:12

+ 13:1 Рәсүлләр 11:27, Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 11:22, Лүк 3:1

+ 13:2 Лүк 2:37, Римлыларга хат 1:1, Гәләтиялеләргә хат 1:15

+ 13:5 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 15:37, Көлессәйлеләргә хат 4:10

+ 13:6 Маттай 7:15

* 13:9 Паул – шушы урыннан башлап китапның авторы Шаулны римлылар исеме белән Паул дип атый.

+ 13:9 Рәсүлләр 4:8, Рәсүлләр 6:10

+ 13:13 Рәсүлләр 15:38

+ 13:15 Лүк 8:41, Рәсүлләр 18:8

+ 13:24 Лүк 3:3

+ 13:25 Лүк 3:16, Яхъя 1:20, Яхъя 1:27

+ 13:27 Рәсүлләр 3:17, Лүк 24:26-27

+ 13:28 Лүк 23:23

+ 13:29 Лүк 23:53

+ 13:30 Лүк 24:6

+ 13:31 Рәсүлләр 1:3, Лүк 24:48

* 13:32-33 Патша итеп сайланып май сөртелгән кешене Аллаһы, ата кеше үз углын яраткандай, якын күрә. Шундый мөнәсәбәт бу өлештә Гайсәгә карый.

+ 13:32 Гыйбриләргә 1:5, Гыйбриләргә 5:5

+ 13:34 Римлыларга хат 6:9,

+ 13:35 Рәсүлләр 2:27

+ 13:36 Рәсүлләр 2:29

+ 13:38 Маттай 1:21, I Яхъяның хаты 2:12

+ 13:39 Римлыларга хат 3:20, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Римлыларга хат 3:28

+ 13:43 Рәсүлләр 2:11, Рәсүлләр 6:5

+ 13:45 Рәсүлләр 5:17

+ 13:46 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19, Маттай 10:11, Маттай 22:8, Ачылыш 3:4, Марк 12:9, Рәсүлләр 18:6

+ 13:47 Рәсүлләр 26:23

+ 13:50 I Тессалуникәлеләргә хат 2:15

+ 13:51 Маттай 10:14, Марк 6:11, Лүк 9:5

+ 13:52 Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 4:31

+ 14:1 Рәсүлләр 13:5

+ 14:3 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19

+ 14:4 Маттай 10:34, Лүк 12:51

+ 14:6 Маттай 10:23

+ 14:8 Рәсүлләр 3:2

+ 14:9 Маттай 9:2

+ 14:10 Рәсүлләр 3:8

+ 14:11 Рәсүлләр 28:6

* 14:12 Зевс, Гермес – греклар мифологиясендә Зевс – иң бөек илаһ, ә Гермес тел остасы дип саналган.

* 14:13 Каһин – мәҗүсиләрдә дин башлыгы.

+ 14:14 Марк 14:63

+ 14:15 I Тессалуникәлеләргә хат 1:9

+ 14:17 Маттай 5:45,

+ 14:19 II Көринтлеләргә хат 11:25

+ 14:22 Көлессәйлеләргә хат 1:23, Яхъя 15:20, I Петернең хаты 2:21, I Петернең хаты 5:9, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3, II Тимутәйгә хат 3:12

+ 14:23 Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 20:32

+ 14:26 Рәсүлләр 13:3

+ 15:2 Гәләтиялеләргә хат 5:2

+ 15:7 Рәсүлләр 10:20

+ 15:8 Рәсүлләр 1:24, Рәсүлләр 10:44, Рәсүлләр 10:47

+ 15:9 Рәсүлләр 11:12,

+ 15:10 Гәләтиялеләргә хат 5:1

+ 15:11 Эфеслеләргә хат 2:8, Титуска хат 2:11, Титуска хат 3:7

+ 15:13 Рәсүлләр 12:17, Ягъкубның хаты 1:1, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 15:20 I Көринтлеләргә хат 8:1, I Көринтлеләргә хат 10:19-20, Ачылыш 2:14,

+ 15:22 I Петернең хаты 5:12, II Көринтлеләргә хат 1:19, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1

+ 15:24 Гәләтиялеләргә хат 1:7, Гәләтиялеләргә хат 5:10

+ 15:28 Рәсүлләр 15:20

+ 15:32 Рәсүлләр 11:27

* 15:34 Берничә кулъязмада бу җөмлә юк.

+ 15:35 Рәсүлләр 13:1

+ 15:37 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 13:5, Көлессәйлеләргә хат 4:10

+ 15:38 Рәсүлләр 13:13

+ 15:40 Рәсүлләр 15:32

+ 16:1 Римлыларга хат 16:21, I Көринтлеләргә хат 4:17, Филиппуйлыларга хат 2:19, Көлессәйлеләргә хат 1:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:2, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1, I Тимутәйгә хат 1:2, II Тимутәйгә хат 1:2

+ 16:3 I Көринтлеләргә хат 9:20, Гәләтиялеләргә хат 2:3

+ 16:4 Рәсүлләр 15:28-29

+ 16:5 Рәсүлләр 6:7

+ 16:6 Рәсүлләр 18:23

+ 16:7 Филиппуйлыларга хат 1:19

+ 16:8 Рәсүлләр 20:5, II Көринтлеләргә хат 2:12, II Тимутәйгә хат 4:13

* 16:12 …Рим хакимлегендәге Филиппуй шәһәренә… – грек телендә «Рим колониясе» дип бирелгән. Филиппуй шәһәренең Рим императорыннан кабул ителгән үзидарә хокукы булып, шәһәр Рим кануннары буенча яшәгән. Шундый колониягә римлылар күпләп күченеп килә торган булган.

+ 16:12 Филиппуйлыларга хат 1:1

+ 16:14 Лүк 24:45

+ 16:15 Рәсүлләр 11:14, Рәсүлләр 16:33-34

+ 16:18 Марк 9:38

+ 16:22 II Көринтлеләргә хат 6:4-5, II Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 16:24 I Тессалуникәлеләргә хат 2:2

+ 16:26 Рәсүлләр 4:31, Рәсүлләр 5:19, Рәсүлләр 12:7, Рәсүлләр 12:10

+ 16:27 Рәсүлләр 12:19

+ 16:29 Рәсүлләр 10:25

+ 16:30 Лүк 3:10, Рәсүлләр 2:37

+ 16:31 Марк 16:16, Римлыларга хат 10:9

+ 16:33 Рәсүлләр 11:14, Рәсүлләр 16:15

+ 16:34 Яхъя 4:53, Рәсүлләр 18:8

+ 16:37 Рәсүлләр 22:25

+ 16:39 Маттай 8:34

+ 16:40 Рәсүлләр 16:14

+ 17:1 Филиппуйлыларга хат 4:16

+ 17:2 Рәсүлләр 13:5, Рәсүлләр 14:1

+ 17:3 Лүк 24:26-27

+ 17:5 I Тессалуникәлеләргә хат 2:14-16

+ 17:7 Лүк 23:2

* 17:9 Рәһен – заклад итеп калдырылган әйбер.

+ 17:16 II Петернең хаты 2:8

* 17:18 Эпикурчылар һәм стоиклар – Гайсә Мәсих туганга кадәр IV–III гасырларда барлыкка килгән фәлсәфи агым әгъзалары.

* 17:19 Арейпәг – Афина шәһәре урнашкан калкулыкларның берсендә – Арес калкулыгында (грекча «Арейос Пагос») җыела торган хөкем итү шурасын шулай дип атаганнар.

+ 17:19 Марк 1:27

+ 17:24 Маттай 11:25, Рәсүлләр 7:48

+ 17:30 I Петернең хаты 1:14, Римлыларга хат 3:25-26, Эфеслеләргә хат 4:18

+ 17:31 Маттай 12:36, Яхъя 5:22, Рәсүлләр 10:42, I Петернең хаты 4:5

+ 18:2 Римлыларга хат 16:3, I Көринтлеләргә хат 16:19, II Тимутәйгә хат 4:19, Рәсүлләр 11:28

+ 18:4 Рәсүлләр 13:5

+ 18:5 I Тессалуникәлеләргә хат 3:6

+ 18:6 Рәсүлләр 13:46

+ 18:8 Лүк 8:41, Рәсүлләр 13:15, I Көринтлеләргә хат 1:14, Яхъя 4:53, Рәсүлләр 16:34

+ 18:15 Рәсүлләр 23:29

+ 18:18 Рәсүлләр 18:2, Римлыларга хат 16:1,

+ 18:19 Рәсүлләр 19:1, Рәсүлләр 20:16

+ 18:21 Ягъкубның хаты 4:15

+ 18:23 Рәсүлләр 16:6

+ 18:24 Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 1:12, I Көринтлеләргә хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 4:6, I Көринтлеләргә хат 16:12, Титуска хат 3:13

+ 18:25 Лүк 3:3, Рәсүлләр 19:3

+ 18:26 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19

+ 18:27 I Көринтлеләргә хат 16:3, II Көринтлеләргә хат 3:1

+ 18:28 Рәсүлләр 9:22

+ 19:1 Рәсүлләр 18:21

+ 19:3 Рәсүлләр 18:25

+ 19:4 Лүк 3:3, Яхъя 1:7

+ 19:5 Маттай 28:19, Рәсүлләр 8:16

+ 19:6 Рәсүлләр 8:17, Рәсүлләр 9:17, Рәсүлләр 10:46

+ 19:8 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19

+ 19:12 Рәсүлләр 5:15

+ 19:13 Маттай 12:27, Марк 9:38, Лүк 9:49

+ 19:15 Лүк 4:34, Ягъкубның хаты 2:19

+ 19:18 Марк 1:5, Ягъкубның хаты 5:16

+ 19:20 Рәсүлләр 6:7, Рәсүлләр 12:24

+ 19:21 Римлыларга хат 15:26, I Көринтлеләргә хат 16:5, Римлыларга хат 15:23-24

+ 19:22 Рәсүлләр 16:1

+ 19:29 Рәсүлләр 19:29, Көлессәйлеләргә хат 4:10, Филимунга хат 1:24

* 19:38 Мәхкәмә – хөкем чыгару урыны, суд.

+ 20:1 Рәсүлләр 19:21

+ 20:3 Рәсүлләр 9:23, Рәсүлләр 23:30

+ 20:4 Рәсүлләр 19:29, Эфеслеләргә хат 6:21, Көлессәйлеләргә хат 4:7, II Тимутәйгә хат 4:12, II Тимутәйгә хат 4:20, Титуска хат 3:12

+ 20:5 Рәсүлләр 16:8

+ 20:6 Рәсүлләр 12:3

+ 20:7 I Көринтлеләргә хат 16:2, Ачылыш 1:10

+ 20:16 Рәсүлләр 2:1

+ 20:18 Рәсүлләр 18:19, I Тессалуникәлеләргә хат 1:5

+ 20:23 Рәсүлләр 9:16, Рәсүлләр 21:33

+ 20:24 II Тимутәйгә хат 4:7

+ 20:28 Яхъя 21:16-17, I Петернең хаты 5:2, I Петернең хаты 1:18-19

+ 20:29 Маттай 7:15, Яхъя 10:12

+ 20:30 II Петернең хаты 2:1, II Көринтлеләргә хат 11:13, I Тимутәйгә хат 4:1

+ 20:31 Марк 14:38

+ 20:32 Рәсүлләр 14:23, I Петернең хаты 1:4

+ 20:33 II Көринтлеләргә хат 7:2

+ 20:34 Рәсүлләр 18:3

+ 20:35 Маттай 10:8

+ 20:36 Рәсүлләр 21:5

+ 21:4 Рәсүлләр 20:23

+ 21:5 Рәсүлләр 20:36

* 21:8 Бу турыда 6:1-6 ны укыгыз.

+ 21:8 Рәсүлләр 6:5, Рәсүлләр 8:5

+ 21:9 Лүк 2:36, Рәсүлләр 2:17-18

+ 21:10 Рәсүлләр 11:28

+ 21:12 Маттай 16:21-23

+ 21:13 Рәсүлләр 20:24, Филиппуйлыларга хат 2:17

+ 21:18 Рәсүлләр 12:17, Ягъкубның хаты 1:1

+ 21:20 Римлыларга хат 10:2

+ 21:21 Римлыларга хат 2:28-29, I Көринтлеләргә хат 7:19

+ 21:24 Рәсүлләр 18:18

+ 21:25 Рәсүлләр 15:29

+ 21:28 Рәсүлләр 6:13,

+ 21:29 Рәсүлләр 20:4

+ 21:33 Рәсүлләр 20:23, Рәсүлләр 21:11

* 21:34 Кирмән – ныгытма, кальга.

+ 21:34 Рәсүлләр 19:32

+ 21:39 Рәсүлләр 9:11, Рәсүлләр 22:3

+ 22:3 Рәсүлләр 9:11, Рәсүлләр 21:39, Рәсүлләр 5:34, Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 22:4 Рәсүлләр 8:3

+ 22:5 Рәсүлләр 9:1-2

+ 22:6 Рәсүлләр 9:3-6, Рәсүлләр 26:12-18

+ 22:12 Рәсүлләр 9:17

+ 22:15 Рәсүлләр 9:15

+ 22:16 Рәсүлләр 9:18

+ 22:17 Рәсүлләр 9:26

+ 22:20 Рәсүлләр 7:58

* 22:23 …югарыга тузан ыргыттылар. – Яһүдиләрдә каты ачулануны белдерә торган хәрәкәт.

+ 22:25 Рәсүлләр 16:37

+ 23:1 I Көринтлеләргә хат 4:4, II Көринтлеләргә хат 1:12, II Тимутәйгә хат 1:3, Гыйбриләргә 13:18

+ 23:2 Рәсүлләр 24:1,

+ 23:4 Яхъя 18:22

+ 23:6 Рәсүлләр 4:1, Филиппуйлыларга хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 15:13

+ 23:8 Маттай 22:23, Лүк 20:27

+ 23:9 Яхъя 12:29

+ 23:11 Рәсүлләр 27:23

+ 23:24 Рәсүлләр 24:3, Рәсүлләр 25:14

+ 23:27 Рәсүлләр 21:32-33, Рәсүлләр 22:27

+ 23:28 Рәсүлләр 22:30

+ 23:29 Рәсүлләр 18:15

+ 23:30 Рәсүлләр 9:23, Рәсүлләр 20:3

+ 23:34 Рәсүлләр 21:39

+ 24:1 Рәсүлләр 23:2

+ 24:5 Лүк 23:2

+ 24:6 Рәсүлләр 21:27-29

* 24:6-8 Кайбер кулъязмаларда җәя эчендәге өзек юк.

+ 24:15 Ачылыш 20:6, Ачылыш 20:13

+ 24:16 Рәсүлләр 23:1, Гыйбриләргә 13:18

+ 24:17 Римлыларга хат 15:25-28, I Көринтлеләргә хат 16:1, Гәләтиялеләргә хат 2:10

+ 24:18 Рәсүлләр 21:26

+ 24:21 Рәсүлләр 23:6

+ 24:25 Рәсүлләр 17:32

+ 25:3 Рәсүлләр 23:12

+ 25:10 Римлыларга хат 13:1

* 25:11 Кайсар хөкемен таләп итәм мин! – Хөкемгә тартылган Рим гражданы куллана алган иң зур мөмкинлек кайсарга мөрәҗәгать итү булган.

+ 25:12 Рәсүлләр 23:11

* 25:13 Берники – Һируд-Әгрип I нең кызы.

+ 25:19 Рәсүлләр 18:15, Рәсүлләр 23:29

+ 25:24 Рәсүлләр 22:22

+ 25:25 Лүк 23:14, Рәсүлләр 23:29

+ 26:1 Маттай 10:18, Рәсүлләр 9:15

+ 26:4 Гәләтиялеләргә хат 1:13

+ 26:5 Рәсүлләр 23:6, Филиппуйлыларга хат 3:5

+ 26:7 Маттай 19:28, Ягъкубның хаты 1:1

+ 26:8 I Көринтлеләргә хат 5:12

+ 26:9 Яхъя 16:2, I Тимутәйгә хат 1:13

+ 26:10 Рәсүлләр 8:3

+ 26:11 Рәсүлләр 9:1

+ 26:12 Рәсүлләр 9:3-6, Рәсүлләр 22:6-11

+ 26:18 Гыйбриләргә 2:14-15

+ 26:20 Рәсүлләр 9:20

+ 26:21 Рәсүлләр 21:27, Рәсүлләр 21:30

+ 26:23 I Көринтлеләргә хат 15:20, Көлессәйлеләргә хат 1:18, Ачылыш 1:5, Рәсүлләр 13:47

+ 26:29 Рәсүлләр 21:33

+ 26:31 Рәсүлләр 23:29

+ 26:32 Рәсүлләр 25:12

+ 27:1 Рәсүлләр 25:12

+ 27:2 Рәсүлләр 19:29

+ 27:6 Рәсүлләр 28:11

* 27:9 Ураза көне – ягъни Гөнаһ йолу көне.

+ 27:14 Марк 4:37

+ 27:23 Рәсүлләр 8:26

+ 27:24 Рәсүлләр 23:11

+ 27:26 Рәсүлләр 28:1

* 27:28 …егерме сажин чамасы… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «егерме оргуя»; оргуя – озынлык үлчәү берәмлеге, 1,8 м чамасы.

+ 27:34 Лүк 21:18

+ 27:35 Маттай 15:36

+ 27:43 Рәсүлләр 27:3

+ 28:5 Марк 16:18, Лүк 10:19

+ 28:6 Рәсүлләр 14:11

+ 28:8 Рәсүлләр 9:40, Ягъкубның хаты 5:16

* 28:11 Күк игезәкләре – греклар мифологиясендә диңгезчеләрне саклый торган ике илаһ.

+ 28:11 Рәсүлләр 27:6

* 28:15 Аппи мәйданына һәм Өч кунакханәгә… – Аппи мәйданы Рим шәһәреннән 69 чакрымда, ә Өч кунакханә 53 чакрымда урнашкан.

+ 28:18 Рәсүлләр 23:29, Рәсүлләр 26:31-32

+ 28:23 Лүк 24:27

+ 28:25 Маттай 15:7

+ 28:27 Маттай 13:15, Марк 4:12, Яхъя 12:40

+ 28:28 Лүк 3:6

* 28:29 Бу аять иң борынгы кулъязмаларда юк.

+ 28:31 Рәсүлләр 4:29, Эфеслеләргә хат 6:19

* 1:1 Унике ыруг – дөньяга таралган мәсихче яһүдиләр яисә дөньядагы барлык мәсихчеләр күздә тотыла.

+ 1:1 Маттай 13:55, Рәсүлләр 12:17, Рәсүлләр 15:13, Рәсүлләр 21:18, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Гәләтиялеләргә хат 2:9, Лүк 22:30, Яхъя 7:35, Рәсүлләр 26:7, I Петернең хаты 1:1

+ 1:2 Маттай 5:11-12, I Петернең хаты 1:6-7

+ 1:3 Римлыларга хат 5:3

+ 1:4 II Петернең хаты 1:6, Маттай 5:48

+ 1:6 Маттай 21:21, Марк 11:24

+ 1:7 Ягъкубның хаты 4:8

+ 1:9 I Көринтлеләргә хат 1:31, II Көринтлеләргә хат 10:17

+ 1:11 I Петернең хаты 1:24

+ 1:12 Маттай 10:22, Марк 13:13, Ягъкубның хаты 5:11, II Тимутәйгә хат 4:8, Ачылыш 2:10

+ 1:15 Римлыларга хат 5:12, Римлыларга хат 6:23

+ 1:16 Марк 13:5, I Яхъяның хаты 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 1:17 I Яхъяның хаты 1:5

+ 1:18 II Тессалуникәлеләргә хат 2:13, Ачылыш 14:4, Яхъя 1:13

+ 1:21 Көлессәйлеләргә хат 3:8

+ 1:22 Лүк 11:28, Яхъя 13:17, I Яхъяның хаты 3:18, Римлыларга хат 2:13

+ 1:25 Ягъкубның хаты 2:12, Лүк 11:28

+ 1:26 Ягъкубның хаты 3:2-3

+ 1:27 Маттай 25:36, II Петернең хаты 3:14, I Яхъяның хаты 5:18, I Тимутәйгә хат 5:22

+ 2:1 Маттай 22:16, Лүк 20:21, Римлыларга хат 2:11

+ 2:5 I Көринтлеләргә хат 1:27-28, II Көринтлеләргә хат 8:9, Ачылыш 2:9

+ 2:10 Маттай 5:19, Гәләтиялеләргә хат 3:10

+ 2:12 Ягъкубның хаты 1:25

+ 2:13 Маттай 6:15, Маттай 18:35, Лүк 6:37

+ 2:16 Маттай 25:35, Лүк 3:11, I Яхъяның хаты 3:17-18

+ 2:18 Маттай 7:16, Гәләтиялеләргә хат 5:6

+ 2:19 Маттай 8:29, Марк 1:24, Марк 5:7, Рәсүлләр 16:17, Рәсүлләр 19:15

+ 2:22 Гыйбриләргә 11:17-18

+ 2:23 Римлыларга хат 4:3, Гәләтиялеләргә хат 3:6,

+ 3:1 Маттай 23:8

+ 3:2 I Яхъяның хаты 1:8-10, Римлыларга хат 3:23, Ягъкубның хаты 1:26

+ 3:6 Маттай 12:34, Маттай 15:18,

+ 3:13 Ягъкубның хаты 2:18

+ 3:15 I Тимутәйгә хат 4:1, Ачылыш 2:24

+ 3:18 Маттай 5:9, Гәләтиялеләргә хат 6:8

+ 4:1 I Петернең хаты 2:11

+ 4:4 Яхъя 15:19, I Яхъяның хаты 2:15, Римлыларга хат 8:7

* 4:5 …безгә иңдергән рухны Аллаһы нык ярата… – грек телендәге төп нөсхәдә бу урынны «Аллаһы безгә салган рухта көчле теләкләр бар» дип тә аңларга мөмкин.

+ 4:5 I Көринтлеләргә хат 6:19

+ 4:6 I Петернең хаты 5:5

+ 4:7 I Петернең хаты 5:8-9, Эфеслеләргә хат 4:27

+ 4:8 Ягъкубның хаты 1:7-8,

+ 4:11 Римлыларга хат 14:4, Римлыларга хат 14:10

+ 4:12 Ягъкубның хаты 5:9, Лүк 12:5, Маттай 7:1

+ 4:14 Лүк 12:18-20,

+ 4:15 Рәсүлләр 18:21

+ 4:17 Яхъя 9:41

+ 5:1 Лүк 6:24

+ 5:2 Маттай 6:19-20

+ 5:3 Римлыларга хат 2:5

+ 5:8 I Петернең хаты 4:7

+ 5:9 Маттай 7:1, Ягъкубның хаты 4:12

+ 5:10 Маттай 5:12, Маттай 23:34, Рәсүлләр 7:52, Гыйбриләргә 11:32-38

+ 5:11 Маттай 10:22, Марк 13:13, Ягъкубның хаты 1:12, Ачылыш 2:10,

+ 5:12 Маттай 5:34-37

+ 5:13 I Көринтлеләргә хат 14:15, Эфеслеләргә хат 5:19

+ 5:14 Марк 6:13

+ 5:16 Марк 1:5, Рәсүлләр 19:18, Рәсүлләр 9:40, Рәсүлләр 28:8

+ 5:17 Лүк 4:25

+ 5:19 Гәләтиялеләргә хат 6:1

+ 5:20 I Петернең хаты 4:8

+ 1:1 Маттай 4:18-21, Яхъя 1:40-42, Ягъкубның хаты 1:1

+ 1:2 Гыйбриләргә 12:24, II Петернең хаты 1:2, Яһүдәнең хаты 1:2

+ 1:3 II Көринтлеләргә хат 1:3, Эфеслеләргә хат 1:3, I Петернең хаты 3:21, Яхъя 3:3, Титуска хат 3:5

+ 1:4 Маттай 6:20, Маттай 19:21, Көлессәйлеләргә хат 1:5

+ 1:5 Эфеслеләргә хат 2:8

+ 1:6 Маттай 5:11-12, Ягъкубның хаты 1:2-3

+ 1:7 I Көринтлеләргә хат 3:13, Римлыларга хат 2:10

+ 1:8 Яхъя 20:29

+ 1:10 II Петернең хаты 1:19

+ 1:11 Римлыларга хат 8:9, Лүк 24:26

+ 1:12 Рәсүлләр 2:2-4

+ 1:13 Марк 13:33-34, Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6

+ 1:14 Рәсүлләр 17:30, Эфеслеләргә хат 4:18-19, Римлыларга хат 12:2, Титуска хат 3:3

+ 1:15 I Яхъяның хаты 3:3, II Петернең хаты 3:11

+ 1:17 II Көринтлеләргә хат 6:18

+ 1:18 Яхъя 1:29, Рәсүлләр 20:28, Гыйбриләргә 9:14

+ 1:20 Гыйбриләргә 1:2

+ 1:22 Яхъя 13:34, Римлыларга хат 12:9, Гыйбриләргә 13:1

+ 1:23 Яхъя 1:13, Гыйбриләргә 4:12

+ 1:25 Ягъкубның хаты 1:10-11

+ 2:1 Эфеслеләргә хат 4:31, Көлессәйлеләргә хат 3:8

* 2:2-3 Пакь рухи сөт – иман итүчеләрнең иманын ныгытучы нәсыйхәт, ягъни Раббы сүзе күздә тотыла.

+ 2:2 Маттай 18:3, I Көринтлеләргә хат 3:2, Гыйбриләргә 5:13

+ 2:4 I Көринтлеләргә хат 10:4

+ 2:5 Эфеслеләргә хат 2:20-22,

* 2:6 Сион – Иерусалим шәһәренең шигъри исеме.

+ 2:6 Римлыларга хат 9:33, Римлыларга хат 10:11

+ 2:7 Марк 12:11, Рәсүлләр 4:11

+ 2:8 Римлыларга хат 9:33

* 2:9 Патша-руханилар – бер үк вакытта патша да булган руханилар.

+ 2:9 Ачылыш 1:6, Ачылыш 5:10, Яхъя 1:9

+ 2:10 Римлыларга хат 9:25

+ 2:11 Ягъкубның хаты 4:1, Римлыларга хат 7:23, Римлыларга хат 13:14, Гәләтиялеләргә хат 5:24

+ 2:12 Маттай 5:16, II Көринтлеләргә хат 9:13, Гәләтиялеләргә хат 1:24

+ 2:13 Римлыларга хат 13:1, Титуска хат 3:1

+ 2:14 Римлыларга хат 13:3-4

+ 2:16 Яхъя 8:32, Ягъкубның хаты 1:25, Ягъкубның хаты 2:12, Римлыларга хат 6:18, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1, Гәләтиялеләргә хат 5:13, I Көринтлеләргә хат 7:22

+ 2:17 Римлыларга хат 13:7

+ 2:18 Эфеслеләргә хат 6:5, Көлессәйлеләргә хат 3:22, I Тимутәйгә хат 6:1, Титуска хат 2:9

+ 2:19 I Петернең хаты 3:14, I Петернең хаты 3:17, I Петернең хаты 4:16

+ 2:21 Рәсүлләр 14:22, Яхъя 13:15

+ 2:23 Маттай 5:39, Лүк 23:46

+ 2:24 Римлыларга хат 6:2, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Гәләтиялеләргә хат 5:24,

+ 2:25 Лүк 15:6

+ 3:1 I Көринтлеләргә хат 14:34, Эфеслеләргә хат 5:22, Көлессәйлеләргә хат 3:18, Титуска хат 2:5

+ 3:4 I Тимутәйгә хат 2:9

+ 3:7 Эфеслеләргә хат 5:25, Көлессәйлеләргә хат 3:19

+ 3:8 Римлыларга хат 12:16

+ 3:9 I Тессалуникәлеләргә хат 5:15, Римлыларга хат 12:17, Маттай 5:44, Римлыларга хат 12:14, I Көринтлеләргә хат 4:12

+ 3:14 Маттай 5:10, I Петернең хаты 2:19-20, I Петернең хаты 4:14-16,

+ 3:15 Көлессәйлеләргә хат 4:6

+ 3:16 I Петернең хаты 2:12, Лүк 13:17

+ 3:17 I Петернең хаты 2:20

+ 3:18 I Петернең хаты 2:21, I Петернең хаты 4:1, Гыйбриләргә 9:26-28

+ 3:19 II Петернең хаты 2:5

* 3:21 …саф вөҗдан белән Аллаһыга мөрәҗәгать итү буларак… – «саф вөҗдан сорап Аллаһыга мөрәҗәгать итү буларак» дип тә укырга мөмкин.

+ 3:21 Римлыларга хат 6:4, Марк 16:16, I Петернең хаты 1:3

+ 3:22 Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9, Марк 16:19, Римлыларга хат 8:34, Римлыларга хат 8:38, I Көринтлеләргә хат 15:24, Эфеслеләргә хат 1:21

+ 4:1 I Петернең хаты 3:18, Римлыларга хат 6:2, Римлыларга хат 6:7, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 4:2 Римлыларга хат 6:14, Римлыларга хат 14:7-8, II Көринтлеләргә хат 5:15, Титуска хат 2:12

+ 4:4 Эфеслеләргә хат 4:17-19, I Петернең хаты 2:12, I Петернең хаты 3:16

+ 4:5 Яхъя 5:22, Рәсүлләр 10:42, I Петернең хаты 4:5

+ 4:7 Ягъкубның хаты 5:8, I Көринтлеләргә хат 7:29, I Көринтлеләргә хат 7:31, Марк 14:38

+ 4:8 Ягъкубның хаты 5:20

+ 4:9 Гыйбриләргә 13:2

+ 4:10 Римлыларга хат 12:6-8, I Көринтлеләргә хат 7:7, Лүк 12:42-43

+ 4:11 Яхъя 13:31, I Көринтлеләргә хат 10:31, Яһүдәнең хаты 1:24-25, Ачылыш 1:6, Ачылыш 5:13

+ 4:12 I Петернең хаты 1:7

+ 4:13 Рәсүлләр 5:41, Филиппуйлыларга хат 3:11

+ 4:14 Маттай 5:11

+ 4:16 I Петернең хаты 2:19-20

+ 4:17 Римлыларга хат 2:9,

+ 4:19 Лүк 23:46

+ 5:1 Лүк 24:48, Римлыларга хат 8:17

+ 5:2 Яхъя 21:16-17, Рәсүлләр 20:28, I Тимутәйгә хат 3:8, Титуска хат 1:7

+ 5:3 Маттай 20:25-26, Филиппуйлыларга хат 3:17, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, I Тимутәйгә хат 4:12, Титуска хат 2:7

+ 5:4 Яхъя 10:11, Гыйбриләргә 13:20, I Көринтлеләргә хат 9:25

+ 5:5 Ягъкубның хаты 4:6

+ 5:7 Маттай 6:25, Филиппуйлыларга хат 4:6

+ 5:8 Марк 13:33-34, I Петернең хаты 5:8, Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, II Көринтлеләргә хат 2:11, Эфеслеләргә хат 6:11

+ 5:9 Ягъкубның хаты 4:7, Рәсүлләр 14:22, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 5:10 II Тимутәйгә хат 2:10

+ 5:11 I Петернең хаты 4:11

+ 5:12 Рәсүлләр 15:22, Рәсүлләр 15:40, I Тессалуникәлеләргә хат 1:1, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1

+ 5:13 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 13:5, Рәсүлләр 15:37

+ 5:14 Римлыларга хат 16:16

+ 1:1 Маттай 4:18-21, Яхъя 1:40-42, Титуска хат 2:13

+ 1:2 I Петернең хаты 1:2, Яһүдәнең хаты 1:2

+ 1:4 II Петернең хаты 2:18

+ 1:6 Ягъкубның хаты 1:3-4

+ 1:7 I Яхъяның хаты 4:16, I Көринтлеләргә хат 13:13, Гыйбриләргә 13:1

+ 1:8 Титуска хат 3:14

+ 1:9 I Яхъяның хаты 1:7, Эфеслеләргә хат 5:26, Гыйбриләргә 9:14

+ 1:10 I Тессалуникәлеләргә хат 1:4

+ 1:11 Көлессәйлеләргә хат 1:13

+ 1:12 Яһүдәнең хаты 1:5

+ 1:14 Яхъя 21:18-19, II Тимутәйгә хат 4:6

+ 1:16 I Тессалуникәлеләргә хат 2:19, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Лүк 9:32, Яхъя 1:14

* 1:17 Карагыз: «Маттай», 17:5.

+ 1:17 Маттай 3:17, Маттай 17:5, Марк 1:11, Марк 9:7, Лүк 9:35, Яхъя 8:54, Яхъя 17:1, Рәсүлләр 3:13

+ 1:19 I Петернең хаты 1:10, Яхъя 5:35, II Көринтлеләргә хат 4:6

+ 1:21 II Тимутәйгә хат 3:16,

+ 2:1 Маттай 7:15, Рәсүлләр 20:30, II Көринтлеләргә хат 11:13, I Тимутәйгә хат 4:1, Яһүдәнең хаты 1:4, I Көринтлеләргә хат 6:20, I Көринтлеләргә хат 7:23

+ 2:3 Римлыларга хат 16:18, Көлессәйлеләргә хат 2:4

+ 2:4 Яһүдәнең хаты 1:6

+ 2:5 I Петернең хаты 3:19-20,

+ 2:8 Рәсүлләр 17:16

+ 2:9 I Көринтлеләргә хат 10:13, Ачылыш 3:10

+ 2:10 Яһүдәнең хаты 1:16, Яһүдәнең хаты 1:8-9

+ 2:12 Яһүдәнең хаты 1:10

+ 2:15 Яһүдәнең хаты 1:11, Ачылыш 2:14

+ 2:17 Яһүдәнең хаты 1:12-13

+ 2:18 II Петернең хаты 1:4

+ 2:19 Гәләтиялеләргә хат 5:13, Яхъя 8:34, Римлыларга хат 6:16-20, Титуска хат 3:3

+ 2:20 Маттай 12:45, Лүк 11:26

+ 2:21 Римлыларга хат 7:12

+ 3:1 II Петернең хаты 1:13

+ 3:2 Яһүдәнең хаты 1:17-18

+ 3:9 Римлыларга хат 2:4, I Тимутәйгә хат 2:4, I Тимутәйгә хат 2:6

+ 3:10 Маттай 24:43, Лүк 12:39, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2, Марк 13:31

+ 3:11 I Петернең хаты 1:15

+ 3:12 Яһүдәнең хаты 1:21

+ 3:13 Ачылыш 21:1, Ачылыш 21:27

+ 3:14 Ягъкубның хаты 1:27, I Яхъяның хаты 5:18, I Тимутәйгә хат 5:22

+ 3:15 Римлыларга хат 2:4, Ачылыш 2:21

+ 3:16 Гыйбриләргә 5:10

+ 3:18 Эфеслеләргә хат 4:15, Көлессәйлеләргә хат 1:10, Көлессәйлеләргә хат 2:19, Римлыларга хат 11:36

+ 1:1 Лүк 24:39, Яхъя 1:14, Яхъя 20:27, II Петернең хаты 1:16

+ 1:2 Яхъя 1:4, Яхъя 5:26, Яхъя 11:25, I Яхъяның хаты 5:11, Яхъя 15:27, Яхъя 1:1, Яхъя 1:18

+ 1:3 Яхъя 17:21, I Көринтлеләргә хат 1:9

+ 1:4 Яхъя 15:11

+ 1:5 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Ягъкубның хаты 1:17

+ 1:6 Яхъя 12:35, II Көринтлеләргә хат 6:16

+ 1:7 Эфеслеләргә хат 1:7, Гыйбриләргә 9:14

+ 1:8 Ягъкубның хаты 3:2, Римлыларга хат 3:23

+ 1:10 I Яхъяның хаты 5:10, Яхъя 5:38, Яхъя 8:37

+ 2:1 Яхъя 14:26, Римлыларга хат 8:34, Гыйбриләргә 7:25

+ 2:2 Яхъя 1:29, Яхъя 11:52, I Яхъяның хаты 4:10, Римлыларга хат 3:25-26

+ 2:3 Яхъя 14:15, Яхъя 15:10, I Яхъяның хаты 5:3

+ 2:4 Титуска хат 1:16

+ 2:5 I Яхъяның хаты 4:12

+ 2:7 Яхъя 13:34, II Яхъяның хаты 1:5

+ 2:8 Яхъя 13:34, Яхъя 1:9, Яхъя 8:12, Римлыларга хат 13:12, Эфеслеләргә хат 5:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

+ 2:9 I Яхъяның хаты 4:20

+ 2:10 Яхъя 11:10

+ 2:12 Рәсүлләр 10:43, Рәсүлләр 13:38

+ 2:13 Эфеслеләргә хат 6:11, Яхъя 14:7

+ 2:15 Ягъкубның хаты 4:4

+ 2:17 I Көринтлеләргә хат 7:31

* 2:18 Мәсих дошманы – дәҗҗал; Мәсихкә каршы торучы алдакчы затны аңлата.

+ 2:18 Маттай 24:5, I Яхъяның хаты 4:3, II Яхъяның хаты 1:7, I Тимутәйгә хат 4:1, II Тимутәйгә хат 3:1

+ 2:19 Рәсүлләр 20:30, I Көринтлеләргә хат 11:19

* 2:20 …майлаган… – монда Изге Рухка ия булу күздә тотыла. Шулай ук 27 нче аятьне карагыз.

+ 2:20 Яхъя 14:26, Яхъя 16:13, I Көринтлеләргә хат 2:10

+ 2:22 I Яхъяның хаты 4:3

+ 2:23 Маттай 10:33

+ 2:24 I Яхъяның хаты 3:11

+ 2:26 Марк 13:5, I Яхъяның хаты 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 2:27 Гыйбриләргә 8:11

+ 2:28 I Яхъяның хаты 3:2, I Тессалуникәлеләргә хат 2:19

+ 2:29 Маттай 6:1, III Яхъяның хаты 1:11

+ 3:1 Яхъя 3:16, Римлыларга хат 5:8, Эфеслеләргә хат 2:4, Маттай 5:9, Яхъя 1:12, I Яхъяның хаты 5:1, Римлыларга хат 8:14, Яхъя 16:3, Яхъя 17:25

+ 3:2 Римлыларга хат 8:15-16, Гәләтиялеләргә хат 3:26, Эфеслеләргә хат 1:5, Римлыларга хат 8:29, II Көринтлеләргә хат 3:18, Филиппуйлыларга хат 3:21, I Көринтлеләргә хат 13:12, Ачылыш 22:4

+ 3:3 II Көринтлеләргә хат 7:1

+ 3:5 Яхъя 1:29, Гыйбриләргә 9:26, I Петернең хаты 2:22, II Көринтлеләргә хат 5:21, Гыйбриләргә 4:15

+ 3:6 III Яхъяның хаты 1:11

+ 3:7 Марк 13:5, I Яхъяның хаты 2:26, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 3:8 Яхъя 8:44, Гыйбриләргә 2:14

+ 3:9 I Яхъяның хаты 5:18

+ 3:10 I Яхъяның хаты 4:8, I Яхъяның хаты 4:20

+ 3:11 Яхъя 13:34, I Яхъяның хаты 1:5, I Яхъяның хаты 2:24, II Яхъяның хаты 1:5

* 3:12 Кабил – Адәм белән Һаваның беренче углы; ул үзенең энесе Һабилне үтергән.

+ 3:12 Яхъя 8:44, Яһүдәнең хаты 1:11, Гыйбриләргә 11:4

+ 3:13 Марк 13:13, Яхъя 7:7, Яхъя 15:18

+ 3:14 Яхъя 5:24

+ 3:15 Маттай 5:22, Ачылыш 21:8

+ 3:16 Яхъя 10:11, Яхъя 15:13

+ 3:17 Ягъкубның хаты 2:15-16

+ 3:18 Ягъкубның хаты 1:22, Римлыларга хат 2:13

+ 3:21 I Яхъяның хаты 2:28

+ 3:22 Маттай 7:7-8, Яхъя 14:13-14

+ 3:23 Яхъя 6:29

+ 3:24 Яхъя 6:56, Яхъя 15:4-5, Римлыларга хат 8:9, Римлыларга хат 8:16

+ 4:1 I Көринтлеләргә хат 14:29, I Тессалуникәлеләргә хат 5:20-21, Ачылыш 2:2, Маттай 7:15, Марк 13:22, II Петернең хаты 2:1

+ 4:2 Яхъя 1:14, I Тимутәйгә хат 3:16, Гыйбриләргә 2:14, I Көринтлеләргә хат 12:3

+ 4:3 I Яхъяның хаты 2:18, I Яхъяның хаты 2:22, II Яхъяның хаты 1:7

+ 4:5 Яхъя 3:31, Яхъя 8:23, Яхъя 15:19

+ 4:6 Яхъя 18:37, Яхъя 14:17, I Тимутәйгә хат 4:1

+ 4:7 I Көринтлеләргә хат 13, I Яхъяның хаты 3:10-11

+ 4:9 Яхъя 3:16

+ 4:10 Яхъя 1:29, I Яхъяның хаты 4:10, Яхъя 3:16, Римлыларга хат 5:8

+ 4:12 Яхъя 1:18, I Тимутәйгә хат 6:16, I Яхъяның хаты 2:5

+ 4:13 I Яхъяның хаты 3:24

+ 4:14 Яхъя 3:17

+ 4:15 Маттай 14:33, I Яхъяның хаты 5:5

+ 4:17 I Яхъяның хаты 2:28, I Яхъяның хаты 3:21

+ 4:20 I Яхъяның хаты 2:9, I Яхъяның хаты 3:10

+ 4:21 Маттай 19:19, Маттай 22:39, Марк 12:31

+ 5:1 Яхъя 1:12

+ 5:2 I Яхъяның хаты 2:5, I Яхъяның хаты 3:24, I Яхъяның хаты 4:13

+ 5:3 Яхъя 14:15, II Яхъяның хаты 1:6, Маттай 11:30

+ 5:4 Яхъя 16:33, Эфеслеләргә хат 6:16

+ 5:5 Маттай 14:33, I Яхъяның хаты 4:15

+ 5:6 Яхъя 14:17, Яхъя 15:26

+ 5:9 Яхъя 5:36

+ 5:10 I Яхъяның хаты 1:10, Маттай 3:17

+ 5:11 Яхъя 1:4, Яхъя 5:26, Яхъя 11:25, I Яхъяның хаты 1:2

+ 5:13 Яхъя 20:31

+ 5:14 Маттай 7:7-8, Яхъя 14:13-14, I Яхъяның хаты 3:22

+ 5:16 Маттай 12:31-32, Марк 3:29, Гыйбриләргә 6:4-6, Гыйбриләргә 10:26

+ 5:18 I Яхъяның хаты 3:9

+ 5:19 Лүк 4:6, Гәләтиялеләргә хат 1:4

+ 5:20 Яхъя 1:1, Яхъя 20:28

+ 5:21 I Көринтлеләргә хат 10:7, I Көринтлеләргә хат 10:14

+ 1:1 I Яхъяның хаты 3:1, Яхъя 8:32

+ 1:3 I Тимутәйгә хат 1:2, II Тимутәйгә хат 1:2

+ 1:4 III Яхъяның хаты 1:4

+ 1:5 Яхъя 13:34, Яхъя 15:12, I Яхъяның хаты 3:11

+ 1:6 Яхъя 14:15, I Яхъяның хаты 5:3

+ 1:7 Яхъя 1:14, I Яхъяның хаты 4:2, I Тимутәйгә хат 3:16, Гыйбриләргә 2:14, I Яхъяның хаты 2:18, I Яхъяның хаты 4:3

+ 1:8 I Көринтлеләргә хат 3:8

+ 1:9 I Яхъяның хаты 2:23

+ 1:10 Римлыларга хат 16:17, I Тессалуникәлеләргә хат 5:22

+ 1:12 Яхъя 15:11, Яхъя 16:24, Яхъя 17:13, III Яхъяның хаты 1:13-14

+ 1:1 I Яхъяның хаты 3:18, II Яхъяның хаты 1:1

+ 1:4 II Яхъяның хаты 1:4

+ 1:5 Гәләтиялеләргә хат 6:10, Гыйбриләргә 13:1

+ 1:8 I Тимутәйгә хат 5:18

+ 1:11 I Яхъяның хаты 2:29, I Яхъяның хаты 3:6

+ 1:12 Яхъя 21:24

+ 1:13 II Яхъяның хаты 1:12

+ 1:1 Рәсүлләр 12:17, Ягъкубның хаты 1:1, Маттай 13:55

+ 1:2 I Петернең хаты 1:2, II Петернең хаты 1:2

+ 1:3 I Тимутәйгә хат 6:12, II Тимутәйгә хат 4:7

+ 1:4 II Петернең хаты 2:1

+ 1:5 II Петернең хаты 1:12, Гыйбриләргә 3:17

+ 1:6 II Петернең хаты 2:4

* 1:7 Сәдүм, Гамура – Үле диңгез буендагы тигезлектә урнашкан биш шәһәрнең икесе. Шунда яшәүчеләрнең гөнаһлары аркасында Аллаһы, күктән ут яудырып, әлеге шәһәрләрне юкка чыгарган.

+ 1:7 II Петернең хаты 2:6, Маттай 25:41

+ 1:8 II Петернең хаты 2:10

+ 1:9 I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 12:7,

+ 1:10 II Петернең хаты 2:12

* 1:11 Кабил – Адәм белән Һаваның беренче углы; ул үзенең энесе Һабилне үтергән.

* 1:11 Корах – Аллаһы тарафыннан сайланган юлбашчылар Муса һәм Һарунга каршы күтәрелгән фетнәчеләр башлыгы.

+ 1:11 I Яхъяның хаты 3:12, Гыйбриләргә 11:4, II Петернең хаты 2:15,

* 1:12 Мәхәббәт табыннарыгызда… – иман итүчеләр еш кына бергә җыелып ашап-эчкәннәр; әлеге җыелышларны шулай атаганнар.

+ 1:12 II Петернең хаты 2:17, Маттай 15:13

+ 1:14 Рәсүлләр 7:53, Гәләтиялеләргә хат 3:19, I Тессалуникәлеләргә хат 3:13, Гыйбриләргә 12:22

+ 1:16 II Петернең хаты 2:10

+ 1:17 II Петернең хаты 3:2-3

+ 1:19 Римлыларга хат 8:9

+ 1:20 Эфеслеләргә хат 6:18

+ 1:21 II Петернең хаты 3:12

+ 1:23 Ачылыш 3:4

+ 1:24 Филиппуйлыларга хат 2:15, Көлессәйлеләргә хат 1:22, I Петернең хаты 4:11, Римлыларга хат 11:36, Ачылыш 1:6, Ачылыш 5:13

+ 1:2 Лүк 1:69-70, Титуска хат 1:1-2

+ 1:3 Маттай 1:1

+ 1:5 Рәсүлләр 9:15

+ 1:7 I Көринтлеләргә хат 1:2

+ 1:8 Римлыларга хат 16:19, Филиппуйлыларга хат 1:3, II Тимутәйгә хат 1:3, Филимунга хат 1:4

+ 1:9 Римлыларга хат 9:1, II Көринтлеләргә хат 1:23, Филиппуйлыларга хат 1:8, I Тессалуникәлеләргә хат 2:5

+ 1:10 Римлыларга хат 15:32

+ 1:13 Римлыларга хат 15:22-23, I Тессалуникәлеләргә хат 2:18, Филиппуйлыларга хат 4:17

+ 1:14 I Көринтлеләргә хат 9:16

+ 1:16 Марк 8:38, Филиппуйлыларга хат 1:20, Римлыларга хат 2:9-10, I Көринтлеләргә хат 1:18

+ 1:17 Римлыларга хат 3:21, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Гыйбриләргә 10:38

+ 1:18 Эфеслеләргә хат 5:6, Көлессәйлеләргә хат 3:6

+ 1:19 Рәсүлләр 14:17, Рәсүлләр 17:24-27

+ 1:21 Эфеслеләргә хат 4:17-18

+ 1:22 I Көринтлеләргә хат 1:20, I Көринтлеләргә хат 3:19

+ 1:26 Көлессәйлеләргә хат 3:5

+ 1:31 II Тимутәйгә хат 3:2-4

+ 1:32 Римлыларга хат 6:21

+ 2:1 Маттай 7:2, Лүк 6:37, Яхъя 8:7

+ 2:4 II Петернең хаты 3:9, II Петернең хаты 3:15, Ачылыш 2:21

+ 2:5 Ягъкубның хаты 5:3

+ 2:9 I Петернең хаты 4:17, Римлыларга хат 1:16,

+ 2:10 I Петернең хаты 1:7

+ 2:11 Маттай 22:16, Лүк 20:21, Рәсүлләр 10:34

+ 2:12 I Көринтлеләргә хат 9:21

+ 2:13 Лүк 11:28, Ягъкубның хаты 1:22-23

+ 2:17 Римлыларга хат 3:27, Римлыларга хат 9:4-5

+ 2:19 Яхъя 9:40

+ 2:21 Маттай 23:3

+ 2:25 Гәләтиялеләргә хат 5:3

+ 2:26 Эфеслеләргә хат 2:11

+ 2:27 II Көринтлеләргә хат 3:6, Маттай 12:41

+ 2:28 Римлыларга хат 9:6-8, I Көринтлеләргә хат 7:19

+ 2:29 Эфеслеләргә хат 2:11, Филиппуйлыларга хат 3:3, Көлессәйлеләргә хат 2:11, II Көринтлеләргә хат 10:18

+ 3:1 Яхъя 4:22

+ 3:3 Римлыларга хат 9:6, II Тимутәйгә хат 2:13

+ 3:7 Римлыларга хат 9:19

+ 3:8 Римлыларга хат 6:1, Римлыларга хат 6:15, II Көринтлеләргә хат 6:8

+ 3:9 Римлыларга хат 5:12, Гәләтиялеләргә хат 3:22, Римлыларга хат 1:18-32, Римлыларга хат 2

+ 3:20 Рәсүлләр 13:39, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Римлыларга хат 7:7

* 3:21 Тәүрат – сүзгә-сүз: Канун.

+ 3:21 Римлыларга хат 1:17, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Лүк 24:27, Рәсүлләр 10:43

+ 3:23 I Яхъяның хаты 1:8-10

+ 3:24 Титуска хат 3:7

* 3:25-26 «Хаклык», «хак» һәм «аклау» дигән сүзләрнең тамыры грек телендәге төп нөсхәдә бер үк. (Сүзлекне карагыз).

+ 3:25 Яхъя 1:29, I Яхъяның хаты 2:2, Рәсүлләр 17:30, Римлыларга хат 2:4

+ 3:27 Римлыларга хат 2:17, I Көринтлеләргә хат 1:29, Эфеслеләргә хат 2:9

+ 3:28 Рәсүлләр 13:39

+ 3:29 Римлыларга хат 9:24, Римлыларга хат 10:12

+ 3:30 Гәләтиялеләргә хат 3:20, Гәләтиялеләргә хат 3:8

+ 3:31 Маттай 5:17

* 4:3 «Тәкъва» һәм «аклау» дигән сүзләрнең тамыры грек телендәге төп нөсхәдә бер үк. (Сүзлекне карагыз).

+ 4:3 Ягъкубның хаты 2:23, Гәләтиялеләргә хат 3:6

+ 4:5 Римлыларга хат 3:22

+ 4:8 II Көринтлеләргә хат 5:19

+ 4:9 Римлыларга хат 3:30

+ 4:13 Гәләтиялеләргә хат 3:16, Гыйбриләргә 7:6

+ 4:14 Гәләтиялеләргә хат 3:17-18

+ 4:15 I Көринтлеләргә хат 15:56, Гәләтиялеләргә хат 3:10, Римлыларга хат 7:7

+ 4:16 Гәләтиялеләргә хат 3:22

+ 4:17 Яхъя 5:21

+ 4:19 Гыйбриләргә 11:12,

+ 4:24 I Көринтлеләргә хат 9:9-10, Римлыларга хат 10:9

+ 4:25 Маттай 20:28, Гәләтиялеләргә хат 1:4, II Көринтлеләргә хат 5:21

+ 5:1 Гәләтиялеләргә хат 3:28

+ 5:2 Римлыларга хат 8:17, Эфеслеләргә хат 3:16, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 5:3 Маттай 5:11-12, II Көринтлеләргә хат 12:10, Ягъкубның хаты 1:3-4

+ 5:5 Рәсүлләр 2:17, Титуска хат 3:6

+ 5:8 Яхъя 3:16, I Яхъяның хаты 4:10

+ 5:9 Римлыларга хат 3:25, Маттай 3:7, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 5:10 II Көринтлеләргә хат 5:18-20, Эфеслеләргә хат 2:16, Көлессәйлеләргә хат 1:20-21

+ 5:12 Ягъкубның хаты 1:15, Римлыларга хат 6:23, Римлыларга хат 3:9, Эфеслеләргә хат 2:3

+ 5:13 Римлыларга хат 3:20

+ 5:14 I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 5:15 I Көринтлеләргә хат 15:21, II Көринтлеләргә хат 5:14

+ 5:17 Ачылыш 22:5

+ 5:18 Яхъя 12:32

+ 5:19 Гыйбриләргә 5:8

+ 5:20 Гәләтиялеләргә хат 3:19

+ 5:21 Яхъя 1:17

+ 6:2 I Петернең хаты 2:24, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 2:20, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 6:4 I Петернең хаты 3:21, Гәләтиялеләргә хат 3:27, II Көринтлеләргә хат 5:17, Эфеслеләргә хат 4:24, Көлессәйлеләргә хат 2:12, Көлессәйлеләргә хат 3:10

+ 6:5 II Көринтлеләргә хат 4:10, Филиппуйлыларга хат 3:10

+ 6:6 Гәләтиялеләргә хат 2:19-20, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Гәләтиялеләргә хат 6:14

+ 6:7 I Петернең хаты 4:1

+ 6:8 II Тимутәйгә хат 2:11, Ачылыш 20:4

+ 6:9 Римлыларга хат 14:9, Ачылыш 1:18

+ 6:10 Гыйбриләргә 7:27

+ 6:13 Көлессәйлеләргә хат 3:5, Римлыларга хат 12:1

+ 6:16 Яхъя 8:34

+ 6:18 Яхъя 8:32, Яхъя 8:34, Ягъкубның хаты 2:12, I Петернең хаты 2:16, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1

+ 6:22 I Көринтлеләргә хат 7:22

+ 6:23 Ягъкубның хаты 1:15, Римлыларга хат 5:12

+ 7:2 I Көринтлеләргә хат 7:39

+ 7:3 Маттай 5:32

+ 7:4 Гәләтиялеләргә хат 5:22, Эфеслеләргә хат 5:19, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Гәләтиялеләргә хат 5:18, Эфеслеләргә хат 2:15, Көлессәйлеләргә хат 2:14

+ 7:6 Римлыларга хат 6:4

+ 7:7 Римлыларга хат 3:20, Римлыларга хат 4:15,

+ 7:8 I Көринтлеләргә хат 15:56

+ 7:15 Гәләтиялеләргә хат 5:17

+ 7:16 I Тимутәйгә хат 1:8

+ 7:19 Гәләтиялеләргә хат 5:17

+ 7:23 I Петернең хаты 2:11, Гәләтиялеләргә хат 5:17

* 8:2 …сине… – кайбер борынгы кулъязмаларда: «мине».

+ 8:2 I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 8:3 Гыйбриләргә 7:18, Филиппуйлыларга хат 2:7, II Көринтлеләргә хат 5:21

+ 8:4 Гәләтиялеләргә хат 5:16, Гәләтиялеләргә хат 5:25

+ 8:5 Гәләтиялеләргә хат 5:19-25

+ 8:7 Ягъкубның хаты 4:4, I Көринтлеләргә хат 2:14

+ 8:9 I Көринтлеләргә хат 3:16, I Көринтлеләргә хат 6:19, II Көринтлеләргә хат 6:16, I Яхъяның хаты 3:24, I Петернең хаты 1:11, Яһүдәнең хаты 1:19

+ 8:11 Яхъя 5:21, Рәсүлләр 2:24

+ 8:13 Көлессәйлеләргә хат 3:5,

+ 8:14 Маттай 5:9, Яхъя 1:12, I Яхъяның хаты 3:1, I Яхъяның хаты 5:1

* 8:15 И газиз Атам! – грек телендәге төп нөсхәдә әлеге сүз («Абба») арамей телендә бирелгән.

+ 8:15 II Тимутәйгә хат 1:7, I Көринтлеләргә хат 2:12

+ 8:16 I Яхъяның хаты 3:2, Гәләтиялеләргә хат 3:26, Эфеслеләргә хат 1:5, I Яхъяның хаты 3:24, II Көринтлеләргә хат 1:22, Эфеслеләргә хат 1:13

+ 8:17 Гәләтиялеләргә хат 3:29, Гәләтиялеләргә хат 4:7, Эфеслеләргә хат 3:6, Титуска хат 3:7, II Көринтлеләргә хат 1:5, Филиппуйлыларга хат 3:10, Көлессәйлеләргә хат 1:24, I Петернең хаты 5:1, Римлыларга хат 5:2, Эфеслеләргә хат 3:16, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 8:18 II Көринтлеләргә хат 4:17

+ 8:23 II Көринтлеләргә хат 5:2, Гәләтиялеләргә хат 5:5

+ 8:24 II Көринтлеләргә хат 4:18, Гыйбриләргә 11:1

* 8:28 Бу аятьне грек телендәге төп нөсхәдән болай да аңларга мөмкин: «Белгәнебезчә, Аллаһы Үзен яратучыларга, Аның нияте буенча чакырылганнарга яхшылык булсын өчен, һәрнәрсәдә алар белән бергә эш итә».

+ 8:29 Маттай 28:10, Яхъя 20:17, Көлессәйлеләргә хат 1:15, Гыйбриләргә 2:11, I Яхъяның хаты 3:2, II Көринтлеләргә хат 3:18, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 8:30 Яхъя 17:22

+ 8:32 Яхъя 3:16

+ 8:33 Марк 13:20, Лүк 18:7, Көлессәйлеләргә хат 3:12, Титуска хат 1:1,

+ 8:34 Марк 16:19, Рәсүлләр 7:55-56, I Яхъяның хаты 2:1, Римлыларга хат 8:34, Гыйбриләргә 7:25

+ 8:36 I Көринтлеләргә хат 4:9

+ 8:37 Яхъя 16:33, I Көринтлеләргә хат 15:57

+ 8:38 I Петернең хаты 3:22, I Көринтлеләргә хат 15:24, Эфеслеләргә хат 1:21

+ 9:1 II Көринтлеләргә хат 11:10, I Тимутәйгә хат 2:7, Римлыларга хат 1:9, Филиппуйлыларга хат 1:8

+ 9:3 I Көринтлеләргә хат 16:22, Гәләтиялеләргә хат 1:8

* 9:5 Икенче җөмләне грек телендәге төп нөсхәдән болай да аңларга мөмкин: «Ул – һәрнәрсәдән өстен Аллаһы, Ул мәңге данлансын».

+ 9:6 Римлыларга хат 3:3, Яхъя 1:47, Римлыларга хат 2:28

+ 9:7 Гыйбриләргә 11:17

+ 9:8 Гәләтиялеләргә хат 4:23, Гәләтиялеләргә хат 4:28

+ 9:19 Римлыларга хат 3:7

+ 9:21 II Тимутәйгә хат 2:20

* 9:22 …«нәфрәт савытларына»… – Аллаһының ачуына һәм җәзасына дучар булган кешеләр.

+ 9:24 Римлыларга хат 3:29

+ 9:25 I Петернең хаты 2:10

+ 9:30 Гәләтиялеләргә хат 2:16, Гәләтиялеләргә хат 3:24

+ 9:31 Гәләтиялеләргә хат 5:4, Римлыларга хат 11:7, Филиппуйлыларга хат 3:9

+ 9:33 I Петернең хаты 2:6-8, Римлыларга хат 10:11

+ 10:2 Рәсүлләр 21:20

+ 10:3 Римлыларга хат 1:17, Римлыларга хат 3:21

+ 10:4 Маттай 5:17, Гәләтиялеләргә хат 3:24

+ 10:5 Гәләтиялеләргә хат 3:12, Филиппуйлыларга хат 3:9

+ 10:7 Ачылыш 9:1

* 10:9 Хаким – бу сүзне биредә «Раббы» дип тә аңларга мөмкин.

+ 10:9 Маттай 10:32, Лүк 12:8, Марк 16:16, Рәсүлләр 16:31

+ 10:11 I Петернең хаты 2:6, Римлыларга хат 9:33

+ 10:12 Рәсүлләр 10:34-36, Римлыларга хат 3:29

+ 10:13 Рәсүлләр 2:21

+ 10:14 Рәсүлләр 8:31

+ 10:16 Яхъя 12:38

+ 10:17 Гәләтиялеләргә хат 3:2

+ 11:1 II Көринтлеләргә хат 11:22, Филиппуйлыларга хат 3:5

+ 11:5 Римлыларга хат 9:27

+ 11:7 Римлыларга хат 9:31

+ 11:13 Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 15:16

+ 11:15 Лүк 15:24, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Көлессәйлеләргә хат 2:13, Ачылыш 3:1

+ 11:17 Яхъя 15:5

+ 11:21 I Көринтлеләргә хат 10:12

+ 11:30 Эфеслеләргә хат 2:2, Көлессәйлеләргә хат 1:21, Титуска хат 3:3

+ 11:33 Көлессәйлеләргә хат 2:3,

+ 11:34 I Көринтлеләргә хат 2:16

+ 11:36 I Көринтлеләргә хат 8:6, Көлессәйлеләргә хат 1:16, Гыйбриләргә 2:10, II Петернең хаты 3:18, Эфеслеләргә хат 3:21

+ 12:1 Римлыларга хат 6:13

+ 12:2 Эфеслеләргә хат 5:17, I Тессалуникәлеләргә хат 4:3, II Көринтлеләргә хат 4:16, Эфеслеләргә хат 4:23

+ 12:3 Эфеслеләргә хат 3:2,

+ 12:4 I Көринтлеләргә хат 12:12-14, Эфеслеләргә хат 4:16

+ 12:5 I Көринтлеләргә хат 10:17, I Көринтлеләргә хат 12:27, Эфеслеләргә хат 4:25

+ 12:6 I Петернең хаты 4:10, I Көринтлеләргә хат 12:4

+ 12:7 I Көринтлеләргә хат 12:5

+ 12:8 I Тимутәйгә хат 5:17, II Көринтлеләргә хат 9:7

+ 12:9 I Петернең хаты 1:22, I Тимутәйгә хат 1:5,

+ 12:10 Яхъя 13:34, I Петернең хаты 1:22, II Петернең хаты 1:7, I Тессалуникәлеләргә хат 4:9, Гыйбриләргә 13:1, Филиппуйлыларга хат 2:3

+ 12:12 Лүк 18:1, Лүк 21:36, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 12:13 Римлыларга хат 15:25, I Көринтлеләргә хат 16:1, I Тимутәйгә хат 6:18

+ 12:14 Маттай 5:44, I Петернең хаты 3:9

+ 12:15 I Көринтлеләргә хат 12:26

+ 12:16 I Петернең хаты 3:8, Филиппуйлыларга хат 2:2

+ 12:17 I Петернең хаты 3:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:15

+ 12:18 Марк 9:50, II Көринтлеләргә хат 13:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:13

+ 12:19 Гыйбриләргә 10:30

* 12:20 …аның башына утлы күмер өярсең… – бу сүзләр «син аны оялтырсың» дигән мәгънәгә ия.

+ 12:20 Маттай 5:44,

+ 13:1 I Петернең хаты 2:13, Титуска хат 3:1

+ 13:4 I Петернең хаты 2:14,

+ 13:7 I Петернең хаты 2:17, Маттай 17:27, Маттай 22:21, Марк 12:17

+ 13:8 Яхъя 13:34

+ 13:10 Яхъя 14:15

+ 13:11 Эфеслеләргә хат 5:14

+ 13:12 Яхъя 1:9, Яхъя 8:12, I Яхъяның хаты 2:8, Эфеслеләргә хат 5:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5, Эфеслеләргә хат 5:11, Эфеслеләргә хат 6:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:8

+ 13:13 I Тессалуникәлеләргә хат 4:12

+ 13:14 Гәләтиялеләргә хат 3:27, Ягъкубның хаты 4:1, I Петернең хаты 2:11, Римлыларга хат 7:23, Гәләтиялеләргә хат 5:16, Гәләтиялеләргә хат 5:24

+ 14:1 Римлыларга хат 15:1, I Көринтлеләргә хат 8:9-11, I Көринтлеләргә хат 9:22

+ 14:2 I Тимутәйгә хат 4:3

+ 14:3 Көлессәйлеләргә хат 2:16

* 14:4 Хакимебез – бу сүзне биредә «Раббы» дип тә аңларга мөмкин. (14:6 да шул ук мәгънәдә).

+ 14:4 Маттай 7:1, Ягъкубның хаты 4:11

+ 14:5 Гәләтиялеләргә хат 4:10, Көлессәйлеләргә хат 2:16

+ 14:6 Маттай 15:36, I Көринтлеләргә хат 10:30-31

+ 14:7 Римлыларга хат 6:2, Римлыларга хат 6:7, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 14:8 I Петернең хаты 4:2, Гәләтиялеләргә хат 2:20, II Көринтлеләргә хат 5:15, Филиппуйлыларга хат 1:20

+ 14:9 I Тессалуникәлеләргә хат 5:10

+ 14:10 Маттай 7:1, Лүк 6:37, II Көринтлеләргә хат 5:10

+ 14:11 Филиппуйлыларга хат 2:10-11

+ 14:12 Маттай 12:36, Маттай 25:19, Гәләтиялеләргә хат 6:5

+ 14:13 Маттай 7:1

+ 14:14 Марк 7:15-16, Рәсүлләр 10:15, I Көринтлеләргә хат 8:8

+ 14:15 I Көринтлеләргә хат 8:11

+ 14:17 Көлессәйлеләргә хат 2:16, Гыйбриләргә 9:10, Гәләтиялеләргә хат 5:22

+ 14:19 II Тимутәйгә хат 2:22

+ 14:20 Титуска хат 1:15, I Көринтлеләргә хат 8:9-13

+ 15:1 Римлыларга хат 14:1, Гәләтиялеләргә хат 6:2

+ 15:2 Филиппуйлыларга хат 2:4-5

+ 15:3 Филиппуйлыларга хат 2:5, Филиппуйлыларга хат 2:8,

+ 15:4 Римлыларга хат 4:23-24

+ 15:5 Римлыларга хат 12:16

+ 15:9 Римлыларга хат 3:29,

+ 15:16 Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 11:13

+ 15:19 Рәсүлләр 15:12, II Көринтлеләргә хат 12:12

+ 15:20 I Көринтлеләргә хат 3:10-11

+ 15:22 Римлыларга хат 1:13, I Тессалуникәлеләргә хат 2:18

+ 15:23 Рәсүлләр 19:21

+ 15:25 Рәсүлләр 24:17, I Көринтлеләргә хат 16:3, II Көринтлеләргә хат 9:1

+ 15:26 Рәсүлләр 19:21, II Көринтлеләргә хат 8:4

+ 15:27 I Көринтлеләргә хат 9:11

+ 15:31 II Көринтлеләргә хат 1:10-11, II Тессалуникәлеләргә хат 3:2

+ 15:32 Римлыларга хат 1:10

+ 15:33 II Көринтлеләргә хат 13:11, Филиппуйлыларга хат 4:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:23, II Тессалуникәлеләргә хат 3:16, Гыйбриләргә 13:20

+ 16:1 Рәсүлләр 18:18

+ 16:2 Филиппуйлыларга хат 2:29

+ 16:3 Рәсүлләр 18:2, I Көринтлеләргә хат 16:19, II Тимутәйгә хат 4:19

+ 16:5 Көлессәйлеләргә хат 4:15

+ 16:13 Марк 15:21

* 16:15 …имандашларыбызга… – грек теленнән сүзгә-сүз: «изгеләргә».

+ 16:16 I Петернең хаты 5:14, I Көринтлеләргә хат 16:20, II Көринтлеләргә хат 13:12, I Тессалуникәлеләргә хат 5:26

+ 16:17 I Тимутәйгә хат 6:3, II Яхъяның хаты 1:10

+ 16:18 II Петернең хаты 2:3, Көлессәйлеләргә хат 2:4

+ 16:19 Римлыларга хат 1:8

+ 16:20 Римлыларга хат 15:33,

+ 16:21 Рәсүлләр 16:1

+ 16:23 I Көринтлеләргә хат 1:14

* 16:24 Кайбер кулъязмаларда 24 нче аять тә бар: «Хакимебез Гайсә Мәсих мәрхәмәте юлдашыгыз булсын! Амин».

+ 16:25 Эфеслеләргә хат 1:9, Көлессәйлеләргә хат 1:26

+ 16:26 Көлессәйлеләргә хат 4:3-4

* 16:25-27 Кайбер кулъязмаларда 25-27 нче аятьләр юк.

+ 16:27 Яһүдәнең хаты 1:24-25

+ 1:2 Рәсүлләр 18:1-17, Римлыларга хат 1:7

+ 1:5 II Көринтлеләргә хат 8:7, II Көринтлеләргә хат 9:11

+ 1:7 Лүк 17:30, I Тессалуникәлеләргә хат 3:13, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16-18, Филиппуйлыларга хат 3:20

+ 1:8 Филиппуйлыларга хат 1:6

+ 1:9 Яхъя 17:21, I Яхъяның хаты 1:3, I Тессалуникәлеләргә хат 5:24, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3, Гыйбриләргә 10:23

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 11:18

+ 1:11 I Көринтлеләргә хат 3:3

* 1:12 Кифас – Шимун-Петернең икенче исеме.

+ 1:12 Рәсүлләр 18:24, Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 3:4-5, I Көринтлеләргә хат 4:6, I Көринтлеләргә хат 6:12, Титуска хат 3:13, Яхъя 1:42

+ 1:13 Эфеслеләргә хат 4:4-5

+ 1:14 Рәсүлләр 18:8, Римлыларга хат 16:23

+ 1:16 I Көринтлеләргә хат 16:15

+ 1:17 II Көринтлеләргә хат 10:10

+ 1:18 I Көринтлеләргә хат 2:1, II Көринтлеләргә хат 2:15, Римлыларга хат 1:16

+ 1:20 Римлыларга хат 1:22, I Көринтлеләргә хат 3:19

+ 1:22 Маттай 12:38, Марк 8:11, Яхъя 2:18, Яхъя 4:48, Яхъя 6:30

+ 1:23 Гәләтиялеләргә хат 5:11

+ 1:24 I Көринтлеләргә хат 2:7, Көлессәйлеләргә хат 2:3

+ 1:28 Ягъкубның хаты 2:5

+ 1:29 Римлыларга хат 3:27, Эфеслеләргә хат 2:9

+ 1:30 Эфеслеләргә хат 1:7, Филиппуйлыларга хат 3:9

+ 1:31 II Көринтлеләргә хат 10:17

+ 2:1 I Көринтлеләргә хат 1:18, II Көринтлеләргә хат 2:15

+ 2:2 Гәләтиялеләргә хат 6:14

+ 2:3 II Көринтлеләргә хат 11:30, II Көринтлеләргә хат 12:5, Гәләтиялеләргә хат 4:13

+ 2:4 I Көринтлеләргә хат 4:20

+ 2:5 II Көринтлеләргә хат 4:7, II Көринтлеләргә хат 6:7

+ 2:6 Филиппуйлыларга хат 3:15

+ 2:7 Көлессәйлеләргә хат 2:3

+ 2:8 Яхъя 7:48, Рәсүлләр 13:27

+ 2:10 Маттай 16:17, I Яхъяның хаты 2:20

+ 2:12 Римлыларга хат 8:15

+ 2:13 II Көринтлеләргә хат 1:12, Яхъя 6:45

+ 2:14 Яхъя 14:17, Римлыларга хат 8:7

* 2:16 Соңгы җөмлә грек телендә сүзгә-сүз: «Без исә Мәсихнең зиһененә ия».

+ 2:16 Римлыларга хат 11:34

+ 3:2 I Петернең хаты 2:2, Гыйбриләргә 5:13

+ 3:3 I Көринтлеләргә хат 1:10-11, Гәләтиялеләргә хат 5:19-20

+ 3:5 Рәсүлләр 18:24, Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 1:12, I Көринтлеләргә хат 4:6, I Көринтлеләргә хат 16:12, Эфеслеләргә хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 1:25

+ 3:6 Рәсүлләр 18:4-11, Рәсүлләр 18:27-28, Яхъя 4:36-38

+ 3:7 Гәләтиялеләргә хат 6:3

+ 3:8 Маттай 16:27, II Яхъяның хаты 1:8

+ 3:9 II Көринтлеләргә хат 6:1, Эфеслеләргә хат 2:20-22

+ 3:10 Римлыларга хат 15:20

+ 3:11 Эфеслеләргә хат 2:20, Көлессәйлеләргә хат 2:7, Ачылыш 21:14

+ 3:13 I Көринтлеләргә хат 1:7, I Көринтлеләргә хат 4:5, I Петернең хаты 1:7

+ 3:16 Римлыларга хат 8:9, I Көринтлеләргә хат 6:19, II Көринтлеләргә хат 6:16

+ 3:17 Эфеслеләргә хат 2:21

+ 3:19 I Көринтлеләргә хат 1:20,

+ 3:23 II Көринтлеләргә хат 10:7, Гәләтиялеләргә хат 3:29

+ 4:4 Рәсүлләр 23:1,

+ 4:5 Маттай 7:1, Римлыларга хат 2:1, II Көринтлеләргә хат 10:18

+ 4:6 Рәсүлләр 18:24, Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 1:12, I Көринтлеләргә хат 3:5

+ 4:7 Яхъя 3:27

+ 4:8 Ачылыш 3:17

+ 4:9 Римлыларга хат 8:36

+ 4:10 II Көринтлеләргә хат 11:19, II Көринтлеләргә хат 13:9

+ 4:11 II Көринтлеләргә хат 11:27, Филиппуйлыларга хат 4:12

+ 4:12 Рәсүлләр 18:3, Маттай 5:44, I Петернең хаты 3:9, Римлыларга хат 12:14

+ 4:14 II Көринтлеләргә хат 6:13

+ 4:15 Филимунга хат 1:10

+ 4:16 I Көринтлеләргә хат 11:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:7, II Тессалуникәлеләргә хат 3:7

+ 4:17 Рәсүлләр 16:1, I Көринтлеләргә хат 16:10, I Тимутәйгә хат 1:2

+ 4:19 I Көринтлеләргә хат 11:34, I Көринтлеләргә хат 16:5, II Көринтлеләргә хат 1:15-16

+ 4:20 I Көринтлеләргә хат 2:4

+ 4:21 II Көринтлеләргә хат 10:2, II Көринтлеләргә хат 13:2

+ 5:1 II Көринтлеләргә хат 12:21,

+ 5:3 Көлессәйлеләргә хат 2:5

+ 5:5 II Көринтлеләргә хат 2:6, I Тимутәйгә хат 1:20,

+ 5:6 Маттай 13:33, Лүк 13:21, Гәләтиялеләргә хат 5:9

+ 5:8 Марк 8:15, Лүк 12:1

+ 5:9 Эфеслеләргә хат 5:11, II Тессалуникәлеләргә хат 3:14

+ 5:11 II Тессалуникәлеләргә хат 3:6

+ 5:12 Марк 4:11,

+ 6:1 Маттай 18:17

+ 6:2 Маттай 19:28

+ 6:5 I Көринтлеләргә хат 15:34

+ 6:7 Маттай 5:39-40

+ 6:9 Гәләтиялеләргә хат 5:21, Эфеслеләргә хат 5:5, Гыйбриләргә 13:4

+ 6:10 Марк 7:21-23, Гәләтиялеләргә хат 5:19-21

+ 6:11 Эфеслеләргә хат 2:2, Яхъя 13:8, Эфеслеләргә хат 5:26, Титуска хат 3:5, Гыйбриләргә 10:22

+ 6:12 I Көринтлеләргә хат 10:23

+ 6:15 Эфеслеләргә хат 5:30

+ 6:16 Марк 10:7-8, Эфеслеләргә хат 5:31

+ 6:17 Эфеслеләргә хат 4:4

+ 6:18 Гәләтиялеләргә хат 5:19, Эфеслеләргә хат 5:3, I Тессалуникәлеләргә хат 4:3

+ 6:19 Римлыларга хат 14:7

+ 6:20 II Петернең хаты 2:1, I Көринтлеләргә хат 7:23

+ 7:5 Маттай 4:3, I Тессалуникәлеләргә хат 3:5

+ 7:6 II Көринтлеләргә хат 8:8

+ 7:7 Маттай 19:11-12, I Көринтлеләргә хат 12:4, I Петернең хаты 4:10

+ 7:9 I Тимутәйгә хат 5:14

+ 7:10 Марк 10:9

+ 7:11 Марк 10:11

+ 7:16 I Петернең хаты 3:1

+ 7:18 Рәсүлләр 15:1-2, Гәләтиялеләргә хат 5:2

+ 7:19 Римлыларга хат 2:28-29, Гәләтиялеләргә хат 3:28, Гәләтиялеләргә хат 5:6, Көлессәйлеләргә хат 3:11

* 7:21 Бу өлешне болай да аңларга мөмкин: «…иреккә чыгарга мөмкинлегең булса да, кол хәлендә калуың яхшырак».

+ 7:22 Яхъя 8:32, Ягъкубның хаты 2:12, I Петернең хаты 2:16, Римлыларга хат 6:18, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1, Филимунга хат 1:16, Римлыларга хат 6:22

+ 7:23 I Көринтлеләргә хат 6:20,

+ 7:25 II Көринтлеләргә хат 8:10-11

+ 7:30 II Көринтлеләргә хат 6:10

+ 7:31 I Петернең хаты 4:7, I Яхъяның хаты 2:17

+ 7:32 Маттай 6:25, Лүк 10:41

* 7:36-38 Бу аятьләрне болай да аңларга мөмкин: «36 Әгәр берәү үз кәләшенә карата килешмәгәнне эшлим дип саный һәм үзенең җенси дәртен тыеп тора алмыйча өйләнергә тиеш дип исәпли икән, теләгәнен кылсын – өйләнсен, гөнаһы булмас. 37 Әмма кеше үз фикерендә нык торып, үз ихтыяры белән, беркем тарафыннан мәҗбүр ителмичә кәләшенең сафлыгын сакларга карар кыла икән – яхшы эшли. 38 Шулай итеп, кәләшенә өйләнүе әйбәт икән, өйләнмәве тагын да әйбәтрәк».

+ 7:38 Гыйбриләргә 13:4

+ 7:39 Римлыларга хат 7:2

+ 8:1 Рәсүлләр 15:20, Рәсүлләр 15:29, I Көринтлеләргә хат 13:4-13

+ 8:2 Гәләтиялеләргә хат 6:3

+ 8:3 Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 8:6 Эфеслеләргә хат 4:6, Яхъя 1:3, Римлыларга хат 11:36, Көлессәйлеләргә хат 1:16, Гыйбриләргә 1:2

+ 8:7 I Көринтлеләргә хат 10:28-29

+ 8:8 Марк 7:19, Рәсүлләр 10:12-15, Римлыларга хат 14:14

+ 8:10 Римлыларга хат 14:1, Рәсүлләр 15:29, I Көринтлеләргә хат 10:19, Ачылыш 2:14

+ 8:11 Римлыларга хат 14:15

+ 8:13 Римлыларга хат 14:21

+ 9:1 I Тессалуникәлеләргә хат 2:6-7, Филимунга хат 1:8, Рәсүлләр 9:3-6

+ 9:4 II Тессалуникәлеләргә хат 3:8-9

+ 9:5 Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Марк 1:30

+ 9:6 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 9:7 II Көринтлеләргә хат 10:4, II Тимутәйгә хат 2:3,

+ 9:9 I Тимутәйгә хат 5:18

+ 9:10 Римлыларга хат 4:23-24, II Тимутәйгә хат 2:6

+ 9:11 Римлыларга хат 15:27, Гәләтиялеләргә хат 6:6

+ 9:14 Лүк 10:7, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 9:15 Рәсүлләр 18:3

+ 9:16 Римлыларга хат 1:14

+ 9:17 Гәләтиялеләргә хат 2:7

+ 9:18 II Көринтлеләргә хат 11:7, II Көринтлеләргә хат 11:9

+ 9:19 II Көринтлеләргә хат 4:5

+ 9:20 Рәсүлләр 16:3, Рәсүлләр 21:23-26

+ 9:21 Римлыларга хат 2:12, Римлыларга хат 2:14, Гәләтиялеләргә хат 2:3

+ 9:22 II Көринтлеләргә хат 11:29, I Көринтлеләргә хат 10:33

+ 9:24 Гәләтиялеләргә хат 5:7

+ 9:25 I Петернең хаты 5:4, Филиппуйлыларга хат 3:14, II Тимутәйгә хат 2:5

+ 10:11 Римлыларга хат 4:23

+ 10:12 Римлыларга хат 11:20-21

+ 10:13 I Көринтлеләргә хат 1:9, II Петернең хаты 2:9

+ 10:14 I Яхъяның хаты 5:21

+ 10:16 Марк 14:22-23, Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 11:23-26

+ 10:17 Римлыларга хат 12:5, I Көринтлеләргә хат 12:12-13, Эфеслеләргә хат 4:25

+ 10:19 Рәсүлләр 15:29, I Көринтлеләргә хат 8:4, Ачылыш 2:14

+ 10:21 II Көринтлеләргә хат 6:15

+ 10:23 I Көринтлеләргә хат 6:12

+ 10:24 I Көринтлеләргә хат 13:5, Филиппуйлыларга хат 2:21

+ 10:25 I Көринтлеләргә хат 8:7

+ 10:27 Лүк 10:8

+ 10:30 Римлыларга хат 14:6

+ 10:31 Көлессәйлеләргә хат 3:17

+ 10:32 I Көринтлеләргә хат 8:13, Римлыларга хат 14:13

+ 10:33 I Көринтлеләргә хат 9:22, II Көринтлеләргә хат 12:14

+ 11:1 I Көринтлеләргә хат 4:16, I Тессалуникәлеләргә хат 1:6, II Тессалуникәлеләргә хат 3:7

+ 11:3 Эфеслеләргә хат 1:22, Эфеслеләргә хат 4:15, Эфеслеләргә хат 5:23, Яхъя 14:28, I Көринтлеләргә хат 15:24

+ 11:5 Лүк 2:36, Рәсүлләр 21:9

+ 11:11 Гәләтиялеләргә хат 3:28

+ 11:18 I Көринтлеләргә хат 1:10-12

+ 11:19 I Яхъяның хаты 2:19

+ 11:23 Гәләтиялеләргә хат 1:12

+ 11:24 Лүк 22:19

+ 11:25 Лүк 22:20

+ 11:27 Яхъя 6:53-56

+ 12:1 I Көринтлеләргә хат 14:1

+ 12:2 Эфеслеләргә хат 2:12

+ 12:3 I Яхъяның хаты 4:2-3

+ 12:4 Римлыларга хат 12:6, Эфеслеләргә хат 4:4-6

+ 12:5 Римлыларга хат 12:7

+ 12:6 Филиппуйлыларга хат 2:13

+ 12:9 Маттай 17:20, I Көринтлеләргә хат 13:2

* 12:10 Таныш булмаган телләр – күктән җибәрелгән телләр. Таныш булмаган телдә сөйләүчене Изге Рух илһамландыра.

+ 12:10 Марк 16:17, Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 10:46, I Көринтлеләргә хат 14:2

+ 12:12 Римлыларга хат 12:5, I Көринтлеләргә хат 10:17, Эфеслеләргә хат 4:25

+ 12:13 Гәләтиялеләргә хат 5:6, Эфеслеләргә хат 2:14, Көлессәйлеләргә хат 3:11

+ 12:26 Римлыларга хат 12:15

+ 12:27 Римлыларга хат 12:5, Эфеслеләргә хат 1:23, Эфеслеләргә хат 4:12, Көлессәйлеләргә хат 1:18, Көлессәйлеләргә хат 1:24

+ 12:28 Рәсүлләр 11:27, Эфеслеләргә хат 4:11

+ 12:31 I Көринтлеләргә хат 14:1, I Көринтлеләргә хат 14:39

+ 13:2 Рәсүлләр 2:18, Маттай 17:20, Марк 11:23, I Көринтлеләргә хат 12:9

* 13:3 …тәнемне яндырырга тапшырсам да… – кайбер кулъязмаларда «макталыр өчен тәнемне үлемгә тапшырсам да» дип бирелгән.

+ 13:11 Эфеслеләргә хат 4:14

+ 13:12 Маттай 5:8, I Яхъяның хаты 3:2, I Көринтлеләргә хат 8:3, Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 14:1 I Көринтлеләргә хат 16:14, I Көринтлеләргә хат 12:1

+ 14:15 Ягъкубның хаты 5:13, Эфеслеләргә хат 5:19

+ 14:16 II Көринтлеләргә хат 1:20, Ачылыш 3:14

+ 14:20 Эфеслеләргә хат 4:14, Маттай 18:3, I Көринтлеләргә хат 2:6

+ 14:22 Рәсүлләр 2:6

+ 14:23 Рәсүлләр 2:13

+ 14:26 II Көринтлеләргә хат 12:19, II Көринтлеләргә хат 13:10

+ 14:29 I Яхъяның хаты 4:1, I Тессалуникәлеләргә хат 5:20-21

+ 14:34 I Тимутәйгә хат 2:11-12, I Петернең хаты 3:1, Эфеслеләргә хат 5:22, Көлессәйлеләргә хат 3:18

+ 14:39 I Көринтлеләргә хат 12:31, I Көринтлеләргә хат 14:1

+ 14:40 Көлессәйлеләргә хат 2:5

+ 15:2 Гәләтиялеләргә хат 3:4

+ 15:3 Лүк 24:27

+ 15:5 Лүк 24:34, Лүк 24:36

+ 15:7 Рәсүлләр 12:17, Лүк 24:50, Рәсүлләр 1:3-4

+ 15:8 II Көринтлеләргә хат 12:11

+ 15:9 Эфеслеләргә хат 3:7-8, Рәсүлләр 8:3

+ 15:10 II Көринтлеләргә хат 11:23, Көлессәйлеләргә хат 1:29

+ 15:12 Рәсүлләр 23:8, II Тимутәйгә хат 2:18

+ 15:17 Римлыларга хат 4:25

+ 15:18 I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 14:13

+ 15:20 I Тессалуникәлеләргә хат 4:14, II Тимутәйгә хат 2:8, Рәсүлләр 26:23, Көлессәйлеләргә хат 1:18, Ачылыш 1:5

+ 15:21 Римлыларга хат 5:12-18

+ 15:23 I Тессалуникәлеләргә хат 4:16

+ 15:24 I Петернең хаты 3:22, Римлыларга хат 8:38, Эфеслеләргә хат 1:21, Лүк 1:33, Ачылыш 11:15

+ 15:25 Гыйбриләргә 2:8

+ 15:27 Эфеслеләргә хат 1:22

+ 15:28 Яхъя 14:28, Эфеслеләргә хат 1:23, Көлессәйлеләргә хат 3:11

* 15:29 Әгәр шулай булмаса, ни өчен кайбер кешеләр үлеләр урынына суга чуму йоласын үтиләр? – Көринттә яшәүче мәсихчеләр арасында, күрәсең, мәрхүм туганнары урынына суга чуму йоласын үтәү гадәткә кергән булган.

+ 15:30 II Көринтлеләргә хат 11:26

+ 15:31 I Тессалуникәлеләргә хат 2:19

+ 15:34 I Көринтлеләргә хат 6:5

+ 15:36 Яхъя 12:24

+ 15:42 Филиппуйлыларга хат 3:21, Көлессәйлеләргә хат 3:1

* 15:44 Рухи тән – ягъни Изге Рух тарафыннан тормыш бирелгән тән.

+ 15:47 Яхъя 3:13, Яхъя 6:38

+ 15:51 Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 15:52 Маттай 24:31, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 11:15, I Тессалуникәлеләргә хат 4:15, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 15:53 II Көринтлеләргә хат 5:2-4

+ 15:55 II Тимутәйгә хат 1:10, Гыйбриләргә 2:14-15

+ 15:56 Римлыларга хат 4:15, Римлыларга хат 7:8

+ 15:57 Римлыларга хат 8:37

+ 16:1 Рәсүлләр 24:17, Римлыларга хат 15:25-28, Гәләтиялеләргә хат 2:10

+ 16:2 Рәсүлләр 20:7, Ачылыш 1:10, II Көринтлеләргә хат 8:3, II Көринтлеләргә хат 9:3

+ 16:3 Рәсүлләр 18:27, II Көринтлеләргә хат 3:1, Рәсүлләр 24:17, Римлыларга хат 15:25-28

+ 16:5 Рәсүлләр 19:21, II Көринтлеләргә хат 1:16

+ 16:8 Рәсүлләр 2:1

+ 16:10 Рәсүлләр 16:1, I Көринтлеләргә хат 4:17

+ 16:12 Рәсүлләр 18:24, Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 1:12, I Көринтлеләргә хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 4:6

+ 16:13 Маттай 25:13, II Тессалуникәлеләргә хат 2:15

+ 16:14 I Көринтлеләргә хат 14:1

+ 16:15 I Көринтлеләргә хат 1:16

+ 16:16 Филиппуйлыларга хат 2:29, I Тессалуникәлеләргә хат 5:12-13, I Тимутәйгә хат 5:17

+ 16:19 Рәсүлләр 18:2, Римлыларга хат 16:3, II Тимутәйгә хат 4:19

+ 16:20 Римлыларга хат 16:16

+ 16:21 Гәләтиялеләргә хат 6:11, Көлессәйлеләргә хат 4:18, II Тессалуникәлеләргә хат 3:17, Филимунга хат 1:19

* 16:22 Марана та – арамей телендә «Кил, Хаким!» дигәнне аңлата.

+ 16:22 Римлыларга хат 9:3, Гәләтиялеләргә хат 1:8, Ачылыш 22:20

+ 1:1 Рәсүлләр 18:1-17

+ 1:3 I Петернең хаты 1:3, Эфеслеләргә хат 1:3

+ 1:5 Римлыларга хат 8:17, Филиппуйлыларга хат 3:10, Көлессәйлеләргә хат 1:24

+ 1:6 II Тимутәйгә хат 2:10

+ 1:8 Рәсүлләр 19:23, I Көринтлеләргә хат 15:32

+ 1:9 II Көринтлеләргә хат 4:14

+ 1:10 Рәсүлләр 12:11, Рәсүлләр 14:19-20, Рәсүлләр 21:32-33, Рәсүлләр 27:44

+ 1:11 Римлыларга хат 15:31, II Тессалуникәлеләргә хат 3:2, Рәсүлләр 12:5, Эфеслеләргә хат 6:18

+ 1:12 Рәсүлләр 23:1, II Тимутәйгә хат 1:3, I Көринтлеләргә хат 2:4, I Көринтлеләргә хат 2:13

+ 1:13 I Көринтлеләргә хат 1:8, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16-18, I Тессалуникәлеләргә хат 2:19-20

+ 1:15 I Көринтлеләргә хат 4:19

+ 1:16 Рәсүлләр 19:21, I Көринтлеләргә хат 16:5

+ 1:18 I Көринтлеләргә хат 1:9

+ 1:19 Рәсүлләр 15:22, Рәсүлләр 16:1

+ 1:20 I Көринтлеләргә хат 14:16, Ачылыш 3:14

+ 1:22 II Көринтлеләргә хат 5:5, Гыйбриләргә 6:11, Эфеслеләргә хат 1:13

+ 1:23 Римлыларга хат 1:9, Гәләтиялеләргә хат 1:20, Филиппуйлыларга хат 1:8, I Тессалуникәлеләргә хат 2:5

+ 2:2 II Көринтлеләргә хат 7:8

+ 2:4 II Көринтлеләргә хат 7:12

+ 2:6 I Көринтлеләргә хат 5:4-5

+ 2:11 I Петернең хаты 5:8

+ 2:12 Рәсүлләр 16:8, Рәсүлләр 20:6

+ 2:13 II Көринтлеләргә хат 7:6, II Көринтлеләргә хат 8:6, II Көринтлеләргә хат 12:18

+ 2:14 Көлессәйлеләргә хат 2:15

+ 2:15 I Көринтлеләргә хат 1:18, Эфеслеләргә хат 5:2, Филиппуйлыларга хат 4:18

+ 3:1 Рәсүлләр 18:27, I Көринтлеләргә хат 16:3

+ 3:6 Лүк 22:20, Эфеслеләргә хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 1:23, Римлыларга хат 2:27, Яхъя 6:63

+ 3:14 Марк 6:52, Рәсүлләр 15:21

+ 3:17 Яхъя 4:24, Яхъя 8:32, Ягъкубның хаты 2:12, I Петернең хаты 2:16, Римлыларга хат 6:18, I Көринтлеләргә хат 7:22, Гәләтиялеләргә хат 5:1

* 3:18 …көзгедәге сыман күрәбез… – яки «көзгедәй чагылдырабыз».

+ 3:18 I Яхъяның хаты 3:2, Римлыларга хат 8:29, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 4:1 II Көринтлеләргә хат 3:6

+ 4:2 II Көринтлеләргә хат 2:17, I Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 4:3 II Көринтлеләргә хат 3:14, II Көринтлеләргә хат 2:15

* 4:4 …илаһы… – ягъни иблис.

+ 4:4 Яхъя 12:31, Көлессәйлеләргә хат 1:15, Гыйбриләргә 1:3

+ 4:5 Марк 10:43, I Көринтлеләргә хат 9:19

+ 4:7 Римлыларга хат 9:21-22, I Көринтлеләргә хат 2:5

+ 4:8 II Көринтлеләргә хат 7:5

+ 4:9 Яхъя 15:20

+ 4:10 Римлыларга хат 6:5

+ 4:11 II Көринтлеләргә хат 6:9

+ 4:14 I Тессалуникәлеләргә хат 4:14

+ 4:16 Римлыларга хат 12:2, Эфеслеләргә хат 4:23

+ 4:17 Римлыларга хат 8:18

+ 4:18 Римлыларга хат 8:24, Гыйбриләргә 11:1

+ 5:2 Римлыларга хат 8:23

+ 5:3 I Көринтлеләргә хат 15:53

+ 5:5 II Көринтлеләргә хат 1:22, Эфеслеләргә хат 1:14

+ 5:7 II Көринтлеләргә хат 4:18

+ 5:9 Көлессәйлеләргә хат 1:10

+ 5:10 Маттай 25:31-32, Рәсүлләр 10:42, Римлыларга хат 14:10

+ 5:11 II Көринтлеләргә хат 4:2

+ 5:12 II Көринтлеләргә хат 3:1, II Көринтлеләргә хат 11:16, II Көринтлеләргә хат 12:1

+ 5:13 Марк 3:21, II Көринтлеләргә хат 11:1

+ 5:14 Римлыларга хат 5:15

+ 5:15 I Петернең хаты 4:2, Римлыларга хат 14:7-8

+ 5:17 Римлыларга хат 6:4, Ачылыш 21:5

+ 5:18 Римлыларга хат 5:10-11, Көлессәйлеләргә хат 1:20

+ 5:19 Римлыларга хат 4:8

+ 5:20 Эфеслеләргә хат 6:20

+ 5:21 Яхъя 8:46, I Петернең хаты 2:22, I Яхъяның хаты 3:5, Гыйбриләргә 4:15, Римлыларга хат 8:3, Римлыларга хат 1:17, Римлыларга хат 4:25, I Көринтлеләргә хат 1:30

+ 6:1 I Көринтлеләргә хат 3:9

+ 6:4 Рәсүлләр 9:16, Рәсүлләр 16:23, Рәсүлләр 17:5, II Көринтлеләргә хат 11:23-27

+ 6:7 II Көринтлеләргә хат 10:4, Эфеслеләргә хат 6:11-17

+ 6:8 Римлыларга хат 3:8

+ 6:9 II Көринтлеләргә хат 4:11

+ 6:10 Яхъя 16:22, Рәсүлләр 3:6

+ 6:13 I Көринтлеләргә хат 4:14

+ 6:14 Эфеслеләргә хат 5:7, I Яхъяның хаты 1:6

* 6:15 Иблис – грекча «Белиар». Яһүд теленнән алынган бу сүз «түбәнлек» дигәнне аңлата.

+ 6:15 I Көринтлеләргә хат 10:21

+ 6:16 Эфеслеләргә хат 2:21, I Көринтлеләргә хат 3:16-17,

+ 7:1 I Яхъяның хаты 3:3

+ 7:2 Рәсүлләр 20:33

+ 7:3 Филиппуйлыларга хат 1:7

+ 7:4 Көлессәйлеләргә хат 1:24

+ 7:5 II Көринтлеләргә хат 2:13, II Көринтлеләргә хат 4:8

+ 7:6 II Көринтлеләргә хат 1:4, II Көринтлеләргә хат 2:13, II Көринтлеләргә хат 8:6, II Көринтлеләргә хат 12:18

+ 7:8 II Көринтлеләргә хат 2:2-4

+ 7:10 Маттай 5:4,

+ 7:12 I Көринтлеләргә хат 5:1-2, II Көринтлеләргә хат 2:4

+ 8:2 Марк 12:44

+ 8:3 I Көринтлеләргә хат 16:2

+ 8:4 Римлыларга хат 15:26

+ 8:6 II Көринтлеләргә хат 2:13, II Көринтлеләргә хат 7:6

+ 8:7 I Көринтлеләргә хат 1:5

+ 8:8 I Көринтлеләргә хат 7:6

+ 8:9 Ягъкубның хаты 2:5, Филиппуйлыларга хат 2:6-7

+ 8:10 I Көринтлеләргә хат 7:25

+ 8:12 Марк 12:43-44, Лүк 21:3

+ 8:14 Рәсүлләр 4:34

+ 8:24 II Көринтлеләргә хат 7:4

+ 9:1 Римлыларга хат 15:25

+ 9:3 II Көринтлеләргә хат 8:6, I Көринтлеләргә хат 16:2

+ 9:6 Лүк 6:38, Гәләтиялеләргә хат 6:7

+ 9:8 Филиппуйлыларга хат 4:19

+ 9:11 I Көринтлеләргә хат 1:5

+ 9:13 Маттай 5:16, I Петернең хаты 2:12

+ 10:1 Маттай 11:29

+ 10:2 I Көринтлеләргә хат 4:21, II Көринтлеләргә хат 13:2, II Көринтлеләргә хат 13:10

+ 10:4 II Көринтлеләргә хат 6:7, Эфеслеләргә хат 6:11

+ 10:7 I Көринтлеләргә хат 3:23, Гәләтиялеләргә хат 3:29

+ 10:8 II Көринтлеләргә хат 13:10

+ 10:10 I Көринтлеләргә хат 1:17

+ 10:17 I Көринтлеләргә хат 1:31

+ 10:18 Римлыларга хат 2:29, I Көринтлеләргә хат 4:5

+ 11:1 II Көринтлеләргә хат 5:13

+ 11:2 Эфеслеләргә хат 5:27, Ачылыш 14:4

+ 11:3 Яхъя 8:44, I Тимутәйгә хат 2:14

+ 11:4 Гәләтиялеләргә хат 1:6

+ 11:5 II Көринтлеләргә хат 12:11

+ 11:6 I Көринтлеләргә хат 1:17, II Көринтлеләргә хат 10:10

+ 11:7 I Көринтлеләргә хат 9:18

+ 11:9 II Көринтлеләргә хат 12:13, Филиппуйлыларга хат 4:15

+ 11:10 Римлыларга хат 9:1, I Тимутәйгә хат 2:7

+ 11:13 Филиппуйлыларга хат 1:15, Рәсүлләр 20:30, II Петернең хаты 2:1, Ачылыш 2:2

+ 11:14 Гәләтиялеләргә хат 1:8

+ 11:15 Филиппуйлыларга хат 3:19

+ 11:16 II Көринтлеләргә хат 5:12

+ 11:18 Филиппуйлыларга хат 3:3-4

+ 11:19 I Көринтлеләргә хат 4:10

+ 11:20 Гәләтиялеләргә хат 2:4, Гәләтиялеләргә хат 4:3

* 11:22 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы.

+ 11:22 Римлыларга хат 11:1, Филиппуйлыларга хат 3:5

+ 11:23 I Көринтлеләргә хат 15:10, II Көринтлеләргә хат 6:4-5

+ 11:25 Рәсүлләр 16:22-23, Рәсүлләр 14:19, Рәсүлләр 27:41-44

+ 11:26 Гәләтиялеләргә хат 2:4

+ 11:27 Рәсүлләр 18:3, I Тессалуникәлеләргә хат 2:9, II Тессалуникәлеләргә хат 3:8, I Көринтлеләргә хат 4:11

+ 11:29 I Көринтлеләргә хат 9:22

+ 11:32 Рәсүлләр 9:24-25

+ 12:1 II Көринтлеләргә хат 5:12, II Көринтлеләргә хат 11:16, Гәләтиялеләргә хат 1:12, Гәләтиялеләргә хат 2:2, Эфеслеләргә хат 3:3

+ 12:10 Марк 10:30, Маттай 5:11-12, Римлыларга хат 5:3

+ 12:11 I Көринтлеләргә хат 15:8-9, II Көринтлеләргә хат 11:5

+ 12:12 Рәсүлләр 15:12, Римлыларга хат 15:19

+ 12:13 II Көринтлеләргә хат 11:9

+ 12:14 II Көринтлеләргә хат 13:1, I Көринтлеләргә хат 10:33

+ 12:15 Филиппуйлыларга хат 2:17, Көлессәйлеләргә хат 1:24, I Тессалуникәлеләргә хат 2:8

+ 12:16 II Көринтлеләргә хат 11:9

+ 12:18 II Көринтлеләргә хат 8:6, II Көринтлеләргә хат 8:18

+ 12:19 Римлыларга хат 1:9, Римлыларга хат 9:1, I Көринтлеләргә хат 14:26

+ 12:21 I Көринтлеләргә хат 5:1, I Көринтлеләргә хат 6:18

+ 13:1 II Көринтлеләргә хат 12:14, Маттай 18:16

+ 13:4 Римлыларга хат 6:4

+ 13:9 I Көринтлеләргә хат 4:10

+ 13:10 II Көринтлеләргә хат 10:8

+ 13:11 Марк 9:50, Римлыларга хат 12:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:13, Римлыларга хат 15:33, Римлыларга хат 16:16

+ 13:12 Римлыларга хат 16:16, Филиппуйлыларга хат 4:22

+ 1:1 Гәләтиялеләргә хат 1:11-12

+ 1:2 Филиппуйлыларга хат 4:21, Рәсүлләр 16:6, Рәсүлләр 18:23

+ 1:4 Маттай 20:28, Римлыларга хат 4:25, Марк 14:36

+ 1:6 Марк 4:17, Гыйбриләргә 6:4, II Көринтлеләргә хат 11:4

+ 1:7 Рәсүлләр 15:24, Гәләтиялеләргә хат 5:10

+ 1:8 II Көринтлеләргә хат 11:14, Римлыларга хат 9:3, I Көринтлеләргә хат 16:22

+ 1:10 I Тессалуникәлеләргә хат 2:4

+ 1:12 Рәсүлләр 9:6, Рәсүлләр 26:16, I Көринтлеләргә хат 11:23

+ 1:13 Рәсүлләр 26:5, Рәсүлләр 8:3, Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 1:14 Маттай 15:2, Марк 7:3

+ 1:15 Лүк 1:15, Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 1:5, I Тимутәйгә хат 2:7

+ 1:17 Рәсүлләр 9:19

* 1:18 Кифас – Шимун-Петернең икенче исеме.

+ 1:18 Яхъя 1:42, Рәсүлләр 9:26-27

+ 1:19 Рәсүлләр 12:17, Рәсүлләр 15:13, Ягъкубның хаты 1:1

+ 1:20 Римлыларга хат 1:9, Римлыларга хат 9:1, II Көринтлеләргә хат 1:23

+ 1:23 Рәсүлләр 9:21

+ 2:1 Рәсүлләр 4:36, II Көринтлеләргә хат 2:13, II Тимутәйгә хат 4:10

+ 2:2 Гәләтиялеләргә хат 1:12, Эфеслеләргә хат 3:3, Филиппуйлыларга хат 2:16

+ 2:3 Рәсүлләр 16:3

+ 2:4 Рәсүлләр 15:24, II Көринтлеләргә хат 11:26, II Көринтлеләргә хат 11:20, Гәләтиялеләргә хат 4:3, Гәләтиялеләргә хат 4:25

+ 2:7 Рәсүлләр 9:15, I Көринтлеләргә хат 9:17

+ 2:9 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 9:27, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, I Көринтлеләргә хат 9:6

+ 2:10 Рәсүлләр 24:17, Римлыларга хат 15:25-28, I Көринтлеләргә хат 16:1

+ 2:11 Рәсүлләр 11:20

+ 2:12 Рәсүлләр 11:3, Рәсүлләр 11:2, Рәсүлләр 15:1

+ 2:14 I Тимутәйгә хат 5:20

+ 2:16 Гәләтиялеләргә хат 3:11, Рәсүлләр 13:39, Римлыларга хат 3:21, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Римлыларга хат 3:20

+ 2:19 Римлыларга хат 14:8, Римлыларга хат 6:6, Гәләтиялеләргә хат 6:14

+ 2:20 Яхъя 17:23

+ 3:2 Римлыларга хат 10:17

+ 3:4 I Көринтлеләргә хат 15:2

+ 3:5 I Көринтлеләргә хат 12:10

+ 3:6 Ягъкубның хаты 2:23, Римлыларга хат 4:3

+ 3:8 Римлыларга хат 3:30,

+ 3:10 Римлыларга хат 4:15,

+ 3:11 Рәсүлләр 13:39, Римлыларга хат 3:20, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Римлыларга хат 1:17, Гыйбриләргә 10:38

+ 3:12 Римлыларга хат 10:5

+ 3:14 Рәсүлләр 1:5, Рәсүлләр 2:33

+ 3:16 Римлыларга хат 4:13, Гыйбриләргә 7:6,

+ 3:18 Римлыларга хат 4:14

+ 3:19 Римлыларга хат 4:13, Римлыларга хат 5:20, Рәсүлләр 7:53

+ 3:20 I Тимутәйгә хат 2:5, Гыйбриләргә 8:6, Римлыларга хат 3:30

+ 3:22 Римлыларга хат 3:9, Римлыларга хат 4:16

+ 3:24 Римлыларга хат 10:4

+ 3:26 I Яхъяның хаты 3:2, Римлыларга хат 8:15-16, Эфеслеләргә хат 1:5

+ 3:27 Римлыларга хат 6:3-4, Римлыларга хат 13:14

+ 3:28 I Көринтлеләргә хат 12:13, Эфеслеләргә хат 6:6, I Көринтлеләргә хат 11:11

+ 3:29 I Көринтлеләргә хат 3:23, II Көринтлеләргә хат 10:7, Римлыларга хат 8:17, Эфеслеләргә хат 3:6

+ 4:4 Марк 1:15, Лүк 2:7, Лүк 2:27

+ 4:5 Гәләтиялеләргә хат 3:13

* 4:6 И газиз Атам! – грек телендәге төп нөсхәдә әлеге сүз («Абба») арамей телендә бирелгән.

+ 4:9 I Көринтлеләргә хат 8:3, Көлессәйлеләргә хат 2:8, Көлессәйлеләргә хат 2:20, Гыйбриләргә 7:18

+ 4:10 Римлыларга хат 14:5, Көлессәйлеләргә хат 2:16

+ 4:11 I Тессалуникәлеләргә хат 3:5

+ 4:13 I Көринтлеләргә хат 2:3

+ 4:14 Лүк 10:16, I Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 4:26 Гыйбриләргә 12:22, Ачылыш 21:2

+ 4:28 Римлыларга хат 9:8

+ 5:1 Яхъя 8:32, Ягъкубның хаты 2:12, I Петернең хаты 2:16, Римлыларга хат 6:18, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 2:4, Гәләтиялеләргә хат 5:13, Рәсүлләр 15:10

+ 5:2 Рәсүлләр 15:1-2, I Көринтлеләргә хат 7:18

+ 5:3 Римлыларга хат 2:25

+ 5:4 Римлыларга хат 9:31

+ 5:5 Римлыларга хат 8:23

+ 5:6 I Көринтлеләргә хат 7:19, I Көринтлеләргә хат 12:13, Гәләтиялеләргә хат 6:15, Эфеслеләргә хат 2:14, Көлессәйлеләргә хат 3:11, Ягъкубның хаты 2:18

+ 5:7 I Көринтлеләргә хат 9:24

+ 5:9 Маттай 13:33, Лүк 13:21, I Көринтлеләргә хат 5:6

+ 5:10 Рәсүлләр 15:24, Гәләтиялеләргә хат 1:7

+ 5:11 Рәсүлләр 16:3, I Көринтлеләргә хат 1:23

+ 5:13 I Петернең хаты 2:16, II Петернең хаты 2:19, I Көринтлеләргә хат 9:19

+ 5:14 Маттай 7:12, Маттай 22:40,

+ 5:16 Римлыларга хат 8:4, Римлыларга хат 13:14, Эфеслеләргә хат 2:3

+ 5:17 Римлыларга хат 7:15, Римлыларга хат 7:19, Римлыларга хат 7:23

+ 5:18 Римлыларга хат 7:4, Эфеслеләргә хат 2:15, Көлессәйлеләргә хат 2:14

+ 5:19 Марк 7:21-23, I Көринтлеләргә хат 3:3, I Көринтлеләргә хат 6:9-10, I Көринтлеләргә хат 6:18, Эфеслеләргә хат 5:3

+ 5:20 I Көринтлеләргә хат 11:19

+ 5:21 I Көринтлеләргә хат 6:9-10, Эфеслеләргә хат 5:5

+ 5:22 Эфеслеләргә хат 5:9

+ 5:23 I Тимутәйгә хат 1:9

+ 5:24 Ягъкубның хаты 4:1, I Петернең хаты 2:11, Римлыларга хат 7:23, Римлыларга хат 13:14, Римлыларга хат 6:2, Римлыларга хат 6:6, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Көлессәйлеләргә хат 2:20, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 5:26 Филиппуйлыларга хат 2:3

+ 6:1 I Көринтлеләргә хат 2:15, Ягъкубның хаты 5:19, II Тимутәйгә хат 2:25, I Тессалуникәлеләргә хат 5:14

+ 6:2 Римлыларга хат 15:1, I Яхъяның хаты 4:21

+ 6:3 I Көринтлеләргә хат 3:7, I Көринтлеләргә хат 8:2

+ 6:5 Римлыларга хат 14:12

+ 6:6 Лүк 10:7, I Көринтлеләргә хат 9:11, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 6:7 II Көринтлеләргә хат 9:6

+ 6:8 Ягъкубның хаты 3:18

+ 6:9 II Тессалуникәлеләргә хат 3:13, Маттай 10:22

+ 6:10 III Яхъяның хаты 1:5, Гыйбриләргә 13:1

+ 6:11 I Көринтлеләргә хат 16:21, II Тессалуникәлеләргә хат 3:17, Филимунга хат 1:19

+ 6:14 I Көринтлеләргә хат 2:2, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Римлыларга хат 6:6

+ 6:15 I Көринтлеләргә хат 7:19, I Көринтлеләргә хат 12:13, Гәләтиялеләргә хат 5:6, Эфеслеләргә хат 2:14, Көлессәйлеләргә хат 3:11

* 6:16 Аллаһының чын халкына… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «Аллаһының Исраиленә».

+ 1:3 I Петернең хаты 1:3, II Көринтлеләргә хат 1:3

+ 1:4 Яһүдәнең хаты 1:24, Көлессәйлеләргә хат 1:22, I Тессалуникәлеләргә хат 4:7

+ 1:5 I Яхъяның хаты 3:2, Римлыларга хат 8:15-16, Гәләтиялеләргә хат 3:26

+ 1:7 Көлессәйлеләргә хат 1:14

+ 1:9 Римлыларга хат 16:24, Эфеслеләргә хат 3:3-5, Эфеслеләргә хат 6:19

+ 1:10 Эфеслеләргә хат 2:14, Көлессәйлеләргә хат 1:20

+ 1:13 II Көринтлеләргә хат 1:22, Эфеслеләргә хат 4:30

+ 1:15 Көлессәйлеләргә хат 1:3-4

+ 1:18 Көлессәйлеләргә хат 1:27

+ 1:20 Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34, Эфеслеләргә хат 2:6, Көлессәйлеләргә хат 3:1

+ 1:21 I Петернең хаты 3:22, Римлыларга хат 8:38, I Көринтлеләргә хат 15:24, Көлессәйлеләргә хат 2:10, Гыйбриләргә 1:4

+ 1:22 I Көринтлеләргә хат 15:27, I Көринтлеләргә хат 11:3, Эфеслеләргә хат 5:23

+ 1:23 Эфеслеләргә хат 4:12, Эфеслеләргә хат 5:23, Эфеслеләргә хат 5:30, Көлессәйлеләргә хат 1:18, I Көринтлеләргә хат 15:28, Көлессәйлеләргә хат 3:11

+ 2:1 Лүк 15:24, Римлыларга хат 11:15, Көлессәйлеләргә хат 1:21, Көлессәйлеләргә хат 2:13

+ 2:2 Яхъя 12:31, Яхъя 14:30, Көлессәйлеләргә хат 3:7

+ 2:3 Гәләтиялеләргә хат 5:16

+ 2:4 Яхъя 3:16, I Яхъяның хаты 3:1, Римлыларга хат 5:8

+ 2:5 Көлессәйлеләргә хат 2:13, Титуска хат 3:5

+ 2:6 Эфеслеләргә хат 1:20

+ 2:8 Лүк 7:50, Лүк 8:48, Рәсүлләр 15:11, I Петернең хаты 1:5, Титуска хат 2:11, Титуска хат 3:5

+ 2:9 Римлыларга хат 3:27, Титуска хат 3:5, Римлыларга хат 3:27, I Көринтлеләргә хат 1:29

+ 2:10 Титуска хат 2:14, Титуска хат 3:8

+ 2:11 Римлыларга хат 2:26, Римлыларга хат 2:28, Көлессәйлеләргә хат 2:11

+ 2:12 Көлессәйлеләргә хат 1:21, Римлыларга хат 9:4

+ 2:13 Рәсүлләр 2:39

+ 2:14 Эфеслеләргә хат 1:10, Көлессәйлеләргә хат 1:22

* 2:15 …ике төркемнән яңа бер халык… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «ике кешедән яңа бер кеше».

+ 2:15 Римлыларга хат 7:4, Көлессәйлеләргә хат 2:14

+ 2:16 Римлыларга хат 5:10, Көлессәйлеләргә хат 1:20, Көлессәйлеләргә хат 3:15

+ 2:19 Филиппуйлыларга хат 3:20

+ 2:20 Көлессәйлеләргә хат 2:7, Ачылыш 21:14,

+ 2:21 I Көринтлеләргә хат 3:16-17

+ 2:22 I Петернең хаты 2:5

+ 3:1 Филиппуйлыларга хат 1:7, Филимунга хат 1:1, II Тимутәйгә хат 2:9

+ 3:2 Эфеслеләргә хат 4:7, Көлессәйлеләргә хат 1:25

+ 3:3 Гәләтиялеләргә хат 1:12, Гәләтиялеләргә хат 2:2

+ 3:6 Гәләтиялеләргә хат 3:29, Эфеслеләргә хат 2:16, Маттай 8:11, Лүк 13:29

+ 3:7 Көлессәйлеләргә хат 1:23

+ 3:8 I Көринтлеләргә хат 15:9

+ 3:9 Көлессәйлеләргә хат 1:26

+ 3:10 Эфеслеләргә хат 1:21

+ 3:12 Гыйбриләргә 4:16, Гыйбриләргә 10:19

+ 3:13 II Тимутәйгә хат 2:10

+ 3:16 Эфеслеләргә хат 1:18, Көлессәйлеләргә хат 1:27, Көлессәйлеләргә хат 1:11

+ 3:17 Көлессәйлеләргә хат 2:7

+ 3:19 Филиппуйлыларга хат 4:7, Көлессәйлеләргә хат 2:10

+ 3:20 Яһүдәнең хаты 1:24, Римлыларга хат 16:24

+ 3:21 Римлыларга хат 11:36

+ 4:1 Эфеслеләргә хат 3:1, Филиппуйлыларга хат 1:27, Көлессәйлеләргә хат 1:10

+ 4:2 Филиппуйлыларга хат 2:3, Көлессәйлеләргә хат 3:13

+ 4:3 Көлессәйлеләргә хат 3:14

+ 4:4 Эфеслеләргә хат 2:16, I Көринтлеләргә хат 6:17

+ 4:5 I Көринтлеләргә хат 1:13

+ 4:6 I Көринтлеләргә хат 12:6

+ 4:7 Римлыларга хат 12:3, Эфеслеләргә хат 3:2

+ 4:9 Яхъя 3:13

+ 4:10 Гыйбриләргә 4:14, Гыйбриләргә 7:26

* 4:11 …башлыгы… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «көтүчесе».

+ 4:11 I Көринтлеләргә хат 12:28

+ 4:12 I Көринтлеләргә хат 12:27, Эфеслеләргә хат 1:23, Көлессәйлеләргә хат 1:18

+ 4:13 Гыйбриләргә 5:12-13, Гыйбриләргә 6:1

+ 4:14 I Көринтлеләргә хат 13:11, I Көринтлеләргә хат 14:20

+ 4:15 II Петернең хаты 3:18, Көлессәйлеләргә хат 1:10, Көлессәйлеләргә хат 2:19

+ 4:17 I Петернең хаты 4:3-4, Көлессәйлеләргә хат 3:7

+ 4:18 Римлыларга хат 1:21, Марк 3:5

+ 4:19 I Петернең хаты 1:14, Римлыларга хат 1:24-28

+ 4:22 Көлессәйлеләргә хат 3:8-9

+ 4:23 Римлыларга хат 12:2, II Көринтлеләргә хат 4:16

+ 4:24 Римлыларга хат 6:4, Көлессәйлеләргә хат 3:10

+ 4:25 Көлессәйлеләргә хат 3:9, Римлыларга хат 12:5

+ 4:27 Ягъкубның хаты 4:7

+ 4:28 I Тессалуникәлеләргә хат 4:11, II Тессалуникәлеләргә хат 3:8, II Тессалуникәлеләргә хат 3:10, I Тимутәйгә хат 6:18

+ 4:29 Көлессәйлеләргә хат 3:8

+ 4:30 I Тессалуникәлеләргә хат 5:19, Эфеслеләргә хат 1:13

+ 4:31 I Петернең хаты 3:8, Көлессәйлеләргә хат 3:8

+ 4:32 Маттай 6:14, Марк 11:25-26, Лүк 7:41-42, I Петернең хаты 3:8, Көлессәйлеләргә хат 3:12-13

+ 5:1 Маттай 5:48

+ 5:2 Яхъя 10:11, Яхъя 15:13, I Яхъяның хаты 3:16, Римлыларга хат 5:7-8, Гыйбриләргә 8:3, I Көринтлеләргә хат 13:1, Көлессәйлеләргә хат 3:14

+ 5:3 I Көринтлеләргә хат 6:18, Гәләтиялеләргә хат 5:19, I Тессалуникәлеләргә хат 4:3

+ 5:4 Эфеслеләргә хат 4:29

+ 5:5 Көлессәйлеләргә хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 6:9-10, Гәләтиялеләргә хат 5:21

+ 5:6 Марк 13:5, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3, I Яхъяның хаты 3:7, Римлыларга хат 1:18, Көлессәйлеләргә хат 3:6

+ 5:7 II Көринтлеләргә хат 6:14

+ 5:8 Эфеслеләргә хат 2:1-2, Маттай 5:14, Яхъя 12:35, I Яхъяның хаты 2:8, Римлыларга хат 13:12, Филиппуйлыларга хат 2:15, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

+ 5:10 I Тессалуникәлеләргә хат 2:4

+ 5:11 Римлыларга хат 13:12

+ 5:13 Яхъя 3:20-21

+ 5:14 Римлыларга хат 13:11, Лүк 1:78-79

+ 5:15 Көлессәйлеләргә хат 4:5

* 5:17 Раббы – бу сүзне биредә «Хакимебез» дип тә аңларга мөмкин. Унынчы аятьне карагыз.

+ 5:17 Римлыларга хат 12:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:18

+ 5:18 I Тимутәйгә хат 5:23

+ 5:19 Рәсүлләр 16:25, Ягъкубның хаты 5:13, I Көринтлеләргә хат 14:15, Көлессәйлеләргә хат 3:16

+ 5:20 Көлессәйлеләргә хат 2:7, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

• 5:21 Көлессәйлеләргә хат 3:17

+ 5:22 I Петернең хаты 3:1

+ 5:23 Эфеслеләргә хат 1:22-23, I Көринтлеләргә хат 11:3

+ 5:25 I Петернең хаты 3:7

+ 5:26 Яхъя 13:8, I Көринтлеләргә хат 6:11, Титуска хат 3:5, Гыйбриләргә 10:22

+ 5:27 II Көринтлеләргә хат 11:2, Ачылыш 14:4

+ 5:30 I Көринтлеләргә хат 6:15, Эфеслеләргә хат 1:23, Көлессәйлеләргә хат 1:18

+ 5:31 Маттай 19:5, Марк 10:7-8, I Көринтлеләргә хат 6:16

+ 5:33 I Петернең хаты 3:1-6

+ 6:5 I Петернең хаты 2:18, Көлессәйлеләргә хат 3:22, I Тимутәйгә хат 6:1, Титуска хат 2:9

+ 6:6 Гәләтиялеләргә хат 3:28

+ 6:8 Көлессәйлеләргә хат 3:24

+ 6:11 II Көринтлеләргә хат 6:7, II Көринтлеләргә хат 10:4, I Петернең хаты 5:8, I Яхъяның хаты 2:13

+ 6:12 Лүк 22:53, Көлессәйлеләргә хат 1:13, Эфеслеләргә хат 1:21

+ 6:14 I Тессалуникәлеләргә хат 5:8

+ 6:15 Римлыларга хат 10:15

+ 6:16 I Яхъяның хаты 5:4

+ 6:17 Гыйбриләргә 4:12

+ 6:18 Лүк 18:1, Лүк 21:36, Яһүдәнең хаты 1:20, Римлыларга хат 12:12, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17, Марк 13:33

+ 6:19 Рәсүлләр 4:29, Көлессәйлеләргә хат 4:3, I Тессалуникәлеләргә хат 5:25, II Тессалуникәлеләргә хат 3:1

+ 6:20 Рәсүлләр 21:33, Рәсүлләр 28:20, II Көринтлеләргә хат 5:20

• 6:21 Көлессәйлеләргә хат 4:7-8

+ 6:21 Рәсүлләр 20:4

+ 6:22 Көлессәйлеләргә хат 2:2

+ 1:1 Рәсүлләр 16:1

+ 1:3 Римлыларга хат 1:8, Филимунга хат 1:4, II Тимутәйгә хат 1:3

+ 1:5 Рәсүлләр 16:12-40

+ 1:6 I Көринтлеләргә хат 1:8

+ 1:7 II Көринтлеләргә хат 7:3, Эфеслеләргә хат 3:1, Көлессәйлеләргә хат 4:18, II Тимутәйгә хат 2:9, Филимунга хат 1:1, Филиппуйлыларга хат 4:14

+ 1:8 Римлыларга хат 1:9, Римлыларга хат 9:1

+ 1:9 Көлессәйлеләргә хат 1:9, I Тессалуникәлеләргә хат 3:12-13, Филимунга хат 1:6

+ 1:13 Рәсүлләр 28:30

+ 1:14 Рәсүлләр 4:31

+ 1:15 II Көринтлеләргә хат 11:13

+ 1:19 Рәсүлләр 16:7

+ 1:20 Марк 8:38, Римлыларга хат 1:16, Римлыларга хат 14:8, II Көринтлеләргә хат 5:15

+ 1:23 II Тимутәйгә хат 4:6

+ 1:27 Эфеслеләргә хат 4:1

+ 1:29 Маттай 5:11-12

+ 1:30 Көлессәйлеләргә хат 1:29, I Тимутәйгә хат 4:10

+ 2:2 Филиппуйлыларга хат 4:2, I Петернең хаты 3:8, Римлыларга хат 12:16

+ 2:3 Гәләтиялеләргә хат 5:26, Римлыларга хат 12:10, Эфеслеләргә хат 4:2

+ 2:4 Римлыларга хат 15:2-3

+ 2:6 Яхъя 1:1, Яхъя 5:18, Яхъя 10:33

+ 2:7 Маттай 20:28, Римлыларга хат 8:3, II Көринтлеләргә хат 8:9

+ 2:8 Марк 14:36, Гыйбриләргә 5:8

+ 2:9 Маттай 28:18, Эфеслеләргә хат 1:21, Гыйбриләргә 1:4

+ 2:10 Римлыларга хат 14:11

+ 2:13 I Көринтлеләргә хат 12:6

+ 2:15 Яһүдәнең хаты 1:24, Маттай 5:14, Эфеслеләргә хат 5:8

+ 2:16 Гәләтиялеләргә хат 2:2

+ 2:17 Рәсүлләр 21:13, II Тимутәйгә хат 4:6

+ 2:19 Рәсүлләр 16:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:2

+ 2:21 I Көринтлеләргә хат 10:24, I Көринтлеләргә хат 13:5

+ 2:22 I Көринтлеләргә хат 14:7, I Тимутәйгә хат 1:2, II Тимутәйгә хат 1:2

+ 2:25 Филиппуйлыларга хат 4:18

+ 2:29 Римлыларга хат 16:2, I Көринтлеләргә хат 16:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:12-13, I Тимутәйгә хат 5:17

+ 3:1 Филиппуйлыларга хат 4:4

* 3:2 Әгъза бозучылардан… – биредә, котылу өчен сөннәтле булу шарт, дип өйрәтүче ялган остазлар күздә тотыла.

+ 3:3 Римлыларга хат 2:29, Эфеслеләргә хат 2:11, Көлессәйлеләргә хат 2:11

+ 3:4 II Көринтлеләргә хат 11:18

* 3:5 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы.

+ 3:5 Римлыларга хат 11:1, Рәсүлләр 23:6, Рәсүлләр 26:5

+ 3:6 Рәсүлләр 8:3, Гәләтиялеләргә хат 1:13, Марк 10:20, Лүк 1:6, Рәсүлләр 22:3, Рәсүлләр 26:5

+ 3:9 Римлыларга хат 9:30-31, Римлыларга хат 10:5

+ 3:10 Римлыларга хат 8:17, II Көринтлеләргә хат 1:5, Көлессәйлеләргә хат 1:24, I Петернең хаты 4:13, Римлыларга хат 6:5

+ 3:12 Гыйбриләргә 11:40

+ 3:14 I Петернең хаты 5:4, I Көринтлеләргә хат 9:24-25, II Тимутәйгә хат 2:5

+ 3:15 I Көринтлеләргә хат 2:6

+ 3:17 I Петернең хаты 5:3, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, I Тимутәйгә хат 4:12, Титуска хат 2:7

+ 3:19 II Көринтлеләргә хат 11:15, I Тессалуникәлеләргә хат 5:3, Марк 8:33

+ 3:20 Эфеслеләргә хат 2:19, Рәсүлләр 1:11, I Көринтлеләргә хат 1:7

+ 3:21 I Көринтлеләргә хат 15:35-52, I Яхъяның хаты 3:2, Римлыларга хат 8:29, II Көринтлеләргә хат 3:18, Көлессәйлеләргә хат 3:1

+ 4:2 Филиппуйлыларга хат 2:2

* 4:3 …тугры көрәштәшем… – грек телендәге төп нөсхәдә әлеге сүз Сизиг исемле кешене дә аңлатырга мөмкин.

+ 4:3 Ачылыш 3:5

+ 4:4 Филиппуйлыларга хат 3:1, I Тессалуникәлеләргә хат 5:16

+ 4:5 Ягъкубның хаты 5:8

+ 4:6 Маттай 6:25, I Петернең хаты 5:7

+ 4:7 Яхъя 14:27, Филиппуйлыларга хат 4:7, Көлессәйлеләргә хат 3:15

+ 4:9 Римлыларга хат 15:33, II Тессалуникәлеләргә хат 3:16

+ 4:11 I Тимутәйгә хат 6:6, I Тимутәйгә хат 6:8

+ 4:12 I Көринтлеләргә хат 4:11, II Көринтлеләргә хат 11:27

+ 4:13 I Тимутәйгә хат 1:12

+ 4:14 Филиппуйлыларга хат 1:7

+ 4:16 Рәсүлләр 17:1

+ 4:17 Римлыларга хат 1:13

+ 4:18 Филиппуйлыларга хат 2:25,

+ 4:19 II Көринтлеләргә хат 9:8

+ 4:21 Гәләтиялеләргә хат 1:2

+ 4:22 II Көринтлеләргә хат 13:12

+ 1:1 Рәсүлләр 16:1

+ 1:3 Эфеслеләргә хат 1:15-16

+ 1:5 Маттай 6:20, I Петернең хаты 1:4

+ 1:6 Маттай 24:14, Маттай 28:19, Римлыларга хат 10:18, Көлессәйлеләргә хат 1:6

+ 1:7 Көлессәйлеләргә хат 4:12, Филимунга хат 1:23

+ 1:9 II Тессалуникәлеләргә хат 1:11, Филиппуйлыларга хат 1:9, Филимунга хат 1:6

+ 1:10 II Көринтлеләргә хат 5:9, Эфеслеләргә хат 4:1, Филиппуйлыларга хат 1:27, II Петернең хаты 3:18, Эфеслеләргә хат 4:15

+ 1:11 Эфеслеләргә хат 3:16

+ 1:13 Рәсүлләр 26:18, Эфеслеләргә хат 6:12, II Петернең хаты 1:11

+ 1:14 Эфеслеләргә хат 1:7

+ 1:15 II Көринтлеләргә хат 4:4, Гыйбриләргә 1:3, Римлыларга хат 8:29, Ачылыш 3:14

+ 1:16 Яхъя 1:3, Римлыларга хат 11:36, I Көринтлеләргә хат 8:6, Гыйбриләргә 1:2, Гыйбриләргә 2:10

+ 1:18 Эфеслеләргә хат 1:22-23, Рәсүлләр 26:23, I Көринтлеләргә хат 15:20, Ачылыш 1:4-5, Ачылыш 3:14

+ 1:19 Көлессәйлеләргә хат 2:9

+ 1:20 II Көринтлеләргә хат 5:18, Эфеслеләргә хат 1:10, Эфеслеләргә хат 2:14

+ 1:21 Эфеслеләргә хат 2:1-2, Эфеслеләргә хат 2:12

+ 1:22 Яһүдәнең хаты 1:24, Эфеслеләргә хат 1:4, I Тессалуникәлеләргә хат 4:7

+ 1:23 Рәсүлләр 14:22, Марк 16:15, Эфеслеләргә хат 3:7

+ 1:24 II Көринтлеләргә хат 7:4, II Көринтлеләргә хат 12:15, II Көринтлеләргә хат 1:5, Филиппуйлыларга хат 3:10

+ 1:25 Эфеслеләргә хат 3:2

+ 1:26 Римлыларга хат 16:24, Эфеслеләргә хат 3:9

+ 1:27 Эфеслеләргә хат 1:18, Эфеслеләргә хат 3:16, Көлессәйлеләргә хат 2:2, Римлыларга хат 5:2, Римлыларга хат 8:17, I Тимутәйгә хат 1:1

+ 1:29 I Көринтлеләргә хат 15:10, Филиппуйлыларга хат 1:30, I Тимутәйгә хат 4:10

+ 2:2 Көлессәйлеләргә хат 1:27, Эфеслеләргә хат 6:22, Көлессәйлеләргә хат 4:8

+ 2:3 Римлыларга хат 11:33, I Көринтлеләргә хат 1:24, I Көринтлеләргә хат 2:7

+ 2:4 Римлыларга хат 16:18

+ 2:5 I Көринтлеләргә хат 5:3, I Көринтлеләргә хат 14:40

+ 2:6 I Тессалуникәлеләргә хат 4:1

+ 2:7 I Көринтлеләргә хат 3:11, Эфеслеләргә хат 2:20, Эфеслеләргә хат 3:17, Ачылыш 21:14, Эфеслеләргә хат 5:20, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 2:8 Марк 7:3, Гәләтиялеләргә хат 1:14, Гәләтиялеләргә хат 4:9, Марк 13:5, I Яхъяның хаты 3:7, Эфеслеләргә хат 5:6, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 2:9 Яхъя 1:14, Көлессәйлеләргә хат 1:19

+ 2:10 Эфеслеләргә хат 1:21-22, Эфеслеләргә хат 3:19

+ 2:11 Эфеслеләргә хат 2:11, Римлыларга хат 2:29, Көлессәйлеләргә хат 3:9

+ 2:12 Римлыларга хат 6:4

+ 2:13 Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Рәсүлләр 3:19

+ 2:14 Римлыларга хат 7:4

+ 2:15 II Көринтлеләргә хат 2:14, Яхъя 12:31, Яхъя 16:11

+ 2:16 Римлыларга хат 14:5, Гәләтиялеләргә хат 4:10, Римлыларга хат 14:3, Римлыларга хат 14:17, Гыйбриләргә 9:10

+ 2:17 Гыйбриләргә 8:5, Гыйбриләргә 10:1

+ 2:19 II Петернең хаты 3:18, Эфеслеләргә хат 4:15-16, Көлессәйлеләргә хат 1:10

+ 2:20 Римлыларга хат 6:2, Көлессәйлеләргә хат 3:3, Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 2:21 I Тимутәйгә хат 4:3

+ 2:22 Маттай 15:9, Марк 7:7

+ 3:1 Көлессәйлеләргә хат 2:12, Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34, Эфеслеләргә хат 1:20,

+ 3:3 Римлыларга хат 6:2, Римлыларга хат 6:7, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 2:20

+ 3:4 Яхъя 11:25

+ 3:5 Эфеслеләргә хат 5:5, Римлыларга хат 8:13

+ 3:6 Римлыларга хат 1:18, Эфеслеләргә хат 5:6

+ 3:7 Эфеслеләргә хат 2:2, Эфеслеләргә хат 4:17

+ 3:8 Ягъкубның хаты 1:21, I Петернең хаты 1:21, Эфеслеләргә хат 4:22, Эфеслеләргә хат 4:31

+ 3:9 Эфеслеләргә хат 4:25, Көлессәйлеләргә хат 2:11

+ 3:10 Эфеслеләргә хат 4:24

* 3:11 Вәхшиләр – грекча «барбарос», ягъни милләте белән грек булмаган һәм грекча белмәгән, җәмгыятьнең иң түбән катлау кешеләре. Скифлар – Кара диңгез буеның төньяк-көнчыгышында яшәгән халык.

+ 3:11 Римлыларга хат 2:28-29, I Көринтлеләргә хат 7:19, Гәләтиялеләргә хат 3:28, Гәләтиялеләргә хат 5:6, I Көринтлеләргә хат 12:13, Гәләтиялеләргә хат 5:6, Эфеслеләргә хат 2:14, I Көринтлеләргә хат 15:28, Эфеслеләргә хат 1:23

+ 3:12 Лүк 18:7, Римлыларга хат 8:33, Титуска хат 1:1

+ 3:13 Эфеслеләргә хат 4:2, Маттай 6:14-15, Марк 11:25-26, Лүк 7:41-42, Эфеслеләргә хат 4:32

+ 3:14 I Көринтлеләргә хат 13:1, Эфеслеләргә хат 4:3, Эфеслеләргә хат 5:2

+ 3:15 Яхъя 14:27, Яхъя 16:33, Филиппуйлыларга хат 4:7, Эфеслеләргә хат 2:16

+ 3:16 Яхъя 15:3, Эфеслеләргә хат 5:19

+ 3:17 I Көринтлеләргә хат 10:31

• 3:18 Эфеслеләргә хат 5:22

+ 3:18 I Петернең хаты 3:1

+ 3:19 I Петернең хаты 3:7

+ 3:22 I Петернең хаты 2:18, I Тимутәйгә хат 6:1, Титуска хат 2:9

+ 3:24 Эфеслеләргә хат 6:8

+ 3:25 Маттай 22:16

+ 4:2 Лүк 18:1, Лүк 21:36, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 4:3 Рәсүлләр 4:29, Римлыларга хат 16:24, Эфеслеләргә хат 6:19-20, Филиппуйлыларга хат 1:7, Филимунга хат 1:1

+ 4:5 Эфеслеләргә хат 5:15-16

+ 4:6 I Петернең хаты 3:15

• 4:7 Эфеслеләргә хат 6:21-22

+ 4:7 Рәсүлләр 20:4

+ 4:8 Көлессәйлеләргә хат 2:2

+ 4:9 Филимунга хат 1:10, Филимунга хат 1:16

+ 4:10 Рәсүлләр 19:29, Филимунга хат 1:24, Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 15:37-38

+ 4:11 Рәсүлләр 1:23, Рәсүлләр 18:7

+ 4:12 Көлессәйлеләргә хат 1:7, Филимунга хат 1:23

+ 4:14 II Тимутәйгә хат 4:10-11, Филимунга хат 1:24

+ 4:15 Римлыларга хат 16:5

+ 4:16 I Тессалуникәлеләргә хат 5:27

+ 4:17 Филимунга хат 1:2

+ 4:18 I Көринтлеләргә хат 16:21, Гәләтиялеләргә хат 6:11, II Тессалуникәлеләргә хат 3:17, Филимунга хат 1:19

+ 1:1 Рәсүлләр 15:22, I Петернең хаты 5:12, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1, Рәсүлләр 17:1, Филиппуйлыларга хат 4:16

+ 1:2 Эфеслеләргә хат 5:20, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 1:4 II Петернең хаты 1:10

+ 1:5 Рәсүлләр 20:18

+ 1:6 I Көринтлеләргә хат 4:16, I Көринтлеләргә хат 11:1, II Тессалуникәлеләргә хат 3:7, Рәсүлләр 17:5-10, Рәсүлләр 13:52

+ 1:9 Рәсүлләр 14:15

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 1:7, II Тессалуникәлеләргә хат 1:10, Маттай 3:7, Римлыларга хат 5:9, I Тессалуникәлеләргә хат 2:16, I Тессалуникәлеләргә хат 5:9

+ 2:2 Рәсүлләр 16:22-24

+ 2:3 II Көринтлеләргә хат 4:2

+ 2:4 Гәләтиялеләргә хат 2:7, Гәләтиялеләргә хат 1:10, Эфеслеләргә хат 5:10

+ 2:5 Римлыларга хат 1:9, Римлыларга хат 9:1, Филиппуйлыларга хат 1:8

+ 2:6 I Көринтлеләргә хат 9:4-5, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, Филимунга хат 1:8

+ 2:8 II Көринтлеләргә хат 12:15

+ 2:9 Рәсүлләр 18:3, II Көринтлеләргә хат 11:27, II Тессалуникәлеләргә хат 3:8

+ 2:11 I Көринтлеләргә хат 4:14-15

+ 2:12 II Тессалуникәлеләргә хат 2:14

+ 2:13 Гәләтиялеләргә хат 4:14

+ 2:14 I Тессалуникәлеләргә хат 1:6, Рәсүлләр 17:5, II Тессалуникәлеләргә хат 1:4-5

+ 2:15 Маттай 23:34, Яхъя 15:20, Рәсүлләр 13:50, Рәсүлләр 17:5

+ 2:16 Рәсүлләр 13:45, Рәсүлләр 14:2, Маттай 27:25, Лүк 21:23, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 2:17 I Көринтлеләргә хат 5:3, Көлессәйлеләргә хат 2:5

+ 2:18 Римлыларга хат 1:13, Римлыларга хат 15:22

+ 2:19 I Көринтлеләргә хат 15:31, II Тессалуникәлеләргә хат 1:4

+ 3:1 Рәсүлләр 17:15-16

+ 3:2 Рәсүлләр 16:1, Филиппуйлыларга хат 2:19

+ 3:3 Рәсүлләр 9:16, Рәсүлләр 14:22, I Петернең хаты 5:9

* 3:5 …аздыручы… – биредә иблис күздә тотыла.

+ 3:5 Маттай 4:3, I Көринтлеләргә хат 7:5, Гәләтиялеләргә хат 4:11

+ 3:6 Рәсүлләр 18:5

+ 3:10 II Тимутәйгә хат 1:3

+ 3:11 II Тессалуникәлеләргә хат 3:5

+ 3:12 Филиппуйлыларга хат 1:9-10, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3

+ 3:13 Яһүдәнең хаты 1:14, II Тессалуникәлеләргә хат 2:17

+ 4:1 Көлессәйлеләргә хат 1:10, Көлессәйлеләргә хат 2:6

+ 4:3 I Көринтлеләргә хат 6:18, Гәләтиялеләргә хат 5:19, Эфеслеләргә хат 5:3

+ 4:5 I Петернең хаты 4:3-4, Римлыларга хат 1:26, Эфеслеләргә хат 4:17-19

* 4:6 …имандашына… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «туганына».

+ 4:7 I Петернең хаты 1:15, Яһүдәнең хаты 1:24, Эфеслеләргә хат 1:4, Көлессәйлеләргә хат 1:22

+ 4:9 Гыйбриләргә 13:1, Яхъя 6:45

+ 4:11 Рәсүлләр 18:3, Эфеслеләргә хат 4:28, II Тессалуникәлеләргә хат 3:8, II Тессалуникәлеләргә хат 3:10

+ 4:12 Римлыларга хат 13:13

+ 4:13 Эфеслеләргә хат 2:12

+ 4:14 I Көринтлеләргә хат 15:20, II Көринтлеләргә хат 4:14

+ 4:15 I Көринтлеләргә хат 15:51-52

+ 4:16 Яһүдәнең хаты 1:9, Ачылыш 12:7, Маттай 24:31, I Көринтлеләргә хат 15:52, Маттай 16:27, I Көринтлеләргә хат 15:23

+ 4:17 Рәсүлләр 1:9, Ачылыш 11:12, Яхъя 14:3

+ 5:1 Рәсүлләр 1:7

+ 5:2 Маттай 24:43, II Петернең хаты 3:10

+ 5:3 Лүк 21:34, Филиппуйлыларга хат 3:19

+ 5:4 I Яхъяның хаты 2:8

+ 5:5 Лүк 16:8, Яхъя 12:36, Римлыларга хат 13:12

+ 5:6 Марк 13:33-36, I Петернең хаты 1:13, Эфеслеләргә хат 6:18

+ 5:8 Эфеслеләргә хат 6:14, Эфеслеләргә хат 6:17

+ 5:9 I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 5:10 Римлыларга хат 14:9

+ 5:12 I Көринтлеләргә хат 16:16, I Көринтлеләргә хат 16:18, Филиппуйлыларга хат 2:29, I Тимутәйгә хат 5:17

+ 5:13 Марк 9:50, Римлыларга хат 12:18, II Көринтлеләргә хат 13:11

+ 5:14 II Тессалуникәлеләргә хат 3:6-10, Гәләтиялеләргә хат 6:1

+ 5:15 I Петернең хаты 3:9, Римлыларга хат 12:17

+ 5:16 Филиппуйлыларга хат 4:4

+ 5:17 Лүк 18:1, Лүк 21:36, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2

+ 5:18 Римлыларга хат 12:2, Эфеслеләргә хат 5:17, Эфеслеләргә хат 5:20

+ 5:19 Эфеслеләргә хат 4:30

+ 5:21 I Яхъяның хаты 4:1, I Көринтлеләргә хат 14:29

+ 5:23 Римлыларга хат 15:33, Филиппуйлыларга хат 4:9, II Тессалуникәлеләргә хат 3:16

+ 5:24 I Көринтлеләргә хат 1:9, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3, Гыйбриләргә 10:23

+ 5:25 Эфеслеләргә хат 6:19, II Тессалуникәлеләргә хат 3:1, Гыйбриләргә 13:18

+ 5:26 I Петернең хаты 5:14, Римлыларга хат 16:16

+ 5:27 Көлессәйлеләргә хат 4:16

+ 1:1 Рәсүлләр 15:22, I Петернең хаты 5:12, I Тессалуникәлеләргә хат 1:1, Рәсүлләр 16:1

+ 1:3 Эфеслеләргә хат 5:20, I Тессалуникәлеләргә хат 1:2, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 1:4 I Тессалуникәлеләргә хат 2:19

+ 1:5 Лүк 20:35

+ 1:6 Ачылыш 6:10

+ 1:7 Яһүдәнең хаты 1:14

+ 1:8 II Петернең хаты 3:7,

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 3:13, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 1:11 Көлессәйлеләргә хат 1:9

+ 2:1 Маттай 24:31, I Тессалуникәлеләргә хат 4:15-17

+ 2:3 Марк 13:5, Көлессәйлеләргә хат 2:8, I Яхъяның хаты 3:7, Эфеслеләргә хат 5:6, Ачылыш 13:4-5

+ 2:7 I Яхъяның хаты 2:18, I Яхъяның хаты 4:3

+ 2:8 Ачылыш 2:16

+ 2:9 Маттай 24:24, Марк 13:22, Ачылыш 13:14

+ 2:10 I Көринтлеләргә хат 1:18

+ 2:13 Эфеслеләргә хат 5:20, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3, Ягъкубның хаты 1:18, Ачылыш 14:4

+ 2:14 I Тессалуникәлеләргә хат 2:12

+ 2:15 I Көринтлеләргә хат 16:13

+ 2:16 I Петернең хаты 1:3

+ 2:17 I Тессалуникәлеләргә хат 3:13

+ 3:1 I Тессалуникәлеләргә хат 5:25

+ 3:2 Римлыларга хат 15:31, II Көринтлеләргә хат 1:10-11

* 3:3 …явыз заттан… – ягъни иблистән.

+ 3:3 I Көринтлеләргә хат 1:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:24, Гыйбриләргә 10:23, Маттай 16:13, Яхъя 17:12

+ 3:5 I Тессалуникәлеләргә хат 3:11

+ 3:7 I Көринтлеләргә хат 4:16, I Көринтлеләргә хат 11:1, I Тессалуникәлеләргә хат 1:6

+ 3:8 Рәсүлләр 18:3, I Тессалуникәлеләргә хат 2:9-10

+ 3:9 I Көринтлеләргә хат 9:4-5, I Тессалуникәлеләргә хат 2:6, Филимунга хат 1:8, I Петернең хаты 5:3, Филиппуйлыларга хат 3:17, I Тимутәйгә хат 4:12, Титуска хат 2:7

+ 3:10 Эфеслеләргә хат 4:28, I Тессалуникәлеләргә хат 4:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:14

+ 3:11 I Тимутәйгә хат 5:13

+ 3:13 Гәләтиялеләргә хат 6:9

+ 3:15 Маттай 18:15

+ 3:16 Римлыларга хат 15:33, Филиппуйлыларга хат 4:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:23

+ 3:17 I Көринтлеләргә хат 16:21, Гәләтиялеләргә хат 6:11, Көлессәйлеләргә хат 4:18, Филимунга хат 1:19

+ 1:1 Көлессәйлеләргә хат 1:27

+ 1:2 Рәсүлләр 16:1, Филиппуйлыларга хат 2:22, II Тимутәйгә хат 1:2, II Яхъяның хаты 1:3

+ 1:4 I Тимутәйгә хат 4:7, II Тимутәйгә хат 4:4, Титуска хат 1:14, Титуска хат 3:9

+ 1:5 Римлыларга хат 12:9, II Тимутәйгә хат 2:22

+ 1:6 I Тимутәйгә хат 6:21, Титуска хат 1:10

+ 1:8 Римлыларга хат 7:16

+ 1:9 Гәләтиялеләргә хат 5:23

+ 1:11 Титуска хат 1:3

+ 1:12 Рәсүлләр 9:22, Филиппуйлыларга хат 4:13

+ 1:13 Рәсүлләр 8:3, Рәсүлләр 3:17

+ 1:14 Римлыларга хат 5:20

+ 1:15 I Тимутәйгә хат 3:1, I Тимутәйгә хат 4:9, II Тимутәйгә хат 2:11, Титуска хат 3:8, Маттай 9:13, Марк 2:17

+ 1:18 I Тимутәйгә хат 4:14, II Көринтлеләргә хат 10:4, II Тимутәйгә хат 2:2-4

+ 1:20 II Тимутәйгә хат 2:17, II Тимутәйгә хат 4:14, I Көринтлеләргә хат 5:5

+ 2:3 I Тимутәйгә хат 5:4

+ 2:4 II Петернең хаты 3:9, Титуска хат 1:2, Титуска хат 2:11

+ 2:5 Гәләтиялеләргә хат 3:20

+ 2:6 Маттай 20:28, Титуска хат 1:3

+ 2:7 Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 1:5, Гәләтиялеләргә хат 1:15-16, Эфеслеләргә хат 3:7-8, II Тимутәйгә хат 1:11, Римлыларга хат 9:1, II Көринтлеләргә хат 11:10

+ 2:9 I Петернең хаты 3:3-4

+ 2:11 Титуска хат 2:5

+ 2:12 I Көринтлеләргә хат 14:34

+ 2:14 II Көринтлеләргә хат 11:13

* 2:15 …ана вазифасын үтәп… – бу сүзләрне «бала табучы булып» дип тә аңларга мөмкин.

+ 3:1 I Тимутәйгә хат 1:15, II Тимутәйгә хат 2:11, Титуска хат 3:8

+ 3:2 Титуска хат 1:6-9

+ 3:3 Титуска хат 3:2, Маттай 6:19, I Тимутәйгә хат 6:9, Гыйбриләргә 13:5

+ 3:7 II Тимутәйгә хат 2:26

+ 3:8 Рәсүлләр 6:3, I Петернең хаты 5:2, Титуска хат 1:7

* 3:11 …хатыннары… – бу сүзне «ярдәмче хатын-кызлар» дип тә аңларга мөмкин.

+ 3:11 Титуска хат 2:3

+ 3:16 Яхъя 1:14, I Яхъяның хаты 4:2, II Яхъяның хаты 1:7, Гыйбриләргә 2:14, Марк 16:19, Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9

+ 4:1 I Яхъяның хаты 2:18, II Тимутәйгә хат 3:1, I Яхъяның хаты 4:6, Ягъкубның хаты 3:15, II Петернең хаты 2:1, Ачылыш 2:24

+ 4:3 Римлыларга хат 14:2, Көлессәйлеләргә хат 2:16, Көлессәйлеләргә хат 2:21

+ 4:4 Марк 7:15-16, Рәсүлләр 10:15, Титуска хат 1:15

+ 4:7 I Тимутәйгә хат 1:4, II Тимутәйгә хат 2:16

+ 4:9 I Тимутәйгә хат 1:15, II Тимутәйгә хат 2:11, Титуска хат 3:8

+ 4:10 Филиппуйлыларга хат 1:30, Көлессәйлеләргә хат 1:29

+ 4:12 Титуска хат 2:15, I Петернең хаты 5:3, Филиппуйлыларга хат 3:17, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, Титуска хат 2:7

+ 4:14 I Тимутәйгә хат 1:18, Рәсүлләр 6:6, I Тимутәйгә хат 5:22, II Тимутәйгә хат 1:6

+ 5:1 Титуска хат 2:6

+ 5:4 I Тимутәйгә хат 2:3

+ 5:6 Ачылыш 3:1

* 5:9 Толлар исемлеге – иман итүчеләр бердәмлегендә тол хатыннарның рәсми исемлеге төзелеп, аларга матди ярдәм күрсәтелгән.

* 5:10 Аякларны юу – кунакчыллык билгесе. Бу эшне гадәттә коллар башкарган.

+ 5:10 Яхъя 13:14, Рәсүлләр 9:36

+ 5:13 II Тессалуникәлеләргә хат 3:11

+ 5:14 I Көринтлеләргә хат 7:9, Титуска хат 2:8

+ 5:17 Римлыларга хат 12:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:12

+ 5:18 I Көринтлеләргә хат 9:9, Лүк 10:7

+ 5:20 Гәләтиялеләргә хат 2:14, II Тимутәйгә хат 4:2, Титуска хат 1:13, Титуска хат 2:15

+ 5:22 Рәсүлләр 6:6, I Тимутәйгә хат 4:14, II Тимутәйгә хат 1:6, II Петернең хаты 3:14, I Яхъяның хаты 5:18, II Яхъяның хаты 1:10, I Тимутәйгә хат 5:22

+ 5:23 Эфеслеләргә хат 5:18

+ 6:1 I Петернең хаты 2:18, Эфеслеләргә хат 6:5, Көлессәйлеләргә хат 3:22, Титуска хат 2:9

+ 6:2 Филимунга хат 1:16

+ 6:3 Римлыларга хат 16:17

+ 6:4 II Тимутәйгә хат 2:14, II Тимутәйгә хат 2:23, Титуска хат 3:9

+ 6:5 II Петернең хаты 2:3, Титуска хат 1:11

+ 6:6 Филиппуйлыларга хат 4:11

+ 6:9 Маттай 6:19, Лүк 12:15, Гыйбриләргә 13:5

+ 6:11 II Тимутәйгә хат 3:17

+ 6:12 II Тимутәйгә хат 4:7, Яһүдәнең хаты 1:3

+ 6:13 Лүк 3:1, Лүк 23:1, Рәсүлләр 3:13

+ 6:15 Ачылыш 17:14, Ачылыш 19:16, Яхъя 1:18

+ 6:18 Лүк 12:21, Римлыларга хат 12:13, Эфеслеләргә хат 4:28

+ 6:20 II Тимутәйгә хат 1:12, II Тимутәйгә хат 2:16

+ 6:21 I Тимутәйгә хат 1:6

+ 1:1 Титуска хат 1:2, Гыйбриләргә 9:15

+ 1:2 Рәсүлләр 16:1, Филиппуйлыларга хат 2:22, I Тимутәйгә хат 1:2, II Яхъяның хаты 1:3

+ 1:3 I Тессалуникәлеләргә хат 3:10, Рәсүлләр 23:1, II Көринтлеләргә хат 1:12, Римлыларга хат 1:8, Филимунга хат 1:4

+ 1:5 Рәсүлләр 16:1

+ 1:6 Рәсүлләр 6:6, I Тимутәйгә хат 4:14, I Тимутәйгә хат 5:22

+ 1:7 Римлыларга хат 8:15

+ 1:8 Марк 8:38, Римлыларга хат 1:16, II Тимутәйгә хат 2:3, II Тимутәйгә хат 4:5

+ 1:9 Римлыларга хат 3:27, Эфеслеләргә хат 2:4, Эфеслеләргә хат 2:8, Титуска хат 3:5

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 15:54-55, Римлыларга хат 16:24

+ 1:11 I Тимутәйгә хат 2:7

+ 1:12 II Тимутәйгә хат 2:9, Марк 8:38, Римлыларга хат 1:16, I Тимутәйгә хат 6:20

+ 1:14 Римлыларга хат 8:9

+ 1:15 Рәсүлләр 19:10

+ 1:16 II Тимутәйгә хат 4:19, Рәсүлләр 21:33, Рәсүлләр 28:20, Маттай 25:36

+ 2:3 I Тимутәйгә хат 1:18, II Тимутәйгә хат 1:8, II Тимутәйгә хат 4:5

+ 2:5 I Көринтлеләргә хат 9:25

+ 2:6 I Көринтлеләргә хат 9:10

+ 2:8 I Көринтлеләргә хат 15:20, Маттай 1:1

+ 2:9 Эфеслеләргә хат 3:1, Филиппуйлыларга хат 1:7

+ 2:10 I Петернең хаты 5:10, Эфеслеләргә хат 3:13, II Көринтлеләргә хат 1:6

+ 2:11 I Тимутәйгә хат 1:15, Титуска хат 3:8, Римлыларга хат 6:8, Ачылыш 20:4

+ 2:12 Маттай 10:33

+ 2:13 Римлыларга хат 3:3,

+ 2:14 I Тимутәйгә хат 6:4, Титуска хат 3:9

+ 2:16 I Тимутәйгә хат 4:7, I Тимутәйгә хат 6:20, Титуска хат 3:9

+ 2:17 I Тимутәйгә хат 1:20

+ 2:18 I Көринтлеләргә хат 15:12

+ 2:20 Римлыларга хат 9:21

+ 2:22 Маттай 5:9, Римлыларга хат 14:19, I Тимутәйгә хат 1:5

+ 2:23 I Тимутәйгә хат 6:4

+ 2:25 Гәләтиялеләргә хат 6:1, Рәсүлләр 8:22

+ 2:26 I Тимутәйгә хат 3:7

+ 3:1 I Яхъяның хаты 2:18, I Тимутәйгә хат 4:1

+ 3:2 Лүк 16:14, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 3:3 Римлыларга хат 1:28-31

+ 3:11 Рәсүлләр 13:50, Рәсүлләр 14:5, Рәсүлләр 14:19,

+ 3:12 Яхъя 15:20, Рәсүлләр 14:22, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 3:13 Ачылыш 22:11

+ 3:15 Рәсүлләр 16:1

+ 3:16 II Петернең хаты 1:20-21

+ 3:17 I Тимутәйгә хат 6:11

+ 4:1 Яхъя 5:22, Рәсүлләр 10:42, Рәсүлләр 17:31, I Петернең хаты 4:5

+ 4:2 I Тимутәйгә хат 5:20, Титуска хат 1:13, Титуска хат 2:15

+ 4:5 Марк 13:33-34, I Петернең хаты 1:13, Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, II Тимутәйгә хат 1:8, II Тимутәйгә хат 2:3

+ 4:6 Рәсүлләр 21:13, Филиппуйлыларга хат 2:17, II Петернең хаты 1:14, Филиппуйлыларга хат 1:23

+ 4:7 I Тимутәйгә хат 6:12, Яһүдәнең хаты 1:3, Рәсүлләр 20:24

+ 4:8 Ягъкубның хаты 1:12

+ 4:10 Көлессәйлеләргә хат 4:14, Филимунга хат 1:24, Марк 4:19, II Көринтлеләргә хат 2:13, Гәләтиялеләргә хат 2:1, Көлессәйлеләргә хат 4:14, Филимунга хат 1:24

+ 4:11 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 15:37-38, Көлессәйлеләргә хат 4:10

+ 4:12 Рәсүлләр 20:4, Титуска хат 3:12

+ 4:13 Рәсүлләр 16:8

+ 4:14 I Тимутәйгә хат 1:20,

* 4:16 Мәхкәмә – хөкем чыгару урыны, суд.

+ 4:19 Рәсүлләр 18:2, Римлыларга хат 16:3, I Көринтлеләргә хат 16:19, II Тимутәйгә хат 1:16

+ 4:20 Рәсүлләр 20:4, Рәсүлләр 21:29

+ 1:1 Марк 13:20, Лүк 18:7, Римлыларга хат 8:33, Көлессәйлеләргә хат 3:12, I Тимутәйгә хат 2:4, Лүк 1:69-70, Римлыларга хат 1:2,

+ 1:3 I Тимутәйгә хат 2:6, I Тимутәйгә хат 6:15, I Тимутәйгә хат 1:11

+ 1:4 I Тимутәйгә хат 1:2, II Тимутәйгә хат 1:2

+ 1:5 Рәсүлләр 14:23

+ 1:6 I Тимутәйгә хат 3:2-4

+ 1:7 I Петернең хаты 5:2, I Тимутәйгә хат 3:8

+ 1:10 I Тимутәйгә хат 1:6, Рәсүлләр 11:2, Гәләтиялеләргә хат 2:12

+ 1:11 II Петернең хаты 2:3, I Тимутәйгә хат 6:5

+ 1:13 I Тимутәйгә хат 5:20, II Тимутәйгә хат 4:2, Титуска хат 2:15

+ 1:14 I Тимутәйгә хат 1:4

+ 1:15 Марк 7:15-16, Рәсүлләр 10:15, Римлыларга хат 14:20, I Тимутәйгә хат 4:3-4

+ 1:16 I Яхъяның хаты 2:4

+ 2:3 I Тимутәйгә хат 3:11

+ 2:5 I Петернең хаты 3:1-2, Эфеслеләргә хат 5:22, I Тимутәйгә хат 2:11

+ 2:6 I Тимутәйгә хат 5:1

+ 2:7 I Петернең хаты 5:3, Филиппуйлыларга хат 3:17, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, I Тимутәйгә хат 4:12

+ 2:8 I Тимутәйгә хат 5:14

+ 2:9 I Петернең хаты 2:18, Эфеслеләргә хат 6:5, Көлессәйлеләргә хат 3:22, I Тимутәйгә хат 6:1

+ 2:11 I Тимутәйгә хат 2:4

+ 2:12 I Петернең хаты 4:2

+ 2:13 II Петернең хаты 1:1, Гыйбриләргә 9:28

+ 2:14 Эфеслеләргә хат 2:10, Титуска хат 3:8, Маттай 20:28

+ 2:15 Титуска хат 1:13, I Тимутәйгә хат 4:12

+ 3:1 I Петернең хаты 2:13, Римлыларга хат 13:1

+ 3:2 I Тимутәйгә хат 3:3

+ 3:3 Яхъя 8:34, II Петернең хаты 2:19, Римлыларга хат 6:16-20

+ 3:5 Римлыларга хат 3:27, Эфеслеләргә хат 2:4, Эфеслеләргә хат 2:8, II Тимутәйгә хат 1:9, Яхъя 13:8, I Көринтлеләргә хат 6:11, Эфеслеләргә хат 5:26, Гыйбриләргә 10:22, Яхъя 3:3, I Петернең хаты 1:3, Эфеслеләргә хат 2:5

+ 3:6 Рәсүлләр 2:33, Рәсүлләр 10:45, Римлыларга хат 5:5

+ 3:7 Рәсүлләр 15:11, Римлыларга хат 3:24, Эфеслеләргә хат 2:8, Титуска хат 2:11, Римлыларга хат 8:17

+ 3:8 I Тимутәйгә хат 1:15, II Тимутәйгә хат 2:11, Эфеслеләргә хат 2:10, Титуска хат 2:14

+ 3:9 I Тимутәйгә хат 1:4, II Тимутәйгә хат 2:14, II Тимутәйгә хат 2:16

+ 3:10 Маттай 18:15-17

+ 3:12 Рәсүлләр 20:4, II Тимутәйгә хат 4:12

+ 3:13 Рәсүлләр 18:24, I Көринтлеләргә хат 1:12

+ 3:14 II Петернең хаты 1:8

+ 1:1 Эфеслеләргә хат 3:1, Филиппуйлыларга хат 1:7, Рәсүлләр 16:1

+ 1:2 Көлессәйлеләргә хат 4:17

+ 1:4 Римлыларга хат 1:8-9

+ 1:6 Филиппуйлыларга хат 1:9, Көлессәйлеләргә хат 1:9

+ 1:8 I Тессалуникәлеләргә хат 2:6-7

* 1:10 Онисим – бу грек исеме «файдалы» дигәнне аңлата.

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 4:15, Көлессәйлеләргә хат 4:9

+ 1:16 Маттай 23:8, I Көринтлеләргә хат 7:22, Көлессәйлеләргә хат 4:9

+ 1:19 I Көринтлеләргә хат 16:21, Гәләтиялеләргә хат 6:11, Көлессәйлеләргә хат 4:18, II Тессалуникәлеләргә хат 3:17

+ 1:23 Көлессәйлеләргә хат 1:7, Көлессәйлеләргә хат 4:12

+ 1:24 Рәсүлләр 27:2, Көлессәйлеләргә хат 4:10, Көлессәйлеләргә хат 4:14, II Тимутәйгә хат 4:10

* Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы.

+ 1:2 I Петернең хаты 1:20, Марк 12:7, Яхъя 1:3, I Көринтлеләргә хат 8:6, Көлессәйлеләргә хат 1:16

+ 1:3 II Көринтлеләргә хат 4:4, Көлессәйлеләргә хат 1:15, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34

+ 1:4 Эфеслеләргә хат 1:21, Филиппуйлыларга хат 2:9

+ 1:5 Рәсүлләр 13:32-33, Гыйбриләргә 5:5,

+ 1:13 Гыйбриләргә 10:13

+ 2:4 Рәсүлләр 2:22, Рәсүлләр 2:43

+ 2:5 Гыйбриләргә 1:6

+ 2:8 I Көринтлеләргә хат 15:25

+ 2:9 Яхъя 8:54, Яхъя 17:1, I Петернең хаты 1:21, II Петернең хаты 1:17

+ 2:10 Римлыларга хат 11:36, Гыйбриләргә 5:9

+ 2:11 Гыйбриләргә 13:12, Маттай 28:10, Марк 3:35, Яхъя 20:17, Римлыларга хат 8:29

+ 2:14 Яхъя 1:14, I Яхъяның хаты 4:2, II Яхъяның хаты 1:7, I Тимутәйгә хат 3:16, I Яхъяның хаты 3:8, I Көринтлеләргә хат 15:54-55

+ 2:17 Филиппуйлыларга хат 2:7

+ 2:18 Лүк 22:28

+ 4:1 Гыйбриләргә 12:15

+ 4:3 Гыйбриләргә 3:11

+ 4:6 Гыйбриләргә 3:19

+ 4:12 Эфеслеләргә хат 6:17, Ачылыш 1:16

+ 4:14 Гыйбриләргә 2:17-18, Эфеслеләргә хат 4:10, Гыйбриләргә 7:26

+ 4:15 Лүк 23:41, Яхъя 8:46, I Петернең хаты 2:22, I Яхъяның хаты 3:5, II Көринтлеләргә хат 5:21

+ 4:16 Эфеслеләргә хат 3:12, Гыйбриләргә 10:19

+ 5:1 Гыйбриләргә 8:3

+ 5:2 Гыйбриләргә 7:28

+ 5:3 Гыйбриләргә 7:27

+ 5:5 Яхъя 8:54, Рәсүлләр 13:32-33, Гыйбриләргә 1:5

+ 5:6 Гыйбриләргә 7:17, Гыйбриләргә 7:21

+ 5:7 Маттай 26:39, Марк 14:35, Лүк 22:41,

+ 5:8 Римлыларга хат 5:19, Филиппуйлыларга хат 2:8

+ 5:9 Гыйбриләргә 2:10

+ 5:11 II Петернең хаты 3:16

+ 5:12 I Петернең хаты 2:2, I Көринтлеләргә хат 3:1-2

+ 5:14 Эфеслеләргә хат 4:13

+ 6:1 Гыйбриләргә 9:14

+ 6:2 Рәсүлләр 8:17, Рәсүлләр 19:4-5, Рәсүлләр 10:42, Рәсүлләр 17:31

+ 6:4 Гыйбриләргә 10:29

+ 6:8 Маттай 13:7, Маттай 3:12

+ 6:10 Маттай 10:42

+ 6:11 Римлыларга хат 5:2-5, II Көринтлеләргә хат 1:22, II Көринтлеләргә хат 5:5, Эфеслеләргә хат 1:14

+ 6:12 Гыйбриләргә 13:7

+ 6:13 Лүк 1:73-75

+ 6:19 Гыйбриләргә 9:7

+ 6:20 Гыйбриләргә 4:14, Гыйбриләргә 8:1, Гыйбриләргә 9:24-25

+ 7:6 Римлыларга хат 4:3, Гәләтиялеләргә хат 3:16

+ 7:14 Маттай 1:3, Лүк 3:3

+ 7:17 Гыйбриләргә 5:6

+ 7:18 Римлыларга хат 8:3, Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 7:19 Гыйбриләргә 9:9, Гыйбриләргә 10:1

+ 7:21 Гыйбриләргә 5:6

* 7:22 Кәфил – гарантия бирүче.

+ 7:22 Гыйбриләргә 6:11

+ 7:25 I Яхъяның хаты 2:1, Римлыларга хат 8:34

+ 7:26 Эфеслеләргә хат 4:10, Гыйбриләргә 4:14

+ 7:27 Гыйбриләргә 5:3, Гыйбриләргә 9:12, Гыйбриләргә 10:10

+ 7:28 Гыйбриләргә 5:2

+ 8:1 Марк 16:19, Гыйбриләргә 1:3

+ 8:2 Гыйбриләргә 9:24

+ 8:3 Гыйбриләргә 5:1, Эфеслеләргә хат 5:2

+ 8:5 Көлессәйлеләргә хат 2:17, Гыйбриләргә 10:1,

+ 8:6 II Көринтлеләргә хат 3:6, Гыйбриләргә 9:15

+ 8:7 Гыйбриләргә 7:11

+ 8:8 Гыйбриләргә 10:16-17, Лүк 22:20, II Көринтлеләргә хат 3:6

* 9:4 Манна – борынгы Исраил халкын Мисыр коллыгыннан азат иткәч, аларны чүлдә тукландыру өчен Аллаһы күктән җибәреп торган ризык.

* 9:5 Канатлы затлар – грек телендәге төп нөсхәдә мондый затларны «керубимнәр» дип атаганнар. Алар Аллаһы шөһрәтенең шушы урында булуын белдергәннәр.

+ 9:7 Гыйбриләргә 6:19

+ 9:8 Гыйбриләргә 10:20

+ 9:9 Гыйбриләргә 7:19, Гыйбриләргә 10:1

+ 9:10 Марк 7:4

+ 9:11 Гыйбриләргә 7:27, Гыйбриләргә 10:10

+ 9:14 I Петернең хаты 1:18-19, Гыйбриләргә 6:1, Ачылыш 7:14, I Яхъяның хаты 1:7, Эфеслеләргә хат 5:26

+ 9:15 Гыйбриләргә 8:6, II Тимутәйгә хат 1:1, Титуска хат 1:2

* 9:16 Васыять – грек телендәге «диатеке» сүзенең «килешү» һәм «васыять» дигән мәгънәләре бар

+ 9:23 Гыйбриләргә 8:5

+ 9:24 Гыйбриләргә 8:2

+ 9:26 I Яхъяның хаты 3:5, I Петернең хаты 3:18

+ 9:27 Маттай 16:27

+ 9:28 I Петернең хаты 2:24, I Петернең хаты 3:18, Титуска хат 2:13, Рәсүлләр 1:11, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16-18

+ 10:1 Көлессәйлеләргә хат 2:17, Гыйбриләргә 8:5, Гыйбриләргә 7:19, Гыйбриләргә 9:9

+ 10:10 Маттай 26:26, I Көринтлеләргә хат 11:24, Гыйбриләргә 7:27, Гыйбриләргә 9:9

+ 10:12 Марк 16:19, Гыйбриләргә 1:3

+ 10:13 Гыйбриләргә 1:13

+ 10:17 Гыйбриләргә 8:10-12

+ 10:19 Эфеслеләргә хат 3:12, Гыйбриләргә 4:16

+ 10:20 Гыйбриләргә 9:8, Яхъя 14:6

+ 10:22 Яхъя 13:8, I Көринтлеләргә хат 6:11, Эфеслеләргә хат 5:26, Титуска хат 3:5

+ 10:23 Гыйбриләргә 4:14, I Көринтлеләргә хат 1:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:24, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 10:25 Рәсүлләр 2:42, Римлыларга хат 13:11, I Көринтлеләргә хат 3:13

+ 10:26 Марк 3:29, I Яхъяның хаты 5:16

+ 10:29 Гыйбриләргә 6:4-6

+ 10:30 Римлыларга хат 12:19

+ 10:31 Лүк 12:5

+ 10:34 Маттай 25:36, Маттай 5:12, Маттай 6:20, Маттай 19:21, I Петернең хаты 1:4, Көлессәйлеләргә хат 1:5

+ 10:38 Римлыларга хат 1:17, Гәләтиялеләргә хат 3:11

+ 11:1 Римлыларга хат 8:24, II Көринтлеләргә хат 4:18

+ 11:3 II Петернең хаты 3:5

+ 11:4 Маттай 23:35, I Яхъяның хаты 3:12

+ 11:10 Гыйбриләргә 12:22, Ачылыш 21:2

+ 11:12 Римлыларга хат 4:19,

+ 11:13 Маттай 13:17, Лүк 10:24,

+ 11:17 Римлыларга хат 9:7

+ 11:19 Римлыларга хат 4:17-19

+ 11:23 Рәсүлләр 7:20

+ 11:25 I Яхъяның хаты 2:17

+ 11:26 Гыйбриләргә 13:13

+ 11:31 Маттай 1:5, Ягъкубның хаты 2:25

+ 11:36 Маттай 21:35, Марк 16:18

+ 11:40 Филиппуйлыларга хат 3:12, Гыйбриләргә 12:23

+ 12:1 I Көринтлеләргә хат 9:24

+ 12:2 Гыйбриләргә 2:10, Лүк 24:26, Филиппуйлыларга хат 2:8, Марк 16:19, Гыйбриләргә 1:3

+ 12:4 I Тимутәйгә хат 4:10

+ 12:7 Ачылыш 3:19

+ 12:14 Маттай 5:8

+ 12:15 Гыйбриләргә 4:1,

+ 12:16 Гыйбриләргә 13:4,

+ 12:22 Гәләтиялеләргә хат 4:26, Ачылыш 14:1, Ачылыш 21:2, Яһүдәнең хаты 1:14

+ 12:23 Лүк 10:20, Филиппуйлыларга хат 3:12, Гыйбриләргә 11:40

* 12:24 Биредә Гайсәнең үлеме күздә тотыла.

+ 12:24 Гыйбриләргә 8:6, Гыйбриләргә 9:15, I Петернең хаты 1:2,

+ 12:25 Гыйбриләргә 2:3

+ 13:1 Яхъя 13:34, I Петернең хаты 1:22, II Петернең хаты 1:7, Римлыларга хат 12:10, I Тессалуникәлеләргә хат 4:9

+ 13:2 I Петернең хаты 4:9,

+ 13:3 Маттай 25:36, Гыйбриләргә 10:34

+ 13:4 I Көринтлеләргә хат 7:38, I Көринтлеләргә хат 6:9

+ 13:5 Маттай 6:19, Маттай 6:25, I Тимутәйгә хат 3:1, I Тимутәйгә хат 6:7-9,

+ 13:7 Гыйбриләргә 6:12

+ 13:9 Көлессәйлеләргә хат 2:16

+ 13:12 Маттай 21:39, Марк 12:8

+ 13:13 I Петернең хаты 4:14, Гыйбриләргә 11:26

+ 13:18 Эфеслеләргә хат 6:19, I Тессалуникәлеләргә хат 5:25, II Тессалуникәлеләргә хат 3:1, Рәсүлләр 23:1, Рәсүлләр 24:16

+ 13:20 Римлыларга хат 15:33, Яхъя 10:11, I Петернең хаты 5:4,

+ 13:23 Рәсүлләр 16:1

+ 1:1 Ачылыш 22:6

+ 1:2 Яхъя 19:35

+ 1:3 Ачылыш 22:7, Ачылыш 22:10

+ 1:4 Ачылыш 3:1, Ачылыш 4:5, Ачылыш 5:6, Яхъя 3:11, I Тимутәйгә хат 6:13, Рәсүлләр 26:23, I Көринтлеләргә хат 15:20, Көлессәйлеләргә хат 1:18, I Петернең хаты 1:18-19

+ 1:6 I Петернең хаты 2:9, Ачылыш 5:10, Ачылыш 20:6, I Петернең хаты 4:11, Яһүдәнең хаты 1:24-25, Ачылыш 5:13

* 1:8 Альфа һәм Омега – грек әлифбасының беренче һәм соңгы хәрефләре. Аллаһы – һәммә нәрсәнең башы һәм азагы дигәнне аңлата. (Карагыз: 21:6 һәм 22:13.)

+ 1:9 Марк 10:39

* 1:10 Раббы көне – атнаның беренче көне, ягъни якшәмбе турында сүз бара дип аңларга мөмкин.

+ 1:10 Ачылыш 4:2

+ 1:13 Ачылыш 15:6

+ 1:14 Ачылыш 2:18, Ачылыш 19:12

+ 1:16 Гыйбриләргә 4:12, Ачылыш 19:15, Маттай 17:2

+ 1:17 Маттай 28:4, Ачылыш 2:8, Ачылыш 22:13

+ 1:18 Римлыларга хат 6:9, Римлыларга хат 14:9, Ачылыш 9:1, Ачылыш 20:1

+ 2:1 Ачылыш 1:13, Ачылыш 1:16

+ 2:2 II Көринтлеләргә хат 11:13, I Яхъяның хаты 4:1

+ 2:7 Маттай 11:15, Марк 4:9, Лүк 8:8, Ачылыш 3:6, Ачылыш 3:13, Ачылыш 3:22, Ачылыш 13:9, Ачылыш 3:5, Ачылыш 21:7, Лүк 23:43, II Көринтлеләргә хат 12:4, Ачылыш 22:2

+ 2:8 Ачылыш 1:17-18

+ 2:9 Ягъкубның хаты 2:5, II Көринтлеләргә хат 8:9, Ачылыш 3:9

+ 2:10 Ачылыш 12:11, Ягъкубның хаты 1:12, Ачылыш 3:11

+ 2:11 Ачылыш 2:7, Ачылыш 20:6, Ачылыш 21:8

+ 2:12 Ачылыш 1:16

+ 2:14 II Петернең хаты 2:15, Рәсүлләр 15:29, I Көринтлеләргә хат 8:10, I Көринтлеләргә хат 10:19

+ 2:15 Ачылыш 2:6

+ 2:16 II Тессалуникәлеләргә хат 2:8

* 2:17 Манна – борынгы Исраил халкын Мисыр коллыгыннан азат иткәч, аларны чүлдә тукландыру өчен Аллаһы күктән җибәреп торган ризык.

+ 2:17 Ачылыш 2:7, Яхъя 6:48-50, Ачылыш 3:12, Ачылыш 19:12

+ 2:18 Ачылыш 1:14-15

+ 2:20 Ачылыш 2:14

+ 2:21 II Петернең хаты 3:9, II Петернең хаты 3:15

+ 2:23 Маттай 16:27

+ 2:25 Ачылыш 3:11

* 2:26-28 …халыклар өстеннән… хакимлек итәр… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «аларның көтүчесе булыр». 12:5, 19:15 тә дә шул ук мәгънәдә.

+ 2:26 Ачылыш 12:5, Ачылыш 19:15, Ачылыш 22:16

+ 2:29 Ачылыш 2:7

+ 3:1 Ачылыш 1:4-5, Ачылыш 1:16, Римлыларга хат 1:15, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Көлессәйлеләргә хат 2:13, I Тимутәйгә хат 5:6

+ 3:3 Маттай 24:43-44, II Петернең хаты 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2, Ачылыш 16:15

+ 3:4 Яһүдәнең хаты 1:23, Ачылыш 6:11, Ачылыш 7:9, Маттай 10:11, Маттай 22:8, Рәсүлләр 13:46

+ 3:5 Ачылыш 2:7, Ачылыш 21:7, Лүк 10:19, Маттай 10:32

+ 3:6 Ачылыш 2:7

* 3:7 Давыт ачкычы – Мәсихкә вәгъдә ителгән хакимлек символы.

+ 3:9 Ачылыш 2:9

+ 3:10 II Петернең хаты 2:9, I Көринтлеләргә хат 10:13

* 3:11 Таҗыңны – ягъни «Аллаһы бирәчәк әҗереңне».

+ 3:11 Ачылыш 22:7, Ачылыш 22:12, Ачылыш 22:20, Ачылыш 2:25

+ 3:12 Ачылыш 2:7, Ачылыш 2:17

+ 3:13 Ачылыш 2:7

+ 3:14 Көлессәйлеләргә хат 1:15, Көлессәйлеләргә хат 1:18, I Көринтлеләргә хат 14:16, II Көринтлеләргә хат 1:20

+ 3:17 I Көринтлеләргә хат 4:8, Яхъя 9:39-41

+ 3:18 Ачылыш 16:15

+ 3:19 Гыйбриләргә 12:5-6

+ 3:20 Лүк 12:36, Яхъя 14:23

+ 3:21 Яхъя 16:33, Марк 16:19, Маттай 19:28, Лүк 22:30

+ 3:22 Ачылыш 2:7

+ 4:1 Ачылыш 1:10

+ 4:2 Ачылыш 1:10,

+ 4:4 Ачылыш 3:4

+ 4:5 Ачылыш 8:5, Ачылыш 11:19, Ачылыш 16:18, Ачылыш 1:4-5,

+ 4:6 Ачылыш 15:2,

+ 4:11 Ачылыш 5:12,

+ 5:1 Ачылыш 10:4, Ачылыш 22:10

+ 5:5 Ачылыш 22:16,

+ 5:6 Яхъя 1:29, Яхъя 1:36, I Петернең хаты 1:19, Рәсүлләр 8:32-33, Ачылыш 1:4-5

+ 5:8 Ачылыш 8:3-4

+ 5:9 Ачылыш 14:3, Ачылыш 7:9, Ачылыш 11:9, Ачылыш 14:6, Ачылыш 14:3-4

+ 5:10 I Петернең хаты 2:9, Ачылыш 1:6

+ 5:11 Лүк 2:13

+ 5:12 Ачылыш 4:11

+ 5:13 I Петернең хаты 4:11, Яһүдәнең хаты 1:24-25, Ачылыш 1:6, Ачылыш 7:12

+ 5:14 Ачылыш 4:10

+ 6:1 Ачылыш 5:1, Ачылыш 4:7, Ачылыш 14:2, Ачылыш 19:6

+ 6:4 Марк 13:8

* 6:6 Бер көнлек хезмәт хакы (грекча «динар») бер савыт (грекча «хойникс») бодай яки өч савыт арпа сатып алырга җитә дигән сүз. Бер хойникс – 600 гр.

+ 6:6 Ачылыш 7:3

+ 6:9 Ачылыш 20:4

+ 6:10 Лүк 18:7, II Тессалуникәлеләргә хат 1:6, Ачылыш 19:2

+ 6:11 Ачылыш 3:4

+ 6:12 Марк 13:8, Ачылыш 11:13,

+ 6:14 Ачылыш 16:20

+ 6:16 Лүк 23:30

+ 7:3 Ачылыш 14:1, Ачылыш 22:4

+ 7:9 Ачылыш 3:4

+ 7:10 Ачылыш 12:10, Ачылыш 19:1

+ 7:11 Ачылыш 4:6

+ 7:12 Ачылыш 5:13-14

+ 7:14 Маттай 24:21, Гыйбриләргә 9:14, Ачылыш 19:8, Ачылыш 22:14

+ 7:17 Яхъя 10:11, Ачылыш 21:4

+ 8:1 Ачылыш 5:1

+ 8:2 Маттай 18:10-11

+ 8:3 Ачылыш 5:8

+ 8:4 Рәсүлләр 10:4

+ 8:5 Ачылыш 4:5

+ 8:8 Ачылыш 11:6

+ 8:10 Ачылыш 9:1

* 9:1 Упкын – шул чорда яшәүчеләр аңлавынча, явыз рухларны хөкем көненә кадәр ябып тота торган урын.

+ 9:1 Лүк 10:18, Ачылыш 8:10, Ачылыш 12:8-9, Ачылыш 1:18

+ 9:4 Ачылыш 7:2-4

* 9:11 Абаддун, Аполлуон – «һәлак итүче» мәгънәсендә.

+ 9:12 Ачылыш 11:14

+ 9:14 Ачылыш 16:12

+ 9:20 I Көринтлеләргә хат 10:20,

+ 9:21 Ачылыш 21:8, Ачылыш 22:15

+ 10:1 Ачылыш 4:3, Ачылыш 1:15-16

+ 10:4 Ачылыш 5:1, Ачылыш 22:10

+ 10:7 Ачылыш 11:15

+ 11:1 Ачылыш 21:15

+ 11:2 Лүк 21:24, Ачылыш 12:6, Ачылыш 13:5

+ 11:6 Ачылыш 8:8

+ 11:7 Ачылыш 9:1,

+ 11:12 Ачылыш 4:1, I Тессалуникәлеләргә хат 4:17

+ 11:13 Ачылыш 6:12

+ 11:14 Ачылыш 8:13, Ачылыш 9:12

+ 11:15 Маттай 24:31, Ачылыш 10:7, Лүк 1:33, I Көринтлеләргә хат 15:24

+ 11:16 Ачылыш 4:4

+ 11:17 Ачылыш 1:4, Ачылыш 16:5

+ 11:18 Ачылыш 20:12

+ 11:19 Ачылыш 15:5, Ачылыш 16:21

+ 12:3 Ачылыш 12:18-Ачылыш 13:1, Ачылыш 17:3, Ачылыш 17:12

+ 12:5 Ачылыш 2:27, Ачылыш 19:15

+ 12:6 Ачылыш 11:3, Ачылыш 13:5

+ 12:7 Яһүдәнең хаты 1:9

+ 12:9 Ачылыш 20:2, Лүк 10:18, Яхъя 12:31

+ 12:11 Ачылыш 15:2, Лүк 14:26, Яхъя 12:25, Ачылыш 2:10

+ 12:14 Ачылыш 13:5

+ 13:1 Ачылыш 12:3

+ 13:2 Лүк 4:6

+ 13:5 Ачылыш 11:2, Ачылыш 12:6

+ 13:7 Ачылыш 11:7, Ачылыш 12:17

+ 13:8 Ачылыш 3:5

+ 13:9 Ачылыш 2:7

+ 13:10 Ачылыш 14:12

+ 13:13 Марк 13:22, Ачылыш 16:13, Ачылыш 19:20, Лүк 9:54

+ 13:14 Маттай 24:24, Марк 13:22, II Тессалуникәлеләргә хат 2:9

+ 14:1 Гыйбриләргә 12:22, Ачылыш 3:12, Ачылыш 7:3-4

+ 14:2 Ачылыш 1:15, Ачылыш 6:1

+ 14:3 Ачылыш 5:9

+ 14:4 II Көринтлеләргә хат 11:2, Ягъкубның хаты 1:18, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 14:8 Ачылыш 18:2

+ 14:9 Ачылыш 13:15

+ 14:10 Ачылыш 14:10, Ачылыш 20:10

+ 14:12 Ачылыш 13:10

+ 14:13 Ачылыш 20:6

+ 14:14 Ачылыш 1:13

+ 14:15 Марк 4:29

+ 14:19 Ачылыш 19:15

+ 15:1 Ачылыш 16:1, Ачылыш 17:1, Ачылыш 21:9

+ 15:2 Ачылыш 4:6, Ачылыш 12:11, Ачылыш 13:17

+ 15:5 Ачылыш 11:19

+ 15:6 Ачылыш 1:13

+ 15:7 Ачылыш 4:6

+ 16:1 Ачылыш 15:1,

+ 16:2 Ачылыш 13:16,

+ 16:3 Ачылыш 8:8-9

+ 16:5 Ачылыш 1:4, Ачылыш 11:17,

+ 16:6 Маттай 23:35, Ачылыш 18:24,

+ 16:7 Ачылыш 6:9

+ 16:9 Рәсүлләр 12:23

+ 16:10 Ачылыш 13:2,

+ 16:12 Ачылыш 9:14,

+ 16:13 Ачылыш 12:3, Ачылыш 13:11

+ 16:14 Марк 13:22, Ачылыш 13:13

+ 16:15 Маттай 24:43-44, II Петернең хаты 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2, Ачылыш 3:3, Ачылыш 3:18

* 16:16 Һармагедун – Мегиддо тавын белдерә.

+ 16:18 Марк 13:19

+ 16:19 Ачылыш 14:10

+ 16:20 Ачылыш 6:14

* 16:21 …эре-эре боз кантарлары… – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «талант авырлыгындагы бозлар»; бер талант – 40 кг чамасы.

+ 16:21 Ачылыш 11:19

+ 17:1 Ачылыш 15:1, Ачылыш 21:9,

+ 17:2 Ачылыш 14:8

+ 17:3 Ачылыш 12:3

+ 17:6 Ачылыш 16:6

+ 17:8 Ачылыш 9:1, Ачылыш 11:7

+ 17:12 Ачылыш 12:3

+ 17:14 I Тимутәйгә хат 6:15, Ачылыш 19:16,

+ 17:16 Ачылыш 18:8

+ 18:2 Ачылыш 14:8,

+ 18:3 Ачылыш 17:2,

+ 18:8 Ачылыш 17:16

+ 18:24 Маттай 23:35, Ачылыш 16:6, Ачылыш 17:6

* 19:1 Раббыны мактагыз – яһүд телендә: «Һалелуя».

+ 19:1 Ачылыш 7:10

+ 19:2 Ачылыш 6:10

+ 19:3 Ачылыш 14:11, Ачылыш 18:9

+ 19:4 Ачылыш 4:4

+ 19:6 Ачылыш 1:15, Ачылыш 6:1,

+ 19:7 Маттай 22:2, Маттай 25:10, Ачылыш 21:2

+ 19:8 Ачылыш 7:14

+ 19:10 Рәсүлләр 10:25-26, Ачылыш 22:8-9

+ 19:12 Ачылыш 1:14, Ачылыш 2:17

* 19:13 Карагыз: «Яхъя», 1:1.

+ 19:13 Яхъя 1:1

+ 19:15 Ачылыш 1:16, Ачылыш 2:27, Ачылыш 12:5, Ачылыш 14:19-20

+ 19:19 Ачылыш 16:16

+ 19:20 Ачылыш 13:11-15, Ачылыш 16:13,

+ 19:21 Ачылыш 1:16

+ 20:1 Ачылыш 9:1

+ 20:2 Ачылыш 12:9

+ 20:4 Маттай 19:28, Ачылыш 6:9, Ачылыш 13:12-16,

+ 20:6 Ачылыш 2:11, Ачылыш 14:13, Ачылыш 21:8, Ачылыш 1:6

+ 20:8 Ачылыш 16:14

+ 20:9 Ачылыш 11:5

+ 20:10 Ачылыш 19:20

+ 20:12 Маттай 16:27

+ 20:13 Рәсүлләр 24:15

+ 20:15 Маттай 13:42, Маттай 13:50

+ 21:1 II Петернең хаты 3:13, Ачылыш 20:11

+ 21:2 Гәләтиялеләргә хат 4:26, Гыйбриләргә 12:22, Ачылыш 19:7

+ 21:4 Ачылыш 7:17,

+ 21:5 II Көринтлеләргә хат 5:17

+ 21:6 Ачылыш 1:6, Ачылыш 22:13, Яхъя 4:10, Яхъя 7:37

+ 21:7 Ачылыш 2:7, Ачылыш 3:5, Маттай 25:34, II Көринтлеләргә хат 6:18

+ 21:8 I Көринтлеләргә хат 6:9-10, Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, Ачылыш 22:15, Ачылыш 2:11, Ачылыш 20:6

+ 21:9 Ачылыш 15:1, Ачылыш 17:1

+ 21:10 Ачылыш 17:3

+ 21:14 Эфеслеләргә хат 2:20

+ 21:15 Ачылыш 11:1

* 21:16 Унике мең стадия – ике мең өч йөз чакрым чамасы.

* 21:17 Аршын – якынча 0,5 метр.

+ 21:23 Ачылыш 22:5

+ 22:2 Ачылыш 2:7

+ 22:4 Маттай 5:8, I Яхъяның хаты 3:2, Гыйбриләргә 12:14, Ачылыш 7:3-4

+ 22:5 Ачылыш 21:23

+ 22:6 Ачылыш 1:1

+ 22:7 Ачылыш 3:11, Ачылыш 1:3

+ 22:8 Ачылыш 19:10

+ 22:10 Ачылыш 10:4, Ачылыш 1:3

+ 22:11 II Тимутәйгә хат 3:13

+ 22:12 Маттай 16:27

+ 22:13 Ачылыш 1:8, Ачылыш 21:6

+ 22:14 Ачылыш 7:14

+ 22:15 I Көринтлеләргә хат 6:9-10, Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, Ачылыш 21:8

+ 22:16 Ачылыш 5:5, Ачылыш 2:26

+ 22:17 Ачылыш 21:2, Ачылыш 21:9, Яхъя 7:37, Ачылыш 21:6

+ 22:20 I Көринтлеләргә хат 16:22