# Библь

Институт перевода Библии

## Цецн Селвгүд


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Цецн селвгүд

### Цецн селвгүд

Цецн селвгүд


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


### Нүр үг


ЦЕЦН СЕЛВГҮД


Библь орчуллһна Институт


Москва, 2013 җил


ЦЕЦН СЕЛВГҮД


Хальмг келнд орчулснь


Шугран Вера

ISBN 978-5-93943-187-3

© Институт перевода Библии, 2013.


Нүр үг


Күндтә умшачнр!

Кесг зун җилмүдин эргцд олн-әмтн сән чинртә үлгүрмүд, цецн үгмүд, тәәлвртә туульс болн товчта үгмүд үүдәҗ бичсмн. Тер тоот олн зүсн әмтнә бәәдл-җирһләс авгдад, амн үгәр болн цааснд бичгдәд, үйәс үйд күргәд хадһлгдҗ йовна.

«Цецн селвгүд» гидг дегтр түрүн болҗ өдгә цага хальмг келнд орчулгдҗана. Эннь нарт-делкәд нер туурсн аһу ик чинртә «Библия» гидг зузан хураңһуһин нег дегтрнь болҗана. Терүг кезәнә-кезәнә цагт Израилин мергн ухата бичәчнр цуглулад хадһлҗ йовҗ.

Цецн селвгүдин ик зунь Израилин хан Соломона үүдәврмүд гиҗ тоолцхана. Терүнә селвгүд йосна ик хургт, һардачнрин шишлң селвлцәнд, келмрчнрин марһанд болн өрк-бүлин күүндврт, нань чигн олна дунд келгддг бәәҗ. Болв еврей келн-улсин товчта үгмүд Бурхна Закаһар һардвр кеҗ, терүг Бурхна өмн шүтҗ болн Терүнәс әәҗ йовх кергтә гисн чинртәһәр бичгдҗ. «Цецн селвгүд» һурвн әңгәр хувагдна. Түрүн әңгднь (1:1-7) дегтрин һол төрнь үзүлгдҗәнә. Баахн наста көвүдт болн бүдүчүдт Деед Эзиг күндллһн цецн медрлин улнь гиҗ тоолгдҗана.

Соломон хаана селвг болн келсн үгмүднь (1:8–9:18) баһчудиг чик җирһлин бәәдлд орулхин төлә урмд өгәд келгддг бәәҗ. Тернь көвүн үрндән өггдҗәх эцкнрин селвгүд болҗ һарчана. Цецн Ухан цаһан седклтә күүкд күүнә дүрәр дамҗад үзүлгдҗәнә, муңхг бәәдл болхла, аля һарһдг гергчүдлә әдлцүлгдҗәнә.

Һурвдгч (10:1–31:31) әңгднь Соломон хаана болн мергн ухата Израилин һазра әмтнә олн товчта үгмүд бичәтә бәәнә. Дегтрин чилгчднь цаһан саната гергнд Цецн Уханла әдлцүлсн магтал өрггдҗәнә. «Цецн селвгүд» гидг дегтр 2500 җил хооран бичгдсн бийнь ухани зөөрәрн өдгә цаг күртл чинрән гееһәд уга. Цецн Ухан күүнә җирһлд, өрк-бүлин җирһлд кезә чигн тусан күргҗ селвгнь болҗана. Ямаран чигн келн-әмтнә бәәдлд кергтә болад олзлгдна.

Цецн селвгүд өдгә цага келнд орчулна гиснь дегд күнд төр. Библь орчуллһна Институт – ном шинҗллһнә Әрәсән Бүрдәц – Әрәсәд болн СНГ-д бәәдг келн-әмтнә төлә, теднә келнд орчулад кергтә-туста дегтрмүд барлна. Эн Институт Әрәсән номин Академлә хамцу залһлда бәрҗ көдлнә.

Урдк җилмүдт Библь орчуллһна Институт «Шин бооцан», «Псалтырь», «Эклц» болн «Руфь» нертә дегтрмүд хальмгин умшачнрт белгллә. Тер дегтрмүд кергтә хайгарн күрсн болх гиҗ сангдна. Эн Институт дегтр орчулсн орчулачнрт, редактормудт, сүв-селвгән өгсн болн дөң-тусан күргсн әмтнд – цугтаднь ик ханлтан өргҗәнә. Хальмг Таңһчин умшачнрт «Цецн селвгүд» гидг дегтриг өңгәр белглхләрн, Институтин һардвр төрскн келн болн урн-үгин литератур хальмг келн улс дунд цаарандан-иргчдән хәәртәһәр хадһлгдҗ, цецгәрҗ өргҗтхә гисн цаһан седклән күргҗәнә. Олн келн улсин цецн селвгүд удандан үлгүр болҗ йовтха.

Библь орчуллһна Институт

### 1

1Давидин көвүнә – Израилин хан Соломона цецн селвгүд[+].


Цецн селвгүдин чинрин тускар

2Эн цецн селвгүд мергн уха, сурһмҗ медҗ авхар седсн күүнд
келсн үгин учр-утхинь медхд туста болх.
3Тедн цаһан седклин диг-дара авхд,
эндү һарһшгод, чикәр бәәхд,
үнн седклтә болхд дөңнх[+].
4Дамшлт уга әмтнд уха немәд авхд,
баһ настад медрлтә болн цецн болхд
эн цецн селвгүд бас дөң болх[+].
5Цецн күн чигн тедниг соңсхларн, медрлән икдүлх.
Ухатань чигн цецн селвгүд олҗ авх.
6Теҗгәр келсиг, үлгүрмүд болн цецн күүнә келснәс ахр үгмүд,
теднә тәәлвртә туульс медхд эн цецн селвгүд дөң болх.


Баһчудт өгчәх ухата селвг

7Деед Эзнәс әәнә гиснь тернь медрлин эклц болҗана!
Цецн Уханд болн сурһмҗд дурго болсн күн һәргтә[+].
8Көвүн, эцкиннь заавр соңс,
экиннь ном бичә һол:[+]
9энчн чини толһад зогх берк сәәхн титм,
күзүнд зүүгдх кеерүл[+].
10Көвүн минь, кемр чамаг килнцтә күн мекәр дуудҗ авхар седхлә, бичә од[+].
11Тедн келх: «Маднла йовий,
гетлһ кехмн, алхмн,
буру уга әмт гетхмн![+]
12Тедниг бидн үклин һазрла әдләр әмдәр зальгхмн,
үксн күүг үкәр авдгар кехмн[+].
13Олн зүсн зөөр хулхалҗ авхвидн,
авсн юмарн эврәннь герән дүүргхвидн;
14маднла хамдан җивр хайхич,
маднд туссн хүв, чамд чигн тусх!»
15Көвүн минь, теднә хаалһар бичә хамдан йов,
теднә хаалһд һархасн сагл,[+]
16яһад гихлә, тедн му йовдл һарһхар седҗәнә,
кү алхар адһҗана[+].
17Эрвлзәд нисҗәх шовудын өмн
гөлмс татад тус уга;
18тедү мет тедн бийиннь үклин төлә гетлһ кеҗәнә,
зуг җирһлән бархин төлә бултҗана.
19Алач күүнә чилгчнь тиим:
бийнь толһа уга үлдх[+].


Цецн Ухана үг

20Цецн Ухан, һаза чаңһар дуудҗах күүкд күн мет соңсгдна,
олна талвңд терүнә дунь өөдлнә[+].
21Цецн Ухан шууга татҗ әмтн дунд үгән күргнә,
олна нүүрт тер келнә:
22Кедү цагтан дамшлт уга күн эгл бәәдлдән көшҗ бәргдхмби,
ичрән гееснь – терүгәрн бийән саатулхмби?
Һәргтәнь – медрлд дурго болхмби[+]?
23Мини шоодсиг эргәд соңстн –
эврәннь седклиг таднд медүлсүв,
эврәннь үгән таднд күргсүв.
24Би дуудв – тадн буру хәләвт;
һаран өгхлә, тадн эс үзсн болвт.
25Тадн мини селвг бурушавт,
тадн мини шоодлһ авсн угат[+].
26Тиигхлә, таднд зовлң учрхла – дөөглсүв,
тадниг аюлд бәргдхлә, би наад бәрсүв![+]
27Догшн салькн көдлдг метәр, тиигҗ әәмшг таднд ирх.
Һалв салькнла әдләр зовлң ирх;
тадн мухлаллһнд болн күнд ацанд даргдхит.
28Тер цагт һәргтә әмтн намаг дуудхла, би хәрү өгшгов,
тер цагт намаг хәәхлә, олҗ чадшго[+].
29Юңгад гихлә, медрлд дурго болсндан,
юңгад гихлә, Деед Эзнә әәмшг бурушасндан,
30юңгад гихлә, мини селвг эс авсндан,
юңгад гихлә, мини шоодлһнд дөөглсндән.
31Тиигәд һарһсн гемән тедн эврән эдлх,
тиигәд му ухандан бууртлан цадх.
32Дамшлт уга күүг заңгнь үрәх,
һәргтә күүг санамр бәәдл үрәх.
33Болв намаг соңссн әмтн амулң бәәх.
Тедн юн чигн зовлңгас әәш уга.

### 2


Цецн Уха хәәлһн

1Көвүн минь, кемр мини үг авхла,
келсн зааврим седклдән бәрхлә,[+]
2Цецн Уханд оньган өгәд соңсхла,
зүркәрн үннд иткхлә;
3кемр медрләрн һардвр кехлә,
үнн бәәдлд дуудвр кехлә;
4тиим юмиг цаһан мөңгнлә әдләр авхар седхлә,
булата зөөрән хәәҗәх мет, хәәхич –[+]
5тиигхләрн Деед Эзнә әәмшг медҗ авхич,
Бурхна медрл олҗ авхич[+].
6Юңгад гихлә, Деед Эзн цецн уха өгнә,
Терүнә келснь – медрл болн тоолвр;[+]
7Деед Эзн үннч күүнә диилвр белдҗ,
цеврәр бәәх улст халхцинь белдҗ[+].
8Тер чикәр бәәлһнә хаалһинь харна,
итклтә әмтнә хаалһинь харна[+].
9Тиигәд чи чик йовдл, үнн болн
үнн бәәхәр седлһнә һо бәәдлинь кевтнь медхич[+].
10Яһад гихлә, чини зүркнд цецн ухан орх,
медрл чини седкл девтәх.
11Чамаг мергн бәәдл хәәрлх,
чамаг тоолврта бәәдл харх,
12чамаг хар саната йовдлас аврх,
худл үгтә күүнәс аврх,
13һо хаалһасн хаҗисн әмтнәс,
харңһу таңгар йовсн күүнәс аврх.
14Тедн хорта йовдл һарһсндан байрлна,
хар санаһарн болн цалдң йовдларн бахан хаңһана[+].
15Тедн эврә җирһлдән төөрч йовна,
йовсн мөрәрн зүүләд эргнә[+].


Аля гергчүдәс яһҗ зулхин тускар

16Тиим кевәр чи әмтәхн келтә
күүнә гергнәс бийән хархич[+].
17Баһ цагтан мордсн залуһан хайсн терүнәс болн
эврә Бурхна андһар мартснас бийән хархич.
18Тер юңгад гихлә, эн күүкд күүнә гер – үклин бәрән,
хаалһнь үклин һазр тал һарна[+].
19Тер гергнә герт орсн күн хәрү һаршго,
җирһлин хаалһд дәкҗ оршго юмн.
20Тер учрар цаһан саната улсин хаалһар йов,
үннч әмтнә хаалһ темц.
21Юңгад гихлә, чик саната әмтн һазр деер бәәх,
цеврәр бәәх әмтн тенд бүүрлх[+].
22Ичр уга әмтиг болхла, һазр таасшго,
иткл уга әмтнә уңгинь таслх[+].

### 3


Баһчудт дәкн өгчәх ухата селвг

1Мини номиг көвүм бичә март,
зүркндән мини заавр хадһл[+].
2Юңгад гихлә, энчн чини өдрмүдиг,
насиг уттулх, чини җирһлиг ясрулх[+].
3Иткл болн үннч бәәдл чамас салшго:
тедниг күзүнә кеерүл мет, күзүндән зү,
тедниг зүркән әмд деерән бичә март, –[+]
4тегәд чамд Бурхнас болн әмтнәс
цаһан санан болн дурн күртх.
5Эврәннь тоолвртан биш,
Деед Эзнд зүркәрн итк[+].
6Ямаран керг күцәв чигн, Деед Эзиг медҗ ав,
чини хаалһиг тер чиклх[+].
7Бийән цецн күүнд бичә тоол,
Деед Эзнәс ә, хорта йовдлас сагл –[+]
8кемр чи тиигҗ кехлә,
тернь чини цогц-махмудт туста болх,
чини яснд чидл немх.
9Юн чигн юмна түрүн оруһас
Деед Эзнд эврә бәрц бәр,[+]
10тегәд чини юм хадһлдг һазр элвг зөөрәр дүүрх,
бочкс шин чаһрар дүүрх[+].
11Көвүн минь, Деед Эзнә сурһмҗ бичә буруша.
Терүнә шоодврас бичә зул[+].
12Юңгад гихлә, Деед Эзн дурта күүһән шоодна,
эцклә әдләр көвүһән күндлнә[+].


Цецн Ухаг магтлһн

13Цецн Уха авсн күн буйн-кишгтә,
тоолврта күн буйн-кишгтә.
14Цаһан мөңгтә болснас Цецн Ухата болсн деер,
юңгад гихлә, тер алтнас үнтә[+].
15Олн өңгтә чолунас тер үнтә,
седкл туссн нег чигн юмн терүнлә әдлцшго[+].
16Терүнә барун һартнь – ут насн.
Терүнә зүн һартнь – зөөр болн ачлвр[+].
17Терүнә җирһлин хаалһ – байрин хаалһ,
хаалһснь кевтән амулң бәәдл тал ирнә.
18Цецн Ухан – седклән тәвснд җирһл өгнә.
Терүнәс саллго бәәсн күн буйн-кишгтә[+].
19Деед Эзн Цецн Ухаһарн һазр тогтала,
теңгриг медрләрн батлла[+].
20Терүнә медрләр һазр дор бәәсн булгуд хаһрна,
үүлнәс чиг һарна[+].


Цецн Ухан сән дөң болна

21Көвүн минь, чи ухаһан, мергнән хадһлхич,
тер тоот чамас нуугдшго.
22Тернь чини седклин бәәдл болх,
әмтнә күндллһн чини күзүнә кеерүл болх.
23Тегәд чини хаалһ әәмшг уга болх,
чини көл хаҗһр ишкшго[+].
24Чи әәл уга унтхич,
унтхларн әмтәхн зүүд бәрхич[+].
25Генткн учрсн зовлңгас бичә ә,
хар саната күүнә белдсн хорта йовдлас бичә ә;[+]
26юңгад гихлә, Деед Эзн чамаг харх,
хорта бәрәнд чамаг орулшго.


Чик бәәдлин тускар

27Кемр чини медлд күүнә зөөр бәәхлә,
йосн эзнднь терүг арһта болхла өг;[+]
28кемр өөрхн күүндән бәәснәсн өгч чадхла:
«Йов, дәкәд ир, маңһдур өгнәв», – гиҗ бичә кел[+].
29Чамд иткҗәх күүнә өмнәс
бичә му үзүлхәр сед.
30Хар санаһан эс күртәсн күүнлә
бичә йирдән керлд.
31Күч үзүлдг күүнд бичә үлү үз,
терүнә хаалһар бичә йов,[+]
32юңгад гихлә, Деед Эзн хорта күүнд дурго,
үннч күүг тер иткнә.
33Деед Эзнә харал хар саната күүнә герт тусна;
үннч күүнә гериг тер йөрәнә[+].
34Һундадг күүг тер наад бәрнә,
тогтун күүнд тер тусан күргнә[+].
35Цецн әмтн туурмҗта болх,
һәргтә әмтн му нерндән даргдх.

### 4


Цецн Ухатаһар бийән бәрлһн

1Көвүд, эцкиннь сурһмҗ соңстн,
оньган өгтн, ухата болтн[+].
2Би таднд сән болдг ном өгчәнәв,
мини даалһвр бичә бастн.
3Би бас бичкн үрн биләв,
эцк-эк нанд йир дурта билә.
4Эцкм намаг иигҗ сурһдг билә:
мини келсиг зүркндән бәр,
мини заавр күцә, әмд йовхич[+].
5Цецн ухата болх медрлән өск,
мини келсиг бичә март, бичә буруша.
6Цецн Ухаһан бичә ге, терчнь чамаг бәрх,
терүг хәәрл – чамаг харсх.
7Цецн Ухана эклцнь юундв? Медрлд хә,
ю эс хоршав чигн, ухаһан гүүдүл.
8Цецн Ухаг үнл, тер чамаг өөдлүлх,
кемр терүг хадһлхла, чамаг туурулх.
9Чини толһад берк титм тәвх,
тер чамд гилвксн титм авч ирх[+].
10Көвүн минь, соңс намаг, мини үг ав –
тиигхлә чини насн утдх[+].
11Чамд би цецн ухана хаалһ заасув,
һо хаалһар йовулсув.
12Кемр йовхла, ишкдлән геешгоч,
кемр гүүхлә, бүдршгоч[+].
13Эн сурһмҗ ав, бичә хаҗи,
терүг хадһл, терүнд чини җирһл бәрәтә[+].
14Ичр уга әмтнә хаалһд бичә ор,
хорта әмтнә мөрәр бичә йов,[+]
15терүгәр бичә йов, хаҗиһәд һар,
талдан үзгәр, хаҗуһарнь йов.
16Юңгад гихлә, кемр тедн хоран эс күргхлә, унтшго,
кемр күүг эс алхла, нүдән аньшго[+].
17Һарһсн хорта йовдлан тедн өдмг идсәр идҗәнә,
күч һарһсан чаһр мет тедн ууҗана.
18Цаһан седклтә әмтнә хаалһ – өрин герллә әдл,
урһҗах өдр дахад улм герлтнә[+].
19Ичр уга әмтнә хаалһнь харңһу таг,
альд бүдрхән тедн медҗәхш[+].
20Көвүн минь, мини үгиг соңс,
мини келснд оньган өг.
21Терчн чини хәләцәс алдрҗ салшго болтха!
Зүркнәннь гүүнд терүг хадһлх болтха!
22Юңгад гихлә, терчн терүг олҗ авсн күүндән әмн-җирһлнь болх,
цогц-махмудыг эмнх[+].
23Зөөрәс үлүһәр ухаһан әрвл,
юңгад гихлә, зүркн – җирһлин булг.
24Худл үгд бичә итк,
мек һарһҗ келхиг һәәл[+].
25Тус өмнән хәлә,
чи уралан хәләцтә бол.
26Хаалһан һооднь һарһ,
тиигхлә, чини хаалһ әәмшг уга болх:[+]
27барун бий тал чигн,
зүн бий тал чигн бичә хаҗи,
болв хорта юмнас чи хооран һар[+].

### 5


Цалдң йовдлас яһҗ гетлх болн залу гергн хойрин итклин туск

1Көвүн минь, мини цецн үг соңсич,
мини сурһмҗд оньган өг –[+]
2хурц ухаһан үзүлдгәр,
чини медрлиг келснчнь хадһлдгар.
3Күүнә гергнә келн бал мет әмтәхн болдг,
келсн үгнь тосн мет һооҗад бәәдг –[+]
4тернь шарлҗна һашун амтта болх,
үлдин үзүр мет хурц болх[+].
5Терүнә хаалһнь үклин һазр тал көтлҗәнә,
терүнә ишкдлнь үклин һазр тал һарчана[+].
6Җирһлин хаалһин тускар тер ухалҗ бәәхш,
хаалһнь тогтун бишинь бийнь медҗәхш,
7тегәд намаг соңслт, күүкдм,
мини үгд оньган өгтн.
8Тиим гергнәс холд йовтн,
үүдн талнь бичә өөрдтн,
9эс гихлә, чини зөөр күүнә әмтнд күртх,
өр-өвч биш күүнә төлә эврә җирһлән барулхич;
10чини күчиг талдан әмтн эдлх,
чини килмҗ күүнә герт тусх.
11Чини цогц-махмуд урсад хагсхлаг,
җирһлиннь чилгчд чи түңшхич:
12«Яһад би сурһмҗ һолсмби, – гиҗ тиигхләрн келхич, –
шоодсиг зүркм бурушадг бәәсмби?
13Яһад би багшнран эс соңссмби,
сурһмҗлачнрин келснд оньган өглго бәәсмби?
14Бас нег ишкдл кехлә, намаг
олн-әмтнә хурсн һазрт, цуг келн-улсин нүүрт ичәх».
15Эврә нуурас ус у,
эврәннь худгас ус ав[+].
16Яһад чини усн һаза асхрхмби,
талвң деерәһәр гүүхмби?
17Терүгән һанцхн бийдән үлдә,
күүнә әмтнлә бичә хувалц.
18Чини булг өлзәтә болтха,
чини баахн цага гергн байр үүдәтхә[+].
19Буһин өңгтә адусн мет болн
хәәртә хурһн болсн, ке сәәхн иньг –
тер чамаг кезә чигн үсәрн цадхх.
Терүнд туссн дурн тасрлт уга чамаг авлна.
20Көвүн минь, ю хәәҗ күүнә гергнд седклән тәвхмби,
залута гергнә цогц теврхмби?


Нег цөөкн саглвр

21Бийән бәрх күүнә бәәдл Деед Эзнд кевтән темдгтә,
күүнә хаалһсиг цугтаһинь Тер меднә[+].
22Ичр уга күн эврәннь хар саната гөлмдән бәргднә,
эврәннь килнцдән орагдна.
23Сурһмҗан авлго тер үкх,
давҗ һәрглсн йовдлдан хаалһасн хаҗих.

### 6

1Көвүн минь! Кемр чи талдан күүнә төлә даалһвр авсн болхла,
күүнә күүг эврә дааврт авсн болхла –[+]
2тиигхлә, чи бийиннь үгд бәргдвч,
бийиннь үгд авлгдвч.
3Көвүн минь, ю болвчн кеһәд сулдҗ ав,
юңгад гихлә, ода чи күүнә үлмәд бәәнәч.
Көлднь унад сур, дахлдад йов,
4нөөрән тат,
нүдән бичә ань,
5гөрәсн мет көөлдснәс зул,
шовуд мет бәрлһнәс зул[+].
6Хуурмг көвүн, шорһлҗн тал од,
терүнәс уха ав:[+]
7терүн деер ахлач чигн уга,
харул чигн, һардач чигн уга,
8шорһлҗн хотан зунас авн белднә,
тәрә хадхла, кергтә тоотан белднә[+].
9Хуурмг күн, кедүдән кевтхмч,
нөөрәсн серх цаг ирсн болвза[+]?
10Невчк унтҗахла, үрглҗәхлә,
невчк элкән теврәд суухла,
11тиигхлә, түрү бәәдл чам тал елдң күн кевтә ирх,
угатя бәәдл хулхач кевтә генткн ирх[+].
12Му күүнә болн хар саната күүнә
худлнь келнәснь тасршго:[+]
13зәрмдән тер чирмнә, зәрмдән көләрн тавшна,
зәрмдән хурһарн докъя өгнә[+].
14Терүнә зүркнд хар санан бәәнә,
терүнә седкл хорар дүүрң,
керүл-цүүгә тер татна.
15Терүнәс көлтә бийднь зовлң буух,
генткн алх, дәкҗ әмдршго.
16Деед Эзн зурһан юмнд дурго,
доладгчнь терүнд җигшүртә:[+]
17деерлклһн, худл келлһн,
килнц уга күүнә цуснд будгдсн һар,[+]
18хар сана зүүҗәх зүркн,
хорта йовдл һарһхар гүүҗәх көл,[+]
19худл келҗәх худл герч,
ах-дүүнр дунд керүл-цүүгә цацдг күн[+].
20Көвүм! Эцкиннь заавр соңс,
экиннь ном бичә һол[+].
21Тедниг эврәннь зүркнд бәр,
күзүндән кеерүл мет зү[+].
22Йовхлачн, тер сурһмҗ чамаг дахулх,
унтхлачн, чамаг хәләх,
серхләчн, чамта күүндх.
23Юңгад гихлә, заавр – герлин гегән,
ном – герл,
чаңһ сурһмҗ – җирһлин хаалһ[+].


Цалдң йовдлин әәмшгин тускар

24Тедн чамаг му гергнәс татҗ авх,
күүнә гергнә зуһу келнәс харсх[+].
25Терүнә сәәхнд зүркән бичә бәрүл,
нүдән чирмснд бичә авлгд[+].
26Аля күүкд күүнә үннь – зүсм өдмг,
зуг күүнә гергнә төлә әмәрн шордхч.
27Шатҗах һал өвртән бултулад,
хувцан шаталго бәәҗ болхий?
28Шатҗах нүүрс ишкхләрн,
көлән шаталго йовҗ болхий?
29Тиим юмн залута гергн тал оддг күүнд үзгдхмн:
терүг көндәсн күн засгла харһх.
30Харһнхларн, хот идхәр седәд,
хулха кесн хулхачиг шүрүнәр шооддго:
31болв кемр бәргдхлә, цугтаһинь хәрүлх,
бәәсән цугтаһинь өгх[+].
32Күүнә гергнлә аля һарһсн күн, ухан тату болсар,
эврән бийдән үкл хәәҗәнә[+].
33Күүнәс цокулх, ичрән барх болҗана,
һутасн нерән цеврлҗ чадшго.
34Юңгад гихлә, терүнә залу харлсндан һалзурна,
өшәһән авхларн, тер күүг хармншго,[+]
35ямаран чигн мөңг өгәд тер сурхар седвчн, зөв өгшго,
кедү юм өгхәр седвчн,
терүнә залуһин седклнь җөөлдшго.

### 7


Цецн Ухан аля гергнәс харсчана

1Көвүн минь, келсн үгим ухал, мини зааврмуд хадһл,
келсн зааврмудым седклдән бәр[+].
2Мини селвг күцә, әмд бәәхич,
мини зааврмуд нүднәннь харанла әдләр хадһл,[+]
3билцг мет зүүҗ йов,
зүркндән бичҗ ав[+].
4Цецн Ухандан кел: «Чи, мини эгч-дү»,
серлтә кевәр төрл-садн бол.
5Тиигҗ чи күүнә гергнәс бийән татҗ авхич,
тер җөөлн келтә залута гергнәс харсгдхич[+].
6Юңгад гихлә, нег дәкҗ би эврәннь терзәр шаһахла,
терзин термәр хәләхлә,
7дамшлт уга әмтн дунд,
баһчуд дунд,
нег ухан тату уйн наста көвү үзүв[+].
8Залута гергн бәәх уульнцин өнцг тал тер йовҗ йовна,
терүнә гер тал одна –
9нарн суухла, бүркг цагла,
харңһу сөөһәр, хар таңла[+].
10Терүнә өмнәс күүкд күн һарч ирнә –
тер аля гергнә хувцта, зүркндән мектә,[+]
11цуцрлт уга болн догшн,
тер гертән сууҗ чадҗана:
12зәрмдән тер уульнцд, зәрмдән талвң деер,
булң болһнд манна[+].
13Көвүг тер татҗ теврәд үмснә,
ичр угаһар келнә:
14«Би эндр махар бәрцән бәрҗәнәв,
би эндр Деед Эзнд өгсн андһаран күцәвүв.
15Тегәд чамаг тосад һарув.
Чамаг хәәләв, ода олвув.
16Египетин эрәтә эдәр кесн бүтәһүләр
би кевтрән бүркв.
17Дер-девскрән сән үнртә тосар,
дорд үзгин өвснә каңкнсн үнрәр ивтрәвүв[+].
18Күрәд ир, өрүн күртл нег-негән таалад эңкрлхмн,
хантлан дуран эдлхмн.
19Юңгад гихлә, залум гертән уга:
хол хаалһд һарч йовба,
20мөңгтә харлдшан авба,
сар күцтл герүрн иршго».
21Көвүг зүсн-зүүл мекәр эргүлнә,
җөөлн үгәр авлна[+].
22Алулхар йовҗ йовсн цар мет,
көвүн тер дарунь дахад һарна,
бәрәнд бәргдх буһ-марлла әдләр йовна[+].
23Тенд элкинь саадг цоолх;
бәрәнд бәргдх шовунла әдләр,
әмән өгхән медҗ бәәхш.
24Тегәд намаг соңслт, күүкдм,
мини үгд оньган өгтн:
25тана зүркн терүнә хаалһд бичә тустха,
терүнә мөрәр бичә төөрч йовтн!
26Йир олн күн терүнәс көлтә үквә,
кесгинь тер алва.
27Кемр терүн тал йовхла,
үклин хаалһд һарчаснтн тер.
Тер гергн талк хаалһ – үкәрт күргх хаалһ[+].

### 8


Цецн Ухан әмтнлә күүндҗәнә

1Эннь Цецн Ухан дуудҗ бәәвзә?
Терүнә серлтә дун соңсгдҗ бәәвзә[+]?
2Довуна орад бәәсн хаалһин хаҗуд
әмтнә хаалһин саллтд тер зогсҗана.
3Олна нүүрт дуудҗана,
балһснд орҗ ирхлә, хәәкрнә:
4– Әмтн, тадниг би дуудҗанав,
мини дуудвр күүнә үрдүдт!
5Дамшлт уга әмтн, тоолврта болдг дастн,
һәргүд, ухата болтн![+]
6Мини ик чинртә үг соңстн,
үнн мини келснд бәәнә,
7мини келн чикәр келҗәнә,
хар санан амнасм һаршго.
8Мини келсн мел үнн,
терүнд мек чигн, худл чигн уга;
9цугтан тедн серлтә әмтнд иләр медгдҗәнә,
медрл хәәснднь медхд амр.
10Мини сурһмҗиг цаһан мөңгнәс деегшән үнлтн,
медрлиг – улавр өңгтә алтнас деегшән үнлтн[+].
11Юңгад гихлә, цецн ухан герлтә чолунас берк сәәхн,
нег чигн седкл тусх юмн терүнлә әдлцшго[+].
12Би – Цецн Ухан, би тоолвртав,
болв медрл болн мергн ухан нанд бәәнә.
13Деед Эзниг күндлхин төлә хар сананд дурго болх кергтә.
Деерлкснд, караглснд, хорта йовдлд,
худлч келнд би дургов[+].
14Нанд цецн селвг бәәнә, нанд күцәмҗ бәәнә,
би ухатав, нанд чидл бәәнә,[+]
15би эзргх хаадудт дөң болҗанав,
тегәд йосна һардачнр чик неквр тогтана.
16Нанар толһачнр, нойдуд болн ахлачнр
заллтан тогтана.
17Нанд дурта болснд, би терүнд дурлнав,
намаг хәәснь – олҗ чадх[+].
18Байн бәәдл болн туурмҗ нанла,
чилшго цецгәрлт болн үнн бәәдл нанла[+].
19Мини күцәмҗ улавр цевр алтнас даву,
би шүүҗ авсн цаһан мөңгнәс үнтәв[+].
20Би чик хаалһд орҗанав,
үннә мөрд орҗанав,
21дурта әмтнд ирлцх ачлвр өгхәр,
теднә зөөринь дүүргхәр.
22Деед Эзн эврәннь кергүдәсн эрт намаг үүдәҗ,
намаг хаалһиннь эклцд, кезәнә һарһв[+].
23Кезәнәһә, делкә үүдҗәхд,
би цагин эклцд төрләв.
24Йорал уга гүн уснас түрүлҗ,
дүүрң уста булгас түрүлҗ би һарув.
25Намаг һархин өмн уулмуд чигн тогтад уга бәәҗ,
довуд чигн уга бәәҗ,[+]
26Деед Эзн тиигхд һазрин аһу, түрүн атх шора
тогтаһад уга бәәҗ!
27Теңгр тогтаҗах цагт – би тенд биләв,
йорал уга аһуд төөнг зурҗахд би тенд биләв,[+]
28теңгрт үүлд тәвҗәхт,
йорал уга тамин булгуд тогтаҗахт,[+]
29терүг усн деврәд асхрдгоһар теңгсин меҗә зуралҗахт,
һазрин ул тогтаҗахт,[+]
30терүнә хаҗуд би зурач биләв,
өдр болһна җирһлтә байрнь боллав.
Терүнә өмннь цуцрлт угаһар байрллав,
31делкән бәәдлин үүдәлтд байрллав,
күүнә төлә җирһлтәһәр цаган давуллав.


Җирһлин хаалһ болн зөргин хаалһ

32Ода намаг соңстн, күүкдм:
мини мөрәр йовсн күн кишгтә![+]
33Сурһмҗим соңстн – цецн болхт,
бичә мергн уха бурушатн.
34Намаг соңссн күн кишгтә,
мини үүднә өмн өдр-сөөһәр бәәдгнь,
мини үүднә мөр хәләҗ нүдән аньдгонь кишгтә.
35Намаг олҗ авснь – җирһлән олснла әдл.
Тиим күн Деед Эзнд тааста[+].
36Мини өмнәс сөрснь – бийән барх:
нанд дурго болснь – үклд дурта.

### 9


Цецн Ухан болн Һәргллһн

1Цецн Ухан, тосхач мет, бийдән гер бәрвә,
өөһинь авсн долан бахн тәвбә,
2мах, амтта чаһр белдәд, ширә деер тәвбә[+].
3Зарцнран илгәһәд, балһсна өндр һазрас,
әмтн соңсдгар, зар һарһҗ чаңһар келүлнә:[+]
4– Дамшлт уга улс, нанас суртн!
Тоолвр уга күүнд тер иигҗ келнә:
5– Ирәд, мини хот идтн,
мини урсхсн чаһр уутн![+]
6Му бәрцән хайтн – җирһҗ бәәхит,
медрлин хаалһар йовхит.
7Ичр-һутр уга күүг чиклхлә, му келхнь ил,
ичрән геесн күүг шоодхла, бийән һутахнь ил.
8Ичр-һутр уга күүг бичә шоод, чамд дурго болх,
ухата күүг шоодхла, тер чамд дурлх[+].
9Цецн күүнд сурһмҗ өгхлә, тер улм цецн болх.
Чик седклтә күүг дасххла, улм ухата болх[+].
10Деед Эзнәс әәлһн – цецн бәәдлин эклц,
Терүнә әрүниг медлһн – тернь ухана ул[+].
11Нанла, Цецн Уханла, чини өдрмүд утдх,
наснчнь утдх[+].
12Кемр чи цецн болхла, цецн бәәдл чамдан туста,
кемр догшн күн болхла – эврән зовлңган үзхич,
13Һәргллһн гисн – догшн күүкд күн мет,
кев-янз уга, харңһу күн –[+]
14тиимнь гериннь үүднд балһсна нүүрт
эврә ширә деер суусн мет, сууна,
15хаҗуһарн давҗ йовх әмтиг дуудхар,
эврә хаалһарн йовҗ йовхиг дуудхар:
16– Дамшлт уга улс, нанас суртн!
Тоолвр уга күүнд тер иигҗ келнә:
17– Хулхалсн усн әмтәхн,
бултулсн өдмг сән![+]
18Тер дуудсн күн тенд үксн әмтн бәәхинь медҗәхш,
терүнә дуудсн күн үклин йоралд тусх.

### 10


Соломона цецн селвгүдин хураңһу

1Соломона келсн цецн селвгүд.
Цецн көвүн эцкән байрлулна, һәргтә көвүн экән зована[+].
2Үнн бишәр олсн олз-ору олз болдго.
Болв буйнта керг күцәсн күн
үкләс гетлгднә[+].
3Деед Эзн үннч әмтиг харһнулшго, килмҗән өгнә,
ховдг хар саната әмтнд юм өгхш[+].
4Хуурмг һар хоосрулна, көдлмшч һар байҗулна[+].
5Зунар урһц хурадг күн ухата,
зунар урһцан хуралго унтад кевтдг күн нерән һутаҗана.
6Цаһан саната күүнд Деед Эзн евәл өгнә,
хар саната әмтнә үгнь – хорна булг.
7Сән күүнә тускар санхларн, сәәнинь тодлна,
му күүнә туск санл билрх[+].
8Цецн күн зүркәрн зааврмуд авна,
һәргтә күн келсәрн бийдән зовлң авна.
9Үннч күүнд шалтан уга,
худлч күн худлдан бәргдх[+].
10Чирмәд темдг өггдхлә – меклснә темдг,
һәргтә күн келсәрн бийдән зовлң авна[+].
11Үннч күүнә үг – җирһлин булг,
хар саната әмтнә үг – хорна булг[+].
12Кемр дурн уга болхла, цүүгән болх,
дурн цуг ө-һундл мартулна[+].
13Цецн күүнә амнь алтн,
һәргтә күүнә цогцнь шавта[+].
14Цецн күн медрлән хадһлна,
һәргтә күүнә келн үклд күргнә[+].
15Байн күн өлг-эдән шивәнь гиҗ санҗана,
угатя күн угадан хоосрна[+].
16Цаһан саната күн күч-көлснә ашарн җирһлтә,
хар саната күүнә гиигн ору килнцд орулна[+].
17Сән сурһмҗ хадһлсн күн,
сән җирһлин хаалһд һарна,
шоодврас зулснь – эндүрнә[+].
18Худл үг өшә нууна,
хов зөөдг күн һәргтә.
19Олн үг келсн күн килнц чигн һарһад оркх,
үгин ахрнь серлтә болдг[+].
20Үннч күүнә келнь – йилһсн цаһан мөңгн,
хар саната күүнә зүркн кедү күрдв?
21Үннч күүнә үгнь олыг харсна,
һәрг һәргәсн үклән олна.
22Деед Эзнә евәл йосндан чамаг байҗах,
Терүнлә чи дәкҗ зовлң медшгоч.
23Һәргтә күн хар санаһарн бахан хаңһана,
цецн күн ухаһарн кишгтә болна[+].
24Деед Эзн хар саната әмтнә әәсинь күцәх,
цаһан саната күүнә сансинь күцәх[+].
25Хар саната күн, салькнд цокгдснла әдл, нисх,
үннч күн мөңкинд ормдан бәәх[+].
26Залху күүг бичә зар:
эс гихлә, һашун юмн амнд тусснла әдл.
Тиим күүнә нүднднь зуухин утан орсн мет болх[+].
27Деед Эзиг күндлсн күн
ут нас наслх,
му саната күн
мел насан барх[+].
28Цаһан саната күүнд иткл байр өгнә,
хар саната әмтнә иткл чинр уга[+].
29Цаһан саната улсиг Деед Эзн харсна,
му саната улсиг цокна.
30Үннч күн әәмшг угаһар эврә һазр деер бәәҗ чадх,
хар саната күн тенд бәәҗ чадшго[+].
31Үннч күн цецн үгтә,
мууһан хальдадг күүнә келнь керчгдх[+].
32Үннч күүнә селвг әмтнд туста,
болв хар саната күүнә келснәс олз уга.

### 11

1Зәрм улс әмт меклхәр төв биш чиңнүртә,
Деед Эзн терүнд дурго.
Деед Эзнд чик чиңнүр таасгдна[+].
2Деерлкхлә, ичртә болдмн,
төвшүн күн цецн болдмн[+].
3Үннч күн үннәрн һардвр кенә,
мектә күн мекәрн бийән эвднә[+].
4Деед Эзнә зарһ болхла, мөңгн дөң болшго,
болв буйнта керг күцәснь үкләс гетлгднә[+].
5Үнн бәәдл болн цаһан санан һо хаалһд һарһна,
хар саната күн болхла, хорта йовдласн хоосрна[+].
6Үнн йовдл чик саната әмтиг аврна,
мектә күн му седкләрн бәргднә[+].
7Хар санатала хамдан нәәлврнь үкх.
Терүнә нәәлврнь юмн биш, хамдан билрнә[+].
8Үннч күн зовлңгас авргдх,
терүнә ормд му седклтәнь бәргдх[+].
9Бурхнд иткдго күн келәрн өөрхн әмтндән хоран күргнә,
болв цаһан санатаг мергнь харна.
10Цаһан саната күүнә күцәмҗәр балһсн кевтән байрлна,
хар саната күн алгдхла, цугтан нәәрлнә[+].
11Үннч күүнә йөрәләс балһсн цецгәрнә,
хар саната күүнә үг балһс чигн хамхлна[+].
12Өөрхн бәәх улсан ховлдгнь – һәргтә күн,
ухата күн тагчг бәәнә.
13Ховчнр күүнә нуувч илдкнә,
итклтә күн нуувчан хадһлна[+].
14Сурһмҗлач уга болхла,
келн-әмтн дор орна.
Кемр олн сөөвңгүдтә болхла,
келн-әмтн авргдна[+].
15Күүнә ял даахар седснь
бийдән зовлң немҗәнә.
Кемр терүнд эс орлцхла,
бийән зовлңгас гетлх.
16Номһн гергн күндтә болдг,
шунмһа залу байн болдг.
17Талдан әмтнд өр-өвч күн бийдән туслна,
хату седклтә күн бийән барна.
18Хорта күүнә ачлврнь худл болна,
үннч күүнә ачлвр йосн болна[+].
19Үнн юмн җирһл өгнә,
хар санхар седсн күн, үклдән күрх[+].
20Хорта седклтә әмтнд Деед Эзн дурго,
болв цевр седклтә әмтнд байрлна[+].
21Хорта йовдл һарһсн күн засглгдгх – итк нанд,
үннч күүнә хөөт үрдүд авргдх[+].
22Кемр күүкд күн сәәхн, болв муңхг болхла,
тернь һахан хамрт алтн билцг зүүснлә әдл.
23Сән күүнә седвәр сән тоотыг улм немнә,
болв му күүнә седвәр зуг Бурхна цухл босхна.
24Өгәнч күүнә өгснәснь, орунь улм икдх,
болв дегд әрвлдг күн угарх[+].
25Өгәнч күүнд ору орна,
талын күүнд дөң болхла, улм икәр эврән авхч[+].
26Буудяһан хулдлго бийдән бәрдг күүг әмтн харана,
болв әмтиг цадххин төлә буудяһан хулддг күн Деед Эзнә әдс авна[+].
27Тусан күргсн күн күндтә,
хар сана хәәсн күүнд тернь бийднь тусх[+].
28Зуг зөөртән нәәлҗәхнь үкдг,
үннч улс ноһан мет көкрәд бәәх[+].
29Өрк-бүлдән муульта бәәдл учрасн күн хоосрад бәәх,
муңхг күн цецнә мухла болх.
30Цаһан саната улсин күцәҗәх керг – җирһлин чимг,
цецн күн әмтнә зүрк авлна[+].
31Үннч күн һазр деер кергәрн кемр ачлгдхла,
хар саната улс һарһсн килнцәрн терүнәс даву засглгдх[+].

### 12

1Медрлд дуртань – сурһмҗд дурта.
Шоодврт дургонь эргү күн[+].
2Цаһан саната күн Деед Эзнәс әдс авна,
хорта күүг Бурхн засглх.
3Һалзу күн һазр деер бәәҗ чадшго,
үннч әмтнә уңгнь хумхардго[+].
4Цаһан седклтә гергн – залуһин бахмҗ,
ичр уга гергн – яснаннь көгҗ[+].
5Үннч күн чик юмна тускар ухална,
хар саната күн хорта йовдл һарһхар седнә[+].
6Хар саната күн үгәрн цус асххар седнә,
үнәр келдгнь зовлңгас аврна[+].
7Хар саната күн муурхларн – тер уга болна,
зуг цаһан саната күүнә уңг-тохмнь бат болх.
8Ухата үг келсн күүг туурулх,
буру санан ичәх.
9Умш өдмг угаһар бәәһәд бийән деер санснас,
эгл бәәдләр бәәһәд һарарн көдлмш кесн деер.
10Цаһан саната күн малан чигн әрвлнә,
ичр уга күүнә хәәрлт догшн йовдлас дор[+].
11Һазр эд-бод кесн күн цадхлң болх,
болв эргү күн хоосн юм көөлднә[+].
12Хар саната күн хар санаһан күртәхәр седнә,
болв үннч күүнә улнь бат.
13Хар саната күн мектә үгәрн бәргднә,
цаһан саната күн зовлңгас гетлгднә[+].
14Сән үг келсндән күн сән аш хоршана,
кесн-күцәснь терүнд ачлврар хәрү ирх[+].
15Муңхг күн эврә хаалһан чик гиҗ тоолна,
цецн күн селвг соңсна[+].
16Һәргтә күн ууран илднь үзүлнә,
болв ухата күн му келсиг соңсхш[+].
17Үнн седклтә күүнә үгнь иткмҗтә,
худлчин үгнь хар саната болна[+].
18Бурмха күүнә келсн үг үлд мет шавтана,
цецн күүнә келсн үгнь эдгәнә[+].
19Ухата күүнә келсн үг мөңкрнә,
худлчин келснь шулун мартгдна[+].
20Һалзу күүнә зүркнд хар санан,
ээлтә күүнә зүркнд байр.
21Цаһан саната күүнлә му йовдл учршго,
хар саната күүг хорнь дүүргнә[+].
22Худл үг Деед Эзнд җигшүртә,
болв үннч күн терүнд тааста[+].
23Тоолврта күн медрлән нууна,
һәргтә күн һәргән илднь медүлнә[+].
24Һавшун һар олыг һардҗ чадх,
хуурмг һар күнд көдлмшт даргдх.
25Үүмәд бәәхлә, күүнә зүркн зовна,
сән үг байрлулна.
26Үннч күн өөрхн әмтндән хаалһинь заана,
хар саната әмтнә хаалһнь төөрүлнә.
27Хуурмг күн олвран үзш уга,
болв кинән күн байн, цадхлң.
28Үннә хаалһ – җирһл,
хаҗисн хаалһ үклд күргнә.

### 13

1Көвүнә ухань эцкин сурһмҗас,
деегүр күн шоодлһ соңсхш[+].
2Сән күн келсн үгдән ханна,
хар саната күүнә седвәр күч үзүлһнд күргнә[+].
3Үгән төвлсн күн – җирһлән хадһлх,
үгән ухаллго келсн күн – бийән барх[+].
4Хуурмг күн күләҗ-күләҗ күләсән авч чаддго,
кинән күүнд цугнь элвг[+].
5Чик седклтә күн худлд дурго,
му седклтә күн бийән һутана, бийән ичәнә.
6Сән керг һо хаалһд һарһна,
му йовдл килнцтә әмтиг хаалһаснь хаҗилһнә[+].
7Зәрм күн, юмн уга болвчн, бийән баяч кевтәһәр бәрнә.
Зәрмнь, зөвәр байн болв чигн, түрү бәәдл һарһна[+].
8Зөөр күүнә җирһл хадһлна,
болв угатя күүг күн зовашго.
9Цаһан саната күүнә герл байртаһар һарх,
хар саната әмтнә герлнь унтрх[+].
10Ик сананас цүүгән болна,
болв селвг авсн күн цецн[+].
11Эндүһәр олсн зөөр генткн уга болх,
болв терүг умшар олсн болхла, күн байҗх.
12Эс күцсн нәәлвр – зүркнә өвдкүр,
кемр иткл күцхлә, җирһл дүүрнә[+].
13Келсиг эс итксн күн – бийдән му кенә,
заавриг итксн күн ачлгдна.
14Цецн күүнә селвг – җирһлин булг,
тернь үклин гөлмәс харна[+].
15Серглң ухан хәәрлт өгнә,
хорта йовдл үкл тал көтлнә.
16Ухата күн кехәсн өмн ухална,
һәргтә күн һәргән му йовдларн үзүлнә[+].
17Һәргтә зәңгч үүлән үзх,
итклтә зәңгч әмдрлд күргнә[+].
18Сурһмҗ эс авсиг ичртә йовдл болн түрү бәәдл күләнә,
хөрлт соңссн болхла, тиимнь ачта[+].
19Седвәр күцхлә, седкл байрлна,
һәргтә күүнд хар санаһан хайснас мунь уга.
20Цецн күүнлә үүрлхлә, эврән цецн болхич,
һәргтә күүнлә үүрлхлә, эврән зовлңла харһхич.
21Килнцтә күүг зовлң ээрнә,
цаһан саната күүнд юмна сәнь өггднә.
22Сән күн үрндән болн ачнртан зөөрән үлдәнә,
хар саната күүнә зөөр аштнь үннч күүнә һарт орна[+].
23Түрү-яду улсин урһцнь элвг болсн бийнь,
йоснд уга йовдл һарһдг әмтн
терүгинь күчәр булаҗ авна.
24Шоодхасн әрвлснь, көвүһән әрвлшго,
үрндән дуртань, уха орулхан мартшго[+].
25Цаһан саната күн цадтлан иднә,
хар саната әмтнә геснь хоосн[+].

### 14

1Күүкд күүнә цецнәр гер босхгдна,
һәргтә күүкд күн эврән герән нурана.
2Деед Эзнәс әәсн күн һоодан йовна,
Терүнд дурго болснь хаҗиһәд йовна[+].
3Деегүр күүнә бурлһн – бийднь маля,
цецн күүнә келн – бийднь харул[+].
4Мал угад – буудя хадһлдг орм хоосн.
Күчтә малта болхла, тәрәнь элвг.
5Нәәлвртә герч меклдмн биш,
хар саната герч худлар буслна[+].
6Ичрән геесн күн цецн бәәдл хәәнә – олҗ чадхш,
тоолврта күүнд медрл амрар ирнә[+].
7Һәргтә күүнәс холд йов,
терүнәс ухата үг һаршго.
8Тоолврта күүнә цецн ухань – бийиннь хаалһан медлһн,
һәргтә күүнә тоолвр татунь – теднә эндүрлһн.
9Һәргтә әмтн эврәннь килнцән төртән авхш,
болв Деед Эзн үнн седклтә әмтиг әдслнә.
10Зуг зүркн эврә һундлан меднә,
терүнә байриг талын улс хуваҗ чадшго.
11Хар саната күүнә гер нурад хамхрна,
үнн седклтә күүнә гер дотр элвг-делвг[+].
12Зәрм хаалһ һо чигн болҗ медгднә,
болв аштнь үклд күргнә[+].
13Зәрмдән байрлҗаһад зүркн һундрхна,
байрин ардас гейүрәд одна[+].
14Хар саната күн хәәсән олҗ авх,
сән күн болхла, авц-бәрцәрн ачлгдх.
15Генн күн үг болһнд иткдг,
тоолврта күн ишкдл болһнан шинҗлдг.
16Цецн күн хар сананас әәнә, зулна,
зуг һәргтә күн дәврәч, юмнас әәхш.
17Шулун уурлдг күн һәргтә йовдл һарһна,
хорта күүнд әмтн дурго болна.
18Дамшлт уга күүнә бәәдл муңхг,
серглң күүнә ачлврнь медрл болҗана.
19Хорта күн сән әмтнә өмн сөгдх,
хар санатань үннч күүнә үүднд сөгдх[+].
20Угатя күүнәс нам хоша бәәх күн зулна,
болв байн күүнд кесгнь дурлна[+].
21Зуг хом-хоша бәәх күүнд дурго болҗахнь килнц авчана,
болв угатя күүнд килмҗән өгснь – кишгтә[+].
22Хорта йовдл һарһхар седҗәх күн – хаалһасн хаҗих.
Болв сән йовдл һарһҗах күн – итклтә болн үннч.
23Күнд көдлмшәс кезә чигн немлт ирнә,
бурлһнас зуг түрү үзгднә[+].
24Цецн әмтнә титмнь – теднә зөөр,
һәргтә әмтнә кеерүл – теднә му заң.
25Итклтә герч җирһл харна,
хорта күн худлар дүүрң.
26Деед Эзнәс әәлһн – итклтә харслт,
чамд болн чини үрдүдт хорһдх бәәрн.
27Деед Эзнәс әәлһн – җирһлин булг,
Тер үклин бәрәнәс харсна[+].
28Орн-нутгтнь олн улс бәәхлә – хан алдр,
кемр олн-әмтн баһрхла – нойна күчн унна.
29Шулун уурлдго күн ухата,
болв шулун уурлдгнь му заңган үзүлнә[+].
30Зүркн тогтун болхла – цогц-махмуд эрүл-менд,
болв үлү үзлһн – ясна үмкәрлһн[+].
31Угатя әмтиг шахснь – Деед Эзиг муурулҗана,
һуульһнч әмтнд килмҗән өгснь – Деед Эзиг туурулх[+].
32Чик санан уга әмтнә хорнь бий деернь буух,
болв үннч күүг цеврәр бәәснь харсх[*].
33Цецн ухан цаһан седклтә күүнә зүркнд бәәнә,
һәргтә әмтнә зүркнд тернь олдшго.
34Олн-әмтн үнн бәәдләрн алдр,
болв килнц тедниг идҗәнә.
35Хан Цецн Ухата ялчиг таасна,
ичртә йовдл һарһдг күүнд догшар уурлна.

### 15

1Җөөләр өгсн хәрү уур дарна,
шүрүтә үгәс һалзурлт босна.
2Цецн күүнә келн медрлинь ясрулна,
һәргтә күүнә амнас му үг һарна[+].
3Деед Эзнә нүдн цугинь үзнә,
хар санатаһинь чигн, цаһан санатаһинь чигн үзнә[+].
4Ээлтә үг – җирһл батлна,
худлч келн седкл күүлнә[+].
5Муңхг күн эцкин сурһмҗ басна,
болв эцкин шоодвр соңсснь – ухата болх.
6Үннч күүнә герт дала зөөр бәәнә,
чик санан уга күүнә олзнь тус уга.
7Цецн күүнә келнәс медрл тарна,
муңхг әмтн тиигхш.
8Чик санан уга әмтнә бәрц Деед Эзнд җигшүртә,
үнн седклтә әмтнә Бурхнд мөрглһн Терүнд тааста[+].
9Чик санан уга әмтнә хаалһ Деед Эзнд җигшүртә.
Цецнәр бәәхәр седҗәх күүнд Тер дурта.
10Хаалһасн хаҗисн күн догшар засглгдх,
шоодврт дурго күн алгдх[+].
11Үклин һазр Деед Эзнә үлмәд –
тедү мет күүнә зүркн[+].
12Ичр уга күн шоодврт дурго,
тиим күн ухата әмтн дунд торшго.
13Зүркн байрлхла – чирә герлтнә.
Гейүрсн зүркн седкл күүлнә[+].
14Серлтә зүркн медрл хәәнә,
муңхг күн һәргәрн тетквр кенә[+].
15Угатя күүнд өдр болһнь күчр-күнд,
кишгтә күүнд өдр болһнь чилшго нәр.
16Зөөр хураһад, чичрҗ бәәснәс,
баһ тетквртә бәәһәд Деед Эзиг күндлсн деер[+].
17Тарһн бүрүһин мах дурго болҗ идсн дорхнь,
темсәр кесн хотыг дурлҗ идсн деер[+].
18Уурта күн цүүгә цацна,
тесвртә күн өшә зогсана[+].
19Хуурмг күүнә хаалһ хатханчгар бүтнә,
үнн седклтәнь у-өргн хаалһар йовна[+].
20Цецн көвүн эцкән байрлулна,
һәргтә көвүн экән һутана[+].
21Ухан тату күн һәргәрн бийән аадрулна,
ухата күн һоодан йовна[+].
22Селвгчнр уга болхла – кеҗәх кергт күцәмҗ уга,
кемр селвгчнр олн болхла – цугнь күцх[+].
23Кемр хәрү өгч чадхла – байрта.
Төвәр келсн үг ямаран сәәхн![+]
24Серлтә күн удандан бәәхәр деегшән өөдлнә,
үкләс хооран йовна[+].
25Деегүр әмтнә гериг Деед Эзн уга кех,
болв белвсн күүкд күүнә бәәриг харсх[+].
26Хар санан Деед Эзнд җигшүртә,
Терүнд күргсн сән үг таалта[+].
27Олзд дурта күн зовлң авчана,
авлһд дурго күн удан әмд йовх[+].
28Үннч күүнә зүркн хәрүһинь келҗ өгх,
чик санан уга күн хортаһар келнә[+].
29Деед Эзн чик санан уга күүнәс холд йовна,
болв үннч күүнә мөргүл соңсна[+].
30Цевр хәләц зүрк байрлулна,
сән зәңг эрүл-мендинь батлна[+].
31Туста шоодвр авчах күн
цецн әмтнәс салшго юмн.
32Сурһмҗ бурушасн күн – бийән зовах,
шоодвриг медсн күн уха авх[+].
33Деед Эзнәс әәхлә, цецн болдг дасх,
номһн бәәдләс туурмҗ эклнә[+].

### 16

1Күүнә зүркнд санан орна,
болв күцәхнь Деед Эзнәс һарна[+].
2Күн болһн эврәннь хаалһан чик гиҗ санна,
болв Деед Эзн теднә седклинь сөрнә[+].
3Деед Эзнд эврә кергән даалһ,
тегәд чини сансн күцх[+].
4Цуг тоотыг Деед Эзн эврәннь зураһар үүдәлә,
хар санатань зовлңта өдрин төлә[+].
5Деерлкдг зүрктә күн Деед Эзнд җигшүртә,
засглһнас тер төрүц мөлтрҗ һарч чадшго[+].
6Иткл болн үнн буру юмиг хәрүлнә,
Деед Эзнәс әәнә гиснь, тернь зовлңгиг уга келһн.
7Кемр Деед Эзнд күүнә хаалһ таасгдхла,
терүнә хортнриг чигн терүнлә Тер эвцүлх[+].
8Йоснла ирлцән уга байн оруһас,
үнн болхла – чимкнь чигн деер[+].
9Күн болһн эврә хаалһан шүүҗ авна,
болв ишкдлин батыг Деед Эзн шүүҗ өгнә[+].
10Бурхна өгсн үгмүд хаана келнд,
болв тер шиидвртән эндүрхш.
11Чиңнүр төв болхла – тернь Деед Эзнәс ирҗәнә,
хулдлһна гиир Терүнә үлмәд бәәнә[+].
12Хар саната йовдл хаадудт җигшүртә,
теднә ширә үннәр батлгдх[+].
13Хаадудт чикәр келсн күн таасгдна,
үннәр келсн күн теднд хәәртә[+].
14Хаана ур үклд чигн күргх,
болв цецн күн терүг чигн урдаснь хөрх[+].
15Хаана герлтә хәләцд Тер җирһл өгнә,
Терүнә ик күндллһн – асхрад орсн хаврин хурла әдл[+].
16Алт хоршасн дорхнь, медрл хоршасн деер,
цевр цаһан мөңг икдүлхәр, ухаһан икдүлсн деер[+].
17Чик саната күүнә хаалһ хорта бәәдләс хөрнә,
хаалһасн эс төөрсн күн – җирһлән харсна.
18Ик сана зүүхлә – зовлң һардг,
деегүр бәәдләс бүдрдг[+].
19Караг күүнә хулха-була зөөр хувалцсн дорхнь,
угатя әмтнлә басгдад бәәсн ке.
20Тоолврта күн сән җирһлин көрңгтә болна.
Деед Эзнд нәәлсн күн кишгтә болна[+].
21Зүркәрн цецн күн серлтәд тоолгддг,
төв келн иткл немх.
22Кемр тоолвр бәәхлә – җирһлин булг,
һәргтә күүнә засгллһнь – бийиннь һәргллһн болҗана[+].
23Цецн күүнә ухань үгинь зааҗ өгәд,
терүнә келнд иткл немх.
24Җөөлн үг зөөгин балын гер мет:
седклд әмтәхн, цогц-махмудт әмдрлт[+].
25Зәрм хаалһ һо чигн болҗ медгднә,
болв аштнь үклд күргнә[+].
26Харһнад ирхләрн көдлмшч күн
бийдән амр өгшго[+].
27Му күн хар санхларн – олмһа,
терүнә келн һал шатҗаснла әдл[+].
28Аврлт уга күн цүүгә татна,
ховч күн иньгүдиг салһна[+].
29Хорта йовдл һарһдг күн хаҗудк күүнә седкл авлна,
тегәд му хаалһ тал терүг түлкнә[+].
30Нүдән бүрилһсн күн му йовдл һарһхар седнә:
зәрмнь урлан коочилһәд һәргтә юм һарһна.
31Толһан цәәсн үсн – гилвкҗәх титм,
үнн хаалһин чилгч[+].
32Ур уга болсн – баатр күчнәс деер.
Бийән бәрдг күн – балһсна дииләчәс өөдән[+].
33Әмтн җирв татна,
болв ямаран чигн шиидвр Деедс Эзнәс ирнә[+].

### 17

1Нәәрләд бәәдг болн цүүгәтә герт бәәсн дорхнь,
эвин бәәдлд өдмгин хатсн көрс идсн деер[+].
2Ухата зарц нойна һута көвүнәс йосинь авх,
тегәд терүнә ах-дүүнрлә тер үлдсн зөөринь хувалцх[+].
3Цаһан мөңгиг болн алтыг һалар цеврлнә,
әмтнә зүркиг Деед Эзн сөрнә[+].
4Хар саната күн худл келсиг соңсна,
худлч хорта күүнә келсиг оньһна.
5Угатя күүг дорацулҗ бәәснь – Бурхиг муурулҗана.
Тавлҗ байрлҗахнь – засглһдлго бәәшго[+].
6Көгшдин титм үрдиннь үрд – ачнр, зеенр,
көвүдин туурмҗ – теднә эцкнр[+].
7Сурһмҗ уга күүнд алдр үг ирлцхш,
терүнәс даву күндтә күүнд худл үгмүд ирлцхш[+].
8Өгчәх күүнд авлһ илвтә чолун болҗ медгднә:
альдаран эргүлв чигн – олзта болх[+].
9Дурлҗах күн һундлан мартна,
өшәркдг күн нәәҗән геенә.
10Һәргтә күүг цоксн зун нудрмас,
келсиг меддгәр бурушасн үг серлтә күүг чаңһар өвдкәдг.
11Хар санатань зуг әмт хутххар адһна,
Бурхна аврлт уга элч терүнд илгәгдх.
12Муңхг күүнлә һәргнь буслҗах цагт харһсн дорхнь,
кичгән геесн эм аюта харһсн деер!
13Сә кеснд, му кедг күүнә өрк-бүләс
хорта йовдл хооран һаршго![+]
14Цүүгәнә эклцнь – уста боодг таслгдснла әдл,
өшәрклһн икдәд уга деер тогтн[+].
15Хорта йовдл һарһсн күүнд зөв өгәд,
буру угаһинь засглхла –
тернь чигн, эннь чигн Деед Эзнд җигшүртә[+].
16Һәргтә күн ю хәәҗ мөңгәрн бардмнҗахмб?
Ухан уга болхла, цецн уха яһҗ хулдҗ авхмб?
17Иньгин дурн цаг һатлҗ үлднә,
ах-дү әмтн зовлң хоорндан хувалцхар төрсмн[+].
18Тоолвр угань адһҗ дөңнхәр һаран өгнә,
талдан күүнә төриг бийдән авна.
19Цүүгәнд дурта күн – хорта йовдлд дурта,
деерлкдг күн көлврхән хәәҗәнә[+].
20Худлч күүнд амулң бәәдл үзгдшго,
хорта келн засгла харһулдг.
21Муңхг үр һарһсн эк-эцк – бийдән зовлң һарһсмн:
һарһсн көвүнәннь му заңд байрлҗ болшго[+].
22Зүркнд буусн байр – хамгин сән эм,
даҗргдсн седкл – цогц-махмуд барна[+].
23Седкл уга күн дораһар авлһ авна.
Терүгәрн зарһд харшлна[+].
24Медрлтә күүнә хәләц цецн уханд тусна,
һәргтә күүнә хәләц күсл уга.
25Муңхг көвүн – эцкин һундл болн экин һашудлһн[+].
26Буру уга күүнәс неклһн,
эс гихлә цаһан санатаг илднь келснд шоодлһн – му йовдл.
27Дамшлтта күн үгдән саг,
серлтәнь бийән бәрҗ чаддг күн[+].
28Һәргтә күн тагчг бәәхләрн – ухатад тоолгдад чигн одх,
амнь хаалһатань – ухата болҗ медгдх[+].

### 18

1Иньгсг биш күн – сансан кенә,
сән селвг өгснд – уурлна.
2Муңхг күн медрлд дурго,
болв эврәннь тоолвран келхдән дурта.
3Хорта йовдл һарһдг күн ирхләг,
терүнә дорацуллһн чигн ирнә.
Ичр уга йовдлла хамдан му нерн ирнә.
4Күүнә үг – гүн уснла әдл,
цецнә булгнь – һооҗҗах урсхул[+].
5Хорта күүнд түшг боллһн – му йовдл,
эс гихлә үннч күүнә зарһинь
чикәр кеҗ өглго бәәлһн болҗана[+].
6Һәргтә күүнә келн цүүгәнд күргнә,
терүнә келсн үг ноолда татна[+].
7Муңхг күүнә келнд бийиннь үкл,
терүнә келсн үгд бийиннь бәрән бәәнә[+].
8Ховчин келн әмтәхн хотла әдл,
күүнә дотр – гүүнднь орна[+].
9Хуурмг көдлмшч эвдәд тарадг күүнлә әдл.
10Деед Эзнә нерн – күчтә башнь:
терүн дотр үннч күн хорһдх,
әмтн терүнд күрч чадшго[+].
11Байн күн өлг-эдән шивәнь гиҗ санҗана,
байнд тернь әмтн күрч чадшго эрс болҗ медгдҗәнә[+].
12Ик сана зүүхлә, зовлң һардг,
номһн бәәдләс туурмҗ эклнә[+].
13Күццднь соңслго хәрү өглһн –
зуг һәргллһн болн ичр болҗана.
14Бат седвәртә күн шалтган диилх,
болв седкл үрүдхлә яахмб[+]?
15Ухата күүнә зүркн медрл хоршана,
цецн күн медрл хәәнә.
16Бәрсн бәрц хаалһ секнә,
нойн күүнд орх зөв өгнә[+].
17Марһа булалдҗах күн зүтклдәнд эс ортл,
цүүгәнд түрүләд сурвр тәвснь зөвтә.
18Татсн җирв зүтклдәнә эвинь олна,
күчтә дөрлдән әмтнә төриг хаһлна.
19Һундсн күн – өөрдҗ болшго шивә,
цүүгән болхла – үүднә көндлң модн төдг.
20Келсн үгин чинрәс күн ханна:
келәрн олснд цадхлң бәәнә[+].
21Келнә күчнәс җирһл болн үкл ирдг,
терүнлә үүрлснь – чинринь эдлдг.
22Гергән олҗ авсн күн – зөөрән олҗ авна,
Деед Эзнә йөрәл авна[+].
23Угатя күүнә келснь эрлһ болдг,
болв модьрун үг байн күүнә хәрүд бәәдг.
24Худлахар иньг болхар седҗәх күүнәс олн-әмтн сә үздго,
болв йосн нәәҗин хәәрлт ах-дүүһинәс бат[+].

### 19

1Һәргтә болчкад, худлч күүнәс
цеврәр бәәдг угатя күн деер[+].
2Медрл уга болхла, күүнд тус уга,
шулун-шудрмг көл чигн хаҗиҗ ишкх[+].
3Кемр күүг хаалһаснь һәргнь хаҗилһхлә,
тер күн Деед Эзиг гемшәнә[+].
4Зөөртә болхла, нәәҗнр икднә,
түрү зүдү бәәдл, нәәҗнриг салһна[+].
5Худл герч шоодврас гетлгдшго,
худлд бәргдсн күн әмд үлдшго[+].
6Кесгнь баячудт зуһудна,
элвгәр белг өгдг күүнлә кен чигн үүрлнә[+].
7Угатя күүнд ах-дүүнр чигн дурго,
теднәс даву – нәәҗнрнь харһхар седхш:
ам аңһатл тедн уга болна[+].
8Бийдән сә хәәҗәх күн – уха көөлднә:
цецн болхларн, бийдән сә кех[+].
9Худл герч шоодврас гетлгдшго,
худлд бәргдсн күн үкх[+].
10Һәргтә күүнд байн бәәдл ирлцҗәхш,
терүнәс даву – ялч нойниг һардшго[+].
11Цухлта йовдлас чик бәәдл зогсах,
эндүг тәвҗ өгснд күүнә алдр нернь медгднә[+].
12Хаана цухл – арслң аңгин оркрлһнла әдл,
хаана хәәрлт ноһан деерк чииглә әдл[+].
13Муңхг көвүн – эцкин мууль,
керүлч гергн оран оңһрха мет[+].
14Гер болн зөөр – эцкин үлдәсн зөөр,
ухата гергн – Деед Эзнә белг[+].
15Хуурмгас нөөрмү һәрг ирнә,
хоома бәәдләс күн харһнна[+].
16Бурхна заавр хадһлсн күн әмән хадһлна,
эврәннь бәәдлән эс хәләсн күн – үкнә[+].
17Һуульһнчд өгсн юмн – Деед Эзнд өггдҗәнә,
тегәд Деед Эзн терүнд дүүрңгәр хәрүлх[+].
18Баахн деернь көвүһән сурһ,
терүгән шоодад алчквзач[+].
19Модьрун заңгта күн засглгдх,
терүнд тәвҗ өгәд бәәхлә – му болх.
20Селвг соңс, сурһмҗ ав,
тегәд цаг ирвәс ухата болхич.
21Күүнә зүркн олн седвәртә,
болв зуг Деед Эзнә шиидвр күцнә[+].
22Күн иткләрн үнлгднә,
угатя күн худлчас хәәртә.
23Күн Деед Эзнә әәмшгәр әмд –
терүг күцәсн күн санамр унтна,
терүг зовлң дәвршго[+].
24Хуурмг күн һаран ааһд орулна,
зуг амндан күргтлән цуцрх[+].
25Ичрән геесиг засглхла, дамшлт уга әмтн серглң болх,
ухата күүг шоодхла, чини келсн селвг медх[+].
26Эцкән, экән гертәсн көөсн көвүн –
ичр уга, му нертә[+].
27Көвүн минь! Сурһмҗ эс соңсхла,
ухата үг угаһар эндүрәд бәәхич.
28Мектә герч йосиг басна,
хоран күргсндән хар саната күн байрлна[+].
29Ичрән геесн күн зарһас давшго,
муңхг күүнә нурһн кезә чигн цокулгддг[+].

### 20

1Чаһр дөөглнә, искәсн әрк догшн.
Терүнәс ууһад көлврсн күүнд
төрүц ухан оршго[+].
2Хаана һалзурлт – арслңгин оркрлһн,
терүгинь көндәхлә, бийдән му кехч[+].
3Цүүгәнәс хол йовх күн тоомсрта,
муңхг күн цүүгәнд хәәһәд орна.
4Хуурмг күн киитн цагт һазр хаһлхш,
тиигхлә тәрә хадлһна цагт юм олҗ чадшго[+].
5Күүнә әрүн седвәр – гүн худгин усн мет,
болв ухатань терүг татад гүүнәс авч чадх[+].
6Олн-әмтн эврәннь итклин тускар хәәкрнә,
болв нәәлх дүңгә кү олҗ болхий?
7Үннч күн чиктән бәәнә,
терүнә үйнр кишгтә.
8Хан зарһ кехәр суухла,
терүнә нүүрт хорта йовдл тәәлгдх.
9«Мини зүркнд буру уга,
би килнцәсн цеврлгдүв», – гиҗ кен келх[+]?
10Чиңнүрдхләрн меклсн күн, кемҗәлхләрн меклсн күн –
Деед Эзнд тер җигшүртә[+].
11Баахн күн кергәрн медгднә,
терүнә седвәр цевр-цеерий, үнний?
12Соңсхиг чигн, үзхиг чигн –
Деед Эзн үүдәсмн[+].
13Унтхдан бичә дурл – һууль һуухич,
нүдән бичә ань – цадхлң бәәхич[+].
14«Йир му юмн!» – гиҗ хулдҗ авх күн келнә,
зуг хооран һарн хулдад авсан нер уга магтна.
15Делкәд алтн бәәнә, өңгтә чолун бәәнә,
болв медҗ келсн терүнәс үнтә.
16Талдан күүнә төр хаһлхар орлцсн күн бәәсән бәрүлх,
күүнә гергнә төлә бас тиим бәрүллһ кех[+].
17Мекәр авсн өдмг әмтәхн,
болв хөөннь амн дотр элснд хүврх[+].
18Ухалсн санан күүндхлә орҗ ирдг:
дәәлдхләрн селвг соңс[+].
19Хов зөөдг күн, нуувч чигн келҗ өгдг,
тегәд бурмха күүнлә бичә харһ[+].
20Эцкән, экән харасн күүнә герлнь
харңһу тагт унтрх[+].
21Хамгин эклцд ховдглҗ буласн өвкин зөөр
хөөннь төрүц евәлтә болшго[+].
22«Хорта йовдл өшәһән авх!» – гиҗ бичә кел.
Деед Эзнд нәәл, Тер чамаг аврх[+].
23Чиңнүрдхләрн, әмтиг меклсн күн – Деед Эзнд җигшүртә,
төв биш чиңнүртә болсн му[+].
24Деед Эзн күүнә ишкдл заана.
Күн болһн эврәннь хаалһан яһҗ медхмб[+]?
25Бурхнд андһар, үгән өгхин өмн сәәнәр ухал,
хөөннь терүндән һундрхад бәәвзәч[+].
26Цецн хан хар саната әмтиг сергәх,
тедниг чаңһар засглх.
27Күүнә седвәр – Деед Эзнә шам,
терүг Тер ивтрәһәд герлткнә[+].
28Хааг чик седкл болн үнн хадһлна,
терүнә ширә иткмҗәр батрна.
29Баһчуд чидләрн герлтнә,
көгшдиг буурл үсн кеерүлнә[+].
30Шарх болн шав хар сананас цеврлнә,
күүнә дотрк цокхла чикрнә.

### 21

1Хаана зүркн Деед Эзнә һарт урсхулин усн мет –
сансн талан терүг эргүлх.
2Күн болһн эврәннь хаалһан чик гиҗ санна,
болв Деед Эзн теднә зүрк сөрнә[+].
3Бәрц бәрснәс,
үннәр болн чикәр бәәсн Деед Эзнд таасгдна.
4Деегүр хәләц болн караг зүркн
хар саната әмтнд герллә әдл болҗ үзгднә,
болв теднь килнц болҗана[+].
5Килмҗ элвг бәәдлд күргх,
үүмән-шууган түрү бәәдлд орулх[+].
6Худл-мекәр хоршасн зөөртә күн –
киидән сахняд, үклүр адһна[+].
7Хар саната әмтнә хорнь тедниг алх:
юңгад гихлә, тедн чик йовдл һарһхар седсн уга.
8Мекч күүнә хаалһнь хаҗиһәд геедрәд йовна,
үннч күүнә хаалһнь һо болна.
9Керүлч гергнлә хамдан ик, у герт бәәхин ормд,
герин оран өнцгт бәәсн деер[+].
10Хар саната күн хорар буслна,
хаҗудк әмтән әрвлхш.
11Ичрән геесн күүг шоодхла – дамшлт уга әмтнд ухан орх,
цецн күүг сурһхла – медрл немгдх[+].
12Бурхн хар саната күүнә гериг хәләнә,
тегәд теднә күчинь авна, зовлң өгнә.
13Хәәкрәд дөң сурҗах цагт чикән бөглсн күн
эврән негт оркрх, терүнд дөң болшго[+].
14Нуувчар өгсн белг уур тәәлдг,
дораһар өгсн авлһас һалзурсн күн тогтндг[+].
15Үннч күн байрлтха гиһәд,
хорта күн әәтхә гиһәд,
чик йовдл кегднә.
16Чик хаалһасн хаҗисн күн
харңһу тамд тогтнх[+].
17Бахан хантл нәәрлхдән дурта күн угарх,
чаһрт дурта болн
сәәнәр бәәхдән дуртань байҗшго.
18Чик седклтә күүг сулдххин төлә,
терүг хар саната күүнә ормд сольҗ авна.
Үннч күүг сулдххин төлә,
терүг худлч күүнәс сольҗ авна[+].
19Айстан бурдг болн керүлч гергтә бәәсн дорхнь,
эҗго һазрт һанцарн бәәсн деер[+].
20Цецн күүнә ик үнтә зөөрнь чилдго,
һәргтә күн цугтаһинь һарһад чиләдг.
21Чик болн нәәлвртә бәәдл хәәсн күн
җирһлән чигн, үнниг чигн, тоомсран чигн олх.
22Цецн күн баатрмудын балһс диилх,
теднә итклин улынь күүлх[+].
23Келән татсн күн,
бийән зовлңгас харх[+].
24Сөрсхр болн караг күн – ичрән геесн күн,
тиим күн модьрун йовдлдан догшн[+].
25Хуурмг күүнә седвәрнь үкүд,
юңгад гихлә, терүнә һарнь көдлхәр седҗәхш[+].
26Өдр ирвәс тер седвәрәсн зовна,
болв үннч күн болхла хармнл уга эд-тавран түгәнә[+].
27Хар саната күүнә бәрцнь – Бурхна өмн һарһсн кишго йовдл,
кемр тернь хорта седвәрәр кегдхлә – терүнәс даву кишго йовдл[+].
28Худл герч зарһ деер келхләрн үкх,
үнн герч болсн күн диилх[+].
29Үннч биш күн ичр-һутр уга бәәдл һарһна,
болв үнн седклтә күн эврә хаалһарн йовна.
30Цецн ухан, тоолвр, селвг –
цугтан Деед Эзнә өмн юмн биш[+].
31Ноолдана өдрт әмтн мөрдән белднә,
болв диилвр Деед Эзнәс ирнә[+].

### 22

1Сән нерн ик зөөрәс деер,
әмтнә күндллһн алтнас, цаһан мөңгнәс деер[+].
2Байнь чигн, угатянь чигн зергләд зогсх,
юңгад гихлә, Деед Эзн хойраһинь үүдәлә[+].
3Ухата күн кемр зовлң үзхләрн зулх,
дамшлт уга әмтн һоодан йовад шалтанла харһх[+].
4Деед Эзнәс әәҗ тесвртә бәәснд
байн бәәдл, күндллһн болн җирһл ирдг[+].
5Худлчин хаалһд шөвг болн гөлм харһдг,
әмән хәәрлҗәхнь тиигәрән одшго[+].
6Баһ наста көвүг чик хаалһднь орулхла,
көгшрхләрн чигн терүнәс хаҗишго[+].
7Байн күн угатяг һардна,
өгцтә күн өгйәлсн күүнә ялч.
8Буру бәәдл һарһҗах күн зовлңган үзх,
терүнә уурин һалнь унтрх[+].
9Бәәсн хотасн угатя күүнлә хувалцсн
цаһан саната күн евәл авна[+].
10Ичр уга күүг көөхлә, цүүгән уурх,
зүтклдән болн керүл зогсх[+].
11Цевр седклтә, сән үгтә күн
хаанд өөрхн болх[+].
12Деед Эзн үнниг харна,
худлчин келсн үгиг Тер бурушана.
13Хуурмг күн келнә: «Һаза арслң бәәнә!
Гертәс һарм цацу би үкхв»[+].
14Күүнә гергнә келн – гүн урх,
Деед Эзнә харасн күн терүнд унх[+].
15Кемр баахн көвүн һәргтә болхла,
һәргинь цокад һарһҗ болҗана[+].
16Негнь олзин төлә угатя күүг даҗрад байҗна,
наадкнь байнд бәәснәсн өгәд угарна[+].


Цецн әмтнә һучн цецн селвгүд

17Чикән өг,
цецнә келсн үг соңс,
мини сурһмҗ ав:[+]
18Эн үгмүдиг зүркндән сәәнәр бәр,
кезә чигн тедн чини келнд ортха,
19Деед Эзнд чи иткл ол,
тиигҗ би чамд эндр келҗәнәв.
20Би чамд таслсн һучн товчта үг бичв,
терүнд чи селвг болн медрл олхич.
21Чамаг үнн үгмүд дастха гиһәд,
чамаг илгәсн ахлачнрт чик хәрү өгтхә гиһәд.
22Угатя күүнә ядуһинь олзлад, бичә терүг хоосрул,
түрү-зүдү күүг зарһд бичә һунда,[+]
23юңгад гихлә, Деед Эзн терүнә һундлинь тәәлх,
терүг меклсн күүнә әминь таслх[+].
24Догшн күүнлә бичә үүрл,
уурта күүнлә бичә медлц,
25эс гихлә терүнә хаалһар йовхич,
эврән бийдән гөлм татхич.
26Күүнә төлә даавр бичә адһҗ ав,
күүнә ял даахар бичә сед.
27Кемр өгдг юмн уга болхла,
чини дер-девскр чигн тедн булаҗ авх[+].
28Өвкнрин һарһсн хуучн меҗәг бичә көндә[+].
29Көдлмштән дигтә-тагта кү үзлчи?
Теднчнь харчудт биш, болв хаанд көдлҗәнә.

### 23

1Һардачнрла хамдан хот эдлхәр ширән ард суухларн,
өмнчнь кен бәәхинь сәәнәр хәлә.
2Кемр хотд ховдг болхла, хотан тат.
3Хотын әмтәхнднь бичә дурл,
терчнь меклх юмн.
4Зөөр олхар дегд бичә көөлд,
кезә зогсхан мед;[+]
5зөөриг хәләхәр седхлә, агчмд уга болҗ одна:
һәрдин җивр бийдән урһасар,
терчнь нисәд теңгрт йовҗ оддмн[+].
6Үлү үздг хәләцтә күүнлә бичә хот ид,
хотин әмтәхнднь бичә дурл;
7терүнә дотркнь – нуувч.
«Ид, у», – гиҗ чамд келх,
болв зүркнь чамд тусҗахш;
8зальгсн хотан һарһхич,
сән үгән киидән үрәхич.
9Һәргтә күүнд бичә юм кел –
чини ухата үгиг тер наад бәрх.
10Өвкнрин һарһсн хуучн меҗәг бичә көндә,
өнчнә тәрәнд бичә күчәр ор;[+]
11теднд күчтә Харсач бәәнә,
теднә күндинь Харсач даах[+].
12Зүркәрн сурһмҗ ав,
медрлин үг соңс.
13Көвүһән сурһмҗ уга бичә үлдә,
ташмгдад авхла – үкшго:[+]
14чи терүг цокхла,
хөөннь үкләс татҗ авч чадхич.
15Көвүн минь, кемр чини зүркн ухата болхла,
мини зүркнд чигн байрта болх.
16Кемр чи чикәр келхлә,
би байсхв.
17Чини зүркн килнцтә әмтнд бичә үлү үзтхә,
болв Деед Эзнәс кезә чигн хортха,[+]
18юңгад гихлә, күләҗәх цаг ирхлә,
чини нәәлвр хоцршго[+].
19Көвүн минь, соңс, цецн бол,
чик хаалһд зүркән өг.
20Чаһрт авлгдад, махнд машурҗах әмтнлә
бичә хамдан йов,[+]
21юңгад гихлә, әркнч болн ховдг күн угарх,
хуурмг бәәдл чамаг салврха хувцар орах.
22Һарһсн эцкән соңс,
экән көгшрхлә, бичә терүнд дурго бол[+].
23Үнниг олҗ ав,
цецн бәәдл, сурһмҗ, тоолвр чигн бичә ге.
24Үннч күүнә эцкнь җирһх,
цецн күүнә эцк-эк байрта бәәх.
25Чини эцкчнь, экчнь байрлтха,
чини эцк-эк җирһтхә.
26Көвүм! Зүркән нанд тусха,
мини хаалһ хәлә.
27Юңгад гихлә, аля күүкд күн гүн нүкнлә әдл,
күүнә гергн үүтхн худгла әдл[+].
28Терчнь гетҗәх тоначла әдл,
хорта йовдл икдүлнә[+].
29Кенәд эн яхлҗ зовҗ бәәхмб?
Кенәд эн цүүгән, һундл болҗахмб?
Зәрмснь көк балмг сөрв альдас авб?
Зәрмсиннь нүднь цәәҗ одсмб?
30Терчнь чаһрт шилтсн әмтнә бәәдл,
тедн амтта чаһр оньдин хәәлднә.
31Чаһр яһҗ улаҗахинь,
сав дотр яһҗ буслҗахинь,
яһҗ амрар уугдҗахинь бичә хәлә,[+]
32хөөннь тер моһа мет зуух,
хорта моһа мет хатхх.
33Тер цагт күүнә гергчүдәр соньмсхла,
толһад хаҗһр ухан орх,
34тегәд чи теңгсин тал дунд кевтсн мет,
харулин орад кевтсн мет болхич.
35«Намаг цокла, – гиҗ келхич. – Тернь нанд төрүц юмн биш.
Намаг гүвдлә – би нам медсн угав,
болв унтад серхләрн,
би хуучарн әркдәд бәәхв».

### 24

1Хар саната әмтнд бичә үлү үз,
теднә негнь бичә бол,[+]
2юңгад гихлә, теднә уханд зуг догшн седвәр орна,
келәрн негнднь зовлң өгхәр бәәнә[+].
3Ухаһар гер тосхгдна,
тоолврар тер батрна,
4үнтә болн седкл туссн тоотар
бәәриг медрл дүүргх[+].
5Цецн күн чидлтә,
медрлтә күн күчтә болдг[+].
6Ноолданд орхларн, селвг соңс:
селвгчнр олн болхла – чи диилхич[+].
7Һәрг мергн уха медшго,
балһсна әмтн хурдг ормд аман чигн аңһаҗ чадшго.
8Хорта йовдл һарһхар седсн күүнд
му ухата гиҗ нер өгх.
9Һәргин седвәр – килнц,
ичрән геесн күн әмтнд җигшүртә[+].
10Кемр чи зовлңта өдрт гейүрхлә,
чидләрн түрҗәнәч[+].
11Алхар авч йовх әмтиг харс!
Йосн бишәр үктхә гисн әмтиг татҗ авч чадхвчи[+]?
12«Бидн терүнә тускар медсн угалм!» – гиҗ чи келхич.
Болв Бурхн теднә зүрк сөрҗәхинь меддгови?
Чини җирһлин харул цугинь меднә –
күн болһиг Тер күцәсн ачин кирцәһәр ачлх[+].
13Көвүн минь, бал ид, энчнь сән,
чини хоолд зөөгин гер әмтәхн болх[+].
14Тедү мет цецн уха медлһн чини седклд тусх.
Кемр терүг олҗ авсн болхла,
тиигхлә, чини иргч болн нәәлвр геедршго[+].
15Хар саната күн,
үннч күүнә герин һаза бичә гет,
терүнә бәәринь бичә хамхл:[+]
16үннч күн дола дәкҗ унад – босх,
хар санатань бүдрхләрн – зовлңгла харһх![+]
17Чини дәәсн унхла, бичә байрл,
терүг бүдрхлә, бичә чини зүркн байрлтха,[+]
18эс гихлә, Деед Эзн үзх, тернь Терүнд таасгдшго.
Тегәд ууран чини дәәснәс хаҗугшан заагрулх[+].
19Хорта әмтнд бичә уурл,
хар саната әмтнд бичә үлү үз,[+]
20юңгад гихлә, хорта бәәдлд иргч уга,
хар саната әмтнә герлнь унтрх[+].
21Көвүн минь, Деед Эзнәс ә, хаанас ә,
урвачнрас холд йов,[+]
22юңгад гихлә, теднәс зовлң генткн ирнә:
ямаран му юм үзүлхинь эврән медшгоч.


Цецн әмтнә цецн селвгүдин хураңһу

23Цецн әмтнә талдан үгнь эн:
чирә хәләсн зарһ – сән биш[+].
24Хар саната күүнд зөв өгчәхнь –
келн-әмтнә харалла харһх,
отгин әмтнәс көөгдх[+].
25Болв бурута кү засглснь байрлх, күцлтә болх.
26Чик хәрү – аминь үмсснлә әдл.
27Түрүләд хаша дотркан яс,
тәрәнә һазран эвтнь орул,
дарунь эврә герән бәр.
28Киидән таньлан бурушаҗ герчнь бичә бол –
чини келнәс худл бичә һартха[+].
29Таньлин тускар бичә герчл.
«Нанд кесинь терүнд би хәрү үзүлсүв!» – гиҗ бичә кел[+].
30Нег дәкҗ би хуурмг күүнә тәрәнә хаҗуһар йовув,
тоолвр уга эзнә урһҗах үзмин хаҗуһар йовув.
31Би тенд иим юм үзүв: эргндкиг бүтәдг бура урһҗ,
хорта өвсәр тәрәнь дүүрч,
чолун хашань нурад унҗ.
32Би хәләһәд, ухалҗаһад,
үзәд, сурһмҗ медсм эн:
33невчк унтҗахла, үрглҗәхлә,
элкән теврәд бас суухла –
34түрү бәәдл чам тал елдң күн кевтә ирх,
түрлһн хулхач кевтә генткн ирх[+].

### 25


Хизкийин хаана цуглулсн Соломона цецн селвгүд

1Соломона талдан цецн селвгүд. Тернь Иудейин хан
Хизкийин әмтәр цуглулгдҗ[+].
2Нуувчиг үүдәсн Бурхн туурмҗта,
нуувчиг медсн Хан туурмҗта[+].
3Теңгрин өндриг, һазрин гүүниг болн
хаана ухаг медҗ болшго.
4Цаһан мөңгнәс хутхгдсн керг уга тоотыг авад хайхла,
урч ааһ кеһәд һарһх.
5Хаана хаҗудк хар саната күүг уга кехлә,
чик йосар ширәнь батрх[+].
6Хаана өмн бичә бардмнад бә,
бийәсн деегшән ямта улсин нүүрт бичә деегүр бәәдл һарһ[+].
7Сәәчүдин нүүрт чамаг бассн дорхнь,
«Деегшән һар», – гиҗ келснь деер болх.
Нүдәрн үзсән,
8зарһинь келһхәр бичә адһ.
Эс гихлә, өөрхн әмтнчнь чамаг ичәхлә,
хөөннь ямаран болх?
9Өөрхн күүнлә эврә кергәр зарһд ор,
күүнә нуувчиг бичә тара.
10Кемр келхләг – чамд му нер зүүлһх,
тегәд чамаг һутахнь маһд уга.
11Цаглань келсн үг –
цаһан мөңгн сиилвр деер бәәх алтн альмн[+].
12Цецн күүнә кесн бурушалһн
алтн чимкүр, улан мөңгн кегдл мет[+].
13Эзндән нәәлвртәһәр кергән күцәдг күн
тәрә хадлһна гүргүд цасна киит орулснла әдл болна,
эврә нойнд чидл орулна[+].
14Үүлн хурна, салькн көдлнә,
болв хур мел орхш.
Тедү мет хоосар белг өгнәв гиҗ келсн күүнлә әдл болҗана[+].
15Удан тесвр һардачиг чигн иткүлх,
җөөлн келн ясиг чигн күүлх.
16Бал олҗ авхларн – цадтлан ид,
болв бөөлҗтлән бичә ховдгл;[+]
17нәәҗ талан дегд дару-дарунь бичә одад бә,
эс гихлә чамас тер цуцрх.
18Өөрхн күүнә худл герчнь –
бүдүн модн, селм, хурц сумн мет тиим[+].
19Хамхрсн шүднәс, доһлң көләс тус уга,
тедү мет зовлңта өдрлә нәәлвр уга күүнәс тус уга.
20Киитн өдрт хувц таслҗ тәәлсн мет,
шав деер давс цацсн мет –
тиигҗ күүнд зовлңта цагтнь байрта ду дуулснла әдл болҗана.
21Кемр чини хортн өлсҗәхлә – өдмг өг,
кемр ундасҗахла – ус уулһ:[+]
22тиигҗ чи терүнә толһа деер шатҗах нүүрс хураҗанач,
чамаг болхла, Деед Эзн ачлх[+].
23Ар үзгин салькн нигт хур авч ирнә,
ховч күүнә келнәс му хәләц һарна.
24Керүлч гергнлә хамдан ик, у герт бәәхин ормд,
герин оран өнцгт бәәсн деер[+].
25Ундасад зовсн күүнд киитн усн тааста,
тедү мет холас ирсн сән зәңг тааста[+].
26Хар саната күүнә өмн чичрҗәх үннч күн
бузрдсн худгла, киртә булгла әдл.
27Балыг ховдглад идхлә му,
эс гихлә буульмҗ күләсн бас му.
28Бийән бәрҗ чаддго күн,
хаша уга хамхрсн балһсна бәәдлтә.

### 26

1Зунын дунд орсн цасн мет,
хадлһна цагт орсн хур мет,
һәргтә күүнд туурмҗ хальдшго[+].
2Шовун нисәд давх, харада нисәд йовх,
тедү мет киидән тәвсн харал хаҗуһар давх[+].
3Ташмг – мөрнд, хазар – элҗгнд,
тегәд һәргин нурһн бураһар шавдгдх[+].
4Һәргтә күүнлә әдл болшгон төләд,
терүнд һәргтәһәр хәрү бичә өг.
5Һәргтә күн бийән цецнд тоолдгоһар,
келснднь терүнд бас һәргтәһәр хәрү өг[+].
6Эврәннь кергән һәргтә күүнд даалһснь
бийән барх, дәкәд зовлңд даргдх.
7Доһлң күүнә көлнь коочиснлә әдләр,
тедү мет һәргин амнд үлгүр тус уга.
8Һәргтә күүг туурулснь –
сумиг саадгт бооснла әдл болдг[+].
9Согту күн хатханчгта мод бәрсн,
һәргтә күн үлгүрлҗ келхәр седсн әдл болдг.
10Һәргтә күүг, эс гихлә кениг болвчн нәәмәдлҗ авснь –
цугтаһинь даранднь саадгар хаһад шавтаҗах күүнлә әдл.
11Ноха эврәннь һульһсн һазрт хәрү ирдг мет,
тиигҗ һәргтә күн бас һәргтә йовдлан давтна[+].
12Бийән цецнд тоолҗах күүг үзлт?
Муңхг күүнә туснь нам ик болдг[+].
13«Хаалһ деер арслң бәәнә!
Аң уульнцар гүүҗ йовна!» – гиҗ хуурмг күн келнә[+].
14Түңгдәсн унҗҗах үүдн мет,
тиигҗ хуурмг күн кевтртән көндрнә.
15Хуурмг күн һаран ааһд орулна,
зуг амндан күргтлән цуцрх[+].
16Хуурмг күн бийән
ухата үг келҗәх долан күүнәс деер цецнд тоолна.
17Күүнә зүткәнд йирдән орхла,
нохан чикнәс татснла әдл.
18-19Өөрхн күүһән меклснь, дәкәд
«Би наадлв!» – гиҗ келснь
шачах сум хаяд, үкл илгәһәд,
адрҗах күүнлә әдл.
20Түлән чилхлә – һал унтрдг,
ховч уга болхла – цүүгән чилдг[+].
21Цогас халун һардг,
түләнәс һал һардг.
Тиигәд ховчин үгәс – өшәрклһс һардг.
22Ховчин келн әмтәхн хотла әдл,
күүнә дотр – гүүнднь орна[+].
23Хорта седвәрән бултулад келҗәх сән үг –
шавр савиг ширдсн мөңгн ширлә әдл[+].
24Хар саната күүнә келн зуһу,
седклдән му йовдл тер бәрҗәнә.
25Дунь җөөлн болв чигн бичә итк,
терүнә зүркнд йир олн хорта зура бәәнә.
26Тер дурго бәәдлән мекәр бултулҗана,
болв хар саната күүнә хорнь цуг әмтнд медгдх.
27Күүнд харшлад малтсн нүкндән эврән ундг,
тер күүнд харшлад түлксн чолун дор эврән ордг[+].
28Худлч му келҗәх күүндән дурго,
зуһуч келәрн терүг зовлңгд орулх.

### 27

1Маңһдурк өдрәрн бичә бардмн,
ю авч ирхинь чи медҗәхшич[+].
2Эврән бийән биш, талдан күн буульг,
чини биш, талдан күүнә келн буульг.
3Чолун күнд, элсн гиигн биш,
болв һәргин һарһдг ааль хойраһаснь күнд[+].
4Цухл догшн, ур аврлт уга,
болв үлү үзлһнд кен эс авлгдхмб[+]?
5Илднь келсн күн
тагчг бәәсн иньгәс деер[+].
6Дурта күн цевр седкләсн өвдкәнә,
хар саната күн зуһудад үмснә[+].
7Цадхлң күн зөөгин гер ишкәд үрәх,
өлсҗәх күүнд һашун юмн әмтәхн болх[+].
8Төрсн һазран үлдәсн күн,
үүрәсн нисҗ һарсн шовунла әдл.
9Сәәхн үнртә тосн болн күҗин үнр зүркнд байр үүдәнә,
тедү мет седкләсн өгсн иньгин селвг сән.
10Бийиннь иньгүдән чигн, эцкиннь иньгүдиг чигн бичә март;
зовлң үзгдхлә – төрлмүд талан бичә од:
холд бәәх ахас, хоша бәәх әмтн деер[+].
11Көвүн минь, ухата бол, зүрким байрлул,
тегәд би деерлксн әмтнд хәрүһинь өгч чадхв[+].
12Ухата күн кемр зовлң үзхләрн зулх,
дамшлт уга әмтн һоодан йовад шалтанла харһх[+].
13Талдан күүнә төр бийдән авснь – хувцан бәрүлх,
күүнә гергнә төлә бас тиим юм бәрүллһн кегдх[+].
14Өрүн өрләһәс авн хоша бәәх күүг
хәәкрәд йөрәсн – харал тәвснлә әдл.
15Керүлч гергн бората өдрт орсн хурла әдл[+].
16Терүг хөрсн – сальк бәрснлә әдл,
эс гихлә, альхндан тос атхснла әдл.
17Төмр төмрәр хурцгддг,
күн – талдан әмтәр.
18Темснә мод асрсн күн – терүнә темс иддг,
бийиннь ахлачан хәләсн күн ачлврта болдг[+].
19Уснд чирә үзгдснлә әдләр,
тедү мет күн оңгдан күүг эврәннь зүркәрн медх.
20Үклин һазр хандго,
түүшң күүнә нүдн хандго[+].
21Цаһан мөңгиг болн алтыг һалар цеврлнә,
тиигҗ күүнә нерн цеврлгднә[+].
22Кемр һәргиг буудяла хамдан савд нүдв чигн,
терүнәс һәргинь һарһҗ болшго.
23Эврәннь хөөдин тооһинь мед,
хош малдан килмҗән өг;
24юңгад гихлә, ямаран чигн көрң мөңк биш,
хаана бәрҗәсн йосн хөөт үйнрт зәрмдән өггдго[+].
25Болв өвсн хумхархла, шин ноһан урһна,
уулын белд урһсн өвсн хадгдва;
26хөөнәс чамд хувцн авгдх,
яман мал һазрин ялд өггдх,
27ямана үсн икәр өггдх,
тернь чамд болн чини өрк-бүлд хот болх,
чини зарцнр цадхлң бәәх.

### 28

1Ардаснь эс көөлдв чигн хар саната күн зулад гүүнә,
үннч күн болхла, арслң мет таг-яг[+].
2Орн-нутгт үүмән болхла – залачнр олн,
зуг ухата, медрлтә залачла нутг батрх.
3Һуульһнчнриг шахчах бас тиим һуульһнч күн –
тәрсн тәрәг таслҗах ик хурта әдл[+].
4Бурхна зака мартсн күн – хар саната әмт буульҗана,
закаһар бәәсн күн теднлә ноолдна.
5Хар саната әмтн чик үннә неквр медҗәхш,
зуг Деед Эзиг хәәҗәснь терүг күццднь медх.
6Хар мөртә баяч дорхнь
цеврәр бәәдг угатя күн деер[+].
7Тоолврта көвүн Бурхна закаһар бәәнә,
седвәр уга күүнлә үүрлдгнь эцкән ичәнә.
8Байҗхар седҗәх арсмч
эврә мөңгән талдан күүнд өгйәһәр өгхләрн,
өгснәсн үлүһәр сурна.
Үнндән болхла, тер угатя өр-өвчин төлә цуглулҗана[+].
9Бурхна закана үгмүдиг соңсхар седҗәдго күүнә
зальврлһн чигн җигшүртә[+].
10Чик седклтә күүг
хорта хаалһдан мекләд орулҗахнь –
бийиннь гөлмдән бәргдх,
цеврәр бәәдг күүнд сән хөв күртх[+].
11Баяч бийән цецн күүнд тоолна,
зуг угатя серлтә күн терүг һәргтәһинь меднә[+].
12Үннч әмтн байрлна – эргндк җирһнә;
хар санатань йос һардад өөдлхлә, олн улс зовна[+].
13Бийиннь килнц бултулхла – сән юм бичә күлә;
килнцән медәд бурушахла – хәәрлтд күрхч[+].
14Деед Эзнәс әәснь кезә чигн кишгтә,
догшн седклтә күн гүрмлә харһна.
15Угатя әмтнә муңхг һардач –
күркрҗәх арслңгин, иигәрән-тиигәрән гүүҗәх аюһин бәәдлтә болдг[+].
16Һардач йир муңхг болхла, цуглулдг алвнь икднә;
зуг олз эс хәәсн күүнә наснь ут болх.
17Цус асхад, ноолдхар седдг күн –
үктлән тенҗ йовг,
амрлт бичә үзтхә[+].
18Хорта йовдл һарһдго күн үкшго,
хаҗисн хаалһар йовдгнь генткн үкх[+].
19Һазр эд-бод кесн күн цадхлң болх,
киидән цаган үрәснь угарх[+].
20Нәәлвртә күн олн евәлтә,
байҗхар адһҗах күн засгла харһлго бәәшго[+].
21Чирә хәләсн зарһч сән биш:
тиим күн зүсм өдмгәс көлтә килнц һарһх[+].
22Ховдг күн байҗхар адһна,
зуг терүгән дахлдн угархан медҗәхш[+].
23Зуһудад келсн үгд биш,
тегәд керлдснд чамд ханлтан өргх[+].
24«Килнц биш», – гиһәд эцкәсн, экәсн булалдсн күн
тонулчла негн болҗана[+].
25Олзд дурта күн цүүгә татна,
Деед Эзнд иткдгнь сән керг күцәнә[+].
26Зуг бийдән нәәлснь – һәргтә,
Цецн Ухана хаалһар йовснь әәмшгәс харсгдх.
27Бәәснәсн угатя күүнлә хувалцснь – дуту уга бәәнә,
нүдән аняд, эс медсн болснь килнцән икдүлҗәнә[+].
28Хар саната әмтн өөдлхлә – теднәс олн бултна,
тедниг күчән геехлә, чик седклтә әмтн өснә[+].

### 29

1Шоодвр соңсад уурлсн күн
генткн алгдх, дәкҗ әмдршго[+].
2Үннч әмтн чидлтә болхла, келн улс байрлна;
хар саната әмтн йос һардхла, олн улс зовна[+].
3Цецн Уханд дуртань эцкән байрлулна,
аля әмтнлә үүрлдгнь олсан тарана[+].
4Хаана чик зарһ орн-нутгиг батрулна,
авлһ терүг хамхлна.
5Өөрхн күүндән зуһудснь –
көл дорнь гөлм татҗана[+].
6Килнц – хар саната күүнә бәрән,
кемр үннч күн килнц эс һарһхла, тер икәр байрлх[+].
7Үннч күн угатя күүнә түрүг меднә,
хар саната күн медхәр седхш[+].
8Ичр уга әмтн балһс хутхна,
ухата әмтн цухл тогтнулх[+].
9Кемр ухата күн муңхгла зарһцхла,
үүмән болн инәдн зогсшго.
10Алачнр цевр күүнд дурго,
үннч күүг алхар седцхәнә[+].
11Муңхг күн цухлд дурлна,
ухата күн терүг унтрана[+].
12Кемр толһач худл соңсдг болхла,
терүнә сөөвңгүд чигн худлчнр.
13Угатя болн даҗрдг әмтиг негдүлдгнь –
хойраднь Деед Эзнә өгчәх җирһл[+].
14Кемр хан угатя әмтнә зарһ чикәр кехлә,
терүнә ширәнь мөңкинд хольвршго[+].
15Цокад, шоодад бәәхлә – ухан ордг,
һазалсн үрн экдән му нер өгнә[+].
16Чик санан уга әмтн күчтә болхла – килнцнь күчтә,
болв үннч әмтн теднә дорацлһ үзх[+].
17Көвүһән сурһ – терүнә төлә таварн бәәхич,
тер чини байр болх[+].
18Медлгчин үзгдл уга болхла – олн-әмтн дурндан бәәнә,
зуг Бурхна Закаһар бәәдг күн кишгтә[+].
19Мухла күүг үгин иләр иткүлҗ болдго,
медв чигн терүгән келшго.
20Шулун келдг кү үзлч?
Муңхг күүнә туснь нам ик болдг[+].
21Кемр мухлаг бичкнәсн эрклүлхлә,
цаарандан сән юмн үзгдшго.
22Ноолдач күн цүүгә татна,
уурта күн хорта йовдл икдүлнә[+].
23Деер санатань басгдх,
тогтун күн күндтә болх[+].
24Хулхачла үүрлсн күн – эврән бийдән хортн:
хулхачиг хараҗахиг соңссн бийнь тагчг бәәнә[+].
25Татата гөлм – әмтнә өмнк әәмшг,
зуг Деед Эзнд нәәлснь харҗ хадһлгдх[+].
26Кесгнь толһачин хәәрлтд орхар хәәнә,
зуг күүнә зарһчнь Деед Эзн[+].
27Үннч күн худлчнрас җигшнә,
чик санан уга әмтнд үннч күн җигшүртә.

### 30


Агурана таслсн товчта үгмүд

1Иакин көвүн Агурана бахмҗта үгмүд.
Эн залу Итиэлд, Итиэлд болн Ухалд иигҗ келсмн:
2– Цуг әмтнәс би хамгин муңхгньв,
нанд күүнә тоолвр уга.
3Би цецн ухана медрл авч чадсн угав,
Бурхна тускар юм медхшв.
4Теңгр деер кен күрәд буув?
Кен салькиг альхндан атхв?
Кен усиг хувцндан орав?
Һазрин меҗә кен тогтав?
Терүнә нернь кемб? Тер көвүн үрнә нерн кемб?
Чи йирдән меддг болхич[+]?
5Бурхна үгмүд цевр:
Терүнд өөрдсн күн болһна халхцнь Тер болҗана[+].
6Терүнә келсн үг болһнд бичә юм нем,
эс гихлә, чамаг илдкхлә – худлч болхич[+].
7Хойрхн юмна тускар Таниг, Деед Эзн, сурҗанав,
намаг әмд деерм бичә уга ги:
8Хоосн болн худл үг нанас холҗул,
нанд угарх юм чигн, байҗх юм чигн бичә өг,
мини хүв өдмгиг кемҗәләд өг:[+]
9дегд цадхларн цөкрәд: «Эн кемб – Деед Эзний?» – гиҗ
би келдгоһар, эс гихлә угархларн мини Бурхна
нер һутаһад хулха кедгоһар[+].
10Эзнә нүүрт зарциннь тускар бичә му кел,
эс гихлә чамд терүнә седвәр тусх, чи гемшәгдхич[+].


Таслсн товчта үгмүдин бас нег хураңһу

11Эцкән, экән харадг әмтн бас бәәнә;[+]
12бийән сәәнд тоолдг әмтн бәәнә,
зуг үнндән эврәннь килнцин кирәс тедн цеврлгдҗ чадшго;[+]
13караг, деегүр хәләцтә әмтн бәәнә,[+]
14угатя әмтн хоорнд даҗрад,
өнчн-өвүһин әминь таслхар седдгнь бәәнә;
теднә шүднь – үлд мет,
теднә өргнь – хасвчин балг мет[+].
15Шигдәч хойр күүктә: мел «ас, ас!» – гицхәдг.
Һурвн юмн төрүц ханшго,
бас дөрвдгчнь: «Болх!» – гиҗ келшго:
16үклин һазр, үр-сад һарһдго гесн,
усар ивтрҗ хандго һазр,
«Болх!» – гиҗ төрүц келдго түүмрин һал.
17Кемр эцкән наад бәрдг болхла,
экән тевчдго болхла – терүнә нүдиг
керә тиньгр һазрт чоңкх,
хар шовун терүг тасчад идх[+].
18Һурвн юмн намаг өврәнә,
дөрвдгчинь чигн би медҗ чадсн угав:[+]
19Һәрдин хаалһ теңгрт,
моһан хаалһ уулын хадт,
кермин хаалһ теңгс дунд,
залу күүнә хаалһ гиҗгтә күүкн тал һардг.
20Аля күүкд күүнә хаалһ иим:
идәд, урлан арчад келх:
«Би му юм һарһсн угав».
21Һурвн юмнас һазр чичрнә,
болв дөрвдгчинь чигн дааҗ чадҗахш:
22хан болсн мухлаг,
цадтлан иддг һәргиг,[+]
23мордсн ичр уга гергиг,
нойна хатна орм эзлсн мухла күүкд күүг.
24Һазр деер дөрвн бичклдәс бәәнә,
болв тедн ухатаһас ухата:
25зунын дуусн хотан хурадг
әрә торсн бәәдлтә бийнь – әмтә шорһлҗс;[+]
26хад дунд бәәрән бәрдг
күчн тату уулын хулһнс;
27царцахаст хан уга,
болв тедн нег зергләһәр йовна;
28көлдән тордг гүрвлдә
хаана хашад чигн орна.
29Һурвланнь цогц сәәхн урһцта,
дөрвдгчнь болхла – бат ишкдлтә:
30аңгуд дунд баатр арслң,
тер кениг чигн өмнәһәрн һарһшго;
31эр така-дахулгч, эр яман болн
цергин көтләч хан болҗана.
32Кемр эргүһәр бийән давулҗ буульсн болхла,
кемр хар саната юм һарһхар седҗәхлә,
альхарн аман ха[+].
33Эс гиҗ үс бүлхлә – тосн һардг,
тегәд хамрар цокхла – цусн һардг,
тиигҗ ууртан хордхла – өшән ирдг.

### 31


Лемуил хаана таслсн товчта үгмүд

1Лемуил хаана хадһлсн экин сурһсн сурһмҗнь эн:
2Көвүн минь, чамд ю келхмб?
Геснәсн һарһсн көвүн минь, юн болҗана?
Мини Бурхнд зальврад авсн көвүн минь, юн болҗана?
3Күчн-чидлән гергчүдт бичә үрә,
хаадудыг хоосрулдг теднд бийиннь хаалһан бичә медүл[+].
4Хаадуд биш, Лемуил,
чаһр уухнь хаадуд биш.
Тедү мет сәәчүд уух әрк бийдән хәәшго;[+]
5дегд әркдхләрн – закас мартцхах,
хүв тату улсин зөвинь харсшго.
6Үрәд үкҗәх күүнд әрк өгтн,
седкләрн һашудҗах күүнд чаһр өгтн:[+]
7уухларн – бийиннь түрү бәәдл мартх,
зовлңгин тускар ухалшго.
8Бийән харсҗ чадшго күүнә ормд кел,
чидл уга күүнә зөв харс[+].
9Чик йовдл харсад кел,
угатя болн хөв уга күүнә зөв харс[+].


Әрүн седклтә гергиг буульлһн

10Әрүн седклтә герг яһҗ олҗ авхмб?
Терчнь хамгин ке чолунас үнтә,[+]
11залуһин зүркн терүг иткҗәнә,
тиим гергнлә тер түршго,
12насн туршарт тиим гергн залудан туста болх,
хорта юм һарһшго.
13Терүнә һарнь көдлмш хәәх:
ноос көндәв чигн, олс бәрв чигн.
14Тиим гергн хулд кедг керм мет –
хот-хоолан холас хәәнә.
15Өрк-бүлдән хотинь белдхәр,
зарцнртан даалһвр өгхәр
нарн һартл тер сернә[+].
16Тәрәнә һазр шүүһәд хулдҗ авна,
үзмин мод тәрнә. Көлсәрн мөңг олна.
17Цогц-махмуднь күдр-бадр,
һарнь чидлтә.
18Керг сәәнәр күцхлә,
сөөд чигн терүнә герлнь унтрхш.
19Һарарн утц ээрнә,
хурһарн иигән тәвхш.
20Һуульһнч күүнд альхнасн өгнә,
кишгән гееснднь дөң болна[+].
21Терүнә өрк-бүлнь цаснас әәшго –
тедн цугтан хойр давхр үнтә улан эдәр оралһата.
22Бийдән чигн тер хувц уйна,
олсн эдәр болн үнтә шеемг эдәр уйсн хувцта.
23Олна нүүрт терүнә залуг меднә,
эврәннь һазра улсин медәтнр дунд тер сууна.
24Тиим күүкд күн хулдхар хувцна эд кенә,
кувцнрт бүс уйна.
25Тер күчтә, күндтә күн,
ирҗәх өдрт байрлна,
26тер гергнә келнднь цецн үгмүд,
тер сән сурһмҗ өгнә,
27гер дотрк төр яһҗ хаһлгдҗахиг хәләнә,
киидән өдмг идҗәхмн уга.
28Үрдүднь терүг байртаһар буульна,
залунь таасад магтна:
29«Әрүн седклтә болх дүңгә олн гергчүд билә,
зуг чи цугтаһаснь деерч!»
30Ке бәәдл меклнә, сәәхн бәәдл юмб?
Зуг Деед Эзнәс әәсн гергнд магтал өрггднә.
31Терүг кесн күцәмҗәрнь үнлтн,
олна нүүрт терүнә кергинь буультн![+]

+ 1:1 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 25:1, Цецн Ухана Багш 12:9

+ 1:3 Цецн селвгүд 2:9

+ 1:4 Цецн селвгүд 8:5

+ 1:7 Йов 28:28, Псалмс 110:10, Цецн селвгүд 8:13, Цецн селвгүд 9:10, Цецн селвгүд 16:6

+ 1:8 Цецн селвгүд 6:20

+ 1:9 Цецн селвгүд 4:9

+ 1:10 Давтх Закан 13:8, Цецн селвгүд 16:29

+ 1:11 Псалмс 9:30, Псалмс 63:5,

+ 1:12 Числа 16:32-33, Псалмс 123:3, Псалмс 27:1

+ 1:15 Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 4:14, Цецн селвгүд 24:1

+ 1:16 Цецн селвгүд 6:18, Рим. 3:15

+ 1:19 Цецн селвгүд 15:27

+ 1:20 Цецн селвгүд 8:1, Цецн селвгүд 9:3

+ 1:22 Цецн селвгүд 8:5, Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 21:24

+ 1:25 Псалмс 106:11

+ 1:26 Псалмс 2:4

+ 1:28 Йов 27:8-9,

+ 2:1 Цецн селвгүд 1:8

+ 2:4 Цецн селвгүд 3:14

+ 2:5 Цецн селвгүд 1:7

+ 2:6 Яков 1:5

+ 2:7 Цецн селвгүд 30:5

+ 2:8 Псалмс 90:11

+ 2:9 Цецн селвгүд 1:3

+ 2:14 Цецн селвгүд 10:23, Цецн селвгүд 15:21,

+ 2:15 Псалмс 124:5, Цецн селвгүд 14:2

+ 2:16 Цецн селвгүд 6:24, Цецн селвгүд 7:5, Цецн селвгүд 23:27

+ 2:18 Цецн селвгүд 5:5, Цецн селвгүд 7:27

+ 2:21 Псалмс 36:11, Мат. 5:5

+ 2:22 Цецн селвгүд 10:30

+ 3:1 Цецн селвгүд 1:8

+ 3:2 Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 4:10, Цецн селвгүд 9:11, Цецн селвгүд 10:27

+ 3:3 Цецн селвгүд 6:21, Цецн селвгүд 7:3

+ 3:5 Псалмс 36:5

+ 3:6 Цецн селвгүд 11:5

+ 3:7 Цецн селвгүд 12:15, Йов 28:28

+ 3:9 Нүүдл 23:19, Нүүдл 34:26, Давтх Закан 26:2

+ 3:10 Давтх Закан 28:8,

+ 3:11 Псалмс 93:12, Йов 5:17

+ 3:12 Давтх Закан 8:5, 1Кор. 11:32, Евр. 12:6, Апокал. 3:19

+ 3:14 Йов 28:15, Цецн селвгүд 8:19, Цецн селвгүд 16:16

+ 3:15 Йов 28:18, Цецн селвгүд 8:11

+ 3:16 Цецн селвгүд 3:2, Цецн селвгүд 4:10, Цецн селвгүд 9:11, Цецн селвгүд 10:27, Цецн селвгүд 8:18, Цецн селвгүд 22:4

+ 3:18 Эклц 2:9, Эклц 3:22, Цецн селвгүд 11:30, Цецн селвгүд 13:12, Цецн селвгүд 15:4

+ 3:19 Псалмс 103:24, Цецн селвгүд 8:27, Псалмс 135:5

+ 3:20 Эклц 7:11, Йов 36:27

+ 3:23 Цецн селвгүд 10:9, Псалмс 90:12, Цецн селвгүд 4:12

+ 3:24 Йов 11:19

+ 3:25 Псалмс 90:5

+ 3:27 Һалатьянхн 6:10

+ 3:28 Левит 19:13, Давтх Закан 24:14-15

+ 3:31 Псалмс 36:1, Цецн селвгүд 23:17, Цецн селвгүд 24:1, Цецн селвгүд 24:19

+ 3:33 Йов 8:6, Цецн селвгүд 14:11

+ 3:34 Псалмс 1:1, Яков 4:6, 1 Пётр 5:5

+ 4:1 Цецн селвгүд 1:8

+ 4:4 Левит 18:5,

+ 4:9 Цецн селвгүд 1:9

+ 4:10 Цецн селвгүд 3:2, Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 9:11, Цецн селвгүд 10:27

+ 4:12 Цецн селвгүд 3:23

+ 4:13 Цецн селвгүд 3:18

+ 4:14 Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 1:15

+ 4:16 Псалмс 35:5,

+ 4:18 Йов 11:17, Йов 22:28, Псалмс 96:11, Мат. 13:43

+ 4:19 Иох. 12:35

+ 4:22 Цецн селвгүд 14:30

+ 4:24 Цецн селвгүд 6:12

+ 4:26 Евр. 12:13

+ 4:27 Давтх Закан 5:32, Давтх Закан 28:14

+ 5:1 Цецн селвгүд 4:20

+ 5:3 Цецн селвгүд 2:16, Псалмс 54:22

+ 5:4 Цецн Ухана Багш 7:26

+ 5:5 Цецн селвгүд 2:18, Цецн селвгүд 7:27

+ 5:15 Соломона хамгин сән дун 4:15

+ 5:18 Давтх Закан 24:5

+ 5:21 Псалмс 138:3, Псалмс 118:168,

+ 6:1 Йов 17:3

+ 6:5 Псалмс 90:3

+ 6:6 Цецн селвгүд 10:26, Цецн селвгүд 18:9

+ 6:8 Цецн селвгүд 30:25

+ 6:9 Цецн селвгүд 19:15

+ 6:11 Цецн селвгүд 13:4, Цецн селвгүд 24:33-34, Цецн Ухана Багш 4:5

+ 6:12 Цецн селвгүд 16:27

+ 6:13 Цецн селвгүд 10:19

+ 6:16 Йов 5:19, Цецн селвгүд 30:18

+ 6:17 Псалмс 100:5, Цецн селвгүд 16:5, Цецн селвгүд 21:4, Цецн селвгүд 12:22, Цецн селвгүд 17:7, Псалмс 119:2, Давтх Закан 19:10

+ 6:18 Эклц 6:5, Цецн селвгүд 15:26, Цецн селвгүд 1:16, Рим. 3:15

+ 6:19 Нүүдл 20:16, Псалмс 26:12

+ 6:20 Цецн селвгүд 1:8

+ 6:21 Цецн селвгүд 3:3

+ 6:23 Псалмс 118:105, Цецн селвгүд 10:17

+ 6:24 Цецн селвгүд 2:16

+ 6:25 Мат. 5:28

+ 6:31 Нүүдл 22:4

+ 6:32 Нүүдл 20:14

+ 6:34 Цецн селвгүд 27:4, Соломона хамгин сән дун 8:6

+ 7:1 Цецн селвгүд 2:1

+ 7:2 Левит 18:5, Цецн селвгүд 4:4

+ 7:3 Цецн селвгүд 3:3

+ 7:5 Цецн селвгүд 2:16

+ 7:7 Цецн селвгүд 1:4

+ 7:9 Йов 24:15

+ 7:10 Эклц 38:14-15

+ 7:12 Цецн селвгүд 23:28

+ 7:17 Псалмс 44:9

+ 7:21 Цецн селвгүд 5:3, Цецн селвгүд 6:24

+ 7:22 Цецн Ухана Багш 9:12

+ 7:27 Цецн селвгүд 2:18, Цецн селвгүд 5:5

+ 8:1 Цецн селвгүд 1:20-21, Цецн селвгүд 9:3

+ 8:5 Цецн селвгүд 1:4, Цецн селвгүд 1:22

+ 8:10 Псалмс 18:11, Псалмс 118:127, Цецн селвгүд 3:14

+ 8:11 Цецн селвгүд 3:15

+ 8:13 Цецн селвгүд 1:7, Цецн селвгүд 9:10, Цецн селвгүд 16:6, Псалмс 96:10, Цецн селвгүд 4:24, Цецн селвгүд 6:17

+ 8:14 Цецн Ухана Багш 7:19

+ 8:17 Псалмс 90:14, Иох. 14:21, Мат. 7:8

+ 8:18 Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 22:4

+ 8:19 Цецн селвгүд 3:14, Цецн селвгүд 16:16

+ 8:22 Йов 28:27, Апокал. 3:14

+ 8:25 Йов 15:7, Псалмс 89:3

+ 8:27 Цецн селвгүд 3:19

+ 8:28 Эклц 1:6

+ 8:29 Эклц 1:9, Эклц 1:10, Йов 26:10, Псалмс 23:2, Псалмс 101:26, Псалмс 103:5

+ 8:32 Псалмс 118:1, Псалмс 127:1

+ 8:35 Цецн селвгүд 3:18, Цецн селвгүд 4:22, Цецн селвгүд 18:22

+ 9:2 Соломона хамгин сән дун 8:2

+ 9:3 Цецн селвгүд 1:20, Цецн селвгүд 8:1

+ 9:5 Иох. 7:37

+ 9:8 Псалмс 140:5

+ 9:9 Мат. 13:12, Марк 4:25

+ 9:10 Йов 28:28, Псалмс 110:10, Цецн селвгүд 1:7

+ 9:11 Цецн селвгүд 3:2, Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 4:10, Цецн селвгүд 10:27

+ 9:13 Цецн селвгүд 7:11

+ 9:17 Цецн селвгүд 5:15, Цецн селвгүд 20:17

+ 10:1 Цецн селвгүд 1:1, Цецн селвгүд 25:1, Цецн селвгүд 15:20, Цецн селвгүд 29:3, Цецн селвгүд 17:21, Цецн селвгүд 17:25

+ 10:2 Цецн селвгүд 11:4, Цецн селвгүд 11:6

+ 10:3 Йов 4:7, Псалмс 33:10-11, Псалмс 36:25, Цецн селвгүд 13:25

+ 10:4 Цецн селвгүд 21:5

+ 10:7 Йов 18:17, Псалмс 33:17

+ 10:9 Псалмс 22:4, Цецн селвгүд 3:23, Цецн селвгүд 28:18

+ 10:10 Цецн селвгүд 6:13

+ 10:11 Псалмс 35:10, Цецн селвгүд 13:14, Цецн селвгүд 14:27, Цецн селвгүд 16:22

+ 10:12 Яков 5:20, 1 Пётр 4:8

+ 10:13 Цецн селвгүд 19:29, Цецн селвгүд 26:3

+ 10:14 Цецн селвгүд 18:7

+ 10:15 Цецн селвгүд 18:11

+ 10:16 Цецн селвгүд 11:19

+ 10:17 Цецн селвгүд 6:23

+ 10:19 Мат. 12:36, Цецн селвгүд 17:27, Цецн Ухана Багш 5:2

+ 10:23 Цецн селвгүд 2:14,

+ 10:24 Йов 3:25, Псалмс 144:19

+ 10:25 Йов 21:19, Мат. 7:27, Цецн селвгүд 12:3

+ 10:26 Цецн селвгүд 6:6

+ 10:27 Цецн селвгүд 3:2, Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 4:10, Цецн селвгүд 9:11, Псалмс 54:24

+ 10:28 Йов 8:13, Цецн селвгүд 11:7

+ 10:30 Цецн селвгүд 2:21-22

+ 10:31 Псалмс 36:30, Цецн селвгүд 15:28

+ 11:1 Левит 19:36, Давтх Закан 25:13, Цецн селвгүд 16:11, Цецн селвгүд 20:10, Цецн селвгүд 20:23,

+ 11:2 Цецн селвгүд 16:18, Цецн селвгүд 18:12, Цецн селвгүд 29:23

+ 11:3 Цецн селвгүд 13:6

+ 11:4 Йов 36:19, Цецн селвгүд 10:2

+ 11:5 Цецн селвгүд 3:6, Псалмс 7:16,

+ 11:6 Цецн селвгүд 13:6

+ 11:7 Йов 8:13, Цецн селвгүд 10:28

+ 11:8 Цецн селвгүд 21:18

+ 11:10 Цецн селвгүд 29:2

+ 11:11 Цецн селвгүд 29:8

+ 11:13 Цецн селвгүд 20:19

+ 11:14 Цецн селвгүд 15:22, Цецн селвгүд 20:18, Цецн селвгүд 24:6

+ 11:18 Һалатьянхн 6:8

+ 11:19 Цецн селвгүд 10:16

+ 11:20 Псалмс 118:1

+ 11:21 Цецн селвгүд 16:5, Псалмс 111:2

+ 11:24 Цецн селвгүд 13:7, 2Кор. 9:6

+ 11:25 Псалмс 111:9

+ 11:26 Эклц 42:6

+ 11:27 Псалмс 7:16, Цецн селвгүд 26:27,

+ 11:28 Псалмс 48:7, Псалмс 91:13

+ 11:30 Эклц 2:9, Эклц 3:22, Цецн селвгүд 3:18, Цецн селвгүд 13:12, Цецн селвгүд 15:4

+ 11:31 1 Пётр 4:18

+ 12:1 Цецн селвгүд 15:10

+ 12:3 Цецн селвгүд 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Цецн селвгүд 18:22, Цецн селвгүд 31:10, Цецн селвгүд 14:30

+ 12:5 Мат. 12:35

+ 12:6 Псалмс 9:30, Псалмс 63:5, Цецн селвгүд 14:3

+ 12:10 Давтх Закан 25:4

+ 12:11 Цецн селвгүд 28:19

+ 12:13 Псалмс 58:13, Цецн селвгүд 18:7, Цецн селвгүд 21:23

+ 12:14 Цецн селвгүд 13:2, Цецн селвгүд 18:20,

+ 12:15 Цецн селвгүд 3:7

+ 12:16 Цецн селвгүд 29:11

+ 12:17 Цецн селвгүд 14:5

+ 12:18 Псалмс 56:5, Цецн селвгүд 4:22

+ 12:19 Цецн селвгүд 19:9

+ 12:21 Псалмс 90:10

+ 12:22 Цецн селвгүд 6:17

+ 12:23 Цецн селвгүд 13:16

+ 13:1 Цецн селвгүд 1:22, Псалмс 1:1

+ 13:2 Цецн селвгүд 12:14, Цецн селвгүд 18:20

+ 13:3 Цецн селвгүд 12:13, Цецн селвгүд 21:23

+ 13:4 Цецн селвгүд 6:9-11, Цецн селвгүд 21:25

+ 13:6 Цецн селвгүд 11:6, Цецн селвгүд 11:3, Цецн селвгүд 19:3

+ 13:7 Цецн селвгүд 11:24

+ 13:9 Йов 18:5-6, Йов 21:17

+ 13:10 Цецн селвгүд 28:25

+ 13:12 Эклц 2:9, Эклц 3:22, Цецн селвгүд 3:18, Цецн селвгүд 11:30, Цецн селвгүд 15:4

+ 13:14 Псалмс 35:10, Цецн селвгүд 10:11

+ 13:16 Цецн Ухана Багш 10:3

+ 13:17 Цецн селвгүд 25:13

+ 13:18 Цецн селвгүд 15:31-32, Цецн Ухана Багш 7:5

+ 13:22 Йов 27:16, Цецн селвгүд 28:8

+ 13:24 Цецн селвгүд 19:18, Цецн селвгүд 22:15, Цецн селвгүд 23:13, Цецн селвгүд 29:17

+ 13:25 Цецн селвгүд 10:3

+ 14:2 Цецн селвгүд 2:15

+ 14:3 Цецн селвгүд 12:6

+ 14:5 Нүүдл 23:1, Цецн селвгүд 12:17

+ 14:6 Цецн селвгүд 15:14

+ 14:11 Цецн селвгүд 3:33

+ 14:12 Цецн селвгүд 16:25

+ 14:13 Цецн Ухана Багш 2:2, Лук. 6:25

+ 14:19 Эклц 42:6,

+ 14:20 Цецн селвгүд 19:7, Цецн селвгүд 19:4

+ 14:21 Псалмс 40:2, Цецн селвгүд 29:7

+ 14:23 Цецн селвгүд 21:5

+ 14:27 Псалмс 35:10, Цецн селвгүд 10:11, Цецн селвгүд 13:14

+ 14:29 Цецн селвгүд 15:18, Цецн селвгүд 16:32, Цецн селвгүд 19:11, Цецн Ухана Багш 7:8-9

+ 14:30 Цецн селвгүд 4:22, Цецн селвгүд 12:4

+ 14:31 Цецн селвгүд 17:5

* Еврей келәр бичгдснь медгдҗәхш. Талданар орчулхла: Чик саната күн үксн цагтан амрх бәәрән олх.

+ 15:2 Цецн Ухана Багш 10:13-14

+ 15:3 Йов 31:4,

+ 15:4 Эклц 2:9, Эклц 3:22, Цецн селвгүд 3:18, Цецн селвгүд 11:30, Цецн селвгүд 13:12

+ 15:8 Цецн селвгүд 21:27, Цецн селвгүд 28:9, Цецн Ухана Багш 4:17

+ 15:10 Цецн селвгүд 12:1

+ 15:11 Цецн селвгүд 27:20, Йов 26:6, Псалмс 43:20, Деян. 1:24

+ 15:13 Цецн селвгүд 17:22, Цецн селвгүд 18:14

+ 15:14 Цецн селвгүд 14:6

+ 15:16 Цецн селвгүд 16:8, Цецн Ухана Багш 4:6

+ 15:17 Цецн селвгүд 17:1

+ 15:18 Цецн селвгүд 28:25, Цецн селвгүд 29:22, Цецн селвгүд 14:29

+ 15:19 Цецн селвгүд 19:24, Цецн селвгүд 22:5, Цецн селвгүд 22:13

+ 15:20 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 29:3

+ 15:21 Цецн селвгүд 2:14, Цецн селвгүд 10:23,

+ 15:22 Цецн селвгүд 11:14, Цецн селвгүд 20:18, Цецн селвгүд 24:6

+ 15:23 Цецн селвгүд 25:11

+ 15:24 Кол. 3:1-2

+ 15:25 Псалмс 67:6

+ 15:26 Цецн селвгүд 6:18, Цецн селвгүд 16:24

+ 15:27 Цецн селвгүд 1:19, Цецн селвгүд 23:4, 1 Тимофей 6:9, Цецн селвгүд 17:23

+ 15:28 Псалмс 36:30, Цецн селвгүд 10:31

+ 15:29 Псалмс 17:42, Псалмс 33:16

+ 15:30 Цецн селвгүд 25:25

+ 15:32 Цецн селвгүд 13:18, Цецн Ухана Багш 7:5

+ 15:33 Цецн селвгүд 18:12, Цецн селвгүд 29:23

+ 16:1 Цецн селвгүд 16:9, Цецн селвгүд 19:21, Мат. 10:19, Лук. 12:12

+ 16:2 Цецн селвгүд 21:2, Цецн селвгүд 24:12

+ 16:3 Псалмс 36:5

+ 16:4 Йов 21:30, Рим. 9:22

+ 16:5 Цецн селвгүд 6:17, Цецн селвгүд 11:21, Цецн селвгүд 28:20

+ 16:7 Эклц 26:28

+ 16:8 Псалмс 36:16, Цецн селвгүд 15:16

+ 16:9 Цецн селвгүд 16:1, Цецн селвгүд 19:21, Цецн селвгүд 20:24

+ 16:11 Левит 19:36, Давтх Закан 25:13, Цецн селвгүд 11:1, Цецн селвгүд 20:10, Цецн селвгүд 20:23,

+ 16:12 Цецн селвгүд 25:5, Цецн селвгүд 29:14

+ 16:13 Цецн селвгүд 22:11

+ 16:14 Цецн селвгүд 19:12, Цецн селвгүд 20:2

+ 16:15 Псалмс 71:6

+ 16:16 Цецн селвгүд 3:14, Цецн селвгүд 8:19

+ 16:18 Цецн селвгүд 11:2, Цецн селвгүд 18:12, Цецн селвгүд 29:23

+ 16:20 Цецн селвгүд 19:8, Псалмс 83:13

+ 16:22 Псалмс 35:10, Цецн селвгүд 10:11, Цецн селвгүд 13:14, Цецн селвгүд 14:27

+ 16:24 Цецн селвгүд 15:26

+ 16:25 Цецн селвгүд 14:12

+ 16:26 Цецн Ухана Багш 6:7

+ 16:27 Цецн селвгүд 6:12, Яков 3:6

+ 16:28 Цецн селвгүд 26:20

+ 16:29 Цецн селвгүд 1:10

+ 16:31 Цецн селвгүд 20:29

+ 16:32 Цецн селвгүд 14:29

+ 16:33 Деян. 1:26

+ 17:1 Цецн селвгүд 15:17

+ 17:2 Цецн селвгүд 19:26

+ 17:3 Цецн селвгүд 27:21, Псалмс 25:2,

+ 17:5 Цецн селвгүд 14:31, Йов 19:29, Цецн селвгүд 24:18

+ 17:6 Псалмс 127:6

+ 17:7 Цецн селвгүд 6:17

+ 17:8 Давтх Закан 16:19, Цецн селвгүд 18:16, Цецн селвгүд 21:14

+ 17:13 Псалмс 34:12,

+ 17:14 Цецн селвгүд 20:3, Цецн селвгүд 25:8, 1 Тесалоникинхн 4:11

+ 17:15 Нүүдл 23:7, Цецн селвгүд 24:24, Псалмс 93:21

+ 17:17 Цецн селвгүд 18:24, Цецн селвгүд 27:10

+ 17:19 Цецн селвгүд 29:23

+ 17:21 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 19:13

+ 17:22 Цецн селвгүд 15:13

+ 17:23 Цецн селвгүд 15:27,

+ 17:25 Цецн селвгүд 10:1

+ 17:27 Цецн селвгүд 10:19, Цецн Ухана Багш 5:2

+ 17:28 Йов 13:5

+ 18:4 Цецн селвгүд 20:5

+ 18:5 Цецн селвгүд 24:24, Давтх Закан 1:17

+ 18:6 Цецн селвгүд 10:13, Цецн селвгүд 19:29, Цецн селвгүд 26:3

+ 18:7 Цецн селвгүд 10:14, Псалмс 63:8, Цецн селвгүд 12:13, Цецн Ухана Багш 10:12

+ 18:8 Цецн селвгүд 26:22

+ 18:10 Нүүдл 34:5-7, Псалмс 19:2, Псалмс 60:4

+ 18:11 Цецн селвгүд 10:15

+ 18:12 Цецн селвгүд 11:2, Цецн селвгүд 16:18, Цецн селвгүд 15:33, Цецн селвгүд 29:23

+ 18:14 Цецн селвгүд 15:13

+ 18:16 Цецн селвгүд 17:8

+ 18:20 Цецн селвгүд 12:14, Цецн селвгүд 13:2

+ 18:22 Цецн селвгүд 12:4, Цецн селвгүд 19:14, Цецн селвгүд 8:35

+ 18:24 Цецн селвгүд 17:17

+ 19:1 Цецн селвгүд 28:6

+ 19:2 Цецн селвгүд 21:5, Цецн селвгүд 28:20

+ 19:3 Цецн селвгүд 13:6

+ 19:4 Цецн селвгүд 14:20

+ 19:5 Нүүдл 20:16, Давтх Закан 19:19, Цецн селвгүд 21:28, Цецн селвгүд 24:28, Цецн селвгүд 25:18

+ 19:6 Цецн селвгүд 29:26

+ 19:7 Цецн селвгүд 14:20

+ 19:8 Цецн селвгүд 16:20

+ 19:9 Нүүдл 20:16

+ 19:10 Цецн селвгүд 26:1, Цецн Ухана Багш 10:7

+ 19:11 Цецн селвгүд 14:29

+ 19:12 Цецн селвгүд 16:14, Цецн селвгүд 20:2, Цецн селвгүд 28:15

+ 19:13 Цецн селвгүд 17:21, Цецн селвгүд 21:9, Цецн селвгүд 27:15

+ 19:14 Цецн селвгүд 12:4, Цецн селвгүд 18:22

+ 19:15 Цецн селвгүд 6:9, Цецн селвгүд 20:4, Цецн селвгүд 20:13

+ 19:16 Цецн селвгүд 13:13

+ 19:17 Давтх Закан 15:7-8, Цецн селвгүд 22:9, Цецн селвгүд 28:27, Цецн Ухана Багш 11:1, Мат. 5:7

+ 19:18 Цецн селвгүд 13:24

+ 19:21 Йов 23:13, Цецн селвгүд 16:1, Цецн селвгүд 16:9,

+ 19:23 Цецн селвгүд 10:16, Цецн селвгүд 11:19

+ 19:24 Цецн селвгүд 15:19, Цецн селвгүд 22:13, Цецн селвгүд 26:15

+ 19:25 Цецн селвгүд 21:11

+ 19:26 Нүүдл 20:12

+ 19:28 Йов 15:16

+ 19:29 Цецн селвгүд 10:13, Цецн селвгүд 18:6, Цецн селвгүд 26:3

+ 20:1 Эклц 9:21, Цецн селвгүд 23:29-32, Цецн селвгүд 31:4, Епесинхн 5:18

+ 20:2 Цецн селвгүд 16:14, Цецн селвгүд 19:12

+ 20:4 Цецн селвгүд 19:15

+ 20:5 Цецн селвгүд 18:4

+ 20:9 Цецн Ухана Багш 7:20, Яков 1:21, 1Иох. 1:8-10, Рим. 3:23

+ 20:10 Левит 19:36, Давтх Закан 25:13, Цецн селвгүд 11:1, Цецн селвгүд 16:11, Цецн селвгүд 20:23,

+ 20:12 Нүүдл 4:11, Псалмс 93:9

+ 20:13 Цецн селвгүд 19:15

+ 20:16 Цецн селвгүд 22:26-27, Цецн селвгүд 27:13

+ 20:17 Цецн селвгүд 9:17

+ 20:18 Цецн селвгүд 11:14, Цецн селвгүд 15:22, Цецн селвгүд 24:6

+ 20:19 Цецн селвгүд 11:13

+ 20:20 Нүүдл 21:17, Цецн селвгүд 30:11, Цецн селвгүд 30:17

+ 20:21 Цецн селвгүд 13:11

+ 20:22 Левит 19:18, Цецн селвгүд 24:29, Рим. 12:19, Псалмс 26:14

+ 20:23 Левит 19:36, Давтх Закан 25:13, Цецн селвгүд 11:1, Цецн селвгүд 16:11, Цецн селвгүд 20:10,

+ 20:24 Цецн селвгүд 16:1, Цецн селвгүд 16:9, Цецн селвгүд 19:21

+ 20:25 Цецн Ухана Багш 5:4

+ 20:27 1Кор. 2:11

+ 20:29 Левит 19:32, Цецн селвгүд 16:31

+ 21:2 Цецн селвгүд 16:2, Цецн селвгүд 24:12, Лук. 16:15

+ 21:4 Цецн селвгүд 6:17

+ 21:5 Цецн селвгүд 14:23, Цецн селвгүд 10:4

+ 21:6 Цецн селвгүд 20:21

+ 21:9 Цецн селвгүд 19:13, Цецн селвгүд 21:9, Цецн селвгүд 25:24, Цецн селвгүд 27:15

+ 21:11 Цецн селвгүд 19:25

+ 21:13 1Иох. 3:17

+ 21:14 Цецн селвгүд 17:8

+ 21:16 Псалмс 48:14-15

+ 21:18 Цецн селвгүд 11:8

+ 21:19 Цецн селвгүд 19:13, Цецн селвгүд 25:24, Цецн селвгүд 27:15

+ 21:22 Цецн Ухана Багш 7:19, Цецн Ухана Багш 9:16, Цецн Ухана Багш 9:18

+ 21:23 Цецн селвгүд 12:13, Цецн селвгүд 13:3

+ 21:24 Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 1:22

+ 21:25 Цецн селвгүд 13:4

+ 21:26 Давтх Закан 15:7-8, Мат. 5:42

+ 21:27 Цецн селвгүд 15:8,

+ 21:28 Нүүдл 20:16, Цецн селвгүд 19:5

+ 21:30 1Кор. 1:20, 1Кор. 3:19

+ 21:31 Псалмс 19:7-8, Псалмс 32:17,

+ 22:1 Цецн Ухана Багш 7:1

+ 22:2 Йов 31:15, Цецн селвгүд 29:13

+ 22:3 Цецн селвгүд 27:12

+ 22:4 Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 8:18

+ 22:5 Цецн селвгүд 15:19

+ 22:6 Епесинхн 6:4

+ 22:8 Йов 4:8, Һалатьянхн 6:7

+ 22:9 Цецн селвгүд 19:17

+ 22:10 Цецн селвгүд 26:20

+ 22:11 Цецн селвгүд 16:13

+ 22:13 Цецн селвгүд 15:19, Цецн селвгүд 19:24, Цецн селвгүд 26:13

+ 22:14 Цецн селвгүд 2:16, Цецн селвгүд 23:27, Цецн Ухана Багш 7:26

+ 22:15 Цецн селвгүд 13:24

+ 22:16 Цецн селвгүд 28:22

+ 22:17 Цецн селвгүд 5:1, Цецн селвгүд 24:23

+ 22:22 Нүүдл 23:6,

+ 22:23 Цецн селвгүд 23:11

+ 22:27 Цецн селвгүд 20:16

+ 22:28 Давтх Закан 19:14, Йов 24:2, Цецн селвгүд 23:10

+ 23:4 Цецн селвгүд 28:20, Мат. 6:19, 1 Тимофей 6:9-10, Евр. 13:5

+ 23:5 Цецн селвгүд 27:24, 1 Тимофей 6:17

+ 23:10 Давтх Закан 19:14, Йов 24:2, Цецн селвгүд 22:28

+ 23:11 Цецн селвгүд 19:25, Цецн селвгүд 22:23

+ 23:13 Цецн селвгүд 13:24, Цецн селвгүд 19:18, Цецн селвгүд 22:15

+ 23:17 Псалмс 36:1, Цецн селвгүд 3:31, Цецн селвгүд 24:1

+ 23:18 Цецн селвгүд 24:14

+ 23:20 Цецн селвгүд 20:1, Епесинхн 5:18

+ 23:22 Нүүдл 20:12, Цецн селвгүд 1:8

+ 23:27 Цецн селвгүд 22:14, Цецн селвгүд 2:16, Цецн Ухана Багш 7:26

+ 23:28 Цецн селвгүд 7:12

+ 23:31 Цецн селвгүд 20:1

+ 24:1 Псалмс 1:1, Псалмс 36:1, Цецн селвгүд 1:15, Цецн селвгүд 3:31, Цецн селвгүд 4:14, Цецн селвгүд 23:17, Цецн селвгүд 24:19

+ 24:2 Псалмс 9:28

+ 24:4 Лук. 16:11

+ 24:5 Цецн селвгүд 21:22

+ 24:6 Цецн селвгүд 11:14, Цецн селвгүд 15:22, Цецн селвгүд 20:18

+ 24:9 Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 3:34, Цецн селвгүд 21:24

+ 24:10 Евр. 12:3

+ 24:11 Псалмс 81:4,

+ 24:12 Цецн селвгүд 16:2, Цецн селвгүд 21:2, Йов 34:11, Псалмс 61:13, Рим. 2:6

+ 24:13 Псалмс 18:11

+ 24:14 Цецн селвгүд 23:18

+ 24:15 Псалмс 9:29

+ 24:16 Псалмс 36:24

+ 24:17 Йов 31:29,

+ 24:18 Цецн селвгүд 17:5

+ 24:19 Псалмс 36:1, Цецн селвгүд 23:17, Цецн селвгүд 24:1

+ 24:20 Йов 18:5-6, Йов 21:17, Цецн селвгүд 13:9

+ 24:21 1 Пётр 2:17

+ 24:23 Левит 19:15, Давтх Закан 1:17, Давтх Закан 16:19, Цецн селвгүд 18:5, Цецн селвгүд 28:21

+ 24:24 Нүүдл 23:7, Цецн селвгүд 17:15,

+ 24:28 Нүүдл 20:16, Цецн селвгүд 19:5, Цецн селвгүд 25:18

+ 24:29 Цецн селвгүд 20:22

+ 24:34 Цецн селвгүд 6:10-11, Цецн Ухана Багш 4:5

+ 25:1 Цецн селвгүд 1:1, Цецн селвгүд 10:1,

+ 25:2 Давтх Закан 29:29

+ 25:5 Цецн селвгүд 16:12

+ 25:6 Лук. 14:8-11

+ 25:11 Цецн селвгүд 15:23

+ 25:12 Псалмс 140:5

+ 25:13 Цецн селвгүд 13:17

+ 25:14 Иуд. 1:12

+ 25:16 Цецн селвгүд 27:7

+ 25:18 Нүүдл 20:16, Цецн селвгүд 12:18, Цецн селвгүд 19:5, Цецн селвгүд 24:28

+ 25:21 Мат. 5:44

+ 25:22 Псалмс 139:11, Рим. 12:20

+ 25:24 Цецн селвгүд 19:13, Цецн селвгүд 21:9, Цецн селвгүд 21:19

+ 25:25 Цецн селвгүд 15:30

+ 26:1 Цецн селвгүд 17:7, Цецн селвгүд 19:10, Цецн селвгүд 26:8

+ 26:2 Числа 23:8, Давтх Закан 23:5

+ 26:3 Псалмс 31:9, Псалмс 31:9, Цецн селвгүд 10:13, Цецн селвгүд 19:29

+ 26:5 Мат. 21:24-27

+ 26:8 Цецн селвгүд 26:1

+ 26:11 2 Пётр 2:22

+ 26:12 Цецн селвгүд 28:11, Цецн селвгүд 29:20

+ 26:13 Цецн селвгүд 22:13

+ 26:15 Цецн селвгүд 15:19, Цецн селвгүд 19:24

+ 26:20 Цецн селвгүд 16:28, Цецн селвгүд 22:10

+ 26:22 Цецн селвгүд 18:8

+ 26:23 Псалмс 28:3, Мат. 23:27

+ 26:27 Псалмс 7:16, Цецн Ухана Багш 10:8,

+ 27:1 Лук. 12:19-20, Яков 4:13-14

+ 27:3 Йов 6:3

+ 27:4 Цецн селвгүд 6:34

+ 27:5 Цецн селвгүд 28:23

+ 27:6 Псалмс 140:5

+ 27:7 Цецн селвгүд 25:16

+ 27:10 Цецн селвгүд 17:17

+ 27:11 Псалмс 118:42

+ 27:12 Цецн селвгүд 22:3

+ 27:13 Цецн селвгүд 20:16

+ 27:15 Цецн селвгүд 19:13, Цецн селвгүд 21:9, Цецн селвгүд 25:24

+ 27:18 1Кор. 9:7

+ 27:20 Цецн селвгүд 15:11, Цецн Ухана Багш 1:8, Цецн Ухана Багш 4:8

+ 27:21 Цецн селвгүд 17:3

+ 27:24 Цецн селвгүд 23:5, 1 Тимофей 6:17

+ 28:1 Левит 26:17, Левит 26:8,

+ 28:3 Мат. 18:30

+ 28:6 Цецн селвгүд 19:1

+ 28:8 Нүүдл 22:25, Цецн селвгүд 13:22

+ 28:9 Псалмс 65:18, Цецн селвгүд 15:8

+ 28:10 Псалмс 7:16, Цецн селвгүд 26:27

+ 28:11 Цецн селвгүд 26:12

+ 28:12 Цецн селвгүд 11:10, Йов 24:4, Цецн селвгүд 28:28, Цецн селвгүд 29:2

+ 28:13 Йов 31:33, 1Иох. 1:9

+ 28:15 Цецн селвгүд 19:12

+ 28:17 Эклц 4:12, Эклц 9:6

+ 28:18 Цецн селвгүд 10:9

+ 28:19 Цецн селвгүд 12:11

+ 28:20 Цецн селвгүд 19:2, Цецн селвгүд 21:5, Цецн селвгүд 23:4

+ 28:21 Цецн селвгүд 18:5, Цецн селвгүд 24:23,

+ 28:22 Цецн селвгүд 22:16

+ 28:23 Цецн селвгүд 29:5, Цецн селвгүд 27:5

+ 28:24 Нүүдл 20:12

+ 28:25 Цецн селвгүд 13:10, Цецн селвгүд 15:18

+ 28:27 Давтх Закан 15:7-8, Цецн селвгүд 19:17

+ 28:28 Цецн селвгүд 28:12

+ 29:1 Цецн селвгүд 1:25, Цецн селвгүд 6:15

+ 29:2 Цецн селвгүд 11:10, Цецн селвгүд 28:12, Цецн селвгүд 28:28

+ 29:3 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 15:20, Лук. 15:13, Лук. 15:30

+ 29:5 Цецн селвгүд 28:23

+ 29:6 Псалмс 9:16

+ 29:7 Псалмс 40:2

+ 29:8 Цецн селвгүд 11:11

+ 29:10 Эклц 4:5, Эклц 4:8

+ 29:11 Йов 5:2, Цецн селвгүд 12:16

+ 29:13 Цецн селвгүд 22:2

+ 29:14 Псалмс 71:4, Цецн селвгүд 16:12

+ 29:15 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 17:25

+ 29:16 Псалмс 36:34, Псалмс 90:8, Псалмс 91:12

+ 29:17 Цецн селвгүд 13:24

+ 29:18 Псалмс 73:9, Нүүдл 32:25

+ 29:20 Цецн селвгүд 26:12

+ 29:22 Цецн селвгүд 15:18

+ 29:23 Цецн селвгүд 11:2, Цецн селвгүд 16:18, Цецн селвгүд 18:12, Цецн селвгүд 15:33, Цецн селвгүд 18:12

+ 29:24 Левит 5:1,

+ 29:25 Лук. 12:4

+ 29:26 Цецн селвгүд 19:6

+ 30:4 Иох. 3:13, Йов 28:26,

+ 30:5 Псалмс 11:7, Псалмс 17:31, Псалмс 3:3, Цецн селвгүд 2:7

+ 30:6 Давтх Закан 4:2, Давтх Закан 12:32, Апокал. 22:18

+ 30:8 Мат. 6:11, 1 Тимофей 6:8

+ 30:9 Давтх Закан 8:12-14, Давтх Закан 31:20, Псалмс 77:11, Псалмс 105:21,

+ 30:10 Цецн Ухана Багш 7:21

+ 30:11 Нүүдл 21:17, Цецн селвгүд 20:20

+ 30:12 Цецн селвгүд 16:2

+ 30:13 Псалмс 100:5

+ 30:14 Йов 29:17, Псалмс 13:4

+ 30:17 Эклц 9:22, Цецн селвгүд 20:20

+ 30:18 Цецн селвгүд 6:16

+ 30:22 Цецн селвгүд 19:10

+ 30:25 Цецн селвгүд 6:6-8

+ 30:32 Йов 21:5,

+ 31:3 Давтх Закан 17:17, Цецн селвгүд 7:26

+ 31:4 Цецн селвгүд 20:1, Цецн Ухана Багш 10:17, Епесинхн 5:18

+ 31:6 Псалмс 103:15

+ 31:8 Йов 29:12, Йов 29:15

+ 31:9 Левит 19:15, Давтх Закан 1:16, Давтх Закан 16:18-19

+ 31:10 Рут 3:11, Цецн селвгүд 12:4, Цецн селвгүд 3:15

+ 31:15 Цецн селвгүд 20:13

+ 31:20 Давтх Закан 15:7-8, Цецн селвгүд 22:9

+ 31:31 Цецн селвгүд 11:16